کافی پژوهی در عرصه نسخه های خطی

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : صدرایی خویی، علی، ۱۳۴۲ -

عنوان و نام پديدآور : کافی‌پژوهی در عرصه نسخه‌های خطی/ علی صدرایی خویی؛ با همکاری سید‌صادق حسینی‌اشکوری.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر: سازمان اوقاف و امور خیریه، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۵۵۲ ص.: نمونه.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۱۷۹.

مجموعه آثار کنگره بین‌المللی بزرگداشت ثقه‌الاسلام کلینی؛ ۳۳.

شابک : ۶۶۰۰۰ ریال: دوره: 978-964-493-341-7

یادداشت : کتابنامه: ص. [۵۳۹] - ۵۴۹؛ همچنین به‌صورت زیرنویس.

موضوع : کلینی، محمد‌بن یعقوب - ۳۲۹ق. -- کنگره‌ها

موضوع : الکافی-- نسخه‌های خطی

موضوع : احادیث -- نسخه‌های خطی -- فهرست‌ها

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۴ق.

شناسه افزوده : حسینی اشکوری، سیدصادق، ۱۳۵۱ -

شناسه افزوده : کنگره بین‌المللی بزرگداشت ثقةالاسلام کلینی(ره) (۱۳۸۸ : شهرری)

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان اوقاف و امور خیریه

رده بندی کنگره : BP۱۲۹/ک۸ک۲۰۹۵۴ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۸۵۳۸۹

اشاره

يادداشت دبير علمى كنگرهكتاب شريف الكافى، تأليف ثقة الاسلام محمّد بن يعقوب كلينى رحمه الله، مهم ترين و برترين اثر مكتوب شيعه به شمار مى رود. اين كتاب كه حاوى احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام در عرصه هاى مختلف دينى است، به جهت ويژگى هاى منحصر به فرد، محور شكل گيرى و توليد بخش وسيعى از ادبيات مكتوب شيعه بوده و در طول تاريخ، مورد اهتمام عالمان شيعه قرار گرفته و شرح ها و تعليقه ها و ترجمه هاى فراوان از آن و براى آن، عرضه شده است. آستان حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام و مؤسسه علمى ـ فرهنگى دار الحديث، سومين همايش از طرح «گراميداشت بزرگان و عالمان رى» را به بزرگداشت ثقة الاسلام كلينى اختصاص داده است. اهداف مورد نظر در اين بزرگداشت، عبارت اند از: ۱. معرفى شخصيت علمى و معنوى ثقه الاسلام كلينى ۲. ترويج معارف حديثى اهل بيت عليهم السلام ۳. تحقيق و پژوهش در ميراث ثقة الاسلام كلينى ۴. شناخت جايگاه و تأثيرگذارى كتاب الكافى. كميته علمى كنگره، پس از برگزارى كنگره بزرگداشت ابوالفتوح رازى در پاييز ۱۳۸۴، كار برنامه ريزى علمى اين كنگره را آغاز كرد و اين برنامه ها را در دستور كار قرار داد: ۱. تصحيح و تحقيق آثار مخطوط مربوط به الكافى (اعم از ترجمه، شرح، تعليقه و...) ۲. گشودن افق هاى تازه پژوهشى در زمينه الكافى ۳. تجزيه و تحليل نقدها و پرسش هاى مربوط به الكافى

.

۴. به دست دادن نسخه تحقيق شده از كتاب الكافى ۵. ساماندهى اطلاعات و آثار مكتوب مرتبط با كلينى و الكافى و ارائه آنها در قالب DVD (لوح چند منظوره ديجيتال). آنچه كميته علمى در مدت دو سال و اندى تلاشْ بِدان دست يافت و هم زمان با برگزارى كنگره ارائه مى گردد، از اين قرار است: يك. نسخه تحقيق شده الكافى دو. شروح و تعليقه هاى الكافى سه. مجموعه آثار توليدى كنگره چهار. ويژه نامه هاى مجلاّت پنج. خبرنامه كنگره شش. DVD (لوح چند منظوره ديجيتال). اينك نگاهى مختصر به اين عناوين ششگانه مى افكنيم:

يك. الكافىكتاب الكافى، پس از مقابله با نسخ كهن و مورد وثوق و نيز اعراب گذارى، به همراه تعليقه هايى در رفع مشكلات برخى از اسناد و برخى توضيحات فقه الحديثى، در قالب نوينى به زيور طبع، آراسته مى گردد.

دو. شروح و تعليقه هاى الكافىبر كتاب الكافى، شروح و تعليقه هاى بسيارى نوشته شده كه تاكنون اندكى از آن به چاپ رسيده است. كميته علمى تلاش كرد كه اين شروح و تعليقه ها را شناسايى كرده، و تصحيح و عرضه آنها را در دستور كار خود قرار دهد كه براى برپايى كنگره، اين موارد، تصحيح شده، به چاپ خواهد رسيد: ۱. الشافى فى شرح الكافى، ملاّ خليل بن غازى قزوينى (م ۱۰۸۹ق)۲جلد ۲. صافى [در شرح كافى]، ملاّ خليل بن غازى قزوينى (م ۱۰۸۹ق)۲جلد ۳. الحاشية على اُصول الكافى، ملاّ محمد امين استرآبادى (م ۱۰۳۶ق)۱جلد ۴. الحاشية على اُصول الكافى، سيد احمد علوى عاملى (زنده در ۱۰۵۰ق)۱جلد

.

۵. الحاشية على اُصول الكافى، سيد بدرالدين حسينى عاملى (زنده در ۱۰۶۰ق)۱جلد ۶. الكشف الوافى فى شرح اُصول الكافى، محمد هادى بن محمد معين الدين آصف شيرازى (م ۱۰۸۱ق)۱جلد ۷. الحاشية على اُصول الكافى، ميرزا رفيعا (م ۱۰۸۲ق)۱جلد ۸. الهدايا لشيعة أئمّة الهدى (شرح اُصول الكافى)، شرف الدين محمد بن محمدرضا مجذوب تبريزى (قرن ۱۱ق)۲جلد ۹. الذريعة إلى حافظ الشريعة (شرح اُصول الكافى)، رفيع الدين محمد بن محمد مؤمن گيلانى (قرن۱۱ق)۲جلد ۱۰ و ۱۱. الدرّ المنظوم، شيخ على كبير (م۱۱۰۴ق) و الحاشية على اُصول الكافى، شيخ على صغير (قرن ۱۲)۱جلد ۱۲. تحفة الأولياء (ترجمه اُصول الكافى)، محمد على بن محمد حسن فاضل نحوى اردكانى (زنده در ۱۲۳۷ق)۴جلد ۱۳. شرح فروع الكافى، محمد هادى بن محمدصالح مازندرانى (م ۱۱۲۰ق)۵جلد ۱۴. البضاعة المزجاة (شرح روضة الكافى)، محمد حسين بن قارياغْدى (م۱۰۸۹ق)۲جلد ۱۵. منهج اليقين (شرح وصيت امام صادق عليه السلام به شيعيان)، سيد علاء الدين محمد گلستانه (م ۱۱۱۰ ق) ۱جلد ۱۶. مجموعه رسائل در شرح احاديثى از كافى۲جلد

سه. مجموعه آثار توليدى كنگرهمنظور از اين عنوان، آثار توليدى كميته علمى است. در اين حوزه، اين آثار عرضه مى گردد: ۱. حياة الشيخ الكلينى/ثامر العميدى۱جلد ۲. توضيح الأسناد المشكلة فى الكتب الأربعة أسناد الكافى / سيد محمدجواد شبيرى۲ جلد ۳. العنعنة من صيغ الأداء للحديث الشريف فى الكافى / سيد محمدرضا حسينى جلالى۱جلد ۴. كافى پژوهى در عرصه نسخه هاى خطى / على صدرايى خويى با همكارى سيّد صادق اشكورى۱ جلد ۵. كتاب شناسى كلينى و كتاب الكافى / محمد قنبرى۱ جلد ۶. شناخت نامه كلينى و الكافى / محمد قنبرى۴ جلد

.

۷. كافى پژوهى (گزارش پايان نامه هاى مرتبط با كلينى والكافى) / سيد محمدعلى ايازى۱جلد ۸. مجموعه مقالات همايش / گروهى از پژوهشگران۷ جلد ۹. مصاحبه ها و ميزگردها۱جلد

چهار. ويژه نامه هاى مجلاتمجله هاى آينه پژوهش، سفينه، علوم حديث و برخى ديگر از نشريات، هم زمان با برپايى كنگره، ويژه نامه هايى منتشر مى كنند.

پنج. خبرنامهخبرنامه كنگره كه به اطلاع رسانى پيش از برپايى كنگره مى پردازد، تا زمان برگزارى، چهار شماره از آن منتشر خواهد شد.

شش. DVDنرم افزار مجموعه آثار كنگره، همراه با برخى از نسخه هاى خطّى الكافى، و نيز ديگر شروح، تعليقه ها و ترجمه هاى چاپ شده الكافى در قالب DVD ارائه خواهد شد. *** در پايان، از همه فرهيختگان و انديشه مندان، سازمان ها و نهادهاى علمى ـ پژوهشى كه در به ثمر رسيدن اين همايشْ سهم داشته اند، سپاس گزارى مى شود، بويژه از: توليت محترم آستان حضرت عبدالعظيم عليه السلام و رياست محترم مؤسسه علمى ـ فرهنگى دارالحديث، حضرت آية اللّه محمدى رى شهرى، شوراى عالى سياست گذارى، شوراى علمى كنگره، كميته بين الملل، كميته اجرايى، بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، مديران عالى آستان حضرت عبدالعظيم عليه السلام ، مديران و محققان پژوهشكده علوم و معارف حديث، مسؤلان، اساتيد و دانشجويان دانشكده علوم حديث ، مسؤلان و كاركنان سازمان چاپ و نشر دارالحديث. مهدى مهريزى دبير كميته علمى بهار ۱۳۸۷

.

پيش گفتار

پيش گفتارافتخار عالمان شيعه ، ثقة الاسلام ، ⁽¹⁾محمد بن يعقوب كُلَينى ، با تأليف كتاب الكافى ، حقّ عظيمى بر شيعيان دارد . پس از او ، اين كتاب ، همواره مورد توجه و مراجعه عالمان و شيعيان بوده است ، به طورى كه از ميان كتاب هاى حديثى شيعه ، امروزه بيشترين نُسَخ خطّى و بيشترين چاپ ها و شرح ها و ترجمه ها مربوط به الكافى است و هيچ كتاب ديگرى نتوانسته جاى اين كتاب را بگيرد . اين امتياز ، بيش از همه ، ناشى از ژرف نگرى مرحوم كلينى و نگرش جامع وى به احاديث و دقّت او در انتخاب احاديث محكم و صحيح است . كلينى ، در كتابش ، ابتدا به احاديث مربوط به مسائل : توحيد ، علم ، امامت ، معاد ، قرآن و ديگر مسائل اعتقادى پرداخته و بعد به احاديث مربوط به فروعات دين توجه نموده است ؛ روشى كه ديگر پديدآورندگان مجامع حديثى به آن نپرداخته اند . اين روش مبتكرانه ، موجب گشته كه كتاب الكافى از همان اوان تأليف ، مورد استناد قرار گرفته ، استنساخ و تصحيح نسخه هاى آن و اجازه گرفتن براى نقل روايات مندرج در

.

آن ، از امتيازات و افتخارات علمى دانشمندان به شمار آيد ، تا جايى كه عالم جليل القدر ، ابو غالب احمد بن محمد بن سليمان زُرارى ـ مؤلف رسالة فى حال آل أعيَن ـ ، در هنگام بر شمردن كتاب هايى كه در نزدش بوده ،از كتاب الكافى چنين ياد نموده است: و جميع كتاب تصنيف أبى جعفر محمد بن يعقوب الكلينى ، روايتى عنه بعضه قرائة و بعضه إجازة ، و قد نسختُ منه كتاب الصلاة و الصوم فى نسخة و كتاب الحجّ فى نسخة و كتاب الطهارة و الحيض فى جزء و الجميع مجلّد ، و عزمى أن أنسخ بقيّة الكتاب فى جزء واحد وورق طلحى . ⁽¹⁾روشن است كه وى ، اتمام استنساخ الكافى را در شمار كارهاى ضرورى خود ، ياد مى كند ، با اين كه عصر وى به عصر كلينى بسيار نزديك بوده است . همچنين دانشمند سرشناسى مانند شيخ مفيد ، در باره الكافى چنين مى گويد: إنَّه أجلّ كتب الشيعة و أكثرها فائدة . ⁽²⁾علّامه مجلسى هم در مقدمه شرحى كه بر احاديث الكافى نوشته و به مرآة العقول موسوم است ، مى گويد: إنَّه كان أضبط الاُصول و أجمعها و أحسن مؤلّفات الفرقة الناجية و أعظمها . ⁽³⁾كلينى كتابش را در سه بخش و هر بخش را در چند كتاب (به معناى «فصل») و هر كتاب را در چند باب ، سامان داده كه مجموعا ۳۴ كتاب و ۳۲۶ باب و حدود شانزده هزار حديث را در بر دارد . فهرست اجمالى بخش ها و موضوعات الكافى ، چنين است: بخش اول: اصول (اُصولُ الكافى) ، شامل چند كتاب ، بدين ترتيب : ۱ . كتاب العقل و الجهل ؛ ۲ . كتاب فضل العلم ؛ ۳ . كتاب التوحيد ؛ ۴ . كتاب الحُجّة ؛ ۵ . كتاب الإيمان و الكفر ؛ ۶ . كتاب الدعاء ؛ ۷ . كتاب فضل القرآن ؛ ۸ . كتاب العِشرة .

.

بخش دوم: فروع (فروعُ الكافى) ، شامل اين كتاب ها: ۱ . كتاب الطهارة ؛ ۲ . كتاب الحيض ؛ ۳ . كتاب الجنائز ؛ ۴ . كتاب الصلاة ؛ ۵ . كتاب الزكاة؛ ۶ . كتاب الصيام ؛ ۷ . كتاب الحجّ ؛ ۸ . كتاب الجهاد ؛ ۹ . كتاب المعيشة ؛ ۱۰ . كتاب النكاح ؛ ۱۱ . كتاب العقيقة ؛ ۱۲ . كتاب الطلاق ؛ ۱۳ . كتاب العتق و التدبير و الكتابة ؛ ۱۴ . كتاب الصيد ؛ ۱۵ . كتاب الذبايح ؛ ۱۶ . كتاب الأطعمة؛ ۱۷ . كتاب الأشربة؛ ۱۸ . كتاب الزىّ و التجمّل و المُروئة؛ ۱۹ . كتاب الدواجن ؛ ۲۰ . كتاب الوصايا ؛ ۲۱ . كتاب المواريث ؛ ۲۲ . كتاب الحدود ؛ ۲۳ . كتاب الديات ؛ ۲۴ . كتاب الشهادات ؛ ۲۵ . كتاب القضاء و الأحكام ؛ ۲۶ . كتاب الأيمان و النذور و الكفّارات . بخش سوم: كتاب الروضة (روضةُ الكافى) در پند و اندرز و موضوعات پراكنده . سر آغاز هر كدام از بخش ها چنين است: آغاز بخش اصول: «الحمد للّه المحمود لنعمته ، المعبود لقدرته ، المطاع فى سلطانه . . . ؛ أمّا بعد ، فقد فهمتُ ـ يا أخى ـ ما شكوتَ من اصطلاح أهل دهرنا على الجهالة» . آغاز بخش فروع: «الحمد للّه ربّ العالمين . كتاب الطهارة ، باب طهور الماء ، قال أبو جعفر محمد بن يعقوب الكلينى رحمه الله حدّثنى على بن إبراهيم بن هاشم ، عن أبيه ، عن النوفلى ، عن السكونى ، عن أبى عبد اللّه عليه السلام » . آغاز بخش روضه: «كتاب الروضة ، محمد بن يعقوب الكلينى ، قال حدّثنى على بن إبراهيم ، عن أبيه ، عن ابن فضّال ، عن حفص المؤذّن . . . خرجت هذه الرسالة من أبى عبد اللّه إلى أصحابه: بسم اللّه الرحمن الرحيم ، أمّا بعد ، فاسألوا ربّكم العافية و عليكم بالدَّعة و الوقار» . كتاب الكافى ، به خاطر ويژگى هايى كه داشته ، در طول بيش از هزار سال ، مورد استقبال و استفاده و مراجعه فراوان دانشمندان شيعى قرار گرفته و از اين ره گذر ، نام عالمان زيادى به عنوان مدرّس يا كاتب يا مقابله كننده يا اجازه دهنده يا اجازه گيرنده

.

آن ، در تاريخ ، ثبت شده است . اين نوشتار ، نگاهى به تلاش هاى انجام شده بر محور الكافى در عرصه نسخه هاى خطّى دارد . در اين پژوهش ، بيش از نهصد عالم ، به عنوان : مدرّس ، كاتب ، مصحّح ، اجازه دهنده و اجازه گيرنده الكافى ، به همراه بيش از ۱۶۰۰ نسخه خطى از آن ، در دو بخش ، معرفى شده اند . بديهى است كه با پژوهش هاى تكميلى در نسخه هايى كه تاكنون معرفى و شناسايى نشده اند ، تعداد بيشترى از نسخه هاى الكافى و دانشمندانى كه در باره آن ، پژوهشى انجام داده اند ، شناسايى خواهد شد ، بمَنّه و كرمه و توفيقه و عنايته !

.

بخش اوّل: دانشمندان كافى پژوه

اشاره

بخش اوّل : دانشمندان كافى پژوه

.

. .

درآمد

اشاره

درآمداين بخش ، به معرّفى دانشمندانى اختصاص دارد كه عمر خود را صرف كافى پژوهى نموده اند اطلاعات درج شده در اين بخش ، از فهرست نامه هاى نُسخ خطّى ، استخراج شده و سامان يافته اند . اطلاعاتى از نسخه هاى الكافى كه در اين پژوهش ، مورد توجه و بررسى قرار گرفته اند ، عبارت اند از: اجازات، نشان هاى سَماع و اِنهاء، تَرقيمه ها و يادداشت هاى حاشيه نسخه ها . بر اساس تحليل اين اطلاعات ، دانشمندانى كه بر روى الكافى پژوهش انجام داده اند ، به چند گروه ، تقسيم شده اند: ۱ . مدرّسان : دانشمندانى كه الكافى را براى شاگردان خود ، تدريس كرده اند و پس از تدريس ، در نسخه هاى الكافى ، نشان اِنهاء و سَماع گذاشته يا اجازه نقل روايت نوشته اند. ۲ . مصحّحان : دانشمندانى كه الكافى را نزد اساتيد خود ، قرائت نموده و نسخه خود را نزد آنها تصحيح كرده اند و از اساتيد خود ، موفق به اخذ نشان اِنهاء و سَماع و اجازه نقل روايت شده اند . ۳ . كاتبان : دانشمندانى كه نسخه هاى الكافى را تحرير (استنساخ) نموده اند . ۴ . حاشيه نويسان : دانشمندانى كه بر حاشيه نسخه هاى الكافى ، مطالبى در توضيح و شرح عبارت هاى الكافى ، نوشته اند . ۵ . دارندگان نسخ معتبر : دانشمندانى كه نسخه هاى معتبرى از الكافى در دست

.

توضيح چند اصطلاح

۱ . اجازات

۱/۱ . اجازه نويسى در تمدن اسلامى

داشته اند و نسخه هايى از اين كتاب ، با نسخه آنها مقابله و تصحيح شده است . ۶ و ۷ . اجازه دهندگان و اجازه گيرندگان : دانشمندانى كه اجازه روايت الكافى را اِعطا يا دريافت نموده اند . در باره اين دو گروه ، ضمن عنوان هاى «مدرّسان» و «مصحّحان» نيز سخن گفتيم . در اين بخش ، اسامى كافى پژوهان ، به ترتيب الفبايى ، ذكر و در ذيل هر نام ، به پژوهشى كه در باره الكافى انجام داده اند ، اشاره شده است .

توضيح چند اصطلاحقبل از شروع ذكر نام دانشمندان ، توضيحاتى در باره چند اصطلاح علمى ـ كه در اين نوشتار ، به وفور از آنها ياد شده ـ ضرورى است . لذا به درج توضيحاتى در باره اجازات ، نشان هاى سَماع و اِنهاء و بَلاغ و مقابله و قرائت موجود در نسخه ها ، تَرقيمه نسخه ها ، كيفيت تصحيح در نسخه هاى خطّى و رموز استفاده شده در حاشيه هاى الكافى مى پردازيم .

۱ . اجازات۱/۱ . اجازه نويسى در تمدن اسلامىتمدّن اسلامى ، شكوفايى و رشد خود را با علم و انديشه آغاز نمود ، آن گاه كه انديشه ها را با نور علم و ايمان به كمال ، دعوت نمود و آموختن را عبادت دانست . مسلمانان نيز در مسير گسترش تعاليم دينى ، به آموختن و آموزاندن علم و آداب تعليم و تربيت ، توجه خاصّى نمودند و بر همين اساس ، سنّت اجازه نويسى و اعطاى اجازات نقل روايات و نقل كتب ، بنيان گذارى شد . دانشمندان براى پاسداشت حرمت علم و كنار زدن جاهلان و نا اهلان از عرصه آن ، شرايط خاصّى را براى احراز مرتبه حمل (دريافت) علم ، قائل بودند كه از جمله آنها ، درس گرفتن آن علم در نزد استاد و سپرى كردن دوره آموزشى بود. آنان در پايان دوره با مدرك معتبرى ، مقام علمى شاگرد را تأييد و اجازه نقل آن علم و كتاب درس

.

۲/۱ . اقسام اجازه

گرفته شده را اعطا مى كردند . از اين رو ، هر سخنى ، از هر كسى و هر كتابى ، از هر دارنده كتابى ، قبول نمى شد ؛ بلكه ناقل سخن ، بايد جواز نقل آن سخن را از گوينده آن ، هر چند به واسطه ، مى داشت . همچنين بايد كتاب را نزد كسى مى خواند كه عالم به آن بود و سلسله اش به مؤلّف مى رسيد و دست نوشته تأييد وى بر نسخه اش موجود مى بود . با اين توضيحات ، دو فايده مهمّ اجازه و اجازه نويسى در تمدّن اسلامى روشن مى گردد كه يكى «مدرك علمى» بودن اجازه براى صاحب آن و ديگرى ، پاسداشت حريم علم از دستبرد جاهلان و تحريف آن است .

۲/۱ . اقسام اجازهدر فرهنگ شيعه ، «اجازه» به معانى متعدّدى استعمال شده است كه عبارت اند از: ۱ . اجازه حديث ، كه پس از اين ، در باره آن ، سخن گفته خواهد شد . ۲ . اجازه اجتهاد كه در فقه شيعه مطرح است و مفهوم آن ، اين است كه مجتهدى ، با صدور اجازه نامه ، نايل شدن شاگردش را به مرتبه اجتهاد ، مورد تأييد قرار دهد . اين نوع اجازه ، موقعيت اجتماعى صاحب اجازه را تثبيت مى كرد . دكتر ابو القاسم گرجى در باره اين نوع اجازه ، چنين اظهار نظر مى كند : در سده هاى اخير ، اين امر تداول داشته است كه به هنگام رسيدن طالب فقه به مقام شايسته اى از علم ، از سوى استاد يا استادان وى ، تصديقى غالبا به صورت كتبى و احيانا به طور شفاهى صادر مى گردد كه وصول او را به درجه اجتهاد ، گواهى مى دهد . اين تصديق را اصطلاحا «اجازه اجتهاد» نامند . امّا اين «اجازه» وراى جنبه تشريفى و بازتاب اجتماعى ، از ديدگاه علمى ، ارزش فراوانى در بر ندارد ، مگر از باب قول خبره يا به احتمال ضعيف ، شهادت . ⁽¹⁾۳ . اجازه قطبيت و ارشاد . اين نوع اجازه ، در عرفان و تصوّف ، رايج است و مفهوم آن ، اين است كه قطبِ طريقه اى از تصوّف ، به وسيله آن ، يكى از شاگردانش را به مقام

.

۳/۱ . اجازات حديثى

رياست يا قطبيّت آن سلسله ، انتخاب مى كند . اين نوع اجازه ، از قديم الايّام رايج بوده و امروزه نيز در ميان سلسله هاى مختلف تصوّف ، متداول است . از ويژگى هاى مهمّ اين نوع اجازه ـ كه به آن ، اجازه طريقتى نيز گفته مى شود ـ در حوزه جغرافيايى ايران ، فارسى بودن آن است ، در حالى كه ديگر نوع اجازات ، اغلب به عربى نگاشته شده اند . ۴ . اجازه ذكر ، نوعى از اجازه عرفانى است كه طى آن ، استاد عرفانى (مراد) به شاگرد خود (مريد) ، اجازه گفتن ذكر خاصّى را اعطا مى كند . عرفا معتقدند كه گفتن اذكار بدون اجازه استاد ، اثرى ندارد و در برخى اوقات نيز اثر معكوس دارد . آية اللّه مرعشى رحمه الله در الاجازة الكبيرة ، به اين قسم از اجازه ، اشاره كرده ، مى نويسد : إنّى أروى أدعية مأثورة عن أهل البيت عليهم السلام ، مسندة معنعنة و قد جرّبتُها مرارا . ضمن تلك الأدعية ما حدّثنى به و أجاز لى فى قرائته يوم الغدير ۱۸ ذى الحجّة سنة ۱۳۳۴ عند قبر جدّى أمير المؤمنين عليه السلام ممّا يلى الرأس الشريف ، حجّة الإسلام العلّامة الأديب الورع النسّابة آية البارى ، السيّد مهدى بن على الموسوى البحرانى الغريفى النجفى... . ⁽¹⁾اجازه استخاره نيز قسمى از اين نوع اجازه است كه طى آن ، كسى كه در استخاره معتبر بوده ، به شخصى طريقه و روش استخاره خود را اجازه مى دهد . ۵ .اجازه امور حسبيّه . نوعى از اجازات فقهى است كه طى آن ، فقيهى كه مرجعيّت عام دارد ، به شاگردش اجازه مى دهد كه امور حسبيّه (مانند سرپرستى ايتام ، اموال مجهول المالك ، طلاق غايب ، اجراى حدود شرعى) را ـ كه از اختيارات ولىّ فقيه است ـ ، عهده دار شود . ⁽²⁾

۳/۱ . اجازات حديثىاجازه ، اصطلاحى در علوم حديث است كه به گونه اى خاص از فراگيرى حديث ، دلالت دارد . اين واژه ، مصدر باب افعال از ماده «ج و ز» و در اصل به معناى

.

۴/۱ . اجازه در كتب درايه

«گذرانيدن» و نيز به معناى «دستور دادن» و «روا داشتن» است . ⁽¹⁾در علم الحديث ، طُرق تحمّل (دريافت) حديث را بر هفت نوع مى دانند كه عبارت اند از: - شنيدن از استاد ؛ - خواندن بر استاد كه «عرض» نيز ناميده مى شود ؛ - اجازه ؛ - مُناوله ؛ - كتابت ؛ - اِعلام ( يعنى خبر دادن استاد) ؛ - وِجاده (يعنى نقل از خطّ استاد) . ⁽²⁾

۴/۱ . اجازه در كتب درايهدر علم درايه ، در ذكر انواع طرق تحمّل حديث ، از اجازه و اقسام آن ، سخن به ميان مى آيد . كهن ترين مأخذ درايه شيعه كه در آن ، در باره اجازه ، بحث شده ، بداية الدرايةى شهيد ثانى و شرح آن ، موسوم به الرعاية فى شرح بداية الدراية است . شهيد ثانى در تعريف اجازه و اقسام آن مى نويسد : اجازه ، يكى از طُرق تحمّل (دريافت) حديث است و اقسام مهمّ آن ، چهار قسم اند : اوّل ، آن كه مجيز ، نقل كتاب يا حديث معيّنى را به شخص معيّن ، اجازه دهد مثلاً بگويد : «اجازه دادم تو را تا كتاب الكافى را روايت كنى» . دوم : آن كه مجيز ، نقل كتاب يا حديث غير معيّنى را به شخص معيّن ، اجازه دهد . مثلاً بگويد: «أجزتُك مسموعاتى» .

.

۵/۱ . فوايد اجازات حديثى

سوم : آن كه مُجيز ، نقل كتاب يا حديث معيّنى را به شخص يا اشخاص نامعيّن ، اجازه دهد . چهارم : آن كه مُجيز ، نقل كتاب يا حديث غير معيّنى را به شخص يا اشخاص نامعيّن ، اجازه دهد . ⁽¹⁾گفتنى است پس از شهيد ثانى ، در كتاب هاى درايه اى كه بعد از الرعاية تأليف شده اند ، مطالب وى به نوعى تكرار و بازگو شده است .

۵/۱ . فوايد اجازات حديثىبراى اجازات حديثى ، فوايد متعددى ذكر شده كه نسبت به زمان ها و عصرهاى مختلف ، متفاوت اند ، بدين معنا كه در عصرى از اعصار ، برخى از اين فوايد ، بر اجازات حديثى مترتّب اند و در عصرى ديگر ، مترتّب نيستند . براى تبيين اهمّيت و ثمره اجازات ، بايد فوايد اجازات را به دو قسم ، تقسيم كرد : قسم اوّل ، فايده اجازات از جهت حديث و اعتبار روايت راوى ؛ و قسم دوم ، فايده اجازه بدون در نظر گرفتن حديث ؛ بلكه از نظر اعتبار و ارزش تاريخى و اجتماعى . البتّه فايده نداشتن اجازه در يك بُعد ، لطمه اى به ارزش اجازه در بُعد ديگر ندارد . شيخ آقا بزرگ تهرانى در باره تعريف اجازه حديثى و فوائد آن ، چنين مى نويسد: هو الكلام الصادر عن المجيز المشتمل على إنشائه الإذن فى رواية الحديث عنه بعد إخباره إجمالاً بمرويّاته ، و يطلق شايعا على كتابة هذا الاذن المشتملة على ذكر الكتب و المصنّفات التى صدر الإذن فى روايتها عن المجيز إجمالاً أو تفصيلاً و على ذكر المشايخ الذين صدر للمجيز الإذن فى الرواية عنهم و كذلك ذكر مشايخ كلّ واحد من هؤلاء المشايخ طبقة بعد طبقة ، إلى أن تنتهى الأسانيد إلى المعصومين عليهم السلام ، و هذه الكتابة التى تطلق عليها الإجازة تتفاوت فى البسط و الاختصار و التوسّط. فالكبيرة المبسوطة ، منها تعدّ كتابا مستقلاً و لبعضها عناوين

.

خاصّة كاللؤلؤة و الروضة البهيّة و بغية الوعاة و الطبقات و اللمعة المهديّة و المتوسّطة ، منها المقتصرة على ذكر بعض الطرق و المشايخ ، تعدّ رسالة مختصرة أو متوسّطة و يعبّر عنها برسالة الإجازة ، كما عبّر به بعض تلاميذ العلّامة المجلسى فيما كتبه إليه . وأمّا الإجازات المختصرة التى لا تعدّ كتابا و لا رسالة ، إذا نظرنا إليها نظرة عميقة ، نجد فيها فوائد جليلة زائدة على فوائد مطلق الاجازة ، ولو بالقول فقط من اتصال أسانيد الكتب و الروايات و صيانتها عن القطع و الإرسال ، و من التيمّن بالدخول فى سلسلة حملة أحاديث آل الرسول صلى الله عليه و آله و التبرّك بالانخراط فى سلك العلماء الأعلام ورثة الأنبياء و الخلفاء عنهم عليهم السلام إلى غير ذلك ، و من تلك الفوائد الزائدة ، الوقوف على معارف تحصل لنا من النظر فى خصوص المكتوبة من الإجازات بأنواعها الثلاثة: منها: تراجم العلماء الحاملين لأحاديثنا المروية عن المعصومين عليهم السلام بمعرفة اسمهم و نسبهم و كنيتهم و لقبهم ، و معرفة شيوخهم المجيزين لهم اسما و نسبا و كنيةً و لقبا و معرفة من قرأ عليهم كذلك . و منها: العلم بجملة من أوصافهم و أحوالهم من شهادات المشايخ لتلاميذهم و التلاميذ لمشايخهم بما له المدخلية التامّة فى قبول الرواية عنهم و الوثوق و الاطمينان بهم . و منها: معرفة عصرهم و زمان تحمّلهم للأحاديث و مكانه ، و معرفة بعض معاصريهم و تمييز من كان فى طبقتهم عمّن لم يكن فيها إلى غير ذلك . و كلّ هذه الفوائد تنكشف لنا من التأمّل فى أنواع هذه الإجازات التى قد جرت عادة الأسلاف الصالحين على إصدارها للمجازين منهم فى كلّ جيل و زمان ، و صارت سيرة مستمرّة لهم منذ عصر المعصومين عليهم السلام . نعم ، فى العصر الاوّل كانوا يعبّرون عنها بالمشيخة لذكرهم المشايخ فيها و يذكرون أيضا حديثا واحدا ممّا رواه ذلك الشيخ لهم و نحن نشكرهم على هذا الجميل و نقدر عملهم . هذا أحسن تقدير ، حيث أنّهم قدموا إلينا ما ينجعنا فى فنون التاريخ و

.

۶/۱ . ارزش حديثى اجازه

الرجال و الأنساب و الطبقات و غيرها ممّا تمسّ الحاجة الشديدة إليه فى أعصارنا الحاضرة و ما يلحقها من الأعصار . فهذه الإجازات ، برمّتها كتب تاريخيّة رجاليّة ، يحقّ علينا أن نلم شعثها ونثبتها صونا لها عن الضياع و عونا على الانتفاع ، بل هو تكليف لازم علينا عقلاً و شرعا ، حيث أنّ فيه شكر خدمات صلحاء السلف ، و أداء للأمانة المحتاج إليها إلى ضعفاء الخلف ، و لكن ممّا يؤسف عليه عجزنا عن القيام بأداء هذا التكليف بما هو حقّه ، حيث أنّ جمع تلك الإجازات و استقصاءها ممّا ليس لنا طريق عادى إليه لتشتّتها فى الأصقاع و البلاد النائية و اندراجها غالبا فى حواشى الكتب المتفرّقة التى لا تصل إليها يد التنقيب إلّا أنّ الميسور لا يسقط بالمعسور . ⁽¹⁾

۶/۱ . ارزش حديثى اجازهدر باره ارزش اجازه در حديث ، بين علماى حديث ، اختلاف نظر وجود دارد . سيّد مرتضى در كتاب الذريعة إلى اصول الشريعة ، اجازه را از نظر حديثى بى اعتبار مى داند و مى گويد: اجازه ، اعتبار ويژه ندارد ؛ زيرا آنچه براى متحمّل حديث رواست تا روايت كند ، با اجازه يا بدون آن ، روا خواهد بود و آنچه را حقّ روايت كردن ندارد ، با اجازه يا بدون آن ، بر او حرام خواهد بود . ⁽²⁾امّا شيخ طوسى در عدّة الاُصول ، ⁽³⁾نقل روايت با استناد به اجازه را قبول مى كند و صاحب معالم نيز سخن سيّد مرتضى را به تأويل مى برد . به هر روى ، امروزه فوايد حديثىِ اجازه را منحصر در تبرّك و منسلك شدن صاحب اجازه در طريق روايت از معصوم مى دانند ، هر چند گذشتگان نيز بدين مسئله توجه داشتند .

.

۷/۱ . ارزش تاريخى و علمى اجازه

۸/۱ . كتاب الكافى در اجازات حديثى

استاد كل ، آقا حسين خوانسارى ، در اجازه به سيّد امير ذوالفقار ، بدين امر تصريح نموده ، چنين مى نويسد : فأجزتُ له ، و لكن لم أعلم أنّى أهل لذلك أم لا ؟ و أنّ للإجازة أثرا أم لا؟ ⁽¹⁾

۷/۱ . ارزش تاريخى و علمى اجازهارزش و اهمّيت اجازه از نظر تاريخ و علم ، بر كسى پوشيده نيست و از اين نظر ، نه تنها از اهمّيت اجازات ، كاسته نشده ، بلكه با گسترش ارتباطات و علوم و فنون و توجه انسان ها به ابعاد مختلف زندگى علمى و اجتماعى و سياسى دانشمندان ، ارزش اجازات هر روز افزون تر مى گردد . فوايد علمى و تاريخى اجازات ، عبارت اند از : ۱ . دستيابى به شرح احوال و تاريخ زندگى و مرتبه علمى دانشمندان و شناخت نام و نشان و كنيه و لقب و نسب آنان و اطلاع يافتن بر طبقات و مشايخ و شاگردان و آثار ايشان . ۲ . اطلاع يافتن بر انديشه ها ، گرايش ها و كارهاى فردى و اجتماعى دانشوران . ۳ . در اجازه كتاب ، احراز صحّت نسبت نوشته به مؤلّف آن و اعتماد بر آثار گذشتگان ، قابل توجه و حائز اهمّيت است . ۴ . در اغلب اجازات ، محل و تاريخ صدور اجازه ذكر شده ، كه از حيث جغرافياى تاريخى شهرها و مسافرت دانشمندان به شهرها اهمّيت دارد .

۸/۱ . كتاب الكافى در اجازات حديثىكتاب الكافى در ميان اجازات حديثى كه دانشمندان شيعه نوشته اند ، اولين كتابى است كه اجازه نقل و روايت آن ، به شاگردان داده شده است . اجازه الكافى از زمان مؤلّف آن شروع شده است . كلينى در سفر و حضر ، الكافى را تدريس مى كرد و پس از تدريس به شاگردانش ، اجازه نقل آن را مى داد .

.

۸ / ۱ / ۱ . راويان الكافى از كلينىتعداد شاگردان كلينى كه از وى اجازه نقل الكافى را دريافت نموده اند ، زياد است . دانشمندانى كه در كتاب ها تصريح شده كه الكافى را نزد مؤلف آن خوانده اند ، عبارت اند از:

ابو حسين احمد بن احمد الكوفى كاتبيكى از كسانى كه الكافى را از كلينى روايت نموده و خود نيز به ديگران اجازه روايت آن را داده ، ابو حسين احمد بن احمد الكوفى كاتب است . او در مسجد نفطويه الكافى را براى شاگردانش تدريس مى كرده است . نجاشى در اين مورد مى نويسد: كنتُ أتردّد إلى مسجد اللؤلؤيى و هو مسجد نفطويه النحوى ، اقرأ على صاحب المسجد و جماعة من أصحابنا يقرؤون كتاب الكافى على أبى الحسين أحمد بن أحمد الكوفى الكاتب : «حدّثكم محمد بن يعقوب الكلينى» . ⁽¹⁾سيّد شريف مرتضى ، الكافى را از وى و او از كلينى روايت مى كند . ⁽²⁾

ابو غالب زُرارىابو غالب زرارى ، احمد بن محمد بن محمد بن سليمان بن حسن بن جهم بن بكير (م ۳۶۸ ق) ، برادر زرارة بن اَعيَن است . او بخشى از الكافى را نزد كلينى قرائت نموده و بخش ديگر را نيز از كلينى ، اجازه نقل روايت دارد . او همچنين نسخه اى از الكافى را براى خود ، كتابت نموده است . ⁽³⁾

ابو حسين بزّازابو حسين عبد الكريم بزّاز بن عبد اللّه بن نصر ، از شاگردان كلينى است و الكافى را

.

در تفليس و بغداد ، نزد وى خوانده است . ⁽¹⁾

على بن احمد بن محمد بن موسى دقّاقدقّاق ، يكى ديگر از شاگردان كلينى است و الكافى را از وى روايت كرده است . ⁽²⁾

محمد بن محمد بن عصام كلينىابن عِصام كلينى ، الكافى را از كلينى روايت كرده است . ⁽³⁾

على بن عبدالله الوراقعلى ورّاق ، از ديگر روايت كنندگان الكافى از كلينى است . ⁽⁴⁾

ابن قولويهابو القاسم جعفر بن محمد بن قولويه ، يكى از كسانى است كه اجازات روايى الكافى از طريق وى نقل گرديده است . براى نمونه ، علّامه حلّى در اجازه كبيره خود ، طريق خود را چنين ياد كرده است: . . . وأمّا الكافى للشيخ محمد بن يعقوب الكلينى فرويتُ أحاديثه المذكورة المتّصلة بالأئمّة عليهم السلام عنّى عن والدى و الشيخ أبى القاسم جعفر بن سعيد و جمال الدين أحمد بن طاووس و غيرهم بإسنادهم المذكور إلى الشيخ المفيد محمد بن محمد بن النعمان ، عن أبى القاسم جعفر بن محمد بن قولويه ، عن محمد بن يعقوب الكلينى ، عن رجاله المذكورة فى كلّ حديث ، عن الائمّة: . و كتب حسن بن يوسف بن المطهّر الحلّى فى ذى الحجّة سنة تسع عشرة و سبع مئة بالحلّة حامدا مصلّيا . ⁽⁵⁾

۸ / ۱ / ۲ . راويان الكافى بعد از كلينىالكافى بعد از كلينى در تمام اجازه هاى روايى ، ياد شده است . اساتيد در جلسات

.

۹/۱ . اجازات الكافى

درس خود بر نسخه هاى الكافى نشان سماع مى نوشتند و در پايان كتاب هم اجازه نقل روايت به شاگردان خود مى دادند . تعداد نسخه هاى الكافى كه نشان سماع و قرائت و بلاغ دارند ، بسيار زيادند و نسخه هايى از الكافى كه در آنها اجازه نقل روايتْ نوشته شده ، از ده ها نسخه متجاوزند . از جمله ، نسخه هايى از الكافى كه علّامه مجلسى در آنها نشان قرائت و سماع يا اجازه نقل روايت نوشته ، بيش از هفتاد نسخه است .

۹/۱ . اجازات الكافىاز ميان يكهزار و ششصد نسخه خطى كتاب الكافى ـ كه در بخش دوم معرفى خواهند شد ـ ، بيش از يك سوم آنها داراى اجازه حديثى هستند. متون اين اجازات ـ كه اغلب ، بعد از قرائت و تدريس الكافى نوشته شده اند ـ اطلاعات ارزشمندى در خود دارند ، از قبيل : نام اجازه دهنده ، تاريخ اجازه ، نام اجازه گيرنده ، تصريح به تدريس الكافى و كتاب هاى ديگر ، برخى معاصرت ها و تلمّذها ، سفرهاى علمى محدّثان و ... . در اين جا نمونه هايى از اجازات حديثى كه اساتيد ، بعد از اتمام درس الكافى براى شاگردانشان نوشته اند ، ارائه مى شود :

اجازه ابو غالب زُرارى (كهن ترين اجازه الكافى)كهن ترين اجازه اى كه در آن ، اجازه نقل روايات الكافى ، مُجاز (اجازه گيرنده) داده شده ، اجازه شيخ احمد بن محمد بن محمد بن سليمان بن حسن بن جهم بن بُكَير بن اَعيَن شيبانى ، معروف به ابو غالب زُرارى (۲۸۵ ـ ۳۶۸ ق) است كه براى فرزندش محمد بن عبد الله ابن ابى غالب احمد ، در ذى قعده سال ۳۵۶ ، نگاشته و در رجب سال ۳۶۷ ، آن را تجديد نموده است . ابو غالب ، الكافى را مستقيما از كلينى روايت مى كند . ⁽¹⁾تقريبا در تمام اجازات حديثى شيعى كه به صورت اجازه عمومى صادر شده اند ، الكافى ، اوّلين كتاب حديثى است كه اجازه نقل آن داده شده است .

.

اجازه نصر تونىناصر الدين محمد تونى خراسانى ، مشهور به نصر تونى ، از دانشمندان قرن يازدهم است . او مدّتى ساكن مشهد بود و از ملّا محمد استرآبادى روايت مى كند . نصر تونى از مدرّسان رسمى آستان قدس رضوى بود . او در مشهد ، كتاب الكافى كلينى و كتاب من لا يحضره الفقيه و خلاصة الرجال علّامه حلّى را تدريس مى نمود . يكى از اجازاتى كه از نصر تونى به دست ما رسيده ، اجازه اى است كه در سال ۱۰۳۴ ق پس از اتمام تدريس اين سه كتاب ، به شاگردش تاج الدين اسماعيل مازندرانى نوشته است . او در اجازه نامه خود ، در باره الكافى چنين مى نويسد: و قد قرأ علىّ فى أيّام إقامته فى المشهد المقدّس الرضوى ـ على مشرّفه ألف ألف صلاة و تحيّة ـ قرائة تشهد له بحسن الالتفات و المبالغة فى طلب النكات ، و كان ـ وفّقه اللّه لمرضاته ـ يسأل فى أثناء البحث عمّا يشتبه عليه و ما هو مظنّة الاشتباه ، ليفحص عنه فحصاً يتحقّق معه معرفته ليكون على بصيرة هو و من يأخذ عنه . فمن جملة مقروئاته كتاب الكافى للشيخ الإمام الناقدة الجهبذة المحدّث الثقة عمدة الإسلام ، المشهور بين الخاص و العام ، أبى جعفر محمّد بن يعقوب الكلينى و هو يشتمل على ثلاثين كتاباً و كان قد قرأئه من أوّله إلى آخره كما ذكر . ⁽¹⁾

اجازه طبرسى مازندرانىيكى ديگر از مدرّسان الكافى ، ملّا محمدباقر طبرسى مازندرانى غروى (م ۱۲۰۴ ق) است . علّامه سيد محمدحسن بن عبد الرسول زنوزى خويى (صاحب رياض الجنّة) ـ كه در نجف نزد وى ، بخشى از اصول الكافى را قرائت نموده ـ در رياض الجنّة مى گويد: وكان المترجم من الفضلاء العلماء فى المشهد الغروى .

.

و قرأتُ عليه فيها كتباً من كتاب اُصول الكافى ، تأليف الإمام ثقة الإسلام الكلينى . و كان أديباً شاعراً ، لطيف الذوق ، حسن الكلام ، قوىّ المنطق ، جيّد القريحة ، كريم الطبع . و توفّى فى النجف الأقدس فى سنة ۱۲۰۴ الهجرى الهلالى . ⁽¹⁾

اجازه صدر الدين قمىيكى ديگر از مدرّسان الكافى ، صدرالدين بن قاضى سعيد قمى (م ۱۱۴۸ ق) است . وى فرزند قاضى سعيد قمى ، صاحب شرح توحيد الصدوق است . سيد عبد الله جزائرى (م ۱۱۷۳ ق) شاگرد وى بوده و در قم در درس اُصول الكافى وى شركت داشته است . او در اين باره در الإجازة الكبيرة مى نويسد: صدر الدين بن القاضى سعيد القمّى ، كان عالما متكلّما مدرّسا فى روضة المعصوميّة بقمّ فى مقبرة السلاطين . حضرتُ درسه باُصول الكافى ، ثمّ اجتمعت به فى طريق آذربيجان و قد صار قاضيا ، و توفّى بعد ذلك بفاصلة قليلة . يروى عن أبيه . رحمه الله! ⁽²⁾

اجازه ملّا صالح مازندرانىيكى از شارحان و اجازه دهندگان به نامِ الكافى ، ملّا صالح بن احمد مازندرانى (م ۱۰۸۶ ق) است . او داماد ملّا محمدتقى مجلسى (مجلسى اوّل) است . ملّا صالح بعد از تأليف قسمتى از كتاب شرح الكافى ، آن را به پدر زن خود ، علّامه محمدتقى بن مقصود على مجلسى اصفهانى (م ۱۰۷۰ ق) عرضه نمود و مجلسى ، بعد از رؤيت ، آن را پسنديد و اجازه ادامه شرح و نيز اجازه نقل روايت را به دامادش صادر نمود . اين اجازه نامه در اوّل رجب ۱۰۶۲ صادر شده و نسخه اى از آن ـ كه در ضمن نسخه اى از شرح اصول الكافى ملّا صالح ، در سال ۱۲۱۱ ق در شيراز ، توسط عبد الحسين كازرونى تحرير شده ـ ، به شماره ۳۳۰ در كتاب خانه مدرسه نمازى خوى

.

نگهدارى مى شود . متن اجازه نامه ، چنين است: بسم الله الرحمن الرحيم . الحمد للّه ربّ العالمين و الصلاة على سيّد الأنبياء و أشرف المرسلين ، محمّد و عترته النجباء الأصفياء الطيّبين الطاهرين . و بعد ، فلمّا تشرفتُ بمطالعة شرح الكافى لثقة الإسلام رئيس المحدّثين ، مروّج مذهب الأئمّة المعصومين ، محمد بن يعقوب الكلينى الرازى ـ رضى الله تعالى عنه و حشره مع شفعاء يوم الدين ـ الذى ألّفه المولى الفاضل الكامل العالم العامل ، جامع المعقول و المنقول ، حاوى الفروع و الاُصول ، العلّامة الفهّامة ، مولانا محمد صالح المازندرانى ـ أدام الله تعالى تأييده و كثّر فى العلماء مثله ـ فوجدتُه فى غاية التحقيق و نهاية التدقيق ، أجزت له ـ دام فضله ـ بتتميم هذا الشرح و دعوتُ الله الوهّاب أن يوفّقه و يؤيّده لإتمامه و أن يروى عنّى هذا الكتاب ، مع سائر الكتب الأربعة لأبى جعفر المحمّدين الثلاثة ـ رضى الله تعالى عنهم و عن سائر سلفنا الصالحين ـ مع سائر كتب الأخبار و الأحاديث و التفاسير و الفقه و الاُصول و الكلام و اللغة و القرائة و الصرف و النحو و غيرها ، ممّا ألّفوه و ألّفه سائر علمائنا المتقدّمين و المتأخّرين ، بعد أن قرء على هذا الضعيف برهة من الزمان ، جلّ كتب الأحاديث بأسانيدى المتكثرة عن مشايخى ، متّصلاً إلى الأئمّة الميامين ، عن سيّد المرسلين ، عن الله ـ تبارك و تعالى ـ ، آخذاً عليه ما أخذ علىّ من الاحتياط فى النقل و الفتوى . و التمستُ منه ـ دام ظلّه ـ إخطارى بباله حيّاً و ميّتاً فى مظانّ إجابة الدعوات و أن يبالغ بجدّه و جهده فى إتمام هذا الشرح و أرجو من الله ـ تبارك و تعالى ـ أن يوفّقه لإتمام شرح هذا الكتاب و بشرح باقى كتب الأحاديث ، و أن يجعله خالصاً لوجهه الكريم و ذخيرة ليوم يقوم الناس لربّ العالمين . نمّقه بيمناه الداثرة أحوج المربوبين إلى رحمة ربّه الغنى ، محمدتقى المجلسى الإصفهانى ، و الحمد للّه ربّ العالمين و الصلاة على أشرف القدسيّين محمّد و آله الأصفياء المقدّسين . و كان ذلك فى غرّة شهر الله الأصبّ ، سنة إثنى و ستّين بعد الألف من الهجرة المقدّسة . ⁽¹⁾

.

۲ . نشان هاى سماع و اِنهاء و بَلاغ و مقابله و قرائت در نسخه هاى الكافى

همچنين نسخه اى از روضة الكافى ، در دست است كه ملّا صالح ، آن را كتابت و بر آن ، حاشيه نوشته است . چند نسخه ديگر از الكافى نيز در دست است كه بلاغ و اجازاتى از ملّا صالح مازندرانى در آنها به چشم مى خورد ، كه در ذيل ترجمه مازندرانى ذكر خواهد شد.

۲ . نشان هاى سماع و اِنهاء و بَلاغ و مقابله و قرائت در نسخه هاى الكافىيكى ديگر از اطلاعات با ارزشى كه در اغلب نسخه هاى خطى الكافى ، به چشم مى خورد ، نشان هاى سماع ، بلاغ ، مقابله و قرائت است . اين نشان ها در حواشى نسخه ها و براى تأييد صحت نسخه و نيز گواهى شركت شاگرد در جلسه درس بوده و اغلب به خط دانشمندان بزرگ و اساتيد مشهور ، تحرير شده است . اين نشان ها گاهى در يك كلمه «بلغ» خلاصه مى شود و گاهى نيز مبسوط نگاشته شده و نام نويسنده نشان (استاد) و نام كسى كه نشان براى وى نگاشته شده (شاگرد) و نيز تاريخ تحرير را شامل مى گردد. تنوع عبارت در اين نشان ها بسيار زياد است. علائم و عبارت هاى رايج در اين نشان ها عبارت اند از: «بلغ» ، «بلغ قبالاً» ، «بلغ قرائةً» ، «بلغ سماعا» ، «بلغ قبالاً أيّده اللّه تعالى» ، «بلغ سماعا أيده اللّه تعالى» ، «بلغ منّى سماعا أيّده اللّه تعالى» ، «أنهاه أيّده اللّه تعالى». اعتبار و اهمّيت اين نشان ها از چند جهت است. اوّلين ارزش آن، مورد اعتماد بودن نسخه اى است كه اين نشان ها در آن ، تحرير شده است. ارزش ديگر آن ، اثبات موقيعت علمى براى كسى است كه استادش اين نشان را براى وى نوشته است ؛ زيرا اين نشان ها ، تأييدى براى حضور شاگرد در كلاس و همچنين اعتماد استاد بر فهم اوست . در يك نسخه ، تعداد نشان ها به وفور تكرار مى شود ؛ زيرا در پايان هر درس در حاشيه جايى كه درس آن روز به آن جا ختم مى شده ، علامت بلاغ تحرير گرديده است . البته نشان بلاغ براى تأييد مقابله نسخه با نسخه ديگر ، يا قرائت نسخه بر استاد نيز به كار مى رفته است و معمولاً در پايان نسخه ، نشان سماع يا انهاء ، به بيانى

.

مفصل تر تكرار مى شد ، و در ضمن آن معمولاً اجازه نقل روايت نيز به شاگرد داده مى شده است . به استناد نشان هاى بلاغ مى توان مصحّحان نسخه ها و كسى را كه نسخه نزد وى تصحيح شده ، شناسايى كرد. در اين جا چند نمونه از اين نشان ها براى ارائه سبك و سياق آنها ، تقديم مى شود:

نشان سماع شيخ حرّ عاملىاين نشان را شيخ حرّ عاملى براى حاجى رضا قُلى در سال ۱۰۷۸ ق ، نوشته است . نسخه اى از الكافى كه حاوى اين نشان است ، در آستان قدس رضوى به شماره ۱۳۰۵۲ نگهدارى مى شود . ⁽¹⁾جلسات درس الكافى شيخ حُر در مشهد مقدّس ، در جوار بارگاه ملكوتى امام رضا عليه السلام تشكيل مى شد . شيخ حُر ، در حواشى نسخه ياد شده ، نشان هاى متعدد سماع نگاشته كه يكى از آنها را پس از پايان تدريس ، در انتهاى كتاب أطعمه ، در حاشيه نسخه ، به خط مبارك خود ، تحرير نموده و نصّ آن ، چنين است: أنهاه المولى الكامل النبيل التقى النقى الوفى الصفى الولى الحاجى رضا قلى ـ عامله اللّه بلطفه الخفى و الجلى ـ قرائةً و ضبطا و مقابلةً و تصحيحا و تحقيقا و أفاد فى أثناء المذاكرة اكثر ممّا استفاد ، و ذلك فى مجالس آخرها اواخر شهر رمضان المعظّم سنة ۱۰۷۸ . حرّره محمد الحرّ العاملى .

نشان سماع شيخ صالح بحرانىمتن نشان سماعى كه ملّا صالح بن عبد الكريم بحرانى در سال ۱۰۷۰ ق ، در نسخه اى از الكافى در آخر كتاب الأيمان و النذور براى ملّا محمدنقى تحرير نموده و در اثناى آن به وى اجازه نقل روايت نيز داده است ، چنين است:

.

بسم اللّه الرحمن الرحيم و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين ! أمّا بعد ، فقد قرأ علىَّ المولى الفاضل الكامل الذكى الألمعى المهذّب الجليل الصفى الملازم على الطاعات مولانا ملّا محمّدنقى ـ وفّقه اللّه تعالى لرقىّ معارج الكمال بمحمّد و الآل ـ هذا الكتاب من أوّله إلى آخره بقرائتى و سماعه سماع متقن ، فأجزت له روايته بطريقى الموصلة إلى أئمّة الهدى عليهم الصلاة و السلام ـ مشترطا عليه ما شرط علىَّ من كمال الاحتياط ، وكان ذلك فى مجالس ، آخرها أشرف أعياد المؤمنين ، تاسع شهر ربيع الأوّل سنة ۱۰۷۰ . و كتب داعيه ، أقلّ خلق اللّه تعالى ، صالح بن عبد الكريم البحرانى ـ عُفى عنهما ـ سائلاً منه الدعاء فى أوقات الخلوات و مظانّ الإجابات ، و للّه الحمد ، و صلّى اللّه على محمّد و آله . ⁽¹⁾شيخ صالح ، نشان و اجازه ديگرى را نيز در پايان نسخه اى ديگر از الكافى ⁽²⁾خطاب به ملّا عبد اللّه ، در ماه محرّم سال ۱۰۸۳ نوشته كه متن آن ، اين است: هـو ، أنهاه ـ أيّده اللّه تعالى ـ سماعا علىّ سماع متأمّلٍ مولانا الفاضل التقى الألمعى اللوذعى ، مولانا عبد اللّه ، فأجزتُ له روايته بطريقى إلى مؤلّفه ـ طاب ثراه ـ ، مشرطا عليه ما شُرط علىّ من سلوك جادّة الاحتياط ، و كان ذلك فى شهر محرّم الحرام سنة ۱۰۸۳ . و للّه الحمد وحده ، و صلّى اللّه على محمد وآله الطاهرين . و كتب داعيه أقلّ خلق اللّه الغني ، صالح بن عبد الكريم البحرانى ، عفى عن والديه ، حامدا مصلّيا مسلّما على النبى و آله ، سائلاً منه الدعاء . ⁽³⁾

نشان سماع ابو الحسن شريف عاملىابو الحسن شريف عاملى ، مدرّس كتاب الكافى در سده دوازدهم هجرى است . سه

.

تن از عالمانى كه نزد وى الكافى را قرائت نموده و وى براى آنها نشان قرائت و سماع نوشته ، عبارت اند از: يك . عالمى به نام سعيد كه نسخه الكافىاش را نزد عاملى قرائت نموده و عاملى براى وى اجازه نقل روايت هم نوشته است . ⁽¹⁾بسم الله الرحمن الرحيم . أنهاه مقابلةً و سماعا ، الأخ العالم العامل الصالح الفالح المتوقّد الزكى الالمعى الذكى الزاهد التقى ، الذى كاسمه سعيد و بحسب دينه رشيد ـ وفقه الله لمراضيه و جعل مستقبله خيرا من ماضيه - فى غاية التحقيق و التدقيق ، فى مجالس عديدة ، آخرها اوّل نهار اوائل شهر الربيع الأوّل من سنة سبع وعشرين ومئة و ألف الهجريّة ، و قد أجزت له مثاله أن يروى عنّى ما سمعه منّى بإجازتى عن مشايخى المعلومين ـ رضوان اللّه عليهم اجمعين ـ . و كتبه بيده الجانية الأحقر الضعيف ، أبو الحسن الشريف حامدا مصلّيا ، فى النجف الأشرف . و الحمد للّه أوّلاً و آخرا . دو . محسن بن محمدباقر لشكرخانى مشهدى خراسانى ، كه در ۱۳ شوّال ۱۱۱۸ ، در نجف اشرف ، نسخه الكافى خود را تحرير و بعد ، آن را نزد عاملى قرائت نموده است و عاملى در اواسط ذى قعده ۱۱۲۹ و اوائل شعبان ۱۱۳۰ ، براى وى نشان قرائت و اجازه روايت نوشته است . ⁽²⁾متن اين نشان ، چنين است: بسم الله الرحمن الرحيم . بلغ قبالاً و قرائةً وتحقيقا و تدقيقا فى مجالس عديدة ، آخرها فى اوائل شهر شعبان سنة ۱۱۳۰ ، و قد أجزتُ له أن يرويه عنّى مع مراعاة الاحتياط . و كتبه الحقير أبو الحسن الشريف . سه . ملّا عبد المطّلب كليد دار كه در سال ۱۱۲۸ ق ، نسخه اى از الكافى را كتابت و نزد ابو الحسن شريف قرائت نموده و شريف در همان سال ، براى وى با اين متن ، اجازه نقل روايت داده است:

.

۳. ترقيمه نسخه هاى الكافى

۴. چگونگى تصحيح در نسخه هاى خطّى

بسم الله الرحمن الرحيم . قد أنهاه مقابلةً و قرائةً و تدقيقا و تحقيقا ، الولد الأعزّ الصالح الفالح الألمعى اللوذعى الزكى النحرير الكامل ، خازن حضرة مولانا و سيّدنا الأوصياء و إمام أهل الأرض و السماء ، أسد الله الغالب أمير المؤمنين على بن أبى طالب ـ صلوات الله عليه ـ ، مولانا عبد المطّلب ـ وفّقه الله ـ فى مجالس عديدة آخرها ، آخر شهر جمادى الثانية ، من سنة ثمان و عشرين و مئة و ألف ، و قد أجزتُ له ـ كثّر الله أمثاله ـ أن يروى عنّى عن مشايخى ما قرأه علىَّ و سمعه منّى و غير ذلك من أخبار أصحابنا ـ رضوان الله عليهم ـ مراعيا لجانب الاحتياط . و حرّره العبد الضعيف ، الراجى فضل ربّه اللطيف ، أبو الحسن الشريف حامدا مصلّيا .

۳. ترقيمه نسخه هاى الكافىترقيمه نسخه ، نوشته هايى است كه در پايان نسخه يا پايان هر يك از بخش هاى كتاب ، بعد از پايان متن مؤلّف ، توسط كاتب يا ديگران نوشته مى شود . در ترقيمه نسخه ، معمولاً نام كاتب و تاريخ كتابت و در برخى موارد ، مشخصات نسخه اى كه اين نسخه از روى آن تحرير شده ، نوشته مى شود . در حواشى ترقيمه ها ، در برخى نسخه ها ، نشان اِنهاء و سَماع و يا اجازه نقل روايت نيز تحرير شده است . در ترقيمه نسخه هاى موجود از الكافى نيز نام كاتبان كتاب الكافى و تاريخ كتابت نسخه ها ذكر شده است . نام كاتبان الكافى از اين بخش نسخه ها ، استخراج شده است .

۴. چگونگى تصحيح در نسخه هاى خطّىكيفيت نقل صحيح كتاب ها از جمله الكافى ، از عمده دغدغه هاى عالمان در طول اعصار و قرون بوده است . دانشمندان براى حفظ الكافى از تحريف و دستبرد ، به تلاش هاى طاقت فرسايى دست زده اند . اوّلين اقدام آنها در اين مسير ، آن بود كه به استنساخ و تحرير الكافى اكتفا نكردند ؛ بلكه پس از اتمام كتابت ، نسخه را از اوّل تا آخر ، با اصلى كه كتابت از روى آن انجام شده بود ، مقابله و تصحيح نمودند . نسخه هاى الكافى كه امروزه به دست ما رسيده ، مؤيّد اين ادّعاست ؛ چرا كه اكثر اين

.

نسخه ها در حواشى ، علامت تصحيح و مقابله و علامت بلاغ و سماع دارند . نمونه اين گونه تصحيح ها ، تصحيح جمال الدين احمد بن شمس الدين محمّد بن فهد حلّى (م ۸۴۱ ق) است . صدر الاسلام خويى در شرح حال شيخ الشريعه اصفهانى ، در ذكر نسخه هاى مهمّ كتاب خانه وى مى نويسد: و منها كتاب اُصول الكافى بتصحيح شيخنا العلّامة الفذّ الإمام أبى العبّاس جمال الدين أحمد بن شمس الدين محمّد بن فهد الحلّى الحائرى الأسدى ، صاحب العدّة و المهذّب و غيرهما من التصانيف الرشيقة الممتعة ، المتوفّى سنة ۸۴۱ . ⁽¹⁾تلاش ديگر عالمان در تصحيح الكافى ، تصحيح نسخه خود با نسخه هاى متعدد الكافى است كه امروزه تعداد قابل توجهى از اين نسخه ها كه دو و برخى سه بار و يا بيشتر مقابله شده اند ، در دسترس است و در بخش معرفى نسخه هاى الكافى ، معرفى خواهند شد . تلاش ديگر در اين زمينه ، تصحيح گروهى الكافى است كه نمونه آن ، كار شيخ على جنابذى نجفى (م ۱۳۳۳ ق) است . او به همراه تعداد ديگرى از عالمان ، الكافى را با نسخه هاى كهن ، تصحيح نمود و بنا داشت ديگر كتب اربعه را نيز اين گونه تصحيح نمايد تا چاپ آنها از روى نسخه اى معتبر انجام گيرد ؛ ولى فرصت اين كار را نيافت . صدر الاسلام خويى در اين مورد مى نويسد: الشيخ الجليل الشيخ على الجنابذى النجفى المعاصر : كان المترجم من أفاضل مَن عاصرناهم فى عالى مدرسة حضرة العلّامة الأستاذ المولى محمّدكاظم الخراسانى النجفى و كان من أركان حوزته الكريمة و وجوه أصحابه و كان فقيهاً ، اُصوليّاً ، متكلّماً ، جليلاً و كان صاحب الأخلاق الفاضلة و الملكات المرضيّة ، حسن السليقة ، ممدوح السيرة ، جميل المعاشرة ، مقبولاً وجيهاً . كان المترجم مدّة بعيدة يشتغل مع لجنة من الفضلاء الأجلّة بتصحيح نسخة من كتاب الكافى لثقة الإسلام الكلينى ، اُصوله و فروعه من النسخ العتيقة المخطوطة ، و

.

۵. اسامى و رموز استفاده شده در حاشيه نسخه هاى الكافى

قد تحمّل مشاقّا فى سبيله و كان قصده تصحيح الكتب الأربعة : الكافى و الاستبصار و التهذيب و كتاب من لايحضره الفقيه ، ليكون تلك النسخ المصحّحة أصلاً و مرجعاً فى تصحيح الكتب المذكورة فى طبعها و غيره ، و لكن لم يتمّ عمله و أمله و ما تمكّن إلاّ من تصحيح كتاب الكافى فقط . ⁽¹⁾

۵. اسامى و رموز استفاده شده در حاشيه نسخه هاى الكافىتعداد قابل توجهى از نسخه هاى الكافى ، حاشيه هاى توضيحى و تحقيقى دارند كه داراى اهمّيت اند . در اغلب اين حاشيه ها ، نام نويسنده حاشيه به اختصار و رمز نوشته شده و در برخى موارد نيز به نام محشّى تصريح شده است . علائم و رموزى كه در حاشيه نسخه هاى خطّىِ معرفى شده از الكافى ، به چشم مى خورند ، عبارت اند از: «ا م ن» ، «ا م ن ره» ، «امير مؤمن» ، «ا ه م» ، «بدرالدين» ، «حسين النورى» ، «ح م ق» ، «رف ى ع» ، «ر ف ى مد ظله» ، «س م د ره» ، «ص» ، «صالح» ، «ص و ق» ، «فيض» ، «ق» ، «محسن» ، «م ح ق» ، «م د ح» ، «مصباح» ، «م ق ر» ، «م ق» ، «ملا محمد باقر» ، «ميرزا رفيعا» ، «نهاية» .

.

دانشمندان كافى پژوه

دانشمندان كافى پژوهبعد از توضيح اصطلاحات ضرورى ، اكنون به معرفى دانشمندان كافى پژوهش ، به ترتيب الفبايى نام آنها مى پردازيم:

( ۱)آقا ميرزا ديزه جرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۱۲۹ ، شاملِ بخش فروع از اول كتاب طهارت تا آخر كتاب معيشت ، در سال ۱۰۶۶ ق . ⁽¹⁾

( ۲)ابدال على بن پيره مجنون على رايجردى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى نسخه شماره : ۳/۲۸/۵۵۸۳ ، فروع از زكات تا پايان روضه ، در ۱۱ ربيع الاول ۱۰۶۸ق . ⁽²⁾

( ۳)ابراهيم بن احمد بن عصفور درازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۵۳۲ ، فروع از نكاح تا أيمان و نذور و روضه ، در اول رمضان ۱۰۷۵ ق . ⁽³⁾

.

( ۴)ابراهيم بن احمد سلامه نجفى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* گلپايگان ، كتابخانه سيد محمد حسن امام جمعه ، نسخه شماره : ۱۹ ، از طهارت تا آخر عتق ، در ۶ رجب ۱۱۱۹ . ⁽¹⁾

( ۵)ابراهيم بن اسماعيل قاضى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى:* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۸۷۶۱ ، روضه ، در ۵ رجب ۱۱۰۸ق ، قاضى اين نسخه را با نسخه مولى صالح مازندرانى مقابله نموده است . ⁽²⁾

( ۶)ابراهيم بن حسن بن على بن يحيى بن سالم منصورى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۹۹۴ ، اصول و فروع تا آخر كتاب جهاد ، در سلخ ربيع الاول ۱۱۲۲ . ⁽³⁾

( ۷)ابراهيم بن خليفه عذاقه (قرن ۱۰ ق)مصحح نسخه اى از الكافى:نسخه اى از الكافى كتابخانه آيت اللّه مرعشى به شماره ۳۵۵۱ ، را مقابله وتصحيح نموده است . ⁽⁴⁾

( ۸)ابراهيم بن على احسائى شيرازى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى:* شيراز ، كتابخانه علامه طباطبايى ، نسخه شماره : ۱۱۴ ، طهارت تا آخر طلاق، نسخ ، ابراهيم

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۱۴۶۸

تصوير ش (۱) كافى به خط ابراهيم بن احمد سلامه نجفى

.

بن على احسائى شيرازى، بدون تاريخ كتابت (قرن ۱۲) . ⁽¹⁾

( ۹)ابراهيم بن محمد بن على بن احمد حرفوشى عاملى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، ميرزا ابوطالب قمى : ۱۵ ، كتاب روضه ، نسخه تصحيح ومقابله شده با امضاى مقابله در آخر آن با حواشى به رمز ( م ق ر سلمه الله ) و ( ق ) و غيره ، ۱۰۶۲ ق .

( ۱۰)ابراهيم بن محمد خمايسى (قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى:علامه شيخ خليفه بشارة آل ابودبيس نزد خمايسى كتاب الكافى را در نجف قرائت و تصحيح نموده و خمايسى به وى نشان قرائت نوشته و در ۲۴ محرم ۱۱۲۴ به وى اجازه نقل روايت داده است . ⁽²⁾

( ۱۱)ابراهيم بن محمد رضا (قرن ۹ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، مدرسه نواب ، نسخه شماره : ۴۱ ، بخش اصول، در قرن نهم . ⁽³⁾

( ۱۲)ابراهيم حسينى تبريزى قزوينى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :ابراهيم حسينى تبريزى قزوينى نسخه اى از الكافى را (فروع از نكاح تا پايان روضه) مقابله و تصحيح نموده است . ⁽⁴⁾

.

( ۱۳)ابراهيم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : مجموعه طباطبايى ۴۹۸ ، از وصايا تا آخر روضه . ⁽¹⁾

( ۱۴)ابراهيم كشميرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۶۲ ، بدون تاريخ كتابت ⁽²⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۷۵ ، در ۱۰۷۵ق ⁽³⁾

( ۱۵)ابن فتح اللّه حسينى استرآبادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۱۳/ع ، اصول ، در سال ۱۰۷۷ . ⁽⁴⁾

( ۱۶)ابن نظام (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه اى از الكافى را در محضر شيخ عبدالحسين نجفى شاگرد شيخ فخرالدين در سال ۱۰۸۶ ق مقابله و تصحيح نموده است . ۵

( ۱۷)ابوالاشرف جعفر بن بيجن ركاوندى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۸۸۲ ، كتاب صيد تا بخشى از كتاب عتق و تدبير، ۱۰۵۹ ق،

.

۴۱۲ برگ . ⁽¹⁾

( ۱۸)ابوالحسن استرآبادى اصفهانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :او الكافى را تصحيح مقابله و تصحيح نموده و علامه مجلسى براى وى اجازه نقل روايت در ۱۰ جمادى الاولى ۱۰۸۵ نوشته است . ⁽²⁾

( ۱۹)ابوالحسن بن سيف الدين حسينى بسطامى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۴۱۴، بخش اصول، در ۲۰ ربيع الاول ۱۱۰۰ . ⁽³⁾

( ۲۰)ابوالحسن بن عبد اللّه شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ سه نسخه از الكافى :۱ . مرعشى ، نسخه شماره : ۷۹۶۹ ، اصول و فروع (تا كتاب الجهاد) ، محرم ۱۰۵۴ق . ⁽⁴⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۸۵۰۴ ، اصول تا كتاب العشرة ، در جمادى الثانى ۱۰۶۱ق . ⁽⁵⁾۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۷۲۵۶ ، اصول ، شوال ۱۰۶۲ق . ⁽⁶⁾۴ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۶۸۷/ع ، اصول (كتاب علم تا آخر عشرت) ، نسخ ، ۱۰۶۳ ق . ⁽⁷⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۱۵۱۹

تصوير ش (۲) كافى به خط ابوالحسن بن عبداللّه شيرازى با نشان بلاغ از شيخ صالح بحرانى

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۱۵۲۱

.

( ۲۱)ابوالحسن بن قاسم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۵۰۶۱ ، اصول و بخشى از طهارت و همه روضه، در نجف اشرف ، ربيع الثانى ۱۰۸۸ق . وى در پايان نسخه عبارتى را از قول علامه مجلسى در باره تحقيقاتش در باره الكافى نقل كرده است . بر اساس اين نوشته علامه مجلسى الكافى را تصحيح و لغات دشوار آن را توضيح داده و تعليقه هاى پدرش را در حاشيه با امضاى «م ت ق» آورده و سپس سند روايات را ارزش گذارى نموده و براى روايات صحيح علامت «صح»، روايات موثقه علامت «ق»، روايات حسنه علامت «ح»، روايات مرسله علامت «ل»، روايات مرفوعه علامت «ع»، روايات مجهوله علامت «م»، روايات ضعيفه علامت «ض» قرار داده است . ⁽¹⁾

( ۲۲)حكيم ابوالحسن بن ميرزا ابراهيم شيرازى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :* تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : نسخه اى از الكافى را ـ از باب الرد الى الكتاب تا آخر عبادات ، تحريرِ حسين بن شهاب الدين عاملى ، در شوال ۱۰۶۸ق ـ نزد جعفر بن كمال الدين مقابله و جعفر براى وى در ۲۱ ربيع الثانى ۱۰۸۳ ق اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽²⁾

( ۲۳)ابوالحسن بن ميرزا سعد الدين محمد وزير كل خراسان (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه اى از الكافى را، شامل كتاب جهاد تا پايان كتاب احكام، نزد محمد محسن حسينى در اواسط ربيع الاول ۱۰۹۲ قرائت و تصحيح نموده و حسينى به وى اجازه نقل روايت داده است . ⁽³⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۱۵۳۴

تصوير ش (۳) كافى به خط ابوالحسن بن قاسم با تحرير مخصوص و نشان انهاء علامه مجلسى

.

( ۲۴)ابوالحسن شريف عاملى (قرن ۱۲ ق)مدرس كتاب الكافى :سه تن از كسانى كه نزد ابوالحسن شريف عاملى الكافى را قرائت نموده و وى براى آنها نشان قرائت و سماع نوشته عبارتند از: ۱ . عالمى به نام سعيد كه نسخه الكافى اش را نزد عاملى قرائت و عاملى براى وى اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽¹⁾۲ . محسن بن محمد باقر لشگرخانى مشهدى خراسانى ، كه در ۱۳ شوال ۱۱۱۸ق ، در نجف اشرف، نسخه الكافى خود را تحرير نموده و بعد آن را نزد عاملى قرائت نموده و عاملى در اواسط ذيقعده ۱۱۲۹ و اوائل شعبان ۱۱۳۰ براى وى نشان قرائت نوشته است . ⁽²⁾۳ . مولى عبد المطلب كليد دار در ۱۱۲۸ ق، نسخه اى از الكافى را كتابت و نزد ابوالحسن شريف قرائت و شريف در همان سال، براى وى اجازه نقل روايت داده: «بسم الله الرحمن الرحيم ، قد أنهاه مقابلةً و قرائةً و تدقيقا و تحقيقا الولد الاعز الصالح الفالح الالمعى اللوذعى الزكى النحرير الكامل خازن حضرة مولانا و سيدنا الاوصياء و امام أهل الارض و السماء أسد الله الغالب أمير المؤمنين على بن أبى طالب صلوات الله عليه ، مولانا عبد المطلب وفقه الله فى مجالس عديدة آخرها آخر شهر جمادى الثانية من سنة ثمان و عشرين و مائة و ألف ، و قد أجزت له كثر الله أمثاله أن يروى عنّى عن مشايخى ما قرئه على و سمعه منى و غير ذلك من أخبار أصحابنا رضوان الله عليهم ، مراعيا لجانب الاحتياط ، و حرره العبد الضعيف ، الراجى فضل ربه اللطيف أبو الحسن الشريف حامدا مصليا» .

( ۲۵)ابوالفتح بن حاجى محمد حسنى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۹۳۰/ع ، فروع از نكاح تا آخر ، ۱۰۷۷ق . ⁽³⁾

.

( ۲۶)ابوالفتح بن محمد حسين (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، معارف ، نسخه شماره : ۵۰ ، فروع و روضه ، نسخ ، ذى قعده ۱۱۷۷ق . ⁽¹⁾

( ۲۷)ابوالفتح بن محمد حسينى خوراسكانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۴۰۴۳ ، اصول ، سه شنبه ۱۳ ذى حجه ۱۰۴۹ق . ⁽²⁾۲ . اصفهان ، مكتبة الزهراء : ۴۴ ، سلخ شهر شوال سال ۱۰۵۶ ق . ⁽³⁾

( ۲۸)ابوالفضائل بن عبد اللّه زوارى اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : اهدايى رهبرى ۱۳۳۵ ، حج تا آخر فروع ، ۱۰۸۹ق تا ۱۰۹۱ در اصفهان . ⁽⁴⁾

( ۲۹)ابوالفضل بن عبد الله اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۳۹۸ ، از اواسط كتاب صوم تا پايان ايمان و نذور و كفارات ، نسخ ، ۱۰۹۰ ق، ۳۶۳ برگ . ⁽⁵⁾

( ۳۰)ابوالقاسم بن جعفر بن علاء الدين حسينى واعظ يزدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، قائنى ، نسخه شماره : ۲۵۹ ، در سال ۱۲۵۳ق ، در مجلس استاد الحكماء احمد بن يحيى

.

متطبب . ⁽¹⁾

( ۳۱)ابوالقاسم بن حسن نيشابورى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دكتر على اصغر مهدوى ، نسخه شماره : ۷۶۷ ، روضه ، ۱۰۱۴ ق. ⁽²⁾

( ۳۲)ابوالقاسم بن فتح اللّه حسينى (قرن ۱۰ ق)مصحح الكافى :حسينى الكافى را در كربلاء در حرم امام حسين عليه السلام مقابله و در ۱۹ شعبان ۹۷۷ به پايان رسانده است . ⁽³⁾

( ۳۳)ابوالقاسم مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قزوين ، مدرسه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۳۶۰ ، جلد اول ، در ۵ ذى قعده ۱۰۸۸ق . ⁽⁴⁾

( ۳۴)ابوالمعالى انجو بن شرف الهدى حسين حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، سيد احمد زنجانى ، نسخه شماره : ۹ ، اصول ، در ۲۰ محرم ۱۰۶۵ق . ابوالمعالى بعدا اين نسخه را به كمك دو پسرش ولى محمد و أبى محمد، مقابله و تصحيح و در جمادى الثانى ۱۰۶۵ به پايان رسانده است . ⁽⁵⁾

.

( ۳۵)امير سيد ابوالمعالى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :سيد ابوالمعالى الكافى را نزد شيخ حر عاملى قرائت نموده و شيخ حر براى او در اواخر محرم ۱۰۷۴ نشان سماع و بلاغ نوشته با اين عبارت: «أنهاه السيد الجليل الكامل النبيل المسدد المؤيد الحسيب النسيب النقيب الأمير أبو المعالى مدّ اللّه ظله العالى سماعا و ضبطا و تحقيقا و تدقيقا فى مجالس آخرها أواخر المحرم سنه ۱۰۷۴ ق العبد محمد بن الحسن الحر العاملى عفى عنه حامدا مصليا مسلما» . ⁽¹⁾

( ۳۶)ابوالمعالى قطب الدين محمد بن كمال الدين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، مدرسه امام عصر (عج) ، نسخه شماره : ۲۶۳ ، فروع از طهارت تا آخر تجارت ، ۱۰۶۶ ق . ⁽²⁾

( ۳۷)ابوالمعالى محمد مهدى بن محمد سعيد حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۷۹ ، اصول ، نسخ ، ابوالمعالى محمد مهدى بن محمد سعيد حسينى، ۱۲ ربيع الاول ۱۲۱۶، به دستور محمد طاهر رضوى . ⁽³⁾

( ۳۸)ابو المفاخر بن محمد سعيد رضوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۶۵۹۳ ، بخشى از اصول و فروع ، ۱۰۵۲ق . ⁽⁴⁾

.

( ۳۹)ابوالموسى بن محمد معصوم حافظ حسينى قمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۴۴۴۰ ، اصول از اول تا روضه ، ۱۰۷۷ق . ⁽¹⁾

( ۴۰)ابوطالب بن سيد حسن حسينى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۲۲۰۴/ع ، اصول از آغاز تا پايان جزء اول ، در سال ۱۱۰۰ق ، در مدرسه كافوريه . ⁽²⁾

( ۴۱)ابوطالب بن محمد (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* خوى ، مدرسه نمازى ، نسخه شماره : ۶۸۳ ، كامل ، ۱۰۷۳ق ، مقابله و تصحيح شده است، با حواشى به نقل از علامه مجلسى با امضاء «منه مد ظله العالى» . ⁽³⁾

( ۴۲)ابوطالب بن مير سيد شريف خطيب حسينى قارى سبزوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۳۰۶ ، روضه ، ۱۰۸۶ق ، در مشهد مقدس . ⁽⁴⁾

( ۴۳)ابوالمفاخر ابوعلى خير الدين (خير اللّه ) بن على (عليشاه) بن عبد اللّه جزايرى كربلايى كاشانى (قرن ۱۱ق)كاتبِ پنج نسخه از الكافى :۱ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : مجموعه خويى ۱۷۵ ، بخشى از فروع

.

(صلاة تا تدبير) ، ۱۰۵۲ق . ⁽¹⁾۴ . تهران ، معارف ، نسخه شماره : ۴۹ ، فروع ، ۱۰۶۸ق . ⁽²⁾۲ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۹۲۹/ع ، فروع از صلاة تا طلاق ، ۱۰۶۸ق . ⁽³⁾۳ . قم ، قائنى ، نسخه شماره : ۲۶۰ ، اصول از كتاب الإيمان و الكفر تا آخر كتاب العشرة ، ۱۰۷۸ق . ⁽⁴⁾۵ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۸۹۵۶ ، فروع ، ۱۹ شوال ۱۰۸۳ . ⁽⁵⁾

( ۴۴)ملا احمد اردبيلى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :يكى از نسخه هاى معروف الكافى نسخه مقدس اردبيلى است . متأسفانه اين نسخه تاكنون شناسايى نشده است . يكى از نسخه هايى كه با نسخه اردبيلى مقابله شده ، نسخه زير است : * قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۶۶۷ ، اصول تا پايان كتاب حجت ، نسخ ، بدون نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، در پايان كتاب العقل و العلم علامت مقابله با نسخه ملا احمد اردبيلى ديده مى شود . ⁽⁶⁾

( ۴۵)احمد بن ابوالقاسم بن احمد بن رمضان (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۲ ، اصول ، ۱۱۵۲ . ⁽⁷⁾

( ۴۶)احمد بن جمال الدين حسينى حلى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۹۸۲ ، فروع (وضو و غسل) و روضه ، رمضان المبارك

.

۱۱۲۴ق . ⁽¹⁾در اول همين نسخه محمد بن حسن اصفهانى معروف به فاضل هندى اجازه نقل روايت براى حلى نوشته است .

( ۴۷)احمد بن حاجى محمد تونى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تويسركان ، مدرسه شيخ على خان، نسخه شماره: ۹۶، بخش اصول، نسخ، احمد بن حاجى محمد الشهير بالتونى، ۱۰۷۵ ق . ⁽²⁾

( ۴۸)احمد بن داود بن عبد على بن محمد شريف النجفى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى ، نسخه شماره : ۲۵، شب ۲۰ جمادى الاولى ۱۱۰۹ ، نقش مهر كاتب نسخه (احمد بن داود نجفى) چنين بوده است: «مبشرا برسول ياتى من بعدى اسمه احمد» . ⁽³⁾

( ۴۹)احمد بن شرف الدين بن ناصرالدين بن راشد نجفى حسنى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۱۷۶۳ ، اصول ، ۱۱ ذيحجه ۹۸۴ ق . ⁽⁴⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۴۴۵۳ ، فروع از طهارت تا آخر جهاد ، ۹۸۴ق . ⁽⁵⁾

( ۵۰)احمد بن صالح بن حاجى اوالى بحرانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :بحرانى در ربيع الاول ۱۰۷۹ ق ، نزد ابن عصفور (سليمان بن صالح بن عصفور) الكافى را

.

قرائت نموده و ابن عصفور براى وى نشان سماع و قرائت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۵۱)احمد بن على بن حسن بن موسى نباطى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۲۱۰۷ ، اصول ، نسخ ، احمد بن على بن حسن بن موسى نباطى ، ۹۷۶ق ، مقابله شده ، ۲۵۸ برگ . ⁽²⁾

( ۵۲)احمد بن على (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* همدان ، مدرسه غرب ، نسخه شماره : ۴۵۷۵ ، روضه ، نسخ ، احمد بن على ، ۱۰۵۶ق ⁽³⁾

( ۵۳)احمد بن فرج اللّه كاغذى شوشترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۲۶۶۴/ع ، اصول و بخشى از فروع (طهارت ، حيض و جنائز) ، آغاز: برابر آغاز اصول ، ۱۰۶۴ق ، با حواشى از محمد صادق تنكابنى و ديگران . ⁽⁴⁾

( ۵۴)احمد بن قاسم بن احمد بن رمضان (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۳۷۳۱/ع ، اصول (عقل تا عشرت) ، ۱۱۵۲ ق . ⁽⁵⁾

( ۵۵)احمد بن كمال بن احمد (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، عمومى اصفهان ، نسخه شماره : ۲۸۲۹ ، اصول و فروع و روضه ، ۱۰۶۵ق . ⁽⁶⁾

.

( ۵۶)احمد بن كيوان نجفى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۱۷۹۵ ، كتاب طهارت تا كتاب حج ، ۱۰۶۳ ق .

( ۵۷)جمال الدين احمد بن شمس الدين محمد بن فهد حلى (م ۸۴۱ ق)مصحح الكافى :صدرالاسلام خويى در شرح حال شيخ الشريعه اصفهانى، در ذكر نسخه هاى مهم كتابخانه وى مى نويسد: «و منها كتاب أصول الكافي بتصحيح شيخنا العلّامة الفذّ الإمام أبيالعباس جمال الدين أحمد بن شمس الدين محمّد بن فهد الحلّي الحائري الأسدي صاحب العدة و المهذب و غيرهما من التصانيف الرشيقة الممتعة المتوفى سنة ۸۴۱» . ⁽¹⁾

( ۵۸)مولى احمد بن محمد تونى (قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى :قاسم على بن حسن على برارقى سبزوارى، سه بار در محضر ملا احمد تونى و برادرش مولى عبد اللّه تونى الكافى را مقابله نموده و ملا احمد براى وى، در سال ۱۰۷۰ اجازه نقل روايت داده است . ⁽²⁾محمد معصوم بن كمال الدين حسين المشهدى نيز نسخه اى از فروع الكافى را تحرير و در ۱۰۶۴ ق به پايان رسانده و در نزد مولى احمد بن محمد تونى (برادر مولى عبد اللّه تونى) قرائت و تصحيح نموده و تونى براى وى در ۲۰ شعبان ۱۰۶۶ ق اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽³⁾

.

( ۵۹)احمد بن محمد رضا حسينى صفايى خوانسارى (قرن ۱۴ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : اهدايى رهبرى ۱۱۵۸ ، كتاب دعا و قرآن و عشرت ، ۱۳۱۸ق . ⁽¹⁾

( ۶۰)احمد بن محمد شريف ديلمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۵۶۴ ، كتاب العشرة و كتاب الجنائز و مقدارى از اوائل كتاب الحج و كتاب الحجة ، بدون تاريخ كتابت . ⁽²⁾

( ۶۱)احمد بن محمد طاهر حسينى قومشى اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مؤسسه آيت اللّه بروجردى ، نسخه شماره : ۵۰ ، اصول ، اوائل رجب ۱۰۸۹ . ⁽³⁾

( ۶۲)احمد بن محمد هادى حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۴۰۵۰ ، اصول از كتاب عقل تا باب مولد الصاحب عليه السلام ، محرم ۱۰۲۱ ق . محمد صالح خاتون آبادى براى حسينى در آخر اين نسخه اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁴⁾

( ۶۳)سيد احمد بن محمد هادى خاتون آبادى اصفهانى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد، آستان قدس رضوى، نسخه شماره: ۲۱۱۵، فروع، با حواشى مجلسى اول و دوم. ⁽⁵⁾

.

( ۶۴)احمد بن محمود حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۰ ، فروع از آغاز تا معيشت ، ۱۰۵۶ق . ⁽¹⁾

( ۶۵)استاد الحكماء احمد بن يحيى متطبب (قرن ۱۳ ق)مصحح الكافى :ابوالقاسم بن جعفر بن علاء الدين حسينى واعظ يزدى در سال ۱۲۵۳ق ، در مجلس وى نسخه اى از الكافى را كتابت نموده است . ⁽²⁾

( ۶۶)احمد بن يوسف بن عبد على بن فياض بن عبد على خفاجى حلى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۵ ، كتاب الروضة ، ۲۱ رمضان المبارك، در سال ۱۰۴۹ق ، در مدرسه مهتر جمال در روضه رضويه مشهد ، در حاشيه تصحيح و نسخه بدل ها ذكر شده . ⁽³⁾

( ۶۷)احمد شريف انصارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۷۰ ، ۱۰۵۹ق . ⁽⁴⁾

( ۶۸)احمد شريف بن جبرئيل (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۳۷۹ ، نكاح تا پايان فروع ، در سال ۱۰۲۷ق . ⁽⁵⁾

.

( ۶۹)احمد شريف حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، مدرسه سليمان خان ، نسخه شماره : ۷۳ ، اصول (از ايمان و كفر تا عشرت) ، بدون تاريخ كتابت . ⁽¹⁾

( ۷۰)اسحاق بن معتوق حويزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ سه نسخه از الكافى :۱ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۲۳۶۳ ، كتاب صلات تا كتاب حدود ، ۱۰۹۶ ق، نسخه از اول و آخر ناقص مى باشد . ۲ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۲۳۷۳ ، ۱۰۷۹ ق . ۳ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۲۵۳۹ ، كتاب جهاد تا كتاب عقيقه۱۰۶۴ ق، نسخه از اول افتادگى دارد .

( ۷۱)اسماعيل بن حسين بن دوست محمد اشرفى مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۵۵۰، كتاب طهارت تا جهاد، در پنج شنبه ۳ محرم ۱۰۸۱ براى مولانا محمد مطلق مازندرانى، تحرير نموده است . ⁽²⁾۲ . قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۳۲۰۹ ، اصول از الإيمان و الكفر تا پايان العشرة ، در ۵ ذى حجه ۱۰۶۸ق . ⁽³⁾

( ۷۲)اسماعيل بن صالح بن احمد بن سعيد بحرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۲۱/۳۲/۶۴۲۱ ، اصول و روضه ، در پنجشنبه ۲۸ ربيع الاول

.

۱۰۷۶ق . ⁽¹⁾

( ۷۳)اسماعيل بن قاسم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* چالوس ، مدرسه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۳۲ ، كامل است ، نستعليق ، ۱۱ ذى قعده ۱۰۷۱ق . ⁽²⁾

( ۷۴)اسماعيل بن محمد الاسترآبادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* هند ، سالار جنگ : ۹۲۱ ، ۱۰۶۲ ق، نسخه داراى حاشيه مى باشد و رطوبت ديده است ⁽³⁾

( ۷۵)تاج الدين اسماعيل بن محمد مازندرانى قزوينى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :او يكى از راويان و كاتبان كتاب الكافى است . او الكافى را در مشهد مقدس نزد استادش ـ ناصر الدين محمد تونى خراسانى مشهور به نصر تونى ـ درس گرفته و استادش در ذى القعده ۱۰۳۴ ق، به وى اجازه نقل آن را صادر نموده است . ⁽⁴⁾شيخ آغا بزرگ تهرانى اين اجازه را در آخر نسخه اى از روضه الكافى ملاحظه كرده كه به خط همين مازندرانى بوده و او در ربيع الاول ۱۰۳۴ آن را به پايان رسانده است . اجازه نصر تونى هم ضميمه آن بوده است . ⁽⁵⁾نصرتونى وى را چنين ستوده است:

.

«فانّ السيد الجليل النبيل الأنور الأطهر ، علم الفضل و الافضال، سلالة من نجل النبوة و فرع من اصل الفتوة ، التقى النقى الورع الذكى الفاضل تاج الدين اسماعيل بن السيد محمد المازندرانى ـ وفقه الله على طاعاته و أعانه لتحصيل مرضاته ـ قد شمّر عن ساق الجدّ و صرف عمره الشريف فى تحصيل العلوم و خصوصاً النقلية و لتسنم ذروة هذه المنزلة الرفيعة . و قد قراء علىّ فى أيام اقامته فى المشهد المقدس الرضوى ـ على مشرفه الف الف صلوة و تحية ـ قرائة تشهد له بحسن الالتفات و المبالغه فى طلب النكات ، و كان ـ وفقه اللّه لمرضاته ـ يسأل فى أثناء البحث عمّا يشتبه عليه و ما هو مظنة الاشتباه ، ليفحص عنه فحصاً يتحقق معه معرفته ليكون على بصيرة هو و من يأخذ عنه» . ⁽¹⁾

( ۷۶)سيد اسماعيل بن محمد موسوى غروى قزوينى مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، مدرسه صدر بازار : ۳۹۹ ، كتاب مواريث تا پايان كتاب أيمان ونذور وكفارات ، نسخه از آغاز افتادگى دارد، اول جمادى الاخر ۱۰۳۴ ق ، در مشهد رضوى . ⁽²⁾

( ۷۷)اسماعيل بن مظفر دماوندى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۱۶۲ ، نسخه ناقص و نامرتب مى باشد، ۱۰۶۹ ق، ۴۵۰ برگ . ⁽³⁾

( ۷۸)اكبر بن صفى شبسترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دكتر على اصغر مهدوى ، نسخه شماره : ۸۶۸ ، اصول تا جهاد از فروع ، ۱۰۷۲ق . ⁽⁴⁾

.

( ۷۹)الغ على خان (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۷۹۹ ، فروع (نكاح تا ديات) ، ۱۱۰۴ق . ⁽¹⁾

( ۸۰)اللّه وردى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه كاملى از الكافى را در سال ۱۰۹۸ با نسخه شهيد ثانى مقابله و تصحيح نموده است . ⁽²⁾

( ۸۱)امير بيك بن حاجى سلطان ميرك جورمكنى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه حجتيه ، نسخه شماره : ۵۰۷ ، ۱۰۶۷ق . ⁽³⁾

( ۸۲)بابا بن فرامرز تسترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۱۰۴ ، صلاة تا آخر نكاح ، ۶ صفر ۱۰۶۲ . ⁽⁴⁾

( ۸۳)بابو بن خان محمد گجراتى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۱۹ ، كامل است ، ۱۰۶۷ق . ⁽⁵⁾

( ۸۴)سيد بدرالدين بن احمد حسينى عاملى (زنده در ۱۰۶۰ ق)حاشيه نويس و مدرس الكافى :سيد بدرالدين از شاگردان شيخ بهايى و صاحب معالم ، بوده ، و از شيخ بهايى اجازه نقل

.

روايت دارد . سيد بدرالدين مدرس كافى ، در مشهد رضوى بوده و خواجه على بن محمد هاشم مشهدى تمامى كتاب كافى را در نزد وى خوانده است . چنانكه مشهدى در اجازه خود به امير سيد مصطفى آذربايجانى تبريزى ، بدين موضوع تصريح نموده است . سيد بدرالدين حاشيه هايى بر الكافى نوشته، كه تاكنون دو نسخه از الكافى شناسايى شده ، كه در هامش آنها حاشيه بدرالدين تحرير است . ⁽¹⁾با اين مشخصات: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۲۵۱ ، شامل كتاب طهارت ، صلات ، زكات ، صوم ، حج ، جهاد ، كتاب معيشت و بخشى از كتاب حجت . ۴۴۵ برگ . ⁽²⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۸۹۲ ، از آغاز مقدمه تا پايان كتاب حجت، ۳۲۳ برگ . ⁽³⁾

( ۸۵)بديع الزمان يزدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۴۱۱ ، فروع (طهارت تا حج) ، ۱۰۴۸ ق . ⁽⁴⁾

( ۸۶)برج على بن مرشد على اسفرنجانى جربادقانى ساكن اصفهان (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه الكافى۱ . يزد ، كتابخانه مدرسه خان ، نسخه شماره : ۹۸ ، فروع و روضه ، در ۱۱ ربيع المولود ۱۰۵۲، كه براى سيد مير محمد سعيد بن قاسم حسنى حسينى گلپايگانى، استنساخ نموده است . ⁽⁵⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۲۱۰۵ ، اصول و فروع و روضه ، ۱۰۶۷ق . ⁽⁶⁾

( ۸۷)پير محمد مقيم بن پير نور الدين اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۱۶/ع ، فروع و روضه ، در سال ۱۰۷۰ق ، در هفشويه

.

قهاب از توابع اصفهان . ⁽¹⁾

( ۸۸)قبلة الكتّاب پير نور (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۳۳۱۳ ، اصول و بخشى از روضه ، نسخ ، قبلة الكتّاب پير نور ، بدون تاريخ كتابت (اواخر سده يازدهم)، با علامت بلاغ علامه مجلسى . ⁽²⁾محدث نورى ـ صاحب مستدرك الوسائل ـ طى يادداشتى كه در اول اين نسخه نوشته، كاتب را چنين ستوده است: «هذا الكتاب لو يباع بوزنه ذهبا لكان البائع مغبونا و ما من خسران أنّك تأخذ ذهبا و تعطى لؤلؤا مكنونا و كيف لا يكون كذلك و جامعه ثقة الاسلام و قد الّفه فى دارالسلام بمحضر من السفرة الكرام الذين كانوا يجدون طريقا لكشف المهام بلقاء الحجة عليه و على آبائه آلاف التحية و السلام . . . و كاتبه قبلة الكتاب المعروف بجودة الخط و عذوبته و حسنه و حلاوته پير نور اسكنه اللّه دار السرور . . . حرره . . خادم آثار أهل البيت عليهم السلام حسين بن محمد تقى نورى الطبرسى فى غرّة ربيع الولادة من سنة ۱۳۰۲ ق» . ⁽³⁾

( ۸۹)تونى عامرى، ابن محمد صالح البنّى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ سه نسخه از الكافى :۱ . اصفهان ، مكتبة الزهراء : ۳ ، كتاب ايمان و كفر تا پايان كتاب ، به خط نسخ خوب خوانا، ۱۰۸۵ ق . ⁽⁴⁾۲ . اصفهان ، مكتبة الزهراء : ۱۳ ، كتاب عقل وجهل تا پايان باب ما يفصل به بين دعوى المحق و المبطل فى امر الامامة ، ۴ جمادى الاول ۱۰۸۴ ق . ⁽⁵⁾۳ . اصفهان ، مكتبة الزهراء : ۱۴ ، كتاب حجة جلد سوم ، ۱۰۸۷ ق . ⁽⁶⁾

.

( ۹۰)جان محمد بن جان محمد دزمارى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۵۱۰۲ ، روضه ، ۱۱۱۹ق . ⁽¹⁾

( ۹۱)جعفر آبادى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)حاشيه نويس الكافى :او حواشى بر برخى از مواضع الكافى نوشته كه نسخه اى از آن در دست است . ⁽³⁾به نظر مى رسد كه اين شخصيت همان مولى محمد جعفر آباده اى (م ۱۲۸۰ ق) است ، كه در آثار وى شرح الكافى را ياد كرده اند ولى تاكنون نسخه اى از آن شناسايى نشده است .

( ۹۲)جعفر بن احمد (قرن ۱۳ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، عمومى اصفهان ، نسخه شماره : ۲۸۴۷ ، قسمتى از اصول ، سال ۱۲۵۶ق . ⁽⁴⁾

( ۹۳)جعفر بن حسن كشميرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۲: ۷۵ ـ ۵۹۷۷ ، اصول تا انجام عشرت ، ۱۴ ذى قعده ۱۰۹۴ق ، در مشهد رضوى . ⁽⁵⁾

.

( ۹۴)جعفر بن حسين بن محمد بن سليمان بحرانى توبلى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* لندن ، متحف بريطانى ، نسخه شماره : Or.۳۵۱۰ ، اصول ، ۲۲ ربيع الثانى ۱۰۷۲ . ⁽¹⁾

( ۹۵)جعفر بن حسين قهپايى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۶۵۴۶ ، اصول ، ۱۰ شوال ۱۰۷۲ق . ⁽²⁾

( ۹۶)جعفر بن غازى رازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :او برادر ملا خليل قزوينى است و نسخه اى از الكافى را (فروع از جهاد تا اول روضه) استنساخ نموده كه در روز پنج شنبه ۱۳ ربيع الثانى ۱۰۶۰ بدان شروع و روز چهارشنبه ۱۰ جمادى الاول ۱۰۶۸ق در قزوين قريه عبد العظيم ، به پايان رسانده است . او الكافى را نزد برادرش ملا خليل بن غازى قزوينى قرائت نموده و نسخه مذكور را تصحيح نموده است . ⁽³⁾

( ۹۷)جعفر بن كمال الدين (قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى :او مدرس الكافى بوده و حكيم ابوالحسن بن ميرزا ابراهيم شيرازى نزد وى نسخه اى از الكافى را مقابله نموده و او براى وى در ۲۱ ربيع الثانى ۱۰۸۳ اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁴⁾

( ۹۸)جعفر بن ميرزا بيگ بن حاجى لطفى بن عبد اللطيف مشهدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه الكافى :۱ . هند ، سالار جنگ : ۹۱۷ ، بخش اصول تا كتاب جهاد ، ۱۰۷۱ ق . ⁽⁵⁾

.

۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۷۲۳۴ ، كتاب معيشت تا پايان كتاب روضه ، نسخ ، ۱۰۷۲ ق، ۴۲۸ برگ . ⁽¹⁾

( ۹۹)جعفر بن مير غياث الدين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* آمريكا ، دانشگاه برينستون (مجموعه جاريت) ، نسخه شماره : ۸۴ ، روضه ، ۱۰۷۴ ق . ⁽²⁾

( ۱۰۰)جلال الدين بن محمد باقر رازى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :رازى كتاب الكافى را در سال ۱۰۹۲ در قصبه ورامين مقابله و تصحيح نموده است . ⁽³⁾

( ۱۰۱)جليل بن كمال الدين (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۵/۲۹/۵۶۶۵ ، فروع از كتاب نكاح تا آخر ايمان و نذور و كفارات ، ۱۱۰۳ق . ⁽⁴⁾

( ۱۰۲)جمال الدين بن عطاء اللّه (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۱۸۸۸ ، اصول ، شعبان ۱۰۷۱ . ⁽⁵⁾

.

( ۱۰۳)جمال الدين بن محمد قاسم حيرانى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۵ ، فروع (طهارت تا آخر صيام) ، ۱۱۰۷ق . ⁽¹⁾

( ۱۰۴)جمال الدين مظفر (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، رضا استادى ، نسخه شماره : بدون شماره ، اصول و بخشى از طهارت و همه روضه ، ۱۰۸۸ق . ⁽²⁾

( ۱۰۵)شيخ جواد بن شيخ كلب على كاظمى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ و تصحيح الكافى :شيخ جواد بن شيخ كلب على كاظمى نسخه اى از فروع الكافى را استنساخ و در نزد حسام الدين بن جمال الدين بن محمد على بن احمد بن طريح مسلمى نجفى برادر زاده شيخ فخر الدين طريحى و راوى از طريحى، قرائت و تصحيح نموده و شيخ حسام الدين در سال ۱۰۹۲ ق، براى وى اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽³⁾همچنين شيخ قاسم بن محمد كاظمى (م ۱۱۰۰) براى شيخ محمد جواد بن شيخ كلب على كاظمى، اجازه اى در جلد اول از فروع الكافى در ۱۰ جمادى اولى سال ۱۰۹۸ ق نوشته و تصريح نموده كه خودش از سيد نور الدين برادر صاحب المدارك روايت مى كند . ⁽⁴⁾

( ۱۰۶)حامد بن عبد الكريم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى براى فرزندش محمد شريف :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۴۶۰ ، كتاب طهارت تا پايان جهادنسخ ، ۱۰۵۹ ق، برخى از

.

اوراق معلق به حواشى، ۳۴۶ برگ . ⁽¹⁾

( ۱۰۷)حامد بن محمد استرآبادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :استرآبادى يك دوره از الكافى را در پنج نسخه در مكه استنساخ نموده است . او اصول را در سال ۱۰۲۵ ق در مكه و كتاب ديات را در جمادى الثانى ۱۰۳۰ ق باز در مكه به پايان رسانده كه از آن بر مى آيد وى از دانشمندان ايرانى ساكن مكه مكرمه بوده است . او الكافى را نزد مشايخ قرائت نموده و اساتيدش براى وى در حواشى نسخه ها نشان قرائت و سماع با عبارت «بلغ مولانا أيده اللّه سماعا بسماع تحقيق و تدقيق» نوشته اند . شيخ آقا بزرگ طهرانى اين نسخه ها را قبلاً در كتابخانه مدرسه محمد باقر در خراسان رؤيت نموده و در طبقات اعلام الشيعه (قرن ۱۱، ص ۱۳۰) از وى ياد كرده است . مشخصات نسخه هاى استرآبادى چنين است: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۶۹۶۳ ، اصول ، ۱۰۲۵ق ، در مكه مكرمه . ⁽²⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۳ ، فروع از وصايا تا انتها و روضه ، از ۱۰۲۵ تا ۱۰۳۰ق ، در مكه مكرمه . ⁽³⁾۳ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۶ ، فروع از طهارت تا آخر جهاد ، ۱۰۲۶ق . ⁽⁴⁾۴ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۴ ، فروع كتاب معيشت ، ۱۰۲۷ق . ۵ ۵ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۷ ، فروع (كتاب الزى و التجمل تا پايان كتاب الأشربة) ، جمادى الاولى ۱۰۲۹ق ، در مكه مكرمه . ۶

.

( ۱۰۸)حبيب اللّه بن عطاء اللّه حسينى (قرن ۱۰ ق )كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۱۲ ، فروع از طهارت تا پايان جهاد ، نسخ عالى ، ۹۷۲ق ، در شيراز، نظام الدين محمد بن محمد الفاضل اين نسخه را در سال ۱۰۷۹ با چند نسخه مقابله و تصحيح كرده است . ⁽¹⁾

( ۱۰۹)حبيب اللّه بن على بن حسام (قرن ۱۰ ق )كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۲۷/۳۴/۶۶۵۷ ، اصول (از كتاب الإيمان و الكفر تا آخر) ، ۲۸ شعبان ۹۷۴ق . ⁽²⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۶۶۴۹ ، بخش فروع از حج تا آخر و بخش روضه ، رمضان المبارك ۹۷۹ق . ⁽³⁾

( ۱۱۰)حبيب اللّه بن محمد شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۹۳۲۳ ، فروع از طهارت تا آخر معيشت ، ۱۰۶۲ق . ⁽⁴⁾

( ۱۱۱)حبيب اللّه (قرن ۱۰ ق )كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۱۹ ، شامل بخش اصول و فروع و روضه ، در ۹۷۷ . ⁽⁵⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۱۸۸۸

تصوير ش (۴) كافى به خط حبيب اللّه بن على بن حسام، نسخه كتابخانه آيت اللّه گلپايگانى

.

( ۱۱۲)حسام الدين بن جمال الدين بن محمد على نجفى (قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى :حسام الدين بن جمال الدين بن محمد على بن احمد بن طريح مسلمى نجفى برادر زاده شيخ فخر الدين طريحى است و از وى نقل روايت مى كند . او الكافى را تدريس مى كرده و از جمله شاگردانش شيخ جواد بن شيخ كلب على كاظمى است كه الكافى را نزد وى درس گرفته وتصحيح كرده و شيخ حسام الدين براى وى اجازه نقل روايت در سال ۱۰۹۲ ق نوشته است . ⁽¹⁾

( ۱۱۳)حسن بن جمعه بن على زبيدى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۲۵۵ ، فروع ، ۹۹۲ق . ⁽²⁾

( ۱۱۴)حسن بن حسين اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۱۰۹ ، اصول تا پايان كتاب عشرت ، قرن ۱۱ق . ⁽³⁾

( ۱۱۵)حسن بن زين الدين بن محمد (حفيد شهيد ثانى) (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۶۳۶ ، روضه ، اول رجب ۱۰۸۹ق . ⁽⁴⁾

.

( ۱۱۶)حسن بن سليمان بن حسين بن محمد بحرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۶۲۷۲ ، اصول ، ۲۲ محرم ۱۰۸۲ق . ⁽¹⁾

( ۱۱۷)حسن بن عبد الجبار موسوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۴۰۵ ، فروع (نكاح و صيد و ذبايح تا قضايا و احكام ايمان و نذور) ، ۱۰۹۲ق . ⁽²⁾

( ۱۱۸)حسن بن عبد الرزاق (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۲۹۱۱ ، اصول و روضه ، ۱۰۵۷ق . ⁽³⁾

( ۱۱۹)حسن بن عزالدين (قرن ۸ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :۱ . نجف ، كتابخانه شيخ محمد حسين كاشف الغطاء: ۴۵۵ ، اصول (كتاب ايمان و كفر) ، نسخ ، ۷۰۸ ق ، ۲۰۵ برگ [فهرست كاشف الغطاء] .

( ۱۲۰)حسن بن على بن عبد اللّه بن نور اللّه مكى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۹۶۰ ، فروع از اواسط نكاح تا اواسط روضه ، ربيع الاول ۱۰۴۲ق . ⁽⁴⁾

.

( ۱۲۱)حسن بن غالب آل براق حسنى نجفى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۱۱۳ ، فروع از كتاب الطهارة تا كتاب المعيشة ، ۱۵ ربيع الثانى ۱۰۲۴ق ، دار السلطنه اصفهان . ⁽¹⁾

( ۱۲۲)تاج الدين حسن بن محمد اصفهانى، ملا تاجا (پدر فاضل هندى) (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :اجازه اى به وى و فرزندش بهاء الدين محمد بن حسن اصفهانى مشهور به فاضل هندى سال ۱۰۹۲ق، به ضميمه نسخه اى از الكافى تحرير شده ولى نام اجازه دهنده در مأخذ ذكر نشده است . ⁽²⁾از تاريخ اين اجازه كه در سال ۱۰۹۲ صادر شده معلوم مى شود كه ملا تاجا در اين سال زنده بوده و تاريخ فوت وى در سال ۱۰۸۵ درست نيست . ⁽³⁾از ملا تاجا رساله اى به نام جامع الفصول و قامع الفضول به فارسى در دعا در دست است كه نسخه آن در كتابخانه مرعشى نگهدارى مى شود . ⁽⁴⁾

( ۱۲۳)حسن بن محمد بن على حسينى شفقى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، مدرسه سليمان خان ، نسخه شماره : ۹ ، فروع (نكاح و طلاق) ، ۹۴۴ ق. ⁽⁵⁾

( ۱۲۴)حسن بن محمد على در ۱۰۶۰ (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* لندن ، متحف بريطانى ، نسخه شماره : Or.۸۳۹۶ ، نكاح تا آخر فروع ،۱۰۶۰ ق . ⁽⁶⁾

.

( ۱۲۵)حسن بن محمد كاظمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۲۸۸۸ ، اصول از كتاب دعا تا ايمان و كفر ، بدون تاريخ كتابت . ⁽¹⁾

( ۱۲۶)حسن بن ندى بحرانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :شيخ حسن بن ندى بحرانى ⁽²⁾نسخه اى از الكافى را ـ كه در سال ۹۵۳ تحرير شده بود ـ در نزد علامه مجلسى قرائت و تصحيح نموده و علامه براى وى در سال ۱۰۹۷ اجازه نقل روايت نوشته است . اين نسخه در كتابخانه اميرالمؤمنين عليه السلام در نجف اشرف نگهدارى مى شود و تصويرى از آن در كتابخانه مركز احياء ميراث اسلامى به ش ۲۲۶۵ نگهدارى مى شود . ⁽³⁾همچنين در ضمن نسخه مذكور اجازه ديگرى از دانشمندى ناشناخته (گويا سيد هاشم بحرانى) به شيخ حسن مذكور، در سال ۱۰۹۰ ق تحرير شده است . ⁽⁴⁾

( ۱۲۷)امير حسن بن ولى اللّه بن هداية اللّه بن سيد مراد رضوى قائنى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :امير سيد حسن رضوى قائنى و جدّش هدايت اللّه رضوى قائنى از مصححان الكافى بوده اند .

.

جدش در سال ۹۸۰ در مشهد رضوى نسخه اى از الكافى را مقابله و تصحيح نموده و پس از وى نوه اش امير حسن در سال هاى ۱۰۲۹ و ۱۰۳۹ همان نسخه را با نسخه اى كه بر ميرزا محمد الاسترآبادى قرائت و با نسخه شهيد ثانى مقابله شده بود، مقابله و تصحيح نموده است . امير حسن همچنين از محمد بن حسن بن زين الدين عاملى (نوه شهيد ثانى) در سال ۱۰۲۹ اجازه نقل روايت دريافت نموده كه در پايان نسخه الكافى مذكور نوشته است . ⁽¹⁾

( ۱۲۸)حسن بن ولى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه حجتيه ، نسخه شماره : ۴۴ ، فروع از صلاة تا معيشت ، نسخ ، حسن بن ولى ، ۱۰۴۷ ق . ⁽²⁾

( ۱۲۹)حسن بيك بن محمد حسين بيك (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۱۹۱۷ ، اصول، ۱۰۹۸ق . ⁽³⁾

( ۱۳۰)حسن شاه اصطهباناتى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، شاه چراغ ، نسخه شماره : ۱۲۴ ، اصول ، ۱۱۰۳ق . ⁽⁴⁾

( ۱۳۱)حسن على بن تاج الدين انصارى استرآبادى مشهدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* دامغان ، مدرسه فتحعلى بيگ(صادقيه) ، نسخه شماره : ۳۰ ، فروع از كتاب جهاد و روضه ،

.

بين سالهاى ۱۰۳۷ ـ ۱۰۴۷ق . ⁽¹⁾

( ۱۳۲)حسن على بن حيدر شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم: ۱۰۶۷ ، كتاب العقل تا كتاب العشرة ، ۱۰۸۹ ق .

( ۱۳۳)حسن على بن عبد الله بن نور الله مكى مولداً و موطناًكاتبِ نسخه اى از الكافى :* بوشهر ، كتابخانه آل عصفور : ۳۲۱ ، كتاب روضه ، بدون تاريخ كتابت . ⁽²⁾

( ۱۳۴)مولى حسن على بن عبد اللّه شوشترى ⁽³⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :شرف الدين على شولستانى كه از مشايخ حديث بوده، الكافى را نزد ملا حسن على شوشترى قرائت و تصحيح نموده و شوشترى در اول ذيقعده ۱۰۸۳ براى وى نشان سماع و مقابله نوشته است . ⁽⁴⁾

( ۱۳۵)حسن موسوى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۷۳ ، ۱۱۲۴ق ، در مشهد . ⁽⁵⁾

( ۱۳۶)حسين بن ابراهيم بن عبدالله (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* هند ، خدا بخش : ۲۵۹ ، كتاب طهارت تا كتاب أيمان ونذور ، ۱۱۹۶ ق، كتابت اين نسخه به

.

در خواست قاضى شيخ ابراهيم صورت گرفته است . ⁽¹⁾

( ۱۳۷)حسين بن امير ابوالفتوح محمد حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* خوى ، مدرسه نمازى ، نسخه شماره : ۷۴۵ ، روضه ، ۶ ذيقعده ۱۰۴۱ق . ⁽²⁾

( ۱۳۸)حسين بن حاجى بن على استرآبادى (قرن ۹ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۱۲۹۴ ، اصول از كتاب الإيمان و الكفر باب طينة المؤمن و الكافر تا ابتداى كراهية التوقيت ، نسخ ، حسين بن حاجى بن على استرآبادى ، ۱۴ ربيع الثانى ۸۹۱ق ، دو بار مقابله و تصحيح شده در ۸۹۱ ق و در ۱۰۴۵ ق توسط محمد جعفر بن محمود سبزوارى (شاگرد شيخ بهايى) ، ۱۱۷ برگ . ⁽³⁾

( ۱۳۹)حسين بن حاجى محمد ترشيزى كاشمرى مشهدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :ترشيزى در سال ۱۰۹۴ق ، الكافى را كاتب نموده و سپس در سال ۱۰۹۶ آن را نزد محمد مهدى بن مصطفى قارى مقابله و تصحيح نموده و قارى به وى اجازه نقل روايت داده و تصريح نموده كه خود از خاتم المجتهدين محمد باقر خراسانى نقل روايت مى كند . ⁽⁴⁾

( ۱۴۰)حسين بن حاجى مير گيلانى (شاه حسين گيلانى) (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۱: ۷۵ ـ ۶۰۴۸ ، از اول اصول تا انجام جنايز از

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۰۰۶

تصوير ش (۵) اجازه شاه حسين جيلانى از ملامراد تفرشى بعد از قرائت كافى

.

فروع ، ۶ محرم ۱۰۴۰ق . ⁽¹⁾گيلانى از ملا مراد تفرشى نقل روايت ميكند و اجازه تفرشى به وى به ضميمه نسخه الكافى مذكور موجود است .

( ۱۴۱)حسين بن حسن حسينى (قرن ۱۰ ق)مصحح الكافى :حسينى اصول الكافى را در سال ۹۶۱ ق مقابله و تصحيح نموده و همچنين حاشيه محقق كركى را بر شرايع در سال ۹۴۹ ق كتابت نموده است . ⁽²⁾

( ۱۴۲)حسين بن حسن مشغرى عاملى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :مشغرى از دانشمندان بنام شيعه و از شاگردان شيخ بهايى است . ⁽³⁾مشغرى نسخه اى از الكافى ـ فروع جلد دوم ـ را در نزد استادش ميرزا محمد استرآبادى ـ صاحب رجال ـ كاتب نموده و در سال ۱۰۲۸ دوبار آن را در نزد وى قرائت و مقابله و تصحيح كرده است . ⁽⁴⁾

( ۱۴۳)حسين بن حسينقلى كرجى (قرن ۱۴ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۲۳۶۶/ع ، اصول ، نسخ ، در سال ۱۳۰۵ق . ⁽⁵⁾

( ۱۴۴)حسين بن شمس الدين محمد اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قاهره ، كتابخانه عمومى قاهره ، نسخه شماره : ۱۹۱۸۰ ب ، روضه ، رمضان ۱۰۵۱ . ⁽⁶⁾

.

محمد حسين به شمس الدين محمد اصفهانى از دانشمندان سده يازدهم هجرى و ازشاگردان مولى محمد تقى مجلسى است . شيخ آقا بزرگ اطلاعاتى از وى را كه از نسخه هاى خطى استخراج نموده در طبقات ياد كرده است . ⁽¹⁾

( ۱۴۵)حسين بن شهاب الدين عاملى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۸۵ب ، باب الرد الى الكتاب تا آخر عبادات ، شوال ۱۰۶۸ق . ⁽²⁾

( ۱۴۶)جمال الدين حسين بن صدرالدين على حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مؤسسه آيت اللّه بروجردى ، نسخه شماره : ۷ ، اصول ، ۱۰۲۴ . ⁽³⁾

( ۱۴۷)حسين بن عبد الصمد عاملى حارثى (قرن ۱۰ ق)مصحح الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۲۸۸ ، بخش اصول ، نسخ ، محمد مقيم بن ضياء الدين محمد اصفهانى، ۱۰۶۳ ق، كاتب نسخه را را ، از نسخه اى استنساخ كرده ، كه شيخ حسين بن عبد الصمد عاملى حارثى ، آن را در حضور شيخ زين الدين شهيد ثانى در روز جمعه هفدهم صفر ۹۵۴ مقابله نموده ، كه صورت انهاء شهيد در پايان كتاب الايمان و الكفر ديده مى شود ، برخى از اوراق معلق به حواشى مى باشد ، ۳۶۰ برگ . ⁽⁴⁾

.

( ۱۴۸)حسين بن غياث الدين حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* بيرجند ، كتابخانه ديانى ، نسخه شماره : ۲۰ ، طهارت تا آخر جهاد ، (قرن ۱۱) . ⁽¹⁾

( ۱۴۹)حسين بن قاسم على مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۱۷ ، فروع ، ۱۰۶۸ق . ⁽²⁾

( ۱۵۰)سيد حسين بن كمال الدين ابرز حسينى حلى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :سيد حسين بن كمال الدين ابزر حسينى الحلى از دانشمندان نيمه دوم سده دهم و نيمه اول سده يازدهم هجرى و از شاگردان شيخ بهايى (م ۱۰۳۱) است . سيد على خان ـ كه معاصر وى بوده ـ در سلافة العصر شرح حال وى را آورده است . يكى از روايت كنندگان از ابرز ، شيخ عبد على خمايسى نجفى است . او در اجازه اى كه براى شيخ ناجى بن على نجفى حضيارى در ۹ محرم ۱۰۷۲ نوشته يكى از مشايخ روايى خود را حسين ابرز ذكر نموده است . ⁽³⁾ابرز در ادبيات عرب تبحر كامل و به عربى شعر مى سرود . آثارى كه از ابزر به دست ما رسيده عبارتند از : زبدة الاقوال في علم الرجال ⁽⁴⁾، دررالكلام و يواقيت النظام في البديع ، كتاب في النحو ، ديوان الاشعار . اجازة به شيخ عبدالعالى بن شيخ محمد بن على بن ناصر حويزى كه در ۲۷ رجب

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۰۴۹

تصوير ش (۶) كافى با نشان انهاءِ سيد حسين بن كمال الدين ابرز حسينى حلى صاحب زبدة الرجال

.

۱۰۴۹ ق نوشته است . ⁽¹⁾

( ۱۵۱)حسين بن محمد بن على بن محمد بن احمد حسينى حسانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۶۰۹ ، اصول از كتاب حجت باب كراهية التوقيت تا كتاب عشرت باب نوادر ، ۲ ذى حجه ۱۰۰۸ق ، در مكه . ⁽²⁾

( ۱۵۲)حسين بن محمد بن مسلم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۱۱۳ ، فروع از طهارت تا آخر ايمان و نذور ، ۱۰۷۶ق . ⁽³⁾

( ۱۵۳)حسين بن منصور سبزوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ چهار نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، دانشكده الهيات: ۱۲۷۴ ، اصول از عقل و جهل تا عشرت و قسمتى از فروع از طهارت تا آخر جهاد ، ۱۰۷۶ق . ⁽⁴⁾۲ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۲۳۸۱/ع ، فروع و روضه ، بدون تاريخ كتابت . ⁽⁵⁾۳ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۲۱۱۴ ، فروع ، ۳۰ شعبان ۱۰۸۰ق . ⁽⁶⁾۴ . بيرجند ، كتابخانه ديانى ، نسخه شماره : ۱۳ ، اصول ، ذيحجه ۱۰۸۴ . ⁽⁷⁾

.

( ۱۵۴)حسين خوانسارى، آقا (م ۱۰۹۹ ق)مصحح نسخه اى از الكافى :آقا حسين خوانسارى در ضمن نسخه اى از الكافى به سيد محمد باقر عاملى پيشنماز اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۱۵۵)حسين شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۸۱۳ ، ۱۰۵۶ق . ⁽²⁾

( ۱۵۶)حسين (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۶۸ ، ۱۱۰۵ق . ⁽³⁾

( ۱۵۷)حضرت على بن عوض اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۲۹ ، اصول از عقل و جهل تا عشرت ، شعبان ۱۰۶۵ق ، براى محمد سعيد بن غياث الدين منصور حسينى عبدالوهابى نوشته است . ⁽⁴⁾

( ۱۵۸)حكيم بن اسحاق (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۲۳۴۵ ، كتاب ايمان وكفر تا پايان كتاب عشرة ، نسخ ،

.

۱۱۲۰ ق، اوراق معلق به حواشى بسيار مفيد با رمز (س) ، ۲۰۲ برگ . ⁽¹⁾

( ۱۵۹)حمزة بن عبد الفتاح رشتخارى خوافى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۶۹۶۱ ، اصول ، ۱۱۱۷ق . ⁽²⁾پدر وى ـ عبد الفتاح بن درويش محمد رشتخارى خوافى ـ هم نسخه اى از الكافى شامل فروع از كتاب نكاح (باب حب النساء) تا پايان كتاب نذور را در ربيع الثانى ۱۱۱۸ق، كتابت نموده است . ⁽³⁾

( ۱۶۰)حيدر بن ابراهيم حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . شيراز ، شاه چراغ ، نسخه شماره : ۱۲۹ ، فروع از كتاب طهارت تا عقيقه ، ۱۰۸۲ق . ⁽⁴⁾۲ . شيراز ، شاه چراغ ، نسخه شماره : ۱۳۰ ، فروع از طلاق تا آخر روضه ، بدون تاريخ كتابت . ⁽⁵⁾

( ۱۶۱)حيدر بن سيد امير خان حسنى حسينى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۱۷۴ ، ۱۲ شوال ۱۱۰۶ق ، دار السلطنه اصفهان . ۶

( ۱۶۲)حيدر بن علاء الدين على بن حسن حسينى سبزوارى بيزوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :امير سيد حيدر بن علاء الدين على بن حسن حسينى سبزوارى بيزوى از دانشمندان سده

.

يازدهم هجرى است . او از اهالى بيره يكى از روستاهاى سبزوار است ، و به همين دليل به بيروى مشهور شده است . شيخ آغا بزرگ طهرانى نسبت وى را «تبريزى بيروىّ» ذكر نموده كه درست نيست . ⁽¹⁾بيروى از شاگردان شيخ حسين بن عبدالصمد عاملى (پدر شيخ بهايى) ، و از اساتيد سيد حسين بن حيدر كركى عاملى است و در ۱۷ رجب ۱۰۳۰ ق ، به وى اجازه نقل روايت داده است . ⁽²⁾صادر كرده است .بيروى نسخه اى از كافى را كتابت نموده و همچنين نسخه اى از كافى نزد وى تصحيح شده و وى بر آن نشان بلاغ نوشته ، كه مشخصات آنها چنين است: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۶۹۶۷ ، اصول ، قرن ۱۱ق . ⁽³⁾۲ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۶۸۰، بخشى از اصول و زكات و صوم، بى كا ، (قرن ۱۰)، داراى نشانى بلاغ كه برخى از آنها به خط حيدر حسنى بيروى مى باشد . ⁽⁴⁾

.

( ۱۶۳)حيدر بن على (از شاگردان احمد نيريزى خطاط معروف) (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى: ۷۵۸۱ ، اصول تا انتهاى باب التكاتب ، ۱۱۵۵ق . ⁽¹⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۳۲۴ ، طهارت تا پايان معيشت ، نسخ ، ۱۱۵۵ ق. ⁽²⁾

( ۱۶۴)حيدر على بن محمد بن حسن شيروانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :ملا حيدر على شيروانى فرزند مدقق شيروانى و نوه علامه مجلسى است ⁽³⁾و به نسخه هاى صحيح الكافى دسترسى داشته، و به همين دليل نسخه وى يكى از نسخه هاى معتبر كتاب الكافى است . اين نسخه در سه بخش (سه نسخه) قرار گرفته كه مشخصاتش عبارت است از: ۱ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۶۰۰۶ ، اصول از آغاز تا پايان العشرة ، نسخ ، بدون نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، در حوشى اين نسخه تصحيحات ملا حيدر على شيروانى قرار دارد . ⁽⁴⁾۲ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : كتاب الاطعمه و الاشربه تا ذبايح، نسخ، بدون نام كاتب، (قرن ۱۱)، پايان كتاب حدود اجازه ميرزا محمد بن حسن شيروانى كه براى فرزندش ملا حيدر على شيروانى در روز پنج شنبه ۱۶ شعبان ۱۰۷۵ نوشته است . ⁽⁵⁾۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۵۰۵۸ ، فروع و روضه ، نسخ ، بدون نام كاتب ، بدون تاريخ كتابت ، اين نسخه را ملا حيدر على با نسخه پدرش (مدقق شيروانى) و نسخه شهيد ثانى مقابله نموده و اختلافات را به خط خود در حاشيه ضبط نموده است . ⁽⁶⁾يكى از كسانى كه نسخه خود را با نسخه ملا حيدر على مطابقت داده على بن حسن حسينى

.

نجفى از آل عياش است ، مشخصات نسخه وى چنين است: تهران ، مدرسه مروى ، نسخه شماره : ۲۲۲ ، اصول از باب كراهية التوقيت تا كتاب الدعاء ، قرن ۱۱ ق . ⁽¹⁾

( ۱۶۵)خان محمد اردبيلى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :خان محمد اردبيلى از شاگردان علامه محمد باقر مجلسى است . او الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت نموده و علامه براى وى در اواخر صفر ۱۰۷۶ نشان سماع و قرائت نوشته است . ⁽²⁾در آخر همين نسخه اجازه اى كه علامه مجلسى براى كسى نوشته ولى نام مجاز را ذكر نكرده است و گويا همين خان محمد اردبيلى باشد . اجازه نامه ديگرى را كه علامه مجلسى به خان محمد، بعد از اتمام قرائت تهذيب الاحكام، در ضمن نسخه اى از تهذيب نوشته ⁽³⁾، كه شيخ آقا بزرگ در طبقات بخشى از آن را آورده است . ⁽⁴⁾

( ۱۶۶)خان محمد بن حاجى مير محمد باقر قزوينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۲: ۶ ـ ۶۱۱۰ ، ۶ صفر ۱۰۳۹ق . ⁽⁵⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۲۸۸۶ ، فروع (طهارت تا پايان صوم) ، ۱۰۸۳ق ، با حواشى به فارسى . ⁽⁶⁾

( ۱۶۷)شيخ خليفه بشارة آل ابودبيس (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :شيخ خليفه ⁽⁷⁾ابتدا سفارش استنساخ را نسخه اى از الكافى را داده كه بخش اصول تا اول

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۱۲۰

تصوير ش (۷) اجازه خان محمد اردبيلى از علامه مجلسى در حاشيه نسخه اى از الكافى

.

كتاب صلاة را، موسى بن ملا عبدالحق بن ملا جار اللّه يثربى شيبانى، در شوال ۱۱۲۰ در نجف، به پايان رسانده و از كتاب صلاة تا آخر جهاد را ابراهيم بن حسن بن على بن يحيى بن سالم منصورى، در سلخ ربيع الاول ۱۱۲۲، به انجام رسانده است . شيخ خليفه پس از آن نسخه را در نزد استادش شيخ ابراهيم بن محمد خمايسى در نجف قرائت و تصحيح نموده و استادش در ۲۴ محرم ۱۱۲۴، به وى نشان قرائت و اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۱۶۸)خليل بن ابراهيم ديلمانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۱۸۸۸ ، اصول ، شعبان ۱۰۷۱ ق . ⁽²⁾

( ۱۶۹)خليل بن على بيگ حسينى تونى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :خليل تونى الكافى را در نزد استادش ميرزا محمد شيروانى در سال ۱۰۶۸ ق، در اصفهان ، مقابله و تصحيح نموده است . ⁽³⁾

( ۱۷۰)خليل بن غازى قزوينى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :يكى از نسخه هاى معتبر الكافى نسخه ملاخليل قزوينى است كه دو شرح بر الكافى نگاشته است . متأسفانه تاكنون نسخه وى شناحته نشده ولى دو نسخه در دست است كه دو برادرش در نزد وى تصحيح و مقابله نموده اند، با اين مشخصات: ۱ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۶۰۲ ، شامل فروع از جهاد تا اول روضه ، اين نسخه را جعفر بن غازى رازى (برادر ملاخليل) در ظرف هشت سال ـ شروع روز پنج شنبه ۱۳ ربيع الثانى

.

۱۰۶۰، پايان روز چهارشنبه ۱۰ جمادى الاول ۱۰۶۸ق، در قزوين قريه عبد العظيم ـ استنساخ نموده و پس از آن در نزد برادر و استادش ملا خليل بن غازى قزوينى قرائت و تصحيح نموده است . ⁽¹⁾۲ . نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۳۳۲ ، از اول اصول تا آخر كتاب العشرة ، اين نسخه را على بن شرف الدين، در غره صفر ۹۸۷، تحرير نموده و محمد باقر بن غازى قزوينى دوبار ـ بار اول در جمادى الاولى ۱۰۵۳ و بار دوم جمادى الثانى ۱۰۶۸ - در قزوين نزد برادرش خليل بن غازى قزوينى مقابله و تصحيح نموده و ملاخليل قزوينى به وى نشان بلاغ و سماع نوشته است . ⁽²⁾

( ۱۷۱)خواجه على بن محمد هاشم مشهدى (قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى :خواجه على بن محمد هاشم مشهدى ، تمام كتاب كافى را نزد سيد بدرالدين عاملى و دوباره بخشى از اصول كافى را در نزد ملا شمسا گيلانى قرائت نموده است . مشهدى در مشهد مقدس الكافى را تدريس مى كرده است. ⁽³⁾يكى از كسانى كه در درس كافى وى شركت كرده سيد مصطفى آذربايجانى تبريزى است كه مشهدى براى وى در سال ۱۰۶۰ ق اجازه نقل حديث صادر نموده است . همچنين دو نسخه از الكافى كه در مجلس درس مشهدى در سال هاى ۱۰۵۵ تا ۱۰۵۹ ق، تصحيح شده و نشان بلاغ هاى متعدد از خواجه على در آنها ديده مى شود، در دست است . در يكى از اين نشان ها چنين نوشته: «بلغ الى هنا فى مجالس متعددة قراءة و فحصا و أنا تراب الروضة الرضوية خواجه على بن محمد هاشم المشهدى» . مشخصات اين دو نسخه عبارتند از: ۱ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۸۴۲۲ ، فروع از طهارت تا پايان كتاب جهاد ، نسخ ، بدون نام

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۱۳۹

تصوير ش (۸) اجازه امير مصطفى آذربايجانى تبريزى از سيد بدرالدين عاملى (مدرس كافى)

.

كاتب ، ۱۰۵۲ ـ ۱۰۵۴ق ، با علامت بلاغ هاى متعدد از خواجه على بن محمد هاشم مشهدى در ۱۰۵۵ق . ⁽¹⁾۲ . نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : بدون شماره ، عبد اللّه بن حسين حلى، ۱۰۵۶ ق، با علامت بلاغ هاى متعدد از خواجه على بن محمد هاشم مشهدى در ۱۰۵۹ق . ⁽²⁾

( ۱۷۲)داود خادم استرآبادى ⁽³⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۵۶۶ ، فروع از كتاب النكاح تا پايان كتاب المعيشة ، ۱۰۳۳ق . ⁽⁴⁾

( ۱۷۳)دخيل بن حمدان الغطاوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . نجف ، مكتبة حسن خلف الكربلائى ، نسخه شماره : بدون شماره ، بخش اصول، ۱۰۷۳ ق، در نجف . ⁽⁵⁾۲ . تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۲۱۷ب ، كتاب معيشت تا پايان عشرت ، ۱۵ جمادى الثانى ۱۰۷۳ق . ⁽⁶⁾

( ۱۷۴)دخيل على بن نجم الدين (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۲۵۵۷ ، بخش اصول وفروع ، ۱۱۰۳ ق .

.

( ۱۷۵)درويش بن احمد حائرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مؤسسه كاشف الغطاء : ۶۵ ، كتاب نكاح تا آخر كتاب أيمان ونذور وكفارات ، نسخ ، ۱۰۸۲ ق، نسخه تصحيح ومقابله شده است . ۲۵۰ برگ .

( ۱۷۶)درويش على بن يوسف طالقانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، سيد احمد روضاتى : ۷۶ ، كتاب جهاد از فروع الكافى تا پايان كتاب روضه ، نسخ ، ۱۰۶۵ . ⁽¹⁾

( ۱۷۷)درويش على زشكى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۹۲ ، ۱۰۶۰ق . ⁽²⁾

( ۱۷۸)امير دوست محمد مازندرانى (قرن ۱۱ ق) ⁽³⁾مصحح الكافى :مازندرانى الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت و تصحيح نموده و علامه براى وى نشان قرائت و انهاء، در ۵ ذى حجه ۱۰۷۷، نوشته است . ⁽⁴⁾

( ۱۷۹)ذبيح اللّه بن هداية اللّه اصفهانى (قرن ۱۲ ق)حاشيه نويس الكافى :اصفهانى بر بخش فروع و روضه الكافى حاشيه نوشته است . اين حواشى در هامش

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۱۷۴

تصوير ش (۹) ۱۵ . اجازه دوست محمد مازندرانى از علامه مجلسى در آخر نسخه اى از كافى

.

نسخه اى از الكافى ـ مشتمل بر بخش فروع و روضه ، كه ملك حسن بن ابى الحسن مهويدى تونى ، در جمادى الثانيه ۱۱۱۳ ق، كتابت نموده ـ تحرير شده است . ⁽¹⁾

( ۱۸۰)امير محمد ربيع بن سيد احمد عريضى حسينى امامى (قرن ۱۱ ق) ⁽²⁾كاتبِ و مصحح الكافى :تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۵۱۸۷ ، اصول از ابتدا تا پايان فضل القرآن ، محمد ربيع بن سيد احمد عريضى حسينى امامى با مهر ، چهارشنبه ۱۵ شعبان ۱۱۰۸ . ⁽³⁾سجع مهر محمد ربيع «محمد ربيع الحسينى الامامى» است . وى نزد علامه مجلسى الكافى را مقابله و تصحيح نموده و علامه در ۱۱ ربيع الثانى ۱۰۷۸، براى وى اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁴⁾

( ۱۸۱)رجب على بن غياث الدين همدانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۳۸۴ ، اصول ، ۱۰۸۲ق . ⁽⁵⁾

( ۱۸۲)مولى رجب على بن محمد جمال الدين على (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى:مولى رجب على ⁽⁶⁾داراى اجازه نقل روايت مفصلى است كه عباس بن حسن بن عباس بن محمد على بلاغى نجفى در ۲۳ ربيع الثانى ۱۱۵۷، در آخر نسخه اى از الكافى براى وى

.

نوشته است . ⁽¹⁾

( ۱۸۳)رضا خان طالقانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* دزفول ، سيد نبوى : بخش اصول، دهم ذى الحجة ۱۰۴۰ . كاتب نسخه را مقابله كرده سپس براى بار دوم شخص ديگرى آن را با سيد محمد اصفهانى مقابله نموده است . ⁽²⁾

( ۱۸۴)رضاقلى بن ملك على (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۲۱۴۳ ، كتاب عقل تا كتاب عشرت ، ۱۰۶۵ ق .

( ۱۸۵)حاجى رضا قلى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى:مولى رضا قلى الكافى را در مشهد نزد شيخ حر عاملى قرائت و تصحيح نموده و شيخ حر براى وى نشان هاى متعدد سماع نوشته كه نص يكى از آنها كه در آخر كتاب اطعمه در سال نگاشته، چنين است: «أنهاه المولى الكامل النبيل التقى النقى الوفى الصفى الولى الحاجى رضا قلى ـ عامله اللّه بلطفه الخفى و الجلى ـ قراءةً و ضبطا و مقابلةً و تصحيحا و تحقيقا و أفاد فى اثناء المذاكرة اكثر ممّا استفاد و ذلك فى مجالس آخرها اواخر شهر رمضان المعظم سنة ۱۰۷۸ . حرّره محمد الحر العاملى» . ⁽³⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۲۰۱

تصوير ش (۱۰) نشان انهاء حاجى رضا قلى از شيخ حر عاملى در حاشيه نسخه كافى

.

( ۱۸۶)رضيه زوجه ملا محمد فيروز آبادى قائنى (قرن ۱۱ ق)واقف نسخه اى از الكافى :رضيه كه همسر ملا محمد فيروز آبادى قائنى است نسخه اى از الكافى را در ذى قعده ۱۱۵۳ق، بر طلاب مدرسه اى در قائن وقف نموده و توليت آن را بر عهده ملا محمد حسن قائنى قرار داده است . ⁽¹⁾

( ۱۸۷)رفيع الدين حسينى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :رفيع الدين حسينى مدرس الكافى بوده و در نزد وى نسخه اى از الكافى مقابله و تصحيح گرديده و او بر آن نشان بلاغ و قرائت نوشته است . اين نسخه در قرن يازدهم تحرير شده است . ⁽²⁾

( ۱۸۸)رفيق بن عبد اللّه (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۷۴۰ ، روضه ، ۱۰۵۸ق . ⁽³⁾

( ۱۸۹)رمضان على بن محمد على لولوئى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، موسوى شفتى : ۱۱ ، كتاب طهارت تا پايان كتاب معيشت ، ۱۰۶۵ ق، اين نسخه تصحيح شده است .

.

( ۱۹۰)روح اللّه بن مير محمد مهدى حسينى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۹۱۸۲ ، فروع از طهارت تا پايان جهاد ، ۱۰ رمضان المبارك ۱۱۲۲ق . ⁽¹⁾

( ۱۹۱)زكريا بن عبد اللّه جديد الاسلام (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :زكريا سه نسخه از الكافى را كتابت و مقابله و تصحيح نموده است . با اين مشخصات: ۱ . قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۳/۶/۹۲۳ ، فروع از طهارت تا معيشت ، شوال ۱۰۵۷ق ، نسخه داراى علامات بلاغ و تصحيح و نسخه بدل در حاشيه با عبارتِ «بلغ كتابةً و قراءةً و مقابلةً» . ⁽²⁾۲ . اصفهان ، مدرسه صدر بازار : ۶۷۷ ، كتاب طهارة تا پايان كتاب معيشت ، نسخ، رجب ۱۰۷۴ . ⁽³⁾۳ . قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۵۰۷ ، اصول ، ۱۰۸۱ق . ⁽⁴⁾

( ۱۹۲)زكريا بن على بن ابراهيم الخطى الجزايرى حائرى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۶۱۷ ، فروع از كتاب النكاح تا پايان روضه ، ۲۶ رمضان ۹۸۹ق . ⁽⁵⁾

.

( ۱۹۳)زين الدين بن امير الدين نجفى ، ۱۰۲۳ق (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۲۹۱۸ ، روضه ، ۱۰۲۳ق . ⁽¹⁾

( ۱۹۴)زين الدين بن على بن احمد، شهيد ثانى (قرن ۱۰ ق)مصحح الكافى :يكى از نسخه هاى معتبر الكافى كه اصل و اساس براى نسخه هاى بعدى قرار گرفته، نسخه شهيد ثانى است . بسيارى از عالمان نسخه هاى خود را بر نسخه شهيد عرضه و تصحيح نموده اند . از شهيد ثانى تاكنون دو نسخه شناسايى شده است، با اين مشخصات: ۱ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۲۶۸ ، فروع از طلاق تا آخر روضه ، از آخر افتادگى دارد ، نسخ معرب ، بدون نام كاتب ، ۱۲ ربيع الاول ۹۵۳ق ، تصحيح شده و نشان بلاغ از شهيد ثانى دارد با اين عبارت: «بلغ العرض بأصله المنقول منه فى أوائل شهر جمادى الآخرة سنة أربع و خمسين و تسعمئة و كاتبه الفقير الى اللّه زين الدين بن على بن احمد حامدا مصلّيا مسلما» . ⁽²⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۶۴۳ ، كتاب ايمان تا پايان كتاب عشرت وهمه كتاب روضه ، نسخ ، محمد اسحاق ، قرن يازدهم . برخى از اوراق معلق به حواشى على بن شيخ محمد بن شيخ حسن بن زين الدين شهيد ثانى با رمز ( ع ل ) و ديگران تصحيح و مقابله شده و داراى بلاغ از همان شيخ على مى باشد . اين نسخه از تركه شيخ زين الدين عاملى ( شهيد ثانى) بوده كه در تاريخ ۱۱۵۰ از ورثه او ابتياع وبه تملك آقا بابا در آمده است . ⁽³⁾اين چند نسخه هم با نسخه شهيد ثانى مقابله و تصحيح شده است: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۶۸۲۰ ، اصول و فروع و روضه ، نسخ ، بدون

.

نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، نسخه را اللّه وردى نامى در سال ۱۰۹۸ با نسخه شهيد ثانى مقابله و تصحيح نموده است . ⁽¹⁾۲ . تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۴۳ب ، فروع از طهارت تا پايان جهاد ، نسخ ، زين الدين على ، ۱۳ شعبان ۱۰۴۳ق ، با نسخه شهيد ثانى مقابله شده است . ⁽²⁾۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۵۳۱۱ ، فروع از كتاب المعيشة تا پايان روضه ، از اول افتادگى دارد ، ميرزا محمد بن كيجيم (محمد باقر) تبريزى ، ۲۲ رجب ۱۰۴۱ق ، در مشهد رضوى مدرسه مهتر جمال ۳۰۵، كتاب نسخه را با چند نسخه از جمله نسخه شهيد ثانى مقابله نموده است . ⁽³⁾اين نسخه ها هم با نسخه اى كه از روى نسخه شهيد ثانى مقابله و تصحيح شده بود، مقابله و تصحيح شده است: ۱ . همدان ، دامغانى ، نسخه شماره : بدون شماره ، عبد اللّه بن حاجى مساعد ، محرم ۱۰۹۰ق ، با تصحيح شيخ حر عاملى از روى نسخه شهيد ثانى . ⁽⁴⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۶۳۲ ، فروع از كتاب جهاد ، نسخ ، عبد اللّه بن مساعد بن فلاح بن صالح جزايرى صيمرى ، ۱۰۹۰ق ، در مشهد مقدس، با نسخه شيخ حر كه با نسخه شهيدثانى مقابله شده بود، مقابله شده است . ⁽⁵⁾۳ . مشهد ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۴۵۱ ، فروع ، محمد رشيد بن شيخ حسين سندى ، محرم ۱۰۹۷ق ، نسخه را ميرك موسى از اول تا پايان حج مقابله نموده و از آنجا تا آخر كتاب در مشهد با نسخه اى كه با نسخه شهيد ثانى مقابله شده بود مقابله گرديده است . ⁽⁶⁾۴ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۲۸۸ ، بخش اصول ، نسخ ، محمد مقيم بن ضياء الدين محمد اصفهانى، ۱۰۶۳ ق . نسخه تصحيح و مقابله شده و داراى بلاغ مى باشد . كتابت نسخه را از نسخه اى استنساخ كرده كه شيخ حسين بن عبد الصمد عاملى حارثى با شيخ زين الدين شهيد ثانى در روز جمعه هفدهم صفر ۹۵۴ مقابله نموده است كه صورت انهاء شهيد در پايان

.

كتاب الايمان و الكفر ديده مى شود برخى از اوراق معلق به حواشى مى باشد . ۳۶۰ برگ . ⁽¹⁾

( ۱۹۵)زين الدين على بن محمد قاسم بن حيدر بن محمد بن عزيز اللّه كشميرى مشهدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۲۹۸ ، فروع از اطعمه و اشربه تا پايان ، ۲۸ رمضان المبارك ۱۰۴۴ق . ⁽²⁾

( ۱۹۶)زين الدين على (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۴۳ب ، فروع از طهارت تا پايان جهاد ، ۱۳ شعبان ۱۰۴۳ق ، با نسخه شهيد ثانى مقابله شده است . ⁽³⁾

( ۱۹۷)زين العابدين بن احمد حسينى جيلى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۴۶۱۳ ، اصول تا كتاب العشرة ، ۱۱۱۱ق . ⁽⁴⁾

( ۱۹۸)زين العابدين بن حاج محمد دارانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۱۱۲۵ ، فروع از صوم تا معيشت ، بدون تاريخ كتابت، اين نسخه به وسيله علامه مجلسى مقابله و تصحيح شده و از آغاز تا پايان حواشى به خط او دارد . ⁽⁵⁾

.

( ۱۹۹)زين العابدين بن حاجى محمد باقر ابهرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۱۶۹۵ ، اصول ، ۱۰۷۵ق . ⁽¹⁾

( ۲۰۰)زين العابدين بن رجب اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* زنجان ، امام جمعه زنجان ، نسخه شماره : بدون شماره ، روضه ، سه شنبه ۲۸ محرم ۱۰۸۷ق . ⁽²⁾

( ۲۰۱)زين العابدين بن سيد على بن امين الدين نصير حسينى هزار جريبى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . سارى ، كتابخانه عمومى ، نسخه شماره : ۳۶ ، اصول، نسخ ، زين العابدين بن على بن امين الدين نصير حسينى هزار جريبى، ۱۰۵۸ . ⁽³⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۶۶۶۱ ، فروع از جهاد تا روضه ، شوال ۱۰۴۶ق . ⁽⁴⁾

( ۲۰۲)زين العابدين بن محمد مقيم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مؤسسه كاشف الغطاء : ۷۲ ، كتاب روضه ، نسخ ، ۱۱۱۷ق ، نسخه تصحيح و مقابله شده است . ۱۸۲ برگ .

( ۲۰۳)مولى سيد زين العابدين (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :مولى سيد زين العابدين از شاگردان علامه مجلسى، كه الكافى را نزد وى قرائت و تصحيح

.

نموده، و علامه براى وى نشان قرائت و در ربيع الاول ۱۰۹۴ در اصفهان، اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۲۰۴)زين العابدين قمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۰۷ ، اصول و روضه ، ۱۰۲۷ق . ⁽²⁾

( ۲۰۵)سراج الدين بن محمد ابرزى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۶۶۰۵ ، كتاب صوم تا پايان كتاب مواريث ، نسخ خفى، ۹۷۱ ق، تصحيح ومقابله شده و داراى بلاغ است، ۳۵۵ برگ . ⁽³⁾

( ۲۰۶)سرّ اللّه شيرازى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۰۳ ، اصول ، ۱۱۷۲ق . ⁽⁴⁾

( ۲۰۷)سعد حويزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۷۱ ، بدون تاريخ كتابت . ⁽⁵⁾

( ۲۰۸)سعيد (قرن ۱۱ ق)مصحح و كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۴۳۱ ، اصول ، ۱۱۲۷ق . ⁽⁶⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۲۹۵

تصوير ش (۱۱) كافى به خط سعيد با نشان انهاء ابوالحسن شريف به وى

.

كاتب پس از كتابت الكافى، آن را نزد ابوالحسن شريف، قرائت و تصحيح نموده و او هم براى كاتب نشان قرائت و سماع نوشته است . ⁽¹⁾

( ۲۰۹)سلطان حسين واعظ استرآبادى (شهادت حدود ۱۰۹۴ ق) ⁽²⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۷۳۰۱ ، فروع از طهارت تا صوم و روضه ، شعبان ۱۰۳۹ق . ⁽³⁾

( ۲۱۰)سلطان محمد بن رفيع الدين اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۱۰۹ ، اصول از كتاب الحجة (باب أن الأرض لاتخلو من الحجة) تا آخر كتاب ايمان و كفر ، پنجشنبه ۱۶ جمادى الثانى ۱۰۶۰ق . ⁽⁴⁾

( ۲۱۱)سلطان محمود بن محمد مؤمن قوژدى جنابذى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ سه نسخه از الكافى :۱ . قائن ، كتابخانه مدرسه جعفريه ، نسخه شماره : ۱۹ ، اصول و فروع تا آخر كتاب معيشت ، ۱۰۸۳ ق . ⁽⁵⁾۲ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : مجموعه خويى ۱۷۷ ، فروع از نكاح تا پايان ايمان و كفارات ، ثلث ، سلطان محمود بن محمد مؤمن قوژوى گنابادى ، ۱۰۹۱ق ، «۹۴۹ص» ۴۷۵ برگ ⁽⁶⁾

.

۳ . مشهد ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۱۷۵۵ ، ⁽¹⁾روضه ، ۱۰۸۷ق . ⁽²⁾

( ۲۱۲)سلطان مراد بن محمد جعفر بجستانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۴۲۰۲ ، فروع از حدود تا پايان و روضه ، جمادى الثانى ۱۰۳۴ق . ⁽³⁾

( ۲۱۳)سليمان بن صالح بن احمد بن عصفور درازى بحرانى (م ۱۰۸۵ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :شيخ سليمان درازى بحرانى از محدثان عالمان به نام است . ⁽⁴⁾او نسخه اى از الكافى را كتابت نموده با اين مشخصات: * قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۵۳۲ ، فروع از نكاح تا أيمان و نذور و روضه ، نسخ ، ابراهيم بن احمد بن عصفور درازى در اول رمضان ۱۰۷۵ ق . ⁽⁵⁾ابن عصفور در همين نسخه، در ربيع الاول ۱۰۷۹، براى احمد بن صالح بن حاجى اوالى نشان بلاغ و قرائت و تصحيح نوشته است . او همچنين در آغاز نسخه ديگرى از الكافى براى شيخ يوسف بن صالح بحرانى، در ربيع الاول ۱۰۷۴، اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁶⁾

( ۲۱۴)سليمان بن محمد جيلانى تنكابنى (قرن ۱۱)كاتبِ و مصحح الكافى :در كتاب تلامذة العلامة المجلسى چنين نوشته شده: « سليمان بن محمد الجيلانى التنكابنى

.

كتب نسخة من أصول الكافى و أتم كتاب الدعاء منها فى شهر رجب سنة ۱۰۷۷ ، وكتب شخص فى آخر كتاب العشرة منها أنه قرأ الكتاب عند المولى محمد باقر المجلسى من أوله إلى آخره ، ونظن أن هذا أيضا بخط التنكابنى ، فيكون من تلامذة المجلسى . النسخة فى مكتبة المسجد الاعظم فى قم برقم ۳۰۸» . ⁽¹⁾

( ۲۱۵)سليمان بن محمد بن هلال بن . . . عمرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۵۳۲ ، فروع از نكاح تا أيمان و نذور و روضه ، در رمضان ۱۰۷۷ ق . ⁽²⁾

( ۲۱۶)سليمان بن معصوم حسينى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :حسينى نسخه اى از الكافى را مقابله و تصحيح نموده است . ⁽³⁾

( ۲۱۷)سهراب (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه حجتيه ، نسخه شماره : ۴۲۲ ، فروع (طهارت و صلاة و زكات) ، ۱۰۵۷ ق . ⁽⁴⁾

( ۲۱۸)شاه رضا بن حيدر بن مقصود على كهنموئى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، حجت كوهكمرى ، نسخه شماره : ۱/۲۷ ، شامل بخش اصول و فروع و روضه ، ۱۰۶۳ق . ⁽⁵⁾

.

( ۲۱۹)شاهقلى افشار بن محمد يوسف (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مؤسسه كاشف الغطاء : ۲۶ ، از ابتداء مقدمه و از كتاب عقل و جهل تا آخر كتاب عشرت ، نسخ ، ۱۱۰۲ ق، نسخه تصحيح شده و داراى حواشى مفصل منقول از مجلسى و غيره با رموز مختلف مى باشد، ۳۶۰ برگ .

( ۲۲۰)شاه محمد بن شمس الدين كرمانى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۱۸۱، از آخر فضل قرآن تا كتاب معيشت ، نسخ ، ۹۹۵ ق، تصحيح ومقابله شده وداراى بلاغ مى باشد . ۱۷۲ برگ . ⁽¹⁾

( ۲۲۱)شاه محمد قاينى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۸۱ ، ۹۵۳ق . ⁽²⁾

( ۲۲۲)شريف بن محمد الجيلى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى ، نسخه شماره : ۱۴۸، ۲۷ ذى قعده ۱۰۷۳ . ⁽³⁾

( ۲۲۳)شكر اللّه بن محمد حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* كاشان ، حسن عاطفى ، نسخه شماره : بدون شماره ، ۱۰۷۰ ق . ⁽⁴⁾

.

( ۲۲۴)ملا شمسا گيلانى (قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى :خواجه على بن محمد هاشم مشهدى ، بخشى از اصول كافى را در نزد ملا شمسا گيلانى قرائت نموده است . چنانكه مشهدى در اجازه خود به امير سيد مصطفى آذربايجانى تبريزى است ، كه در سال ۱۰۶۰ ق داده بدين موضوع تصريح نموده است.

( ۲۲۵)شمس الدين بن محمد معلم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۸۰۷ ، جمادى الاول ۱۰۴۴ق ، ۳۰۹ برگ . ⁽¹⁾

( ۲۲۶)شوسترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* خوانسار ، حوزه علميه ولى عصر : ۲۹۴ ، كتاب عقل وجهل تا پايان كتاب جنائز ، نسخه داراى حواشى وتصحيحات فراوان است، ۱۰۳۳ ق .

( ۲۲۷)شيخ بهايى، بهاء الدين محمد بن حسين عاملى (م ۱۰۳۰ ق)حاشيه نويس و مصحح الكافى :نسخه الكافى شيخ بهايى يكى از نسخ معتبر الكافى است كه متأسفانه تاكنون شناسايى نشده است . شيخ بهايى بر حاشيه برخى نسخه هاى الكافى تعليقات كوتاهى نوشته كه چند نسخه از آن شناسايى شده، كه يكى از اين نسخه ها نزد شيخ بهايى قرائت و تصحيح نيز شده است . مشخصات اين نسخه ها چنين است: ۱ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۱۴/ع ، اصول و كتاب المعيشة از فروع ، نسخ ، محمد

.

تقى بن شمس الدين محمد و فرد ديگر كه نامش را ذكر نكرده ، اصول در سال ۹۷۵ق و فروع در سال ۱۰۶۷ق ، با نسخه شهيد ثانى مقابله شده و نزد شيخ بهايى قرائت شده ، با برخى تعليقه ها به خط شيخ بهايى . ⁽¹⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۴۰۷۴ ، كتاب الإيمان و الكفر تا پايان جهاد ، از ابتدا افتادگى دارد ، نسخ ، صالح ملا سرور ، ۱۰۳۵ق ، با حواشى كه شبيه خط شيخ بهايى است . ⁽²⁾۳ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۴۹۶ ، كتاب عقل تا كتاب حجت محمد بن محمد بن محمد رودسرى ، ۱۰۷۶ ق . بعد از كتاب عقل اجازه شيخ بهائى براى مولى يحيى درسال ۱۰۲۰ به خط شيخ بهائى ؟ آمده است . ۴ . يزد ، كتابخانه صدوقى : ۶۷ ، بخش اصول ، نسخ ، از سده يازدهم تصحيح شده وداراى حاشيه نويسى است ودر بعضى صفحه ها نشانى بلاغ ديده مى شود كه احتمال داده اند به خط شيخ بهاء الدين عاملى باشد، ۳۷۳ برگ . ⁽³⁾

( ۲۲۸)شيخ محمد حسن حر عاملى (قرن ۱۱ ق)مدرس و مصحح الكافى :شيخ حر يكى از مدرسان بنام كتاب الكافى است عالمان زيادى درجلسه درس وى شركت جسته و ضمن بهره مندى از افاضات علمى وى به تصحيح نسخه خود اقدام نموده اند و شيخ حر نيز در نسخه آنها نشان بلاغ و قرائت و سماع نوشته و براى برخى اجازه نقل روايت نيز صادر كرده است . نسخه شيخ حر نيز يكى از نسخه هاى اساسى و اصلى براى تصحيح و مراجعه عالمان پس از وى بوده است . چند نسخه از الكافى شناسايى شده كه يكى را شيخ حر خود كتابت نموده ولى بقيه را ديگران نوشته ولى شيخ حر تصحيح نموده است . كه عبارتند از:

.

۱ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۱۳۱۲ ، فروع از اوايل نكاح تا آخر روضه ، نسخ ، محمد بن حسن حر عاملى (صاحب وسائل الشيعه) ، ۱۰۶۰ق ، با مقابله و تصحيح ، «۵۶۹ صفحه» ۲۹۰ برگ . ⁽¹⁾۲ . تهران ، ملك ، نسخه شماره : ۱۵۲۳ ، فروع ، نسخ ، محمد تقى بن ابوالقاسم شهريار شهميرزادى سمنانى ، ۱۰۷۳ق ، نسخه را شيخ حر عاملى در سال ۱۰۷۳ مقابله نموده است . ⁽²⁾۳ . همدان ، دامغانى ، نسخه شماره : بدون شماره ، عبد اللّه بن حاجى مساعد ، محرم ۱۰۹۰ق ، با تصحيح شيخ حر عاملى از روى نسخه شهيد ثانى . ⁽³⁾۴ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : اهدايى رهبرى ۲۳۵ ، فروع از نكاح تا ديات ، فرج اللّه بن شيخ عبد اللّه حويزاوى ، ۱۰۹۵ق ، تصحيح توسط شيخ حر عاملى . ⁽⁴⁾نسخه هايى كه در آنها نشان بلاغ و يا اجازه شيخ حر به چشم مى خورد، عبارتند از: ۱ . كرمانشاه ، سيد مرتضى نجومى ، نسخه شماره : بدون شماره ، فروع از كتاب النكاح تا كتاب الأيمان و النذور ، بدون نام كاتب ، پنجشنبه ۲۷ رمضان المبارك ۱۰۴۲ق ، درآخر نسخه اجازه شيخ حر عاملى به يكى از فضلاء در ربيع الآخر ۱۰۸۳ ق . ⁽⁵⁾۲ . قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۳۲۰۹ ، اصول از الإيمان و الكفر تا پايان العشرة ، آغاز: بسمله كتاب الإيمان و الكفرطينة المؤمن و الكافرأخبرنا محمدبن يعقوب ، نسخ ، اسماعيل بن حسين بن دوست محمد مازندرانى ، ۵ ذى حجه ۱۰۶۸ق ، اجازه شيخ حر عاملى با خط خود به ملا لطف اللّه در تأئيد قرائت اين كتاب در نسخه موجود است كه در سال ۱۰۷۶ق نوشته است . ⁽⁶⁾۳ . كاشان ، جعفرى كاشان ، نسخه شماره : ۳ ، نسخ ، بدون نام كاتب ، شوال ۱۰۷۳ق ، انهاء سيد ابوالمعالى و سماع وى نزد شيخ حر عاملى به خط شيخ حر به تاريخ اواخر محرم ۱۰۷۴ در پايان جزء اول آمده است با اين عبارت: «أنهاه السيد الجليل الكامل النبيل المسدد المؤيد

.

الحسيب النسيب النقيب الأمير أبو المعالى مدّ اللّه ظله العالى سماعا و ضبطا و تحقيقا و تدقيقا فى مجالس آخرها أواخر المحرم سنه ۱۰۷۴ ق العبد محمد بن الحسن الحر العاملى عفى عنه حامدا مصليا مسلما» . ⁽¹⁾۴ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۰۵۲ ، فروع و روضه ، از اول افتادگى دارد ، نسخ ، محمد بن خواجه شاه على قاينى ، ۱۰۷۳ ق ، در مشهد رضوى، داراى بلاغ و انهاى متعدد از شيخ حر عاملى، كه براى حاجى رضا قلى نوشته است . ⁽²⁾۵ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۸۰۱۱ ، اصول ، نسخ ، عبد الضامن بن حيار نبيلى ، ۱۰۷۶ق ، با بلاغى كه به شيخ حر عاملى نسبت داده شده ولى رد شده با اين توضيح كه «هذه صورة خط الشيخ الحر لا نفسه» و اضافه نموده كه نسخه غير مصحح بوده و در نسخه اغلاطى در متن و حاشيه ديده مى شود . ⁽³⁾۶ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۹۹۸۴ ، فروع از طهارت تا معيشت ، از اول افتادگى دارد ، نسخ ، عبد الضامن ولد عح حيار (گويا عبدالجبار) طايى ، با شش اجازه و انهاء كه شيخ حر عاملى براى كاتب نسخه در سالهاى ۱۰۷۷ تا ۱۰۷۹ نوشته است . ⁽⁴⁾۷ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۶۳۲ ، فروع از كتاب جهاد ، نسخ ، عبد اللّه بن مساعد بن فلاح بن صالح جزايرى صيمرى ، ۱۰۹۰ق ، در مشهد مقدس، با نسخه شيخ حر كه با نسخه شهيدثانى مقابله شده بود، مقابله شده است . ⁽⁵⁾۸ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۰۲ ، اصول ، نسخ ، ابوالفاضل محمد صادق بن حاج قربان على ملا امامى خراسانى ، شعبان ۱۰۹۲ق ، نسخه در نزد شيخ حر عاملى قرائت شده و شيخ حر اجازه اى به كاتب در ۱۹ شعبان ۱۰۹۲ نوشته است . ⁽⁶⁾۹ . اردكان ، حوزه علميه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۱۰۶ ، طهارت تا آخر جهاد ، نسخ ، محمد باقر بن سلطان محمود، رمضان ۱۰۹۷، در آخر صلاة نشان بلاغ شيخ حر را دارد . ⁽⁷⁾

.

۱۰ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۳۳۵۴ ، فروع از طهارت تا معيشت ، محمد محسن ، سه شنبه ۱۷ صفر ۱۰۹۹ق ، در پايان كتاب جهاد انهايى از شيخ محمد بن حسن حر عاملى براى كاتب كه در ۱۷ صفر ۱۰۹۹ق نوشته است . ⁽¹⁾۱۱ . اصفهان ، مكتبة الزهراء : ۱۳ ، كتاب عقل وجهل ، نسخ ، به خط ابن المرحوم محمد صالح البنّى التونى العامرى ، ۱۰۸۴ ق، در آخر اين نسخه اجازه روايتى است به خط مرحوم آقا حسين خوانسارى متوفى در سال ۱۰۹۹ براى مرحوم سيد محمد باقر عاملى پيشنماز ، و اجازه روايتى ديگر است براى همو شيخ حرّ عاملى كه در سال ۱۰۸۷ ق، نوشته است . ⁽²⁾

( ۲۲۹)صالح بن عبدالكريم بحرانى (قرن ۱۱ ق)مدرس و مصحح الكافى :شيخ صالح بحرانى يكى ديگر از مدرسان بنام الكافى است . او به تعداد زيادى از شركت كنندگان در جلسه درس الكافى اجازه نقل روايت داده ⁽³⁾و در نسخه هاى زيادى نيز پس از تصحيح، نشان قرائت سماع و بلاغ نوشته است . شيخ صالح حاشيه هاى كوتاهى نيز بر الكافى نوشته كه دو نسخه از آن در دست است . نسخه هاى كه حاشيه يا اجازه يا نشان بلاغ و سماع از شيخ صالح بحرانى دارند عبارتند از: ۱ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۳۰۸۰ ، فروع از طهارت تا پايان جهاد ، نسخ ، محمد حسين بن حاجى غياث الدين شيرازى ، ۱۰۸۷ ق ، تصحيح شده ، در اكثر صفحات امضاى بلاغ شيخ صالح بحرانى مشهود است ، داراى حواشى مختصر و بعضا با عناوين «شيخ صالح بحرانى سلمه اللّه » . ⁽⁴⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۵۴۰۴ ، فروع و روضه ، از اول و آخر افتادگى دارد ، نسخ ، بدون نام كاتب ، ۱۰۳۳ق ، با حواشى و اجازه مولى صالح بن عبدالكريم

.

براى محمد نقى . ⁽¹⁾۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۷۲۵۶ ، اصول ، نسخ ، ابوالحسن بن عبد اللّه شيرازى ، شوال ۱۰۶۲ق ، در اول كتاب دعا علامت بلاغى كه صالح بن عبدالكريم در ۲۰ شعبان ۱۰۸۴ نوشته است . ⁽²⁾۴ . قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۳۷۹ ، نكاح تا پايان فروع ، نسخ ، احمد شريف بن جبرئيل ، ۱۰۲۷ق ، داراى انهايى كه شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى براى مولى عبد اللّه در سال ۱۰۸۳ق نوشته است . ⁽³⁾متن انهاء شيخ صالح چنين است: «هـو . أنهاه ـ أيّده اللّه تعالى ـ سماعا عليّ سماع متأمّلٍ مولانا الفاضل التقي الألمعي اللوذعي «مولانا عبد اللّه » ، فأجزت له روايته بطريقي إلى مؤلفه طاب ثراه ، مشرطا عليه ما شُرط عليّ من سلوك جادة الاحتياط ، وكان ذلك في شهر محرم الحرام سنة ۱۰۸۳ ؛ وللّه الحمد وحده ، وصلّى اللّه على محمد وآله الطاهرين . وكتب داعيه أقلّ خلق اللّه الغني صالح بن عبد الكريم البحراني عفي عن والديه ، حامدا مصلّيا مسلّما على النبي وآله ، سائلاً منه الدعاء» . ⁽⁴⁾۵ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۶۱۹ ، بخش اصول ، بدون نام كاتب، بدون تاريخ كتابت، اين نسخه توسط شخصى نزد شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى خوانده شده و او در سال ۱۰۶۶ و ۱۰۶۷ در چند جاى نسخه براى وى بلاغ نوشته است . ⁽⁵⁾متن اين انهاءها چنين است: «إلى هنا انتهت قراءته ـ أيّده اللّه تعالى ووفّقه لمرضاته والعمل بمضمون رواياته ـ بسابع شهر رجب الأصب للسنة ۱۰۶۶» و «بلغ قراءةً أيّده اللّه تعالى ووفّقه لمرضاته وإكمال باقيه والعمل بما فيه ، وكان ذلك بسادس عشرين شهر شعبان للسنة ۱۰۶۶» و «أنهاه قراءة ـ أيّده اللّه تعالى ـ من أوّله إلى هنا ؛ وفّقه اللّه تعالى لمراضيه ، وختم عاقبته بمحمد وآله ، وكان ذلك في مجالسَ آخرها اليوم الحادي والعشرون من شهر ذي القعدة الحرام للسنة ۱۰۶۶ وكتب الفقير إلى اللّه الغني صالح بن عبد الكريم البحراني عفي عنهما ، سائلاً منه الدعاء ـ سلّمه اللّه تعالى ـ في

.

أوقات الخلوات» و «بلغ قراءة من أوّله إلى هنا وفّقه اللّه تعالى لإنهائه والعمل بما انطوى عليه ، وكان ذلك في ثالث شهر جمادى الاُولى للسنة ۱۰۶۷ . وكتب الفقير إلى اللّه الغني صالح بن عبد الكريم البحراني عفي عنهما ، سائلاً منه ـ سلّمه اللّه تعالى ـ الدعاء في الخلوات سيّما أعقاب الصلوات» و «أنهاه ـ أيّده اللّه تعالى ـ قراءة من أوّله إلى هنا ـ وفّقه اللّه تعالى للعمل بما فيه ـ في مجالس آخرها حادي عشر شهر ربيع الأول لسنة ۱۰۶۷» . ⁽¹⁾۶ . تهران ، مدرسه مروى ، نسخه شماره : ۱۹۴ ، اصول تا العشرة ، على بن محمد بن على بن عمران بن حسن الجنينى البحرانى ، ۱۰۷۴ق، نشان سماعى از شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى كه در سال ۱۰۸۸ تحرير نموده است . ⁽²⁾۷ . قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۶/۹/۱۴۶۶ ، اصول تا عشرت ، آغاز: برابر نمونه ، نسخ ، بدون نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، در حاشيه تصحيح و نسخه بدل ذكر شده ، در حاشيه آغاز كتاب الدعاء بلاغ مقابله و سماع و اجازه از صالح بن عبدالكريم بحرانى به كاتب نسخه كه در ربيع الاول ۱۰۸۰ق نوشته است . ⁽³⁾۸ . تهران ، ملك ، نسخه شماره : ۱۳۵۳ ، اصول و فروع تا حج ، از آخر افتادگى دارد ، نسخ ، بدون نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، با نسخه شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى مقابله و تصحيح شده، ۴۳۶ برگ . ⁽⁴⁾۹ . شيراز ، خانقاه احمديه ، نسخه شماره : ۴۶ ، عبد الواحد بن محمد امين شيرازى ، ۱۰۸۷ق ، با اجازه انها از صالح عبد الكريم بحرانى در ۱۰۸۹ق . ⁽⁵⁾۱۰ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۱۷۹۷/ع ، اصول و طهارت تا جنائز از فروع ، نسخ ، محمد حسين بن سيد محمد شاه بن سيد صدر الدين محمد حسينى شوشترى ، بدون تاريخ كتابت ، بلاغ از شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى در ۱۰۷۷ . ⁽⁶⁾

.

( ۲۳۰)صالح ملا سرور ⁽¹⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۴۰۷۴ ، كتاب الإيمان و الكفر تا پايان جهاد ، ۱۰۳۵ق . ⁽²⁾۲ . مشهد ، مدرسه سليمان خان ، نسخه شماره : ۱۵ ، روضه ، از آخر افتادگى دارد ، نسخ ، صالح عبد الحاجى الحرمين حاجى سرور ، قرن ۱۰ و ۱۱ ق . ⁽³⁾

( ۲۳۱)صدرالدين بن القاضى سعيد قمى (م ۱۱۴۸ ق)مدرس الكافى :وى فرزند قاضى سعيد قمى است . سيد عبدالله جزائرى (م ۱۱۷۳ ق) شاگرد وى بوده و در قم در درس اصول الكافى وى شركت داشته است . او در اين باره در الاجازة الكبيره مى نويسد: «صدر الدين بن القاضى سعيد القمى كان عالما متكلما مدرسا فى روضة المعصومية بقم فى مقبرة السلاطين . حضرت درسه باصول الكافى ثم اجتمعت به فى طريق آذربيجان و قد صار قاضيا و توفى بعد ذلك بفاصلة قليلة . يروى عن ابيه . رحمه الله» . ⁽⁴⁾

( ۲۳۲)صدرالدين شيرازى (قرن ۱۱ ق)مصحح نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، مدرسه صدر بازار : ۴۲۱ ، كتاب زى وتجمل تا پايان كتاب روضه ، نسخ ، سده يازدهم ، عناوين به شنگرف ، تصحيح شده و در پايان كتاب الفرائض و المواريث بلاغى بدون نام به سال ۱۰۳۷ و در پايان كتاب الديات بلاغى از صدرالدين شيرازى در خدمت شيخ شهاب به سال ۱۰۳۷ و در برگ پايانى بلاغى به سال ۱۰۳۴ و بلاغى ديگر به سال

.

۱۰۳۸ ديده مى شود . ⁽¹⁾

( ۲۳۳)صفى الدين (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۴۱۹ ، ۱۱۰۶ق . ⁽²⁾

( ۲۳۴)ضياء الدين ابن شاه مرتضى بيدگلى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* بيدگل ، مجتهد الزمان بيدگلى : ۲۰ ، از آغاز تا بخشى از كتاب عشره انجام نسخه افتاده است ، ربيع الثانى ۱۰۳۹ . ⁽³⁾

( ۲۳۵)ضياء الدين بن درويش محمد الاكرمى قزوينى (قرن دهم)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۷۹ ، از اول كتاب جهاد تا آخر روضه ، ۹۸۰ق . ⁽⁴⁾

( ۲۳۶)ضياء الدين بن مير محمد امين حسينى سبزوارى ⁽⁵⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۲۱۱۶ ، فروع ، ۱۰۹۵ق . ⁽⁶⁾

.

( ۲۳۷)عباس بن حسن بن عباس بن محمد على بلاغى نجفى (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى :بلاغى از عالمان پر تلاش شيعه است . او اجازه نقل روايت مفصلى براى ملا رجب على بن جمال الدين على در ۲۳ ربيع الثانى ۱۱۵۷، در ضمن نسخه اى از الكافى نوشته است . شيخ آقا بزرگ طهرانى در طبقات از اين اجازه ياد كرده است . ⁽¹⁾

( ۲۳۸)عبد الامير بن ناصر كعبى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۵۸۰۸ ، فروع ، نسخ ، عبد الامير بن ناصر كعبى ، قرن ۱۱ق ، تصحيح شده ، «۴۳۴صفحه» ۲۱۷ برگ ⁽²⁾

( ۲۳۹)عبد الباقى بن عبد الباقى بن رضى الدين محمد حسينى آرتيمانى (قرن ۱۱ ق) ⁽³⁾كتاب و مصحح الكافى :عبدالباقى آرتيمانى و برادرش على آرتيمانى از شاگردان علامه مجلسى هستند . عبدالباقى نسخه الكافى و تهذيب را نزد علامه قرائت نموده و علامه براى او چند بار نشان قرائت و اجاره نقل روايت نوشته است . ⁽⁴⁾همچنين آرتيمانى دو نسخه از الكافى را كتابت نموده و يكى از آنها را نزد علامه مجلسى تصحيح نموده است . مشخصات اين دو نسخه چنين است: ۱ . يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۴۱۷ ، اصول تا آخر جزء دوم كتاب الحجة ، ۱۰۸۹ق . ⁽⁵⁾۲ . يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۳۰۸۱ ، اصول ، محرم ۱۰۹۲ ق، در آخر نسخه علامت انهاء و

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۴۲۲

تصوير ش (۱۲) كافى به خط عبدالباقى آرتيمانى با اجازه علامه مجلسى به وى

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۴۲۴

تصوير ش (۱۳) اجازه عبدالباقى آرتيمانى از علامه مجلسى در ضمن نسخه كافى

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۴۲۶

تصوير ش (۱۴) صفحه آخر اجازه عبدالباقى آرتيمانى

.

اجازه علامه مجلسى براى كاتب در دو صفحه . ⁽¹⁾

( ۲۴۰)عبد الباقى بن محمد رودسرى گيلانى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۳۶ج ، اصول از آغاز تا پايان كتاب حجت ، ۱۸ صفر ۱۰۷۷ق . ⁽³⁾

( ۲۴۱)عبد الباقى بن محمد زمان قهپايى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۲۳۵ ، فروع (مواريث و وصايا) ، در ۱۸ربيع الثانى ۱۰۸۲ق . ⁽⁴⁾

( ۲۴۲)عبد الباقى بن محمد قمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۶۲۱ ، اصول بجز كتاب عشرت و روضه ، غره ذيقعده ۱۰۶۹ . ⁽⁵⁾

( ۲۴۳)عبد الحسين بن احمد نظرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . اصفهان ، عمومى اصفهان ، نسخه شماره : ۲۸۴۷ ، قسمتى از اصول . ⁽⁶⁾

.

۲ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۱۷/ع ، فروع (طهارت تا آخر ايمان و نذور و كفارات) ، ۱۰۸۸ق . ⁽¹⁾

( ۲۴۴)عبد الحسين بن محمد باقر حسينى خاتون آبادى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح از الكافى :۱ . قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۴/۱/۱۴ ، فروع (نكاح تا ايمان و نذور) ، عبد الحسين بن محمد باقر حسينى خاتون آبادى ، چهار شنبه منتصف جمادى الآخر ۱۰۶۵ق . ⁽³⁾۲ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۵۸۳، از كتاب المعيشة تا آخر روضه، نسخ، محمد مكى بن حسن بن احمد بن سنبغه عاملى، ۹ ربيع الثانى ۱۰۱۱، عبدالحسين بن محمد باقر خاتون آبادى نسخه را با دو نسخه صحيح براى ميرزا محمدرضا منجم در سال ۱۰۷۲ مقابله نموده و در ۱۰۸۹ كتاب را وقف كرده است . ⁽⁴⁾

( ۲۴۵)عبدالحسين نجفى شاگرد شيخ فخرالدين (قرن ۱۱ ق)مصصح الكافى :ابن نظام نسخه اى از الكافى را در سال ۱۰۸۶ ق در محضر شيخ عبدالحسين نجفى كه شاگرد شيخ فخرالدين بوده، مقابله و تصحيح نموده است . ⁽⁵⁾

( ۲۴۶)عبد الحكيم بن ملك محمد حسين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . همدان ، مدرسه غرب ، نسخه شماره : ۲۶۲۹ ، اصول و روضه ، ۱۰۸۶ق . ⁽⁶⁾

.

۲ . همدان ، مدرسه غرب ، نسخه شماره : ۲۶۳۰ ، فروع ، ۱۰۸۶ق . ⁽¹⁾

( ۲۴۷)عبدالحميد بن محمد مقيم خطيب عبدالعظيمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۹۱۹۴ ، ازاول ايمان و كفر تا آخر اصول ، ۱۹ جمادى الثانى ۱۰۴۹ . ⁽²⁾

( ۲۴۸)عبدالحى بن محمد رفيع طبسى ديهوكى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، مدرسه صدر بازار ، نسخه شماره : ۳۱۰ ، طهارت تا آخر جهاد ، ۱۱۱۸ ـ ۱۱۲۳ ، توسط كاتب تصحيح شده . ⁽³⁾

( ۲۴۹)عبدالخالق بن محمد باقر حسينى (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى :حسينى نسخه اى از الكافى ـ شامل بخش اصول تا كتاب العشرة ـ نزد پدرش درس گرفته و در ۱۵ شوال ۱۱۲۵ به پايان رسانده است . ⁽⁴⁾

( ۲۵۰)عبدالخالق بن محمد شفيع قائنى ⁽⁵⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قائن ، كتابخانه مدرسه جعفريه ، نسخه شماره : ۳۶، از ايمان و كفر تا آخر عشرت ، غره

.

شعبان ۱۰۸۸ . ⁽¹⁾

( ۲۵۱)عبد الخضر بن زياره بن فرج بن ديگ آل حسينى جزائرى نجفى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* كرمانشاه ، كتابخانه شخصى ميبدى ، نسخه شماره : ۱۸۲ ، نكاح تا كفارات ، ۱۲ ربيع الاول ۱۰۹۲ . ⁽²⁾

( ۲۵۲)عبدالرحيم بن سيد محمد موسوى (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى :موسوى كتاب الكافى را نزد محمد صالح بن عبدالواسع حسينى خاتون آبادى، مقابله و تصحيح نموده و خاتون آبادى براى وى نشان انهايى در تاريخ روز دحو الارض سال ۱۱۰۰ نوشته است . ⁽³⁾

( ۲۵۳)عبد الرحيم بن شمس الدين بهرامى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۱۹۷۷/ع ، فروع از كتاب جنائز تا آخر روضه ، ۹۸۹ق ، در شوشتر . ⁽⁴⁾

( ۲۵۴)امير عبدالرزاق بن امير محمد يوسف رضوى كاشانى ⁽⁵⁾(قرن ۱۱ ق)مدرس الكافى :رضوى كاشانى مدرس روضه رضويه در مشهد و مدرس الكافى بوده و عبدالوهاب بن تاج

.

الدين حسن كاشانى، الكافى را نزد وى در سال ۱۰۸۳ قرائت و تصحيح كرده است . ⁽¹⁾همچنين مولى محمد كاظم نيز الكافى را در سال ۱۱۱۸ ق در نزد عبدالرزاق قرائت نموده و حواشى بر آن نوشته است . ⁽²⁾

( ۲۵۵)عبد الرزاق بن ملا مختار گيلانى (قرن ۱۱ ق)گيلانى نسخه اى از الكافى ـ از كتاب اطعمه تا پايان فروع ـ كتابت و در ۹ رمضان المبارك:۱۰۸۲ق به پايان رسانده است . پس از آن او الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت نموده ، و علامه براى او نشان قرائت نوشته است . ⁽³⁾

( ۲۵۶)عبد الرزاق مدرس روضه رضوى (قرن ۱۲ ق)مدرس الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۱۷۴ ، از ابتداى مقدمه تا پايان كتاب عشرت ، نسخ ، اواخر قرن يازدهم واوائل قرن دوازدهم ، نسخه را شيخ محمد كاظم نزد شيخ عبد الرزاق مدرس روضه رضوى در هجدهم جمادى الاول ۱۱۱۸ قرائت وتصحيح نموده ودستخط او در پايان كتاب عقل وبلاغ هايش در موارد متعدد به چشم مى خورد، ۴۰۲ برگ . ⁽⁴⁾

( ۲۵۷)عبد الرشيد بن عبد الواحد شوشترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ سه نسخه از الكافى :۱ . تهران ، مدرسه صدر : ۷ ، از آغاز تا پايان كتاب جنائز ، نسخ ، پنجشنبه ۱۹ صفر ۱۰۶۰ ق . ⁽⁵⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۲۶۲۵ ، كتاب صلات تا پايان كتاب عقيقه ، نسخ، ۱۰۶۷ ق، تصحيح شده وبرخى از اوراق وصالى گرديده است . ۳۵۴ برگ . ⁽⁶⁾۳ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۱۹۹۳ ، كتاب طهارت تا كتاب عقيقه ، ۱۰۵۱ ق .

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۵۰۰

تصوير ش (۱۵) كافى به خط عبدالرزاق بن ملا مختار جيلانى با نشان انهاء علامه مجلسى

.

( ۲۵۸)عبد الرشيد بن نور الدين شوشترى ⁽¹⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۴۳۷ ، فروع (طلاق تا پايان ايمان و نذور و كفارات) ، ۱۰۷۸ق ، مقابله و تصحيح شده . ⁽²⁾

( ۲۵۹)عبد الرضا بن حسن عاملى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* آمل ، ابوالحسن پيشنماز آملى ، نسخه شماره : بدون شماره ، نكاح تا حدود و روضه ، محرم ۱۰۱۶ق و ذى قعده ۱۰۰۹ق . ⁽³⁾

( ۲۶۰)عبد الرضا بن حسين على سياخى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۱۶۵ ، كتاب طهارت تا پايان كتاب معيشت ، نسخ ، ۱۰۸۶ ق، ۳۰۸ برگ . ⁽⁴⁾

( ۲۶۱)عبدالرضا بن قاسم نجفى غطاوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۸۳۶ ، كتاب طهارت تا كتاب حج ، ۱۰۹۲ ق .

( ۲۶۲)عبد الرضا بن محمد بن عز الدين بن زين الدين الكفرحوثى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۸۵۸ ، اصول (كتاب الإيمان و الكفر) و روضه ، سده

.

۱۰ و ۱۱ ق . ⁽¹⁾

( ۲۶۳)شرف الدين عبد الرضا بن مسيح جزايرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۵۴۸۲ ، فروع از معيشت تا پايان عقيقه ، قرن ۱۱ق . ⁽²⁾

( ۲۶۴)عبدالرضا ⁽³⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :عبدالرضا، نسخه اى از الكافى را ـ شامل اصول و فروع تا آخر جنائز ـ در نزد علامه مجلسى قرائت نموده و علامه براى وى نشان سماع نوشته و در آن وى را چنين ستوده: «انى لما شرفت بصحبة الاخ فى الله المحبوب لوجه الله المبتغى لمرضاته تعالى . وطال تردده لدى وكثر اختلافه الى ، فاستفاد منى حظا وافيا من العلوم الدينية والمعارف اليقينية» . ⁽⁴⁾

( ۲۶۵)عبد الستار بن عبدالجبار (قرن ۱۱ ق)حاشيه نويس الكافى :عبد الستار بن عبدالجبار در نسخه اى ازالكافى ـ شامل بخش اصول ـ حاشيه هاى كوتاهى بر الكافى نوشته و فهرست كتب و ابواب الكافى را نيز بر نسخه افزوده است . ⁽⁵⁾

( ۲۶۶)عبد الصمد بن ابراهيم كوهرزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* دامغان ، مدرسه فتحعلى بيگ (صادقيه) ، نسخه شماره : ۳۱ ، اصول و فروع تا پايان كتاب

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۵۳۸

تصوير ش (۱۶) ۲ . اجازه روايتى مولى عبدالرضا از علامه مجلسى ، در ضمن نسخه اى از كافى

.

حج ، ۱۰۸۳ق . ⁽¹⁾

( ۲۶۷)عبد الصمد بن المصطفى محمد (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملك ، نسخه شماره : ۲۷۶۵ ، ۱۰۷۵ق . ⁽²⁾

( ۲۶۸)عبد الصمد بن محمد لاهيجانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۵۵۵ ، اصول ، غره جمادى الثانى ۱۰۷۳ . ⁽³⁾

( ۲۶۹)عبد الصمد بن وجيه الدين بن اسماعيل (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۸۸۹۰ ، اين نسخه كامل واز مقدمه تا انتهاى كتاب روضه را شامل است ، نسخ ، ۱۰۳۵ ق ، ۷۵۴ برگ . ⁽⁴⁾

( ۲۷۰)عبد الضامن بن حيار نبيلى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :عبد الضامن دو نسخه از الكافى را تحرير نموده و يكى از آنها را نزد شيخ حر عاملى قرائت و شيخ حر براى وى در سالهاى ۱۰۷۷ - ۱۰۷۹، نشان قرائت و انهاء نوشته اشت . مشخصات اين دو نسخه چنين است: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۸۰۱۱ ، اصول ، نسخ ، ۱۰۷۶ق . ⁽⁵⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۹۹۸۴ ، فروع از طهارت تا معيشت ، از اول افتادگى

.

دارد ، نسخ ، عبد الضامن ولد عح حيار (گويا عبدالجبار) طايى ⁽¹⁾، با شش اجازه و انهاء كه شيخ حر عاملى براى كاتب نسخه در سالهاى ۱۰۷۷ تا ۱۰۷۹ نوشته است ، ۲۰ شعبان ۱۰۷۶ق ⁽²⁾. ⁽³⁾

( ۲۷۱)عبد العزيز بن بهاء الدين محمد كرمانى (قرن ۱۱ ق)كتاب و مصحح نسخه اى از الكافى :كرمانى نسخه اى از الكافى (مرعشى ، نسخه شماره : ۳۷۹۳) را تحرير و در ۱۱ شعبان ۱۰۹۰ق، به پايان رسانده و پس از آن در نزد شيخ ناصر بن سليمان بحرانى از روى نسخه امير سلطان محمد حسينى دامغانى در سال ۱۰۹۱ مقابله و تصحيح نموده است . ⁽⁴⁾

( ۲۷۲)عبد العزيز بن زين العابدين مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۲۹۴۷ ، روضه ، نسخ ، ۱۰۹۲ق . ⁽⁵⁾

( ۲۷۳)عبد العظيم بن محمد عليم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* همدان ، مدرسه غرب ، نسخه شماره : ۸۳ ، روضه ، ۱۰۸۷ق . ⁽⁶⁾

( ۲۷۴)عبد العلى الحسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* چالوس ، مدرسه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۸ ، ۲۵ جمادى الاول ۱۰۶۶ق . ⁽⁷⁾

.

( ۲۷۵)عبدالعلى بن برجعلى كرمانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :* يزد ، كتابخانه صدوقى : ۱۹۶ ، بخش روضه ، نسخ ، نور الدين محمد بن محمد مؤمن الشريف كرمانى ، ربيع الأول ۱۰۸۹ ، عناوين و نشانى ها در متن وحاشيه شنگرف ، توسط كاتب تصحيح شده وحاشيه نويسى دارددر پايان بلاغى است كه عبدالعلى بن برجعلى كرمانى به تاريخ رجب ۱۰۹۳ نوشته است ، صفحه اول داراى سرلوح زرين مى باشد ۲۶۵ برگ . ⁽¹⁾

( ۲۷۶)عبد الغفور بن عنايت اللّه (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۴۱۶ ، ۱۰۸۵ق . ⁽²⁾

( ۲۷۷)عبد الغفور قزوينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مدرسه مروى ، نسخه شماره : ۴۵ ، اصول تا كتاب الحجة ، ۱۰۸۳ تا ۱۰۸۵ق . ⁽³⁾

( ۲۷۸)عبد الغفور گيلانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۱۲۱۷ ، اصول ، قرن ۱۱ق . ⁽⁴⁾

( ۲۷۹)عبد الفتاح بن درويش محمد رشتخارى خوافى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قائن، كتابخانه مدرسه جعفريه، نسخه شماره: ۳۸، نكاح تا آخر نذور، ربيع الثانى ۱۱۱۸. ⁽⁵⁾

.

پسر وى ـ حمزة بن عبد الفتاح رشتخارى خوافى ـ هم نسخه اى از الكافى را، شامل بخش اصول در سال ۱۱۱۷ق، تحرير نموده است . ⁽¹⁾

( ۲۸۰)سيد عبد القادر بن ملا صدر الدين محمد حسنى استرآبادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، شيخ حيدر على مؤيد ، نسخه شماره : ۷۵۲ ، تا آغاز كتاب العشرة ، ۱۸ ربيع الاول ۱۰۷۰ق . ⁽²⁾

( ۲۸۱)عبد القادر حسينى مرعشى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . هندوستان - لكهنو ، ممتاز العلما : ۹۱ ، از آغاز اصول تا ابتداى كتاب ايمان وكفر ، نستعليق ، عبد القادر حسينى مرعشى ، سال ۹۷۵ ( چنانچه در نسخه ش ۹۴ همين كتابخانه آمده ) تصحيح شده به چند خط و در پايان نسخه دو امضاى مقابله دارد . ⁽³⁾۱ . هندوستان - لكهنو ، ممتاز العلما : ۹۴ ، از كتاب ايمان وكفر تا آخر (ادامه نسخه قبلى است) ، نستعليق ، عبد القادر حسينى مرعشى ، سال ۹۷۵ ق . ⁽⁴⁾

( ۲۸۲)عبد الكريم بن ابى البقاء الحسينى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۴۶۷ ، اصول از ايمان و كفر تا پايان فضل القرآن ، نسخ ، عبد الكريم بن ابى البقاء الحسينى ، ۱۱۳۰ق ، ۲۷۵ برگ ⁽⁵⁾

.

( ۲۸۳)عبد الكريم بن حيدر حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :عبد الكريم خود نسخه اى از الكافى را تحرير نموده و همچنين همراه با برادرش محمد كريم حسينى نسخه ديگرى از الكافى را تحرير نموده اند، با اين مشخصات: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۴۰۷۲ ، فروع از صيام تا كفارات ، نسخ ، ۱۰۶۷ و ۱۰۶۹ و ۱۰۷۱ ق . ⁽¹⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۹۹ ، نسخ ، عبد الكريم حسينى ، ۱۰۷۴ق . ⁽²⁾

( ۲۸۴)عبد الكريم بن فخر الدين طالقانى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . نجف اشرف ، مدرسه بروجردى : ۱۰۳ ، كتاب عقل وجهل تا پايان كتاب عشرت ، ۱۱۰۰ ق . ۲ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم ۲۱۳۲ : كتاب طهارت تا كتاب صوم ، ۹۷۹ ق .

( ۲۸۵)عبد الكريم بن محمد طبسى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :طبسى از مشايخ اجازه و استادان حديث است . ⁽³⁾او خود از سيد ماجد بن هاشم بحرانى در اوائل شعبان ۱۰۲۸، اجازه حديث دريافت نموده و خود به محمد شفيع بن محمد مقيم در روز پنج شنبه ۲۹ ربيع الاول ۱۰۷۸، اجازه نقل حديث عطا نموده است . همچنين نسخه اى از الكافى در نزد وى قرائت و مقابله شده و وى در آن نشان قرائت و تصحيح نوشته است . ⁽⁴⁾

.

( ۲۸۶)عبد اللطيف بن نعمة الله بن خاتون (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم ۲۱۴۵ : كتاب صوم تا ابواب الصدقة ، ۹۸۵ ق .

( ۲۸۷)عبد اللّه بشروئى تونى (م ۱۰۷۱ ) ⁽¹⁾مصحح الكافى :قاسم على بن حسن على برارقى سبزوارى الكافى را سه بار در محضر مولى عبد اللّه تونى و برادرش مولى احمد تونى مقابله و تصحيح نموده و ملا احمد براى وى در سال ۱۰۷۰ اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽²⁾

( ۲۸۸)عبد اللّه بن حسن بن سليمان (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* رى ، آستان عبد العظيم ، نسخه شماره : ۱ ، كامل ، ذى قعده ۱۰۸۳ و ۵ رمضان ۱۰۸۴ق . ⁽³⁾

( ۲۸۹)عبد اللّه بن حسين شوشترى (م ۱۰۲۱)مصحح و اجازه دهنده الكافى :ملا عبد اللّه بن حسين شوشترى (م ۱۰۲۱) مدرس الكافى بوده و پس از اتمام درس، در نسخه هايى از الكافى نشان سماع و اجازه نقل حديث نگاشته، كه دو نسخه از آنها امروزه شناسايى شده عبارتند از: ۱ . نسخه اى كه در آن براى سيد امير مصطفى بن حسين حسينى تفريشى صاحب نقد الرجال در سال ۱۰۱۹ براى وى اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁴⁾۲ . نسخه اى كه در حضور ملاعبد اللّه بر وى قرائت گرديده و او بر آن نشان سماع و بلاغ نوشته

.

است . اين نسخه شامل بخش اصول (كتاب ايمان و كفر تا آخر فضل القرآن) و فروع (كتاب زكات و صوم و اعتكاف) بوده و جلال الدين محمد بن احمد ، در سال هاى ۹۸۱ و ۹۸۲ق ، آن را تحرير نموده است . ⁽¹⁾همچنين نسخه اى از الكافى در دست است كه با نسخه ملاعبد اللّه شوشترى مقابله شده است . با اين مشخصات: * نجف اشرف ، مدرسه بروجردى : ۹۱ ، كتاب ايمان وكفر تا پايان كتاب عشرت ، ۱۰۷۱ ق . نسخه تصحيح شده ودر پايان نشان مقابله با نسخه شيخ نظام الدين حلى و نسخه ملا عبد الله بن حسن شوشترى دارد .

( ۲۹۰)عبد اللّه بن ذوالفقار القهپايى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . لندن ، متحف بريطانى ، نسخه شماره : Or.۸۲۵۲ ، اصول و فروع تا آخر حج ، غره ربيع الاول ۱۰۸۹، به درخواست محمود قهپايى كتابت شده است . ⁽²⁾۲ . قم ، مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى ، نسخه شماره : ۲۱۲، ۱۰۸۶ ق . ⁽³⁾۳ . قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۱۰۸ ، از ايمان و كفر تا آخر عشرت ، شب سه شنبه از دهه اول ربيع الثانى ۱۱۰۳ق . ⁽⁴⁾

( ۲۹۱)عبد اللّه بن سلام اللّه جنيدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۱۰۴۶ ، كتاب عقل تا كتاب عشرت۱۰۵۵ ق . ۲ . نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۱۰۴۷ ، كتاب طهارت تا كتاب جهاد ، ۱۰۵۶ ق، آخر نسخه افتاده است .

.

( ۲۹۲)عبد اللّه بن صالح بن جمعة سماهيجى بحرانى (م ۱۱۳۵ ق)مصحح الكافى :سماهيجى از اساتيد مسلم حديث و فقه است . ⁽¹⁾تملك او بر نسخه اى از الكافى باقى مانده كه گويا حكايت از آن دارد كه نسخه سماهيجى همين الكافى بوده است . همچنين وى اجازه اى به يكى از شاگردانش بعد از تصحيح الكافى نوشته كه مشخصات اين دونسخه چنين است: ۱ . لندن ، متحف بريطانى ، نسخه شماره : Or.۳۵۱۰ ، اصول ، نسخ ، جعفر بن حسين بن محمد بن سليمان حسينى بحرانى توبلى، ۲۲ ربيع الثانى ۱۰۷۲، با تملك عبد اللّه بن صالح سماهيجى بحرانى . ⁽²⁾۲ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۰۹۳ ، فروع از طهارت تا معيشت ، نسخ ، محمد على مقيم سين برخوار ، ۱۰۸۸ ـ ۱۰۸۹ق ، تصحيح شده و اجازه عبد اللّه بن صالح بن جمعة بن شعبان بن على بن احمد بن ناصر بن محمد بن عبد اللّه سماهيجى حسينى بحرانى به سيد محمد بن على حسينى حائرى در روز چهارشنبه ۷ جمادى الآخر ۱۱۳۴ق در آخر نسخه آمده است . ⁽³⁾

( ۲۹۳)شيخ اصيل الدين عبد اللّه بن صفى الدين سروستانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه اى از الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۳۴۸ ، فروع از طهارت تا آخر عقيقه ، نسخ ، ۱۰۸۷ق . ⁽⁴⁾۲ . مشهد ، مدرسه ميرزا جعفر ، نسخه شماره : ۲۱۲ ، آغاز فروع تا آغاز كتاب الطلاق ، ۱۰۸۸ق . ⁽⁵⁾

.

( ۲۹۴)عبد اللّه بن عبدالرزاق رضوى (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى :عبد اللّه رضوى نسخه اى از الكافى را مقابله و تصحيح نموده و در ذيحجه سال ۱۱۱۹ به پايان رسانده است . ⁽¹⁾

( ۲۹۵)عبد اللّه بن محمد بن كاظم (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۲۰/ع ، فروع ( معيشت تا آخر كفارات) و روضه ، ۱۰۶۵ق . ⁽²⁾

( ۲۹۶)عبد اللّه بن محمد داود (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۹۰۱۷ ، روضه ، ۱۰۸۸ق . ⁽³⁾

( ۲۹۷)شيخ عبد اللّه بن محمد شيخانه برى لاهيجانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اردكان ، حوزه علميه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۲ ، طهارت تا آخر طلاق ، بدون تاريخ كتابت (قرن يازدهم) . ⁽⁴⁾

( ۲۹۸)عبد اللّه بن مساعد بن فلاح بن صالح جزايرى صيمرى (قرن ۱۱ ق) ⁽⁵⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۶۳۲ ، فروع از كتاب جهاد ، ۱۰۹۰ق ، در مشهد

.

مقدس ، با نسخه شيخ حر كه با نسخه شهيد ثانى مقابله شده بود مقابله شده است، ۹۷ برگ . ⁽¹⁾

( ۲۹۹)عبد اللّه بن موسى بن عمار بن مشرف بن حسين بن بدران بن محمد (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۷/۵/۷۲۷ ، اصول از حجت تا ايمان و كفر ، ۱۰۳۰ق ، در حاشيه تصحيح و نسخه بدل آورده شده . ⁽²⁾

( ۳۰۰)عبد اللّه جنيدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۸۷ ، ۱۰۶۷ق . ⁽³⁾

( ۳۰۱)عبد اللّه شوشترى اصفهانى (م ۱۰۲۱ ق) ⁽⁴⁾مدرس الكافى :نسخه اى از الكافى در حضور ملاعبد اللّه شوشترى قرائت و وى بر آن نشان سماع و بلاغ نوشته است . اين نسخه شامل بخش اصول (كتاب ايمان و كفر تا آخر فضل القرآن) و فروع (كتاب زكات و صوم و اعتكاف) بوده و جلال الدين محمد بن احمد ، در سال هاى ۹۸۱ و ۹۸۲ق ، آن را تحرير نموده است . ⁽⁵⁾

( ۳۰۲)مولى عبد اللّه (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :مولى عبد اللّه الكافى را نزد شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى، قرائت نموده و شيخ صالح

.

براى وى در سال ۱۰۸۳ق، نشان قرائت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۳۰۳)عبد المطلب بن ابى طالب (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، مدرسه صدر بازار ، نسخه شماره : ۱۶۹ ، طهارت تا آخر معيشت ، ۱۰۸۶ ق . ⁽²⁾

( ۳۰۴)عبد المطلب بن ملا محمد شفيع (قرن ۱۳ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۶۲/۲۱/۴۱۴۲ ، اصول تا پايان كتاب دعا ، شوال ۱۲۷۹ق ، براى محمد على كتابت شده است . ⁽³⁾

( ۳۰۵)سيد مير عبد المطلب (قرن ۱۱ ق) ⁽⁴⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :سيد مير عبد المطلب اصول الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت و تصحيح نموده و علامه در سالهاى ۱۰۷۴ ـ ۱۰۷۷ ق براى وى نشان انهاء و اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁵⁾

( ۳۰۶)مولى عبد المطلب كليد دار بن مولى عبد اللّه (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :مولى عبد المطلب كليد دار در ۱۱۲۸ ق، نسخه اى از الكافى را كتابت و نزد ابوالحسن

.

شريف قرائت و شريف در همان سال، براى وى اجازه نقل روايت داده است . ⁽¹⁾

( ۳۰۷)عبد المهدى بن ملارضا شوشترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۴۴۱، كتاب الجهاد تا ديات و كتاب الروضة، ۱۰۸۹ ق . ⁽²⁾

( ۳۰۸)عبد النبى بن سعد جزايرى (م ۱۰۲۱ ق)مصحح الكافى :شيراز ، كتابخانه علامه طباطبايى ، نسخه شماره : ۱۰۴ ، فروع صيد تا آخر قضا، نسخ ، عبدالنبى جزايرى نسخه اى از الكافى را شامل فروع (از صيد تا آخر مواريث)، در كربلا در سال ۱۰۰۸ مقابله و تصحيح نموده است . ⁽³⁾

( ۳۰۹)عبد الواحد بن محمد امين شيرازى (قرن ۱۱ ق) ⁽⁴⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، خانقاه احمديه ، نسخه شماره : ۴۶ ، ۱۰۸۷ق ، با اجازه و انها از صالح عبد الكريم بحرانى در ۱۰۸۹ق . ⁽⁵⁾

( ۳۱۰)عبد الوهاب بن ابوالمعالى كردآبادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۶۲۳، بخش اصول، غره ذيحجه ۱۰۸۷ . ⁽⁶⁾

.

( ۳۱۱)عبد الوهاب بن تاج الدين حسن كاشانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :عبدالوهاب نسخه اى از الكافى را تحرير و بعد آن را در نزد امير سيد عبدالرزاق بن امير محمد يوسف رضوى كاشانى در سال ۱۰۸۳ قرائت و تصحيح نموده است . ⁽¹⁾

( ۳۱۲)عبد الوهاب بن محمد امين خادم استرآبادى انصارى (قرن ۱۲ ق) ⁽²⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۰۶۵۹ ، اصول ، ۲۷ محرم ۱۱۳۳ق ، ۱۹۷ برگ ⁽³⁾

( ۳۱۳)عبد الهادى رضوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۱۸۹ ، فروع از كتاب الزكاة تا اول كتاب النكاح ، ۲۰ جمادى الثانى ۱۰۳۵ق . ⁽⁴⁾۲ . قم ، دارالحديث ، نسخه شماره : ۱۹۰ ، فروع از كتاب النكاح تا آخر كتاب العتق ، شنبه ۲۱ رجب ۱۰۳۵ق . ⁽⁵⁾

( ۳۱۴)عبد على بن خان احمد (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قزوين ، فحول قزوينى ، نسخه شماره : بدون شماره ، اصول ، ۱۰۲۱ق . ۶

.

( ۳۱۵)عبد على بن عبدالحسين حويزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى ، نسخه شماره : ۶۵، يك شنبه غره محرم ۱۰۷۶ ق . ⁽¹⁾

( ۳۱۶)شيخ عبد على بن محمد ابن عبد اللّه بن الحسين بن قضيب (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :شيخ عبد على الكافى را در نزد يحيى بن محمد بن عبد على بن على بن يحيى بحرانى قطيفى، قرائت و تصحيح نموده و استادش پس از اتمام در سال ۱۱۸۲ ق براى وى اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽²⁾

( ۳۱۷)عبد على بن محمد امين شوشترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۴۵۳۵/ع ، فروع ، ۱۰۶۷، ۲۴۶ برگ . ⁽³⁾

( ۳۱۸)عبد على بن محمد على بن حماد حلى (قرن ۱۱ ق) ⁽⁴⁾كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۲: ۳۴ ـ ۶۰۸۱ ، اصول (قبل از باب العلم تا آخر فضل القرآن) ، ۴ ربيع الاول ۱۰۳۸ق . ⁽⁵⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۹۸۳۶ ، فروع از صلاة تا دواجن ، ۱۰۳۸ق . ⁽⁶⁾

.

( ۳۱۹)عبد على بن محمد نجفى خمايسى (قرن ۱۱ ق) ⁽¹⁾مصحح الكافى :عبد على خمايسى در آخر نسخه اى از الكافى، در نجف در روز شبنه ۶ صفر ۱۰۷۷ اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽²⁾همچنين عبد على خمايسى، در ضمن دو نسخه از الكافى، دو اجازه براى شيخ يوسف بن عبد الحسين صفار نجفى مشهور به صلنباوى، در شوال سال ۱۰۶۹ نوشته و در آخر از مشايخ خود امير شرف الدين على بن حجة اللّه شولستانى را ياد كرده است . ⁽³⁾

( ۳۲۰)عبد مناف بن محمد هاشم خوسفى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، كتابخانه علامه طباطبايى ، نسخه شماره : ۱۱۶ ، طهارت تا آخر معيشت، ۱۱۰۱ ق . ⁽⁴⁾

( ۳۲۱)عطاء اللّه بن ابوالفضل حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۵۴۳ ، روضه ، قرن ۱۱ق . ⁽⁵⁾

( ۳۲۲)سيد عطاء اللّه حسينى جزائرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۲۳/۳۲/۶۴۲۳ ، اصول (تا آخر فضل القرآن) ، بدون تاريخ كتابت . ⁽⁶⁾

.

( ۳۲۳)عطية بن عبد الرحمن آل بو خميس جزائرى خلف آبادى (قرن ۱۱ ق) ⁽¹⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۳۰۶ ، اصول الكافى و روضه ، يكشنبه ۱۰ جمادى الثانى ۱۰۹۹ق . ⁽²⁾

( ۳۲۴)علامه محمد باقر بن محمد تقى مجلسى (م ۱۱۱۱ ق)مدرس و مصحح و شارح الكافى :علامه مجلسى يكى از مدرسان بنام الكافى است كه ساليان متمادى الكافى را تدريس نموده و شاگردان در محضر وى ضمن پر كردن پيمانه معرفت از زلال معارف اهل بيت عليه السلام ، نسخه هاى الكافى خود را در محضرش تصحيح و مقابله مى كردند . نشان هاى بلاغ و اجازه هاى نقل روايت متعددى كه به خط علامه در نسخه هاى الكافى به يادگار مانده گواه اين مدعاست . در اينجا نسخه هايى كه نشان بلاغ علامه يا اجازه اى از علامه در آنها آمده ذكر مى گردد . در اغلب نسخه هاى الكافى ، حاشيه هايى نقل شده از علامه مجلسى به چشم مى خورد ، اين حواشى اغلب با نشان و امضاى «م ق ر» در حواشى نسخه ها تحرير شده و گويا از جلسه درس او يا شرح وى بر الكافى ـ مرآت العقول ـ برگرفته شده است . نشان هاى بلاغى و اجازاتى كه علامه مجلسى در نسخه هاى الكافى، به نام اشخاص نوشته ـ و تاكنون شناسايى شده - عبارتند از: ۱ . امير ابوالحسن استرآبادى اصفهانى، ۱۰ جمادى الاولى ۱۰۸۵ . ⁽³⁾۲ . احمد بن محمد طاهر حسينى قومشى اصفهانى، در رجب ۱۰۹۷ . ⁽⁴⁾۳ . بهاء الدين محمد جيلى در ۱۶ شوال ۱۰۷۴ و ۲۶ صفر ۱۰۷۶ و ۷ ذى حجه ۱۰۷۷ . ⁽⁵⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۷۷۳

تصوير ش (۱۷) نشان انهاء كافى از مولى محمد تقى مجلسى به فرزندش علامه مجلسى

.

۴ . امير جمال الدين محمد بن امير مظفر فيروزكوهى، جمادى الثانى ۱۰۸۸ . ⁽¹⁾۵ . حسن بن حسين اصفهانى، بدون تاريخ . ⁽²⁾۶ . شيخ حسن بن ندى بحرانى، در سال ۱۰۹۷ ق . ⁽³⁾۷ . خان محمد اردبيلى، اواخر صفر ۱۰۷۶ . ⁽⁴⁾۸ . امير دوست محمد مازندرانى، ۵ ذى حجه ۱۰۷۷ . ⁽⁵⁾۹ . امير رضى الدين محمد حسينى جيلى، جمادى الاولى ۱۰۹۱ ق، با اجازه به وى در دو صفحه . ⁽⁶⁾۱۰ . سيد زين العابدين، ربيع الاول ۱۰۹۴ در اصفهان . ⁽⁷⁾۱۱ . عبد الرزاق بن ملا مختار گيلانى ، بدون تاريخ . ⁽⁸⁾۱۲ . عبدالرضا، بدون تاريخ . ⁽⁹⁾۱۳ . سيد مير عبد المطلب، در سالهاى ۱۰۷۴ ـ ۱۰۷۷ ق . ⁽¹⁰⁾۱۴ . امير سيد على، سوم جمادى ۱۰۸۷ . ⁽¹¹⁾۱۵ . على اصفهانى، در اواسط جمادى الثانى ۱۰۷۰ . ⁽¹²⁾۱۶ . على بن عبد الباقى آرتيمانى ، ۱۰۹۲ق . ⁽¹³⁾۱۷ . امير قوام الدين محمد، ۱۲ ربيع الثانى ۱۰۸۸ . ⁽¹⁴⁾۱۸ . كلب حسين بن فضل على تبريزى در ماه صفر ۱۰۹۶ق . ⁽¹⁵⁾۱۹ . محمد بن محمد قاسم حسينى خلخالى ، ۱۷ جمادى الاولى ۱۰۸۷ . ۱۶

.

۲۰ . محمد جعفر بن سليمان بن محمد تقى دشت بياضى قائنى، محرم ۱۰۸۶ . ⁽¹⁾۲۱ . محمد حسين بن يحيى بن حاج محمد قاسم كيانورى، ۱۵ رجب ۱۰۹۲ . ⁽²⁾۲۲ . محمد حسين بن حيدر على تسترى، صفر سال ۱۰۷۶ ق . ⁽³⁾۲۳ . مولى محمد داوود بورجانى، در سال ۱۰۷۷ و ۱۰۸۶ و ۱۰۸۷ ق . ⁽⁴⁾۲۴ . محمد ربيع بن سيد احمد عريضى حسينى امامى، ۱۱ ربيع الثانى ۱۰۷۸ . ⁽⁵⁾۲۵ . محمد رضا اردبيلى، در ۲۶ صفر ۱۰۷۶ . ⁽⁶⁾۲۶ . محمد رضا بن حاج درويش شهميرزادى كهدمى ، در ۱۶ شوال ۱۰۷۴ . ۲۷ . محمد شفيع تويسركانى ، بدون تاريخ . ⁽⁷⁾۲۸ . محمد صالح بن عبدالرحيم يزدى، در ۱۰۸۷ ق . ⁽⁸⁾۲۹ . محمد طاهر بن مقصود على اصفهانى، در رمضان ۱۰۸۹ . ⁽⁹⁾۳۰ . محمد على بن شاه بيك مازندرانى ، ذيحجه ۱۰۷۸ . ⁽¹⁰⁾۳۱ . محمد على مشهدى، ۱۱۰۰ . ⁽¹¹⁾۳۲ . مولى محمد فاضل قمى، ۱۰۹۸ و ۱۱۰۰ . ⁽¹²⁾۳۳ . محمد قاسم اردستانى، جمادى الاولى ۱۰۸۷ و ذى قعده ۱۰۹۰ . ⁽¹³⁾۳۴ . محمد مقيم، ۱۰۷۷ ق . ⁽¹⁴⁾۳۵ . مولى محمدمؤمن قهپايى، ۱۲ ربيع الثانى ۱۰۹۸ . ⁽¹⁵⁾

.

۳۶ . محمد نصير اصفهانى، اواخر ربيع الاول سال ۱۰۸۴ . ⁽¹⁾۳۷ . محمد نصير بن حسن حسينى ، جمادى الثانى ۱۱۰۵ق . ⁽²⁾۳۸ . محمد نصير بن عبد اللّه مجلسى، در ۱۰۷۸ . ⁽³⁾۳۹ . محمد يوسف رازى، ۱۱ جمادى الثانى ۱۰۹۲ق . ⁽⁴⁾۴۰ . مير معصوم على بن مير محمد مؤمن عقيلى ، جمادى الثانى ۱۰۸۳ . ⁽⁵⁾در نسخه هاى زيادى نيز نشان بلاغ و سماع از علامه مجلسى تحرير شده ولى نام نشان گيرنده معين نشده است . اين نسخه ها عبارتند از: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۴۴۵۳ . ⁽⁶⁾۲ . قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۱: ۶۲ ـ ۶۳۶۳ . ⁽⁷⁾۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۴۰۴۳ . ⁽⁸⁾۴ . نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۱۹۵ . ⁽⁹⁾۵ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۶۵۹۳ . ⁽¹⁰⁾۶ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : مجموعه خويى ۱۷۵ . ⁽¹¹⁾۷ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : اهدايى رهبرى ۹۳ . ⁽¹²⁾۸ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : اهدايى رهبرى ۳۸۶ . ⁽¹³⁾۹ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۷۰ . ⁽¹⁴⁾۱۰ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۸۵۷ . ⁽¹⁵⁾

.

۱۱ . قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۱۶۹۹ . ⁽¹⁾۱۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : اهدايى رهبرى ۴۸۰ . ⁽²⁾۱۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۰۳۲ . ⁽³⁾۱۴ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : بدون شماره . ⁽⁴⁾۱۵ . مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۲۳۱ . ⁽⁵⁾۱۶ . قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۳۳۵ . ⁽⁶⁾۱۷ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : بدون شماره . ⁽⁷⁾۱۸ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : بدون شماره . ⁽⁸⁾۱۹ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۵۲۵ . ⁽⁹⁾۲۰ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۵۴۳ . ⁽¹⁰⁾۲۱ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۹۱۶ . ⁽¹¹⁾۲۲ . مشهد ، مدرسه نواب ، نسخه شماره : ۴۴ . ⁽¹²⁾۲۳ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۳۳۱۳ . ⁽¹³⁾۲۴ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۵۷۶۲ . ⁽¹⁴⁾۲۵ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۴۱۴ . ⁽¹⁵⁾۲۶ . مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۱۷۵۷ . ⁽¹⁶⁾۲۷ . قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۱۱۲۵ . ۱۷

.

۲۸ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۸۱۳ . ⁽¹⁾۲۹ . قم ، مؤسسه آية الله بروجردى : ۶۱۴ . ⁽²⁾۳۰ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۱۹۶۷۹ . ⁽³⁾۳۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۳۱۶۷ ، با نسخه علامه محمد باقر مجلسى تصحيح و مقابله شده و برخى از اوراق معلق به حواشى علامه مجلسى با رمز ( م ق ر مد ظله ) وانهاء ايشان در پايان كتاب طهارت و آغاز كتاب حيض ملاحظه مى شود . ⁽⁴⁾۳۲ . يزد ، كتابخانه صدوقى : ۹۳ ، در صفحه آخر نسخه اجازه اى است كه علامه مجلسى براى شخصى نوشته كه نامش را پاك كرده اند . ⁽⁵⁾

( ۳۲۵)علاء محمد بن محمد يوسف رضوى قمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۱۱۳، نسخ، از كتاب المعيشة تا كتاب النذور و الكفارات، دهه اول شوال ۱۰۸۳ . ⁽⁶⁾

( ۳۲۶)على اصغر سبزوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۸۶۰ ، كامل ، ۱۱ رمضان المبارك ۱۰۷۴ ق . ⁽⁷⁾

( ۳۲۷)على اصفهانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :اصفهانى الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت نموده و علامه نشان انهاء براى وى در اواسط

.

جمادى الثانى ۱۰۷۰ نوشته است . ⁽¹⁾

( ۳۲۸)على اكبر بن فتح اللّه موسوى ابردهى (قرن ۱۱ ق)حاشيه نويس الكافى :از ابردهى حواشى مختصرى بر الكافى در هامش يكى از نسخه هاى الكافى در دست است . ⁽²⁾

( ۳۲۹)على اكبر بن محمد معصوم انجو (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، نسخه شماره : عكس ۱۵۵۸ ، فروع از نكاح تا آخر الايمان و نذور ، ۷ ربيع الاول ۱۰۷۲، ۶۹۰ ص . ⁽³⁾

( ۳۳۰)على اكبر سبزوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۱۲۷۴ ، اصول از عقل و جهل تا عشرت و قسمتى از فروع از طهارت تا آخر جهاد ، ۱۰۷۶ ق . ⁽⁴⁾

( ۳۳۱)على اكبر (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۷۸۵۶ ، ۱۰۷۷ق . ⁽⁵⁾۲ . تبريز ، تربيت ، نسخه شماره : ۱۰۸ ، روضه ، نسخ ، ۱۰۹۱ ق . ⁽⁶⁾

( ۳۳۲)على بن ابى الميامين على بن احمد بن على بن امينا (قرن ۷ ق)كاتبِ دو نسخه الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۸۰۰ ، فروع (از صيد و ذبايح تا معيشت) ،

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۸۰۸

تصوير ش (۱۸) دو صفحه اول از كافى به خط على بن ابى الميامين تحرير سال ۶۷۵

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۸۱۰

تصوير ش (۱۹) دو صفحه آخر از كافى به خط على بن ابى الميامين

.

نسخ معرب ، ربيع الاول ۶۷۵ق ، ۱۸۵ برگ . اين نسخه ابتدا در مدرسه نواب مشهد (ش ۵۱) و پس از آن در مدرسه فاضليه مشهد (ش ۶۱) نگهدارى مى شد و بعدا به كتابخانه آستان قدس رضوى منتقل شده است . ⁽¹⁾تصوير اين نسخه در كتابخانه مرعشى ( عكس ۱۰۳) و فيلم آن در دانشگاه تهران ( ميكروفيلم ۲۱۳۳) نگهدارى مى شود . ⁽²⁾اين نسخه نيز از روى نسخه على بن ابى الميامين كتابت شده است: ۲ . نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۲۶۵ ، فروع (بخشى از قضاء تا آخر ميراث) ، نستعليق ، بدون نام كاتب، جمادى الثانى ۹۵۸ ق، ۱۱۰ برگ . ⁽³⁾

( ۳۳۳)على بن حسن حسينى نجفى از آل عياش (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :على نجفى نسخه اى از الكافى ـ اصول از باب كراهية التوقيت تا كتاب الدعاء ـ را با نسخه ملا حيدر على شيروانى مقابله و تصحيح نموده است . ⁽⁴⁾

( ۳۳۴)على بن حسين بن زين العابدين جيلانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۴۹۵ ، كتاب ايمان تا كتاب دعا۱۰۶۱ ق، نسخه از اول و آخر ناقص مى باشد .

( ۳۳۵)على بن حسين مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۵۷/۲۹/۵۷۱۷ ، فروع (طهارت تا آخر جهاد) ، ۱۰۶۳ ـ

.

۱۰۷۴ق . ⁽¹⁾

( ۳۳۶)على بن حسين . . . مالكى نجفى (قرن ۱۰ و ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۱۷۳۹ ، فروع از طهارت تا زكات ، سده ۱۰ و ۱۱ ق . ⁽²⁾

( ۳۳۷)على بن سليمان بحرانى نجفى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :بحرانى نسخه مصحح و قابل اعتمادى از الكافى داشته، كه با نسخه وى مقابله و تصحيح شده است: * قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۶۶۷ ، اصول تا پايان كتاب حجت ، بدون نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، تصحيح شده و در پايان علامت مقابله با نسخه شيخ على بن سليمان بحرانى نجفى . ⁽³⁾همچنين وى نسخه اى از كافى را كتابت نموده است: * مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۸۴۷ ، اصول و روضه ، بدون نام كاتب ، قرن ۱۱ق ، نسخه را يوسف بن محمد بن بناى ليثى جزائرى با نسخه على بن سليمان بحرينى مقابله و تصحيح نموده است . ⁽⁴⁾

( ۳۳۸)على بن شرف الدين (قرن ۱۰ ق) ⁽⁵⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۳۳۲ ، از اول اصول تا آخر كتاب العشرة ،

.

نسخ ، على بن شرف الدين، غره صفر ۹۸۷ ق . ⁽¹⁾

( ۳۳۹)على بن شيخ محمد بن شيخ حسن بن زين الدين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۶۴۳ ، كتاب ايمان تا پايان كتاب عشرت و همه كتاب روضه ، نسخ ، محمد اسحاق ، قرن يازدهم ، برخى از اوراق معلق به حواشى على بن شيخ محمد بن شيخ حسن بن زين الدين شهيد ثانى با رمز ( ع ل ) و ديگران تصحيح و مقابله شده و داراى بلاغ از همان شيخ على مى باشد ، اين نسخه از تركه شيخ زين الدين عاملى (شهيد ثانى) بوده كه آن را در تاريخ ۱۱۵۰ از ورثه او ابتياع نموده وبه تملك فرزندش آقا بابا در آورده است . ⁽²⁾

( ۳۴۰)على بن صالح بن جابر بحرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، كتابخانه علامه طباطبايى ، نسخه شماره : ۱۰۴ ، فروع صيد تا آخر قضا، ۲۰ رجب ۱۰۹۱، در شيراز . ⁽³⁾

( ۳۴۱)على بن صدر بن على بن شاهم برقى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۰۳۶ ، كتاب نكاح تا پايان كتاب وصايا ، نسخ ، ۱۰۷۴ ق، ۲۵۶ برگ . ⁽⁴⁾

( ۳۴۲)على بن عبد الباقى آرتيمانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ چهار نسخه از الكافى :على بن عبدالباقى بن امير رضى الدين محمد حسينى آرتيمانى، سه نسخه از الكافى را

.

تحرير نموده كه در پايان يكى از آنها علامه مجلسى براى وى نشان انهاء نوشته است . مشخصات اين نسخه چنين است: ۱ . تهران ، دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، نسخه شماره : عكس ۱۵۸۷ ، روضه ، ۸ شعبان ۱۰۹۳ . ⁽¹⁾۲ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۲۴۱۰/ع ، اصول (كتاب الدعاء و فضل القرآن و العشرة) ، بدون تاريخ كتابت . ⁽²⁾۳ . تهران ، حسين مفتاح ، نسخه شماره : ۱۰۱۰ ، اصول از دعا تا عشرت ، سده ۱۱ ق . ⁽³⁾

( ۳۴۳)على بن عبد النبى حسينى مشغرى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قزوين ، مدرسه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۶ ، اصول و روضه ، ۹ رمضان المبارك ۹۷۷ق ، با حواشى و تصحيح ، ۳۵۴ برگ . ⁽⁴⁾

( ۳۴۴)على بن على الكاتب (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* هند ، سالار جنگ : ۹۲۶ ، كتاب جنائز تا پايان ، ۹۸۰ ق، نسخه توسط فتح الله در سال ۹۸۵ ق، مقابله شده است . ⁽⁵⁾

( ۳۴۵)على بن على مهر آبادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، دانشگاه اصفهان ، نسخه شماره : ۳۱۴ (۱۳۵۴) ، نسخ ، رجب ۱۰۸۱ق . ⁽⁶⁾

.

( ۳۴۶)على بن قاسم مازندرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اصفهان ، عمومى اصفهان ، نسخه شماره : ۲۹۴۶ ، فروع (طهارت تا آخر نكاح و عقيقه) ، قرن ۱۱ق . ⁽¹⁾

( ۳۴۷)على بن لطف اللّه حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، ملى فارس ، نسخه شماره : ۶۵۳ ، از كتاب نكاح از بخش فروع تا آخر روضه ، بدون تاريخ كتابت . ⁽²⁾

( ۳۴۸)على بن محمد بن حسن بن محمد بن حسن خوراسكانى جى اصفهانى (قرن ۱۰ ق)كاتب نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۳۱۰۷ ، از اول نكاح تا آخر روضه ، بدون تاريخ كتابت (قرن ۱۰ ق) . ⁽³⁾

( ۳۴۹)على بن محمد بن على بن عمران بن حسن الجنينى البحرانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مدرسه مروى ، نسخه شماره : ۱۹۴ ، اصول تا العشرة ، ۱۰۷۴ق . ⁽⁴⁾

( ۳۵۰)على بن محمد جزايرى شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۲۹۲۴ ، روضه ، جمادى الاولى ۱۰۸۶ق ،

.

در پاريز از توابع كرمان . ⁽¹⁾

( ۳۵۱)على بن محمد رودسرى گيلانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۲۷۰ ، اصول تا آخر كتاب العشرة ، ۱۰۷۵ق . ⁽²⁾

( ۳۵۲)على بن محمد زمان آلان براغوشى زرنقى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۵۴۸۳ ، ۱۰۸۰ق ، در مدرسه صادقيه تبريز . ⁽³⁾

( ۳۵۳)على بن محمد عاملى (نوه شهيد ثانى) (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه اى از كتاب الكافى را كمال الدين بن حيدر موسوى عاملى، نزد على بن محمد عاملى قرائت، و وى برايش نشان سماع نوشته است . ⁽⁴⁾همچنين شيخ على بر نسخه اى از الكافى نشان تملك نوشته، كه در حاشيه هاى آن تصحيحاتى به چشم ميخورد و گويا به خط شيخ على است . ⁽⁵⁾

( ۳۵۴)على بن محمد فرج جرفادقانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۱۳۹ ، كتاب جهاد تا پايان كتاب روضه ، نسخ ، ۱۰۶۴ ق، ۳۴۸ برگ . ⁽⁶⁾

.

( ۳۵۵)على بن نصراللّه جزائرى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه اى از الكافى را مقابله و تصحيح نموده است . ⁽¹⁾

( ۳۵۶)على بيك بن فضل اللّه طالقانى (چراغچى حرم حضرت عبد العظيم) (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه حجازيها ، نسخه شماره : ۲۹/۵۶/۸۱۷۹ ، اصول تا پايان كتاب العشرة ، ۲۱ محرم ۱۰۷۶ق . ⁽²⁾

( ۳۵۷)شيخ على جنابذى نجفى ⁽³⁾(م ۱۳۳۳ ق)مصحح الكافى :وى در نجف از شاگردان آخوند خراسانى بود و در نظر داشت كه كتب اربعه را با نسخ قديم مقابله و تصحيح نمايد ولى فقط موفق به تصحيح الكافى گرديده است . صدرالاسلام خويى در اين زمينه مى نويسد: «الشيخ الجليل الشيخ علي الجنابذي النجفي المعاصر : كان المترجم من أفاضل مَن عاصرناهم في عالي مدرسة حضرة العلّامة الأستاذ المولى محمّدكاظم الخراساني النجفي و كان من أركان حوزته الكريمة و وجوه أصحابه و كان فقيهاً ، أصوليّاً ، متكلماً ، جليلاً . و كان صاحب الأخلاق الفاضلة و الملكات المرضية ، حسن السليقة ، ممدوح السيرة ، جميل المعاشرة ، مقبولاً ، وجيهاً . و كان له مجلس بحث في حياة أستاذه العلّامة و لما مضى الأستاذ إلى سبيله استقلّ المترجم بالبحث و التدريس و رجع إليه جماعة من الفضلاء و كان حسن البيان و حسن القريحة ولكن لم يساعده التقدير و مات في النجف الأشرف عن ستين تقريبا في اليوم الخامس و العشرين

.

من شهر ذى الحجة الحرام من سنة ۱۳۳۳ ثلاث و ثلاثين و ثلاثمئة و ألف و دفن فيها . كان المترجم مدة بعيدة يشتغل مع لجنة من الفضلاء الأجلة بتصحيح نسخة من كتاب الكافى لثقه الاسلام الكلينى أصوله و فروعه من النسخ العتيقة المخطوطة و قد تحمّل مشاقا في سبيله و كان قصده تصحيح الكتب الأربعة الكافي و الاستبصار و التهذيب و كتاب من لايحضره الفقيه ليكون تلك النسخ المصححة اصلاً و مرجعاً في تصحيح الكتب المذكورة في طبعها و غيره ولكن لم يتمّ عمله و أمله و ما تمكن إلاّ من تصحيح كتاب الكافى فقط ». ⁽¹⁾

( ۳۵۸)على خان بن محمد باقر (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، شاه چراغ ، نسخه شماره : ۱۲۵ ، اصول و روضه ، ۱۰۶۷ق . ⁽²⁾

( ۳۵۹)على خان (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :على خان در سال ۱۰۹۹ ق نسخه اى از كتب الكافى را در نزد ملا محمد صالح نيشابورى قرائت و نيشابورى به وى نشان انهاء و اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽³⁾

( ۳۶۰)على رضا بن سليمان (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۱۲۲ ، روضه ، ۱۰۸۳ق . ⁽⁴⁾

( ۳۶۱)على رضا بن على دوست واعظ مشهدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۶۹۶۵ ، اصول و فروع و روضه ، ۱۰۴۵ق و

.

۱۰۴۹ق . ⁽¹⁾

( ۳۶۲)على رضا بن محمد حسين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مفتى الشيعه اردبيلى ، نسخه شماره : ۴۲ ، از كتاب المعيشه تا آخر روضه ، ۱۰۶۶ تا ۱۰۶۹ ق . ⁽²⁾

( ۳۶۳)على رضا بن محمد صالح (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۵۱۸ ، كتاب صوم تا كتاب معيشت۱۰۷۵ ق .

( ۳۶۴)على رضا بن محمد مشهور به آقا جانى ⁽³⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :آقاجانى نسخه اى از الكافى را ـ شامل اصول و فروع و روضه ـ كه ملا فتح اللّه كاشانى (صاحب تفسير منهج الصادقين) ، تحرير نموده بود مقابله و تصحيح نموده است . او در محرم سال ۱۰۱۸ به مقابله شروع و در روز شنبه غرّه محرم سال ۱۰۲۴ ـ در ظرف شش سال ـ آن را به پايان رسانده است . ⁽⁴⁾

( ۳۶۵)على رضا بن مير عبد الفتاح حسينى حورتى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۲۵/۳۱/۶۱۴۵ ، اصول تا حجت و فروع تا عقيقه ، شنبه ۲

.

رمضان المبارك ۱۰۷۷ق . ⁽¹⁾

( ۳۶۶)شرف الدين على شولستانى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :يكى از نسخ معتبر الكافى نسخه شرف الدين على شولستانى است . رشيدالدين محمد سپهرى و عوض بن حيدر شوشترى نسخه الكافى خود را با نسخه شولستانى مقابله و تصحيح نموده اند . نسخه شولستانى داراى نشان هاى بلاغ از ملا حسن على شوشترى كه يكى از آنها را در اول ذيقعده ۱۰۸۳ نوشته بود . ⁽³⁾

( ۳۶۷)سيد على غدقونى بروجردى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۲۲ ، اصول ، بدون تاريخ كتابت (قرن ۱۱) . ⁽⁴⁾

( ۳۶۸)امير سيد على (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :سيد على يكى از مصححان الكافى است. قاسم بن محمد كاظمى نجفى، اجازه اى روايتى براى وى در ضمن نسخه اى از الكافى، در سال ۱۰۸۳ ق، عطا كرده است . ⁽⁵⁾همچنين علامه مجلسى نيز اجازه نقل روايت براى وى در سال ۱۰۸۷ ق در ضمن نسخه اى ديگر از الكافى صادر كرده، با اين مشخصات: * مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۳۴۷ ، از ابتداى مقدمه تا پايان كتاب عشرت ، نسخ ، قرن يازدهم ، نسخه توسط مير سيد على در سوم جمادى الاول ۱۰۸۷ در محضر علامه مجلسى

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۲۹۵۷

تصوير ش (۲۰) نشان انهاء و اجازه نقل راويت امير سيد على از علامه مجلسى، در حاشيه نسخه اى از كافى

.

تصحيح ومقابله شده بلاغ هاى متعدد ايشان در اكثر موارد وانهاء واجازه اش به نامبرده در پايان كتاب عشرة زينت بخش آن است، ۳۳۲ برگ . ⁽¹⁾

( ۳۶۹)على نقى بن ابراهيم قمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* بروجرد ، مدرسه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۳۱ ، روضه ، رجب ۱۱۱۵ ق . ⁽²⁾

( ۳۷۰)شيخ على نقى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :شيخ على نقى از جمله كسانى است كه الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت و تصحيح نموده و علامه براى وى نشان انهاء قرائت نوشته و در اوائل رجب ۱۰۶۴ اجازه نقل روايت داده است . ⁽³⁾

( ۳۷۱)عناية الله بن محمد معصوم قاضى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۱۷۸۷ ، كتاب روضه ، ۱۱۱۹ ق .

( ۳۷۲)عوض بن حيدر شوشترى (قرن ۱۱ ق) ⁽⁴⁾مصحح الكافى :عوض شوشترى دو نسخه از الكافى را تصحيح نموده بدين تفصيل: ۱ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۱۱۲۶ ، اصول (پاره اى از فضل العلم و كتاب التوحيد تا پايان عشرت) ، اين نسخه را صدر الدين محمد بن ملا حسين ذهبى تحرير و در

.

محرم ۱۰۷۶ق ، به پايان رسانده است . شوشترى همراه با رشيدالدين محمد سپهرى اين نسخه را با دو نسخه مولانا حاجى محمد و مير شرف الدين على شولستانى ـ كه بر نسخه آنها بلاغ هايى به خط ملا حسن على شوشترى در اول ذيقعده ۱۰۸۳ ق بوده ـ مقابله و تصحيح كرده اند . ⁽¹⁾۲ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۷۹۳ ، اين نسخه را عبد العزيز بهاء الدين محمد كرمانى ، تحرير و در ۱۱ شعبان ۱۰۹۰ق، به پايان رسانده است . اين نسخه چند بار مقابله شده كه بار دوم، شوشترى آن را با پسرش محمد محسن با نسخه ميرزا محمد كاظم، مقابله و تصحيح و در ۲۶ شعبان ۱۰۹۶ به پايان رسانده است . ⁽²⁾

( ۳۷۳)ابونصر عوض خان بن شاه ويردى بيگ (قرن ۱۲ ق)كاتبِ و واقف الكافى :* مشهد ، دانشكده الهيات ، نسخه شماره : ۴۵۳ ، روضه ، ۱۳ ذى حجه ۱۱۰۴ق ، وقف ابوالنصر عوض خان در ۱۱۲۰ ق، اين نسخه قبلاً در كتابخانه عبد الحميد مولوى ، در مشهد، به شماره : ۳۸۲ ، قرار داشته است . ⁽³⁾

( ۳۷۴)رفيع الدين عيسى بن محمد حسينى شوشترى ⁽⁴⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۲۰۸۵/ع ، فروع از طلاق تا آخر روضه ، ۱۰۶۷ق . ⁽⁵⁾

( ۳۷۵)عيسى بن معابد (قرن ۱۰ ق)مصحح الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى : ۲۲۶۵ ، كتاب ايمان وكفر تا پايان كتاب عشرت ، نسخ ، سال

.

۹۵۳ ق، در پايان كتاب العشرة اجازه اى از سيد هاشم بحرانى جهت عيسى بن معابد به سال ۱۰۹۰ ق، ۳۹۷ برگ . ⁽¹⁾

( ۳۷۶)عين القضات گيلانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* همدان ، مدرسه زنگنه ، نسخه شماره : بدون شماره ، اصول ، ۱۰۴۳ ق ⁽²⁾

( ۳۷۷)غلام على بن سلطان على كدكنى نيشابورى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۱۹ ، شامل بخش اصول و فروع و روضه ، ۹۸۴ق . ⁽³⁾

( ۳۷۸)غياث الدين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۸۵ ، نسخ ، ۱۰۸۳ق ⁽⁴⁾

( ۳۷۹)غياث الدين محمد بن محمد باقر حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، حجت كوهكمرى ، نسخه شماره : ۱/۲۷ ، شامل بخش اصول و فروع و روضه ، ۱۰۶۳ق . ⁽⁵⁾

( ۳۸۰)ملا فتح اللّه بن شكر اللّه شريف كاشانى (صاحب تفسير منهج الصادقين) (قرن۱۰ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :نسخه كافىِ ملا فتح اللّه كاشانى يكى از نسخه هاى مورد اعتماد دانشمندان بوده است . ملا

.

فتح اللّه دو دوره الكافى را تحرير و تصحيح نموده است كه مشخصات نسخه هاى آن چنين است : ۱ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۷۲ ، دوره كامل (اصول و فروع و روضه) ۲۹ جمادى الاول ۹۷۲ق ، نسخه را على رضا بن محمد مشهور به آقا جانى مقابله و در محرم ۱۰۱۸ شروع و روز شنبه غرّه محرم ۱۰۲۴ به پايان رسانده است . ⁽¹⁾۲. هند ، سالار جنگ : ۹۲۶ ، كتاب جنائز تا پايان ، على بن على الكاتب۹۸۰ ق، نسخه توسط فتح الله در سال ۹۸۵ ق مقابله شده است . ⁽²⁾۳ . مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۴۸۱ ، فروع تا پايان صوم و حج ، نسخ ، ۳ صفر ۹۸۱ ق، ۳۵ برگ از پايان كتاب ايمان و كفر به خط فرزند او شريف بن فتح اللّه در ۳ ربيع الثانى ۹۹۸ ق، تحرير شده است، ۳۳۵ برگ ⁽³⁾فرزند ملا فتح اللّه هم نسخه اى از الكافى را تحرير نموده است: ۴ . قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۰۲/۳۲/۶۴۰۲ ، فروع ، شريف بن فتح اللّه شريف كاشانى ، شوال ۹۸۹ ق . ⁽⁴⁾

( ۳۸۱)فتحى بن محمد قزوينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۱۹۷۸/ع ، فروع ، ۱۰۵۰ق . ⁽⁵⁾

( ۳۸۲)فخر الدين محمد بن ابراهيم حسينى نجفى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۱۹۶۷۹ ، كتاب نكاح تا پايان ايمان و نذور و كفارات و

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۰۱۶

تصوير ش (۲۱) كافى به ملا فتح اللّه بن شكر اللّه شريف كاشانى با نشان مقابله

.

همچنين كتاب روضه را دارد، نسخ ، ۱۰۸۱ ـ ۱۰۸۴ ق، ۵۹۵ برگ . ⁽¹⁾

( ۳۸۳)فخر الدين محمد تبريزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :فخرالدين محمد تبريز در سال ۱۰۷۸ در نيشابور بوده و محمد رضا بن ترابى نيشابورى، به دستور وى نسخه اى از الكافى ـ شامل اصول و فروع تا كتاب جهاد ـ را استنساخ و در ۲۷ رمضان ۱۰۷۸، به پايان رسانده است . ⁽²⁾

( ۳۸۴)فراست هندى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، مدرسه امام عصر (عج) ، نسخه شماره : ۱۴ ، اصول تا انتهاى كتاب الحجة ، ۱۰۸۳ق . ⁽³⁾

( ۳۸۵)فرج اللّه بن شيخ عبد اللّه بن نصر حويزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۲۷۱ ، كتاب نكاح تا پايان كتاب ديات ، نسخ ، ۱۰۹۵ ق ، تصحيح توسط شيخ حر عاملى . ⁽⁴⁾

( ۳۸۶)فرخ بن عبد اللّه (قرن ۱۰ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . شيراز ، مدرسه امام عصر (عج) ، نسخه شماره : ۳۳۶ ، فروع تا آخر معيشت ، نسخ ،

.

۹۸۰ ق . ⁽¹⁾۲ . تهران ، مدرسه مروى ، نسخه شماره : ۳۷۷ ، فروع از نكاح تا روضه ، فرخ خطاط ، ۹۸۱ ق . ⁽²⁾

( ۳۸۷)فضل اللّه بن حسين نائينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ پنج نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۶۱۳ ، بخش اصول و روضه ، نسخ۱۰۵۷ ق، ۲۸۲ برگ، بلاغ تصحيح به خط علامه مجلسى . ⁽³⁾۲ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۹۱۶/ع ، اصول و فروع و روضه ، ۱۰۵۷ق . ⁽⁴⁾۳ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۱۸۲۳ ، اصول و فروع و روضه ، نسخ ، ۱۰۵۹ق . ⁽⁵⁾۴ . يزد ، كتابخانه كاظمينى ، نسخه شماره : ۲۵۳ ، از اواخر كتاب العقل و العلم تا آخر روضه ، رمضان ۱۰۶۱ ق . ⁽⁶⁾۵ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۰۵۶۳ ، اصول و روضه ، صفر ۱۰۶۲ق ، ۲۴۴ برگ ⁽⁷⁾

( ۳۸۸)فضل اللّه بن محب اللّه دستغيب حسينى شيرازى ⁽⁸⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :محمد بن حسين بن محمد معلم شيرازى ، نسخه اى از الكافى را ـ شامل اصول تا جهاد از فروع ـ در سال ۱۰۲۹ق ، كتابت و پس از آن چهار بار آن را مقابله و تصحيح نموده و فضل اللّه دستغيب شيرازى در شيراز، مقابله و تصحيح او را گواهى و تائيد نموده است . ⁽⁹⁾

.

( ۳۸۹)سيد فلاح بن على موسوى حويزى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، آستان معصوميه عليهاالسلام ، نسخه شماره : ۲: ۴۱ ـ ۶۰۷۲ ، فروع از طهارت تا جنائز ، ۱۳ شعبان ۱۰۰۹ق در كربلاء . ⁽¹⁾

( ۳۹۰)قاسم بن حافظ پير حسين كمره اى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، قائنى ، نسخه شماره : ۲۵۵ ، قاسم بن حافظ ، ۹۸۴ق . ⁽²⁾

( ۳۹۱)قاسم بن حيدر (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۱۷۷۲ ، كتاب وصايا وايمان ، كاتب ۱۰۹۰ ق .

( ۳۹۲)قاسم بن حيدر كشميرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۵۷۸، از كتاب المعيشة تا آخر روضه، نسخ، شعبان ۱۰۷۵ ق . ⁽³⁾

( ۳۹۳)قاسم بن درويش حيدر (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۳۳۵ ، روضه ، ۱۰۸۸ق . ⁽⁴⁾

.

( ۳۹۴)قاسم بن محمد كاظمى نجفى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :قاسم كاظمى نجفى اجازه نقل روايت، براى سيد على، در سال ۱۰۸۳ ق، در ضمن نسخه اى از الكافى نوشته است . ⁽¹⁾همچنين شيخ قاسم بن محمد كاظمى (م ۱۱۰۰) براى شيخ محمد جواد بن شيخ كلب على كاظمى، اجازه اى در جلد اول از فروع الكافى در ۱۰ جمادى اولى سال ۱۰۹۸ ق نوشته و تصريح نموده كه خودش از سيد نور الدين برادر صاحب المدارك روايت مى كند . ⁽²⁾

( ۳۹۵)امير قاسم حسينىحاشيه نويس الكافى :امير قاسم حسينى حاشيه هايى بر الكافى نوشته، كه تاكنون دو نسخه از الكافى شناسايى شده كه در هامش آنها حاشيه امير قاسم تحرير شده است . با اين مشخصات: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۸۸۹۰ (شامل تمامى كتاب الكافى) . ⁽³⁾۲ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۵۸۹۲ ، از آغاز مقدمه تا پايان كتاب حجت . ⁽⁴⁾

( ۳۹۶)قاسم سبزوارى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۴۴۹ ، ۱۱۲۵ ق . ⁽⁵⁾

( ۳۹۷)قاسم على بن حسن على برارقى سبزوارى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :قاسم على سبزوارى نسخه اى از الكافى ـ فروع از طهارت تا معيشت ـ را، سه بار در محضر

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۰۷۹

تصوير ش (۲۲) نشان تصحيح قاسم على بن حسن على برارقى سبزوارى در حاشيه نسخه كافى

.

مولى عبد اللّه تونى و برادرش مولى احمد تونى مقابله نموده و ملا احمد براى وى در سال ۱۰۷۰ ق ، اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۳۹۸)قاسم على بن معزالدين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . گلپايگان ، كتابخانه سيد محمد حسن امام جمعه ، نسخه شماره : ۱ ، اصول و فروع تا آخر كتاب الجنائز ، نسخ ، غره ربيع الاول ۱۰۷۳ ق . ⁽²⁾۲ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۴۵۲۹/ع ، اصول و فروع ، ۱۰۸۲ ق . ⁽³⁾

( ۳۹۹)قاسم فقيه غروى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :* نجف اشرف ، دار العلم آية الله خوئى : ۹۰ ، كتاب روضه ، نسخ يوسف بن عبدالحسين مشهور به صلباوى، پنجشنبه ۱۲ رمضان ۱۰۷۹ در مشهد غروى ، در برگ پايانى انهاء سماعى از قاسم جهت فرزندش محمد يحيى و نيز يادداشتى از درويش على بن يحيى بن محمد بن محمد يحيى بن القاسم الفقيه الغروى الكاظم و يادداشتى ديگر از سيد هاشم بن سيد راضى بن حسين در نظر كردن كتاب آمده است ، ۸۰ برگ . ⁽⁴⁾

( ۴۰۰)قرشى خانم بنت مرتضى قلى بيگ (قرن ۱۲ ق)واقف نسخه اى از الكافى :قرشى خانم نسخه اى از الكافى را در غره محرم ۱۱۴۱ق ، وقف نموده است . ⁽⁵⁾

( ۴۰۱)امير قوام الدين محمد (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :امير قوام الدين محمد نسخه اى از الكافى را، نزد علامه مجلسى قرائت و تصحيح نموده و

.

علامه در ۱۲ ربيع الثانى ۱۰۸۸، براى وى نشان انهاء و مقابله نوشته است . ⁽¹⁾

( ۴۰۲)كلب حسين بن فضل على تبريزى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :كلب حسين تبريزى از شاگردان علامه مجلسى است و علامه در ضمن نسخه اى از كافى در ماه صفر ۱۰۹۶ق، اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽³⁾

( ۴۰۳)كلب على بن ابى طالب بن محمد كاظم (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شاهرود ، كتابخانه مدرسه اسماعيليه ، نسخه شماره : ۱۰ ، اصول، ۱۱۰۸ ق . ⁽⁴⁾

( ۴۰۴)كمال الدين اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* آران و بيدگل ، امامزاده هلال بن محمد ، نسخه شماره : ۱۰۳ ، اصول از آغاز تا پايان كتاب المعايش از فروع ، ۲۶ رمضان المبارك ۱۰۷۲ق . ⁽⁵⁾

( ۴۰۵)كمال الدين بن حيدر موسوى عاملى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :كمال الدين موسوى عاملى نسخه اى از الكافى را نزد على بن محمد عاملى (نوه شهيد ثانى)، قرائت و مقابله نموده، و عاملى براى وى نشان سماع نوشته است . ⁽⁶⁾

( ۴۰۶)كمال الدين بن عابدين تالارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۱۸۳۴ ، اصول (از ابتدا تا آخر عشرت) ، دوشنبه ۱۵ ذى

.

قعده ۱۰۹۳ق . ⁽¹⁾

( ۴۰۷)كمال الدين بن علاء الدين حسينى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۱۷۱۰ ، فروع و روضه ، ۱۰۸۷ق . ⁽³⁾

( ۴۰۸)گدا على بن ابوالفتوح اصفهانى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۳۰۷ ، فروع از طهارت تا اعتكاف ، ۱۱۱۵ق . ⁽⁴⁾

( ۴۰۹)لاهيجانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* خوانسار ، حوزه علميه ولى عصر : ۲۱۱ ، كتاب كفر وايمان تا پايان كتاب عشرة ، ۱۰۷۹ ق .

( ۴۱۰)لطف اللّه بن تاج الدين شورزن بازوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۰۴۲۲ ، از باب طينة المؤمن و الكافر ، شنبه جمادى الاول ۱۰۶۰ق . ⁽⁵⁾

( ۴۱۱)ملا لطف اللّه (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :ملا لطف اللّه نسخه اى از الكافى را در نزد شيخ حر عاملى قرائت نموده و شيخ حر براى وى در

.

سال ۱۰۷۶ق، نشان قرائت نوشته است . ⁽¹⁾

( ۴۱۲)سيد ماجد بن هاشم بحرانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :سيد ماجد از روساى عالمان اخبارى است . ⁽²⁾او اجازه نقل روايت براى عبدالكريم بن محمد طبسى، در اوائل شعبان ۱۰۲۸، نوشته است . ⁽³⁾

( ۴۱۳)مجد الدين بن محمد طاهر حسينى اصفهانى ⁽⁴⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۰۸۷ ، از ابتداى مقدمه تا پايان كتاب الحجة ، نسخ ، ۱۰۷۸ ق، تصحيح و مقابله شده است . ۲۱۶ برگ . ⁽⁵⁾

( ۴۱۴)مولى محبعلى تونى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :مولا محبعلى تونى نسخه اى از الكافى ـ اصول تا آخر فضل القرآن، تحرير شده در سال ۱۰۸۳ق ـ را نزد مولا رفيع الدين محمد يزدى قرائت و مقابله و تصحيح نموده و يزدى براى وى نشان مقابله و تصحيح، نوشته است . ⁽⁶⁾

( ۴۱۵)محسن اصفهانى ⁽⁷⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* بيرجند ، كتابخانه ديانى ، نسخه شماره : ۳۸ ، روضه ، ۲۰ صفر (؟) (قرن يازدهم) . ⁽⁸⁾

.

( ۴۱۶)محسن بن محمد باقر لشگرخانى مشهدى خراسانى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۴۶۱۸ ، فروع از طهارت تا جهاد ، ۱۳ شوال ۱۱۱۸ق ، در نجف اشرف، در پايان كتاب صلاة و صوم دو بلاغ از ابوالحسن شريف عاملى كه براى كاتب در اواسط ذيقعده ۱۱۲۹ و اوائل شعبان ۱۱۳۰ نوشته است . ⁽¹⁾

( ۴۱۷)محسن بن محمد تقى اصفهانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۹۶۹ ، اصول تا آخر كتاب الحجة ، يكشنبه ۱۹ جمادى الثانى ۱۰۷۹ق . ⁽²⁾

( ۴۱۸)محسن بن محمد تقى حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۵۵۹/ع ، اصول ، قرن ۱۱ق . ⁽³⁾

( ۴۱۹)محمد ابراهيم بن ابى تراب حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* رى ، آستان عبد العظيم ، نسخه شماره : ۱۶۸ ، روضه ، ۱۵ ذى حجه ۱۰۷۰ق . ⁽⁴⁾

( ۴۲۰)محمد ابراهيم بن اصل على شبسترى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۱۹/ع ، فروع از زكات تا وصايا ، ۱۰۷۳ق . ⁽⁵⁾

.

( ۴۲۱)محمد ابراهيم بن محمد رشيد جعفرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۳۰۶ ، فروع از نكاح تا آخر وصيت و روضه ، ۱۰۹۷ق . ⁽¹⁾

( ۴۲۲)محمد ابراهيم بن محمد رضا(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* كاشان ، سيد محمد حسين علم الهدى رضوى ، نسخه شماره : ۶۵ ـ (۲۶۰) ، كامل ، شعبان ۱۰۸۵ق . ⁽²⁾

( ۴۲۳)محمد ابراهيم بن محمد ضمير جرفادقانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، قائنى ، نسخه شماره : ۲۵۶ ، فروع از معيشت تا آخر روضه ، ۱۰۷۱ ق . ⁽³⁾

( ۴۲۴)محمد ابراهيم بن محمد هاشم حسينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۴۴۵/ع ، اصول ، ۱۰۹۹ق . ⁽⁴⁾

( ۴۲۵)محمد ابراهيم بن ملا على (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* آلمان ، كتابخانه ملى برلين ، نسخه شماره : ۱۸۵۵ ، اصول ، ۱۰۸۴ در اصفهان . ⁽⁵⁾

.

( ۴۲۶)محمد ابراهيم (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۶۵۹۴ ، فروع ، ۱۱۲۹ق . ⁽¹⁾

( ۴۲۷)محمد ابراهيم نصيرى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :محمد ابراهيم نصيرى از شاگردان علامه مجلسى است . او نسخه اى از اصول الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت نموده و علامه در ربيع الثانى سال ۱۰۶۴ ق، به وى نشان انهاء و اجازه نقل روايت نوشته است . اين نسخه در كتابخانه ملى تبريز به شماره ۳۰۷۴ نگهدارى مى شود . ⁽²⁾

( ۴۲۸)محمد اسحاق (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۶۴۳ ، كتاب ايمان تا پايان كتاب عشرت و همه كتاب روضه ، نسخ ، محمد اسحاق ، قرن يازدهم . ⁽³⁾

( ۴۲۹)امير محمد اشرف العاملى (م ۱۱۳۳ ق)مصحح الكافى :امير محمد أشرف بن عبد الحسيب بن احمد بن زين العابدين علوى حسينى عاملى اصبهانى، الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت نموده و علامه به وى اجازه نقل روايت داده با اين عبارت: «لما كان السيد الايد الموفق المسدد العالم العامل الكامل الحسيب الحبيب اللبيب الاديب

.

الاريب ، الجامع بين شرفى العلم والسيادة الفاخرة المحتوى لكرائم الخصال المنجية فى الدنيا والاخرة . . . فوجدته قد مضى وطره من العلوم العقلية واستوفى حظه منهاثم أعرض عنها صفحا وطوى عنها كشحا لم يبال فى ذلك لومة لائم، وأقبل نحو تتبع آثار الائمة الاطهار وأخبارهم عليهم السلام ، فقصر عليها همته وبيض فيها لمته ، فكان من كرم أخلاقه وطيب أعراقه أنه بعد أن عقدت لافادته المجالس وغصت لافاضته المحافل ، أتانى بحسن ظنه بى وان لم اكن لذلك أهلا ، لليقين طالبا وفى علوم الائمة راغبا . . . فلم يكن فى كل ذلك افادته لى قاصرة عن استفادته منى بل كان أربى . . . » . ⁽¹⁾

( ۴۳۰)محمد اشرف بن محمد بن حسين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۲۶۱۹ ، طهارت تا پايان كتاب معيشت ، نسخ ، ۱۰۶۵ ق، ۲۸۳ برگ . ⁽²⁾

( ۴۳۱)محمد افضل (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قائن ، كتابخانه مدرسه جعفريه ، نسخه شماره : ۴ ، فروع تا آخر طلاق ، ۲۰ رمضان ۱۰۸۸ . ⁽³⁾

( ۴۳۲)محمد؟؟ الح بن محمد رضا مشهدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۱۳/۱/۱۳ ، اصول تا آخر عشرت ، پنجشنبه ۲۶ رمضان المبارك ۱۰۶۳ق . ⁽⁴⁾

.

( ۴۳۳)محمد امين استرآبادى ⁽¹⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح و مدرس الكافى :جلال الدين محمد بن احمد ، نسخه اى از الكافى (شامل: اصول، كتاب ايمان و كفر تا آخر فضل القرآن و فروع، كتاب زكات و صوم و اعتكاف) را در سال ۹۸۱ و ۹۸۲ق، تحرير نموده است . استرآبادى اين نسخه را در مكه در سال ۱۰۳۲ ق تصحيح كرده، و در ضمن آن در همان سال به مولى عيسى دزمارى، اجازه نقل روايت داده است . ⁽²⁾استر آبادى در فوائد مدنيّه مى نويسد : «إنّي قد قرأت اُصول كتاب الكافي وكلّ تهذيب الحديث وغيرهما على أعلم المتأخّرين بعلم الحديث والرجال وأورعهم ، وهو سيّدنا الإمام العلّامة والقدوة الهمام الفهّامة ، قدوة المقدّسين ، أعظم المحقّقين ميرزا محمّد الإسترآباديّ ، وهو قد قرأ شيخه على شيخه متّصلة إلى أصحاب العصمة عليهم السلام » . ⁽³⁾

( ۴۳۴)محمد امين بن سلطان محمود (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۶۸۲۳ ، اصول ، نسخ ، ۱۰۹۷ق . ⁽⁴⁾

( ۴۳۵)محمدامين بن كتاب اللّه كرزانى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :محمدامين بن كتاب اللّه كرزانى نسخه اى از الكافى را مقابله و در ۲۸ رمضان المبارك ۱۰۸۶، به پايان رسانده است . ⁽⁵⁾

.

( ۴۳۶)محمد امين بن محمد حسين خوانسارى (قرن ۱۲)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۱۳۱۲ ، كتاب توحيد تا پايان كتاب دعا ، نسخ ، ۱۰۸۲ ق . ⁽¹⁾۲ . نجف ، مكتبة اميرالمؤمنين عليه السلام ، نسخه شماره : ۹۹۵ ، اصول ، بدون تاريخ كتابت (قرن ۱۲) . ⁽²⁾

( ۴۳۷)محمد امين بن محمد سعيد بن محمد صالح (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۵۱ ، فروع از طهارت تا ايمان و نذور ، ۹ ذى حجه ۱۱۱۰ق ، در همدان . ⁽³⁾

( ۴۳۸)محمد امين بن محمد على يزدى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۸۹۵۶ ، فروع ، ۳ صفر ۱۰۸۴ق ، اردكان يزد . ⁽⁴⁾

( ۴۳۹)محمد امين بن محمد يوسف (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* نجف اشرف ، مكتبه امام حكيم : ۲۵۸۴ ، كتاب عتق تا كتاب تدبير ، ۱۰۴۲ ق .

( ۴۴۰)محمد امين حسينى اهوازى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه اى از الكافى در نزد محمد امين حسينى اهوازى، قرائت و تصحيح شده و او نشان

.

بلاغ بر آن نوشته است . ⁽¹⁾

( ۴۴۱)محمد امين شهركى شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۰۵۲۲ ، فروع از اول تا اواخر حج ، ۱۰۸۲ق ، مقابله و تصحيح شده . ⁽²⁾

( ۴۴۲)محمد امين (قرن ۱۱ و ۱۲ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۷۹۰ ، ۱۱۰۰ق . ⁽³⁾۲ . يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۱۵۲۱ ، فروع ، نسخ ، محمد امين ، قرن ۱۱ق . ⁽⁴⁾

( ۴۴۳)محمد باقر بن ابو القاسم شهميرزادى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۲۹۹۶ ، اصول ، ۱۰۷۷ق . ⁽⁵⁾

( ۴۴۴)محمد باقر بن خلف بن سراج الدين بن نصر اللّه دزمارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۱۲۷۰ ، فروع ، ۱۰۴۱ق . ⁽⁶⁾

.

( ۴۴۵)محمد باقر بن سلطان محمود ⁽¹⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اردكان ، حوزه علميه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۱۰۶ ، طهارت تا آخر جهاد ، رمضان ۱۰۹۷، نشان بلاغ شيخ حر را دارد . ⁽²⁾

( ۴۴۶)محمد باقر بن على نجار نجفى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه حجتيه ، نسخه شماره : ۵۱۰ ، ۱۱۰۰ق . ⁽³⁾

( ۴۴۷)محمد باقر بن غازى قزوينى ⁽⁴⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :نسخه اى از الكافى ـ شامل: اصول تا آخر كتاب العشرة ، تحرير على بن شرف الدين، در غره صفر ۹۸۷ ـ دوبار در قزوين نزد برادرش خليل بن غازى قزوينى در جمادى الاولى ۱۰۵۳ و جمادى الثانى ۱۰۶۸ مقابله و تصحيح نموده و برادرش به وى نشان بلاغ و سماع نوشته است . ⁽⁵⁾

( ۴۴۸)محمد باقر بن محمدكاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۰۱۹۰ ، كتاب طلاق تا پايان ايمان ونذور وكفارات، نسخ ، ۲۸۲ برگ . ⁽⁶⁾

.

( ۴۴۹)محمد باقر بن محمد تقى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۲۱۰۸ ، اصول ، ۱۰۹۷ق ، تصحيح و مقابله شده ظاهرا نزد مجلسى دوم ، با حواشى از مجلسى اول و دوم و ملا رفيعا و هاشم و مرتضى و «ا م ن» و . . . ⁽¹⁾

( ۴۵۰)محمد باقر بن محمد حسين ⁽²⁾(شاگرد سيد جزايرى) (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دكتر على اصغر مهدوى ، نسخه شماره : ۸۲۷ ، روضه ، قرن ۱۲ق . ⁽³⁾

( ۴۵۱)محمد باقر بن محمد حسين شوشترى (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۷۰۹۰ ، از اوائل كتاب ايمان تا پايان كتاب طهارت ، نسخ ، قرن يازدهم، برخى از اوراق معلق به حواشى ، اواخر نسخه توسط محمد باقر بن محمد حسين شوشترى و يكى از شاگردانش در دهه سوم ذى قعده ۱۱۳۴ تصحيح و مقابله شده است، ۲۴۴ برگ . ⁽⁴⁾

( ۴۵۲)محمد باقر بن محى الدين موسوى حسنى حسينى علوى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۱۰۱۶ ، فروع (ديات) و روضه ، شنبه ۷ رجب ۱۰۱۴ق ، مدرسه رضويه شيراز . ⁽⁵⁾

.

( ۴۵۳)محمد باقر حافظ بن محمد حافظ (قرن ۱۱ ق)كاتبِ چهار نسخه از الكافى :۱ . رشت ، شاد قزوينى ، نسخه شماره : بدون شماره ، اصول ، ۱۰۳۴ و ۱۰۳۵ق . ⁽¹⁾۲ . تهران ، سلطنتى (كاخ گلستان) ، نسخه شماره : ۱۲۴۵ ، اصول ، ۱۰۴۵ق . ⁽²⁾۳ . تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۱۵۷۳/ع ، روضه ، ۱۰۴۷ق . ⁽³⁾۴ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۵۷۹۴ ، فروع از صلاة تا پايان نكاح ، ۱۰۶۶ق ، «۸۱۸ صفحه» ۴۰۹ برگ ⁽⁴⁾

( ۴۵۴)خاتم المجتهدين محمد باقر خراسانى سبزوارى ⁽⁵⁾(قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :حسين بن حاجى محمد ترشيزى كاشمرى مشهدى ، نسخه اى از الكافى را در سال ۱۰۹۴ق ، تحرير و در سال ۱۰۹۶ نزد محمد مهدى بن مصطفى قرائت و تصحيح نموده و قارى به وى اجازه نقل روايت داده و تصريح نموده كه خود وى از خاتم المجتهدين محمد باقر خراسانى نقل روايت مى كند . ⁽⁶⁾

( ۴۵۵)مولى محمد باقر طبرسى مازندرانى غروى (م ۱۲۰۴ ق)مدرس الكافى :طبرسى مدرس الكافى بوده و علامه سيد محمد حسن بن عبدالرسول زنوزى خويى (صاحب رياض الجنة) در نجف نزد وى بخشى از اصول الكافى را قرائت نموده چنانچه خود در رياض الجنه گويد:

.

«وكان المترجم من الفضلاء العلماء في المشهد الغروي» . و قال : «و قرأتُ عليه فيها كتباً من كتاب أصول الكافي تأليف الإمام ثقه الإسلام الكليني . وكان أديباً شاعراً لطيف الذوق حسن الكلام قوي المنطق جيّد القريحة كريم الطبع . وتوفي في النجف الأقدس في سنة ۱۲۰۴ الهجري الهلالي» . ⁽¹⁾

( ۴۵۶)سيد محمد باقر عاملى پيشنماز (قرن ۱۱ ق)مصحح نسخه اى از الكافى :در پايان نسخه اى از الكافى آقا حسين خوانسارى (م ۱۰۹۹ ق) و شيخ حرّ عاملى ـ در سال ۱۰۸۷ ق ـ براى وى اجازه نقل روايت نوشته اند . ⁽²⁾

( ۴۵۷)محمد باقر (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :عالمى به نام محمد باقر نسخه اى از الكافى را در قزوين مقابله و تصحيح و در روز ۵ شنبه ۱۲ محرم ۱۰۷۰ به پايان رسانده است . ⁽³⁾

( ۴۵۸)محمد باقر موسوى گويا حجة الاسلام شفتىحاشيه نويس الكافى :در حاشيه نسخه شماره ۲۲۰۳ ، كتابخانه آيت اللّه مرعشى ـ شامل فروع از طهارت تا آخر حج ـ حاشيه هايى با امضاى «محمد باقر موسوى» ، تحرير شده ، كه گويا همان حجة الاسلام شفتى اصفهانى است . ⁽⁴⁾

.

( ۴۵۹)محمد بن آقا مير افراسياب (قرن ۱۲ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مسجد اعظم ، نسخه شماره : ۱۶۲۰ ، اصول تا پايان كتاب الحجة ، جمعه ۸ ربيع الاول ۱۱۰۰ق . ⁽¹⁾

( ۴۶۰)محمد بن ابو القاسم موسوى (قرن ۱۳ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۶۳۰ ، اصول تا پايان روضه ، ۱۲۵۶ق . ⁽²⁾

( ۴۶۱)محمد بن احمد بن سيد ناصر الدين حسينى حلّى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ چهار نسخه الكافى :۱ . شيراز ، نورالدين هاشمى حسينى ، نسخه شماره : بدون شماره ، حدود تا روضه ، ربيع الثانى ۹۵۶ ق. ⁽³⁾۲ . قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۱۴۲۹، كتاب حدود و ديات و روضه، چهار شنبه ۲۵ ربيع الثانى ۹۵۶ . ⁽⁴⁾۳ . قائن ، كتابخانه مدرسه جعفريه ، نسخه شماره : ۴۸ ، از معيشت تا آخر طلاق، ۱۰ رجب ۹۶۴ . ⁽⁵⁾۴ . قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۳۸۲۰ ، فروع از نكاح تا ايمان و نذور و كفارات و كتاب الروضة ، ۲۳ شوال ۹۸۰ق . ⁽⁶⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۳۳۸

تصوير ش (۲۳) كافى به خط محمد بن احمد بن سيد ناصر الدين حسينى حلّى، تحرير سال ۹۵۶

.

( ۴۶۲)ناصر الدين محمد بن احمد بيدستانى تونى، نصر تونى (قرن ۱۱ ق) ⁽¹⁾مدرس الكافىناصر الدين محمد تونى خراسانى مشهور به نصر تونى ، از دانشمندان قرن يازدهم است او مدتى ساكن مشهد بوده و كتاب الكافى كلينى و من لا يحضره الفقيه و خلاصه الرجال علامه حلى را تدريس مى نموده است و از مولى محمد استر آبادى روايت مى كند . يكى از شاگردان تونى ، تاج الدين اسماعيل بن محمد مازندرانى قزوينى است . كه هر سه كتاب را نزد او درس گرفته است و بعد از آن استادش اجازه روايت آنها را در ذى القعده ۱۰۳۴ به وى صادر نموده است . مرحوم شيخ آغا بزرگ تهرانى اين اجازه را رؤيت نموده ـ ولى در نسخه اى كه وى رؤيت كرده قسمت آخر اجازه از بين رفته بود ـ لذا آن را در شرح حال مازندرانى نقل نموده لكن نام مجيز را نياورده است . ۲ در اجازه نصر تونى تصريح شده كه او الكافى را تدريس مى كرده با اين لفظ: «و قد قراء علىّ فى أيام اقامته فى المشهد المقدس الرضوى ـ على مشرفه الف الف صلوة و تحية ـ قرائة تشهد له بحسن الالتفات و المبالغه فى طلب النكات ، و كان ـ وفقه اللّه لمرضاته ـ يسأل فى أثناء البحث عمّا يشتبه عليه و ما هو مظنة الاشتباه ، ليفحص عنه فحصاً يتحقق معه معرفته ليكون على بصيرة هو و من يأخذ عنه . فمن جملة مقروءاته كتاب الكافى، للشيخ الامام الناقدة الجهبذة المحدث الثقة عمدة الاسلام المشهور بين الخاص و العام ابى جعفر محمد بن يعقوب الكلينى و هو يشتمل على ثلثين

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۳۴۴

تصوير ش (۲۴) اجازه نصر تونى به تاج الدين اسماعيل مازندرانى، بعد از قرائت كافى نزد وى

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۳۴۶

تصوير ش (۲۵) صفحه دوم اجازه نصر تونى به تاج الدين اسماعيل مازندرانى

.

كتاباً و كان قد قرأه من أوله الى آخره كما ذكر» . ⁽¹⁾يكى ديگر از شاگردان تونى، مسعود بن يونس مازندرانى است . كه الكافى را نزد وى قرائت نموده و تونى برايش در سال ۱۰۳۷ ق، اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽²⁾نصر تونى دو نسخه از الكافى را نيز تحرير نموده با اين مشخصات: ۱ . مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۰۱۱۶ ، فروع از صلاة تا حج ، ۱۰۱۶ق ، در مكه . ⁽³⁾۲ . تهران ، دانشگاه تهران ، نسخه شماره : ۱۴۵۹ ، كتاب الدعاء و العشرة ، ۷ رجب ۱۰۱۷ق . ⁽⁴⁾همچنين نسخه اى از الكافى ـ فروع و روضه ـ توسط محمد يونس همدانى با نسخه آخوند نصر اللّه تونى خراسانى مقابله و تصحيح شده است . ⁽⁵⁾

( ۴۶۳)جلال الدين محمد بن احمد ⁽⁶⁾(قرن ۱۰ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۲۷۹ ، اصول (كتاب ايمان و كفر تا آخر فضل القرآن) و فروع (كتاب زكات و صوم و اعتكاف) ، ۹۸۱ و ۹۸۲ق . ⁽⁷⁾۲ . يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۲۸۸ ، ۹۸۵ق . ⁽⁸⁾

( ۴۶۴)محمد بن احمد مزيدى ⁽⁹⁾(قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، كتابخانه علامه طباطبايى ، نسخه شماره : ۱۰۸۰ ، از حدود تا آخر ديات، ۹۵۳ . ⁽¹⁰⁾

.

( ۴۶۵)محمد بن اسحاق نجفى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* لاهور ، دانشگاه پنجاب ، نسخه شماره : ۲۰۸ ، ۱۰۳۵ ق . ⁽¹⁾

( ۴۶۶)رضى الدين محمد بن اسد اللّه زوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۵۹۰ ، اصول از ايمان و كفر تا فضل القرآن ، ۱۲ شوال ۱۰۲۹ق . ⁽²⁾

( ۴۶۷)محمد بن اسداللّه (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* يزد ، كتابخانه مدرسه خان ، نسخه شماره : ۵۹ ، از كتاب حج تا عقيقه ، غره صفر ۱۰۷۲ ق . ⁽³⁾

( ۴۶۸)جمال الدين محمد بن امير مظفر فيروزكوهى (قرن ۱۱ ق)مصحح الكافى :امير جمال الدين محمد بن امير مظفر فيروز كوهى معروف به دريابارى فيروز كوهى (با نشان مهر «جمال الدين بن مظفر حسينى» و «پيرو دين نبى جمال الدين الحسينى بن مظفر») الكافى را نزد علامه مجلسى قرائت نموده و علامه براى وى در جمادى الثانى ۱۰۸۸، نشان انهاء نوشته و اجازه نقل روايت داده است . ⁽⁴⁾

( ۴۶۹)محمد بن بهاء الدين محمود اسفرائينى (قرن ۹ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، سپهسالار ، نسخه شماره : ۵۴۷۷ ، بخش اصول و فروع تا آخر الجنائز، صفر ۸۵۲ . ⁽⁵⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۳۷۷

تصوير ش (۲۶) نشان انهاء و اجازه روايتى جمال الدين محمد بن امير مظفر فيروز كوهى از علامه مجلسى، در پايان نسخه كافى

.

( ۴۷۰)مير محمد بن تاج الدوله طالقانى عبد العظيمى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مركز احياء ميراث اسلامى ، نسخه شماره : ۲۵۳۰ ، فروع از نكاح تا پايان و روضه ، دهه اول ربيع الاول ۱۰۵۷ق ، با تصحيح و حواشى . ⁽¹⁾

( ۴۷۱)صفى الدين محمد بن جلال الدين هرندى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، شاه چراغ ، نسخه شماره : ۱۲۷ ، فروع از زكات تا آخر و روضه ، ۱۰۲۸ و ۱۰۲۹ ق . ⁽²⁾

( ۴۷۲)محمد بن حاج حسن خيامى (قرن ۱۲ ق)كاتبِ دو نسخه از الكافى :۱ . يزد ، وزيرى ، نسخه شماره : ۱۶۵۵ ، روضه ، نسخ ، محمد بن حاجى حسن ، ۱۱۲۱ق ، ۹۵ برگ . ⁽³⁾۲ . تهران ، دانشكده حقوق ، نسخه شماره : ۲/۲ ـ ب ، فروع از كتاب المعيشة تا پايان ، ۱۱۳۶ق . ⁽⁴⁾

( ۴۷۳)محمد بن حسام مشرقى كربلايى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، كتابخانه علامه طباطبايى ، نسخه شماره : ۱۰۴ ، فروع صيد تا آخر قضا، ۱۰۰۸ . ⁽⁵⁾

.

( ۴۷۴)بهاء الدين محمد بن حسن اصفهانى مشهور به فاضل هندى (قرن ۱۲ ق)مصحح الكافى :به ضميمه نسخه اى از الكافى دانشمندى به فاضل هندى و پدرش در سال ۱۰۹۲ ق اجازه نقل روايت نوشته ⁽¹⁾و فاضل هندى هم در اول نسخه اى ديگر از الكافى براى كاتب نسخه ـ احمد بن جمال الدين حسينى حلى ، رمضان المبارك ۱۱۲۴ق ـ اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽²⁾

( ۴۷۵)محمد بن حسن بن حاجى محمد حافظ اسيرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : ۷۲۰۱ ، ۲۱ محرم ۱۰۹۷ق . ⁽³⁾

( ۴۷۶)محمد بن حسن شيروانى، مدقق شيروانى، ملا ميرزا (م ۱۰۹۸ ق) ⁽⁴⁾مصحح الكافى :مدقق شيروانى در نسخه اى از الكافى براى فرزندش ملا حيدر على شيروانى، در روز پنج شنبه ۱۶ شعبان ۱۰۷۵ ق، اجازه نقل روايت نوشته است . ⁽⁵⁾خليل بن على بيگ حسينى تونى، نيز الكافى را در اصفهان در سال ۱۰۶۸ ق نزد استادش ميرزا محمد شيروانى، مقابله و تصحيح نموده است . ⁽⁶⁾محمد طالب قمى، نيز نسخه اى از الكافى ـ اصول و فروع ـ را نزد محمد بن حسن مدقق شيروانى مقابله نموده و شيروانى براى وى نشان بلاغ نوشته و اجازه نقل روايت داده است . ⁽⁷⁾

.

( ۴۷۷)محمد بن حسن قشميرىكاتبِ نسخه اى از الكافى :۱ . هند ، خدا بخش : ۲۶۰ ، جلد دوم از كتاب طهارت تا كتاب معيشت محمد بن حسن قشميرى ، ۱۱۰۵ ق . ⁽¹⁾۲ . هند ، خدا بخش : ۲۶۱ ، جلد سوم از كتاب نكاح تا كتاب أيمان ونذور ، محمد بن حسن قشميرى ، ۱۱۰۷ ق . ⁽²⁾

( ۴۷۸)محمد بن حسين بن محمد معلم شيرازى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :محمد معلم شيرازى ، نسخه اى از الكافى (اصول از آغاز تا جهاد از فروع) را در سال ۱۰۲۹ق ⁽³⁾، كتابت نموده و سپس آن را چهار بار مقابله و تصحيح كرده است: ـ بار اول در مكه با نسخه ميرزا محمد على بن ابراهيم استرآبادى مكى ؛ ـ بار دوم با چند نسخه در مكه مقابل كوه ابى قبيس در خانه اى در صفا ؛ ـ بار سوم در حيدر آباد در رمضان ۱۰۳۰ ق ؛ ـ بار چهارم در حيدر آباد در شوال ۱۰۴۳ . فضل اللّه بن محب اللّه دستغيب حسينى شيرازى در شيراز، ملاحظه و مقابله هاى معلم شيرازى و صحت آنها را، گواهى نموده است . معلم شيرازى همچنين در نسخه خود، حاشيه هايى را به نقل از نسخ معتبره در حيدر آباد، تحرير و در ذيقعده ۱۰۴۱، كتابت حواشى را به پايان رسانده است . ۴

.

( ۴۷۹)محمد بن حسين سياطى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* شيراز ، ملى فارس ، نسخه شماره : ۲۲۰ ، فروع از نكاح تا ايمان ، ۱۰۹۰ ق . ⁽¹⁾

( ۴۸۰)محمد بن حسين طاهر (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى : ۲۳۵۶۶ ، نسخه از ابتدا ناقص وموجودى از آخرين صفحه كتاب عشرت تا پايان كتاب زكات ، نسخ۱۰۰۱ ق، ۱۵۴ برگ . ⁽²⁾

( ۴۸۱)حاجى محمد بن حمزه بن ميران بن تابعى حسينى طالقانى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* اردكان ، حوزه علميه امام صادق عليه السلام ، نسخه شماره : ۷ ، طهارت تا آخر طلاق ، ۱۰۸۷ ق، تصحيح شده و نشان بلاغ دارد . ⁽³⁾

( ۴۸۲)محمد بن خواجه شاه على قاينى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۳۰۵۲ ، فروع و روضه ، ۱۰۷۳ ق ، در مشهد رضوى، داراى نشان هاى بلاغ از شيخ حر عاملى . ⁽⁴⁾

( ۴۸۳)ميرزا محمد بن خواجه علاء الدين سبزوارى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ دو نسخه الكافى :۱ . قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۳ ، اصول تا العشرة ، ۱۰۷۱ق . ⁽⁵⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۴۳۵

تصوير ش (۲۷) كافى به خط محمد بن خواجه شاه على قاينى، تحرير سال ۱۰۷۳ ق

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۴۳۷

تصوير ش (۲۸) صفحه ديگرى از كافى به خط محمد بن خواجه شاه على قاينى

.

۲ . تهران ، مجلس شوراى اسلامى ، نسخه شماره : مجموعه طباطبايى ۴۷۰، فروع از طهارت تا معيشت ، ۱۰۹۳ ق . ⁽¹⁾

( ۴۸۴)محمد بن رضا مايلى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، مدرسه فيضيه ، نسخه شماره : ۵۸۷ ، فروع تا اواخر كتاب الحج ، بدون تاريخ كتابت . ⁽²⁾

( ۴۸۵)نور الدين محمد بن رفيع الدين محمد نائينى (قرن ۱۱ ق) ⁽³⁾كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، گوهرشاد ، نسخه شماره : ۲۳۱ ، روضه ، ۱۰۸۸ق ، بلاغ به خط علامه مجلسى . ⁽⁴⁾

( ۴۸۶)صدر الدين محمد بن زين العابدين حسينى عاشورى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* قم ، گلپايگانى ، نسخه شماره : ۹/۵/۷۱۹ ، فروع (طهارت تا حج) ، ۱۰۶۵ق ـ ۱۰۷۴ق ، در حاشيه تصحيح شده و علامت بلاغ دارد . ⁽⁵⁾

( ۴۸۷)قطب الدين محمد بن سعد الدين محمد غفارى ساكن غرى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* كرمانشاه ، كتابخانه خاندان ميبدى ، نسخه شماره : ۵۲ ، از كتاب ايمان و كفر تا آخر اصول ، سلخ محرم ۱۰۲۱ . ⁽⁶⁾

.

M۴۹۹۷_T۱_File_۵۱۴۳۴۵۶

تصوير ش (۲۹) كافى به خط نور الدين محمد بن رفيع الدين محمد نائينى، تحرير سال ۱۰۸۸ ق

.

( ۴۸۸)محمد بن سعد طريحى (قرن ۱۰ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، فرهنگ و هنر ، نسخه شماره : ( ز ـ ۲ ) ، فروع (طهارت تا معيشت) ، ۹۹۰ تا ۹۹۳ق . ⁽¹⁾

( ۴۸۹)ضياء الدين محمد بن شاه مرتضى كاشانى ⁽²⁾(قرن ۱۱ ق)كاتبِ و مصحح الكافى :* قم ، مرعشى ، نسخه شماره : ۱۳۶۰۶ ، فروع ، پنج شنبه ۱۴ جمادى الاولى ۱۰۳۵، كاتب نسخه را تصحيح كرده است . ⁽³⁾

( ۴۹۰)محمد بن شرف الدين حسين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* بيدگل ، مجتهد الزمان بيدگلى : ۱۸ ، كتاب روضه ، سال ۱۰۳۹ . ⁽⁴⁾

( ۴۹۱)تقى الدين محمد بن شيخ زاهد گيلانى سالوكدهى (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* مشهد ، آستان قدس رضوى ، نسخه شماره : ۱۴۲ ، اصول از باب طينة المؤمن و الكافر تا پايان كتاب العشرة ، آخر جمادى الثانى ۱۰۶۹ق . ⁽⁵⁾

( ۴۹۲)بهاء الدين محمد بن عبد الحسين (قرن ۱۱ ق)كاتبِ نسخه اى از الكافى :* تهران ، ملى تهران ، نسخه شماره : ۷۱۵/ع ، اصول و روضه ، ۱۰۵۴ق . ⁽⁶⁾

.