پژوهشکده حج و زیارت در یک نگاه

مشخصات كتاب

پژوهشكده حج و زيارت در يك نگاه

گردآورنده:مركز تحقيقات حج

ناشر:مشعر

محل نشر:تهران

اشاره

طليعه كلام

حج، يكى از اركان دين مبين اسلام است كه داراى ابعاد گسترده عبادى، سياسى، اجتماعى و اقتصادى مى‌باشد. در پس مناسك حج، رازها و رمزهايى نهفته است كه اگر به دقت نگريسته شود، مى‌تواند بسيارى از مشكلات فراروى امت اسلامى را مرتفع كرده و زمينه‌هاى رشد و تعالى آن را فراهم سازد. حضور ميليونى مسلمانان از سراسر عالم اسلامى در كنگره عظيم حج، فرصتى را رقم مى‌زند كه عليرغم تفاوت‌هاى موجود مذهبى و نژادى در ميان مسلمانان، در پرتو توحيد اختلافات رنگ باخته و زمينه‌هاى همگرايى تقويت شود.

در اين ميان، تنوع، جامعيت، پويايى و گستره وسيع آموزه‌ها و مفاهيم حج، نياز به توجهى ويژه و اهتمامى جدى دارد. از اين رو، ضرورى است كه انديشمندان و محققين اسلام‌شناس و متبحّر در تخصص‌ها و دانش‌هاى روزآمد گردهم آمده و با تشريك‌مساعى، گام‌هاى بلندى در كشف هرچه بيشتر و اعتلاى روزافزون اين وديعه الهى بردارند.

از سوى ديگر، مفهوم زيارت با وسعت معنايى و افق بلندى كه در انديشه شيعى دارد، مى‌تواند كاركردهاى ممتاز و برجسته‌اى در عمق بخشى فرهنگ اسلام و اهل بيت (عليهم السلام) ايجاد كند. فهم درست زيارت و شناخت صحيح ظرفيت‌ها و كاركردهاى آن، در كنار نقش كانونى اماكن زيارتى در الصاق و گردهم‌آيى و هم‌گرايى مؤمنان از ديگر داشته‌هايى است كه قدردانى شايسته و بايسته آن در گرو كسب شناختى عالمانه از آن است.

در اين راستا پژوهشكده حج و زيارت مى‌كوشد تا با بهره‌مندى از ديدگاه‌ها و نظريات فرهيختگان حوزه و دانشگاه ابعاد مختلف حوزه حج و زيارت را واكاوى كرده، موجب اعتلاى فرهنگ حج و زيارت شود.

سطور پيش‌رو به اين اميد فراهم آمده است كه بازتاب‌دهنده تلاش‌هاى صورت گرفته در نظام مقدس جمهورى اسلامى به‌ويژه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت به منظور نگاه عالمانه و كارشناسانه به اين مهم از رهگذر تأسيس پژوهشكده حج و زيارت باشند.

پيشينه

هرچند «پژوهشكده حج و زيارت» نهادى تازه‌بنيان است، اما ريشه در مجموعه‌اى با نام «مركز تحقيقات حج» دارد كه در سال ١٣٧٠ به عنوان يكى از نهادهاى تابعه حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت تأسيس گرديد. اين مركز در مدت فعاليت خود علاوه بر ارائه كارشناسى‌هاى لازم، به ثمر رساندن پروژه‌هاى تحقيقات و انجام خدمات پژوهشى ارزشمند، در حوزه توليد آثار علمى توانست در ابعاد مختلف حج و زيارت بيش از هشتصد اثر به جامعه علمى كشور تقديم نمايد. مركز تحقيقات حج پس از سال‌ها تلاش علمى، توانست با كسب مجوز «شوراى گسترش آموزش عالى» در ٢١ اسفند ١٣٨٩ به «پژوهشكده حج و زيارت» ارتقا يابد. اين تحول، فرصتى به دست داد تا با ورود جدى‌تر به فضاى علمى و پژوهشى كشور و تطابق هرچه بيشتر با استانداردها و ضوابط مصوب وزارت علوم، تحقيقات و فناورى، زمينه براى نگاه علمى و تخصصى به دو مقوله مهم حج و زيارت، بيش از پيش فراهم آيد.

در تبيين فعاليت‌هاى پژوهشكده، به گذشته درخشان اين مجموعه نيز نيم نگاهى شده است.

اهداف

يك. توسعه و گسترش پژوهش در زمينه شناخت صحيح از ابعاد عبادى، سياسى، اجتماعى، اقتصادى و بين المللى حج؛

دو. ايجاد زمينه مناسب براى ارتقاى فعاليت‌هاى پژوهشى در زمينه حج و زيارت؛

سه. همكارى پژوهشى با مؤسسات آموزشى و پژوهشى كشور به منظور ارتقاى كيفيت فعاليت‌هاى پژوهشى؛

چهار. تقويت فرهنگ و بنيه‌هاى فكرى گردشگرى دينى؛

پنج. گسترش و توسعه مطالعات بين مذاهب اسلامى به منظور دستيابى به وحدت امت اسلامى.

وظايف

يك. بررسى و شناسايى نيازهاى پژوهشى؛

دو. انجام طرح‌هاى پژوهشى بنيادى، كاربردى، توسعه‌اى و ميدانى؛

سه. فراهم آوردن امكانات لازم و متناسب با فعاليت‌هاى پژوهشى مربوطه؛

چهار. برگزارى نشست‌ها و همايش‌هاى علمى - تخصصى، ملى و بين المللى؛

پنج. برگزارى دوره‌هاى آموزشى، پژوهشى، تحصيلات تكميلى و كوتاه‌مدت.

چشم‌انداز فرارو

پژوهشكده حج و زيارت در افق پيش‌روى خود، تبديل شدن به مركزى پويا و فعال در عرصه تحقيق و پژوهش و پشتيبانى كارشناسى از اقدامات مرتبط با عرصه حج و زيارت را مد نظر دارد.

اين پژوهشكده اميد واثق دارد با عنايات الهى و در ظل توجهات حضرت ولى عصر (عج) ، به مهم‌ترين و تخصصى‌ترين تأمين‌كننده مطالبات كارشناسى و پژوهشى نظام و حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت بدل گرديده و بتواند از علوم و دانش‌هاى نوين به منظور ارتقاى بهره‌ورى فعاليت‌هاى ناظر به اين دو حوزه حساس و حياتى استفاده نمايد.

همچنين اين انتظار مى‌رودكه در آينده به عنوان كانون مواجهه علمى و تخصصى با وهابيت و توليد آثار فاخر در دفاع از معتقدات اسلامى در برابر هجمه‌ها و شبهات اين فرقه عمل نموده و به محلى براى آمدوشد نخبگان و فرهيختگان اين حوزه و بهره‌مندى از نظرات كارشناسى آنان و خدمات‌رسانى پژوهشى به آنها بدل شود. همچنين با توجه به مجوزهاى دريافتى از وزارت علوم، تحقيقات و فناورى، در آينده نزديك تلاش خواهد شد گروه‌هاى علمى - پژوهشى پنج‌گانه با جذب اساتيد و فضلا به عنوان اعضاى هيئت علمى فعال‌تر گرديده و استانداردهاى علمى و پژوهشى به صورت حداكثرى در پژوهشكده حاكم گردد و در حوزه تربيت نيروهاى متخصص در اين زمينه نيز تلاش نمايد.

اركان ساختارى پژوهشكده

اشاره

اركان پژوهشكده عبارتند از: شوراهاى عالى، گروه‌هاى علمى و كتابخانه.

١. شوراهاى عالى

در اساسنامه پژوهشكده از نقش اساسى دو شوراى: هيئت امناى پژوهشكده و نيز شوراى پژوهشى در تصميم‌گيرى‌هاى كلان يادشده و اختيارات قابل‌توجهى به آنها سپرده شده است.

هيئت امناى پژوهشكده وظيفه ترسيم سياست‌هاى كلان پژوهشكده را به عهده دارد.

شوراى پژوهشى نيز وظيفه بررسى و تأييد طرح‌هاى پژوهشى و در مجموع نظارت علمى بر فعاليت‌هاى پژوهشكده را به عهده دارد.

٢. گروه‌هاى علمى

اشاره

پژوهشكده از پنج گروه علمى - پژوهشى مصوب وزارت علوم به شرح زير تشكيل شده است:

تاريخ و سيره

اخلاق و اسرار حج

مطالعات اجتماعى حج

كلام و معارف حج

فقه و حقوق حج

به منظور فعاليت بايسته گروه‌هاى پژوهشى، چشم‌انداز ترسيمى براى آنان داراى ويژگى‌هاى زير مى‌باشد:

١. ارائه پژوهش‌هاى فاخر در ابعاد مختلف حج و زيارت؛

٢. تبديل شدن به مرجع و قطب پژوهش‌هاى علمى در موضوع حج و زيارت؛

٣. حضور فعال در جشنواره‌ها و محافل علمى كشور؛

۴. تعامل گسترده با مراكز علمى و پژوهشى كشور؛

۵. تعامل فعال با مراكز پژوهشى جهان اسلام در موضوع حج و زيارت؛

۶. تببين ابعاد و ظرفيت‌هاى حج در عرصه تخصصى علوم اسلامى؛

٧. تربيت و به كارگيرى اعضاى هيئت علمى پژوهشى متخصص و باتجربه علمى بالا در معارف حج و زيارت.

گروه‌هاى فوق وظيفه تحقيق در دو سطح كاربردى و بنيادين را در حوزه حج و زيارت به عهده دارند كه ضوابط سطح پژوهش‌ها مطابق با معيارهاى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى است. در ادامه به معرفى تفصيلى‌تر گروه‌ها پرداخته مى‌شود:

١-٢. گروه تاريخ و سيره

يك. اهداف گروه

تحليل تاريخ اسلام متناسب با نياز روحانيون كاروان‌ها و زائران؛

تبيين تاريخ فرق ومذاهب اسلامى در راستاى نيازهاى روحانيون كاروان‌ها و زائران؛

معرفى شخصيت‌هاى دينى - سياسى مكه، مدينه، عراق، سوريه و مصر؛

پژوهش پيرامون اماكن زيارتى و آثار اسلامى؛

توليد آثارى مرتبط با مناسبت‌هاى ايام حج و عمره.

دو. مهم‌ترين آثار منتشر شده از سوى گروه

١. مدينه‌شناسى, سيدمحمد باقر نجفى؛

٢. آثار اسلامى مكه و مدينه, رسول جعفريان؛

٣. حج‌گزارى ايرانيان, خانم اسرا دوغان؛

۴. حجه الوداع، حسين واثقى؛

۵. تاريخ امامان ائمه بقيع (عليهم السلام) محمدصادق نجمى؛

۶. تخريب و بازسازى بقيع به روايت اسناد، سيد على قاضى عسكر.

سه. اهم طرح‌ها و پژوهش‌هاى در دست انجام گروه

١. تأليف كتاب نقباء مكه و مدينه؛

٢. بررسى مزارات اهل بيت در سوريه؛

٣. پژوهشى پيرامون مخطوطات حج؛

۴. پژوهشى پيرامون تاريخ مناسبات ايران و حجاز؛

۵. نگارشى پيرامون زيارت دوره ويژه مكه؛

۶. ترجمه مرقد العقيله زينب - سيد مرتضى سيفى -؛

٧. ترجمه بقيع الغرقد - سجادى‌پور و مجتبى باقرى -؛

٨. پژوهشى پيرامون جدول تاريخى سيره پيامبر اكرم (ص) ؛

٩. ترجمه كتاب خيبر؛

١٠. پژوهشى در خصوص مساجد خاص؛

١١. ترجمه كتاب مشاهدنا و قبور اهل البيت (عليهم السلام) مشاعر الهيه؛

١٢. بررسى مزارات صحابه (مدفونان از صحابه در كشورهاى لبنان، تركيه، عراق، سوريه، اردن، مصر، تونس، عربستان، تاجيكستان، آذربايجان، تركمنستان و ايران و. . .) ؛

١٣. پژوهشى پيرامون سيره اهل بيت (عليهم السلام) در حج؛

١۴. ترجمه ضريح الامام على (ع) و مرقده، و الإمام على العريضى؛

١۵. تراجم تك‌نگارى زيارتگاه‌هاى عراق - سيد حسين اسحاقى؛

١۶. ترجمه مراقد المعارف - تأليف علامه حرز الدين، مترجم محمدمهدى فقيه بحرالعلوم؛

١٧. ترجمه مآثر الكبرياء فى تاريخ سامرا - تأليف شيخ ذبيح الله محلاتى؛

١٨. پژوهشى در خصوص موقوفات حج و عتبات عاليات؛

١٩. پژوهشى پيرامون جعفر كذّاب (توّاب) ؛

٢٠. بررسى اصحاب مدنى امام هادى و عسكرى (عليهما السلام) ؛

٢١. مشاهير مدفون در حرم‌هاى ائمه (عليهم السلام) ؛

٢٢. موقوفات ايرانيان در عتبات عاليات؛

٢٣. مشاهير مدفون در وادى السلام؛

٢۴. قيام‌هاى علويان در عراق و نقش آنان در بسط تشيع؛

٢۵. اصحاب و ياران و وكلاى ايرانى ائمه (عليهم السلام) ؛

٢۶. مهاجرت‌هاى تاريخى علماى ايران به عراق و مبارزه آنان با استعمار انگليس؛

٢٧. مكه و مدينه در هنگامه ظهور؛

٢٨. خويشاوندى با آل على (ع) - جواب به كتاب خويشاوندى با صحابه -؛

٢٩. تشيع در حجاز از آغاز تا قرن هشتم هجرى؛

٣٠. طبقات العلماء الشيعه فى الحجاز و مؤلفاتهم؛

٣١. نقد و بررسى رجال كتب ابن تيميه؛

٣٢. شيعيان مكه و مدينه از آغاز تا قرن چهار هجرى؛

٣٣. علويان مدفون در بقيع.

٢-٢. گروه اخلاق و اسرار

يك. اهداف

روشنگرى و تقويت اخلاق فردى و اجتماعى در راستاى حج و زيارت؛

تبيين آداب ظاهرى و باطنى حج و مسافرت هاى زيارتى؛

ايجاد و تعميق نگاه عرفانى و سيرو سلوكى به حج و زيارت عتبات؛

بيان اسرار، اشارات و لطايف معنوى حج و زيارت معصومين (عليهم السلام) ؛

تبيين آموزه هاى تربيتى حج و عمره و عتبات؛

تبيين موضوع سال با نگاه اخلاقى و سير و سلوكى.

دو. مهم‌ترين آثار منتشر شده از سوى گروه

١. صهباى حج, آيت الله جوادى آملى؛

٢. اسرار عرفانى حج, محمدتقى فعالى؛

٣. آداب سفر حج, سيد على قاضى عسكر؛

۴. حج برنامه تكامل, سيد محمد ضياء آبادى؛

۵. فرهنگ زيارت, جواد محدثى.

سه. اهم طرح‌ها و پژوهش‌هاى در دست انجام گروه

١. زيارت از ديدگاه علما و عرفاى فريقين؛

٢. ترجمه كتاب لو علموا لماتوا شوقا؛

٣. فرهنگ‌نامه زيارت و زيارتگاه‌ها؛

۴. آداب و اخلاق معاشرت؛

۵. بررسى ابعاد اخلاقى حج در انديشه مقام معظم رهبرى؛

۶. ويژگى‌هاى زيارت مطلوب؛

٧. پرسمان اسرار حج؛

٨. حج و حق الناس؛

٩. سب النبى (پيامدهاى حرمت‌شكنى از ديدگاه قرآن و حديث) .

٣-٢. گروه كلام و معارف

يك. اهداف

تبيين آموزه‌ها، باورها و مبانى اعتقادى شيعه و معارف اهل بيت (عليهم السلام) متناسب با نيازهاى زائران؛

مقابله با شبهات گروه‌هاى مخالف شيعه جهت مصون‌سازى معرفتى و عقيدتى زائران؛

تهاجم به مبانى فكرى و رفتارى وهابيت جهت جلوگيرى از تخريب باورها و عقايد زائران.

دو. مهم‌ترين آثار منتشر شده از سوى گروه

١. اكاذيب الوهابيه، صالح وردانى؛

٢. منهج ابن تيميه فى التوحيد - يحيى عبدالحسين الدوخى؛

٣. حقيقة المهدوية و الغيبة، يحيى عبدالحسين الدوخى؛

۴. التشيع و النص، سيد جاسم موسوى؛

۵. كالبدشكافى عقايد وهابيت، رحمت الله ضيايى/ حميد الله رفيعى؛

۶. نقدى بر كتاب ظاهره التكفير عند الشيعه، شاكر عطيه الضويحى؛

٧. توحيد و شرك در نگاه شيعه و وهابيت (پاسخ ناصرالدين غفارى) ، احمد عابدى.

سه. اهم طرح‌ها و پژوهش‌هاى در دست انجام گروه

١. اصلاح و بازنگرى كتاب الصوارم المحرقه؛

٢. مقارنه و تطبيق بين مبانى انديشه اماميه با وهابيت؛

٣. نقد مبانى كلامى وهابيان؛

۴. روش شناسى سلفيه در شبه قاره هند؛

۵. تحليل و بررسى مسند احمد بن حنبل؛

۶. دو انديشه در يك نگاه (پاسخ‌هاى كوتاه به شبهات وهابيت) ؛

٧. توحيد عبادى از نگاه شيعه و وهابيت؛

٨. امامت در سپهر انديشه شيعه؛

٩. رجعت از نگاه عقل و دين؛

١٠. مقالات موسوعه رد شبهات وهابيت؛

١١. التوحيد فى القرآن و روايات اهل البيت (عليهم السلام) ؛

١٢. النبوه فى آلقرآن و روايات اهل البيت (عليهم السلام) ؛

١٣. خطر وهابيت؛

١۴. نظريه حاكميت الهى؛

١۵. هزاران سؤال از وهابيت (۶ جلد) ؛

١۶. جايگاه حكومت اسلامى در جهان اسلام؛

١٧. توحيد، نبوت، امامت و معاد در مكتب اهل بيت (عليهم السلام) ؛

١٨. رد اهل سنت بر وهابيت (ترجمه كتاب‌هايى كه اهل سنت بر عليه وهابيت نوشته‌اند) ؛

١٩. توحيد اسماء و صفات (صفات خبريه) از دو منظر؛

٢٠. توحيد ربوبى از دو منظر؛

٢١. حرمت قبر نبى از منظر كلامى، فقهى؛

٢٢. نواصب؛

٢٣. مقامات و كرامات اوليا؛

٢۴. خطر وهابيت؛

٢۵. نقد تجسم‌گرايى وهابيت؛

٢۶. وهابيت و بدعت‌گرايى؛

٢٧. تناقضات وهابيت؛

٢٨. وهابيت، تكفير، ترور، و ايذاء مسلمين؛

٢٩. وهابيت و تهمت و تحريف و انكار حقائق؛

٣٠. وهابيت و غصب اموال موقوفه؛

٣١. وهابيت وتعصب و تحجر و جمود؛

٣٢. دشمنى وهابيت با اهل البيت (عليهم السلام) : ؛

٣٣. وهابيت و انكار منزلت انبياء و اولياء؛

٣۴. حيات برزخى از دو ديدگاه؛

٣۵. وهابيت و تعاليم اخلاقى كتاب و سنت؛

٣۶. نقد مبانى و روش‌شناسى كلامى وهابيان؛

٣٧. نقد مبانى و روش‌شناسى تفسيرى وهابيان؛

٣٨. نقد مبانى و روش‌شناسى رجالى وهابيان؛

٣٩. نقش وهابيت در تضعيف اسلام‌گرايى.

۴-٢. گروه مطالعات اجتماعى

يك. اهداف

جامعه شناسى تاريخ اسلام؛

تبيين ابعاد سياسى و اجتماعى حج و زيارت؛

آشنايى زائران با فضاى سياسى و اجتماعى عربستان, عراق و سوريه؛

بررسى جريان‌هاى سياسى و اجتماعى وهابيت؛

جامعه‌شناسى سياسى انديشه شيعه.

دو. مهم‌ترين آثار منتشر شده از سوى گروه

١. ابعاد سياسى و اجتماعى حج, محمدتقى رهبر.

٢. موسم بيدارى, سيد مهدى عليزاده موسوى.

٣. حج و بيدارى اسلامى, محسن محمدى.

۴. مبانى دينى و سياسى برائت از مشركين, سيد جواد ورعى.

۵. راه وحدت امت اسلامى, سيد شرف الدين موسوى جبل عاملى, ترجمه احمد صادقى اردستانى.

سه. اهم طرح‌ها و پژوهش‌هاى در دست انجام گروه

١. ظرفيت‌هاى تبليغى حج؛

٢. انديشه سياسى و اجتماعى امام خمينى (قدس سره) در حج؛

٣. انديشه سياسى و اجتماعى مقام معظم رهبرى (حفظه الله) در حج؛

۴. حج و انقلاب اسلامى؛

۵. كاركردهاى حج در عرصه بين الملل با تمركز بر بيدارى اسلامى؛

۶. حج و تقريب؛

٧. حج و ارتباطات ميان‌فرهنگى؛

٨. حج و بيدارى اسلامى در انديشه مقام معظم رهبريحفظه الله؛

٩. جامعه شناسى زيارت؛

١٠. تفسير نمادهاى حج؛

١١. ظرفيت‌هاى حج و زيارت در مبارزه با تهاجم فرهنگى؛

١٢. تحليل مردم شناسانه مناسك حج؛

١٣. حج و تمدن اسلامى؛

١۴. جامعه‌شناسى سياسى وهابيت؛

١۵. ژئوپولوتيك (جغرافياى سياسى) تشيع؛

١۶. جامعه شناسى عاشورا؛

١٧. ريزش‌ها و رويش‌ها در تاريخ صدر اسلام؛

١٨. حج و فلسطين؛

١٩. بررسى تاريخى اثرپذيرى نهضت‌هاى اسلامى از حج؛

٢٠. جايگاه حج در سياست خارجى؛

٢١. كاركردهاى سياسى و اجتماعى برائت از مشركين در حج؛

٢٢. راه‌هاى ايجاد تعامل بيشتر بين بعثه‌هاى كشورهاى اسلامى؛

٢٣. آداب و رسوم مسلمانان در حج (تنوع فرهنگى مسلمانان در حج و زيارت) ؛

٢۴. معمارى و جلوه‌هاى هنر اسلامى در مكه و مدينه؛

٢۵. مقايسه مبانى مبارزاتى سلفيه و شيعه در بيدارى اسلامى؛

٢۶. مناسك جهان‌شمول حج؛

٢٧. جايگاه وهابيت در انديشه سياسى عرب؛

٢٨. وهابيت, غرب و مدرنيته؛

٢٩. وهابيت و بيدارى اسلامى؛

٣٠. مقايسه وهابيت با ساير فرقه‌هاى ساختگى استعمار؛

٣١. بررسى تاريخچه وحدت و تفرقه در طول تاريخ اسلام؛

٣٢. حج و ارتباطات آيينى؛

٣٣. كاركردهاى سياسى - اجتماعى سفرها و مكان‌هاى زيارتى؛

٣۴. حج و تجربه دينى؛

٣۵. بررسى فرهنگ شناسانه آداب و رسوم در سفرهاى زيارتى؛

٣۶. خاطرات و سيره سياسى - اجتماعى بزرگان در حج و زيارت؛

٣٧. حج و تهديدات جهان اسلام؛

٣٨. جامعه‌شناسى تاريخى آل سعود؛

٣٩. الگوى ارتباطات ميان فردى در حج؛

۴٠. ابعاد سياسى آيات الحج (ابعاد سياسى حج در آيات قران) ؛

۴١. حج و ارتباطات بين الملل، فرصت‌ها و تهديدها؛

۴٢. انديشه اجتماعى علامه طباطبايى در حج در الميزان؛

۴٣. فرهنگ حج (عوامل, موانع, شاخص‌ها) ؛

۴۴. فقه سياسى حج؛

۴۵. برائت از مشركان در عرف بين الملل بر اساس نظريه دشمن مشترك؛

۴۶. مقايسه تطبيقى توريسم و سفر مذهبى؛

۴٧. ظرفيت مناسك حج در ايجاد تقريب با تاكيد بر انديشه فقهى امام خمينى \؛

۴٨. حج و هويت تمدنى؛

۴٩. تحليل جامعه‌شناختى از مناسك حج؛

۵٠. ديپلماسى فرهنگى و حج؛

۵١. تلاقى عرفان و سياست در مناسك حج؛

۵٢. مقايسه تطبيقى نظام سياسى وهابيت و اهل تسنن؛

۵٣. حج و همگرايى اديان جهان؛

۵۴. حج در انديشه انديشمندان مسلمان؛

۵۵. حج و نظريه‌هاى قدرت در روابط بين الملل (قدرت نرم) ؛

۵۶. مقايسه تطبيقى حج با ساير تجمعات دينى اديان؛

۵٧. جامعه‌شناسى سياسى وهابيت.

۵-٢. گروه فقه و حقوق

اهداف

موضوع شناسى فقهى وحقوقى نسبت به اماكن و مسائل مربوط به حج و زيارت.

شناسايى و تعيين محورهاى پژوهشى در مورد ابعاد حقوقى و مناسك حج و زيارت.

نظارت علمى بر مناسك و پژوهش‌هاى انجام شده در راستاى جنبه‌هاى فقهى و حقوقى حج و زيارت.

برنامه‌ريزى و سياستگذارى در حوزه مباحث فقهى و حقوقى حج و زيارت.

اين گروه در زمره گروه‌هايى است كه هنوز به صورت جدى و فعال راه‌اندازى نشده و جذب اعضا و طراحى برنامه‌هاى قابل انجام در آن در دستور كار پژوهشكده قرار دارد.

٣. كتابخانه تخصصى

اشاره

از مهم‌ترين بخش‌هاى پژوهشكده مى‌توان به كتابخانه تخصصى آن اشاره نمود كه در زمان فعاليت مركز تحقيقات حج، تأسيس و تاكنون گسترش قابل توجهى پيدا كرده است؛ به طورى كه مى‌توان از آن به عنوان مهم‌ترين و تخصصى‌ترين كتابخانه فعال در زمينه حج و زيارت در كشور ياد كرد.

فهرست‌نويسى قريب به شانزده هزار جلد كتاب در اين كتابخانه، تجهيز آن به نرم‌افزارهاى جامع و روزآمد كتابدارى و قرار گرفتن اطلاعات كتب كتابخانه در معرض ديد كاربران اينترنتى بر روى پايگاه اطلاع‌رسانى lib. ir ، شرايط مساعدى را فراروى پژوهشگران اين حوزه براى بهره‌مندى از منابع و اسناد موجود در كتابخانه پديد آورده است.

همچنين شايان ذكر است كه PDF سازى كتب كتابخانه به منظور عرضه آن در فضاى مجازى و سهولت هرچه بيشتر در دسترسى مخاطبين، در دستور كار قرار گرفته است كه با روند مناسبى در حال پيگيرى است.

همچنين جديدترين آثارى كه در حوزه حج و زيارت منتشر مى‌شود، خريدارى و به محققان عرضه مى‌شود.

اهم فعاليت‌هاى انجام پذيرفته

اشاره

علاوه بر انجام پژوهش‌هاى توليدى و انتشار آن در قالب كتب و مقالات تخصصى كه فهرست آن در بخش معرفى اجمالى محصولات توليدى خواهد آمد، پروژه‌هاى مهم ديگرى در دستور كار پژوهشكده قرار گرفته است كه اهم آن چنين است:

١. انتشار نشريه‌هاى تخصصى ميقات عربى و فارسى و فصلنامه فرهنگ زيارت

تشار «فصلنامه ميقات فارسى» از پاييز سال ٧١ آغاز گرديده و تاكنون ٨٠ شماره از آن منتشر شده است. اين مجله به صورت تخصصى به موضوعات مرتبط با حج و زيارت پرداخته و مخاطبين خود را در ميان روحانيون، مديران و كارگزاران حج و عمره جستجو مى‌كند.

«دو فصلنامه ميقات عربى» نيز به منظور توليد محتواى لازم براى مخاطبان عرب‌زبان از سال ١۴١۵ه. ق انتشار آن آغاز شده و به زودى تعداد مجلدات منتشر شده از آن به عدد ۴٠ خواهد رسيد. فصلنامه‌هاى ميقات فارسى و عربى به صورت متمركز حوزه جغرافيايى كشور عربستان و تحولات مربوط به حج و زيارت و محتواى علمى مرتبط با آن را توليد و عرضه مى‌نمايد.

«فصلنامه فرهنگ زيارت» از ديگر توليدات پژوهشكده بوده كه اولين شماره آن به تابستان ١٣٨٨ بازمى‌گردد و تاكنون بيش از ده شماره از آن به علاقمندان عرضه گرديده است. اين فصلنامه با هدف تحت پوشش قراردادن مطالب مرتبط با زيارت و عتبات عاليات منتشر مى‌گردد.

از آنجا كه ارتقاى علمى و محتوايى اين نشريات مى‌تواند بسترساز پويايى پژوهشكده و فعال‌سازى پژوهشگران براى فعاليت جدى‌تر گردد، تقويت و حمايت آنها در دستور كار قرار دارد.

٢. كلان‌پروژه دانشنامه حج و حرمين شريفين

ضرورت نگاه تخصصى و علمى به حج و زيارت موجب گرديده تدوين مداخل اصلى اين حوزه در قالب دانشنامه حج و حرمين شريفين در دستور كار قرار گيرد. فرايند اجرايى اين كلان‌پروژه از سال ١٣٨٧ آغاز گرديده و پس از تدوين شيوه‌نامه‌ها و اساسنامه، كار تأليف مداخل آن پى گرفته شده است. تاكنون امور فنى و محتوايى ٣ مجلد آن نهايى و انتشار آن در حال پيگيرى است.

تعداد مدخل‌ها ٢۴٠٠ مدخل است كه در ١۵ جلد منتشر خواهد شد. در دانشنامه تعداد ٨۴ نفر مشغول فعاليت هستند.

٣. كلان‌پروژه موسوعه رد شبهات

به منظور پاسخ‌گويى متقن و علمى به شبهات وارده از سوى سلفيان و وهابيان بر باورهاى پيروان اهل بيت (عليهم السلام) موسوعه رد شبهات در دستور كار پژوهشكده قرار گرفته و اساسنامه، شيوه‌نامه و عناوين بيش از دويست شبهه تهيه گرديده است. با انجام اين پروژه، مجموعه مدونى در پاسخگويى به شبهات وهابيت فراهم خواهد آمد كه پاسخگوى نيازهاى محققان خواهد بود.

۴. برگزارى همايش‌ها و نشست‌هاى تخصصى

اشاره

از جمله وظايف و مأموريت‌هاى پژوهشكده كه از زمان فعاليت‌مركز تحقيقات حج پيگيرى مى‌شده است، ساماندهى همايش‌ها و نشست‌هاى تخصصى مرتبط با موضوع حج و زيارت است. از جمله اين همايش‌ها مى‌توان به موارد زير اشاره نمود:

١- ۴. همايش حج و جهانى‌شدن

اين همايش در اسفندماه ١٣٨٩ با حضور انديشمندان و فرهيختگان حوزوى برگزار گرديد. از آنجا كه امكانات و وسايل ارتباط جمعى جهان را به دهكده‌اى تبديل كرده است، كنگره حج با محوريت كعبه، در عرصه جهانى شدن مى‌تواند نقش مؤثرى ايفا كند. حضور نمايندگان مسلمان بيش از ۵٧ كشور اسلامى در مراسم حج، زمينه‌هاى همگرايى و جهانى كردن ارزش‌ها و آموزه‌هاى اسلامى را فراهم

مى‌كند. از اين رو، همايش حج و جهانى شدن توسط پژوهشكده و با اشراف نماينده محترم مقام معظم رهبرى در امور حج و زيارت برگزار گرديد.

مقالات ارسالى به اين‌همايش در كنار رهنمودها و توصيه‌هاى مراجع عظام تقليد، بسترهايى را براى پرداختن هرچه بيشتر كارشناسان به اين محور مهم فراهم نمود. در مجموع، مى‌توان همايش را در نيل به اهداف از پيش تعيين‌شده موفق ارزيابى نمود.

٢- ۴. همايش حج و اقتصاد

يكى از ابعاد مهم حج كه قرآن مجيد نيز آن را تأييد كرده است، منافع و ظرفيت‌هاى اقتصادى حج براى انسان‌ها است. با اين وجود، فعاليت علمى مناسبى در اين عرصه انجام نشده است. همايش حج و اقتصاد نخستين نشست پيرامون ابعاد اقتصادى حج بود كه در تاريخ ٢٢ تيرماه ١٣٩١ برگزار گرديد.

گزينش ٣٢ مقاله برتر از مجموع ٧۵ مقاله ارسالى به دبيرخانه همايش، و چاپ آنها در كتاب «مجموعه مقالات همايش حج و اقتصاد» ، منبع و مرجع علمى براى انجام پژوهش‌هاى بيشتر را در اختيار محققان قرار داده است.

٣- ۴. برگزارى نشست‌هاى تخصصى

در كنار همايش‌ها، نشست‌هاى تخصصى در قالب هم‌انديشى نيز در پژوهشكده حج و زيارت، برگزار مى‌گردد. در اين هم‌انديشى‌ها اساتيد و فرهيختگان حوزوى و دانشگاهى به مباحثى مى‌پردازند كه كمتر مورد توجه قرار گرفته است و با عنايت به اينكه شركت‌كنندگان در اين نشست‌ها نيز معمولاً متخصصان در موضوع نشست هستند، در تضارب آراء، مباحث ارزشمندى مطرح مى‌شود.

تاكنون موضوعاتى از قبيل حج و ديپلماسى عمومى، مقايسه ميان وهابيت و سلفى‌گرى، آينده‌پژوهشى حج، حج و ظرفيت‌هاى فرهنگى و. . . برگزار شده است.

۵. ساماندهى نظام جامع و سامانه مواجهه علمى با وهابيت

ضرورت مواجهه جدى با وهابيت و دفاع از كيان تشيع در مقابل شبهات مطروحه از سوى اين فرقه و فرصت‌هايى كه حج، براى شناخت و مقابله با تهديدات وهابيان در اختيار مى‌نهد، اين ظرفيت را به‌وجود آورده است كه پژوهشكده حج و زيارت به عنوان ستاد مقابله عالمانه و كارشناسى با وهابيت در كشور شناخته شود. بر اين اساس، نظام جامع مواجهه با وهابيت تدوين و با بهره‌گيرى از آراى انديشمندان به راهبردها و برنامه‌هاى عملياتى مقابله بااين فرقه بدل خواهد شد.

۶. ساير فعاليت‌هاى در دست انجام

١- ۶. تهيه بانك اطلاعات الكترونيك

با توجه به ضرورت حضور جدى‌تر پژوهشكده در عرصه‌هاى نوين اطلاع‌رسانى، بانك اطلاعات الكترونيك با قابليت‌ها و امكاناتى از جمله كتابخانه، سامانه پرسش و پاسخ، گالرى تصاوير و فيلم‌ها و. . . در دست پيگيرى است.

٢- ۶. تبديل محصولات پژوهشكده به نرم‌افزارهاى رايانه‌اى

آثار علمى و پژوهشى توليد شده در اين پژوهشكده با همكارى مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى (نور) و بعثه مقام معظم رهبرى (مدظله العالى) به صورت نرم‌افزارى و در قالب ده CD و DVD منتشر شده است. مهم‌ترين اين نرم‌افزارها عبارتند از: «مكتبة الحج» ، «احكام و مناسك حج» ، «سفرنامه و خاطرات حج» ، «عتبات عاليات» ، «زائر» و. . .

٣- ۶. كتابشناسى آثار پژوهشى مرتبط

در قالب پروژه «كتابشناسى حج و زيارت» تمامى كتب و منشورات مرتبط با موضوع حج و زيارت جمع‌آورى و نمايه‌زنى گرديده است و علاقمندان مى‌توانند با مراجعه به آن، با مراجعى جهت كتابشناسى توصيفى آثار در اين حوزه آشنا گردند. پروژه «نمايه آثار» نيز به كتابشناسى آثار منتشره در حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت از زمان تأسيس مركز تحقيقات حج تاكنون مى‌پردازد.

۴- ۶. حمايت از پايان‌نامه‌هاى مرتبط

از آنجا كه دانشجويان سطوح عالى حوزه و دانشگاه ظرفيت بسيار مناسبى براى پرداختن به مسائل ناكاويده حوزه حج و زيارت هستند، پژوهشكده، بخشى از توان خود را براى هدايت و حمايت از پايان‌نامه‌هايى كه در سطوح مختلف حوزه و دانشگاه در حال انجام است، قرار داده است. تاكنون نيز بيش از دويست و پنجاه پايان نامه در اين زمينه شناسايى شده است كه در مرحله ارزيابى قرار دارند.

برنامه‌هايى به منظور حمايت از نگارش پايان‌نامه در سطوح عالى حوزه و دانشگاه در موضوعات مرتبط با حج و زيارت در دست پيگيرى است.

معرفى اجمالى محصولات توليدى پژوهشكده

اشاره

گرچه براى احصاى خدمات و رهيافت‌هاى پژوهشى و تحقيقاتى صورت گرفته در حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت مى‌بايست كارنامه فعاليت‌هاى مركز تحقيقات حج را نيز در كنار اقدامات پژوهشكده از بدو تأسيس مورد بررسى قرار داد، ولى به منظور اختصارگويى و پرداخت انحصارى به اقدامات انجام پذيرفته از زمان آغاز رسمى فعاليت پژوهشكده (ابتداى ١٣٩٠) ، مى‌توان قريب به صد و بيست كتاب و ده‌ها مقاله را در زمره افتخارات پژوهشگران و مديران پژوهشكده در مدت زمان كوتاه فعاليت آن برشمرد.

نمودار موضوعى آثار

<نمايش تصوير

نمودار خطى آثار به تفكيك سالها

<نمايش تصوير