قیام عشایر جنوب 1343 - 1341

مشخصات کتاب

سرشناسه : سیاهپور، کشواد، ۱۳۴۹ -

عنوان و نام پدیدآور : قیام عشایر جنوب ( ۱۳۴۳ - ۱۳۴۱ )/ کشواد سیاهپور.

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۶۶۵، [۷۶]ص. تصویر: مصور، عکس، نمونه.

شابک : ۷۵۰۰۰ ریال‌978-964-5645-94-4 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: .Keshvad Siahpour. Uprising of tribes in Southern Iran 1962-1965

یادداشت : کتابنامه: ص. [۶۲۳] - ۶۳۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : ایلات و عشایر و دولت -- ایران -- کهگیلویه و بویراحمد

موضوع : ایلات و عشایر -- ایران -- کهگیلویه و بویراحمد-- جنبش‌ها و قیام‌ها

موضوع : ایران -- تاریخ -- پهلوی، ۱۳۰۴ - ۱۳۵۷ -- جنبشها و قیام‌ها

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

رده بندی کنگره : DSR۲۱۱۵/ھ۸‌س۹ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۶۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۱۶۹۴۵

اشاره

مقدمه

نزدیک به نیم قرن پیش، قیامی مهم و خونین در بخشی از کشور ایران (جنوب و جنوب غربی) رخ داد، که ـ به اعتراف برخی آگاهان رژیم ـ حکومت پهلوی دوم را متزلزل کرد. این قیام اصیل و مردمی، در آن زمان «غائله جنوب»، «غائله فارس» یا «غائله فارس و خوزستان» خوانده شد. تضاد و تعارض عشایر با حکومت پهلوی، از همان آغاز اقدامات رضاشاه شروع شد. این روند دشمنی، با وجود سرکوب ایلات و عشایر در طول سال‌های 1310 به بعد، تا پایان پادشاهی رضاشاه ادامه داشت. با خلع رضاشاه از قدرت به دست بیگانگان، مردان و زنان عشایر که در دوران نسبتاً طولانی حکومت وی، غالباً از هستی ساقط شده بودند؛ مجدداً زندگی واقعی و آزادانه خویش را از سر گرفتند. کینه عشایر نسبت به حکومت پهلوی اول، آنچنان شدید و غلیظ بود که از همان ابتدای برکناری رضاشاه، با بازماندگان حاکمیت مستبدانه و خشن او ـ نظیر امنیه‌ها و مراکز نظامی‌ـ به مبارزه مسلحانه برخاستند. این برخوردها، که در بسیاری موارد خشن و خونین بود، تا سال‌های 26ـ1325 ادامه یافت. با قدرت یافتن حکومت مرکزی در عصر محمدرضا شاه، چندین بار برنامة خلع‌سلاح عشایر اجرا شد. با روی کار آمدن دولت دکتر مصدق عشایر مبارز و آزادی‌خواه، از او حمایت و جانبداری کردند و دوباره انزجار و تنفر خویش را از خاندان پهلوی نشان دادند. اما با کودتای آمریکایی ـ انگلیسی 28 مرداد 1332 دوران جدیدی از سرکوب عشایر و افول اقتدار آنان آغاز و قدرت عشایر کاملاً محدود شد و سران مشهور آنان بازداشت، تبعید و تحت مراقبت قرار گرفتند. خلع‌سلاح عشایر، با سرعت و دقت فرجام یافت؛ و باز سکوت مرگباری بر عشایر و زندگی آنان مستولی شد. مأموران نظامی تحت عناوین

«انتظامات ایل» و «پاسگاه‌های ژاندارمری» حاکمیت مستبدانه‌ای پیدا کردند. توان حکومت مرکزی، بسیار بالا رفت و حضور بیگانگان ـ خاصه آمریکا ـ تأثیرگذار و تعیین‌کننده شد. در این دوران فشار، هیچ‌یک از عشایر دست به اسلحه نبرد، تا علیه ظلم و تعدی نظامیان و مأموران حکومت مرکزی به پا خیزد. اوضاع سیاسی ـ اجتماعی کشور نیز بسته و راکد بود، تا اینکه دوران تبلیغات ریاست جمهوری آمریکا و متعاقب آن انتخاب «جان. اف. کندی» فرارسید. شاه نیز به اجبار، برای حفظ حاکمیت و سلطنت خویش، اهداف استعماری آمریکا را پذیرفت و مجری سیاست‌های برنامه‌ریزان دولت «کندی» شد. این سیاست ها، به طور مشخص در «لوایح شش‌گانه» یا «انقلاب سفید» متجلی گردید و مخالفت‌های بسیاری را به رهبری روحانیت برانگیخت. پیش از اعلام لوایح شش‌گانه، لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی دولت اسدالله علم، خشم و اعتراض روحانیون را برانگیخته بود. در بحبوحة اعتراضات علمای دینی ـ به رهبری امام خمینی ـ واقعه‌ای در «تنگاب» (= تنگ آب) فیروزآباد فارس رخ داد، که سرآغاز سرکوب عشایر جنوب گردید. قتل یک مهندس جوان به نام ملک‌عابدی که مسئول اصلاحات ارضی فیروزآباد بود، دستاویز حکومت برای این سرکوب شد. هر چند این قتل ظاهراً اتفاقی هیچ ربطی به بزرگ‌مالکان و زمین‌داران نداشت؛ اما بهترین «بهانه» برای قلع‌و قمع عشایر و سران آنان بود. ⁽¹⁾حکومت پهلوی دوم، با تبلیغات دروغین و گسترده، قتل ملک عابدی را به «فئودال»ها و «مالکان» فارس نسبت داد و به دستگیری‌های وسیع عشایر قشقایی و سرخی پرداخت. حکومت استبدادی و دستگاه تبلیغاتی آن از 23 آبان تا اواسط آذر 1341، به هجوم گسترده تبلیغاتی علیه عشایر و سران آن مبادرت ورزیدند. تعطیل رسمی سراسری، اعلام عزای عمومی، تغییر استاندار و فرمانده لشکر و رئیس ساواک فارس ـ به بهانه قتل ملک عابدی ـ همه و همه در راستای سرکوب قطعی عشایر جنوب صورت گرفت. نیروهای نظامی، با تمام توان و خشونت به بازداشت و شکنجة بی‌گناهان قشقایی و سرخی پرداختند و هر روز قاتلان جدیدی را معرفی می‌کردند. اما، بر خلاف تبلیغات دامنه‌دار 20 روزه حکومت و شکنجه‌های

وحشیانه و بیرحمانه عشایر در بند، عاقبت «قاتل» یا «قاتلین» معرفی نشدند. شاه مملکت در روزهای نخست دی‌ماه وارد فارس شد و ضمن افتتاح بنای یادبود مهندس عابدی، دستور خلع‌سلاح عشایر را صادر کرد. اما، آنچه اوضاع به ظاهر آرام و بر وفق مراد محمدرضا شاه را نابسامان کرد، اعلام لوایح شش‌گانه در 19 دی ماه 1341 بود. در مقابل این «انقلاب» از بالا، روحانیون به رهبری امام خمینی به سرعت موضع‌گیری کردند و به اعتراض و مخالفت پرداختند. اعتراضات، به تظاهرات و کشمکش تبدیل شد و اعلام پیروزی ظاهری رفراندوم، نیز اوضاع جامعه را آرام نکرد. اعلامیه‌های صریح امام خمینی و تلگرافات متعدد او و دیگر علمای برجسته کشور، جوّ روانی جامعه را به سوی مخالفت‌های آشکار و بدون واهمه پیش راند. گروههای سیاسی نیز بیش و کم مشارکت نشان دادند. اما، آنچه عموم مردم ـ از شهری گرفته تا روستایی و عشایری ـ رابه سمت ضدیت و مخالفت با حکومت پهلوی سوق داد، اعلامیه‌های علما ـ خاصه امام خمینی ـ بود. بسیاری از سران و کلانتران عشایر جنوب نیز با حضور در تهران، اوضاع به هم ریختة حکومت را از نزدیک مشاهده می‌کردند. اینان نیز همچون دیگر اقشار جامعه، نسبت به لوایح شش‌گانه ـ به ویژه اصلاحات ارضی ـ معترض و نگران بودند. بدین ترتیب، عامة مردم در همراهی علمای دینی و در مخالفت با اقدامات شاه، همسو و متحد شده بودند. عشایر مبارز جنوب که در بیشتر مواقع، جلوتر از دیگران به مخالفت علنی و درگیرانه با حکومت پهلوی دست می زدند، در این برهه نیز عملاً اقدام نمودند. در اواسط اسفندماه 1341 قیام عمومی و آشکار عشایر جنوب در میان ایلات سرخی، قشقایی، بویراحمد و ممسنی آغاز شد. زمینه‌های پیشین، که در چند ماه اخیر کاملاً چهره نموده بود، سرانجام منجر به واکنش مسلحانه و خونین گردید. حکومت هم ظاهراً بی‌علاقه نبود. زیرا، قبل از اینکه جنگجویان ایل بویراحمد اقدام عملی نمایند، خود دستور «بمباران» آنها را صادر کرد. بدین‌گونه، قیام آغاز شد و تا تابستان 1342 که اوج سرکوب بود، استمرار یافت. در مدتی که قیام عشایر جنوب در جریان بود، تبلیغات وسیع و منفی بسیاری علیه آنان صورت گرفت. تقریباً انواع مختلف اتهام و برچسب، به این قیام ستم‌ستیزانه وارد گردید. نگاهی به کلمات و واژگان زیر، مؤید این واقعیت است:

بزرگ‌مالکان، فئودال‌ها، مالکان، راهزنان، اشرار، متجاسرین، مفسده‌جویان،

آشوب‌طلبان، فتنه‌گران، مخربان، اخلالگران، وحشیان، تبه‌کاران، ابلهان، ساده‌لوحان، فریب‌خوردگان، تاریک‌دلان، بدویان، خشخاش‌کاران و مردم بی‌فرهنگ و تمدن.

این صفات رذیله، بارها و بارها از دهان سردمداران رژیم و مکتوبات آنان به عشایر نسبت داده شد؛ و جز در برخی اسناد معدود ـ که از طرف ساواک و به صورت سرّی و محرمانه تنظیم گردیده ـ هیچ به واقعیت قیام و فشار و تعدی مأموران حکومت اشاره نشده است. نگارنده، در پژوهش خویش، تلاش بسیار نموده تا بر اساس اسناد موثق و منابع معتبر، «واقعیت» قیام عشایر جنوب را تبیین و تحلیل نماید. بی‌تردید، دلیل عمده استنادات متعدد و ارجاع به منابع و مدارک مختلف، حساسیت و وسواس نویسنده در تبیین واقعیت قیام بوده است. زیرا، قیام عشایر جنوب هم در آغاز و پایان خویش و هم امروز پس از قریب نیم قرن، در هاله‌ای از «مظلومیت» فرورفته است. وقتی در همین تاریخ معاصر، حادثه مختصر «سیاهکل» را «حماسه» نامیده‌اند و قیام محدود «افسران خراسان» را دست‌کم در چهار کتاب مستقل نگاشته‌اند ؛⁽¹⁾آیا حق نیست که به قیام عشایر جنوب آن گونه که درخور است پرداخته شود؟ امید است نگارنده، تا حدودی به این «مهم» جامه عمل پوشانده باشد.

در پایان، از مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی و دوستانی که فصولی از کتاب را مطالعه نموده و با تذکرات سودمند خویش بر غنای آن افزودند، سپاسگزاری فراوان دارم؛ بویژه از سیدمصطفی تقوی مقدم ، مهندس علی اکبر رنجبر کرمانی، عبدالله شهبازی ، آصف آصف‌جاه، کیهان ایمانی، عبدالله فرخیانی، حمید قلندری، محمدجعفر جعفری، درویش کریمی، جان‌احمد بوستانی، قاسم یزدانی، امین باقرپور، سعید فرخی و از کیهان ایمانی، که در جمع‌آوری برخی تصاویر کتاب تشکر مضاعف دارم.

بیانات حضرت آیت‌الله خامنه‌ایرهبر فرزانه انقلاب اسلامی

17 خرداد 1373 در جمع مردم یاسوج

«... در اول تشکیل حکومت ناسالم و خائن پهلوی، از اولین کارهایی که رضاخان کرد، یکی این بود که در هر جایی که توانست عشایر را سرکوب کرد. در تمام دوران حکومت رضاخان که پیرمردها لابد به یاد دارند و در بخشی از دوران فرزند فاسد و خائنش بارها و بارها بین مردم مظلوم اما شجاع؛ساکت اما غیور که در این استان بودند، مابین اینها و مابین نیروهای رضاخان و پسرش تصادم شد. هزاران نفر از عشایر این مناطق بدست مزدوران خاندان پهلوی به قتل رسیدند. این رفتار حکومت دست‌نشانده پهلوی با عشایر این استان بود. اما متقابلاً مردم مؤمن و عشایر مخلص و شجاع و غیور این منطقه و سرزمین، هم یک روز با نظام پهلوی در آشتی نشدند. بله عده‌ای از کدخدایان و اربابان که دستشان توی دست مسئولان رژیم پهلوی بود درست است، اما توده مردم ابداً. تشکیلات حکومت طاغوت مردم را ها می‌کرد اما دست اربابان ظالم و کدخداهای متعدی را می‌گرفت. مردم برای آنها اهمیت نداشتند...»

18 خرداد 1373 در جمع مردم دهدشت

«... آنچه از مجموع مطالعات در مسائل کشور عزیزمان به دست می‌آید این است که اهالی مناطق عشایری استان کهگیلویه و بویراحمد از جمله همین دهدشت و عشایر غیور آن در طول تاریخ ایران با همه قدرتهای زورگو و سلاطین ستمگر و سرداران

نظامی جلاد و سفاک با کمال قدرت مبارزه کردند، چه در دوران رژیم قاجار و چه در دوران رژیم منحوس پهلوی. یعنی عشایر منطقه کهگیلویه از خشم و سپاه و نیروی مسلح رضاخان هم نترسیدند، ایستادند. آن چنان که می‌بایست ایستاد. در دوران قلدری رضاخان حتی سیاستمداران پرمدعا هم به زانو درآمدند. اما عشایر غیور و مؤمن و شجاع این منطقه که روحیه‌شان مثل همین کوههای منطقه محکم و استوار است به زانو درنیامدند. این تاریخ دوران نزدیک است. از آن طرف از اول که ندای نهضت اسلامی در کشور ایران بلند شد یکی از جماعاتی که از همان اول جواب مثبت دادند همین عشایر غیوری بودند که سر در مقابل فلک خم نمی‌کردند، اما سر در برابر حکم دین و قرآن خم کردند. آفرین به این ایمان. هر کس کتاب بخواند و تاریخ نزدیک ما را اندکی مطالعه کند این حقایق را می‌فهمد...»

19 خرداد 1373 در جمع مسئولان اداری استان:

«... مردم کهگیلویه و بویراحمد هم مستقیم العقیده هستند و هم از لحاظ زندگی مستضعفند... اما از لحاظ گذشته تاریخی مردمی هستند که پرونده درخشانی دارند و با ظلم درافتاده‌اند و با سلسله پهلوی جنگیده‌اند. در نهضت اسلامی شرکت کرده اند و در همین روستای جلیل که دیروز رفتم مردم آنجا در سال 1342 مورد تهاجم هواپیماهای رژیم پهلوی قرار گرفتند. خاک بر سر رژیمی که هواپیمای جنگی‌اش بلند شود بیاید روستای محرومی را بمباران کند و کردند این کار را در منطقه جلیل و کسانی که با نیروهای دولت جنگیدند و من بعضی از دوستانمان را مأمور کردم که بروند از دهان آنها تاریخ قطعی این منطقه را که در ضمن تاریخ رسمی دوران منحوس پهلوی نیامده است بشنوند و آن را ثبت کنند. این پرونده این مردم است...» .⁽¹⁾

فصل اول: قیام عشایر در آینة اسناد، منابع، کتابها، مجلات و اشعار محلی

مدخل

بی‌تردید در هر تحقیق تاریخی، شناخت، بررسی و نقد «منابع»، از مهم‌ترین لوازم و ابزار آن است. در واقع، بدون شناخت و بررسی انتقادی منابع، هیچ تحقیق و پژوهشی علمی نخواهد بود و به فرجام درست نمی‌رسد. نویسنده نیز، در پدید آوردن این اثر، تلاش داشعه است که حتی‌الامکان با نگاه انتقادی، ازمنابع و اسناد و مدارک مربوط به قیام عشایر جنوب استفاده نماید. منابعی که نویسنده در نوشتن این کتاب از آنها استفاده کرده است به دو دستة قبل و بعد از انقلاب تقسیم می‌شود:

منابع قبل از انقلاب:

الف) روزنامه‌ها:

یکی از نخستین منابع «آشکار» وقایع سالهای 43-1341 جنوب کشور، روزنامه‌ها است. «روزنامه»، همان گونه که از نام آن برمی‌آید ـ به ظاهر - منبع انتشار اخبار و وقایع به صورت «روزانه» است. بالطبع، انتشار وقایع و اخبار روزانه در رسانة خبری ـ ژورنالیستی ـ‌آن گونه که درخور یک تحقیق تاریخی مستند و مستدل است، نمی‌تواند از دقت و صحت لازم برخوردار باشد.

از سوی دیگر در رژیم‌های استبدادی مطالب روزنامه‌ها، غالباً تحت تأثیر و تأیید حاکمان و حکومت‌هاست. شاید بتوان گفت، مطالب این گونه منابع، تا اندازه زیادی

«قرائت رسمی»حاکمیت به شمار می‌آید؛ و کمتر اتفاق می‌افتد که رسانه‌های رسمی، رخدادها و وقایع را آن گونه که حادث شده، چاپ و منتشر نمایند. با در نظر گرفتن چنین ویژگی‌ها و شرایط؛ تلاش شده است تا در استفاده از مطالب روزنامه‌ها و استناد به آن، مطالب صحیح و سقیم از یکدیگر منفک و مجزا گردد.

تقریباً اکثر مطالب روزنامه‌های وقت، عبارت از اطلاعات و اخبار رسمی، گفته‌ها و مصاحبه‌های حاکمان سیاسی و نظامی درگیر حادثه بوده است. بنابراین، هر گاه که مسئولان رژیم، سخن از پیروزی و موفقیت دولتیان داده‌اند، مطالب، برجسته و چشمگیر است؛ و در مواقعی که ناکامی و هزیمت نظامیان، محرز و مسلم بوده، اطلاع رسانی و اخبار، کاملاً ضعیف و یا حتی به سکوت برگزار گردیده است. نمونه‌های متعددی از این برخورد دوگانه، در روزنامه‌ها و مجلات وقت مشهود است. به جز دو روزنامه مشهور و اصلی کشور، یعنی کیهان و اطلاعات، که تقریباً مطالب آنها درباره قیام عشایر یکسان و همانند است، نگارنده از روزنامه‌های دیگر نظیر «مهر ایران»، «آتش»، «صدای مردم»، «جهان»، «پیغام امروز» و نیز روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌های محلی فارس - که غالباً در شیراز چاپ و منتشر می‌شد – استفاده کرده است.

معروفترین روزنامه محلی فارس و جنوب، «پارس» بود؛ که مطالب مربوط به «غائله جنوب» در آن بسیار اندک و مختصر است. بی‌شک روزنامه‌ها و نشریات محلی - خاصه در کانون حوادث - از محدودیت بیشتری برخوردار بوده؛ و با ترس و لرز زیادتری، مطلب منتشر می کرده‌اند. در هر حال روزنامه پارس، غالباً اعلامیه‌ها و مصاحبه‌های رجال سیاسی - نظامی مستقر در شیراز را چاپ و منتشر می‌نموده؛ و سر مقاله‌هایی تأییدآمیز در باب این مصاحبه‌ها و اعلامیه‌ها انتشار می‌داده است. همچنین، در بخش «خبرهای شیراز»، به گونه‌ای مختصر، اخبار تغییر و تحولات مهم را درج نموده است. به رغم سلطه سنگین سانسور، همین مختصر مطالب و اخبار، می‌تواند مورد استفاده محقق قرار گیرد. علاوه بر روزنامة پارس، نشریة «بهار ایران» مطالعه و مورد استفاده و بهر‌ه‌برداری قرار گرفته است. این نشریه، نیز مطالب مختصر و اخبار اندکی از وقایع جاری فارس ارایه داده است. نشریه «عدل» به رغم بررسی هفتگی حوادث سیاسی جهان، اشاره‌ای به وقایع فارس ندارد و تنها به صورت مختصر، اخبار قتل دو پاسبان در شیراز، دستگیری نصیرکیانی، تسلیم شدن حبیب شهبازی و قتل

عبدالله ضرغام‌پور را منتشر کرده است.

ب) مجلات:

تمام ویژگی‌ها و شرایطی که موجب محدودیت مطالب روزنامه‌ها، می‌گردید؛ دربارة «مجلات» نیز صادق و ساری بود. مجلات، غالباً به دو دستة نظامی و معمولی ـ یا غیرنظامی ـ تقسیم گردیده است. مجلات نظامی، مخصوص مراکز و دسته‌های نظامی؛ چون ارتش، ژاندارمری و شهربانی بوده و بیشتر جنبة داخلی و «محرمانه» داشته است. در مجلات نظامی، که اکثراً به صورت ماهانه منتشر می‌شده؛ جز اخبار موفقیت و پیروزی، هیچ نقلی از شکست و ناکامی در میان نبوده است. مهم‌ترین مجلات نظامی. «ماهنامه ارتش»، «ماهنامه ژاندارمری» و «ماهنامه شهربانی» بوده است. در میان مجلات غیرنظامی و عمومی، که حاوی اطلاعات سیاسی و اجتماعی عصر بوده؛ از «تهران مصور»، «روشنفکر»، «خواندنیها»، «ترقی» و «سپید و سیاه»، که مقالات و گزارش‌های نسبتاً مفصلی دربارة برخی وقایع جنوب منتشر نموده‌اند؛ استفاده گردیده است. هر چند این مقالات و گزارش‌های به صلاحدید مسئولان مربوطه و به طرفداری رژیم انتشار یافته است. با این حال، در لابلای این مقالات و گزارشها، مطالب قابل بهره‌برداری و استفاده نیز وجود دارد.

پ)اسناد:

امروز دیگر بر هیچ پژوهشگری پوشیده نیست؛ که «اسناد» و استفاده درست و صحیح از آن، یکی از مهم‌ترین ارکان تاریخ‌نگاری علمی است؛ و بدون استفاده از اسناد، تاریخ‌نگاری معاصر تقریباً بی‌فایده و بی‌معنا است. به گفتة «بندتو کروچه» ایتالیایی (1952 ـ 1866): «تاریخ نه هرگز از روایات، بلکه از اسناد ساخته می‌شود.» ⁽¹⁾بنابراین ارزش اسناد و اهمیت استفاده از آن؛ انکارناپذیر است. البته محقق با دید‌ة تیزبین خویش، بایستی اسناد صحیح و سقیم را از هم متمایز و مجزا نموده؛ و پس

از تطبیق آن با روایات و واقعیت‌ها، بهره‌برداری بهینه نماید. نگارنده در تألیف کتاب حاضر، انبوهی از اسناد و مدارک محرمانه و سری حکومتی را مطالعه و ملاحظه نموده؛ و با در نظر گرفتن شرایط صحیح استفاده از آن، بهره‌برداری نموده است. دهها هزار برگ از این اسناد، در بایگانی اسناد محرمانه و سری ساواک، نگهداری می‌شده است. تقریباً، تمام شخصیت‌هایی که در وقایع سال‌های 43-1341 به نحوی از انحا با «غائله جنوب» مرتبط بوده‌اند، پرونده انفرادی یا جمعی داشته‌اند و این اسناد در تبیین واقعیت ها و حقایق کمک بزرگی به محقق نموده است. این اسناد خام، البته بایستی با دقت و احتیاط تام، ملاحظه و استفاده گردد.

علاوه بر اسناد مضبوط در پرونده‌های انفرادی، از اسناد موجود در پرونده‌های مربوط به عشایر کهگیلویه و بویراحمد و عشایر فارس، استفاده شده است. گذشته از این، «مجموعه‌های اسنادی» دیگری که تاکنون بوسیله مراکز مطالعاتی و تحقیقاتی منتشر گردیده؛ متضمن اهمیت بسیاری است، که در بخش منابع بعد از انقلاب معرفی شده است.

ت) کتب:

مهم ترین کتابهایی که دربارة وقایع سال‌های 43ـ1341 و «غائله جنوب» منتشر شده عبارتند از:

1ـ تاریخچة عملیات نظامی جنوب

1ـ تاریخچة عملیات نظامی جنوب:⁽¹⁾

این کتاب مفصل‌ترین و مهم‌ترین کتابی است که در باب «غائله جنوب» تألیف شده است؛ و مؤلف آن ارتشبد بهرام آریاناست. به رغم مبالغه‌گویی ارتشبد بهرام آریانا و مطالب گزاف و عاری از واقعیت و حقیقت، که در جای جای اثر موجود است؛ تألیف وی یک تک‌نگاری مهم دربارة قیام عشایر جنوب است. نسبت به منابع نظامی که به طرفداری و حمایت از دولتیان نگاشته شده؛ بایستی با دقت و احتیاط تام عمل کرد. یعنی نباید خوشبینانه نگاه کرد و دربست مطالب آن را پذیرفت؛ و نه بدبینانه و از پیش

مطرود به آنها نگریست. در واقع، آن گونه که «کاوه بیات» به درستی می‌گوید؛ مطالب کتاب آریانا «پس از مطابقت با اسناد و اطلاعات دیگر می‌تواند قابل استفاده باشد.» ⁽¹⁾

2ـ نتایج عملیات جنوب‌

2ـ نتایج عملیات جنوب:⁽²⁾

کتابچة مختصری است در باب نتایجی که یک نظامی، از درگیری و جنگ با عشایر جنوب، استنباط و استحصال کرده است. وی در واقع تجربیات خود و همکاران را در این کتابچة مختصر آورده است. به نظر می‌رسد، مؤلف این کتاب نیز بهرام آریانا بوده است.

3ـ انقلاب سفید:

3ـ انقلاب سفید:⁽³⁾

این کتاب که ظاهراً به قلم محمدرضا شاه پهلوی است؛ در باب اصول انقلاب سفید و آثار و پیامدهای آن و نیز «سیاست جهانی» ایران، تحریر شده است. در این اثر، به مخالفان انقلاب سفید و یا به تعبیر نویسنده «عوامل اعمال نفوذ خارجی در ایران» اشاره شده که عبارتند از: «1ـ به اصطلاح رجال سیاسی 2ـ فئودال‌ها؛ که (بخصوص در جنوب ایران فعال بودند) 3‌ـ (بعضی از باصطلاح روحانیون ... که بعد از شروع مشروطیت... بخصوص مورد استفاده سیاست یکی از دول خارجی واقع میشدند.)»⁽⁴⁾

شاه در این کتاب ادعا کرده است که در نطق 19 دی ماه 1341 پیش‌بینی کرده بود که دو گروه با برنامة انقلاب سفید مخالفت خواهند نمود. یکی «عوامل ارتجاع سیاه که بخاطر حفظ منافع خود مایلند ملت ایران در غرقاب مذلت و فقر و بیعدالتی بماند، و دیگری قوای مخرب سرخ که هدف آن اضمحلال مملکت است» شاه در ادامه می‌گوید که پیش‌بینی وی «کاملاً وارد و واقع‌بینانه بود، زیرا بلافاصله اقدامات تخریبی فراوانی حتی همراه با قتل و شرارت آغاز شد که مهمترین آنها بلوای جنوب و غائله نامیمون تهران در

خرداد سال بعد [1342] بود. این غائله بتحریک عوامل ارتجاع توسط شخصی صورت گرفت که مدعی روحانیت بود... بلوای پانزدهم خرداد 1342 بهترین نمونه اتحاد نامقدس دو جناح ارتجاع سیاه و قوای مخرب سرخ بود که با پول دسته‌ای از ملاکین که مشمول قانون اصلاحات ارضی شده بودند انجام گرفت....» ⁽¹⁾

در واقع، تحلیل رجال عصر پهلوی دوم از وقایع سال‌های 42-1341 کشور، این بود که عده‌ای از «اشرار و اوباش» به تحریک «مالکین و فئودال‌ها» که از «اصلاحات ارضی» ناراضی بودند؛ دست به قیام و شورش زدند. به اعتقاد آنان، نمونه‌های بارز و برجسته آن، «غائله جنوب» و «غائله 15 خرداد» بود.

5ـ تاریخ نیروی هوائی شاهنشاهی:

5ـ تاریخ نیروی هوائی شاهنشاهی: ⁽²⁾

در این اثر، به نقش «مؤثر و قاطع هواپیماهای نیروی هوائی شاهنشاهی» در سرکوب قیام عشایر جنوب، اشاره شده است. بنابراین، «به پاس ابراز لیاقت در عملیات رزمی 1342 علیه یاغیان فارس»؛ به فرمان شاه «به بیست و دو نفر از خلبانان و کارکنان فنی نیروی هوائی» نشان و مدال، اعطا شده است. ⁽³⁾دراین میان به: «چهار افسر خلبان نشان سپه[،] سه افسر خلبان مدال طلا[،] 9 افسر خلبان نشان لیاقت[،] یک ستوانیار خلبان مدال افتخار[،] چهار افسر فنی نشان لیاقت [و] یک افسر فنی نشان افتخار.» ⁽⁴⁾

6ـ تاریخ پنجاه ساله نیروی زمینی شاهنشاهی ایران:

6ـ تاریخ پنجاه ساله نیروی زمینی شاهنشاهی ایران:⁽⁵⁾

در این کتاب، مطلبی تحت عنوان «عملیات جنوب 2521ـ2522 شاهنشاهی» آمده است؛ که تمام آن برگرفته از تاریخچه عملیات نظامی جنوب است. نویسندگان اثر، به اجمال، «منطقه عملیات، علت بوجود آمدن شورش، استعداد شورشیان، جنگ‌افزار شورشیان، ویژگیهای اشرار، استعداد و گسترش نیروهای خودی [نظامی]، شرح مختصری

در مورد زمین و منطقه عملیات، وضعیت جوی، مرحله یکم عملیات، مرحله دوم عملیات، مرحله سوم عملیات [و] مرحله چهارم عملیات» را توضیح داده‌اند.⁽¹⁾

7ـ مجموعه تألیفات، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمد رضا شاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران:

7ـ مجموعه تألیفات، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمد رضا شاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران:⁽²⁾

در مجموعه مذکور، مهم‌ترین مطالبی که محمدرضا شاه در باب وقایع جنوب (فارس) از قتل ملک‌عابدی گرفته تا «غائله جنوب» (= غائله فارس)؛ بیان نموده، مضبوط است. هر چند باید توجه داشت، برخی از سخنان و گفته‌های تند و خشمگینانه وی جرح و تعدیل شده است. ⁽³⁾

در هر حال، سخنرانی‌های وی در 5 دی 1341 در شیراز؛ 19 دی 1341 در اولین کنگره شرکت‌های تعاونی و روستائی ایران؛ 4 بهمن 1341 در قم؛ 23 اسفند 1341 در فرودگاه وحدتی دزفول؛ 13 فروردین 1342 در بیرجند؛ 6 خرداد 1342 در کرمان؛ 18 خرداد 1342 در همدان؛ و اول مهر 1342 در منطقه قزوین و بوئین زهرا؛ از مهم‌ترین و مشهورترین سخنرانی‌های محمدرضا شاه است، که به تصریح و تلویح قیام عشایر را محکوم و مورد حمله قرار داده است. ⁽⁴⁾

8 ـ پاسخ به تاریخ:

8 ـ پاسخ به تاریخ: ⁽⁵⁾

کتاب دیگری که منسوب به محمدرضاشاه پهلوی است، «پاسخ به تاریخ» است. در این کتاب نیز شاه سخنان و مواضع سابق خود را درباره حوادث فارس تکرار کرده است.⁽⁶⁾

9ـ فرهنگ عامیانة عشایر بویراحمدی و کهگیلویه:

9ـ فرهنگ عامیانة عشایر بویراحمدی و کهگیلویه:⁽¹⁾

تنها کتابی که پیش از انقلاب، راجع به کهگیلویه و بویراحمد انتشار یافت، «فرهنگ عامیانه عشایر بویراحمدی و کهگیلویه» بود. به رغم آن که پژوهشگر می‌توانست مطالب ارزشمند و بااهمیتی از «فرهنگ عامیانه عشایر بویراحمدی و کهگیلویه» جمع‌آوری و منتشر نماید؛ به دلایلی نامعلوم، بر مواردی بی‌مایه و نادرست تأکید و تکیه نموده است. احتمال دارد، وی در راستای اهداف رژیم پهلوی و در جهت تحقیر و تخریب فرهنگ بومی ایلات و عشایر منطقه، به انتشار چنین مطالبی ـ که گه‌گاه موهن و دروغین است ـ دست یازیده باشد. در هر حال، مؤلف کتاب در بخش «اشعار»؛ سه بیت شعر به نقل از محلیان ـ که البته ناقص و مغلوط است ـ دربارة «عبداله‌خان ضرغامپور»، «ملاغلامحسین سیاهپور جلیل» و «غلامحسن محمدی» ـ پسر عموی ملاغلامحسین ـ ثبت و ضبط کرده است. ⁽²⁾به علاوه، در پی نوشت کتاب، توضیحاتی راجع به هر سه نفر آورده، که برخی از موارد آن نیز مغلوط و معیوب است. ⁽³⁾وی می‌نویسد:«عبداله‌خان ضرغامپور در جنوب قیام مسلحانه کرد و در خرداد 1341 کشته شد.» ⁽⁴⁾و: «غلامحسین جلیل که در جنگ «گوجستان» [گجستان] شرکت داشت و با عبداله‌خان ضرغامپور همکاری می‌کرد.» ⁽⁵⁾

منابع بعد از انقلاب

الف) مجموعه‌های اسنادی

1ـ طالقانی و تاریخ:

1ـ طالقانی و تاریخ:⁽⁶⁾

این کتاب در باب زندگی و فعالیت‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی آیت‌الله طالقانی است که حاوی اسناد مهمی نیز هست. کیفرخواست دادگاه نظامی علیه آیت‌الله طالقانی و دیگر اعضای نهضت آزادی و نیز پاسخ‌ها و ایرادات متهمین و وکلای مدافع آنان در

خصوص «کیفرخواست»، از جمله اسناد و مطالب مهم کتاب حاضر است .⁽¹⁾برخی اسناد کتاب، به ویژه اعلامیه‌های آیت‌الله طالقانی در حمایت عشایر فارس، ارزشمند و مفید است.

2ـ اسناد نهضت آزادی ایران (جلد اول):

2ـ اسناد نهضت آزادی ایران (جلد اول):⁽²⁾

جلد اولِ اسناد نهضت آزادی ایران، حاوی اعلامیه‌ها و بیانیه‌های نهضت، در خصوص اوضاع سیاسی ـ اجتماعی ایران در طی سال‌های 1340 تا 1344 است. در دو اعلامیه از این مجموعه، به قتل «ملک‌عابدی» و اوضاع بحرانی فارس، اشارات مختصر شده است. یکی، اعلامیة مشهور «ایران در آستانه یک انقلاب بزرگ(!) و برگرداندن تاریخ خود» است؛ ⁽³⁾که در بخشی از آن آمده:«خود این جریان خلع ید و خلع مالکیتی که با چنان راحتی و سرعت (البته باستثنای صحنه‌سازی مسخرة قتل مهندس ملک‌عابدی!) از مالکین و فئودالها و ذی‌نفوذها شد بهترین شاهدی است که در ایران فئودالیته بآن معنی قرون وسطائی و اروپائی وجود نداشته است.» ⁽⁴⁾

اعلامیة دیگر، در خرداد 1342 انتشار یافته و اوضاع نابسامان شهرها و استان‌های مختلف کشور ـ از جمله فارس ـ را تبیین کرده است.⁽⁵⁾

3ـ اسناد نهضت آزادی ایران (جلد سوم):

3ـ اسناد نهضت آزادی ایران (جلد سوم):⁽⁶⁾

در این اثر که اسناد مربوط به «کیفرخواست»، «محاکمات» و «دفاعیات» اعضای دستگیر شده نهضت آزادی در طی سال 42 ـ 1341 آمده است؛ آن بخش از مطالب که در باب اعلامیه‌ها و ارتباط‌های گفتاری و نوشتاری آیت‌الله طالقانی با عشایر جنوب

است، از اهمیت زیادی برخودار است.

4ـ خاطرات بازرگان (شصت سال خدمت و مقاومت):

4ـ خاطرات بازرگان (شصت سال خدمت و مقاومت):⁽¹⁾

شصت سال خدمت و مقاومت، متن گفتگوهای سرهنگ غلامرضا نجاتی با مهندس بازرگان است؛ که خاطرات وی از دوران مبارزه با رژیم پهلوی را نیز دربر می‌گیرد. در این کتاب، متن کامل «کیفرخواست» اعضای نهضت آزادی در دادگاه نظامی و محاکمه آنان ثبت و ضبط شده؛ که مواردی از آن در رابطه با قیام عشایر جنوب و اعلامیه‌های منتشره است. ⁽²⁾

5ـ تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد:

5ـ تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد:⁽³⁾

نویسنده، با استفاده از منابع مکتوب و برخی اسناد ساواک، به «درگیری عشایر فارس» با حکومت پهلوی پرداخته است .⁽⁴⁾در این مطالب مختصر، نکات جدیدی مطرح شده؛ اما هیچ اشاره‌ای به قیام عشایر کوهمره سرخی و نقش برجسته جنگجویانی چون حبیب شهبازی و ملاغلامحسین سیاهپور جلیل نشده است. به نظر می‌رسد، بیشتر مطالب و اسناد ارایه شده در کتاب، مأخوذ از نوشته‌های «سید کرامت‌الله فدایی» در «افق خونین» است.

6ـ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک:

6ـ قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک:⁽⁵⁾

در این اثر، که جلد اول آن درباره وقایع سال‌های 1342 ـ 1341 و قیام 15خرداد 1342 است؛ اسناد سال‌های 1336 تا پایان سال 1341 ثبت و ضبط شده است. اسناد این مجموعه، حاوی اطلاعاتی از فعالیت‌های علما و روحانیون و دیگر اقشار اجتماع

است. در این مجموعه، اسنادی راجع به عشایر ـ خاصه ایلات بویراحمد و ممسنی ـ مضبوط است؛ که البته برخی ناقص و برخی دیگر شایعات افواهی منتشره بوده، و استناد به آنان نیاز به تأمل و دقت بسیار دارد.⁽¹⁾

جلد دوم اثر، که عنوان «فیضیه» دارد، اسناد اوایل سال 1342 تا نیمة اول خرداد 1342 را شامل می‌شود. در این اثر، نیز اسناد مهمی در باب «فعالیت روحانیون» و ارتباط عشایر با آنان و طرفداری برخی از آنها از قیام عشایر فارس؛ حضور «سرلشکر پاکروان» رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور در «گچساران»؛ ملاقات آیت‌الله ملک‌حسینی و سید عبدالوهاب بلادی با امام خمینی در قم ـ چهار روز پس از فاجعه فیضیه ـ ؛ شایعة تحریک عشایر جنوب و روحانیون بوسیله انگلیسی‌ها در مخالفت با حکومت پهلوی و نیز پخش اعلامیه‌های امام خمینی در لار و تحریک طوایف «لُر» و «نفر» توسط «مجتهد لار» ـ سید عبدالعلی موسوی ـ آمده است. ⁽²⁾

7ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک (آیت الله سیدعبدالحسین دستغیب):

7ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک (آیت الله سیدعبدالحسین دستغیب): ⁽³⁾

این کتاب که مجموعه اسناد پروندة انفرادی «آیت‌الله سیدعبدالحسین دستغیب» در ساواک مرکز بوده؛ علاوه بر اسناد مربوط به آیت‌الله شهید دستغیب و مبارزات وی حاوی اسناد قابل ملاحظة دیگری در باب فعالیت روحانیون کهگیلویه و بویراحمد ـ نظیر آیت‌الله ملک حسینی و سید عبدالوهاب بلادی ـ علیه رژیم پهلوی و تحریک عشایر و نیز اطلاع روحانیون از «قیام عشایر» می‌باشد . ⁽⁴⁾سند مهم دیگری که در این کتاب وجود دارد، مربوط به «فرمانده نیروهای عملیاتی جنوب ـ سپهبد بهرام آریانا» است، که در تاریخ 1/2/42 ـ یعنی روزی که ستون نظامی در گجستان قلع و قمع و خلع‌سلاح گردیده است ـ به «استاندار فارس و بنادر» و «سازمان اطلاعات و امنیت فارس و بنادر» نامه‌ای نوشته؛ و با اظهار «نگرانی» از «اعمال عناصر محرک» بخصوص

روحانیون و علما و «در رأس آنان آقای دستغیب» و «بعضی از متنفذین»؛ تقاضای کمک نموده است. ⁽¹⁾

8ـ اسنادی از جنبش دانشجویی در ایران:

8ـ اسنادی از جنبش دانشجویی در ایران: ⁽²⁾

در این اثر، سندی وجود دارد که حاکی از کشف و ضبط اعلامیه‌ای «منتسب به دانشجویان دانشگاه شیراز وابسته به جبهه ملی» از خانه «ولی‌خان کیانی» ـ خان بکش ممسنی ـ است. ⁽³⁾این اعلامیه در مخالفت رژیم بوده، که در اردیبهشت ماه 1342 بوسیله شهربانی فارس از منزل ولی کیانی به دست آمده است.

9ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک (آیت‌الله سید محمود طالقانی):

9ـ یاران امام به روایت اسناد ساواک (آیت‌الله سید محمود طالقانی):⁽⁴⁾

در این اثر، اسنادی راجع به نقش آیت‌الله طالقانی و خواهرزاده‌اش «پرویز عدالت‌منش»، در انتشار اعلامیه‌هایی به طرفداری و حمایت از عشایر قیام کننده جنوب، وجود دارد که قابل اعتنا و استفاده است. ⁽⁵⁾

10ـ نظامیان عصر پهلوی (ارتشبد بهرام آریانا به روایت اسناد ساواک):

10ـ نظامیان عصر پهلوی (ارتشبد بهرام آریانا به روایت اسناد ساواک): ⁽⁶⁾

مجموعه کتب اسنادی که تحت عنوان «رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک» منتشر گردید‌ه؛ در برخی مواقع حاوی اسناد مهمی دربارة وقایع سال‌های 42ـ1341 و قیام عشایر جنوب است. از جمله این کتب، اسناد مربوط به «ارتشبد بهرام آریانا» فرمانده عملیات نظامی جنوب در سال‌های مذکور است. هر چند به نظر می‌رسد، اسناد مربوط به آریانا در باب قیام عشایر جنوب، بایستی بیشتر از این باشد، اما در اثر حاضر،

تنها دو سند، مربوط به این وقایع است. یکی سخنان آریانا در محفلی خصوصی است، که در تاریخ 5/8/1356 «در مورد غائله فارس» بیان شده است.⁽¹⁾دیگری گزارش ارسالی به «دایرة سازمان ضداطلاعات» ستاد بزرگ ارتشتاران است، که تبعات و شایعات مربوط به «جنگ گجستان» در میان «افسران مرکز پیاده»، شیراز را اعلام داشته است. ⁽²⁾

11ـ پهلوی‌ها (خاندان پهلوی به روایت اسناد):

11ـ پهلوی‌ها (خاندان پهلوی به روایت اسناد):⁽³⁾

در این اثر، که سومین جلد از مجموعه مجلدات «خاندان پهلوی به روایت اسناد» است، سندی تحت عنوان «بررسی اجمالی اوضاع فارس از دیماه 1340 تاکنون [خرداد 1342]، خلاصه[ای] از اقدامات ساواک فارس و بنادر» به چاپ رسیده است.⁽⁴⁾از فحوا و مفاد سند چنین برمی‌آِید، که اقدامات صورت گرفته تا قتل «عبدالله ضرغامپور» (18/3/42) و قبل از تسلیم «ناصر طاهری» را شامل می‌شود. در این سند، که بر اساس گزارش‌ها و تحقیقات مأمورین ساواک تهیه گردیده؛ اکثر مطالب آن، حول تحرکات و اقدامات برخی «خوانین» و چگونگی مقابله با «اصلاحات ارضی» است. هم‌چنین به «اتحادیة فلاحتی فارس» و اقدامات بزرگ مالکان فارس و ارتباط این اتحادیه با روحانیون مشهور فارس و اخذ فتوا از آنان در تحریم اصلاحات ارضی، پرداخته شده است لازم به تذکر است که هیچ‌یک از خوانین کهگیلویه و بویراحمد و ممسنی و سرخی در جلسات انجمن و اتحادیه شرکت نداشته‌اند. علاوه بر این، به جریان قتل ملک‌عابدی و تغییر و تحولات سیاسی فارس و بنادر، و حضور محمدرضا شاه در فارس و فیروزآباد و دستگیری «حسینقلی‌خان رستم» و اعزام عبدالله‌خان ضرغامپور و ناصرخان طاهری به تهران و بازگشت آنان به منطقه و درگیری در کوهمره سرخی و بویراحمد و خلع‌سلاح پاسگاهها و حضور آریانا در فارس و سرکوبی قیام، به اختصار پرداخته شده است. در این میان البته هیچ اشاره‌ای به جنگ گجستان نشده است. در

پایان گزارش، به «عملیات و اقدامات ساواک» در 5 مورد اشاره شده، که نقش آنان را در فریب هر چه بیشتر عشایر و بسیاری از کلانتران و کدخدایان آنها، نشان می‌دهد.

12ـ فصلنامه تخصصی تاریخ معاصر ایران(شماره 32):

12ـ فصلنامه تخصصی تاریخ معاصر ایران(شماره 32):⁽¹⁾

در این فصلنامه، 19 سند راجع به اوضاع و احوال فارس در بحبوحه تبلیغات اصلاحات ارضی و لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی و نیز قتل ملک‌عابدی و برخی وقایع دیگر، آمده است. نخستین آن، نامه «عزیزالله قوامی» از مالکان بزرگ فارس ـ و پسر قوام‌الملک شیرازی ـ به «اسدالله علم» نخست وزیر است؛ که اوضاع بحرانی فارس را در اواسط آبان 1341 شرح داده است. وی، بیشترین تقصیر را به گردن «غلامرضا فولادوند» استاندار فارس انداخته؛ که «چون ایشان خود را یک فرد ایلی می‌دانند لذا بیش از حد لزوم با عشایر محشور شده و آنها را رو می‌دهند.» قوامی در پایان، پیشنهاد تعویض استاندار فارس را به اسدالله علم ـ داماد عمویش ـ داده است. ⁽²⁾

پنج سند نیز دربارة جلسات مالکین فارس با روحانیون مشهور شیراز و فارس است؛ که اعلام می‌کردند، هیچ کدام زیر بار تقسیم اراضی و اصلاحات ارضی نخواهند رفت، و از روحانیون کمک خواسته و از برخی فتوای حرام بودن اصلاحات ارضی را گرفته‌اند. ⁽³⁾اسناد بعدی، در خصوص قتل ملک‌عابدی و اعلام حکومت نظامی در شیراز و دستگیری محمد ضرغامی و حسینقلی رستم ـ و سپس آزادی آنان ـ است؛ که از ارزش بیشتری برخوردارند. ⁽⁴⁾یک سند مربوط به گزارش «سپهبد ورهرام» ـ استاندار جدید فارس ـ به وزیر کشور است، که فعالیت‌های چند روز اخیر حضور خویش در فارس را اعلام داشته است.⁽⁵⁾اسناد بعدی به مشکلات اصلاحات ارضی در فارس و لغو حکومت نظامی؛ نامه‌های «فرخ لقا بهادری» دربارة املاک خسروخان قشقایی و نیز نامه

محمد ناصرخان قشقایی به سپهبد ریاحی در مورد پرداخت بهای املاک آنان است.⁽¹⁾

سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد:

سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد:⁽²⁾

در این مجموعه، اعلامیه حبیب‌الله شهبازی در حمایت از روحانیت ـ خاصه امام خمینی ـ و انتشار آن در قم، کرمانشاه و کرمان آمده است.⁽³⁾

ب) منابع عمومی تاریخ

1ـ تاریخ سی ساله ایران:

1ـ تاریخ سی ساله ایران:⁽⁴⁾

مؤلف کتاب، بیژن جزنی، از اعضای سازمان جوانان حزب توده و از فعالان جبهة ملی دوم است، که در سال 1342 گروهی موسوم به «گروه جزنی» را با بینش مارکسیستی ـ لنینیستی، تشکیل داده است. وی در اثر خویش ـ با دیدگاه مارکسیستی خود ـ وقایع فارس را به اختصار تبیین کرده است.⁽⁵⁾

در این مطالب مختصر، که به نظر می‌رسد، بر اساس روایت رسمی منابع حکومتی ـ منجمله مجلات و روزنامه‌ها ـ نوشته شده؛ اشتباهات متعددی به چشم می‌خورد. به طور مثال، «حبیب‌الله شهبازی» را «حسن شهبازی» ضبط کرده و قتل وی را منسوب به «نوکر»ش، نموده؛ که خود «را به دشمن فروخته بود.» در حالی که حبیب‌الله شهبازی، بازداشت و بعد اعدام گردید.

نویسند‌ه، در مبحثی دیگر، به «قیام بهمن قشقائی» اشاره نموده؛ و مفصل‌تر از قیام عشایر بویراحمد و کوهمره سرخی، به آن پرداخته و اهمیت داده است. ⁽⁶⁾

2ـ ایران و تاریخ:

2ـ ایران و تاریخ:⁽¹⁾

مؤلف کتاب ـ بهرام افراسیابی ـبدون اشاره به قیام عشایر کوهمره سرخی و بویراحمد به تفصیل، به «شورش بهمن قشقائی» پرداخته است. وی، البته در ضمن آن به اختصار آورده است که: «در اواخر سال 41 عده‌ای از خوانین عشایر بویراحمدی و ممسنی فارس شورش کردند و مدتی با نیروهای نظامی رژیم جنگیدند.» ⁽²⁾

تقریباً تمام مطالب افراسیابی در باب بهمن قشقایی، برگرفته از گفته‌های «بیژن جزنی» در کتاب «تاریخ سی ساله ایران» است. تنها، در یکی دو جا، جملاتی را حذف کرده، و کلماتی را تغییر داده است.⁽³⁾

3ـ ایران در عصر پهلوی:

3ـ ایران در عصر پهلوی:⁽⁴⁾

مصطفی الموتی، در اثر خویش، هیچ اشاره‌ای به قیام عشایر جنوب ننموده، تنها به درگیری بهمن قشقایی با نظامیان رژیم پرداخته است. ⁽⁵⁾منابع وی در توضیح شورش بهمن قشقایی، مطالب مندرج در مجله «سپید و سیاه»، کتاب «مسعود بهنود» و «اعلامیه ستاد ارتش» بوده است.

4ـ نهضت امام خمینی:

4ـ نهضت امام خمینی:⁽⁶⁾

کتاب سید حمید روحانی، به رغم آن که از منابع اصلی نهضت امام خمینی(ره) و تاریخ انقلاب اسلامی است، مطلب چندانی درباره قیام عشایر جنوب ـ آن گونه که درخور قیام و کتاب باشد ـ ندارد.

توضیحات وی، در خصوص قیام عشایر، بسیار مختصر است.⁽⁷⁾با وجود این، دو سند ارزشمند در کتاب وی مضبوط است، که راجع به جنگ گجستان و اعلامیة

حبیب‌الله شهبازی، در حمایت از مراجع ـ خاصه امام خمینی ـ است. ⁽¹⁾

5ـ روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی:

5ـ روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی: ⁽²⁾

به نظر می‌رسد، مبنای اصلی «روزشمار تاریخ ایران» منابع رسمی حکومت ـ خاصه روزنامه ها و مجلات ـ بوده، که مؤلف از آنها استفاده نموده است. در این اثر، وقایع مهم «فارس» در سال‌های یاد شده، ثبت گردیده؛ و تقریباً، همان نظریات رسمی حکومتی ارایه شده است. «عاقلی» در ضمن وقایع «18 آبان ماه 1341» آورده: «اجرای اصلاحات ارضی در فارس در بین ایلات و عشایر جنبش‌هائی ایجاد کرده عده‌ای از رؤسای عشایر به تجهیز قوا پرداخته مبارزه علیه دولت را آغاز کردند.» ⁽³⁾این گفته کاملاً نادرست است. زیرا، تا بعد از قتل ملک‌عابدی و اسفند 1341، مبارزة عشایر علیه دولت آغاز نشده بود.

وی هم‌چنین می‌نویسد: «عده‌ای از مالکین که با اجرای اصلاحات ارضی مخالفت نموده بودند بازداشت شدند و برخی از آنها به تبعید رفتند.» ⁽⁴⁾این در حالی است که هیچ نامی از مالکین «بازداشت» شده و «تبعیدی» ذکر نمی کند. وی در ادامه به «مخالفت شدید» عشایر با «اصلاحات ارضی» و قتل عبدالله ضرغامپور «توسط قوای دولتی در یک نبرد شدید» اشاره دارد، که هیچ‌کدام درست نیست. ⁽⁵⁾

6 ـ نخست‌وزیران ایران از مشیرالدوله تا بختیار:

6 ـ نخست‌وزیران ایران از مشیرالدوله تا بختیار:⁽⁶⁾

باقر عاقلی، در این کتاب، به اختصار تمام «قیام عشایر جنوب» را تبیین کرده است.⁽⁷⁾مطالب وی، گذشته از اختصار، معتبر و مستند نیست؛ و هیچ اشاره‌ای به قیام مردم کوهمره‌سرخی ندارد. به علاوه، اینکه «علت» قیام «ایلات و عشایر فارس» را تنها

«اجرای اصلاحات ارضی و سایر اصولی که به رای ملی گذاشته شده بود»می‌داند؛ درست به نظر نمی‌رسد.⁽¹⁾بلکه عوامل متعددی، در ایجاد قیام، دخیل و مؤثر بوده است.

7ـ از سید ضیاء تا بازرگان:

7ـ از سید ضیاء تا بازرگان:⁽²⁾

ناصر نجمی در ذکر وقایع مهم عصر نخست‌وزیری «اسدالله علم»، به گونه‌ای بسیار مختصر به حوادث فارس اشاره می‌کند؛ و به غلط آن را منسوب «به اشاره محمد ناصر صولت قشقایی و خسرو قشقایی برادرش» می‌داند. گفتة «مغلوط» نجمی این است:

در فارس به اشاره محمد ناصر صولت قشقایی و خسرو قشقایی برادرش که در اروپا بحال تبعید از طرف دربار می‌زیستند، غائله‌ها و آشوبهایی از طرف ایلات قشقایی و بویراحمدی و بختیاری آغاز شد که دولت عدة زیادی از قوای نظامی را مأمور سرکوبی آنان در استان فارس کرد. ⁽³⁾

8ـ تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران:

8ـ تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران:⁽⁴⁾

سرهنگ غلامرضا نجاتی در کتاب خویش، مطالب بالنسبه مختصری راجع به «شورش عشایر جنوب» آورده است. ⁽⁵⁾تقریباً تمام مطالب وی، برگرفته از «تاریخ سی ساله ایران» بیژن جزنی؛ و «تاریخچة عملیات نظامی جنوب» بهرام آریانا است. در واقع این مطالب، یک جمعبندی بسیار کلی و مختصر از قیام عشایر جنوب است، که در بسیاری موارد نادرست و یکجانبه است.

نویسنده، در پایان مباحث، به داستان شورش «بهمن قشقائی» پرداخته؛ و آنچه را در کتاب بیژن جزنی آمده با اندکی تغییر و تلخیص آورده است.⁽⁶⁾

9ـ بازیگران سیاسی عصر رضا شاهی و محمدرضا شاهی:

9ـ بازیگران سیاسی عصر رضا شاهی و محمدرضا شاهی:⁽¹⁾

نجمی در این کتاب، نیز آنچه را در اثر پیشین خویش ـ از سیدضیاء تا بازرگان ـ راجع به وقایع فارس و قیام عشایر جنوب آورده، تکرار کرده است. ⁽²⁾

10ـ قلم و سیاست (از کودتای 28 مرداد تا ترور منصور):

10ـ قلم و سیاست (از کودتای 28 مرداد تا ترور منصور):⁽³⁾

سفری در کتاب قلم و سیاست، به اختصار قتل ملک‌عابدی را ذکر کرده و توضیحات بسیار مختصری راجع به «نامة ناصر قشقائی» داده است.⁽⁴⁾او، هیچ اشاره‌ای به وقایع سال‌های 42ـ1341 فارس نمی‌کند؛ و تنها به اعدام «متهمان مربوط به حوادث فارس که در دادگاه ویژه زمان جنگ در شیراز محکوم شده بودند» اشاره کرده است. ⁽⁵⁾

وی در این اثر به درستی معتقد است که: «کشتن رئیس اصلاحات ارضی «فیروزآباد» بهانه به دست شاه داد تا سر حد امکان از این حادثه بهره‌برداری کند....»⁽⁶⁾

11ـ داوری (سخنی در کارنامة ساواک):

11ـ داوری (سخنی در کارنامة ساواک):⁽⁷⁾

سرتیپ منوچهر هاشمی، معاون و مدیر کل ادارة ضدجاسوسی ساواک، که نخستین رئیس ساواک فارس نیز بوده است؛ در این اثر، به اهم اقدامات و خدمات خویش در دستگاه اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) پرداخته است. وی «در اواخر سال 1335، با سمت ریاست ساواک استان و بنادر و جزایر جنوب در شیراز مستقر» شده؛ ⁽⁸⁾و شاخه‌های ساواک بوشهر و بندرعباس را چون ساواک شیراز، پایه‌گذاری و تأسیس کرده است.⁽⁹⁾

وی پس از حدود پنج سال حضور در فارس و مسئولیت ساواک، به خراسان منتقل

گردیده و در بحبوحه سالهای قیام عشایر، رئیس ساواک خراسان بوده است. اما به دلیل اوضاع بحرانی فارس و جنوب و نیز اطلاعات و شناخت وی از فارس و بنادر، «در اردیبهشت سال 1342» که «غائله فارس» پیش آمده «به تهران احضار» و به همراه سرلشکر پاکروان، رئیس ساواک، سپهبد مالک فرمانده ژاندارمری کل کشور، و سپهبد اسماعیل ریاحی جانشین ریاست ستاد بزرگ ارتشتاران، به شیراز حرکت نموده است.⁽¹⁾بدین گونه، وی تا پایان سرکوب عشایر، در فارس و ساواک به عنوان «مشاور» انجام وظیفه می‌کرده است.

اطلاعاتی که وی در کتاب خود به دست می‌دهد، در بیشتر موارد یک جانبه و طرفدارانه است. به علاوه، از سر بی‌اطلاعی یا به عمد، هیچ گزارشی از مقاومت و مبارز‌ة جنگی بویراحمد ـ نظیر جنگ گجستان و شکست نظامیان ـ ارایه نمی‌دهد؛ و تنها به «محاصرة یکی از واحدهای ارتش به فرماندهی سرهنگ فاطمی در آبادی توت نده، واقع در منطقه بویراحمدی» اشاره می‌کند. ⁽²⁾

هاشمی به دروغ می‌نویسد که در نتیجة شکست فاطمی‌زاده «تعداد زیادی از اهالی ده توت نده قتل عام شدند.» ⁽³⁾وی، با بدبینی خاصی ـ که حاکی از سابقه خصومت اوست ـ نسبت به «فتح‌الله‌خان حیات داودی» اظهارنظر می‌نماید و او را عامل اصلی غائله فارس می‌داند. ⁽⁴⁾

به رغم آنکه سرتیپ هاشمی معتقد است تا قبل از اصلاحات ارضی «مشکل خاصی که موجب ناراحتی» عشایر باشد، وجود نداشت؛ اما به عوامل و اسباب دیگری اشاره می‌نماید که در واقع از عوامل اصلی نارضایتی عشایر بوده است. ⁽⁵⁾

بنابراین، علیرغم یک‌جانبه‌نگری نویسنده ـ که خود از دشمنان و سرکوبگران عشایر بوده ـ برخی مطالب مهم در کتاب او هست، که، برای محقق همه‌جانبه‌نگر قابل استفاده است.

12ـ از سیدضیاء تا بختیار (دولتهای ایران از سوم اسفند 1299 تا بهمن ماه 1357):

12ـ از سیدضیاء تا بختیار (دولتهای ایران از سوم اسفند 1299 تا بهمن ماه 1357): ⁽¹⁾

مسعود بهنود، در ضمن تبیین وقایع و حوادث «دولت علم»، به گونه‌ای بسیار مختصر ـ و البته مغلوط ـ به «غائله فارس» پرداخته و آن را «به اشاره ناصر و خسرو قشقایی که در آلمان فعالیت مخالف رژیم داشته»، منسوب نموده است. بنا به گفتة وی، در نتیجة اقدامات ناصر و خسرو قشقایی «طوایف بویراحمدی، قشقایی و بختیاری، به حرکت درآمدند.» ⁽²⁾بی‌تردید این گفتة غیرمستند، کاملاً نادرست و عاری از واقعیت و حقیقت است. علاوه بر این، ایل بختیاری هیچ مشارکتی در قیام عشایر نداشته و آغاز قیام عشایر جنوب در سال 1341، تحت فرماندهی «حبیب‌الله شهبازی» کوهمره سرخی بوده است. مورد دیگری که نویسنده، به اشتباه آورده، این است که: «افراد مسلحی» از ایلات بویراحمد و بختیاری، در اطراف «بهمن قشقایی» جمع شده، و در جنبش او شرکت جسته‌اند.⁽³⁾کاملاً معلوم است که این موضوع نیز نادرست و غیرمستند است.

13ـ معماران عصر پهلوی:

13ـ معماران عصر پهلوی:⁽⁴⁾

نویسندگان کتاب معماران عصر پهلوی، در شرح زندگی بهرام آریانا، به قیام عشایر جنوب و نقش وی در سرکوب آن، اشارات مختصر نموده‌اند. ⁽⁵⁾به نظر می‌رسد، مطالب آنان در خصوص زندگی‌نامه آریانا، برگرفته از خاطرات حسین فردوست است و چیزی اضافه بر آن ندارند.

14ـ تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی:

14ـ تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی:⁽⁶⁾

کرباسچی در اثر خویش، اعلامیة «حبیب‌الله شهبازی» در حمایت از روحانیون و

مراجع تقلید، خاصه امام خمینی(ره) را آورده است.⁽¹⁾

وی البته توضیح چندانی در خصوص قیام عشایر جنوب، نداده است.

15ـ سازمان مجاهدین خلق:

15ـ سازمان مجاهدین خلق:⁽²⁾

در این اثر، به «شورش بهمن قشقایی» اشاره شده؛ و به استناد منابع دیگر ـ چون تاریخ سی ساله بیژن جزنی و تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله غلامرضا نجاتی ـ مطالب مختصری ذکر گردیده است.⁽³⁾

پ) خاطرات

1ـ یادداشتهای روزانه مهندس مهدی بازرگان:

1ـ یادداشتهای روزانه مهندس مهدی بازرگان:⁽⁴⁾

مهندس بازرگان، که به همراه دیگر اعضای «نهضت آزادی» در بهمن ماه 1341، دستگیر و زندانی شده بود؛ طی یادداشت‌های روزانه خود، خاطرات ایام زندان در «قزل‌قلعه» را نیز ثبت کرده است. در این زمان، برخی متهمان قیام عشایر، از جمله؛ فتح‌الله داودی، حبیب شهبازی، حسینقلی رستم، ناصر طاهری، ولی کیانی، فریدون جاویدی، باباخان عیلامی [ایلامی] و سهراب کشکولی، در قزل قلعه زندان بوده‌اند. مهندس بازرگان، در یادداشت‌های خویش، به «مواجهة» حضوری «فتح‌اله‌خان حیات داودی» با «ولی‌خان کیانی»، «فریدون‌خان جاویدی» و «ناصرخان طاهری»، در «سازمان امنیت» (= ساواک)، اشارت دارد. ⁽⁵⁾هم‌چنین به انتقال «سران عشایر فارس» از قزل قلعه به جایی دیگر ـ شاید شیراز ـ در تاریخ 27 شهریور 1342، اشاره نموده است. ⁽⁶⁾

از یادداشت‌های بازرگان، چنین برمی‌آید که وی علاقة خاصی به «فتح‌الله‌خان حیات داودی» داشته و از انتقال او ناراحت و غمگین بوده است. وی می‌نویسد: «حیات داودی

رفیق شاد و گرم و موافق و مأنوسی بود. با رفتن او قریب یک ساعت است [که] یک حالت خاموشی و نگرانی و ناراحتی در اطاق ما پیدا شده است؛ خصوصاً که نگران نسبت به وضع و کارش هستیم.» ⁽¹⁾

مهندس بازرگان، در یادداشتهای «چهارشنبه 27/4/42»، که بیشتر «صحبت‌هایی با خانوادة» خویش است؛ به برخی از مطالب «رپرتاژ» مخصوص «مجله تهران مصور» دربارة «جنگهای اخیر فارس»؛ مخصوصاً قتل خسرو‌خان بویراحمدی، به وسیلة برادرش عبدالله‌خان ضرغامپور ـ در سال 1332 ـ اشاره و تحلیل دارد. ⁽²⁾به علاو‌ه، در این یادداشت‌ها، نسبت به یکی از اتهامات اساسی «آیت‌الله طالقانی»، که «اعلامیه‌ای خطاب به افسران و رؤسای عشایر فارس» بوده؛ به اختصار، مطالبی آورده است.⁽³⁾

2ـ مقاومت در زندان:

2ـ مقاومت در زندان:⁽⁴⁾

کتاب «مقاومت در زندان» شامل خاطرات عباس رادنیا و نیز بخش‌هایی از جریان محاکمات و مدافعات عباس رادنیا، مصطفی مفیدی و محمد بسته نگار، سه تن از فعالان نهضت آزادی در سال‌های 1341 تا 1343 است. در این اثر، مطالبی در خصوص فعالیت‌های انجام گرفته در شیراز مقارن قیام عشایر جنوب ⁽⁵⁾و نیز انعکاس اعلامیه‌های حبیب شهبازی در کیفرخواست شماره 415 دادستان ارتش، علیه اعضای نهضت آزادی، آمده است.⁽⁶⁾

3ـ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی (خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست):

3ـ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی (خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست):⁽⁷⁾

ارتشبد فردوست، در ضمن خاطرات خویش از عصر پهلوی دوم، به «شورش

عشایری فارس» نیز اشاره دارد.⁽¹⁾وی معتقد است، از کودتای 28 مرداد 1332 تا پیروزی انقلاب اسلامی، «دو حادثة مهم امنیت سلطنت» محمدرضا شاه را به مخاطره انداخت. یکی شورش عشایر جنوب در سالهای 1342ـ1341 و دیگری قیام 15 خرداد 1342. ⁽²⁾وی، برخلاف دیگر دولتمردان رژیم پهلوی، بدون اینکه بر مسئله اصلاحات ارضی در فارس تأکید ورزد و آن را علت تامة قیام عشایر ذکر کند، به موضوع مهم «خلع‌سلاح» عشایر پرداخته، و شدت عمل ژاندارمری را در این مسئله، عامل اصلی «شورش عشایر جنوب» دانسته است.⁽³⁾او در این اوان، مسئول «دفتر ویژه اطلاعات» ساواک بوده، که به همراه سرتیپ علوی‌کیا (قائم مقام ساواک) و سپهبد مالک فرمانده ژاندارمری کل کشور اعضای «شورایعالی هماهنگی» را ـ که شورای امنیت کشور خوانده می‌شد ـ تشکیل می‌دادند و نسبت به برخی مسایل مهم تصمیم‌گیری می‌کردند. بنا به گفته وی «سپهبد مالک در جلسات شورا کراراً از دستورات محمدرضا برای خلع‌سلاح عشایر صحبت می‌کرد.» ⁽⁴⁾

وی هم‌چنین اطلاعات خوبی از چگونگی رفتار و اخلاق «آریانا» و «ورهرام» در فارس، به دست می‌دهد. فردوست، شکست نظامیان در «جنگ گجستان» را تلویحاً به نداشتن «پهلودار چپ و راست و جلودار و عقب‌دار»منتسب می‌نماید؛ که چون نظامیان وارد دره‌ای شدند «حدود 50 نفر از عشایر ... عقب آنها را بستند و از طرفین و جلو، نفر به نفر را به گلوله بستند و کلیه گردان فوق قلع و قمع شد و حتی یکنفر نجات نیافت.» ⁽⁵⁾کاملاً معلوم است که بیشتر این مطالب نادرست است. وی نیز دربارة نقش «سرهنگ ناظم» در سرکوب قیام عشایر، مبالغة بسیار نموده است. مثلاً می‌نویسد: «ناظم در جریان جنگ علیه عشایر فارس نقش چشمگیر داشت و در رأس یک گردان زبده در محلی نمایان می‌شد و عشایر را به رگبار می‌بست... ناظم در عملیات جنوب بسیاری از واحدهای عشایر

را غافلگیر و نابود کرد.» ⁽⁶⁾

پرواضح است که این موارد هیچ صحت ندارد.

4ـ دُرد زمانه:

4ـ دُرد زمانه: ⁽¹⁾

عمویی در خاطرات خویش، تحت تأثیر بینش مارکسیستی خود و بدبینی خاصی که ظاهراً نسبت به خان و مالک داشته؛ در خصوص عبدالله‌خان ضرغامپور و پسرش خداکرم ـ که با هم در زندان قصر بودند ـ کاملاً خصمانه نظر داده است.⁽²⁾وی با مطالبی که از قیام عشایر جنوب ذکر می‌کند، نشان می‌دهد که هیچ اطلاعی از چگونگی آغاز و انجام قیام و علل و اسباب آن ندارد.⁽³⁾این مهم، با مقایسة داستان واقعة سیاهکل و قیام عشایر جنوب به قلم وی، مبرهن و معلوم می‌گردد. وی از واقعة بسیار محدود و مختصر «سیاهکل»، مثل یک «حماسه» بزرگ سخن می‌راند؛⁽⁴⁾اما نبرد دلاورانه جمع عظیمی از عشایر جنوب را ـ که در برابر ستمگری‌های حکومت پهلوی ایستادند ـ در جملاتی مجعول و مغلوط، بازگو می‌کند. زهی انصاف و «خلق» دوستی!

5ـ خاطرات علی امینی:

5ـ خاطرات علی امینی:⁽⁵⁾

علی امینی، نخست‌وزیر شاه در محدودة زمانی اردیبهشت 1340 تا تیرماه 1341، بدون هیچ سند و مدرکی، قتل مهندس ملک‌عابدی را «به دست ایادی مالکین محلی» فارس می‌داند.⁽⁶⁾وی می‌گوید:

در دوران کوتاهی که دولت بر سر کار بود با تمام مشکلات و تحریکاتی که در نقاط مختلف کشور می‌شد و از جمله کشته شدن یک مهندس کشاورزی و مسئوول اصلاحات ارضی در فارس به دست ایادی مالکین محلی، کار اصلاحات ارضی طبق برنامه پیش می‌رفت. ⁽⁷⁾

این در حالی است که قتل ملک‌عابدی، در دوران نخست‌وزیری اسدالله علم، و چهار ماه پس از استعفای علی امینی از وزارت بوده است.

6ـ خاطرات 15 خرداد ـ شیراز:

6ـ خاطرات 15 خرداد ـ شیراز:⁽¹⁾

«جلیل عرفان‌منش» از محققان معروف فارس، در این اثر ارزنده، خاطرات شخصیت‌های انقلابی و مؤثر فارس را دربارة وقایع روزهای 15 و 16 خرداد 1342 ـ در فارس و شیراز ـ گرد آورده است. برخی از این افراد، به حوادث پیش از 15 خرداد، همچون قیام عشایر جنوب و برخی رهبران آن ـ خاصه حبیب‌الله شهبازی و ملاغلامحسین سیاهپور ـ و ارتباط عشایر قیام کننده و روحانیت فارس ـ و کهگیلویه و بویراحمد ـ اشارات صریح نمو‌ده‌اند. از جمله؛ «جلال‌الدین آ‌یت‌الله زاده» برادر آیت‌الله بهاءالدین محلاتی؛ «حجت الاسلام مجدالدین مصباحی»؛ «حسین نیرومند»؛ «محمدرضا گل آرایش»؛ ⁽²⁾«رجبعلی طاهری»؛ «شیخ صدرالدین حائری شیرازی»؛ «محمدحسن طاهری»؛ «شیخ مجدالدین محلاتی»؛ «سیدجعفر عباس زادگان»؛ «سید محمدحسین هاشمی» و «حاج عباس حمید‌ی».⁽³⁾

7ـ خاطرات محمد بهمن بیگی:

محمد بهمن بیگی (متولد 1299) از مشهورترین نویسندگان ایران و چهره‌های فرهنگی عشایر و ایل قشقایی ـ که سال‌ها مسئولیت آموزش عشایر را بر عهده داشته است ـ در آثار خویش، خاطرات و داستان‌هایی از حوادث و وقایع سال‌های «آتش و خون» 42ـ1341 را تحریر کرده است. نخستین کتاب وی پس از انقلاب، «بخارای من ایل من» است؛ که در اواخر آن «گزارش گونه‌ای» از مسافرت و بازدید از مدارس «ایل بویراحمد» را آورده است.⁽⁴⁾در بخشی از این گزارش، خاطرات خویش را از درگیری‌ها

و جنگ‌های پایان یافته «در گوشة جنوبی بویراحمد» و «طایفة جسور جلیل که بار دشوار جنگ را بر دوش گرفته بود»، بیان کرده است.⁽¹⁾

وی در اثر دیگری به نام «اگر قره قاج نبود...»، به مناسبت برخی خاطرات خود، به تفصیل بیشتری از «وقایع و زد و خوردها» اشارت نموده است. ⁽²⁾در این میان، داستان واقعی «پدر و پسر» که مربوط به «کردی انصاری» ـ از جنگجویان مشهور عشایر ممسنی و بویراحمد ـ و فرزندش «یدالله انصاری» است، از اهمیت بیشتری برخوردار است.⁽³⁾هم‌چنین، خاطرة «از من مپرسید...» حاکی از وقایع بحرانی سال‌های 1341 و 1342 است.⁽⁴⁾

در این داستان به قتل ملک‌عابدی، جنگ گجستان و بمباران‌های هوایی روستاها و مدارس عشایری اشارت رفته است.⁽⁵⁾هر چند، بهمن بیگی گوشه‌ای از خاطرات خویش را روایت کرده، و قصد وی تاریخ‌نگاری و تحریر تاریخ نبوده است؛ اما همچون یک محقق منصف و مطلع ـ در همین روایات مختصر و اندک ـ برجستگی و بیغرضی خویش را نشان داده است.

وی در اثری دیگر، به نام «به اجاقت قسم»؛ اشاره‌ای مختصر و مجمل به «اصلاحات ارضی» و پیامدهای آن در ایل قشقایی نموده است. ⁽⁶⁾

8ـ خاطرات علی‌اکبر محتشمی:

8ـ خاطرات علی‌اکبر محتشمی:⁽⁷⁾

در نخستین شماره فصلنامه ندا، خاطرات برخی از شخصیت‌های مطلع و مؤثر انقلاب، در باب «وقایع و حوادث 15 خرداد 1342» ثبت و ضبط شده است. از جمله «حجت‌الاسلام علی‌اکبر محتشمی» دربارة روحیه جنگاوری و مبارزه‌جویی امام خمینی علیه ظلم و ستم می‌گوید: «اصولاً روح مبارزه با ستم و ستمگر در وجود حضرت امام

[خمینی] نضج گرفته بود و لذا از هیچ چیز باکی نداشتند... امام همیشه دشمنان را خیلی حقیرتر از آن می‌دانستند که بخواهند از آنها واهمه‌ای داشته باشند. حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین جناب آقای خلخالی در مورد این روحیة مبارزه طلبی حضرت امام در خاطرات خود پیرامون 15 خرداد با ما چنین سخن گفتند: سال 41 بود، روزی من خدمت حضرت امام رفته بودم، آنموقع تازه جریان برخورد مسلحانه عبدالله‌خان که از خوانین بویراحمد بود با دولت پیش آمده بود که به کشته شدن 120 یا 140 تن از ارتشیها منجر شده بود. امام به من فرمودند که «خوب است ما هم برویم به این کوههای بویراحمد». من عرض کردم آقا شوخی می‌فرمایید؟ امام فرمودند:«نه من شوخی نمی‌کنم جدی می‌گویم من مطالب را بررسی می‌کنم اگر صلاح باشد می‌رویم.» ⁽¹⁾

9ـ کهنه سرباز (خاطرات سیاسی، نظامی و اقتصادی):

9ـ کهنه سرباز (خاطرات سیاسی، نظامی و اقتصادی):⁽²⁾

سرهنگ ستاد هوایی «غلامرضا مصور رحمانی» سه جلد کتاب تحت عنوان «کهنه سرباز» تألیف نموده؛ که در جلد سوم، به نوع رفتار «ناجوانمردانة» آریانا با جنگجویان و زن و بچه‌های بویراحمدی اشاره کرده است. این عمل ناجوانمردانه، به نقل نویسنده، همانا «بمباران» کردن مناطق بویراحمد‌ی‌ها و دیگر عشایر قیام‌کننده بوده؛ که بدین طریق، زنان و کودکان و پیران قوم و نیز «دامها»ی آنان از بین رفته است.⁽³⁾مصور رحمانی می‌نویسد: «کار او [آریانا] منحصر به این بود که تعدادی هواپیما را مأمور کند، زن و بچه و حشم بویراحمدیها را زیر بمب هواپیما قلع و قمع کنند[.] وی این عمل شنیع و غیرانسانی ولی بی‌خطر برای خود را، با عده‌ای زن و بچه، آن قدر ادامه داد که برای مردان رزمنده آنها چاره‌ای جز تسلیم نماند... جالب است در مطبوعات ایران در آن موقع کوچکترین اعتراضی به این عمل قبیح نشد؛ و حتی انجمن حمایت از حیوانات هم برای دلسوزی جهت گوسفندان قطعه قطعه شده یک قلم روی کاغذ نگذاشت!» ⁽⁴⁾

10ـ نگاهی از درون به جنبش چپ ایران (گفتگو با ایرج کشکولی):

10ـ نگاهی از درون به جنبش چپ ایران (گفتگو با ایرج کشکولی):⁽¹⁾

ایرج کشکولی، یک فرد ایلی و عشیره‌ای بوده که در خارج کشور به نفع حزب توده و سپس «سازمان انقلابی حزب تودة ایران» فعالیت می‌نموده است. در کتاب گفتگو با ایرج کشکولی، اطلاعات دست اولی از حرکت بهمن قشقایی ـ پس از قیام عشایر جنوب ـ به دست داده شده است. ⁽²⁾

هم‌چنین گزارشی که وی و عطا کشکولی تحت عنوان «نامه‌ای از جنوب»، به سازمان انقلابی حزب تودة ایران در خارج از کشور ارایه داده‌اند و در روزنامة توده ـ تیرماه 1345 ـ به چاپ رسیده؛ به عنوان سند در بخش اسناد کتاب آمده است.⁽³⁾در این گزارش، اطلاعات نسبتاً خوبی از وقایع سال‌های 42ـ1341 وجود دارد؛ که رجوع و استناد به برخی موارد آن، خالی از اشکال است. البته، باید توجه داشت که تحلیل‌های ارایه شده در گزارش، کاملاً صبغة مارکسیستی دارد.

11ـ نگاهی از درون به جنبش چپ ایران (گفتگو با کورش لاشایی):

11ـ نگاهی از درون به جنبش چپ ایران (گفتگو با کورش لاشایی):⁽⁴⁾

کورش لاشایی در گفتگو با حمید شوکت، مطالبی در خصوص حرکت بهمن قشقایی و مشارکت عطا و ایرج کشکولی مطرح نموده؛ که برخی از آن قابل استفاده و استناد است. ⁽⁵⁾به علاوه «نامه‌ای از جنوب» ـ که عطا و ایرج کشکولی آن را تهیه نموده و به سازمان داده‌اند ـ در بخش اسناد کتاب، به چاپ رسیده است. ⁽⁶⁾

12ـ گذر عمر (خاطرات سیاسی باقر پیرنیا):

12ـ گذر عمر (خاطرات سیاسی باقر پیرنیا):⁽⁷⁾

باقر پیرنیا (1367ـ1298)، از رجال مشهور عصر پهلوی دوم، در طی سال‌های 1342

تا 1346ـ به مدت چهار سال ـ استاندار «فارس و بنادر» بوده است. وی در خاطرات سیاسی خویش، به کارهای عمرانی و اصلاحی مهمی که در فارس، انجام داده، اشاره کرده است.

در این میان، البته خاطرات مربوط به «فارس و غائلة آن»، بسیار مختصر و بی‌رنگ، بیان شده است. ⁽¹⁾وی هیچ اشاره‌ای به سران سرشناس عشایر و شخصیت‌های معروف ایلات فارس مقارن حضور خویش ندارد؛ و «قیام عشایر جنوب» ـ یا به گفته حاکمان رژیم، «غائله جنوب»یا «غائله فارس» ـ را به اختصار برگزار کرده است. پیرنیا «علت اغتشاش» عشایر ممسنی و بویراحمد را به نحوة برخورد نادرست «ارسنجانی»، وزیر کشاورزی، با عبدالله‌خان ضرغامپور نسبت می‌دهد. این در حالی است که، در هیچ «منبعی»، به این ملاقات و برخورد، اشاره نشده و هیچ «سندی» در دست نیست. از این مهم‌تر، وی «ناآگاهی» مردم بویراحمد، و نداشتن «سواد خواندن و نوشتن» اعلامیه‌ها را، از دلایل عمدة درگیری‌ها ذکر می‌کند.

به گفتة وی: «داستان چنین بود: هنگامی که هنوز سپهبد آریانا در فارس بودند از سوی سپهبد آریانا اعلامیه‌هایی مبنی بر اینکه هر کس خودش را معرفی کند. بخشوده خواهد شد به وسیله هواپیما در منطقه پخش می‌شود. پخش این اعلامیه‌ها در کوهستان‌های زیرنظر بویراحمد زیاد مؤثر نشد. بویژه که عشیره‌های آن منطقه آشنایی به فروریختن اعلامیه از هواپیما نداشته و اگر هم داشتند سواد خواندن و نوشتن نداشتند. از جملة این گروه، مردم تیره‌های جلیل و بابکان بودند. نیروی انتظامی به گمان اینکه آنان آگاه شده‌اند اما قصد تسلیم ندارند به زد و خورد با آنان پرداخته و در نتیجه تیره‌های جلیل و بابکان هم به دفاع از خود برخاستند....»⁽²⁾

بی‌تردید، این مطالب کاملاً نادرست و بی‌مایه است؛ با وجود این اشتباهات، مطالبی که وی در ذکر ماجرای «تأمین نامه» و «حکم اعدام» مُلاغلامحسین سیاهپور جلیل و قتل عام طوایف «لُر» و «نَفَر»، در صحرای باغ لارستان ـ به اختصار ـ آورده، درست است؛ و «ناپسندی»و «غیرشرافتمندانه» بودن اعمال و کارکرد دولتیان و سردمداران رژیم

را می‌رساند.⁽¹⁾در هر حال، خاطرات پیرنیا، از جهاتی قابل استفاده و استناد است. ⁽²⁾

13ـ جام شکسته:

13ـ جام شکسته:⁽³⁾

شیخ عبدالمجید معادیخواه در خاطرات خود از نهضت امام خمینی(ره)، به مناسبت بیان «دامی بر سر راه امام»، به یک نظامی به نام «سرهنگ شیرازی» اشاره دارد؛ که تلاش داشت «فتوای کودتایی را از امام بگیرد» و نظام شاهنشاهی را واژگون کند.⁽⁴⁾اما «همان جناب سرهنگ شیرازی که با اصرار می‌کوشید تا برای به گلوله بستن شاه فتوا بگیرد، چندی بعد پذیرای مأموریتی در سرکوبی شورشیان پیرامون شیراز شد و جمعی از مخالفان رژیم را به خاک و خون کشید. سخن اینک از آن شورش‌ها نیست که در آن کسانی چون ناصر قشقایی دست داشتند و در تظاهر به همسویی با جنبش قم فرصت‌طلبی می‌کردند. آن چه روشن است ناسازگاری بمباران بخشی از مردم، با چنان دین باوری است که سرهنگ شیرازی به آن تظاهر می‌کرد.» ⁽⁵⁾

به احتمال زیاد، منظور معادیخواه از «شورشیان پیرامون شیراز»، قیام عشایر جنوب بوده است. با این احتمال ـ قریب به یقین ـ نظر نویسنده که معتقد است در آن شورش‌ها «کسانی چون ناصر قشقایی دست داشتند و در تظاهر به همسویی با جنبش قم فرصت‌طلبی می‌کردند»، کاملاً نادرست و غیرمستند است؛ و حاکی از بی‌اطلاعی محض مؤلف.

14ـ یادمانده‌ها (خاطراتی از محمدحسین قشقایی):

14ـ یادمانده‌ها (خاطراتی از محمدحسین قشقایی):⁽⁶⁾

محمدحسین قشقایی یکی از چهار فرزند صولت‌الدوله قشقایی است، که در سال 1342 به اتهام همکاری با سران عشایر فارس دستگیر و نهایتاً به دو سال زندان محکوم

گردید. او که در خاطرات خویش به این موضوع پرداخته است می‌گوید: هیچ شناخت و آشنایی با رؤسای بویراحمدی نداشته و آنها را نیز در تهران ملاقات نکرده است.⁽¹⁾بلکه به خاطر سابقه دوستی با فتح‌الله‌خان حیات‌داودی، یک روز بر حسب اتفاق او را در خیابان اسلامبول ـ تهران ـ دیده و با هم به خانة «مرتضی قلی‌خان بختیاری» رفته‌اند. در آنجا پسر مرتضی قلی‌خان ـ به نام بهمن‌خان ـ را که در خانه بود ملاقات کرده و در ضمن صحبتهای خویش موضوع آمدن بویراحمدیها را به تهران تعریف کرده اند. محمدحسین قشقایی می‌گوید: «گفتیم که حالا زمستان شده و برف آمده و وضع مالی آنها مناسب نیست. حتی اگر به اصفهان بروند، چون اتوبوس به منطقه آنها نمی‌رود، آنها پولی ندارند که بتوانند یک ماشین کرایه کنند و به فلارد بروند. بهمن‌خان گفت که من در اصفهان یک اتومبیل دارم و پیشکارم هم آنجاست. من کارتی به شما می‌دهم که به آنها بدهید که آنها را در اصفهان به پیشکارم بدهند تا راننده‌ام آنها را ببرد و به مقصد برساند. ما هم به همین ترتیب عمل کردیم و رؤسای بویراحمد توانستند در زمستان خودشان را به خانواد‌ه‌هایشان برسانند و به زندگیشان برسند.»⁽²⁾

وی در خاطرات خویش اطلاعاتی از درگیری بویراحمدی‌ها با نظامیان به دست می‌دهد که کاملاً ناقص و مغلوط است و نشان می‌دهد که حتی بعدها اطلاع چندانی از قیام عشایر جنوب به دست نیاورده است.⁽³⁾

15ـ فروپاشی ارتش شاهنشاهی (خاطرات سپهبد جلال پژمان):

15ـ فروپاشی ارتش شاهنشاهی (خاطرات سپهبد جلال پژمان):⁽⁴⁾

پس از آنکه محمدرضا شاه در دی‌ماه 1341 دستور خلع‌سلاح عشایر جنوب را صادر کرد، نیروهای ارتشی به مناطق مختلف اعزام گردیدند. یک دسته از آنان به فرماندهی سرهنگ جلال پژمان، مأمور خلع‌سلاح بویراحمد علیا شدند که در بهمن ماه از شیراز به سوی بویراحمد حرکت کردند.

وی در خاطرات خویش، به چگونگی اعزام نیروهای تحت امر خود و حوادث بین

راه و استقرار در یاسوج و درگیری‌های عشایر بویراحمد با نظامیان اشارات جالبی دارد. ⁽¹⁾سرهنگ جلال پژمان، به عنوان فرمانده نظامی حکومت پهلوی ـ که مأموریت خلع‌سلاح و سرکوب عشایر بویراحمد را برعهده داشته ـ در نوشته خویش جانب نظامیانی نظیر سرگرد فاطمی‌زاده را گرفته است.⁽²⁾وی البته در باب قاتل سرگرد فاطمی‌زاده، به صراحت می‌نویسد: «به دست پسر ولی‌پناهی (خلیفه پناهی) و اسکندر طاهری شهید شد.» ⁽³⁾

سرهنگ پژمان، پس از عزیمت سرتیپ بنی‌اعتماد به شیراز، از تاریخ 23/4/1342 «فرماندهی مناطق یاسوج، سی‌سخت، اردکان، نقار[ه]خانه، دم چنار، سپیدار [و] جلیل بابکان» را به عهده گرفته است. وی معتقد است، در نتیجه اقدامات او، «خدا کرم ضرغام‌پور فرزند عبدالله ضرغام‌پور حاضر به تسلیم شد.» بنابراین، در روز سوم مرداد 1342، خداکرم ضرغامپور «تسلیم بدون قید و شرط گردید و در پناه ارتش قرار گرفت و به شیراز اعزام شد.» ⁽⁴⁾

ت) منابع محلی

1ـ ایل ناشناخته (پژوهشی در کوه‌نشینان سرخی فارس):

1ـ ایل ناشناخته (پژوهشی در کوه‌نشینان سرخی فارس):⁽⁵⁾

نخستین کتابی که دربارة بخشی از قیام عشایر جنوب ـ در کوهمره سرخی ـ تألیف و انتشار یافته، «ایل ناشناخته» است. نویسنده خود زادة کوهمره سرخی و پسر «حبیب‌الله شهبازی» رئیس و جنگجوی مشهور ایل، و آغازگر قیام عشایر جنوب می‌باشد. در این اثر ـ که ابتدا به عنوان پایان‌نامه کارشناسی در دانشگاه تهران ارایه شده ـ به تبیین و تحلیل «قیام سالهای 42ـ‌1341 عشایر فارس»، پرداخته است. مؤلف در آغاز، به اختصار به «نهضت امام خمینی»، «اصلاحات ارضی شاهانه»، «اهداف و نتایج اصلاحات ارضی»، «ماهیت اصلاحات ارضی»، «اصلاحات ارضی در استان فارس» و

«روحانیت و اصلاحات ارضی شاهانه» اشاره نموده است. ⁽¹⁾

در این بخش، نویسنده با استناد به منابع مکتوب به بررسی و تحلیل این موضوع پرداخته است. وی در مباحث بعدی، «اهداف سیاسی رژیم از سرکوب عشایر فارس»، «توطئة مرموز قتل مهندس ملک عابدی»و «قیام عشایر کوهمره سرخی» را تشریح نموده است. ⁽²⁾

مستندات و تحلیل‌هایی که نویسنده، در این مباحث ارایه می‌دهد، با استفاده و استناد به مطالب کتاب «تاریخچة عملیات نظامی جنوب» تألیف ـ ارتشبد بهرام آریانا ـ و روزنامه‌ها و نشریات وقت می‌باشد، که تا حدود زیادی بیانگر روی دیگر سکه استنیز ارزشمند است.⁽³⁾بخصوص که در مبحث «روزنامه‌ها سخن می‌گویند»، گزیده‌ای از مندرجات روزنامه‌های اطلاعات و کیهان، از نیمه دوم 1341 تا نیمة اول 1343 را آورده و به مناسبت برخی نوشته‌های آنان، «پاسخ»های درخور داده است.⁽⁴⁾در بخش پایانی کتاب، «پیوست»هایی از «اسناد» و مندرجات جراید، ارایه شده که در جای خود اهمیت فراوان دارد.⁽⁵⁾

2ـ تألیفات نویسندگان بومی کهگیلویه و بویراحمد:

تقریباً از سال 1370 تاکنون، نُه اثر تاریخی از نویسندگان بومی کهگیلویه و بویراحمد منتشر شده، که در خصوص وقایع سال‌های 43-1341 و مبارزه ایل بویراحمد با حکومت پهلوی دوم مطالبی آورده‌اند.⁽⁶⁾بیشتر این نویسندگان، به اختصار و

اجمال و بر مبنای روایات شفاهی محدود، وقایع مزبور را ضبط کرده‌اند. در این میان، البته دو اثر ارزشمند و معتبر وجود دارد که اکثر مطالب آنان در باب حوادث مذکور قابل اعتماد و استناد است. یکی، کتاب «گوشه‌های ناگفته‌ای از تاریخ معاصر ایران» نوشته دکتر سیدساعد حسینی است؛ دیگری «تاریخ سیاسی کهگیلویه» اثر پر ارج سیدمصطفی تقوی‌مقدم.

بقیه این آثار، تنها اندکی از مطالبشان در باب حوادث سال‌های 43-1341 معتبر و قابل استناد است. حتی کتابی چون «تاریخ و جغرافیای کوهگیلویه و بویراحمد» نوشته نورمحمد مجیدی ـ که به نظر می‌رسد، حساسیت منفی عجیبی نسبت به ایل بویراحمد و مبارزات مردم آن داشته است ـ اصلاً مطلب صحیحی درباره قیام عشایر بویراحمد و کوهمره سرخی نیاورده است. وی، برخی از این گفته‌های نادرست را نیز در کتاب «تاریخ و جغرافیای ممسنی» تکرار کرده است.⁽¹⁾

3ـ تألیفات نویسندگان محلی ممسنی:

ممسنی‌ها، در سه کتاب «ممسنی و بهشت گمشده»، «ممسنی در گذرگاه تاریخ» و «ممسنی، دشتی پر از نون و تشتی پر از خون»، به اختصار تمام، اشاراتی به حوادث سال‌های 42ـ1341 نموده‌اند. ⁽²⁾

در این مطالب مختصر که بسیار مغلوط و معیوب‌اند، اطلاعات درست و قابل اعتمادی وجود ندارد. نقل‌قول‌هایی هم که از منابع دولتی آورده‌اند، قابل استناد نیست. با این همه، آنچه مؤلف کتاب ممسنی در گذرگاه تاریخ، راجع به تأثیرات و پیامدهای اصلاحات ارضی در ممسنی آورده، از اهمیت بیشتری برخوردار است. ⁽³⁾

4ـ تألیفات نویسندگان قشقایی و ایلات خمسه:

گذشته از محمد بهمن‌بیگی که در خاطرات خویش، اشاراتی به وقایع سال‌های 42-1341 نموده است؛ دو تن دیگر از نویسندگان ایل قشقایی به این موضوع پرداخته‌اند.⁽¹⁾عوض‌الله صفری کشکولی، کتاب خود را به «ماجرای بهمن قشقایی و همرزمانش» اختصاص داده و در مطالبی مختصر اما ارزشمند؛ داستان قتل ملک‌عابدی، شکنجه و عذاب بی‌گناهان ایل قشقایی، قیام موصلوها و مبارزات بهمن قشقایی را شرح داده است. نویسنده دیگر، دکتر منوچهر کیانی از مؤلفان پرکار و علاقمند ایل قشقایی است، که در کتاب خویش به «شورش گسترده عشایر در سالهای 1341 تا 1346» پرداخته است. وی، در خصوص وقایعی چون قتل مهندس ملک‌عابدی، جریان نامه ناصرخان قشقایی، حماسه فراموش‌نشدنی بهمن قشقایی، مبارزات دشتی و مسیح، شورش موصلوها در قیروکارزین، اعلام دسته‌جمعی گویجلوهای صفی‌خانی و قتل‌عام مردم تیره‌های لُر و نَفَر، مطالب خوبی ضبط کرده است. نویسنده‌ای به نام «علی‌محمد نجفی» در وقایع ایلات خمسه به قتل‌عام طوایف لر و نفر در بهار سال 1343 اشاره کرده است. ⁽²⁾وی، بر اساس روایات شفاهی و دفترچة خاطرات یکی از آگاهان ایل نفر، جریان فجیع مزبور را شرح داده است. مطالب مختصر وی ارزشمند و قابل استفاده است. مؤلف دیگری از ایل باصری، در اثر خویش، به اجمال و اختصار تمام، قتل‌عام طوایل لر و نفر در «صحرای باغ لارستان» را آورده است. ⁽³⁾

5ـ فرهنگ سیاسی عشایر جنوب ایران:

5ـ فرهنگ سیاسی عشایر جنوب ایران:⁽⁴⁾

عبدالعلی خسروی از پژوهشگران معروف ایل بختیاری است. وی در اثر خویش، که نام فرهنگ سیاسی بر آن گذاشته، به تاریخ سیاسی سه ایل مشهور بختیار‌ی، بویراحمد و قشقایی پرداخته است. مطالب وی راجع به ایل بویراحمد، به طور تمام و

کمال برگرفته از کتاب بویراحمد و رستم گاهوارة تاریخ سیدجمشید حسینی‌خواه است. بنابراین، آنچه در کتاب حسینی‌خواه در باب وقایع سال‌های 42-1341 آمده است، در فرهنگ سیاسی عبدالعلی خسروی، گردآوری و ثبت شده و موارد اندکی از آن قابل استناد است.

ث) رمان‌های تاریخی

در میان کتبی که راجع به قیام عشایر جنوب، تألیف و منتشر شده، چند کتاب داستانی ـ تاریخی وجود دارد، که از اعتبار و اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از جمله:

1ـ نبرد گجستان:

1ـ نبرد گجستان:⁽¹⁾

این اثر، علیرغم نام خویش، تنها محدود به «جنگ گجستان» نیست؛ بلکه این عنوان، بهانه‌ای است برای بیان زندگی و مبارزات «مُلاغلامحسین سیاهپور جلیل»، با قدرتمندان محلی ـ از جمله برخی خوانین و کدخدایان ـ و حکومت پهلوی. در واقع، کتاب نبرد گجستان، یک اثر تاریخی است؛ که با قلم «جذاب» و ادیبانة «رزمجویی»، داستان‌وار تألیف یافته است. به یقین، مطالب محققانه رزمجویی در کتاب نبرد گجستان، از بسیاری کتب تاریخی محلی ـ در کهگیلویه و بویراحمد ـ معتبرتر و موثق‌تر است. وی روایات بسیاری را جمع و تدوین نموده است. معروفیت کتاب، به گونه‌ای بود که نویسندگان مشهوری نظیر «کاوه بیات» و «امین فقیری» با نقدهای علمی و محققانه، به تعریف و تمجید آن پرداختند.⁽²⁾

2ـ پلنگ‌های کوهستان:

2ـ پلنگ‌های کوهستان:⁽³⁾

«امین فقیری» از داستان‌نویسان مشهور فارس و جنوب کشور است. وی در داستان

پلنگ‌های کوهستان به فاجعة «صحرای باغ» و قتل عام مردان و زنان و کودکان «لر» و «نفر» و بزرگان آنان «رستم‌خان» و «زیادخان» پرداخته است. هر چند، اکثر مطالب کتاب براساس «تخیل»نویسنده است؛ اما مایه‌های تاریخی و واقعی آن، نیز زیاد است. وی در مقدمه، تحت عنوان «ادای دین» می‌نویسد: «...در سال 42 سرباز بودم، روستاها را به خاطر سپاه دانش بودنم می‌شناختم. رستم‌خان‌ها را دیده بودم و زیادخان‌ها را، مرگ غریبانه آن‌ها را و خون گریسته بودم، جسد یاغی‌ها را که روی چوبی بسته بودند و دور شهر می‌گرداندند. از پشت بام خانه‌مان آن‌ها را بر دار می‌دیدم که چگونه دست باد آن‌ها را به چپ و راست متمایل می‌کرد... این رمان تاریخ است. در این رمان دو طایفه نامشان واقعی است یکی شهدا و دیگری پست فطرتان[،] و دیگران فقط نامی هستند و قصد و غرضی در میان نبوده. شکل رمان این چنین اقتضا می‌کرده است. تخیل بر پایه واقعیت.» ⁽¹⁾

ج) رسالات

در خصوص حوادث سال‌های 43ـ1341 چند رساله دانشجویی تألیف شده که عبارتند از: بررسی اوضاع سیاسی ـ اجتماعی شهرستان بویراحمد بین سالهای 1342ـ1340 ⁽²⁾، کهگیلویه چهار راه حوادث ⁽³⁾و انقلاب اسلامی و مردم کهگیلویه و بویراحمد. ⁽⁴⁾بیشتر مطالب رساله دانشجویی اسحاق صدری درباره وقایع سال‌های یادشده، برگرفته از تاریخ و جغرافیای کهگیلویه و بویراحمد «نورمحمد مجیدی» است؛ که چنانکه پیشتر آمد نوشته‌های وی کاملاً مغلوط و نادرست است. بنابراین، هیچ استنادی به آن نمی‌توان کرد.

نگارنده نیز در دو پایان‌نامه دورة کارشناسی و کارشناسی ارشد خویش، به حوادث سال‌های مزبور اشاراتی نموده است. در رساله دوره کارشناسی، جز اطلاعات شفاهی و

روایات بعضی شاهدان عینی و برخی منابع مکتوب کنونی، مستندات و منابع معتبری در اختیار نداشته است. بنابراین، به دلیل اطلاعات اندک و محدود و عدم مطالعات و تحقیقات کافی و نیز عدم دسترسی و استفاده از اسناد و مدارک معتبر، مطلب خوبی ارائه نداده است. در پایان‌نامة کارشناسی ارشد، البته پخته‌تر و محققانه‌تر عمل شده است. اما، به دلیل عدم استفاده از اسناد و مدارک معتبر و منابع مکتوب هم‌عصر حادثه، عیوب آشکاری موجود است. در میان رسالات منتشر نشده، دکتر جمشید صداقت‌کیش رویدادهای مهم شهرستان ممسنی را بدون شرح و تحلیل و صرفاً بر اساس منابع مکتوب، ضبط کرده است. ⁽¹⁾ضبط این رویدادها از سال 1955ه. ق شروع شده و تا سال 1345ه. ش ادامه یافته است. وی، وقایع سال‌های 43-1341 را به استناد روزنامه‌ها و مجلات و نیز کتاب تاریخچة عملیات نظامی جنوب آورده است.⁽²⁾

افق خونین یا آخرین جنگ بویراحمد در تنگ گجستان ⁽³⁾

از جمله آثار معتبر و ارزشمندی است که تاکنون درباره قیام عشایر ایل بویراحمد ـ و جنگ گجستان و جنگجویان آن ـ نگاشته شده و نویسند‌ه، بر اساس مصاحبه‌های متعدد از برخی افراد آگاه، و استفاده از اسناد و مدارک محرمانه، تا حدود بسیار زیادی به «واقعیت» قیام دست یافته، و منصفانه نظر داده است.

مطالب این رساله، مبنایی برای کتاب ارزشمند تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد جواد منصوری، در باب قیام عشایر بویراحمد، بوده است. ⁽⁴⁾

ج) مقالات

1ـ حماسه جنوب (قیام بهمن قشقایی):

از جمعه 7 اردیبهشت 1358، سلسله مطالبی تحت عنوان حماسه جنوب، راجع به

«قیام بهمن قشقایی» در مجله سپید و سیاه منتشر گردید؛ که تا 25 خرداد 1358 ادامه یافت. در طی این سلسله مقالات، بر اساس روایات شفاهی مادر و برادر بهمن قشقایی، به جریان قتل مهندس ملک‌عابدی و تبعات آن و نیز چگونگی حضور بهمن قشقایی در فارس و درگیری‌های وی، پرداخته شده است.⁽¹⁾

2ـ مبارزات عشایر بویراحمد با حکومت پهلوی:

2ـ مبارزات عشایر بویراحمد با حکومت پهلوی:⁽²⁾

موسایی در مجموعه مقالات «مبارزات عشایر بویراحمد با حکومت پهلوی»، به حوادث سال‌های 42ـ1341 در بویراحمد‌ـ خاصه «خلع‌سلاح پاسگاه توت نده» و «جنگ گجستان» ـ پرداخته است.⁽³⁾تحلیل‌های وی، منبعث از اوضاع و احوال تند و انقلابی سال‌های اولیه انقلاب است. در این سال‌ها، بدبینی شدیدی نسبت به «خان» و «کدخدا» ـ و هر چه انجام داده بودند؛ چه خوب و چه بد ـ وجود داشت و موسایی لامحاله متأثر از این اوضاع بود. به علاوه، وی تنها به استناد برخی روایات شفاهی و روزنامه های رسمی حکومت، حوادث مذکور را تبیین و تحلیل نموده است. او، نه تحقیقات و مطالعات عمیقی در این باره انجام داده بود و نه اسناد و مدارک معتبر و دست اولی را رؤیت کرده بود. بنابراین، بر مبنای این ذهنیات، وی «انگیزة» هر دو نبرد توت نده و گجستان را «در راستای یک هدف قابل تفسیر» دانسته است؛ آنهم «جلوگیری از اجرای اصلاحات ارضی.» ⁽⁴⁾اما، باید دانست که همه اهداف و علل قیام، در راستای اصلاحات ارضی و مخالفت با آن نبوده است. به علاوه، جنگ گجستان، تصمیم شخصی کسانی بود، که ـ براساس اسناد و مدارک معتبر ـ اهداف دیگری داشتند؛ و مهم‌ترین آن مذهب و حمایت از روحانیت بود. در واقع عدم اطلاع و

شناخت کافی نویسنده از موجدان جنگ گجستان، موجب چنین تحلیلی از نبرد مذکور شده است. البته، نویسنده خود آورده که: «کسانی که جریانات جنگ گجستان را کاملاً مشاهده کرده‌اند به آن به «نامه امام»تعبیر می‌کنند.» ⁽¹⁾اما وی در ردّ این«تعبیر» چنین نظر می‌دهد:

...نکته اینجاست که این جریان را کسانی هدایت می‌کردند که لااقل در عدم صداقت عده‌ای از آنها شکی نیست. ⁽²⁾

به احتمال زیاد، منظور وی خوانین بوده، نه شخصیت مذهبی و مردمی معروفی چون «ملاغلامحسین جلیل»! ولی نکته اینجاست که جنگ گجستان، تصمیم شخصی و قطعی ملاغلامحسین و یاران مذهبی‌اش بود که تحت تأثیر روحانیت مبارز و اعلامیه‌های امام خمینی، خاصه پیام تسلیت امام به علمای تهران دست به این اقدام مهم زدند. موسایی در مقالة بسیار مختصر خویش، اشتباهات متعدد دیگری مرتکب شده است. از جمله:

1- عدم اشاره به بمباران روستای دروهان بویراحمد و شروع جنگ توسط سردمداران حکومت پهلوی.

2- سرگرد فاطمی‌زاده، به دنبال دستگیری خداکرم ضرغامپور پسر عبدالله‌خان بود، نه خود عبدالله‌خان.

3- نویسنده، تقسیم‌بندی عشایر در جنگ گجستان را به تبع تقسیم‌بندی نظامیان ذکر می‌کند، که کاملاً نادرست است.⁽³⁾

4- وی به اشتباه، تنها راه عبور نظامیان را مسیری می‌داند که «از میان تنگ گجستان می‌گذشت». ⁽⁴⁾در حالی که تنگه گجستان، مسیر نظامیان نبود. بلکه، مسیر اصلی و مال‌رو در سر تنگ گجستان می‌گذشت و نظامیان به راهنمایی افراد محلی از همان مسیر قصد عبور و حضور در امیرایوب را داشتند.

3ـ مقالات نگارنده:

نگارنده در خصوص وقایع جنوب کشور در سال‌های 43-1341 ـ خاصه قیام ایل بویراحمد و ممسنی ـ چندین مقاله تألیف نموده، که هر کدام گوشه‌ای از حوادث مزبور را بیان کرده است. این مقالات، عبارتند از: تأثیرپذیری ادبیات عامیانه و حماسی ایل بویراحمد از نهضت امام خمینی(س) ⁽¹⁾تیمسار اردوبادی کیست؟ ⁽²⁾نگاهی به قیام عشایر بویراحمد در سالهای 1342-1341 ⁽³⁾قیام عشایر جنوب و سرنوشت یک سرلشکر ⁽⁴⁾و نهضت امام خمینی و قیام عشایر جنوب. ⁽⁵⁾

4ـ بازخوانی پرونده جنگ گجستان:

4ـ بازخوانی پرونده جنگ گجستان:⁽⁶⁾

دراین مقالة مختصر، محقق مشهور تاریخ معاصر، تحلیلی صایب و درست از زمینه‌های جنگ گجستان و نقش فرمانده عشایری آن ملاغلامحسین سیاهپور، به دست داده است.

اشعار شاعران

در خصوص قیام عشایر جنوب، جمعی از اندیشمندان قوم و نیز روحانیون مبارز، در تبیین حرکت اصیل عشایر و مدح مبارزین آن، به سرودن «شعر» پرداخته‌اند. نقش سیاسی ـ اجتماعی شاعران و شعر آنان، البته بر هیچ محققی پوشیده نیست.

سیدعلی‌اصغر دستغیب، بیان می‌کند: «یکی از شیوه‌های مبارزه در آن زمان [سال‌های 42- 1341] استفاده از هنر شعر بود. به یاد دارم که این کار را رفقای مرحوم آیت الله حاج شیخ حسنعلی نجابت انجام می‌دادند.» ⁽¹⁾باری، شاعران آگاه و با ذوق، اشعاری در باب قیام عشایر بویراحمد و سرخی سروده که در زیر به آن اشاره می‌شود.

1ـ اشعار آیت‌ا‌لله نجابت:

به احتمال زیاد نخستین فردی که راجع به قیام عشایر جنوب و جنگجویان کوهمره‌سرخی و حبیب شهبازی، به سرودن شعر پرداخت؛ آیت‌الله نجابت و رفقای او بود. محمدرضا گل‌آرایش اشاره می‌کند که:

آیت‌الله نجابت شنیده بود که حبیب‌الله شهبازی علیه دولت قیام کرده... از آن‌ها حمایت می‌کرد [و] در مدح آنها شعر می‌گفت و آنها را ترغیب می‌کرد.... ⁽²⁾

برخی از اشعار که در حافظة بعضی افراد محل مانده بود،در کتاب ایل ناشناخته ثبت شده است. ⁽³⁾

2ـ اشعار ملادرویش دشتیان:

زنده‌یاد، ملادرویش دشتیان (1380ـ1314) فرزند ملاعلی محمد دشتی، در خانواده‌ای اهل دانش و فضل، در روستای «دشت» رستم متولد شده است. وی از هوش و استعداد بالایی برخوردار بود و در رفع مشکلات مردم ـ خاصه طایفه دشتی ـ همت بسیاری به خرج می‌داد.

ملادرویش، که از مسایل سیاسی ـ اجتماعی عصر، آگاهی زیادی داشت، در بسیاری از صحنه‌های مختلف آن حضوری آگاهانه می‌یافت. وی، اگر چه در جنگ گجستان حضور نداشت، ولی احساس و منویات درونی مردم منطقه و جنگجویان قوم را، در قالب ابیات زیر، تقریر و منتشر نمود. مثنوی طویل وی، که در دفتری ثبت و ضبط شده

بود؛ متأسفانه از بین رفته، و تنها اندکی از ابیات آن در اذهان عموم باقی مانده است.⁽¹⁾

ز عــهد شهنشـاه محمـدرضـا

زنان را به مجلس همی داد رأی

چـو بشــنیـد عشایـر از راه دور

بکوشیم و جوشیم و مردی کنیم

ز عـلیا و سـفلا*، همه کدخــدا

که تا آخرین قطره خون، زنیم

پناهی* و خورشید* و مظــفری*

جهان‌بین* و منصوری* و نیکبخت*

پس از این همه عهد و هم گفتگو

گـرفتـنـد ناچــار او را هـمـه

در این دم خبـر آمدی ناگـهان

سپهدارشان بود «ناجی»* به نام

«زریر»* سپهدارشـان با سپــاه

«ایوب»* را کنند جای میـخانه‌شان

زنان را همـی پاک، پستان بِرَند

به سوی گجستان و «گُل‌گِرد»* کوه

طلایه به سوی «سیاهپور» گُرد

به لشکر همی گفت پاسخ چنین

بفـرمـود تا از یـمیـن و یســار

سیاهـپور جنـگی و یـازده نفـر

چو ده ساعت از روز اول گذشت

نخستین، سیاهپــور گــرد دلیــر

زریـر دلاوراَبا «نــُه» نـــفـر

بغلتید در خـــون زریـــر دلــیر

چو«ام ـ یک» به دست عشایر رسید

ســیاهپور جنگی و یــازده نـفــر

چوآن شیر جنگی به سنگر نشست

بغرید «کُــردی»* چــو ابـر بهــار

«غلامحسنی»* بود و «حسنقلی»*

تفـنـگ بلـنـد و قـطـار دو رو

یکی گُرد بُد نام «عبدی»* همی

سنـش نوزده بود و جنگش چهـل

بـغـریـد بـر سـان نـــر اژدهــا

«محمدحسن»* گُرد هُشـیار بـود

همیشه همـی پیشــرو بــود اوی

همان «ترکعلی»* آن جوان نجیب

بود هر زمان بر خروشد همـی

نه‌ترس و نه‌خوفی نمی‌داشت اوی

یکی بانگ زد «کردی» پر هنر

ببینید کنـون جنگ مردان مـرد

یکی هدیه‌ات می‌دهم ناگـهان

بگفت و بزد بر سرش تیر سخـت

در این دم خبر آمد از دیده‌بان

کــه شــد کشــته «لهــراسب»* نامـدارچـنان بود جنــگی در ایــران قضا

کسی را نبود راضی از این امر و نهی*

نشـستند نـزدیـک و کردنـد شـــور*

بن و بیــخ ایـن رســم را برکنیـم

بخــوردنـد قـــرآن به اســم خـدا

بکوشـیم و این رسـم را بشـکنــیم

رسـیـدنـد هــر یک، ابـالـشـکـری

کــمربند مـردی ببـسـتـند سـخـت

غلامـحسـین* بیامد به ســوی گرو[ه]

بیــامــد در ایـن کار پر زمزمه ...

که آمـد سپـاهی چو فـوج گران

فرســتاد لشــکر همی سـوی دام

به سـوی گجســتان کشیدند راه

«مجت»* را کنند جای توپخانه‌شان

ز سرشان همــی نیز «معجر»بَرَند

سـپاه و سپهدار شدند هم گـروه

خبــرها یکایـک بر او برشمـرد

که در روز مـیدان مباشید غمین

برایشان بگــیرند راه را حـصـار

همه مــرد جنگی، هــمه بـا هــنر

کشیدند صــف انــدر آن پهندشـت

هــدف کرد تیری به ســوی زریــر

به یک حمــله شــد کشـته در تیغ «نَر»*

بــرآمــد خروشــیدن دار و گیـــر

هــمی هـوش از افسران بــر پریــد

نمـــودش بدادی به سیصـد نفـــر

چو اردوی شاهی ز سـینه‌اش شکســـت

همـی زنـده آورد از ایشــان چــهار

که هـر یک به کـــردار شــیر یلــی

چپ و راســت می‌کشتشو، نو به نو

نبـود از سـیاهپـور جنـگی کمـی

نبودی از این جنگ ترسش به دل

مهمـات را کـرد از ایـشـان جـدا

سـپـه را ز دشـمـن نـگـه‌دار بـود

به خون در گجستان همی داد جوی

سـرش پر زکینه، دلـش پر نـهیـب

تـو گـفتی که دریـا بجـوشد هـمی

که شیـر سیـاهپـور بُـد پـشت اوی

که ای «امـرالهی»* کس بـدگهـر

تــک روز مـیـدان و دشـت نـبـرد

کـه احسـن بـود در تـمـام جــهان

که جان داد آن مرد برگشتـه بـخـت

بـه ســوی سـیـاهـپـور گــرد دمـــان

بـه دســت «سلـحشـــور» بــی اعتبــار

ســیاهپور جنگــی غمیـن گشت سخت همـی دوختشون یک به یک بر درخـت ⁽¹⁾

اشاره شاعر به لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و حق رأی به زنان است.

شَور : مشورت.

منظور بویراحمد علیا و سفلا است.

پناهی: احتمالاً منظور شاعر، کی حداد کی‌هادی و یا کی خلیفه پناهی است.

خورشید برومند.

مظفری : حاج اسماعیل مظفری (و پسرش کی خدابخش مظفری).

کی‌مندنی جهان‌بین.

آقابیژن منصوری.

کی‌محمدعلی نیکبخت.

ملاغلامحسین سیاهپور جلیل.

سرهنگ ستاد عبدالحسین ناجی.

زریر؛ ظاهراً نامی است که محلیان به فرمانده ستون نظامی «سروان محمدتقی ریحانی‌فر» داده‌اند.

ایوب: منظور امیرایوب انصاری است که مردم معتقدند از نسل امام‌زاده‌ها و مکانی مقدس است.

مجت: همان مسجد است به لهجه محلی.

گُل گرد: نام کوه و قله‌ای در منطقه است.

نَر : بلندی تپه مانند. نَره در مقابل دره.

کردی انصاری.

غلامحسن محمدی.

حسنقلی فرخی (ایزدی).

عبدی (عبدالمحمد) انصاری.

محمدحسن انصاری، برادر عبدالمحمد.

ترکی پیرایش.

آقالهراسب (لهراسب) موسی‌پور.

منظور «امرالله عظیمی» از درجه‌داران نظامی است.

احتمالاً منظور، «پرویز سلحشور» از افسران نظامی است.

2ـ اشعار شیخ علی‌مراد:

زنده‌یاد علی‌مراد مرادی (تنهایی) معروف به «شیخ علی‌مراد»، از طایفه شیخ‌های گُلبار (=گُل بهار = گُل بیار؟) در منطقة چرام کهگیلویه است؛ که احتمالاً در سال 1281 ﻫ.ش متولد شده و در سال 1378 وفات یافته است. وی که از قریحة شاعری بسیار خوبی برخوردار بوده؛ صدای رسا و زیبایی نیز داشته است. اشعار محلی متعددی که سروده و با صدای رسا و حماسی خوانده است، از جاویدان‌ترین اشعاری است که در خصوص تاریخ کهگیلویه و بویراحمد ـ به ویژه جنگ‌های عشایر با نظامیان و جنگجویان مشهور قوم ـ سروده و خوانده شده است. اشعار ارزشمند و صدای رسای وی چنان حماسی و احساسی است که به حق بایستی «فردوسی» قوم به شمار آید. اشعار وی، در واقع یک دوره از تاریخ واقعی منطقه است. او در اشعار خویش بسیار منصفانه و واقعی به تبیین و تشریح تاریخ پر حادثة قوم و نقش شخصیت‌های بزرگ آن، پرداخته است. آگاهی و اطلاعات وی از تاریخ مردم منطقه و طوایف و

شخصیت‌های معروف آن، بسیار زیاد و کامل بوده است. به همین دلیل اشکالات جزیی موجود در اشعار وی، کاملاً قابل اغماض و چشم‌پوشی است. جرأت و جسارت وی در سرودن و خواندن این اشعار حماسی، قابل تحسین و منحصر به فرد است. زیرا در عصر حکومت پهلوی به سرایش این اشعار و ابیات حماسی و مهم پرداخته و در بزرگداشت جنگجویان و مبارزان قوم که اکثر آنان علیه رژیم پهلوی مبارزه کرده بودند، همت گماشته است.

متأسفانه، بعضی نویسندگان و خوانندگان امروزی، برخی از اشعار شیخ علی‌مراد را مغلوط و مجعول ثبت و ضبط نموده و یا خوانده‌اند. این در حالی است که کاست‌های وی موجود است و محققان می‌توانند از آن استفاده نمایند.

در پی حساسیت رژیم پهلوی نسبت به مدح مبارزان و مبارزات قوم، ظاهراً یکی دوبار شیخ علی‌مراد بوسیلة ساواک گچساران احضار و مورد بازخواست و اخطار و تعهد کتبی قرار گرفت. سندی در دست است که نشان می‌دهد، این حساسیت کاملاً وجود داشته است.

4ـ شاعران ناشناخته:

شاعران بسیاری از اشعار محلی و قدیمی کهگیلویه و بویراحمد، ناشناخته هستند. این شاعران گمنام اما خویش قریحه، غالباً در باب وقایع مهم منطقه اشعاری به لهجة محلی سروده‌اند که تنها سینه به سینه مضبوط و منتقل گردیده است.

سه بیت شعر نیز به گویش محلی بویراحمدی وجود دارد، که از زبان یک جنگجوی بویراحمدی خطاب به امام خمینی سروده شده است.⁽¹⁾

«کاغذی اومده تَیْم آغی خمینی

دستور جنگ وَمْ بده، تو جانشینی

«مُوسید مشتهدم مِنْ دِلِ شیرازُم

نِیْتَرُمْ پی قَرصِ شا بر نـو بِســازُم

کاغذِت وَمْ برَسِ کـاری نَیـارُم

ای رَوُمْ زِرِ دارِ بَلـیِ بــر نو اِیارُم»

جنگجوی عشایری، از آقای امام خمینی تقاضای کاغذی حاوی فتوای جنگ و جهاد می‌نماید؛ زیرا او را جانشین امام زمان (عج) می‌داند: «دستور جنگ وَم بده تو جانشینی.» امام هم در جواب می‌گوید: «من یک سید مجتهدم و نمی‌توانم پای قصر شاه برنو بسازم و برایت بفرستم.» جنگجوی عشایری پاسخ می‌دهد که: «لازم نیست تفنگ برایم بفرستی، فقط کاغذت (نامه فتوایت)به من برسد، می‌روم و از زیر درختان بلوط برنو در می‌آورم.» ⁽¹⁾

به جز این، ابیات دیگری در برخی منابع مضبوط است؛ که در باب حوادث سالهای 42-1341 است، و شاعر آن معلوم نیست. خوشبختانه تعدادی از اشعار ضبط شده است.⁽²⁾

منابع خارجی

با نگاهی هر چند مختصر به «منابع خارجی» محقق به خوبی در می‌یابد که به دلایل مختلف، همچون عدم اطلاع کافی از عشایر و مبارزه آنان، عدم دسترسی به منابع و اسناد و مدارک محرمانه و گه‌گاه دیدگاه جانبدارانه از اقدامات شاه، مطالبی بسیار سطحی و کم‌مایه از قیام عشایر جنوب، عرضه داشته‌اند. تقریباً تمام منابع بیگانه ـ از روزنامه‌ها و مجلات گرفته تا کتابها و دایر‌ه‌المعارف‌ها ـ مطالبشان مأخوذ از اخبار و اطلاعات رسمی و حکومتی بوده و اطلاعی از کنه قضایا و سوی دیگر ماجرا ـ یعنی عشایرـ نداشته‌اند. آنان، تحت تأثیر حکومت پهلوی و سرکوبگران قیام عشایر، به تبیین وقایع پرداخته و مبنای نظری اظهارات و تحلیل‌ها‌شان، گفته‌ها و نوشته‌های حکومتی بوده است. هیچ یک از این منابع، نیز از اسناد بایگانی شده و آرشیو مدارک محرمانة دولت‌های خارجی ـ خاصه آمریکا و انگلیس ـ در باب قیام عشایر جنوب، موردی عرضه نداشته است. آیا در این زمینه، اسنادی در کشورهای مذکور موجود نبوده ـ که

بعید به نظر می‌رسد ـ و یا دسترسی پیدا نکرده‌اند؟ درهر حال، بررسی و معرفی برخی منابع خارجی، صرفاًٌ برای ارایة دیدگاه آنان بوده، نه تکیه برگفته‌ها و نوشته‌های ایشان.

1ـ تایمز لندن:

تقریباً تمام مطالب مندرج در تایمز لندن ـ در خصوص وقایع جنوب ـ مأخوذ از منابع رسمی و حکومتی بوده؛ و تفاوت چندانی با روزنامه‌ها و مجلات داخلی نداشته است. به علاوه، اخبار و اطلاعات منتشره در تایمز لندن، بسیار معدود و مجمل است، و آگاهی خاصی به محقق نمی‌بخشد.

2ـ تاریخ نوین ایران:

2ـ تاریخ نوین ایران:⁽¹⁾

ایوانف محقق معروف روسی، در فصل دهم کتاب، به «اصلاحات ارضی» پرداخته است. در این فصل، به اختصار، موضوع قتل ملک‌عابدی و تبعات آن را بیان کرده است. وی می‌گوید: «در نوامبر سال 1962 گروه مسلحی که از جانب فئودالهای بزرگ در فارس تشکیل شده بود، [ملک] عابدی مسئول اجرای اصلاحات ارضی را کشتند. هنگامیکه مقامات دولتی پس از کشته شدن [ملک] عابدی تصمیم گرفتند عشایر را خلع‌سلاح کنند، فئودالهای بزرگ مانند خوانین قشقایی و دیگر طوایف جنوب (بویراحمدی، ممسنی و غیره) در ماه مارس 1962 علیه دولت به تظاهرات و اقدامات مسلحانه دست زدند. برای سرکوب این تظاهرات دولت واحدهای نظامی و هواپیماهای جت به فارس اعزام داشت. در بهار و تابستان سال 1963 میان واحدهای ارتش و ژاندارمری با گروههای مسلح این طوایف تصادماتی روی داد که در نتیجه از جانب واحدهای نظامی دولت نزدیک به صد نفر کشته و یا زخمی شدند.» ⁽²⁾

کاملاً ملاحظه می‌گردد که به زعم نویسنده، تمام اقدامات انجام گرفته به :فئودال‌های بزرگ» مرتبط بوده است.

3ـ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز :

3ـ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز :⁽¹⁾

این کتاب، که مجموعه‌ای از مقالات نویسندگان و محققان مشهور شوروی سابق، در باب تاریخ ایران از عهد باستان تا عصر حاضر است، مباحثی نیز راجع به «اصلاحات ارضی» و پیامدهای آن، وجود دارد. ⁽²⁾

«ایوانف» در مقالة خویش، بر اساس بینش خاص مارکسیستی ـ لنینیستی، همچون مطالب کتاب تاریخ نوین ایران، اصلاحات ارضی را «مردمی»و «دهقانی» قلمداد کرده و قتل ملک‌عابدی را ـ بی‌هیچ دلیل و مدرکی ـ توسط «دسته‌ای» می‌داند «که فئودالها سازمان داده بودند.» ⁽³⁾

وی، البته، هیچ اشاره‌ای به این «فئودال‌ها» نمی‌کند. او می‌نویسد:

هنگامیکه دولت تصمیم به خلع‌سلاح عشایر گرفت، فئودالهای بزرگ، خانهای قشقائی و عشایر دیگر جنوب (بویراحمدی، ممسنی و غیره) در مارس 1963 حمله ضد دولتی عشایر را سازمان دادند. در بهار و تابستان 1963[1342] در فارس زد و خوردی میان ارتش و دسته‌های مسلح عشایر رویداد. ⁽⁴⁾

کاملاً معلوم است که فئودال‌های بزرگ فارس و خوانین قشقایی، هیچ‌یک در ایجاد واقعة قتل ملک‌عابدی و قیام عشایر جنوب، نقشی نداشته و حتی در سرکوب آن، برخی از آنها حکومت پهلوی را کمک کردند.

4ـ ریشه‌های انقلاب ایران :

4ـ ریشه‌های انقلاب ایران :⁽⁵⁾

خانم «نیکی کدی» در کتاب خویش، بسیار مختصر و در چند جمله، وقایع سال‌های 42ـ1341 جنوب را این‌گونه بیان داشته است:

با وجودیکه احتمالاً این خوانین قبایل قشقائی و بویراحمدی بودند که در سال 1963 میلادی (1342 شمسی) در استان فارس مردم را علیه اصلاحات ارضی

شوراندند، اما مردم عادی این قبایل نیز از سیاست‌های کشاورزی دولت لطمه می‌دیدند. ⁽¹⁾

5ـ تاریخ معاصر ایران :

5ـ تاریخ معاصر ایران :⁽²⁾

پیتر ای‌وری، که غالباً جانبدارانه به اقدامات حکومت پهلوی نگریسته است؛ در اثر خویش به اختصار جریان قتل ملک‌عابدی و قیام عشایر و بمباران و سرکوب آن به دست رژیم را بیان کرده است. ⁽³⁾نویسند‌ه، در همین مطالب مختصر، تا اندازة زیادی منصفانه نظر داده است. به اعتقاد مؤلف، رژیم پهلوی بی‌درنگ از ماجرای قتل ملک‌عابدی «بهره‌برداری کرد و به تبلیغات شدیدی علیه مالکان کارشکن و نیروهای اجتماعی مخالف اصلاحات ارضی دست زد... احتمال دارد که دولت در نظر داشت از حوادث پیش آمده در فارس استفاده کند و یک بار و برای همیشه قدرت عشایر را در هم بشکند.» ⁽⁴⁾

وی بدون اینکه، ذکری از قیام عشایر کوهمره سرخی بنماید، به قشقایی‌ها و بویراحمدی‌ها اشاره دارد. وی، در جایی دیگر می‌نویسد: «در سال 1963، ایل «بویراحمدی» را از راه هوا، بمباران کردند، و این گونه به نظر می‌رسید که تصفیة نهایی آنان، آغاز شده است.» ⁽⁵⁾

6ـ کوچ‌نشینان قشقایی فارس :

6ـ کوچ‌نشینان قشقایی فارس :⁽⁶⁾

ابرلینگ، در کتاب خویش ـ که در سال 1974 انتشار داده ـ به تاریخ ایل قشقایی پرداخته است. وی، در پایان مباحث کتاب ـ به طور بسیار مختصرـ به جریان قتل «مهندس شاهپور ملک‌عابدی، رئیس ادارة اصلاحات ارضی فیروزآباد»به دست عده‌ای

از «طایفة نمدی» قشقایی و پیامدهای آن اشاره نموده است.⁽¹⁾او به درستی عنوان می‌کند:

حکومت ایران که از نارضایتی فزاینده در شهرها احساس خطر می‌کرد، به هیچ عنوان مایل نبود در مورد اقدامات شورشیان جنوب سروصدا کند.⁽²⁾

نویسند‌ه با همان «اطلاعات محدودی که در اختیار» داشته روند کلی اوضاع فارس و درگیری‌های جنوب را به اجمال بیان کرده است. ⁽³⁾منابع وی، همان منابع رسمی حکومتی بوده است که چندان اعتمادی به آنها نیست.

7ـ ناسیونالیسم در ایران:

7ـ ناسیونالیسم در ایران:⁽⁴⁾

ریچارد کاتم، به نقل از نیویورک تایمز، و به اختصار تمام، دربارة وقایع جنوب می نویسد:

در فارس شورشی که میزان و مدت آن معلوم نشد توسط ایلات قشقایی و بویراحمد بر پا گردید. ⁽⁵⁾

8ـ ایل بویراحمد :

مقالة ایل بویراحمد که در دانشنامه ایرانیکا ـ زیر نظر احسان یارشاطر ـ به چاپ رسیده، نوشته مردم‌شناس مشهور اتریشی «رینهولد لوفر» است. وی و خانم «اریکا فریدل» همسرش، بیش از چهل سال است، در بویراحمد آمد و شد و مطالعه و تحقیق دارند.

در این مقاله، که به «تقسیمات سیاسی و قبیله‌ای»، «اصل و نسب»، «تاریخ قبیله‌ای»، «تاریخ سیاسی»، «تاریخ اقتصادی» و «تاریخ فرهنگی»ایل بویراحمد، پرداخته شده، وقایع

سالهای 42ـ1341 را نیز به طور مختصر بیان کرده است.

به رغم مطالب خوبی که در مقاله مندرج است، اطلاعات تاریخی نویسنده، اندک و ضعیف به نظر می‌رسد. به همین دلیل، گفته‌های وی در خصوص وقایع سال‌های 42ـ1341، مستند نیست، و نمی‌تواند مورد استناد و استفاده قرار گیرد.

فصل دوم: پیشینه تاریخی و نژادی ایلات جنوب

مدخل

تا آنجایی که تحقیقات کنونی پژوهشگران داخلی و خارجی، در باب قدمت و پیشینة تاریخی و نژادی ایلات و عشایر جنوب نشان داده است؛ دست کم ایلات و عشایر جنوب از سه نژاد ایرانی، عرب و ترک تشکیل یافته است⁽¹⁾هرچند تفکیک کامل نژادهای ایرانی، عرب و ترک، امروزه بسیار مشکل است؛ اما نگارنده، ناگزیر از بیان تقسیم‌بندی کنونی ایلات و عشایر جنوب است. ایلات و عشایر جنوب در طی قرون متمادی پس از اسلام پیوندهای عمیقی با یکدیگر یافته؛ و از لحاظ سببی و نسبی به هم گره خورده است. در نتیجه تفکیک دقیق و کامل آنان از یکدیگر سخت؛ و در نوشتة حاضر غیرضروری است. معهذا چون پژوهش حاضر مربوط به «تاریخ معاصر» است؛ و در شکل‌گیری وقایع آن ایلات و عشایر کنونی دخیل و مؤثر بوده؛ تقسیم‌بندی امروزی آنان نیز مدنظر قرار گرفته است.

1- ایلات کهگیلویه و بویراحمد:

1- ایلات کهگیلویه و بویراحمد:

در یک تقسیم‌بندی مرسوم که «حاج میرزا حسن حسینی فسایی» در «فارسنامه ناصری» انجام داده است؛ ایلات کهگیلویه و بویراحمد، متشکل از «آقاجری»، «باوی» و

«جاکی» ذکر گردیده است⁽¹⁾دراین میان، ظاهراً ایل «جاکی» از جمله «اقوامی» بوده، که در عهد «اتابک هزار سف» (650 ـ 600 ﻫ.ق) «از جبل‌السماق شام بدو پیوسته»اند. ⁽²⁾ایل جاکی، در عصر صفوی، (1135 ـ 907 ﻫ.ق) از معروفترین و مؤثرترین ایلات کهگیلویه و بختیاری بوده است⁽³⁾

میرزا محمدطاهر وحید قزوینی، تاریخ جهان‌آرای عباسی، تصحیح سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383، ص 130.

در هر حال براساس نقل فسایی، ایل «جاکی» به دو شعبه «چهار بنیچه» و «لیراوی» تقسیم گردیده؛ که چهاربنیچه عبارت بوده از: بویراحمد، چرام، دشمن زیاری و نویی. لیراوی نیز به دو بخش لیراوی کوه و لیراوی دشت تقسیم شده که لیراوی کوه، شامل ایلات بهمئی، شیرعلی، طیبی و یوسفی بوده است.⁽⁴⁾لیراوی دشت، نیز ساکنان کنارة خلیج فارس در بندر دیلم و «هفت شهر لیراوی» می‌باشد. ⁽⁵⁾«محمدجعفر خورموجی» (1301ـ1225ه. ق) ایلات منطقه کهگیلویه را «باوی، بویراحمد، نویی، طیبی، بهمئی، چروم، آقاجری، شیرعلی، یوسفی، شهرویی و دشمن زیاری» برمی‌شمارد. ⁽⁶⁾

سیاح مشهور روسی، «بارون دو بُد» ـ در اوایل پادشاهی محمدشاه قاجار ـ مهم‌ترین «شاخه‌های ایل کهگیلویه» را باوی، بویراحمد، نویی، طیبی و بهمئی ذکر می‌کند.⁽⁷⁾به علاوه می‌گوید:

گذشته از ایل کهگیلویه، چند طایفه دیگر هم نظیر جرامی (چرامی) و یوسفی در این کوهستانها مسکن دارند... ⁽¹⁾

نویسنده دیگر عهد قاجار «میرزا فتاح گرمرودی»، به طوایف بویراحمدی، بابوئی، نویی، بهمئی، چرامی و طیبی اشارت دارد. ⁽²⁾

به نظر می‌رسد، در اثر فشار حکومت مرکزی و ظلم و تعدی حاکمان قاجاری و درگیری‌های داخلی ایلات و طوایف مسکون منطقه؛ برخی از آنان مضمحل، مستحیل یا متواری گردیده است. دراین میان، به خصوص می‌توان به فرار ایلات «شیرعلی» و «یوسفی» ـ ایلات لیراوی کوه ـ در اثر فشار مالیاتی حکومت مرکزی؛ و نیز اضمحلال و هزیمت ایل «نویی» ـ از ایلات چهار بنیچه ـ در مقابل ایل بویر احمد، اشاره کرد.⁽³⁾

به رغم تمام تغییر و تحولات صورت گرفته؛ مشهورترین ایلات مسکون منطقه، از اواخر عهد قاجار تاکنون عبارت بوده از: بویراحمد، باوی(بابویی)، بهمئی، طیبی، چرامی و دشمن زیاری.

وجه تسمیه کهگیلویه

در یک تفسیر غلط ـ که از محققی چون میرزا حسن حسینی فسایی شگفت می‌نماید ـ وجه تسمیه «کهگیلویه» یا «گیلویه» را برگرفته از نام میوه‌ای می‌داند «که در فارسی کیالک و در اصفهان کویح و در طهران زال‌زالک گویند و درخت کیالک در کوهستان این بلوک بیشتر از همه جای مملکت فارس باشد...» ⁽⁴⁾

به تبع این تعبیر غلط، نویسندگان زیادی در آثار خویش به این گفته استناد کرده و وجه تسمیه کهگیلویه را به سبب وفور درخت «زالزالک» یا «کیالک» دانسته‌اند. ⁽⁵⁾حتی

محقق مشهوری نظیر «محمدتقی مصطفوی» به صراحت می‌نویسد: «کوه گیلویه یعنی کوه زالزالک.» .⁽¹⁾

به رغم گفتة این محققان که به نظر می‌رسد همه را فسایی به غلط انداخته است، درختی به نام «گیلویه» در منطقه وجود ندارد و هیچ یک از ایلات و طوایف مسکون منطقه ـ با همة اختلافات گویشی و لهجه‌ای ـ کیالک یا زال‌زالک را «گیلویه» نمی‌نامند. این درخت در تلفظ مرسوم محلی، «سِِـیْسَهْ sisa» نامیده می‌شود.

قدیمی‌ترین و معتبرترین منبع که به صراحت وجه تسمیه کهگیلویه را بیان نموده، «مسالک و ممالک» اصطخری در قرن چهارم هجری است. براساس نقل اصطخری (متوفی 348 ﻫ.ق)، جیلویة مهرجان (= گیلویة مهرگان)، پس از مرگ سلمه بن روزبه، برزم زمیجان (= رمیجان) حاکم شد «و کار او عظیم و قوی گشت تا چنان شد که الی‌یو مناهذا آن زم را به وی نسبت می‌برند و قوت و شوکت او به مقام و مرتبه‌ای رسیده بود که با فرزندان ابی دلف محاربت آغاز نهاد و معقل بن عیسی را که برادر ابی‌دلف بود بکشت...» ⁽²⁾

بنابراین انتساب «رم زمیجان» (= رمیجان) به «جیلویه» (= گیلویه) از همان قرون اولیه اسلامی مصطلح و اطلاق شده است؛ و هیچ تردیدی نیست که وجه تسمیة آن، منسوب به «گیلویه» است. در واقع «جیلویه»، نام شخص و معرّب گیلویه است. ⁽³⁾

البته، محققانی نظیر محمود باور، محمدعلی امام شوشتری، هانیس گاوبه و احمد اقتداری، در آثار خویش به رد نوشته فسایی پرداخته و نقل اصطخری را ترجیح داده‌اند.

وجه تسمیه بویراحمد

نام «بویراحمد» که از سال 1342 و پس از قیام عشایر بویراحمد و جنگ مشهور گجستان به صورت رسمی مترادف کهگیلویه گردید؛ یک اسم قدیمی است که نام ایل بویراحمد، مأخوذ از آن است. ظاهراً، قدیمی‌ترین سند مکتوبی که ـ در حال حاضرـ از این نام در دست است، مربوط به سال 856 ﻫ.ق است که یکی از بزرگان قوم نام خویش را بر سنگی نقر کرده است. در این کتیبة مختصر، چنین آمده است: «صفر ست و خمسین ثمانماء به خط ملکشاه بیراحمدی.» ⁽¹⁾به علاوه در یک سند معتبر محلی که تاریخ تحریر آن سال 1068 ﻫ.ق و مربوط به عصر پادشاهی «شاه عباس دوم» صفوی ( 1052 ـ 1077 ﻫ.ق) است؛ چندین تن از افراد قوم، تحت نام «بویراحمدی» و «بویری»، آن را امضاء و هامش نویسی نموده‌اند⁽²⁾

مؤلف «ریاض الفردوس» ـ که کتاب خویش را در سال 1082 ﻫ.ق، عهد شاه سلیمان صفوی به پایان رسانده ـ به «بویراحمد اردشیری»، «بویراحمد عباسی» و «قلندر بویری» اشاره دارد.⁽³⁾معهذا، با این همه قدمت و منابع مستند، به قطع یقین نمی‌توان اظهارنظر نمود که نام «بویراحمد» اسم شخص بوده یا قبیله؟ و آیا نام یک شخص است یا دو شخص؟ روایات شفاهی نیز در این باب، متفاوت و متناقض است⁽⁴⁾

5.. Reinhold, Loeffler, "BOIR AHMADI. THE TRIBLE", Encyclopaedia Iranica, IV, Fasc.3,1989, p.322

در هر حال، آنچه ظاهراً درست‌تر به نظر می‌رسد این است که ایل بویراحمد، «اتحادیه»ای بوده از طوایف و تیره‌های متعدد. اما اینکه کدام طوایف و تیره‌ها «نژاد اصیل بویراحمد اولیه» هستند و «بانیان و هستة اولیه این اتحادیه» کدام طوایف بوده، مبهم و متناقض است.

«لوفلر» می‌گوید: «به نظر می‌رسد، در نخستین مرحله، این ائتلاف و اتحادیه، شامل بخش‌های اصلی قاید گیوی، گودرزی، جلیلی، تاس احمدی و تامرادی بوده است.» صفی‌نژاد ـ محقق برجسته عشایری ـ بر اساس روایات شفاهی بویراحمدی‌ها، معتقد است: «دشت‌موری‌ها بویراحمدی اصیل هستند.» وی می‌نویسد: «بویراحمدیها بالاتفاق معتقدند که دشت‌مور منطقه گرمسیری نیاکان بویراحمدیها بوده است[.] از این رو دشت‌موریها بویراحمدی اصیل هستند[.] در صورتیکه سادات و آقائی‌ها و بسیاری از طوایف مستقل تابع بویراحمد شده‌اند در حالیکه خود بویراحمدیها نبوده‌اند. »⁽¹⁾با این حال، امروز طوایف متعددی جزو ایل بویراحمد محسوب می‌شوند.

2ـ ایلات و طوایف کوهمره سرخی

فسایی در فارسنامه، از کوهمره سرخی تحت عنوان «کوه مرة شکفت» نام می‌برد⁽²⁾

علاوه بر کوهمره سرخی ـ که کوهمره شکفت یا کوهمرة سیاخ نیز خوانده شده است ـ در فارس، کوهمرة نودان و کوهمرة جروق مشهور است؛ و امروزه هر دو جزو شهرستان کازرون محسوب می‌شوند⁽³⁾براساس نوشته فسایی، علاوه بر کوهمره نودان (= کوه مره پشتکوه یا کوه مرة فشقویه) و کوهمرة جروق، کوهمرة دیگری به نام «شکان» معروف بوده است⁽⁴⁾

مشهورترین ایل کوهمره سرخی، «ایل سرخی» است؛ که از شش طایفة ناصِرو، بُگی، دهدار، شِکَرِه، جبارزار و جیحون (جهین) تشکیل یافته و در تغییر و تحولات قرون اخیر، قدرت اول منطقه گردیده است. به جز ایل سرخی و طوایف شش‌گانه آن؛ طوایف «سُقُلمِه چی»، «بَکَکیِ»، «آرندی» و «مالکی» ساکنان کوهمره سرخی را شکل

داده‌اند⁽¹⁾هم چنین «طوایفی از ایل قشقایی، به دلایل مختلف اقتصادی و سیاسی در کوهمرة سرخی ساکن شده» که عبارت است از: طایفه قره غانلو (قره غانی) و بخش‌هایی از تیره‌ها و طوایف شاهی‌لو، علی کردلو و دره‌شوری⁽²⁾در همسایگی کوهمره سرخی ـ در بلوک خواجه‌ای ـ طوایف «بهادنی» (= بهاءالدینی)، «کرکدنی» (= گورکانی) و «گلکی»، که در قیام سال‌های 42ـ1341 جمعی از تفنگچیان آنان مشارکت داشته؛ سکونت دارند⁽³⁾

3ـ ایل قشقایی و طوایف و تیره‌های آن

باوجود تحقیقات بالنسبه زیادی که محققان داخلی و خارجی، در باب پیشینة تاریخی و نژادی ایل قشقایی، انجام داده‌اند؛ هنوز به قطع و یقین نمی‌توان اظهارنظر نمود⁽⁴⁾

سیروس پرهام، به درستی معتقد است: «تاریخچة ایل قشقایی بسیار مبهم است و دانستنیهای ما دربارة گذشتة این ایل بزرگ ناچیز و ناقص است و پراکنده و جسته گریخته. به درستی معلوم نیست که ترکان قشقایی در چه زمان و از کدام سرزمین و بر اثر چه عوامل و از پی چه حوادثی به ایران و سپس به فارس کوچ کرده‌اند⁽⁵⁾

به رغم این مسئله، «ایوانف» با تبیین روایات و نظریات مختلف دربارة اصل و نسب قشقایی‌ها و پیشینه تاریخی و نژادی آنان، نتیجه می‌گیرد: «که اقوام قشقایی در طول تمام تاریخ یک همبود نژادی نبوده‌اند که با یک سرمنشأ واحد به هم مرتبط باشند. مشترکات آنان به تدریج از عناصر ناهمگون و با نژادهای مختلفی شکل گرفته، که در زمان‌های مختلف در ترکیب آن گروه نژادی که بعدها اقوام قشقایی نام گرفت، وارد شدند... علاوه

بر اقوام مختلف و غریبة ترک در زمان‌های مختلف گروه‌های متنوعی از قبایل محلی فارس و ایران نیز وارد ترکیب قشقایی‌ها شدند⁽¹⁾

ایوانف، به طور مثال، «کشکولی»ها را ذکر می‌کند، که «تا حد زیادی متشکل است از مخلوطی از اقوام مختلف محلی فارس و اقوام همسایه ]چون[ لک‌ها، کهگیلویه‌ای‌ها، ممسنی‌ها و بختیاری‌ها⁽²⁾

«ابرلینگ» معتقد است: «همچون سایر اتحادهای ایلی ایران امروز، ایل قشقایی نیز اتحادی است مرکب از تیره‌ها و طوایف مختلف از نژادهای متفاوت از جمله ترک، کرد، لر، عرب ]؛[ اما اکثر قشقایی‌ها اصالتاً ترک هستند....»⁽³⁾

«لردکرزن»، ایل قشقایی را متشکل از ترک و لر، دانسته؛ می‌گوید: «من ایشان را ترک خوانده‌ام، زیرا که اصل و نسب آنهاست... و از آن جهت نیز لر خوانده‌ام که می‌گویند با آن قوم هم نسبت دارند و از جهات آداب و عادات با بختیاری‌ها و تیره کوه کیلویه زیاد تفاوت ندارند⁽⁴⁾

در واقع ـ همان‌گونه که ابرلینگ معتقد است ـ ایل قشقایی، اتحادیه‌ای است که دست‌کم از اقوام و قبایل ترک و لر و عرب، تشکیل یافته است. بنابراین، طوایف و تیره‌های متعددی ـ از اقوام ترک و لر و عرب ـ در هسته شکل‌گیری ایل وجود داشته است. فسایی، از 66 تیرة تشکیل د‌هندة ایل قشقایی نام می‌برد⁽⁵⁾بنا به نقل خورموجی، ایل قشقایی 48 تیره می‌باشد⁽⁶⁾«دومورینی» در اواخر عصر قاجار، به 13 طایفه ایل قشقایی، با جمعیت و افراد سوار و پیاده آن اشارت دارد. این طوایف، عبارت بوده از: کشکولی، دره‌شولی ]دره‌شوری[، شش بلوکی، خلج، فارسی‌مدان، صفی‌خانی، رحیمی، گله‌زن، ایگدر، گهوا، کرائی، بیات و عمله⁽⁷⁾

«محمد بهمن‌بیگی» مشهورترین نویسندة ایل قشقایی؛ پنج طایفة بزرگ ایل قشقایی را، دره‌شوری، شش بلوکی، عمله، کشکولی بزرگ و فارسیمدان نام می‌برد⁽¹⁾وی اضافه می‌نماید: «طوایف کوچکتر دیگری نیز در قشقایی وجود دارند که توسط کلانتر اداره می‌شوند و آنها عبارتند از: کشکولی کوچک ـ قراچه ـ نمدی ـ ایگدر ـ رحیمی ـ صفی خانی ـ جعفر بیگلوی بزرگ ]و[ بلّو»⁽²⁾

«مظفر قهرمانی» از ترکان ابیورد شیراز، بیش از 50 طایفه ایل قشقایی را نام می‌برد، و بسیاری از آنها را توضیح می‌دهد⁽³⁾

خانم «ماری ترز» ـ که در سال‌های 1330 تا 1331 در ایل قشقایی مطالعه و تحقیق کرده ـ می‌گوید: «ایل قشقایی در اصل شامل چهل و چهار طایفه و تیره بوده که امروز شمار آنها به پنجاه و پنج رسیده است»⁽⁴⁾

«ابرلینگ»، نام 9 طایفه را به عنوان مهم‌ترین طوایف ایل قشقایی ذکر می‌کند:

عمله، دره‌شوری، فارسیمدان، کشکولی بزرگ، شش بلوکی، کشکولی کوچک، قره‌چاهی (قره چاهیلو)، صفی‌خانی و نمدی⁽⁵⁾

4ـ ایل ممسنی

ایل ممسنی نیز ظاهراً از جمله اقوام و طوایفی بوده، که در زمان «اتابک هزارسف» لر «از جبل السماق شام» به او پیوسته‌اند⁽⁶⁾در عصر صفوی، «ممسنی» اشتهار خاص داشته است. در هنگامة عصیان «القاص میرزا» در عهد شاه طهماسب صفوی (984ـ930 ﻫ.ق)، در منطقه شولستان و ممسنی، «قایدان شولستان و ممسنی» با او جنگیده‌اند⁽⁷⁾در

زمان شاه عباس اول (1038ـ985ه ق) «ممثنی» (= ممسنی)، از جمله قبایلی بوده که به همراه «جاکی و جوانکی و بندانی» سرکوب و «جریمه» مالی شده است⁽¹⁾

محمد میرک، در ریاض الفردوس، به «الوار ممسنی بلاد شاپور» که چرام «محال مخصوص» آنان بوده اشارت دارد⁽²⁾

در هر حال، ایل ممسنی، بنا به نقل فسایی، «در اواخر ]حکومت[ سلاطین صفویه... بر نواحی شولستان استیلا یافتند ]و[ نام شولستان را منسوخ کرده آنرا بلوک ممسنی گفتند.»⁽³⁾

وی، این ایل را متشکل از چهار «طایفه بکش، جاویدی یا جاوی، دشمن زیاری و رستم» نام می‌برد⁽⁴⁾امروزه نیز، همین چهار طایفه، ایل ممسنی را تشکیل می‌دهند.

ایلات خمسه

پنج ایل باصری، بهارلو، اینانلو (= اینالو)، نفر و عرب، تشکیل‌دهندة ایلات خمسه (پنج‌گانه) بوده است. ایوانف، به درستی می‌گوید: «ائتلاف عشایر خمسه نه یک اتحاد نژادی که یک اتحاد سیاسی [بوده] است»⁽⁵⁾چنان که فسایی در فارسنامه آورده؛ در سال 1293 ﻫ.ق که فرهاد میرزا معتمدالدوله حکومت فارس را به دست گرفت، حاکمیت «داراب و حومه شیراز و ایلات خمسه یعنی ایل نفر و بهارلو و اینالو و عرب و باصری را به میرزا علی محمدخان قوام‌الملکی واگذار» نمود⁽⁶⁾حاکمیت خاندان قوام‌الملک، به طور سنتی بر ایلات خمسه استمرار یافت، و در بیشتر مواقع به عنوان اهرم فشار و یا سد بازدارنده‌ای مقابل ایل قشقایی، به کار رفت. «خانم لمبتون» این واگذاری را ایجاد «قدرتی در برابر قدرت قشقایی» قلمداد می‌کند⁽⁷⁾

ایلات خمسه از حیث زبان و نژاد متفاوت‌اند. ایل باصری، فارسی زبان و ایرانی هستند. ایلات بهارلو، اینانلو و نفر؛ ترک زبان و منشأ ترکی دارند. ایل عرب، نیز عرب زبان و عرب‌نژاد است. میرزا حسن فسایی، به تفصیل دربارة ایلات خمسه (اینالو، باصری، بهارلو، عرب و نفر) در فارسنامه، سخن گفته است⁽¹⁾

ایلات ساکن در استان بوشهر

استان بوشهر کنونی، که در گذشته‌ای نه چندان دور جزیی از فارس به شمار می‌رفت، ایلات و طوایف متعددی را در خود جا داده است. فسایی، تحت عنوان «بلوک دشتستان» از آن نام برده، می‌نویسد: «ناحیة وسیعی است از گرمسیرات فارس میانه جنوب و مغرب شیراز...»⁽²⁾وی می‌گوید: «دشتستان را چندین ناحیه است که هر یک را کلانتر و ضابطی علیحده است و هیچیک دراطاعت دیگری نباشد و رعیت هر ناحیه جز بزرگ و بزرگزادگان خود را به بزرگی نخواهند و غریب را بر خود نگمارند و همه بزرگان نواحی دشتستان در اطاعت حاکم بندر بوشهر باشند و سالهاست که بندر بوشهر قصبه حاکم نشین نواحی دشتستان گشته است.»⁽³⁾

فسایی، مهم‌ترین نواحی دشتستان را این‌گونه برمی‌شمارد: 1ـ ناحیة انگالی 2ـ ناحیه اهرم 3ـ ناحیه برازجان 4ـ ناحیه تنگستان 5ـ ناحیه حیاط داود(= حیات داود) 6ـ ناحیه خورموج 7ـ ناحیه دالکی 8ـ ناحیه رود حله 9ـ ناحیه زنگنه 10ـ ناحیه زیراه 11ـ ناحیه شبانکاره 12ـ ناحیه گناوه 13ـ ناحیه مضافات بوشهر⁽⁴⁾

فسایی، «بلوک دشتی» را نیز جداگانه ذکر کرده، و نواحی مختلف آن را شرح داده است⁽⁵⁾

بنابراین، دشتی و دشتستان، دو بلوک مستقل بوده؛ که اقوام و طوایف متعددی را شامل می‌شده و این اقوام و طوایف، جزو ایلات جنوب محسوب می‌شوند.

دشتستانی‌ها، دشتی‌ها، حیات‌داودی‌ها، لیراوی‌ها، تنگستانی‌ها، برازجانی‌ها و گله‌دار،که خود به اقوام و طوایف دیگری تقسیم می‌گردند؛ مشهورترین اقوام بوشهر کنونی‌اند، که در وقایع و حوادث عصر رضاشاه و محمدرضا شاه تأثیر به سزایی داشته‌اند.

نگاهی به سیاست عشایری رضاشاه

احمدشاه قاجار، آخرین پادشاه سلسله قاجاریه، که فردی سست‌اراده و بیحال و عاشق تفریح و سفر بود؛ در آخرین مسافرت خارجی خویش، تمام اختیارات مملکت را به رضاخان سردار سپه، سپرد⁽¹⁾

«ایوانف» محقق روسی، معتقد است؛ که دراین موقع «... قاجارها هیچگونه قدرتی در اختیار نداشته ]و[ تمام قدرت حکومت در دست رضاخان بود.»⁽²⁾زیرا، رضاخان، شاه را مجبور کرده بود به خارج از کشور رود و برادر وی را که در تهران، نایب‌السلطنه بود، ناچار نمود «در امور دولت دخالت نکند» ⁽³⁾در پی این تغییر و تحولات سیاسی، زمینه‌چینی‌های انگلیسیان، برای به حکومت رساندن رضاخان، سرانجام ثمر داد؛ و کودتای سوم اسفند 1299 ش کابینة جدیدی را سرکار آورد ـ کابینة سیاه⁽⁴⁾مهره‌های انتخابی «کابینة سیاه» که قدرت را به دست گرفتند، دو نفر بودند؛ یکی «سیدضیاءالدین طباطبایی» روزنامه‌نگاری جوان، و دیگری رضاخان سردار سپه، نظامی قشون. البته، طولی نکشید که سیدضیاء را کنار گذاشتند و رضاخان را یکه‌تاز میدان نمودند⁽⁵⁾

رضاخان که ظاهراً پله پله مدارج و مراتب نظامی را طی کرده بود، سرانجام به عنوان «وزیر جنگ» و «رئیس الوزرا» برگزیده شد. وی در سال‌های پس از کودتا، تا زمان پادشاهی خویش، شورش‌ها و قیام‌های متعددی را در نقاط مختلف کشور ـ با برخورد‌های خشن نظامی ـ سرکوب و فرو نشاند. این درگیری‌ها، تقریباً در اکثر نقاط کشور بود؛ در آذربایجان، اردبیل، گیلان، مازندران، خراسان، کردستان، لرستان، کرمانشاه، فارس، خوزستان، بلوچستان و بختیاری⁽¹⁾

اگر شورش‌های پیش از پادشاهی رضاشاه ـ که در دوران نابسامانی و ضعف حکومت مرکزی، و انحطاط اواخر قاجاریه ـ پشت سر هم رخ داده، به منافع فردی قیام‌کنندگان و سودای جدا سری و استقلال‌طلبانه برخی از آنها منسوب شود؛ بی‌تردید، مقاومت‌ها و مبارزات ایلات و عشایر، پس از پادشاهی رضاشاه و اعمال سیاست‌های به ظاهر اصلاحی وی، از سر ناچاری و ناگزیری بوده است. سیاستی که رضاشاه، در قبال ایلات و عشایر ـ که جمعیت کثیری از نفوس مولد مملکت را تشکیل می‌دادند ـ اعمال و اجرا کرد؛ فوق‌العاده خشن، ستمگرانه و بیرحمانه بود.

در واقع، سیاست عشایری رضاشاه، تمام «هستی» عشایر را هدف قرار داده بود؛ و به نظر می‌رسد، مقصود اصلی، نابودی نهایی و کاملِ بخش وسیعی از مردم مملکت ایران بوده است. بدبختانه، بسیاری از مجریان اقدامات رضاشاه، نظامیانی ـ همچون او ـ خشن، متعدی و متجاوز بودند؛ و در بسیاری مواقع، از هر دشمن غداری، بیرحم‌تر و سنگدل‌تر بودند. ذکر نام، نخستین سپهبد ایران، «احمد امیراحمدی»، ملقب به «قصاب لرستان» کافی به نظر می‌رسد⁽²⁾هر چند، اعمال «سلطان عباس نیکبخت» در ایل قشقایی؛ و «یاور اکرم» و «حاجی‌خان ارمنی» در ایلات بویراحمد و ممسنی، اختلاف زیادی با

کارهای امیراحمدی نداشته است.

محمد بهمن بیگی، در اثری که در اوایل حکومت پهلوی دوم، منتشر کرد، می‌نویسد: «دولت ]رضاشاه[ با برگزیدن مأمورین رشوه‌خوار و مردم آزار و ایجاد حکومت ستمگر نظامی در میان ایلات، چیزی نگذشت که انزجار مطلق افراد ساده و بدوی ایل را نسبت به خود جلب نمود. تجاوز، تعدی و فشار و ظلم مأمورین دولت بخصوص در زمان حکومت سروانی به نام عباس ]خان نیکبخت [ باوج شدت رسید، تا آنجا که این افسر ناشایسته و خائن توله سگهای خود را برای آنکه بعدها زبان بفهمند با شیر زنهای نجیب ایلات می‌پرورید. چند سالی نگذشت که این مظالم طاقت‌فرسا منجر به طغیان قشقائی‌ها در ]سال[ 1308 گردید.»⁽¹⁾

«ویلیام داگلاس» قاضی مشهور دیوان عالی آمریکا، که در سال‌های 1328 و 1329 از ایران و مناطق عشایری جنوب بازدید کرده است؛ در خاطرات خویش از ایل قشقایی، به نقل از یکی از کلانتران ایل می‌نویسد: «ما می‌توانیم نظامیان خود را در مقابل تمام این بدبختی‌ها و ظلم و ستم‌ها که به ما وارد کرده‌اند ببخشیم و گذشته‌ها را هم فراموش کنیم اما فقط یک گناه نابخشودنی هست که ما نمی‌توانیم تا ابد آنرا فراموش کنیم و از آن بگذریم.» من از او خواهش کردم که این ماجرا را هم برای من تعریف کند و او هم داستان را به شرح زیر بیان کرد: «در دوران سلطنت رضاشاه سروانی بود که در این منطقه خدمت می‌کرد او تعدادی توله سگ اصیل داشت که بر حسب تصادف مادر آنها مرده بود. سروان هر روز صبح سربازانی را به ده می‌فرستاد تا به زور مقدار دو لیتر شیر مادر برای توله سگهای او جمع کند].[ گفتنی است که جناب سروان شیرگاو یا بز را برای تغذیه توله سگ‌های خود قبول نمی‌کرد و دستور داده بود که سربازان فقط شیر مادر جمع‌آوری کنند. سربازان هم در اجرای دستور سروان نظارت کامل می‌کردند که فریب زنهای قشقائی را نخورند، به این ترتیب بود که سگهای سروان ماههای متوالی شیرمادران بچه‌های ما را می‌خوردند...]و[ این همان چیزی است که ما هیچوقت آنرا فراموش

نمی‌کنیم و هرگز آنرا نمی‌بخشیم.»⁽¹⁾

ایوانف می‌گوید: «استبداد و خودسری عباس‌خان تا بدانجا پیش رفت که به درخواست او زنان قشقایی باید به توله سگ‌های عباس‌خان شیر می‌دادند»⁽²⁾

در ایل بویراحمد، نیز یک نظامی، به نام «یاور اکرم» ـ که مدت اندکی حضور یافته ـ «اسبی داشت که معتاد خوردن «جوجه کباب» بود؛ و در هر نقطه‌ای که این مأمور نظامی اقامت می‌گزید، مردم محل موظف به تهیه خوراک اسب او ـ جوجه کباب ـ بودند. این نظامی مغرور که با مهمان‌نوازی بویراحمدیها روبرو شده بود و اسبش نیز با «جوجه کباب» تیمار می‌شد، بی‌شرمی را به اوج رسانیده با دیدة بد به «ضعیفه»ها نگاه می‌کرد. «میرغلام» سیدجنگجویی از سادات بویراحمد، که در یک آبادی ناظر این برخوردها بود با چند گلوله به زندگی سرگرد پایان داد.»⁽³⁾

بهانه‌های متعددی که این مأمور نظامی عنوان می‌نمود، جز برای آزار و اذیت مردم نبود. یک نویسنده بومی، می‌گوید: «وی به منظور ایجاد وحشت بین مردم به هر خانه‌ای که می‌رفت دستور می‌داد که دو دانه مرغ کباب کنند، یکی را به اسبش می‌داد و یکی را هم خودش می‌خورد. شبهای زمستان اسبش را به داخل سیاه‌چادر که یگانه مسکن و محل زندگی خانوار عشایری بود جا می‌داد، او از پارس سگها که بدون اجازه و ارادة صاحبخانه واق واق می‌کردند عصبانی می‌شد و صاحبخانه را به سختی مجازات می‌کرد. از همه اینها بدتر به ناموس مردم سوءنظر داشت، به همین جهت میرغلام تصمیم گرفت که او را بکشد و زمانی که نظر سوئی نسبت به یکی از زنان ایل داشت با پیش‌بینی قبلی، اهالی او را به محلی که قبلاً میرغلام کمین کرده بود هدایت کردند و میرغلام او را هدف قرار داد و کشت....»⁽⁴⁾

نظامی دیگر، به نام «حاجی‌خان ارمنی» که در حوزة ایلات ممسنی مأمور بود، نیز ستمگرانه به هر کار خلافی دست می‌یازید و در تعدی و تجاوز به ناموس و حیثیت

مردم منطقه فرو گذار نبود. سرانجام، پس از آنکه آوازة مظالم و مفاسد وی، همه‌گیر شد؛ میرغلام ـ همان جنگجوی مشهور ـ در حوزة ممسنی راه را بر او بست و به قتلش رسانید. بنابر مشهور، میرغلام، آلت تناسلی وی را برید و جهت عبرت سایرین، بر درختی ـ در مسیر راه ـ آویزان کرد⁽¹⁾

به نظر می‌رسد، اجرای سیاست‌های خشن و ظالمانة رضاشاه در قبال عشایر، نیاز به چنین مأموران خشن و ستمگر، داشته است. البته، همین تعدیات بسیار خشن و ظالمانه، موجب طغیان‌های فردی و جمعی مردان عشایر می‌شد.

در میان تحلیل‌های محققان داخلی و خارجی، از سیاست عشایری رضا شاه؛ تحلیل «تقوی مقدم» ـ که خود، زاده و پروردة محیطی عشایری است ـ از همه صائب‌تر و کامل‌تر است. وی به درستی، بیان می‌کند که: «...دامپروری محور زندگی عشایری بود... و باید دانست که دامپروری مبتنی بر کوچ بوده و بدون کوچ، بقای دامپروری در آن شرایط تاریخی، غیرممکن بوده است. کوچ برای عشایر امری تفنّنی و تفرجّی نبود، بلکه بخشی از ساختار زندگی و نظام معیشتی آنان محسوب می‌شد. این نظام معیشت ]نیز[ معلول و ناشی از شرایط جغرافیای طبیعی کشور بود... بنابراین آنان برای بقای زندگی خود ناگزیر بودند که به تناسب تغییر فصول سال و وضع علوفه و مراتع، به مناطق سردسیر و گرمسیر کوچ کنند. کوچ‌نشینی اگر چه برای عشایر پرزحمت بود، اما هم در زندگی شرافتمندانه و عزتمندانه خودشان و هم در اقتصاد کشور نقشی مثبت و اساسی داشت. ]به علاوه، در[ زندگی عشایری... تنظیم روابط اجتماعی با سایر قبایل از یک سو و مهاجرت به مناطق سردسیر و گرمسیر و حفاظت از اموال و احشام در برابر تهدید خطر سرقت و جانوران وحشی از سوی دیگر، مستلزم تأمین ابزارهای دفاعی و حفاظتی یعنی اسلحه است. بنابراین در ساختار زندگی عشایری، اسلحه پیش و بیش از آنکه ابزاری جنگی برای دستیابی به اهداف تجاوزکارانه و تهاجمی باشد، وسیله‌ای تدافعی و حفاظتی و جزو ضروری و نیاز اجتناب‌ناپذیر آن شیوة زندگی است...»⁽²⁾

علاوه بر این، عناصر فرهنگی عشایر، که «آمیزه‌ای متناسب از عناصر مذهبی و ملّی»

است؛ «به کالبد زندگی اجتماعی عشایر روح و روان می‌بخشد.»⁽¹⁾این عناصر فرهنگی را هر فرد عشایری، از همان اوان کودکی و نوجوانی، در «مکتبخانه»هایی که «ملایان» محلی، مدرس آن بودند، می‌آموختند.

در میان مواد درسی این مکتبخانه‌ها،کتاب آسمانی «قرآن کریم» و «شاهنامه» فردوسی، در اولویت قرار داشت. قرآن کریم، نماد اصلی «مذهب» عشایر بود؛ و شاهنامه، نماد «ملیّت». به علاوه، علمای دینی ـ که غالباً سادات محل بودند ـ دیگر کتب مذهبی و دینی، همچون نهج‌البلاغه و ادعیه‌های مذهبی، و نیز احکام و اوراد شرعی و سیره و سنت پیامبر اکرم (ص) و امامان شیعه را به مردم می‌آموختند. «مجموعه این عناصر فرهنگی محتوای روابط اجتماعی جامعة عشایری را تشکیل می‌داد، ]و[ عشایر با این فرهنگ مأنوس بودند و با آن می‌زیستند و به همین سبب آن را همچون جانمایة زندگی خویش پاس می‌داشتند.»⁽²⁾

بدین گونه «کوچ، اسلحه و باورهای فرهنگی (مذهب و سنت)، پایه‌های زندگی اجتماعی عشایر را در زمینه‌های اقتصادی، امنیتی و فرهنگی تشکیل می‌داد و طبیعی است هر عاملی که ارکان فوق را تهدید می‌کرد، بنیان زندگی عشایر را به مخاطره می‌انداخت و موجب واکنش آنان می‌شد.»⁽³⁾

سیاست عشایری رضاشاه، نیز «بر سه پایة تخته قاپو، خلع‌سلاح و تهاجم فرهنگی استوار شده ]بود[ و این سه پایه دقیقاً در تعارض با ارکان سة گانه زندگی عشایر بود.»⁽⁴⁾

بنابراین تقوی مقدم به درستی نتیجه می‌گیرد که: سیاست «تخته قاپو»، مانع «کوچ» عشایر بود؛ و سیاست «خلع‌سلاح»، تنها وسیلة دفاعی عشایر را از آنان می‌گرفت؛ و «تهاجم» فرهنگی، «مبانی هویت» عشایر و «زیربنای سجایای انسانی و اخلاقی» آنان را به خطر می‌انداخت⁽⁵⁾

«آبراهامیان» سیاست عشایری رضاشاه را ـ پس از سلطنت ـ «ادامه عملیات نظامی

پیشین» می‌داند؛ که «با گسترش دادن پاسگاههای نظامی درمناطق آنان، خلع‌سلاح رزمندگان عشایر، به سربازی بردن جوانان آنها، تحریک اختلافات داخلی آنان، مصادره اراضی آنها، تضعیف سران قبایل، محدود کردن کوچ سالانه، و گاه انتقال اجباری آنها به «روستاهای نمونه» خواهان اطمینان از انقیاد دائم آنان بود.»⁽¹⁾وی، نمونه‌ای از این سیاست را از نحوة برخورد و رفتار رضا‌شاه با ایل بختیاری، حکایت می‌کند⁽²⁾هر چند، آبراهامیان، احتمال می‌دهد سیاست عشایری رضا‌شاه «با هدف بلندمدت تبدیل امپراتوری کثیر‌الملّه به دولتی یکپارچه با مردمان واحد، ملت واحد، زبان واحد، فرهنگ واحد، و اقتدار سیاسی واحد ارتباط نزدیک داشت.» اما به نظر نمی‌رسد، «قلع و قمع» قبایل و نابودی کامل یک ایل ـ و پایمال کردن همه حقوق فردی و اجتماعی جمعیت کثیری از مملکت ـ ملازم با ایجاد «دولتی یکپارچه» باشد. به علاوه، رفتار و عملکرد وی، با چنین اندیشه‌ای، منافات داشته است. او و مشاورانش، نه درک درستی از نظام زندگی و معیشت عشایر داشتند؛ و نه علاقه‌ای نشان می‌دادند. بر همین اساس بوده، که بدون کوچکترین تمهیدی برای زندگی عشایر، تنها «سرکوب» آنان عملی گردیده است.

«اسکندر امان‌اللهی» ـ که خود یک فرد عشایری و محقق برجسته‌ای در باب عشایر و ایلات است ـ می‌گوید:

ناخشنودی عشایر نه تنها به خاطر اخاذی مأمورین دولت مرکزی بلکه به جهت ظلم و ستم‌های فراوان، و پایمال شدن حقوق فردی و اجتماعی بوسیله نظامیان و سایر مأمورین دولتی بوده است. مأمورین نظامی خود را مالک جان و مال و ناموس عشایر می‌دانستند ]و[ خودسرانه تصمیمات خود را اجرا می‌کردند...⁽³⁾

مطالب «امان‌اللهی»، در واقع نقد گونه‌ای است، بر اظهارنظر خانم «لمبتون» که در کتاب «مالک و زارع در ایران» در باب سیاست عشایری رضاشاه، ابراز داشته است.

«لمبتون» معتقد است: «سیاست عشایری رضاشاه را چون غلط تعبیر و بد اجرا کردند لاجرم تلفاتی سنگین بر چهارپایان اهلی وارد آمد و عشایر دچار فقر و مسکنت شدند و از

عدة آنان کاسته شد. تأثیر منفی این عوامل در اقتصاد مملکت بحدی بود که او در آخرین سالهای سلطنت خود مجبور شد این سیاست را تعدیل کند...»⁽¹⁾

امان‌اللهی به درستی پاسخ می‌دهد که یا «خانم لمبتون از ظلم و ستم‌هائی که از طرف مأمورین نظامی در حق کوچ‌نشینان به عمل آمده است آگاه نبوده، یا اینکه بنا به موقعیت خاصی نخواسته است حقایق را بنویسد.»⁽²⁾

به علاوه، باید توجه داشت که خانم لمبتون، طرفدارانه به سیاست‌های پهلوی اول ـ و دوم ـ نگریسته و نظر داده است. در حالی که اصل «سیاست»های رضاشاه غلط و نادرست بوده؛ نه فقط «اجرا» و «تعبیر» آن «بد و غلط» بوده است. احتمالاً چنین تعریف و تمجیدهای بی‌دلیل و بی‌پایه‌ای از جانب صاحب‌نظرانی چون خانم لمبتون بوده که محققی نظیر «گاوین همبلی» اظهار می‌دارد: «صاحب‌نظران غربی عموماً به تحسین از اصلاحات رضاشاه پرداخته و تیره‌روزی‌هایی را که او برای عشایر به ارمغان آورد نادیده گرفته‌اند.»⁽³⁾

همین نویسنده به صراحت ابراز می‌دارد: «در تاریخ حکومت پهلوی در ایران به سختی می‌توان صفحه‌ای سیاه‌تر از تعقیب و آزار عشایر توسط مزدوران جیره‌خوار رضاشاه یافت.»⁽⁴⁾«ویلیام داگلاس» عنوان می‌کند: «هر چه در رابطه با اسکان عشایر مطرح شود، چه خوب و چه بد، فقط یک مسئلة بسیار مهم را نباید از نظر دور داشت که نحوة اجرای این برنامه بوسیله ارتش رضاشاه بسیار وحشیانه بود.»⁽⁵⁾

سیاست‌های رضاشاه، تقریباً تمام جوانب و زمینه‌های زندگی عشایر را عرصة تهاجم و تخریب و ویرانی قرار داده بود. اسکان اجباری (تخته قاپو و یک‌جانشینی)، تعویض سیاه چادر، خلع‌سلاح، تعویض لباس سنتی و جانشین کردن لباس فرنگی، تبعید اجباری ⁽⁶⁾، حاکمیت محض نظامی،اخذ مالیات‌های سنگین و گزاف، اعدام‌های بی‌دلیل

دسته‌جمعی و انفرادی عشایر، اختلاف افکنی و تفرقه میان ایلات و عشایر، و استفاده از نیروی جنگی آنان برای سرکوب یکدیگر و... نمونه‌هایی از این سیاست بود.

تقریباً اغلب محققان داخلی و خارجی به تأثیرات بسیار منفی و ویرانگر سیاست عشایری رضاشاه اشارت نموده‌اند. برخی از این محققان خارجی کسانی بوده‌اند که با حضور مستقیم در میان ایلات و عشایر، از نزدیک به مطالعه و مشاهده وضعیت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آنان پرداخته و اظهارنظر نموده‌اند.

یکی از آن محققان، «اولیور گارود» است که در بحبوحة جنگ جهانی دوم، بیش از یکسال و نیم در میان ایلات جنوب و غرب ایران به مطالعه و تحقیق پرداخته است. وی در مقاله‌ای راجع به ایل قشقایی به اثرات مخرب و نابود‌کنندة تخته قاپو در میان آنان پرداخته است. بنا به گفته «گارود»: «روش‌های اتخاذ شده، جهت اسکان ایل، وحشیانه، بیرحمانه و کوته‌بینانه بود... حکومت، شرایط لازم برای تغییریکباره و ناگهانی اقتصاد آنان از شبانی (دامداری) به کشاورزی را پیش‌بینی نکرده بود. مناطق انتخابی برای اسکان، بدون در نظر گرفتن شرایط محیطی و سازگاری با آن، برگزیده شده بود... در نتیجه، مرگ و میر کودکان آنها نیز افزایش یافت....»⁽¹⁾

گارود، می‌افزاید: چشمه‌های روستا در اثر فضولات متعفن، آلوده شده بود و بالنتیجه باعث بیماری‌هایی چون حصبه، اسهال خونی، سینه پهلو، سل و غیره گردید؛ و تلفات جانی و مرگ و میر بسیاری را به دنبال داشت⁽²⁾

ویلیام داگلاس، در باب اسکان عشایر جنوب ـ از جمله قشقایی‌ها ـ می‌نویسد:

در رابطه با تصمیم اسکان عشایر، قشقائیها هم مثل سایر ایلات به زور سرنیزه وادار شدند دست از کوچ‌نشینی برداشته در منطقه معینی مستقر گردند. فقط در این جا یک سؤال مهم مطرح بود که تحت چه شرایطی؟ و به چه نحو؟... مثلاً بعضی از عشایر قشقائی را مجبور کردند در منطقه گرمسیر خشک و لم‌یزرع خلیج فارس سکنی گزینند. منطقه‌ای که قادر بود فقط دو سه ماه از سال علوفه دامهای عشایر را تأمین نماید. خود دولت هم به موازات اجرای این برنامه هیچ پروژه‌ای برای آبیاری

زمین‌های منطقه‌ای که برای اسکان عشایر تعیین کرده بودند نداشت و نتیجتاً عشایری که دراین گونه مناطق سکنی گزیدند به علت کمبود آب برای آبیاری مزارع و مراتع نه تنها دامهایشان از بین رفتند بلکه خودشان هم تلف شدند. حتی آنهائیکه به مناطق باطلاقی یعنی شالیزارهای برنج خلیج ]فارس[ کوچ داده شدند نیز قربانی بیماری مالاریا شدند].[ گذشته از این‌ها این سئوال هم مطرح بود که این مردم کوچ‌نشین که به زور سرنیزه وادار به سکونت در دهات شده‌اند از زندگی ده‌نشینی چه می‌دانند؟ آنهم زندگی ده‌نشینی که آنها را با انبوهی از کثافات و منجلاب‌های دهکده روبرو می‌ساخت. دهاتیکه چشمه‌های آب آن آلوده به هزاران انگل و میکروب بود. دهاتیکه تیفوئید و حصبه و اسهال خونی شیوع داشت. دهاتیکه آفت تراخم چشم بین روستائیان بیداد می‌کرد و...

البته وضع آنهائیکه در مناطق کوهستانی ]و سردسیر[ اسکان داده شدند کمی بهتر بود چون معمولاً آب و هوای این مناطق سالم‌تر است ولی عشایر ساکن دراین مناطق هم نمی‌دانستند که خانه‌های خود را در یک منطقه سردسیر ]و برف‌گیر[ به چه ترتیب و چگونه ]و با چه وسیله‌ای[ گرم کنند. چگونه از خود و انبارهای ذخیرة مواد غذائی خود حفاظت نمایند. چگونه مزارع خود را در یک جامعه ده‌نشین آبیاری نمایند. آنها اغلب گرفتار انواع بیماری‌های عفونی واگیردار نظیر ذات‌الریه، ذات‌الجنب، دیفتری، سل و سایر بیماریهای ریه و حلق شدند و تعداد زیادی از آنها مردند. زمستانهای سخت و یخ‌بندان هم کلیه اغنام و احشام آنها را از بین برد].[ کما اینکه قبیله «داراشوری» ]دره شوری[ در آن سالی که ارتش آنها را مجبور کرد زمستان را هم در همان منطقه کوهستانی سردسیر باقی بمانند، تقریباً 90% اسبهای خود را از دست دادند... نرخ مرگ و میر مردم ایلات و عشایر در آن برهه از زمان به قدری بالا بود که بسیاری فکر می‌کردند که اگر اوضاع و احوال چند دهه دیگر به همین منوال ادامه پیدا کند به زودی وجود آنها از صفحه روزگار محو خواهد شد. شایان ذکر است که این عشایر برای زنده ماندن چاره‌ای جز مهاجرت و کوچ‌نشینی نداشتند. لذا حاضر بودند که برای اینکه به آنها اجازه مهاجرت داده شود تمام دارائی خود را به افسران ارتش رشوه بدهند و ارتش هم مثل زالو به مردم محروم چسبیده بود. رشوه و باج‌خواهی و گرفتن حق و حساب

بصورت مد روز درآمده بود⁽¹⁾

خانم «اولن دوشوتن (ماری ترز)»، می‌نویسد: «در سال‌های گذشته، سیاست رضاشاه پهلوی مبنی بر اسکان اجباری ایلات و تضعیف و تفرق آنها، سختی و بینوایی را در پی آورده است. جلو کوچ ایل قشقایی گرفته شد. مسیر کوچ راگشت‌های نظامی مسدود کردند. برخی از طوایف مجبور شدند زمستان را در کوهها بگذرانند و دچار خسارت‌های فراوانی شدند، گوسفندان و اسب‌ها از سرما جان سپردند (طایفه «دره شوری» که در تربیت اسب شهرت دارند، تقریباً تمامی اسب‌هاشان را از دست دادند). برخی از طوایف مجبور شدند تابستان را در مناطق گرم و خشک بگذرانند. افراد ایل که به زندگی آزاد و متحرک و پاکیزگی اردوگاههای متغیر و موقت خو کرده بودند، در اثر تجمع کثافت و خاکروبه در اطراف چادرها و دودزدگی کلبه‌ها، دچار بیماری شدند و میزان امراض بسرعت فزونی یافت.»⁽²⁾

«ایوانف» پژوهشگر روسی؛ معتقد است که: «در سال‌های حکومت رضا شاه برای تمام عشایر کوچنده و از جمله قشقایی‌ها دورة بسیار بد و ناگواری بود. در آن سال‌ها مقامات در رابطه با عشایر سیاست مرتجعانه‌ای اعمال می‌داشتند و با زور و فشار آنان را تخته قاپو کرده که منجر به هلاک دسته‌جمعی دام، بیماری و مرگ و میر فراوان در میان کوچ‌نشینان شد.»⁽³⁾

وی، راجع به اسکان اجباری ایل قشقایی، به تفصیل می‌نویسد: «... در این میان هیچ اقدامی که موجب انتقال بی‌دردسر کوچ‌نشینان به زندگی اسکان یافته باشد صورت نمی‌گرفت. لزوم تأمین علوفه برای دام قشقایی‌ها و پناه دادن به آن از سرمای مناطق سردسیر در فصل زمستان در نظر گرفته نمی‌شد. قشقایی‌های تخته قاپو از نظر مسکن، بذر و آلات کشاورزی تأمین نمی‌شدند. عشایر به تابعیت حکومت فرمانداران نظامی درآورده شده بودند که دست به هر گونه تعدّی و خودسری می‌زدند، به باج‌گیری می‌پرداختند و شخصیت کوچ‌نشینان را که پیشتر عملاً از حکام مرکزی مستقل بودند، تحقیر می‌کردند. تخته قاپو شدگان که فاقد مراتع برای دام بودند، مجبور می‌شدند برای اجازه حرکت حتی

در حیطه سکونت خود رشوه‌های سنگین به فرمانداران نظامی و نمایندگانشان بپردازند. در منطقه گرمسیر، قشقایی‌ها اغلب در مکان‌های ناسالم و آلوده به مالاریا ساکن می‌شدند... دود ناشی از اجاق‌ها در ماه‌های زمستان و خفگی هوا در کلبه‌های بی‌پنجره و بی‌تهویه شرایط مساعدی برای ذات‌الریه، سل و دیگر بیماری‌های ریوی فراهم می‌ساخت. لجن، فضولات و زباله‌هایی که هرگز در اردوگاه‌های کوچ‌نشینان جمع نمی‌شد، اکنون روستاهای قشقایی را آکنده کرده بود و چشمه‌ها را آلوده می‌ساخت. حصبه و اسهال خونی اپیدمی شد، تراخم بیداد می‌کرد، مرگ‌و‌میر کودکان به شدت گسترش یافت. تعداد زیادی قشقایی نیز از بین رفتند. دام‌هایشان درماه‌های گرم تابستان از نبود علیق تلف می‌شدند. قشقایی‌هایی که در مناطق مرتفع کوهستانی سردسیر اسکان شده بودند، مصالح و تجربه لازمه برای ساختن خانه‌های گرم نداشتند. آنان با کمبود سوخت مواجه بودند.

مهارتی در کارهای آبیاری کشاورزی نیز نداشتند. در زمستان‌های سخت و یخبندان که مراتع چندین ماه پوشیده از برف بودند، قسمت اعظم دام‌هایشان تلف می‌شد. تمام اینها منجر به فقر و نابودی قشقایی‌ها و کاهش جمعیتشان شد و بسیاری از خانواده‌ها برای استخراج نفت شرکت ایران ـ انگلیس به خوزستان رفتند، و بقیه راهی کار در جاده شدند.»⁽¹⁾

خانم «لمبتون» ـ چنانکه پیشتر آمد ـ به «تلفات سنگین چهارپایان اهلی» عشایر و «فقر و مسکنت» آنان و نیز «کاسته شدن» جمعیت انسانی عشایر؛ در نتیجة سیاست عشایری رضاشاه ـ از جمله تخته قاپو ـ اشارت دارد⁽²⁾

ایل بویر احمد و رضاشاه

رابطة ایلات کهگیلویه و بویراحمد با رضاشاه، تا قبل از پادشاهی رضاشاه و نمایان شدن ماهیت و اهداف واقعی او؛ دوستانه و حاکی از رفاقت و حمایت بود. در جریان سرکوب «شیخ خزعل» که «از شیوخ آل‌محسین ]و[ از طایفة بنی‌کعب» بود ⁽³⁾و ظاهراً

سودای استقلال‌طلبی خوزستان را در سر می‌پرورانید؛ رضاخان از حمایت ایلات جنوب ـ از جمله ایلات کهگیلویه و بویراحمد ـ برخوردار شد. در این واقعه، تنها «حسین‌خان بهمئی» ـ رئیس قسمتی از ایل بهمئی کهگیلویه ـ به حمایت از شیخ خزعل، در مقابل نظامیان رضاخان ایستاد⁽¹⁾بنا به نقل احمد کسروی، «دختر» حسین خان بهمئی «زن یکی از پسران شیخ بود.»⁽²⁾علاوه بر این، براساس گفتة سردار اسعد،«حسین‌خان بهمئی دائی امیرمجاهد» بختیاری بود؛ و «پسر امیرمجاهد» به طرفداری از شیخ خزعل، در نزدیکی بهبهان «با قشون دولت جنگ» می‌کرد⁽³⁾در همین جنگهای نزدیک بهبهان ـ در کیکاوس و زیدون ـ بوده، که ایلات کهگیلویه و بویراحمد، موفق به شکست دادن طرفداران شیخ خزعل می‌شوند⁽⁴⁾سردار اسعد به شکست و تلفات حسین‌خان بهمئی اشاره می‌کند و می‌نویسد: «حسین‌خان شکست خورد. بیست و پنج نفر کشته و بیست و دو نفر اسیر دادند. محمد شفیع‌خان برادر زاده حسین‌خان دستگیر ]و[ زکی‌خان مقتول شد. زکی‌خان رئیس یک دسته بهمئی بود.»⁽⁵⁾

به رغم حمایت ایلات کهگیلویه و بویراحمد از رضاخان و سرکوب شیخ خزعل و طرفدارانش؛ تعارض و تضاد آنان پس از پادشاهی رضاشاه و شروع اقدامات وی، آغاز گردید. مؤلف کتاب «کوه گیلویه و ایلات آن» ـ که در آغاز زمامداری پهلوی دوم منتشر شده ـ معتقد است: «پس از برانداختن دولت قاجار خورد خورد ]خرد خرد[ سیاست تحبیبی و ملائم دولت پهلوی تغییر پیدا کرد و مخصوصاً برای نشان دادن قوه و اقتدار و توسعه نفوذ قدری جلو فرمانروایان نظامی سست گشت و آنان نیز دست خود را خوب بازی کرده، هر اندازه که توانستند قدرت و نفوذ خود را بر ایلات و سایر مردم تحمیل کردند و رفته رفته نارضایتی تودة مردم مخصوصاً ایلات فراهم گشت.»⁽⁶⁾در واقع، سیاست‌های خانمان برانداز رضاشاه، نارضایتی توده مردم ایلات را بیش از سران آنان برانگیخت. در نتیجه، توده‌های مردمی، به فرماندهی و رهبری جنگجویان ایلی خویش،

بیشترین مقاومت و مبارزه را علیه نظامیان رضاشاه، به منصة ظهور رساندند.

سیاست سرکوب ایلات کهگیلویه و بویراحمد ـ خاصه ایل بویراحمد که در مسایل سیاسی ـ اجتماعی کشور جلوة بیشتری داده بود ـ از سال 1306 ش آغاز گشت. سردار اسعد بختیاری، «وزیر جنگ» رضاشاه ـ در دولت مخبرالسلطنه (خرداد 1306 ـ اسفند 1306) ـ به دستور سرکوبی ایل بویراحمد، توسط رضاشاه، اشارة صریح دارد. وی می‌گوید: «چندی قبل شاه به من فرمود باید یک اردو برود برای سرکوبی بویراحمد، عرض کردم امر کنید یک دسته بختیاری، یک دسته قشقائی با یک دسته نظامی بروند و امر شد. اردو همین قسم حرکت کرد.»⁽¹⁾

اردوکشی رضاشاه برای سرکوب بویراحمد، در «مرداد 1306» انجام گرفته است. ظاهراً سران ایل بویراحمد علیا ـ غلامحسین‌خان و سرتیپ خان بویراحمدی ـ از یک ماه قبل (تیرماه) جریان اردوکشی و منویات مخرب رضاشاه را مطلع گشته بودند. بنابراین در تلگرافی به تاریخ 24/4/1306، ضمن یادآوری «خدمات» خویش، ملتمسانه از «اولیاء امور» خواسته بودند: «نقشه‌کشیهای مغرضان را که برای جلب نفع شخصی است ترتیب اثر ندهند ]و[ خون بی‌گناهان را نریخته، اموال آنها را که مولد مالیات سنواتی است بدست قشقایی و غیره ]به[ غارت ندهند... ]و[ از پایمال شدن خون جمعی بی‌گناه مظلوم جلوگیری فرمایند.»⁽²⁾

در این تلگراف که ظاهراً به «مجلس شورای ملی»، «آقای امام جمعه»، «ریاست جلیله وزراء عظام»، «وزارت داخله»، «وزارت جنگ» و روزنامه‌های مختلف چون گلشن، میهن، ستاره ایران، جارچی و غیره ارسال گردیده؛ مطالب «مهمی» بیان شده است؛ که خود مؤید اندیشة مخرب رضاشاه و مأموران اوست. به علاوه، نشان می‌دهد مردم ایلات و سران آنان، خواهان جنگ و جدل با حکومت مرکزی نبوده؛ و در واقع واکنش آنها از سر اجبار و ناچاری بوده است.

در این تلگراف آمده است: «... چندین سال قبل که کلانتری طایفه ]ایل[ بویراحمد مستقلاً بمرحوم کریمخان پدر چاکران برگزار بود به تحریک بعضی از اشخاص

شکراله‌خان عموی چاکران محرک قتل مشارالیه گردیده پس از مقتول ساختن آن مرحوم خانه و احشام این چاکران را غارت کرده تمام ایل و احشام و املاک و کلیه علاقه‌جات چاکران را متصرف شده، این اقلان فراراً، به محل دیگری عزیمت نموده و فرصت‌جوئی برای استحقاق خود می‌نمودیم تا اوقاتیکه اداره جلیله قشون مقتدر کنونی تشکیل و روزنه امیدواری برای چاکران پدیدار آمده خود را معرفی کرده و مورد توجه و ارجاع خدمات واقع شدیم که [به] شهادت دوسیه‌های مضبوطه در وزارت‌خانه‌های مربوطه خدمات نمایان چاکران عبارت است از[:] دستگیری و تسلیم میر مذکور یاغی که چندین سال در فارس و کهگیلویه⁽¹⁾شرارت نموده]؛[ و موقع طغیان خزعل خدماتی نموده که مورد توجه رؤسا مافوق شده و شاید از اداء شهادت خود امروزه مضایقت نفرمایند و موقع خلع‌سلاح از تمام ایلات و عشایر جنوب سبقت جسته تفنگ و فشنگ جمعی خود را گرفته تسلیم مأمورین مربوطه داشته و خود را برای انجام خدمات محوله از مراکز مربوطه حاضر داشته و فعلا از اظهار خدمات جزئی صرف‌نظر می‌نمائیم].[ لکن در مقابل خدمات چاکران شکراله‌خان موصوف همیشه درصدد تخریب کار بوده و ... موجبات بدنامی چاکران را فراهم می‌نمود].[ چون انقیاد کامل چاکران و انجام خدمات محوله از حیث مواظبت در نظم محل جمعی خود و تأدیه مالیات سنواتی و خدمات دیگر مانع از مقاصد مغرضانه او بود... تا اینکه باتهام سرقتی ]دولت[ محرک گردیده مأمور نظامی در طایفه ]ایل[ اعزام داشتند و کدخدای یکی از احشام راتحت فشار قرار دادند چاکران هم در مرکز ساخلوی بهبهان بودیم].[ چون موضوع اتهام صرف بود این مردم وحشی تحمیلات و فشارهای مأمور مزبور را بالاخره تاب تحمل نیاورده او را به قتل رساندند... از طرفی آقای یاور امان‌اله‌خان را که چند سال است فرمانده ساخلوی کهگیلویه و بهبهان می‌باشد تطمیع و با خود همراه نموده ایشان هم بهانه‌جوئی کردند و موجبات بدنامی چاکران را بیشتر فراهم آوردند، آنچه خواستیم خود را تبرئه نموده اصل موضوع را حالی کنیم چون غرض شخصی در کار بود کسی گوش نداده چند مرتبه برای حفظ آبروی خود از امور ایلی استفعای خود را تقدیم مقام امارت معظم لشکر جنوب نمودیم پذیرفته نشد].[ اینک بر اثر شرارت اشرار معدود دولت گویا تصمیم گرفته کلیه بویراحمد را تحت فشار قرار دهد

مظلوم و ستمگر را بلاتبعیض مورد حمله سازد].[ علی هذا مشروحاً خاطر آن ذوات را تذکر می‌دهیم بویراحمد عموماً وحشی و کوهستانی هستند ولی دزدی و شرارت منحصر به چند نفر معدود است که آنها هم در این موقع کوهی و فراری هستند].[ خوب است اولیاء امور نقشه‌کشیهای مغرضان را که برای جلب نفع شخصی است ترتیب اثر ندهند ]و[ خون بی‌گناهان را نریخته، اموال آنها را که مولد مالیات سنواتی است بدست قشقائی و غیره ]به[ غارت ندهند].[ فقط مساعدت بخود چاکران بنمایند کلیه منویات و مقاصد ممکنه اولیاء امور را اطاعت و اجرا خواهیم نمود].[ اگر کسی به این چاکران دعوی دارد حاضریم که در عدلیه محاکمه نموده در صورت محکومیت از عهده برائیم].[ ملتمس]ایم[ که از پایمال شدن خون جمعی بی‌گناه مظلوم جلوگیری فرمایند.»⁽¹⁾

به رغم این تلگراف پیشگیرانه و ملتمسانه، دولت رضاشاه تصمیم «سرکوبی» را گرفته بود. اندکی بعد اردوی نظامی، با همکاری بختیاری‌ها و قشقایی‌ها ـ به همراه برخی خویشاوندان بویراحمدی‌ها در ایلات مذکور ـ بدون جنگ و جدل وارد منطقه شدند و در بویراحمد علیا ـ حوزة سررود، در نزدیکی یاسوج کنونی ـ اردو زدند. در این زمان، دشمنی‌ها و خونریزی‌هایی میان بویراحمد علیا و سفلی وجود داشت و بنابراین نسبت به هم کینه‌توزانه عمل می‌کردند⁽²⁾متن تلگراف نیز مؤید آن است؛ زیرا غلامحسین‌خان و سرتیپ خان، خوانین بویراحمد علیا، اکثر مشکلات مربوطه را به «تحریکات» عموی خویش شکرالله‌خان ـ خان بویراحمد سفلی ـ منسوب نموده‌اند. این مهم، فقط حاکی از اختلافات خونین خویش بود، و چندان نمی‌توانست، صحت داشته باشد. البته شک نیست که ارتباطِ نزدیکِ یک کلانتر با حاکم نظامی، گه‌گاه موجب فشار و اجحاف حاکم نظامی بر رقیب محلی وی می‌شد و این جزیی از سیاست سرکوب رضاشاه بود. اما، همة آن به رقابت‌هاو اختلافات محلی برنمی‌گشت؛ بلکه سیاست اصلی دولت چنین ایجاب می‌کرد: یعنی سرکوب دایم و کامل ایلات و عشایر!

در هر حال، اردوی نظامی متشکل از بختیاری، قشقایی و دولت، در منطقه بویراحمد علیا خیمه زدند و ضمن اخذ مالیات و غرامت از مردم ـ به دلیل غارت فارادنبه و بروجن بوسیله برخی از بویراحمدی‌ها ـ سرتیپ‌خان را به عنوان «گروگان» با خود بردند و در واقع بازداشت نمودند⁽¹⁾

به دنبال این حوادث و گروگان‌گیری دولتی، بویراحمدی‌ها در واسط سال 1307 در جنگ‌هایی که میان امام قلی‌خان رستم ممسنی و فرزندان «حاج محمد معین دهدشتی» (= معین‌التجار بوشهری) بر سر املاک زرخیز ممسنی اتفاق افتاد، حضور یافتند؛ حضوری سرنوشت‌ساز و مؤثر⁽²⁾جنگ مشهور «دورگ مدین» یا همان «دورگ دهنو»، که سرآغاز «شورش عشایری فارس» در سال‌های 1307 تا 1309 محسوب می‌شود، نتیجة کشمکش مذکور بود⁽³⁾نیروهای دولتی که در معیت چریک‌های طوایف بکش، جاوید و دشمن زیاری ممسنی، به حوزة رستم ممسنی ـ و ابواب جمعی امام قلی‌خان رستم ـ هجوم برده بردند، خیلی زود به پیروزی رسیدند. اما حضور جنگجویان بویراحمد، عرصه را بر نظامیان و چریک‌های محلی تنگ کرد و نهایتاً شکست سختی را بر آنان تحمیل نمود. نظامیان عقب‌نشینی نمودند و در فهلیان ممسنی با حمایت چریک‌های دیگر از ترکان قشقایی ـ تیره‌های دره‌شوری و کشکولی ـ حملة مجددی را آغاز کردند. ولی نظامیان این بار نیز هزیمت یافتند و تلفات جانی و مالی بسیاری دادند و جمعی از آنان نیز اسیر شدند. در پی این شکست مجدد و عقب‌نشینی نظامیان، فرمانده تیپ فارس «ابوالحسن‌خان پورزند» معزول گردید و به جای وی «محمدخان شاه‌بختی» منصوب شد⁽⁴⁾

همان‌گونه که «کاوه بیات» به درستی بیان می‌کند: «جنگ دورگ مدو به دو لحاظ

کاملاً به سود عشایر تمام شد. اول، به لحاظ تسلیحات؛ (گذشته از غنایم جنگی فراوانی که طی دو نبرد به دست بویراحمدیها افتاد، در حدود هفتصد قبضه تفنگ و مهماتی که از سوی دولت در میان چریک‌های ... قشقایی ]کشکولی‌ها و دره‌شوری‌ها[ تقسیم شده بود تا در جهت کمک به نیروهای حکومت به کار رود، مآلاً در نبردهای بعدی علیه آن نیروها مورد استفاده قرار گرفت) و دوم، و شاید مهمتر از اسلحه، از حیث شکست سهمناک و مهیبی که ]بویراحمد‌ی‌ها[ بر قوای نظامی تحمیل کردند. این موضوع به ویژه از نظر آن دسته از کلانتران قشقایی که به عنوان رؤسای چریک در جنگ حضور داشتند دور نماند و عامل مهمی در پذیرش اندیشة شورش از سوی آنان بود.»⁽¹⁾

جنگ مهیب تنگ تامرادی

با موفقیت‌های جنگی بویراحمدی‌ها در جنگ دورگ دهنو (دورگ مدین)، و شکست سهمگین دولتی‌ها، اقتدار رزمی و دفاعی ایل بویراحمد، بسیار بالا رفت. به نظر می‌رسد تا سال 1309 رضاشاه و نظامیانش، اجازه و قدرت حضور در بویراحمد را نیافته‌اند. ایل بویراحمد، نیز در طی نزدیک به دو سال ـ از نیمه دوم 1307 تا نیمه اول 1309 ـ کمترین رویارویی را با دولتیان داشته است. تنها مورد ضبط شده، حضور عده‌ای از جنگجویان بویراحمدی، به طرفداری از قشقایی‌ها در سال 1308 بوده، که در گردنة «شول» ـ میانة راه شیراز به اردکان ـ «یک ستون تدارکاتی قشون دولتی را که قصد رسیدن به اردکان را داشت، منهدم کردند و ارتباط قوای شاه‌بختی را با شیراز قطع نمودند. سرتیپ‌خان بویراحمدی نیز از موقعیت استفاده کرد و به اتفاق تعدادی از بویراحمدی‌ها به بلوک بیضا حمله کرد و به غارت و چپاول روستاهای آن سامان پرداخت.»⁽²⁾

شورش ایلات قشقایی و بختیاری در سال 1308، سرانجام با تدبیر «امیرلشکر شیبانی» آرام شد؛ و تمام هم و غم رضاشاه و نظامیان او، «قلع و قمع» ایل بویراحمد گردید.

با امتیازاتی که حکومت به سران و کلانتران ایلات قشقایی و بختیاری داد، بیش از

پیش درصدد جذب و جلب آنان در سرکوب ایل بویراحمد، برآمد. استفاده از جنگجویان ایلات مختلف در جهت سرکوب ایل شورشگر، از ترفندهایی بود که در عصر پهلوی، مدام از آن بهره‌برداری می‌شد. این اندیشة مخرب و ویرانگر، احتمالاً از سیاست انگلیسیان نشأت می‌گرفت. زیرا آنان، تقریباً ده سال قبل از کودتای 1299 برای سرکوب ایل بویراحمد پیشنهاد داده بودند که: «جز یک اردوی معظم قوی هیچ چیز دیگر نمی‌تواند بویراحمدی[ها] را منظم نماید.»⁽¹⁾به عقیدة انگلیسیان، این «اردوی معظم قوی» بایستی «متشکل از سوار قشقایی و بختیاری» باشد. «سرجرج بارکلی» در تاریخ 11 دی 1288 به «سر ادوارد گری» می‌نویسد: «... این طایفه بویراحمدی بواسطة بهره و نتیجه‌ای که از اعمال خود برده و مخصوصاً از اثر حمله‌ای که جدیداً به مسیو پاسک کرده‌اند جسارت زیاد و نفوذ کلی حاصل کرده‌اند و عقیدة مستر بیل آنست که تنبیه آنها جداً لزوم پیدا کرده و این طور اظهار عقیده می‌کند که فقط قوه‌ای که بتوانند چنین خدمتی را به عهده گیرند اردویی خواهد بود متشکل از سوار قشقایی و بختیاری متفقاً...»⁽²⁾

در نامه «مستر بیل» آمده است که: «... فقط موافقت و همدستی بین قشقایی و بختیاری برای مطیع کردن این ایل خونخوار غارتگر لازم و مفید است... زیرا که اگر از دو طرف به آنها تهاجم نشود بی‌نهایت مشکل خواهد بود که یک طایفة‌کوه‌نشین به این رشادت و فعالیت را بتوان در تنگنا انداخت....»⁽³⁾

بر اساس اندک اسنادی که امروز در دست است؛ اندیشة «قلع و قمع» ایل بویراحمد، پس از مکاتبات انگلیسیان با دولت ایران ـ در تیرماه 1309 ـ به جد در دستور کار حکومت رضاشاه قرار گرفته است. در تاریخ پنجم تیرماه 1309، مدیر کمپانی نفت انگلیس ـ ایران، در نامه‌ای به «تیمورتاش» وزیر دربار رضاشاه می‌نویسد: «حضرت اشرف: الآن تلگرافی از آبادان بتاریخ دیروز رسیده و مشعر است که عملیات ما در ناحیه گچ پوکاک در نزدیکی گچ کروقلی ]کوراُغلی[ که در شمال غربی بوشهر واقع است از طرف عدة‌که بالغ بر یکصد و پنجاه نفر بویراحمدی بودند مورد حمله واقع شده و

در نتیجه آنجا را غارت کرده و صدماتی به مؤسسات ما وارد آورده‌اند... هرگونه وقایع دیگری که رخ داده و اطلاعی برسد البته بعرض حضرت اشرف خواهد رسانید....»⁽¹⁾

در پاسخ نامه «جکس»، تیمورتاش می‌نویسد: «میستر جکس عزیزم؛ در جواب مراسله 5 تیر جاری تحت نمره س6ب، زحمت میدهم که خبر شرارت عده]ای[ از بویراحمدی در حدود گچ پوکاک قبل از وصول مراسله شریفه رسیده بود. اشرار مزبور برای جلب توجه بخود مبادرت باین عمل نموده و خواستند که قوای خود را مهم جلوه بدهند که شاید در شرائط خلع‌سلاح آنها تسهیلاتی حاصل شود].[ در هر حال اوامر مقتضیه در سرکوبی آنها صادر شده است.»⁽²⁾

مدیر کمپانی نفت انگلیس ـ ایران در تاریخ 7 تیرماه 1309، توضیحات بیشتری «راجع به تجاوز به عملیات امتحانی» آنان در گچ پوکک داده است⁽³⁾هم‌چنین، وی در مورخه 10 تیرماه 1309، نامه‌ای دیگر به تیمور تاش وزیر دربار می‌نویسد: «...حضرت اشرف گرامیم: تشکرات خود را برای مراسلة شریفه... مورخه 7 تیر بعرض می‌رساند. در دو مراسلة سابق خود غرض از راپورت دادن شرارت بویراحمدیها این بود که اطمینان حاصل کنم که قضیه بعرض حضرت اشرف رسیده باشد. دولت بفوریت و بطرز مؤثری اقدام فرموده و باعث خوشوقتی است که اقدامات مقتضی برای مجازات آنها و جلوگیری از تکرار این وقایع که مانند سال قبل خساراتی به کمپانی ما وارد آورده خواهد شد....»⁽⁴⁾

در هر حال، در پی این مکاتبات ـ آن گونه که تیمورتاش مکتوب نموده است ـ «اوامر مقتضیه، در سرکوبی» ایل بویراحمد، «صادر شده است.»

به نظر می‌رسد، این «اوامر مقتضیه»، در «حکم عملیاتی» ذیل، تحت عنوان «حکم عملیاتی در تعرض به بویراحمد»؛ به خوبی ترسیم شده است.

حکم عملیاتی در تعرض به بویراحمد...

الف ـ مأموریت:

قلع و قمع اشرار بویراحمد علیا و سفلی و پاک کردن مناطق مزبور از وجود اخلالگران که به شرارت مشغول و به وسیله تفنگچیان خودشان موجب نا امنی درصفحات فارس شده‌اند.

ب ـ واحدهای جنگی:

1ـ هنگ پیاده پهلوی از لشکر 1 مرکز به فرماندهی سرهنگ ابراهیم زند ]تقویت شده با[ یک گروهان مسلسل سنگین.

2ـ هنگ پیاده نادری از لشگر 2 مرکز به فرماندهی سرهنگ احمد معینی ]تقویت شده با[ یک گروهان مسلسل سنگین.

3ـ هنگ پیاده رضاپور از لشکر 1 مرکز به فرماندهی سرهنگ طهماسبی ]تقویت شده با[ یک گروهان مسلسل سنگین.

4ـ یک گردان سوار از هنگ سوار فاتح به فرماندهی سرگرد حسین فاتح...

پ ـ واحدهای حمایتی (پشتیبانی):

1ـ یک هنگ توپخانه کوهستانی از لشکر 1 مرکز (چهار آتشبار هر آتشبار چهار عراده توپ).

2ـ یک گردان چریک از افراد قشقایی.

3ـ چهار فروند طیاره (هواپیما)، بمب‌افکن ـ دو دستگاه زره‌پوش که فقط تا اردکان واحد جلودار را پشتیبانی خواهد کرد.

4ـ یک واحد مهندسی.

ت ـ قوای ذخیره و احتیاط:

تیپ شیراز با کلیه عوامل ـ هنگ آهن از لشکر 2 مرکز.

ث ـ تدارکات:

1ـ آشپزخانه و لوازم طبخ ـ خواربار و آذوقه اردو و علیق دواب به وسیله پانصد و پنجاه قاطر کرایه حمل خواهد شد... .»⁽¹⁾

بدین گونه «پس از صدور حکم عملیاتی به طرح و انشاء آن زمان، فرمان حرکت

صادر گردید و نیرو به طرف اردکان آهنگ عزیمت نمود و در اردکان فرمانده نیرو برای یک هفته فرمان توقف صادر نمود.»⁽¹⁾

به نظر می‌رسد این لشکرکشی گسترده، که بنا به نوشتة یکی از نظامیان حاضر در عملیات، «طول ستون [آن] در حدود 24 کیلومتر بود و 8 ساعت مسافت بین سرستون و انتهای آن بود»⁽²⁾؛ برای نابودی و فنای کامل یک ایل به حرکت درآمده است.

پس از استقرار هنگ‌های عملیاتی ارتش رضاشاه در اردکان، اردوگاه عظیمی تشکیل شد. در مقابل آنان، جنگجویان بویراحمدی ـ که اکنون فرسنگها از منطقه مسکونی خویش فاصله گرفته بودند ـ در تل و تپه‌های اطراف اردکان موضع گرفته و مهیای نبرد شدند. برای جلوگیری از جنگ و خونریزی، برخی از روحانیون مقیم اردکان، به وساطت پرداختند. اما «ظاهراً نه عشایر دل به این وساطت دادند و نه مقامات ]دولتی[. لذا تلاش آنها به جایی نرسید.»⁽³⁾بنا به نقل «سرهنگ فولادوند» در «مهنامه ژاندارمری»؛ فرمانده جنگی عشایر بویراحمد، به نام «لهراسب» (کی لهراسب)، به سادات پیام رسان گفته است: «ما اسلحه به دست گرفتیم تا عمامه یادگار جدتان را از شما نگیرند و کلاه پهلوی سرتان بگذارند و آن وقت مجبور شوید گدایی کنید.»⁽⁴⁾

در هر حال، چون طرفین شرایط یکدیگر را نپذیرفتند، جنگ اجتناب‌ناپذیر شد. درگیری‌های مختصر و پراکنده‌ای در اطراف اردوگاه انجام گرفت؛ اما نبرد اصلی در نتیجة شبیخون بویراحمدی‌ها رخ داد. شبیخونی که به گفته فولادوند، «یک شب خونین ]را[ بوجود آورد.»⁽⁵⁾

بویراحمدی‌ها از جهات مختلف اردوگاه یورش برده و به داخل آن رخنه کردند. شلیک‌های مداوم مسلسل‌های نظامی، نیز مانع پیشروی بویراحمدی‌ها نبود. در قسمت غربی اردوگاه، عشایر داخل سنگرهای نظامیان گردیده و جنگ تن به تن آغاز شد. جمعی دیگر از بویراحمدی‌ها به همراهی و فرماندهی «لهراسب»، به قلب ستون نظامی

یورش بردند و هر دو طرف خویش را به زیر رگبار گلوله گرفتند. عده‌ای دیگر به سمت ستاد نیرو هجوم بردند و «آتش شدیدی به روی چادرها گشودند.» بنا به گفتة فولادوند، آنها «ضمن یورش به طرف مقر ستاد نیرو با فریاد و ایجاد سر و صدا به لهجة لری شعار می‌دادند: بزنید، بکشید، نترسید، اینها برای جان و مال و ناموس ما آمده‌اند.»⁽¹⁾

با فشار همه‌جانبة بویراحمدی‌ها، هزیمت قطعی نظامیان و سقوط اردوگاه نزدیک شده بود؛ اما مقاومت همگانی نظامیان اردوگاه و روشن شدن هوا، موجب نجات آنان و عقب‌نشینی بویراحمدی‌ها گردید. «سرگرد پیشداد» ـ از نظامیان حاضر در اردوگاه ـ تعداد کشته‌های نظامی را «در حدود 30 نفر سرباز و یک افسر» و مجروحین را «25 نفر» سرباز و «دو افسر» ذکر می‌کند⁽²⁾منابع محلی تعداد متقولین بویراحمدی را «9» و «17 نفر» اعلام کرده‌اند⁽³⁾

بویراحمدی‌ها پس از شبیخون اردکان عقب‌نشینی کردند؛ تا بتوانند دشمن زخم‌خورده و عصبی را به مناطق کوهستانی و صعب‌العبور بکشانند. در خط سیر اردکان ـ یاسوج درگیری‌های پراکنده و مختصری میان نظامیان و بویراحمدی‌ها رخ داده است. در این جنگ و گریزها بویراحمدی‌ها تلفات و صدماتی بر نظامیان وارد آوردند؛ اما این اقدام آنان تأثیری در پیشروی نظامیان نداشت. لشکر ده هزار نفری رضاشاه با سلاح‌های مدرن و پیشرفتة روز و با توپخانه و مسلسل؛ در برابر جنگجویانی که برخی از آنان تنها سلاح سرد همراه داشتند ـ به رغم تلفات زیاد ـ دست به عقب‌نشینی نزدند. بویراحمدی‌ها، در نزدیکی یاسوج کنونی، در معبری کوهستانی و جنگلی ـ و صعب‌العبور ـ به نام «سنگ و منگ»؛ به کمین نشستند. نبرد سنگ و منگ که دو روز و یک شب با شدت تمام ادامه یافت؛ برای هر دو طرف، سنگین و سخت بود. در این نبرد، به رغم آنکه نظامیان، تلفات زیادی ـ نسبت به شبیخون اردکان و درگیری‌های مسیر راه ـ دادند؛ ولی سرانجام موفق به شکست و عقب‌نشینی مجدد بویراحمدی‌ها گردیدند. سرگرد پیشداد، بدون ذکر کشتگان نظامی، تعداد زخمی‌ها را

«در حدود 120 نفر و چند افسر» عنوان می‌کند⁽¹⁾

برخی منابع محلی، تعداد کشته‌های بویراحمدی را «دو نفر» ذکر می‌کنند⁽²⁾سرتیپ یکرنگیان، تاریخ این درگیری را «ششم مرداد» 1309 ضبط کرده است⁽³⁾

با عقب‌نشینی بویراحمدی‌ها، نظامیان روستاهای خالی از سکنة یاسوج و تل خسروی را اشغال کردند. با ورود لشکر عظیم رضاشاه به منطقه بویراحمد و عدم شکست قطعی از بویراحمدی‌ها، تقریباً تمام ساکنین روستاهای مسیر عبور نظامیان، تخلیه نموده پا به فرار نهادند. عشایر بویراحمد، با هجومی بی‌سابقه مواجه شده بودند و هر آن بیم نابودی کامل آنان می‌رفت. تاکنون سابقه نداشت که جنگجویان ایل بویراحمد، آن هم با وجود فرمانده دلیر و پرآوازه‌ای نظیر کی‌لهراسب، این گونه شکست خورده باشد. این وضعیت فوق‌العاده، سران و بزرگان ایل را به اندیشة مصالحه و پذیرش برتری نظامیان واداشت. آنان برای جلوگیری از اضمحلال قطعی ایل، در آن هنگامة خطیر و خطرناک؛ چاره‌ای نداشتند. بنابر این، نامه‌ای برای فرمانده لشکر ـ امیرلشکر حبیب‌الله شیبانی ـ ارسال داشتند.

فولادوند که هیچ اشاره‌ای به درگیری‌های پس از شبیخون اردکان نمی‌کند، بیان نموده که در دشت روم بویراحمد:

پیکی از طرف سران یاغی از سرلشگر شیبانی اجازه ملاقات خواست و نامه‌ای از جانب سرتیپ‌خان و شکرالله‌خان ضرغامپور تسلیم فرمانده نیرو نمود. مدلول نامه تا آنجا که توانستیم از منابع مطلع که شخصاً در این نبرد شرکت داشته‌اند به دست آوریم از این قرار بوده:

اول ـ نیروی دولتی می‌تواند بدون مانع به طرف بویراحمد علیا و سفلی عزیمت نماید و در مراکز موردنظر به استثنای قلعه لوداب و لنده مستقر شوند و مقدمشان را گرامی می‌داریم!

دوم ـ اجازه داده شود عمل خلع‌سلاح را کلانتران بدون دخالت سربازان خود بر

عهده بگیرند و به مدت شش ماه تفنگهای افراد عشایر را خودمان جمع‌آوری و تحویل خواهیم داد. فقط تعداد معدودی اسلحه به ما داده شود تا در موقع کوچ به ییلاق برای حفظ جان خودمان داشته باشیم!

سوم ـ عشایر از اوامر و دستورات فرماندهان پادگانها همه گونه اطاعت خواهند نمود. اما تقاضا داریم در مناطق عشایرنشین بویراحمد پاسگاه امنیه (ژاندارمری) مستقر نشود!

چهارم ـ دولت، عشایر را از استعمال کلاه پهلوی که اجباری شده معاف بفرمایند و در پوشیدن لباس محلی ممانعتی برای افراد عشایر نباشد!

پنجم ـ چون عشایر دچار خسارت شده‌اند دولت تا پنج سال ما را از پرداخت مالیات معاف بفرمایند⁽¹⁾

فولادوند می‌نویسد: «... شیبانی نامه ارسالی ... را پاره کرد و جلوی پای پیک انداخت و به او گفت: نامه‌های احمقانه قابل جواب نیست]،[ عنقریب پاسخ مقتضی را ارتش به نحوی که صلاح بداند به آنها خواهد داد.»⁽²⁾بدین ترتیب، جنگ میان طرفین اجتناب ناپذیر گشت. بویراحمدی‌ها در دشت روم و «سرسپیدار» به اردوی نظامی شبیخون زدند؛ اما نبرد اصلی در تنگ تامرادی رخ داد.

تنگ تامرادی معبری مخوف

بیش از یک ماه از لشکرکشی عظیم و همگانی ارتش می‌گذشت و برخوردها و درگیریهای مختصر و شدیدی نیز رخ داده بود و نظامیان علی‌رغم تلفات زیادی که داده بودند، توانسته بودند جنگجویان بویراحمدی را به خاک خویش عقب برانند. آنان این واقعه را پیروزی بزرگی برای خود می‌دانستند. خبرهای روزنامه‌ها همه حاکی از فتح و فیروزی نظامیان بود. قشون تحت امیر شیبانی، اکنون به نقطه‌ای قدم می‌گذاشت که طبق گفته سخن‌گویان و مبلغان، نه اسکندر توانسته بود از آن بگذرد و نه تیمور و نادر. خبرنگار مخصوص شفق سرخ، وقایع را چنین گزارش می‌نماید:

... در هفته گذشته از اردکان و هر طرف فرمان پیش صادر و پنج ـ شش روز قبل آنها را مورد حمله قرار داده و از بالا قوای هوایی از پایین آتش توپخانه و حملات قشون طوری آنها و قلاعشان را زیر آتش گلوله نابود ساختند که دیگر شرارت را به خاطر نخواهند آورد، بر حسب خبر موثق خصوصی، لهراسب که رئیس شجاع آنهاست با چند نفر رؤسای آنها مقتول، سایرین به کلی متواری و داغون شده‌اند و تا به حال چند بار عجز و لابه و استدعای بخشش نموده‌اند پذیرفته نشده. الآن امیرلشکر ]شیبانی[ با قوا درتنگ «تامراد» میان کوه گیلویه است⁽¹⁾

پیش از ظهر 13 مردادماه 1309، ستون نظامی با آرایش ذیل وارد تنگ تامرادی شد:

1- هنگ نادری به فرماندهی احمد معینی مأمور حفظ عقبه.

2- گروهان اول هنگ رضاپور مأمور جناح راست و ارتفاعات شرقی.

3- گروهان اول هنگ پهلوی مأمور سمت چپ و ارتفاعات غربی.

4- نیروی اصلی و عمده قوا در خط محور اصلی نفوذ به داخل تنگ.

5- یک گروهان سرباز به فرماندهی نظام‌الدین دیبا و هشت چریک قشقایی مسئول تدارکات نیرو و پشت سر قوای اصلی⁽²⁾

جنگجویان بویراحمدی در سنگرهای طبیعی خویش ـ سنگها و درختان ـ موضع گرفته تا ستون نظامی به درون تنگه وارد شدند؛ و آن‌گاه که راه عقب‌نشینی و پیشرفت آنها بسته شد، جنگ را شروع کردند. شلیک گلوله‌های فراوان و باران تیر، بر سر نظامیان باریدن گرفت. نیروی نظامی اکنون در مخمصه عجیبی گرفتار شده بود.

روز اول جنگ که اوج آن از حوالی ظهر به بعد بود، بدین گونه سپری شد که گردانهای پهلودار و جلودار تقریباً به محاصره درآمده و بسیاری از نیروهای خویش را از دست دادند. ارتباط زمینی این گردانها که توسط سربازهای «امربر» صورت می‌گرفت، قطع شد و فقط با آیینه‌های مخابراتی به یکدیگر علامت می‌دادند.

جنگ با شدت هر چه تمام تر ادامه داشت. شب نبرد و فردای آن، نیروهای نظامی که کاملاً خود را باخته بودند، با محاصره قطعی و انهدام کامل روبه‌رو شدند. گردانهای

پهلودار در هر دو جناح ـ چپ و راست ـ با تلفات صد در صد از کار افتادند. تلاش گردانهای کمکی که سعی در نجات محاصره شدگان داشتند، با شکست روبه‌رو شد. گردان «سرهنگ ابراهیم‌زند» که می‌خواست خط محاصره را بشکند و به کمک نیروهای «جلودار» رود، خود به محاصره درآمد. هنگ دوم رضاپور که به یاری گردان اول (همین هنگ) در جناح راست، شتافته بود به سرنوشت آنها دچار و مضمحل شد. نیروهای تحت فرماندهی «دیبا» که در پشت ستون، بار و بنه و تدارکات را حفاظت می‌کردند، به محاصره درآمده «نظام‌الدین» از ناحیه ران زخمی شد.

جنگجویان و در رأس آنها لهراسب، بیش از همه بویراحمدیها بر تلفات نظامیان می‌افزودند. هر اندازه جنگ طولانی‌تر می‌شد، تعداد زیادتری از نظامیان به خاک و خون کشیده می‌شدند.

«سرهنگ فولادوند» نویسندة خاطرات نظامیان، دورنمای نبرد را در روزهای اول و دوم، این‌گونه به تصویر کشیده است:

در ساعت 8 صبح ]روز 13 مردادماه 1309[ گردانهای پهلودار، وسیله مأموران ارتباط زمینی تماس خود را با اشرار گزارش دادند و در ساعت 12 نیز گزارشی به همین منوال از قوای عقبه به فرمانده نیرو داده شد. در فواصل ساعت 14 و 15 گردانهای پهلودار گزارش دادند، دشمن تلاش می‌کند ما را به محاصره درآورد و تقاضای کمک فوری کردند. در ساعت 16 ارتباط زمینی یگانهای مزبور قطع و با آیینه مخابراتی گزارش دادند دشمن از هر طرف و هر نقطه حتی جلوی پای ما می‌جوشد و به نبرد می‌پردازند. در تمام طول شب نبرد ادامه داشت و صبح، نیروی عقبدار گزارش داد با تلاش و مقاومت شدید و تلفات نسبتاً سنگین که یک سروان و دو ستوان جزو شهدا هستند توانستیم اشرار را به عقب برانیم و سرهنگ احمد معینی از ناحیه گوش مورد اصابت گلوله واقع و به عقب ستون منتقل گردید. صبح روز ]بعد[ فرمانده گروهان اول رضاپور، گزارش داد؛ دشمن از تاریکی شب و آشنایی به محل استفاده ]کرده[ و ما را به محاصره کامل درآورده، تلفات متوسط و تعداد مجروحین قابل توجه است و سرگرد محمد افشار فرمانده گردان از ناحیه شکم مورد اصابت گلوله اشرار قرار گرفته، حال وی وخیم است. از گردان یکم هنگ پهلوی که حفظ چپ نیرو بر عهده وی محول بود... گزارشهای

ناراحت‌کننده‌ای می‌رسید. بدین لحاظ سرهنگ ابراهیم‌زند فرمانده هنگ مأمور شد با یک گردان، شخصاً به کمک یگان مزبور بشتابد و از محاصره گردان درگیر شده جلوگیری نماید. متأسفانه گردان یکم کمکی، نه تنها نتوانست کاری انجام دهد، بلکه دشمن با شیوه‌های عشایری که ویژه جنگهای کوهستانی است موفق گردید ارتباط آنها را قطع ]کند[ و به محاصره خود درآورد. سرهنگ زند وضع خطرناک خویش را گزارش داد، و اضافه کرد هرگاه توپخانه و نیروی هوایی به یاری محصورین نشتابد، موقعیت ما هر لحظه وخیم‌تر خواهد شد، لیکن این تقاضا تقریباً حساب نشده بود، زیرا نیروی هوایی منحصر به چهار فروند هواپیمای اکتشافی بمب افکن بود که به مناسبت فزونی تعداد مجروحین، تعدادی از آنان را به شیراز انتقال می‌داد، از طرفی بمبهایی که از هواپیما به طرف هدف فرستاده می‌شد در کوهستان قدرت تخریبی چندانی نداشت و تیراندازی آتشبارها نیز به علت ثابت نبودن هدفها که اشرار از پشت سنگی به پشت سنگ دیگر می‌خزیدند و وجود صخره‌های بزرگ نمی‌توانست در مضمحل کردن دشمن نقش مؤثری داشته باشد. مع‌ذالک همه این عوامل دست به کار شدند و از تلاش آنها نیز نتیجه‌ای عاید نگردید. گردان دوم هنگ رضاپور هم که مأموریت یافته بود گردان پهلودار جناح راست را نجات دهد به سرنوشت گردان دوم هنگ پهلوی دچار گردید. محاصره شدن گردانهای عملیاتی، وصول اخبار موحش دیگر دایر بر وارد شدن تلفات و افزایش تعداد مجروحین و نبودن وسائل کافی برای زخم‌بندی و انتقال آنها به بیمارستان و عدم امکان بیرون بردن مقتولین از صحنه کارزار، فرمانده نیرو را در یک موقعیت بسیار دشوار قرار داده بود، بویژه آنکه گزارش رسید سرگرد قدر ... که یکی از بهترین فرماندهان گردان بود و ستوان جوان میرفخرایی مجروح و... به دست اشرار اسیر گردید و تلاش برای پس گرفتن وی به جایی نرسید و این افسر بر اثر جراحات وارده به هلاکت رسیده است⁽¹⁾

این نبرد دو روز دیگر نیز ادامه داشت، اما نه به شدت روزهای پیشین. نیروهای نظامی کمتر دست به تحرک می‌یا‌زیدند. گردانهای کمکی جناحین نبرد با تلفات

سنگین، تنها، راه نجات خویش را می‌جستند.

گردان کمکی پهلودار جناح چپ به فرماندهی سرهنگ زند، تنها توانست خط محاصره را بشکند و عقب‌نشینی کند. در جناح راست، گردان دوم هنگ رضاپور به همان وضع آشفته و مضمحل گردان اول دچار شده بود. اما لهراسب با عده‌ای از مردان زبده خویش همچنان ستون نظامی را زیر آتش دقیق خود داشت و امکان پیشروی را از آنها گرفته بود. شلیکهای دقیق پی در پی جنگجویان، به علاوه تاکتیک جنگی ویژه کوهستان ـ خاصه تنگه‌ها ـ امان نظامیان را بریده از کار انداخته بود. این تاکتیک ویژه، که در تاریخ نظامی ایران سابقه داشت، همانا پرتاب سنگهای بزرگ و کوچک است، که به دشمن محاصره شده آسیب‌های فراوان می‌رساند.

تلاش نیروهای نظامی، اکنون به نجات جان خویش منوط شده بود. بنا به نوشته فولادوند، به دستور فرمانده ستون، نظامیان سعی در اشغال نقطه کوهستانی و ارتفاع مقابل مقر لهراسب نمودند که با تحمل مشقات فراوان و تلفات زیاد عملی گردید. در حین صعود به نوک قله، قاطر حامل بی‌سیم مرتبط با تهران ـ قصر رضاشاه ـ و تلگراف‌چی هر دو هدف قرار گرفتند و بدین ترتیب ارتباط ستون با مرکز قطع شد. قطع ارتباط و عدم اطلاع از وضع نیرو، رضاشاه را در نگرانی بسیاری قرار داده بود⁽¹⁾

فردای آن شب، با مداوای بی‌سیم‌چی مجروح و نیز انتقال بی‌سیم اصلی به بالای ارتفاعات، ارتباط با تهران برقرار شد.

چهار روز از نبرد سنگین و خونین در تنگ تامرادی می‌گذشت. نیروهای سرلشکر شیبانی با تلفات بسیار و صدمات فراوان شکست را پذیرفته بودند. این موضوع را رضاشاه نیز دریافت و دستور عقب‌نشینی داد. به دستور او شورایی جنگی در مرکز و نیز در تنگ تامرادی تشکیل شد، و به دنبال آن: «رؤسای ارکان ستاد عملیاتی و فرماندهان هنگهای چهارگانه در امر عقب‌نشینی و تخلیه تنگ وحدت نظر پیدا کردند و ترک این معبر تاریخی که بعضیها آن را «دهلیز مرگ» نام نهاده‌اند مورد تأیید سرلشکر شیبانی قرار گرفت و پس از کسب اجازه از پیشگاه شاهنشاه وقت ]رضاشاه[ و تهیه

مقدمات، به موقع اجرا گذارده شد...»⁽¹⁾

وضع بحرانی و رقت‌بار نیروهای نظامی که از هر طرف توسط جنگجویان بویراحمدی در محاصره و فشار بودند، چنان وخیم بود که همگی، هر لحظه مرگ را به چشم خویش می‌دیدند. به طوری که هر فرد نظامی به محض اتمام مهماتش، گلوله آخر را نثار جان خویش می‌نمود⁽²⁾حتی سرلشکر شیبانی، خود را برای خودکشی در آخرین لحظات آماده می‌کرد. «فولادوند» به خوبی این وضع نابسامان و آشفته را بیان کرده است:

]در چهارمین روز نبرد[ در تنگ تامرادی از سیمای خسته افسران و سربازان که می‌بایست با شکم گرسنه و کامی تشنه و مشاهده مناظر کشتگان و وضع وخیم و رقت‌بار زخمیها که در درد و خون غوطه‌ور بودند، به نبرد ادامه دهند، آثار یأس مشهود بود و برای فرماندهان یگانها و سرلشکر شیبانی مسلم شد که اگر بدان منوال جنگ ادامه یابد، بیهوده جان به هدر دادن است و نوعی خودکشی! زیرا روحیه و نیروی پایداری به سرعت رو به کاهش است... بعضی از افسران که در آن روز در ستاد نیرو بوده‌اند اظهار... نمودند وضع نیروی ده هزار نفری در تنگ تامرادی به قدری وخیم و تکان‌دهنده بود که سرلشکر شیبانی اسلحه کمری خویش را برای آخرین لحظه در صورتی که وخامت اوضاع به اسارت منتهی گردد به قصد خودکشی آماده کرده بود⁽³⁾

بر اساس نظر شورای جنگی نظامیان در تنگ تامرادی و در مرکز، دستور عقب‌نشینی و خاتمه جنگ داده شده؛ و بدین ترتیب آنها با تحمل تلفات زیاد، شکست را پذیرفتند. فولادوند می‌نویسد:

... بنابر برآوردی که در شورای جنگی نیرو به عمل آمده [بود]، تعداد سربازان مقتول در دو گردان محاصره شده و یگانهایی که به کمک آنها شتافته بودند، همچنین تلفات وارده به قسمت عقبدار در طول چهار روز نبرد به یک هزار نفر تخمین زده شد! و شمارة سربازان زخمی به چهارصد نفر بالغ گردید، که از این

تعداد، معدودی به علت نرسیدن وسایل درمانی جان سپردند...⁽¹⁾

از سوی دیگر چریک‌های قشقایی به رهبری ناصرخان قشقایی به جهت سابقه دوستی و رفاقت خود و پدرش با خوانین و سران بویراحمدی، دست به کار شدند و با فرستادن پیکهایی نزد آنها، پیشنهاد آتش‌بس و عقب‌نشینی نظامیان را دادند.

سران بویراحمدی، بالاخره موضوع پیشنهادی را پذیرفتند و تنها لهراسب مخالفت می‌کرد. پس از بحث و جدلهای فراوان و توسل به پند و اندرز و التماس، لهراسب مجاب شد و تقاضای قشقاییها ـ که اکنون مصالحه‌جویان درگیری شده بودند ـ مورد موافقت قرار گرفت. بدین ترتیب باقی ماندة نیروهای نظامی، بدون اینکه بتوانند اجساد، وسائل و بار و بنه خویش را با خود ببرند، عقب نشستند.

بدین گونه لشکرکشی ده هزار نفری حکومت رضاشاه برای تنبیه و «قلع و قمع» مردم بویراحمد، تنها حاصلی که در پی داشت شکست فاحش نظامیان ـ و به تبع آن دولت ـ بود، به علاوه تلفات بسیار زیاد و رسوایی عقب‌نشینی. باقی ماندة نیروهای تحت امر شیبانی به فهلیان ممسنی عقب نشستند و در آنجا با تقویت نیروهای کمکی و امدادی به شیراز مراجعت کردند. فولادوند معتقد است: عقب‌نشینی نظامیان در تنگ تامرادی و تصمیم رضاشاه به این عقب‌نشینی، آن‌چنان «پرثمر» بوده «که سرنوشت تمام خطه فارس و جنوب ایران را تغییر داد.»⁽²⁾وی البته مشخص نمی‌کند، چگونه!

پس از جنگ

نبرد تنگ تامرادی، ضربة هولناکی بر نظامیان رضاشاه وارد آورد. منابع مختلف، ارقام متفاوتی از تلفات نظامیان ذکر کرده‌اند. فولادوند به «یکهزار و دویست افسر و سرباز» کشته، و «هشتصد سرباز زخمی» اشارت دارد⁽³⁾مؤلفان «تاریخ پنجاه ساله نیروی زمینی شاهنشاهی ایران» می‌گویند:

در عملیات فوق 1200 نفر افسر و درجه دار و سرباز دلیر نیروی زمینی شاهنشاه

شربت شهادت نوشیدند و بیش از 800 نفر نیز به سختی مجروح گردید⁽¹⁾

سردار اسعد، وزیر جنگ رضاشاه، با تجاهل نسبت به این حادثة مهم؛ تعداد مقتولین و مجروحین «قشون امیرلشکر شیبانی» را در طی «یک ماه جنگ» هشتصد نفر ذکر می‌کند⁽²⁾

قدرت ایل بویراحمد، پس از پیروزی «تنگ تامرادی» بیش از پیش گردید. اما حدود چهار ماه بعد، جنگجوی نامی بویراحمد‌ی‌ها، «لهراسب» (کی‌لهراس)، در درگیری کم‌اهمیتی با نظامیان ـ در حوزه ممسنی ـ به قتل رسید. به محض کشته شدن «کی لهراسب»، نه تنها جنگجویان بویراحمدی هزیمت یافتند؛ که هیبت رزمی و اقتدار سیاسی ایل بویراحمد درهم شکست. در واقع قتل کی‌لهراسب، مساوی با سلطة دولتیان بر ایل بویراحمد بود. فشاری که ایل بویراحمد پس از قتل کی‌لهراسب، از حکومت رضاشاه متحمل گردید؛ بی‌سابقه بود. حکومت نظامی، حاکم مطلق منطقه گشت؛ و ظلم و تعدی، به اوج خود رسید. خوانین بویراحمد تسلیم دولتیان شدند و به همراه خانواده‌هایشان ـ همچون دیگر ایلات جنوب ـ در تهران نگه داشته شدند. در سال 1313 کلانتران ایل بویراحمد و ممسنی ـ و برخی از بختیاری‌ها ـ اعدام گردیدند؛ و فرزندان آنان تا اواخر سال 1320، موفق به خروج از تهران نشدند. در منطقه، عامة مردم، لامحاله همه‌گونه جور و جفا را متحمل می‌شدند. اسکان اجباری یا تخته قاپو، در واقع از سال 1310 به بعد، به تدریج در بویراحمد اجرا شد. خلع‌سلاح عشایر، به آسانی صورت گرفت. خدمت سربازی ـ که مردم آن را «اجباری» می‌خواندند ـ بدون واکنش مؤثری، انجام پذیرفت. اقدامات سختگیرانه و بیرحمانه ای از جانب حکومت نظامی اعمال و اجرا می‌شد. حکومت نظامی، حتی نام دهات و برخی طوایف را تغییر می‌داد. به طور مثال؛ منطقه « دشتروم » بویراحمد، به اسامی سرهنگ جهانبانی و فرزندانش نام‌گذاری شد: جهان‌آباد، منصورآباد، حسین‌آباد، امیرآباد و...⁽³⁾

سرهنگ جهانبانی، در نامه‌ای به «ملابهمن» کدخدای طایفة قاید گیوی در دشتروم بویراحمد، می‌نویسد:

آقای ملابهمن، از این تاریخ شما به کدخدایی قریه جدیدالاحداث جهان‌آباد که در دشت روم ساخته شده برقرار می‌شوید. از این به بعد طایفه سپرده به شما دیگر اسم قایدگیوی نداشته بلکه رعیت جهان‌آباد دشت‌روم است⁽¹⁾

در بویراحمد، حتی اسکان‌شده‌ها را مجبور می‌کردند، در زمین‌های زراعی محصولاتی بکارند که نه اطلاعی از چگونگی کاشت، داشت و برداشت آن داشتند و نه امکانات آن را. سندی در دست است که حاکم نظامی منطقه سرهنگ دوم پارس تبار در آگهی مورخة 21/10/1318 به «کلیه سرپرستان و دهداران حوزة بویراحمد» اعلام می‌دارد:

که کشت شلتوک به طور کلی در حوزه تلخسرو و بویراحمد ممنوع بوده و بایستی به جای زراعت شلتوک کنف کاشته شود...⁽²⁾

حاکم نظامی خود معترف است که «رعایا اطلاع کافی» از کشت محصولات جدید ندارند. بنابراین چون بایستی «بجای زراعت شلتوک[،] کنف ـ پنبه ـ کتان ـ کنجد ـ کرچک ... زراعت نمایند و برای کشت و زارعت هر یک از محصولاتی که ذکر شده رعایا اطلاع کافی ندارند به اداره کشاورزی مراجعه نموده البته دستور و تعلیمات لازمه کامل به آنها داده خواهد شد...»⁽³⁾

تسلط حکومت نظامی چنان بود که به راحتی دست به اعدام افراد می‌زدند. یک نویسنده بومی تعداد 21 نفر را ذکر می‌کند که در زمان زمامداری سرهنگ محمدحسین میرزا جهانبانی (1311 ـ 1309) در بویراحمد و بهبهان اعدام شده‌اند ⁽⁴⁾به نظر می‌رسد جرم برخی از آنان بسیار سبک و عادی بوده؛ و احتمالاً برای ایجاد رعب و وحشت بیشتر در میان ایلات، اعدام گردیده‌اند. مثلاً یک نفر به نام «گدا» به اتهام سرقت یک رأس گوسفند اعدام می‌شود؛ دیگری به نام «ملاعلی مردان» به جرم «اغتشاش و تیراندازی»؛ و فردی دیگر به نام «خانبابا سی‌سختی» به اتهام اینکه «هشت تیر فشنگ» به

کسی فروخته بود.⁽¹⁾

در هر حال، اوضاع منطقه کهگیلویه و بویراحمد، تا زمان خلع رضاشاه بدین گونه بوده است.

ایل بویراحمد و پهلوی دوم

دوره حاکمیت مستبدانة رضاشاه، که حکومت‌های نظامی مستقر در ایلات، تبلور عینی آن بود، بالاخره به سر آمد. در واقع «حکومت کوه گیلویه و بهبهان» از سال 1301 به طور رسمی «فرمانداران نظامی» را بر منطقه حاکم کرده بود.⁽²⁾با پیشامد شهریور 1320 و خلع رضاشاه از قدرت، فرزندان خوانین از پایتخت کشور فرار کردند و به میان ایل خویش بازگشتند.⁽³⁾

بازگشت این تبعید‌شدگان که پس از سالها دوری و هجران پا به میان ایل می‌گذاشتند، با همیاری مردم ایل مواجه شد. مردم زجر کشیده و خشمگین که از جور و جفای حکومت نظامی به تنگ آمده بودند، به مقر نظامیان ـ شهر تل خسروی بویراحمد ـ که در واقع مقر ظلم و ستم بود، هجوم برده و علاوه بر غارت شهر، تمام ساختمانهای آن را ویران کردند.⁽⁴⁾این گونه همکاری با فرزندان خوانین، و برخورد با مرکز «نظامیان و دولتیان» زمینه‌ای مساعد بود برای اقدامات بعدی. در رأس فرزندان خوانین و بزرگتر و معروفتر از همه «عبدالله‌خان ضرغامپور» فرزند شکرالله‌خان قرار داشت که به اقتضای سن و تجربه می‌توانست مردم خشمگین از نظامیان را به طغیان و عصیان وا دارد. وی در سال 1321 برخی از افراد مسلح ایل بویراحمد را در حمله به پادگان نظامی «حنا»، در پشت کوه دنا، رهبری کرد و آن را خلع‌سلاح نمود.⁽⁵⁾

در سال 1322 ایل بویراحمد در یک اقدام هماهنگ، با تعداد کثیری تفنگچی، به همراه جنگجویان ایل قشقایی، پادگان سمیرم را قتل عام و خلع‌سلاح نمود.⁽¹⁾

این گونه اقدامات مسلحانه، وضعیت آشفته کشور و عاقبت شاه جوان آن را بیش از پیش بغرنج و پیچیده می‌کرد. جنگ جهانی دوم، تأثیر سیاسی خویش را بر ایران گذاشته بود. شمال و جنوب کشور در اشغال بیگانگان بود. ارتش رضاشاهی هیچ اقدام مؤثری نمی‌توانست انجام دهد و بنابراین آتیه کشور در یک ابهام کلی قرار گرفته بود. احتمال داشت، اتحادیه ایلات و عشایر ـ خاصه در جنوب ـ حکومت پهلوی دوم را که بر اثر تغییر و تحولات جهانی سخت در معرض تهدید بود، سرنگون سازد.

واقعه سمیرم که از آن تحت عنوان «فاجعه» نام می‌بردند،⁽²⁾«بازتاب گسترده‌ای در مطبوعات و نیز در مجلس داشت. حبیب‌الله نوبخت نماینده مجلس، دولت ]سهیلی[ را مورد استیضاح قرار داده آن را به شروع «جنگ داخلی» در استان فارس متهم ساخت.»⁽³⁾

به علاوه، برخی دیگر از نمایندگان مجلس، مقصر اصلی واقعه سمیرم را ارتش قلمداد کرده و حتی شاه را زیر سؤال بردند.⁽⁴⁾معهذا این مهم خیلی زود از هم گسیخت. ایل بویراحمد، و به تبع آن ایلات کهگیلویه، در اثر اقدامات ناسنجیده و تهدیدآمیز عبدالله‌خان و مشاوران زیاده‌خواه وی، نه تنها اتحادشان از هم پاشید، که مقابل هم قرار گرفتند. فکر اشتباه عبدالله خان و تبختر بی‌دلیل او ـ که به زودی به این قدرت ظاهری غره شده بود ـ «جنگ داخلی» بویراحمدیها را آغاز کرد. به نظر می‌رسد، تأثیر برخی مشاوران زیاده‌خواه عبدالله‌خان در حمله او و ابواب جمعی وی ـ بویراحمد سفلی ـ به مناطق بویراحمد علیا کم نبوده است.

در سال 1323 عبدالله خان با لشکریان مسلح خویش، مناطق مربوط به بویراحمد

علیا را که عموزادگانش حاکم آن محسوب می‌شدند به تصرف درآورد.⁽¹⁾قلاع خوانین بویراحمد علیا، توسط لشکریان عبدالله خان و با کمک مواد منفجره‌ای که آلمانیهای ساکن بویراحمد⁽²⁾در اختیارشان گذاشته بودند، به تصرف درآمد.⁽³⁾

جنگهای خونین بویراحمد علیا و سفلی آغاز شد و تا سال 1324 ادامه داشت. بدین گونه اختلاف عمیقی میان بویراحمدی‌ها ایجاد شد و برای همیشه رگه‌های آن برجا ماند. در سال 1325 که جنگها و کشمکش‌های داخلی میان خوانین و کدخدایان بویراحمد علیا و سفلی فروکش کرده بود، اتحاد دیگری میان ایلات قشقایی، بویراحمد علیا، ایلات ساکن بوشهر و ایل ممسنی تشکیل گردید و نهضتی که به نام «نهضت جنوب» معروف گشت، موجودیت یافت.⁽⁴⁾این اتحادیه موفق شد پادگانی را در کازرون خلع‌سلاح نماید و با کمک حیات داودیها و تنگستانیها که بوشهر را اشغال کرده بودند، به سوی شیراز روان شوند. اما با اختلاف بویراحمدیها و قشقایی‌ها، ظاهراً بر سر تقسیم غنائم، شیراز از تسخیر نجات یافت و پیش از حمله به شیراز اتحادیه از هم پاشید.⁽⁵⁾البته برخی از خواسته‌های سران «نهضت جنوب» جامه عمل پوشید.⁽⁶⁾در این کشمکش محلی و مملکتی، البته ایل بویراحمد، خود به دو بخش متعارض تقسیم شده بود. بویراحمد سفلی به رهبری عبدالله‌خان و برادر ناتنی‌اش خسروخان علیه نهضت جنوب موضع‌گیری کردند. آنها در دنباله اختلاف میان ایل بویراحمد، در تیپ بهبهان حضور

یافته و ضمن پشتیبانی حضوری خویش، با تلگرافهای متعدد، حمایت خود و طرفداران خویش را از دولت و دربار اعلام نمودند .⁽¹⁾بنابراین در این موقع، ایلات کهگیلویه و بویراحمد، خاصه ایل بویراحمد در یک انشقاق کامل به سر می‌برد. در بویراحمد علیا دو پسر عمو به اسامی محمدحسین‌خان و ناصرخان، خوانین ایل محسوب می‌شدند. محمدحسین خان فرزند سرتیپ خان بود و ناصرخان فرزند غلامحسین‌خان. سرتیپ‌خان و غلامحسین‌خان فرزندان کریم‌خان «بهادرالسلطنه» معروف بودند.⁽²⁾خود کریم خان فرزند محمدحسین‌خان دیگری بود که این محمدحسین‌خان یکی از فرزندان متعدد خداکرم‌خان بود.⁽³⁾

از آن سو عبدالله‌خان و خسروخان فرزندان شکرالله خان بودند. شکرالله خان فرزند هادی خان و هادی خان فرزند خداکرم خان بود. بدین ترتیب، این عموزادگان چندان فاصله فامیلی با هم نداشتند و به علاوه، به ازدواجهای متعدد داخلی و خانوادگی متمسک می‌شدند. این ازدواجهای غالباً سیاسی در توسعه روابط و تحکیم تعهدات و پیمانهای موقتی آنان مؤثر بود. با این وجود، قدرت‌طلبی و توسعه قلمرو و نیز نخوت و نقار برخی از آنان، میثاق‌های متزلزل آنان را از هم فرو می‌پاشید و تخم کینه و نفاق و عدم اعتماد را پراکنده می‌ساخت. به نظر می‌رسد نخستین ناقض پیمانهای اخلاقی و رسمی میان این عموزادگان، عبدالله‌خان بود که تحت تأثیر برخی مشاوران زیاده خواه خویش، اتحادیه تازه جان گرفته بویراحمدیها را از هم پاشاند.

محمود باور در اثر ارزشمند خویش، در فواصل سالهای 1320 تا 1324 عبدالله‌خان را «مقتدرترین و بانفوذترین کلانتران کوه گیلویه» نام می‌برد، که «در دوستی و دشمنی دارای ثبات قدم» است و «به اماکن خود و میهن علاقه‌مند است ]و[ شخصاً رشید و

بی‌باک است ولی دارای شقاوت است»⁽¹⁾

شاید همین «شقاوت» بوده است که منجر به اجرای قصد شوم او در قتل برادرش خسروخان گردید. تحلیل و تعلیل ارتباط میان دو برادر و هم چنین چگونگی ارتباط آن دو، با عموزادگان خویش یعنی محمدحسین‌خان و ناصرخان در این مختصر نمی‌گنجد. عبدالله‌خان علاوه بر شعله‌ور کردن جنگ داخلی ایل بویراحمد در سالهای 1323 و 1324، با برادرش خسروخان نیز در نزدیکی دهدشت جنگید که در این نبردهای ملا‌ل‌آور داخلی جمع زیادی از طرفین کشته شدند.⁽²⁾با این کشت و کشتارهای قبیله‌ای، کینه‌های محلی بیشتر و بیشتر می‌شد و لامحاله غرقاب دشمنی‌ها عمیق‌تر و وسیعتر می‌گردید.

در نتیجه همین اختلافات بود که سرانجام اندکی پس از سقوط دولت دکتر مصدق در 28 مرداد 1332، عبدالله‌خان در اثر تحریکات مخالفان محلی و مملکتی، دستور قتل برادرش خسروخان را صادر کرد.⁽³⁾بی‌رحمی و بی‌اعتنایی عبدالله‌خان در قتل خسروخان، هم لکه ننگی بر دامن خود و ایل بود و هم ضربه جبران ناپذیری بر اعتبار و پیشرفت احتمالی ایل وارد آورد.

در آن سو ـ در بویراحمد علیا ـ دو پسر عمو به نام محمدحسین‌خان و ناصرخان طاهری، «خان» محسوب می‌شدند. اما در واقع قدرت و توانایی چندانی نداشتند، زیرا اقتدار آنان زیر سایه قدرت دو برادر دلیر به نامهای «کی‌علیخان» و «کی‌ولیخان» قرار گرفته بود. این دو برادر، البته خواهران محمدحسین‌خان و ناصرخان را به زنی گرفته بودند و با این ازدواجهای سیاسی عرض اندام بیشتری می‌نمودند. محمود باور که همزمان با این شخصیت‌ها بوده، نیز چنین عقیده‌ای را ابراز داشته است.

وی می‌نویسد:

ولیخان و علیخان دو نفر از کدخدایان طایفه قایدگیوی، با خواهران محمدحسین و

ناصر ازدواج کرده‌اند و سرپرست واقعی بویراحمد علیا محسوب می‌شوند. نفوذ و اقتدار و رشادت نامبردگان یا محبوبیتی که در طوایف دارند، به قدری است که وقتی محمدحسین طاهری را زندانی کردند و چادرهایشان را آتش زدند.⁽¹⁾

معهذا این اقتدار چندان پایدار نماند، زیرا ناصرخان جوان با مشورت و حمایت نیروهای ارتشی، نقشه قتل کی‌علیخان جنگجوی نامی دوره رضاشاه و محمدرضاشاه را به خوبی اجرا کرد.

اندکی پس از قتل کی‌علیخان، برادرش کی‌ولیخان دستگیر و روانه زندان گردید. بدین گونه قدرت ناصرخان جوان که با خویشاوندی با ملاغلامحسین جلیل، حسینقلی‌خان رستم و حمایت برخی از دایی‌های بابکانی‌اش ـ خاصه آقا لهراس موسی‌پور و آقا ولی راد ـ فزونی یافته بود، قابل ملاحظه شد. به رغم این مهم، برخورد با خویشاوندانی نظیر کی‌علیخان و کی‌ولیخان که قدرتشان محدود کننده قدرت خوانین بود، بی‌اعتمادی نزدیکان ناصرخان را نسبت به او زیاد می‌کرد و موجب نگرانی و اختلاف آنان می‌گردید. به نظر می‌رسد عاقل‌ترین فرد خوانین بویراحمد که هیچ‌گاه به صورت علنی دست به قتل خویشاوندان نیالود، محمدحسین‌خان طاهری بود که در این عرصه رقابت خصومت‌آمیز و قدرت‌طلبی کم‌کم خود را کنار کشید. با وجود این به نقش وی در توطئه قتل «آقا سیف‌الله شجاعی» از کدخدایان بنام طایفه آقایی، که نیز در اثر دشمنی با ناصرخان چیده شده بود، اشاره کرده‌اند.⁽²⁾در هر حال، این گونه توطئه‌ها و ترورها، رابطه خوانین و کدخدایان و نیز طوایف و تیره‌های مختلف و حتی ایلات کهگیلویه و بویراحمد را بیش از پیش پیچیده‌تر و تیره‌تر می‌کرد و مایه‌های اتحاد و اعتماد مردمی کهگیلویه و بویراحمد را می‌گسست.

در این دوره، سیاست و قدرت دیگر ایلات کهگیلویه، بیشتر تحت‌الشعاع اوضاع ایل بویراحمد بود. این جو بی‌اعتمادی، زمینه را برای نفوذ دولتیان، خاصه نظامیان تسهیل می‌کرد و آنان را در خلع‌سلاح مردم منطقه ـ که مهم‌ترین وظیفه ایشان نیز بود ـ کمک فراوان می‌نمود. به علاوه در مسایل مهم مملکتی، نظیر جریان دکتر مصدق و اختلاف و

درگیری طرفداران وی با طرفداران شاه، ایلات کهگیلویه و بویراحمد به دو دسته مخالف تقسیم شده بودند و این خود نیز از تبعات، اختلافات و درگیریها‌ی پیشین بود. در واقع پس از سقوط مصدق و شروع استبداد شاه، قدرت خوانین و کدخدایان منطقه ـ تقریباً به گونه‌ای مسالمت‌آمیز ـ تحت نفوذ نظامیان و دولت قرار گرفت.

در این میان، عبدالله‌خان که پس از قتل خسروخان، به حمایت سلطانی نماینده کهگیلویه و بهبهان اتکاء زیادی داشت، اقتدار منطقه‌ای و مملکتی خویش را هم چنان محفوظ نگه داشت. خوانین دیگر نظیر ناصرخان و محمدحسین‌خان طاهری از ایل بویراحمد علیا، منصورخان باشتی از ایل باوی، محمدعلی‌خان خلیلی از ایل بهمئی، محمدحسین خان ضرغامی از ایل طیبی، اسکندرخان چرامی از ایل چرام، مظفرخان آرویی از ایل بویراحمد گرمسیر، که از طرفداران شاه و دربار بودند، نیز در حفظ قدرت خویش در ایلات مربوطه می‌کوشیدند.⁽¹⁾

در این دوره خوانین ایلات، با حفظ ارتباطی دوستانه با نظامیان و مأموران حکومت، تحکیم قدرت خویش را مدنظر داشتند. بدین گونه ظاهراً آرامشی نسبی بر منطقه حکمفرما بود؛ تا اینکه عبدالله‌خان ضرغام پور و پسرش خداکرم که پس از قتل خسروخان هر کدام یکی از زنان او را در حباله خویش داشتند، در اواخر سال 1336 بدست نظامیان دستگیر و روانه زندان شدند. دادگاه برای عبدالله‌خان حکم اعدام صادر کرد و برای خداکرم‌خان سه سال زندان. در تقاضای فرجام خواهی، با اعمال نظر دوستان مختلف عبدالله‌خان و اعمال نفوذ آنان در دربار و نزد شاه، حکم اعدام عبدالله‌خان نقض و با یک درجه تخفیف به حبس ابد محکوم گردید.

اما مدتی بعد، حبس ابد وی به چند سال زندان کاهش یافت و پس از حدود سه سال زندان، او و پسرش خداکرم آزاد شدند. پس از آزادی ظاهراً به نظر می‌رسد عبدالله خان آرامش و آسایش را بر ناامنی و هرج و مرج ترجیح داده؛ اما وقایعی رخ داده که منطقه را به سمت بحران و نابسامانی سوق داده است. غارت سادات ده «کَرْیَک» بویراحمد و خلع‌سلاح عده‌ای ژاندارم در روستای «ضرغام آباد»، از جمله عوامل بحران‌زای منطقه، پیش از آغاز قیام سالهای 42ـ1341 بوده که در هر دو مورد خداکرم

پسر عبدالله خان متهم اصلی ـ در نزد نظامیان ـ قلمداد شده است. بدینگونه «نارضایتی» جمع نسبتاً زیادی از مردم بویراحمد سفلی ـ خاصه کریک، سی‌سخت و توت نده (طایفه دلی بویراحمد) ـ و نیز حضور بیش از پیش نظامیان در منطقه و تعقیب خداکرم‌خان، از مشخصه‌های بارز و بحران‌زای منطقه پیش از قیام بوده است.

کوهمرة سرخی

عشایر و ایلات کوهمره ـ خاصه ایل سرخی ـ در عصر رضاشاه، همچون دیگر ایلات جنوب، علیه سیاست‌ها و اقدامات وی، مقاومت و مبارزه نمودند. آنان البته ـ همچون ایلات دیگر ـ مدتی مشغول اختلافات داخلی خویش بوده؛ اما در همان اوان قیام عشایر جنوب در سال 1307 حضوری فعال و مؤثر، پیدا کرده‌اند. محاصرة شیراز و حتی «اشغال موقت فرودگاه» شهر، با حضور مؤثر تفنگچیان کوهمره سرخی به فرماندهی «ملامهدی سرخی» ـ که قریب 400 نفر بودند ـ انجام گرفته است.⁽¹⁾ملامهدی، از مشهورترین جنگجویان و یاغیان عشایر جنوب بوده؛ که سالها علیه رژیم پهلوی مبارزه کرده است.

«ایوانف» محقق روسی، قیام ملامهدی سرخی را یک «جنبش دهقانی» می‌داند؛ که «علیه انحصار تریاک به وسیله دولت» صورت گرفته است.⁽²⁾

وی، می‌نویسد: «یگانهای سرکوبگری برای فرونشاندن شورش این دهقانان اعزام گردیدند.

اینان پس از 6 ماه، از ژوئیه تا دسامبر 1932 ]1311 ﻫ.ش[ قیام سرکوب و بیش از 150 تن از دهقانان شرکت کننده را تیرباران کردند، صدها تن از آنها به زندان با اعمال شاقه و تبعید به نقاط دورافتادة مناطق شرقی محکوم شدند.»⁽³⁾

قیام ملامهدی سرخی و عشایر کوهمره، یک قیام دهقانی و برای مسئله تریاک نبود؛

بلکه «یک حرکت عشایری بود، هرچند از حمایت روستائیان نیز برخوردار بود.»⁽¹⁾

عشایر کوهمره سرخی، در جنگ مشهور «تنگ آب» (=تنگاب) فیروزآباد، به مدت 17 شبانه‌روز، با نظامیان رضاشاه در جنگ و جدل بوده؛ و ضربات خردکننده‌ای بر آنان وارد آورده، و با کشته و زخمی نمودن بسیاری از آنها، غنایم بسیاری نیز به دست آوردند. علاوه بر این، جنگجویان کوهمره‌ای به همراه دیگر عشایر جنوب به «هنگ کازرون» هجوم برده، و موفقیت‌های جنگی و غنایم نظامی فراوانی کسب کردند.⁽²⁾

با سرکوب خونین قیام عشایر جنوب، در طی سال‌های 1307 تا 1311، سران و جنگجویان عشایر کوهمره نیز دستگیر و اعدام شدند؛ و حکومت نظامی، حاکم مطلق منطقه گردید.

بنابراین، ایلات و عشایر کوهمره سرخی، همچون ایلات جنوب، دوران سخت و سنگین «تخته قاپو» را از سال 1311 تا شهریور 1320 متحمل شده؛ و در اوج صعوبت و عذاب به اتمام رسانده است

پیر کهنسال طایفه جیحون ]کوهمره[ حاج شکرالله مرادی می‌گوید: «امنیه‌ها دسته دسته به کوهمره می‌آمدند. اگر احیاناً چادر سیاهی می‌دیدند آن را محاصره می‌کردند ]و[ چادر را با وسایل درون آن به آتش می‌کشیدند. حجاب زنها را پاره می‌کردند. می‌گفتند به جای چادر، کپر بزنید. هر وقت امنیه می‌آمد، بالاخره بهانه‌ای پیدا می‌کرد و ما را جریمه می‌کرد و مقداری از احشاممان را می‌برد، به نحوی که یکساله کاملاً بی‌دام و خانه خراب شدیم. یک روز امنیه‌ای به کپر ما آمد. بهانه‌ای نداشت. خیلی احترامش گذاشتیم. برایش چای ریختیم. موقع چای خوردن، ناگهان بلند شد و فریاد کشید: پدرسوخته‌های دزد! شما به اعلیحضرت همایونی توهین می‌کنید! هراسان شدیم که چه جسارتی کرده‌ایم. گفت: عجب! نمی‌دانید چه غلطی کرده‌اید؟ شما عکس دختر اعلیحضرت را سوزانده‌اید!! منظورش عکس دختری بود که در نعلبکی نقاشی شده بود! خلاصه به این بهانه ته‌ماندة گوسفندمان را گرفت و برد.»⁽³⁾

در طی دوران حاکمیت نظامیان بر عشایر سرخی و کوهمره (1320ـ1311)؛ دو تن

از جنگجویان ایل به نام‌های «کاکاجان» و «محمدجان» به گونه‌ای «یاغی» به شمار می‌رفتند؛ و علیه دولت مبارزه می‌کردند. سرانجام «محمدجان در خواب توسط یک مزدور دولتی به اتفاق همسرش کشته می‌شود»؛ و کاکاجان «توسط یک نظامی به نام نایب پاشاخان فریب می‌خورد و با «تأمین» و قسم قرآن به شیراز آورده می‌شود و در آنجا اعدام و کلیه اموال او مصادره می‌گردد.»⁽¹⁾

پس از سقوط و تبعید رضاشاه، تبعیدیان ایل به منطقه بازگشتند؛ و دو تن از فرزندان «ملاشهباز» ـ مسیح‌الله و حبیب‌الله ـ «در رأس منطقه کوهمره قرار گرفتند.» ایندو با رهبری ایل، در آغاز سال‌های دهة 1320، با همسایگان قشقایی خویش، خاصه فرزندان «صولت‌الدوله» ـ ناصر و خسرو قشقایی ـ مناسبات دوستانه داشتند. اما مدتی بعد، درگیری‌ها و اختلافات ایلی میان آنان آغاز شد در این درگیری‌های خونین، صدمات و خسارات فراوانی بر کوهمرة سرخی وارد آمد.⁽²⁾«در این سالها کوهمرة سرخی بارها مورد یورش عمال برادران قشقایی قرار می‌گیرد و عشایر کوهمره با پناه بردن به ارتفاعات، به تشکیل کانونهای دفاع دست می‌زنند.»⁽³⁾سران و بزرگان ایل، با مکاتبات و شکایت‌نامه‌های خویش، خواستار همکاری و حمایت دولت می‌گردند.⁽⁴⁾به نظر می‌رسد، اختلافات میان بزرگان قشقایی و سرخی، مانع عمدة حضور ایل سرخی در وقایع سال‌های 1322 و 1325 فارس و جنوب بوده است.

با قدرت‌یابی پهلوی دوم و حضور نظامیان در ایلات ـ و خلع‌سلاح ایلات و عشایر ـ به تدریج حاکمیت نظامی ـ تحت عنوان «افسر انتظامات» ـ و پیشر از آن «افسر اطلاعات» ـ در کوهمره سرخی، استقرار می‌ِیابد. پس از کودتای 28 مرداد 1332، اوضاع سیاسی به نفع شاه و طرفداران وی ـ و نظامیان ارتشی ـ تغییر یافت؛ و اقتدار سیاسی نظامی رژیم بر ایلات و عشایر جنوب، به اوج رسید. «سرلشکر ریاحی»، فرمانده سپاه جنوب و «سروان ولیان» معاون وی، با حضور نظامی در جنوب، سیاست سرکوب عشایر را با فرمان شاه مملکت ـ همچون پدرش رضاشاه ـ با شدت اعمال و

اجرا می‌نمودند. در کوهمره سرخی و به دستور ریاحی، ولیان، سروانی به نام «خالصی افسر انتظامات و اطلاعات عشایر کوهمرة سرخی می‌گردد.»⁽¹⁾در این دوره، که در نزد عشایر سرخی به «دوره سروان خالصی» مشهور است؛ ظلم و جور بسیاری بر سرخی‌ها روا داشته می‌شود. شکایت‌نامه‌ای به تاریخ «بهمن 1335» در دست است؛ که 30 نفر از بزرگان و ریش‌سفیدان سرخی و کوهمره، گوشه‌ای از اعمال و اقدامات ظالمانة «سروان خالصی» را به مقامات بالا منعکس نموده‌اند.

در بخشی از این شکایت‌نامه آمده است: «از موقعی که سروان خالصی به کوهمرة سرخی وارد شده از هر نوع اعمال خلاف قانون و آزار و شکنجه فروگزار نکرده. اولاً سربازان خود را خودمختار و آزادی به آنها داده که هر چه دلشان می‌خواهد بکنند. شرم داریم اعمال و رفتار آنها را بنویسیم. اینکه شمه‌ای از اعمال آن: 1- تجاوز به ناموس رعایای فلک‌زده قریة .... که اظهر من الشمس است. 2- اثاثیة زنانه ... کدخدای ... را سرقت نمودند]...[ بعد از استرداد قسمتی از اثاثیة مزبور، زیر جامة‌عیال ... به دست سربازان تکه‌تکه شد که الساعه حاضر است. این عمل همان است که پیشه‌وریها و غلام یحیی‌ها در آذربایجان حکومت ترور و وحشت بوجود آورده بودند. در این منطقه هم به همان نسبت رعایای بیچارة کوهمرة سرخی را در وحشت انداخته. 3- حاجی علی گدا که از اشخاص خدمتگزار و محترم ماست ]...[ مدت 10 روز او را بیگناه زندانی و حتی اجازه ملاقات نداده 4- محمد فرزند گل میرزا را با وضع خیلی زننده دستگیر و چند مرتبه او را به چوب بسته که در حال مرگ است و 15 روز او را زندانی نموده. 5- ولی بیگی را دستگیر و زیر چوب او را شکنجه و عذاب داده. 6- بهرام رحیمی را دستگیر و زیر چوب و چماق او را مجروح که به حال مردن است. 7- امیرعلی کدخدای ایور را سیلی زده که پردة گوش او پاره شده. 8- سردار کریمپور را دستگیر و بغل او را بسته و او را زندانی و اذیت نموده. 9- شیرزاد صالحی را بدون جهت اثاثیة خانه‌اش را گروهبانان و سربازان سرقت کرده‌اند. از طرفی او را چوب و شلاق زده‌اند. 10- ابراهیم کدخدای چنار فاریاب را بین همة مردم چوب زده. 11- به کلیه مردم فحاشی و بددهنی می‌کنند. 12- کمال اعتماد نمایندة آقای شهبازی را به وضع موهنی از محل خارج کرده است. 13- از حمل

چنارهای مالکی جلوگیری کرده. 14- به کلیة زارعین فحاشی نموده. 15- نیمه شب که همة مردم در خواب هستند گروهبانان را مانند دژخیمان به خانة مردم اعزام می‌کند...»⁽¹⁾

چنین اعمال ظالمانه و ستمگرانه‌ای، سرانجام موجب عصیان مردم کوهمرة سرخی می‌گردد؛ و «رئیس ایل سرخی، به همراه عدة زیادی از اهالی مسلح، «یاغی» می‌شود و اعلام می‌دارد «تا وقتی که این اقدامات ادامه دارد و ریاحی و ولیان در فارس هستند، از کوه پایین نمی‌آئیم.»⁽²⁾در نتیجه، «سرلشکر همت» در کوه به ملاقات شهبازی می‌رود و از آنان دلجویی می‌نماید. به دنبال آن، سرلشکر ریاحی، ولیان ورهرام استاندار فارس، معزول «و به تهران فراخوانده می‌شوند.»⁽³⁾

معهذا، اوضاع ظاهراً آرام می‌گیرد، و این روند تا سال 1341 به صورت کجدار و مریز ادامه می‌ِیابد.

ایل قشقایی و رضاشاه

در مراسم تاجگذاری رضاشاه ـ اردیبهشت 1305 ـ سران عشایر «قشقایی» از جمله بزرگان ایلات و عشایر، شرکت کننده بودند. سرکردگان ایلات و عشایر «بلوچ، بختیاری، قشقایی، بربری، یموت و ترکمن... در این مراسم مشارکت جسته بودند. این نمایندگان با لباس‌های فاخر عشایری بر اسب‌های چابک و راهوار که با زر و زیور آراسته بودند، سوار گردیده، نمایش‌های عجیبی دادند.»⁽⁴⁾علاوه بر حضور نمایندگان ایل قشقایی در جشن پادشاهی رضاشاه، در «همان سال صولت‌الدوله و پسر ارشدش، ناصرخان، به مجلس راه یافتند ولی از آنها خواسته شد در تهران بمانند.»⁽⁵⁾آن گونه که ابرلینگ می‌گوید:«این دو نفر خیلی زود دریافتند که در واقع زندانی شاه هستند.»⁽⁶⁾همچنین «به آنها دستور داده شد در خلع‌سلاح ایل قشقایی با دولت همکاری کنند.»⁽⁷⁾اندکی بعد،

صولت‌الدوله و پسرش ناصرخان دستگیر و زندانی شدند. بنا به نوشته کاوه بیات: «صولت‌الدوله را به اتهام تحریک بویراحمدیها به شورش و اغتشاش و به عنوان یکی از مسببین جنگ دورگ مدو بازداشت کردند.»⁽¹⁾اما «در بازجوییها و تحقیقاتی که تحت سرپرستی سرتیپ حبیب‌الله‌خان شیبانی از ایشان به عمل آمد، شیبانی نظر دارد که صولت‌الدوله در این جریان هیچگونه مداخله‌ای نداشته و امرای لشکر فارس برای پرده پوشی بر بیکفایتی خود این اتهامات را بر او وارد ساخته‌اند. ]بنابراین[ صولت‌الدوله با وساطت مستوفی‌الممالک از زندان دژبانی آزاد می‌شود.»⁽²⁾

«منوچهر ریاحی» خواهرزادة سرلشکر شیبانی، می‌نویسد: «امیرلشکر شیبانی مراتب وفاداری قشقایی‌ها را به اطلاع رضاشاه رساند و تقاضای عفو و آزادی فوری صولت‌الدوله را نمود که بلافاصله مورد پذیرش قرار گرفت.»⁽³⁾

اما، پیش از آزادی صولت‌الدوله و حضور سرلشکر شیبانی در فارس، عشایر قشقایی قیام خویش را آغاز کرده بودند. آنچنان که «کاوه بیات» به درستی بیان کرده ـ و پیشتر آورده شد ـ «جنگ دورگ مدو» و پیروزی قاطع بویراحمدی‌ها؛ لااقل «به دو لحاظ کاملاً به سود عشایر تمام شد» و عشایر قشقایی، به جد از آن متأثر و متحرک شدند. یکی «به لحاظ تسلیحات»؛ که هم بویراحمدی‌ها، غنایم جنگی بسیاری به دست آوردند؛ و هم «چریک»های دره‌شوری و کشکولیِ حامی نظامیان، از اسلحه و مهمات دولتیان ـ که «حدود هفتصد قبضه» بود و نظامیان در اختیارشان گذاشته بودندـ در جنگهای بعدی، علیه آنها استفاده کردند.⁽⁴⁾دیگر ـ که «شاید مهمتر از اسلحه» بود ـ شکست سنگین و مهیبی بود که بویراحمدی‌ها بر نظامیان وارد آوردند. در نتیجه «این موضوع به ویژه از نظر آن دسته از کلانتران قشقایی که به عنوان رؤسای چریک در جنگ ]دورگ مدو[ حضور داشتند دور نماند و عامل مهمی در پذیرش اندیشة شورش از سوی آنان بود.»⁽⁵⁾

در هر حال، با قدرتی که بویراحمدی‌ها در جنگهای دورگ دهنو «دورگ مدین = مدو» و نیز «آجوادی» نشان دادند؛ و شکست سهمناکی، که دولتیان متحمل شدند؛ ایلات و عشایر جنوب ـ خاصه قشقایی و خمسه ـ ترغیب و تحریک گردیدند. مدتها بود، که یک نظامی ظالم در ایل قشقایی، بیشرمی را به اوج رسانده، «از شیر زنهای نجیب» ایل، «توله سگهای خود را می‌پرورید».⁽¹⁾

چنان که پیشتر آمد، «ویلیام داگلاس» و «ایوانف» به این عمل ناجوانمردانه و غیرانسانی «سروان عباس‌خان نیکبخت» ـ حاکم نظامی ایل قشقایی ـ اشارت کرده‌اند.⁽²⁾حتی ایوانف، به صراحت اظهار می‌دارد: «علت مستقیم قیام قشقاییان خودسری و فشار و تضییقات حکام نظامی و به خصوص فرماندار نظامی ]ایل[، کاپیتان عباس‌خان مشار بود.»⁽³⁾

در پی چنین اعمال ظالمانه، قیام قشقایی‌ها آغاز شد. بهار 1308 جنگجویان ایل قشقایی و نیز ایلات خمسه ـ به جز باصری ـ و برخی از بویراحمدی‌ها، در نقاط مختلف فارس، با نظامیان رضاشاه درگیر شدند. این درگیری‌های چند ماهه، ضربات سنگینی بر دولت وارد آورد. البته عشایر، که در حال کوچ بهاره بودند، خسارات زیادی نیز متحمل شدند. بالاخره با تدبیر امیرلشکر شیبانی و آزادی صولت‌الدوله از زندان و اعزام او به فارس ـ میان عشایر قشقایی ـ قیام فروکش کرد؛ و حکومت رضاشاه یک بار دیگر، از سرکوب ایلات و عشایر، موفق بیرون آمد.⁽⁴⁾پس از آن، ایل قشقایی به رهبری صولت‌الدوله، سیاست همکاری با دولت را در پیش گرفت و در یورش ده هزار نفری امیرلشکر شیبانی به ایل بویراحمد ـ در سال 1309 ـ پسرش ناصرخان و 500 چریک قشقایی را در معیت نظامیان اعزام داشت.⁽⁵⁾ابرلینگ می‌گوید: «به درستی روشن نیست که چرا قشقایی‌ها مایل بودند در سرکوب طوایف ممسنی و بویراحمد حکومت مرکزی را همراهی کنند. تنها دلیلی که به ذهن می‌رسد این است که آنها تحت فشار حکومت مرکزی

و ارتش مجبور به چنین اقدامی شدند.»⁽¹⁾

در هر حال، صولت‌الدوله و ناصرخان، نمایندگی مجلس را همچنان حفظ کردند؛ و ملک منصور‌خان ریاست ایل را در دست گرفت. اما، با عزیمت وی به اروپا، علی‌خان در سال 1310 رهبر ایل شد. یک سال بعد، ایل قشقایی به رهبری علی‌خان، آخرین درگیری خویش را با حکومت رضاشاه انجام داد⁽²⁾از آن پس، سیاست «تخته قاپو»، به گونه‌ای بسیار خشن و بیرحمانه، در قبال ایل قشقایی اعمال و اجرا شد؛ و ضربات، خسارات و تلفات جبران ناپذیری بر افراد و احشام ایل وارد آورد.

ایل قشقایی و محمدرضاشاه

پس از شهریور 1320، ناصرخان و خسروخان قشقایی از تهران فرار کرده و به ایل بازگشتند. بنابراین، مجدداً قدرت و عظمت ایل قشقایی را در اندک مدت به سامان رساندند و با آلمان‌ها که درگیر جنگ بودند ارتباط برقرار کردند. در بهار 1322 جنگ میان قشقایی‌ها و نظامیان دولت مرکزی به فرماندهی سرلشکر شاه‌بختی آغاز گردید. طرفین دچار صدمات و تلفات زیادی شدند⁽³⁾در پی آن، بخشی از ایل قشقایی که در مناطق ییلاقی پادنا و سمیرم و مهرگرد، ساکن شده بودند؛ با کمک جنگجویان ایل بویراحمد، پادگان نظامی سمیرم را تسخیر کردند و تسلیحات نظامی بسیاری به دست آوردند. بدین ترتیب، قدرت ایل قشقایی به رهبری پسران صولت‌الدوله، دائماً در حال تزاید بود. سه سال پس از فتح سمیرم، نهضت جنوب به رهبری آنان و با هماهنگی و اتحاد با ایلات بویراحمد علیا، ممسنی، حیات داودی، دشتی و دشتستان، ایجاد شد. چنانکه پیشتر آمد، ایلات مذکور موفقیت‌های بالنسبه‌ای در قبال پهلوی دوم به دست آورند⁽⁴⁾از آن پس تا سقوط دولت دکتر مصدق (28 مرداد 1332)؛ قدرت و شوکت ایل قشقایی در اوج عظمت خویش بود.

«ابرلینگ» به درستی، سال‌های میان 1325 تا 1332 را «سال‌های صلح و رفاه» ایل

قشقایی ذکر می‌کند.⁽¹⁾با خلع و محاکمه دکتر مصدق، حاکمیت برادران قشقایی نیز پایان یافت؛ و یکی از پس دیگری وادار به ترک وطن شدند. اکنون نوبت محمدرضاشاه بود که اقتدار شاهانه و استبدادی خویش را نشان دهد. ایل قشقایی، تحت نفوذ نظامیان ـ که انتظامات خوانده می‌شد ـ و کلانتران و کدخدایان خویش «بدون برادران قشقایی» هنوز طرف توجه حکومت بود⁽²⁾اما، سیاست کلانتران و سران طوایف متعدد ایل قشقایی، غالباً بر مصالحه و سازش بود؛ و حکومت مرکزی، مقتدرانه بر ایل نظارت داشت.

ایل ممسنی در عصر پهلوی اول

در عهد پرماجرای رضاخان، ایلات و عشایر ممسنی، نیز عرصه تهاجم حکومت مرکزی و جنگ و جدل‌های خونین گردیدند. در این میان، وقایع پیش آمده در ممسنی، خاصه نبردهای خونین نظامیان و عشایر؛ چند ویژگی خاص و کلی داشت. به احتمال زیاد، منشأ این درگیری‌ها، مربوط به ادعای «حاج محمد معین دهدشتی» ـ مشهور به معین‌التجار بوشهری ـ بر سر املاک ممسنی بود، که همواره با مقاومت و مخالفت «امام قلی‌خان رستم» مواجه می‌شده است. در پی هر مخالفت، حاج محمد معین دهدشتی، به دولت مرکزی متوسل می‌شد و آنان نیز با اعزام نیروی نظامی مسلح، اجابت دعوی وی می‌کردند؛ و لامحاله جنگ و جدل را موجب می‌شدند. غالباً دولت مرکزی و معین‌التجار، موفق می‌شدند، از طوایف بکش، جاوید و دشمن زیاری، چریک محلی، مسلح نموده و با کمک آنان، حوزة استحفاظی امام‌قلی‌خان رستم را عرصة تهاجم قرار دهند. با سیل تهاجم، مقاومت افراد امام قلی‌خان در هم شکسته می‌شد و او چاره‌ای جز توسل به خویشاوندان بویراحمدی خویش نداشت. بنابراین، حضور جنگجویان بویراحمدی، خیلی زود نتیجة کشمکش و مجادلة خونین را به نفع ممسنی‌های «رستم» رقم می‌زد، و نظامیان و حامیان محلی آنان را به هزیمت سنگین وا می‌داشت. این بازی ملال‌آور مالکان، که با خودسری، استبداد و سوءتدبیر دولتیان، توأم بود؛ مدتها ادامه

یافت. فرجام آن، ظاهراً مرگ امام‌قلی‌خان ـ به دست رضاشاه ـ و تسلط کامل معین‌التجار بر بسیاری از اراضی زرخیز ممسنی بود.

نخستین درگیری سنگین قوای نظامی و نیروهای امام‌قلی‌خان رستم، به جنگ «آجوادی» (=آقا جوادی = جواد بوشهری فرزند معین‌التجار) مشهور است. مؤلف کتاب بویراحمد در گذرگاه تاریخ، سال این درگیری را 1302 ذکر می‌کند. مثل همیشه، این درگیری با پیروزی اولیة نظامیان و چریک‌های محلی همراه آنان ـ متشکل از طوایف بکش، جاوید و دشمن‌زیاری ـ همراه بود؛ اما پس از آنکه جنگجویان بویراحمدی، به کمک امام‌قلی‌خان شتافتند. سرنوشت جنگ به گونه‌ای دیگر تغییر یافت، که همانا پیروزی عشایر و شکست نظامیان و طرفداران آنان بود⁽¹⁾

اوضاع منطقه ممسنی و اختلافات خونین امام‌قلی‌خان رستم و حاج محمد معین دهدشتی، چند سالی ظاهراً مسکوت ماند؛ تا اینکه در سال 1307 مجدداً لشکرکشی نظامی برای فتح رستم ممسنی و سرکوب قطعی مخالفان «معین‌التجار» آغاز شد. جنگ «دورگ مدین» (= دورگ مدو= دورگ دهنو) که به نوعی سرآغاز شورش عشایر جنوب (فارس) طی سال‌های 1307 تا 1309 به شمار می‌آید؛ نتیجة این لشکرکشی بود. همچون جنگ‌های پیشین، نظامیان و چریک‌های محلی طوایف ممسنی و قشقایی ـ دره شوری و کشکولی ـ موفق گردیدند سپاهیان امام‌قلی‌خان رستم را عقب رانده، شکست دهند. اما حضور مجدد جنگجویان بویراحمدی، صحنة نبرد را به نفع امام‌قلی‌خان تغییر داد؛ و در طی چندین جنگ خونین و سهمگین شکست بسیار سنگینی را بر حکومتیان وارد آوردند⁽²⁾شکست نظامیان تبعات سنگینی برای آنان و دولت مرکزی در برداشت. معهذا سرنوشت املاک ممسنی و ماجرای مالکیت معین‌التجار، تا زمان تسلیم شدن امام‌قلی‌خان و انتقال وی به تهران (1309) قطعیت نیافت. پس از جنگ «تنگ تامرادی» که اکثر خوانین بویراحمد و ممسنی تسلیم رضاشاه شدند و بوسیله سردار اسعد بختیاری به تهران انتقال یافتند؛ دیگر معارضی مقابل معین‌التجار و حکومت رضاشاه وجود نداشت و سرنوشت املاک ممسنی، تا حدود زیادی، آن گونه که دولت

می‌خواست، رقم خورد⁽¹⁾

حسن حبیبی فهلیانی، همان، صص 268 ـ 264 و 345 ـ 339/ نورمحمد مجیدی، تاریخ و جغرافیای ممسنی، صص 233 ـ 231 و 254 ـ 251 و 305 ـ 296 و 408 ـ 404.

امام‌قلی‌خان نیز در سال 1313 به همراه خوانین بویراحمد ـ شکراله‌خان و سرتیپ‌خان ـ به اعدام محکوم گردید و کشته شد.

عصر پهلوی دوم

با سقوط رضاشاه و آشفتگی بیش از پیش اوضاع مملکت، فرزندان تبعیدی خوانین، به ایلات خویش بازگشتند. حسینقلی‌خان فرزند امام‌قلی‌خان، نیز از جمله آنان بود⁽²⁾وی از سال 1321 به تدریج، به تحکیم حاکمیت خویش پرداخت؛ و به زودی تسلط خود را نشان داد. دیگر خوانین و سران سنتی ممسنی در طوایف بکش، جاوید و دشمن‌زیاری، عرض اندام نموده، و روابط حسنه‌ای با یکدیگر برقرار کردند. نتیجة این روابط نزدیک، علاوه بر ازدواج‌های سیاسی، حضور مؤثر و متحدانه در «نهضت جنوب» ـ در سال 1325 ـ بود. تقریباً تمام سران طوایف مشهور ممسنی در نهضت جنوب شرکت جستند⁽³⁾در هر حال نهضت جنوب با همکاری و هماهنگی ایلات بویراحمد علیا، ممسنی، قشقایی، حیات داودی، تنگستانی، دشتی و دشتستان، به موفقیت‌های مقطعی و موقتی رسید⁽⁴⁾

پس از خاتمه نهضت جنوب، به تدریج قدرت دولت مرکزی افزایش یافت؛ و بنابراین خلع‌سلاح عشایر ـ غالباً با همکاری خوانین ایل ـ آغاز گشت. در ایل ممسنی و طوایف چهارگانه آن، نیز دولت مرکزی، سیاست خلع‌سلاح و تسلط تدریجی را اعمال کرد. بدین گونه، حکومت پهلوی دوم، با استقرار افسران انتظامات در ایلات و عشایر

ممسنی، کهگیلویه و بویراحمد، قشقایی، سرخی و .... حضور مؤثر دولت مرکزی را نشان داد. این حضور مؤثر، پس از کودتای 28 مرداد 1332، با تمام قدرت و خشونت اعمال و اجرا شد.

مبارزات ایلات خمسه

ایلات خمسه، همچون دیگر ایلات جنوب، علیه رضاشاه شورش کردند. در بهار 1308 ابوالحسن خان پورزند، حاکمیت ایلات خمسه را بر عهده گرفت. وی قبل از حضور در محل حکومت خویش، با شورش ایلات خمسه و در رأس آنها «بهارلوها» مواجه گردید. داراب به تصرف بهارلوها، به فرماندهی «کاظم خان بهارلو» درآمد. نیروهای کاظم‌خان، برای تصرف فسا به حرکت درآمده،؛ اما با نظامیان به فرماندهی ابوالحسن‌خان پورزند مواجه و درگیر شدند. در این درگیری، ایلات خمسه شکست خورده، عقب نشستند. اندکی بعد، بهارلوها هجوم برده و نظامیان را محاصره کردند.

نظامیان زیادی با کمک هواپیما و سلاح سنگین وارد منطقه شدند؛ در همین اوضاع وخیم و نابسامان، پورزند، به شیراز فراخوانده شد و به جای وی «مستشارالسلطنه مشایخی» انتصاب گردید. بنابراین اوضاع، بیش از پیش بحرانی‌تر گردید. عشایر موفق شدند منطقه را تصرف کامل نمایند. دولتیان مجبور شدند یکی از نظامیان ایل عرب خمسه را حاکم لارستان و خمسه گردانند. سرهنگ محمدتقی‌خان عرب شیبانی، با نظامیان همراه خویش، فسا و دیگر مناطق تصرفی عشایر را، پس گرفت. عبدالحسین‌خان بهارلو، به نمایدگی عشایر، با سرهنگ محمدتقی‌خان وارد مذاکره گردید و خواسته‌های زیر را اعلام داشت:

1ـ دولت قشون اجباری از ما نخواهند. 2ـ از خلع‌سلاح ما درگذرد. 3ـ نظامیانی که در ناحیه داراب و فسا هستند عودت به مرکز نمایند، فقط خود یاور محمدتقی‌خان با عده‌ای چریک عازم لار گردد. 4ـ انتظام امورات این ناحیه و امنیت طرق و شوارع ابوابجمعی به عهدة خود ما واگذار گردد. همة راهها را امن و امان می‌کنیم؛ دیگر لازم به وجود نظامی نیست⁽¹⁾

دولتیان نپذیرفتند و لامحاله نبرد ادامه یافت. درگیری‌های سخت و سنگینی رخ داد و تلفات زیادی به طرفین وارد شد. سرانجام، نظامیان که اکنون تعداد آنان بسیار بیشتر شده بود، موفق به شکست قطعی عشایر خمسه شدند و مناطق و شهرهای فسا، داراب و ... را به تصرف خویش درآوردند⁽¹⁾

ابرلینگ به اختصار می‌نویسد: «زمستان 1929/1308 ﻫ.ش، یک هنگ نیز برای سرکوب اعراب خمسه و طایفه بهارلو اعزام شد. جنگی سخت در حوالی داراب و نزدیکی‌ها قلعة گراش (غرب لار) درگرفت و شورشیان بالاخره تسلیم شدند.»⁽²⁾

پس از سرکوب شورش‌های عشایر جنوب، ایلات خمسه نیز همچون دیگر ایلات جنوب، اسکان اجباری (تخته قاپو) شدند و این وضعیت تا سال 1320 ادامه یافت.

فصل سوم: اوضاع سیاسی ایران در آستانه قیام عشایر جنوب

استبداد محمدرضاشاهی

استبداد محمدرضاشاهی⁽¹⁾

در حقیقت کودتای آمریکایی ـ انگلیسی 28 مرداد 1332 و بازگشت مجدد محمدرضاشاه به قدرت، آغاز حاکمیت و اقتدار واقعی پهلوی دوم بود. در پی پیروزی کودتا، قدرت‌های معارض و موازی محمدرضا شاه، یکی پس از دیگری شکسته و سرکوب شدند. محمد مصدق و ملی‌گرایان، دیگر از صحنه کنار گذاشته شدند. گروههای سیاسی و معارض پهلوی دوم، به شدت منکوب گردیدند. قدرت عشایر ـ که در بسیاری مواقع در تضاد با حکومت پهلوی بود ـ در هم شکسته شد. روحانیت نیز عملاً برکنار از کشمکش‌های سیاسی گشته بود. دولت‌های دست نشاندة کودتا، به اختیار شاه و اربابان بیگانة او بر سر کار می‌آمدند. دولت زاهدی، از شهریور 1332 تا فروردین 1334 بر سر کار بود. پس از سرلشکر فضل‌الله زاهدی، حسین علاء به نخست‌وزیری رسید. وی، تا فروردین 1336 دولت را در دست داشت. پس از او، دکتر منوچهر اقبال عنان نخست‌وزیری را به دست گرفت. وی، خود را بی‌چون و چرا در اختیار شاه گذاشته بود و همة امور کشورداری را مختص «اوامر» شاهنشاه می‌دانست. خود و مقام نخست‌وزیری را، تا حد «چاکری» و «غلام» جان‌نثاری و خانه‌زادی پایین آورده بود. در واقع، محمدرضا شاه به تمام معنا بر اریکه سلطنت سوار بود و مستبدانه

حکومت می کرد. تشکیل احزاب دولتی و مطیع «ملیون» و «مردم»، به رهبری نخست‌وزیران اقبال و امیراسدالله علم، در راستای حفظ سلطنت و رعایت رقابت‌های ظاهری بود⁽¹⁾این احزاب، عملاً در انتخابات دورة بیستم مجلس شورای ملی، در تابستان 1339، فعالیت و رقابت خود را نشان دادند. اما دکتر اقبال که تنها دوست داشت عنوان «نخست‌وزیر» شاهنشاه را یدک بکشد، در انتخابات دخالت آشکار نمود و نتیجة آن را به طور کامل به نفع طرفداران خویش ـ یا نیروهای حزب ملیون ـ تغییر داد. همین مهم که اعتراضات زیادی را در پی داشت، سرانجام به سقوط دولتش انجامید. در شهریورماه 1339، به دنبال اعلام نتایج انتخابات و شروع اعتراضات و آشکار شدن تقلبات گسترده، شاه از «چاکر» خویش خواست که استعفا دهد. وی نیز بدون چون و چرا کنار کشید. به علاوه، شاه از نمایندگان منتخب دورة بیستم درخواست استعفا نمود. به دنبال این وقایع، مجلس منحل گردید و به جای دکتر اقبال، جعفر شریف‌امامی موظف به تشکیل دولت و برگزاری مجدد انتخابات دورة بیستم مجلس شورای ملی شد. در این ایام، رقابت‌های انتخاباتی ریاست جمهوری آمریکا در جریان بود.

دورة کوتاه شریف امامی

جعفر شریف‌امامی، نیز همچون منوچهر اقبال منقاد محمدرضا شاه بود؛ با این تفاوت که قرار شده بود بدون دخالت مستقیم در امر برگزاری انتخابات و مسایل دیگری از این قبیل، ژست آزادی و فضای باز سیاسی در کشور بگیرد. رقابت‌های انتخاباتی ریاست جمهوری آمریکا، تأثیر ناخواسته ای بر فضای سیاسی کشور و محمدرضا شاه گذاشته بود. در این انتخابات، البته شاه جانب جمهوری‌خواهان آمریکا را گرفت و علاقمند بود نمایندة این حزب یعنی نیکسون پیروز شود اما از بخت بد وی، جان فیتز جرالد کندی، نمایندة دموکراتها پیروز گشت. این مسئله، شاه را بسیار بیمناک نمود. جعفر شریف‌امامی هم در برگزاری دومین انتخابات مجلس بیستم شورای

ملی به شدت زیر سئوال رفت و در واقع ناموفق ماند. فعالیت گروههای سیاسی، بویژه جبهه ملی و منفردینی چون علی امینی و یارانش ـ که مشهور بود حمایت آمریکا را به دنبال دارند ـ و نیز مظفر بقایی و دوستانش، دولت شریف امامی را با بحران مواجه کرده بود. در واقع، فضای به ظاهر باز سیاسی شاه و شریف امامی، میدان فعالیت دیگر گروههای سیاسی، سوای احزاب درباری ملیون و مردم را وسیع‌تر نموده بود. سران جبهه ملی در آذر 1339 با نخست‌وزیر دیدار کردند و خواستار تأمین آزادی انتخابات شدند. اندکی بعد، آنان «درخواست امتیاز و انتشار روزنامه» و برگزاری «میتینگ» انتخاباتی را مطرح نمودند. اما، هیچ‌یک از درخواست‌های آنها برآورده نشد. بنابراین، در بهمن ماه 1339 «چهارده تن از رهبران جبهه ملی به مجلس سنا رفتند و با موافقت صدرالاشراف، رئیس سنا، در تالار قرائتخانه کتابخانه متحصن شدند.»⁽¹⁾تحصن سران جبهه ملی، که قریب 35 روز طول کشید، نه تنها تأثیری در توجه به خواسته‌های آنان نداشت، که «صورت بازداشت به خود گرفت [و] حتی ملاقات آنها با خانواده و دوستان ناممکن شد.»⁽²⁾

علاوه بر گروههای سیاسی، نظیر جبهه ملی، دانشجویان دانشگاه تهران نیز در بهمن ماه، نسبت به عدم آزادی انتخابات تظاهراتی بر پا کردند که منجر به درگیری و تعطیلی بازار و دخالت پلیس گردید. اوضاع بحرانی دانشگاه، در اسفندماه نیز ادامه یافت و اتومبیل دکتر منوچهر اقبال ـ که در این موقع وزیر دربار بود ـ را در محوطة دانشگاه به آتش کشیدند⁽³⁾بالاخره انتخابات مجدد دورة بیستم مجلس شورای ملی برگزار گردید و کاندیداهای احزاب درباری ملیون و مردم اکثریت کرسی‌های مجلس را به دست آوردند. به رغم گشایش مجلس در اسفندماه 1339، اعتراضات و تظاهرات در بازار و دانشگاه و گروه‌های سیاسی ادامه یافت. مهم‌ترین ایراد معترضین، عدم آزادی و سلامت انتخابات مجدد دورة بیستم بود. اوضاع نابسامان دولت شریف‌امامی، بالاخره در اردیبهشت 1340 به دنبال اعتصاب و تظاهرات معلمان تهران به اوج رسید و نهایتاً سقوط کرد. فرهنگیان تهران به رهبری «محمد درخشش»، در اعتراض به حقوق اندک

خویش اعتصاب و تظاهرات کردند. در این تظاهرات که از سوی نیروی انتظامی با تیراندازی مواجه شد، یکی از معلمین به قتل رسید. تشییع جنازه معلم مقتول، به تظاهرات گسترده‌ای مبدل گردید و روزهای بعد این تظاهرات ادامه یافت. سرانجام شریف‌امامی کناره‌گیری خویش را اعلام داشت و راه برای نخست‌وزیری دکتر علی امینی که موردنظر آمریکایی‌ها بود، هموار گردید⁽¹⁾

نخست‌وزیری دکتر علی امینی و اوضاع سیاسی کشور

به نخست‌وزیری رسیدن دکتر علی امینی، نه به اختیار محمدرضاشاه که نتیجه ترس و اطاعت او از آمریکا و رئیس‌جمهور کندی بود. محمدرضا شاه که خطر سقوط و از دست دادن سلطنت را احساس می‌کرد، مجبور بود امتیازات متعددی به آمریکا دهد. بنابراین، موافقت خویش را با نخست‌وزیری علی امینی اعلام کرد. اما این توافق ظاهری، کوتاه و کم دوام بود. امینی، از همان آغاز نخست‌وزیری، دست به اقداماتی زد که بیش از پیش مخالفتها را برانگیخت. قبل از قبول مقام نخست‌وزیری و تشکیل دولت، شاه را مجبور کرد فرمان انحلال مجلسین را امضا و منتشر نماید. این کار صورت گرفت و مجلسین شورای ملی و سنا منحل شد. در پایان فرمان انحلال مجلسین، وعده داده شده بود که: «دولت با اصلاح قانون انتخابات اقدام به تجدید انتخابات مجلسین شورای ملی و سنا بنماید.»⁽²⁾این موضوع که هیچ‌گاه در دورة صدارت امینی محقق نشد، یکی از مهم‌ترین عوامل ضعف و ناتوانی نخست‌وزیر محسوب می‌شد. نخست‌وزیر در راستای دکترین کندی، با اعلام ممنوع‌الخروج بودن مقامات سابق مملکت و بازداشت جمعی از رجال سیاسی ـ نظامی، قصد اجرای اصلاحات در دستگاه اداری و جلوگیری از فساد مالی و اداری و سامان دادن اوضاع مالی و اقتصادی کشور را داشت⁽³⁾

اما، این اقدامات در عمل آن‌گونه که باید نتیجه مثبتی دربر نداشت. شاه که

بی‌صبرانه منتظر فرصت مناسب برای کنار زدن امینی و سلطة فردی خویش بود، با مساعدت دوستان نزدیکش محتاطانه در تلاش بود. گروههای سیاسی، بویژه جبهه ملی، با تشکیل جلسات حزبی تقاضاهای خویش را مطرح می‌کردند. میتینگ میدان جلالیه که بیش از صدهزار نفر شرکت کننده و تماشاگر داشت، مهم‌ترین اقدام آنان بود. سران جبهه ملی دوم ظاهراً در نظر داشتند از اختلاف شاه و امینی به سود خود بهره‌برداری نمایند. در این جلسه عمومی، آن‌گونه که «شانه‌چی» می‌گوید: قرار بر این شده بود که «به امینی حمله نشود [و] جوری صحبت بشود که شاه در مقابل امینی قرار بگیرد.»⁽¹⁾

بنابراین تصمیم گرفتند به مناسبت سالگرد قیام 30 تیر 1331، مراسمی برگزار نمایند. ولی نخست‌وزیر با انجام مراسم در سالروز 30 تیر مخالفت کرد.

معهذا جبهه ملی تلاش نمود مراسم را برپا دارد، که در نتیجه تظاهراتی صورت گرفت و منجر به دخالت نیروی انتظامی شد. در این تظاهرات و برخورد، تعداد زیادی از دانشجویان و اعضای جبهه ملی بازداشت شدند⁽²⁾بدین‌گونه، رویارویی دولت و جبهه ملی به سود شاه تمام شد.

مورد دیگری که اوضاع داخلی دولت امینی را با بحران و نابسامانی مواجه کرد، تظاهرات دانشجویان دانشگاه تهران در اول بهمن 1340 بود. در این تظاهرات، که با واکنش مسلحانة نیروی نظامی مواجه شد، صدها مجروح و مصدوم بر جای گذاشت⁽³⁾دکتر فرهاد رئیس دانشگاه تهران، در اعلامیه‌ای «نسبت به این عمل رسماً اعتراض» نمود و «رسیدگی و تعقیب مرتکبین و مجازات آنان را از دولت»، خواستار گردید. هم‌چنین اعلان داشت: «مادامی که نتیجه رسیدگی به دانشگاه اعلام نشود» او و «رؤسای دانشکده‌ها از ادامه خدمت در دانشگاه معذور» خواهند بود⁽⁴⁾

روزهای بعد، تظاهرات دانش‌آموزی و دانشجویی ادامه یافت. گروههای سیاسی چون جبهه ملی و نهضت آزادی ایران در محکومیت حمله به دانشگاه، اعلامیه صادر

کردند و معترض شدند⁽¹⁾

انعکاس اخبار درگیری نظامیان با دانشجویان دانشگاه تهران، در خارج کشور نیز نسبتاً وسیع و مؤثر بود. این اتفاق، که بنا به نظر برخی پژوهشگران از توطئه‌های مخالفین درباری نخست‌وزیر بود، تأثیر منفی بر ادامة حمایت آمریکا از علی امینی گذاشت⁽²⁾به دنبال این حوادث، برخی از اعضای جبهه ملی و افرادی چون فتح‌الله فرود، اسدالله رشیدیان و سیدجعفر بهبهانی دستگیر شدند. سپهبد تیمور بختیار نیز به خارج از کشور تبعید شد⁽³⁾با این حوادث بحران‌زا، دولت علی امینی که با مشکل مالی نیز مواجه بود و کمک‌های اقتصادی آمریکا تکافوی حل معضلات اقتصادی را نمی کرد، توفیقی در اصلاحات موردنظر آمریکا و رئیس‌جمهور کندی به دست نیاورد. این مهم از دید کارشناسان آمریکایی مخفی نماند و با مسافرت محمدرضا شاه به آمریکا ـ اواخر فروردین 1341 ـ و پذیرش قطعی انجام اصلاحات آمریکایی، زمینة سقوط دولت امینی مهیا گردید. سرانجام، دکتر علی امینی در اواخر تیرماه 1341 به دنبال اختلاف نظر با شاه بر سر بودجة نظامی، استعفا داد و از صحنة صدارت کنار رفت.

محمدرضا شاه و اطاعت از آمریکا

تجربیات 20 سالة اخیر به شاه آموخته بود که برای حفظ تاج و تخت خویش، حمایت بیگانگان مهم‌ترین اصل و اهرم است. پذیرش تحمیلی نخست‌وزیری دکتر امینی که خواستة کاخ سفید بود، از حیاتی‌ترین تصمیماتی بود که محمدرضا شاه به خاطر حفظ سلطنت گرفت. در آن بحبوحه، جان اف کندی که تازه رئیس‌جمهور شده بود و ظاهراً هیچ علاقه‌ای به شاه نداشت، ممکن بود در صورت مقاومت محمدرضا شاه، تاج و تختش را از او بگیرد. شاه هم نمی‌خواست سرنوشت او مثل پدرش شود و توسط بیگانگان از اریکه قدرت بیفتد.

بنابراین، نخست‌وزیری علی امینی را پذیرفت و به پادشاهیش ادامه داد. عدم موفقیت امینی در انجام اصلاحات موردنظر آمریکا و بحران‌های متعدد در دورة

چهارده‌ماهة صدارت او، زمینة مساعدی برای قدرت‌گیری دوبارة محمدرضا شاه گردید. امینی نشان داد در حل بحران ها و نابسامانی‌های اداری، سیاسی و اقتصادی موفق نبوده است. این نابسامانی‌ها و اغتشاشات، به زعم آمریکایی‌ها مهم‌ترین زمینة حضور کمونیسم شوروی در کشورهای جهان سوم بود.

خطر کمونیسم شوروی، از اساسی‌ترین خطراتی بود که کاخ سفید همواره برای رفع آن می‌کوشید. این خطر نیز بیخ گوش ایران بود و لامحاله بایستی رفع می‌شد. معهذا، بهترین راه و چاره ـ به اعتقاد آنان ـ انجام اصلاحات اساسی بود. این اصلاحات، ظاهراً می‌بایست در بسیاری از ارکان و شئون مملکت صورت گیرد. شعار دولت دکتر امینی ـ که مهرة موردنظر و اعتماد آمریکا بود ـ «اصلاحات ارضی، اصلاحات اداری و اقتصادی، مبارزه با فساد و آزادی و دموکراسی» بود. این شعارها را دکتر علی امینی در نخستین روز نخست‌وزیری، در یک نطق رادیویی اعلام داشت⁽¹⁾

به گفتة وی، هدفش از این برنامه‌ها و شعارها «جلب اعتماد دنیایی» بود «که به کمک آن باید ترقی» کرد⁽²⁾اما، ظاهراً اعتماد این «دنیا» ـ که در واقع همان آمریکا بود ـ جلب نشد و عدم موفقیت او در اجرای آن، عدم حمایت آمریکا را نیز به دنبال داشت. به اعتقاد امینی: «به نتیجه رسیدن هرگونه اصلاحات اقتصادی و اجتماعی زمان متناسب با حجم و سطح اصلاحات را می‌طلبد [و] باید دولت این زمان را به دست می‌آورد.»⁽³⁾

بنابراین، به نظر می‌رسد آمریکاییان چنین «زمانی» را به دولت امینی نداده‌اند. غالباً نظر بر این است که شبکه «شاپور ریپورتر، اسدالله علم و دوستان بریتانیایی و صهیونیست» آنان، زمینه عزل امینی و موافقت کندی را فراهم کردند⁽⁴⁾

هرج و مرج داخلی ایران و آشفتگی سیاسی کشور در دورة نخست‌وزیری امینی، با تلاش «شاپور جی» در روزنامه‌های داخلی و خارجی انعکاس وسیع پیدا کرده «و به مقامات واشنگتن فروپاشی شیرازة امور در ایران و خطر سلطه کمونیسم را القاء

می‌نمود.»⁽¹⁾

هم‌چنین، «گزارش‌های سرهنگ گراتیان یاتسویچ، رئیس «سیا» در ایران، که اکنون از دوستان صمیمی علم محسوب می‌شد، و دیدگاه‌های ریچارد هلمز در واشنگتن در اثبات این نظریه به کندی سهم اساسی داشت.»⁽²⁾به علاوه، جبهه ملی دوم، متشکل از ملی‌گراها، لیبرال‌ها و سوسیالیست‌ها خود را مستحق‌تر از امینی در اجرای «خط‌مشی جدید آمریکا در ایران می‌دانستند.»⁽³⁾

با این اوضاع متشتت و آراء متناقض و نیز مسافرت شاه به آمریکا ـ در فروردین 1341 ـ و پذیرش مطلق اهداف و عقاید آمریکاییان، سرانجام کندی با عزل امینی و سکانداری محمدرضا شاه موافقت کرد. امینی خود این تغییر سیاست را کاملاً احساس کرده و عاقلانه‌ترین تصمیم را استعفا دانسته بود. وی می‌گوید:

... پادشاه در نیمه دوم فروردین 1341 بنا به دعوت دولت آمریکا به آن کشور سفر کرد. این سفر نزدیک بیست روز در آمریکا طول کشید و ایشان پس از آمریکا به انگلستان رفتند. کلیات مذاکرات سیاسی در این دو کشور را اگرچه مثل هر آدم سیاسی دیگری می‌توانستم حدس بزنم ولی کم و بیش از جریان آن اطلاع هم پیدا کردم. ایشان در بازگشت روحیة مطمئن‌تری پیدا کرده بودند. حتی در یک مصاحبه، اصلاحات ارضی را (که هنوز گرفتار مرحلة اولش بودیم) کافی ندانستند و به اصلاح وضع کارمندان دولت و سهیم کردن کارگران در کارخانه‌ها اشاره کردند. این کار معنی داشت. و به معنی دخالت دوباره در کار قوه مجریه و پیش افتادن از دولت در شعارها و اعلام برنامة‌اجرایی بود. رابطة شخص ایشان پس از بازگشت اگر چه ظاهراً با شخص من و دولت تغییری نکرده بود، ولی بر دو کار پافشاری زیادی می‌کردند که سابقاً چنین نبود؛ یکی بر اضافه شدن بودجه ارتش که سابقاً توافقهای اصلی را کرده بودیم و قرار نبود اضافه شود، و دیگری بر سرعت گرفتن آهنگ اصلاحات ارضی که این یکی هم سابقه نداشت. از مجموع اوضاع و حرکات تازة اطرافیان و مخالفان دولت دانسته بودم که دیگر یا باید

سرسختی کرد که این یک ریسک حساب نشده و غیرسیاسی بود، چون دولت وسایل کافی برای پافشاری و ماندن و ادامه برنامه را نداشت و یا دست و پا را جمع کردن و سلامت از معرکه جستن و رفتن. شق دوم عملی تر و عاقلانه‌تر بود...⁽¹⁾

بدین ترتیب، امینی از صحنة نمایش آمریکا کنار رفت و به جای او محمدرضا شاه، صحنه‌گردان اصلی «اصلاحات آمریکایی» گردید. انتخاب «غلام خانه‌زاد» دیگری به نام اسدالله علم، به مقام نخست‌وزیری، راه سلطه محمدرضاشاه را بر ارکان عمومی کشور ـ با حمایت مجدد آمریکا و انگلیس ـ هموار می‌کرد⁽²⁾

لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی و عکس‌العمل روحانیت

دولت جدید اسدالله علم، بیش از دو ماه و نیم پس از روی کار آمدن، لایحه‌ای را به تصویب رساند، که سرآغاز نهضت امام خمینی(ره) گشت. دولت علم، بدون اینکه به برگزاری انتخابات مجلس شورای ملی و بازگشایی مجلس همت گمارد، به اقدامی دست زد که زمینة انجام اصلاحات آمریکایی را هموار و مهیا نماید. در تاریخ 16 مهرماه 1341 روزنامه‌های رسمی کشور، از تصویب لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی در هیأت دولت خبر دادند. مهم ترین مواد اولیه این تصویب‌نامه، برداشتن قید «اسلام» از شرایط انتخاب‌کنندگان و انتخاب شوندگان؛ حذف قید سوگند به «قرآن» ـ که به جای آن سوگند به «کتاب آسمانی» آمده بود ـ و نیز دادن حق رأی به زنان بود. این لایحه، در حالی به تصویب رسیده بود که «در اصول 91 و 92 متمم قانون اساسی تشکیل انجمن‌های ایالتی و ولایتی پیش‌بینی شده بود و شرایط انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان در مواد 7 و 9 نظامنامه انجمن مصوب دورة اول مجلس معین شده بود.»⁽³⁾

ص: 167

مهم‌ترین شرایط تشکیل انجمن‌های ایالتی و ولایتی عبارت بود از:

1ـ باید متدین به دین حنیف اسلام باشند و فساد عقیده نداشته باشند.

2ـ هنگام سوگند باید به قرآن مجید سوگند یاد نمایند.

3ـ طایفه نسوان [= زنان] از انتخاب کردن و انتخاب شدن محرومند⁽¹⁾

دولت علم، بدون در نظر گرفتن شرایط قانونی پیشین و در غیاب مجلس، شرایط تازه تشکیل انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تحت عنوان «تصویب‌نامه» منتشر نمود. این مهم، خیلی زود واکنش روحانیت ایران را برانگیخت. بر اساس منابع و اسناد موجود، نخستین روحانی که در برابر تصویب‌نامه مزبور واکنش نشان داد، «آیت‌الله سید روح‌الله موسوی خمینی» بود. وی که به درستی احساس کرده بود، با این‌گونه تصویب‌نامه‌ها و لوایح، دولت علم و ارباب وی محمدرضا شاه، قصد ضربه زدن به اساس اسلام و قانون اساسی مملکت را دارند، بسیار سریع موضع‌گیری کرد. همان‌روز، به پیشنهاد آیت‌الله خمینی در منزل مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری مؤسس حوزه علمیه قم ـ که فرزندش حاج مرتضی حائری میزبان بود ـ جلسه‌ای با شرکت آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله شریعتمداری تشکیل گردید⁽²⁾در این جلسه مهم، طبعاً امام خمینی صحنه‌گردان اصلی و سخنگو بود. وی در این نشست تاریخ‌ساز، برای شرکت‌کنندگان:

دورنمای سیاه و وحشت‌بار آتیه را ترسیم کرد، نقشه‌های خانمانسوز و ایران بر باد ده رژیم شاه و مأموریت او را در پاسداری از منافع استعمار در ایران که با نابودی اسلام و ملت مسلمان همراه می‌باشد بازگو ساخت؛ توطئه‌ها و دسیسه‌های خطرناکی را که در پشت پرده علیه اسلام و مبانی قرآن در جریان است تشریح کرد؛ مسئولیت سنگین علما و زعمای روحانیت را در این عصر تاریک در برابر نقشه‌های خطرناک عوامل و ایادی استعمار یادآوری کرد و هشدار داد که اگر در مقابله و مبارزه با این خطرات قریب‌الوقوع مسامحه بورزیم و دیر بجنبیم، اسلام، ملت مسلمان و کشورهای اسلامی را در معرض سقوط و زوال قرار داده‌ایم و در

پیشگاه و پیامبر عظیم‌الشأن، مؤاخذه و مسئول خواهیم بود⁽¹⁾

در پی گفته‌های هشدار‌دهنده و راهگشای امام خمینی و نیز سخنان آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله شریعتمداری، موارد زیر به تصویب رسید:

1ـ طی تلگرافی به شاه، مخالفت علمای اسلام را با مفاد تصویب‌نامه مزبور اعلام کنند و لغو فوری آن را بخواهند.

2ـ طی نامه و پیغام به علمای مرکز و شهرستان‌ها، جریان تصویب‌نامه و خطرهایی را که برای اسلام و ملت ایران دربر دارد، بازگو کنند و آنان را به مقابله و مبارزه با آن فرا خوانند.

3ـ هر هفته یک بار و در صورت لزوم بیشتر، جلسه مشاوره و تبادل‌نظر میان علمای قم برقرار شود...⁽²⁾

به دنبال نشست مهم برخی علما در خانة مؤسس حوزة علمیه قم، تلگرافات متعددی از صبح روز 17 مهرماه 1341 علیه لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی، از جانب علمای قم و دیگر شهرستان‌ها، مخابره گردید. این تلگراف‌ها، غالباً به شاه و نخست‌وزیر ـ اسدالله علم ـ مخابره می‌گردید. متن تلگرافات علمای مشهور قم، بویژه امام خمینی که در واقع هدایت و رهبری مخالفان را برعهده گرفته بود، اکثراً ملایم و اندرزگونه بود⁽³⁾به علاوه، امام خمینی از همان شروع مبارزه، هوشیارانه تلاش می‌کرد روحانیون دیگر شهرهای کشور و به تبع آنان عامة مردم را به واکنش وادارد. از اولین اقدامات وی در این باب، چاپ و انتشار اعلامیه‌های علما و تلگرافات متعدد به شاه و نخست‌وزیر بود. این اقدام امام خمینی، البته در ابتدا با مخالفت برخی روحانیون مواجه شد. اما، سرانجام پذیرفتند و جنبة عمل به خود گرفت. سیدحمید روحانی به این موضوع اشاره کرده، می‌نویسد:

امام... پیشنهاد کرد که متن تلگرام‌هایی را که علما و مقامات روحانی، به هیأت حاکمه مخابره می‌کنند، چاپ کنند و در دسترس عموم قرار دهند تا عامة مردم از اقدامات و نظریات پیشوایان اسلامی دربارة تصویب‌نامه، باخبر و آگاه شوند. این

پیشنهاد ابتدا از طرف برخی از آقایان علما ـ به دلیل اینکه ممکن است موجب خشم و واکنش منفی دولت شود ـ رد شد؛ لیکن امام خمینی از آنجا که نسبت به آگاهانیدن و بالا بردن رشد اندیشة توده‌ها و بیدار ساختن آنان، اهتمام زیادی داشت و می‌دانست که بدون شرکت آگاهانه مردم در مبارزه، کار پیش نمی‌رود، روی پیشنهاد مزبور سخت پافشاری کرد و توانست موافقت آنان را برای چاپ و نشر تلگرام‌های مربوط به تصویب‌نامه، جلب کند⁽¹⁾

روند مبارزه علما و نهضت امام خمینی نشان داد که این پیشنهاد و اندیشة عاقلانة امام خمینی چه تأثیر عظیمی در پیشبرد نهضت و سرانجام موفقیت آن بر جای نهاد. انتشار اعلامیه‌های علما ـ خاصه امام خمینی ـ و توزیع گستردة آن در سراسر مملکت، از شهر گرفته تا روستا و عشایر، رشد و آگاهی عمومی را گسترش داد و تودة عظیم مردمی را همراه و همدل روحانیون نمود. بی‌تردید، در هیچ دوره‌ای از تاریخ مبارزات توده مردم علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی ـ به رهبری و هدایت روحانیت‌ـ این همه آگاهی و حضور مشتاقانه و آگاهانه وجود نداشت. هاشمی رفسنجانی، که خود از طلاب جوان مبارز و همراه امام خمینی بود می‌نویسد:

امام می‌خواستند همه را به میدان بکشانند و از هیچ فرصت کوچکی هم نمی‌گذشتند. هر چیزی که می‌توانست حساسیتی برانگیزد و زمینة مخالفتی باشد برای امام اهمیت داشت. مثلاً معمرین علما در مورد مسئله اختلاط زن و مرد حساسیت خاصی داشتند، امام هم از همین زمینه به خوبی استفاده می‌کرد... بعضی از علمای دیگر در مورد اصلاحات ارضی و مسئله مالکیت حساس بودند. آیت‌الله خوانساری در اعلامیه‌ای، با همین حساسیت رفراندوم را محاربه با امام زمان اعلام کردند. من جامعیت امام را در هیچ یک از علمای دیگر ندیدم...⁽²⁾

در واقع امام خمینی، پس از اعلام لوایح انقلاب سفید، کاملاً دریافته بود که رژیم پهلوی ـ و شخص محمدرضا شاه ـ به هیچ روی قصد کوتاه آمدن ندارد و بنابراین در مبارزة آشکار و رویاروی طرفین، حمایت عامة مردم تعیین کننده است. در حقیقت،

حضور و حمایت عموم مردم ایران و طبقات و صنوف مختلف و متعدد مملکت از روحانیون مبارز، بویژه شخص امام خمینی، پیروزی نهایی را رقم زد. سرکوب سریع و بسیار شدید و خونین بهار 1342 در دو حوزة شهری و عشایری ـ خاصه عشایر جنوب ـ برای جلوگیری از همین حضور و حمایت عمومی مردم بود.

تلگرافات علما و پاسخ شاه و نخست‌وزیر

پس از جلسة 16 مهرماه در منزل مؤسس حوزة علمیه قم، امام خمینی و دیگر روحانیون سرشناس حوزة قم، تلگرافات خویش را به محمدرضا شاه ارسال داشتند. امام خمینی در تلگرام ملایم و نصیحت‌وار خویش، چنین نوشتند:

بسم‌الله الرحمن الرحیم

حضور مبارک اعلیحضرت همایونی

پس از اهدای تحیت و دعا، به طوری که در روزنامه‌ها منتشر است، دولت در انجمن‌های ایالتی و ولایتی، «اسلام» را در رأی‌دهندگان و منتخبین شرط نکرده، و به زن‌ها حق رأی داده است و این امر موجب نگرانی علمای اعلام و سایر طبقات مسلمین است. بر خاطر همایونی مکشوف است که صلاح مملکت در حفظ احکام دین مبین اسلام و آرامش قلوب است. مستدعی است امر فرمایید مطالبی را که مخالف دیانت مقدسه و مذهب رسمی مملکت است از برنامه‌های دولتی و حزبی حذف نمایند تا موجب دعاگویی ملت مسلمان شود...⁽¹⁾

تلگراف‌های فردی و جمعی علمای دیگر به شاه، نیز محترمانه و ملایم بود⁽²⁾پاسخی که شاه به تمام تلگرافات داد، در یک نامة رسمی و یک هفته بعد واصل شد. وی در جوابیة خویش، ضمن خطاب «حجت‌الاسلام» به همة روحانیون، این‌گونه «قوانین» را «چیز تازه‌ای» ندانسته بود. به علاوه، یادآور شده بود که او «بیش از هر کس در حفظ شعائر دینی کوشا» است و تلگراف علما را به دولت حواله داده است. هم‌چنین، «توجه» روحانیون را «به وضعیت زمانه و تاریخ و... وضع سایر ممالک اسلامی دنیا جلب»

نموده، و «توفیقات» آنان «را در ترویج مقررات اسلامی و هدایت افکار عوام» خواستار شده بود⁽¹⁾

«جناب مستطاب حجت‌الاسلام... دامت افاضاته

تلگراف جنابعالی واصل شد. پاره‌ای قوانین که از طرف دولت صادر می‌شود چیز تازه‌ای نیست. و یادآور می‌شویم که بیش از هر کس در حفظ شعائر دینی کوشا هستیم. و این تلگراف برای دولت ارسال می‌شود. ضمناً توجه جنابعالی را به وضعیت زمانه و تاریخ و همچنین به وضع سایر ممالک اسلامی دنیا جلب می‌نماییم. توفیقات جناب مستطاب را در ترویج مقررات اسلامی و هدایت افکار عوام خواهانیم...» (دوانی، همان، صص 47 ـ 46).

به دنبال پاسخ شاه، علمای مشهور قم، به خصوص آیت‌الله خمینی، آیت‌الله گلپایگانی، آیت‌الله شریعتمداری و آیت‌الله مرعشی نجفی، نامه‌هایی به نخست‌وزیر نوشتند و خواهان لغو لایحه شدند. امام خمینی، در تلگراف خویش، نکات مهمی را به اسدالله علم نخست‌وزیر گوشزد کرده بود. وی، به «تعطیل طولانی مجلسین» سنا و شورای ملی اشاره کرده، که دولت با استفاده از این تعطیلی می‌خواهد دست به «اقداماتی» زند که «مخالف شرع اقدس و مباین صریح قانون اساسی است.»⁽²⁾همچنین به علم تذکر داده بود: «مطمئن باشید تخلف از قوانین اسلام و قانون اساسی و قوانین موضوعه مجلس شورا برای شخص جنابعالی و دولت ایجاد مسئولیت شدید در پیشگاه مقدس خداوند قادر قاهر و نزد ملت مسلمان و قانون خواهد کرد.»⁽³⁾

وی همچنین دیگر مواد لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی را بر اساس «قوانین محکم اسلام» و صراحت «قانون اساسی»، نادرست و خلاف دانسته بود. او می نویسد:

در این صورت، حق رأی دادن به زنها و انتخاب آنها در همة مراحل، مخالف نص اصل دوم از متمم قانون اساسی است. و نیز قانون مجلس شورا، مصوب و موشح ربیع‌الثانی 1325 قمری، حق انتخاب شدن و انتخاب کردن را در انجمن‌های ایالتی و ولایتی و شهرداری از زنها سلب کرده است. مراجعه کنید به مواد هفت و نُه قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی، و پانزده و هفده قانون انجمن بلدیه (شهرداری). در این صورت، چنین حقی به آنها دادن، تخلف از قانون است. و نیز الغای شرط «اسلام» در انتخاب‌کننده و انتخاب شونده، که در قانون مذکور قید کرده، و تبدیل

قسم به قرآن مجید را به «کتاب آسمانی» تخلف از قانون مذکور است؛ و خطرهای بزرگی برای اسلام و استقلال مملکت دارد...⁽¹⁾

امام خمینی، در خاتمه یادآور شده بود: «که علمای اعلام ایران و اعتاب مقدسه و سایر مسلمین، در امور مخالفة با شرع مطاع، ساکت نخواهند ماند و به حول و قوة خداوند تعالی امور مخالفة با اسلام رسمیت نخواهد پیدا کرد.»⁽²⁾

امام خمینی که به تدریج نوشته‌ها و گفته‌هایش تندتر می‌شد و برجستگی خاصی نسبت به علمای دیگر پیدا می‌کرد، در ششم آبان 1341 ـ در منزل خود ـ و درجمع زیادی از «کسبه بازار تهران» می‌گوید:

... آیا من از شما تشکر بکنم، یا شما از من تشکر بکنید؟ هیچ‌کدام از یکدیگر تمنای تشکر نداریم؛ بلکه وظیفة دینی همة ماست که بگوییم و بخواهیم که قانون شرکت نسوان در انتخابات، انجام نشود. و اگر این قانون عملی بشود،دنبالش چیزهای دیگری است، و خواستة اکثریت مردم، شرط است؛ اکثر مردم این مملکت از این امر بیزارند. و شما فعلاً تعطیل عمومی نکنید. خدا نیاورد آن روز را که تعطیل عمومی بشود! و باز هم دعا می‌کنم که از این عمل به طور آرام جلوگیری شود. خدا نیاورد آن روزی را که علما بگویند تعطیل بکنید! اسدالله علم در این مملکت چه می‌خواهد بکند؟! این کار بازخواست و محاکمه‌های بعدی دارد، به طوری که شنیدم، از امینی این موضوع را خواسته بودند؛ ایشان قبول نکرد و به کنار رفت. به حساب ارسنجانی هم روزی خواهند رسید. اگر تمام دنیا ـ یکطرفه ـ بگویند: باید بشود! من یکی هم می‌گویم: نباید بشود. نه وظیفه من تنهاست، بلکه وظیفة شاهنشاه و همة افراد این مملکت است که بگویند این کار صلاح نیست... شنیده‌ام دو شب است زبان تو را بسته‌اند⁽³⁾چه می‌شود که اگر دستبند به دست من و شما بزنند و به گوشة زندان بیندازند؟ مگر ما از حسین بن علی و امام سجاد بالاتر هستیم؟ در تمام نقاط این کشور، این جریان، رویش بحث است و مردم تنفر

خودشان را از این امر چه به شاهنشاه و چه به دولت، نوشته‌اند...⁽¹⁾

امام خمینی، حتی در نامه‌های دوستانه و سیاسی خویش به برخی علما، از کارهایی که برخی روحانیون ممکن است انجام دهند و «ترس و وحشتی» در دولت ایجاد نکند، متعجب گردیده و صراحتاً هشدار می‌داد. وی در نامه‌ای به شیخ محمدتقی فلسفی، «خطیب شهیر اسلامی» ـ در تاریخ 9 آبان 1341 ـ می‌نویسد:

... اعلامیة آقای خوانساری را ملاحظه کردم و خالی از تعجب نبود⁽²⁾اصل اقدام ایشان بسیار به موقع و لازم است لکن کیفیت آن خیلی نارسا و سست است. برای این مطلب دینی که اساس روحانیت و دیانت و ملیت در خطر است، مجلس روضه درست کردن و در ضمن آن، اساس دیانت را قرار دادن، بسیار موهن است نسبت به مقصد. و از آن بدتر آنکه مسجد سیدعزیزالله را که چهار هزار جمعیت مقدس بازاری در آن مجتمع می‌شود. و البته می‌دانید دولت از دیانت نمی‌ترسد، تا از بازاری متدین و دعای اینها یا نفرین آنها وحشت کند؛ دولت از مردم فعال و جوان و احزاب و دانشگاه ملاحظه می‌کند. باید یک اجتماع دینی که آقای فلسفی سخنگوی دیانت اسلام صحبت می‌کند و آقای خوانساری از مراجع وقت می‌خواهد صحبت کند در مسجد سید عزیزالله که حکم یک صندوقخانه را دارد، نباشد. من نمی‌دانم این چه فداکاری است؟ باید این امر به توسط یک کرور اعلامیه به تهران و حومة تهران حتی قزوین، قم و بلاد نزدیک و دور منتشر شود و گفته شود و نوشته شود که چون برای این اجتماع، جایی در تهران نیست، خارج تهران در بیابان می‌رویم. در این صورت از دو حال خارج نیست، یا آنکه با سرنیزه جلوگیری می‌کنند و آن خیلی بعید است. آن وقت تکلیف یکسره می‌شود و ما غالب می‌شویم و سقوط دولت حتمی است، و یا نمی‌کنند، تمام ناراضیها به شما ملحق می‌شوند و غوغا می‌کنند و عظمت مطلب، آنها را از پا درمی‌آورد و طرفین مطلب به نفع مسلمین است.

حالا این فرصت از دست رفت، لکن فرصت دیگری باقی است و آن این است که جنابعالی در ضمن صحبت تکیه کنید به این نکته که ما نمی‌خواهیم اجتماع بزرگ درست کنیم والا در صورت لزوم در خارج تهران اجتماع می‌کنیم و مطالب مهمتر را به گوش ملت می‌رسانیم و در قم اجتماع ایران را تهیه می‌کنند و در صحرای قم، به مردم ایران مطالبی که باید گفته شود، شخصاً بعضی از علما خواهند گفت. سرکار می‌دانید در این حال که ما قرار گرفتیم قضیه از آشتی و صلح گذشته و پای نابودی احکام اسلام و فتح در کار است و «هیهات منّا الذلّه». نترسید، ملاحظه نکنید. آقای خوانساری را نمی‌گیرند. شما را نمی‌گیرند؛ دنیا اقتضا ندارد. شما بهتر می‌دانید. بنده از ناراحتی دیگر نمی‌توانم عرض بکنم. والسلام علیکم و رحمه‌الله⁽¹⁾

امام خمینی، در تاریخ 14 آبان در مسجد اعظم قم و در حضور طلاب و فضلای حوزه و حدود دویست نفر از بازاریان تهران، سخنانی بدین شرح ایراد کردند:

... ان‌شاءالله موضوع لغو شرکت نسوان در انتخابات درست می‌شود؛ اگر درست نشد ما تنها نیستیم؛ تمام ملت ایران و عشایر و حتی سایر ملت‌های کشورهای مسلمان و سنی پشتیبان ما هستند... مأمورینی که در مجلس حضور دارند این مطلب را گزارش کنند تا دولت تصور نکند که با فوت آیت‌الله بروجردی ـ رحمه‌الله علیه ـ دیگر اسلام بی دفاع شده است و می‌توان به آن لطمه زد. هزاران آیت‌الله بروجردی به دین اسلام متکی بوده‌اند. دین به آیت‌الله تکیه ندارد... مراجع اسلام ایران و نجف در مقابل تجاوز به احکام اسلام و خیانت به مسلمین ساکت نمی‌نشینند و در این امر تنها نیستند، کلیه مردم ایران، عشایر ایران، بلکه ملتهای سایر کشورها پشتیبان مراجع دین هستند و اهانت به قرآن را تحمل نمی‌کنند...⁽²⁾

بدین‌گونه امام خمینی، با تکیه بر اسلام و ملت مسلمان ایران ـ از جمله «عشایر ایران» که دو مرتبه بر آنها تأکید شده است ـ و پشتیبانی مسلمانان شیعه و سنی، امیدوار به پیروزی بود. ضمناً به عموم حاضرین ـ و دیگران ـ اعلام داشتند: «منتظر دستور مراجع خود باشید.»⁽³⁾

باری، پس از آنکه دولت علم پاسخی به علما نداد، بار دیگر امام خمینی و آیت‌الله شریعتمداری و آیت‌الله گلپایگانی در تلگرافات جداگانه‌ای به محمدرضا شاه خواستار پاسخگویی دولت و لغو سریع لایحه گردیدند⁽¹⁾امام خمینی، در پایان تلگراف خویش، به شاه گفته بود: «انتظار ملت مسلمان آن است که با امر اکید آقای علم را ملزم فرمایید از قانون اسلام و قانون اساسی تبعیت کند، و از جسارتی که به ساحت مقدس قرآن کریم نموده، استغفار نماید والا ناگزیرم در نامة سرگشاده به اعلیحضرت مطالب دیگری را تذکر دهم.»⁽²⁾

علاوه بر این تلگراف‌ها، مراجع مذکور تلگرافات دیگری به نخست‌وزیر علم ـ که دومین تلگراف آنان محسوب می‌شد ـ مخابره کردند. امام خمینی، در تلگراف دوم خویش، با تندی و صراحت بیشتری به اسدالله علم تذکر داده بود.

... معلوم می‌شود شما بنا ندارید به نصیحت علمای اسلام که ناصح ملت و مشفق امتند، توجه کنید؛ و گمان کردید ممکن است در مقابل قرآن کریم و قانون اساسی و احساسات عمومی قیام کرد. علمای اعلام قم و نجف اشرف و سایر بلاد تذکر دادند که تصویب‌نامة غیرقانونی شما برخلاف شریعت اسلام، و برخلاف قانون اساسی و قوانین مجلس است. اگر گمان کردید می‌شود با زور چند روزه قرآن کریم را در عرض «اوستا»ی زرتشت، «انجیل» و بعض کتب ضاله قرار داد، و به خیال از رسمیت انداختن قرآن کریم، تنها کتاب بزرگ آسمانی چند صد میلیون مسلم جهان، افتاده‌اید و کهنه‌پرستی را می‌خواهید تجدید کنید، بسیار در اشتباه هستید. اگر گمان کردید با تصویب‌نامة غلط و مخالف قانون اساسی می‌شود پایه‌های قانون اساسی را که ضامن ملیت و استقلال مملکت است، سست کرد و راه را برای دشمنان خائن به اسلام و ایران باز کرد، بسیار در خطا هستید. اینجانب مجدداً به شما نصیحت می‌کنم که به اطاعت خداوند متعال و قانون اساسی گردن نهید، و از عواقب وخیمة تخلف از قرآن و احکام علمای ملت و زعمای مسلمین و تخلف از قانون بترسید؛ و بدون موجب، مملکت را به خطر نیندازید؛ والا علمای

اسلام دربارة شما از اظهارعقیده خودداری نخواهند کرد. والسلام علی من اتبع الهدی⁽¹⁾

با این هشدارها، اسدالله علم به وحشت افتاد و نهایتاً پاسخی به تلگراف‌های متعدد علما داد.

پاسخ نخست‌وزیر و فرجام تصویب‌نامه

علاوه بر مراجع سرشناس قم، علمای مشهد، نجف اشرف و تهران در تلگراف‌های فردی و جمعی، مراتب اعتراض خویش را نسبت به لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی، به شاه و نخست‌وزیر اعلام داشتند⁽²⁾سرانجام، اسدالله علم نخست‌وزیر کشور، در تاریخ 22 آبان ماه ـ مقارن با جریان قتل مهندس ملک‌عابدی در فیروزآباد فارس ـ پس از 35 روز تأخیر، تلگرافی به سه تن از علمای قم ـ آیت‌الله نجفی، شریعتمداری و گلپایگانی ـ مخابره کرد.

وی در تلگراف خویش پاسخ داده بود که:

... اولاً نظریة دولت در مسئله شرط اسلامیت برای انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان انجمن‌های ایالتی و ولایتی همان نظریة علمای اعلام است، النهایه باید به رعایت حقوق اقلیت‌های مذهبی که در پناه دولت اسلامی هستند در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده است توجه داشت. ثانیاً سوگند امانت و صداقت درکارها و مصالح عمومی با قرآن مجید است و صریحاً اعلام می‌کنم که منظور از کتاب آسمانی مندرج در تصویب‌نامه کلام‌الله مجید می‌باشد و هرگونه ابهامی که در تصویب‌نامه به نظر برسد اصلاح خواهد شد و صریحاً قرآن کریم قید می‌شود. ضمناً یادآوری می‌نماید که در مجلس شورای ملی سنت بر این جاری بود که نمایندگان اقلیت‌ها در مقابل قرآن مجید با کتاب مقدس خود سوگند یاد کنند.

ثالثاً در مسئله مسکوت بودن عدم شرکت بانوان در انجمن‌های ایالتی و ولایتی که مورد اعتراض قرار گرفته است خاطر شریف را متذکر می‌سازد که مقررات مزبور

متشابه مقررات مربوط به انتخاب انجمن‌های شهر است که هفت سال قبل، از تصویب مجلسین گذشت و نسبت بدان اعتراضی به عمل نیامد بدین جهت، و همچنین از جهت این که دولت مقررات مربوط به انتخابات انجمن‌ها را از موضوعات عرفیه می‌داند طریقة انتخاب انجمن‌های ایالتی و ولایتی به همان شکل که در مورد انجمن‌های شهر به تصویب مجلسین معین شده بود، در تصویب‌نامه مندرج و منظور نمود، با این حال هر گاه بعد از توجه به ملاحظاتی که دولت دارد باز مراجع محترم شرکت بانوان را در انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی که تشکیل آن برای اظهارنظر و اعمال نظارت اهالی محل در کارهای عام‌المنفعه خودشان است شرعاً حرام بدانند دولت نظر آقایان محترم را به مجلسین تسلیم و منتظر تصمیم مجلسین خواهد بود⁽¹⁾

در پاسخ تلگراف نخست‌وزیر، مراجع مذکور در تلگراف‌های جداگانه نکاتی را متذکر شدند و خواهان تصحیح آن گردیدند⁽²⁾

به رغم آنکه نخست‌وزیر، به عمد تلگراف خویش را برای امام خمینی مخابره نکرد؛ اما تندترین و قانونی‌ترین جوابیه را از ایشان دریافت کرد. امام خمینی در پاسخ به سئوالات جمعی از بازرگانان و اصناف شهر قم که نظرش را راجع به مصاحبة نخست‌وزیر و تلگراف وی به سه تن از علمای قم، پرسیده بودند، چنین اظهار داشت:

بسم‌الله‌الرحمن الرحیم

به نظر اینجانب، مصاحبة آقای نخست‌وزیر به هیچ‌وجه ارزش قانونی نداشت و نظر اینجانب را تأمین ننمود، زیرا چیزی که در هیأت دولت به صورت تصویب‌نامه درآمد، مصاحبه و درج در مطبوعات تأثیری در آن ندارد، و آن تصویب‌نامه ـ بر فرض قانونی بودنش ـ به قوت خود باقی است. و اما نکاتی که در تلگراف آقای نخست‌وزیر به آقایان علمای اعلام قم بود خیلی جالب است:

1ـ راجع به حلف به کتاب آسمانی می‌نویسد مراد قرآن مجید است. البته ما این تفسیر را از شخص ایشان برای تبرئه خودشان از هتک به قرآن کریم به حکم اسلام

پذیرفتیم. لکن تفسیر ایشان از تصویب‌نامه به هیچ‌وجه ارزش قانونی ندارد. و تصویب کتاب آسمانی به اطلاق خود، که شامل سایر کتب منحرفه و ضاله است، در نظر آنها به قوت خود باقی است، و نقش آقای نخست‌وزیر اغفال مردم است. و همان خطر عظیمی که برای قرآن مجید پیش آمده است به واسطة این تصویب‌نامة مخالف شرع و قانون به دست خیانتکاران به دین و مملکت به قوت خود باقی است، و هیچ مسلمانی نمی‌تواند قرآن مجید را در معرض خطر ببیند و سهل‌انگاری کند.

2ـ آنچه ایشان نوشته‌اند که در مجلس، اقلیتهای مذهبی به کتاب خودشان قسم یاد می‌کردند، اشتباه است و هیچ‌گاه کتاب منسوب به زرتشت و سایر کتب منحرفه را در مجلس نمی‌آوردند. صورت قسم نامه نیز شاهد است که تمام وکلا به یک نحو قسم یاد می‌کردند.

3ـ اینکه نوشته‌اند در مملکت اسلام انتخاب کننده و انتخاب شونده مسلمان است، ربطی به مفاد تصویب‌نامه ندارد. و وعدة اصلاح الزام‌آور نیست و به هیچ‌وجه ارزش قانونی ندارد، و ما را قانع نمی کند. و اگر فرضاً آقای علم بنویسد این سه امر که در تصویب‌نامه مذکور است لغو است باز ارزش قانونی ندارد؛ زیرا چیزی که در هیأت وزیران تصویب شد به الغای آقای نخست‌وزیر لغو نمی‌شود، و به قوت خود باقی است. بنابراین خطر بزرگی که برای اسلام و استقلال و کیان مملکت به واسطة این تصویب‌نامه، که شاید به دست جاسوسان یهود و صهیونیست‌ها تهیه شده برای نابودی استقلال و به هم زدن اقتصاد مملکت، به قوت خود ـ به نظر دولت آقای علم ـ باقی است؛ و دولت خود را ذی‌حق می‌داند که به آن عمل کند، هر چند مخالف قانون شرع یا قانون اساسی باشد؛ یا برخلاف احساسات دینی و ملی بیست میلیون جمعیت ایران یا تمام مسلمین باشد. زیرا تا در هیأت وزیران تجدیدنظر به عمل نیاید و اصلاح نشود، به قوت خود باقی است... اینجانب، حسب وظیفه شرعیه، به ملت ایران و مسلمین جهان اعلام خطر می‌کنم قرآن کریم و اسلام در معرض خطر است. استقلال مملکت و اقتصاد آن در معرض قبضة صهیونیست‌هاست، که در ایران به حزب بهایی ظاهر شدند. و مدتی نخواهد گذشت که با این سکوت مرگبار مسلمین، تمام اقتصاد این مملکت را با

تأیید عمال خود قبضه می‌کنند و ملت مسلمان را از هستی در تمام شئون ساقط می‌کنند. تلویزیون ایران پایگاه جاسوسی یهود است و دولتها ناظر آن هستند و از آن تأیید می‌کنند. ملت مسلمان تا رفع این خطرها نشود، سکوت نمی‌کنند و اگر کسی سکوت کند، در پیشگاه خداوند قاهر مسئول و در این عالم محکوم به زوال است.

4ـ آنچه آقای نخست‌وزیر راجع به انتخاب زنها تلگراف نموده اند محل تعجب است. می‌گویند این انتخاب مشابه انتخاب شهرداری‌هاست که دخالت زنها در آن تصویب شد و اعتراضی نشد. اولاً، انجمنهای ایالتی و ولایتی قانون مستقل دارد، و زنها در آن قانون مستثنا هستند. آقای نخست‌وزیر قانون مجلس را نسبت به خود انجمن‌های ایالتی و ولایتی نادیده گرفته و به مشابه آن تشبث کرده‌اند!و خوب است خود ایشان این را هم تفسیر کنند. و ثانیاً، به طوری که مطلعین می‌گویند، قانون شهرداریها از مجلس نگذشته و در بعض کمیسیونهای مجلس وارد شده، و فر ضاً که گذشته باشد ربطی به انجمن‌های ایالتی ندارد. و ثالثاً، اگر چیزی از مجلس گذشت و مخالف قانون اساسی بود، ارزش قانونی ندارد. و این امر از هر مجلسی بگذرد مطرود، و وکلای آن قابل تعقیب هستند.6

5ـ نوشته‌اند که این موضوع عرفی است. اگر منظور آن است که مربوط به حکم شرع نیست، بسیار عجب است! زیرا تمام موضوعات عرفیه در شرع حکم دارد. و این آقایان از قوانین اسلام اطلاع ندارند و ازحقوق اسلامی بیخبرند. حکم این موضوع عرفی را از علمای اسلام باید پرسید.

6ـ آنچه اخیراً نوشته‌اند که اگر حرام می‌دانید، باید به مجلس رجوع کنید، البته در موقعش به مجلس تذکر خواهند داد، لکن باید به آقای نخست‌وزیر بگویم هیچ مجلسی و هیچ مقامی نمی‌تواند برخلاف شرع اسلام و مذهب جعفری تصویبی کند یا قانونی بگذراند. رجوع نمایید به اصل دوم متمم قانون اساسی. بحمدالله ملت مسلمان و علمای اسلام زنده و پاینده هستند، و هر دست خیانتکاری که به اساس اسلام و نوامیس مسلمین دراز شود قطع می‌کنند...⁽¹⁾

امام خمینی در یک سخنرانی در جمع بازاریان تهران ـ در دوم آذرماه ـ ضمن هشدار شدید به نخست‌وزیر کشور می‌گوید:

... این قانونی که می‌خواهند در مملکت شیوع بدهند، در حزب آقای علم طرح شده، و آقای علم بدانند که مردم از پای نمی‌نشینند تا لایحه لغو شود، و پس از تشکیل مجلس نیز ساکت نخواهند نشست⁽¹⁾

وی، همچنین نسبت به عدم آزادی بیان و سانسور مطبوعات و نیز فشار بر علمای فارس اعتراض نموده، می‌گوید:

مطبوعات را سانسور نموده‌اند و می‌گویند آزادی هست. ملاقات با علمای شیراز را ممنوع نموده‌اند. من از آیت‌الله محلاتی شیرازی احوالپرسی نموده‌ام، به او نرسیده است. جریان کار ما را دولت‌های خارج، حتی آمریکا هم سابقه دارد. ما به گوش دنیا می‌رسانیم. دولت، خوب است وظیفة خود را بداند، ما را زیر دست یک مشت کلیمی که خود را به صورت بهایی درآورده‌اند پایمال ننماید. ما به همان نحو که در روزنامه‌ها تصویب لایحه را نوشتند، می‌خواهیم لغو آن را هم درج کنند...⁽²⁾

کاملاً معلوم است که رژیم پس از ماجرای قتل ملک‌عابدی در فارس، شیوة اختناق و تحدید علما و عشایر را اعمال نموده است. این مهم به گونه‌ای بوده که تلگراف شخصی و «احوالپرسی» امام خمینی به دست آیت‌الله شیخ بهاءالدین محلاتی نرسیده و سانسور شده است. اوضاع بحرانی مملکت، کاملاً محسوس و مشهود بود. اما، آنچه سرانجام دولت علم را به لغو لایحه مجبور کرد، دعوت‌نامة چهار تن از علمای تهران بود که در اعلامیه‌هایی جداگانه، مردم را به تجمع در مسجد سیدعزیزالله تهران، در اول رجب 1382 ـ هشتم آذرماه 1341 ـ فراخوانده بودند. هیأت دولت علم، در روز هفتم آذرماه تشکیل جلسه داد و در همان شب نتیجة تصمیم دولت را به آیات منظور ـ گلپایگانی، شریعتمداری و مرعشی نجفی ـ اعلام کرد. متن تلگراف نخست‌وزیر، حاکی از لغو لایحه بود⁽³⁾در این تلگراف، آمده بود:

خدمت حضرت آیت‌الله... دامت برکاته‌العالی: در پاسخ پیغام حضرت آیت‌الله راجع

به توضیح بیشتر در خصوص تصویب نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی به استحضار عالی می‌رساند: همان‌طور که طی تلگراف [پیشین] اطلاع داده شد، موضوع در جلسة هیئت دولت مطرح و تصویب شد که تصویب‌نامه مورخ 14/7/41 قابل اجرا نخواهد بود...⁽¹⁾

در پی ارسال تلگراف نخست‌وزیر، فرستاده دولت به نام «عماد تربتی» متن آن را در اختیار عده‌ای از علمای تهران ـ نظیر آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله خوانساری ـ قرار داد و خواهش دولت را اعلام داشت که چهار تن از علمای تهران که «مجلس دعای» مسجد سیدعزیزالله را اعلان کرده‌اند، در اعلامیه‌ای مشترک، عدم برگزاری آن را به اطلاع عموم برسانند. بنابراین، همان شب اطلاعیة زیر تحریر گردید و با امضای علمای مزبور، منتشر شد⁽²⁾

... نظر به اینکه از طرف جناب آقای نخست‌وزیر اعلام گردیده است که موضوع تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی طبق تصویب هیأت دولت اجرا نخواهد شد، بنابراین با تشکر از مساعی جمیلة عموم مسلمانان، اجتماع روز پنج‌شنبه اول ماه رجب که بنا بود در مسجد سیدعزیزالله تشکیل شود، مورد ندارد. محمد الموسوی البهبهانی، احمد الموسوی الخوانساری، الاحقر محمدرضا تنکابنی، العبد محمد تقی آملی⁽³⁾

بدین ترتیب، بسیاری از علما و مراجع بزرگ قم و تهران، لغو لایحه را از طرف دولت پذیرفتند و برخی مراسم جشن و سرور برپا کردند. با این همه، امام خمینی راضی نگشته، خواهان اعلام آن در «جراید رسمی کشور» گردید. نهم آذرماه 1341، امام خمینی در جمع طلاب قم و اصناف و بازاریان تهران، سخنانی بدین مضمون اظهار داشت:

... هر چند مضمون تلگرافی که برای علمای قم فرستاده، قانع‌کننده می‌باشد، ولی تا در جراید رسمی کشور، لغو تصویب‌نامه به طور صریح اعلام نگردد، ما نمی‌توانیم به این تلگراف ترتیب اثر دهیم؛ و هیأت حاکمه بداند که اگر خبر لغو

تصویب‌نامه را در جراید اعلام نکند، ما این تلگراف را کان لم یکن فرض کرده به مبارزه ادامه خواهیم داد...⁽¹⁾

با موضع‌گیری صریح امام خمینی و حمایت بسیاری از روحانیون و مردم از او، بالاخره روزنامه‌های رسمی کشور در عصر روز دهم آذرماه 1341 خبر لغو تصویب‌نامة مورخ 14 مهرماه را دادند. امام خمینی، در اعلامیة تشکرآمیز مورخ 11 آذرماه، از «عموم برادران ایمانی» سپاسگزاری نموده، «روسفیدی» آنان را «در این نهضت اسلامی» و در «پیشگاه مقدس خداوند تعالی» و «حضرت ولی‌عصر و سلطان دهر(عج)» ستوده است. اما، در پایان متذکر گردیده:

قیام عمومی دینی شما موجب عبرت برای اجانب گردید. لیکن لازم است متذکر شوم که مسلمین باید بیش از پیش بیدار و هوشیار بوده، مراقب اوضاع خود و مصالح اسلام باشند و صفوف خود را فشرده‌تر کنند، که اگر خدای نخواسته دستهای ناپاکی به سوی مقدسات آنها دراز شود قطع کنند...⁽²⁾

بدین‌گونه، امام خمینی برای پایداری و آگاهی عموم ملت ایران در نهضتی که شروع کرده بود، آنان را نسبت به آینده «هشدار» می‌داد؛ تا «بیش از پیش بیدار و هوشیار» و «مراقب اوضاع خود و مصالح اسلام» باشند و «صفوف خود را فشرده‌تر کنند.» گویی او می‌دانست پادشاه حکومت «برنامه»های دیگری در پیش دارد.

لوایح شش‌گانه یا اصول انقلاب سفید

به رغم آنکه جامعة دینی ایران، هنوز از تب و تاب تصویب‌نامة انجمن‌های ایالتی و ولایتی خارج نشده بود و امام خمینی در گفته‌های خویش به ذکر آن می‌پرداخت، محمدرضا شاه در 19 دی ماه 1341، اصول شش‌گانه‌ای را ـ که اندکی بعد انقلاب سفید یا انقلاب شاه و مردم خوانده شد ـ برای «رفراندوم» یا آرای عمومی اعلام کرد. این اصول عبارت بود از:

... 1ـ الغاء رژیم ارباب و رعیتی با تصویب اصلاحات ارضی ایران بر اساس لایحة

اصلاحی قانون اصلاحات ارضی مصوب 19 دیماه 1340 و ملحقات آن

2ـ تصویب لایحة قانونی ملی کردن جنگل‌ها در سراسر کشور

3ـ تصویب لایحه قانونی فروش سهام کارخانجات دولتی به عنوان پشتوانة اصلاحات ارضی

4ـ تصویب لایحه قانونی سهیم کردن کارگران در منافع کارگاههای تولیدی و صنعتی

5ـ لایحة اصلاحی قانون انتخابات

6ـ لایحة ایجاد سپاه دانش به منظور تسهیل اجرای قانون تعلیمات عمومی و اجباری⁽¹⁾

چنانکه پیشتر گفته شد، اصلاحات اجتماعی و اقتصادی شاه و در واقع اصول انقلاب سفید ـ که مهم‌ترین آن اصلاحات ارضی بود ـ اصلاحات دیکته شده کارشناسان کاخ سفید و سازمان سیا بود⁽²⁾آنان، برای جلوگیری از سلطة شوروی کمونیست در کشورهای جهان سوم ـ یا توسعه نیافته ـ و تسلط خویش در کشورهای مزبور، به مؤثرترین راه نفوذ متمسک گردیدند. محمدرضا شاه هم، برای بقای سلطنت و ادامه پادشاهی سلسله پهلوی، مجری آشکار و بی‌ارادة آن گشته بود. تنها ارادة محمدرضا شاه بر بقای پادشاهی خویش به هر نحو ممکن، تمرکز یافته بود. او کاملاً می‌دانست گروههای مختلف سیاسی و مذهبی و نیز تودة مردم به تبعیت روحانیون، مقابل او خواهند ایستاد. اما مخالفت‌های داخلی و معارضات درونی، تا زمانی که بیگانگان خارجی از او حمایت می‌نمایند، برای وی اهمیت چندانی نداشت. وی مستظهر به آمریکا و انگلیس بود و اطمینان یافته بود، مقاومت‌های داخلی را خواهد شکست.

محمدرضا شاه در موقع اعلام اصول انقلاب سفید به صراحت عنوان کرد:

بدون شک عوامل سیاه ارتجاعی که به خاطر حفظ منافع خود ملت ایران را در

غرقاب مذلت و فقر و بی‌عدالتی می‌خواهد در قبال این تحول عمیق و اساسی از پای نخواهد نشست. همچنین قوای مخرب سرخ که هدفش اضمحلال مملکت و تسلیم آن به اجانب است از پیشرفت این برنامه ناراضی است و در تخریب آن خواهد کوشید⁽¹⁾

منظور وی از «عوامل سیاه ارتجاعی» روحانیت و حوزه‌های علمیه بود؛ و ظاهراً مقصودش از «قوای مخرب سرخ»، حزب توده و وابستگان شوروی کمونیست بود. او، مخالفان خویش را در راه انجام این «تحول عمیق و اساسی»، تحت عنوان «نیروهای اهریمنی» به جامعه معرفی کرد و خود و طرفدارانش را «قوای یزدانی» خواند⁽²⁾به اعتقاد وی، در این مبارزة مهم و سرنوشت‌ساز که میان «قوای یزدانی» و «نیروهای اهریمنی» آغاز گشته و «پرچم این مبارزه را خود بر دوش گرفته» نمی‌توانست به عنوان «ناظری بی‌طرف» ساکت بماند⁽³⁾

معهذا، در مبارزه‌ای که پرچمدارش شخص شاه بود و تمام توان نظامی، سیاسی و اقتصادی حکومت به پشتیبانی ابرقدرت غرب به کار گرفته شده بود، تلاش مخالفان ره به جایی نمی‌برد. اما، پرچمدار مخالفان شاه و اصلاحات آمریکایی‌اش کسی بود که «عمل» به «تکلیفش» مهم بود، نه نتیجه. با این تفکرات متضاد و دور از هم، مبارزه آغاز گردید.

عکس‌العمل علما و پاسخ منفی شاه

با انتشار سخنرانی شاه و آگاهی روحانیون از لوایح شش‌گانه، مجدداً امام خمینی مراجع قم را به جلسه‌ای دعوت کرد و پس از تصمیم‌گیری «بنا شد یکی از شخصیت‌های سیاسی را به قم دعوت کنند و توسط او منظور شاه را از این کار خلاف قانون جویا شوند، و نظریات مراجع قم را نیز به اطلاع شاه برساند.»⁽⁴⁾در نتیجه، سلیمان

بهبودی ـ که در آن زمان وزیر دربار شاهنشاهی بود ـ به قم آمد و ضمن شنیدن سخنان علما و مراجع، توجیهات شاه و دربار را بیان داشت. این آمد و شد، چندین بار انجام گرفت، اما نتیجه‌ای مسالمت‌آمیز حاصل نشد⁽¹⁾

علاوه بر سلیمان بهبودی، سرلشکر حسن پاکروان رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور (= ساواک) در اول بهمن ماه 1341 به قم عزیمت کرد و با علمای مشهور حوزه ملاقات نمود. بر اساس گزارش رئیس شهربانی قم، مطالب زیر به سرلشکر پاکروان گفته شد:

... آقایان آیات اظهار داشته‌اند که ما یک قانون اساسی بیشتر نداریم و اینگونه امور در قانون اساسی پیش‌بینی نشده و ممکن است یک روز رفراندوم نمایند و بگویند مثلاً شراب‌خواری حلال است و رأی مردم را بخواهند... با وجود اینکه مشروبات الکلی حرام است و دولت از آن مالیات می‌گیرد، ما ساکت نشسته‌ایم و همچنین لایحه اصلاحات ارضی که برخلاف دیانت اسلام است ما حرفی نزدیم و چیزی نگفته‌ایم در صورتی که اگر قبلاً از علما کمک خواسته می‌شد راه بهتری نشان می‌دادیم و آیت‌الله گلپایگانی اضافه نموده: فردا ممکن است رفراندوم برای مذهب بنمایند و اصولاً مطالب را اطرافیان به عرض اعلیحضرت نمی‌رسانند و به طوری که به ما اطلاع داده‌اند چون عملیات دکتر ارسنجانی برخلاف قانون اساسی بوده و به مأمورین کشاورزی هم گفته است گردن‌های شما برای طناب دار حاضر باشد. روی این اصل این رفراندوم را برای فرار از تعقیب بعدی به اعلیحضرت تحمیل نموده‌اند و تیمسار پاسخ‌های مقتضی به آقایان داده و به آقایان گوشزد نموده‌اند که صدور اعلامیه هم کار خوبی نبوده است که انجام گردیده است...⁽²⁾

گذشته از ملاقات نماینده‌های رسمی حکومت با مراجع مذهبی قم، یک تن از روحانیون با نفوذ لرستانی به نام آیت‌الله روح‌الله کمالوند، با مشورت علمای قم به دیدار شاه رفت.

وی، برای آگاهی بیشتر از منویات محمدرضا شاه در اعلام و اجرای لوایح

شش‌گانه، با او گفتگو کرد.

آیت‌الله کمالوند «نظریات خیراندیشانة علمای قم را به او رسانید و موضع منفی و مخالفت شدید آنان را در صورت دست زدن او به اجرای نقشه‌ها و توطئه‌های ضداسلامی به او گوشزد کرد.» اما، شاه با عدم پذیرش نظر علما، به صراحت بیان کرد: «اگر آسمان زمین بیاید و زمین به آسمان برود من باید این برنامه را اجرا کنم، زیرا اگر نکنم من از بین می‌روم و کسانی روی کار می‌آیند و به این کارها دست می‌زنند که نه تنها هیچ اعتقادی به شما و مرام و مسلک شما ندارند، بلکه این مساجد را بر سر شما خراب خواهند کرد و شما را نیز از بین خواهند برد.»⁽¹⁾

در پی بازگشت آیت‌الله کمالوند و به نتیجه نرسیدن اقدامات او، علمای قم در جلسه‌ای مهم به تصمیم‌گیری و مشورت پرداختند. در این اجتماع، برخی اعتقاد داشتند بایستی همچون تصویب‌نامة انجمن‌های ایالتی و ولایتی به مقابله و مبارزة آشکار برخیزند؛ و برخی دیگر برخلاف این نظر معتقد بودند: کاری از آنان ساخته نیست و «مشت با درفش» برابری نمی‌کند⁽²⁾اما، امام خمینی در سخنانی مهم و تاریخی نظرات خویش را این‌گونه ایراد کردند:

... آقایان توجه داشته باشند که با وضعی که پیش آمده، آینده تاریک و مسئولیت ما سنگین و دشوار می‌باشد. حوادثی که اکنون در جریان است، اساس اسلام را به خطر نابودی تهدید می‌کند. توطئه حساب شده‌ای علیه اسلام و ملت اسلام و استقلال ایران تنظیم شده است. باید توجه داشت که این حادثه را نمی‌توان با غائله «تصویب‌نامه» مقایسه کرد و به همان ملاک، نسبت به این ماجرا برخورد نمود. آن غائله به حسب ظاهر به دولت مربوط می‌شد، طرف حساب ما دولت بود؛ شکست نیز به پای دولت محسوب گردید و شکست یک دولت حتی سقوط دولتی در یک حکومت چندان اهمیت ندارد، اساس رژیم را بر باد نمی‌دهد و حتی گاهی برای تحکیم رژیم و حفظ آن از خطر، به سقوط دولت مبادرت می‌شود؛ لکن در اینجا آن که رو به روی ما قرار دارد و طرف خطاب و حساب ما می‌باشد، شخص شاه

است که در مرز مرگ و زندگی قرار گرفته و چنانکه خود اظهار داشته، عقب‌نشینی او در این مورد به قیمت سقوط و نابودی او تمام خواهد شد. بنابراین او مأمور است که این برنامه را به هر قیمتی است به مرحلة اجرا بگذارد و نه تنها عقب‌نشینی نمی‌کند و دست از کار نمی‌کشد، بلکه با تمام قدرت و با کمال درندگی با هرگونه مخالفتی مقابله خواهد کرد. بنابراین نباید مثل غائلة گذشته، عقب‌نشینی دستگاه را انتظار داشت؛ و در عین حال، مخالفت و مبارزه با آن از وظایف حتمیه و ضروریة ما می‌باشد، زیرا خطری که اکنون عموم مردم را تهدید می‌کند بزرگتر از آن است که بتوان از آن چشم پوشید و در قبال آن بی‌تفاوت ماند. دستگاه حاکمه برای اغوا و اغفال ملت، دام وسیعی گسترده و به یک سلسله اعمال ظاهرفریب و گمراه‌کننده دست زده است. و ما اگر در مقابل به بیدار کردن و متوجه ساختن تودة مردم اقدام نکنیم و از افتادن آنها به دام استعماری که برای آنان گسترده‌اند جلوگیری ننماییم، ملت اسلام در معرض فنا و نیستی قرار خواهد گرفت؛ فریب خواهد خورد و منحرف خواهد شد؛ و در آن صورت علمای اسلام و جامعة روحانیت علاوه بر آنکه خواه ناخواه خود نیز راه نیستی و انحراف را خواهد پیمود و خدای نخواسته از میان خواهد رفت، پیش خداوند تبارک و تعالی نیز مسئول و مؤاخذ خواهد بود که چاه را دیده و نابینایان را از افتادن در آن برحذر نداشته است.

ما اگر بتوانیم در مقابل این دسیسه و توطئه‌های شاه، فقط مردم را بیدار و آگاه سازیم و نگذاریم که گول بخورند و تحت‌تأثیر برنامة فریبنده او قرار بگیرند، حتماً او را با شکست مواجه خواهیم ساخت و درمانده خواهیم کرد. ما که نمی‌خواهیم به جنگ توپ و تانک برویم که می‌گویید از ما ساخته نیست، چه کار می‌توانیم بکنیم و مشت با درفش مناسبت ندارد؛ بزرگترین کاری که از ما ساخته است بیدار کردن و متوجه ساختن مردم است. آن وقت خواهید دید که دارای چه نیروی عظیمی خواهیم بود که زوال‌ناپذیر است و توپ و تانک هم حریف آن نمی‌شود. در عین حال، چنانکه گفتم راه دشوار و خطرناکی در پیش داریم و آنهاکه وظیفة خود را مقابله می‌دانند، باید جوانب امور را بسنجند؛ عواقب امور را ملاحظه کنند و ببینند که در برابر شداید و مصائبی که ممکن است در این راه به آنان وارد آید

تا چه درجه تاب مقاومت و استقامت دارند⁽¹⁾

بدین‌گونه، امام خمینی می دانست که داستان لوایح شش‌گانه شاه با لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی علم تفاوت دارد.

امام خمینی و استمرار مبارزه

در میان علما و مراجع برجستة ایران و عراق که در رویداد تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، رهبری و زعامت خویش را به عموم مردم ـ تحصیلکرده و عوام ـ نشان دادند، آیت‌الله حاج سید روح‌الله موسوی خمینی برجسته‌تر بود. در حقیقت، مؤسس و محرک تشکیل جلسات اولیه و انتشار اعلامیه‌ها و تلگرافات متعدد علمای ایران و عراق ـ در مخالفت لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی ـ شخص او بود. تحرکی که امام خمینی در میان روحانیون معروف و طلاب جوان و گمنام به وجود آورد، بسیار مؤثر و سرنوشت‌ساز بود.

این تحرک سیاسی و تداوم آن، جامعة مسلمانان ایران، اعم از شهری و روستایی و عشایری و دانشگاهی و فرهنگی را آنچنان تکان داد و به رشد و آگاهی رساند که در تاریخ ایران کم‌سابقه بود. به علاوه، اتحاد و هماهنگی توده مردم ایران و همراهی روحانیون و دانشگاهیان در تعارض با حکومت پهلوی دوم، بسیار چشمگیر و منحصر به فرد بود.

باری، مرحلة دوم مبارزه روحانیون و توده به رهبری آیت‌الله خمینی ـ که به حاج آقا روح‌الله نیز مشهور شده بود ـ بلافاصله پس از انتشار لوایح شش‌گانه آغاز شد. امام خمینی، به هیچ روی قصد عقب‌نشینی در مخالفت صریح با لوایح شش‌گانه شاه را نداشت. او به صراحت «آینده تاریک» و «مسئولیت سنگین و دشوار» علمای دینی و ملت ایران را بازگو کرد. وی به خوبی آگاه بود که اعلام انقلاب سفید با لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی تفاوت دارد. زیرا، در برنامة جدید «شخص شاه» مجری آن بود و برای او حکم «مرگ و زندگی» را داشت و چنانکه خود اعتراف نموده بود «عقب‌نشینی او در این مورد به قیمت سقوط و نابودی او تمام خواهد شد.» پس «مأمور

است که این برنامه را به هر قیمتی است به مرحلة اجرا بگذارد و نه تنها عقب‌نشینی نمی‌کند و دست از کار نمی‌کشد، بلکه با تمام قدرت و با کمال درندگی با هرگونه مخالفتی مقابله خواهد کرد.»⁽¹⁾

امام خمینی معتقد بود، مأموریت جدید شاه «اساس اسلام را به خطر نابودی تهدید می‌کند[و] توطئه حساب شده‌ای علیه اسلام و ملت اسلام و استقلال ایران» است⁽²⁾بنابراین، «مخالفت و مبارزه با آن از وظایف حتمیه و ضروریة» علما و مردم است؛ «زیرا خطری که اکنون عموم مردم را تهدید می‌کند بزرگتر از آن است که بتوان از آن چشم پوشید و در قبال آن بی‌تفاوت ماند.»⁽³⁾

او، وظیفه علما را در این مقطع حساس، «بیدار کردن و متوجه ساختن تودة مردم» می‌دانست، تا «از افتادن آنها به دام استعماری که برای آنان گسترده‌اند» جلوگیری نمایند. زیرا، اگر چنین وظیفة مهمی را انجام ندهند: «ملت اسلام در معرض فنا و نیستی قرار خواهد گرفت؛ فریب خواهد خورد و منحرف خواهد شد.» در صورت این اتفاق، «علمای اسلام و جامعه روحانیت علاوه بر آنکه خواه ناخواه خود نیز راه نیستی و انحراف را خواهد پیمود و خدای نخواسته از میان خواهد رفت، پیش خداوند تبارک و تعالی نیز مسئول و مؤاخذه خواهد بود که چاه را دیده و نابینایان را از افتادن در آن برحذر نداشته است.»⁽⁴⁾

امام خمینی، با دلگرم نمودن و امیدوار ساختن علما و روحانیون، در پاسخ کسانی که معتقد بودند: «مشت با درفش مناسبت ندارد»، بر نکته محوری مبارزه و رمز پیروزی که همانا «مردم» و «بیداری» آنان بود، تأکید می‌نماید:

ما اگر بتوانیم در مقابل این دسیسه و توطئه‌های شاه، فقط مردم را بیدار و آگاه سازیم و نگذاریم که گول بخورند و تحت‌تأثیر برنامه فریبندة او قرار بگیرند، حتماً او را با شکست مواجه خواهیم ساخت و درمانده خواهیم کرد. ما که نمی‌خواهیم به جنگ توپ و تانک برویم که می‌گویید از ما ساخته نیست، چه کار می توانیم

بکنیم و مشت با درفش مناسبت ندارد[؟] بزرگترین کاری که از ما ساخته است بیدار کردن و متوجه ساختن مردم است. آن وقت خواهید دید که دارای چه نیروی عظیمی خواهیم بود که زوال‌ناپذیر است و توپ و تانک هم حریف آن نمی‌شود⁽¹⁾

با این تعابیر، در حقیقت امام خمینی در انتخاب راه دشوار مبارزه علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی، می‌دانست بر چه «نیروی عظیمی» تکیه دارد و فرجام آن چه خواهد بود. تکیه و اعتماد بر تودة مردم که «زوال‌ناپذیر» است، عاقبت، پیروزی و موفقیت را به دنبال خواهد داشت، «و توپ و تانک هم حریف آن نمی‌شود.» بدین‌گونه، امام خمینی بار دیگر رهبری مبارزه با استبداد و استعمار را آغاز کرد و دیگران را توصیه به حمایت و همراهی نمود. او، خود همواره در اعلامیه‌ها و سخنرانی‌های خویش، «آگاه» کردن «مردم» را مدنظر داشت و با شجاعت و جسارت تمام، انجام وظیفه می‌کرد. امام خمینی، در اعلامیه‌ای که در نخستین روز بهمن‌ماه منتشر گردید، در پاسخ «جمعی از متدینین تهران» این‌گونه اظهارنظر کرد⁽²⁾

بسم‌الله الرحمن الرحیم

هر چند میل نداشتم مطلب به اظهارنظر برسد، لهذا مصالح و مفاسد را به وسیلة آقای بهبودی به اعلیحضرت تذکر دادم و انجام وظیفه نمودم، و مقبول واقع نشد؛ اینک باید به تکلیف شرعی عمل کنم. به نظر اینجانب این رفراندم، که به لحاظ رفع برخی اشکالات به اسم «تصویب ملی» خوانده شده، رأی جامعه روحانیت اسلام و اکثریت قاطع ملت است، در صورتی که تهدید و تطمیع در کار نباشد و ملت بفهمد که چه می‌کند. اینجانب عجالتاً از بعضی جنبه‌های شرعی آن، که اساساً رفراندم یا تصویب ملی در قبال اسلام ارزشی ندارد، و از بعضی اشکالات اساسی قانونی آن برای مصالحی صرف‌نظر می‌کنم، فقط به پاره‌ای اشکالات اشاره می‌نمایم:

1ـ در قوانین ایران رفراندم پیش‌بینی نشده و تاکنون سابقه نداشته، جز یک مرتبه، آن هم از طرف «مقاماتی غیرقانونی» اعلام شد، و به جرم شرکت در آن جمعی

گرفتار شدند و از بعضی حقوق اجتماعی محروم گردیدند. معلوم نیست چرا آن وقت این عمل «غیرقانونی» بود، و امروز قانونی است!

2ـ معلوم نیست چه مقامی صلاحیت دارد رفراندم نماید؛ و این امری است که باید قانون معین کند.

3ـ در ممالکی که رفراندم قانونی است باید به قدری به ملت مهلت داده شود که یک یک مواد آن موردنظر و بحث قرار گیرد، و در جراید و وسایل تبلیغاتی آرای موافق و مخالف منعکس شود و به مردم برسد؛ نه آنکه به طور مبهم، با چند روز فاصله، بدون اطلاع ملت اجرا شود.

4ـ رأی‌دهندگان باید معلوماتشان به اندازه‌ای باشد که بفهمند به چه رأی می‌دهند. بنابراین اکثریت قاطع حق رأی دادن در این مورد را ندارند؛ و فقط بعضی اهالی شهرستانها که قوة تشخیص دارند صلاحیت رأی دادن در مواد ششگانه را دارند که آنان هم بی‌چون و چرا مخالف هستند.

5ـ باید رأی دادن در محیط آزاد باشد و بدون هیچ‌گونه فشار و زور و تهدید و تطمیع انجام شود؛ و در ایران این امر عملی نیست و اکثریت مردم را سازمانهای دولتی در تمام نقاط و اطراف کشور ارعاب کرده و در فشار و مضیقه قرار داده و می‌دهند.

اساساً پیش آوردن رفراندم برای آن است که تخلفات قانونی قابل تعقیب که ناچار مقامات مسئول گرفتار آن می‌شوند، لوث شود و کسانی که در مقابل قانون و ملت مسئول هستند اعلیحضرت را اغفال کرده‌اند که به نفع آنان این عمل را انجام دهند. اینان اگر برای ملت می‌خواهند کاری انجام دهند چرا به برنامة اسلام و کارشناسان اسلامی رجوع نکرده و نمی‌کنند تا با اجرای آن برای همة طبقات زندگی مرفه تأمین شود و در دنیا و در آخرت سعادتمند باشند؟! چرا صندوق تعاونی درست می‌کنند که حاصل دسترنج زارع را ببرند؟! با تأسیس اینچنین صندوق تعاونی، بازار ایران به کلی از دست می‌رود و بازرگانان و کشاورزان به خاک سیاه می‌نشینند؛ و در نتیجه سایر طبقات نیز به همین روز مبتلا می‌شوند. اگر ملت ایران تسلیم احکام اسلام شوند و از دولتها بخواهند برنامة مالی اسلام را با نظر علمای اسلام اجرا کنند، تمام ملت در رفاه و آسایش زندگی خواهند کرد.

مقامات روحانی برای قرآن و مذهب احساس خطر می‌کنند. به نظر می‌رسد این رفراندم اجباری مقدمه برای از بین بردن مواد مربوط به مذهب است. علمای اسلام از عمل سابق دولت راجع به انتخابات انجمنهای ایالتی و ولایتی، برای اسلام و قرآن و مملکت احساس خطر کرده‌اند؛ و به نظر می‌رسد که همان معانی را دشمنان اسلام می خواهند به دست جمعی مردم ساده‌دلِ اغفال شده اجرا کنند. علمای اسلام وظیفه دارند هر وقت برای اسلام و قرآن احساس خطر کردند، به مردم مسلمِ گوشزد کنند تا در پیشگاه خداوند متعال مسئول نباشند. از خداوند متعال حفظ قرآن مجید و استقلال مملکت را خواهانیم⁽¹⁾

تظاهرات و اعتراضات مردم در تهران

به دنبال موضع‌گیری صریح امام خمینی و برخی اعلامیه‌های علما و گروه‌های سیاسی، اوضاع پایتخت کشور از روز دوم بهمن 1341، بحرانی و نابسامان شد. جمع زیادی از بازاریان و کسبة جنوب شهر تهران، با تعطیلی مغازه‌های خود به خیابانها ریختند و با پیوستن برخی مردم شهر فریاد اعتراض و مخالفت سر دادند. شعار اصلی و مهم آنان «رفراندم قلابی مخالف اسلام است» بود. جمعی از تظاهرکنندگان، با حضور در خانة آیت‌الله خوانساری، او را پیشاپیش خود به خیابان کشاندند و اعتراض خویش را شدیدتر نمودند. جمعیت که دائماً افزایش می‌یافت، با پیوستن اقشار دیگر ـ از روحانی گرفته تا دانشجو و بازاری ـ به تظاهرات و شعارهای «نصر من الله و فتحٌٍ قریب، انا فتحنا لک فتحاً مبینا و رفراندم قلابی مخالف اسلام است» ادامه داد و مدتی بعد وارد منزل آیت‌الله بهبهانی گردید. اندکی پس از ورود جمعیت عظیم مردمی در خانة آیت‌الله بهبهانی و پیرامون آن، آقای فلسفی سخنرانی خویش را آغاز کرد. وی «سخنان خود را با آیه شریفة فلیحذرالذین یخالفون عن أمره ان تصیبهم فتنه أو یصیبهم عذاب ألیم⁽²⁾آغاز کرد و از خطراتی که اسلام، استقلال ایران و جامعة اسلامی را تهدید

می‌کند خبر داد[و] از برنامه‌ها و نقشه‌های رژیم علیه اسلام سخن گفت.»⁽¹⁾بنا به نوشتة سیدحمید روحانی، آقای فلسفی در اجتماع مردم حاضر، فریاد سر داد که:

اگر شما بدانید که در زیر سرپوش این رفراندوم چه جنایتی می‌خواهند مرتکب شوند، دیوانه می‌شوید!با این رفراندوم بار دیگر می‌خواهند حسین را بکشند، زینب را اسیر کنند و صحرای کربلایی برپا کنند... شما وظیفه دارید امروز در سراسر تهران فریاد بزنید که «ایران کشور خفقان است. مرگ بر خفقان» بازار هم از امروز برای مدت سه روز به نشانة اعتراض و استنکار از رفراندوم غیرقانونی تعطیل خواهد بود...⁽²⁾

وی در حین سخنرانی، اعلامیة مشترک آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله خوانساری را ـ که همان موقع تنظیم شده بود ـ برای عموم قرائت کرد و از مردم خواست که بعد ظهر در مسجد سید عزیزالله تهران اجتماع نمایند⁽³⁾در اعلامیة مزبور آمده بود:

قضایای اخیر و حوادث غیرمنتظره که پیش آمده و در نظر است منتهی به جلب نظر عمومی شود از جهات مختلف موجب نگرانی شدید روحانیون و عامة مسلمین شده است. عموم علما و مراجع محترم طبق وظیفه شرعی به فکر چاره‌جویی افتاده و به زبان نصیحت، مذاکرات لازمه را نموده‌اند و منتظرند هرچه زودتر اولیای امور به نظریات خیرخواهانه آقایان توجه کنند. البته مردم را از جریان ماوقع مطلع می‌کنند و اطمینان داشته باشند که مقامات روحانی به وظیفه شرعی خود عمل خواهند کرد⁽⁴⁾

باری، پس از پایان سخنرانی شیخ محمدتقی فلسفی، اجتماع‌کنندگان با شعار «ایران کشور خفقان است، مرگ بر خفقان» در خیابان‌ها به تظاهرات مجدد پرداختند. اما، با هجوم خشونت‌بار پلیس و نیروهای نظامی رژیم مواجه شدند و بسیاری از آنان دستگیر یا مضروب و مجروح گردیدند. تظاهرکنندگان، البته با وسایل مختلف نظیر سنگ،

چوب، آجرپاره و بطری با نیروهای پلیس درگیر شدند و به تدریج وارد مسجد سید عزیزالله گشتند. در این مکان مقدس نیز نیروهای رژیم با نهایت خشونت و تندی، اجتماع‌کنندگان را ضرب و شتم نمودند و تعداد زیادتری را بازداشت کردند⁽¹⁾علاوه بر تظاهرکنندگان، روحانیون معروف تهران، خاصه آیت‌الله خوانساری و آیت‌الله بهبهانی توسط مأموران رژیم هتک حرمت شدند و درخانه‌های خویش محصور گردیدند. خشونتی که نظامیان حکومت نشان دادند، حاکی از تصمیم جدی و بدون گذشت حاکمان بود. آنان، بدین وسیله قصد داشتند مخالفان را بترسانند و به عقب‌نشینی و سکوت وادارند. محمدرضا شاه، البته چاره‌ای هم جز این نداشت؛ یا بایستی خود کنار می‌رفت و مهره‌ای دیگر از جانب آمریکا انتخاب می‌شد، یا در هر شرایطی اصلاحات و اهداف آمریکا را اجرا می‌کرد.

حوادث تهران و وقایعی که روز بعد در قم و تهران رخ داد، اعلامیه‌های دیگر علما را رنگ و جلای بیشتری داد. جامعة روحانیت تهران، در اعلامیة خویش شرح وقایع را به آگاهی ملت مسلمان ایران رسانید، و در پایان نتیجه گرفت که:

... با تصویب‌نامه و مراجعه به آراء عمومی و رفراندوم [،] احکام الهی قابل تغییر و تبدیل نیست و به هیچ‌وجه حرام خدا حلال نخواهد شد. تشخیص موضوعات حرام و حلال و فقه آل محمد(ص) با افرادی که قدرت را در دست می‌گیرند نمی‌باشد [،] بلکه با فقها و علماء و مراجعی می‌باشد که از طرف خدا و رسول، مشخص و معلوم گردیده‌اند... فعلاً قوای انتظامی با وسائل مختلف و به شدیدترین وجهی از عملیات روحانیت جلوگیری می‌کنند و دولت با تبلیغات خلاف و غیرواقع [،] حقایق اسلام را به صورت معکوس به نفع خود جلوه می‌دهد. جامعة روحانیت با پیروی از عملیات ائمه اطهار(ع)... با هر نوع فشار و قلدری مبارزه خواهد نمود و تا آخرین نفس احکام الهی را به هر وسیله که ممکن باشد تبلیغ خواهد کرد و هرگز از پای نخواهد نشست⁽²⁾

اعلامیه‌های دیگری نیز از دانشجویان مسلمان دانشگاه تهران و علمای تهران و

شهرستان‌ها، در تقبیح اقدامات حکومت و حوادث قم و تهران، منتشر شد⁽¹⁾تلگراف آیت‌الله خویی به آیات عظام قم و سایر شهرستان‌ها، «شخص شاه و هیأت دولت» را «مسئول هر حادثه» دانسته بود. در این اعلامیه آمده بود: «در اول آبان‌ماه از شاه خواستار شدیم که از پشتیبانی قوانین شوم و ضداسلام خودداری نماید [اما] ایشان بر پشتیبانی خود باقی بوده و از اهانت به مقدسات دین دست بردار نیست، خصوص حادثه مؤلمة قم قلوب ما و عموم مسلمانان را جریحه‌دار نموده است... چنانچه از این‌گونه قوانین رفع ید نشود به آخرین وظیفه دینی خود عمل خواهیم نمود و مسئول هر حادثه شخص شاه و هیئت دولت خواهد بود.»⁽²⁾

اما، باز همچون گذشته، اعلامیه‌های امام خمینی کوبنده‌تر و صریح‌تر بود. وی با تأکید بیشتر، اوضاع نامساعد طلاب، حوزه‌های علمیه و علما را شرح داد و با ناراحتی عمیق اظهار داشت: «به خدای متعال من این زندگی را نمی‌خواهم. اِنّی لَا اَرَی اَلْمَوْتَ اِلّاسَعاده وَلا الحَیاه مَعَ الظّالِمینَ اِلّا بَرَماً.»⁽³⁾

امام خمینی در این اعلامیه، مسلمین را اینگونه آگاه کرده بود.

بسم‌الله الرحمن الرحیم

مسلمین آگاه باشند که اسلام در خطر کفر است. مراجع و علمای اسلام بعضی محصور و بعضی محبوس و مهتوک هستند. دولت امر داد حوزه‌های علمیه را هتک کنند، و طلاب بی‌پناه را کتک بزنند، و بازار مسلمین را غارت کنند و درب و پنجرة مغازه‌ها را بشکنند. در تهران حضرت آیت‌الله خوانساری و حضرت آیت‌الله بهبهانی را در محاصرة شدید قرار دادند؛ و عده‌ای از علمای محترم و وعاظ معظم را محبوس نمودند. و ما از آنها به هیچ وسیله نمی‌توانیم اطلاع پیدا کنیم. اراذل و اوباش را تحریک می‌کنند که به علما و روحانیون اهانت کنند. آقایان طلاب و مبلغین را مانع می‌شوند که برای تبلیغ اسلام در نواحی ایران بروند و تبلیغ احکام کنند. با ما معاملة بردگان قرون وسطی می کنند. به خدای متعال من این زندگی را نمی‌خواهم. انی لا اری الموت الاسعاده و لاالحیاه مع الظالمین الا برما. کاش

مأمورین بیایند و مرا بگیرند تا تکلیف نداشته باشم. فقط جرم علمای اسلام و سایر مسلمین آن است که دفاع از قرآن و ناموس اسلام و استقلال مملکت می‌نمایند و با استعمار مخالفت دارند. این است حال ما، تا آقای علم و ارسنجانی چه بگویند⁽¹⁾

روز سوم بهمن ماه، جمع زیادی از روحانیون تهران در خانة شیخ محمد غروی کاشانی اجتماع کرده بودند، «تا دربارة مقابله و مبارزه با رفراندوم شاه نقشه درستی طرح کنند و راه صحیحی بیابند، که ناگهان مورد هجوم دژخیمان سازمان جاسوسی شاه قرار» گرفتند و دستگیر شدند⁽²⁾

روز بعد ـ چهارم بهمن ـ که شاه در شهر مذهبی قم بازدید و سخنرانی داشت، دانشگاه تهران صحنه کشمکش و تظاهرات گردید. دانشجویان تهران، پلاکاردهایی حاوی شعارهای: «اصلاحات آری، دیکتاتوری نه»؛ «اصلاحات ارضی نبایستی سرپوشی برای دیکتاتوری باشد» و «دانشجویان با اصلاحات موافقند اما حکومت دیکتاتوری برایشان قابل تحمل نیست»، بر سر در دانشگاه نصب کرده بودند و آن را فریاد می‌زدند. اعتراض دانشجویان، به دنبال حضور پلیس تهران در دانشگاه، به ضرب و شتم انجامید. پلیس، وارد کلاس‌های درس گردید و به کتک‌کاری دانشجویان پرداخت و پلاکاردهای دانشجویان را پایین کشید⁽³⁾

در پی حوادث روزهای دوم تا چهارم بهمن ماه تهران، شهر به اشغال نظامیان حکومت درآمد و میادین اصلی و مراکز حساس، تحت نظارت حکومت نظامی قرار گرفت. نظامیان، با تانک و زره‌پوش در همه جای شهر مستقر شدند و دانشگاه و بازار و خیابان در تصرف حکومت نظامی قرار گرفت. افراد مشکوک، دستگیر می‌شدند و اجتماعات کوچک و چند نفری به هم زده می‌شد. این اوضاع، تا روز برگزاری رفراندوم و پس از آن ادامه یافت⁽⁴⁾

خبرگزاری‌های خارجی، در شرح وقایع روزهای نخست بهمن ماه، گزارشات درست و نادرستی مخابره کردند. خبرگزاری «آسوشیتدپرس» در ذکر حوادث چهارم

بهمن ماه تهران می‌نوشت:

پلیس تهران روز گذشته اجتماع بزرگی که دکانداران [،] رهبران عمامه به سرمذهبی و مالکان جهت تحریک علیه رفراندوم شاه ایران برای اصلاحات ارضی و سایر اصلاحات تشکیل شده بود را بر هم زد⁽¹⁾

خبرگزاری‌های دیگر، همچون فرانسه، مسکو، لندن، آلمان، اسرائیل، دهلی، رویتر و... از وقایع تهران و سایر شهرهای کشور اخباری منعکس نمودند⁽²⁾

بدین ترتیب، اوضاع عمومی مملکت به دلیل اجرای رفراندوم لوایح شش‌گانه، نابسامان و بحرانی گردیده بود.

تظاهرات مردم شهر قم و درگیری با پلیس

در پی تظاهرات عمومی مردم در شهر تهران، مردم شهر قم ـ خاصه بازاریان ـ در خانة علمای شهر تجمع نمودند و «تکلیف» خویش را خواستار شدند. امام خمینی، از افراد حاضر در منزل خود دعوت کردند مثل بقیة بازاریان، دست از کار بکشند و با تعطیل نمودن فعالیت خویش، در خانه‌ها بمانند و خارج نشوند. وی با این دعوت، علاوه بر مخالفت محض با انقلاب سفید، قصد «مبارزه منفی» و جلوگیری از بهره‌برداری رژیم از جنب و جوش مردم را داشت. شاه قرار بود روز چهارم بهمن ماه به قم مسافرت نماید و بدین ترتیب پیشنهاد امام «علاوه بر مبارزه منفی با رفراندوم قلابی نشان دادن درجة تنفر و انزجار اهالی قم نسبت به شاه بود.»⁽³⁾

روز سوم بهمن، شهر قم در سکوت کامل فرو رفت و «شاهد تعطیل رسمی سراسری و چشمگیری بود که نظیر آن را کمتر به خود دیده بود.»⁽⁴⁾در همین روز، جمعیت زیادی از مردم پایین شهر، تظاهرات خویش را آغاز کردند و با شعار «ما تابع قرآنیم رفراندوم نمی‌خواهیم» به سوی حرم مطهر حرکت نمودند. در بین راه، جمعیت بیشتری به تظاهرکنندگان افزوده شد و در خیابان آستانه با معدودی از طرفداران شاه که

«جاوید شاه» می‌گفتند، درگیر شدند و آنان را کتک زدند. نیروی نظامی نیز وارد معرکه شد، اما به وسیلة هزاران معترض شهر مورد ضرب و شتم شدید واقع شده فرار را بر قرار ترجیح دادند⁽¹⁾سیدحمید روحانی، که خود در صحنة تظاهرات حضور داشت و حتی با آجر پاره سر «سرهنگ دوم رضایی» معاون شهربانی قم را شکست، می‌نویسد:

مأموران انتظامی نیز که غالباً سر و صورت شکسته و خون‌آلودی داشتند، از معرکه گریختند و میدان را خالی کردند... اهالی غیور قم... به ماشین جیپ شهربانی که در وسط میدان خالی مانده بود حمله‌ور شدند و آن را روی دست بلند کرده واژگون کردند و در هم شکستند[.] کیوسک پلیس را خرد کردند، چوب‌هایی را که «ساواک» برای برپا داشتن طاق نصرت نصب کرده بود از جا کندند. شعارهای: «اسلام پیروز است ـ استبداد محکوم است ـ مرگ بر این دولت قانون شکن» و صدای کف زدن ممتد مردمی که بر دژخیمان شاه چیره شده بودند شهر را می‌لرزانید...⁽²⁾

اما، اندکی بعد یورش نیروهای نظامی به همراه شلیک‌های تفنگ، تظاهرکنندگان را در وضعیت دشواری قرار داد. مقاومت و مبارزة مردم معترض، البته زیاد بود. ولی سرانجام مأموران ساواک و پلیس با کمک «دزدها و چاقوکش‌های سابقه‌دار قم» و با شعار جاوید شاه به ضرب و شتم شدید مردم پرداختند و به علاوه در و پنجرة مغازه‌های بسته را شکستند و به غارت آن پرداختند. بنا به نقل سید حمید روحانی:

ماشین شهربانی، با بلندگو در شهر حرکت می‌کرد و مرتب اعلام می‌داشت: هر کس نمی‌خواهد مغازة او غارت شود، فوراً مغازه را باز کند و پرچم سه‌رنگ شاهنشاهی را افراشته سازد! مغازه‌دارها از روی ناچاری، دکان‌ها را باز کردند و پرچم زدند...⁽³⁾

به دنبال حوادث شهرهای تهران و قم، امام خمینی در اعلامیه‌های جداگانه ضمن محکوم نمودن حملات خشونت‌بار مأموران حکومت، به افشای اهداف رژیم و بیدار ساختن عامه پرداخت. در یکی از اعلامیه‌ها که در همان روز سوم بهمن‌ماه منتشر

گردید، نوشته بود:

بسم‌الله الرحمن الرحیم

بعد از نصایح بسیار و ادای وظیفه روحانیت، نتیجه این شد که امروز ـ که 26 شهر شعبان است⁽¹⁾ـ از اوایل روز عده‌ای رجّاله با مأمورین دولت در شهر مقدس قم به راه افتادند و به مردم بی‌پناه قم و طلاب و روحانیون حمله کرده و اهانت نمودند و بسیاری را کتک زدند و به زندان بردند. جمعی از مأمورین و رجاله به مدرسه فیضیه، مجاور حرم مطهر، ریخته و تیراندازی کردند و با چوب و چماق طلاب مظلوم را کتک زدند؛ و به بازار و خیابان قم ریخته و بعضی دکانها را غارت کردند و درب و پنجره و شیشه مغازه‌ها را شکستند؛ هیچ کس پیدا نشد که به داد مردم متدین و روحانیت برسد. این است حال ما در این ساعت که ظهر است. و عاقبت امر معلوم نیست چه خواهد شد. این است معنای طرفداری دولت از دیانت. و این است معنای آزادی رأی و رأی‌دهندگان. ما این وضع را در شهر مذهبی قم و در جوار حرم مطهر و در حوزة علمیه قم به قضاوت افکار عمومی می‌گذاریم. و از خداوند تعالی اسلام و استقلال مملکت را خواهانیم. خداوند تعالی ان‌شاءالله اسلام و قرآن را حفظ کند⁽²⁾

مسافرت شاه به قم و عدم استقبال روحانیون و مردم از او

با سرکوب نظامی تظاهرات مردم و طلاب شهر قم، ظاهراً زمینه مناسب مسافرت شاه مهیا شده بود. قبل از حضور شاه، فرماندار قم، پسین روز سوم بهمن ماه، با جمعی از علمای شهر دیدار کرد. هدف اصلی وی، ظاهراً رفع نگرانی روحانیون و ترغیب آنان به ملاقات شاه بود. وی، با اظهار تأسف از حوادث پیش آمده و عذرخواهی از ساحت علما و طلاب، تأکید بسیار نمود که علما با شاه ـ که فردا در قم هستند ـ ملاقات کنند و با بیان اختلافات خود و دولت، آن را حل نمایند⁽³⁾امام خمینی که در جلسة مزبور حضور داشت، در پاسخ فرماندار قم، سخنانی بدین مضمون ایراد کرد:

با یورش وحشیانة دیروز مأمورین دولت به علما و مردم شریف تهران و هتک مقام مقدس روحانیت پایتخت و نیز رفتار غیرانسانی امروز مأمورین دولت با اهالی محترم قم و جامعة روحانیت این شهر و تجاوز به حریم این حوزة مقدسه، دیگر جای هیچ‌گونه تفاهم و حسن مراوده با دستگاه حاکمه باقی نمانده است و هیچ راهی جهت ملاقات با شاه وجود ندارد، مگر آنکه شاه برای جبران اهانت و تجاوزی که به حریم مقدس روحانیت شده است، آقای علم را به عنوان مجرم اصلی از مقام نخست‌وزیری عزل کند و به این بگیر و ببندها و اعمال پلیسی پایان بخشد تا راه برای ملاقات و مذاکره با او هموار شود⁽¹⁾

امام خمینی، البته به خوبی می‌دانست «مجرم اصلی» شخص شاه است؛ و پیشنهاد عزل نخست‌وزیر صرفاً برای درد سر دربار و اختلاف درونی آنان بود. شاه نیز بدون توجه و اهمیت به مردم، احتیاج به غلامان خانه‌زاد داشت.

باری، دیگر علمای حاضر در جلسه، به صراحت مراتب اعتراض و ناراحتی خویش را از اقدامات حاکمان رژیم و برخورد نظامی و خشونت‌بار اعلام داشتند. با عدم موفقیت فرماندار و بی‌نتیجه ماندن مذاکرات وی با مراجع قم، عده‌ای از روحانیون متمایل به دربار با علمای قم دیدار کردند و با تمام توان سعی نمودند مراجع را راضی به دیدار شاه نمایند. این اقدام نیز نتیجه نداد⁽²⁾بنا به نقل سید حمید روحانی، برخی از روحانیون قم، تحت‌تأثیر روحانیون متمایل به دربار، پذیرفتند با شاه ملاقات نمایند. اما، چون «بدون موافقت امام [خمینی] هیچ‌گاه جرأت انجام چنین کاری را نداشتند اظهار کردند: «در صورتی که آقای خمینی را به ملاقات با شاه راضی کنید، ما حرفی نداریم»! لیکن مزدوران عمامه به سر دربار که از انعطاف‌ناپذیری امام به خوبی باخبر بودند... کوشیدند که بعضی از مقامات روحانی را وادارند که بدون موافقت امام به دیدار شاه بشتابند! لیکن کسی به این رسوایی تن در نداد...»⁽³⁾

امام خمینی، علاوه بر منع ملاقات روحانیون با شاه، استقبال مردم و طلاب و بیرون رفتن آنان از منازل و حجره‌های خویش را در موقع ورود شاه به قم، تحریم کرد و

بدین‌گونه مسافرت شاه به قم را با سردی و بی‌اعتنایی کامل برگزار نمود. شاه نیز به دنبال بی‌اعتنایی علما و مردم شهر با عصبانیت تمام سخن گفت و علمای دینی را فحاشانه هتک حرمت کرد.

قبل از حضور شاه در قم ـ در روز چهارم بهمن ماه ـ دولت که احساس می‌کرد خطری متوجه او گردد، یا نظم و امنیت شهر به هم بخورد، دستور صریح «سرکوب» شدید را صادر کرده بود. نخست‌وزیر، در امریة خویش به فرمانداری قم می‌نویسد:

احتمال دارد بعضی عناصر در آن منطقه دست به اقداماتی بزنند که مخل نظم باشد[.] مخصوصاً این عمل ممکن است از طرف روحانیون بشود. شدت عمل سرکوبی و هرگونه بی‌نظمی ولو به قیمت حکومت نظامی است[.] بنابراین دستور این است که کوچکترین و اولین بی‌نظمی را با شدت سرکوب نمائید⁽¹⁾

بنابراین، دستور صریح داده شده بود: «که کوچکترین و اولین بی‌نظمی» در موقع حضور شاه در قم، با «شدت» تمام سرکوب گردد.

باری، شاه که با عدم استقبال مردم و روحانیون شهر مواجه شده بود، در سخنان تند و هتاکانة خویش، روحانیت را به شدت مورد حمله قرار داد و زشت‌گویی کرد. وی در آغاز، به حمایت ائمه اطهار و امامان معصوم در زندگی خویش اشارت کرد و نتیجه گرفت: «امروز به شما می‌گویم که هیچ‌کسی نه به تجربه و نه در عمل نمی‌تواند ادعا داشته باشد که بیش از من به خداوند یا به ائمه اطهار نزدیک است.»⁽²⁾سپس به کارهای خود در راه رضای خدا پرداخته، و به «رها کردن رعیت اسیر بدبخت سابق ایران از زنجیر اسارت[،] و مالک کردن 15 میلیون جمعیت این مملکت در زمینی که در آن کار می‌کنند» اشاره نمود⁽³⁾بعد به موانع و «سنگهای» سد راه ـ که به اعتقاد وی روحانیت بودند ـ پرداخت:

... هیچ چیزی خداپسندانه‌تر از عدالت اجتماعی و رفع ظلم نیست. البته در این مورد همیشه در راه ما سنگهایی بوده است. افراد قشری و نفهمی بوده‌اند که هیچ‌وقت مغز آنان تکان نخورده و نمی‌تواند تکان بخورد. برای اینکه متأسفانه قابل

تکان خوردن نیستند. به هر زمانی و در هر موقعی به یک طریقی توانسته بودند تا اندازه‌ای اجرای این افکار و این نیات را به تأخیر بیندازند، ولی این تأخیر دیگر جایز نیست. ما در بین سایر ملل دنیا زندگی می‌کنیم و نمی‌توانیم یک دیوار بلند دور خودمان بکشیم و بگوییم که ما با دنیا کاری نداریم و فقط با خودمان زندگی می‌کنیم و در کثافت خودمان غوطه‌ور خواهیم بود... ارتجاع سیاه اصلاً نمی‌فهمد، زیرا از هزار سال پیش یا بیشتر فکرش تکان نخورده... حالا مگر او متوجه است که جامعة امروزه مقرراتی دارد... که مهم‌ترین آنها عدالت است، رفع ظلم است، تساوی حقوق است، موضوع کار کردن است، زحمت کشیدن است. امروز در دنیا مفت خوری از بین رفته، ولی برای او چه فرقی می‌کند؟ به او یک چیزی برسد ولو سایرین همه از فلاکت، بدبختی و گرسنگی بمیرند، این به حال او فرقی نمی‌کند...⁽¹⁾

وی در ادامه، باز به «ارتجاع سیاه» می تازد و آنان را «کسان نفهمی» ذکر می‌کند: «که قابل درک مطالب و عقاید نیستند[و] بدبختند و ما دلمان به آنها می‌سوزد.»⁽²⁾در این سخنرانی، شاه به صراحت اعتراف می کند که «کینه‌اش» نسبت به روحانیت بیشتر از «مخربین سرخ» یا توده‌ای‌هاست⁽³⁾

با این دیدگاه که طرفین فرسنگها از هم فاصله داشتند، لامحاله تعارض و تضاد بیشتر و بیشتر می‌شد.

زور سرنیزه و برگزاری رفراندم

پس از سخنان شاه، رفراندم نیز با زور حکومت نظامی برگزار شد. اسدالله علم، برای جلوگیری از مخالفت‌ها و اخلال در روز رفراندم و ممانعت از گفته‌های سیاسی روحانیون در ماه رمضان، در آغاز صبح روز رأی‌گیری ـ ششم بهمن ماه ـ اطلاعیه‌ای مهم به تمام استانداران و فرمانداران کل ارسال داشت. در این امریه مهم، آمده بود:

هشیار باشید به محض اینکه آثار کوچکترین ناراحتی پیدا شد[،] فوری مسببین را دستگیر و به تهران بفرستید[.] به وعاظ تذکر بدهید فقط باید به امور دینی

بپردازند[.] به محض انحراف این دستور با کمال شدت اقدام و متخلف را دستگیر نمائید[.] راه باید طوری قبلاً هموار نموده [شود] که ایام رمضان به طور قطع عناصری خواهند خواست که از منابر سوءاستفاده بکنند[.] کوچکترین غفلت ممکن است باعث به هم خوردگی انتظامات شود[.] مخصوصاً در ایام قتل⁽¹⁾این پیش‌آمد ممکن است خیلی گران تمام شود[.] بنابراین آقایان استانداران و فرمانداران کل باید بیدار باشند که در ایام قتل دیگر ناراحتی وجود نداشته باشد[.] به قوای انتظامی نیز در این مورد دستور کافی داده شده است...⁽²⁾

سندی از ساواک در دست است، که در تاریخ 11 بهمن ماه 1341 به کلیة «مراکز» خویش دستور داده شده است:

نظر به تحولات سیاسی و اقدامات اساسی اخیر که نسبت به امور جاری کشور در مورد طرح پیشنهادی شش ماده‌ای اعلیحضرت همایون شاهنشاه صورت گرفته است[،] مقتضیات روز ایجاب می‌کند که هر گروه منحصراً و مستقیماً وظیفه خود را انجام داده و از حدود وظایف خویش تخطی ننمایند[.] لذا مصلحت ایجاب می‌نماید که کلیة ساواکها مراقب اعمال و افعال و فعالیت‌های روحانیون بویژه در مساجد و تکایا باشند و باید به روحانیون تذکر دهند که در مساجد و منابر منحصراً به مسایل دینی و مذهبی و اخلاقی پرداخته و مسایل سیاسی را مطرح ننمایند و در صورتی که در این گونه مسایل دخالت نمایند[،] برابر مقررات با آنها رفتار خواهد شد و اشخاصی که برخلاف این دستور عمل کنند فوراً آنها را دستگیرو برابر مقررات و به اتهام اقدام بر ضد امنیت کشور تحت تعقیب قرار دهید⁽³⁾

با این دستورات صریح، آشکار بود حکومت برای سرکوب مخالفان، با نهایت جدیت و خشونت رفتار خواهد کرد. روند مبارزات و وقایع پیش آمده، بر این مهم صحه گذاشت. به رغم این تندروی‌ها و خشونت‌ها، عالمان شجاعی چون امام خمینی، پا پس نکشیدند و بدون ترس و تزلزل به تشدید مبارزه پرداختند.

بر اساس سندی محرمانه، رئیس شهربانی قم «سرهنگ سیدحسین پرتو»، در نهم بهمن‌ماه به سرهنگ رضایی «معاون شهربانی و سرپرست دایرة سرکلانتری» اعلام داشته است:

طبق دستور صادره از طرف جناب آقای نخست‌وزیر [،] چون مقرر است آقایان وعاظ در منابر و مساجد غیر از مسائل دینی نبایستی موضوعات دیگری را بیان نمایند و از طرفی ممکن است در ایام ماه مبارک رمضان به منظور تحریک اهالی عده‌ای مبادرت به گفتن اظهاراتی در منابر بنمایند[؛] لازم است به کلیه آقایان کلانترها آموزش دهید با مأمورین سویل دفتری که در اختیار آنها گذارده شده[،] کلیه مساجد و منابر حومه کلانتری خود را کنترل و اظهارات آقایان وعاظ را بلافاصله پس از خاتمه مجلس با ذکر محل و نام واعظ گزارش نمایند. ضمناً چنانچه از آقایان وعاظ برخلاف مصالح عمومی کشور و غیر از ذکر مسائل دینی اظهاری بنمایند پس از خاتمه بلافاصله بدون تظاهر به شهربانی بیاورند. تسامح در اجرای دستور موجب مسئولیت شدید کلانتر و رئیس دائره سرکلانتری خواهد بود⁽¹⁾

بدین‌گونه، جنگ حکومت با روحانیون و عامة همراه آنان، به شدت و حدت آغاز شده بود. رفراندم لوایح شش‌گانه، به رغم مخالفت‌های صریح علما، مردم و گروه‌های سیاسی برگزار شد و بنا به نقل سخنگویان حکومت، با پنج میلیون و ششصد هزار رأی موافق، در مقابل چهار هزار و صد و پنجاه رأی مخالف، به تصویب ملی رسید. این در حالی بود، که در بسیاری از شهرهای بزرگ و کوچک کشور ـ حتی روستاها ـ جمع زیادی از مردم، بنا به تبعیت روحانیون مذهبی و مبارز رأی ندادند⁽²⁾با اعلام نتیجة رفراندم، سیل تبریکات و تأییدات بیگانگان، از جمله رئیس جمهور آمریکا، مبتکر اصلی اصلاحات، ملکة انگلیس و سفیر آن در ایران، رادیو مسکو و رهبران شوروی، روزنامه‌ها و خبرگزاریهای دیلی تلگراف، نیویورک تایمز، ایونینگ استار، واشنگتن پست، دویچه زایتونگ آلمان و مجلات معروف تایم، نوویا گرینا و... به سوی شاه

گسیل گردید⁽¹⁾

غروب روز هفتم بهمن ماه ـ که ظاهراً پیروزی قاطعانه حکومت شاه اعلام گردیده بود ـ ماه قمری شعبان پایان یافت و ماه مبارک رمضان، که ماه میهمانی خدا بود آغاز شد. اما، جنب و جوش پیشین مؤمنان، به ویژه در کنار مساجد و حسینیه‌ها وجود نداشت. دلیل اصلی آن بنا به نوشتة سید حمید روحانی؛ تصمیم امام خمینی و تأییدعلمای دینی شهر قم، مبنی بر تعطیل مساجد در ماه رمضان بود. امام خمینی، پیشنهاد داده بود: «برای روشن‌تر کردن موضع علمای اسلام در برابر رژیم شاه و برنامه‌های ضداسلامی او و اظهار انزجار هر چه بیشتر از اعمال غیرقانونی و عوام‌فریبانه‌ای که به نام «انقلاب سفید شاه و مردم» در دست اجرا دارد مراسم نماز جماعت و وعظ و تبلیغ و غیره در سراسر کشور در تمام ماه رمضان تعطیل شود.»⁽²⁾

این پیشنهاد مورد موافقت قرار گرفت و به سراسر کشور و تمام علما و روحانیون شهرهای بزرگ و کوچک ابلاغ گردید. در نتیجه، مساجد تهران، قم، شیراز، اصفهان، کاشان و برخی دیگر از شهرها، در آغاز ماه رمضان تعطیل شد. این‌گونه مبارزة منفی و کارساز، چند روز بیشتر دوام نیاورد و در تهران ـ با کشاندن روحانی معروف آیت‌الله خوانساری به مسجد ـ شکسته شد⁽³⁾هر چند به نظر می‌رسد، در ایام ماه رمضان سکوتی نسبی بر نهضت امام خمینی سایه افکنده بود؛ اما، روح‌الله حسینیان معتقد است: «این ماه روند مبارزه را تسریع کرد و بر آگاهی مردم نسبت به اقدامات استعماری رژیم افزود.»⁽⁴⁾

عید فطر و تشدید مبارزه امام خمینی

امام خمینی، البته کسی نبود که از مبارزة خویش علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی ـ که در لوای انقلاب سفید و لوایح شش‌گانه تجلی کرده بود ـ دست بکشد. مأمور ویژه ساواک، در گزارشی که از درون «محافل روحانی» شنیده بود، می‌نویسد:

در محافل روحانی گفته می‌شود که آیت‌الله خمینی در قم گفته است من مبارزه علیه مقام سلطنت و دربار را ادامه می‌دهم و حاضرم در این راه مرا زندان و یا تبعید کنند. روز عید فطر نیز نامبرده در منزل خود در حضور جمع کثیری از مردم مطالب زننده‌ای علیه مقام سلطنت بیان کرده است. طرفداران جبهه ملی تصمیم دارند آیت‌الله خمینی را که نسبت به دیگر مراجع تقلید شخص قوی‌تری می‌باشد حمایت و جانبداری کنند⁽¹⁾

در واقع، امام خمینی تصمیم داشت تنها هم که باشد، به مبارزه خویش و نهضتی که آغاز کرده بود، ادامه دهد. او متکی به خدا و مردم بود و رمز پیروزی را در توده می‌دید. بنابراین، در جمع کثیری از مردم عادی و طلاب حوزوی ـ در روز عید فطر، مطابق هفتم اسفند ـ در خانة خود، سخنان امیدوارکننده‌ای بیان کردو آنان را به «کمال متانت و استقامت در مقابل کارهای خلاف» حکومت فراخواند. به علاوه، با کمال شجاعت اظهار نمود: «از این سرنیزه‌های زنگ زده و پوسیده نترسید؛ این سرنیزه‌ها به زودی خواهد شکست. دستگاه حاکمه با سرنیزه نمی تواند در مقابل خواست یک ملت بزرگ مقاومت کند و دیر یا زود شکست می خورد. اکنون هم درمانده و شکست خورده است و روی درماندگی به این بی‌فرهنگیهایی که ملاحظه می‌کنید، دست می‌زند.»⁽²⁾

وی، در ادامه سخنان خویش به شکست مفتضحانه «رفراندم شاه» اشاره کرده، می‌گوید: «رفراندم شاه در سراسر مملکت بیش از دو هزار نفر به همراه نداشته» است. امام خمینی، در بخشی از صحبت‌های خویش، نصیحت‌وار به حاکمان رژیم می‌گوید:

خوب است که قدری عبرت بگیرند، بیدار شوند و در سیاست خود تجدیدنظر کنند؛ به جای قانون‌شکنی و به زندان کشیدن علما و محترمین، به جای سرنیزه و قلدری، در مقابل درخواست ملت تسلیم شوندو به این حقیقت توجه کنند که با سرنیزه نمی‌توان ملت را ساکت و تسلیم کرد، با زور و قلدری نمی‌توان روحانیت را از وظایفی که اسلام به عهدة آنان گذاشته است، بازداشت ... مگر می‌شود زبان روحانیت را برید؟⁽³⁾

در گزارشی که ساواک از جلسة مزبور تهیه نموده، مطالب زیر آورده شده است:

... ما از نقشة شوم و خائنانه دستگاه در مورد رفراندوم آگاه و در همان اوان اعتراض خود را... به وسیله نگارش و بعد... صدور اعلامیه و تحریم آن اعلام نمودیم... دستگاه [که] می‌بایستی از طرح مقاصد شوم خود طبق دستور اربابان خارجی بهره‌برداری نماید، با آخرین وسیله‌ای که داشت توانست با توپ و تانک و سرنیزه و مشتی چاقوکش و مأمورین سازمان امنیت در برابر مخالفت مردم، مشاهده شد با کمال بی‌شرمی و پست‌ترین شیوه‌های [غیر]⁽¹⁾انسانی به شکار و ضرب و جرح و توقیف علما و اهانت به مراجع تقلید با یک عده مفت خور و نفهم دست زد. صحنه‌سازی‌هایی که در قم و تهران در اخذ آراء به وسیلة رفتگران و افراد جیره‌خوار خود... ایجاد نمود، صندوق‌ها را از آراء پر کردند [و] روی دکتر اقبال را سفید کردند...⁽²⁾کلید ضعف و زبونی خودشان را از ترس نیروی ملت دو دستی تسلیم اربابان خارجی نمودند... آنها دریافتند ایران هنوز ملتی است که بایستی بر آنها آقایی کرد... ما مبارزات خود را برای از بین بردن این‌گونه فجایع ادامه می‌دهیم... هوشیار باشید و به مبارزات خود ادامه دهید و از این سرنیزه‌های پوسیده نترسید...⁽³⁾

همان‌گونه که امام خمینی وعده داده بود، به مبارزه خویش ادامه داد و تودة ملت ایران را بسیج وار در صحنه نگه داشت. وی در تاریخ 22 اسفند ماه ـ که چند روزی از آغاز قیام عشایر جنوب می‌گذشت ـ در اعتراض به «دستگاه حاکمة ایران» و زیر پا گذاشتن احکام اسلام و قرآن، با تقریر «انا لله و انا الیه راجعون» که حاکی از فاجعه‌ای عظیم بود، می‌گوید:

دستگاه حاکمة ایران به احکام مقدسه اسلام تجاوز کرد، و به احکام مسلمة قرآن قصد تجاوز دارد. نوامیس مسلمین در شرف هتک است... هدف اجانب قرآن و روحانیت است. دستهای ناپاک اجانب با دست این قبیل دولتها قصد دارد قرآن را

از میان بردارد، و روحانیت را پایمال کند. ما باید به نفع یهود، آمریکا، و فلسطین هتک شویم، به زندان برویم، معدوم گردیم، فدای اغراض شوم اجانب شویم... قرآن و روحانیت باید سرکوب شود...⁽¹⁾

تحریم عید نوروز و اعلام عزای ملی

در همین اعلامیه مهم، امام خمینی عید نوروز 1342 را «برای جامعه مسلمین عزا» اعلان نمود،تا همة «مسلمین را از خطرهایی که برای قرآن و مملکت قرآن در پیش است، آگاه» سازد⁽²⁾

کاملاً معلوم است که امام خمینی همواره بر «آگاهی» توده و بیدار ساختن آنان تأکید و پافشاری داشته است. زیرا، بیداری و آگاهی مردم، مهم‌ترین عامل موفقیت و پیروزی بود. او به تنهایی نمی‌توانست حکومت را سرنگون کند. بنابراین، مؤثرترین عامل، مردم و حضور آگاهانه آنان در صحنة تعارض و تخالف با رژیم پهلوی بود.

امام خمینی، با اعلام عزای ملی و تحریم عید نوروز سال 1342، به تمام مسلمانان اعلام می‌نمود که دستگاه حکومت پهلوی و درباریان وی، به جنگ اسلام و قرآن و روحانیت آمده و قصد نابودی آنان را دارند. بنابراین، در برابر این هجوم خطرناک و بنیان‌کن، همه را به یاری فراخوانده است. او می‌گوید: «بارالها! من تکلیف فعلی خود را ادا کردم؛ اللهُم قَد بَلَّغتُ [خداوندا، ابلاغ کردم]؛ و اگر زنده ماندم تکلیف بعدی خود را به خواست خداوند ادا خواهم کرد...»⁽³⁾

بدین ترتیب، در اسفند ماه 1341 اوضاع جامعة ایران و دشمنی حکومت با روحانیت و مردم و زیر پا گذاشتن احکام ضروری اسلام و قرآن و هتک حرمت علما و زندان بردن آنان و دیگر مخالفین، به اوج بحران و نابسامانی رسیده بود. قیام عشایر جنوب، با هجوم هواپیماهای رژیم پهلوی آغاز شده بود، و در واقع حکومت پهلوی دوم در مخمصة خطرناکی گرفتار گشته بود. امام خمینی، در اعلامیه‌های صریح و شجاعانه، هم عید نوروز را «تحریم» کرد و هم «عزای» عمومی اعلام نمود. وی در

نامه‌ای سرگشاده و مهم به تمام «حضرات علمای اعلام و حجج اسلام»، به صراحت نوشت:

... چنانچه اطلاع دارید دستگاه حاکمه می‌خواهد با تمام کوشش به هدم احکام ضروریة اسلام قیام؛ و به دنبال آن مطالبی است که اسلام را به خطر می‌اندازد. لذا اینجانب عید نوروز را به عنوان عزا و تسلیت به امام عصر ـ عجل‌الله تعالی فرجه ـ جلوس می‌کنم و به مردم اعلام خطر می‌نمایم. مقتضی است حضرات آقایان نیز همین رویه را اتخاذ فرمایند تا ملت مسلمان از مصیبتهای وارده بر اسلام و مسلمین اطلاع حاصل نمایند...⁽¹⁾

امام خمینی، تصمیم تازة خویش را با مشورت دیگر روحانیون انجام داد؛ هر چند، با مخالفت جمعی از آنان مواجه شد. بنا به نوشتة سیدحمید روحانی، پیشنهاد امام خمینی این بود که: «عید نوروز از طرف همة علمای قم و دیگر حوزه‌های علمیه و نیز علمای شهرستان‌ها، عزا اعلام شود»، تا «بدین وسیله افکار ملت اسلام به خطرهایی که از ناحیه رژیم شاه متوجه اسلام و ایران است، کشیده شود.»⁽²⁾اما، برخی از روحانیون حاضر در جلسه، بدین دلیل که: «مردم به این عزای ملی و عمومی بها نمی‌دهند و اعتنا نمی‌کنند آن را رد کردند و برخی به بهانة اینکه این عید از دید علما و روحانیان رسمیت نداشته تا آن را عزا اعلام کنند»، مخالفت نمودند⁽³⁾

به رغم این مخالفت‌ها و عدم همراهی‌ها، امام خمینی «با صلابت، قاطعیت و بصیرت فوق‌العاده خویش و با نیروی جوان روحانی و مردمی» که همواره او را حمایت می‌کردند، نظر صریح خویش را اعلان و در منظر عموم گذاشت⁽⁴⁾وی با هوشیاری، در نامه‌ها و سخنرانی‌های خویش، دلیل اصلی تحریم عید نوروز و اعلام «عزای ملی» را به خاطر «صدمات، لطمات و مصیبت‌هایی» ذکر می‌کند که در سال جاری ـ 1341 ـ بر «اسلام» وارد شده است⁽⁵⁾وی در سخنرانی 29 اسفند 1341، در جمع طلاب، روحانیون

و اهالی شهر قم می‌گوید:

امسال ما عید نداریم و این عید را عزای ملی اعلام می‌کنیم؛ نه به خاطر اینکه مصادف است با شهادت حضرت صادق ـ سلام‌الله علیه؛ آن حضرت مقامش عالی و بلند است... ما در این عید عزاداریم برای مصیبت‌ها و لطمه‌هایی که در این سال به اسلام وارد شد...⁽¹⁾

همچنین، در نامه‌ای به شیخ محمدتقی فلسفی می‌نویسد:

... تصمیمی که ما برای نوروز امسال گرفتیم به نظرم مؤثر و خوب است، لکن با اختلاف سلیقه‌ها باز برخورد کرده. انصافاً ما برای کوبیده شدن خوب هستیم! در هر صورت به گمان بنده اگر جنابعالی و حضرت آیت‌الله والد و آیت‌الله آملی و آیت‌الله آشتیانی اعلامیه به مضمون اعلامیة ما یا هر طور صلاح می‌دانید مشترکاً یا جداگانه انتشار دهید مؤثر خواهد بود. البته باید اسم وفات حضرت صادق ـ سلام‌الله علیه ـ برده نشود و با صراحت نوشته شود برای صدماتی که در این سال به اسلام وارد شده است...⁽²⁾

امام خمینی، به این دلیل که روز دوم فروردین 1342 مصادف با شهادت امام جعفر صادق بود و امکان داشت سردمداران حکومت پهلوی در تبلیغات خویش سبب تحریم عیدنوروز و اعلام عزای ملی از جانب روحانیون را همین مورد بنامند؛ به صراحت اعلان نمود دلیل اصلی تحریم عید نوروز «برای مصیبت‌ها و لطمه‌هایی است که در این سال به اسلام وارد» گردیده است. معهذا، با این صراحت، تبلیغات وارونة حاکمان رژیم خنثی می‌شد. امام خمینی، در توضیح بیشترِ «مصیبت‌ها و لطمه‌هایی» که در سال جاری بر اسلام وارد گردیده، می‌گوید:

این سال، سال خوشی برای مسلمین نبود، سال خوبی برای روحانیت نبود. در این سال به اسلام تجاوز شد. علمای دین و روحانیون مورد اهانت قرار گرفتند، هتک شدند. در این سال استعمار توطئه‌هایی را علیه اسلام تدارک دید، عمال پلید استعمار به قرآن جسارت کردند، برای پایمال کردن احکام نورانی قرآن نقشه ها

کشیدند، برنامه‌ها ریختند، طرح‌ها دادند. اگر مسلمین بدانند که چه توطئه‌ها و نقشه‌هایی علیه عزت اسلام، سعادت ملتهای مسلمان و استقلال ممالک اسلامی در دست اقدام است، دیگر هیچ وقت عید نمی‌گیرند بلکه قیام می‌کنند به وظایف دینی که برعهده دارند. وظیفه علمای دین، وظیفة ملتهای مسلمان سنگین است. همه وظیفه دارند که از اسلام دفاع کنند. در برابر توطئه‌ها بایستند و با آن مقابله کنند. آنها که در برابر خطرهایی که متوجه اسلام شده است قیام نکنند، مقابله نکنند و به دفاع برنخیزند، آنها در عداد مردگانند...⁽¹⁾

امام خمینی، که در طی مبارزات چند ماهة اخیر، همواره بر مردم تأکید می‌ورزید؛ در سخنرانی جدید خویش، بر «قیام» و «دفاع» در برابر توطئه‌ها و خطرهایی که اسلام و استقلال ایران را تهدید می‌کند تأکید ورزید. این قیام، البته علیه استبداد داخلی محمدرضا شاه و استعمار خارجی آمریکا، انگلیس و اسرائیل بود. امام خمینی، که هیچ دلیلی بر «سکوت» مسلمانان نمی‌دید، آشکارا می‌گوید:

آیا در شرایطی که استعمار، قرآن مسلمان‌ها را تحریف می‌کند ما ساکت باشیم؟! آیا در موقعی که دستگاه طاغی بر مدرسة علوم دینی هجوم می‌برد و اهل مدرسه را مورد ضرب و شتم قرار می‌دهد و اموال طلاب را غارت می‌کند و علمای اعلام را به زندان می‌برد، هتک می‌کند و مورد تهدید و تحقیر و اهانت قرار می‌دهد، ما ساکت باشیم؟! آیا ما ساکت باشیم در صورتی که علمای تهران حبس می‌شوند و هتک می‌شوند؟ آیا ما ساکت باشیم در حالی که علمای قم مورد شدیدترین اهانتها قرار می‌گیرند؟! به جرم اینکه می‌گویند «ربنا الله»، مربی ما آمریکا نیست، مربی ما انگلیس نیست، مربی ما اسرائیل نیست، مربی ما خداست⁽²⁾

بدین ترتیب، امام خمینی به عنوان یک مرجع دینی «سکوت» مسلمانان را نادرست می‌داند و معتقد به «قیام» است. این قیام، وظیفة همه است؛ هم علمای دینی و هم «ملتهای مسلمان». در واقع «همه وظیفه دارند که از اسلام دفاع کنند[و] در برابر توطئه‌ها بایستند و با آن مقابله کنند.» هر کسی «قیام» نکند و به مقابله و دفاع برنخیزد، در «عداد

مردگان» محسوب می‌شود. زندة واقعی آن است که در برابر این همه ظلم و تعدی «قیام» کند.

فاجعه فیضیه و تحریم تقیه

یک روز پس از اعلامیة امام خمینی که آشکارا عید نوروز را تحریم و عزای ملی اعلام نمود، محمدرضا شاه در پادگان هوایی وحدتی دزفول ـ یکی از مراکز مهم حملات هوایی رژیم به عشایر جنوب ـ در سخنانی فحاشانه و توهین‌آمیز، به تهدید شدید مخالفان، بویژه «عناصر دزد و قاتل و راهزن» و «همفکران ارتجاعی» آنان پرداخت. منظور محمدرضا شاه، بی‌تردید عشایر قیام‌کننده و روحانیون بود. وی، اظهار داشت:

انقلاب بزرگ ملی ما همانطوری که بارها گفتم، تا به حال بدون خونریزی، بدون هیچ‌گونه عکس‌العمل ناشایسته‌ای با کمال سرعت پیشروی می‌کند، ولی باز یکی دو هفته‌ایست که همینطور که سرمای زمستان دارد کم می‌شود می‌بینم یا می‌شنوم که بعضی عناصر مثل مارهای افسرده [و چون اینها در کثافت خودشان غوطه‌ور هستند باید گفت مثل شپش‌های افسرده‌ای] فکر می‌کنند [بله] موقع خزیدن [در کثافت خودشان]⁽¹⁾دو مرتبه رسیده است. این عناصر دزد و قاتل و راهزن با همفکران ارتجاعی خودشان اگر از خواب غفلت بیدار نشوند چنان مثل صاعقه مشت عدالت در هر لباسی که باشند بر سر آنها کوفته خواهد شد که شاید برای همیشه به آن زندگی ننگین و کثافتشان خاتمه داده بشود⁽²⁾

تهدیدات لفظی محمدرضا شاه، خیلی زود نسبت به روحانیت و مرکز علمی آنان در شهر قم عملی گردید. عشایر جنوب، البته با خلع‌سلاح چند پاسگاه ژاندارمری، در کوههای سرسخت خویش پناه گرفته بودند. به نظر می‌رسد، نظامیان و کماندوهای رژیم، قصد داشتند انتقام شکست اولیه در برابر عشایر را بر سر «طلاب» حوزة علمیه قم درآورند. آنان، در روز دوم فروردین 1342 با هجوم وحشیانه به محل برگزاری

مراسم شهادت امام جعفر صادق(ع) ـ در حوزة علمیه قم ـ با شدیدترین وجه، به ضرب و شتم شرکت کنندگان که غالباً طلاب جوان حوزه بودند، پرداختند. در این حملة بی‌سابقه، بسیاری از طلاب و روحانیون مقیم قم کتک کاری شدند و مرکز علمی آنان ویران گردید. صدماتی که در این روز بر روحانیون و حوزه علمیه وارد شد، تاکنون سابقه نداشت⁽¹⁾شاید، بدین دلیل بود که امام خمینی در تمام نوشته‌ها و گفته‌های خویش پس از «فاجعة فیضیه»، آن را با «هجوم مغول»، «واقعة طف (= کربلا)» و «دوران توحش و قرون وسطی» مقایسه کرد⁽²⁾عمق فاجعه برای روحانیت به اندازه‌ای بود که عالم شجاعی چون امام خمینی، به صراحت «تقیه» را «حرام» و «اظهار حق» را «واجب» دانست. بنابراین هر مسلمانی که تقیه را حرام می ‌دانست و آشکارا اظهار حق می‌کرد، هر آن احتمال «قتل» او می‌رفت. به علاوه، ممکن بود در راه اظهار حق، کسانی را نیز به قتل رساند.

پس از ضرب و شتم شدید طلاب حوزة علمیه قم، افراد متعددی از روحانیون و مردم عادی در تلگرافات مختلف، واقعه را به امام خمینی «تسلیت» گفتند. امام خمینی نیز غالباً پاسخ مختصری به آنان می‌داد که حاوی این جملات بود: «خاطرات زمان چنگیز تجدید شد.»؛ «خاطرات زمان مغول تجدید شد.»؛ «این فاجعة عظیمه... واقعة طف را به خاطر می‌آورد.»؛ «فاجعة وارده بر اسلام که نظیر آن جز در دوران توحش و قرون وسطی رخ نداده.»؛ «دولت با اعمال خلاف انسانی روی چنگیز را سفید کرد.»⁽³⁾

اما، مهم‌ترین و مؤثرترین پاسخ امام خمینی، در جواب تسلیت «علمای تهران» منتشر گردید. این نوشته مهیج و تاریخی که در هزاران نسخه چاپ و منتشر شد، بسیاری از مردم ایران ـ خاصه کسانی که آن را شنیدند و خواندند ـ را تکان داد. سید حمید روحانی، که آن را «فتوای تاریخی» خوانده است، به درستی نظر می‌دهد که: «با صدور اعلامیة «شاه‌دوستی یعنی غارتگری»⁽⁴⁾، توده‌های ستمدیده و مرعوب، یک‌باره به جوش و

خروش آمدند، رعب و وحشتی که به دنبال فاجعة خونین فیضیه، قلب‌ها را فراگرفته بود، جای خود را به خشم و عصیان، و شهامت و دلاوری سپرد.»⁽¹⁾متن پاسخ امام خمینی به پیام تسلیت علمای تهران، این بود:

بسم‌الله الرحمن الرحیم

انالله و انا الیه راجعون

... خدمت ذی‌شرافت حضرات علمای اعلام و حجج اسلام تهران ـ دامت برکاتهم

تلگراف محترم برای تسلیت در فاجعة عظیم وارده بر اسلام و مسلمین موجب تشکر گردید.

حملة کماندوها و مأمورین انتظامی دولت با لباس مبدل و به معیت و پشتیبانی پاسبانها به مرکز روحانیت خاطرات مغول را تجدید کرد. با این تفاوت که آنها به مملکت اجنبی حمله کردند، و اینها به ملت مسلمان خود. و روحانیون و طلاب بی‌پناه. در روز وفات امام صادق ـ علیه‌السلام ـ با شعار «جاوید شاه» به مرکز امام صادق و به اولاد جسمانی و روحانی آن بزرگوار حمله ناگهانی کردند؛ و در ظرف یکی دو ساعت تمام مدرسه فیضیه، دانشگاه امام زمان ـ صلوات‌الله و سلامه علیه ـ را با وضع فجیعی، در محضر قریب بیست هزار مسلمان، غارت نمودند؛ و دربهای تمام حجرات و شیشه‌ها را شکستند. طلاب از ترس جان، خود را از پشت‌بامها به زمین افکندند. دستها و سرها شکسته شد. عمامة طلاب و سادات ذریة پیغمبر را جمع نموده آتش زدند؛ بچه‌های شانزده ـ هفده ساله را از پشت بام پرت کردند؛ کتابها و قرآنها را ـ چنانکه گفته شده ـ پاره کردند.

اکنون روحانیون و طلاب در این شهر مذهبی تأمین جانی ندارند. اطراف منازل علما و مراجع محصور کارآگاه و گاهی کماندو و مأمورین شهربانی است. مأمورین تهدید می‌کنند که سایر مدارس را نیز به صورت فیضیه درمی‌آوریم. طلاب محترم از ترس مأمورین لباسهای روحانیت را تبدیل نموده‌اند. دستور داده‌اند که طلاب را به اتوبوس و تاکسی سوار نکنند. در مجامع عمومی مأمورین به روحانیون ـ عموماً ـ و به بعضی افراد ـ به اسم ـ ناسزا می‌گویند و فحش‌های بسیار رکیک می‌دهند.

شبها پاسبانها ورقه‌های فجیع با امضای مجهول پخش می‌کنند. اینان با شعار «شاه دوستی» به مقدسات مذهبی اهانت می‌کنند. «شاه دوستی» یعنی غارتگری، هتک اسلام، تجاوز به حقوق مسلمین، و تجاوز به مراکز علم و دانش؛ «شاه دوستی» یعنی ضربه زدن به پیکر قرآن و اسلام، سوزاندن نشانه‌های اسلام و محو آثار اسلامیت؛ «شاه دوستی» یعنی کوبیدن روحانیت و اضمحلال آثار رسالت.

حضرات آقایان توجه دارند اصول اسلام در معرض خطر است. قرآن و مذهب در مخاطره است. با این احتمال، تقیه حرام است؛ و اظهار حقایق، واجب «وَلو بَلَغَ مَا بَلَغَ».

اکنون که مرجع صلاحیت‌داری برای شکایت در ایران نیست و ادارة این مملکت به طور جنون‌آمیز در جریان است، من به نام ملت از آقای علم، شاغل نخست‌وزیری، استیضاح می‌کنم: با چه مجوز قانونی در دو ماه قبل حمله به بازار تهران گردید، و علمای اعلام و سایر مسلمین را مصدوم و مضروب نمودید؟ با چه مجوز علما و سایر طبقات را به حبس کشیدید که جمع کثیری در حبس به سر می‌برند؟ با چه مجوزی بودجة مملکت را خرج رفراندم معلوم‌الحال کردید؟ در صورتی که رفراندم از شخص شاه بود ـ و بحمدالله ایشان از غنی ترین افراد بشر هستند ـ با چه مجوز مأمورین دولت را که از بودجة ملت حقوق می‌گیرند برای رفراندم شخصی التزاماً به خدمت واداشتند؟ با چه مجوزی در دو ماه قبل بازار قم را غارت کردید، و به مدرسه فیضیه تجاوز نمودید و طلاب را کتک زده و آنها را به حبس کشیدید؟ با چه مجوز در روز وفات امام صادق ـ سلام‌الله علیه ـ کماندوها و مأمورین انتظامی را با لباس مبدل و حال غیرعادی به مدرسه فیضیه فرستاده و این همه فجایع را انجام دادید؟ من اکنون قلب خود را برای سرنیزه‌های مأمورین شما حاضر کردم، ولی برای قبول زورگوییها و خضوع در مقابل جباریهای شما حاضر نخواهم کرد. من به خواست خدا احکام خدا را در هر موقع مناسبی بیان خواهم کرد؛ و تا قلم در دست دارم کارهای مخالف مصالح مملکت را برملا می‌کنم. اکنون یک چشم مسلمین بر دنیای خود، و چشم دیگرشان بر دین خود گریان است. و حکومت چند ماهة شما با کارهایی که می‌کنید اقتصاد، زراعت، صنعت، فرهنگ و دیانت مملکت را به خطر انداخته، و مملکت از هر جهت در شرف

سقوط است. خداوند تعالی اسلام و مسلمین را در پناه خود و قرآن حفظ فرماید⁽¹⁾

نوشته اخیر امام خمینی، همه را قوت قلب داد و ورد زبان عامة روحانیون و مردم عادی شد. دیگر همه دانستند که با اوضاع کنونی ایران و استبداد حاکمان آن، تقیه حرام است و اظهار حق واجب. علاوه بر سید حمید روحانی، برخی محققان دیگر اهمیت و تأثیر شگرف اعلامیة «شاهدوستی یعنی غارتگری» را در نوشته‌های خویش آورده‌اند.

علی دوانی، آن را «نقطة عطفی در مبارزه روحانیت با دستگاه سلطنت» عنوان کرده است⁽²⁾جلال‌الدین مدنی معتقد است: «فتوای امام مؤثرترین دستوری بود که همه مردم و به خصوص روحانیت را به جنبش بی‌سابقه واداشت و سازش و تسلیم را مردود نمود و فکر عقب‌نشینی را از بین برد.»⁽³⁾به گفتة «مسعود بهنود»: «اعلامیه شاهدوستی یعنی غارتگری چون بمب در سراسر کشور ترکید و هزاران نسخه از آن تکثیر شد.»⁽⁴⁾

همان‌گونه که محققان آورده‌اند، اعلامیة امام خمینی که در آن مسایل مهمی مطرح شده بود، تأثیر بسیار زیادی در سراسر کشور گذاشت. بی‌تردید، مهم‌ترین و خونین ترین تأثیر زودهنگام فتوای امام خمینی در میان عشایر فارس نمود پیدا کرد. نبرد سنگین و خونین «گجستان» در 31 فروردین 1342 میان نظامیان حکومت پهلوی و عشایر بویراحمد و ممسنی، کاملاً متأثر از اعلامیه امام خمینی بود. مبارزان عشایر، پس از شنیدن و خواندن این اعلامیه، به طور کامل خود را مهیای نبردی خونین نمودند. این نبرد شدید و خونین، در 31 فروردین 1342 اتفاق افتاد و به جنگ «گجستان» مشهور گشت⁽⁵⁾

نهضت امام خمینی و نقش گروههای مختلف مردمی و سیاسی

نهضتی که به رهبری امام خمینی، از نیمة دوم سال 1341 آغاز گردید، بسیاری از گروههای مختلف مردمی و حتی سیاسی را وارد عرصة مبارزه و سیاست کرد. علاوه بر

روحانیون و طلاب جوان حوزة علمیه در سراسر کشور، که از ابتدا هستة اصلی و اولیه نهضت را تشکیل دادند، گروههای مختلف مردمی و سیاسی و فرهنگیان و دانشگاهیان نیز حضور و نقش به سزایی ایفا کردند. در میان گروههای مردمی و اهل حرف، بازاریان و صنوف متعدد آن، از فعال‌ترین گروه‌های صنفی مردمی در همراهی و حمایت روحانیون بودند. این دسته که غالباً ارتباط وثیق و تنگاتنگی با روحانیت داشتند، تعصب مذهبی خویش را نشان می‌دادند، و در مسایلی که روحانیون در برابر حکومت موضع‌گیری می‌کردند، به حمایت آنان برمی‌خاستند. در برخی مواقع، آنچنان تعصب دینی نشان می‌دادند که مراجع را زیر سئوال می‌بردند و خواهان تعطیلی درس و بحث آنها می‌شدند⁽¹⁾به علاوه، با اعلامیه‌های جداگانه «پشتیبانی کامل خود را از رهبران دینی و مراجع تقلید» ابراز می‌نمودند. و اعلام می‌کردند: «در دفاع از حریم مقدس اسلام از هیچ‌گونه فداکاری دریغ نخواهند نمود.»⁽²⁾

گذشته از بازاریان، دانشگاهیان خاصه دانشجویان فعال سیاسی، نسبت به لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی و لوایح شش‌گانه واکنش تند و صریح نشان دادند. بنا به نقل سیدحمید روحانی «دانشجویان دانشگاه تهران در جریان لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی «با تشکیل میتینگ بزرگی به قم شتافتند و در صحن مطهر و مسجد اعظم و منازل علمای قم، به تظاهرات دست زدند و پشتیبانی خود را از خواسته‌های علمای اسلام اعلام داشتند.»⁽³⁾در بهمن ماه 1341 نیز دانشجویان دانشگاه تهران، همانند دیگر اقشار مردم تهران در تظاهرات اعتراض‌آمیز علیه اصلاحات شش‌گانه شاه شرکت کردند و از جانب پلیس کتک‌کاری و ضرب و شتم شدند. اعلامیه‌ای با امضای «دانشجویان مسلمان دانشگاه تهران» در حمایت و طرفداری از روحانیون و مبارزة آنها علیه اقدامات حکومت، منتشر گردید⁽⁴⁾

اتحادیه‌ای با نام «فرهنگیان و دانشجویان ایران»، در اعلامیة خویش عنوان کرده بود:

به پیروی از منویات مقدس مراجع عالیقدر تقلید حوزة علمیه قم، به علت لطمات و

صدماتی که از طرف هیأت حاکمه فاسد و خائن به اسلام عزیز و پاسداران عظیم‌الشأن آن وارد شده است، اولین روز بهار طبیعت (عید نوروز) را مبدل به عزا کرده و به همین مناسبت به عموم مسلمین که از تجاوزات جباران روزگار به ستوه آمده‌اند تسلیت عرض می‌کند... امید است در اثر حرکت و جنبش روزافزون مسلمانان غیور، سال 1342 سال انقلاب و طلیعة شکست قطعی دیکتاتوری و پیروزی نهایی مسلمانان باشد...⁽¹⁾

از میان گروه‌های سیاسی، تنها «نهضت آزادی ایران» بود که با اعلامیه‌های خود فعالیت جدی نمودند و در مخالفت اقدامات اصلاحی دولت و شاه، واکنش نشان دادند و در حمایت روحانیت مبارز تلاش کردند. ایلات و عشایر فارس نیز از جمله فعال‌ترین طبقات مردمی مسلمان ایران بودند که مورد هجوم حکومت واقع شدند و با تأسی از نهضت روحانیون ایران، خاصه امام خمینی، علیه رژیم قیام کردند. سیدحمید روحانی آورده است که در جریان مخالفت روحانیون با تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی «رهبران ایلات و عشایر فارس نیز با ارسال طومار و نامه به مقامات روحانی قم، آمادگی خود را برای فداکاری و جانبازی اعلام کردند.»⁽²⁾اما، قیام اصلی عشایر جنوب به دنبال اوج‌گیری نهضت امام خمینی و فشار مضاعف حکومت پهلوی، در نیمه اسفندماه 1341 به صورت مسلحانه و علنی آغاز گردید⁽³⁾

در هر حال، نهضت روحانیون ایران ـ که از قم آغاز شد و رهبری آن را امام خمینی برعهده گرفت ـ در نیمه دوم سال 1341 و نیمه اول سال 1342 اقشار وسیعی از مردم ایران را وارد صحنه مبارزه کرد و به مخالفت حکومت پهلوی دوم فراخواند. حضور گروه‌های مختلف مردمی و سیاسی در نهضت روحانیت و همراهی و حمایت آنان، چشمگیر و برجسته بود.

موضع‌گیری نهضت آزادی ایران

«نهضت آزادی ایران» تنها گروه سیاسی بود که از نهضت روحانیت در مخالفت با

لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و لوایح شش ماده‌ای شاه، حمایت کرد. نهضت آزادی ایران در اردیبهشت 1340، با مرام‌نامة «مسلمانیم، ایرانی هستیم، تابع قانون اساسی ایران هستیم و مصدقی هستیم» تأسیس و تبلیغ شد⁽¹⁾هیأت مؤسس آن، عبارت بود از: سید محمود طالقانی، مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی، مهندس منصور عطایی، حسن نزیه، رحیم عطایی و عباس سمیعی⁽²⁾واکنش نهضت آزادی ایران در برابر تصویب‌نامة انجمن‌های ایالتی و ولایتی، در اعلامیه‌ای تحت عنوان «دولت از هیاهوی انتخابات انجمن‌های ایالتی چه خیالی دارد؟» نشان داده شد. در بخشی از اعلامیه آمده بود:

... امر مسلم این است که دل آقایان برای آزادی و حق انتخاب کردن کسی نسوخته است و به هیچ‌وجه قصد اعطای حق به زنها و یا مردها و اجرای انتخابات صحیح و واگذاری کارها به مردم در بین نیست. وقتی علی‌رغم صریح قانون اساسی و سنت 56 سالة مشروطیت... ملت ایران را از انتخابات مجلس شورای ملی محروم می‌کنند خیلی مضحک است که بخواهند به خانم‌ها حق رأی انتخاب نمایندگان انجمن‌های ایالتی و بعد مجلس شورا را بدهند! مگر مردها در این مملکت چه حالا و چه دوره‌های بعد از کودتا که با آن رسوایی انتخاباتی به عمل می‌آمد حق رأی دارند و داشتند که زنها از آن محروم باشند؟!...⁽³⁾

اعضای نهضت آزادی ایران، ضمن برشمردن علت و انگیزه‌های حکومت از تصویب‌نامه مزبور، پیشنهاد داده بود:

... نهضت آزادی ایران از دولت بسیار دلسوز و قانون‌پرست و دموکراسی طلب استدعا دارد فعلاً حق باز گرفته مردها را به خودشان پس بدهد و دخالتی در انتخابات ننماید تا بعد نوبت صحبت خانم‌ها و انجمن‌های ایالتی برسد⁽⁴⁾

نهضت آزادی، هم‌چنین در زمینه حمایت از «قیام عمومی و منطقی و دینی طبقة عالیة روحانیت» و «هم‌آهنگی و روشن‌بینی و شهامت» آنان، «خوشوقتی و سپاسگزاری»

خود را در اعلامیه‌ای مستقل انتشار داد؛ و از «سکوت و خفقان محکم دستگاه تبلیغاتی هیأت حاکمه و روزنامه‌های مزدور و سانسور» در باب اعلامیه‌ها و تلگرافات اعتراض‌آمیز یک ماه اخیر علما و نادیده گرفتن «صدها مجلس عظیم انبوه» در تهران و قم، معترض گشته بود⁽¹⁾به علاوه، در اعلامیه‌ای دیگر «تشکر نهضت آزادی ایران از آیات عظام» را اعلان کرده بود⁽²⁾

پس از انتشار لوایح شش‌گانه و اقدام شاه به انجام رفراندم که فعالیت روحانیون به رهبری امام خمینی شدت یافت؛ نهضت آزادی ایران در اعلامیه‌ای تحت نام «هدف روحانیون از مبارزة اخیر»، به طور کلی به «سه هدف اساسی» مبارزه روحانیت پرداخت⁽³⁾

این اهداف، به اعتقاد آنان عبارت بود از:

1ـ مبارزه با قانون‌شکنی

2ـ مبارزه علیه تقویت اقلیتهای ضداسلامی

3ـ دریدن ماسک اصلاحات دروغی⁽⁴⁾

در دو سه روز اول بهمن ماه که تظاهرات عمومی و اعتراضات دسته‌جمعی علما و مردم در تهران و قم شدت یافته بود، نهضت آزادی ایران در اعلامیه‌ای مهم و مفصل ـ در سوم بهمن 1341 ـ به نقد «انقلاب» شاه پرداخت⁽⁵⁾عنوان اعلامیه «ایران در آستانه یک انقلاب بزرگ(!) و برگرداندن تاریخ خود» بود. آنان، در بررسی «انقلاب بزرگ شاهانه»، چهار مسئله را مورد مطالعه و نقد قرار داده بودند: «کی انقلاب می‌کند؟ چرا [انقلاب] می‌کند؟ چگونه [انقلاب] می‌کند؟ چه نتایجی حاصل می‌شود؟.»⁽⁶⁾

نهضت آزادی معتقد بود: «عامل این انقلاب‌ها نه دهاتیها هستند، نه شهریها، نه ملت، نه مجلس و نه دولت. یک نفر است: شخص پادشاه مملکت. [که] این خود در تاریخ

انقلاب‌های جهان انقلابی است!»⁽¹⁾

اعضای نهضت آزادی، در توضیح این «پدیدة نوظهور تاریخ» و انقلاب شگفت اعلیحضرت، می‌نویسند:

... معمولاً انقلاب دو طرف دارد و انقلاب کنندة آن طرف توسری خوردة زجرکشیدة محروم شدة خشمگین شدة مظلوم اجتماع است و انقلاب را در برابر طبقة قاهر غاصب حاکم ظالم انجام می‌دهد. اما امروز هیأت حاکمه و دستگاهی انقلاب می‌نماید که تا دیروز خود از طریق اربابها و مالک‌ها و مأمورین دولت[،] یگانه حامی نظام ارباب رعیتی و فئودالیته و وکیل‌ساز و برخوردار از اقتصاد و اجحاف مالکیت و سرمایه‌داری بود و در مرحلة نهایی عامل تمام فشارها و فسادها که بر رعایا و بر ملت وارد می‌آمد محسوب می‌شد. انقلاب از این بزرگتر نمی‌شود که با یک گردش کوچک زمان [،] ضارب خوش‌زبان مدافع مضروب بی‌زبان بشود!...⁽²⁾

در اعلامیه آمده بود، که در دنیای کنونی و «حکومت‌های متمرکز شده و مسلط و مطلع قرن حاضر» دیگر جایی برای «رژیم ملوک‌الطوایفی و قدرت‌های خانخانی و ایلیاتی» وجود ندارد، و در عمل چنین قدرتی نیست. در واقع هر «مالک و اربابی» که وجود دارد، و هر تجاوز و تعدی و تحکمی که می‌کند «تماماً با پشتیبانی مأمورین دولت و دربار بوده و هست.»⁽³⁾

به علاوه:

اگر دولت و دستگاه فاسد و رشوه‌گیر نبود و دادگستری واقعاً دادگستری بود[و] سایه دین و قانون... بر مرز و بوم این کشور حکومت می‌نمود[،] کله گنده‌ترین اربابها جرأت کوچک‌ترین تعدی به ضعیف ترین رعیت یا کارگر را نمی‌نمود و اصلاً چنین املاک و اموال بی‌حد و حصر در دست کسی جمع نمی‌شد... بنابراین ریشه و پایه همة فشارها و فسادها و خرابی‌ها دولت و دولتی‌ها و صاحب اختیار دولت‌ها بوده اند... در مملکتی که احزاب ملیون و مردم آن فرمایشی و ساختگی

باشد کنگره دهقانانش و انقلابش و مراجعه به آراء عمومی‌اش هم باید فرمایشی و ساختگی باشد⁽¹⁾

در اعلامیة مزبور، علت این انقلاب را «سیاست آمریکا» دانسته که: «طالب اصلاحات ارضی و مبارزه با فساد بودند. اصلاحات ارضی برای آنکه جلو کمونیسم را بگیرد و مبارزه با فساد برای آنکه کمک‌های بلاعوض و باعوض... آنها حیف و میل نشود.» دولت امینی که «برنامه موردنظر آمریکا را انجام می‌داد»، با عملکرد خویش، «برای خود احراز شخصیت و کسب وجاهت و قدرت می‌نمود و مقام سلطنت در محاق می‌رفت.» معهذا، «همانطور که گفتند و نوشتند و شنیدند مسافرتی به اروپا و آمریکا به عمل آمد و وعده و قول و قراری مبادله شد که شخص اول مملکت [،] شخص اول و وسط و آخر مملکت و مجری ظاهر و باطن برنامه‌ها باشد.»⁽²⁾

بنابراین، شاه با مسافرت به آمریکا و پذیرش منویات آنان، انجام «برنامه» را برعهده گرفت، تا «حفظ سلطنت استبدادی از یک طرف و حراست و توسعة منافع استعماری (اعم از روس و انگلیس و آمریکا) از طرف دیگر» تحقق یابد⁽³⁾فرجام چنین اهدافی، یعنی: «توافق همة جانبة کامل مطمئن!»⁽⁴⁾

در بخش دیگر اعلامیه، به انجام «رفراندوم» و اشکالات مترتب بر آن پرداخته شده است⁽⁵⁾در قسمت پایانی نیز «نتایج و آثار رفراندوم» را برشمرده، به «بی‌اعتبار کردن هر چه قانون و نظام و حقوق» و «تزلزل و رکود در کل ارکان اقتصادی و تولیدی کشور»، خاصه «کشاورزی»، اشاره کرده است⁽⁶⁾به اعتقاد تهضت آزادی، این اعمال، همه در راستای «سیاست خارجی استعمار نوین» بود، که هم مشتاق و هم منتظر آن بودند⁽⁷⁾زیرا:

... از مدت‌ها قبل طلایه‌ها و آثار آن با اعزام کارمندان ایرانی به اسرائیل و استشاره استخدام اکیپ‌های سیار و ثابت کارشناسان اسرائیلی یعنی تصرف‌کنندگان وزارت

کشاورزی به خوبی هویدا شده است و چندی است چون لاشخوران و کلاغان شوم پیش‌آهنگ به بالای این بیمار محتضر به پرواز درآمده‌اند⁽¹⁾

همزمان با انتشار اعلامیة نهضت آزادی در سوم بهمن ماه، اعضای برجستة آن یکی پس از دیگری دستگیر و روانة زندان شدند. بدین ترتیب، فعالان نهضت آزادی که اکثراً افراد معتقد و مذهبی بودند، با شعار ملیت و مذهب همراه روحانیت مبارز، علیه اصلاحات شاه موضع‌گیری شدید نمودند و سرانجام بازداشت، محاکمه و زندانی گشتند.

فصل چهارم: قیام عشایر کوهمره سرخی و قشقایی

قتل ملک‌عابدی سرآغاز هجوم مجدد حکومت پهلوی به عشایر جنوب

پسین روز دوشنبه، مورخ 21 آبان ماه 1341، در «تنگاب» (= تنگ آب) فیروزآباد فارس، قتلی اتفاق افتاد، که سرآغاز هجوم مجدد حکومت پهلوی به ایلات و عشایر جنوب بود.

قتل مهندس «ملک عابدی »⁽¹⁾رئیس اصلاحات ارضی فیروزآباد، که کاملاً اتفاقی بود؛ مستمسک مهمی برای سرکوب قطعی و دائمی عشایر جنوب به دست عمّال پهلوی دوم گردید.

تبلیغات سرسام‌آور، مستمر و طولانی عمّال رژیم، تمام صفحات روزنامه ها و مجلات و نیز رسانه‌های سمعی و بصری را فراگرفت. به نظر می رسد، تمام این تبلیغات، علیه عشایر جنوب و در جهت ایجاد زمینة مساعد برای سرکوب شدید و خشن آنان و تمهیدات مناسب خاتمه دادن به زندگی ایلی و عشیره‌ای و اقتدار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آنها بوده است. «حسن ارسنجانی» وزیر کشاورزی وقت به

صراحت اعلام داشت: «به افتضاح چادرنشینی در فارس خاتمه می‌دهیم.»⁽¹⁾این گفتة کسی است که ظاهراً از روشنفکران و آزاداندیشان عصر بوده؛ و خواهان رهایی رعیت از سلطه مالک و خان!⁽²⁾اما، او که بنا به نقل محمد بهمن‌بیگی «سنگ دهقان‌نوازی را بیش از دیگران بر سینه می‌زد از این قتل اتفاقی پیراهن عثمان ساخت.»⁽³⁾

استاندار فارس سپهبد «کریم ورهرام» نیز در بهمن ماه همین سال اعلان نمود: «دولت ایران از دو ماه قبل در خاک⁽⁴⁾فارس و شاید هم همه نقاط کشور کلمه (عشایر) را از مکاتبات خود حذف کرده است، ما دیگر کسی را بنام (عشایر) نمی‌شناسیم. در فارس کلیه سازمانهای عشایری ارتش حذف شده و افسرانی که بنام (افسران عشایری) نامیده می‌شدند از مناطق مختلف احضار شده‌اند.»⁽⁵⁾

بنابراین، قتل ملک‌عابدی که نه «مالکان» از آن خبر داشتند و نه مردم، بهترین بهانة حکومت محمدرضا شاه برای سرکوب و حذف عشایر گردید.

عکس‌العمل حکومت:

محمدرضاشاه و دولتمردان او که گویا منتظر چنین واقعه‌ای بودند؛ خیلی زود عکس‌العمل شدید و تهدیدکننده نشان دادند. اعلام عزای عمومی و تعطیل عمومی، تغییر سریع استاندار فارس، اعلان حکومت نظامی در فارس و شیراز، تغییر فرمانده لشکر 10 فارس، سرکوبی شدید نقاطی که نسبت به آن سوءظن پیدا شود و انجام اصلاحات ارضی در سراسر فارس؛ از جمله اقدامات و عکس‌العمل رژیم بود.

شاه در مراسم تقسیم املاک کرمانشاه اعلام داشت: «مهندس عابدی یک سرباز شهید وطن است. و من مقرر کردم که عزای ملی اعلام شود... ]و[ اطمینان می‌دهم که خونبهای او را از قاتلین او و محرکین قاتلین او خواهیم گرفت].[ بدین مناسبت در این محل اعلام

یک دقیقه سکوت می‌کنم.»⁽¹⁾

در همین روز ـ 23 آبان 1341 ـ دولت، اعلامیه زیر را منتشر کرد:

هموطنان عزیز چنانکه اطلاع یافتید مهندس ملک عابدی رئیس حوزة اصلاحات ارضی منطقه فیروزآباد فارس بر اثر یک توطئه ناجوانمردانه شهید شد. آنچه تا امروز روشن شده این است که توطئه بدست کسانی انجام گرفته که تاکنون چه مستقیم و چه غیرمستقیم از دسترنج رعیت سابق استفاده کرده‌اند. منافع این اشخاص در جهت عکس منافع ملی ماست و برای بنده و برده نگهداشتن فرزندان ایرانست. البته برای خواهران و برادران عزیز تردیدی نیست که معنی اجراء لایحه اصلاحات ارضی یعنی آزادی قاطبه ملت ایران و بنابراین جوان ناکام مهندس ملک عابدی شهید راه آزادی و سرافرازی ملت ایرانست. من امروز را حسب‌الامر شاهانه روز عزای ملی اعلام می‌دارم و فردا هم به همین مناسبت تعطیل عمومی است. باز هم به کسانی که در راه استقلال ما ـ آزادی ما و سربلندی ما در دنیای امروز اخلال می‌کنند چنانکه هفته پیش اعلام کردم می‌گویم که چرخ زمانه به عقب برنمی‌گردد⁽²⁾اصلاحات باید بسرعت پیش برود و دولت با نهایت قدرت هرگونه توطئه را در هر کجا پیش بیاید در هم خواهد کوبید. و توطئه‌کنندگان را به ملت ایران معرفی خواهد کرد و به همین منظور:

1ـ در شیراز که مرکز توطئه این عمل ناجوانمردانه شده بود حکومت نظامی اعلان شد تا مرکز هر فسادی را ریشه‌کن نماید.

2ـ سپهبد ورهرام به استانداری فارس منصوب گردید.

3ـ برای دستگیری قاتلین اقدامات سریع در جریان است.

4ـ دستور داده شد در هر نقطه سوءظنی در تهیه چنین توطئه برود بشدت سرکوبی شود.

5ـ از امروز در سراسر فارس انجام اصلاحات ارضی اعلام گردید.

نخست‌وزیر ـ اسدالله علم ⁽¹⁾

پس از این اعلامیه، سخنرانی‌های شدید و غلیظ و گفته‌های تهدیدآمیز ارسنجانی ـ وزیر کشاورزی ـ و نیز استاندار فارس کریم ورهرام، مدام در روزنامه‌ها و مجلات منتشر شد. شاید، به همین دلیل بوده که امام خمینی(ره) در برخی نوشته‌ها و گفته‌های خویش ـ در سال 1341 ـ به ارسنجانی حمله می‌کند، و او را همردیف اسدالله علم می‌شمارد.

وی در سخنرانی 6 آبان 1341 در منزل خود ـ و پیش از جریان قتل ملک عابدی ـ ارسنجانی را مورد حمله قرار می‌دهد و عنوان می‌کند: «به حساب ارسنجانی هم روزی خواهند رسید.»⁽²⁾وی در پیام مورخ 3 بهمن 1341 به ملت ایران، پس از ذکر مصائب و سختی‌های علما و جامعة مسلمین و مسلمان در ایران، می‌گوید: «این است حال ما، تا آقای علم و ارسنجانی چه بگویند.»⁽³⁾

به علاوه، در سخنرانی 12 اردیبهشت 1342، ضمن یادآوری تذکرات خویش به شاه در جریان رفراندم لوایح شش‌گانه، عنوان می‌کند که من به شاه نصیحت کردم و گفتم: «نکن این کار را، این رفراندم را نکن... اگر امروز ارسنجانی چهار تا رعیت را بیاورد برقصاند و بگویند: زنده باد؛ فردا چهار تا رعیت می‌آیند و می‌گویند: مرده باد...»⁽⁴⁾

در هر حال، ارسنجانی از آتش‌بیاران معرکه گردید و با تهدیدات مداوم خویش، اوضاع فارس را به تدریج به سوی بحران و نابسامانی سوق داد⁽⁵⁾

تغییرات سیاسی در فارس:

نخستین تغییر در مدیریت سیاسی فارس، استاندار بود. «غلامرضا فولادوند» استاندار فارس، بلافاصله پس از قتل ملک عابدی، عزل گردید؛ و به جای وی سپهبد کریم ورهرام منصوب شد⁽¹⁾بنا به نقل «فردوست»، ورهرام «فردی بسیار از خودراضی، مشروب‌خوار، خانم‌باز در حد افراطی و نادرست بود.»⁽²⁾

معهذا چنین فردی به استانداری فارس برگزیده شد. گفتار و کردار تند و تهدیدآمیز وی، بیشتر از ارسنجانی، اوضاع فارس را بحرانی و مغشوش نمود. داستان انتصاب و اعزام وی به استانداری فارس، در مجله «روشنفکر» آمده است. بر اساس مطالب مجله، «....به امر شاه، دولت، سپهبد ورهرام را به استانداری فارس انتخاب کرد تا با قدرت و اختیارات تام رهسپار شیراز شده، توطئه را در نطفه خفه کند... سپهبد ورهرام ساعت 5/7 صبح چهارشنبه ]23 آبان 1341[ در فرودگاه بحضور شاهنشاه رسید... شاهنشاه در چند جمله کوتاه دستورات خود را صادر فرمودند. ورهرام بلافاصله عازم شیراز گردید... اطلاعاتی که به او رسیده بود حکایت از آن داشت که استان فارس دستخوش انقلاب و هرج و مرج شده و مالکین عده‌ای ماجراجو و اخلال‌گر را برای ایجاد رعب و وحشت در دل مردم اجیر کرده‌اند. این ماجراجویان همه با سلاحهای جنگی و شکاری مسلح هستند و تصمیم دارند که در نقاط دور و نزدیک دست باغتشاش بزنند!»⁽³⁾در واقع ورهرام با چنین ذهنیت نادرست و بدبینانه‌ای، وارد شیراز گردیده است. بنا به نقل گزارشگر مجله روشنفکر، وی دستور می‌دهد «تا همة مالکین را احضار کنند. روز پنجشنبه ]24 آبان 1341[ او در ملاقات با مالکین طوری صحبت کرد که پس از پایان جلسه همه ماست‌ها را کیسه کردند و باصطلاح نطفه‌های توطئه فروکش کرد و خوابید! ورهرام با قیافه اخم‌آلود و عصبانی بمالکین اخطار کرد:«اگر سروصدا راه بیاندازید، اگر دسیسه‌بازی کنید، اگر

بخواهید نقشه بکشید و جنجالی درست کنید. آنوقت لباس نظامی میپوشم، قداره را از رو می‌بندم و با توپ و تانک آدم میکشم،! من ورهرام هستم و امنیت می‌خواهم].[ نسل کسی که امنیت را بهم بزند از روی زمین برمی‌دارم.» بعد از این جلسه ناگهان سروصداها خوابید و محیط شیراز آرامش نسبی پیدا کرد.»⁽¹⁾

به رغم خوشبینیِ نویسندة مطلب، نه تنها سروصداها نخوابید؛ که به تدریج بیشتر و پرآوازه‌تر گردید.

روزنامه کیهان، گفتة اخیر ورهرام را در صفحة اول و به صورت برجسته، به چاپ رساند.

سپهبد ورهرام استاندار فارس امروز ]24 آبان 1341[ در اجتماع مالکان و طبقات مختلف فارس اظهار داشت: من مخالفان امنیت را زنده نمیگذارم! کاری نکنید که لباس نظامی بپوشم و قداره از رو به بندم و با توپ و تانک آدم بکشم⁽²⁾

تغییر مدیریت در فارس، منحصر به استاندار نبود. در همان اوان پس از واقعه و همزمان با تعویض استاندار فارس، فرمانده نظامی لشکر 10 فارس نیز تغییر کرد. فرمانده جدید، سرتیپ «عبدالعلی اورمزد» بود، که در تاریخ 23 آبان ماه 1341 وارد شیراز شد⁽³⁾علاوه بر فرمانده لشکر 10 فارس، فرمانده لشکر 9 خوزستان اندکی پس از قتل ملک‌عابدی تغییر یافت. سرتیپ «محمدحسین ضرغام» به عنوان فرمانده جدید، در تاریخ 24 آبان وارد اهواز شد و اقدامات خویش را آغاز کرد⁽⁴⁾

در فارس، تغییر دیگر در «سازمان اطلاعات و امنیت» (= ساواک) صورت گرفت. سرهنگ «مسعود حریری» ⁽⁵⁾از آذرماه 1341، به جای «محمدعلی آرشام»⁽⁶⁾، ریاست ساواک فارس را بر عهده گرفت؛ و در این زمینه خدمات شایانی در سرکوب قیام

عشایر جنوب انجام داد⁽¹⁾

تبلیغات رسانه‌ای

علاوه بر گفته‌های تهدیدآمیز رجال رژیم؛ حجم تبلیغات روزنامه‌ها و مجلات، نیز بسیار سنگین و گیج‌کننده بود. از همان آغاز واقعه، مطالب مندرج در مجلات و روزنامه‌ها، تحریک‌آمیز و هدایت شده بود. تقریباً بیش از دو هفته، صفحات اول روزنامه‌های رسمی کشور ـ خاصه کیهان و اطلاعات ـ مختص ماجرای قتل ملک‌عابدی و پیامدهای آن بود. در همان نخستین روز، واقعه قتل ملک‌عابدی را «به تحریک مالکین» منتسب نمودند؛ و این خود زمینة مناسبی بود برای سرکوب آنان! روزنامه اطلاعات می‌نویسد: «عده‌ای افراد مسلح در جاده شیراز ـ فیروزآباد بتحریک مالکین رئیس اصلاحات ارضی فیروزآباد را کشتند... مرحوم مهندس عابدی با شلیک پانزده گلوله بقتل رسید و مهاجمین از جلو و عقب باو حمله کردند... تعداد مهاجمینی که با تفنگ سر راه جیپ حامل مهندس عابدی را گرفتند پانزده تا بیست نفر بود... رئیس دارائی شیراز و چند نفر دیگر نیز همراه مهندس عابدی بودند اما مهاجمین فقط او را بگلوله بستند.»⁽²⁾

روزنامه‌های گمنامی نظیر «آتش» نیز این گونه اطلاع‌رسانی می‌کردند: «پریروز مهندس ملک‌عابدی ... در راه اجرای قانون اصلاحات ارضی قربانی مطامع چند مالک بزرگ فارس گردید.»⁽³⁾

در میان مجلات مشهور، مجله «روشنفکر» بلافاصله به اعزام خبرنگار و عکاس ـ به شیراز و فیروزآباد ـ پرداخت؛ و نخستین گزارش مفصل حادثه را در اول آذرماه 1341، تحت عنوان «مرگ فئودالیسم» انتشار داد. در این گزارش، به زعم گردانندگان مجله «برای اولین بار خبرنگار اعزامی ]آنان[ اسرار قتل مهندس ملک‌عابدی را فاش می‌کرد.»⁽⁴⁾

مطالب مندرج در مجله، مؤید زمینه‌سازی و تمهیدات مناسب جهت سرکوب ایلات و عشایر بود. در مطالب مجله روشنفکر، به هماهنگی و همدستی «روحانی‌نماها» و

مالکین،اشارة صریح شده است. خبرنگار روشنفکر می‌نویسد:

درست هفده ساعت پس از حادثه قتل مهندس ملک‌عابدی من وارد شیراز شدم. شیراز حالت هیجان‌زده و تب‌آلودی داشت! همه‌جا صحبت از توطئه آدمکشان نقابدار و چگونگی دخالت مالکین در این امر بود... اخبار مربوط بجلسات مخفیانه و پی‌درپی مالکین و توطئه‌گران به این هیجان و اضطراب بیشتر دامن میزد... مضمون این شایعات همه یکی بود و حکایت از آن داشت که قتل مهندس ملک‌عابدی سرآغاز یک سلسله آدمکشیها و ترورهائی است که بزودی اتفاق خواهد افتاد! در جلوی مسجد وکیل من از زبان مرد ریشوئی که برای چند تن از اطرافیانش حرف میزد شنیدم: ـ امروز آقا چند تا میهمان کله‌گنده داشت. خیلی حرفها زدند و خیلی تصمیمات گرفتند. تق این تصمیمات همین یکی دو روز در می‌آید و شما خواهید دید که چه جوئی از خون راه بیفتد! یکی از میهمانان به آقا میگفت «اگر شده همه دارائیم را بدهم، میدهم اما یک مأمور اصلاحات ارضی را زنده نمیگذارم! ....»⁽¹⁾

در بخش دیگری از مجله، مطلبی تحت عنوان «آدمها و کارها» آمده که نویسنده یا نویسندگان آن، با تصریح و تعصب خاص، مالکان و «روحانی‌نماها» را عرضه هجمه و هتک قرار داده؛ و اتحاد آنان را ـ به زعم خویش ـ فاش و محکوم نموده است.

بیش از یک هفته است که مردم ما در مرگ مهندس عابدی عزادارند. این نخستین بار نیست که عده‌ای از مالکین غاصب و مفتخور شمشیر بروی ملت می‌کشند. دست اینان از دیرباز بخون هزاران تن از مردم بی‌گناه آلوده شده است. هزاران تن از دهقانان شرافتمند ما، در سیاهچالهای همین قبیل مالکین از درد و گرسنگی جان سپردند. هزاران تن از آنان،زیر شلاق مالکین با فجیع‌ترین شکنجه‌ها مرده‌اند و هزاران تن دیگر، سینة پردردشان آماج تیرهای خیانتگر نوکران خان مالک شده است. کارنامة زندگی بسیاری از مالکین عمده، نسل بنسل با خون بی‌گناهان نوشته شده است. قرنها مال و جان و ناموس پانزده میلیون ایرانی، دستخوش هوسها و اعمال شیطانی آنان بوده است و اکنون که پایه‌های حکومت کثیف‌شان میلرزد و

فرو میریزد، بهراس افتاده‌اند و سگهای هار خود را بار دیگر برخ ملت می‌کشند. مهندس عابدی را در تنگه‌ای کشتند که سابقاً کمینگاه کثیف‌ترین راهزنان و دزدان این خاک بود. اکنون جای این راهزنان بیرحم را چه کسانی گرفته‌اند؟ چند مالک عمده که کم و بیش، هر کدامشان سابقة جنایتی دارند. این توطئه که از چندی پیش در فارس تکوین شده بود، با نامه ناصر قشقائی که از ژنو فرستاده بود فاش گردید. همه روشن‌بینان ایران، منتظر چنین حوادثی بودند. اصلاحات ارضی، بفرمان روائی هزاران سالة مالکین عمده پایان میدهد. تصادفی نیست که یکباره همة عوامل ارتجاع بصدا درآمده‌اند و قداره بسته‌اند. منافع حیاتی همة اینان بخطر افتاده است...⁽¹⁾

پس از توضیحات مجله در خصوص مالکین، نویسنده به سراغ روحانیون رفته، می‌نویسد:

آنچه در این چند ماه اخیر، در پشت پرده جریان داشت، از چشم مردم هوشیار ما پنهان نبود. همه می‌دانستند که هدف اصلی اعلامیه‌های آشکار و مخفی گروهی از کودن‌ترین عوامل ارتجاع چیست. بدبختی این گروه در جهل آنانست. خیال می‌کنند با تحریف اصول مذهبی که خود گناهی نابخشودنی است، میتوان چشم و گوش مردم را بست. در این روزهای اخیر متأسفانه برخی از روحانی‌نماها نیز که معلوم نیست به چه دلیل خود را نمایندة همة جامعه شریف و مقدس روحانیت میدانند، دست در دست‌های خونین این عده گذاشتند. هدف آنان چه بود؟ تجربه‌های تلخ گذشته پاسخ این پرسش است. کار اینان همیشه توطئه‌های عوامفریبانه بوده است. خودشان بعمد مردم را در جهل نگهداشته‌اند و هر بار که منافعشان اقتضاء میکند، از این جهل و نادانی استفاده‌های شیطانی میبرند. اینها حادثة سقاخانه و قتل «ماژور ایمیری» را درست کردند. اینان دستار معجزه بر سر کثیف‌ترین بندگان خدا بستند. خوشبختانه این بار گروه بیشماری از روحانیون واقعی چنانکه وظیفة مقدس آنها است، توطئه‌ها را نقش بر آب ساختند...⁽²⁾

به نظر می‌رسد، با انتشار و القای چنین مطالبی که تنها مالکان و روحانیون را مخالف «اصلاحات» شاه قلمداد می‌نماید؛ زمینه‌های ذهنی و عملی برخورد و سرکوب آنان و وابستگانشان آماده می‌شده است. ولی اینها همه بهانه‌های بی‌دلیل و غیرمستند بوده است.

به احتمال زیاد عمّال رژیم این را می‌دانستند که دست هیچ مالکی پشت پردة چنین قتلی نیست؛ و صرفاً برای سرکوب و منکوب نمودن ایلات و عشایر منطقه و روحانیت اصیل این گونه تبلیغات دروغین را پراکنده می‌ساختند. حتی آنان برای انحراف افکار عمومی و اعمال فشار جنون‌آسا بر عشایر منطقه، نامة ناصرخان قشقایی را که از ژنو برای روزنامه‌های رسمی ـ نظیر اطلاعات و کیهان ـ ارسال شده بود؛ همچون «پیراهن عثمان»، بردار و درفش خویش علم کرده بودند.

زمینه‌سازی دقیق سرکوب عشایر و ایلات منطقه، در همین مجله روشنفکر، تعبیه شده است:

منطقه‌ای که حادثه قتل مرحوم ملک‌عابدی در آنجا اتفاق افتاده یکی از نقاط حساس ایل‌نشین است. در این محل دوازده عشیره زندگی می‌کنند که خطرناترین آنها طوایف سرخی، گله‌زن، نمدی، طیبی، دشتی و [شش] بلوکی است. سرخی‌ها در راهزنی و آدمکشی نظیر و همتا ندارند! در زمان اعلیحضرت فقید ]رضاشاه[ مردی از این طایفه بنام «باباخان سرخی» سر به بیابان زد و یاغی شد. او با پنجاه نفر تفنگچی مدت بیست سال توانست مقاومت کند. باباخان در مدت چهل سال یاغیگری⁽¹⁾بیش از هفتصد آدم کشت زیرا که آدم‌کشی برای او از آب خوردن هم راحت‌تر بود! گله‌زنها و نمدی‌ها هم در تیراندازی مهارت زیادی دارند، اما در قساوت و بیرحمی هیچگاه به پای سرخی‌ها نمی‌رسند.»⁽²⁾

با این تمهیدات، اعمال هرگونه تعدی، فشار و خشونت، جهت کشف کانون توطئه و شناسایی قاتلین ملک‌عابدی، مجاز شمرده می‌شد؛ و زمامداران حکومت،برای قلع و قمع مخالفان، به هر چیزی دست می‌یازیدند.

روزنامه «مهر ایران»، در همان هفتة اول واقعه دست کم سه سر مقالة خویش را به تبیین و تحلیل قتل ملک‌عابدی و سخنان محمدرضا‌شاه و ارسنجانی اختصاص داد. سرمقاله‌های «خونبهای مهندس عابدی»؛ «خان برنمی‌گردد» و «اصلاحات ارضی در فارس» به این واقعه و تبعات و پیامدهای آن پرداخته بود⁽¹⁾

این گونه تبلیغات گسترده و مخرب، محدود به داخل کشور نبود؛ بلکه در روزنامه‌ها و مجلات بیگانه نیز انعکاس و رواج داشته است. نمونه‌هایی از آن را منابع داخلی منعکس نموده‌اند. روزنامه اطلاعات با چاپ مطلبی از روزنامه «دینا» ـ چاپ استانبول ـ آورده است که:

ارتجاع در مقابل اصلاحات بصورت قتل مهندس عابدی ظاهر شد⁽²⁾

نویسنده مقاله، ادامه می‌دهد:

... جنایت زشت و زیبا ندارد اما جنایتی که اخیراً در ایران رویداد زشت‌ترین و فجیع‌ترین جنایتی است که در تاریخ معاصر کمتر به نظایر آن بر میخوریم. این جنایت قتل یک فرد نیست ]بلکه[ قدمی است که ارتجاع در مقابل اصلاحات بزرگ ترقیخواهانه شاهنشاه ... برداشته است... ⁽³⁾

روزنامه کیهان، به نقل از مجله «تایم» آمریکا، در مطلبی تحت عنوان «جنایت در برابر اصلاحات» می‌نویسد: «در فارس «ملاکان فئودال گستاخانه رهبری نبردی را بر ضد هرگونه تحول و بخصوص بر ضد آمال و آرزوهای شخصی شاهنشاه در مورد اجرای برنامه‌های اصلاحات ارضی بدست گرفته‌اند.»⁽⁴⁾

همین روزنامه به نقل از روزنامه «کنبا» چاپ پاریس آورده است: «حکومت ایران نباید بهیچ وجه و بهیچ عنوان در قبال جهالت آنها ]فئودال‌ها[ عقب‌نشینی کند.»⁽⁵⁾

ماجرای نامه ناصرخان قشقایی:

ناصرخان قشقایی که در سال 1333 به دستور شاه کشور ایران را ترک و در آمریکا ساکن شده بود⁽¹⁾در تاریخ 19 آبان‌ماه 1341 نامه‌ای بدین مضمون به روزنامه‌های اطلاعات و کیهان می‌نویسد:

... خواهشمند است مقرر فرمایند شرح زیر را برای روشن شدن اذهان عمومی در آن جریده درج فرمایند ]که[ موجب کمال تشکر است.

از آنجا که هر کس مسئول مستقیم اعمال و افعال و اقوال خویش میباشد[،] خواستم بدین وسیله به اطلاع عموم برسانم که این جانب هیچ‌گونه مسئولیتی دربارة افعال و اعمال و اقوال کسان و خویشان و ایل و قبیله خود اعم از برادر و فرزند و دیگر بستگانم ندارم و در قبال ملت ایران و کشور عزیزم، بشخصه مسئول اعمال خود خواهم بود⁽²⁾

این نامه موجبی شد تا برخی مجلات و روزنامه‌ها و نیز حسن ارسنجانی واقعة قتل ملک‌عابدی را به تحریکات وی منسوب نمایند. وزیر کشاورزی ـ حسن ارسنجانی ـ عنوان کرد: «نامه ناصر قشقائی دلیل توطئه قبلی است.»⁽³⁾ارسنجانی البته برخلاف تحلیل خود از نامة ناصر قشقائی می‌گوید: «چند روز پیش خسرو قشقائی نماینده خود و خواهرش را نزد من فرستاده بود که ظاهراً اقدام به تهیه اظهارنامه اصلاحات ارضی کند.»⁽⁴⁾

به احتمال زیاد در نتیجة گفتة ارسنجانی بود که در مجلة روشنفکر راجع به قتل ملک‌عابدی نوشته شد: «این توطئه که از چندی پیش در فارس تکوین شده بود، با نامه ناصر قشقائی که از ژنو فرستاده بود فاش گردید.»⁽⁵⁾

تحلیل روزنامه اطلاعات از «نامه قشقائی» این بود که خسرو قشقایی محرک و بدخواه اصلی است و دیگر برادران ناصر قشقائی و خود وی از این گونه اعمال خلاف‌کارانه مبرا هستند.

اشاره‌ای که آقای محمدناصر قشقائی به برادر خود نموده مسلماً نظر او متوجه اعمال و رفتار خسرو قشقائی است که اکنون در آلمان بسر میبرد و از هرگونه تحریک و اعمال خلاف مصلحت ملک و ملت فروگذار نمی‌کند و آنچه دیگر برادران میکشند از رویة نامطلوب و کارهای زشت و تحریکات ناجوانمردانه او است... خوانندگان گرامی استحضار دارند که در حال حاضر که یکی از برادران قشقائی آقای محمدحسین قشقائی در تهران اقامت دارد ... هرگز وارد معرکه و ماجراهائی ]اینچنین[ نمی‌باشد⁽¹⁾

در روزنامة «آتش» به همدستی حسینقلی‌خان رستم و خسروخان قشقایی اشاره شده که جهت «جلوگیری از اجرای اصلاحات ارضی در فیروزآباد و ممسنی و قشقائی» و مبارزه با آن «خسروخان حواله کرده است که در حدود سیصد هزار تومان از عواید او را حسینقلی‌خان رستم صرف» این کار نماید⁽²⁾

اما، در واقع تمام این مطالب «ژورنالیستی» و هم‌چنین گفتة ارسنجانی وزیر کشاورزی نادرست و بدون سند و مدرک بود. حتی بعدها نیز به رغم تمام تحقیقات انجام گرفته از جانب دستگاههای مختلف رژیم ـ ساواک، ارتش، ژاندارمری، استانداری، شهربانی و... ـ هیچ سند و مدرکی دراین باب ارایه نشد. البته در خصوص ماجرای نامه ناصرخان قشقائی، جز چند مطلب ژورنالیستی فوق و سخن ارسنجانی؛ هیچ کدام از منابع رسمی و غیررسمی رژیم مطلبی ارایه و اظهار ننمودند. به علاوه تنها اتهام «محمدحسین‌خان قشقایی» برادر ناصرخان، که در دادگاه «سران عشایر فارس» به «دو سال حبس تأدیبی» محکوم گردید، این بود که در معیت «فتح‌الله‌خان حیات‌داودی» به منزل «امیربهمن صمصام بختیاری» رفته و برای عزیمت عبدالله‌خان ضرغامپور و ناصرخان طاهری به بویراحمد، تقاضای خودرو نموده است.

چنانکه پیشتر آمد، خود وی نیز در خاطراتش به همین موضوع اشارت دارد. وی می‌گوید:

یک روز در خیابان اسلامبول ]تهران[ به کافه نادری می‌رفتم که به فتح‌الله‌خان

حیات داوودی برخورد کردم. گفتم: کجا می‌روی؟ گفت که من به کافه نادری می‌روم].[ به طرف کافه راه افتادیم. در میان راه در خیابان اسلامبول که از جلو خانه مرتضی‌قلی‌خان بختیاری می‌گذشتیم، فتح‌الله‌خان پرسید: از این آقایان چه خبر داری؟ گفتم: گاهی پسرانش به اینجا می‌آیند. از دربان خانه پرسیدم که کدام یک از خوانین هستند؟ گفت: بهمن‌خان پسر مرتضی‌قلی‌خان اینجاست. من به حیات‌داوودی گفتم: حالا که بهمن‌خان اینجا هستند، بد نیست بالا برویم و در همین جا چای بخوریم. رفتیم پیش بهمن‌خان و در ضمن صحبتهایمان موضوع آمدن بویراحمدی‌ها را به تهران برای او تعریف کردیم و گفتیم که حالا زمستان شده و برف آمده و وضع مالی آنها مناسب نیست. حتی اگر به اصفهان بروند، چون اتوبوس به منطقه آنها نمی‌رود، آنها پولی ندارند که بتوانند یک ماشین کرایه کنند و به فلارد بروند. بهمن‌خان گفت که من در اصفهان یک اتومبیل دارم و پیشکارم هم آنجاست. من کارتی به شما می‌دهم که به آنها بدهید که آنها را در اصفهان به پیشکارم بدهند تا راننده‌ام آنها را ببرد و به مقصد برساند. ما هم به همین ترتیب عمل کردیم و رؤسای بویراحمد توانستند در زمستان خودشان را به خانواده‌هایشان برسانند و به زندگیشان برسند⁽¹⁾

وی اضافه می‌نماید، که پس از دستگیری و بازداشت در زندان قزل‌قلعه؛ «در بازجویی از من فقط دربارة بویراحمدی‌ها سؤال می‌کردند و موضوع دیگری را مطرح نمی‌کردند.»⁽²⁾

اندکی بعد، وی را آزاد می‌نمایند و او هم بدون مانع به خارج از کشور عزیمت می‌کند. پس از بازگشت به ایران، مجدداً دستگیر می‌گردد و مورد بازجویی قرار می‌گیرد. به گفتة وی «باز هم بازجوییها دربارة بویراحمدیها بود» و موضوع دیگری در میان نبود. بنابراین، هیچ‌گونه سؤال و حساسیتی بر سر قتل ملک‌عابدی و نامه ناصرخان قشقایی نشان داده نشده است.

علاوه بر این، به نظر نمی‌رسد برادران قشقایی ـ ناصر، خسرو، محمدحسین و ملک

منصور ـ پس از سقوط دولت دکتر مصدق و قدرت‌یابی مطلق شاه، اقدامات حادی علیه رژیم پهلوی انجام داده باشند. مدارک و اسناد موجود نیز مؤید این نظر است. حتی ارتشبد فردوست، به صراحت بیان می‌کند: «... پس از 28 مرداد 32 خیال محمدرضا]پهلوی[ از تحریکات برادران قشقائی راحت بود و تا انقلاب مزاحمتی از ناحیه آنها دیده نشد.»⁽¹⁾

وی نیز از کمک‌های مالی محمدرضاشاه به خسروخان قشقایی و برادرش محمدحسین صولت قشقائی، اشارات صریح دارد⁽²⁾او می‌گوید:

خسرو قشقائی در آلمان غربی زندگی می‌کرد و چون تحریکاتی علیه محمدرضا می‌نمود، دستور داد که ساواک ماهیانه 10 هزار تومان برای او حواله کند تا آرام شود. تصور می‌کنم این مبلغ تا 20 هزار تومان در ماه نیز افزایش یافت. یکی از برادران او در ایران بود و اکثراً وی را در منزل جم می‌دیدم... وی از وضع مالی خود شکوه می‌کرد و می‌گفت که زندگی معمولی خود را نیز نمی‌تواند اداره کند، لذا از محمدرضا کراراً برای او کمک مالی گرفتم و از من سپاسگزار بود⁽³⁾

ایرج کشکولی، موضوع مقرری خسروخان قشقایی را این‌گونه نقل می‌کند:

... تمام املاک خسروخان را رژیم شاه مصادره کرده بود. از جمله زمین‌های خدیجه بی‌بی، مادر خسروخان اصلاً مشمول اصلاحات ارضی نشد و همه را مصادره کردند. باغ ارم شیراز را نیز ضبط کردند. مادر خسروخان سروصدا کرد که شکایت خواهم کرد. بر این اساس، رژیم برای مادر خسروخان یک مقرری تعیین کرد... یعنی ماهانه مبلغی برای مادر خسروخان در نظر گرفته بودند. همین بعدها باعث رواج این شایعه شد که خسروخان از سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) پول می‌گرفته است⁽⁴⁾

بنابراین، به قطع یقین نامة ناصرخان قشقایی ـ که دستمایه تبلیغات منفی رسانه‌های رسمی و کسانی چون حسن ارسنجانی شده بود ـ دلیلی بر توطئه قبلی مالکان فارس و

تصمیم قتل ملک‌عابدی نبود.

اتحادیه فلاحتی فارس

یکی از مهمترین مراکزی که تاقبل از جریان قتل ملک‌عابدی، در مخالفت با اصلاحات ارضی، ظاهراً جنب و جوش زیادی داشت، اتحادیه فلاحتی فارس بود. این اتحادیه، مرکب از زمین‌داران بزرگ فارس بود که بیشتر شهرنشین بودند. کار اساسی آنان احتمالاً رتق و فتق امور کشاورزی، تولیدات بیشتر، ایجاد بازار مصرف و مکانیزه کردن امور کشاورزی خویش بوده است.

اسناد موجود نشان می‌دهد اعضای این اتحادیه در نیمة دوم آبان‌ماه 1341، با استفاده از مخالفت روحانیون نسبت به لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی، به جنب و جوش و تشکیل جلسه پرداخته؛ و با حضور در منازل روحانیون مشهور فارس، نارضایتی خود را نسبت به تقسیم اراضی اعلام داشته‌اند. البته براساس همین اسناد محرمانه، تمام تحرکات و اقدامات اعضای اتحادیه، تحت‌نظر و مراقبت ساواک فارس بوده است. گزارش‌های دقیق و جزئی ساواک فارس، نیز حاکی از این مهم است. در تاریخ 18/8/1341 ساواک فارس به استاندار اعلام می‌نماید:

...در این چند روزه جنب و جوش بیسابقه‌ای از طرف طبقه مالک در زمینه مخالفت با اصلاحات ارضی مشاهده گردیده که کانون این فعالیتها انجمن اتحادیه فلاحتی فارس است...⁽¹⁾

اعضای این اتحادیه، با حضور دسته‌جمعی نزد روحانیون فارس، نظرات خویش را اعلام و از روحانیون تقاضای همکاری و کمک می‌نموده‌اند. از جمله: «بعدازظهر روز 17/8/41 در منزل آقای انوار داماد آقای شیخ بهاءالدین محلاتی در قصرالدشت جمع شده باز مطالبی در مخالفت با لایحه اصلاحات ارضی، شرکت بانوان در انتخابات و از دست رفتن دین و مذهب و قانون اساسی ایراد، و سپس یک عده بیست نفری که از طرف اتحادیه به منظور اجرای تصمیمات اتحادیه انتخاب شده‌اند به منزل آقای پرهام رفته و مشغول آماد[ه] کردن تلگرافات به تهران و مراجع تقلید بوده و تصمیم گرفته‌اند نشریه‌هایی

هم چاپ و در شهرها و قصبات منتشر ... نمایند...»⁽¹⁾

فولادوند، استاندار فارس نیز در گزارش مورخ 19/8/41 به اسدالله علم نخست‌وزیر اعلام می‌دارد:

... چند روز است جنب و جوشی بین مالکین و روحانیون شیراز پیدا شده و جلساتی در زمینه قانون اصلاحات ارضی و شرکت زنان در انتخابات ترتیب می‌دهند که البته ساواک مرتباً مراتب را به مرکز منعکس می‌نماید. متمنی است دستور فرمایید از هرگونه اطلاعاتی که در این‌باره حاصل می‌فرمایند این استانداری را هم در جریان بگذارند⁽²⁾

ظاهراً نخست‌وزیر هیچ پاسخی به استاندار فارس نداده است.

اعضای اتحادیه در تاریخ 19/8/41 به منزل آیت‌الله رضوی عزیمت نموده و مراتب اعتراض و نارضایتی خویش را اعلان داشته‌اند. علاوه بر مأمورین ساواک، افرادی از جانب استانداری در جلسة مذکور، حضور یافته و گزارش مفصلی از آن ارایه داده‌اند. متن گزارش این است:

... از ساعت 9 صبح روز جاری [19/8/1341] جلو منزل آقای سیدمحمد رضوی مراقبتهای لازم به عمل آمد و از ساعت 10 صبح عده‌ای از مالکین شیراز ]و[ حومه، از جمله آقایان شیخ مصلح‌الدین امامی، ابراهیم شهیم، حاج عبدالمحمد بهبهانی، پیمان جهرمی، محمد ضرغامی و حسنعلی ضرغامی، عبداللهی جوکار و برادران، آقای علی شهیم، محمدعلی‌خان بهبهانی، نصر، سیدابراهیم دستغیب، کربلائی محمد ده‌بزرگی، سرفراز دارابی، شهاب‌اعظم، فتاح پرهام، مهندس ایزدی، رضوی‌زاده، دره‌شولی، قاسم قهرمانی، لشکری، اعتمادالسلطنه مدرسی، مصطفی عبداللهی، نمایندگان برادران قشقایی، هوشنگ قشقایی فرزند سهراب قشقایی و چند نفر از کرد شولی‌ها و عده‌ای دیگر در منزل آقای رضوی حضور به هم رسانیده. ساعت 2/1 10 صبح آقای رضوی وارد اطاق اجتماع گردید. بدواً آقای فتاح پرهام چنین اظهار داشت که:

ما همگی به حضور شما که شرفیاب شده به واسطه این است که قبلاً لایحه‌ای به نام اصلاحات ارضی از مجلس گذشت و به واسطة اینکه برخلاف قانون اسلام بود از طرف مرحوم بروجردی متوقف گردید تا اینکه دولت آقای امینی آمد برخلاف قانون اساسی تبصره‌ای به آن اضافه نمود به وسیله دکتر ارسنجانی در چند شهر اجرا گردیده. ما همگی به پادشاه خود علاقه‌مند هستیم ولی نبایستی اموال و ثروت ما را غصب نمایند. و هیچ‌کس به اجرای این قانون راضی نمی‌باشد؛ زیرا اصولاً برخلاف قانون اسلام و اساس مملکت می‌باشد.

بعد آقای شیخ مصلح‌الدین امامی اظهارات آقای پرهام را تأیید نموده و چنین به آقای رضوی فهماندند که تمام علمای اعلام نسبت به اجرای این قانون اعتراض نموده و فتوای خود را داده‌اند. بعداً نوشته چاپی که در جیب مهندس ایزدی بود گرفته به آقای رضوی نشان دادند؛ که فتوای اکثر علما در این مورد به چاپ رسیده بود و همچنین مفاد لایحه اصلاحات ارضی را در اختیار آقای رضوی گذاردند. بعداً آقای سیدابراهیم دستغیب مفاد فتوای مرحوم بروجردی و سایر علما و شرحی که به آقای موسوی بهبهانی که نوشته شده ایشان به آقای سردار فاخر نوشته‌اند جهت آقای رضوی قرائت نمود. بعداً محمد ده‌بزرگی اظهار داشت: آقای رضوی، کارد به استخوان رسیده. دو روز قبل که این آقایان از طرف کلیه نقاط فارس آمده و در حضور شما هستند قسم یاد کرده و همگی امضا نموده‌ایم که زیر بار اجرای این قانون نرویم و نخواهیم رفت. دولت اگر راست می‌گوید تمام املاک ما را به قیمت عادلانه خریداری کند. این طور که معلوم است با زور و سرنیزه روبه‌رو هستم و به هیچ‌وجه زیر بار نخواهیم رفت. آقایان شما مگر همگی قسم نخورده‌اید به قرآن و ناموس؟ سپس وسیله شیخ مصلح‌الدین امامی شرحی که از طرف اتحادیه فلاحتی شیراز به آقای شیخ بهاءالدین نوشته شده و نظر ایشان را در این مورد خواسته و جوابی که داده‌اند به نظر آقای رضوی رسید و آقای دستغیب در حضور همگی قرائت نموده و چنین وانمود کرد که آقای شیخ بهاءالدین فتوا داده این قانون برخلاف اسلام و مملکت می‌باشد و شما هم نظر خود را اعلام دارید؛ زیرا ما تمام این فتواها را گراور می‌کنیم و به نظر مردم می‌رسانیم؛ و از طرفی، تلگرافی هم به اعلیحضرت همایونی مخابره می‌کنیم، به نخست‌وزیر هم تلگراف

می‌زنیم و چون شما پیشوای مردم فارس هستید بایستی به جلو بیفتید؛ ما همگی تابعیت می‌کنیم...⁽¹⁾

اسناد موجود نشان می‌دهد، تمام تحرکات و اقدامات اعضای اتحادیه فلاحتی فارس، در محدودة روزهای 16 تا 20 آبان‌ماه 1341 بوده است⁽²⁾زیرا به دنبال قتل ملک‌عابدی در 21 آبان 1341، ظاهراً تمام اعضای اتحادیه، از ترس در خانه‌ها خزیده و در لاک خود فرو رفته‌اند.

ساواک فارس درگزارش اقدامات مهم خویش به مرکز ـ در خصوص قیام عشایر ـ بیان می‌کند که پس از قتل ملک‌عابدی، «به اشارة ساواک فارس اتحادیه فلاحتی منحل و اعضا]ی[ آن و سایر مخالفین دولت کاملاً مرعوب ... گردید.»⁽³⁾

بنابراین به دستور ساواک و استاندار فارس ـ سپهبد ورهرام ـ اتحادیه فلاحتی فارس نیز منحل گردید، از آن پس هیچ اقدامی انجام نداد. دقت در اسامی اعضای اتحادیه و همکاران و دوستان غیر عضو آن؛ بیانگر آن است که هیچ کدام از خوانین، سران و زمین‌داران ایلات و عشایر کهگیلویه و بویراحمد، ممسنی، سرخی، حیات‌داودی و قشقایی ـ جز هوشنگ قشقایی ـ در اتحادیه حضور و مشارکت نداشته؛ و پیوند و ارتباطی میان آنها موجود نبوده است.

تیمسار کریم ورهرام، در گزارش محرمانة مورخ 28/8/41 به وزیر کشور، می‌نویسد: «... دستور دادم اتحادیه فلاحتی فارس،که مرکز تجمع مالکین بوده، برچیده شود ]و[ به تمام اعضای آن اتحادیه تذکرات لازم [را] دادم. اکنون منطقه و مخصوصاً شهر شیراز در نهایت آرامش بوده و نگرانی وجود ندارد. مراقبت کامل می‌شود و تصور نمی‌رود هیچ ناراحتی پیشامد نماید...»⁽⁴⁾

چند روز بعد، رئیس اتحادیه فلاحتی فارس «شیخ مصلح‌الدین امامی» در اعلامیه‌ای که روزنامه اطلاعات به چاپ رساند؛ انحلال اتحادیه را اعلان داشت. متن اعلامیه این بود: «... چون با انجام قانون اصلاحات ارضی که به پیروی از منویات ذات مبارک

اعلیحضرت همایون شاهنشاهی برای اعتلای میهن عزیز و رفاه طبقه کشاورز و زارع و خرده‌مالک اجرا می‌گردد و همواره مورد تأیید اعضای اتحادیه می‌باشد [،] لذا ادامه فعالیت اتحادیه فلاحتی فارس دیگر ضروری به نظر نرسیده و جلسات خود را تشکیل نخواهد داد. بدین وسیله انحلال آن را اعلام می‌دارد[،] مسلماً اولیای امور دولت شاهنشاهی ایران همه‌گونه بذل توجه و مجاهدت برای بهبود رفاه حال عامه به خصوص طبقه کشاورز مبذول می‌فرمایند...»⁽¹⁾

اندکی بعد، تمام مالکین شیراز با حضور در ادارة اصلاحات ارضی، «اظهارنامه»های مربوط به املاک خویش را تکمیل و ارایه داد‌ند. بر اساس نوشته روزنامة پارس ـ و به نقل از اطلاعات واصله از اداره کل کشاورزی ـ «تمام مالکان شیراز که املاکشان مشمول قانون اصلاحات ارضی است اظهارنامه‌های مربوطه را تکمیل و بادارة اصلاحات ارضی تحویل داده‌اند.»⁽²⁾

چگونگی قتل ملک‌عابدی:

عصر روز 21 آبان 1341، ظاهراً چند نفر سارق مسلح، جادة فیروزآباد ـ شیراز را در تنگاب بسته و از خودروها و سرنشینان آن سرقت می‌نمایند. گویا چهار پنج خودرو را متوقف کرده بودند که اتومبیل جیپ حامل ملک‌عابدی و چهار سرنشین دیگر وارد جایگاه می‌شود. احتمالاً سارقین مسلح برای اینکه از همان آغاز، سرنشینان خودرو را بترسانند، چند تیر فشنگ در نزدیکی‌های اتومبیل شلیک می‌نمایند. در میان پنج سرنشین خودروی جیپ، ملک‌عابدی دست به اسلحه می‌برد و از اتومبیل پیاده می‌شود و ظاهراً چند تیر شلیک می‌نماید. در همین حین سارقین چند تیر پیاپی ـ از تفنگ پنج تیر پران ـ به طرف او شلیک می‌نمایند؛ که منجر به زخمی شدن ملک‌عابدی و سرانجام مرگ او می‌گردد.

روایت شفاهیِ برخی قشقایی‌ها این است که در نتیجة شلیک ملک‌عابدی، یکی از راهزنان زخمی می‌گردد. بنابراین برادر وی ملک‌عابدی را هدف قرار می‌دهد.

منابع اخیر محلی ـ قشقایی ـ این گونه روایت کرده‌اند:

... مهندس عابدی همراه مهندس همت و حیدری ... مشاهده می‌کنند جاده بسته شده و در حدود ده دوازده اتوموبیل متوقف شده است. مهندس عابدی از جیپ پیاده می‌شود تا به بیند علت توقف اتوموبیلها چیست و متوجه می‌شود دو سه نفر راهزن جاده را بسته‌اند. مهندس عابدی تفنگی با خود در اتوموبیل داشت و وقتی وضع را چنین می‌بیند تفنگ را برداشته به سوی راهزنها شلیک ]می‌نماید[ و دو نفر را زخمی می‌کند ولی تیرها کاری نمی‌شود. یکی از راهزنها وقتی وضع را چنین می‌بیند تفنگ را به سوی مهندس عابدی نشانه رفته ...و با یک گلوله مهندس عابدی را به قتل می‌رساند⁽¹⁾

«عوض‌اله صفری کشکولی» در کتاب «تولدی در آتش» می‌نویسد: «مهندس عابدی به خیال اینکه سارقین مسلح در راهش کمین کرده‌اند، دست به ماشه شد و چند تیر بی‌هدف شلیک کرد. ناگهان فریادی از بادام‌زارها برخاست... «بهادر را کشتند.» حسین قره‌یارلو هم که در ارتفاع مشرف بر جاده در انتظار همراهانش نشسته بود، این جمله را شنید و باور کرد که برادرش بهادر کشته شده است. بی‌درنگ ماشین را به گلوله بست. ماشین از جاده منحرف شد و در چاله‌های کنار جاده توقف کرد... حسین قره‌یارلو و همراهانش بی‌آنکه بدانند چه دسته گلی به آب داده‌اند، شب هنگام به بلندای کوه میمند رسیدند. سرنیزه ـ قمقمه آب ـ رادیو ـ قطار فشنگ و تفنگ پنچ تیر پران مهندس عابدی را هم با خود آورده بودند...»⁽²⁾

یکی از راهزنان مسلح تنگاب، «محمد نوروز» بوده که اسلحه ملک‌عابدی را به دست آورده و به شخصی در ده بیضا فروخته است. این اسلحه، ضمن خلع‌سلاح به دست نظامیان افتاده و آنها هم محمد نوروز را دستگیر و به اعتراف واداشته‌اند. او «گفت گرسنه بودیم]،[ جاده را بستیم].[ 11 اتوموبیل را متوقف کردیم].[ مهندس عابدی در اتوموبیل آخری سوار بود. پیاده شد و به ما تیراندازی کرد که رفقای ما زخمی شدند و ما هم او را کشتیم.»⁽³⁾

اما روایتی که منابع رسمی وقت ـ نظیر مجله روشنفکر ـ به نقل از رانندة جیپ، سیداحمد اصنافی منتشر نمودند، این‌گونه بود:

پیش از ظهر روز دوشنبه ]21 آبان 1341[ مهندس عابدی تصمیم گرفت که برای تهیه آمار از دهقانان «مرادتپه» بآنجا برود... ولی اظهار علاقه رئیس دارائی فیروزآباد ]آقای رضائیان[ که میخواست همراه ما بیاید مهندس را وادار ساخت تا ساعت حرکت را بتأخیر انداخته و به بعدازظهر موکول نماید... ساعت دو و ربع بود که رئیس دارائی آمد. علاوه بر مهندس عابدی و رئیس دارائی دو تن مأمورین اصلاحات ارضی یعنی آقایان مهندس سیاوش همت و عباس حیدری مروج کشاورزی فیروزآباد نیز همراه ما بودند. کار مهندس در «مراد تپه» زیاد طول نکشید و ساعت چهار و نیم ما مجدداً بطرف فیروزآباد برگشتیم. مهندس همت و حیدری عقب ماشین و مهندس عابدی و رئیس دارایی جلو و بغل دست من نشسته بودند... وقتی من از خم گردنه]ای[ گذشتم، ناگهان پنج شش اتومبیل باری وانت و جیپ توجهم را جلب کرد... مهندس تا چشمش باتومبیلها افتاد بمن گفت: ـ سید؛ مثل اینکه کارت درآمد! دو سه تا ماشین پنجر کرده‌اند! ... هنوز یکدقیقه از این گفتگو نگذشته بود که ناگهان صدای شلیک یک گلوله بلند شد و متعاقب آن گلوله دوم و سوم صفیرزنان از بغل گوش من رد شد! با دستپاچگی ترمز کردم. در همین موقع گلوله‌ای از بغل دستم گذشت و قسمت چپ شیشه جلو را سوراخ کرد. حیدری فریاد کشید: ـ آقای مهندس دستم بدامنت که دارند ما را می‌کشند! مهندس بی‌آنکه مضطرب شود گفت: ـ بچه‌ها سروصدا نکنید، یک مشت دزد سرگردنه هستند که دنبال پول میگردند، هرچه دارید بدهیم و خلاص شویم. بگذارید من الان کارها را درست میکنم. این حرف را زد و پائین رفت، تا باصطلاح خودش با

آنها مذاکره کند! هنوز پای دومش را درست پائین روی زمین نگذاشته بود که صدای شلیک گلوله برخاست و متعاقب آن مهندس از رو بزمین افتاد....⁽¹⁾

خبرنگار مجله، به نقل از سیاوش همت، فرزند سرلشکر سیف‌الله همت می‌نویسد:

آنها باید دوازده نفر بوده باشند].[ هر دوازده تا صورتشان را با پارچه پوشانده بودند تا شناخته نشوند، اما در موقعی که دو تای از آنها ناگهان نقابشان افتاد ]یکی جوان بود و[ ترکی حرف می‌زد و ظاهرش نشان میداد که از طایفه «نمدی»هاست. دیگری که در حدود چهل سال از عمرش میگذشت قیافه سوخته و تیره‌ای داشت و هم او بود که مهندس عابدی را از پشت هدف گلوله قرار داد... بنظر من این توطئه با نقشه و برنامه دقیقی طرح شده بود. توطئه‌گران جاسوسهائی در اطراف مهندس عابدی داشتند تا از برنامه کار و حرکت او به دهات اطلاع پیدا کنند و حتماً آنروز... جاسوسها از موضوع مطلع شده و به تفنگچی‌ها دستور می‌دهند که در ساعت معین تنگه را محاصره و عمل شیطانی خود را بانجام رسانند... تا بحال هیچ سابقه نداشته که دزدها در «تنگه آب» راه را بر مسافرین ببندند. این اولین باری است که «تنگه آب» محل هجوم عده‌ای واقع می‌شود و این خود دلیل آنست که مهاجمین بهیچوجه قصد سرقت و چپاول نداشته‌اند، بلکه هدفشان کشتن رئیس اصلاحات ارضی منطقه فیروزآباد بوده است⁽²⁾

در پی این حادثه بازداشت و شکنجه بیرحمانه عشایر قشقایی، با شدت هر چه تمام‌تر آغاز شد.

بازار گرم بازداشت و شکنجه:

به دنبال قتل ملک‌عابدی، بازار بازداشت و شکنجة وحشیانة بی‌گناهان عشایر قشقایی و سرخی، به وسیله مجریان اوامر شاهنشاه و دولتمردان او، گرم گشت. چنانکه در اعلامیة‌دولت آمده بود؛ «دستور داده شد]ه بود[ در هر نقطه سوءظنی در تهیه چنین توطئه برود بشدت سرکوبی شود»

بنابراین، مأمورین و مجریان اوامر حکومت، نسبت به تمام مناطق عشایری فیروزآباد، کوهمره سرخی و اطراف آن، «سوءظن» داشتند؛ و به جد در پی دستگیری و بازداشت بیچارگان عشایری بودند. اکنون در جنگ زرگری «ملک» و «مالک»، این تهیدستان عام بودند که در معرض همه‌گونه فشار و جور و استخفاف و شکنجه و داغ و درفش واقع شده بودند. به رغم آنکه روزنامه‌های رسمی مدام از دستگیری و اقرار متهمان قتل ملک‌عابدی خبر می‌دادند؛ اما روزبروز بر تعداد دستگیرشدگان و معترفان افزوده می‌گشت. مشخص بود مأمورین دولت هیچ نشانی از قاتلان اصلی به دست نیاورده؛ و به دروغ و ظالمانه بی‌گناهان بسیاری را در سیاهچال جور و جفا به بند کشیده‌اند. این روند ستمگرانه تا مدتها ادامه یافت؛ و بسیاری از بی‌گناهان، شکنجه‌های وحشیانه دیدند. مروری بر مطالب روزنامه‌های وقت، مؤید گفته‌های فوق است. این مطالب، غالباً در صفحات اول روزنامه‌ها و با تیتر و سوتیتر درشت نگاشته شده است. 23 آبان 1341: «عده‌ای افراد مسلح در جاده شیراز ـ فیروزآباد بتحریک مالکین رئیس اصلاحات ارضی فیروزآباد را کشتند.»⁽¹⁾

24 آبان 41: «ارتش و ژاندارمری جستجوی قاتلین مهندس ملک‌عابدی را از راه زمین و هوا آغاز کردند.»⁽²⁾

26 آبان 41: «استاندار فارس گفت: قاتلین مهندس عابدی شناخته شدند.»⁽³⁾

26 آبان 41: «8 نفر باتهام توطئه در فارس دستگیر شدند.»⁽⁴⁾

27 آبان 41: «بدستور سپهبد مالک دستگاه کشف دروغ بفیروزآباد برده میشود.»⁽⁵⁾

28 آبان 41: «دیشب قاتلین اصلی در کوهها دستگیر شدند. محاکمه صحرائی قاتلین بزودی در فیروزآباد آغاز میشود.»⁽⁶⁾

29 آبان 41: «سردسته قاتلین هنوز در کوهستان متواریست. هواپیماهای اکتشافی

ژاندارمری در جستجوی اسفندیار (سردسته قاتلین) است.»

30 آبان 41: «اسفندیار سردسته قاتلین مهندس عابدی دستگیر شد. حیدر کاظمی کدخدای ایل نمدی نیز دستگیر شد.»⁽¹⁾

1 آذر 41: «12نفر از افراد ایل چگنی ]چگینی[ دستگیر شدند.»⁽²⁾

1 آذر 41: «کلانتران ایل قشقایی احضار شدند... اسلحه مهندس ملک‌عابدی در خانه یکی از متهمین کشف شد.»⁽³⁾

5 آذر 41: «پس از تحقیقات مفصل: دستگیر شدگان فیروزآباد اعتراف کردند... آخر وقت امروز خبرنگار ما از فیروزآباد اطلاع داد: قاتلین مهندس عابدی شناخته شدند.»⁽⁴⁾

5 آذر 41: «در فارس 7 نفر از بازداشت‌شدگان جزء قاتلین هستند.»⁽⁵⁾

6 آذر 41: «اولین کسی که به مهندس عابدی تیراندازی کرد بازداشت شد.»⁽⁶⁾

7 آذر 41: «بجز یک یا دو نفر: همه قاتلین مهندس عابدی شناخته شد.»⁽⁷⁾

7 آذر 41: «گزارش تلفنی خبرنگار کیهان از فیروزآباد: متهمین قتل مهندس عابدی اعتراف نمی‌کنند... عباسقلی ]مرادی، یکی از دستگیرشدگان[ میگوید: هم قیامت هست و هم خدا!»⁽⁸⁾

8 آذر 41: «2 کلانتر قشقائی بازداشت شدند.»⁽⁹⁾

11 آذر 41: «برای دستگیری آخرین متهم واقعه فیروزآباد اکیپ تازه‌ای از طرف ژاندارمری بکوهستانها اعزام شد.»⁽¹⁰⁾

12 آذر 41: «کلانتران قشقائی در فیروزآباد بازداشت و یا تبعید هستند.»⁽¹¹⁾

به رغم این تبلیغات داغ بیست روزه، قاتل یا قاتلین ملک‌عابدی شناخته و معرفی نشده اما، جمع زیادی از مردان ایل قشقایی ـ و سرخی ـ ضرب و شتم و شکنجه شدند.

معهذا، در این ایام رنج و عذاب،جمعی از مردان و زنان ایل قشقایی، سخت‌ترین و دردناک‌ترین روزهای زندگی خویش را از سر گذرانده است. «منوچهر قشقایی» یکی از متهمان و شکنجه‌شدگان، در خاطرات خود از شکنجه‌گاه فیروزآباد، می‌گوید:

همراه من 14 نفر از اطرافیانم را هم گرفته بودند که در این سه شب آنها را در مقابل چشم من شکنجه می‌دادند... یکی از دستگیرشدگان امیرحسین نیرومند بود که همه ناخنهایش را درآورده بودند و برای آنکه صدای فریاد او بگوش اهالی نرسد صدای موتور برق را زیاد می‌کردند!⁽¹⁾

بنا به نوشتة عوض‌اله صفری کشکولی، «ابراهیم‌خان نمدی را پانزده روز تمام آنقدر شکنجه کردند که پیرمرد بیچاره پوست کبودی بر استخوانهایش باقی ماند. بینی قربانعلی شولی را سیخ داغ کردند تا اعتراف کند که قاتل ملک‌عابدی است. منوچهرخان قشقایی را آنقدر شکنجه کردند که مدتها آثار شکنجه و بند و زنجیر در بدنش به وضوح آشکار بود. دندانهای سرهنگ گله‌زن را شکستند تا قتل ملک‌عابدی را اعتراف کند. تیرة موسالو از طایفه شش بلوکی که با حال و وضع رقت‌بار از قحط سالی در حال کوچ از کنار دهبرم (غرب فیروزآباد) عبور می‌کردند به اتهام قتل ملک‌عابدی توسط مأموران به رگبار بسته شدند...»⁽²⁾

مادر منوچهر قشقایی که پسرش به اتهام قتل ملک‌عابدی بازداشت شده بود، به یاد می‌آورد که:

... سرهنگ (نوکر منوچهر) را هم آنقدر شکنجه کردند که می‌گفت بله مهندس عابدی را من کشتم. ناصرالدین شاه را هم من کشتم].[ اصلاً هر کس را که بگوئید من کشتم. غیر از او سیزده چهارده نفر ]دیگر[ هم اعتراف کردند که باتفاق منوچهر ]قشقایی[ مهندس عابدی را کشته و اموالش را برده‌اند و نزد آنهاست و وقتی می‌خواستند که آن اموال را

پس بدهند نمی‌توانستند جواب بدهند چون در حقیقت چیزی نزد آنها نبود.»⁽¹⁾

این‌گونه شکنجه‌های زجرآور، امان قشقایی‌ها را بریده و به ستوه آورده بود.

دستگیری محمدخان ضرغامی

محمدخان ضرغامی باصری، از زمین‌داران فارس و خان معروف ایل باصری بود. وی فردی باسواد و آگاه و در زمینة کشاورزِی، بسیار سخت‌کوش و جدی بود. مردم‌داری و حمایت از افراد ایل، سرلوحه اقدامات حکومتی وی در ایل بود. یک نویسنده محلی ـ از ایل باصری ـ دوران حاکمیت ایلی محمدخان ضرغامی را «دوران طلائی ایل باصری» ذکر می‌کند⁽²⁾

باری، محمدخان کمتر از یک هفته پس از قتل ملک‌عابدی، در شیراز دستگیر و زندانی شد. در همان بحبوحه ای که تبلیغات رسانه‌ای سرسام‌آوری، راجع به قتل ملک‌عابدی، در جریان بود؛ محمدخان ضرغامی نیز دستگیر گردید. روزنامه کیهان، در تاریخ 28 آبان‌ماه 1341، در صفحة اول و با تیتر بزرگ خبر داد: «رئیس ایل خمسه باصری بازداشت شد... ضرغامی باتفاق یک نفر که مجهز به تفنگ بودند دستگیر شدند.»⁽³⁾

روزنامة اطلاعات نیز در صفحة اول همان روز، نوشت: «محمد ضرغامی یکی از مالکین بزرگ شیراز نیمه شب دیشب با دو قبضه اسلحه دستگیر شد.»⁽⁴⁾

دستگیری محمدخان ضرغامی، ظاهراً به دلیل رعایت نکردن مقررات حکومت نظامی شیراز بوده؛ و ارتباطی با قتل ملک‌عابدی نداشته است. سپهبد مالک ـ فرماندة ژاندارمری کل کشور ـ اعلام نمود: «دستگیری محمدخان ضرغامی ارتباطی با واقعه فیروزآباد ندارد... مشارالیه در ساعتی که از طرف فرمانداری نظامی شیراز ممنوع اعلام شده بود در یکی از خیابانهای شیراز مشغول حرکت بود، ]که[ مأمورین فرمانداری نظامی

وی را جلب و بازداشت میکنند.»⁽¹⁾

چند روز بعد، ورهرام استاندار فارس، در مصاحبه‌ای اعلان کرد:

بازداشت آقای محمد ضرغامی بعلت تخلف از مقررات حکومت نظامی بوده است و مقررات حکومت نظامی فرصت مناسبی بوده برای دستگیری وی... آقای ضرغامی سوابق بسیار بدی دارد و دولت منتظر فرصتی بود برای دستگیری او. اگر او گناهکار نبود باین صورت در چنگال⁽²⁾ما گرفتار نمی‌شد. طبق قوانین حکومت نظامی آقای ضرغامی در یک دادگاه نظامی محاکمه خواهد شد⁽³⁾

به نظر می‌رسد، ورهرام نسبت به محمدخان ضرغامی، بسیار بدبین و ناراضی بوده است. در تلگرافی که ورهرام، به تاریخ 3/9/1341 به نخست‌وزیر مخابره نموده، می‌نویسد:

نمی‌دانم کی به عرض رسانیده است که محمد ضرغامی را می‌خواهم آزاد کنم. اگر منظور این بود که آزاد باشد زندانی نمی‌کردم؛ و تا خاتمه کار دادگاه هم آزاد نخواهد شد...⁽⁴⁾

ظاهراً محاکمه محمدخان ضرغامی، زود برگزار و محکومیت وی اعلام می‌گردد. روزنامه کیهان در 15 آذرماه 1341 خبر داد: «رئیس طایفه باصری به 3 سال زندان محکوم شد. علت محکومیت ضرغامی حمل اسلحه در ساعات ممنوعه فرمانداری نظامی بوده است.»⁽⁵⁾

این محکومیت سه ساله، البته در دادگاه تجدیدنظر نظامی شیراز، به 6 ماه حبس تأدیبی تغییر یافته است⁽⁶⁾

بازداشت و اعزام حسینقلی‌خان رستم به تهران

حسینقلی‌خان رستم ممسنی فرزند امام قلی‌خان، که از زمین‌داران فارس به شمار

می‌رفت؛ در تاریخ 30 آذرماه 1341 بازداشت و به تهران اعزام می‌گردد. روزنامة کیهان، در صفحة اول خود، خبر داد:

رئیس ایل ممسنی بازداشت شد و تحت‌الحفظ به تهران اعزام گردید. حسینقلی رستم رئیس ایل ممسنی که از مالکین بزرگ فارس است صبح دیروز ]30 آذرماه[ بوسیله فرمانداری نظامی شیراز توقیف و بلافاصله تحت‌الحفظ به تهران اعزام گشت].[ وی متجاوز از 140 پارچه آبادی دارد].[ نامبرده روز چهارشنبه گذشته همراه سایر مالکین از آقای نخست‌وزیر استقبال کرد].[ ظاهراً علت توقیف وی بر اثر تحریکاتی علیه قانون اصلاحات ارضی قلمداد شده است⁽¹⁾

همین روزنامه، در توضیحات بیشتر می‌نویسد:

بقرار اطلاع آقای حسینعلی ]حسینقلی[ رستم رئیس ایل ... ممسنی که متجاوز از 160 پارچه آبادی دارد تاکنون برای 59 پارچه آبادی خود اظهارنامه پر کرده و بقیه املاک خود را چندی قبل بین خانم و فرزندش تقسیم کرده سند انتقالی داده و قسمتی را نیز به آقای سلطان‌حسین قشقایی برادر خانمش واگذار کرده است که حق استرداد داشته باشد⁽²⁾

تناقض‌گویی روزنامه در باب تعداد آبادی‌های تحت مالکیت حسینقلی‌خان، کاملاً آشکار است.

دو روز بعد، روزنامه کیهان خبر داد که: «رئیس ایل ممسنی آزاد شد.»⁽³⁾

اسناد موجود نشان می‌دهد که ورهرام، استاندار فارس، نسبت به دستگیری و اعزام حسینقلی‌خان به تهران، واکنش بالنسبه تندی نشان داده و علت بازداشت وی را جویا شده است.

جناب آقای نخست‌وزیر ـ رونوشت تیمسار سپهبد امیر عزیزی وزیر محترم کشور[:] صبح جمعه سی آذر فرمانده نیروی زمینی تلگرافی به فرمانده لشکر فارس دستور می‌دهد حسینقلی رستم را تحت مراقبت به تهران اعزام دارند. دستور اجرا و فرستاده می‌شود. در نتیجه، عمل انتقال املاک ممسنی به دولت متوقف ]می‌شود.

[ چون این جانب به کلی از این جریان بی‌اطلاع می‌باشم اولاً مقرر فرمایید در صورتی که حسینقلی رستم مرتکب اعمالی شده است که مستلزم توقیف [و] تنبیه می‌باشد جریان را ابلاغ؛ ثانیاً به این ترتیب نمی‌دانم مسئولیت منطقه با کیست و اگر با این جانب است مقرر شود دستور مستقیم به لشکر و مأمورین انتظامی داده نشود. اکنون با دستگیری حسینقلی رستم سایر رؤسای عشایر ناراحت و در نتیجه ممکن است عکس‌العملی نشان دهند. به اضافه، اصولاً این عمل، علاوه بر اینکه لازم نبود، به ضرر منطقه هم خواهد بود⁽¹⁾

نخست‌وزیر اسدالله علم، در پاسخ وی می‌نویسد:

تیمسار سپهبد ورهرام استاندار ... تلگراف جنابعالی بشرفعرض همایونی رسید و حسینقلی آزاد شد. اصولاً لزومی در دستگیری او نبوده است...⁽²⁾

بدین گونه، حسینقلی‌خان رستم، پس از پنج روز بازداشت، آزاد می‌شود؛ اما به صلاحدید خویش در تهران می‌ماند و به فارس برنمی‌گردد.

محمدرضا شاه و دستور خلع‌سلاح عشایر

در پنجم دی ماه 1341، محمدرضا شاه پهلوی در خلال سخنان خویش «در محل بنای یادبود مهندس ملک‌عابدی در شیراز» اعلان داشت: «به تمام افرادی که یا روی جهل و نادانی یا روی تشویق آن کسانی که از آنها بهره‌برداری می‌کردند و تا به حال به وسیلة داشتن یک سلاح غیرمجاز، یا سرگردنه می‌ایستادند یا آلت قرار می‌گرفتند توصیه میکنم که در اولین فرصت قبل از اینکه دولت اعلام خلع‌سلاح را مجدداً بکند، خودشان به اولین پست نظامی و ژاندارمری مراجعه بکنند و اسلحه نامبارکی که به دست آنها هست تسلیم بکنند.»⁽³⁾

بدین ترتیب، یک بار دیگر دستور خلع‌سلاح عمومی عشایر جنوب از جانب پادشاه کشور صادر گردید. یکی از مهم‌ترین موارد حساسیت برانگیز عمومی عشایر، که در آن

تمام مردمان، اعم از زن و مرد، واکنش منفی و مقاومت عمومی نشان می‌دادند؛ اخذ اسلحه آنان و خلع‌سلاح ایشان بود. این حساسیت، بسیار بالا بود. مرد و زن عشایری، اسلحه را همچون عزیزترین کسان و چیزهای خویش، دوست می‌داشت و از آن مواظبت می‌کرد. اسلحه، چنان ارزشمند و دوست داشتنی بود؛ که در ادبیات عامیانه و حماسی قوم، جایگاهی بس رفیع یافته بود. بیت شعری، در ادبیات عامیانه و حماسی ایل بویراحمد ـ و برخی ایلات دیگر ـ وجود دارد؛ که بیانگر ارزش و تقدس فوق‌العاده «تفنگ» است. عاشق ایلی، برخلاف دیگر عاشقان ـ که از سر تعارف و تمجید هم که شده ـ همه «چیز» خویش را فدای «معشوق» می‌خواند؛ یک چیز را مجزا می‌نماید؛ و آنهم «تفنگ» است! وی به صراحت می‌گوید:

هرچه دارم قربونت، غیر از تفنگم

ور دارم چربش کنم سی⁽¹⁾روز تنگم

این «روز تنگ»؛ در واقع روزی است که تمام حیثیت و شرف و ناموس ایلی در خطر است. بنابراین، دفاع از آن، از ضروریات و واجبات است. مرد ایلی، با وجود «تفنگ»، راحت‌تر می‌توانست از «حیثیت» ایل، حفظ و حراست نماید. تفنگ، ابزار ارزشمند دفاع بود؛ نه تهاجم⁽²⁾تفنگ، وسیله ‌ای مقدس و در واقع یار و یاور مرد ایلی، در مقابل تعدی و تجاوز هر ظالم و زورگویی بود. معهذا، ارزش و اهمیت اسلحه، نه تنها برای مرد ایلی که برای زن ایلی، نیز کاملاً‌محسوس و ملموس بود. مردان عشایر، در مقابل شکنجه‌های سخت و زجرآور نظامیان، تحمل بسیاری می‌نمودند، تا به آسانی اسلحة خویش را از دست ندهند. اما، این بار اوضاع کاملاً متفاوت بود. قتل ملک‌عابدی، بهترین بهانه و مستمسک حکومت پهلوی دوم برای سرکوب کامل عشایر جنوب شده بود. به علاوه، «اوامر ملوکانه» نیز در منظر عموم صادر شده بود؛ و بنابراین، می‌بایستی خلع‌سلاح کامل عشایر جنوب، صورت گیرد. ارتشبد فردوست بیان می‌کند؛ در جلسات «شورای عالی هماهنگی که در آن زمان «شورای امنیت» خوانده می‌شد... ]سپهبد[ مالک ... کراراً از دستورات محمدرضا برای خلع‌سلاح عشایر صحبت می‌کرد.»

در نتیجة این تصمیمات، سرانجام لشکر 10 پیاده فارس، در تاریخ هفتم بهمن ماه 1341، «اعلامیه خلع‌سلاح همگانی در فارس» را منتشر نمود. در آغاز اعلامیه آمده بود:

بفرمان مطاع شاهانه[،] در اجرای امریه نیروی زمینی[،] لشکر 10 فارس مأموریت دارد که تا آخرین اسلحه غیرمجاز را اعم از ساچمه‌ای ]و[ گلوله‌زنی جمع‌آوری و بدینوسیله موجبات آسایش مردم و آرامش و امنیت مناطق استحفاظی فراهم گردد...

اعلامیة مزبور، نیز در همان روز، در برخی روزنامه‌ها انتشار یافت. روزنامة محلی «پارس» نیز در سرمقاله‌ای تحت عنوان «وداع با اسلحه»، به اعلامیه لشکر 10 فارس و اوامر ملوکانه راجع به خلع‌سلاح عشایر جنوب پرداخته است.

مجلة «تهران مصور» در مصاحبه‌ای با سپهبد ورهرام، استاندار فارس به تفصیل به موضوع خلع‌سلاح عشایر جنوب پرداخت . در این مصاحبه که تحت عنوان «سی هزار مرد مسلح در جنوب خلع‌سلاح می‌شوند» انتشار یافت؛ چنین آمده است:

بطوریکه خوانندگان اطلاع دارند، بفرمان شاهنشاه، خلع‌سلاح عمومی و کامل عشایر جنوب آغاز شده و دولت در نظر دارد ضمن اجرای فرمان شاهانه، مقدمات اسکان عشایر و تأمین آسایش واقعیت ]واقعی؟[ کامل فارس و مناطق جنوبی را فراهم کند.

در مصاحبة استاندار فارس آمده بود:

سی هزار سوار و پیاده مسلح بیابانگرد فارس که مجهز به تفنگ، مسلسل و سلاحهای خودکار سبک هستند خلع‌سلاح می‌شوند. هم اکنون سه ستون سرباز سپاه فارس برای جمع‌آوری اسلحه عشایر بطرف: 1ـ فیروزآباد برای خلع‌سلاح افراد مسلح قشقائی. 2ـ نورآباد مرکز ممسنی برای خلع‌سلاح بیابانگردان. 3ـ کهگیلویه بمنظور جمع‌آوری اسلحه تیره‌های مختلف در فارس و «باشت» و «باوی»

در حرکت می‌باشند].[ علاوه بر سه ستونی که در فارس مأمور جمع‌آوری اسلحه و مهمات خوانین، رؤسای ایلات و عشایر، و افراد مسلح عادی شده‌اند، یک ستون نیز از سپاه خوزستان مأمور جمع‌آوری اسلحه عشایر بویراحمدی و اعرابی که مسلح هستند آماده حرکت شده است. ضمناً بگردان بوشهر نیز مأموریت داده شده که اسلحه موجود در تنگستان، دشتی و دشتستان را جمع‌آوری کند.

علاوه بر لشکر 10 فارس، لشکر 9 خوزستان نیز مسئول خلع‌سلاح عشایر کهگیلویه و بویراحمد در حوزة خوزستان می‌گردد. در روزنامة «مهر ایران» به اقدامات لشکر 9 خوزستان در منطقه کهگیلویه و دهدشت، اشاره شده است. خبرنگار مهر ایران گزارش می‌دهد: «تیمسار سرتیپ علی نادور معاونت یکم لشکر 9 مستقل پیاده خوزستان و فرمانده ستون‌های خلع‌سلاح منطقه بهبهان و کهگیلویه باتفاق ... سرهنگ علیزاده فرماندار شهرستان کهگیلویه... روز 15/11/41 با هواپیما به بهبهان وارد ]و[ پس از صدور دستورات لازم در مورد حرکت ستونهای مختلف بمناطق باشت و بابوئی ـ چرام ـ صیدون ... در مراسم دعا و نیایش برای شاه شرکت کردند... در خاتمه تیمسار بسران عشایر در مورد تحویل اسلحة موجود در منطقه بهبهان و کهگیلویه تذکر دادند.»⁽¹⁾

ستون‌های خلع‌سلاح عشاییر، با حضور در مناطق استحفاظی و دستورات شفاهی و کتبی، بزرگان ایلات و طوایف را مسئول اجرای خلع‌سلاح مردم خویش نموده است. بر اساس اسناد موجود، فرماندهان ستون‌های خلع‌سلاح، کدخدایان و کلانتران مناطق مختلف را موظف نموده «کلیه سلاح‌های ابوابجمعی خود... را جمع‌آوری و به ستاد ستون تحویل» نمایند. به علاوه، تهدید نموده بودند: «که هر کس سلاح خود را پنهان و از دادن اسلحه خودداری کند[،] علاوه بر اینکه سلاح‌های آنان گرفته می‌شود، به حداکثر مجازات قانونی تنبیه خواهند شد.»⁽²⁾

بدین‌گونه، همه زمینه‌سازی خلع‌سلاح عشایر، و در واقع سرکوب قطعی و همیشگی ایلات جنوب شروع شده است. مسلم بود، در مقابل خلع‌سلاح عمومی، بسیاری از مردمان ایلات و عشایر، مقاومت و موضع‌گیری می‌نمایند. بنابراین، یکی از عوامل مؤثر

و مهم مقاومت عمومی عشایر جنوب و قیام آنان؛ جلوگیری از جریان خلع‌سلاح و بازتاب شکنجه‌های پیشین عشایر در هنگام اخذ اسلحه بود.

در واقع، خلع‌سلاح‌های مکرر پیشین، امان آنان را بریده و به ستوه آورده بود. آزار و اذیت‌های نظامیان، در هنگام خلع‌سلاح عشایر، بسیار زیاد بود. شکنجه‌ها برای اخذ اسلحه از مرد عشایری، در بسیاری مواقع زجرآور و رقت‌انگیز بود. هیچ فرد عشایری، به آسانی تسلیم نمی‌شد؛ و تفنگ خویش را تحویل نمی‌داد. بسیاری از آنان،پس از تحمل شداید فراوان و شکنجه‌های خرد کننده، ناچار به تقدیم اسلحه می‌شدند. برخی از مردان عشایر، نیز بی‌آنکه اسلحه‌ای داشته باشند، بی‌گناه و به سختی شکنجه می‌شدند. به جرأت می‌توان گفت، بدترین مواقع برای تمام مردمان ایلی، در مواجهه با نظامیان، زمانی بود که خلع‌سلاح اعلام و اجرا می‌شد. معهذا، بر اساس چنین سابقة ناخوشایندی بود، که اعلام مجدد خلع‌سلاح در سال 1341، با نارضایی و عدم استقبال عشایر مواجه شد. در نتیجه، مقابل آن موضع‌گیری و مبارزه نمودند؛ و در واقع یکی از عوامل اصلی قیام عشایر جنوب به شمار می‌آید. متأسفانه، این «مهم» تحت تأثیر تبلیغات مخرب و دروغین رژیم؛ هنوز هم از دید بسیاری از محققان برکنارمانده و توجهی به آن نشده است. احتمالاً ارتشبد فردوست، از معدود افرادی است، که به تأثیر خلع‌سلاح عشایر در ایجاد قیام عشایر جنوب، اشاره نموده است. وی می‌گوید:

... محمدرضا ]شاه[ تصمیم گرفت که ... ایلات و طوایف فارس را خلع‌سلاح و منکوب کند و از سال 1340 دراین زمینه به ژاندارمری دستوراتی داد، که در نتیجه منجر به شورش وسیعی در عشایر جنوب گردید⁽¹⁾

آغاز قیام عشایر کوهمره سرخی و قشقایی

فشار فراوانی که ایلات و عشایر کوهمره سرخی در دورة فرماندهی سرلشکر اسماعیل ریاحی بر سپاه جنوب متحمل شده بودند؛ هنوز التیام نیافته بود، که ماجرای قتل ملک‌عابدی رخ داد. تبعات واقعة اخیر، نیز آنان را متحمل زجر و عذاب دیگری نمود. آنها نیز هیچ گناهی در قتل ملک‌عابدی نداشتند؛ و به ناحق عرصة تهمت واقع

شدند. رئیس ایل سرخی، حبیب‌الله شهبازی بود، که ده روز پس از واقعه قتل ملک‌عابدی، از طرف نظامیان ـ خاصه تیمسار اشکان فرمانده ژاندارمری فارس ـ به فیروزآباد «احضار و با رفتار خشن و توهین آمیزی که بیسابقه بوده است او را متهم به قتل ملک‌عابدی می‌کنند و اعلام می‌دارند:«تو مسئوولی. باید ظرف یک هفته قاتلین را که سرخی هستند، دستگیر کنی و تحویل دهی!» بنابراین وی با ناراحتی و نگرانی به منطقه بازمی‌گردد..⁽¹⁾

روزنامه کیهان، در گزارشی تحت عنوان «بازجویی از رئیس طایفه سرخی» می‌نویسد: «... عصر دیروز ]3 آذر[ حبیب شهبازی رئیس طایفه سرخی به فیروزآباد احضار شد و ساعت هشت صبح امروز نامبرده خود را به ژاندارمری فیروزآباد معرفی کرد و هم اکنون تحت بازجوئی است.»⁽²⁾

همین روزنامه، در روز بعد، متن مصاحبة خبرنگار خویش را با حبیب شهبازی، چنین منتشر می‌نماید:

دیروز خلیل ]حبیب[ شهبازی رئیس طایفه سرخی ... به خبرنگار ما گفت: من مثل یک سرباز هر وقت لازم باشد به مأمورین دولت کمک خواهم کرد. دیشب تیمسار اشکان مرا احضار کرد و قرار شد در مورد دستگیری سارقین و متهمین بقتل ملک‌عابدی به ژاندارمری کمک کنم].[ من قول هر گونه کمکی که بتوانم انجام دهم دادم⁽³⁾

روز بعد، روزنامه کیهان با چاپ عکس وی، می‌نویسد: «حبیب‌اله خان رئیس طایفه سرخی ... که بژاندارمری فیروزآباد احضار شده است.»⁽⁴⁾

در همین روز، روزنامه اطلاعات نیز با چاپ عکس وی در صفحه اول، نوشت: «حبیب‌اله شهبازی... رئیس تیرة سرخی که در دستگیری قاتلین مهندس عابدی با مأمورین ژاندارمری همکاری کرد هنگام گفتگو با خبرنگار اطلاعات...»⁽⁵⁾

بدین گونه، حبیب شهباری و دیگر سرخی‌ها که به ناروا به اتهام قتل ملک‌عابدی زیر فشار و تهدید قرار گرفته بودند؛ صادقانه در جهت شناسایی و دستگیری قاتلان اصلی تلاش نمودند. اما ظاهراً این تلاش‌ها مورد قبول دولتیان واقع نمی‌گردد. سندی از ساواک در دست است که «منصفانه» به اجحافات و فشارهای متعدیانة ژاندارمری، نسبت به «عشایر» فارس ـ از جمله کوهمره سرخی ـ اشاره دارد. در این سند آمده است: «... در سال 1341 که جریان قتل مهندس ملک‌عابدی رخ می‌دهد [،] دستگاه ژاندارمری با ایجاد سر و صدا موجبات اذیت و آزار عشایر فارس را فراهم و چون در منطقه فیروزآباد این جریان واقع گردیده و ارتباطی با منطقه سرخی نداشته[،] معهذا تیمسار اشکان و معاونش سرهنگ عاصی به فکر منطقه سرخی افتاده و وجود چند نفر دزد را در منطقه بهانه کرده [و] شهبازی را احضار و تحت‌الحفظ به فیروزآباد اعزام می‌دارند. در فیروزآباد که از دشمنان وی بوده‌اند[،] نهایت اهانت و فحاشی را به وی نموده سپس او را به شهر می‌آورند و از وی خواستار می‌شوند چند نفر از افراد سرخی را تحویل دهد. نامبرده در اجرای امر چند نفر را تحویل داده و سپس اکیپ‌های ژاندارم برای دستگیری وی اقدام می‌نمایند[.] ناچاراً نامبرده از کوه‌مره سرخی به شیراز رفته و مراتب را به استانداری گزارش و با اینکه استانداری به ژاندارمری دستور می‌دهد که مزاحم وی نگردند [،] لیکن استانداری نیز قاتل ملک‌عابدی را از وی خواسته و از طرف ژاندارمری جهت دستگیری وی [،] منزل او را در شهر محاصره می‌نمایند و نامبرده ناچاراً به منطقه مزارعی متواری می‌گردد.»⁽¹⁾سندی از ساواک در دست است که «منصفانه» به اجحافات و فشارهای متعدیانة ژاندارمری، نسبت به «عشایر» فارس ـ از جمله کوهمره سرخی ـ اشاره دارد. در این سند آمده است: «... در سال 1341 که جریان قتل مهندس ملک‌عابدی رخ می‌دهد[،] دستگاه ژاندارمری با ایجاد سر و صدا موجبات اذیت و آزار عشایر فارس را فراهم و چون در منطقه فیروزآباد این جریان واقع گردیده و ارتباطی با منطقه سرخی نداشته[،] معهذا تیمسار اشکان و معاونش سرهنگ عاصی به فکر منطقه سرخی افتاده و وجود چند نفر دزد را در منطقه بهانه کرده[و] شهبازی را احضار و تحت‌الحفظ به فیروزآباد اعزام می‌دارند. در فیروزآباد که از دشمنان وی بوده‌اند[،] نهایت اهانت و فحاشی

را به وی نموده سپس او را به شهر می‌آورند و از وی خواستار می‌شوند چند نفر از افراد سرخی را تحویل دهد. نامبرده در اجرای امر چند نفر را تحویل داده و سپس اکیپ‌های ژاندارم برای دستگیری وی اقدام می‌نمایند [.] ناچاراً نامبرده از کوه‌مره سرخی به شیراز رفته و مراتب را به استانداری گزارش و با اینکه استانداری به ژاندارمری دستور می‌دهد که مزاحم وی نگردند[،] لیکن استانداری نیز قاتل ملک‌عابدی را از وی خواسته و از طرف ژاندارمری جهت دستگیری وی[،] منزل او را در شهر محاصره می‌نمایند و نامبرده ناچاراً به منطقه مزارعی متواری می‌گردد.» روزنامه کیهان، در تاریخ 18 آذر ماه، خبر از «دستگیری سه نفر از طایفه سرخی» می‌دهد. این دستگیری ظاهراً «مربوط به اعترافی بوده که عطائی آموزگار عشایری ساکن قنات دهدار نموده و گفته است آنها را چند شب قبل از واقعه قتل مهندس عابدی مسلحانه در آنجا دیده است.»⁽¹⁾

با این گونه بهانه‌گیری‌های زورگویانه، فشار و اجحاف بر سرخی‌ها ـ همچون قشقایی‌ها ـ به اوج می‌رسد. حبیب شهبازی، به عنوان رئیس و بزرگ ایل سرخی، تاب و تحمل این همه تعدی و تجاوز را نیاورده؛ از اول دی ماه، آشکارا در برابر دولت موضع‌گیری می‌نماید.

اقدامات حبیب شهبازی:

وی با ارسال نامه، و نیز حضور در میان طوایف و تیره‌های ایلات سرخی و قشقایی کوهمره، آنان را به قیام علیه حکومت فرا می‌خواند. این فراخوانی خیلی زود با استقبال عمومی مواجه می‌گردد. زمینة این استقبال نیز کاملاً فراهم بود. فشار و شکنجه‌ای که مردمان ایل قشقایی و سرخِی، در پی قتل ملک‌عابدی متحمل شده و هنوز هم ادامه داشت؛ بهترین زمینه برای استقبال عام بود. به نظر می‌رسد، آنان منتظر فرمانده‌ای دلیر بودند؛ تا عصیان خویش را آشکار سازند. این فرمانده اکنون ظاهر شده بود. جالب است که جنگجویان نامداری چون دشتی گله‌زن، مسیح بولوردی، بُلُوط⁽²⁾جعفرلو و فضل‌الله گلکی، این فرماندهی را می‌پذیرند و به دور او جمع می‌شوند. ارتشبد آریانا، نیز در

کتاب خود به این مهم اشاره کرده، می‌نویسد:

... اسامی سرکردگان اشرار سرخی که با حبیب شهبازی همکاری می‌کنند عبارتند از: 1ـ بلوط جعفرلو 2ـ دشتی گله‌زن 3ـ فضل‌الله گلکی 4ـ مسیح‌خان بلوردی 5ـ پسر لشکر صفی‌خان 6ـ پسر باباخانی ]باباخان[ 7ـ امیر و کرامت پسران مهدی سرخی⁽¹⁾

باری، با فراخوانی حبیب شهبازی «عدة زیادی از عشایر و روستائیان از نواحی مختلف فارس به کوهمره می‌آیند و در مدت اندکی حداقل 1200 تفنگچی مسلح مستقر می‌شوند.»⁽²⁾

اقدام بعدی وی، تحریم رفراندم لوایح ششگانه ـ یا انقلاب سفید ـ بود. وی که فردی کاملاً آگاه به مسایل سیاسی ـ اجتماعی عصر بود؛ می‌دانست روحانیت مبارز و اصیل و برخی گروههای سیاسی، رفراندم لوایح ششگانه را تحریم نموده‌اند. بنابراین، عدم شرکت وی در رفراندم انقلاب سفید، موجبی مؤثر در عدم شرکت عشایر کوهمره سرخی در رفراندم مزبور بود. تحریم دسته جمعی مردم کوهمره سرخی و عدم رأی ریزی در رفراندم ششم بهمن 1341 بسیار جالب و ارزشمند بود. در واقع، این عمل بیانگر شجاعت و نترسی قومی دلیر در خفقان دیکتاتوری عصر و اصالت و ارزش مبارزه و مقاومت آنان است. بازتاب این کار مهم و تاریخی، در «کیفرخواست دادستان نظامی» علیه حبیب شهبازی، منعکس و مشخص است. در کیفرخواست چنین آمده:

... مقارن رفراندم تاریخی ]ششم بهمن[ حبیب شهبازی ... در کوهمره بیکار ننشسته و بمناسبت تمرد و عدم حضور در شیراز مراتب عصیان و یاغیگری او در طوایف دور و نزدیک منتشر می‌شود. دستجات سارقینی که در اثر فشار و تعقیب ژاندارمری به ستوه آمده بودند از موقعیت استفاده کرده به طرف کوهمره سرخی سرازیر می‌شوند و حبیب شهبازی هم مقدم آنها را گرامی میشمرد. در تاریخ ششم بهمن 41 که مصادف با رفراندم تاریخی ملت ایران نسبت به لوایح ششگانه پیشنهادی شاهنشاه بود علناً مخالفت میکند و اهالی کوهمرة سرخی را وادار مینماید که رأی ندهند....»⁽³⁾

در همین ایام بهمن ماه، که اختلاف روحانیت مبارز ـ به رهبری امام خمینی ـ با شاه و حکومت پهلوی، به اوج رسیده بود؛ حبیب شهبازی،از طرق مختلف، با روحانیون مبارز شیراز ارتباط‌هایی برقرار نموده است. بر اساس سند محرمانه‌ای که در پروندة ساواک حبیب شهبازی، موجود است؛ وی نامه‌ای به «جلال‌الدین آیت‌الله‌زاده» برادر «آیت‌الله شیخ بهاءالدین محلاتی» نوشته، که: «ما قیام کردیم شما هم ما را تنها نگذارید]و[ بوسیله ایادی محمد ضرغامی و جبهه ملی با ما هم‌آهنگ شوید.»⁽¹⁾

جلال‌الدین آیت‌الله‌زاده، در خاطرات خویش نقل می‌کند:

به خاطر دارم که یک روز صبح به منزل مرحوم آقای اخوی ]آیة‌الله محلاتی[ رفتم. مرحوم آقای دستغیب هم اونجا بود].[ اخوی فرمودند خوب شد شما آمدید. حبیب‌الله شهبازی کسی را فرستاده اینجا و گفته من امروز می‌توانم ستاد لشکر را خلع‌سلاح کنم... آقا از من پرسیدند:«چه کار کنیم؟» گفتم:«اصلاً جوابش را ندهید، نامه هم برایش نفرستید، به او بگویید ما در این کار با شما هم‌نظر نیستیم.» چون نامه به دست مأمورین دولت می‌افتاد....⁽²⁾

«دکتر محمدحسن طاهری» در خاطرات خویش، از ارسال نامة آیت‌الله محلاتی به حبیب شهبازی یاد می‌کند.

وی می‌گوید: «... آیت الله محلاتی رضوا‌ن‌الله تعالی علیه نامه نوشته بودند که به وسیله یک نفر به کازرون فرستاده شد و در جلسه‌ای در کازرون نامه مطرح شد. مخاطب نامه شهبازی بود. شهبازی یکی از سران عشایر کوهمره سرخی بود که یک حرکت ضددولتی به وجود آورده بود.»⁽³⁾

علاوه بر آیت‌الله محلاتی و برادرش جلال‌الدین آیت‌الله‌زاده، روحانیون مشهور فارس نظیر آیت‌الله دستغیب و آیت‌الله نجابت، به قیام مردم کوهمره سرخی و حبیب شهبازِی، معاضدت مادی و معنوی نموده‌اند.

«آیت‌الله شیخ حسنعلی نجابت» از روحانیون مرتبط با حبیب شهبازی بود، که علاوه بر ارسال کمک‌های مالی، در مدح و وصف وی و یارانش شعر گفته است. بنا به نقل

«محمدرضا گل‌آرایش»:

آیت‌الله نجابت شنیده بود که حبیب‌الله شهبازی علیه دولت قیام کرده... به دلیل اینکه آنها به طرفداری اسلام قیام کردند از آنها حمایت می‌کرد. در مدح آنها شعر می‌گفت و آنها را ترغیب می‌کرد و از جهات مالی هم توسط رفقایی که اطراف ایشان بودند، مثلاً ده هزار تومان، پنج هزار تومان ]و[ کمتر و یا بیشتر کمک مالی می‌کرد. افرادی هم ]که[ می‌توانستند، فشنگ و یا «پیشتو» و ده تیر، گیر بیاورند، تهیه می‌کردند، و به آنها می‌دادند⁽¹⁾

برخی از ابیات آیت‌الله نجابت در مدح جنگجویان سرخی و حبیب شهبازی، این است:

چتربازان که زطیاره پدیدار شـدند

تیر جانسور بدرید دل دشمن دیـن

از قضا تیر خریدار به بیهوده نـرفت

رهبر قوم حبیب‌الله شهبازی بود

نام نامیش حـبیب است و محب‌احمــدهر یکی را به هدف مردم شهباز خریدار شدند

سرخیان در ره اسلام جلو دار شدند

دولت و دولتیان زرد رخ و زار شدند

شاهبازان جهان در نظرش خوار شدند

بر سرش نور خـدا، پنج تنش یار شدند⁽²⁾

به نقل از شاهدان عینی و شرکت‌کنندگان در قیام، آیت‌الله شهید دستغیب نیز تعدادی ملکی (گیوه) و مبلغ شانزده هزار تومان پول، برای کمک به حبیب شهبازی و جنگجویان کوهمره سرخی فرستاده است⁽³⁾

علاوه بر این اقدامات، خود حبیب شهبازی که فردی باسواد و آگاه بود؛ اعلامیه‌هایی در تبیین اهداف و انگیزه‌های عشایر از قیام علیه دولت، تحریر و منتشر نموده است. این اعلامیه‌ها، توسط مبارزان دیگر، حروف‌چینی و چاپ و انتشار یافته است⁽⁴⁾نمونه‌هایی از برخی اعلامیه‌ها اکنون در دست است. از جمله اعلامیة ذیل:

اعلامیه نهضت مقاومت ملی عشایر جنوب

بطوریکه هم‌میهنان عزیز اطلاع دارند از یکماه پیش عشایر فارس به منظور پشتیبانی از جنبشهای ملی و دلیرانة مردم شهرستانها مخصوصاً اهالی محترم تهران مسلحانه بپاخاسته و توانسته‌اند تا حد زیادی دنیا را به آنچه در ایران ما می‌گذرد متوجه سازند. متأسفانه چون در بدو امر مقدور نبود هدفهای نهائی عشایر را از این قیام به سمع ملت ایران برسانند، دولت تا می‌توانست بر علیه جنبش ملی ما تبلیغات سوء نمود. گاهی آنها را چند نفر دزد و راهزن و جیره‌خوار و بار دیگر مخالف اصلاحات ارضی و سرانجام تحریک شدة مالکین و فئودالها معرفی نمود و اعلیحضرت شاه در نطقهای خود سران عشایر را شپشهای جامعه و مورچه‌هائی در مقابل لکوموتیو یاد کردند و حال آنکه ده سال ظلم و جور حکومتهای دیکتاتوری کافی بود که تمام ملت ایران را بر علیه دولت مرکزی به طغیان و عصیان برانگیزد؛ منتها نجابت و بردباری ملت ایران همة مظالم و مفاسد هیأت حاکمه را با صبر و شکیبائی و مبارزات منطقی و قانونی تحمل نمود. اینک لازم می‌داند هموطنان عزیز را به هدف مقدسی که محرک احساسات پاک و بی‌آلایش عشایر فارس بوده است، واقف سازد.

هموطنان عزیز!

ظلم و جور حکومتهای دیکتاتوری در ده سالة اخیر، تمام ملت ایران را به زانو درآورده است. فشار هیأت حاکمه، تعطیل مشروطیت، نقض قانون اساسی، اختناق مطبوعات و افکار عمومی، حبس و شکنجه و تبعید آزادیخواهان، ورشکستگی اقتصادی و فقر و فاقة‌عمومی، فشار مأمورین ژاندارم به تمام دهات و قصبات، بی‌اعتنائی و بی‌احترامی به مقررات قرآن و دین مبین اسلام، حملة بیرحمانه به ساحات مقدسه و دانشکده‌های دینی و تربیتی، شتم و جرح طلاب علوم دینی و دانشجویان دانشگاه، هتک حرمت علمای اعلام و پیشوایان دین و صدها مظالم و قانونشکنی دیگر از مظاهر حکومتهای دیکتاتوری و دست‌نشانده ده سالة اخیر است. عشایر فارس که در ده سالة اخیر پیوسته از دور و نزدیک ناظر مبارزات شرافتمندانه و قانونی جوانان و آزادیخواهان تهران و شهرستانها بوده و تلاش و کوشش آنها را مواجه با قدرت سر نیزه و توپ و تانک و حبس و شکنجة حکومت

دیکتاتوری می‌دید، از دو سه سال پیش خود را برای دفاع از حق و آزادی آماده نمود و هر چند مبارزات دلیرانه و شرافتمندانة مردم شهرها خصوصاً جوانان دانشگاه، در خور تعظیم و ستایش بود، معهذا چون حکومتی که با سرمایة ملت همه‌گونه وسیله سرکوبی و اعمال زور و ظلم در اختیار دارد مادام که با عکس‌العمل شدیدتری مواجه نشود نمی‌تواند ملت را در سرنوشت خود آزاد بگذارد و از طرفی هم عشایر و دهات و قصبات بیش از پیش تحت فشار مأمورین دولت قرار گرفته بودند، ناچار به پشتیبانی مردم قهرمان تهران بپاخاسته تا سهمی در مبارزات ملی داشته باشند. با وجودی که دولت همیشه متوجه خطر از ناحیة عشایر جنوب بود خوشبختانه با تبعید سران عشایر و تضییقاتی که پیوسته از طرف عمال حکومت فراهم می‌شد و با وجود صحنه‌سازی قتل مهندس‌ملک‌عابدی به منظور سرکوبی و متلاشی کردن صفوف عشایر و استقرار نیروهای بیشتری در فارس، نتوانست خللی در اراده و تصمیم افراد غیور عشایر وارد سازد، بعکس نطقهای آتشین شخص پادشاه و وزیر وقت کشاورزی و تهدید تانک و توپ و نزول عقابها (منظور چتربازان) صفوف عشایر را فشرده‌تر و مصمم‌تر کرد و سرانجام برای کسب آزادی واقعی که تمام ملتهای اسیر آسیائی و افریقائی از آن برخوردار شده‌اند قیام کرد و اینک هم در سراسر فارس بر اوضاع مسلط و تا حصول آزادی و برانداختن رژیم دیکتاتوری از پا نخواهد نشست و زن و مرد عشایر برای نجات وطن و آزادی عموم ملت ایران زیر رگبارهای مسلسل و بمبهای آتش‌زا پایداری نموده و از بذل جان خود دریغ نخواهند کرد و تا زمانی که بساط خودسری حکومت دیکتاتوری را برنیندازند و حکومت قانون را مستقر نسازند و آزادمردان و آزادیخواهان را از سیاهچال زندانها و تبعیدگاههای داخل و خارج رهائی نبخشند، هر گونه مقاومتی را که از طرف نیروهای دولتی ابراز شود در هم کوبیده و به یاری خداوند بزرگ و استعانت ائمة اطهار و پشتیبانی ملت قهرمان ایران نهضت آزادیبخش ملی را به ثمر خواهند رسانید.

هموطنان عزیز!

عشایر جنوب بارها امتحان رشادت و وطن‌پرستی را داده‌اند. تهمتهای ناروای حکومت ـ‌که البته به تمام آزادیخواهان در این چند ساله نسبتهائی نیز داده‌اند ـ

نمی‌تواند دامن پاک ملت و افراد ما را لکه‌دار کند. ما خواهان آزادی و اصلاحات دقیق اجتماعی هستیم و ملت ایران و نسل آینده باید بداند که عشایر فارس با اتکا به نیروی عظیم ملی برای نجات وطن برخاسته و ساعتی که پیروزی نهائی حاصل شود به فرمان ملت اسلحة خود را زمین گذارده به شغل کشاورزی و دامپروری می‌پردازیم. عشایر فارس نه تنها مخالف اصلاحات ارضی و اجتماعی و آزادی دهقانان نیست بلکه هرگونه اصلاح اساسی و مترقیانه را که با تصویب نمایندگان واقعی به دست دولت برگزیدة ملت و در حدود قانون اساسی و رعایت اعلامیة حقوق بشر صورت گیرد، صمیمانه پشتیبانی خواهد کرد.

خواستة عشایر نیز خواسته ملت ایران است و خواستة ملت ایران همانا استقرار حکومت قانون و اجرای مفاد یازده‌گانة منشور کنگرة جبهة ملی ایران و آزادی فوری جناب آقای دکتر محمد مصدق و زندانیان سیاسی و آزادی مطبوعات و انحلال سازمان مخوف امنیت و اطلاعات و رهائی آزادیخواهان از قید و بند تبعید داخل و خارج است. عشایر فارس قادر خواهند بود عنداللزوم تا دویست هزار نفر از جوانان خود را بر علیه ظلم و بیدادگری تجهیز نماید و مسلماً افسران شرافتمند و سربازان رشید که همگی برادران و فرزندان عشایر هستند و برای دفاع از وطن داوطلب شغل مقدس سربازی شده‌اند [به] هیچوجه راضی به برادرکشی نبوده و اطاعت کورکورانه را که به حیات ملی ما لطمه خواهد زد محکوم و مردانه در راه نجات وطن و کسب آزادی به صفوف برادران عشایر ملحق خواهند شد. برادران عزیز عشایر غیور آذربایجان، کردستان، لرستان، خوزستان، خراسان، بلوچستان و اصفهان!

بکوشید و دلیرانه برای نجات میهن و رهائی خواهران و برادران اسیر شهری، عشایر فارس را یاری نمائید و شهامت و رشادت خود را برای ثبت در تاریخ بار دیگر به منصة ظهور رسانید.

پیروزی از آن ماست (بمیری به نام و نمانی به ننگ)

زنده باد ایران، درود به رهبران مبارز ملت ایران[،] سلام بر شهدای راه آزادی، پیروز باد عشایر رشید ایران.

فروردین ماه 1342

سران عشایر فارس⁽¹⁾

اعلامیة دیگری از حبیب شهبازی در دست است، که به صراحت پشتیبانی خود و طوایف کوهمره سرخی را از «روحانیون و مراجع تقلید مخصوصاً حضرت آیت‌الله خمینی» اعلان داشته است⁽²⁾

بسم‌الله الرحمن الرحیم

اینجانب حبیب‌الله شهبازی با جمله طوایف کوه‌مره سرخی که دو هزار نفرشان فعلا‌ً مسلح و آماده ایستاده‌اند برای یاری روحانیون و مراجع تقلید مخصوصاً حضرت آیت‌الله خمینی دامت برکاتهم از هیچگونه خدمت و پشتیبانی و جانبازی دریغ نخواهم داشت و تا آخرین قطره خون خود را برای آبیاری درخت اسلام و احکام قرآن خواهم ریخت.

جان چه باشد که فدای قدم دوست کنم

این متاعی است که هر بی سر و پائی دارد

فدوی اسلام و روحانیین و آیت‌الله خمینی ـ حبیب‌الله شهبازی. (سند شماره 3)

با توجه به چاپ‌های متفاوتی که از این اعلامیه موجود است، و در شهرهای مختلفی توزیع و منتشر شده؛ شک نیست که توسط افراد متعدد و در سطحی وسیع، چاپ و توزیع گردیده است.

بر اساس اسناد ساواک، اعلامیه مزبور در تاریخ 15/2/1342، در کرج «توسط ]فردی به نام[ عباس بزاز اخوی زادگان به درب رستوران دانشکده کشاورزی الصاق شده» است⁽³⁾

هم‌چنین در تاریخ 17/2/1342، در تهران «در خیابان و کوچه‌های فرعی خواجه نظام‌الملک پخش گردیده» است.

این اعلامیه، در شهرهای شیراز، کرمانشاه، کرمان و قم نیز توزیع و انتشار یافته است⁽⁴⁾به علاوه، با وجودی که حبیب شهبازی در اواخر اردیبهشت 1342 بازداشت

گردیده بود؛ اعلامیة مذکور، همچنان توزیع و منتشر می‌شد⁽¹⁾

گذشته از این، در پرونده انفرادی حبیب شهبازی ـ در ساواک ـ دو دست‌نوشته از وی مضبوط است که مؤید اقدامات سیاسی ـ اجتماعی او و ترغیب عامة عشایر، شهرنشینان و روستاییان فارس به مبارزه با رژیم است. در یکی از اعلامیه‌ها، که با عنوان «هموطنان عزیز و برادران سلحشور فارس» آغاز شده است، می‌نویسد: «امید بسی افتخار و مباهات است که اینجانب با کلیه قدرت و نیروی جمعی خود برای جان‌بازی در راه نجات مملکت با سایر برادران غیور و با ایمان خود در یک صف و برای یک هدف پیش می‌رویم[.] یکی از افتخارات تاریخی بنده این است [که] فرزند خلف یگانه روی هستم که امتحان آزادی‌خواهی خود را داده[،] اینک به کلام‌اله...»⁽²⁾

متن دست‌نوشته دوم که به خط وی و به نام «امیر بهادری» ـ از جنگجویان و فرماندهان بنام کوهمره سرخی ـ است، آمده است:

هموطنان عزیز فارس

اینجانب امیر بهادری فرزند خلف یگانه آزادی‌خواه وطن...⁽³⁾با کلیه طایفه‌ام در زیر سایه قرآن و دین محمدی وابستگی...⁽⁴⁾

به جبهه ملی معروض تا آخرین نفس آماده فداکاری هستم. (سند شماره 4)

اقدامات دولتیان:

در طی مدت قریب دو ماه و نیم که حبیب شهبازی، در کوهمره سرخی به گردآوری نیرو می‌پرداخت؛ دولتیان، با اطلاع از این تحرکات و اوضاع بحرانی منطقه، تلاش بسیاری نموده تا با تشبث به انواع حیل حبیب شهبازی را به مراکز دولتی کشانده، و به زور یا صلاح آرام و ساکت نمایند. به نظر می‌رسد حبیب شهبازی، دست کم به دو دلیل، دولتیان و نمایندگان آنان را در ملاقات‌های متعددی که با وی داشته‌اند،

با معاذیر مختلف ناکام بازگردانده است. یکی اینکه نمی‌خواست به آسانی در دست نظامیان ـ که برخی از فرماندهان ارشدشان ملاحظة هیچ چیزی را نمی‌کردند ـ گرفتار شود. دیگر آنکه تصمیم قطعی در مبارزه با رژیم گرفته بود؛ و بنابراین به گردآوری نیرو می‌پرداخت. اسناد موجود نشان می‌دهد، دولتیان برای جلوگیری از قیام شهبازی، تلاش فراوانی نموده؛ اما به نتیجه نرسیده است.

سرهنگ «مسعود حریری» رئیس ساواک فارس، در تاریخ 11/11/1341 به مرکز گزارش می‌دهد که:

برابر اطلاع واصله حبیب‌الله شهبازی مدتی است در ارتفاعات کوهمره سرخی تعدادی تفنگچی متجاوز از چهل نفر متمرکز و برای مخالفین یک هسته مقاومتی تشکیل داده و چهار روز پیش نامه‌ای وسیله تیمسار استاندار ]= ورهرام[ جهت نامبرده ارسال و او را بتوجه به مراحم و حمایت دولت دعوت بشهر نموده بود].[ پاسخ واصله از طرف نامبرده حاکیست اینجانب مطیع]،[ شاه‌پرست و میهن‌دوست هستم ولی بعلت داشتن بدهی زائد و فشار طلبکاران نمی‌توانم بشهر بیایم].[ مجدداً نامه‌ای از طرف تیمسار فرماندهی لشکر بنامبرده نوشته و بوسیله سرهنگ دوم عرفان ارسال و او را دعوت بشهر نمود[.] ضمناً یادآور شده چنانچه نیاید بعواقب وخیمی دچار خواهد شد[.] تا این ساعت سرهنگ دوم عرفان مراجعت ننموده که معلوم شود نامبرده بشهر آمده یا خیر...⁽¹⁾

سرهنگ حریری، چهار روز بعد ـ مورخ 15/11/1341 ـ به تهران می‌نویسد:

... سرهنگ عرفان روز 14 جاری بشیراز مراجعت ]نموده است.[ ضمناً آقای حبیب‌اله شهبازی نامه‌ای جهت فرماندهی لشکر 10 [فارس] ارسال و طی آن تعهد سپرده که تا چند روز دیگر بشیراز آمده و برای انجام کارهای شخصی خویش به تهران عزیمت خواهد نمود[،] و چون فعلاً وجه برای مسافرت ندارد مشغول فروش مقداری گندم و تعدادی گوسفند میباشد[.] از طرفی وی آمادگی خود را برای خدمت در راه شاهنشاه و میهن معروض داشته است⁽²⁾

به احتمال قریب به یقین، حبیب شهبازی، صرفاً برای وقت‌گذرانی و گردآوری هر چه بیشتر تفنگچی و نیز دست به سر کردن و فریب دولتیان چنین پاسخ‌هایی را می‌داده است. به نظر می‌رسد، مسئولان فارس این مهم را دریافته و به ناچار دست به دامن «سلیمان بهبودی» ـ وزیر دربار شاهنشاهی ـ شده‌اند. وی نیز نامه‌ای به حبیب شهبازی نوشته «مبنی بر اینکه شما کماکان مورد توجه هستید و پس از انجام کارهای خود به تهران حرکت نمائید.»

این نامة تلگرافی «از طرف لشکر [10 فارس] وسیله سرهنگ دبیریان» برای «حبیب شهبازی فرستاده شده است.»⁽¹⁾

نتیجة نامة مزبور، نیز منفی بوده است. زیرا سرهنگ حریری رئیس ساواک فارس، در گزارش مورخ 2/12/1341، به تهران، می‌نویسد:

... با اینکه پس از فرستاده شدن نامه آقای بهبودی وسیله سرهنگ دبیریان[،] سرهنگ 2 اوحدی افسر لشکر 10 نیز برای ملاقات با حبیب شهبازی و آوردن او بشیراز[،] بمحل مشارالیه رفته است [،] نامبرده بعنوان اینکه بدهکار [است] و از طرفی مورد تعقیب مامورین ژاندارمری است[،] از آمدن خودداری [نموده] و بطوریکه اطلاع میرسد نامبرده عده‌ای در حدود سیصد نفر دور خود جمع و تعدادی اسلحه و مهمات و آذوقه تهیه [و] میتوان گفت که در کوه‌مره سرخی هسته مقاومتی را تشکیل داده است... اینک مراتب بمنظور استحضار و اقدامات لازم معروض و جریان باطلاع استانداری و مقامات انتظامی نیز رسیده است... (سند شماره 5)

در پی گزارش ساواک فارس، ریاست ساواک کشور ـ سرلشکر پاکروان ـ به سرهنگ حریری دستور می‌دهد: «فوری شورای امنیت تشکیل داده[،] برای خاتمه دادن به این وضع اقدامات لازم به عمل بیاید. معطلی در این کار می‌تواند عواقب وخیمی داشته باشد و مسئولیت سنگینی دربر دارد.»

هر چند معلوم نیست سرهنگ حریری چه اقداماتی انجام داده؛ اما ظاهراً فرماندهان لشکر 10 فارس، همچنان به اعزام نماینده و ملاقات حبیب شهبازی ادامه داده و تلاش

خویش را برای منصرف نمودن وی از اقدامات حاد و مسلحانه، و گسیل وی به شهر مصروف داشته‌اند.

به نظر می‌رسد، آخرین نمایندگان لشکر 10 فارس، با برخورد تند حبیب شهبازی، مواجه شده و مدتی توقیف گشته‌اند. این اتفاق، دقیقاً در روزی رخ داده، که شب آن، یورش جنگجویان عشایر کوهمره ـ متشکل از سرخی و قشقایی ـ به پاسگاه ژاندارمری دارنجان، انجام گرفته است. سندی در این خصوص موجود است، که:

طبق اطلاع از شیراز سرهنگ وزین افسر لشکر 10 باتفاق یک نفر استوار بطرف طایفه سرخی، بمنظور ملاقات حبیب شهبازی عزیمت نموده [که در] روز 11/12/41 سرهنگ مزبور و استوار نامبرده را حبیب شهبازی توقیف و با تدابیر و تهدیداتی که سرهنگ وزین بعمل میآورد عصر آنها را حبیب شهبازی آزاد مینماید...⁽¹⁾

با این اقدام، حبیب شهبازی نشان داده که قصد مصالحه با نمایندگان حکومت را ندارد.

خلع‌سلاح پاسگاه دادنجان:

بالاخره حبیب‌الله شهبازی، با رهبری جنگجویان ایلات سرخی و قشقایی، نخستین اقدام عملی و جنگ مسلحانه عشایر جنوب علیه حکومت پهلوی را با حمله به پاسگاه دادنجان، آغاز می‌نماید. ترکیب جنگجویان حمله‌کننده به پاسگاه دادنجان، بسیار متنوع و بیانگر حضور فعال بسیاری از طوایف و تیره‌های سرخی و قشقایی است. افراد مشهور و فرماندهان جنگی عشایر، عبارت بوده از:

1ـ بلوط جعفرلو؛ از طایفه جعفرلو شش بلوکی قشقایی

2ـ مختار جعفرلو؛ از طایفه جعفرلو شش بلوکی قشقایی

3ـ دشتی گله‌زن؛ از طایفه گله‌زن قشقایی

4ـ مسیح بولوردی؛ از طایفه بولوردی قشقایی

5ـ حاجی بابا گله‌زن؛ از طایفه گله‌زن قشقایی

6ـ محمدخان صفی‌خانی؛ از طایفه صفی‌خانی قشقایی

7ـ باباخان کله‌خورلو؛ از طایفه صفی‌خانی قشقایی

8ـ هدایت گودرزی و صفرخان؛ از طایفه صفی‌خانی قشقایی

9ـ فضل‌الله گلکی؛ از طایفه کرکانی قشقایی

10ـ محمدحسن کرکانی؛ از طایفه کرکانی قشقایی

11ـ بهادر امیری فرزند باباخان سرخی معروف

12ـ فرزندان مهدی سرخی معروف (امیر، کرامت، شکرالله و جواد بهادری سرخی)

13ـ عوضقلی محمدی مسقانی

14ـ کرامت اسدی

15ـ سردار شاهین

16ـ غلامحسین پرهیزگار

17ـ زمان عابدی

تعداد جنگجویان تحت فرمان افراد فوق، قریب 300 تن بوده است. این نیروی جنگی و فرماندهان آن، همه تحت هدایت و فرماندهی حبیب شهبازی، وارد عرصه کارزار گشته‌اند.

عشایر حمله کننده، هجوم سراسری خود را از ساعت 3 بعداز نیمه‌شب 11/12/1341 برای تسخیر و خلع‌سلاح پاسگاه ژاندارمری دادنجان آغاز کردند. درگیری شدیدی میان طرفین رخ داده است. مقاومت نظامیان در سنگر مستحکم پاسگاه ادامه داشت، تا اینکه برخی از جنگجویان عشایر، وارد اصطبل پاسگاه شده و کاه موجود در آن را آتش زده‌اند. در نتیجة فشار دود درون پاسگاه و باران گلوله‌های بیرون، نظامیان زندة پاسگاه چاره‌ای جز تسلیم و خلع‌سلاح ندیدند. بنابراین، جز شش تن از آنان که کشته شده بود؛ باقی ماندة سالم و مجروح پاسگاه، تسلیم عشایر گردیدند و با خلع‌سلاح آنان، به سوی فیروزآباد بدرقه گشتند.

در این پیروزی، عشایر منطقه بیش از 30 اسلحه به غنیمت گرفته؛ که به نسبت بین آنان تقسیم شده است. بر اساس سندی از اداره دوم ستاد بزرگ ارتشتاران: «... در ساعت 0300 مورخه 11/12/41 افراد غیرنظامی حبیب شهبازی بپاسگاه ژاندارمری دادنجان حمله و آنجا را خلع‌سلاح و 32 قبضه تفنگ سرقت نموده‌اند و بالنتیجه

تعداد چهار نفر ژاندارم مقتول و ده نفر زخمی [شده] و تا ساعت 1000 روز بعد [12/12/1341] مانع از جمع‌آوری کشتگان⁽¹⁾و زخمیها گردیده است و بالنتیجه ژاندارمری کلیه پستهای ضعیف خود را جمع‌آوری نموده است...»⁽²⁾

در مجله هفتگی «ترقی»، مطالبی از زبان یک مقام ژاندارمری کشور، در خصوص خلع‌سلاح پاسگاههای ژاندارمری در بویراحمد، سرخی و قشقایی آمده که چون راوی آن یک مسئول ژاندارمری است، بسیار مغلوط و مجعول است⁽³⁾به رغم این، مواردی از آن می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. راوی می‌گوید:

... شب یازدهم اسفند ماه 41 حبیب شهبازی با عده زیادی از افراد طائفه خود و طوائف دیگر ناگهان بپاسگاه دادنجان نزدیک شیراز هجوم برده [و] در حقیقت شبیخون می‌زند. عدة پاسگاه که جمعاً از بیست نفر تجاوز نمیکرده بفرماندهی ستوان سلیمی تا آخرین فشنگ مقاومت می‌نمایند... عاقبت مهاجمین که میدیدند نمی‌توانند بزودی بر آنها غالب شوند و ممکن است کمک برسد[،] تمهیدی اندیشیده و چند نفر خود را باصطبل پاسگاه که مقداری کاه یونجه در آن بوده رسانده آنرا آتش می‌زنند. بیرون پاسگاه باران گلوله میبار[ید] در داخل هم دود و آتش مانع نفس کشیدن [بوده] است[.] ناچار افراد بخارج رانده می‌شوند[.] در این واقعه ستوان سلیمی و یکی دو نفر از افرادش مجروح و شش نفر از درجه‌داران و افراد ژاندامری بشهادت رسیده[،] پانزده نفر از اشرار مقتول می‌گردد⁽⁴⁾

به رغم گفته راوی، تنها یک تن از جنگجویان عشایر کشته می‌شود⁽⁵⁾

یورش سراسری نظامیان به کوهمره سرخی:

به دنبال تسخیر و خلع‌سلاح پاسگاه دادنجان، طرح حملة سراسری نظامیان به

کوهمره سرخی ریخته و اجرا شد. نیروی اصلی نظامی که در همان نیمه شب روز 12/12/1341 به سمت کوهمره سرخی، حرکت می‌نماید؛ «دو گروهان تقویت [شده] با ارابه به بفرماندهی سرهنگ وزین» بوده است.

این گروه رزمی، مرکب از:«ارکان گردان سوم لشکر 8 لرستان [و] گروهان نهم [و] دهم گردان سوم لشکر 8 لرستان [و] صد نفر ژاندارم» بوده؛ که از سمت «چنار فاریاب» برای تصرف «ریچی» در کوهمره سرخی، عزیمت نموده است⁽¹⁾

به علاوه، سه گروه رزمی دیگر، برای محاصره و تصرف کامل کوهمره سرخی، به حرکت درآمده است. گروه رزمی شماره یک، به فرماندهی سرهنگ ستاد «عبدالحسین ناجی»؛ مرکب از «هنگ 20 پیاده [کرمانشاه]، دو تانک مقیم فیروزآباد، صد نفر ژاندارم [و] یک آتشبار توپخانه 105» از گردنه «بُلَُقو» به سمت کوهمره حرکت نموده است⁽²⁾

گروه رزمی شماره 3، به فرماندهی سرهنگ 2 «ساوجی»؛ متشکل از «گروهان یکم گردان سوم لشکر 8 لرستان [و] صد نفر ژاندارم» برای حمله آینده به کوهمره سرخی، در منطقة «جره» کازرون موضع‌گیری می‌نماید⁽³⁾

گروه رزمی شماره 4، به فرماندهی سرهنگ ستاد «محمود همایون»، با حضور گروهان هفتم و هشتم پیاده و ارکان گردان دوم؛ در فیروزآباد مستقر شده «و برای حمایت احتمالی گروه رزمی شماره 1 آماده بوده است.»⁽⁴⁾

بدینگونه، هجوم همه‌جانبة قوای نظامی از جهات مختلف کوهمره سرخی، توأم با بمباران‌های شدید هوائی، آغاز می‌گردد. جنگجویان عشایر نیز در روستای «مسقان» مستقر می‌شوند. آنان به سه گروه تقسیم شده و هر گروه موظف می‌گردد، یکی از سه راه اصلی نفوذ نظامیان به کوهمره سرخی را مسدود نماید⁽⁵⁾«دسته اول، به سرکردگی حبیب‌الله شهبازی جادة شیراز ـ چنارفاریاب را در گردنة ارژن دان مسدود می‌کند. تفنگچیان این دسته 200 نفر بوده‌اند. دسته دوم، به سرکردگی بهادر امیری (پسر

ملاباباخان‌بگی) و با شرکت 100 نفر مسلح راه فیروزآباد ـ مهکویه را در تنگ بلقو مسدود می‌نماید. دسته سوم، به سرکردگی حاج امیر بهادری (پسر ملامهدی) راه سیاخ ـ شوراب را در ملة‌کر می‌بندد. این گروه 50 نفر تفنگچی بوده‌اند.»⁽¹⁾

در تاریخ 17/12/1341 بخشی از نیروهای نظامی از طریق فیروزآباد ـ مهکویه، وارد کوهمره می‌گردند. عشایر تحت فرماندهی بهادر امیری، وقتی با نیروهای نظامی سرهنگ عبدالحسین ناجی درگیر می‌شوند، که آنان کاملاً در تنگ بلقو قرار می‌گیرند. حملة عشایر آغاز می‌گردد و تا شش ساعت نبرد سنگین میان طرفین ادامه می‌یابد. حدود ساعت 12 ظهر، قوای نظامی مستأصل شده و به سمت مهکویه عقب‌نشینی می‌نماید. تجهیزات نظامی آنان بر جای می‌ماند؛ اما عشایر که در ارتفاعات موضع گرفته بودند، پایین نمی‌آیند. در همین اثنا، هواپیماهای جنگی سر می‌رسند و به شدت ارتفاعات و مواضع عشایر را بمباران می‌کنند. این بمباران موجب تخلیة ارتفاعات و پناه عشایر به قلل کوه می‌گردد. در نتیجه، نیروهای نظامی برمی‌گردند و تجهیزات و ادوات نظامی را برداشته، عقب‌نشینی می‌نمایند.

جنگجویان عشایر، تا مدت چهار روز در ارتفاعات تنگ بلقو، باقی می‌مانند؛ تا در صورت هجوم مجدد نظامیان، با آنان درگیر شوند. سپس به محل استقرار جنگجویان عشایر، روستای مسقان، برمی‌گردند⁽²⁾در درگیری تنگ بلقو، دو نفر از نظامیان کشته شده، و دو نفر آنان مجروح گردیده‌اند. یکی از مجروحین، فرمانده ژاندارم‌ها به نام سرگرد «بانکی» بوده است. از عشایر، نیز یک تن به قتل می‌رسد⁽³⁾پس از نبرد تنگ بلقو، نظامیان به سیاست بمباران‌های متوالی و شدید منطقه، مبادرت ورزیدند. بمباران‌ها تنها شامل کوه و کمر نبود؛ بلکه روستاها و دهات کوهمره نیز عرصة این تهاجم نابرابر و وحشیانه قرار گرفته بود.

اشغال کوهمره و اعمال نظامیان:

با بمباران‌های متوالی منطقه، جنگجویان عشایر به کوه و کمر پناه بردند. بنابراین،

نظامیان با ماشین‌آلات و ادوات جنگی نظیر تانک و توپ، روستاهای متعدد کوهمره را اشغال کردند. گروه رزمی شماره 2 به فرماندهی سرهنگ وزین، روستای «ریچی» را به تصرف خویش درآورد و به تخریب خانه‌های مردم پرداخت.

اندکی بعد، دشت «شوراب» ـ محل سکونت طوایف شکره، دهدار، جیحون و جبارزار ـ به تصرف نظامیان درآمد⁽¹⁾«با اشغال کوهمره، دستگیری و شکنجه روستائیان و عشایر آغاز می‌گردد. نیروهای نظامی، بر اساس لیستی که جاسوسان محلی گزارش داده بودند، به دستگیری می‌پردازند. اکثر کدخدایان و ریش‌سفیدان روستاها و طوایف که در محل خود بودند، بیرحمانه شکنجه می‌شوند.»⁽²⁾

مشهدی شیرخان، ریش‌سفید طایفة جیحون می‌گوید:

به محض ورود ارتش به شوراب، 9 نفر پیرمردان و ریش‌سفیدان چهار طایفه دستگیر شدند. بازجوئی و شکنجه شروع شد... با سیگار می‌سوزانیدند. با شلاق به باسن، پا و پشت می‌زدند. آنچنان ما را شلاق زدند که همه تا مدتها خون ادرار و استفراغ می‌کردیم. محمدتقی جوادی کدخدای ده شوراب در اثر شکنجه یک ماه تمام در حال اغما بود و خون استفراغ می‌کرد. پس از شلاق، همه را خوابانیدند و سنگهای بزرگ... روی شکممان گذاشتند. با گذاشتن سنگها، همه بیهوش شدیم و از آن پس مدتها مبهوت و علیل بودیم. پس از این جریان، عده‌ای علیل و زمینگیر شدند و عده‌ای رحمت خدا رفتند.»⁽³⁾

بنا به نقل آریانا، اشغال مناطق و روستاهای کوهمره، در فاصلة میان روزهای 20 تا 25 اسفند 1341، انجام گرفته است. «روز 24 اسفند آبادی (مسقان) مرکز کوهمره سرخی بدست واحدهای لشکر 10 پارس افتاد و از این ببعد ستونها بتدریج متوقف و ضمن گشت و شناسائی و تعقیب اشرار مشغول تجدید سازمان خود شدند.»⁽⁴⁾

علاوه بر حضور گردان‌های نظامی در کوهمره، پاسگاههای ژاندارمری، در محل‌های سابق و مراکز عمدة کوهمره دایر شد. هم‌چنین، با استفاده از «عناصر مورد اطمینان

محلی» به تعقیب و فشار بر جنگجویان عشایر و مردم محل پرداختند⁽¹⁾

پس از اشغال و ایجاد آرامش نسبی اولیه در کوهمره سرخی، برخی از واحدهای نظامی مستقر در منطقه، به شیراز فراخوانده شده و سرهنگ ستاد «اعظمی»، به فرماندهی نظامی منطقه کوهمره منصوب گردیده است. وی با دستورات عملیاتی ذیل، از طرف سپهبد آریانا، تعیین و اعزام می‌گردد.

... سرهنگ ستاد اعظمی: 1ـ از این تاریخ [2/1/1342] شما بفرماندهی نظامی منطقه که حدود آن بشرح زیر است:از شمال ارتفاعات کوه قبله و سبزپوشان ـ کوار [،] از جنوب محور کازرون ـ فراشبند ـ فیروزآباد[،] از مشرق کوار ـ فیروزآباد[،] از مغرب جاده شیراز ـ‌کازرون ـ منصوب میشوید[.] 2ـ مأموریت شما عبارت است از: الف ـ قلع و قمع اشرار منطقه[،] ب‌ـ تعقیب و دستگیری حبیب شهبازی [،] پ‌ـ خلع‌سلاح[،] ت‌ـ کنترل و نظارت و تمشیت امور کوچ ایلات منطقه به ییلاقات مربوطه[.] 3ـ در اجرای این مأموریت اختیارات کامل بشما داده میشود[.] 4ـ اعتبار سری کافی تسهیل اجرای مأموریت در اختیار شما گذارده میشود[.] 5ـ کلیه واحدهای نظامی ـ ژاندارمری و عشایر آن منطقه برای تسهیل مأموریت محوله در اختیار و تحت امر شما گذارده میشوند...⁽²⁾

تقریباً یک هفته بعد، به پیشنهاد سرهنگ اعظمی، مسئولیت منطقه فیروزآباد وقیر، به سرهنگ ستاد محمود همایون واگذار می‌گردد⁽³⁾

اعلامیه‌های تبلیغاتی:

یکی از مهم‌ترین ترفندهای حکومت، برای تخریب چهره‌های اصیل عشایر، و مشوب نمودن اذهان عمومی عشایر، روستاییان و مردمان شهری؛ و نیز اختلاف افکنی میان عشایر قیام‌کننده؛ تحریر و انتشار اعلامیه‌های مخرب و گه‌گاه دروغین بود. آریانا، در خصوص «اقدامات سیاسی و تبلیغاتی» نیروهای جنوب می‌نویسد: «هم زمان با مانورهای نظامی[،] نیروهای جنوب دست باقدامات وسیع سیاسی و تبلیغاتی زد.

اعلامیه‌هائی که بتعداد زیاد بوسیله هواپیمائی بین کلیه عشایر پخش میشد حاکی از مطالب متنوع بود. از طرفی با بیان پیشرفت ستونهای نیرو و کیفر تبه‌کاران آنان را از عواقب نافرمانی برحذر داشته و از سوی دیگر با پند و اندرز براه راست مینمود....»⁽¹⁾

البته، مفاد اعلامیه‌ها همه، این نبود. چنانکه در فوق آمده، غالب مطالب اعلامیه‌ها، در تخریب و تحریک بود. از جمله، اعلامیة ذیل، دربارة حبیب شهبازی.

شماره 1719 خ [مورخ] 20/12/41 [:] ارتش شاهنشاهی ایران[،] نیروی زمینی... اهالی محترم فارس حبیب شهبازی را بخوبی میشناسید و سابقه زندگانی او بر هیچکس مکتوم و پوشیده نیست. این مرد مدتی خود را در پناه ارتش قرار داده و با کمکهای مؤثر ارتش زندگانی مرفه یافت[.] دارای ضیاء و عقار و مال و حشم شد و خود را بدروغ وطن‌پرست و خدمتگزار⁽²⁾شاهنشاه جلوه داد و با فریب و ریا نیات مغرضانه خود را مخفی میداشت تا اینکه شب هنگام با همکاری یکعده سارق و جانی سابقه‌دار ناجوانمردانه به عده‌ای ژاندارم حمله نموده اسلحه آنها را به یغما برده و در نهایت بیشرمی از این تجاوز قدم فراتر گذارده یکعده مردمان بیگناه ساده‌لوح را با شکنجه و زور بدور خود جمع و بعنف و جبر وادار باعمال خلاف مصالح مملکت مینماید. علیهذا برای اینکه هر چه زودتر این جانی بالفطره بسزای عمل خود رسیده این کانون فساد متفرق گردد[،] در اجرای اوامر صادره ابلاغ و اعلام می‌دارد هر کس حبیب شهبازی را دستگیر و بمقامات انتظامی تحویل دهد جایزه قابل ملاحظه‌ای دریافت خواهد کرد. انتظار می‌رود مردم پاک نهاد فارس و عشایر وطن‌پرست و اهالی ستمدیده کوهمره سرخی در این امر که ضامن رفاه و آسایش آنهاست[،] پیشقدم شده و هر چه زودتر ریشه این کانون فساد را از بن قطع نمایند. ضمناً لشکر بدینوسیله باشخاصیکه در این ماجرا اغفال شده و بدور حبیب شهبازی گرد آمده و اکنون متفرق و از او دوری میجویند تأمین میدهد که با خیال راحت بتوانند دنبال کار و زراعت خود بروند[.]

لذا بهتر است هر چه زودتر از دور او متفرق شوید که آتش مشتعل او خرمن هستی

شما را نسوزاند و تنها دامن‌گیر خودش بشود. لشکر 10 پیاده فارس.»⁽¹⁾

در برابر این گونه حملات تبلیغاتی مخرب و تفرقه‌انگیز، ظاهراً جنگجویان عشایر چاره‌ای جز سکوت و خاموشی نداشتند. زیرا در آن اوضاع بحرانی و جنگی، نه فرصت و مجال پاسخ‌گویی وجودداشته؛ و نه میدان عرضه آن ـ در سطح عموم ـ مهیا بوده است. به رغم این وضعیت نابسامان و تیره؛ شخص آگاهی چون حبیب شهبازی، دست کم به دو اعلامیة نخست «ارتش شاهنشاهی» ـ در نامه‌ای به ساواک ـ پاسخ گفته است. دقت در پاسخ‌های وی، بیانگر ماهیت و افشای بسیاری از دروغ‌های دولتمردان حکومت پهلوی است. وی می‌نویسد:

ریاست محترم سازمان امنیت و اطلاعات

محترماً بعرض میرساند بقرار اطلاع آن اداره در صدد برآمده در اطراف صحنه‌سازیها و خیمه شب‌بازیهای مسئولین این استان علت را بفهمید[.] خود اینجانب عین حقیقت را بعرض میرسانم.

قبل از وقوع این انقلابات خوب بود مقامات مسئول به تیمسار اشکان نصیحتی فرموده بودند که مأمورین ژاندارم را بجان و مال مردم خود مختار نسازد[.] معلوم است وقتیکه فلان افسر ژاندارم یا فلان ژاندارم برای پر کردن کیسه خود حاضر است همه کار را مرتکب شود[،] البته مردم هم حس دارند، بالاخره عکس‌العملی نشان میدهند[.] پس علل این وقایع همانا اعمال مأمورین ژاندارم است و بس و اینجانب بی‌گناهم[.] در اعلامیه شماره 1 دربارة اینجانب بی‌لطفی‌هایی شده است[.] خوشوقتم که اینجانب تا چندین قرن از نسب و وضع زندگی خود خوب خبر دارم[.] بنظر من بایستی این قبیل اعلامیه‌ها را دربارة فلان قفل‌ساز و یا فلان ملکی‌دوز که بدرجة افسری نائل میشود و در اندک مدتی میلیاردر میشود صادر شود والا اینجانب بعد از یک عمر زحمت دارای یک میلیون تومان قرض بوده و حاصل دسترنجم فعلاً مورد چپاول و غارت مأمورین ژاندارم است[.] پاکروان‌ها⁽²⁾که از کیسه خالی این مملکت و این ملت حقوق می‌گیرند که حافظ مال مردم

باشند اینک خود غارتگر و دزد از آب بیرون میآیند[.] در اعلامیه شماره 2 که باصطلاح بیست و پنجهزار تومان جایزه قتل مرا مرحمت میفرمایید نسبت کشت خشخاش داده شده[،] تعجب است مقامات چرا اینقدر دروغگو باشند[.] بجای این اقدامات خوب است سازمانهای اداری مأمورین مخصوصاً تشکیلات ژاندارمری را اصلاح نمایند[،] زیرا روزبروز با این رفتار مأمورین ژاندارم بر ناراضی‌های مملکت افزوده میشود[.] آیا فلان عشایر بدبخت چه گناه دارد که مأمورین ژاندارم آنان را شکنجه و عملیات غیرانسانی با آنها عمل شود[؟] آیا فلان شبان عشایر که آقایان ژاندارمها برایشان پاپوش میسازند و بین عائله با آب گرم آنان را تنقیه مینمایند معلوم است اگر دستش برسد چه عکس‌العملی نشان میدهد[.] آیا خبر دارید مأمورین ژاندارم و چند نفر دلالان آنها وقتی به احشامی میرسند چه میکنند[؟] آری بدانید که در هر احشام هر نفر ژاندارم اقلاً بیست رأس گوسفند مردم را ذبح مینماید و هزاران اخاذی دیگر ـ طرز مملکت‌داری غیر از این است[.] خوب است بداد مردم برسید و الا با صدور اعلامیه و نسبت‌های دروغ بیک فرد وطن‌پرست نتیجه عاید نمی‌گردد ـ در اعلامیه شماره 1 اشاره شده اینجانب ناجوانمردانه حمله کردم[،] در حالیکه اینجانب بکلی بی‌اطلاعم و بعرض میرساند اینجانب همیشه جوانمرد بوده‌ام[و] در آتیه هم خواهم بود»⁽¹⁾

در اعلامیه شماره 3، سپهبد آریانا، دستور کوچ اجباری کلیة عشایر و اهالی کوهمره سرخی و ترک منطقه خویش را صادر می‌نماید:

نظر باینکه عده‌ای از عناصر ماجراجو و شرور در منطقه کوهمره سرخی دست بشرارت و غارت اموال مردم زده‌اند جهت سرکوبی آنها نیروهای نظامی در این منطقه بعملیات نظامی خواهند پرداخت. لذا بدینوسیله بکلیه عشایر و اهالی شاهدوست و وطن‌پرست این منطقه ابلاغ میگردد که فوراً منطقه مزبور را ترک نموده از راه فیروزآباد یا کازرون بسمت سرحد حرکت نمایند⁽²⁾

در واقع، هدف حکومتیان از اعلامیه‌های تبلیغاتی و نسبت‌های دروغ به عشایر و