نسیم معرفت حج _ سیره و سخن اخلاقی و عرفانی بزرگان در مناسک حج

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : طاهري، سيدمحمود، ‏‫۱۳۵۰ -‏

‏عنوان و نام پديدآور : نسيم معرفت حج: سيره و سخن اخلاقي و عرفاني بزرگان در مناسك حج/ سيدمحمود طاهري.

‏مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر‏‫، ۱۳۹۱.‬

‏مشخصات ظاهري : ‏‫۵۱۱ص.‬

‏شابك : ‏‫۶۶۰۰۰ ريال‬‏‫: ‏‫978-964-540-386-5‬‬

‏وضعيت فهرست نويسي : فاپا

‏يادداشت : ‏‫كتابنامه: ص. [۴۹۷]-۵۱۱؛ همچنين به صورت زيرنويس.‬

‏موضوع : حج

‏موضوع : حج -- فلسفه

‏موضوع : حج -- كلمات قصار

‏رده بندي كنگره : ‏‫‬‮‭BP۱۸۸/۸‏‫‬‮‭/ط۱۸ن۵ ۱۳۹۱

‏رده بندي ديويي : ‏‫‬‮‭۲۹۷/۳۵۷

‏شماره كتابشناسي ملي : ۲۷۶۴۳۹۲

اشاره

ديباچه

حج، يعنى آهنگ، قصد، حركت، هجرت از خانه خود به خانۀ خدا. حج نشانه‌اى از رجعت به‌سوى خداست. حج، در يك نگرش كلى، سير وجودى انسان به‌سوى خدا و نمايش رمزى و تجسم عينى فلسفه خلقت بنى‌آدم است.

حج، تنها عبادتى است كه تمام عبادت‌ها را در برمى‌گيرد. در حج، نماز، استغفار و توبه معنا پيدا مى‌كند. فلسفه اشك در حج نمودار مى‌گردد. راز و نياز با خدا، نجوا و همنشينى با او در كنار خانه‌اش به اوج مى‌رسد و زائر چون ستاره‌اى درخشان در آسمان تاريكى‌ها مى‌درخشد و نامش در دفتر ضيوف‌الرحمان ثبت مى‌شود.

مناسك حج و عمره، راز و رمزى دارد كه آشنايى و عمل به آنها دنيايى از معرفت را فراروى سالك مى‌گشايد و او را به قرب الهى پرواز مى‌دهد. بعضى از اين راز و رمزها در سخنان و رفتار عالمان، عارفان و بزرگان علم و ادب نمود پيدا كرده است كه دل‌هاى آماده مشتاقان عرفان و اخلاق را صفا مى‌بخشد.

اثر پيش روى را، با عنوان «نسيم معرفت حج» محقق محترم جناب آقاى سيدمحمود طاهرى نگاشته است.

نگارنده محترم كوشيده است بخشى از اسرار و رموز و ظرافت‌هاى مناسك حج را با مراجعه به آثار، سخنان و سيره عملى بزرگان و انديشمندان اسلامى بررسى كند.

بهره‌گيرى از رهنمودهاى بزرگان مسلمان و اهل علم و ادب تنها به منظور توجه به مناسك عظيم حج و راز و رمزهاى اين عمل عبادى بزرگ و انسان‌ساز است و به معناى تأييد همۀ ديدگاه‌هاى آنها نيست. اميد است براى زائران محترم، مفيد و كارگشا باشد.

انه ولى التوفيق

مركز تحقيقات حج

گروه اخلاق و اسرار

مقدمه

حج، چشمه جوشانى است كه كمترين ثمره آن براى آنان كه خود را به اين چشمه برسانند، پيراستگى دل از زنگارها و آراستگى به پاكى‌ها و فضيلت‌هاست.

حج، قله‌اى است كه گنجايش رساندن انسان به بلندترين چشم‌اندازهاى معنوى و اوج تعالى روحى را دارد، و براى دامنه‌نشينان نيز دست‌مايه‌هايى درخور و چشم‌اندازهايى دلكش تعبيه نموده است.

حج، «شجره طيبه» اى است كه تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها ؛ «ميوه‌اش را هر دم به اذن پروردگارش مى‌دهد» . (ابراهيم: ٢۵)

كافى است حاجى دست خود را به‌سوى اين «شجره طيبه» پيش كشد تا از ميوه‌هاى آن سرشار شود. هرچه حاجى در اين سفر معنوى، بيشتر قد كشيده باشد، ميوه‌هاى بيشترى در دسترس او قرار خواهد گرفت.

حج، ظاهرى دارد و باطنى. نه باطن آن بى‌ظاهرش شكل درستى مى‌گيرد، نه ظاهر آن بى‌باطنش به كمال مى‌رسد. همانا حاجى كامل، كسى است كه ميان «ظاهر» و «باطن» جمع نموده، حج او، هم از دلكشى صورت برخوردار باشد و هم از زيبايى سيرت. اگر

ظاهر حج، با فتاواى فقها سامان مى‌يابد، باطن آن با تأمل در سيره و سخن عارفان و عالمان اخلاق فرا چنگ مى‌آيد.

اين مجموعه به بازتاب نكته‌هاى اخلاقى و ظرايف عرفانى در سيره و سخن عارفان و عالمان و بزرگان دينى روى دارد؛ بدان اميد كه گامى باشد براى ژرفا بخشيدن هرچه بيشتر به اين سفر آسمانى.

ما بدان مقصد عالى نتوانيم رسيد

هم مگر پيش نهد لطف شما گامى چند ⁽¹⁾

فصل اول: جايگاه حج

١. حج، صحنه آموزش

حج در فرهنگ اسلام صحنه آموزش و فراگيرى آموزه‌هاى ناب مكتب نبوى است. شاگردى درست در اين مكتب، مى‌تواند به زودى شخص را در جايگاه استادى بنشاند و از او انسانى كارآمد در زمينه‌هاى گوناگون فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى و سياسى بسازد. به تعبير شهيد مرتضى مطهرى:

درس‌هايى است كه بايد از حج و براى حج ياد بگيريم. اينكه مى‌گوييم درس است، مقصود اين است كه غير از اعمال ظاهر و مناسك معروف، يك سلسله درس‌هاى ديگر هم هست كه بايد از حج ياد بگيريم؛ زيرا اسلام به اعتراف همه علماى اسلام، در همه دستورهاى خود، منظورهاى عالى و مقدّسى را در نظر گرفته است.

حج بايد معلم و ما بايد متعلم باشيم. آن درس‌هايى كه ما بايد از حج بياموزيم، مقدماتى است براى رسيدن به منظورهاى عالى اسلام از اجتماع عظيم حج، و ما خود آن منظورها را از قرآن و سنت آموخته‌ايم. فقط بايد مراقبت كنيم كه اين منظورها واقعاً تأمين شود. اسلام ما را يعنى ملل مختلف

غير مرتبط با يكديگر را كه نه يك نژاد دارند و نه يك زبان و نه يك حكومت و نه يك مليت، در يك سرزمين با آمادگى روحى فوق العاده‌اى جمع كرده است. اجتماع قطعاً بى‌نظيرى است؛ اجتماعى كه از لحاظ كميت، كم نظير و شايد بى‌نظير است. و اما از لحاظ كيفيت قطعاً بى‌نظير است؛ زيرا اولاً طبيعى است كه هيچ زورى پشت سر آن نيست، اجتماعى كه براساس مطامع نيست، بلكه مطامع را پشت سر گذاشته‌اند، اجتماعى كه در آن انگيزه جنسى يا تفريح و تفنن وجود ندارد، حداكثر اين است كه اخيراً از رنج آن كاسته‌اند، اجتماعى كه لااقل موقتاً تفاخرات و منيت‌ها را كنار گذاشته‌اند، همه با يك نوع فكر و يك نوع لباس و يك نوع عمل و در يك راه، قدم برمى‌دارند. تا اينجا را اسلام و حج انجام داده است، از آن به بعد، يعنى استفاده از اين اجتماع عظيم خالص، با ماست. ⁽¹⁾

٢. ضرورت پرداختن به سيره بزرگان درباره حج

سيره و سخن عارفان و عالمان، از مؤلفه‌هاى فرهنگى اثرگذار در جامعه اسلامى است كه توجه به آن، در مسير رشد و بالندگى و تعالى معنوى و علمى كشور گره‌گشاست و نقش مهمى در دميده‌شدن حيات طيبه در كالبد جامعه دارد. قرآن كريم به اين مؤلفه فرهنگى اثربخش اهتمام ويژه‌اى ورزيده و در بسيارى از آيات، با بازگويى سخن و سيره انسان‌هاى بزرگ، يكى از اصل‌هاى كليدى تربيت و پرورش را كه همان الگوگرفتن از اين بزرگان است به دست انسان سپرده است. از اين رهگذر، يكى از شيوه‌هاى تعالى بخشيدن به سفر ملكوتى حج، اهتمام به شيوه دين‌ورزى عارفان و عالمان دراين‌باره و پرداختن و عمل به آنهاست.

عبدالرحمان جامى مى‌نويسد:

خداى تعالى با رسول خود (ص) خطاب مى‌كند: وَ كُلّاً نَقُصُّ عليكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ ؛ «ما از سرگذشت‌هاى همۀ پيامبران براى تو شرح مى‌دهيم، تا به وسيلۀ آن، قلبت را آرامش بخشيم [و اراده‌ات قوى گردد]» . (هود:١٢٠)

چو صورتى به دلت سازى از ارادت راست

ز نفخِ‌ِ صورِِ دمِ‌ِ عارفان حياتش ده

و گر شود متزلزل دلت ز جنبش طبع

به شرح قصۀ صاحبدلان ثباتش ده

و پير هرات، خواجه عبدالله انصارى، اصحاب خود را وصيت كرده است: «از هر پيرى و بزرگى سخنى و حكايتى ياد بگيريد و اگر نتوانيد، نام ايشان را به ياد آوريد تا بهره‌اى يابيد» . ⁽¹⁾

مولوى در ديباچۀ دفتر سوم مثنوى، در بيان تأثير فراوان سخنان حكيمانه بر دل و جان ديگران مى‌گويد:

حكمت‌ها [و سخنان حكيمانه] سپاهيان خدايند. خداوند به يارى آنها بر جان‌هاى مريدان نيرو مى‌بخشد، دانش، آنان را از عيبِ نادانى، و دادگرى، آنان را از بدى ستم پيراسته مى‌سازد و بخشندگى، آنان را از نقص خودنمايى، و بردبارى، آنان را از شائبه بى‌خردى دور مى‌دارد و مسايل مربوط به آخرت را كه از دريافت آنان به دور مانده است به وسيله آن حكمت‌ها و سخنان حكيمانه به فهم آنان نزديك مى‌سازد، و انجام بندگى و كوشش را كه بر آنان دشوار جلوه مى‌كند، آسان مى‌گرداند. خداوند بندگان خود را با اين حكمت‌ها برخوردارى دهد، و بر قدرت دريافت آنان بيفزايد. و اما تشنه‌اى در بيابان در جست‌وجوى آب است، اگر از آب دريا باخبر هم باشد، اين

آگاهى، او را از طلب آب باز نمى‌دارد. جوينده اين آب حيات نيز پيش از آنكه تأمين معاش، او را از اين طلب باز دارد، و سبب‌ها و نيازها خللى در كار او ايجاد كند، و غرض‌ها ميان او و آنچه در طلبش مى‌شتابد مانعى به وجود آورد، بايد در طلب بكوشد. ⁽¹⁾

٣. نقش «زمان» حج در پرورش انسان

خداوند، به برخى زمان‌ها عنايت ويژه داشته و بندگانش را به استفاده از آن توصيه نموده است؛ همچون: ماه مبارك رمضان، ماه رجب، ماه شعبان، شب جمعه، سحرگاه و. . .

علامه حسن‌زاده آملى مى‌گويد:

اوقات را در تأثير دعا و احوال دعاكننده، تأثيرى به سزاست. شك نيست كه مناسبات زمانيه از تمام‌ترين مناسبات است؛ چنان‌كه نفسِ بودن در شهرالله مبارك رمضان براى نفوس مستعدّه اثرى تكوينى [و طبيعى] دارد، و در آمدن ماه رجب براى رجبيون، شهود خاصّى است؛ چنان‌كه در «فتوحات مكيه» در وصف رجبيون آمده است. و سيد بن طاوس در كتاب اقبال گفته است:

اِنَّ لِاَوقاتِ القَبولِ اَسراراً لِلّهِ جَلَّ جَلالُهُ ما تُعْرَفُ اِلّا بِالمَنقُولِ. ⁽²⁾

[همانا خداوند را براى اوقات قبول، اسرارى است كه جز طريق وحى، راهى براى شناخت آنها نيست].

و برخى [از اين اسرار اوقات] با معقول نيز شناخته مى‌شود و با شعورى مرموز ادراك مى‌شود. ⁽³⁾

ذى‌القعدۀ الحرام و ذى‌الحجۀ الحرام ⁽¹⁾نيز از ماه‌هايى است كه قداست و حرمتى ويژه دارد و خداوند با واجب نمودن حج در ماه ذى‌الحجه، به‌طور ضمنى بركات اين ماه را به بندگانش يادآور شده است.

علامه شيخ محمود شلتوت مى‌نويسد:

خداوند از دوگونه «حرمت» در حج براى تربيت و عادت دادن انسان‌ها به نيكى استفاده فرموده است:

١. حرمت مكانى؛ كه به بيت‌الله الحرام و مكّه محدود مى‌شود و دامنه حرمت و مراعات آن شامل جانداران نيز مى‌گردد: لا تَقْتُلُوا الصَّيدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ ؛ «در حال احرام شكار نكنيد» . (مائده:٩۵)

و درختان را نيز شامل مى‌شود؛ زيرا رسول خدا (ص) مى‌فرمايد: «درختان آن قطع نگردند و گياهانش كنده نشوند» .

٢. حرمت زمانى؛ كه اوقات آن شامل ماه‌هاى حرام مى‌شوند. خداوند در ماه‌هاى ذى‌القعده، ذى‌الحجه، محرم و رجب، به حرمت نهادن به حريم‌هاى خدايى يادآورى مى‌نمايد كه اهل ايمان نبايد از آن غافل شوند. روش تربيت انسان از طريق حرمت زمانى و مكانى، از ديرباز جزو شريعت الهى بوده و اسلام نيز بر آن تأكيد دارد. قرآن كريم مى‌فرمايد:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَ-رَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ (توبه:٣۶)

تعداد ماه‌ها نزد خداوند در كتاب [آفرينش] الهى، از آن روز كه آسمان‌ها و زمين را آفريده، دوازده ماه است، كه چهار ماه از آن، ماه حرام است [و جنگ در آن ممنوع مى‌باشد] اين، آيين هميشگى و استوار [الهى] است. بنابراين در اين ماه‌ها به خود ستم نكنيد [و از هرگونه خونريزى بپرهيزيد].

قرآن در بسيارى موارد، به قداست ماه‌هاى حرام اشاره نموده و پرهيز از جنگ و خونريزى و ساير مظالم و خيانت‌ها را جزو شعاير خدايى دانسته و فراگير و همه جانبه و در همه زمان‌ها و رسالت‌ها توجه مردم را به آنها جلب نموده است. اين ماه‌ها از گذشته‌هاى دور براى ايجاد امنيت مسير حاجيان و مسافران از هرگونه راهزنى و جنگ و جدال حرام بوده است و در عين حال، امنيت و آرامش را در دل‌ها تقويت مى‌بخشد.

بى‌گمان هرگاه انسان به اين آتش‌بس و آسايش الهى ايمان داشته باشد و در برابر شريعت و احكام خداوند فروتن و مطيع گردد و در طول اين چهار ماه به محاسبه نفس و بازرسى اعمال خويش بپردازد، فراروى او عرصه گسترده‌ترى براى آرامش خاطر و تصميم‌گيرى حساب‌شده و عاقلانه فراهم مى‌آيد. در اين صورت، انسان‌ها براساس تعاون و محبت، به بهترين صورت به آبادانى زمين و زندگى خواهند پرداخت و از دشمنى و نزاع دست برخواهند داشت. ⁽¹⁾

۴. نقش «مكان» حج در پرورش انسان

خداوند برخى مكان‌ها را بر بعضى ديگر برترى بخشيد و به آنها قداستى ويژه عطا فرمود. بر اين پايه، برخى مكان‌ها آثار تربيتى خاصى بر روح و جان مى‌نهد و جاذبه‌هاى معنوى آنها، به‌طور طبيعى، بر يادكرد انسان از خدا و روز رستاخيز و نيز در فروتنى و

&

رقّت قلب آنها تأثير به‌سزايى دارد.

علامه حسن‌زاده آملى مى‌گويد:

بدان‌كه مكان‌ها را هم، چون وقت‌ها تأثيرى خاص است و روايات در اين‌باره بسيار است. مثلاً در جوامع روائيه آمده است كه فرايض را در يك محل مخصوص و معين منزل بخوانيد؛ يعنى براى خود مصلاّى خاصّى براى اداى فرائض قرار دهيد، و در وقت احتضار، شما را آنجا گذارند كه موجب تخفيف شدايد و سختى‌هاى جان‌دادن مى‌شود، ولى نوافل را در مكان‌هاى متعدّد بخوانيد كه براى شما شاهد باشند. ⁽¹⁾

بى‌ترديد، بهترين مكان‌ها، حرم پروردگار و سرزمين وحى است كه حاجيان بخشى از كمال معنوى و تعالى روحى خويش را -تنها- وامدار پا نهادن به اين سرزمين مقدس‌اند. حضور در سرزمين وحى و در كنار آن همه نشانه آشكار و گوياى خداپرستى و توحيد، بى‌اختيار دل را نرم و فروتن مى‌كند و جان را به ياد خدا سوق مى‌دهد و زمينه پاكيزگى روح انسان را فراهم مى‌آورد.

«ابن ميثم بحرانى» مى‌نويسد:

اولين مقصود از عبادات، توجه دادن خلق به وسيله تذكّر و يادآورى مداوم به خداوند تعالى است تا به همراه تذكّر، اسرار حق متجلّى شود، و آن را كه عنايت حق دستش را بگيرد به مقام مخلصين برسد.

از جمله اسرارى كه خداوند بر زبان پيامبر جارى كرده، تعيين مكان معينى از سرزمين‌هاست كه بهترين جايگاه براى عبادت خدا و مختص اوست. چنين مكانى، ناگزير بايد داراى خصوصيات و رموزى باشد كه به مقصد حقيقى توجه دهد، و آن را كه توفيق، مهار عقلش را گرفته باشد به آن‌سو بكشاند.

و لازم است افعالى معين شده باشد كه در آن مكان تنها براى رضاى خدا انجام گيرد؛ و سودمندترين جايى كه در اين‌باره تعيين شده است مأوا و مسكن شارع مقدّس بوده است؛ زيرا انجام حج در آن مكان، مستلزم ياد شارع مقدس، و ياد شارع، مستلزم ياد خداوند و فرشتگان و روز قيامت است. و چون ممكن نبوده است كه پيامبر در محل زندگى هر فردى از امت، مكان حج را قرار دهد، واجب شده است كه همگان به‌سوى كعبه سفر كنند، هرچند در اين مهاجرت رنج و سختى و دورى از زن و فرزند و وطن و ديار وجود داشته باشد. ⁽¹⁾

۵. نگاهى به دستاوردهاى حج

اشاره

با نگاهى به آيات و روايات و سخنان بزرگان، دستاوردهاى حج را شگفت‌انگيز مى‌يابيم. حج در آيينه اين سخنان، همانند منشورى است كه جنبه‌هاى متعدد دارد. همان‌گونه كه براى شناخت يك منشور بايد در همه پهلوهاى آن نگريست، براى شناخت حج نيز بايد در همه ابعاد آن تأمل كرد. حج را مى‌توان در ابعاد «فردى» ، «اجتماعى-فرهنگى» ، «سياسى» و «اقتصادى» مورد كاوش قرار داد، و دستاوردهاى فراوان آن را در هر يك از اين زمينه‌ها بررسى نمود:

الف) دستاوردهاى فردى

اشاره

بخشى از رهاوردهاى حج، «فردى» است و بر دل و جان شخص حج‌گزار اثر مى‌بخشد. پيداست كه برخوردارى از اين موهبت‌ها و اصلاح زمينه‌هاى درونى، سبب دگرگونى و سامان‌يافتن ساختارهاى فرهنگى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى شخص نيز مى‌شود. بخشى از دستاوردهاى فردى حج، از اين قرار است:

يك - آمرزش گناهان و رهايى از دوزخ

يك - آمرزش گناهان و رهايى از دوزخ ⁽¹⁾

از دستاوردهاى ارزشمند حج، پالايش جان از زنگار گناه و پاكى روح و جان است.

مقام معظم رهبرى دراين‌باره مى‌فرمايد:

براى فراهم شدن زندگى سعادتمندانه، تزكيه اخلاقى فرد كه او را از زشتى‌ها و آلودگى‌ها برهاند، ضرورى و حتمى است. همين مراسم جاودانه‌اى كه حج‌گزاران انجام مى‌دهند، خود مجموعۀ گويا و پرنكته‌اى است از پاكى روح و ذكر و شور و حال معنوى و درونى. فرا رسيدن ايام حج، همه ساله، همراه با شوق و حنينِ دل‌هاى شيفته و جان‌هاى آرزومندى از سراسر جهان اسلام است كه در جوار خانۀ معبود و ديار محبوب، سر بر آستان عشق و تقديس مى‌گذارند و جبهه‌ى تعبد و تقرّب بر خاك آن مقام بسايند، و ايام حج در سايه‌ى ذكر و نيايش بگذرانند و در پناه رحمت و مغفرت حق بيارمند. ⁽²⁾

در حقيقت «يكى از اسرار عرفانى خانه خدا اين است كه كعبه جايگاه مغفرت است. اگر شهوت بر انسان غالب شد و گناه يا خطايى رخ داد، خداوند براى آمرزش آن، مقدمه فراهم نموده است؛ مقدمه، خانه خداست؛ چنان‌كه اين امر را نخستين بار به آدم (ع) نشان داد و توبه آدم در جوار خانه خدا پذيرفته شد.

وقتى حضرت آدم (ع) مرتكب خطا شد و خداوند او را به زمين فرستاد، حضرت آدم (ع) به‌سوى خانه كعبه رفت، و همان‌طور كه ديده بود ملائكه دور عرش طواف مى‌كنند، او نيز هفت مرتبه پيرامون خانه كعبه طواف نمود. سپس نزد مستجار توقف كرد و فرياد زد: «پروردگارا مرا هم بيامرز!» در پاسخ ندا آمد: «اى آدم! خدا تو را آمرزيد» و حضرت آدم عرض كرد: «پروردگارا ذريۀ مرا هم بيامرز» . در پاسخ ندا آمد: «اى آدم! هر فردى از فرزندانت كه مانند تو در خانه كعبه با اعتراف به گناهش به‌سوى خدا برگردد، خداوند او را مى‌بخشد» . ⁽¹⁾

دو - فروتنى

دو - فروتنى ⁽²⁾

ويژگى زيباى «فروتنى» با فراگرفتن چند دستورالعمل اخلاقى، به‌دست نمى‌آيد؛ چرا كه در انسان‌ها همواره بهانه براى سركشى و تكبّر وجود دارد؛ همانند برخوردارى از جمال، ثروت، مقام، قدرت، علم كه هر يك از اينها مى‌تواند مايه غرور و خودپسندى و مانع تواضع و فروتنى گردد. چاره اصلى و بهترين شيوه پيدايش و افزايش فروتنى، آويختن به كارهايى است كه به شكستن غرور و تكبّر بينجامد و فروتنى را در شخص پديد آورد. در دست‌يابى به اين هدف، فريضه حج مى‌تواند برجسته‌ترين نقش را داشته باشد. درآوردن لباس مورد علاقه و پوشيدن لباس احرام، ممنوعيت جدال و دروغ و دشنام، راه رفتن هروله‌گونه، تراشيدن موى سر و. . . همه و همه، با شكستن «خودِ» دروغين انسان و نشاندن «خود راستين» به جاى آن، به حاجى درس تواضع مى‌آموزد.

رهبر معظم انقلاب مى‌فرمايد:

حج در آيينى پر راز و رمز و در آميزه‌اى شگفت‌آور از شكوه و خاكسارى،

و اقتدار و فروتنى، نمادى از مبارزه و جهاد نفسانى را در راه تحقق حيات طيبه انسانى، در برابر چشم آدمى مى‌گذارد. ⁽¹⁾

آيت الله جوادى آملى نيز مى‌فرمايد:

خداوند، بار يافتن به حرم امن خود را نشانه فروتنى بندگان خود قرار داد، و از بين بندگان، انسان‌هاى شنوا، متواضع و مطيع را انتخاب كرد كه به‌جاى انبيا مى‌ايستند، و همانند فرشتگان، دور عرش خدا طواف مى‌كنند. همان‌طورى كه فرشتگان حول عرش خدا طواف مى‌كنند زايران بيت‌الله نيز طايفان حول كعبه و بيت خدا هستند، و همان‌طورى كه انبيا مناديان حق‌اند و فرشتگان، مناديان رحمت، زايران و مهمانان بيت‌الله نيز كارى كه انبيا و فرشتگان مى‌كنند، در حج انجام مى‌دهند. ⁽²⁾

سه - آگاهى از ضعف‌ها و عيب‌ها و رهايى از خودخواهى

در انسان، ضعف‌ها و عيب‌هايى است كه هرگز در شرايط عادى بر او آشكار نمى‌شود، و آن‌گاه كه وى در زمان‌هايى ويژه قرار مى‌گيرد، آن زمان‌ها، آينه‌دار عيب‌ها و كاستى‌هاى او مى‌شود و ضعف او را به وى مى‌نمايانند. سفركردن، به خصوص سفرهاى زيارتى مانند حج كه با انبوه همسفرانى كه سليقه‌هاى گوناگون دارند، از شرايط ويژه‌اى است كه در شناساندن عيب‌ها و كاستى‌ها به انسان نقش فراوانى ايفا مى‌كند.

امام محمد غزالى مى‌گويد:

شخص تا در خانه خويش باشد، و كارها به مرادش باشد، به خويشتن گمان نيكو برد و پندارد كه نيكو اخلاق است. و در سفر، پرده آن اخلاق باطن

برخيزد و احوالى پيش آيد كه ضعف و بدخويى و عاجزى خويش را بشناسد، و چون علت، باز يابد به علاج مشغول تواند شد. ⁽¹⁾

چهار - نزديكى به خدا

دامنه‌نشينان حج، از دستاوردهاى حج، به «در آمدن به بهشت» بسنده مى‌كنند، و از خدا تنها بهشت او را مى‌خواهند، اما قلّه‌نشينان حج، پاى از بهشت، فراتر مى‌برند و دل بر قرب و وصال بهشت‌آفرين مى‌نهند و از خدا، جمال و ديدارش را تمنا مى‌كنند.

گل عذارى ز گلستان جهان ما را بس

زين چمن سايه آن سرو روان ما را بس

از در خويش خدايا به بهشتم مفرست

كه سر كوى تو از كون و مكان ما را بس ⁽²⁾

آيت الله جوادى آملى مى‌گويد:

همان‌گونه كه حج براى خدا و وجوب آن از طرف اوست، انجام آن نيز بايد «لله» باشد. اگر كسى به قصد سياحت، تجارت و مانند آن حج كرد، چنين حجى از آنجا كه سير الى الله نيست، سرّى ندارد؛ چرا كه مهم‌ترين حج، سير الى الله است. چنان‌كه در بعضى از روايات، آيه كريمه فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ ؛ [پس به‌سوى خدا فرار كنيد]. (ذاريات:۵٠) بر حج تطبيق شده است.

سفر حج، فرار از غير خدا به‌سوى خداست. و فرار به‌سوى خدا بدين معناست كه انسان، ماسوى الله را ترك كرده، خدا را طلب كند. خلاصه اينكه يكى از اسرار حج آن است كه انسان از غير خدا بريده، به‌سوى خدا هجرت كند تا به لقاى او برسد. ⁽³⁾

پنج - روان‌درمانى حج

امروزه روان‌شناسى و روان‌درمانى به عنوان يكى از دانش‌هاى بشرى، گسترش بسيار

يافته و در كانون توجّه فراوان قرار گرفته است. بى‌ترديد در اين مسير، هرگز نمى‌توان از نقش دين و آموزه‌هاى آن، در پالايش روان از آسيب‌ها و آفت‌ها غافل بود. خوشبختانه در روزگار ما، به دين و كاركردهاى روان‌شناسانه آن، اهتمام ويژه‌اى شده و در اين‌باره كتاب‌ها و مقاله‌هاى بسيارى نوشته شده است. در اين ميان، فريضه حج به عنوان بخشى از آموزه‌هاى دينى، از منظر روان‌شناسى آن و نيز تأثير آن از حيث روان‌درمانى بررسى شده است.

«حج از نظر روانى داراى فوايد مهمى است؛ زيرا زيارت خانه خدا در مكه مكرمه و زيارت مسجد و قبر رسول خدا (ص) در مدينه منوره و نيز زيارت منازل وحى و اماكنى كه يادآور فداكارى‌هاى مسلمانان صدر اسلام است، به مسلمانان، چنان نيروى روحى عظيمى مى‌بخشد كه گرفتارى‌ها و ناخوشى‌هاى زندگى را از يادشان مى‌برد و آنان را از احساس خوشبختى و آرامش و امنيت سرشار مى‌سازد.

همانا، حج پذيرفته شده، موجب آمرزش گناهان است و حج‌گزار، با دلى شاد و لبريز از احساس امنيت و آرامش و خاطرى آسوده از حج بازمى‌گردد» . ⁽¹⁾

«در اين اماكن آكنده از روحانيت و معنويت و احساسات سرشار عاطفى، رابطه انسان با پروردگارش نزديك‌تر مى‌شود و در نتيجه، انسان از حالت‌هاى عرفانى و نفحات روحانى لبريز مى‌شود و اين حالات، وجود او را از شادى و خوشبختى مى‌آكند. در حج، انسان از نفرت يا كينه يا حسادت رهايى مى‌يابد و روان او درمان مى‌پذيرد. حج‌گزار اميدوار است كه خداوند حج او را بپذيرد و دعايش را مستجاب كند، بنابراين؛ در حالى از حج باز مى‌گردد كه از احساس گناه و رنج‌هاى اضطراب، خلاصى يافته و به آرامش و سلامت روان دست يافته است» . ⁽²⁾

&

ب) دستاوردهاى اجتماعى

اشاره

انسان موجودى اجتماعى است و بيشتر نيازهاى او در تعامل با جامعه برمى‌آيد. بريدن او از اجتماع، وى را با كمبودها و مشكلات جدّى روبه‌رو مى‌كند. همچنين بسيارى از فضيلت‌هاى والاى اخلاقى - همانند ايثار، انفاق، خيرخواهى، گذشت و. . . - تنها در اجتماعى‌زيستن و ارتباط با مردم به‌دست مى‌آيد. در اين ميان، حج فرصت خوبى است براى تمرين و تقويت اجتماعى بودن و زمينه مناسبى براى شكل دادن به يك زيست اجتماعى آميخته با اخلاق دينى و دگرگرايى و مهرورزى. اين زيست اجتماعى در حج، دستاوردهاى سودبخشى دارد كه برخى از آنها را در ادامه مرور مى‌كنيم:

يك - ايجاد و گسترش تفاهم و تبادل افكار

به موجب احكام قرآنى، تمام مسلمانان با هم برادرند و چنان‌كه علماى اسلام بيان مى‌كنند، حج بيت‌الله براى استحكام مبانى اخوّت مقرّر گرديده است. آرى همه حجّاج يك جا جمع مى‌آيند و از حال هم باخبر مى‌شوند و تبادل افكار مى‌كنند. در نتيجۀ اين ملاقات و تبادل فكر است كه احدى از غربيان از خوف، نمى‌تواند به آنجا گام بگذارد. نظرياتى كه در اثر تبادل افكار پيدا مى‌شود، به وسيله خود حجّاج منتشر مى‌گردد. ⁽¹⁾

شهيد مطهرى مى‌نويسد:

يكى از كارهاى پسنديده‌اى كه در دنياى امروز معمول است، اين است كه افرادى كه در يك محفل و يا كنگره براى اولين بار با هم آشنا مى‌شوند كارت‌هاى خود را مبادله مى‌كنند، اسم و آدرس يكديگر را ياد مى‌گيرند. اين كار وسيله مى‌شود كه بعدها با هم نامه مبادله كنند، از كارهاى يكديگر آگاه شوند، آثار و تأليفات خود يا آثار و تأليفات مورد علاقه خود را براى

يكديگر بفرستند. بديهى است كه اين كارها پيوندها را محكم مى‌كند.

اكنون مى‌بينيم اسلام در چهارده قرن پيش، اين زمينه را به وجود آورده است و توصيه كرده است كه از اجتماع عظيم حج براى اين منظور بايد استفاده بشود. امام صادق (ع) فرمود: «اسلام چنين اجتماعى را مقرر كرده است تا از شرق و غرب عالم جمع شوند و با يكديگر در آنجا آشنا و دوست بشوند» .

لازم است هر كدام از ما كارت‌هاى معرفى از خود چاپ كنيم و به چند زبان - كه يكى از آنها عربى است - آدرس و شغل خود را بنويسيم. در مواقع متعددى كه با افرادى از كشورهاى ديگر برخورد مى‌كنيم كارت خودمان را به آنها بدهيم و از آنها كارت بگيريم و اين را وسيله آشنايى قرار داده، بعدها نامه مبادله كنيم. كتاب مبادله كنيم. آنها را از اوضاع دينى كشور خود آگاه كنيم و از اوضاع دينى و احوال مسلمانان كشور آنها باخبر شويم. از تحولات و نهضت‌هايى كه له يا عليه اسلام مى‌شود آگاه بشويم و با تحولات و نهضت‌هاى سودمند اسلامى هماهنگى كنيم. ⁽¹⁾

دو - ايجاد و افزايش محبّت

ارتباط و تعامل دلچسب و گوارا با مردم، بدون محبت قلبى به آنان ممكن نيست. دوستى با مردم، شخص را با جامعه پيوند مى‌دهد و او را از همه مزايايى كه در يك ارتباط دوستانه با انسان‌ها وجود دارد، برخوردار مى‌سازد.

دين مقدس اسلام، براى ايجاد و افزايش محبت قلبى مسلمانان به يكديگر، راهكارهايى ارائه كرده و مسلمانان را به پاى‌بندى به اين راهكارها توصيه نموده است. يكى از اين راهكارها، توصيه به حضور مسلمانان در جمع، به‌ويژه در اجتماعى همانند حج مى‌باشد. خواجه نصيرالدين طوسى دراين‌باره مى‌گويد:

به اين سبب بر اجتماع مردم در عبادت‌ها و ضيافت‌ها تحريض فرموده‌اند [و تشويق كرده‌اند] كه به وسيله اجتماع، آن حال انس از حالت بالقوه به حالت بالفعل درمى‌آيد، و چه بسا كه شريعت اسلام كه نماز جماعت را بر نماز فرادى فضيلت داده است، بدين علت باشد كه تا در شبانه‌روز پنج بار مردمان در يك مكان مجتمع شوند و با يكديگر انس حاصل نمايند و از درجه انس به درجه محبت رسند و مصداق اين سخن آن است كه چون اهل هر كوى و محلّه مى‌توانند در هر شبانه‌روز پنج بار در مسجد اجتماع كنند، اما اجتماع همه اهل شهر در مسجد دشوار است، [پس] عبادتى ديگر مقرّر فرمود تا در هر هفته يك نوبت اهل كوى‌ها و محله‌ها و اهل شهر در يك مسجد جمع آيند تا از فضيلت اجتماع برخوردار شوند. آن‌گاه عموم اهل عالم را به اجتماع در يك موقف، و در همه عمر يك دفعه تكليف كرد و آن را به وقت معينى از عمر كه موجب افتادن به تنگنا و مشقت شود، اختصاص نداد، بلكه موكول به استطاعت و فراهم آمدن شرايط نمود تا در اثر اين اجتماع عظيم، مردمان يكديگر را ببينند و انس شدت يابد و در اثر انس، محبت قلبى پديد آيد. ⁽¹⁾

بى‌گمان دگرگرايى و دستگيرى از ديگران و نيز شريك‌دانستن تهى‌دستان در دارايى‌هاى خويش، از نشانه‌هاى وجود محبت در قلب حاجى است.

سه - چاره‌انديشى براى رفع مشكلات جهان اسلام

از بزرگ‌ترين فلسفه‌هاى اجتماع عظيم حج، توجّه مسلمانان به وضع اجتماعى و سياسى كشورهاى اسلامى و باخبر شدن از گرفتارى‌هاى برادران ايمانى و كوشش در

رفع اين گرفتارى‌هاست.

«اهتمام به امر مسلمانان، از فرايض مهم اسلام است. بايد توجه داشت كه اين اجتماع بزرگ كه به امر خداوند تعالى در هر سال در اين سرزمين مقدس فراهم مى‌شود، ملت‌هاى مسلمان را مكلف مى‌سازد كه در اهداف مقدس اسلام، مقاصد عالى شريعت مطهر و در راه ترقّى و تعالى مسلمانان بكوشند.

گرفتارى‌هاى ملل مسلمان را از زبان اهالى هر مملكت شنيده، و براى حلّ مشكلات آنان از هيچ اقدامى فروگذار نكنند، براى فقرا و مستمندان كشورهاى اسلامى فكرى كنند. بايد در اين اجتماع عظيم الهى كه هيچ قدرتى جز قدرت لايزال خداوند نمى‌تواند آن را فراهم كند، مسلمانان به بررسى مشكلات عمومى يكديگر بپردازند و با مشورت همگانى، براى رفع آنها بكوشند.» ⁽¹⁾

چهار - زمينۀ شكل‌دهى سازمان ملل اسلامى

«حج كنگره طبيعى بين‌المللى اسلامى است؛ سمينارى كه با ديگر سمينارها تفاوت دارد. در سمينارهاى بين‌المللى اشخاص زبده مشخص را از لحاظ طبقاتى يا تحصيلى انتخاب مى‌كنند، ولى در اينجا هيچ كس را انتخاب نكرده‌اند؛ يعنى همه آدم‌ها از هر سطحى و نژادى و ملتى به اين كنگره دعوت شده‌اند. اين تنها كنگره‌اى است كه هم مردم كوچه و بازار كه در جامعه و زندگى خودشان شايد هيچ فخرى و مقامى و مسئوليتى ندارند، به آن دعوت شده‌اند و هم مردانى كه مسئوليت‌هاى سنگين اجتماعى دارند.

ملت‌هايى كه عادت دارند در زندگى اجتماعى يا ملّى يا قومى، دور خود حصارى بكشند و از ديگران غافل بمانند و از هم روز به روز جداتر شوند، به اينجا مى‌آيند تا آن خودگرايى قومى و قبيله‌اى و نژادى را به بينش جهانى، به جهان‌بينى

بزرگ‌تر بدل كنند. اينكه كعبه به عنوان قبله انتخاب شده، به خاطر بين المللى بودن آن است» . ⁽¹⁾

شهيد مرتضى مطهرى دراين‌باره مى‌فرمايد:

هر جامعه‌اى نيازمند مركزى است كه فروغ كليه فعاليت‌هاى فرهنگى و اجتماعى آن بايد از آنجا ساطع گردد. اين فعاليت‌ها، براى جامعه، خونى را كه مايه حيات است تهيه مى‌كنند، و مركز به‌منزله قلب است و وظيفه قلب را انجام مى‌دهد؛ به اين معنى كه خون تازه را حتى به جوارح دور مى‌رساند. مادامى كه چنين مركزى وجود داشته باشد و اين خون حيات‌بخش را تهيه كند، تمام بدن بدون وقفه و معطلى وظيفه‌اش را انجام خواهد داد. براى مسلمين، اين مركز مكه است، و ساير مراكز فرعى، از اين نقطه نيرو مى‌گيرد. به هر حال، كعبه و حريم آن بايد جنبه بين‌المللى اسلامى داشته باشد و به‌منزله سازمان ملل اسلامى باشد. و از اين خانه مى‌توان مقرّ سازمان ملل اسلامى، نظير آنچه بلوك‌هاى مختلف جهان، سازمان ملل متفق به‌پا كرده‌اند، داشته باشيم. و اين سازمان بايد، قسمت‌هاى مختلف از قبيل شوراى امنيت، سازمان فرهنگى، سازمان بهداشتى و غيره داشته باشد. ⁽²⁾

ج) دستاوردهاى سياسى

اشاره

زيارت بيت‌الله كه بر هر مسلمانى در مدت عمر لااقل يك مرتبه (با بودن استطاعت) واجب است كه آن را درك كند، يكى از اركان مهم اسلام شمرده مى‌شود، و آن از جمله اركانى است كه داراى نتايج و فوايد سياسى خيلى زياد مى‌باشد. لازم به تذكار

نيست كه در يك وقت معينى، اجتماع تمام مسلمين روى زمين در يك‌جا، از نظر سياسى چقدر داراى نتايج مهمى خواهد بود. ⁽¹⁾

حج، مسلمانان را درباره سرنوشت ديگر هم‌كيشان حسّاس مى‌سازد و براى اصلاح جامعه اسلامى و خوشبختى مادى و معنوى مسلمانان راهكارهايى مى‌دهد كه نتيجه آن، دستيابى به دستاوردهاى درخور توجهى است. در ادامه به برخى دستاوردهاى سياسى حج اشاره مى‌نماييم:

يك - وحدت و همدلى

حج، اجتماع جهانى مسلمانان و نشان‌دهنده عظمت و قدرت و وحدت انسان‌هاست. همين اجتماع مسلمانان و وحدتشان، نوعى جهاد با كافران و شكست براى آنهاست. اگر مسلمانان در ايام حج، دست يارى به هم دهند، در ضعيف‌ترين حالات مى‌توانند قوى‌ترين دشمنان را از پاى درآورند. ⁽²⁾

مورچگان را چو بود اتفاق

شير ژيان را بدرانند پوست

پشه چو پُر شد، بزند پيل را

با همه تندى و صلابت كه اوست ⁽³⁾

نبينى كه چون با هم آيند مور

ز شيران جنگى برآرند شور؟ !

نه مورى كه مويى كزان كمترست

t چو پُر شد ز زنجير محكم‌تر است؟ ! ⁽⁴⁾

و چه زيبا مى‌گويد سعدى شيرازى: «اندك اندك خيلى شود، و قطره قطره سيلى گردد؛ يعنى آنان كه دست قوت ندارند، سنگ خورده نگه‌دارند، تا به وقت فرصت دمار از دماغ ظالم برآرند.

و قَطرٌ عَلى قَطْرٍٍٍٍ إذا اتَّفَقَتْ نَهْرٌ

وَ نَهرٌ عَلى نَهرٍٍٍٍ اِذا اجْتَمَعَتْ بَحرٌ» ⁽¹⁾

كسى كه كوچك‌ترين آشنايى با تعليمات اسلامى داشته باشد، در اين جهت ترديد نمى‌كند كه اسلام به عناوين مختلف دستور داده كه مسلمانان دور هم جمع شوند و يكديگر را از نزديك ببينند و از احوال يكديگر مطلع شوند تا دل‌هايشان به يكديگر نزديك شود و ديوارها از ميان برده شود و شكاف‌ها پر گردد و از همه اجتماعات اسلامى مهم‌تر و عمومى‌تر و طولانى‌تر و متنوع‌تر، برنامه حج است كه به‌حق آن را كنگره عمومى اسلامى نام نهاده‌اند. همه مسلمانان بايد در زمان معين و روزهاى معين، اعمال معينى را انجام دهند. همه بايد يك نوع لباس در آن ايام بپوشند، و يك نوع سخن به زبان آورند. آيا سرزمين حج، جز براى اين است كه ميعادگاه اهل توحيد باشد؟ آيا جز براى اين است كه اهل توحيد بايد در آنجا رنگ توحيد و وحدت به‌خود بگيرند. چه خوب گفته است علامه فقيد كاشف الغطاء:

بُنِي الاسلامُ عَلى كَلِمَتَينِ: كَلِمَةُ التَّوحيدِ وَتَوْحِيد الكَلِمَة.

اسلام بر روى دو اصل و دو فكر بنا شده است. يكى پرستش خداى يگانه و توحيد، ديگر، اصل اتفاق و اتحاد جامعه اسلامى.

تقويت اسلام به اين است كه مسلمانان قوى‌تر باشند، و قوى‌تر بودن آنها به اين است كه پيوند اتحاد آنها محكم‌تر باشد. ⁽²⁾

دو - برائت از مشركان

اعلان برائت از مشركان، از اركان توحيد و واجبات سياسى حج است. تحقق ديانت، جز به اعلام محبت و وفادارى نسبت به حق و اظهار خشم و برائت نسبت به باطل نمى‌باشد. حاشا كه خلوص عشق موحدين جز به ظهور كامل نفرت از مشركين و

منافقين ميسّر شود. كدام خانه سزاوارتر از كعبه و خانه امن و طهارت كه در آن به هرچه تجاوز و ستم يا دون صفتى و نامردمى، عملاً و قولاً پشت شود. سنت پيامبر (ص) و اعلان برائت، كهنه‌شدنى نيست و نه تنها اعلان برائت به ايام و مراسم حج نبايد منحصر شود كه بايد مسلمانان فضاى سراسر عالم را از محبت و عشق نسبت به ذات حق و نفرت و بغض عملى نسبت به دشمنان خدا لبريز كنند. ⁽¹⁾

«بارى در جريان حج، دو اعلان و دو فرياد، مطرح است؛ اول اعلانى كه ابراهيم خليل (ع) از طرف خداى سبحان داد:

وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (حج:٢٧)

و مردم را به حج دعوت كن، تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر [چابك و ورزيده] از هر راه دورى به‌سوى تو بيايند.

خداوند به ابراهيم خليل (ع) فرمود: تو بعد از ساختن كعبه كه مطاف زايران و قبله مسلمين است، اعلان حج كن، آن‌گاه مردم، خود مى‌آيند؛ از طرف تو اعلان كردن و از طرف مردم لبيك گفتن. اين اعلان، همان است كه هركس مستطيع است بايد به مكّه برود. اكنون كه با اين اعلان، مردم از نقاط دور و نزديك دنيا به حرم امن اله بار يافته، به مكه رسيدند و «حج اكبر» تشكيل شد، فرياد و اعلان دوم مطرح است و آن اعلان برائت است:

وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُ-شْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ (توبه: ٣)

و اين، اعلامى است از ناحيۀ خدا و پيامبرش به [عموم] مردم در روز حج اكبر [روز عيد قربان] كه: خداوند و پيامبرش از مشركان بيزارند.

&

طواف، سهل است، سعى بين صفا و مروه از هركسى نيز ساخته است، و همچنين نماز پشت مقام ابراهيم كار دشوارى نيست. عمده، فرياد بيزارى از شرك و مشركين در جايى مى‌باشد كه بيگانه نفوذ كرده است. سخن تا از كنار كعبه بلند نشود، جهانى نخواهد شد؛ چه اينكه اولين سخنِ وجود مبارك پيامبر اكرم (ص) از كنار كعبه بود. و همچنين وقتى كه وجود مبارك ولى عصر (ارواحنا فداه) ظهور مى‌كند، پشت به ديوار كعبه داده و از همان‌جا جهانيان را دعوت مى‌كند؛ چون تنها خانه‌اى كه مطاف و قبله جهانيان است، «كعبه» است. لذا حرف بايد از آنجا به جهان برسد.

امام خمينى (رحمة الله) مسئله تولّى و تبرّاى حج را شناخت و تبيين كرد و حج ابراهيمى را تشريح كرد و حج منهاى برائت را «حج جاهلى» دانست و حج همراه با برائت از شرك و مشركين را «حج ابراهيمى» معرفى نمود. ⁽¹⁾

بى‌گمان روشن است كه در ايام حج، مسلمانان باشكوه‌ترين و پرقدرت‌ترين اجتماع را تشكيل مى‌دهند، و چنين اجتماع عظيمى از مسلمانان در هيچ يك از فرايض ديگر به وجود نمى‌آيد. بنابراين بهترين استفاده از اين اجتماع بى‌مانند، بسيج مسلمانان براى اعلان برائت از مشركان، يعنى دشمن دينشان و پيامبرشان و خودشان است. ⁽²⁾

سه - كسب اقتدار براى جامعه اسلامى

خداوند تبارك و تعالى آنجا كه فرمود: وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ؛ «هرگز سست نشويد و غمگين نگرديد و شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد» . (آل‌عمران: ١٣٩) به شكل‌دهى باور مسلمانان به اقتدار بالقوّه‌شان پرداخت و جامعه اسلامى را به دليل برخوردارى از جوهر ايمان، سزاوارترين جامعه‌ها به اقتدار دانست.

علامه طباطبايى (رحمة الله) مى‌فرمايد:

آيه شريفه [فوق] مى‌خواهد بفرمايد كه اگر داراى نيروى ايمان هستيد، شايسته نيست كه اراده شما ضعيف شود و از پيروز نشدن بر دشمن اندوهناك گرديد؛ چه اينكه ايمان شما سرانجام شما را به پيروزى نهايى مى‌رساند. و اگر آسيبى هم به شما رسيد، نبايد سبب اندوه و ضعف شما گردد؛ چه آنكه شما در اين آسيب، تنها نبوديد و دشمن نيز به حدّ كافى از شما آسيب ديد. بنابراين، دشمن هيچ‌گونه مزيت و برترى بر شما پيدا نكرده تا موجب ضعف و اندوه شما شود. نكته ديگر آنكه ما مى‌بينيم در اين آيه شريفه بااينكه خطاب به مؤمنين است، باز هم ايمان را شرط برترى و پيروزى آنها قرار داده است؛ و اين، براى اشاره به اين مطلب است كه مخاطبين گرچه فاقد نيروى ايمان نبوده‌اند، در مقام عمل بر طبق مقتضيات ايمان خود عمل نكرده و صبر و تقوا را كه از لوازم ايمان است فراموش كرده بودند؛ و اگر اين دو صفت بزرگ را از دست نداده بودند، ايمان آنها اثر مى‌كرد و پيروزى نصيبشان مى‌گشت. ⁽¹⁾

بى‌ترديد، مراسم شكوهمند حج، ارزشمندترين فرصت براى عروج امت اسلامى به قلّه اقتدار است؛ چرا كه بيشترين آيات و نشانه‌ها براى افزايش ايمان، در آن سرزمين تابيده است و هم، ديدن آن اجتماع بى‌نظير در يك مكان، تأثير ژرفى بر ايجاد حسّ اقتدار و شكوهمندى در مسلمانان دارد.

د) دستاوردهاى اقتصادى

اشاره

جايگاه «اقتصاد» در حج، دست‌كم از دو نگاه، درخور تأمّل است:

يك - نگاه اول

وجوب حج، مشروط به استطاعت مالى شده است و - از نگاه فقهى- شخص تا وقتى به حدّ نصاب مالى نرسيده باشد، حج بر او واجب نيست و اگر با وجود عدم استطاعت حج بگزارد تكليف از او ساقط نشده است و پس از استطاعت، دوباره بايد به‌جا آورد.

«در وجوب حج، داشتن توانايى عقلى كافى نيست، بلكه آنچه در حج شرط است، داشتن قدرت شرعى است؛ يعنى داشتن زاد، توشه سفر و مركب و ساير حوايجى كه مسافر بايد همراه داشته باشد كه اگر از اينها بى‌بهره باشد حج بر او واجب نيست و اگر در عين نداشتن آنها به حج برود، آن حج، كافى از حَجّۀ‌الاسلام وى نخواهد بود» . ⁽¹⁾

در واجب شدن حج، معتبر است كه هزينه رفت و برگشت او زائد بر حوائج ضرورى زندگى‌اش باشد. بنابراين، واجب نيست خانه درخور شأن يا لباس فاخر يا اثاث خانه يا ابزار صنعت يا اسب و مركب سوارى‌اش يا چيز ديگرى كه برحسب حال و آبرو و زى‌اش ⁽²⁾محتاج به آن است، را به خاطر حج بفروشد. ⁽³⁾

در كتاب «قابوس‌نامه» مى‌خوانيم:

بدان‌كه خداى عزّوجلّ دو فريضه واجب كرد از بهر منعمان و متمكنان و بندگان خاص خود، و آن حج است و زكات. و فرمود تا هر كه را ساز و برگ و زاد و توشه بود، خانه او را زيارت كند، و آنان را كه چنين ساز و برگى ندارند، نفرموده و ديگر آنكه اعتماد حج بر سفر است، و بى‌ساز و برگ‌ها را سفر فرمودن، نه از دانش بود؛ و بى‌ساز سفركردن، اندر تهلكه افتادن است. ⁽⁴⁾

«ابوالشعثاء» گويد:

در اعمال نيك نظر مى‌كردم، ديدم نماز و روزه به نيروى جسمى نياز دارند، صدقه نيز به مال و مكنت احتياج دارد، به حج نگاه كردم، ديدم هم به نيروى بدنى نياز دارد هم به مكنت و مال، پس آن را با فضيلت‌تر از همه چيز يافتم. ⁽¹⁾

دو - نگاه دوم

نگاه ديگر به جايگاه «اقتصاد» در حج، به نقش اين سفر عبادى در رونق و شكوفايى اقتصادى حج‌گزاران باز مى‌گردد. چنان‌كه از آيات و روايات استفاده مى‌شود، ثمره‌هاى حج، تنها به بعد معنوى و عرفانى و اخروى منحصر نمى‌شود، بلكه حج، دنياى انسان را نيز سامان مى‌بخشد و اقتصاد او را شكوفا مى‌كند. در قرآن كريم مى‌خوانيم:

وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ. . . (حج: ٢٧ و ٢٨)

و مردم را به حج دعوت كن؛ تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر [چابك و ورزيده] از هر راه دورى به‌سوى تو بيايند، تا شاهد منافع گوناگون خويش [در اين برنامه حياتبخش] باشند. . . .

مقصود از منافع در اينجا، فقط منفعت معنوى نيست، فقط مسئله‌اى شخصى نيست، فقط جنبه روحى و روانى يا جنبه عبادى نيست، و يا فقط جنبۀ دنيايى و تجارت نيست، بلكه همه چيز است؛ سياست است، اقتصاد است، معنويت نيز هست. ⁽²⁾

حج، فريضۀ امت، فريضۀ وحدت، فريضۀ اقتدار مسلمين، فريضۀ اصلاح فرد و جمع و در يك جمله فريضۀ دنيا و آخرت است. ⁽³⁾

بى‌گمان، واژه «منافع» در اين آيه شريفه، عام و مقيد به منافع دنيوى يا اخروى نيست. بنابراين آيات يادشده به صراحت بيانگر اين است كه حج، مشتمل بر منافع دنيوى و اخروى است، و مسلمانان بايد منافع خود را در اين سفر ببينند. منافع دنيوى حج، بسيار آشكار است؛ چه، هنگامى كه مسلمانان كشورهاى گوناگون گرد هم مى‌آيند، با يكديگر آشنا و به كمبودها و كفايت‌هاى هم آگاه مى‌شوند و زمينه تعاون و همكارى و كمك به يكديگر فراهم مى‌شود. كوتاه سخن اينكه حج «سياست درهاى باز» است و از رهگذر آن، مسلمانان كشورهاى گوناگون مى‌توانند با يكديگر روابط سياسى و اقتصادى و فرهنگى برقرار كنند. ⁽¹⁾

شيخ‌الرئيس ابوعلى سينا دراين‌باره مى‌نويسد:

در صورت امكان، اعمال و مصالح ديگرى نيز براى اين احوال [عبادات]، به منظور تقويت شريعت و گسترش آن و نيز براى تأمين منافع دنيوى مردم افزوده شود تا مردم بدان‌ها نيز بپردازند؛ همانند حج؛ به اين معنا كه مكان ويژه‌اى را كه صالح‌ترين جاى پرستش خداست تعيين كنند و مراسم خاصى را مانند قربانى كردن، به عنوان دستورهاى الهى، براى آنجا مقرّر نمايند. چنين امورى به اين هدف [بقاى شريعت] كمك بزرگى مى‌كند. ⁽²⁾

امام سجاد (ع) مى‌فرمايد:

حُجُّوا وَاعتَمِرُوا تَصِحَّ اَبدانُكُم و تَتَّسِعْ اَرزاقُكُم و تُكفَونَ مَؤُوناتِ عِيالاتِكُمْ. ⁽³⁾

حج و عمره به‌جا آوريد تا بدن‌هايتان سالم بماند و روزى‌هايتان گسترده گردد و مخارج خانواده‌تان تأمين شود.

پيامبر خدا (ص) نيز مى‌فرمايد:

«مَن اَرادَ دُنيا وَ آخِرَةً فَلْيَؤُمَّ هذَا البَيتَ » ⁽⁴⁾«كسى كه دنيا و

آخرت را مى‌خواهد بايد آهنگ اين خانه كند» .

آن حضرت (ص) همچنين فرمود: «

حُجُّوا تَستَغْنُوا » ⁽¹⁾«حج به‌جا آورديد تا بى‌نياز گرديد» .

۶. حج و مسئله استطاعت اخلاقى و روحى

معمولاً هرگاه كه در بحث حج، سخن از «استطاعت» مى‌رود، ذهن‌ها به «استطاعت مالى» سوق مى‌يابد و اينكه تا «استطاعت مالى» ، حاصل نشود حجّى بر انسان واجب نمى‌شود؛ درحالى‌كه درباره حج، «استطاعت روحى و اخلاقى» نيز بسيار درخور توجّه است؛ چرا كه اگر اين استطاعت حاصل نشود، چه بسا حج يا پذيرفته نشود يا به كمترين اندازه قبول برسد و در نتيجه، كمترين ثمره و دستاورد را داشته باشد.

شهيد مرتضى مطهرى دراين‌باره سخن ارزشمندى دارد. وى مى‌گويد:

گاهى بعضى افراد مى‌پرسند: چطور است كه از نظر اسلام، استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طريقى شرط است، اما استطاعت روحى و اخلاقى شرط نيست؟ يعنى چطور است كه حاجى بايد از لحاظ مالى آن‌قدر ثروت داشته باشد كه به‌راحتى به مكه برود و برگردد و ضربه‌اى به كار و كسب و وضع خانواده‌اش وارد نشود، و از لحاظ بدنى بايد سالم باشد، مريض نباشد، از لحاظ راه بايد امنيت داشته باشد، اما لازم نيست كه حاجى از لحاظ روحى و اخلاقى سرمايه كافى داشته باشد؟ چرا؟ جواب اين است كه استطاعت روحى و اخلاقى هم شرط است، اما با يك تفاوت و آن اينكه ساير استطاعت‌ها شرط وجوب است و اما استطاعت روحى و اخلاقى، شرط وجود است. توضيح مطلب اينكه شرط وجوب، يعنى شرطى كه تا پيدا نشود تكليفى در كار نيست. مثلاً رسيدن مال به حدّ نصاب، شرط وجوب زكات است؛ تا مال

به حدّ نصاب نرسد تكليفى و وجوبى در كار نيست، اما شرط وجود، يعنى شرطى كه تا آن شرط، محقق نشود، عمل انسان مقبول نيست. مثلاً حضور قلب، شرط قبولى نماز است و بايد حضور قلب باشد تا نماز مقبول واقع شود و انسان را عروج دهد و آثار خود را ببخشد. پس شرط وجود، از شرط وجوب مهم‌تر است.

استطاعت اخلاقى و روحى، شرط وجود است؛ يعنى تنها در صورت آمادگى روحى و اخلاقى است كه انسان از مزاياى بى‌پايان روحى و اجتماعى بهره‌مند مى‌شود و اگر انسان اين آمادگى را نداشته باشد «محنت باديه خريده به سيم» . حال چه دليلى داريم كه استطاعت روحى، شرط وجود، يعنى شرط مقبوليت و مفيد بودن حج است؟ براى نمونه اين روايت امام باقر (ع) را نقل مى‌كنم كه مى‌فرمايد:

ما يُعْبَأُ بِمَنْ يَؤُمُّ هذَا البَيتَ اِذا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ثَلاثُ خِصالٍ؛ خُلُقٌ يخالِقُ بِه مَنْ صَحِبَهُ، و حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَن مَحارِمِ اللهِ تَعالى. ⁽¹⁾

كسى كه قصد اين خانه [كعبه] را مى‌كند مورد اعتنا و عنايت [حق] قرار نمى‌گيرد اگر سه خصلت در او نباشد: اخلاق مناسبى كه با همراهان به خوبى رفتار كند؛ حلمى كه با آن بتواند خشم خود را مهار كند؛ پارسايى و ورعى كه او را از گناهان نگه دارد.

از اينجا مى‌توان تكليف حجاجى كه بى‌جهت با رفقا به نزاع برمى‌خيزند، زود از كوره در مى‌روند، انواع گناهان از دروغ و غيبت و مانند اينها را مرتكب مى‌شوند فهميد. ⁽²⁾

«شيخ محمود شلتوت» در مقام اشاره به استطاعت روحى و اخلاقى براى حج و

اينكه بايد مقدماتى در قالب تهذيب نفس و خودسازى براى رسيدن به اين منظور فراهم آيد، مى‌نويسد:

مسلمانان، درست يك ماه تمام از دايره اعتيادهايى كه مربوط به شكم و شهوت است بيرون مى‌آيند و به عالم معنا كوچ مى‌كنند كه اين خود، نوعى حج است به‌منظور تمرين صبر، گسستن از ماديات، تجديد خاطرات روحانى و آهنگ مقامات برتر انسانى. آنان همچنين با جدا كردن قسمتى از اموال خود به منظور دستگيرى از مستمندان و بيچارگان به‌خاطر خدا، نوعى حج به جاى مى‌آورند؛ يعنى آهنگ مقامات روحانى مى‌كنند. اين عمل، علاوه بر آنكه امتثال امر پروردگار است و اموال انسان را پاكيزه مى‌كند، نهاد آدميان را از زنگار بخل كه رشته رابطه آدميان را از هم مى‌گسلد، پاك مى‌گرداند.

تمام اين عبادات، راه‌هاى گوناگونى است كه مسلمانان با وجود آنكه در شهرهاى خود و نزد خانواده و دوستانشان هستند، به وسيله انجام آنها نوعى حج به‌جا مى‌آورند. وقتى كه آنها با دل و جان و ايثار مال، بدين‌گونه در راه خدا گام برداشتند و وقتى كه درخت توحيد در قلوبشان ريشه‌اى استوار پيدا كرد و ميوه‌هايش با آب نيايش كه از نماز به دست مى‌آورند نيكو شد و خاكش با مواد نيرومندى كه در اثر پرداخت زكات و پاكيزه نمودن اموال خويش تقويت گرديد و از نظر اخلاقى و روحى به استطاعت رسيدند، آن‌گاه است كه شوقى در نهادشان برانگيخته مى‌شود و براى انجام حجّ بزرگ‌تر آماده مى‌شوند، و آن‌گاه است كه آهنگ خانه خدا مى‌كنند، و در آنجا به پا مى‌خيزند و طواف مى‌كنند. ⁽¹⁾

&

فصل دوم: احرام

اشاره

فصل دوم: احرام ⁽¹⁾

١. مفهوم‌شناسى احرام

«ابن اثير» پس از آوردن حديثى با مضمون «

كُلُّ مُسْلِمٍ عَن مُسْلِمٍ مُحْرِم » ؛ «هر مسلمانى نسبت به مسلمان ديگر، محرم است» ، مى‌گويد:

گويند: «او محرم از توست» يعنى حرام است آزار دادن تو بر او. و گويند: «مسلمان محرم» ؛ و او كسى است كه چيزى از خود را حلال نكرده تا سبب هتك او شود؛ منظور اين است كه مسلمان با اسلام آوردن، حفظ مى‌شود و به جهت حرمتى كه پيدا مى‌كند از آزار ديگران و اينكه بخواهند مال او را ببرند در امان است. و از همين معنى است اين گفته كه: «روزه احرام است» ؛ زيرا روزه‌دار از چيزى كه در روزه‌اش رخنه ايجاد كند اجتناب مى‌ورزد. و به روزه‌دار، محرم گويند. . . و احرام مصدر «احرم الرّجل يحرم احراما» است

و آن، وقتى است كه حاجى صدا را به تلبيه براى حج يا عمره بلند كند و به اسباب و شروط آنها عمل كند، مانند درآوردن لباس دوخته از تن و پرهيز از چيزهايى كه شرع از آنها در حال احرام، منع نموده؛ مانند بوى خوش و ازدواج و صيد و ديگر چيزها. و اصل احرام به معنى منع است. گويا محرم، خود را از چيزهاى يادشده باز مى‌دارد. ⁽¹⁾

٢. احرام، فروپاشى امتيازهاى ظاهرى

همواره شيوه عالمان و عارفان راستين، پرهيز از امتيازطلبى و مرزبندى‌هاى اعتبارى و ظاهرى ميان خويش و ديگران بوده است. آنها بر اين باور بوده‌اند كه امتياز و برترى حقيقى، تنها به واسطه گوهر تقوا به‌دست مى‌آيد. هرگز ثروت و مقام و جايگاه‌هاى زودگذر دنيوى، به ايجاد حسّ امتياز در آنان نسبت به ديگران نمى‌انجامد. گرچه آنان پرهيزكارى خويش را نيز به عاملى براى حسّ برترى نسبت به انسان تبديل نمى‌نمايند؛ چرا كه در نگاه آنان تقواى راستين به انسان فروتنى مى‌بخشد و مانع مرزبندى‌هاى ظاهرى ميان شخص و ديگران مى‌باشد.

حكايت

همين كه رسول اكرم (ص) و اصحاب و ياران او از مركب‌ها فرود آمدند و باروبنه را بر زمين نهادند، تصميم جمعيت بر اين شد كه براى غذا گوسفندى را ذبح و آماده كنند. يكى از اصحاب گفت: «سربريدن گوسفند با من» . ديگرى گفت: «كندن پوست آن با من» . سومى گفت: «پختن گوشت آن با من» . به اين‌گونه هر كدام كارى را عهده‌دار شدند. رسول اكرم (ص) نيز فرمود: «جمع كردن هيزم از صحرا نيز با من» .

جمعيت تا اين سخن را از رسول‌خدا (ص) شنيدند گفتند: «يا رسول الله! شما زحمت

نكشيد، و راحت بنشينيد. ما خودمان با كمال افتخار، همه اين كارها را انجام مى‌دهيم» . رسول اكرم (ص) فرمود:

مى‌دانم كه شما انجام مى‌دهيد، اما خداوند دوست نمى‌دارد كه بنده‌اش را ميان يارانش با وضعى متمايز از ديگران ببيند و ببيند كه بنده براى خود نسبت به ديگران امتيازى قائل شده باشد.

سپس آن حضرت به طرف صحرا رفت و به مقدار لازم خار و خاشاك از صحرا جمع كرد و آورد. ⁽¹⁾

احرام، با چاشنى يكرنگى، حاجى را در فضايى قرار مى‌دهد كه در آن، اثرى از امتيازهاى ظاهرى نيست. محرم، خود را همانند ديگران مى‌بيند و در آن درياى خروشان يكرنگى هيچ‌گونه مرز و امتيازى ميان خود و ديگران مشاهده نمى‌كند. اين تمرين عملى، انديشه و جان او را براى نگرشى درست به انسان‌ها آماده مى‌سازد.

شهيد مرتضى مطهرى مى‌فرمايد:

احرام، رمز دور كردن نشان‌ها و افتخارهاى وهمى و خيالى و برگشت به مفاخر واقعى است. احرام ارجاع به اين فكر است كه ببين آيا غير از كلاه، نشان ديگرى از مردى در تو هست؟ به قول سعدى در طيبات:

ره طالبان و مردان، كرم است و لطف و احسان

تو خ-ود از نش-ان مردى، مگر اين كلاه دارى به چه خرّمى و نازان، گرو از تو برد هامان اگرت شرف همين است كه مال و جاه دارى به در خداى قربى، طلب اى ضعيف هم-ت ك-ه نمان-د اين تقرب ك-ه ب-ه پادش-اه دارى ⁽²⁾حج، رمز ريختن و شكستن تعينات و غلاف‌ها و حصارهاى خيالى و اعتبارى است. همه دور يك خانه طواف كردن، رمز هدف واحد و فكر و ايده واحد است. همه با هم در يك صحرا وقوف كردن و يك نوع عمل كردن و با هم

حركت كردن، رمز حركت در مسير واحد و فرو ريختن مرزهاى اعتبارى ظاهرى مى‌باشد. لباس احرام كه در منتهاى سادگى و بى‌رنگى و بى‌نشانى است، محو رنگ‌ها و شكل‌هاى لباس‌ها، براى دست كم يك مدت موقت است‌كه همه مردم از درجه‌دار و غير درجه‌دار، نشان‌دار و غير نشان‌دار، نوپوش و كهنه‌پوش را در يك لباس ساده جمع كرده است. و البته شكّى نيست كه لباس در روحيه هم مؤثر است. انسان لباسى پوشيده باشد كه از لباس همه مردم، بالاتر يا پايين‌تر باشد در روحش اثر دارد. بالا و پايين داشتن مجلس، در روحيه مؤثر است. ازاين‌رو، پيغمبر، گرد مى‌نشست و دستور مى‌داد گرد بنشينند. بى‌شك مساوات در لباس، مساوات در روح ايجاد مى‌كند، همانند لباس احرام.

احرام ساده اسلامى، رمز إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ

؛ [«همانا گرامى‌ترين شما نزد خداوند، پرهيزكارترين شما مى‌باشد»]. (حجرات:١٣) است.

اساساً بعضى قسمت‌ها از مختصات حج است؛ از قبيل اينكه با دو قطعه ساده از لباس ندوخته محرم شوند، سرها برهنه باشد، پاها كفش و جورابى كه پشت پا را بپوشاند نداشته باشد. اينجاست كه تمام نشانه‌هاى اقليمى و زبان و لغت و جنس و رنگ، ذوب مى‌شود و همه مسلمانان حاضر در اين عبادت اجتماعى، يك لباس و يكرنگ مى‌شوند.

تن از آلايش هر رنگ بشو همچو مسيح

تا ببينى كه در اين خم همه همرنگ هميم ⁽¹⁾«اينجا، همه نشانه‌ها، درجه‌ها و رنگ‌ها و فاصله‌ها در ميقات ريخته است. بايد لباس عوض كنى، لباس، نشانه است، حجاب است، درجه است، عنوان است، امتياز است. رنگ و طرح و جنس، آن همه، يعنى من! و «من» يعنى «تو» نه، يعنى تشخّص. بنابراين،

تبعيض يعنى مرز، و مرز يعنى تفرقه. در ميقات بريز، كفن بپوش، رنگ‌ها را همه بشوى. سپيد بپوش، به رنگ همه شو. ذره‌اى شو، درآميز با ذرّه‌ها، قطره‌اى گم در دريا. نه كسى باش كه به ميعاد آمده‌اى، خسى شو كه به ميقات آمده‌اى» . ⁽¹⁾

«احرام به عنوان اولين مناسك، در حقيقت به معناى فاصله گرفتن از كشش‌هاى نارواى نفسانى و امتيازات و طبقات و منزلت‌هاى دنيوى است و همه ذهن و فكر و كردار و گفتار را در جهت التزام به شريعت خداوند قرار مى‌دهد» . ⁽²⁾

«انسان، خود را نمى‌شناسد، خود را فراموش كرده است؛ چنان‌كه هر چيزى را كه به وى تعلق گرفت جزو خود مى‌پندارد، و با آن امتياز مى‌جويد. مثلاً همين كه لباس نو به تن خود مى‌بيند، خود را گم مى‌كند. انسان به قدرى ناتوان است كه حتى لباس نو او را مى‌فريبد! اگر لباسى را كه مواد آن از گياه و حيوان فراهم شده است و ديگران بافته و دوخته‌اند بر تن خود آراست، گمان مى‌كند بر شخصيتش افزوده شده است. يا در خانه نوساز كه مى‌نشيند، خود را تغييريافته مى‌بيند. مهم‌ترين مقصد در حج، دست‌يافتن به رابطه ميان خود و خدا و خلق، و از ميان بردن آن اشتباهات و انحرافات است.

سراسر اعمال حج، تربيت است. كدام قدرت مى‌تواند مردم را با روحيه‌ها و اوضاع و احوال مختلف در يك سرزمين جمع كند؛ چنان‌كه ميانشان برترى نماند و امتيازى بر يكديگر نداشته باشند؟ با لباس واحد و زبان واحد همه را به اعمال واحدى دعوت كند. همين كه حج‌گزار به حج رسيد، بايد لباس خود را در آورد تا وجه تمايز از ميان برود و يك‌زبان با ديگران گرد آيد. حتى دوختن لباس كه باز ممكن است اختلاف و امتيازى ايجاد كند ممنوع است» . ⁽³⁾

سفيد، رنگ بى‌رنگى است. سفيدى احرام، نشان‌دهنده رنگ‌باختن تمامى

رنگ‌هاست. بى‌رنگى، نماد پاكى و سادگى است. سالك، رنگ خدايى دارد. در اين لباس، نام، نشان، شهرت، مقام و ثروت جايگاهى ندارد. محرم با انسان‌هايى روبه‌روست كه همه با او هم‌رنگند و همه با يكديگر يك‌رنگند. ⁽¹⁾

٣. احرام و اخلاص

غلام همّت آن نازنينم

كه كار خير بى‌روى و ريا كرد

⁽²⁾ به سبب گران‌بهايى چشم‌گير «اخلاص» و دشوارى رسيدن به آن، در حديث نبوى (ص) از اخلاص به سرّى از اسرار خدا تعبير شده است؛ سرّى كه خداوند، تنها در قلب كسانى به وديعه مى‌گذارد كه دوستشان دارد. چنان‌كه پيامبر اكرم (ص) از قول خداوند مى‌فرمايد:

اَلإخْلاصُ سِرٌّ مِن اَسرارِي، اسْتَودَعتُهُ قَلْبَ مَنْ اَحْبَبْتُ مِن عِبادِي. ⁽³⁾

اخلاص، سرّى از اسرار من است، آن را در قلب كسانى كه دوستشان مى‌دارم به وديعه مى‌گذارم.

بارى در فضايى كه در آن، آدمى همه را چون خود مى‌بيند و خود را چون ديگران و همه مرزهاى اعتبارى و برترى‌هاى ظاهرى و جايگاه‌هاى دنيوى در هم فروريخته است، انگيزه و زمينه‌اى در شخص براى برانگيختن و ستايش ديگران در برابر انجام كارهاى نيك نمى‌ماند. اين‌گونه است كه احرام با از ميان برداشتن همه امتيازهاى ظاهرى زمينه را براى اخلاص در عمل و محور قرار دادن خداوند در همه كارها فراهم مى‌آورد.

امام خمينى (رحمة الله) درباره اخلاص در مناسك حج مى‌فرمايد:

از مهمات در همه عبادات، اخلاص در عمل است كه اگر خداى نخواسته

كسى عملى را براى خودنمايى و عرضه به ديگران انجام دهد و خوبى عملش را به رخ ديگرى بكشد، عمل او باطل است و حجاج محترم مواظب باشند كه رضاى غير خداوند را در اعمال خود شركت ندهند. ⁽¹⁾

شيخ محمود شلتوت مى‌گويد:

اولين چيزى كه حجاج لازم است به آن توجه داشته باشند، قصد و نيت خالصانه و صادقانه و انجام دادن عبادت حج در جهت رضايت خداوند است؛ زيرا خداوند، حج انسانى را كه اين عبادت بزرگ را پوششى براى به دست آوردن نام و شهرت و يا ثروتى بى‌ارزش قرار دهد، نمى‌پذيرد. حج در واقع هجرتى است و هجرت بدون قصد قربت، مقبول واقع نمى‌شود. اين قصد و نيت، به «احرام» معروف است كه عبارت است از بيرون آوردن همه لباس‌هايى كه با فرم و شيوه خاصى دوخته شده و مورد استفاده براى پوشش قرار گرفته و همچنين خوددارى از استفاده از اشيايى است كه بيانگر مظاهر ثروتمندى و اشرافى‌گرى مى‌باشد؛ و همچنين خوددارى از استعمال بوى خوش و مانند آنها، كه زمينه‌ساز اخلاص بوده، حاجى را به‌سوى انجام كارهاى براى رضاى خدا سوق مى‌دهد. ⁽²⁾

۴. احرام و حرمت جدال

از دستاوردهاى احرام، سامان‌دهى و زيبايى‌بخشيدن به گفتار است. احرام بر اثر بازداشتن حاجى از جدل و دشنام گويى، به او پاكيزگى گفتار مى‌آموزد و اينكه همواره بايد حريم ديگران گرامى داشته شود و از درهم شكستن شخصيت ديگران به واسطه دشنام و مجادله بايد پرهيز شود. احرام، تمرين «گفتار نيك» است و آموزش فرهنگ

درست سخن گفتن با ديگران و چنين است كه در احرام هرگونه سخن لغو و هرگونه جدل، ممنوع اعلام مى‌شود: فَلا رَفَثَ ⁽¹⁾وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ ⁽²⁾فِي الْحَجِّ ؛ «در اثناى حج، همبسترى و گناه و جدال [روا] نيست» . (بقره:١٩٧)

حضرت رسول (ص) فرمود:

اَنَا زَعيمٌ بِبَيتٍ في رَبَضِ الجَنَّةِ، و بَيتٍ في وَسَطِ الجَنَّةِ، وَ بَيتٍ في اَعلَى الجَنَّةِ لِمَنْ تَرَكَ المِراءَ و اِنْ كانَ مُحِقّاً، وَ لِمَنْ تَرَكَ الكِذْبَ و اِنْ كان هازِلاً و لِمَنْ حَسَّنَ خُلْقَهُ. ⁽³⁾

من ضامن خانه‌اى در اطراف بهشت، و خانه‌اى در وسط بهشت و خانه‌اى در بالاى بهشت هستم؛ براى كسى كه جدال را ترك كند اگر چه بر حق باشد و براى كسى كه دروغ را ترك كند اگرچه از روى شوخى باشد و براى كسى كه اخلاقش را نيكو كند.

شهيد مطهرى مى‌نويسد:

يكى از كارهايى كه نبايد در احرام انجام داد مباحثه و مجادله مذهبى است و خوشبختانه در قرآن اين مباحثه‌ها نهى شده است: فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ بعضى خوششان مى‌آيد كه بروند آنجا مباحثه كنند. . . ما اين را بايد بدانيم كه در اين عصر، از هر عصر ديگر، مسلمانان، بيشتر به اتحاد و رفع

&

اختلاف احتياج دارند. ما شيعيان اين افتخار را داريم كه على (ع) بزرگ‌ترين گذشت‌ها و فداكارى‌ها را در زمينه خلافت انجام داد. در نهايت خلوص نيت با رقباى خود همكارى و همگامى كرد، يعنى مصلحت اسلام را بالاترين مصلحت‌ها دانست. من خودم اثر اقدامات مثبت را در رفع سوء تفاهم ديدم. ⁽¹⁾

حكايت

سالى نزاعى در پيادگان «حجيج» ⁽²⁾افتاده بود، و «داعى» ⁽³⁾در آن سفر هم پياده بود. انصاف در سر و روى هم فتاديم، و داد و فسوق و جدال بداديم. كجاوه‌نشينى را شنيدم كه با عديل خود مى‌گفت: يا للعجب، پياده عاج، چو عرصه شطرنج به سر مى‌برد فرزين مى‌شود. يعنى به از آن مى‌گردد كه بود، و پيادگان حاج، باديه به سر بردند و بتر ⁽⁴⁾شدند.

از من بگوى حاجى مردم‌گَزاى را

كو پوستين خلق، به آزار مى‌درد حاجى تو نيستى، شترست از براى آنك بيچاره خار مى‌خورد و بار مى‌برد ⁽⁵⁾«در حريم امن الهى، براى تقرّب به خدا بايد دل‌ها را به هم نزديك كرد، از جدايى‌ها پرهيز داشت و هر آنچه مايه تفرقه است، از بين برد. در محضر حق نبايد به زائران او توهين كرد، بايد از فسوق، جدال، مشاجره، فحاشى و تفاخر پرهيز كرد. نبايد به كسى دستور داد، سزا نيست زبان به ناسزا گشود و به مجادله برخاست. حريم حرم محدوده برادرى است، در آنجا بايد تمرين اخوّت كرد و در پيشگاه دوست، به دوستان دوست جز خير نگفت» . ⁽⁶⁾

۵. احرام، تمرين تلاش براى دستيابى به لذتى معنوى

انس انسان با لذت‌هاى حسّى و مادى، او را از چشيدن لذت‌هاى معنوى باز مى‌دارد. بر اين اساس، براى درك لذت‌هاى متعالى و برتر، افزون بر آگاه بودن از وجود لذت‌هايى فراتر از خوشى‌هاى مادى و جسمانى، كنترل و تعديل لذت‌طلبى و پرهيز از غرق‌شدن در لذت‌هاى حسّى ضرورت دارد. ازاين‌رو، در احرام، برخى لذت‌هاى حلال بر حاجى ممنوع مى‌شود تا روزنه‌هايى از لذت‌هاى معنوى و متعالى بر او گشوده شود و زمينه براى تعديل و كنترل لذت‌هاى مادى، فراهم آيد.

شهيد مطهرى مى‌گويد: «بخشى از فلسفه احرام، از قبيل ترك لذت است براى درك لذت [بالاتر و متعالى]، و ترك لذت، همان هجرت از لذات بدنى است» . ⁽¹⁾

اگر لذت تركِ لذت بدانى

t دگر شهوت نفس، لذت نخوانى

هزاران در از خلق بر خود ببندى

گرت باز باشد درى آسمانى

سفرهاى علوى كند مرغ جانت

t گر از چنبر آز بازش پرانى

وليكن تو را صبر عنقا نباشد

t كه در دام شهوت به گنجشك مانى

ز صورت پرستيدنت مى‌هراسم

t كه تا زنده‌اى ره به معنى ندانى ⁽²⁾

«بارى در راه عشق خدا بايد از ديگر عشق‌ها گذشت. شهوت با دلدادگى به خدا، قابل جمع نيست. هر چيزِ يادآورِ شهوت را بايد كنار گذاشت؛ نظير عقد كردن زنى براى خود يا ديگرى در حال احرام. در اين‌حال نبايد شاهد شهوت بود. بايد از سُكر ظاهرى گذشت تا از پيمانه شراب لم يزلى سرمست شد» . ⁽³⁾

حضرت زهرا (س) فرمود:

شَغَلَنِي عَنْ مَسئَلَتِهِ لَذَّةُ خِدْمَتِهِ، لا حاجَةَ لي غَيرُ النَّظَرِ إِلى وَجهِهِ الكَرِيمِ. ⁽¹⁾

لذتى كه از خدمت حضرت حق مى‌برم، مرا از هر خواهشى باز داشته است. حاجتى جز اين ندارم كه پيوسته ناظر جمال كريم خداوند باشم.

هركه را ذوق دين پديد آيد

شهد دنياش كى لذيذ آيد ⁽²⁾

۶. احرام، فروپاشى شكوه جاذبه‌هاى دنيوى

احرام هيبت و شكوه لذت‌هاى ظاهرى را درهم مى‌شكند و به حاجى مى‌آموزد كه شكوه جاذبه‌هاى دنيوى چندان نيست كه نتوان از آن چشم‌پوشيد؛ چرا كه او در عمل مى‌بيند كه لذت‌هايى را كه همه روزه بايد بدان‌ها دست مى‌يافت و از نگاه او ترك آنها برايش ناممكن بود، اكنون با كمترين فشار و تحمّل وامى‌نهد. بدين‌گونه احرام با تحريم برخى از دلپذيرترين لذت‌ها، اين باور را در حاجى شكل مى‌دهد كه خوشى‌ها و جاذبه‌هاى مادى سست‌تر از آن است كه وى نتواند از آن بگذرد.

حكايت

چون «شقيق بلخى» قصد كعبه كرد و به بغداد رسيد، هارون الرشيد او را بخواند. هنگامى كه شقيق نزد هارون رفت، هارون وى را گفت: «تويى شقيق زاهد؟» شقيق بلخى پاسخ داد: «شقيق منم! اما زاهد نى‌ام!» هارون گفت: «مرا پندى ده!» گفت: «هش‌دار كه تو به‌جاى خلفاى پيشين نشسته‌اى و خداوند از تو صدق و حيا و كرم و علم و عدل خواهد» . هارون گفت: «زيادت كن!» شقيق گفت:

خداى را سرايى است كه آن را دوزخ گويند. تو را دربان آن ساخته و سه چيز به تو داده است: مال و شمشير و تازيانه؛ و گفته است كه خلق را بدين

سه چيز از دوزخ باز دار. هر حاجتمند كه پيش تو آيد مال از وى دريغ مدار و هركه فرمان حق، خلاف كند، بدين تازيانه او را ادب كن، و هركه كسى را بكشد، بدين شمشير او را قصاص كن به دستور خويشان او. و اگر نكنى، پيشرو دوزخيان، تو باشى.

هارون گفت: «زيادت كن!» شقيق گفت: «اگر تو در بيابان تشنه شوى چنان‌كه به هلاكت نزديك باشى، اگر آن ساعت شربتى آب يابى به چند بخرى؟» هارون گفت: «به هرچه خواهد» . شقيق بلخى از هارون پرسيد: «اگر نفروشد الّا به نيمه مُلك تو، چه خواهى كرد؟» هارون پاسخ داد: «نيمه ملك خود بدهم» . باز شقيق بلخى وى را پرسيد: «اگر آن آب كه بخورى از تو بيرون نيايد چنان‌كه بيم هلاكت بود و يكى گويد من تو را علاج كنم، اما نيمه‌اى از مُلك تو بستانم، چه كنى؟» هارون باز جواب گفت: «اين نيمه ملك نيز بدهم» . شقيق بلخى هنگامى كه اين دو جواب از هارون شنيد، وى را گفت: «اى مرد! پس به چه نازى؟ ! اين است شكوه ملك دنيايى و جاذبه‌هاى ظاهرى كه قيمتش يك شربت آب بود كه بخورى و از تو بيرون آيد» . هارون بگريست و او را به اعزازى ⁽¹⁾تمام بازگردانيد. ⁽²⁾

٧. احرام، پوشيدن لباس بندگى

پوشش، بر روح و طبع انسان اثر مى‌گذارد. برخى پوشش‌ها تكبّر و غرور را برمى‌انگيزاند و برترى‌جويى پديد مى‌آورد. از آن سو، بعضى لباس‌ها نيز بندگى مى‌آورد و در رام‌كردن طبع سركش آدمى و زدودن زنگار تكبر از دلش و ايجاد فروتنى در رفتارش تأثير بسزا دارد.

«عزّالدين محمود كاشانى» مى‌نويسد:

برخى از اصحاب عرفان، لباس‌هاى ساده مى‌پوشند تا انكسار نفس آنها زيادت شود. آنها اهل تواضع و انكسار مى‌باشند؛ كه با چنين پوششى، بر دفع تكبّر از نفس خود نظر دارند؛ چرا كه نفس به سبب لباس‌هاى فاخر و گرانبها، با خود تصوّر امتياز و رفعتى مى‌كند كه عبارت است از كبر. اميرالمؤمنين (ع) با يكى از صحابه گفت: هرگاه خواستى پروردگار را ملاقات كنى، لباسى ساده و به دور از آراستگى بر تن كن.

نقل است زمانى اميرالمؤمنين على (ع) پيراهنى پوشيده بود، آستينش تا سردست به دشوارى مى‌رسيد، خوارج او را بدان عيب كردند. در جواب فرمود: آيا مرا به لباسى سرزنش مى‌كنيد كه از كبر بسيار دور است؟ و شايسته‌تر است كه مسلمان به من اقتدا كند. ⁽¹⁾

در احرام، نخستين گام براى بندگى پروردگار برداشته مى‌شود، و آن، درآوردن جامه‌هايى است كه بوى تَفَرعُن و خواجگى مى‌دهد، و پوشيدن لباس‌هايى كه نشان فروتنى و بندگى دارد.

«هركه به كعبه رود، اول احرام بايد گرفت. احرام چيست؟ آنكه اول غسلى برآورد و جامه خواجگى از بر بيرون كند. لباس رعنايى از سر بركشد و پوشش بندگى به تن كند؛ ازارى و ردايى در خود پيچد، و روى به كعبه آرد و فرياد لبيك بردارد؛ اين قصد حج است. اگر كسى قصد حق دارد او را نيز احرام باطن بايد گرفت از جمله اغيار؛ و اينجا ازارى از زارى بر بايد بست، و ردايى از بردبارى بر بايد افكند و در عالم صدق، لبيك بايد زد تا به كعبه توحيد رسد» . ⁽²⁾

«قلب زائر بايد با كمال خشوع و تواضع پوشيده شود و جانش با اوج انقياد و فقر

درآميزد كه نجات و رستگارى، از آنِ انسان خاشع و منقاد است. اگر خداى سبحان با دو اسم «كبير» و «عظيم» بر سالك زائر تجلى كند، او كبر خويش را از دست داده، قلبش مطيع و منقاد مى‌شود و در اين صورت دو جامه احرام بر او برازنده مى‌گردد» . ⁽¹⁾

پوشش احرام گرچه براى حاجى، فرود است، در دل آن، فراز نهفته است؛ و گرچه او را به حضيض ظاهر مى‌نشاند، در نهادش اوج دل‌انگيز تعبيه دارد. احرام به حاجى فروتنى مى‌بخشد، تا او را از دل فروتنى و شكستگى به شكوه و جلال برساند، و به او بندگى مى‌آموزد تا وى را در اثر بندگى، آينه‌دار پروردگارش نمايد.

امام صادق (ع) مى‌فرمايد:

العُبُودِيَّةُ جَوهَرةٌ كُنْهُهَا الرُّبوبِيّة، فَما فَقَدَ مِنَ الْعُبُودِيّةِ وُجِدَ في الرُّبُوبِيّةِ، و ما خَفِي عَن الرُّبُوبِيّةِ اُصيبَ في الْعُبُودِيةِ. ⁽²⁾

عبوديت و بندگى خداوند، گوهرى است كه حقيقت آن، رسيدن به ربوبيت و پروردگارى است. پس بنده هرچه در اثر عبوديت [از لذات و رفاه] از دست مى‌دهد، در مراحل بعدى كه به‌سوى ربوبيت مى‌رود آنها را خواهد يافت و هرچه از ربوبيت [كه براى بنده] پنهان است، در عبوديت ظاهر مى‌شود.

دكتر شريعتى مى‌گويد:

هميشه عادت كرده‌ايم در فراز، در صعود، در حركت به‌سوى بالايى، بلندى، به عظمت برسيم؛ به‌ويژه وقتى عظمت، خدايى است، وقتى سخن از ملكوت الهى است كه البته اينجا برعكس، هرچه پايين‌تر مى‌روى، هرچه از بلندى فروتر مى‌آيى، به خدا نزديك‌تر مى‌شوى! يعنى كه در فروتنى و خشوع است كه به شكوه و جلال مى‌رسى؛ يعنى كه از بندگى به بلندى؛ يعنى كه خدا را

در آسمان‌ها مجوى؛ در همين خاك، در همين زمين مى‌توانى او را بيابى، ببينى و شايد نيز رمزى از سرنوشت آدمى است: خاكسارى، فرو رفتن در خاك و سر بر آوردن در برابر خدا. ⁽¹⁾

٨. احرام، فرصتى براى رياضت

آنها كه پاى در ره تقوا نهاده‌اند

گام نخست بر سر دنيا نهاده‌اند

فرعون نفس را به «رياضت» بكشته‌اند

و آن‌گاه دل بر آتش موسى نهاده‌اند ⁽²⁾

رياضت، مصدر فعل «راض يروض» است. در برخى كتاب‌هاى لغت آمده است: «

رَاضَ الْمُهْر أي ذَلَّلَه وَ طَوَّعَهُ و عَلَّمَه السّير » ⁽³⁾«فلانى كرّه اسب را رام كرد و آن را منقاد خود نمود، و به او رهنوردى آموخت» .

كره اسب را مدتى به حال خود رها مى‌كنند تا خردسالى را پشت سر بگذارد، و بدنش محكم شود. هنگامى‌كه از آب وگل درآمد، پيش از آنكه به كارش گيرند، آن را تربيت مى‌كنند تا در كارهايى مانند سواركارى، پيمودن راه‌هاى دور و دراز و گذشتن از گردنه‌هاى سخت از آن استفاده كنند. اگر اين تربيت و تمرين وجود نداشته باشد و حيوان رام نگردد، چه بسا خود و سواركار را دچار خطرهاى جدى و جبران‌ناپذير كند.

اسب لاغرميان به كار آيد

روز ميدان، نه گاو پروارى ⁽⁴⁾

درباره مفهوم اصطلاحى رياضت بايد گفت كه عارفان نفس انسان را به كرّه اسب چموشى تشبيه مى‌كنند كه كارهايش را از روى شهوت و غضب انجام مى‌دهد. همان‌گونه كه كرّه اسب بايد تربيت شود و رياضت ببيند تا به كار آيد، نفس انسان بايد

رياضت ببيند و تربيت شود تا راه رستگارى و كمال را بپيمايد و به مقصد برسد. ⁽¹⁾

شهيد مطهرى، يكى از فلسفه‌هاى احرام را «رياضت» دانسته، مى‌گويد:

محرمات احرام كه فقها مجموعاً آنها را ٢۴ تا دانسته‌اند از نظر روح و معنى و فلسفه روحى و اخلاقى و اجتماعى چند نوع‌اند: . . . نوع سوم از قبيل رياضت‌دادن نفس است به تقوا؛ چنان‌كه حضرت على (ع) فرمود: «

واِنَّما هِي نَفْسي اَرُوضُها بِالتَّقوى لِتَأْتِي آمِنَةً يوْمَ الْخَوفِ الاَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلى جَوانِبِ الْمَزْلَقِ » ⁽²⁾«من نفس خود را با پرهيزكارى مى‌پرورانم، تا در قيامت كه هراسناك‌ترين روزهاست در امان و در لغزش‌گاه‌هاى آن ثابت‌قدم باشد» .

امورى كه در احرام تحريم شده است، حسّ مقاومت در برابر آنها در انسان تقويت مى‌شود از قبيل صيد، مباشرت با زن، اذيت و آزار حيوان‌ها بلكه تحمل اذيت آنها، بوى خوش، نگاه در آينه، لباس دوخته، زينت، دروغ‌پردازى و ناسزاگويى و جدال. در تحريم صيد، حسّ شكارچى‌گرى را از انسان مى‌خواهد بگيرد، حسّ آزار را از انسان مى‌گيرد، قدرت تحمل اذيت و قدرت حلم به انسان مى‌دهد. احرام به انسان مقاومت در مقابل ميل جنسى را مى‌دهد و ترك استظلال و ترك نازپروردگى را. ⁽³⁾

انسان چاره‌اى ندارد از اينكه در همه عمر در حال احرام به‌سر برد و محرم باشد. تحمل بعضى محروميت‌ها براى رسيدن به سعادت، لازم است. هر رژيم تربيتى را كه شما در دنيا پيدا كنيد براساس لاقيدى مطلق و بى‌باكى و بى‌ارادگى نيست، بالاخره يك سلسله چيزها را تحريم مى‌كند. ⁽⁴⁾

&

«بى‌شك سفر حج به‌سوى مركز جهان اسلام در شهر مكه، بدون تمهيدات فراوان و سختى‌ها و تحمّل مشقّات، امكان‌پذير نيست؛ چنان‌كه پيامبر (ص) مى‌فرمايد: «حج عالى‌ترين نوع جهاد است» . زائر خانه معشوق مى‌بايست درگير مجاهده‌اى معنوى شود؛ مجاهده‌اى كه فرجام آن به تمام فداكارى‌ها و مشقّت‌ها معنا مى‌دهد؛ زيرا سفر حج به‌سوى خانه خدا براى كسى كه جهاد درونى مى‌ورزد، متضمّن ملاقاتى با صاحب‌خانه است؛ همو كه در مركز آن كعبۀ ديگر، يعنى قلب فرد نيز منزل دارد» . ⁽¹⁾

گرچه در جاى خود بايد به غريزه‌ها و خواسته‌ها اهتمام ورزيد و پاسخ داد، نبايد از نظر دور داشت كه نفس آدمى زياده‌خواه و سيرى‌ناپذير است و پاسخ دادن به خواسته‌ها و نيازهاى آن، در كنترل و سامان‌دهى آن، كافى نيست، بلكه گاهى بايد او را از خواسته‌هايش محروم داشت و به آب رياضت غسلش داد تا قلب از كدورت‌ها صفا يابد:

اگر دل از غم دنيا جدا توانى كرد

نشاط و عيش به باغ بقا توانى كرد

اگر به آب رياضت برآورى غسلى

همه كدورت دل را صفا توانى كرد

ز منزل هوسات ار دو گام، بيش نهى

نزول در حرم كبريا توانى كرد ⁽²⁾

عالمان و عارفان پيشين، موسم حج را بهترين فرصت براى رياضت نفس مى‌دانستند و از اين زمان بيشترين بهره را براى تهذيب نفس و پيراستن دل از زنگارها مى‌بردند. نمونۀ اين مطلب را در عارف بزرگى همانند ابن عربى مى‌بينيم كه «بارورترين ايام زندگى او در روزگارى بود كه در مكه اقامت گزيد و در همين ايام رياضت بود كه بنابر گفته او به فتوحات قلبى و شهود دست يافت و حاصل همان فتوحات، كتاب «فتوحات مكيه» او شد كه اكنون به عنوان يكى از بزرگ‌ترين كتاب‌هاى عرفانى در اختيار ماست.

در حقيقت، مكه، مركزى بود كه مشعل‌داران فرهنگ اسلامى از همه سوى جهان در آن گرد مى‌آمدند و بسيارى از آنان، پس از اداى مراسم حج، يكى دو سال يا بيشتر در آنجا مى‌ماندند» . ⁽¹⁾

مقام معظم رهبرى درباره رياضت در ايام حج مى‌فرمايد:

حج را بايد به طرف اهدافش نزديك كرد. اعمال حج عبارت‌اند از: قضيۀ برائت، مسئلۀ وحدت اسلامى، مسئلۀ اشاره به افكار عالى اسلامى و تبليغ و توجيه آن، مسئلۀ زهد و رياضت. آدم وقتى در روايات و اعمال حج نگاه مى‌كند مى‌بيند، اصلاً براى اين است كه انسان برود آنجا رياضت بكشد. اصلاً حج براى خوشگذرانى نيست. حالا اگر كسى مى‌خواهد خوشگذرانى كند يك جور ديگر سفر كند، يك زيارتى هم بكند. حج، جايى نيست كه انسان متنعم بشود و راحت برود و بيايد. آنجا بايد مغبّر الوجه ⁽²⁾و مغبّر الشّعر ⁽³⁾باشد. آفتاب، روى انسان را بسوزاند و موهايش را ژوليده كند. لباس زيبا و عطر نداشته باشد. از بوى متعفن اجتناب نكند، بلكه از بوى طيب اجتناب كند. در حج، همۀ وسايل فشار و رياضت الهى براى يك مدت محدود و كوتاه فراهم است. مجموع اعمال حج سه‌چهار روز بيشتر نيست. در اين مدت، انسان بايد ياد بگيرد كه چه‌كار بكند. به نظر من يك مقدار حج را به سمت يك رياضت انتخابى ببريد، يك مقدار در عسرت و رياضت باشد. ⁽⁴⁾

امام محمد غزالى مى‌نويسد:

آدمى را چنان آفريده‌اندكه به كمال سعادت خويش نرسد تا جهان باقى را

اختيار كند و متابعت هوا سبب هلاك وى است و تا به دستور شرع عمل نكند، در متابعت هوا بود و معاملت وى، بنده‌وار نبود و سعادت وى در بندگى است و بدين سبب بود كه در ملت‌هاى گذشته به رهبانيت ⁽¹⁾و سياحت ⁽²⁾فرمودند هر امتى را تا عبّاد آنها از ميان خلق بيرون شوند و همه عمر مجاهدت و رياضت كنند. پس، از رسول (ص) پرسيدند كه چرا سياحت و رهبانيت نيست در دين ما؟ فرمود: «ما را جهاد و حج فرموده‌اند بَدَلِ آن» . پس حق -سبحانه تعالى- اين امت را حج فرمود براى رياضت و بدل از رهبانيت. ⁽³⁾

بدان‌كه در عبادت حج، رياضت هر سه نفسِ انسان است كه محتاج رياضتند، تا انسان به نفس مطمئنه برسد.

اما طبيعت نفس امّاره راحت طلبيدن است، و رياضت وى گرسنگى و بيدارى است و اين هر دو در سفر حج، بسيار است.

و طبيعت نفس لوّامه، طلب‌كردن جاه است و طريق رياضت وى دورى از وطن است و دورى از بستگان و آشنايان، و اين همه در سفر حج حاصل است.

و طبيعت نفس مُلهمه آن است كه بر هرچه وى را عادت دهى عادت كند و طريق رياضت وى مجالست بزرگان و اهل خير و عابدان و مواضع متبرّكه است تا ميلى كند به خير و در سفر حج، اين نيز حاصل است.

پس در عبادت حج، تزكيه هر سه نفْس آمد كه سعادت دين و دنياى بنده بدان متعلق است و رياضت، كشتن خواهش‌هاى نفْس است و در اين سفر اين مقصود حاصل است. پس حكمت، رياضت نفس باشد. ⁽⁴⁾

شيخ‌الرئيس ابوعلى سينا درباره اهميت و آثار رياضت مى‌گويد:

عارف، به رياضت كشيدن نيازمند است و رياضت، سه هدف را پى مى‌گيرد:

نخستين هدف از رياضت، آن است كه همه موانع را از سر راه خود بردارد تا هيچ چيزى را بر حق، مقدم ندارد، بلكه در همه حال، همه چيز را فداى حق نمايد؛

دوم آنكه نفس اماره را رام كند تا نفس، حالت اماره بودن را رها كند و مطمئنه شود و اوهام او نيز از امور پست مادى روى گرداند و به‌سوى چيزهايى كه مناسب امر قدسى است رو كند؛

سومين هدف از رياضت، تلطيف سرّ است كه مايه تنبّه و آگاهى آدمى است. . . و درون عارف در اثر رياضت جلا مى‌يابد تا آنجا كه خدا را در خود بازمى‌تاباند و لذات عالى بر او فرو مى‌ريزد و او به شادمانى دست مى‌يابد و تا آنجا پيش مى‌رود كه تنها خدا را مى‌بيند. ⁽¹⁾

٩. احرام، تمرين ترك آزار و دشمنى

مباش در پى آزار و هرچه خواهى كن

كه در طريقت ما غير از اين گناهى نيست ⁽²⁾

اگر براى دين پوسته و هسته‌اى قائل شويم، بى‌گمان ترك آزار و اذيت ديگران، جزو هسته دين به شمار مى‌آيد؛ چنان‌كه بنابر حديث نبوى (ص) مسلمانى در ترك اذيت و آزار خلاصه مى‌شود: «

اَلمُسلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسلِمُونَ مِن لِسانِهِ وَ يدِه » ⁽³⁾«مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دستش ايمن باشند» .

اَلمُسلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسانِهِ وَ يدِه وَالمُؤمِنُ مَنْ آمَنَهُ الناسُ عَلى دِمائِهِمْ وَ اَموالِهِمْ. ⁽¹⁾

مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دست او ايمن باشند و مؤمن كسى است كه مردم نسبت به خون و اموالشان از او در امان باشند.

انسان، بنده خدا و خداوند، آفريدگار انسان است و ميان رنجش خاطر بندگان و ناخشنودى پروردگار ارتباط نزديكى وجود دارد، همان‌گونه كه ميان خشنودى بنده خدا و رضاى خداوند. آزردن بندگان خدا، هميشه ممنوع است و هنگام احرام، اين تحريم، جلوه آشكارترى پيدا مى‌كند و تلنگر محكم‌ترى به زائران درباره ترك آزار ديگران زده مى‌شود.

استاد شهيد مطهرى مى‌گويد:

ترك آزار و اذيت جاندارها و تحمل آزار و بالاخره سِلم بودن در مقابل جاندارها و حرب نبودن و اعلام سِلم و امن نمودن، از فلسفه‌هاى اجتماعى و اخلاقى احرام مى‌باشد. ⁽²⁾

«در حريم امن الهى، براى تقرب به خدا بايد دل‌ها را به هم نزديك كرد، از آزار و اذيت پرهيز كرد و از هر آنچه مايه تفرقه است اجتناب نمود. از حمل سلاح بايد پرهيز كرد. حمل سلاح به معناى دشمنى و خصومت است. در حضور خداوند رحيم، خشونت لازم نيست. اساساً كينه و دشمنى، شأن دوزخيان است و خدا اهل رحمت و آشتى است. او اهل داد و رأفت است و نسبتى با انتقام و دشمنى ندارد. خشونت و دشمنى و آزار، ضعف و كاستى است؛ ازاين‌رو كشتن جانوران، اذيت و آزار ديگران و حتى زخم كردن بدن خويش حرام شده است. حريم حرم محدوده برادرى است و در آنجا بايد تمرين اخوت كرد. ⁽³⁾

بى‌ترديد، حجّى كه به بهاى رنجش خاطر و آزار ديگران به‌جا آيد و آميخته با دشمنى با بندگان خدا باشد، قبول نمى‌افتد. ازاين‌روست كه حجى كه هزينه و لباس احرام آن از راه نامشروع فراهم آيد و بوى خون دل ديگران بدهد، صحيح و پذيرفته نيست. اهل‌بيت (عليهم السلام) دوستان و پيروانشان را - پيش از سفر حج - در خصوص مواردى كه حتى شبهه اذيت و آزار داشت، هشدار مى‌دادند.

حكايت

«عبدالرحمان بن سيابه» و پدرش از اهالى كوفه و دوستان امام‌صادق (ع) بودند. سيابه (پدر عبدالرحمان) از دنيا رفت و چيزى براى پسرش به ارث نگذاشت. يكى از دوستان سيابه نزد عبدالرحمان آمد و پس از احوالپرسى و ابراز تسليت، هزار درهم به او قرض داد تا با آن به كسب و كار بپردازد. عبدالرحمان آن پول را پذيرفت و به كار بست و كارش رونق گرفت؛ طورى كه مستطيع شد و تصميم گرفت براى انجام مراسم حج به مكه برود. نزد مادرش رفت و تصميم خود را با او در ميان نهاد. مادر به او گفت: پولى را كه از دوست پدرت قرض گرفته‌اى پرداخت كن!

عبدالرحمان نزد دوست پدرش رفت و قرض خود را ادا نمود، سپس عازم مكه شد. پس از انجام مراسم حج، به مدينه رفت و خدمت امام‌صادق (ع) رسيد.

امام صادق (ع) پرسيد: «حال پدرت چطور است؟ !» پاسخ داد: «پدرم از دنيا رفت» . امام صادق (ع) درحالى‌كه اظهار تأثّر مى‌كرد، فرمود: «خدا او را رحمت كند» . آن‌گاه فرمود: «آيا براى تو مالى به ارث گذاشت؟» عرض كرد: «نه يابن رسول الله! چيزى به ارث نگذاشت» . امام صادق (ع) فرمود: «پس با چه مالى به انجام حج توفيق يافتى؟» عبدالرحمان به شرح ماجراى قرض‌گرفتن از دوست پدرش و تجارت و رونق كارش پرداخت. هنوز سخنش تمام نشده بود كه امام صادق (ع) به او فرمود: «با آن هزار درهم بدهى چه كردى؟ آيا آن را به صاحبش بازگرداندى؟» عبدالرحمان گفت: «آرى،

يابن‌رسول الله! آن را قبل از حج به صاحبش دادم» .

امام صادق (ع) فرمود: «احسن! كار خوبى كردى كه قرض ديگران را دادى و سپس به حج اقدام كردى» . ⁽¹⁾

١٠. احرام، تمرين ساده‌زيستى

ساده‌زيستى، زندگى زاهدانه و دور از تكلّف، شرط خداوند با پيامبران خويش بوده است:

شَرَطْتَ عليهِمُ الزُّهْدَ فِي دَرَجاتِ هذِهِ الدُّنْيا الدَّنِيَّةِ وَ زُخْرُفِها وَ زِبْرِجِها فَشَرَطُوا لَكَ ذلِكَ، وَ عَلِمْتَ مِنْهُمُ الْوَفاءَ بِهِ فَقَبِلْتَهُم و قَرَّبْتَهُمْ. ⁽²⁾

با آنها درباره زهد در مقامات و زيور دنيا شرط نمودى و آنها هم بر اين شرط، متعهد شدند و تو هم دانستى كه به عهد خود وفا خواهند كرد، پس آنان را مقبول و مقرّب درگاه خود فرمودى.

سادگى لباس احرام، آموزش ساده‌زيستى و زندگى دور از تكلف است. چشيدن طعم شيرين زندگى ساده در دوره احرام در تجديدنظر محرم در زندگى‌اش و نيز برنامه‌ريزى او براى يك زندگى بى‌تكلف در آينده، تأثير به‌سزايى خواهد گذاشت. چه بسيار افرادى كه به حج مشرف مى‌شوند، ولى در زندگى روزمره آنان اثرى از سادگى ديده نمى‌شود.

شهيد مطهرى مى‌نويسد:

دسته‌اى از مردم هستند كه به قدرى خود را در ميان آداب و رسوم و عادات، محبوس ساخته‌اند، هزارها قيد براى غذاخوردن و هزارها قيد براى جامه‌پوشيدن و هزارها قيد ديگر براى معاشرت‌ها و پذيرايى‌ها و مهمانى‌ها و

عروسى و مسافرت‌ها ساخته‌اند كه زندگى را بر خود سنگين و ناگوار كرده‌اند.

به‌طور كلّى، مقيد شدن به زندگى متكلفانه، ناشى از كوچكى روح و نداشتن شخصيت است. كار و فعاليت و مثبت‌بودن، با تكلف و به خودبندى و اسير عادات و رسوم‌شدن سازگار نيست. هر يك از اين تكلفات، مقدار زيادى وقت تلف مى‌كند، فكر و خيال، مصرف مى‌كند، خستگى و ملالت مى‌آورد. مردمى كه مى‌خواهند در حال حركت و تلاش و فعاليت باشند و به مقامات و ترقيات نائل شوند، لازم است بار خود را از اين تكلفات، سبك‌تر كنند تا بتوانند سريع پيش بروند. ⁽¹⁾

دلا راهت پر از خار و خَسَك بى

گذارت بر سر چرخ فلك بى گر از دستت بر آيه، پوست از تن بر آور تا كه بارت كمترك بى ٢درباره سلمان فارسى مى‌خوانيم: چون سلمان⁽²⁾را اجل فرا رسيد، قومى به نزديك وى آمدند به عيادت. سلمان را ديدند دست بر زانو مى‌زد و مى‌گريست زار زار. گفتند: «چرا مى‌گريى؟» گفت: «نه از بهر مردن مى‌گريم و نه از بهر زر و دينار. وليكن رسول الله (ص) با ما عهد كرده بود كه اگر خواهيد كه مرا ببينيد و در قيامت به من رسيد، دنيا جمع مكنيد و از دنيا چنان رويد كه من مى‌روم و اكنون من چندين قماش گرد كرده‌ام. نبايد كه سيدالانبياء را ببينم» . چون آن قوم به خانه وى نگاه كردند، تنها طغارى ديدند و مطهّره‌اى (آفتابه‌اى) و گليمى و پالانى. ⁽³⁾

&

شهيد مطهرى درباره درس‌گرفتن از سادگى لباس احرام مى‌نويسد:

لباس احرام، لباسى است در منتهاى سادگى و بى‌رنگى و بى‌نشانى؛ محو رنگ‌ها و شكل‌هاى لباس‌ها. براى يك مدت موقت هم كه شده همه مردم از درجه‌دار و غير درجه‌دار، نشان‌دار و غير نشان‌دار كه هركدام مبلغى گزاف پرداخت نموده‌اند تا يك كت و شلوار برايش دوخته‌اند، همه را در يك لباس ساده جمع كرده است. گاهى اتفاق مى‌افتد كه افرادى را در يك مجمع واحد دعوت مى‌كنند و آنها براى شركت در يك مجلس، بايد خرج‌هاى گزافى كنند همراه با تكلّف. اما خدا مردم را دعوت كرده با يك لباس رسمى به حضور بيايند و آن ساده‌ترين و بى‌رنگ‌ترين آنها را انتخاب كرده است. آنچه بشر انجام مى‌دهد، دلِ پايين‌تر را به جاى دل بالاتر مى‌برد و مملو از حسرت و آرزو و انتقام مى‌كند، اما آنچه خدا مى‌كند دلِ بالاتر را به جاى دل پايين‌تر مى‌برد و در او ايجاد تواضع مى‌كند. واى از تشريفات، چقدر فاصله‌ها را همين تشريفات لباسى و نشانه‌ها به وجود آورده است. چقدر كار غلطى است اين تشريفاتى كه اخيراً بعضى كاروان‌ها به وجود آورده‌اند. ⁽¹⁾

١١. احرام، نماد گسستن از وابستگى

همچنان‌كه پرنده‌اى كه سنگ بر پايش بسته‌اند، توان پرواز ندارد، مرغ روح انسان آن‌گاه كه بر پايش سنگ تعلقات باشد، از پرواز در ملكوت ناتوان است. وابستگى‌ها و دل‌بستگى‌ها، ذهن را در جاذبه‌هاى زمينى زمين‌گير مى‌نمايد و او را از پرواز در ملكوت محروم مى‌نمايد:

بر اوج فلك چون پرد جرّه باز ⁽²⁾

كه در شهپرش بسته‌اى سنگ آز؟

گرش دامن از چنگ شهوت رها

كنى، رفت تا سدرۀ المنتهى

تعلّق، حجاب است و بى‌حاصلى

چو پيوندها بگسلى واصلى ⁽¹⁾

عبدالرحمان جامى مى‌نويسد:

تفرقه [در اصطلاح عرفان] عبارت از آن است كه دل را به واسطه تعلّق به امور متعدد پراكنده‌سازى؛ و جمعيت، آنكه از همه، به مشاهده واحد پردازى، [پس، جمعيت خاطر و مشاهده واحد، با ترك تعلق، حاصل مى‌شود]. جمعى گمان بردند كه جمعيت، در جمع اسباب [دنيوى] است، در تفرقۀ ابد ماندند. فرقه‌اى به يقين دانستند كه جمع اسباب [و تعلق به اشيا] از اسباب تفرقه است، دست از همه افشاندند. ⁽²⁾

لباس احرام، حتى پوششى را كه حاجى يك عمر با او مأنوس بود، از تن او به درمى‌آورد تا تعلّق ديرينه او را به لباس، از وجود او بپيرايد تا بدين‌گونه، زمينه را براى وانهادن ديگر تعلقات براى او آماده سازد، و طعم شيرين رهايى از دل‌بستگى‌ها را به او بچشاند.

حكايت

روزى «يحيى بن معاذ» با كسى از دهى مى‌گذشت. آن شخص گفت: «چه خوش و خرّم دهى است اين ده» . يحيى بن معاذ گفت: «خوش و خرّم‌تر از اين ده، دل آن كس است كه از اين ده فارغ است و از تعلّق بدان، آزاد است» . ⁽³⁾

لباس انسان، نشان تعلقات اوست. بايد لباسى پوشيد كه رنگ تعلّق نپذيرد، لباسى كه با آن هر لحظه شاهد مرگ آرزوها و خواسته‌هاى خويش باشيم. سفيد، رنگ بى‌رنگى است. سفيدى احرام، نشان‌دهنده رنگ‌باختن تمام رنگ‌ها و تعلقات است. در اين لباس،

نام و نشان و شهرت و مقام و ثروت، جايگاهى ندارد. پيام لباس احرام آن است كه نبايد غريبه را به جاى دوست گرفت. بايد با اغيار، بيگانه بود و تنها با دوست نشست. زائر در ميقات، مهمان خداست. او نبايد از تار و پود تعلقات دنيوى نزد خدا ببرد، بايد لباسش ندوخته باشد. ⁽¹⁾

حكايت

خرقه‌پوشى در كاروان حجاز همراه ما بود. يكى از امراى عرب، او را صد دينار بخشيده تا قربانى كند. دزدان، ناگاه بر كاروان زدند و پاك ببردند. بازرگانان گريه و زارى كردن گرفتند و فرياد بى‌فايده خواندن؛ مگر آن درويش صالح كه برقرار خويش مانده بود و تغير در او نيامده. گفتم: مگر معلوم (اموال) تو را دزد نبرد؟ گفت: بلى بردند، وليكن مرا با آن، [تعلّق و] الفتى چنان نبود كه به وقت مفارقت، خسته‌دلى باشد. ⁽²⁾

عبدالرحمان جامى در «مثنوى هفت اورنگ» نمونه‌اى از ترك تعلقات در هواى معشوق را در داستان «ليلى و مجنون» آورده و از عاشقان حقيقى خواسته است همچون «مجنون» باشند كه آن‌گاه كه با اجازه ليلى به سفر حج مى‌شتابد و به ديدار كعبه توفيق مى‌يابد، تنها خواسته او از خدا اين است كه دل او را از هرگونه تعلّق خاطرى، جز تعلق به «ليلى» بپيرايد؛ به گونه‌اى كه در جان او، تنها هواى «ليلى» باشد و بس.

گر بار دهد به خاطر خَوش

سوى خودم آن نگار مهوش

بر من باشد حجى پياده

يك حج چه بوَد كه صد زياده

بر من باشد كه بندم احرام

زين در به طواف حجّ اسلام

فرمان تو گر بوَد در اين كار

بندم سوى حج ز منزلت بار

ليلى ز وى اين سخن چو بشنيد

بر خويش چو زلف خويش پيچيد

گفت: اى ره صدق منهج تو

تو حجّ منى و من حج تو

مجنون كه وفا به عهد مى‌كرد

در رفتن كعبه جهد مى‌كرد

چون كعبه‌رُوان ز بعد ميقات

لبيك زنان شدى در اوقات

چشمش به سواد كعبه از دور

چون شد ز جمال كعبه پر نور

. . . آمد ز جمال ليلى‌اش ياد

برداشت ز داغ شوق فرياد

ز آنجا به طواف خانه زد گام

نگرفته ز ماه خانگى كام

زد بر در خانه حلقۀ شوق

در گردن جان ز حلقه‌اش طوق

آنگه ز دو ديده خون دل ريخت

در دامن سِترِِ كعبه آويخت

كاى پرده‌نشين حجلۀ ناز

وى عقده‌گشاى پردۀ راز

يا رب ز همه بتاب رويم

وز حرف همه ورق بشويم

الاّ ز هواى روى ليلى

وز دعوى آرزوى ليلى

. . . تا او شاه است بنده‌ام من

تا او جان است زنده‌ام من

⁽¹⁾عطار نيشابورى اين حكايت را با اندكى تفاوت، اين‌گونه به نظم در آورده است: برد مجنون را سوى كعبه پدر

تا دعا گويد، شفا يابد مگر

چون رسيد آن جايگه مجنون ز راه

گفت: اينجا كن دعا، اين جايگاه

گو خداوندا مرا بى‌درد كن

عشق ليلى بر دل من سرد كن

تو دعا كن تا پدر آمين كند

بو كه حق اين مهربانى كين كند

دست برداشت آن زمان، مجنون مست

گفت: يا رب عشق ليلى، ز آنچه هست،

مى‌توانى گر دو صد چندان كنى

هر زمانم بيش سرگردان كنى ⁽²⁾

١٢. احرام و حفظ حرمت حرم

اى كه از كوچه معشوقه ما مى‌گذرى

برحذر باش كه سر مى‌شكند ديوارش ⁽¹⁾هر بزرگى حريمى دارد و هر حريمى قداستى؛ و در توصيه به پاسداشت آن، شرع و عقل، همداستانند. احرام، نماد پاسداشت حريم كبريايى است و ترك محرّمات در پرتو احرام، نشانه احترام و قدسيت حرم. احرام «اذن دخول» است و ادب ورود، تا حاجى بى «دقّ الباب» و بى‌اجازه به سراى آفريدگار گام ننهد. آيت الله جوادى آملى مى‌گويد:

حرم امن الهى در اين ويژگى، يگانه است كه نمى‌توان بدون احرام وارد آن شد. براى ورود به حرم الهى، ميقات احرام قرار داده شده تا كرامت حرم كه به وسيله مسجدالحرام و كعبه پديد آمده، محفوظ بماند. احرام در ميقات براى ورود به حرم، مانند نماز تحيت مسجد است كه براى حفظ كرامت مسجد قرار داده شد، با اين تفاوت كه تحيت مسجد، مستحب است، ولى احرام براى ورود به حرم، واجب است. طبق بيان نورانى امام‌سجاد (ع) بايد حج‌گزار و معتمر [عمره‌گزار] پيش از ورود به حرم، به حرمت غيبت‌كردن از اهل اسلام متذكر شود و اين قصد در او بر انگيخته شود كه خدايا! من غيبت و عيب‌جويى مسلمانى را نمى‌كنم. زائر آن‌گاه كه وارد مكه شد بايد بر اين نيت باشد كه «خدايا به قصد تو آمدم» ؛ نه به قصد تجارت، شهرت، سياحت، تفريح، تفّرج و مانند آن. ⁽²⁾

«افراد غير مسلمان، بدان‌جهت كه در حالت غير اسلامى، احرامشان صحيح نيست، و از سويى ورود افراد غير محرم به حرم، ممنوع است، حق ورود به منطقه توحيد و مهبط

وحى را ندارند» . ⁽¹⁾

امام صادق (ع) مى‌فرمايد:

وَ حُرِّمَ المسجدُ لِعِلَّةِ الكَعْبَةِ وَ حُرِّمَ الحَرَمُ لِعِلَّةِ المَسْجِدِ وَ وَجَبَ الاِحرامُ لِعِلَّةِ الْحَرَم. ⁽²⁾

مسجدالحرام به خاطر كعبه محترم شد و حرم به خاطر مسجدالحرام احترام يافت؛ و احرام به خاطر حرم واجب شد.

امام محمد غزالى مى‌نويسد:

حق تعالى خانه كعبه را به ذات مقدس خود تشريف اضافت فرمود [نسبت داد] تا مقصد همه عابدان شد و براى تفخيم و تعظيم، گرداگرد آن را حرمتى نهاد و حرمت آن موضع را به تحريم صيد و درخت آن، زيادت تأكيد فرمود و آن را نمودار حضرت پادشاهان پرداخت تا زائران از هر سمتى و طالبان از هر سوى، با روى گردآلوده قصد آن كنند و در استكانت و تواضع، خداوند خانه را مبالغت نمايند و جلال و كبريا و عزت و استغناى او را خاضع و خاشع باشند و پاس حرمت حريم او بدارند؛ با آنكه مى‌دانند كه او مقدس‌تر است از آنكه خانه‌اى وى را در برگيرد يا شهرى به وى محيط شود؛ تا بدين‌گونه عبوديت ايشان بليغ‌تر شود و انقياد و اطاعت ايشان كامل‌تر گردد. ⁽³⁾

«بى‌گمان، مراقبت از اعضا و جوارح و حفظ آنها از گناهان در حال احرام، بهترين مصداق حفظ حرمت حرم مى‌باشد. چه بهتر كه شخص محرم، پيوسته در معناى احرام و خلع لباس و پوشيدن جامه احرام و گفتن لبيك بينديشد و دل از ياد خدا و زبان از

نام خدا فارغ نسازد، قدر فرصت بداند و فكرش را متوجه ميزبان كريمش بسازد. بر محرم است كه مواظب باشد تمام رفتار و گفتار و حركات و سكناتش بر وفق ميل و رضاى حضرت ميزبان باشد. بى‌پروا بودن در حال احرام، و چشم و گوش و زبان را آزاد گذاشتن و از فحش و ناسزا و سخن‌چينى و بدگويى و نگاه ناروا پرهيز نكردن، همه، هتك حرمت ميزبان است، آن هم بر سر سفره او و آنكه در حالت احرام، اين‌گونه است هرگز حرمت حرم را نگاه نداشته است.

محرم بايد در حال احرام، مراقب زبان خود باشد؛ زيرا عمده گناهان، از ناحيه زبان، دامن آدمى را مى‌گيرد» . ⁽¹⁾

امام صادق (ع) در بيان مصاديق پاسداشت حرمت حرم در حال احرام مى‌فرمايد:

وقتى احرام نمودى، بر تو باد به تقواى الهى و زياد ياد خدا كردن و كم سخن گفتن، مگر خيرى در آن باشد. همانا كمال حج و عمره آن است كه انسان زبانش را از گفتارى كه خيرى در آن نيست باز دارد؛ چنان‌كه خداوند عزّوجلّ فرمود: از فخر فروشى پرهيز كن و تقوايى پيشه كن كه تو را از معاصى باز دارد. ⁽²⁾

١٣. احرام و درس عزتمندى و كرامت

از ويژگى‌هاى برجسته مؤمنان «عزتمندى» است؛ همان‌گونه كه خداوند مى‌فرمايد: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ ؛ «درحالى‌كه عزت و اقتدار براى خدا و پيامبر او و مؤمنان است» . (منافقون:٨)

اهميت اين ويژگى نزد خداوند تا آنجاست كه بر پايه روايتى از امام صادق (ع) خداوند اختيار همه كارها را به مؤمن داده، اما اين اختيار را به او نداده است كه ذليل

باشد. ⁽¹⁾بخشى از حكمت دستور خداوند به بندگان مؤمنش درباره پرهيز از گناهان و اجتناب از سرسپردن به خواهش‌هاى نفسانى، به نقش آنها در خوارى انسان بازمى‌گردد. براى برخوردار شدن از گوهر كرامت، پيش از هر چيز بايد از گناهان پرهيز نمود و خواهش‌هاى نفس را كنترل و تعديل نمود.

امام صادق (ع) مى‌فرمايد:

مَنْ اَرادَ عِزّاً بِلا عَشيرَةٍ، وَ غِنىً بِلا مالٍ، وَ هَيبَةً بِلا سُلطانٍ، فَلْيَنْقَلْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِيةِ اللهِ إلى عِزِّ طاعَتِهِ. ⁽²⁾

هركس مى‌خواهد بى‌آنكه ايل و تبارى داشته باشد عزتمند باشد و بى‌آنكه مال و ثروتى داشته باشد بى‌نياز باشد و بى‌آنكه قدرتى داشته باشد، هيبت و شكوه داشته باشد، بايد از خوارى معصيت خدا، به عزّت طاعت او درآيد.

امام سجاد (ع) در مناجات اول از مناجات خمس عشر، از خطا و گناه به عنوان عوامل ذلّت و خوارى ياد مى‌كند:

اِلهي اَلْبَسَتْنِي الخَطايا ثَوْبَ مَذَلَّتِي وَ جَلَّلَنِي التَّباعُدُ مِنْكَ لِباسَ مَسْكَنَتِي.

پروردگارا! خطاها و گناهان، بر اندامم لباس خوارى و ذلت پوشانيده و دورى تو جامه عجز و بينوايى بر تنم انداخته است.

اينجاست كه بر اثر تحريم بسيارى از لذت‌ها و كارهاى روا بر انسان به وسيله احرام، زمينه عزتمندى براى زائر فراهم و دريچه‌هاى كرامت به‌سوى او گشوده مى‌شود.

محيى‌الدين عربى در كتاب «الفتوحات المكيه» مى‌نويسد:

وقتى خداوند انسان را دستور داده كه در احرام داخل شود، و بدين‌گونه آنچه كه حلال بود بر وى حرام شود، او را به صفت «عزت» آراسته نموده است. يكى از اسماى الهى «عزيز» است و آن‌گاه كه خداوند دستور داد تا محرم

&

در احرام درآيد و آنچه را كه حلال بود، حرام شمرد، خداوند با صفت «عزت» ظهور كرده است؛ ازاين‌رو محرم، مظهر اسم «عزيز» است و عزت الهى، جلوه‌اى در احرام محرم دارد. خداوند، اشيا را مسخّر انسان قرار داد:

وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً (جاثيه:١٣)

و همه آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمين است، از سوى خود براى شما مسخّر و رام كرد.

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً (بقره: ٢٩)

او كسى است كه همۀ آنچه را در زمين وجود دارد براى شما آفريد.

اگر اشيا مسخر انسان است و براى او خلق شده، پس آنها طالب انسانند بيش از آنكه انسان طالب آنها باشد. بر اين پايه، معناى احرام، متفاوت مى‌شود. در احرام، اشيا بر انسان حرام نشده‌اند، بلكه انسان بر اشيا حرام شده است؛ زيرا انسان براى خدا خلق شده و اشيا براى انسان، پس انسان طالب خداست و اشيا طالب او. در تورات آمده است:

يابن آدمَ خَلَقْتُ الاَشْياءَ مِنْ اَجْلِكَ وَ خَلَقْتُكَ مِنْ اَجْلي فَلا تَهتِكَ ما خَلَقْتُ مِنْ اَجْلي فيما خَلَقْتُ مِن اَجْلِك.

اى فرزند آدم! اشيا را براى تو آفريدم و تو را براى خودم آفريدم، پس در آنچه كه براى خودم آفريدم در آنچه كه براى تو آفريدم گستاخى مكن!

پس خداوند سبحان مرتبه‌ات را روشن كرد تا موطن خواريت را از موطن عزتت بازشناسى و تو از جانب خودت بر اشيا افتخار نكردى و حرام نگرديدى، بلكه او تو را در حال احرام، بر اشيا حرام كرد تا به تو دست نيابند و دستورت داد تا محرم شوى، لذا در احرام داخل شدى و حرام گرديدى و تو را خداى سبحان فرمان بدان نداد مگر آنكه، آن، موجب قربتى به‌سوى او باشد و باعث مزيد مكانت در نزد او و به سبب عزت تو؛ تا

بدين‌گونه عبوديتت را كه بر آن آفريده شده‌اى فراموش نكنى و اين برايت دارويى سودمند است و در حقيقت، اين امر بازداشت بر تو نيست، بلكه بازداشت براى توست. آيا نمى‌نگرى آنكه را خداوند واگذارده چگونه بر امثال خود فخر مى‌فروشد: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى ؛ «من پروردگار برتر شما هستم» . (نازعات: ٢۴) مى‌گويد. ⁽¹⁾

١۴. احرام حاضران و احرام غايبان

احرام آن‌گاه صورت حقيقت به خود مى‌گيرد كه دل مُحرم شود و لباس، تنها به نشان احرام دل، بر تن پوشيده شود. دل، آن‌گاه محرم مى‌شود كه انسان در محضر معبود، حاضر باشد و از او غايب نگردد. آنكه دلش هميشه پيش خدا حاضر است، محرم است گرچه در ميقات حاضر نباشد و آنكه دلش از خدا غايب باشد، محرم راستين نيست گرچه در ميقات، حاضر باشد.

دوست، نزديك‌تر از من به من است

وينت مشكل كه من از وى دورم

چه كنم؟ با كه توان گفت كه او

در كنار من و من مهجورم ⁽²⁾

*** حضورى گر همى خواهى از او غايب مشو حافظ

مَتى ما تَلْقَ مَنْ تَهْوى دَعِ الدُّنْيا وَ اَهْمِلْها ⁽³⁾

«احرام دوگونه است؛ احرام غيبت و احرام حضور. كسى كه در ميقات غايب است و خود را براى انس با دوست مهيا نكرده است، گويا در خانه خويش نشسته است؛ بلكه غيبتى بالاتر. و كسى كه در خانه خود نشسته و دلش پيش معبود حاضر است، گويا محرم است و مكّى. اگر در احرام، حضور يابد، حضورش كامل گشته، در محضر

حق بار يافته است. اگر مجاهد طريق حق، هجرت كرده باشد، جهادش علت شهود او گشته، احرام حضور بسته است؛ ازاين‌رو غرض احرام، حضور در محضر ربوبى و باريافتن در پيشگاه مالك عالم است. سالك حاضر، به هنگام احرام محو مى‌شود و آنچه به‌جاى مى‌ماند پروردگار محرم است و او بهت زده، متحير در وجدها و جذبه‌ها مى‌گردد. اين بهت و تحير، گاهى سبب خاموشى انسان مى‌شود» . ⁽¹⁾

احرام، تمرينى براى استمرار حضور در پيشگاه معبود هميشه حاضر است:

دلبر تو دايماً، بر در دل حاضر است

رو درِ دل برگشاى، حاضر و بيدار باش نيست كس آگه كه يار، كى بنمايد جمال ليك تو بارى به نقد، ساختۀ كار باش ⁽²⁾

١۵. احرام، جذبه پنهانى معبود

پيمودن راه وصال و قرب، بى «جذبه» ناممكن است:

بى‌كشش، كوشش عاشق به مقامى نرسد

فارغ از سعى بود، سالك اگر مجذوب است ⁽³⁾تا جذبه خدا، چون كهربا، دل سالك را نربايد، وى از انانيت و خودخواهى رها نمى‌شود و عزم آستان معبود نمى‌كند. به حكم جذبه معبود در ميقات است كه لباسى از جنس سير و سلوك بر اندام حاجى پوشانده مى‌شود تا آماده سير در ملكوت گردد. «مردان الهى دو دسته‌اند: دسته‌اى نخست مى‌روند، سپس آنها را مى‌برند (سالكان مجذوب) ؛ و دسته‌اى ديگر سالكانى هستند كه نخست آنها را مى‌برند، سپس خودشان مى‌روند (مجذوبان سالك) . در سلوك، هم رفتن وجود دارد و هم بردن. بردن، جذبه

است و رفتن، سلوك. براين اساس، سالكان طريق حقيقت، يا سالك مجذوب هستند يا مجذوب سالك. گاهى در آغاز، سالك بايد با پاى خود برود و در ميانه راه، كششى

او را فرا مى‌برد و گاهى آغاز سلوك با جذبه است.

احرام، جذبه است، كوششى به‌سوى رحمان است. با احرام انسان را مى‌برند، و جذب و انجذاب رحمانى شامل حالش مى‌شود. زائرى كه اهل سلوك باشد، هنگام ورود به مسجد و نظر به ميقات، مجذوب يار مى‌شود. او سالك مجذوب است و اگر پيش از اين، سلوكى نداشته، در آنجا «مجذوب سالك» مى‌شود؛ يعنى با جذبه‌اى پنهانى به راه مى‌افتد و سلوك آغاز مى‌كند.

خداى سبحان در قرآن جذبه را با واژه «ربط» مرتبط ساخته است، آنجا كه مى‌فرمايد: وَ رَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ إِذْ قامُوا ؛ «و به دل‌هايشان نيرو بخشيديم در آن هنگام كه قيام كردند» . (كهف: ١۴)

وجد و جذبه نيز سه‌گونه است: جذبه نفس، جذبه دل، جذبه جان.

وجد و جذبه‌اى كه بر نفس افتد، نهان آدمى را آشكار و سالك را مفتون مى‌كند. وجد و جذبه‌اى كه بر دل حاكم شود، مرد الهى را به حركت درمى‌آورد و سرمست مى‌كند و از او عاشقى شيدا مى‌سازد. اما جذبه‌اى كه جان آدمى را در بر مى‌گيرد، او را آماده دل‌كندن از جز خدا مى‌نمايد و به او انقطاع از جاذبه‌هاى مادى مى‌بخشد.

زائر بيت‌الله با جذبه احرام، به عالم وصال نائل مى‌شود. احرام، سالك را بيدار و مشتاق مى‌كند. احرام حديقه دل دوستان، و ريحان جان عاشقان است؛ خلعتى عزيز است كه قدر وجود آن را كسى نمى‌داند؛ زيرا وجود انسان را از وجود دنيايى بيرون مى‌كند و به سراى معنوى مى‌برد.

محرم، با نظر به جامه احرام، نا آرام و بى‌قرار مى‌گردد، دردش فزونى مى‌گيرد و با چشم گريان و جذبه الهى، به مقام يقين و شهود نائل مى‌شود. ⁽¹⁾

گرايش به عالم غيب و تمايل به راهيابى به عالم اسرار، جزء سرشت انسان است و

اين طينت معنوى، ريشه در جاذبه حضرت ربوبيت دارد. نخست، جذبه او شامل حال انسان مى‌شود و سپس انسان را به خود مى‌كشد. حديث «كنز مخفى» اساس هستى و آفرينش را حبّ، عشق و جذبه رحمانى مى‌داند: «

كُنْتُ كَنْزاً مَخفياً فَاَحْبَبْتُ اَنْ اُعْرَفَ فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِكَى اُعْرَف » ⁽¹⁾«گنج پنهانى بودم، دوست داشتم تا شناخته شوم، آفريدم تا شناخته شوم» .

«كهرباى جان، جان جانان است، و منبع جمال و غايت كمال، ريشه جذبه‌هاى انسانى است. اين جذبه نتيجه‌اى جز پاره كردن بندهاى طبيعى و رفض علقه‌هاى نفسانى ندارد. در اين صورت، انسان به‌سوى عالم تجرّد بالا مى‌رود و ملكوت و جبروت را درمى‌نوردد تا به اصل حقيقت هستى واصل مى‌شود كه همان اتصال به كعبه مقصود و ديدار يار است. احرام اگر به درستى صورت پذيرد، سنگ بناى همه اين مقامات خواهد شد» . ⁽²⁾

١۶. لباس احرام يادآور كفن

لباس احرام، نمادى است كه حاجى را به بسيارى از حقيقت‌هاى متعالى توجه مى‌دهد. از جمله آنكه نمايان كفن‌پوش شدن انسان هنگام ورود به جهان قبر و برزخ است. بى‌گمان، احرام جوهر انديشيدن در مرگ را نيز نهفته دارد؛ چرا كه به رنگ و شكل كفن است، و بدين‌گونه، چشم‌اندازى از هيئت انسان را در قالب مرگ در برابر ديدگان او مجسّم مى‌سازد. علامه سيد عبدالله شبّر مى‌نويسد:

به هنگام خريد لباس احرام، چه نيك است كه به ياد كفن و لباس قبر

خويش باشد. به‌زودى دو جامه احرام را به تن كرده، در محضر قرب الهى در كنار خانه او حاضر مى‌شود و چه بسا كه سفرش به اتمام نرسيده، خداى خويش را كفن‌پوشيده ملاقات كند. و همچنان‌كه به ملاقات خانه خدا در لباسى غير از لباس دنيا و زيور آن مى‌رود، بعد از مرگ نيز خداوند را در لباسى جز لباس دنيوى ملاقات خواهد نمود. ⁽¹⁾

لباس احرام انسان را متوجه مرگ، قبر و جهان ديگر مى‌كند و او را براى سفر ابدى مهيا مى‌سازد. هنگامى كه انسان از قبر برمى‌خيزد، خود را با كفنى ساده و سفيد در حضور حق مى‌يابد. كفن، دوخت و دوزى ندارد، ساده و بى‌تكلف و زينت است. اينها خصوصيات لباس احرام نيز هست. پيش پاى انسان راهى جز كوچيدن نيست. بايد تنها سفر كرد:

وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ (انعام: ٩۴)

[و روز قيامت به آنها گفته مى‌شود] همه شما، تنها [و با دست خالى] به‌سوى ما بازگشت نموديد، همان‌گونه كه اولين بار شما را آفريديم.

تنها با رختى ساده بايد به كوچستان غربت رفت. خود را بايد براى روزى مهيا كرد كه نه پاى رفتن است و نه اختيار ماندن. زمانى كه حاجى احرام بست و به ميقات رفت و به خدا لبيك گفت، بايد با خود، تنها شود، با خويشتن خلوت كند. ⁽²⁾بدين‌گونه، در مناسك عمره، برخى اسرار قيامت متجلى شده، سفر مرگ و حضور در صحنه قيامت در نظر افراد مجسّم مى‌شود. ⁽³⁾همانندى لباس احرام با كفن، حاجى را در مسير پاى‌بندى به خريد كفن در زمان حياتش - كه سيره بزرگان و عارفان بوده و مى‌باشد- مى‌نهد.

صاحب روضات مى‌گويد:

از جمله مقامات سيد بن طاووس١، متبرك نمودن كفن خود در اماكن

مقدّسه است كه خود فرموده است: «در عرفات از اول وقوف تا غروب عرفه، كفن را به نحوى خاص بلند نموده و بعد از آن به خانه كعبه و حجرالاسود و قبر حضرت رسول خدا (ص) و قبر و روضه امامان بقيع (عليهم السلام) و بعد از آن به ضريح حسين (ع) در كربلا و بعد از آن به ضريح حضرت موسى بن جعفر و حضرت جواد و عسكريين (عليهم السلام) و محل غيبت امام زمان (عج) متبرك نمودم، و تمام اينها براى نيل به شفاعت ايشان و نجات از فزع اكبر بوده است؛ چون در روايت وارد شده كه كفن را قبل از مرگ مهيا كنيد و هميشه به آن نظر نماييد و من اين كار را مى‌نمايم و گويا مشاهده مى‌كنم كه آن را پوشيده و در پيشگاه خداوند متعال ايستاده‌ام» . ⁽¹⁾

بى‌گمان، پيام بزرگِ فراهم‌آوردن كفن در زمان حيات، انديشيدن به مرگ و آماده‌سازى خويش براى جهان قبر و قيامت مى‌باشد. اين پيام و ثمره ارزشمند را از لباس احرام نيز مى‌توان به چنگ آورد. دست‌كم در آن چند روزه احرام بايد با انديشيدن درباره مرگ مأنوس بود؛ و به خاطر داشت كه ياد مرگ يكى از مؤلفه‌هاى انسان‌ساز، و از عوامل اصلى پرورش و تربيت روح انسان است و موجب مى‌شود آدمى در خواسته‌ها و آرزوهاى بى‌پايانش راه ميانه برود و زياده‌خواهى را كنار بگذارد و رفتار خويش را براساس عقل و شرع تنظيم كند و از ياد نبرد كه «اگر با علم به اينكه مرگ، هميشه با ما همراه است و روى شانه ما حركت مى‌كند، زندگى كنيم، هرچند از اين رفيق همراه مى‌ترسيم، اما دائماً مشاورى عاقل را همراه خود داريم و با كمك اين مشاور، دائماً خواهيم دانست كه مدت زندگى محدود است و لذا بايد هميشه حداكثر استفاده را از اين فرصت زندگى و زمانى كه در اختيار داريم بكنيم» . ⁽²⁾

امام صادق (ع) فرمود:

ياد مرگ، خواهش‌هاى نفس را مى‌ميراند، و ريشه‌هاى غفلت را پاره مى‌كند و دل را نسبت به وعده‌هاى خداوند، قوت مى‌بخشد و به انسان، طبعى نازك و رقيق مى‌بخشد و هواى نفس را مى‌شكند و آتش حرص را فرو مى‌نشاند و دنيا را حقير و بى‌ارزش جلوه مى‌دهد و همه اين نتايج در معناى جمله‌اى كه حضرت رسول (ص) فرموده است نهفته است «يك ساعت تفكر و انديشه، بهتر از عبادت يك‌سال است» و اين «فكر بهتر از عبادت يك‌سال» هنگامى براى تو محقق مى‌شود كه به وسيله آن، طناب‌هاى خيمه‌هاى دنيا را كه به دور تنت پيچيده است از خود باز كنى و به جاى آن، طناب‌هاى آخرت خود را ببندى. . . كسانى به مرگ، مشتاق مى‌شوند كه خود را آماده كرده باشند و اشخاصى از مرگ مى‌هراسند كه عمر خود را با گناه و غفلت سپرى كرده باشند. ⁽¹⁾

١٧. تأثير لباس بر روحيه انسان

خداوند لباس احرام را به گونه‌اى طرّاحى كرده است كه بيشترين اثر را از جهت ايجاد نورانيت، صفاى نفس، افتادگى و فروتنى بر جاى مى‌نهد.

شهيد مرتضى مطهرى مى‌نويسد:

آيا لباس در روحيه مؤثر است؟ البته مؤثر است. انسان لباسى پوشيده باشد كه از همه مردم، بالاتر يا پايين‌تر باشد در روحش اثر دارد. بالا و پايين داشتن مجلس در روحيه مؤثر است، لهذا پيغمبراكرم (ص) گرد و دايره‌وار مى‌نشست و دستور مى‌داد گرد بنشينند. مساوات در لباس، مساوات در روح ايجاد مى‌كند، به شرط آنكه به صورت الغاى تشريفات باشد مثل لباس احرام. لباس را اسلام خواسته واحد باشد در حالت احرام، و اين لباس واحد را

&

به‌صورت يك تشريفات خاص به وجود نياورده است، بلكه به صورت الغاى تشريفات به وجود آورده است، آن هم به صورت ساده‌ترين شكل.

اساساً بعضى از امور از مختصات حج است، از قبيل اينكه با دو قطعه ساده از لباس ندوخته محرم شوند، سرها برهنه باشد، پاها كفش و جورابى كه پشت پا را بپوشاند، نداشته باشد و همه مسلمانان حاضر در اين عبادات اجتماعى يكرنگ شوند. در حقيقت احرام لباس رسمى عمومى در حضور پروردگار در يك مجمع عمومى است. چرا لباس بايد واحد باشد در اين مجمع عمومى؟ براى اينكه همرنگى و همشكلى در همدلى اثر دارد. ⁽¹⁾

١٨. احرام، آموزش پاسداشت حيوانات

عارفان بر اين باورند كه حتى مورچه‌اى را هم نمى‌توان آزرد؛ چرا كه «جان دارد و جان شيرين خوش است» . از نگاه آنان، حيوانات افزون بر آنكه به تسبيح پروردگار مشغولند، حق حيات دارند. پس بى‌سبب و بى‌جهت نبايد آنها را رنجاند.

«و نخواهيم مگس از سر انگشت طبيعت بپرد

و نخواهيم پلنگ از در خلقت برود بيرون و بدانيم اگر كِرم نبود، زندگى چيزى كم داشت» . ⁽²⁾خداوند با تحريم شكار حيوانات و حتى كشتن حشراتى چون پشه، ذهن محرم را درگير شناختى لطيف مى‌نمايد و جايگاه و شأن حيوانات را در جهان هستى به او يادآور مى‌شود و به او مى‌آموزد كه تصرف در حيوانات بايد بر پايۀ اراده الهى و مطابق حكمت و مصلحت باشد، نه براى خوشگذرانى و تفريح و زياده خواهى.

براى انسان، بسى مايه شرمندگى و سرافكندگى خواهد بود كه حيوانات، تسبيح‌گوى باشند و او خاموش و بى‌صدا.

حكايت

ياد دارم شبى در كاروانى، همه شب رفته بودم و سحر در كنار بيشه‌اى خفته. شوريده‌اى كه در آن سفر همراه ما بود، نعره‌اى برآورد و راه بيابان گرفت و يك نفس آرام نيافت. چون روز شد، گفتمش: «آن چه حالت بود؟» گفت: «بلبلان را ديدم كه به نالش و فغان درآمده بودند از درخت و كبكان از كوه و غوكان در آب و بهايم از بيشه. انديشه كردم كه مروت نباشد همه در تسبيح و من به غفلت خفته» .

دوش مرغى به صبح مى‌ناليد

عقل و صبرم ببرد و طاقت و هوش

يكى از دوستان مخلص را

مگر آواز من رسيد به گوش

گفت: باور نداشتم كه تو را

بانگ مرغى چنين كند مدهوش

گفتم اين شرط آدميت نيست

مرغ تسبيح گوى و من خاموش ⁽¹⁾

١٩. احرام و آموزۀ پاسداشت نباتات

حرمتِ شكستن درخت و يا كندن هر گياه ديگرى كه در حرم روييده است، قداست نباتات را براى حاجى مجسّم مى‌سازد و او را با نباتات، صلح و آشتى مى‌دهد و بدين‌گونه نباتات را از دست يازيدن هوس‌پرستانه وى ايمن مى‌دارد.

«بارى در حريم امن الهى و در حال احرام نبايد درخت يا گياهى را كند؛ زيرا اين كار از بين بردن «حرث» و «نسل» است. نابود كردن حرث و نسل، فساد است و كار مفسدان و دوزخيان. اما بهشتيان كه همواره در جهت اصلاح و احياى زمين و دل آدمى‌اند، گياه نمى‌كَنند و علفى نابود نمى‌كنند. اينها آثار خداست در سرزمين خدا و كسى كه عاشق اوست، به آثار او تعرض و تجاوز نمى‌كند» . ⁽²⁾

«در حقيقت، احرام، تمرينى براى تربيت ماست تا با طبيعت كه ملك خداست

رفتارى درست داشته باشيم و محيطزيست خود و منابع طبيعى جهان و كشور خود را نابود نسازيم و همان‌طور كه حضرت على (ع) فرموده است، بدانيم كه «

فَاِنَّكُمْ مَسئُولُونَ حَتّى عَنِ البِقاعِ وَ البَهائِمِ » يعنى در قيامت از شما درباره همه چيز سؤال مى‌كنند، حتى از رفتارى كه با دام‌ها و بناها و بقعه‌ها داشته‌ايد.

عرصه توحيد، عرصه پهناور رحمت خداوندى است و آنكه موحد است و پاى در اين عرصه مى‌گذارد، بايد مظهر صفات الهى باشد؛ خداوندى كه «سلام» است و «مؤمن» است و «رحمان» و «رحيم» . اين است كه هر صاحب قدرت و صاحب شوكتى، ولو آنكه از پاى تا سر مسلح باشد، چون به حريم كعبه مى‌رسد بايد سلاح خود را بر زمين بگذارد، [تا همه از او ايمن باشند، حتى طبيعت و نباتات]» . ⁽¹⁾

فصل سوم: نيت

اشاره

فصل سوم: نيت ⁽¹⁾

١. نيت، انجام كارها از روى آگاهى و آمادگى

«پيش از هر چيز بايد نيت كنى. نيت يعنى قصد چيزى كردن، عزم جايى كردن. نيت يعنى انگيزش دل به‌سوى آنچه با فطرت هماهنگ مى‌يابد. در ميقات هستى، در مرز دگرگونى بزرگ، انتقال از خود به خدا، از خانه خود به خانه مردم، از اسارت به آزادى، از نفاق و رنگ و ريا و درجه و نشان و طبقه و نژاد. . . به صدق و صميميت، از جامه روزمرّگى به جامه ابدى، و از لاابالى‌گرى و اباحه، به رداى ايثار و تعهد و احرام.

نيت كن! همچون خرمايى كه دانه مى‌بندد. بذر خودآگاهى را در ضميرت بكار، و درون خالى‌ات را از آن پركن. همه تن مباش، دانه بند! بودنت را پوستى كن برگرد هسته ايمانت. راه تازه را، سوى تازه را، كار تازه را، بودن تازه را و خود تازه را با نيت

آغاز كن.

در ميقاتى، نيت مى‌كنى و حج آغاز مى‌كنى. يعنى آنچه را آغاز كرده‌اى، احساس مى‌كنى، بدان آگاهى، مى‌فهمى چه مى‌كنى. نيت به تو درس آگاهى از كارهايت را مى‌آموزد. جامه‌ات را از تن مى‌ريزى، خود را مى‌تكانى، عريان مى‌شوى و جامه احرام مى‌پوشى؛ يعنى اينك من، اى خدا، نه ديگر بَردۀ نمرود، بنده طاغوت، كه در هيئت ابراهيم (ع) ، نه در جامه زر و زور و تزوير، كه در قامت انسان، در جامه‌اى كه فردا بايد به ديدارت از خاك برخيزم. آگاهم به سرشت خويش كه هيچم، و بندۀ تو شده‌ام. به سرنوشت نهايى حيات خويش تا بدين‌جا آگاهى دارم، آنچه تقدير بر آدمى نوشته است. من خود، اكنون انتخاب مى‌كنم، آن را تمرين مى‌كنم.

و تو اكنون مى‌خواهى از فرديت و خودگرايى به درآيى و به مردم بپيوندى. بايد نيت كنى، تا خودآگاه باشى، تا بدانى چه مى‌كنى. براى خدا، نه خود؛ حقيقت، نه سياست! هر كارى در اينجا حساب دارد و بر اين حركت مدام، نظمى دقيق حاكم است. و تو در اينجا در سرزمين ميقات نيت مى‌كنى كه خود را بسازى، بپرورى، تا به آستانه ايثار برسى، تا شايستگى از خود گذشتن براى رسيدن به جمع را بيابى. تا انسان شوى؛ كه فرد، فانى است اما انسان باقى است. انسان خليفه خدا در طبيعت است، و تا خدا خدا هست، خليفه‌اش هست، سايه‌اش هست، آيه‌اش هست، يعنى آدم هست، و تو خود را در اين جاويد ميراندن زنده مى‌شوى، جاودان مى‌مانى، كه قطره جدا از دريا، جدا از رود، شبنم است، تنها در شب هست، عمرش يك شب است. به رود بپيوند تا جاودان شوى، تا جريان يابى، تا به دريا برسى» . ⁽¹⁾

«بارى نيت در همه اعمال دينداران و مؤمنين و به‌ويژه در همه اعمال عبادى ضرورت دارد، و شرط اصلى و ابتدايى است. بارزترين مفهوم آن، از حالى و از مكانى

و از زمانى به حال و مكان و زمان ديگر رفتن است، به صورت ارادى و آگاهانه و عالمانه و هوشيارانه. اما براى چه كسى و به چه منظورى؟ براى خدا و تنها براى قرب به او.

نيت در ميقات، يك انقلاب و تحوّل و دگرگونى است؛ انقلابى درونى و روحى و معنوى كه البته جلوه‌هاى ظاهرى نيز دارد: بركندن لباس فخر و تشخص و در بر كردن لباس احرام و تلبيه گفتن؛ يعنى انسان هم ظاهر خود را تغيير مى‌دهد و هم باطن خود را.

با نيت، همه امور مادى و فيزيكى معنا مى‌يابد، شست‌وشو تبديل به غسل مى‌شود، پارچه ندوخته، لباس احرام مى‌شود، حركت، طواف و سعى مى‌شود و ماندن، وقوف مى‌شود. نيت، يعنى هشيارى و آگاهى و از اين رهگذر همسويى و هم‌نوايى با همه ذرّات هستى است كه براساس آيه قرآن، صاحب ادراك، هشيار و تسبيح‌گوى پروردگار مى‌باشند:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيءٍ إِلَّا يسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (اسراء:۴۴)

آسمان‌هاى هفت‌گانه و زمين و كسانى كه در آنها هستند، همه تسبيح او مى‌گويند و هيچ موجودى نيست جز آنكه تسبيح و حمد او مى‌گويد، ولى شما تسبيح آنها را نمى‌فهميد. او بردبار و آمرزنده است» . ⁽¹⁾

«روزى كه انسان در ميقات مى‌ايستد، گذشته تباه‌شده خود را در نظر گرفته، دعا و استغفار بر لب جارى مى‌كند. زندگى انسان، نقطه‌هاى عطفى دارد كه مى‌تواند تلنگرى بر وجود انسان و سرنوشت‌ساز باشد. كسانى كه از اين نقطه‌هاى عطف، بهره بردند، راه خود را يافته‌اند، و فوز و رستگارى براى آنان است. «نيت» در ميقات، يكى از آن

نقطه‌هاى عطف زندگى است. به گاه نيت و قصد احرام، اضطرابى عجيب وجود انسان را در بر مى‌گيرد، شعله‌هاى بى‌قرارى از نگاه انسان زبانه مى‌كشد، و شراره‌هاى عشق، بن مايه وجود آدمى را تكان مى‌دهد. ميقات، حسرت است و اميد؛ حسرت گذشته و اميد به آينده. با نيتى كه انسان در ميقات همراه با احرام مى‌بندد، پيمان تحول، با خدا مى‌بندد، و در اين پيمان تحول، آماده مى‌شود تا از ماسوا بگسلد» . ⁽¹⁾

٢. نيت، اخلاص و هجرت باطنى

اخلاص در كارها، از «نيت پاك» مى‌جوشد. تا «نيت» پاك نگردد، هيچ كارى خالصانه صورت نمى‌پذيرد. پس در ميقات، به منظور بروز يك حج خالصانه، پيش از هر چيز بايد، سراغ ريشه رفت، و كار را از ريشه اصلاح كرد. سامان‌يافتن ريشه‌اى كارها و عبادت‌ها، خالص كردن نيت است. چون سرچشمه، زلال و خالص باشد، مجراهاى اين سرچشمه نيز زلال و خالص خواهد بود.

«در حقيقت سرّ نيت، اخلاص است، و حقيقت اخلاص، تصفيه نمودن عمل است از شائبه غير خدا. خلوص در نيت، صاف نمودن سرّ ضمير آدمى است. انسان اعمال مختلفى دارد؛ چه ظاهرى، چه باطنى؛ چه جوارحى چه جوانحى. اعمال حتى شامل خطورات قلبى مى‌شود. ريشه تمام آلودگى‌هاى عمل، انانيت و نفسانيت است. خلوص در نيت، خشكاندن شوائب و ناپاكى‌هاى عمل از ريشه است؛ يعنى بايد نفسانيت و خوديت را از ميان برداشت، كه خداوند از انسان، دين خالص طلب كرده است: أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ ؛ «آگاه باشيد كه دين خالص از آن خداست» . (زمر: ٣)

هواهاى نفسانى و شوائب شيطانى، دين را از خلوص مى‌اندازد، و اگر ديانت و عبادت انسان ناخالص شد، خدا آن را پذيرا نيست» . ⁽²⁾

حكايت

«ابومحمد مرتعش زاهد نيشابورى» گويد: «سيزده حج كردم به توكل؛ چون نگه كردم همه بر هواى نفس بود، نه براى خدا» . او را گفتند: «از كجا دانستى؟» گفت: «از آنكه مادرم گفت: سبويى آب براى من آر! بر من گران آمد. فهميدم كه آن حج بر هواى نفس بود، نه براى خدا» . ⁽¹⁾

خلوص نيت است كه انسان را مهاجر مى‌كند، و او را از مصاديق اين آيه شريفه قرار مى‌دهد:

وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ (نساء:١٠٠)

و هركس از خانه خود به عنوان مهاجرت به‌سوى خدا و پيامبر او خارج شود، سپس مرگش فرا رسد پاداش او بر خداست.

«اين آيه شريفه، ممكن است متكفل جميع مراتب اخلاص باشد؛ يكى «هجرت صورى» كه به بدن [بر اثر رفتن به حج] واقع مى‌شود. و اين هجرت اگر خالص و براى خدا و رسول نباشد، بلكه براى حظوظ نفسانى باشد، «هجرت الى الله و الى رسوله» نيست.

ديگر، «هجرت معنوى» است كه مبدأ آن تاريكخانه نفس است، و غايتش خداى تعالى و رسول او؛ البته آن هم به حق باز مى‌گردد؛ زيرا رسول بما هو رسول استقلال ندارد، بلكه آيه و آينه و نماينده است. پس هجرت به‌سوى او، هجرت به حق است.

بنابراين حاصل معناى آيه شريفه به حسب احتمال، آن است كه كسى كه به مهاجرت معنوى و سفر قلبى عرفانى، از خانه نفس و منزل انانيت خارج شد، مهاجرت به‌سوى الله كرد، و بدون ديدن خود و نفسانيت و حيثيت خود، اجر و پاداش او با حق

&

تعالى است. اگر سالك در سلوك الى الله، خواسته‌هاى نفسانى را بجويد، سلوكش الى‌الله نيست، و از بيت نفس خود خارج نشده، بلكه مسافر در جوف بيت است؛ از گوشه‌اى به گوشه‌اى و از زوايه‌اى به زاويه‌اى و از نفس به نفس. ⁽¹⁾

آيت الله جوادى آملى مى‌گويد:

عبادى بودن يك وظيفه، به اعتبار قصد قربت آن است، ازاين‌رو در حقيقت آن، تقرّب معتبر است. عمره نيز از آن جهت كه عبادت است حتماً با تقرب آميخته است، و تقرّب و قربت بنده به ساحت مولا كه حقيقت نيت نيز همان است، بدون انبعاث روح و سير ملكوتى و مهاجرت معنوى و بدون سفر درونى حاصل نمى‌شود. تعيين‌كننده مدارج اين سير و سفر، معرفت و همت سالك و ناسك است. با توجه به نكته‌اى كه درباره حقيقت نيت و قصد تقرّب بيان شد، صرف تصوّر اينكه «براى خداوند حج يا عمره انجام مى‌دهم» هرگز مصداق تقرّب نيست؛ بلكه تا هنگامى كه حج‌گزار و معتمر [عمره‌گزار] در همه سنت و سيرت خود، به اخلاق الهى متخلق نباشد و هدف نهايى خود را در شئون زندگى، نيل به رضا و لقاى خدا نداند، در غفلت است و مهاجرتى نكرده است. ⁽²⁾

حكايت

مردى نزد صاحبدلى آمد و ادب به جا آورد و نزد او بنشست. در خاطرش سؤالى بود كه بايد از شيخ مى‌پرسيد. از شيخ اجازت خواست و پرسيد: اى شيخ! آيا شود كه يكى از اينجا به روزى يا لحظه‌اى به كعبه رود؟ شيخ گفت: بلى، مى‌شود. اما اين، چندان عجب و كرامت نباشد؛ كه باد را نيز اين كرامت هست و به يك روز و به يك

لحظه هر كجا خواهد برود. مرد پرسيد: پس اى شيخ! كرامت حقيقى چه باشد؟ شيخ گفت: كرامت آن باشد كه تو را از حال دون [ و پست] به حال عالى آورد، و از جهل به عقل سير دهد و از جمادى به حيات ببرد. كرامت آن است كه روح تو از ماده به معنا مهاجرت كند» . ⁽¹⁾

اى دل اگر عزم ديار يار دارى

قصد حجاز و كعبه ديدار دارى

شوق شهود حضرت دلدار دارى

اول ز دل نقش سوا الله پاك گردان ⁽²⁾

*** چيست اخلاص؟ دل از خود كندن

كار خود را به خدا افكندن

نقد دل از همه خالص كردن

روى چون زر به خلاص آوردن

ساختن از دو جهان، قبله يكى

تافتن روى ز هر وهم و شكى

گر برى ره به چنين اخلاصى

باشى اندر صف مردان خاصى

محرم كعبه اقبال شوى

محرم پرده اجلال شوى ⁽³⁾

٣. نيت، بانگ بيدارباش

از نگاه عارفان، نخستين منزل سير و سلوك «يقظه» است. تا «يقظه» اتفاق نيفتد و شخص از خواب غفلت بيدار نشود، حركت و سير و سلوكى، رخ نخواهد داد. خواجه عبدالله انصارى در كتاب ارزشمند «منازل السائرين» در تبيين چيستى «يقظه» و مؤلفه‌هاى آن مى‌گويد:

برخاستن براى خدا، همان يقظه و بيدارى از خواب غفلت است، و برجستن از ورطه سستى و تنبلى است. [يعنى انسان، تن‌پرورى و خمودى را كنار نهد

و برخيزد و جنبش و حركت و تلاش آغاز نمايد]. و اين، نخستين روشنايى قلب بنده به زندگانى [حقيقى] است كه به سبب ديدن نور، تنبيه و هوشيارى حاصل مى‌شود. و يقظه سه چيز است:

اول، آنكه دل، نعمت را ملاحظه كند درحالى‌كه از [توانايى بر] شمارش آن و آگاهى بر كرانه‌هاى آن نااميد است [و خود را از شمارش نعمت‌هاى الهى عاجز مى‌بيند]؛ و خود را وقف شناسايى منت آن گرداند، [تلاش كند كه به اين معرفت دست يابد كه اين نعمت‌ها همه بر سبيل امتنان و موهبت از جانب خداى متعال اعطا شده است، نه بر حكم استحقاق]؛ و اينكه بداند در [اداى] حق آن نعمت‌ها تقصير و كوتاهى كرده است.

دوم، مطالعه گناهكارى و آگاهى از خطر آن است، و اينكه براى تدارك آن تلاش و كوشش كند، و خود را از بند آن برهاند، و نفس خود را [از زنگار گناهان] پالوده سازد، و بدين‌وسيله نجات و رستگارى بجويد.

سوم، آنكه از زيادت و نقصان در روزها آگاه شود. [طاعت و خيراتى را كه سبب فزونى حال و مرتبه او در ايام عمرش مى‌شود، و نيز آنچه را سبب كاهش و نقصان حال و مرتبه او مى‌گردد به خوبى بشناسد] و از ضايع ساختن ايام عمر بپرهيزد، و نسبت به آن بخل ورزد، تا روزهايى را كه از دست داده جبران كند، و ساعاتى را كه باقى مانده [با اطاعت و بندگى و عمل به وظيفه] آباد گرداند. ⁽¹⁾

نيت در ميقات نيز نخستين منزل حج بوده، حكمت عمده آن، روى نمودن يقظه و بيدارى براى زائر است. اگر در آن لحظه ملكوتى، و بر اثر تلنگر «نيت» دل زائر بيدار نگردد، جسم او از منزلى به منزل ديگر مى‌رود، و عملى پس از عمل ديگر

انجام مى‌دهد، درحالى‌كه روح او همچنان در آغاز ميقات و در خوابى خوش آرميده است.

حكايت

حسن بصرى را پرسيدند: «اى شيخ! دل‌هاى ما خفته است، كه سخن تو در دل‌هاى ما اثر نمى‌كند، چه كنيم؟» گفت: «كاشكى خفته بودى! كه خفته را بجنبانى، بيدار گردد. دل‌هاى شما مرده است كه هرچند مى‌جنبانى بيدار نمى‌گردد» . ⁽¹⁾

۴. انواع نيت و كمال آن

«تحقق امور عبادى، مانند نماز، حج و عمره، بدون قصد قربت و خلوص نيت از شائبه ريا، ممكن نيست. در قصد قربت همين مقدار كافى است كه مكلّف در متن عمل از آغاز تا انجام نيت كند كه «اين كار را به دستور خداوند انجام مى‌دهم.

فرمان‌بردارى از خدا بدون انگيزه و هدف نيست، و حتماً غايتى دارد. غايت اين فرمان‌بردارى را بايد در مقدار معروف و همت فرمانبر جست.

مؤمنان از سه گروه بيرون نيستند؛ يعنى عبادت آنها يا از سنخ پرستش بردگان يا از قبيل تعبّد سوداگران يا از نوع عبادتِ آزادگان است. انگيزه برخى از آنان رسيدن به بهشت و نعمت‌هاى آن است. بعضى در پى رهايى از دوزخ خدا هستند. اما عده‌اى سالك صالحند و هدفى برتر از اين دو گروه دارند. آنان نه از سر شوق رسيدن به بهشت خدا را مى‌پرستند و او را فرمان مى‌برند و نه از خوف دوزخ، بلكه چون خدا را شايسته پرستش مى‌دانند او را عبادت مى‌كنند.

انگيزه سالك صالح در عبادت‌ها، به‌ويژه در حج و عمره، اين است كه خليفه خدا شود. پس از اينكه مقام برين خليفه خدا شدن پيموده شد، نوبت به سفر برتر مى‌رسد، و

آن، زمانى است كه عبد، همه شئون را به مالك اصلى و مليكت اصيل واگذارد، تا مولايش خليفه او گردد؛ يعنى خداوند، خليفۀ خليفۀ خود شود. خليفه خداوند شدن، به معناى آيت و مظهر او بودن است؛ چنان‌كه خدا را خليفه خود قرار دادن، به معناى قيم و ولى دانستن اوست. بنده‌اى كه تحت ولايت الهى قرار گرفته و خدا خليفه او شده است، با زبان الهى سخن مى‌گويد نه با زبان خود، و با چشم خدايى مى‌بيند نه با چشم خود، و با گوش الهى مى‌شنود نه با گوش خود» . ⁽¹⁾

فصل چهارم: تلبيه

اشاره

دومين واجب از واجبات احرام، تلبيه است. تلبيه يعنى لبيك گفتن و صورت آن بنابر اصح آن است كه بگويد: «

لَبَّيكَ، اللّهُمَّ لَبَّيكَ، لَبَّيكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيكَ » . و به اين مقدار اگر اكتفا كند محرم شده و احرامش صحيح است، و احتياط مستحب آن است كه پس از آنكه چهار « لبيك» را به صورت مذكور ادا كرد، بگويد: «

اِنَّ الحَمدَ وَالنِّعمَةَ لَكَ وَالمُلكَ، لاشَريكَ لَكَ لَبَّيكَ » . ⁽¹⁾

لبّيك گويان آمدى در كوى يارى

كردى در آن درگاه عزت آه و زارى

گشتى ز اشك شوق چون ابر بهارى

تا خارزار دل شود باغ و گلستان

دادى در آنجا بينوايى را نوايى

يا تشنه را آبى، مريضى را دوايى

كردى رها مظلومى از رنج و بلايى

بودى به خلقان مهربان چون مهر تابان

با زير دستان همچو سلطان داد كردى

ويرانه دل را ز مهر آباد كردى

دلجويى از همسايۀ ناشاد كردى

بنواختى محزون يتيمى را به احسان

احرام چون بستى به كوى عشق ايزد

لبّيك گفتى دعوت آن يار سرمد

گشتى چو محو جلوه آن حُسن بى‌حد

ديدى درون كعبۀ دل نور سبحان

. . . گفتار كوته، حج مشتاقان همين است

آداب و حكم كعبه جانان همين است ⁽¹⁾

١. حقيقت لبّيك

«ذكر لبيك مشتمل بر چند كلمه است كه در حقيقت جملگى به «توحيد» اشاره دارند؛ چرا كه «توحيد» بنياد اسلام است. از ميان همه صفات الهى كه به توحيد نظر مى‌كنند، چند مورد انتخاب شده تا در اين ذكر بيان گردد. ابتدا بايد اعلام فرمانبردارى از خداوند شود: لبيك. پس از آن « حمد» كه اگر فهميدى كه در حقيقت همۀ حمدهايى كه درباره ديگران مى‌شود، حمد اوست، از بند عبوديت و بندگى ديگران رسته‌اى. ديگر آنكه بدانى «نعمت» تنها از اوست، و «مُلك» ويژه اوست. چنين معرفتى، اساس توحيد است. براى تكميل اين سه نيز بايد بپذيرى كه او بى‌شريك است؛ نه براى حمد او، نه در نعمت‌رسانى او، نه در مالكيت او، شريك و همتايى وجود ندارد. اينجاست كه با طلوع توحيد، زيباترين و متعالى‌ترين پيمان‌ها با خداوند، بسته مى‌شود و با اين پيمان، همه پيمان‌هاى پيشين گسسته مى‌شود و اگر پيمان‌هايى باقى مى‌ماند، همگى در قالب و قلمرو اين پيمان الهى است.

لبيك، دنيايى از عزّت، شرف، فخر، آزادگى، هويت انسانى و پيوند با ابديت و احديت را در خود نهان دارد. آنكه به ژرفاى اين لبيك رسيد، هم نعمت را از خدا مى‌داند، هم تنها او را حمد مى‌كند» . ⁽²⁾

حكايت

يكى از بزرگان در موسم حج، كيسه‌اى پول به غلام خود داد و گفت: برو در قافله

جست‌وجو كن، چون مردى را ديدى كه از قافله بر كنار مى‌رود، كيسه را به او بده. غلام رفت و نگريست. مردى را ديد كه بر طرفى و كنارى مى‌رفت تنها. كيسه را بدو داد. مرد كيسه را گرفت. سپس سر به‌سوى آسمان كرد و گفت: «بار خدايا! تو فراموش نمى‌كنى مرا، چنان كن كه تو را فراموش نكنم» . غلام نزد خواجه بازگشت. خواجه وى را گفت: «غلام! چه كردى؟» غلام ماجرا را باز گفت. خواجه گفت: «عجبا آن مرد سخنى بسيار نكو گفت. نعمت را و حمد نعمت را حواله به آن كرد كه در حقيقت او داده بود» . ⁽¹⁾

امام خمينى (رحمة الله) مى‌فرمايد:

مسئله، مسئله حضور در محضر است و مشاهده جمال محبوب. گويى گوينده در اين محضر از خود بى‌خود شده و جواب را تكرار مى‌كند، و دنباله لبيك، سلب شريك به معناى مطلق آن مى‌نمايد، نه شريك در الوهيت فقط؛ كه اهل الله مى‌دانند. گرچه سلب شريك در آن نيز شامل همه مراتب تا فناى عالم در نظر اهل معرفت است و حمد را اختصاص مى‌دهد به ذات مقدّس، همچنين نعمت را؛ و نفى شريك مى‌كند. و اين نزد اهل معرفت، غايت توحيد است. و به اين معناست كه هر حمدى و هر نعمتى كه در جهانِ هستى تحقق يابد، حمد خدا و نعمت خداست بدون شريك. ⁽²⁾

٢. شكوه لبيك

لباس‌هاى هميشگى به لباس ساده احرام تبديل شده، و اين‌گونه نسيمى از سبكبارى وزيدن گرفته است. دل، آرام آرام به رنگ فروتنى درمى‌آيد، و حاجى كم‌كم آماده مى‌شود كه از بسيارى از لذت‌ها چشم بپوشد، و حج آغاز كند. وجود آن جمعيت انبوه

در ميقات نيز حاجى را از خود تهى مى‌كند، و همه امتيازخواهى‌ها و منيت‌هاى او را در امواج خروشان خويش گم مى‌كند. همه شرايط براى دل‌گسستن از دنيا و دل‌بستن به پروردگار آماده است.

وقت آن رسيده است كه اين سفر آسمانى آغاز گردد. اينك آن لحظه پرشور فرا رسيده است. كافى است حاجى با همه وجود بگويد «لبيك» تا شكوه ذكرى آسمانى همه وجودش را در برگيرد، و او را از خود بى‌خود نمايد.

«بارى تلبيه ذكر مخصوص زوّار خدا و بار بستگان به‌سوى خانه معبود يكتاست. تلبيه، نغمه عاشقانه‌اى است كه از حنجره طاير گلشن قدسى و روح انسانى برمى‌خيزد و پاسخ به نداى سروش غيبى و دعوت‌كننده آسمانى مى‌دهد. تلبيه آهنگى شورانگيز و نوايى است با شكوه و پرسطوت كه از گفتن و شنيدنش، هيبتى عجيب، سراپاى انسان را فرامى‌گيرد. دل فرو مى‌ريزد و بدن مى‌لرزد، و سيلاب اشك از ديدگان سرازير مى‌شود. اين آهنگ روح‌افزاى آسمانى، آن‌گاه به اوج شكوه مى‌رسد كه از حلقوم صدها هزار عاشق دلباخته حق و دل‌هاى لبريز از محبت ربّ برمى‌آيد و درّه‌هاى كوهستانى مكه را پر مى‌كند و در سرزمين ميقات، آكنده مى‌گردد و روح را از تنگناى عالم ماده و خاك، بالا مى‌كشد، و در فضاى قدسى مكه به پرواز درمى‌آورد و خداوند خواسته است تا اين شكوه، اندكى هم استمرار پيدا كند، لذا تكرار «تلبيه» بعد از مقدار واجبش كه يك‌بار است از مستحبات در حال احرام و «شعار محرم» است. ⁽¹⁾

٣. لبيك راستين

طاعت آن نيست كه بر خاك نهى پيشانى

صدق پيش آر كه اخلاص به پيشانى نيست ⁽²⁾حج، مدرسه بزرگ پرورش انسان‌هاست، و پرورش درست و كامل زائران آن‌گاه &

صورت مى‌پذيرد كه شعار و عمل درهم آميزد و نشانه‌هاى صدق ذكر و عبادت، در عمل آشكار شود. پس لبيكى راستين خواهد بود كه كردار حاجى را همسو با خواست و رضايت خداوند و امر و نهى‌هاى

او تنظيم نمايد، و به او دل و جان و عملى برابر آنچه پروردگارش مى‌پسندد، موهبت كند.

«زائر بايد با لبيك خويش در برابر خدا، از مخالفت او اجتناب ورزد، روزه معصيت بگيرد و شعله نافرمانى را در درون خود خاموش كند. اگر لبيك، اجابت دعوت خداست، ردّ دعوت‌هاى نفسانى و شيطانى هم هست. زائر با لبيك گفتن مصمم مى‌شود كه گناه نكند، و شهادت مى‌دهد كه از معصيت دورى ورزد. سزا نيست كه اين تصميم و شهادت، دروغ باشد. گناه و معصيت نيز طيف گسترده‌اى دارد: گناهان زبان، دست، پا، چشم و. . . . كسى كه صادقانه لبيك مى‌گويد، تصميمى سرنوشت‌ساز گرفته و لبيك خود را نقطه عطف حيات خويش قرار داده است تا بر اثر آن از همه گناهان دورى ورزد.

لبيك آغاز مجاهدت است؛ شروع تحريم‌هايى كه او را در دورى از حرام‌ها آبديده مى‌كند. احرام، نويدبخش حقيقت‌هايى است كه در آينده عمر، پيش روى زائر مى‌آيد. لبيك، شالوده مناسك حج است؛ پايۀ ورود به حرم الهى است. لبيك، روزنه‌اى به رحمت الهى مى‌گشايد، فريادى است كه عليه طغيان نفس برمى‌آيد. لبيك زائر، طاغوت درون را در هم مى‌شكند، دامان نفْس را از غبار وسوسه‌ها و شيطنت‌ها پاك مى‌كند و حريم درون را از حيله‌ها، نيرنگ‌هاى نفسانى مى‌زدايد. لبيك، سلامت نفس، پاكى روح و آشتى با آسمان را به ارمغان مى‌آورد. لباس تلبيه، لباس توبه، ورع، زهد، عشق و توجه است، و زائر با لبيك خويش گامى به‌سوى بهشت برمى‌دارد» . ⁽¹⁾

لبيك راستين، يعنى شخص در دوستى با خدا صادق است، و چون دوستى او

صادقانه است، دوست، چه آسايش براى او اراده كند و چه رنج؛ چه خوشى برايش رقم زند و چه بلا، از جاده بندگى بيرون نمى‌رود و آستان او را رها نمى‌كند.

حكايت

گويند: شِبلى در بند بود. روزى جمعى پيش او رفتند براى ملاقات. شبلى گفت: شما كيستيد؟ مردى از ميان آن جمع گفت: اى شيخ! ما دوستان توييم! شيخ سنگى برداشت و در ايشان انداخت. همه بگريختند. شبلى خنده‌اى كرد و گفت: اى دروغ‌زنان! دوستان به سنگى چند از دوست خود مى‌گريزند؟ ! معلوم شد كه دوست خود هستيد، نه دوست من و در دوستى خود صادق نمى‌باشيد» . ⁽¹⁾

عبدالرحمان جامى در كتاب «مثنوى هفت اورنگ» ، از نشانه‌هاى لبيك راستين را صداقت با همه انسان‌ها حتى انسان‌هاى ناصالح مى‌داند. از نگاه جامى، نشانه‌هاى «لبيك صادقانه» حتى پيش از سفر حج نيز در زائر نمايان است. وى دراين‌باره در حكايتى لطيف مى‌گويد:

شخصى همواره در تمّناى كعبه بود، امّا مادرش او را از اين سفر باز مى‌داشت. در واقع در اين هنگام، كعبه او مادرش بود و بر او طواف مى‌كرد. تا آنكه مادرش از دار دنيا رفت. از مادرش ارثى به او رسيد و او آن را به پنجاه دينار فروخت و با آن پول راهى سفر حج شد. راهزنى بر سر راه او قرار گرفت و گفت: «در جيب چه دارى؟» پاسخ داد: «پنجاه دينار كه توشه سفر حج من است» . راهزن كه به او بدگمان بود گفت: «پول‌ها را درآور تا بشمارم» . آن مرد پول‌ها را در آورد و به راهزن داد. راهزن پول را شمرد و ديد كه دقيقاً با آنچه آن مرد گفت مطابق است. پس، از راستگويى آن شخص در شگفت شد و به شدّت منقلب گشت:

گفت افتاد ازين راستى‌ام

در كم و كاست، كم و كاستى‌ام

صدقت از كذب رهانيد مرا

پايه بر چرخ رسانيد مرا

پس به الحاح و نيازى غالب

ساخت بر مركب خويشش راكب

كه به اين راحله ره را كن طى

كه منت مى‌رسم اينك از پى

⁽¹⁾

۴. لبيك عاشقانه

«در صحرا [ى ميقات] عشق باريده است و زمين تر شده، و چنان‌كه پاى مرد به گِلزار فرو شود، پاى تو به عشق فرو مى‌رود. و بدين‌گونه تو در ميقات، احساس مى‌كنى كه پارۀ شوقى و ديگر هيچ. انگار كه دو دستت به دو شاهبال نيرومند بدل شده‌اند، و تو در دسته‌اى از پرندگان سپيد در ملكوت پرواز مى‌كنى، و عاشقانه فرياد مى‌زنى: لبيك اللهم لبيك!» ⁽²⁾

حكايت

گويند: روزى «ابوالفضل جوهرى» داخل حرم شد و به كعبه نظر انداخت و با عشق و شوق گفت: اينجا ديار محبوب است پس محبان كجايند؟ اينجا اسرار دل‌ها هويداست پس مشتاقان و عاشقان كجايند؟ اينجا مكان جارى شدن اشك‌هاست، پس گريه‌كنندگان كجايند؟ سپس به طرف خانه خدا رفت و ندا سر داد: «لبيك اللهم لبيك. . .» . ⁽³⁾

«بايد دانست كه يكى از اسرار باطنى حج، شوق است. بعد از آنكه سالكِ حج‌گزار معانى باطنى را فهميد، شوقى درونى براى ديدار خانه خدا و ديدار خدا پيدا مى‌كند. او قصد زيارت مى‌كند و بايد سخت بكوشد تا به اين رزق نايل آيد و شايسته ديدار حق گردد. اگر در قلبى شوق لقا پديد آيد، سر از پا نمى‌شناسد و براى ملاقات، لحظه

شمارى مى‌كند» . ⁽¹⁾

يكى از نزديكان شهيد آيت‌الله دستغيب مى‌گويد:

با آن بزرگوار در مكه معظمه و عمره مفرده همسفر بودم، يكپارچه شور و هيجان و اهل دعا بود. از نشانه‌هاى عشق و شور و هيجان او آنكه در بيت‌الله‌الحرام هر موقع كه سراغش را مى‌گرفتى، يا در حجر اسماعيل بود يا در طواف يا قرآن مى‌خواند و دعا مى‌كرد و مشغول نماز و تهجد بود. اگر گوش فرا مى‌داديد، آهنگ جانسوز او را مى‌شنيديد و چشم اشكبار او را مى‌ديديد. آفتاب گرم عربستان، عمودى بر سرش مى‌تابيد، دماى هوا نزديك پنجاه درجه بود. اما او عاشقانه و آسوده و آرام همچنان طواف مى‌كرد و در مجاورت درب كعبه صلوات مى‌فرستاد و دعا مى‌خواند. طوافش كه پايان مى‌يافت، وارد حجر اسماعيل مى‌شد، زير ناودان طلا مى‌ايستاد و دعاى وارده را مى‌خواند. سپس در پشت مقام ابراهيم به نماز طواف مى‌ايستاد، و دانه‌هاى اشك، چون گوهرى تابناك بر رخسار درخشانش جارى مى‌شد. لبيك‌هاى او عاشقانه بود و نيايش‌هايش از سر شوق و دلدادگى. ⁽²⁾

«عاشقى» ، برترين و زلال‌ترين و پاك‌ترين نوع تعامل با آفريدگار جهان است، و «عشق» ارزنده‌ترين كالاى «عاشق» براى ارائه به پيشگاه «معشوق» . «عشق‌ورزى» پرشورترين و زيباترين شكل ابراز احساسات در برابر معبودى است كه سرچشمه همه زيبايى‌هاست، و اين كيمياى عشق چون بر مس وجود انسان زده شود، او را به رنگ معشوق درمى‌آورد و هستى او را زرّين مى‌كند. همه پيامبران و اولياى الهى، در عشق، در نقطه كمال بودند. آنان حتى با شنيدن نام معشوق از خود بى‌خود مى‌شدند، و دار و ندارشان را به پيشگاه معبود مى‌نهادند.

حكايت

نقل شده است كه روزى فرشتگان الهى به خداوند گفتند: «خداوندا! اينكه ابراهيم (ع) عاشق توست و دوستت مى‌دارد، بدان دليل است كه آن همه مال و نعمت بدو داده‌اى» . خداوند به آنها فرمود: «برويد و او را دراين‌باره بيازماييد!» پس يكى از آن فرشتگان به شكل انسانى درآمد و بالاى تپّه‌اى كه ابراهيم در دامنه آن مشغول چراندن گوسفندان بود رفت و اين‌گونه نام خدا را بر زبان جارى ساخت: «

سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ المَلائِكَةِ والرُّوحِ » ؛ چون ابراهيم اين نغمه روح‌بخش را شنيد به هيجان آمد و از او خواست بار ديگر اين ذكر را بر زبان براند. فرشته براى تكرار ذكر، از ابراهيم بخشى از اموالش را درخواست نمود. ابراهيم گفت: «يك سوم اموالم را به تو بخشيدم» . آن فرشته دوباره گفت: «

سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ المَلائِكَةِ وَالرُّوحِ » . ابراهيم درخواست كرد كه او بار ديگر تكرار كند. اين‌بار هم او از ابراهيم مال طلبيد. ابراهيم (ع) يك سوم ديگر از اموالش را به او بخشيد. آن فرشته دوباره آن ذكر را تكرار كرد؛ و ابراهيم در شوق تكرار، باقيمانده اموالش را به او بخشيد. آن فرشته، پيش ابراهيم آمد و گفت: «من فرشته خدا هستم و تنها براى آزمودن تو اين ذكرها را بر زبان جارى كردم. اكنون بر من معلوم شد كه تو حتى با شنيدن نام دوست حاضرى همه دارايى‌ات را تقديم نمايى» . ⁽¹⁾

اين مطرب از كجاست كه برگفت نام دوست

تا جان و جامه بذل كنم بر پيام دوست دل زنده مى‌شود به اميد وفاى يار جان رقص مى‌كند به سماع كلام دوست تا نفخ صور باز نيايد به خويشتن هرك ⁽²⁾اوفتاد مست محبت ز جام دوست رنجور عشق، به نشود جز به بوى يار ور رفتنى است جان ندهد جز به نام دوست ⁽³⁾

حكايت

منصور عمار گويد: سالى از سال‌ها به حج خانه خداى مى‌رفتم. به كوفه فرود آمدم. شبى بيرون آمده، در كويى از كوى‌هاى كوفه مى‌گذشتم. از سرايى آوازى به درمى‌آمد كه مى‌گفت: «بار خدايا! به عزت و جلال تو كه من آن معصيت كه كردم مخالفت تو نخواستم و به انكار و عذاب تو جاهل نبودم ولكن خطايى عارض شد و شقاوتى دست داد، و به چشم‌پوشى تو مغرور شدم و از سر جهل و نادانى در تو عاصى شدم. بار خدايا! چه كسى مرا از عذابت مى‌رهاند جز تو؟ و اگر دستم از ريسمان رحمت تو بگسلد، بر كه تمسّك كنم؟» منصور عمار مى‌گويد: چون من اين سخنان را از آن جوان شنيدم، خواستم تا امتحانى كنم، دهان بر روزنه در نهادم و اين آيت خواندم:

يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ (تحريم:۶)

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسان‌ها و سنگ‌هاست نگه داريد.

جوان تا اين آيت بشنيد، نعره‌اى بزد و ساعتى اضطرابى كرد و آنگه ساكن شد. درِ سراى نشان كردم و ديگر روز آمدم تا ببينم چه حال است؟ جنازه‌اى ديدم بر درِ سراى نهاده و عجوزى را ديدم كه در سراى مى‌شد [مى‌رفت] و به درمى‌آمد. گفتم: اين مرد كيست؟ آن پيرزن گفت: او جوانى خداى‌ترس، از فرزندان رسول خدا بوده؛ دوش در مناجات بود، مردى از اينجا بگذشت، آيتى از قرآن خواند. وى ساعتى اضطراب كرد و جان داد» . منصور عمار گويد پس از شنيدن ماجرا گفتم: «خوشا به‌حالش، چنين باشند اولياى خدا» . ⁽¹⁾

«براساس حديثى، مشتاق، اشتهاى طعام ندارد، مشتاق اهل لذت نيست، مشتاق با

ديگران انس واقعى نمى‌گيرد، مشتاق آرام و قرار ندارد، مشتاق اهل آباد كردن دنيا نيست. كسى كه داراى شوق است، لبيك عاشقانه مى‌گويد و شب و روز بندگى خدا مى‌كند. او با زبان شوق با خدا نجوا مى‌كند. مشتاق، خواب به ديدگانش نمى‌آيد، دنيا مراد او نيست، تمامى عادات را فرو گذارده است و در تمامى عمر، با زبان حال به خدا لبيك مى‌گويد» . ⁽¹⁾

۵. لبيك، ذكر هراس‌انگيز

به همان اندازه كه «مذكور» ، بزرگ و باهيبت است، ذكر او نيز هيبت‌آور است، و قلب را مرعوب عظمت خويش مى‌كند. مقام استغنا و هيبت بى‌پايان آفريدگار، همراه با ناآگاهى بنده درباره پذيرش يا عدم پذيرش او از سوى پروردگار، او را در مقام «خوف» و «رجا» قرار مى‌دهد، و بدين‌گونه «لبيك» او را ذكرى هراس‌آور قرار مى‌دهد.

«احرام و لبيك گفتن، به معناى پاسخ دادن به نداى وحى و اجابت دعوت الهى است. ازاين‌رو، حج‌گزاران راستين و زائران حقيقى كعبه، هنگام تلبيه، آن‌چنان به هراس عقلى بيمناك مى‌شدند كه رنگ آنان زرد شده، صدايشان مى‌گرفت؛ چنان‌كه گاه مدهوش مى‌شدند و مى‌گفتند: مى‌ترسيم به ما گفته شود: به درستى به نداى حق، پاسخ نداده‌ايد» . ⁽²⁾

«زائر هنگامى مى‌تواند به دعوت خدا پاسخى شايسته دهد كه كاملاً خود را آماده كند. پس بايد ميان خوف و رجا باشد؛ زيرا احتمال دارد پروردگار عالم به او بگويد: «لالبيك و لا سعديك» . حاجى بايد با اعتقاد به خدا، فضل او را در نظر گيرد، اعتماد و توكل به او ورزد، به قدر توان، خشوع و خضوع به درگاه بارى تعالى آورد، حالتش به گونه‌اى باشد كه در برابر سلطان عالم قرار گرفته و بداند او به اندازه‌اى كه سخط دارد،

كريم و رحيم است، و با اين حالت به درگاه پروردگار راز و نياز كند و از خدا بخواهد كه او را از درگاهش نراند» . ⁽¹⁾

حكايت

«مالك بن دينار» گويد: به جهت حج عازم مكه شدم. در طول راه، جوانى را ديدم كه به وقت شب، سر خود را به آسمان بلند كرده، چنين مى‌گويد: «اى خدايى كه طاعات بندگان او را مسرور نمى‌كند و مخالفت و عصيان بندگان به وى ضررى نمى‌رساند! عطا فرما به من چيزى را كه مايه خشنودى تو مى‌شود و عفو فرما از من گناهانى را كه ضررى به حال تو ندارد» . مالك گويد: زمانى كه حجاج، احرام بستند و لبيك مى‌گفتند، آن جوان ساكت بود و چيزى نمى‌گفت. به او گفتم: چرا لبيك نمى‌گويى؟ جواب داد: اى شيخ! لبيك گفتن، شخص را بى‌نياز نمى‌گرداند از گناهانى كه مقدمتاً به عمل آورده و جرايمى را كه در نامه عملش نوشته شده است. مى‌ترسم همين كه لبيك گويم، صدا درآيد: «لالبيك و لا سعديك؛ كلام تو را نمى‌شنوم و به نظر رحمت به تو نمى‌نگرم» . اين را گفت و رفت. او را نديدم مگر در منا، درحالى‌كه مى‌گفت: «پروردگارا! مردم قربانى كرده و بر درگاهت مقرّب شدند، و مرا چيزى نيست كه به آن سبب به درگاه تو بيايم» . پس فرياد كشيد و مدهوش بر زمين افتاد. ⁽²⁾

حكايت

«جعفر بن سليمان» گويد: با بيداردلى عارف، به مكه بودم. چون «لبيك اللّهم لبيك» را آغاز كرد، بيهوش شد و بيفتاد. چون به هوش آمد، از اين حال او سؤال كردم، گفت: «ترسيدم كه جواب آيد: لا لبيك و لاسعديك» . ⁽³⁾

&

حكايت

شيخى به همراه جوانى به حج رفتند. همين كه شيخ احرام بست و گفت: «لبيك اللهم لبيك» . از آسمان ندايى آمد كه «لا لبيك» . جوان همراهش به شيخ گفت: آيا اين جواب را شنيدى؟ جواب داد: هفتاد سال است همه ساله به حج مى‌آيم و اين جواب را مى‌شنوم، ولى صبر از كف نداده و نااميد نشده‌ام.

اگر چه دوست به چيزى نمى‌خرد ما را

به عالمى نفروشيم مويى از سر دوست ⁽¹⁾جوان گفت: در اين صورت نبايستى اين مدّت متمادى به خود رنج سفر را تحميل مى‌كردى و به حج مى‌آمدى. همان لحظه از هاتفى ندا آمد: به راستى حج او را قبول كرديم. ⁽²⁾گر دوست را به ديگرى از من فراغت است

من ديگرى ندارم، قائم مقام دوست بالاى بام دوست چون نتوان نهاد پاى هم چاره آنكه سر بنهى زير بام دوست درويش را كه نام برد پيش پادشاه؟ هيهات از افتقار من و احتشام دوست گر كام دوست، كشتن سعدى است باك نيست اينم حيات بس كه بميرم به كام دوست ⁽³⁾غزالى مى‌نويسد: چون در ميقات به گفتن تلبيه آواز برآرند براى اجابت ندايى كه حق تعالى فرموده است، بايد كه نداى خلق به نفخ صور را ياد كند و برانگيختن ايشان از گور را و جمع شدن در عرصات قيامت، كه برخى در آنجا مقرّب و مقبول شوند، و برخى ممقوت و مردود، و در اول كار متردد ميان خوف و رجا باشد، و از اين امر در هراس شود. ⁽⁴⁾

«احمد بن ابى‌الحوارى» حكايت مى‌كند كه بوسليمان در آن وقت لبيك نگفت تا اندكى برفتند و بيهوش شد، و به هوش آمد و گفت: «حق تعالى به موسى (ع) وحى كرد كه ظالمان امت خود را بگوى كه تا نام من نبرند و مرا ياد نكنند كه هر كه مرا ياد كند وى را ياد كنم، و چون ظالم باشد ايشان را به لعنت ياد كنم و گفت: شنيده‌ام كه هر كه نفقه حج از مال شبهه‌دار كند، و آن‌گاه لبيك گويد، او را گويند: لبيك و سعديك تو پذيرفته نيست تا آنچه در دست دارى به صاحبانش رد نكنى» . ⁽¹⁾

۶. لبيك، پاسخ به نداى حق

«حج آغاز شده است. حركت به‌سوى كعبه، در جامه احرام، در حريمى از محرمات، و شتابان به‌سوى خدا. فرياد لبيك! لبيك! يعنى خدا تو را دعوت كرده است، ندا داده است كه بيا. اينك تو آمده‌اى، اينك پاسخش را مى‌دهى: لبيك! صداى خدا در صحرا به گوش مى‌رسد، از هر ذره‌اى اين ندا برمى‌آيد، تمام فضاى ميان زمين و آسمان را پر كرده است، و هركسى آن را مى‌شنود، هركسى آن را خطاب به خود مى‌شنود، مى‌شنود كه خدا دارد او را مى‌خواند و او از عمق وجود فرياد مى‌زند: لبيك اللهم لبيك. ⁽²⁾و لبيك‌هاى مكرر، از كسانى حقيقت دارد كه نداى حق را به گوش جان شنيده و به دعوت الله تعالى به اسم جامع الله جواب مى‌دهند» . ⁽³⁾

«و چون صداى مردمان به تلبيه بلند شد، متذكر شود كه اين اجابت نداى پروردگار است كه فرمود: وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ ؛ «و مردم را به حج دعوت كن» . (حج:٢٧) ⁽⁴⁾

و آنگه كه لبيك گويد به جواب نداى حق، از نداى قيامت بر انديشد كه فردا به

گوش وى خواهد رسيد، و نداند كه آن، نداى سعادت خواهد بود يا نداى شقاوت. ⁽¹⁾

«هركسى در حج، از «تلبيه» شروع مى‌كند؛ يعنى دارد جواب خدا را مى‌دهد. پس دعوتى را شنيده است. وقتى مى‌گويى «بله» دارى پاسخ مى‌دهى. پس صدايى را باور كرده‌اى و وقتى كه با اين تأكيد - بله، بله - پاسخ مى‌دهى. اين تأكيد نشان مى‌دهد كه صداها و دعوت‌هاى بسيارى را شنيده‌اى و داعى‌هايى وجود دارند. اين داعى‌ها چه كسانى هستند؟ با توجه به آيات، خود شيطان داعى است. نفس، داعى است. خلق، داعى است، غضب، شهوت، دنيا و زينت‌ها همه داعى هستند. از موى سر گرفته تا ساق پا، از بچه‌ها و اسباب‌بازى‌ها و متاع‌هاى دنيا، همه دعوت مى‌كنند؛ «الى، الى» ؛ همه «به‌سوى من، به‌سوى من» مى‌گويند. آن يكى مى‌گويد: بيا به سراغ من! ديگرى مى‌گويد: بيا به سراغ من! همه مى‌خواهند ما را به‌سوى خود جذب كنند. ما وقتى به دعوت خدا جواب مى‌دهيم، معنايش اين است كه به ديگر دعوت‌ها و فراخوان‌ها پشت كرده، خطهاى ديگر را كور كرده‌ايم. چرا؟ چون حمد و نعمت و ملك را از او مى‌دانيم و معتقديم كه سپاس‌ها همه از آن خداست. نعمت‌ها و امكانات به اختيار حق است و از مالكيت حق بيرون نرفته و شريكى هم ندارد. با اين توجه است كه لبيك مى‌گويى. چرا كه دعوت حق را شنيده‌اى، و اين‌گونه ادامه مى‌دهى: «

لَبَّيكَ ذَا المَعارِجِ » دعوت‌تورااجابت كردم اى خداوند بلند مرتبه «

لَبَّيكَ دَاعياً اِلَى الدّارِ السَّلامِ، غَفّارُ الذُّنوبِ لَبَّيكَ. . . » .

انسانى كه خودش و جهتش را رو به خدا قرار مى‌دهد؛ يعنى وجودهاى ديگر و درهاى ديگر را ديده و بن‌بست همگى آنها را شناخته و تجربه كرده، از همه چشم پوشيده و به سراغ حق آمده است؛ و اسلام حقيقى اين است كه شخص، خودش را با همه وجودش به حق بسپارد. پس در تلبيه، هم دعوت حق و اجابت حق نهفته است و

هم نفى اجابت دعوت‌هاى غير حق.

تو در اين سير و سلوك، اين دعوت را كه دعوت به اسلام و تسليم است مى‌شنوى و پاسخ مى‌دهى. وقتى اين دعوت را از انسان پذيرفت ديگر اين دعوت با دعوت‌هاى ديگر جمع نمى‌شود و جلوى همه دعوت‌هاى ديگر را مى‌بندد. نتيجۀ اين لبيك، احرام است؛ يعنى دعوت‌هاى ديگر و درب‌هاى ديگر بايد بسته شود؛ از نفس و زن و دنيا و جلوه‌هاى آن، تا بوى خوش تا فسوق و جدال» . ⁽¹⁾

بارى آن‌گاه كه مردان الهى، لباس احرام مى‌پوشند و قصد حضور در درگاه بارى تعالى دارند، خداوند آنها را صدا مى‌زند، آنها را مى‌خواند، و براى آنها دعوت‌نامه‌اى ارسال مى‌كند. لبيك زائر، پاسخ به دعوت خداست.

«سليمان بن جعفر» از امام رضا (ع) درباره علت و حكمت تلبيه پرسيد. حضرت فرمود:

وقتى مردم احرام ببندند، خداوند متعال ندايشان مى‌دهد و مى‌گويد: اى بندگان و كنيزان من! بدن شما را بر آتش حرام خواهم كرد، آن‌گونه كه شما به خاطر من احرام بستيد. آن‌گاه مردم به عنوان اجابت خداوند متعال كه آنان را ندا داد مى‌گويند: لبيك، خدايا لبيك. ⁽²⁾

تلبيه پاسخ زائر به دعوت خداست. زائر به ميهمانى خانه خدا آمده است، و اين ميهمانى در پاسخ به دعوت حق است. زائر هنگامى مى‌تواند به دعوت خدا پاسخى شايسته دهد كه خود را كاملاً آماده كند. و اين‌گونه لبيك شعار حج شد، و اجابت دعوت خدا رمزى براى حج ابراهيمى قرار داده شد» . ⁽³⁾

«لازم است حاجيان به هنگام بيان لبيك، اين احساس را داشته باشند، كه

در مقام شنيدن اوامر خداوند و التزام فورى و بدون چون و چراى دستورهاى او قرار دارند» . ⁽¹⁾

٧. لبيك بنده، بازتاب لبّيك خداوند

گفت آن الله تو لبيك ماست

و آن نياز و درد و سوزت پيك ماست ⁽²⁾

در نگاهى ظريف‌تر و دقيق‌تر، «لبّيك» بنده، تنها، پاسخ دادن به نداى حق نيست، كه فراتر از آن و رقيق‌تر از آن، بر آمده از كشش پنهانى معشوق است. همين بس شاهد يكرنگى معشوق با عاشق

كه بلبل عاشق است و گل گريبان پاره مى‌سازد ⁽³⁾

*** سايه معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد

ما به او محتاج بوديم او به ما مشتاق بود ⁽⁴⁾

پس، چون خدا پيشتر «لبّيك» گفته است و اين‌گونه اظهار ميل نموده است، بنده نيز تحت تأثير اين كشش، لبّيك مى‌گويد. تا از آن سو لبيكى نباشد، از اين سو لبّيكى نخواهد بود. مولوى در مثنوى مى‌گويد: «مردى بود عابد، كه همواره راز و نياز مى‌كرد و الله الله مى‌گفت و از نيايش با خداى خويش لذت مى‌برد. روزى شيطان بر او ظاهر شد و وى را وسوسه كرد و به او گفت: «اى بنده خدا! اين همه كه تو الله الله گفتى و سحرها از خواب خوش خويش گذشتى و بلند شدى، و با آن همه سوز و درد، «الله» گفتى و او را خواندى، آيا يك‌بار هم «لبيك» او را شنيدى؟ تو اگر در خانه هركس رفته بودى و اين اندازه ناله كرده بودى، دست‌كم يك بار هم بود، پاسخت مى‌داد» .

آن يكى الله مى‌گفتى شبى

تا كه شيرين مى‌شد از ذكرش لبى

گفت شيطان: آخر اى بسيار گو!

اين همه الله را لبّيك كو؟

مى‌نيايد يك جواب از پيش تخت

چند الله مى‌زنى با روى سخت

مرد كه ديد ظاهراً حرف شيطان، منطقى است، و تاكنون لبّيكى از معبود نشنيده است، تحت تأثير سخن او قرار گرفت و از آن پس لب از ذكر خدا فروبست و ديگر الله نگفت. شبى در عالم رؤيا، خضر پيامبر (ع) را ديد كه به او گفت: «چرا مناجات خودت را رها كردى؟» پاسخ داد: «چون پس از آن همه مناجات و سوز و گداز، يك‌بار لبّيكى نشنيدم» . او شكسته دل شد و بنهاد سر

ديد در خواب او خضر را در خُضَر ⁽¹⁾

گفت: هين از ذكر چون وامانده‌اى؟

چون پشيمانى از آن كش خوانده‌اى؟

گفت: لبيكم نمى‌آيد جواب

زان همى ترسم كه باشم ردّ باب

خضر گفت: «ولى من از طرف خدا مأمورم كه پاسخ تو را بدهم. خدا مى‌فرمايد: آن «الله» تو، برآمده از كشش من است. آن درد و سوز و عشق و شوقى كه ما در دل تو قرار داديم، لبيك ماست و عشق و خوف تو نشانۀ لطف ما در حق توست» . گفت آن الله تو لبيك ماست

و آن نياز و درد و سوزت پيك ماست

حيله‌ها و چاره جويى‌هاى تو

جذب ما بود و گشاد اين پاى تو

ترس و عشق تو كمند لطف ماست

زير هر يا ربّ تو لبيك‌هاست ⁽²⁾

عبدالرحمان جامى نيز در حكايتى دلنشين در اين‌باره مى‌گويد: پور موفّق كه به توفيق حق

بُرد ز هر پير موفق سَبق

باديۀ كعبه بسى مى‌بريد

محنت آن راه بسى مى‌كشيد

روزى از آنجا كه دلى داشت تنگ

زد به درِ كعبه، سر خود به سنگ

گفت خدايا پس هر محنتى

سوى من افكن نظر رحمتى

راه حج و عمره بسى رفته‌ام

بهر تو، نى بهركسى رفته‌ام

دل به وفاى تو گرو بوده‌ام

بى سر و پا در تك و دو بوده‌ام

زين سفرم نيست به كف حاصلى

نى سر وقتى نه به سامان دلى

هيچ ندانم كه مرا حال چيست

بخت مرا مايه اقبال چيست

شب چو درين درد فروشد به خواب

آمدش از حضرت بى‌چون خطاب

كاى به رهم پاى ز سر ساخته

بر همه زين پاى سر افراخته

گر نه تو را خواستمى كى چنين

دادميت ره سوى اين سرزمين

حاصلت اين بس كه تو را خواستم

باطنت از شوق خود آراستم

ره به‌سوى خانه خود دادمت

بر در هركس نفرستادمت ⁽¹⁾

«وقتى تو به اينجا آمده‌اى يعنى خدا تو را خوانده است و تو به لبيك او لبيك گفته‌اى، و حالا اين با تو است كه امر او را چگونه پاسخ دهى! به حنجره‌ام، به صدايم، به مغزم و به تك تك اندام‌هايم مى‌گويم: بگو! بگو! بگو پذيرفتم خدايا! پذيرفتم كه نيست شريكى براى تو. حال نخل‌ها چه زيبايى غريبى پيدا كرده است! آسمان چه رنگ عجيبى دارد، و هوا چقدر مطبوع و قابل لمس شده است. آه خدايا! چه رقت قلبى پيدا كرده‌ام! مى‌ترسم راه رفتنم بر خاك، آزارش دهد و سايه‌ام بر درخت‌ها غمگينشان كند. چه يگانگى‌اى با همه موجودات زنده پيدا كرده‌ام، چه آرامشى، چه اوجى! يعنى خدا را يافتن اين همه عظمت به دنبال دارد؟ !» من» از درون من فرياد مى‌كند، آرى؛ زيرا خدا حقيقت و محبت است، وجدان و اخلاق است، ايمان است. ولى يافتن خدا چندان هم

ساده نيست. به كمال پاكيزگى نايل شدن، انديشه و گفتار را از هر شهوتى آزاد ساختن، و برتر از همۀ جريان‌هاى نفرت‌انگيز و بيزارى قرار گرفتن، و به همه مظاهر مادى پشت كردن ساده نيست؛ سهل است اما خيلى مشكل است. حالا تو بر اين مشكل، غالب شده‌اى. تو از اين مشكل گذشته‌اى، و دارى در جريان دل‌پذيرى حركت مى‌كنى كه تو را تا پيش خدا مى‌كشاند. خدا را با منطق نمى‌شود شناخت. خدا همان حقيقت روح‌نوازى است كه تنها با احساسى صادقانه و لطيف مى‌توان شناخت. آن‌گاه كه كششى از سوى او و لبيكى از جانب او وجود بنده را فرا مى‌گيرد، بنده او را حس مى‌كند، و با لبيك خويش، بر اين حسّ زيبايش مهر تأييد مى‌زند» . ⁽¹⁾

٨. لبيك، اجابت دعوت ابراهيم و همانندى با او

قرآن كريم در آيه شريفۀ قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ ؛ «براى شما سرمشق نيكويى در زندگى ابراهيم وجود داشت» . (ممتحنه:۴) به‌طور ضمنى ما را به پيروى از حضرت ابراهيم و لبيك گفتن به خواسته‌هاى او فرا مى‌خواند. اجابت دعوت ابراهيم (ع) آن‌گاه راستين خواهد بود كه بر اثر «نيت» احرام، به «يقظه و آگاهى» برسيم و همچون ابراهيم (ع) از هرچه «افول‌پذير» بگريزيم و به خداى يكتاى «افول‌ناپذير» روى آوريم؛ و همچون او، در «لبيك» ، روى خود را تنها به‌سوى خداوند «فاطر السماوات و الارض» نماييم. از هر آنچه جز «وجه» او روى بگردانيم؛ و همانند او در «طواف» همه بت‌ها را بشكنيم و تنها بر آفريدگار جهان طواف نماييم؛ و سرانجام همسان او، در «منا» سر تسليم در برابر حضرت دوست فروآريم، گرچه مشيت او «ذبح عزيزترين» يافته‌هاى ما و «ورود به كوهى از آتش» باشد.

«بى‌گمان، لبيك، زائر را شبيه ابراهيم مى‌كند، و مشابهتى ميان او و ابراهيم برقرار

&

مى‌كند. لبيك‌گو، شبيه ابراهيم مى‌شود. ابراهيم (ع) ، حليم و صبور و شاكر و اهل ابتهال بود: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ ؛ «همانا ابراهيم (ع) بردبار و دلسوز و همواره رجوع‌كننده [به‌سوى خدا] بود» . (هود: ٧۵)

ابراهيم (ع) ، صادق، بلكه صدّيق بود: وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيّاً ؛ «در اين كتاب، ابراهيم را ياد كن، كه او پيامبرى بسيار راستگو بود» . (مريم: ۴١)

خداوند هم با ابراهيم (ع) به‌گونه‌اى خاص معامله كرد، او را به شدّت آزمود:

وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً

(بقره:١٢۴)

(و ياد كنيد) هنگامى كه پروردگار ابراهيم، او را با دستوراتى آزمود؛ و او به‌طور كامل از عهدۀ آنها برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم.

ابراهيم (ع) مأمور شكستن بت‌ها شد:

وَ تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ

؛ «و به خدا سوگند، در غياب شما، نقشه‌اى براى نابودى بت‌هايتان مى‌كشم» . (انبياء:۵٧)

ابراهيم با امداد الهى توانست ملكوت آسمان‌ها و زمين را رؤيت كند:

وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ

(انعام: ٧۵)

و اينگونه ملكوت آسمان‌ها و زمين [و حكومت مطلقه خداوند بر آنها] را به ابراهيم نشان داديم. ⁽¹⁾

روزى كه مشركان و دشمنان حضرت ابراهيم (ع) او را در منجنيق نهادند و او را به سمت آتش پرتاب كردند، جبرئيل بر او نازل شد و پرسيد: «

هَل لَكَ مِن حاجَةٍ ؟ !» ؛ «آيا حاجتى دارى؟» ابراهيم (ع) پاسخ داد: «

امّا اِليكَ فَلا » ؛ «به تو هيچ حاجتى ندارم» . جبرئيل گفت: پس، از خدا حاجت خود را بخواه! ابراهيم (ع) گفت: «

حَسِبي عَنْ سُؤالي

عِلْمُهُ بِحالِي » ⁽¹⁾«همين كه او از حالم آگاه است مرا از درخواست كردن كفايت مى‌كند» . آيت الله جوادى آملى مى‌نويسد:

همه انسان‌ها دوبار لبيك مى‌گويند، و اين دو لبيك در طول هم است. اين قضيه‌اى تاريخى نيست تا گذشته باشد، بلكه همچنان ادامه دارد. خداى سبحان درباره صحنه نخست فرمود:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى (اعراف: ١٧٢)

و [به خاطر بياور] زمانى را كه پروردگارت از صلب فرزندان آدم، ذريه آنها را برگرفت؛ و آنها را برخودشان گواه ساخت؛ [و فرمود] آيا من پروردگار شما نيستم؟ گفتند: آرى، گواهى مى‌دهيم.

در صحنه دوم، ابراهيم خليل (ع) از طرف خدا مأمور شد در اعلانى عمومى، همگان را به حج فراخواند:

وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (حج:٢٧)

و مردم را به حج دعوت كن؛ تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر (چابك و ورزيده) از هر راه دورى به‌سوى تو بيايند.

امام صادق (ع) دراين‌باره فرمود: «آن‌گاه كه ابراهيم (ع) و اسماعيل (ع) مأمور بناى كعبه شدند و اين مأموريت را به اتمام رساندند، ابراهيم (ع) بر ركن نشست و آن‌گاه ندا سر داد: بشتابيد به‌سوى حج. پس اگر او تنها انسان‌هاى عصر خويش را مخاطب قرار مى‌داد، تنها همان انسان‌ها موفق به حج مى‌شدند، و ليكن او همه انسان‌هاى عصر خويش و آيندگان را مورد خطاب قرار داد و گفت: بشتابيد به‌سوى حج. پس آنها كه در اصلاب پدران بودند

گفتند: «

لَبَّيكَ داعِي اللهِ لَبَّيكَ داعِي اللهِ عَزَّوَجَلَّ » . پس كسى كه ده بار لبيك گفت، ده بار حج مى‌كند و كسى كه پنج بار لبيك گفت، پنج بار حج مى‌كند و كسى كه بيش از اين مقدار گفت، پس به تعداد لبّيكش حج مى‌كند و كسى كه يك‌بار لبيك گفت يك‌بار حج مى‌كند و آنكه لبيك نگفت حج نخواهد كرد» . ⁽¹⁾

اين صحنه لبيك‌گويى به دعوت خليل، مشابه لبيك‌گويى به دعوت خداى سبحان است در عالم ذر و همان‌طور كه آن صحنه نخست همچنان تداوم دارد، صحنه تلبيه دعوت خليل حق نيز ادامه دارد؛ زيرا سخن از پاسخ‌گويى فطرت و روح است، نه ذرّات ريزى در اصلاب و ارحام در واقعه‌اى تاريخى. ⁽²⁾

٩. لبيك، اقرار به توحيد و نفى جاهليت

«توحيد آن نيست كه او را يگانه خوانيم، توحيد آن است كه او را يگانه دانيم. توحيد آن نيست كه او را بر سر زبان دارى، توحيد آن است كه او را در ميان جان دارى. توحيد، نه همه آن است كه يكى گويى و يگانه باشى، توحيد حقيقى آن است كه از غير او بيگانه باشى» . ⁽³⁾

«حج با آن لبيك ويژه خود، چه كوتاه و آهسته و چه بلند و آشكار، طردكننده هر جاهليتى است كه بوده و هست، و درهم‌شكنندۀ هر بت جاهلى است كه تراشيده شده، و يا هر نشانه شرك‌آلودۀ جاهلى كه تراشيده مى‌شود، و كوبنده هرگونه باطل قديم و جديد است. بنابراين، حج، شفابخش دل‌ها از بيمارى‌هاى شرك‌آلودى مانند ريا و هوى و

بخل و خودپسندى است. دليل اين امر آن است كه لبيك حج در روزگار جاهليت، نداى شرك، و بانگ وَثَنيت بود؛ زيرا مشركان چنين لبيك مى‌گفتند: «لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك الّا شريك هو لك تملكه و ما ملك» و بدين سخن، وجود شريك را براى خداى سبحان اثبات مى‌كردند، هرچند اين شريك نيز مِلك خود او بود. اما لبيك در اسلام، زارى و لابه به درگاه واحد محض و بانگى خيره‌كننده عليه هر نوع شرك جلى يا خفى است.

بنابراين، براى غير خداى سبحان، ظهورى نمى‌ماند تا كسى بدو پناه برد و قدرتى براى غير خداى سبحان نيست تا كسى به آن چنگ زند، بلكه در آنجا ولايت مطلقه از آن خداى حق است: هُنالِكَ الْوَلايةُ لِلَّهِ الْحَقِّ ؛ «در آنجا ثابت شد كه ولايت [و قدرت] از آن خداوند بر حق است» . (كهف: ۴۴)

اين نكته براى كسى كه شاهد بلند شدن فرياد و بانگ لبيك در دشت و بيابان بوده و به هنگام برآمدن بر روى هر تپه و پشته‌اى و فرود آمدن در هر دشت و صحرايى، بر گفتن آن مداومت ورزيده، به خوبى روشن و نمايان است. آنچه از نصوص اهل‌بيت (عليهم السلام) فهميده مى‌شود نيز بر اين نكته گواه است؛ از جمله اينكه: هركسى كه سنتى جاهلى را به كار بندد يا به پليدى مال حرام آلوده شود و لبيك گويد، هنگام لبيك‌گفتن به او گفته مى‌شود: «لا لبيك و لا سعديك» . علت اين امر جز اين نيست كه لبيك حج، لبيكى است كه پيامبران در زمين آن را گفته‌اند، در برابر تسبيحى كه فرشتگان در طواف بر گرد عرش مى‌گويند.

از نكاتى كه پژوهشگر در نصوص اين عهد الهى بر آن آگاهى مى‌يابد و به اين امر اشاره دارد كه حج، فريادى است عليه جاهليت، اين است كه رواياتى كه در خصوص تلبيۀ ابراهيم خليل (ع) و موساى كليم (ع) و خاتم النبيين (ص) وارد شده است بيشتر و فراوان‌تر از رواياتى است كه درباره پيامبران و فرستادگان ديگر نقل شده است. البته ما

ميان هيچ يك از پيغمبران در اصول كلى نبوت، رسالت، خلافت و. . . تفاوت نمى‌گذاريم:

آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ

كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَينَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ (بقره: ٢٨۵)

پيامبر، به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ايمان آورده است، و همه مؤمنان [نيز]، به خدا و فرشتگان او و كتاب‌ها وفرستادگانش ايمان آورده‌اند، [و گفتند:] ما در ميان هيچ يك از پيامبران او، فرق نمى‌گذرايم [و به همه ايمان داريم].

ولى خداوند برخى از آنها را بر برخى ديگر برترى داده است:

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ (بقره: ٢۵٣)

ما بعضى از رسولان را بر بعضى ديگر برترى بخشيديم، برخى از آنها، خدا با او سخن مى‌گفت: و بعضى را درجاتى برتر داد؛ و به عيسى بن مريم نشانه‌هاى روشن داديم و او را با روح القدس تأييد نموديم.

كه ما براساس همان تفاضل به تمايز آنان معتقديم، به خصوص در طرد طاغوت‌ها و كوبيدن فرومايگان و دفع جاهليت درونى و بيرونى؛ چنان‌كه ابراهيم خليل (ع) طاغوت‌ها را با جمله: أُفٍّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ

؛ «اف بر شما و بر آنچه جز خدا مى‌پرستيد» . (انبياء: ۶٧)

و موساى كليم (ع) فرومايگان را با جمله: يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِين ؛ «اى فرعون! من فرستاده‌اى از سوى پروردگار جهانيانم» . در هم كوبيد، و خاتم پيغمبران (ص) جاهليت را با كلام: أَ فَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ؛ «آيا آنها حكم جاهليت را [ از تو] مى‌خواهند؟ ! و چه كسى بهتر از خدا، براى قومى كه اهل ايمان و يقين هستند، حكم مى‌كند؟» (مائده:۵٠) دفع كرد» . ⁽¹⁾

١٠. تفاوت درجات تلبيه و لبيك‌گويان

همان‌گونه كه مؤمنان بر پايه تفاوت مراتب ايمان، درجاتى دارند، درجات لبيك‌گويان نيز براساس مراتب تلبيه‌شان متفاوت است؛ زيرا عده‌اى اعلان انبيا (عليهم السلام) را لبيك مى‌گويند، و گروهى دعوت خداى سبحان را. بعضى مى‌گويند: اى كسى كه ما را به الله دعوت كرده‌اى، ما اجابت كرديم و آمديم: «لبيك داعى الله، لبيك داعى الله» . اين گروه، متوسطان زائران خانه خدا هستند كه دعوت ابراهيم خليل را اجابت مى‌كنند:

وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (حج:٢٧)

و مردم را به حج دعوت كن تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر (چابك و ورزيده) از هر راه دورى به‌سوى تو بيايند.

فراتر از آنان، گروهى هستند كه دعوت «الله» را مى‌شنوند و به آن پاسخ مى‌گويند:

وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيهِ سَبِيلاً (آل‌عمران: ٩٧)

و براى خدا بر مردم (واجب) است كه آهنگ خانه [او] كنند، آنها كه توانايى رفتن به‌سوى آن دارند.

كسى كه امكان سفر حج دارد، بايد دعوت خدا را لبيك بگويد. چنين زائرى كه جزء اوحدى از افراد با ايمان است، به خدا پاسخ مثبت مى‌دهد و مى‌گويد: «

لَبَّيكَ اَللّهُمَّ لَبَّيكَ. . . لَبَّيكَ ذَا المَعارِجِ لَبَّيكَ، لَبَّيكَ داعياً اِلى دَارالسَّلامِ لَبَّيكَ. . . لَبَّيكَ مَرهُوباً مَرغُوباً اِلَيكَ لَبَّيكَ . . .» . با اين تلبيه‌ها، زائر بيت‌الله پاسخ فراخوان خدا را مى‌دهد. البته جواب خليل خدا نيز جواب خداست، و جواب خدا بدون جواب خليل نيست، ليكن تفاوت در شهود زائر عارف بيت‌الله است.

تلبيه يكسان نيست؛ يعنى ممكن است كسى بگويد: «

لَبَّيكَ ذَا المَعارِجِ لَبَّيكَ » ، اما در حقيقت به وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ لبيك مى‌گويد و دعوت خليل را اجابت مى‌كند نه دعوت جليل را؛ زيرا هرگونه كه در عالم ميثاق الهى، به خداى سبحان پاسخ داده باشد،

در مقام ظاهر نيز لبيك مى‌گويد. اين تفاوت مراتب مذكور درباره لبيك‌گويان، در بسيارى ديگر از مسائل دينى نيز مطرح است؛ چنان‌كه در تلاوت قرآن كريم، بسيارى از قاريان توجه ندارند كه اين سخنان را از چه كسى مى‌شنوند، اما اولياى الهى و مؤمنان صاحبدل، قرآن را به گونه‌اى قرائت مى‌كنند كه گويا آن را از وجود مبارك پيامبر (ص) تلقى مى‌كنند و مى‌شنوند. اما اوحدى از اولياى الهى نيز به گونه‌اى قرآن مى‌خوانند كه گويا از خدا مى‌شنوند؛ چنان‌كه امام صادق (ع) پس از افاقه از حالى كه در نماز به سبب تلاوت قرآن بر او عارض شده بود فرمود: «آن‌قدر آيات قرآن را تكرار كردم كه چنان شد كه گويا از خود خدا مى‌شنوم» . مراتب افراد در تلقى سلام خداوند نيز چنين است. گروهى اين سلام را از فرشتگان تلقى مى‌كنند:

هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عليكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ (احزاب: ۴٣)

او كسى است كه بر شما درود و رحمت مى‌فرستد، و فرشتگان او [نيز براى شما تقاضاى رحمت مى‌كنند].

و عده‌اى از مؤمنان آن را از رسول اكرم (ص) دريافت مى‌كنند: وَ إِذا جاءَكَ الَّذِينَ يؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عليكُمْ ؛ «و هرگاه كسانى كه به آيات ما ايمان دارند نزد تو آيند، به آنها بگو: سلام بر شما» . (انعام: ۵۴)

تنها شمار اندكى از مؤمنان و برگزيدگان الهى شايسته تلقى بدون واسطه «سلام» خداوند هستند: سَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى ؛ «و سلام بر بندگان برگزيده‌اش» . (نمل:۵٩)

همچنين مى‌فرمايد: سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ * إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ؛ «سلام بر نوح در ميان جهانيان باد! ما اين‌گونه نيكوكاران را پاداش مى‌دهيم» . (صافات: ٧٩ و ٨٠)

از آيه شريفه إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ برمى‌آيد كه اين سلام ويژه، شامل مؤمنان نيكوكار نيز مى‌شود. ⁽¹⁾

&

١١. لبيك دائم

خداوند هميشه حاضر است و سزاوار اين حضور، آن است كه هيچ‌گاه نبايد حضور او را از ياد برد. امر او به پاكى‌ها و نهى او از ناپاكى‌ها نيز همواره رو به‌سوى بندگانش دارد. پس هميشه بايد «لبيك‌گو» بود و سر در حلقه اطاعت معبود داشت.

عبدالرحمان جامى مى‌نويسد:

. . . ورزش اين نسبت شريفه مى‌بايد كرد بر وجهى كه در هيچ وقتى از اوقات و هيچ حالتى از حالات، از آن نسبت خالى نباشى؛ چه در آمدن و رفتن، و چه در خوردن و خفتن، و چه در شنيدن و گفتن، و بالجمله در جميع حركات و سكنات، حاضروقت مى‌بايد بود تا به بطالت نگذرد، بلكه واقف نفس [بايد بود] تا به غفلت برنيايد. ⁽¹⁾

محيى‌الدين عربى مى‌گويد:

عارفان، تلبيه را نه در دنيا و نه در آخرت، قطع نمى‌كنند؛ زيرا آنان پيوسته، خواندن حق‌تعالى را در دل‌هايشان مى‌شنوند، پس آنان از حال به حالى ديگر به حسب آنچه كه حق‌تعالى بدان فرا مى‌خواندشان، انتقال پيدا مى‌كنند، و همين‌طور راست‌گفتاران در دنيا بدانچه كه شرع آنان را بدان، در تمام افعالشان فرامى‌خواند و اجابت آنان عبارت است از باز داشتن خويش از وقوع در حرام، پس آنان از حالى به حال ديگر به سبب فرا خواندن پروردگارشان مرآنان را انتقال پيدا مى‌كنند، پس او سبحانه و تعالى، پيوسته خواننده به‌سوى خودش است، و عارف هم گوشش باز و شنوا، و پيوسته اجابت‌كننده است. ⁽²⁾

«بارى عارفان و سالكان، تلبيه منقطع ندارند؛ ليبك آنها دائمى است. آنها در تمام

عمر، اجابت دعوت حق مى‌كنند، و لبيك‌گويان مقام قدس ربوبى‌اند. خداوند دعوتى عام فرموده است:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ (انفال:٢۴)

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به‌سوى چيزى مى‌خواند كه شما را حيات مى‌بخشد.

اجابت و لبيك دعوت حق، حيات‌آور است، اما بايد دائمى باشد و شخص بايد در طول حياتش و سراسر عمرش مراقب حضور حق باشد» . ⁽¹⁾

فصل پنجم: كعبه

اشاره

كعبه خانه خداست، بوى خدا مى‌دهد. طواف بر اين كُهن معبدِ مقدس، طواف بر خدا؛ و ستايش اين خانه قدسى، ستايش خداست. نمى‌توان شكوه خانه خدا را ديد و خاموش بود. چنين شكوهى، ستايش برمى‌انگيزد، ايجاد شور و شوق مى‌كند، و بى‌اختيار زبان را به آفرين‌گويى مى‌گشايد:

كعبه مپندار كز آب و گل است

در تن آفاق چو جان و دل است

تازه‌گُلى رُسته به باغ جهان

روشن ازو چشم و چراغ جهان

دير نپايد گُل اين مَرغزار

تازه شود باز به هر نوبهار

اى كه بر اين خاك، قدم مى‌نهى

پا به سر كوى حرم مى‌نهى

اول از آلايش تن پاك شو

پس به حريم درِ او خاك شو

پا به ادب بر سر اين خاك نه

هركه ادب نيست درو، خاك به

دولت اگر خواهى از اين در درآ

نيست جز اين در، درِ دولت‌سرا

هان نبرى زود بر اين پرده دست

پرده‌درى از پس اين پرده هست

بس كه رخ زرد برآن سوده شد

از زر رخسار، زر اندوده شد

دست بر اين حلقه مبر سرسرى

كاين نبوَد حلقه انگشترى

قامت گردون شده زان، حلقه‌سان

تا بوَد از حلقۀ اين در نشان

مُهر سليمان كه جهان درگرفت

سكه‌اش از حلقۀ اين در گرفت

گردن جان‌ها همه در طوق او

چيست قمر شق شدۀ شوق او

دست بر اين حلقه زند جبرئيل

تا شنود بانگ ز ربّ جليل

بار خدايا مكن از خود ردم

قَدْح مى‌اى ده به حريم خودم

دور كنم از درِ اهل ريا

بار دهم در حرم كبريا ⁽¹⁾

«كعبه، نور قدسِ نشانه‌هاى «او» ست. [خداوند] آن را به صبح مشرق صفاتش، از مطالع ذاتش نورانى گرداند و آيينه زيبايى و جمالش ساخت؛ تا ناظرانِ معارفش و عاشقانِ كشفِ رداى عظمت و كبريايش نظاره كنند؛ تا رو به‌سوى مشاهد قريش و مواقف قدسش خيز بردارند؛ تا از آن، خواهان ديدن برهان صفاتش باشند و بر مشرق صنع جلالش نظر كنند [. . .] كعبه را خانۀ خود و خانۀ خود را قلب عالم ساخت و از آن، به جلال خود، بر ديدۀ عارفان ظاهر گشت؛ همان‌طور كه بر موسى (ع) از طور سينا و بر عيسى (ع) از طور مصيصه و بر محمد (ص) و امت او از كعبه متجلى شد» . ⁽²⁾«كعبه، مقدس‌ترين و محترم‌ترينِ خانه‌هاى روى زمين است. خانه كعبه، نخستين و برترين نقطه خاكدان طبيعت است. كعبه در جايگاهى بسيار مقدس قرار دارد و خداوند، به آن، عنايتى ويژه داشته و دارد. خداوند از هر چيز يكى را به عنوان بهترين برمى‌گزيند. او از زمين، كعبه را برگزيد. هيچ منزلى روى زمين محبوب‌تر و عزيزتر از كعبه نيست. پس، هتك حرمت آن جايز نبوده، بيرون راندن كسى كه به آنجا پناه برده هم جايز نمى‌باشد» . ⁽³⁾

رو به حرم كن كه در آن خوش حريم

هست سيه‌پوشْ نگارى مقيم

صحن حرم، روضه خُلد برين

او به چنان صحن، مربع‌نشين

قبله خوبان عرب، روى او

سجدۀ شوخان عجم، سوى او ⁽¹⁾

١. هندسه كعبه

چشم‌نوازى كعبه را تنها در زيبايى معنوى آن نبايد جست‌وجو كرد كه هندسه ظاهرى آن نيز زيباست و بر شكوهش دامن مى‌زند. «هندسه ظاهرى كعبه، نماد «بيت‌المعمور» و «عرش» خداست و همانند آنها، بر چهار ركن، استوار است. از امام‌صادق (ع) پرسيدند: «چرا كعبه به اين نام ناميده شد؟» فرمود: «چون مربع مى‌باشد» . پرسيدند: «چرا مربع است؟» فرمود: «چون كعبه محاذى با بيت‌المعمور است و بيت‌المعمور، مربّع است» . پرسيدند: «چرا بيت‌المعمور مربّع است؟» فرمود: «چون محاذى با عرش خداست و عرش خدا مربّع است» . پرسيدند: «چرا عرش مربع است؟» فرمود: «چون شمار كلماتى كه عرش بر روى آنها بنا گرديده چهار است: «

سُبحانَ اللهِ والحَمدُللهِ وَ لا اِلهَ اِلَّا اللهُ واللهُ اَكبَر » . ⁽²⁾

برپايه اين روايت، كعبه از بيت‌المعمور كه از عرش متنزل است، فرود آمده و در اين جهانِ خاكى، تجلّى يافته است. همچنين راز «تربيع» در عوالم سه‌گانۀ «طبيعت» (كعبه در زمين) و «مثال» (بيت‌المعمور در جهان فرشتگان) و «عقل» (عالم عرش الهى) ، تربيع كلماتى است كه بر تنزيه و تحميد و تهليل و تكبير دلالت دارد.

گرچه برخى تحليل‌ها در بيان راز نامگذارى كعبه، به معناى لغوى آن نظر دارد؛ مانند اينكه گفته‌اند: خانه خدا را به دليل شكل مكعب‌گونه آن، كعبه ناميده‌اند؛ يا اينكه چهار ديوار دارد و از هر طرف برجسته است، آن برآمدگى‌ها را «كعب» مى‌گويند؛

چنان‌كه برآمدگى پا را «كعب» مى‌گويند. با اين همه، مفاد كلام بلند و نورانى امام‌صادق (ع) اين است كه تسبيحات اربعه كه نظام هستى مبتنى بر آن است، سبب تحقق عرش مى‌شود و آن، موجب تحقق بيت‌المعمور كه چهار ضلع دارد مى‌شود و بالاخره، بيت‌المعمور باعث تحقق موجودى طبيعى در عالم طبيعت مى‌شود كه كعبه است و چهار ديوار دارد. آنچه در عالم طبيعت است الگويى در عالم مثال دارد و عالم مثال، خود الگويى در عالم مجرّدات دارد و عالم مجرّدات الگويى از اسماى حسناى الهى است.

برابر اسما و اوصاف الهى، «عرش» محقق شده و برابر عرش، «بيت‌المعمور» و برابر بيت‌المعمور، «كعبه» تحقق يافته است. آن‌گاه كسى كه اين مراحل چهارگانه را پيمود و به حقيقت و اسرار «

سُبحانَ الله » و «

الحَمدُلِلّه » و «

لا اِلَه إِلَّا الله » و «

اَللهُ اَكبَر » معرفت يافت، قلب او عرش خداوند رحمان خواهد بود (

قَلبُ المُؤمِنِ عَرشُ الرَّحمانِ ) . ⁽¹⁾

در كتاب‌هاى معرفتى، بعضى از مطالب بلند را «حكمت عرشى» مى‌گويند. اين، بدين‌معناست كه اين مطلب به درون كسى راه يافته كه قلبش عرش رحمان است. با توجه به روايتى كه بيانگر راز تربيع كعبه بود، معناى حديث «

اِنَّها قِبلَةٌ مِنْ مَوضِعِها اِلَى السَّماء » ؛ ⁽²⁾«كعبه از جايگاه خويش تا اعماق آسمان، قبله است» نيز آشكار مى‌شود. اگرچه ظاهر اين حديث بر وجوب توجه به اين بُعد عمودى، به عنوان تشريع، دلالت دارد، باطن آن، بر ارتباط وجودى ميان عوالم طبيعت و مثال و عقل نظر مى‌كند. راهى كه پيمودن آن، براى نيل به اين حقايق ممكن است، تأمل و تدبر در معارفِ مستفاد از تسبيح و تحميد و تهليل و تكبير است» . ⁽³⁾

«نگريستن به كعبه را ثوابى عظيم است. يكى از نتايج مترتب بر ثواب و همچنين

يكى از ادله گرايش انسان به پديده‌ها، زيبايى آنهاست و اين، اتفاقِ نظر همه كسانى است كه كعبه را ملاقات كرده‌اند. به تعبير ابن بطوطه: «كعبه را ديديم كه چون عروسى زيبا و دلربا برتخت حشمت و جلال تكيه زده است و مهمانان خدا، از هر سوى آن را در ميان گرفته بودند» و اين زيبايى ظاهرى و صورى، بصرى و حسّى است كه از تماس كعبه، ادراك مى‌شود. از هر منظر و ديدگاه و در هر قلمرو و ساحتى از وجود كه كعبه معظمه، مورد توجه و مطالعه قرار گيرد و با هر معيارى كه ارزيابى شود، اين خانه، در اوج زيبايى خواهد بود» . ⁽¹⁾

٢. كعبه، عرش تنزّل يافته

از زيباترين ويژگى وجودى كعبه، جنبه نمادين آن است. با توجه به آيه شريفه:

(وَ إِنْ مِنْ شَيءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ) (حجر: ٢١)

و هيچ چيز نيست مگر آنكه خزاين آن نزد ماست ولى ما جز به اندازه معينى، آن را نازل نمى‌كنيم.

مى‌توان كعبه را نمادى دانست كه از عرش بر زمين فرود آمده است. ⁽²⁾

شهيد مرتضى مطهرى با استناد به آيه شريفه يادشده مى‌فرمايد:

اين جهان، انعكاسى از آن جهان [جهان غيب] است. از قرآن كريم چنين استنباط مى‌شود كه هرچه در اين جهان است «وجود تنزل‌يافته» موجودات

جهان ديگر است. با اين حساب است كه قرآن، همه‌چيز، حتى اشيايى نظير سنگ و آهن را «نازل‌شده» تلقى مى‌كند. ( وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيد ) [و آهن را نازل نموديم (حديد: ٢۵)]. بديهى است كه منظور، اين نيست كه همه اشيا و از جمله، آهن را از مكانى به مكانى ديگر انتقال داده‌ايم، بلكه مقصود اين است كه آنچه در اين جهان است «حقيقت» و «اصل» و «كُنه» آن، در جهانى ديگر است كه غيب است و «رقيقه» اش، «ظلّ» و «سايه» اش، مرتبۀ تنزل‌يافته‌اش، در اين جهان است. ⁽¹⁾

چرخ با اين اختران، نغز و خوش و زيباستى

صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى صورت زيرين اگر با نردبان معرفت بر رود بالا، همان با اصل خود يكتاستى اين سخن را در نيابد هيچ فهم ظاهرى . گر ابو نصرستى و گر بوعلى سيناستى ⁽²⁾علامه طباطبايى (رحمة الله) مى‌گويد: امورى كه در اين عالم و در چهارديوارى زمان قرار دارند، قبل از اينكه موجود شوند، نزد خدا ثابت بوده و در خزينه‌هاى غيب او، داراى نوعى ثبوت مبهم و غير مقدَّر [اندازه‌گيرى‌نشده] بوده‌اند؛ اگرچه ما نتوانيم به كيفيت ثبوت آنها احاطه پيدا كنيم. ممكن هم هست چيزهاى ديگرى نيز در آن عالَم ذخيره و نهفته باشد كه از جنس موجودات زمانى نبوده باشند. بنابراين، بايد گفت: خزينه‌هاى غيب خدا مشتمل است بر دو نوع غيب: يكى غيب‌هايى كه پا به عرصه شهود هم گذاشته‌اند [و در اين جهان ظاهر شده‌اند]؛ و ديگرى غيب‌هايى كه از مرحله شهادت خارجند و ما آنها را غيب مطلق مى‌ناميم. البته آن غيب‌هايى هم كه پا به عرصه وجود و شهود و عالم

&

حدّ و قدر [اندازه] نهاده‌اند، در حقيقت و صرف نظر از حد و اندازه‌اى كه به خود گرفته‌اند، باز به غيب مطلق برمى‌گردند. ⁽¹⁾

«بنابراين، آيات محكم قرآنى به صراحت مى‌گويد: اولاً همه اشيا نزد خداوند، خزاينى پايدار و فناناپذير دارد: ( وَ إِنْ مِنْ شَيءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ ) ؛ [«و هيچ چيز نيست مگر آنكه خزائن آن نزد ماست» . (حجر:٢١)]؛ ثانياً، همه اشيا، از آن خزاين غيبى نازل مى‌شود: ( وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ) ؛ [«ولى ما جز به اندازه معينى آن را نازل نمى‌كنيم» . (حجر:٢١)]؛ آن هم به‌گونه تجلّى. چنان‌كه امام على (ع) مى‌فرمايد: «

اَلحمدُ لِلّهِ الْمُتجَلّي لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ » ⁽²⁾[«سپاس خداى را كه با خلقت خويش بر خلق خود، متجلّى است»].

آيه شريفه ( وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ) حاكى است كه وجود اين اشيا در آن خزاين، به شكل «لفّ و جمع» است و به هنگام تنزّل، صورت «نشر و قدر و هندسه» به خود مى‌گيرد. با اين بيان، مفهوم آياتى همچون:

(قَدْ أَنْزَلْنا عليكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً) ؛ [«لباسى براى شما آفريديم كه اندام شما را مى‌پوشاند و مايه زينت شماست» . (اعراف:٢۶)

(وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيةَ أَزْواجٍ) ؛ [«و براى شما هشت زوج از چهارپايان آفريد» . (زمر:۶)]

(وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَ ما تُوعَدُونَ) ؛ «روزى شما در آسمان است و نيز آنچه شما وعده داده مى‌شويد» . (ذاريات:٢٢)

(وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) ؛ «و آهن را آفريديم كه در آن، نيروى شديد است» . (حديد:٢۵)

آشكار مى‌شود؛ زيرا انزال، در اين‌گونه موارد، به معناى تنزل و تجلّى است نه تجافى، همانند فرو فرستادن باران از آسمان به زمين؛ زيرا هر قطره باران كه بر زمين فرو مى‌بارد، جايگاه آسمانى خود را ترك كرده و به جايى ديگر منتقل مى‌شود. بنابراين، هر آنچه در جهان مادّه موجود است، اصلى دارد كه نزد خداوند محفوظ است و از آن اصل فرو فرستاده مى‌شود و آنچه فرو فرستاده شده، نشانه و آينه خداست [. . .] بر اين اساس و به عقيدۀ برخى، كعبه، از بيت‌المعمور تنزل يافته و بيت‌المعمور نيز از عرش متنزل شده است» . ⁽¹⁾

«علاوه بر آن، با عنايت به روايتى كه نماز را معراج مؤمن مى‌خواند، مى‌توان گفت كه نمازگزارى كه كعبه را قبله قرار مى‌دهد، با نماد عرش در زمين، رابطه برقرار نموده است؛ چنان‌كه اصولاً اگر انسان به ايمانى دست يابد كه بتوان او را مؤمن خواند، به مقامى رسيده است كه قلب او، خود، «عرش الهى» است: «

قَلْبُ المُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمن » . ⁽²⁾

امام سجاد (ع) مى‌فرمايد:

اِنَّ فِي الْعَرْشِ تِمثالُ جَميعِ ما خَلَقَ اللهُ مِنَ البَرِّ وَالْبَحْرِ وَ هذا تَأْويلُ قَولِه: (وَ إِنْ مِنْ شَيءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

صورت مثالى هر آنچه مخلوق خداست در خشكى و دريا، در عرش وجود دارد و اين است تأويل قول خداوند: «و هيچ چيز نيست مگر آنكه خزائن آن نزد ماست» .

بنابراين، كعبه، نماد و وجه تنزل‌يافته عرش در زمين خواهد بود. ⁽⁵⁾

٣. كعبه، نخستين پرستشگاه

«كعبه، نخستين عبادتگاه توده انسان‌هاى روى زمين است:

(إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ) (آل عمران: ٩۶)

نخستين خانه‌اى كه براى مردم [و نيايش خداوند] قرار داده شد، همان است كه در سرزمين مكه است.

تعيين محل و نقشه ساختن اين خانه، به رهنمود و فرمان خداى سبحان بود:

( وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيتِ . . .) (حج: ٢۶)

[و به خاطر بياور] زمانى را كه جاى خانه [كعبه] را براى ابراهيم آماده ساختيم [تا خانه را بنا كند].

حضرت ابراهيم (ع) آن‌گاه كه همسرش هاجر و فرزندش اسماعيل (ع) را به سرزمين مكه آورد و در آن ساكن كرد، به خدا عرض كرد:

(رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيتِكَ الْمُحَرَّمِ) (ابراهيم:٣٧)

پروردگارا! من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بى‌آب و علفى، در كنار خانه‌اى كه حرم توست، ساكن ساختم.

هاجر، هنگام توديع، به حضرت ابراهيم (ع) عرض كرد: ما را به كه مى‌سپارى؟ فرمود: به پروردگار اين بنا» . از عبارت عِنْدَ بَيتِكَ الْمُحَرَّمِ) برمى‌آيد كه قبل از ابراهيم (ع) نيز كعبه به عنوان بيت حرام شهرت داشته و جايگاه آن مشخص بوده است، گرچه بر اثر حوادث گوناگون، ساختمان آن بارها تخريب و آن‌گاه تجديد بنا شده است» . ⁽¹⁾

شيخ طبرسى در تفسير «مجمع‌البيان» دراين‌باره مى‌نويسد:

برخى گفته‌اند: نخستين خانه‌اى كه براى مردم ساخته شد - و پيش از آن خانه‌اى ساخته نشده بود - و زمين از زير همان خانه گسترش يافت، كعبه

بوده است و يا اولين خانه‌اى كه به هنگام آفرينش آسمان و زمين، بر روى آب پديدار شده و خدا آن را هزار سال، پيش از آفرينش زمين، بسان كفى سپيد و درخشان بر روى آب پديد آورد، زمين مقدسى بود كه خانه كعبه روى آن بنا نهاده شده است.

از اميرمؤمنان و امام حسن (عليها السلام) آورده‌اند: نخستين خانه‌اى كه براى پرستش، بنياد شد و پيش از آن، خانه‌اى براى عبادت و طواف در زمين نبود، خانه كعبه است و آن، اولين خانه مبارك و مايه هدايت براى جهانيان است. برخى نيز برآنند كه نخستين خانه‌اى كه مردم بدان توجّه و رغبت داشتند، و از آن بركت طلب مى‌كردند، خانه كعبه است.

دانشوران شيعه، با الهام از بيانات امامان نور گفته‌اند: نخستين بخش از زمين كه خدا آن را آفريده، جايگاه كعبه بود و آن‌گاه زمين، از زير آن، گسترش يافت. از پيامبر گرامى (ص) است كه در پاسخ پرسش ابوذر در اين مورد فرمود: نخستين مسجدى كه براى مردم بنا شد، مسجدالحرام بود، و پس از آن بيت‌المقدس. ⁽¹⁾

شهيد مطهرى مى‌نويسد:

از آيات قرآن بر مى‌آيد كه كعبه، قديمى‌ترين معبد جهان است. به‌طورى‌كه نوشته‌اند، از زمانه‌اى قديم هفت معبد بزرگ و عمومى وجود داشته كه در چين و هند و بلخ و صنعا و در قسمت‌هاى شمالى و مركزى ايران فعلى بوده‌اند و از همه قديمى‌تر، همان كعبه است. ⁽²⁾

همچنين به تعبير علامه طباطبايى:

در دعاى حضرت ابراهيم (ع) قسمت‌هاى زيادى است كه مى‌رساند: خانه كعبه،

هميشه به عبادت الهى، معمور و نشانه هدايت و راهنماى مردم بوده است. اين خانه، در زمان شعيب پيغمبر (ع) نيز معروفيت كامل داشته است و پا برجا و مستقر بوده است؛ زيرا در آيه شريفه:

(إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَي هاتَينِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِي حِجَجٍ) (قصص:٢٧)

من مى‌خواهم يكى از اين دو دخترم را به همسرى تو در آورم به اين شرط كه هشت سال براى من كار كنى.

شعيب، از لفظ «حج» ، سال را اراده كرده است و روشن مى‌شود كه در آن اوان، شماره سال‌ها را با تكرار شدن عمل حج، حساب مى‌كردند. [اين، مى‌رساند كه پيش از شعيب نيز حج، داير بوده است]. ⁽¹⁾

۴. كعبه، محترم نزد همه اقوام

تمام فطرت‌هاى سالم و خداجو و وجدان‌هاى بيدار، به «جاذبه‌هاى معنوى» گرايش دارند و براى آن حرمت و تقدس، قائلند. كعبه مصداقى والا از اين جاذبه‌هاست، ازاين‌رو، همواره مورد احترام انسان‌هاى خداجو و پاكيزه فطرت است و در جان‌هاى آنها محترم و مقدس مى‌باشد. علامه طباطبايى (رحمة الله) مى‌نويسد:

خانه كعبه، نزد تمام مردم و طوايف مختلف، بزرگ و مقدس بوده است: هندى‌ها آن را با ديده عظمت نگريسته، معتقد بودند كه روح «سيوا» [كه پيش آنان سومين «اقنوم» شمرده مى‌شود] هنگامى كه با زنش، بلاد حجاز را مى‌گشت، در حجرالاسود حلول كرد. ستاره‌پرستان فرس و كلدانى‌ها خانه كعبه را يكى از بيوت هفتگانه معظّم مى‌دانستند [بيوت هفتگانه عبارتند از:

كعبه، مارس در كوه‌هاى اصفهان، مندوسان در هند، نوبهار در بلخ، بيت غمدان در صنعا، كاوسان در فرغانه، و خانه‌اى در بالاترين قسمت‌هاى چين]. بعضى به واسطه قدمت و طول بقاى آن، مى‌گفتند: خانه كعبه «زحل» است. فارسيان نيز كعبه را احترام مى‌نمودند؛ زيرا عقيده داشتند كه روح هرمز در آن حلول كرده [است و] بسا مى‌شد كه به عزم زيارت، به آنجا مسافرت مى‌كردند. يهوديان هم، خانه كعبه را بزرگ مى‌شمردند و در آنجا، خدا را مطابق دين ابراهيم (ع) پرستش مى‌كردند. همچنين دو صورت از مريم (س) و مسيح (ع) در آنجا بود كه از آن استفاده مى‌شود [كه] نصارا نيز آنجا را مقدس مى‌دانستند. از طرفى، عرب‌ها بالاترين تعظيم و كرنش را درباره آن انجام مى‌دادند [و] آن را «خانه خدا» حساب مى‌كردند و از هر سوى، به عنوان حج، به آنجا روى مى‌آوردند؛ خانه را بناى ابراهيم دانسته، موضوع «حج» را نيز از دين ابراهيم مى‌شمردند كه به‌طور توارث بينشان باقى مانده است. ⁽¹⁾

امام خمينى (رحمة الله) مى‌فرمايد:

كعبه احترامش پيش ما تنها نيست، پيش مسلمين تنها نيست، كعبه را همه ملل محترم مى‌شمرند؛ همه مللى كه به دين اعتقاد دارند. كعبه خانه‌اى است كه از زمان اول خلقت بوده است و همه انسان‌ها خدمتگزار او بوده‌اند. ⁽²⁾

نه كعبه عرب را گرامى بُدست

به نزد عجم نيز نامى بُدست

يكى از خديوان ايران زمين

كه بوده است شُهره، به داد و به دين

دو آهو بره، از چه از زرّ ناب

ابا پنج شمشير دارنده آب

به هديه فرستاد سوى حرم

پرستارگان حرم را درم. . . ⁽¹⁾

۵. كعبه، توحيد مجسّم

دل مؤمن، چو كعبه دان به درست

زمزم و ركن او مبارك و چست

ليك حرص و غرور و شهوت و كين

حسد و بغض و آنچه هست و چنين

پر يكى آفت از درون نهاد

هست يك بت به صورت و بنياد

اى شهنشاه و عادل غازى ⁽²⁾

تيغ در نه، چو احمد تازى

كعبه را از بتان مطهر كن

شمع توحيد را منوّر كن ⁽³⁾

«بنيان‌گذارى و تعيين ابعاد و شكل كعبه، به هدايت خداوند بود. قرآن در اين‌باره مى‌فرمايد: (وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْ-رِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ) (حج: ٢۶)

و [به خاطر بياور] زمانى را كه محلّ خانه [كعبه] را براى ابراهيم آماده ساختيم [تا آن را بنا كند و به او گفتيم:] چيزى را همتاى من قرار مده! و خانه‌ام را براى طواف‌كنندگان و قيام‌كنندگان و ركوع‌كنندگان و سجودكنندگان [از آلودگى بت‌ها و از هرگونه آلودگى] پاك ساز.

اين آيه، بدين معناست كه جايگاه كعبه و تعيين مكان و هندسه آن، بر مبناى توحيدِ صرف است كه هيچ شركى، اعم از شرك جلى، مانند وثنيت و بت‌پرستى و شرك خفى، مانند ريا، آن را آلوده نمى‌سازد. اين توحيد محض كه كعبه برآن پايه گذارده شده، جز درباره شمار اندكى از مؤمنان تحقق نمى‌يابد. ازاين‌رو، بسيارى از آنان از لوث

شرك جلى، مانند تواضع در برابر توانگر به خاطر ثروت او و خوارى در مقابل طاغوت به خاطر طغيانگرى و گردن فرازى او يا شرك خفى، مانند ترك دنيا به خاطر هدفى دنيوى يا زهد و پارسايى پيشه‌كردن براى دستيابى به جاه و مقام، مصون نيستند. بنابراين، بناى كعبه، بر توحيد ناب - منزه از هرگونه شرك - بوده و كعبه با اين هندسه الهى، موضوع و متعلق احكام بسيار، از جمله حج شده است. همچنين، كعبه با اين ويژگى، مثالى براى عرش است كه جز ملائك گِرد آن را نگرفته‌اند؛ فرشتگانى كه آفريدگان خداى رحمانند و از فرمان او سر نمى‌تابند و به امر او كار مى‌كنند و از حضرتش پيشى نمى‌گيرند و آنچه را امر مى‌شوند به جا مى‌آورند. ⁽¹⁾

در مكه به امام سجاد (ع) خبر رسيد كه موقوفات ويژه‌اى كه در مدينه، تحت سرپرستى ايشان بوده غصب شده است. برخى از همراهان، به آن حضرت پيشنهاد كردند كه در اين‌باره، نزد وليد بن عبدالملك، خليفه وقت كه در آن سال به مكه آمده بود، شكايت ببرد. امام سجاد (ع) فرمود: من در كنار كعبه، از صاحب اين خانه دنيا نمى‌خواهم، چه رسد كه درباره دنيا به غير او پناه ببرم. ⁽²⁾

مقام معظم رهبرى مى‌فرمايد:

حج، مظهر توحيد و كعبه، خانۀ توحيد است. اينكه در آيات كريمۀ مربوط به حج، بارها از «ذكر الله» سخن رفته، نشانه آن است كه در اين خانه و به بركت آن، بايد هر عامل غير خدا، از صحنه ذهن و عمل مسلمين زدوده شود و بساط انواع شرك، از زندگى آنان برچيده شود. در اين محيط، محور و مركز هر حركتى خداست و طواف و سعى و رمى و وقوف و ديگر شعائرالله حج، هر يك به نحوى نمايش انجذاب به «الله» و طرد و نفى «انداد الله»

&

است. اين است آن «ملت حنيف» ابراهيم (ع) ، بت‌شكن بزرگ و منادى توحيد بر فراز قلۀ تاريخ. شرك، همواره به يك گونه نيست؛ و بت، هميشه به شكل هياكل چوب و سنگ و فلز ظاهر نمى‌شود. خانۀ خدا و حج، بايد در همۀ زمان‌ها شرك را در لباس خاص آن زمان و بت شريك خدا را با جلوۀ مخصوص آن بشناساند و نفى و طرد كند. امروز البته از «لات» و «منات» و «عزّى» خبرى نيست، اما به جاى آن و خطرناك‌تر از آن، بت‌هاى زر و زور و استكبار و نظام‌هاى جاهلى و استكبارى است كه همۀ فضاى زندگى مسلمين را در كشورهاى اسلامى فرا گرفته است. بتى كه بسيارى از مردم جهان و از جمله بسيارى از مسلمين، امروز به جبر و تحميل، به عبادت و اطاعت از آن وادار مى‌شوند؛ بت قدرت آمريكاست كه همۀ شئون فرهنگى و سياسى و اقتصادى مسلمين را در قبضه گرفته و ملت‌ها را خواه و ناخواه، در جهت منافع و اغراض خود كه نقطۀ مقابل مصالح مسلمين است حركت مى‌دهد. فرهنگ فساد و فحشا كه به وسيلۀ دست‌هاى استعمارى در ميان ملت‌ها ترويج مى‌شود، فرهنگ مصرف‌زدگى كه روز به روز زندگى ملت‌هاى ما را بيشتر در لجن‌زار خود فرومى‌برد، سلطۀ سياسى غرب استكبارى كه پايه‌هاى آن به وسيلۀ حكومت‌هاى دست‌نشانده و ضد مردمى كار گذاشته شده است، حضور نظامى كه با هر بهانه‌اى شكل آشكارترى به خود مى‌گيرد، اينها و امثال آن، همه، مظاهر همان شرك و بت‌پرستى است كه در ضديت كامل با نظام توحيدى و حيات توحيدى است كه اسلام براى مسلمانان مقرر داشته است. حج و اجتماع عظيم برگرد خانۀ توحيد، بايد آن مظاهر شرك را نفى كند و مسلمانان را از آن برحذر دارد. ⁽¹⁾

مقام معظم رهبرى در جاى ديگر مى‌فرمايد:

توحيد، روح اساسى حج و مضمون بسيارى از اعمال و مناسكِ آن است.

توحيد، با مفهوم عميق قرآنى آن، به معناى توجه و حركت به «ما سوى الله» و ردّ و نفى بت‌ها و قدرت‌هاى شيطانى است. خطرناك‌ترين اين قدرت‌ها در درون وجود آدمى، نفس اماره و هواها و هوس‌هاى گمراه‌كننده و پست‌كننده است و در سطح جامعه و جهان، همان قدرت‌هاى استكبارى و فتنه‌انگيز و فسادانگيزند كه امروزه بر زندگى مسلمانان چنگ انداخته و با روش‌هاى شيطانى، جسم و روح بسيارى از ملت‌هاى مسلمان را دستخوش سياست‌هاى خود ساخته‌اند. وظيفه‌اى كه حج و اعمال و شعائر توحيدى آن بر مسلمان حج‌گزار لازم مى‌سازد، ابراز برائت و بيزارى از اين همه است.

و اين، اولين قدم، در راه تجسّم ارادۀ اسلامى در نفى اين پديده‌هاى شيطانى و استقرار حاكميت اسلام و توحيد، بر همۀ جوامع اسلامى است. ⁽¹⁾

همچنين مى‌فرمايد:

قرآن، اعمال حج را «شعائر» مى‌نامد. اين بدان معناست كه اينها، فقط عملى فردى و براى اداى تكليفى شخصى نيست، بلكه نشانه‌اى است تا برانگيزانندۀ شعور و معرفت انسان به چيزى باشد كه اين عمل، علامت و نشانۀ آن است. در وراى اين نشانه‌ها، توحيد قرار دارد؛ يعنى نفى همۀ قدرت‌هايى كه به نحوى جسم و جان آدمى را در قبضۀ اقتدار خويش گرفته‌اند و اثبات حاكميت مطلق الهى بر همۀ وجود و به عبارت روشن و آشنا، حاكميت نظام اسلامى و مقررات اسلامى بر زندگى فردى و اجتماعى مسلمين. ⁽²⁾

و نيز مى‌فرمايد:

البته عمق جنبه‌هاى توحيدى عمل حج را جز انبياى عظام و اولياى كرام

-عليهم الصلاۀ و السلام- و بندگان خاص خدا، كس ديگرى نمى‌تواند ادراك كند. اين پدر توحيد و بت‌شكن جهان، حضرت ابراهيم (ع) ، به ما و همه انسان‌ها آموخت كه در راه خدا، عزيزترين ثمره حيات خود را بدهيد و عيد بگيريد. خود و عزيزان خود را فدا كنيد و دين خدا و عدل الهى را برپا نماييد. او به همه ما، ذريه آدم فهماند كه «مكه» و «منا» قربانگاه عشق است و اينجا محل نشر توحيد و نفى شرك است كه دلبستگى به جان و عزيزان نيز شرك است. اين بت‌شكن، و فرزند عزيزش، بت‌شكن ديگر، سيد انبيا، محمد مصطفى (ص) به بشريت آموختند كه بت‌ها هرچه هست بايد شكسته شود و كعبه كه «اُمّ القرى» است و آنچه از آن بسط پيدا كرده، تا آخرين نقطه زمين، تا آخرين روز جهان، بايد از لوث بت‌ها تطهير شود. كعبۀ معظمه، يكتا مركزِ شكستن اين بت‌هاست. ابراهيم خليل، در اول زمان و حبيب خدا و فرزند عزيزش مهدى موعود (عج) در آخر زمان، از كعبه، نداى توحيد سر دادند و مى‌دهند. مهدى منتظر، به اتفاق مسلمين، از كعبه ندا سر مى‌دهد و بشريت را به توحيد مى‌خواند. همه فريادها را از كعبه و مكه سر مى‌دهند؛ و ما بايد از آنها پيروى كنيم و نداى توحيد را از آن مكان مقدس سر دهيم. ⁽¹⁾

شهيد مطهرى مى‌فرمايد:

اِشكالى شده است به اينكه طواف، گرد يك خانه سنگى و استلام و تبرك به حجرالاسود، بقايايى از شرك است كه در اسلام باقى مانده است. بنابراين اسلام هم نتوانست توحيد خالص بياورد.

در پاسخ بايد گفت: اتفاقاً قضيه برعكس است. قرآن كريم حج را يادگار ابراهيم و ابراهيم را پدر حج و دشمن بت‌پرستى مى‌داند: ( وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ )

( نَعْبُدَ الْأَصْنامَ ) ؛ «و من و فرزندانم را از پرستش بت‌ها دور نگه‌دار!» . (ابراهيم:٣۵)

قرآن، مخصوصاً مراسم حج را به عنوان شعائر الهى ياد مى‌كند: ( ذلِكَ وَ مَنْ يعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ ) ؛ «اين است [مناسك حج]؛ و هركس شعائر الهى را بزرگ دارد، اين كار، نشانه تقواى دل‌هاست» . (حج:٣٢)

اساساً فرق است ميان تعظيم و پرستش. اسلام تعظيم و تواضع را جايز مى‌داند و پرستش را منع مى‌كند. فرق ميان پرستش و تعظيم، اين است كه پرستش، نوعى تقديس و تنزيه و تسبيح و تحميد است و تسبيح و تحميد و تنزيه از جميع نقايص و همچنين تكبير، مختص خداست. سجود و ركوع، از لحاظ هيئت جسمانى، عبادت نيست، از آن لحاظ عبادت است كه حالتى است كه اختصاص داده شد براى تسبيح و تكبير. لهذا در سجود مى‌گوييم: «

سُبحانَ رَبِّيَ الاَعلى وَ بِحَمدِه » و در ركوع مى‌گوييم: «

سُبحانَ رَبِّيَ العَظيمِ وَ بِحَمدِه » ، و در موقع رفع رأس مى‌گوييم: «اَللهُ اَكبَر» . تقديس بايد منحصراً براى خدا باشد يا به خاطر امر خدا.

اگر چيزى را به خاطر يك شعار و عنوان يك شعار تقديس كرديم [نه تسبيح كه براى غير خدا جايز نيست] مثل احترامى كه به پرچم و علامت‌هاى ملّى مى‌گزارند، در واقع احترام به او نيست، احترام به آن فكر و عقيده‌اى است كه اين پرچم نماينده اوست. اين، جنبه شعاريت پيدا مى‌كند. پس در اينجا دو مطلب گفته شده است: يكى اينكه ملاك پرستش، تسبيح و تكبير و تحميد است كه جز درباره كمال مطلق جايز نيست و امكان ندارد

خدا اجازه بدهد غير او تسبيح و تكبير و تحميد شود.

مطلب ديگر اينكه در ميان همه ملل، معمول است كه شعائرى را تقديس و

تعظيم مى‌كنند و از اين كار، هدفى دارند. اسلام هم شعائرى دارد و به نص قرآن، كعبه و حج، از شعائر است. ⁽¹⁾

«بارى تفكر توحيدى كه حضرت احديت را از هرگونه تجسّد و تجسّم، مبرّا و منزه مى‌داند، در آثار و باورهاى مسلمانان و جلوه‌هاى مسلمانى، تأثير غير قابل انكار و يگانه داشته است. اين باور در ظرف نمايش آثار مسلمانان، نقش شايان توجهى ايفا كرده است كه سبب تمايز جدّى آثار و عرصه‌هاى فعاليت مسلمانان و از جمله، هنرهاى مورد اقبال آنان بوده است. براى نمونه، هنرهايى مثل مجسّمه‌سازى و نقاشى، در ميان مسلمانان رشد چندانى نداشته و در عوض خوش‌نويسى و استفاده از فرم‌هاى هندسى و انتزاعى، در هنرهايى چون كاشى‌كارى، گچ‌برى، معرّق، منبّت و مانند آنها، رواج داشته و به اوج رسيده است. بارزترين جلوه تنزيه را در فضاى تهى كعبۀ معظمه مى‌توان ديد كه به عكس همه معابد عالم است كه غالباً مملوّ از نقش و نگار و تنديس و جهت‌گيرى مى‌باشند. اين فضاى مقدس، از هر اثر مادى و فيزيكى و جسمانى، كاملاً تهى و بهترين شيوه‌نمايش تنزيه الهى و توحيد است» . ⁽²⁾

حكايت عرفانى

«. . . چهار هزار سال آن كعبۀ معظم را بت‌خانه آزرى ساخته بودند تا [آنكه] از غيرت نظر اغيار، به خداوند خود بناليد كه «پادشاها! مرا شريف‌ترين بقاع گردانيدى و رفيع‌ترين مواضع ساختى، بيت‌الحرام نام من نهادى و امن و امان خلق، در من بستى! پس به بلاى اين اصنام مبتلا كردى! از بارگاه جبروت به او خطاب رسيد كه «آرى!

چون خواهى كه معشوق ١٢۴٠٠٠ نقطه طهارت باشى و خواهى كه همه اوليا و صديقان و طالبان را در راه‌جُستِ خود بينى و آن را كه خواهى به ناز در كنار گيرى، و صد هزار ولى و صفى را جان و دل در راه خود به تاراج دهى، كم از آن نباشد كه روزى چند، در بلاى اين اصنام بسازى و صفات صفا و مروه را در بطش قهر غيرت فروگذارى! سنت ما چنين است: كسى را كه روزى دولتى خواهد بود، نخست او را از جام قهر، شربت محنت چشانيم» . ⁽¹⁾

«بى‌گمان اعلام مراسم حج توسط حضرت ابراهيم (ع) ، و طنين‌انداز شدن نداى توحيد توسط آن حضرت در كنار خانه خدا، در حالى بود كه ساير ملت‌ها و قبايل در ساير نقاط جهان، از دين پيامبران خدا منحرف شده بودند و خانه‌هايى براى پرستش بتان، ماه و خورشيد و ستارگان و مجسمه‌ها ساخته بودند و هر ساله، مراسمى شبيه حج، پيرامون آن اجرا مى‌كردند. مصرى‌ها، خدايان متعددى را مى‌پرستيدند؛ از پرستش خورشيد گرفته تا پرستش گاو و عبادت خدايان سه‌گانه «ازوريس» ، «ايزس» و پسر آن دو «حوريس» ؛ و آنها را رمز صفات الهى مى‌پنداشتند و نيز مجسمه‌هايى براى اين منظور ساخته بودند. آشورى‌ها «اله شمس» را مى‌پرستيدند و برايش بتى به صورت مجسمه «ابوالهول» ساخته بودند، داراى سر انسان و بدن شير و بال پرندگان. كنعانيان نيز «بعل» را مانند «اله شمس» عبادت مى‌كردند، اما بدون بال، كه آثار آن در معبد «بعلبك لبنان» به «قلعه بعلبك» معروف است. عمانى‌ها و اهل ياشان نيز «بعقل فقور» را مى‌پرستيدند. بعضى از ملت‌ها نيز «عشتارون» يعنى ماه را در قالب بتى با هيئت زنانه پرستش مى‌كردند» . ⁽²⁾

شيخ محمود شلتوت مى‌نويسد:

حج به معناى زيارت مكان‌هايى خاص، در راستاى تقرب به خداوند معبود، شكلى از اشكال عبادات قديمى است كه ملت‌ها و قبيله‌ها براى بزرگداشت و تقديس معبودهاى خويش، همچون سمبلى، از آن استفاده مى‌كردند و مصريان، يونانى‌ها، مردم ژاپن و ديگر ملت‌هاى قديم، به زيارت و طواف مجسمه‌ها و بت‌هاى مقدس خود مى‌پرداختند. هر يك از ملت‌ها، بنا بر تخيل و ذهنيتى كه از عظمت خداى خويش داشتند، اقدام به ساختن مجسمه و يادبود او كردند. اين وضع، ادامه داشت تا اينكه خداوند، حضرت ابراهيم (ع) را مبعوث كرد و او فرمان پروردگارش را لبيك گفت و آن را از بت و مظاهر شرك پاك گردانيد. اما پس از قرن‌ها و در روزگار جاهليت، باز، مردمان اين عصر، بسيارى از مناسك و شعائر حج را تغيير دادند و آن حج ابراهيمى، چهره ديگرى پيدا كرد. آنان بر در و ديوار كعبه، بتان بسيارى قرار دادند و در مقابل آنها به تعظيم پرداختند؛ همچنين در ارتباط با اداى مراسم حج، فرهنگ و عادات برخاسته از هواهاى نادرستشان را اضافه كردند. براى مثال، به صورت عريان به طواف آن اقدام مى‌كردند؛ برخى سران قبايل و اشراف، از روى تكبر از حضور در عرفات همراه با ديگر مردم خوددارى مى‌كردند و خود را برتر از اين مى‌دانستند كه در كنار مردم عادى و همراه با آنها لباس احرام بر تن كنند. بدين ترتيب، مردم عرب، بسيارى از شعائر و مظاهر حج را تغيير داده بودند. تا آنكه اسلام ظهور كرد و طولى نكشيد كه در اثر مجاهدت حضرت محمد (ص) و پيروان او، كعبه، از وجود بت‌ها پاك گرديد و بدين‌گونه، دوباره توحيد در آن سرزمين حاكم شد و آنچه از شعائر حج كه دستخوش انحراف شده بود، اصلاح گرديد. ⁽¹⁾

از شكستن بتِ «نفْس» تا مرز توحيد

نفس، بزرگ‌ترينِ بت‌ها و به تعبير مولوى «مادر بت‌هاست» . بر اين پايه، بزرگ‌ترين مانع شكل‌گيرى توحيد در جان و دل آدمى، نفس‌پرستى است.

مادر بُت‌ها بتِ نفس شماست

زانكه آن بُت مار و اين بت اژدهاست

بت شكستن سهل باشد نيك سهل

سهل ديدن نفْس را، جهل است جهل ⁽¹⁾

حكايت يكى ديوانۀ گريانِ دل‌سوز

شبى در پيش كعبه بود تا روز

خوشى مى‌گفت اگر نگشايى‌ام در

بدين در همچو حلقه مى‌زنم سر

كه تا آخر سرم بشكسته گردد

دلم زين سوز دايم رَسته گردد

يكى هاتف، زبان بگشاد آن‌گاه

كه پُر بود از بت اين كعبه دو سه راه

شكسته گشت اين بت در درونش

شكسته‌گير يك بت از برونش

اگر مى‌بشكنى سر از برون تو

بتى باشى كه باشى سرنگون تو

درين راه از چنين سر كم نباشد

كه درياييش يك شبنم نباشد

بزرگى چون شنيد آواز هاتف

بدان اسرار شد دزديده واقف

به خاك افتاد و چشمش خون روان كرد

بسى جان از چنين غم خون توان كرد ⁽²⁾

«بت سنگين [سنگى] شكستن، نيك آسان است؛ و بت نفْس شكستن، سخت دشوار. خُنُك آن كه از امت خليل، بت‌شكن است، و هر دو را بشكست» . ⁽³⁾«بنابراين آن كه صدها بت در آستين دارد، مهمان بيت توحيد نيست و آن كه بندۀ هوا و برده هوس &

است، مهمان بيت عتيق و خانه آزاد و آزادگى نخواهد بود و آن كه امتيازطلب و برترى‌خواه است، مهمان بيت مساوات و مواسات نيست» . ⁽¹⁾

۶. كعبه، ايستاده بر خلوص

«ساختن كعبه، عبادت خالصانه‌اى بود كه ابراهيم خليل‌الله و اسماعيل ذبيح‌الله (عليها السلام) بدان شرف يافتند؛ اين كار را تنها براى خداوند انجام دادند و از هيچ‌كس پاداش و سپاسى نخواستند. اين خلوص، تنها بر سر زبان آنان نبود، بلكه پاك نيتى در دل آنان نهفته و بر زبانشان آشكار بود؛ زيرا كسى كه با قلب سليم به پيشگاه پروردگارش رفت ⁽²⁾، قلب مبارك و گرامى‌اش را هيچ نيتى جز خدا نخواهد بود و آن كه گفت: اى پدر! آنچه را بدان مأمور شدى به انجام رسان كه مرا از شكيبايان خواهى يافت. ( يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ ) (صافات: ١٠٢) پاكى ضميرش را با ناخالصى، نخواهد آلود.

اين دو پيامبر، با كمال توحيد و خلوص، پروردگارشان را خواندند و خداى سبحان، به بندگان مخلصى يادشان كرد كه شيطنت و وسوسه در آنان راه ندارد.

پايه‌هاى كعبه بر خلوص نهاده شد و به سبب تقوا، مورد پذيرش خداوند قرار گرفت. چون هندسۀ كعبه بر توحيد و آبادى آن، بر تقوا و خلوص استوار شده است با خداى سبحان (بيت‌الله) نسبت يافته و خانه خدايى شده است؛ شجره طوبايى شده كه به اذن خداوند، ميوه‌هايش، در سراسر گيتى، به صورت خانه‌هايى بر آمده است.

هر مؤثرى، در اثر خاص خويش تجلى دارد و هر اثرى، واجد مزاياى ويژه مؤثر خود خواهد بود. از اين رهگذر، مى‌توان همه آثار خليل و ذبيح (عليها السلام) را در مهندسى و

معمارى و بنّايى كعبه جست‌وجو كرد. و هر وصف ممتازى كه در قرآن كريم يا سخنان عترت طاهرين (عليهم السلام) درباره شخصيت برجسته اين دو پيام‌آور بزرگ وحى الهى آمده است، براى ترسيم خطوط چهره معنوى كعبه، سند گويايى خواهد بود. بنابراين، همان‌طور كه حضرت ابراهيم (ع) يهودى يا نصرانى نبوده، بلكه حنيف و ميانه‌رو و مسلم و منقاد محض و معصوم از گزند هرگونه شرك بوده است، مى‌توان اوصاف اعتدال و توحيد و انقياد را هندسه كعبه دانست. به همين گونه، در بناى كعبه، خلوص و صفاى معماران، ظهور خاص داشت و هندسه آن با قداست «خلوص» آميخته بود؛ زيرا نيت، روح عمل است و كعبه جز براى خدا ساخته نشد و پاداش اين ساختن نيز جز رضاى پروردگار نمى‌توانست باشد.

هنگامى كه آن دو شخصيت عظيم آسمانى، كعبه را بنا نهاده، پايه‌هاى آن را بالا مى‌بردند، از نهاد پاك و ضمير صافشان حقيقتى بدين صورت متمثّل مى‌شد.

(وَ إِذْ يرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيتِ وَ إِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعليمُ) (بقره: ١٢٧)

و [به ياد آوريد] هنگامى را كه ابراهيم و اسماعيل، پايه‌هاى خانه [كعبه] را بالا مى‌بردند [و مى‌گفتند:] پروردگارا! از ما بپذير، كه تو شنوا و دانايى.

بنابراين، بنيان‌گذاران كعبه، جز رضاى خدا، خواهان چيز ديگرى نبودند.

اهميت درخواست پذيرش عمل از درگاه خداوند ( رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا ) از آن روست كه حُسن فعلى و فاعلى، دو ركن مهم پذيرش اعمال است؛ يعنى اولاً بايد اصل عمل، نيكو بوده، قابليت تقرب به مولا را داشته باشد و ثانياً از روح با ايمانى صادر شده باشد و دعاى مذكور، اشاره به تحقق اين دو شرط دارد» . ⁽¹⁾

٧. كعبه، مدار پاكى و مطاف پاكان

غسل كنم ز آب چشم، پاك شوم ز آز و خشم

چون به حرم نهم قدم تا نكنم طهارتى ⁽¹⁾

«همان‌طور كه تأسيس كعبه، به دستور وحى آسمانى بود، پيراستن آن از هر شرك و آلودگى و تنزيه آن از غبار طغيان و تمرّد نيز به فرمان الهى بود كه آن خانه، از لوث عصيان پاك بماند و پارسايانى كه از گَرد شرك و طغيان منزّه‌اند، در حريم آن راه يابند. (وَ طَهِّرْ بَيتِي لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ) (حج: ٢۶)

و خانه‌ام را براى طواف‌كنندگان و قيام‌كنندگان و ركوع‌كنندگان و سجودكنندگان، [از آلودگى بت‌ها و از هرگونه آلودگى] پاك ساز!

حضرت ابراهيم و فرزندش اسماعيل (عليها السلام) مأمور شدند تا كعبه را از هر پليدى و آلودگى پالوده ساخته و از هر شرك و زشتى پاك كنند:

(وَ عَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ) (بقره: ١٢۵)

و از ابراهيم و اسماعيل پيمان گرفتيم كه خانه مرا براى طواف‌كنندگان و مجاوران و ركوع‌كنندگان سجده‌گزار (نمازگزاران) پاكيزه سازيد.

با اين ميثاق الهى بر طهارت، هيچ مجالى براى پليدى و آلودگى شرك و مشرك و زشتى و لوث بت و بت‌پرستى باقى نمى‌ماند. اين تطهير، پيمانى است كه به ظالم نمى‌رسد؛ چنان‌كه ظالم هم بدان نايل نمى‌شود، بلكه اين خليل و ذبيح و كليم و مسيح و حبيب و ساير پيامبران و رسولان: هستند كه بدين پيمان نايل مى‌آيند.

اين خانه پاك، به خاطر حجرالاسودى كه در آن است، به منزله دستِ راستِ خدايى است كه هر دو دست او، راست است. بنابراين دست‌هاى آلوده، آن را لمس نكنند؛

چنان‌كه قرآن كريم نيز در كتابى است مكنون كه جز پاكان بر آن دست نسايند. كعبۀ پاك نيز چنين است كه جز پاكان، ديگرى بر گرد آن طواف نمى‌كند، و در شئون گوناگون زندگى خود، آن را فراروى خويش قرار نمى‌دهد.

كعبه آيينه بى‌غبارى است كه بيننده، چهره زيبا يا زشت خود را در آن مى‌نگرد. هر كه را خواهد هدايت و هر كه را خواهد گمراه مى‌كند و اين گمراهان همان كسانى هستند كه آيۀ: ( وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيتِ إِلَّا مُكاءً وَ تَصْدِيةً ) ؛ «نمازشان نزد خانه كعبه چيزى جز سوت كشيدن و كف زدن نبود» . (انفال: ٣۵)

درباره آنها نازل شده است. ناپاكانى كه به رجسِ شرك، آلوده شده و به لوث طغيان و تمرّد، تن داده بودند، هرگز نمى‌توانستند كعبه را ادراك كنند و در حريم آن به نماز، توفيق يابند.

اينان، توفيق طواف بر گرد كعبه و گزاردن نماز به طرف آن و ديگر امور عبادى نظير آنها را ندارند؛ زيرا كعبه به عنوان بيت خدايى كه منزه از حلول در مكان و مبرّاى از حصر در زمان و مقدس از نياز به چيزى يا كسى است معرفى شده است و به عنوان مهمانسراى ضيوف الرحمان، به دست خليل‌الله و ذبيح‌الله (عليها السلام) از لوث هر شركى تطهير شد.

طواف بر گرد كعبه، به عنوان خانه‌اى كه از هرگونه آلودگى پاك است، درس طهارت و دستور پاكى مى‌دهد و كسانى به زيارت واقعى آن نائل مى‌گردند كه از هر شرك و عيبى و هر رجس و رجزى، رهايى يافته و هجرت كرده باشند. كعبه، خانه‌اى است پاك كه به دست بهترين پاكان ساخته شده است و جز پاكان را نمى‌پذيرد و دستورى جز فرمان طهارت روح نمى‌دهد و سنتى جز سنت پاك توحيد را روا نمى‌دارد. از اينكه خداوند فرمود: «اين خانه را براى نمازگزاران و طواف‌كنندگان پاك كنيد» ⁽¹⁾استفاده مى‌شود كه نمازگزار ناپاك، به كعبه رو نكرده

است و اگر طواف‌كننده‌اى، ناپاك برگردد معلوم مى‌شود به دور كعبه طواف نكرده است» . ⁽¹⁾

ما به ابراهيم و اسماعيل هين

در طهارت عهد كرديم اين‌چنين

پاك تا دارند و نيك آن خانه را

راه ندْهند اندر آن بيگانه را

بهر طوف طائفين و عاكفين

راكعان و ساجدان، ز اهل يقين

چون در آن ساكن شوند اندر وصول

ايمنند از شرّ نفس بوالفضول

وز فريب قوه‌هاى طبع پست

وز فساد و كيدِ وَهْم تيزدست

عهد يزدان با خليل و با ذبيح

بود بر تطهير قلب، اى مُستريح! ⁽²⁾

تا ز ارجاسِ ⁽³⁾دواعى ⁽⁴⁾هوا

وز صفات نفس و ادناس ⁽⁵⁾قُوا

پاك دارند از براى طائفين

يعنى اهل اشتياق و سالكين

كه به دور آن سراى پاك صاف

دايماً باشند در حول و طواف ⁽⁶⁾

علامه طباطبايى (رحمة الله) مى‌نويسد: معناى جملۀ ( وَ طَهِّرْ بَيتِي . . .) اين است كه وحى كرديم كه خانه مرا براى طواف‌كنندگان و نمازگزاران و راكعان و ساجدان تطهير كن و تطهير هر چيز، به معناى اين است كه آن را از كثافات و پليدى‌ها پاك كنند و به حالتى برگردانند كه طبع اولى آن، اقتضاى آن حالت را دارد و تطهير معبد، به همان جهت كه معبد است، اين است كه آن را از اعمال زشت و پليدى‌ها كه مايۀ فسادِ عبادت است پاك كنند و چنين پليدى، همان شرك و مظاهر

شرك، يعنى بت‌هاست.

پس، تطهير خانه خدا يا منزه داشتن آن، از خصوص پليدى‌هاى معنوى است و ابراهيم (ع) مأمور شد كه طريقه عبادت را به نحوى كه خالى از قذارت شرك باشد به مردم تعليم دهد؛ همان‌طور كه خودش مأمور به چنين عبادتى شده بود و يا تطهير آن، از مطلق نجاسات و پليدى‌ها، چه مادى و چه معنوى است. لكن از اين دو احتمال، آنكه با سياق آيه مساس بيشترى دارد، همان احتمال اول است و حاصل تطهير معبد از ارجاس و پليدى‌هاى معنوى، براى پرستندگان كه از دور و نزديك قصد آن مى‌كنند، اين است كه عبادتى براى آنان وضع كند كه خالص براى خدا باشد و منسوب به شائبه شرك نباشد و در آنجا، تنها خدا را بپرستند و چيزى را شريك او نكنند. ⁽¹⁾

فيض كاشانى از امام صادق (ع) روايت مى‌كند:

همين‌كه ابراهيم كعبه را بنا نمود و مردم حج به جاى آوردند، كعبه به خداى تعالى شكايت كرد از آنچه كه از آنان به او برخورد مى‌كند. پس خداى تعالى به او فرمود: اى خانۀ من، چشمت روشن؛ چراكه من در آخرالزمان گروهى را برمى‌انگيزانم كه با شاخه‌هاى درخت، نظافت و خلال دندان مى‌كنند. ⁽²⁾

از امام صادق (ع) پرسيدند: «آيا زنان زمانى كه به خانه كعبه مى‌آيند بايد غسلى كنند؟» حضرت فرمود: «بله، چراكه خداى تعالى مى‌فرمايد: «خانه مرا براى طواف‌كنندگان و نمازگزاران پاك سازيد» ، پس سزاوار است كه بنده داخل حرم و مسجدالحرام نشود، مگر اينكه پاك باشد؛ هم از عرق و كثافات، و هم از حدث» . ⁽³⁾

ياد كن كرديم تعيين چون كه ما

مر مكان بيت ابراهيم را

پس به او گفتيم كاى كامل تميز

شرك بر ما مى‌مياور هيچ چيز

پاك كن بيتم ز بهر طائفين

هم ز بهر قائمينِ اين زمين

و آن كسان كه راكعند و ساجدند

در عبوديت نشان واحدند ⁽¹⁾

٨. كعبه، خانه هدايت

«در دعاى حضرت ابراهيم (ع) قسمت‌هاى زيادى است كه مى‌رساند: خانه كعبه هميشه به عبادت الهى، معمور و نشانه هدايت و راهنماى مردم بوده است: ( هُدىً لِلْعالَمِينَ ) ؛ [«مايۀ هدايت جهانيان است» . (آل عمران: ٩۶)]

در واقع، موضوع راهنما بودن كعبه و [نيز] هدايت بودن آن براى جهانيان، به واسطۀ نشان دادن سعادت آخرتى آنان و رساندنشان به كرامت و قرب الهى است؛ زيرا خداى متعال آن را براى عبادت و پرستش حق قرار داده و در نزد آن، انواع و اقسام عبادات را تشريح كرده است. آرى از وقتى حضرت ابراهيم (ع) خانه كعبه را بنا كرد، هميشه مقصد مردم و محل عبادت‌كنندگان بوده است. البته در سعادت دنيوى نيز مؤثر مى‌باشد؛ بدين‌گونه كه ذكرش شرق و غرب را پر كرده و در جميع عبادات و طاعات و نشست و برخاست مردم مسلمان دخيل و در جميع شئون آنان سهيم مى‌باشد. آرى! كعبه، در حقيقت، مسلمانان را به سعادت دنيوى نيز كه همان وحدت كلمه و يگانگى امت باشد رهبرى نموده، غير مسلمانان را هم بيدار مى‌كند تا به نتايج وحدت اسلامى و هماهنگى قواى مختلف و تشتت آن پى برده از خواب غفلت بيدار شوند.

از اينجا فهميده مى‌شود كه اولاً، هدايت و راهنمايى‌اش هم راجع به سعادت دنيوى و هم اخروى است؛ چنان‌كه نحوه هدايتش عموميت دارد و جميع مراتب هدايت را

&

شامل مى‌باشد؛ ثانياً، هدايتش مربوط به عالَم خاص و دسته مخصوصى -چون فرزندان ابراهيم يا عرب يا مسلمانان- نيست، بلكه تمام جهانيان را در برمى‌گيرد. ⁽¹⁾

مكه در ارض است اول خانه‌اى

كه بنا شد بهر هر فرزانه‌اى

اهل عالم راست هادى در صلات

هست يعنى قبله بهر كاينات

هست آيت‌ها در آن بر مردمان

جاى ابراهيم و پيدا زاو نشان ⁽²⁾

٩. كعبه، ضامن تقويت و بقاى دين

كعبه، از عوامل مهم تقويت و پايايى دين و از رموز اصلى جاودانگى اسلام به شمار مى‌آيد. كهرباى كعبه، همه ساله هزاران مسلمان را در كنار خويش جمع مى‌آورد و آنان را گِرد خود، به طواف وامى‌دارد و بدين‌گونه، در آنها حسّ معنوى نيرومند پديد مى‌آورد، ياد خدا را در جان‌هاى‌شان زنده مى‌دارد، ديندارى آنان را تقويت مى‌كند، غيرت دينى‌شان را بر مى‌افروزد و دين و ديندارى را در اولويت كارهايشان قرار مى‌دهد.

«بديهى است، هر بنيه و سازمانى كه به اقتضاى طبيعت اين عالَم، بر اثر عوامل مُضعِف، رو به ضعف و سستى برود، احتياج به عامل تقويت دارد تا ضعف آن را جبران كند و به حال اولش برگرداند. دين هم كه سرمايه سعادت دو جهان است، بر اثر تبليغات سوء بيگانگان از خارج و طغيان تمايلات و شهوات از داخل و فراهم بودن زمينه براى اجراى هوس‌ها و تمنيات نفس، از طريق مؤسسات دعوت‌كننده به گناه، قهراً قدرت معنوى‌اش در وجود انسان و جامعه مسلمانان، رو به ضعف و كاهش مى‌گذارد و زير پرده‌هايى از غفلت در دنيا، مشرف به زوال و نابودى مى‌شود و نزديك مى‌گردد كه به كلى، سرمايه حيات از دست مسلمين برود و به هلاك ابدى مبتلا شوند. اما ناگهان،

نسيم لطف و عنايت مى‌وزد، و نداى ( لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ ) ؛ «و براى خدا بر مردم [واجب] است كه آهنگ خانه [او] كنند» . (آل عمران: ٩٧) پرده گوش‌ها را مى‌نوازد و تكان در دل‌ها مى‌افكند و كاروان‌هاى حج، با جنب‌وجوشى چشمگير و فراگير، از تمام سرزمين‌هاى مسلمين به راه مى‌افتند.

بار ديگر امّ القرى، همچون مادرى مهربان، فرزندان دورافتاده خود را به دامن مى‌گيرد و در آغوش پرمهر خود مى‌فشارد و ظرف چند روز محدود، خاطرات روح‌افزاى عبوديت و بندگى و خدادوستى را با نشان دادن صحنه‌هاى زنده و حساس آن، در دل‌ها تجديد مى‌كند و سفر پرخطر مرگ و بى‌اعتبارى دنيا و جدايى از مال و عيال و مراحل هولناك برزخ و محشر را به‌طور مجسم، مقابل چشم‌ها مى‌آورد و زحمات طاقت‌فرساى انبيا و اولياى خدا را در راه تأسيس و تحكيم مبانى دين متذكر مى‌شود و پرده‌هاى ضخيم غفلت را از قلوب انسان‌ها برمى‌دارد و نور ايمان و توجه به خدا و آخرت را در فضاى جان‌ها آشكار و عيان مى‌سازد، و مسلمان‌ها را از غذاهاى معنوى و روحى اشباع مى‌كند و با دينى محكم و ايمانى قوى، به وطن‌هايشان برمى‌گرداند تا براى مبارزه با ايادى و سازمان‌هاى ضدّ خدا و مروّجان فساد و نيز براى حفظ گوهر ايمان و سرمايه حياتى دين، كاملاً آماده و نيرومند و بانشاط شوند. بنابراين، بايد تصديق كرد كه بقاى دين در اجتماع مسلمين، بسته به بقاى كعبه و احياى مناسك حج است. ازاين‌روست كه امام صادق (ع) مى‌فرمايد: «

لا يزالُ الدّينُ قائِماً ما قامَتِ الْكَعْبَة » ⁽¹⁾«همواره دين بر پاست مادام كه كعبه سرپاست» .

معروف است كه يكى از رؤساى ممالك مسيحى، روزى در مجلس مهمى بيان كرد كه تا وقتى سه چيز در ميان مسلمان‌ها محكم و برقرار است نمى‌توان در مسلمان‌ها نفوذ كرد يا بسيار مشكل است نفوذ در آنها و از جمله، مسئله حج را نام برد.

لسان روايات نيز كعبه را در رديف قرآن و عترت (عليهم السلام) ، از حُرُمات خدا به حساب آورده‌اند؛ يعنى كعبه، ركن اصيلى است كه حرمت و قداست آن، فوق ساير موضوعات دينى و شعائر الهى است. در واقع، كعبه مصونيت خاصّ آسمانى دارد و حريم مقدس خدا و ضامن بقاى دين خدا و مورد تقديس و احترام از نظر عموم مسلمانان جهان است. ⁽¹⁾

آيت‌الله جوادى آملى مى‌فرمايد:

آنچه ما از تبار بنيانگذار بيت‌الله الحرام، حضرت ابراهيم (ع) به ميراث برده‌ايم، اين است كه عامل قيام مردم و مقاومت آنها در برابر جباران فرومايه، قوام كعبه و حيات و ادامه امر آن است. امام صادق (ع) مى‌فرمايد: «

لا يزالُ الدّينُ قائِماً ما قامَتِ الكَعبَة » . ⁽²⁾

ازاين‌رو، امام زمان، قائم آل‌محمد (عج) نيز در آغاز قيام جهانى خود، بر محور قيام و قوام جوامع انسانى، يعنى كعبه، تكيه زده، ياران آن حضرت به حضورش مى‌شتابند. بنابراين، حيات كعبه، حيات دين است و با حيات دين، مردم زنده‌اند و با خراب شدن و انهدام و ترك كعبه، دين مى‌ميرد و با مرگ دين، مردم نيز خواهند مرد. مبناى اين همه سخنان، آيه شريفۀ: ( جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ ) ؛ [«خداوند، كعبه (بيت الحرام) را وسيله‌اى براى استوارى و سامان بخشيدن به كار مردم قرار داده» (مائده: ٩٧)] مى‌باشد؛ زيرا مفادش اين است كه رونق و عمران كعبه - با طواف بر گرد آن و خواندن نماز به سمت آن و گزاردن حج با مناسك آن و قبله قرار دادن آن در امور عبادى و مانند آنها- عاملى مهم براى قيام مردم است. از طرفى، بر اين نكته نيز دلالت دارد كه ويرانى و مهجور نهادن كعبه - با ترك طواف بر گرد آن و نخواندن نماز به سمت آن و ترك ديگر امورى كه بايد رو به

قبله انجام پذيرد - موجب قعود مردم و ناتوانى آنها در دفع هواها و دشمنان است. خير دنيا و آخرت در پرتو كعبه است و قيام آن، قيام دين است و قيام دين نيز مايه بهره‌مندى در دنيا و آخرت خواهد بود. ⁽¹⁾

١٠. كعبه، كانون اتحاد

آن‌گاه كه اراده خداوند، كعبه را قبله‌گاه و مطاف همه مسلمانان قرار داد و از همگان خواست به‌سوى كعبه نماز بگزارند و در موسم حج با پوششى يكنواخت و همگون، بر آن طواف كنند، يكدلى و اتحاد مسلمانان را نيز در نظر داشته است. اينكه همه مسلمانان تنها كعبه را محور و قبله و مطاف خويش قرار دهند و همه، با هر مقام و جنس و رنگ و زبان، فقط به‌سوى آن به نماز ايستند و برگرد آن به طواف برخيزند، ناخودآگاه بر همدلى و اتحاد آنان اثر مى‌گذارد و آنها را به‌سوى هدفى واحد متمركز مى‌كند.

شهيد مطهرى درباره نقش كعبه در آفرينش و تقويت انسجام ميان مسلمانان مى‌گويد:

از سخنان حضرت على (ع) است كه «

جَعَله سُبْحانَه وَ تَعالى عَلَماً » ⁽²⁾«خداوند كعبه را پرچم اسلام قرار داده است» . از قديم معمول بوده است كه گروه‌هايى كه با يكديگر به جنگ مى‌پرداخته‌اند، هركدام پرچم مخصوص به خود داشته‌اند و در زير آن گرد مى‌آمده‌اند. پرچم، رمز بقا و استقلال و مقاومت آنها به شمار مى‌آمده است. برافراشته بودن آن، دليل حيات جمعى آنها بوده است و افتادن و خوابيدن آن، علامت شكست آنها بوده است. دلير و دلاورترين آنها، نامزدِ به دست گرفتن پرچم بوده است و گُردان و دلاوران دور او را مى‌گرفتند كه برافراشته بماند. برعكس، دشمن كوشش مى‌كرد كه پرچم را بخواباند. پرچم، مقدس و محترم بود. امروز نيز پرچم،

رمز استقلال و وحدت و شخصيت مستقل ملت‌ها و كشورهاست. هر كشورى، از خود پرچم و علامتى دارد و احياناً به آن سوگند مى‌خورد. اميرالمؤمنين (ع) مى‌فرمايد: «كعبه، پرچم اسلام است» ؛ يعنى همان‌طورى كه پرچم‌ها رمز اتحاد و يگانگى جمعيت‌ها و نشانه همبستگى آنهاست و برپا بودن آن، علامت حيات آنهاست، كعبه براى اسلام اين چنين است. كعبه پرچم مقدس اسلام است، رمز وحدت و استقلال مسلمين است. از اينجا مى‌توانيم بفهميم كه منظور اسلام اين نبوده كه مردم ندانسته و نفهميده بروند به مكه و فقط يك سلسله مناسك كه براى خود آنها نامفهوم است به‌جا آورند. منظور اصلى اين است كه تحت لواى كعبه، يعنى همان خانه‌اى كه اولين بار در ميان بشر براى پرستش خداى يگانه بنا شد، به صورت يك قوم واحد و ملت واحد و هم عزم و همرزم گرد آيند. ⁽¹⁾

«كعبه، همچون پرچم احترام و تقدس دارد؛ همگان بايد مثل يك پرچم در ميدان جنگ، گِرد كعبه جمع شوند، مثل يك پرچم تا او برپاست، لشكر، ايستاده و برپاست و مقاومت مى‌كند، و اگر خوابيد، پشت سپاه و اردو مى‌شكند» . ⁽²⁾

آيت‌الله جوادى آملى دراين‌باره مى‌گويد:

كعبه به دست تواناى پيامبرى عظيم الشأن بنا شد تا مركز نشر توحيد باشد و هنگامى كه در زمان خاتم انبيا (ص) نياز به تجديد بنا داشت و بعد از چيدن مقدارى از ديوار، در نصب حجرالاسود، بين قبايل عرب اختلاف شد كه اين افتخار نصيب چه قبيله‌اى شود.

همگان حضرت محمد امين (ص) را به عنوان خردمندى بى‌طرف و صاحب‌نظرى بى‌غرض پذيرفتند تا هر تصميمى كه‌آن حضرت گرفت اجرا شود. آن

حضرت دستور داد تا ردايى بگسترانند و حجرالاسود را به جايگاه ويژه آن آورده و آن حضرت با دست مبارك خود، در محل كنونى آن نصب كرد. رسول اكرم (ص) با اين ابتكار خود، مردم را به اتحاد عمومى فراخوانده است. بنابراين، در تجديد بناى كعبه و نصب حجرالاسود در پرتو راهنمايى خاتم انبيا (ص) ، زمينه اختلاف قومى و فخرفروشى نژادى و مباهات قبيله‌اى و باليدن‌هاى جاهلى، تاحدودى برطرف شد. همين ابتكار تاريخى، كعبه را منادى اتحاد و كانون يگانگى معرفى كرد و اين وصف ممتاز [عامل اتحاد] نيز در رديف ديگر اوصاف برجسته آن - همانند مساوات، آزادى و آزادى‌خواهى، پاكى و پاكيزگى و ايستادگى - مى‌درخشد و آن را مدرسه توحيد، اتحاد و وحدت مى‌كند؛ زيرا حجرالاسود كه دست راست خدا در زمين است، با دست كسى نصب شد كه بيعت با او، بيعت با خداست. ابتكار رسول اكرم (ص) در نصب حجرالاسود، خصوصيت‌هاى قبيله‌اى را كه همان خصومت‌هاى قومى است، به اتحاد و برابرى و برادرى كه همان محبت ايمانى است تبديل كرد؛ نظير تبديل «سيئات» به «حسنات» . از اين جهت، از آن بناى الهى، نداى هماهنگى به گوش مى‌رسد، همان‌گونه كه تأمل در آن بيت خدايى، نشان مى‌دهد كه كعبه ستون استقامت و مقاومت در برابر شرك و الحاد و زبان‌آزادى در مقابل هرگونه بردگى و استكبار جهانى است. ⁽¹⁾

١١. كعبه، پيام‌آورِ به پا خاستن

كعبه را كرده ست حق «بيت‌الحرام»

امر مردم تا بر آن يابد قيام

در قرآن كريم مى‌خوانيم: (لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيرُ أُولِي ال-ضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ

اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً) (نساء: ٩۵)

[هرگز] افراد با ايمانى كه بدون بيمارى و ناراحتى، از جهاد خوددارى مى‌كنند، با مجاهدانى كه در راه خدا با مال و جان خود جهاد كردند يكسان نيستند. خداوند، مجاهدانى را كه با مال و جان خود جهاد نمودند، بر كسانى كه از جهاد خوددارى كرده‌اند مقام برترى بخشيده و به هر يك از اين دو گروه [به نسبت اعمال نيكشان]، خداوند وعده پاداش نيك داده و مجاهدان را بر كسانى كه از جهاد خوددارى كرده‌اند، با پاداش مهمّى برترى بخشيده است.

بر پايه اين آيه شريفه، رمز برترى مجاهدان بر قاعدان، آن است كه اهل برخاستن‌اند نه بر جاى نشستن؛ اهل قيام نيز اهل كعبه است؛ چراكه كعبه درس به پاخاستن و جهاد مى‌دهد. پس، اين كعبه است كه مجاهد مى‌پرورد و او را در مقامى بس فراتر از «قاعدين» قرار مى‌دهد. كعبه، با رقم زدن قيام در راه خدا براى طائفان خود، همواره انسان‌هاى برگزيده مى‌پرورد.

امام خمينى (رحمة الله) دراين‌باره مى‌فرمايد:

خداوند در آيه شريفه: ( جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ ) ؛ [«خداوند، كعبه - بيت‌الحرام - را وسيله‌اى براى استوارى و سامان بخشيدن به كار مردم قرار داده است» (مائده: ٩٧)]. سرّ و انگيزه حج و غايت قراردادِ كعبه و بيت‌الحرام را نهضت و قيام مسلمانان براى مصالح ناس و توده‌هاى مستضعف جهان ذكر مى‌فرمايد. ⁽¹⁾

«اين بيت معظم، براى ناس بنا شده و براى قيام ناس و نهضت همگانى و براى

&

منافع مردمى و چه نفعى بالاتر و والاتر از آنكه دست جبّاران جهان و ستمگران عالم، از سلطه بر كشورهاى مظلوم كوتاه شود و مخازن عظيم كشورها، براى مردم خود آن كشورها باشد. بيتى كه براى قيام تأسيس شده است، آن هم قيام ناس ( لِلنَّاسِ ) ، پس بايد براى همين مقصد بزرگ در آن اجتماع نموده، منافع ناس را در آن مواقف شريف، تأمين كرده و رمى شياطين بزرگ و كوچك را در همين مواقف انجام داد. ساده بودن بيت و مسجد، همچون زمان ابراهيم و صدر اسلام و به هم پيوستن مسلمين در آن مكان بى‌آلايش و وافدين بى‌پيرايش، هزاران مرتبه بالاتر است از تزيين كعبه و بناهاى مرتفع عظيم و غافل شدن از مقصد اصلى كه قيام ناس و شهود منافع ناس است:

(أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) (توبه:١٩)

[آيا آب‌دادن به حاجيان و آباد ساختن مسجدالحرام را، همانند [عمل] كسى قرار داديد كه به خدا و روز بازپسين ايمان آورده و در راه او جهاد كرده است؟ ! [اين‌دو] نزد خدا يكسان نيستند و خداوند گروه ستمكاران را هدايت نمى‌كند].

گويى آيه شريفه در عصر ما نازل شده و گوياى حال ماست. در عصر حاضر، سرگرمى به سقايت و معيشت حجاج و به عمارت و تزيين مسجدالحرام و غفلت از ايمان به خدا و روز جزا و كناره‌گيرى از قيام و جهاد فى سبيل الله را ظلم [شمرده] و كسانى را كه چنين كنند ظالم محسوب داشته است. ايمان به خداى تعالى و روز جزا، انسان‌ها را به جهاد فى سبيل الله و قيام براى حق و عدل سوق مى‌دهد» . ⁽¹⁾

«در حقيقت، مجتمعى كه به بركت زيارت خانه خدا از سران ملل و ممالك اسلامى

به وجود مى‌آيد و اساس آن، وحدت فكر و اعتقاد و عمل و تشديد مهر و محبت و صفا و صميميت و تصميم بر اجراى قانون حق و تثبيت عدل اجتماعى و حفظ حقوق بشر مى‌باشد و اعضاى آن، از اين اجتماع و هماهنگى، هدفى جز امتثال امر خدا و تحصيل رضاى پروردگار و تقرب به درگاه حضرت حق ندارند، طبيعى است كه عنايت ربّانى، شامل حالشان مى‌شود و با به دست آوردن شركت و سيادت جهانى كه مولود اتحاد حقيقى ملل اسلامى است، روابط حسنه تجارى و فرهنگى توأم با حفظ قدرت و عزت ايمانى با ساير ملل برقرار مى‌سازند و تدريجاً معارف آسمانى خود را به ديگران عرضه مى‌دارند، برنامه متين و سعادت‌آفرين قرآن را در زندگى آنان تنفيذ مى‌كنند و بالمآل، آثار درخشان تبعيت از قرآن، همه جا را فرامى‌گيرد و شرق و غرب و برّ و بحر را غرق در خير و صلاح و سعادت مى‌كند و از اينجاست كه قرآن كريم مى‌فرمايد: ( جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ ) ؛ (مائده: ٩٧)» . ⁽¹⁾

«بارى، كعبه محور قيام و مقاومت و پايدارى توده انسان‌ها براى امتثال دستور حق و پرهيز از باطل است؛ همان‌گونه كه قرآن كريم فرموده است: ( جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ ) . «قيام» در اين آيه شريفه، به معناى مقاومت و استقامت است، نه برپاخاستن و راست نمودن بدن. در برابر آن، «قعود» است به معناى درماندگى و خوارى و ستم‌پذيرى. و از همين روست كه در آيه شريفه ( فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً ) ؛ [«خداوند، مجاهدانى را كه با مال و جان خود جهاد نمودند، بر كسانى كه از جهاد خوددارى كرده‌اند مقام برترى بخشيده است» . (نساء:٩۵)] جهاد و قعود در برابر هم نهاده شده است. پس، مجاهدى كه با دشمنان و نيز هواهاى خود به ستيزه برمى‌خيزد، قائم است؛ و آن كه با دشمنان بيرونى و هواهاى درونى خويش به مصالحه مى‌پردازد، قاعد است.

دين خدا در اين سخن پروردگار خلاصه مى‌شود: ( إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ ) ؛ [«شما را تنها به يك چيز اندرز مى‌دهم و آن اينكه براى خدا قيام كنيد» . (سبا: ۴۶)]. اين سخن مفيد حصر است؛ بدين معنا كه موعظتى نيست مگر با يك ويژگى و آن، قيام براى خداست؛ يعنى مقاومت براى احياى امر خدا و استقامت در امتثال حكم او. اين، همان است كه از آن به جهاد تعبير مى‌شود. بنابراين، دين الهى، فقط در مجاهدت متبلور مى‌شود. ازاين‌رو، جهاد با هواها و دشمنان، قيام به شمار آمده و دست ذلت به دشمن دادن و خود را تسليم آنان كردن و از آنها گريختن، قعود و درماندگى است.

شايد سرّ تعبير از مجاهده به «قيام» اين باشد كه در بين همه احوال انسان، قيام از ديگر حالات و شئون او قوى‌تر و حالت دفاع، در آن شديدتر و عوامل دفاع و يورش، در آن آماده‌تر است. بنابراين، محور اصلى دين، قيام و جهاد است؛ آن‌گونه كه هيچ‌گاه قعود و درماندگى گِرد آن را نمى‌گيرد.

آنچه ما از تبار بنيان‌گذار بيت‌الله الحرام، حضرت ابراهيم (ع) به ميراث برده‌ايم اين است كه عامل قيام مردم و مقاومت آنها در برابر جباران فرومايه، قوام كعبه و حيات و ادامه آن است. ازاين‌رو امام زمان قائم آل‌محمد (عج) نيز در آغاز قيام جهانى خود، بر محور قيام و قوام جوامع انسانى، يعنى كعبه، تكيه زده، ياران آن حضرت به حضورش مى‌شتابند.

در واقع، كعبه براى دين خدا، به مثابه استخوان ستون فقرات انسان است كه اگر راست و نيرومند و سالم باشد، مقاومت و ايستادن و رفتن و شتاب‌گرفتن در رسيدن به مغفرت و پيشى‌گرفتن در خير و امور ديگرى از اين قبيل كه حصول آنها متوقف بر سلامت استخوان ستون فقرات است، امكان‌پذير خواهد بود. اما اگر اين استخوان ناتوان و سست باشد، ايستادن ناممكن و استقامت ناشدنى و سرعت و پيشى‌گرفتن و ديگر امورِ متوقف بر قيام، محال است. بر اين اساس، اگر خانه خدا مهجور واقع شد، ارتباط

با مركز قدرت بريده مى‌شود و با قطع اين ارتباط، قيام به «قِسط» و مقاومت در برابر «قَسط» [ستم و بيداد] ناممكن مى‌گردد و در اين صورت، خير دنيا و آخرت، باز داشته مى‌شود؛ چراكه كعبه، به فرمودۀ امام صادق (ع) ، عامل قيام مردم براى دين و معاششان است «

جَعَلَ اللهُ لِدينِهِمْ وَمَعاشِهِمْ » . ⁽¹⁾از همين رو رسول خدا (ص) فرمود: هركس خواهان دنيا و آخرت است، بايد اين خانه [كعبه] را قصد كند «

مَنْ اَراد دنيا و آخِرَةً فَلْيَؤُمَّ هذَا البَيتَ » . ⁽²⁾پس، خير دنيا و آخرت، در پرتو كعبه -كه قيام آن، قيام دين؛ و قيام دين، مايه بهرمندى در دنيا و آخرت است- خواهد بود» . ⁽³⁾

علامه طباطبايى (رحمة الله) مى‌نويسد:

قيام و قوام، چيزى است كه انسان يا هر چيز ديگرى، به وسيله آن برمى‌خيزد و كعبه نيز مايه قيام و موجب برخاستن انسان‌هاست. خداى تعالى كعبه را احترام كرده و آن را بيت‌الحرام قرار داده و به همين منظور، برخى از ماه‌ها را هم حرام كرده، به وسيله حكم به وجوب حج در آن ماه‌ها، بين ماه‌هاى حرام و بيت‌الحرام ارتباط برقرار كرد. و غرض از همه اينها، اين بود كه كعبه را پايۀ حيات اجتماعى سديدى براى مردم قرار دهد و آن را قبله‌گاه مردم كند تا در نماز، دل و روى خود را متوجه آن كنند، اموات خود و ذبيحه‌هاى خود را به‌سوى آن توجه دهند و در هر حال احترامش نمايند و در نتيجه، جمعيت واحده‌اى را تشكيل داده، جمعشان جمع و دينشان زنده و پايدار گردد؛ از اقطار مختلف گيتى و نقاط دور در آنجا گرد هم آيند؛ همه قسم طريق عبادت را پيموده و منافعى را كه خصوص اين قسم عبادت براى آنان دارد، به چشم خود ديده، استيفا كنند. اين است معناى قيام در

بيت‌الحرام و نظير آن هم در معناى قيام در شهرالحرام مى‌آيد؛ چه، شهر حرام نيز مايه قوام مردم است، و خداوند، در آن ايام، جنگ را تحريم نموده و جان و مال و عِرض آنان را از دستبرد دشمن ايمن كرده، در نتيجه، به آنها فرصتى داده تا امور خود را اصلاح كنند. سخن كوتاه آنكه بيت‌الحرام و شهرالحرام و هرچه كه متعلق به آن است، از جهت باعث‌بودن بر قوام معاد و معاش مردم و منافعى كه براى مردم دارد، هر متفكرى را به شگفت درمى‌آورد. ⁽¹⁾

١٢. كعبه، براى همه

قرآن كريم، كعبه را نخستين خانه‌اى مى‌داند كه براى مردم بنا نهاده شده است:

(إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ) (آل عمران: ٩۶)

نخستين خانه‌اى كه براى مردم (و نيايش خداوند) بنا نهاده شد، همان است كه در سرزمين مكه است.

پس، جهت‌گيرى كعبه، به‌سوى مردم است و نيز سعادت دنيا و آخرتشان. كعبه سر در آسمان دارد و پاى در ميان مردم و حلقه ارتباط ميان ملك و ملكوت و مردمان و خداى مردمان است. كعبه در عين حال كه خانه خداست، خانه مردم نيز هست و فرود آمد تا ملك و ملكوت و معاش و معاد انسان‌ها را سامان بخشد.

آيت‌الله طالقانى (رحمة الله) مى‌گويد:

پس از دوران صحراگردى و انتقال مردم به ده و شهر، هر خانه‌اى كه ساخته شد، و ديوارى كه بالا آمد، بخشى از زمين در ملك افراد و انحصار زورمندان درآمد و حصار فاصله و جدايى و امتياز پديد آمد، سپس كاخ‌ها و كوخ‌ها و خوى سركش و تجاوز و زيان خلق خدا. [امّا] اين خانه [كعبه]، نخستين

خانه‌اى بود كه براى به هم پيوستن و يكرنگ و يك‌خوى و يك‌آهنگ شدن مردم و از ميان برداشتن فاصله، مالكيت‌ها و امتيازها برنهاده و برپا شد تا كاخ‌نشينى و زورمندى نباشد و بدين‌گونه، خواست، خودسرى و دست تصرف و دم آتش‌افروز سركشان را مهار كند و راه تنفس خلقى را كه دستشان بسته و نفسشان تنگ و صدايشان خفه شده است باز كند تا بتوانند همه با هم و هماهنگ، بانگ تكبير خدا و تدمير طاغيان و بتان را هرچه بيشتر و رساتر بلند سازند و دست‌هايشان را براى محو بت‌ها هرچه بيشتر بگشايند و خوى‌هاى سركش و خودخواهى و سرهاى سركشان كوبيده گردد و چون كعبه، خانه مردم است و از آنِ كسى نيست، خانۀ خداست و اراده و حكم خداى رحمان بر آن حاكم است نه اراده فرد و طبقه و چون خانه مردم است، موانع جوشش استعدادها و خيرات همگانى را از ميان برمى‌دارد. ⁽¹⁾

امام خمينى (رحمة الله) دراين‌باره مى‌فرمايد:

خداوند، كعبه را براى ناس قرار داده است. و اول بيتى است كه خداوند براى همه مردم قرار داده است و فرموده است كه ( إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ ) (آل‌عمران: ٩6) اين، دليل بر اين است كه يكى از ادلّه، اين است كه خداى تبارك و تعالى همه عالم را دعوت فرموده است به اسلام و اين خانه را براى تمام عالم و براى همه قرار داده است. اين، خانۀ ناس است. شخصى يا اشخاصى يا گروهى يا طوايف خاصى اين‌طور نيست كه اولى باشد به خانۀ خدا از ديگر ناس. همه مردم، آنهايى كه در سراسر دنيا هستند، در مشارق ارض و مغارب ارض، مكلّف هستند كه مسلِم بشوند و در اين خانه كه قرار داده شده است از براى ناس، مجتمع شوند و زيارت كنند آن بيت مقدس را. ⁽²⁾

اين بيت همگانى است. هيچ شخصيتى و هيچ رژيمى و هيچ طايفه‌اى حق تقدم در آن را ندارد. اهل باديه و صحرانشينان و خانه به دوشان، با عاكفان كعبه و شهرنشينان و دولتمردان در آن يكسان هستند. ⁽¹⁾

كدام خانه‌اى سزاوارتر از كعبه و خانه امن و خانه مردم كه در آن، به هرچه تجاوز و ستم و استثمار و بردگى و يا دون صفتى است، عملاً و قولاً پشت شود. ⁽²⁾

شناخت عظمت و رحمت خداوند در حج، به معنى تأمل در پايه‌گذارى اين خانه است كه در عين حال، هم خانه خداست و هم خانه مردم. هم جايى است كه انسانِ نيازمند، بدان روى مى‌كند و هم نقطه‌اى است كه عظمت آيين الهى در آن جلوه‌گر مى‌شود، آميزه‌اى از شكوه و عظمت و صفا و سادگى، يادگارى از نخستين نداى توحيد، و جايگاهى براى تحقق وحدت كلمه. هم نشاندارِ جاى پاى مجاهدان صدر اسلام كه غريبانه در آن مبارزه كردند و مظلومانه از آن هجرت نمودند و فاتحانه و مقتدرانه بدان بازگشتند و آن را از نشانه‌هاى جاهليت عرب پيراستند و هم معطر به نفَس نيايش‌گران و جاى سجده متعبدان و دست نيازِ ثناگويان. هم مَطلع خورشيد اسلام در آغاز و هم مشرق طلوع موعود در انجام؛ هم پناهگاه دل‌هاى رميده و هم اميدبخش جان‌هاى به ستوه آمده! اينجاست كه كعبه خانه مردم مى‌شود در عين حال كه خانه خداست. تشريع فريضه حج و ترتيب مناسك آن، هم نشانه عظمت است و هم آيت رحمت. با اين شناخت است كه دل‌ها به مشاهده كعبه شريف در مسجدالحرام منقلب مى‌شود و بيراهه‌ها به صراط مستقيم مى‌پيوندند و انسان‌ها دگرگونه مى‌شوند. ⁽³⁾

&

شهيد مطهرى مى‌گويد:

حرم بايد متعلق به همه مسلمين باشد نه به دسته مخصوص. اين خانه و بلكه حرم، نبايد مالك خصوصى داشته باشد، مال خداست؛ يعنى مال همه است. مطابق حديث، كسى حق ندارد مردم را از ورود به مكه مانع شود به عنوان اين‌كه اينجا شهر ما و وطن ما و مملكت ماست. على (ع) در نامه‌اى به قثم بن عباس، عامل مكه مى‌نويسد:

اما بعد، مراسم حج را براى مردم به‌پا دار، و ايام‌الله را به يادشان آر و هر صبح و شام براى مراجعه آنان در مجلس عمومى نشين. . . و به ساكنان مكه دستور ده كه از كسانى كه در خانه‌هايشان سكونت مى‌كنند كرايه نگيرند؛ زيرا خداى سبحان مى‌فرمايد: عاكف و بادى در اين سرزمين يكسانند [و كعبه خانه همه مردم است]. عاكف كسى است كه مقيم مكه است و بادى كسى است كه اهل مكه نيست و به قصد حج آنجا مى‌آيد. ⁽¹⁾

«كعبه خانه مردم است و اين است كه هرگاه چهار فرسنگ از شهرت، دهت، خانه‌ات دور مى‌شوى، مسافرى؛ نمازت را شكسته مى‌خوانى، نماز مسافر! امّا اينجا از هر گوشۀ جهان آمده باشى، تمام مى‌خوانى؛ [چرا] كه به خانه خود آمدى، مسافر نيستى؛ به ميهنت، ديارت، حريم امنت، خانه‌ات بازگشتى. در كشور خودت غريب بودى، مسافر بودى، اينجا اى تبعيدى غربت زمين! اى انسان! به زادگاه راستين خويش رجعت كرده‌اى» . ⁽²⁾

آن كسان كه بر خدا كافر شدند

از ره حق مردمان را ره زدند

باز مى‌دارندشان هم در كلام

از طواف مسجد و بيت‌الحرام

مسجدى كز بهر مردم ساختيم

هست يكسان اندر آن باد و مقيم

يعنى از صحرانشينان و اهل شهر

جمله دارند از طواف كعبه بهر

ره ندادن حاج را در خانه‌ها

هست خود مكروه، اهل مكه را

بلكه باشد نزد عامه آن حرام

كه شود كس مانعِ حاج از مُقام ⁽¹⁾

١٣. كعبه، پناهگاه همگان

آن‌گاه كه خداوند، كعبه را خانه انسان‌ها معرفى مى‌كند و از آنان مى‌خواهد كه كعبه را خانه خود بدانند، به آدمى «احساس امنيتِ» در خانه خويش بودن دست مى‌دهد. همان‌گونه كه هر شخصى، خانه خويش را مكانى امن براى برآمدن حوايج خويش، رفع خستگى، تجديد قوا و كسب نشاط و شادابى مى‌داند، خداوند نيز با اتخاذ تدابيرى، كعبه را مكانى امن براى انسان‌ها اعلام فرمود تا در پرتو امنيت آن فضاى ملكوتى، نيازهاى مادى و معنوى فراچنگشان آيد.

هر كه داخل گشت در وى، ايمن است

از حوادث، در پناه ذوالمن است

يعنى آمد هركه در وى ز اعتقاد

هست ناچار او به ترك هر فساد

پس ز شرّ نفس و وسواس عدو

گردد ايمن و آن هواهاى دو تو

ايمن آمد از خلاف ما فَرَض

نى كه نَبْوَد بهر او موت و مرض

در سراى شه، مصونى از عَسَس

نى كه آنجا بر تو ننشيند مگس

پس چو از ظاهر به باطن رو كنى

روى بر امنيت از هر سو كنى ⁽²⁾

«قرآن آنجا [كعبه] را محل صلح و صفا و امن و بست قرار داده است: (وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً) (بقره: ١٢۵)

و [به خاطر بياوريد] هنگامى كه خانه كعبه را محل بازگشت [و اجتماع] مردم و مركز امن قرار داديم.

اين محل را محل حرام [مانند ماه‌هاى حرام در جاهليت] قرار داده كه در اينجا بايد اسلحه را به زمين بگذارند، حسّ اذيت و آزار را كنار بگذارند، صيد حرم نكنند، گياه حرم را نكنند، تا چه رسد به اينكه خون انسانى را در حرم بريزند. اسلام خواسته، به اين وسيله، محيط صلح و امنيت و صفا به وجود آورد» . ⁽¹⁾

«اين فضيلتِ امنيت را جز كعبه، جاى ديگرى در زمين ندارد. آنجا پناهگاهى امن براى هر ترسان و هراسانى است. چنين ويژگى و فضيلتى را اين خانه از زمانى داراست كه ابراهيم و اسماعيل آن را بنا كردند و ستون‌هايش را برافراشتند. حتى در روزگاران جاهليت عرب و در دوره‌اى كه از دين ابراهيم منحرف گشتند و از توحيد خالص و يگانه‌پرستى‌اى كه اين دين نمايانگر آن است به دور ماندند، باز هم كعبه چنين بود. و در آن روزگاران نيز حركت كعبه شهرت داشت و آوازه فضيلتش طنين‌انداز بود. همان‌گونه كه حكايت شده است: شخصى كسى را مى‌كشت و پشمى به گردن خويش مى‌انداخت و وارد حرم بيت‌الله مى‌شد. چه بسا فرزند مقتول، او را مى‌ديد و با وى روبه‌رو مى‌گرديد، ولى ديدار قاتل، او را برنمى‌انگيخت و به هيجانش نمى‌انداخت و او تا از آنجا بيرون نمى‌رفت، در امن و امان بود. اين، تكريمِ خداى سبحان، نسبت به اين خانه خويشتن است و چنين امن و امانى، حتى در آن روزگارانى كه مردمانِ پيرامون آن، غرق جاهليت بودند، مشهود است.

همچنين، از جمله تكريم كعبه و از مصاديق امنيت، تحريم شكارِ آنجا و تاراندن آنها از لانه و آشيانه و تحريم قطع درختان و گياهانِ آنجاست. رسول خدا (ص) در روز فتح مكه فرمود:

اين شهر را خداوند در آن روزى كه آسمان‌ها و زمين را آفريده، حرام كرده است. لذا اين شهر با تحريم خداوندى، تا روز رستاخيز حرام گشته است. پيش از من، جنگ در آن بر كسى حلال نشده است و براى من هم، جز در

مدتى از يك روز حلال نگشت. اين شهر، با تحريم خداوندى تا روز رستاخيز حرام گشته است. خارِ آن نبايد قطع گردد و شكارِ آن نبايد تارانده شود و گم‌شدۀ آن را نبايد كسى بردارد، مگر آنكه آن را بشناسد؛ و گياهِ آن نبايد كنده و بريده شود. بارى، از جمله فضايل اين خانه، اين است كه هر كس داخل آن شود در امان خواهد بود. ⁽¹⁾

«خداوند از دو طريق حرمت، براى تربيت و عادت دادن انسان‌ها به خير و نيكى استفاده فرموده است:

١. حرمت مكانى كه به بيت‌الحرام و مكه محدود مى‌شود و دامنه حرمت آن شامل جانداران نيز مى‌گردد: ( لا تَقْتُلُوا الصَّيدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ ) ؛ [«در حال احرام شكار نكنيد» . (مائده:٩۵)] و همچنين درختان را نيز شامل مى‌شود؛ زيرا رسول خدا (ص) مى‌فرمايد: «درختان آن قطع نگردند و گياهانش كنده نشوند» .

٢. حرمت زمانى كه اوقات آن، شامل ماه‌هاى حرام مى‌شود. روش تربيت انسان از طريق حرمت زمانى و مكانى، از ديرباز جزو شريعت الهى بوده است كه اسلام آن را مورد تأكيد قرار داده و از طريق آن، ميان مؤمنين قبلى و ديگر اهل ايمان، ايجاد ارتباط نموده است و در واقع، براى مردم هر عصرى - اگر راه ايمان را در پيش گيرند و به مقتضاى آن عمل كنند و از شريعت خداوند تبعيت نمايند - زمينه حسن تفاهم و تلاش و اقدام براى قطع اسباب اختلاف و دشمنى و ايجاد صلح و امنيت و آسايش را فراهم مى‌سازد و همچون اعلان آتش‌بس الهى است تا در ضمن آن، مردم به بررسى وضع خود بپردازند و به مسئوليت‌هاى اساسى در زندگى خويش توجه كنند و براساس تعاون و محبت به بهترين صورت به آبادسازى زمين و زندگى بپردازند و از اين طريق، از دشمنى و اسباب زمينه‌ساز جنگ و خونريزى كه نابودكننده آرامش و آسايش و

تباه‌كننده مسئوليت خلافت انسان است، دست بردارند» . ⁽¹⁾

از امور حرام در شهر مقدس مكه و در كنار خانه خدا، نقض امنيت است. حرمت مكه، هديه‌اى الهى و آسمانى است و خداوند از آن زمان كه آسمان‌ها و زمين را آفريد، بر مكه حرمت نهاد. ازاين‌رو، قداست مكه قدمتى بسيار دارد و همزاد آفرينش است.

«بى‌ترديد، جامعه بشرى، هنگام بروز اختلاف و نيز براى فرار از چنگ ستمكاران، نياز به يك پناهگاه بين‌المللى دارد كه همه، خود را موظف به تسليم در برابر آن بدانند. در اين صورت است كه اگر فرد يا ملت ستمديده‌اى به آنجا پناهنده شد، تمام ملت‌ها به حمايت او برمى‌خيزند و داد او را از ظالم باز مى‌ستانند. اسلام، به اين نياز انسان، عنايت داشته است. حضرت حق عزوجل، خانه كعبه را پناهگاهى جسمانى ساخته و آن را خانه امن مردم معرفى فرموده است. پس به قطع مى‌توان گفت كه كعبه، عامل ايجاد و ضامن بقاى صلح و امان جهانى است» . ⁽²⁾

امام خمينى (رحمة الله) پس از فاجعه كشتار اسفبار حجاج در مكه، با يادآورى اين نكته كه حرم الهى سرزمين امن و امنيت است و هيچ‌گاه نبايد حرمتش شكسته شود، فرمود:

مسئله حجاز، ابعاد مختلف دارد؛ منشأ بُعد بزرگ‌ترش همين است كه احترام يك محل مقدسى از بين رفت. اگر اين كشتار كه در حرم واقع شده است در طائف واقع مى‌شد، خوب، باز قابل تحمل بود؛ براى اينكه طايف بود، كشتار بود فقط. اما در حرم واقع شده است؛ حرمى كه خدا از اول امنش قرار داده است. من واقعاً در مسائل، خيلى تحمل داشتم، در مسائل جنگ، در همه اينها تحمل داشتم، اما اين، بى‌تحمل كرده من را. ⁽³⁾

عارف بزرگ شيخ روزبهان بقلى شيرازى درباره امنيت‌بخشى خانه كعبه مى‌گويد:

( وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً ) ؛ آن‌گاه كه مأواى اُنس بر اهل رجا، و مأواى امن، بر اهل خوف قرار داديم؛ زيرا اثر خداوند در آن [خانه كعبه] است و از آن، با لطايف كرم بر اهل خوف تجلى مى‌كند. در نتيجه، آنان را از هيجان خوف، آرامش مى‌بخشد و از آنجا بر اهل رجا، با لطايف حُسن قِدم تجلى مى‌كند. ازاين‌رو آنان را از غليان شوق، آرامش مى‌دهد. ⁽¹⁾

شيخ روزبهان در ادامه از قول امام صادق (ع) مى‌آورد: «بيت در اينجا محمد (ص) است. هركس ايمان آورد و رسالتش را تصديق كند، در ميادين امن وارد مى‌گردد» . ⁽²⁾

حكايت

كعبه، خانه امن است و آن كه در آستانش درآيد، از آسيب ايمن است و هيچ‌كس در آن اجازه تجاوز به ديگران ندارد. امّا ايمنى بالاترى كه كعبه براى زائران خويش به ارمغان مى‌آورد، آرامش قلبى و روحى است. دل و جان انسان به بركت زيارت خانه خدا و راهيابى به مقام توحيد، از زياده‌خواهى‌هاى نفس اماره ايمن خواهد بود.

مؤمنى به شخصى گفت: آن كس كه زيارت كعبه را قصد كند، در امان خواهد بود. آن مرد سختى‌هاى راه را به جان خريد و عازم مكه گرديد. به خانه خدا رفته بود تا الطاف الهى را ببيند و در مكان امنى مستقر گردد و به آرامش خاطر دست يابد. اما عربى نادان، حرمت حرم را نگه نداشت و دستار از سر او ربود و گريخت.

هنوز از كعبه پاى او به در بود

كه بِ‌ِِرْبودند دستارش ز سر زود

يكى اعرابى‌اى را ديد بى‌نور

كه دستارش به تنگ مى‌برد از دور

مرد زبان به گله گشود و گفت: ايمنى اين مكان برايم آشكار شد! وقتى در اينجا

دستار از سرم بدزدند، در درون خانه سرم را خواهند بريد:

زبان بگشاد آن مجنون به گفتار

كه اينك ايمنى آمد پديدار

چو دستارم ز سر بردند بر در

ميان خانه، خود كى مانَدَم سر

نشان ايمنى بر سر پديد است

به خانه چون روم بر در پديد است

آن مرد در اين انديشه‌ها بود كه ناگاه الهامى قدسى جانش را فرا گرفت و به او يادآورد كه در چنين مكانى، به فكر دستار و سر بودن خطاست و انسان، آن‌گاه به ايمنى مى‌رسد كه از پوست پيشين خود به در آيد و از انانيت سرِ مويى در او نماند: هزاران سر، برين در ذره‌اى نيست

هزاران بحر، اينجا قطره‌اى نيست

هزاران جان، نثار افتد بر آن سر

كه بربايند دستارش بر آن در

تو تا بيرون نيايى از سر و پوست

نيابى ايمنى بر درگه دوست

ز تو تا هست باقى يك سر موى

يقين مى‌دان كه نبوَد ايمنى روى

نشان امنِ‌ِِ اين ره، بى‌شك اين است

شب معراج «وَاتْرُكْ نفسك» اين است ⁽¹⁾

حكايت عارفى گفت: شبى از شب‌ها در طواف كعبه بودم. به دلم گذشت كه از خداوند بپرسم: خدايا! فرموده‌اى هركس داخل حرم من شود ايمن است؛ پروردگارا! از چه چيز در امان خواهد بود؟ هاتفى آواز داد: «از آتش جهنم او را ايمن گردانيم و دل او را از آتش دورى، در امان خواهيم داشت» . ⁽²⁾

١۴. كعبه، خانه آزادى و آزادگى

اشاره

خانۀ آزاد از طوفان و غرق

يا كسان را از تملّك نزد فرق

يعنى از تفريق بين مردمان

تا شود مالك به خشتى كس بدان ⁽¹⁾

كعبه، بنايى كهن و ارزشمند است كه هيچ‌گاه در تملك كسى نبوده و در گسترۀ تاريخ، از دست اندازى طاغوتيان در امان مانده و از اختصاص به شخص يا گروه آزاد بوده است. امام باقر (ع) درباره راز وصف كعبه به «عتيق» ⁽²⁾فرمود: «

هُوَ بَيتٌ حُرٌّ عَتيقٌ مِنَ‌الناسِ لَمْ يَمْلِكْهُ اَحَدٌ » ⁽³⁾«كعبه خانه‌اى است آزاد از ميان مردم، هيچ كس مالك آن نيست» . همچنين فرمود:

اِنَّهُ لَيسَ مِنْ بَيتٍ وَضَعَهُ اللهُ عَلى وَجْهِ الاَرْضِ اِلّا لَهُ رَبٌّ وَ سُكّانٌ يَسْكُنُونَهُ غَيرَ هذا الْبَيتِ فَاِنَّهُ لا رَبَّ لَهُ اِلّا اللهُ عَزَّوجَلَّ، وَ هُوَ الْحُرُّ. . . ⁽⁴⁾

هيچ خانه‌اى نيست كه خدا بر روى زمين قرار داد مگر آنكه صاحب و ساكنى دارد، جز اين خانه كه جز خداى متعال، صاحبى ندارد و آزاد است.

«كعبه، همان‌طور كه كهن‌ترين جايگاه نيايش است، خانه‌اى عتيق و آزاد از بند سلطه و مالكيت بشرى است. طواف بر گرد چنين بنايى، درس آزادى و آزادگى مى‌دهد. كسانى به زيارت اين خانه نائل مى‌شوند كه نه بنده آز خود باشند نه برده ديگران؛ زيرا بردگى، با طواف آزادمنشانه سازگار نيست. بنابراين، جز كسانى كه خود را از چنگ قدرت زورمداران گردنفراز رهانيده‌اند، بر اين خانه طواف نمى‌كنند و آن را قبله خويش قرار نمى‌دهند و جز آزادگانِ رسته از بند هواهاى سركش، بدان روى نمى‌آورند.

از آنجا كه بنده شهوت و هوا، خوارتر از بنده زرخريد است، تا زمانى كه انسان دست از ته مانده دنيا برندارد، آزاد نمى‌شود و تا زمانى كه به آزادى نرسيده است،

&

شايستگى طواف خانه «آزاد» و رو كردن به كعبه «عتيق» را ندارد. همچنان كه نماز مانع زشتى و بدى مى‌شود، طواف بر كعبه، از ستم‌پذيرى جلوگيرى مى‌كند. آن كه بر خانه «آزاد» طواف مى‌بندد، كسى را به بندگى نمى‌گيرد، همان‌گونه كه خود، بنده كسى جز خداوند نيست.

قربانى كردن در «بيت عتيق» و ذبح آن، درس آزادى از تعلقات مى‌دهد و سبب رهايى از هرگونه بندگى جز خداى سبحان مى‌شود. بر انسان است كه خدا را مخلصانه عبادت كند تا طواف و روى آوردن به كعبه، او را فرشته‌منش كند و از شهوت و غضب و رذايل اخلاقى آزادش گرداند» . ⁽¹⁾

«خانه خدا، مدار آزادى است. ازاين‌رو، مُحرمى كه آهنگ زيارت آن را دارد، نمى‌تواند صيد حرم را اسير كند يا در اسير شدنش كمك كند يا آن را برهاند يا صياد را به آن راهنمايى كند؛ زيرا همه اينها، با آزادى‌خواهى مخالف است و تا انسان آزاد نشود، به صلاحيت طواف كوى آزادى نمى‌رسد» . ⁽²⁾

حكايت

سال ١٢٨٧ هجرى قمرى به پايان نزديك مى‌شد. آنان كه آهنگ زيارت بيت‌الله‌الحرام داشتند به سرعت آماده مى‌شدند تا، خويش را به موقع به ديار دوست برسانند و در حريم حرمش احرام ببندند و به ياد ابراهيم (ع) و همسان ملائك، طواف كعبه كنند. در آن سال، رهبر شيعيان جهان، «ميرزاى شيرازى» نيز آهنگ سفر داشت تا در گردهمايى بزرگ مسلمانان جهان (حج) شركت جويد و ضمن آشنايى با ديگر مسلمانان، تا حدّ امكان، مسلمانان را در حل مشكلاتشان يارى دهد. خبر تشرّف او، به گوش همه حاجيان مسافر و ديگر مسلمانان حجاز رسيد. پادشاه حجاز، «شريف عبدالله

الحسنى» منتظر بود تا ميرازى شيرازى به محض ورود به مكه، به كاخ سلطنتى شرفياب شود. ولى بر خلاف انتظار او، پيشواى شيعيان وارد مكه شد، اعمالش را انجام داد و كوچك‌ترين اعتنايى به پادشاه نكرد. شريف عبدالله الحسنى فردى را خدمت ميرزاى شيرازى فرستاد تا ضمن ابلاغ سلام وى، به ايشان گوشزد كند كه شاه منتظر ديدار اوست؛ همان‌گونه كه بسيارى ديگر از علماى فرقه‌هاى مسلمانان، به ديدار شاه شتافته‌اند يا انتظار اجازه ملاقات وى را مى‌كشند. ميرزاى شيرازى به فرستاده شاه حجاز فرمود: سلام گرم ايشان را «عليك السلام» مى‌گويم، ولى نبايد انتظار داشته باشد به ديدارش بيايم. او بداند كه «بدترين دانشمندان اين امت، آنانند كه به دربار سلاطين رفت‌وآمد كنند و بهترين حكمرانان كسانى‌اند كه به محضر علما بروند» . پيغام‌رسان، سخن ميرزاى شيرازى را به پادشاه حجاز رساند. پادشاه كه سخن ميرزا را در اوج متانت و اتقان يافت، خود به محضر او شتافت. ⁽¹⁾

نكته: وجوه نام‌گذارى كعبه به «بيت العتيق»

شيخ طبرسى در تفسير مجمع البيان مى‌نويسد:

١. منظور از «بيت عتيق» خانه كهن كعبه است و به باور پاره‌اى، اين نام‌گذارى، بدان دليل است كه به ملكيت كسى در نمى‌آيد و آزاد است.

٢. به باور پاره‌اى ديگر، كعبه را «بيت العتيق» گفته‌اند، ازآن‌رو كه از دستبرد و تسلط زورمداران و خودكامگان آزاد است و هر بيدادگرى كه آهنگ ويران ساختن آن كند، پيش از رسيدن به خواسته پليد خود، نابود مى‌گردد و اگر «حَجّاج» آنجا را ويران كرد و دگربار ساخت و نابود نشد، بدان دليل است كه خدا، اين امت را به بركت پيامبرش، از عذاب استيصال در امان داشت.

٣. برخى ديگر مى‌گويند: هنگام طوفان نوح كه آب همه جا را فرا گرفت، اين مكان مقدس از طوفان آزاد بود، و آب به آن نزديك نشد.

۴. برخى ديگر بر اين باورند كه اين نام، به سبب ديرينگى كعبه است؛ چراكه نخستين خانه‌اى است كه «آدم» به فرمان خدا بنياد كرد و «ابراهيم» از نو ساخت. ⁽¹⁾

١۵. حريم حرم، حرمت كعبه

اى كه از كوچه معشوقه ما مى‌گذرى

بر حذر باش كه سر مى‌شكند ديوارش ⁽²⁾

كعبه، خانه خداست، تجلى مقدس پروردگار بر زمين، و حرم ويژه حضرت كبريا؛ پس، حريمى خاص دارد و حرمتى ويژه. رسم ادب، پاسداشت حرمت كعبه است و طريق بندگى، مراقبت از حريم حرم. «خداى سبحان، به احترام كعبه، محدوده آن را حرم و انسان‌هايى را كه قصد ورود به آن دارند، مُحرم نام داد. پس هم حرمت مكه و هم تحريم احرام، به حرمت بيت‌الله باز مى‌گردد. هركس هر زمان بخواهد وارد مكه شود، بايد نخست به ميقات در آيد، آنجا احرام بندد و سپس به مكه پاى نهد. اين حكم، اختصاصى مكه است و علت آن نيز حرمت انحصارى كعبه است» . ⁽³⁾به دليل حرمت كعبه و حريم حرم است كه اگر كسى آگاهانه و از سر دشمنى، كعبه را آلوده و نجس كند، اعدام خواهد شد و كسى كه مسجدالحرام را به عمد نجس كند، به ضرب شديد محكوم مى‌شود. ابى‌صباح كنانى مى‌گويد: از امام صادق (ع) پرسيدم: «نظر شما درباره كسى كه مسجدالحرام را از سر عمد نجس كند چيست؟» امام (ع) فرمود: «شديداً زده مى‌شود» . پرسيدم:

«كسى كه كعبه را آگاهانه نجس كند چگونه است؟» فرمود: «كشته مى‌شود» . ⁽¹⁾

اين حكم فقهى، در هيچ جاى ديگر نظير ندارد؛ حكمى كه نمايان‌تر شكوه و عظمت و جلال الهى است و در كعبه به ظهور رسيده است.

به دليل حرمت كعبه است كه مشرك - از آنجا كه نجس است - حق نزديك شدن به آن را ندارد. همچنين به سبب همين حرمت، طواف خانه خدا، به صورت برهنه حرام است» . ⁽²⁾

برخى نشانه‌هاى طبيعى حرمت حرم الهى چنين است:

الف) پرندگان بر فراز كعبه پرواز نمى‌كنند و هنگام پرواز، از فضاى بالاى كعبه منحرف مى‌شوند؛

ب) پرندگان كعبه را نمى‌آلايند؛

ج) انواع حيوانات در حرم همزيستى دارند و درندگان به ديگر حيوانات؛ تعرض نمى‌كنند؛

د) ظالمانى كه قصد سوئى درباره كعبه دارند به قهر الهى گرفتار مى‌آيند؛ مانند اصحاب فيل؛

ه) حج‌گزاران، خسته و آزرده نمى‌شوند. ⁽³⁾

«منظور از اين حريم‌گرفتن و حرمت نگه‌داشتن، فاصله زمانى يا مكانى نيست؛ زيرا خدا با همه افراد و در همه شرايط، حضور و ظهور دارد. اگرچه درباره انسان‌ها، مثلاً مى‌توان گفت: استاد را احترام كنيد، يعنى حريم بگيريد، كنار استاد يا بالاتر از او ننشينيد، بلكه مقدارى پايين‌تر بنشينيد، ليكن اين‌گونه اداى احترام درباره خداوندِ كعبه

متصور نيست. پس احترام خداوند، به معناى حريم‌گيرى اعتقادى نسبت به اوست؛ يعنى انسان بايد آن‌گونه در پيشگاه حق كُرنش كند كه غير او را نبيند و به غير او تكيه نكند و دل نبندد و حفظ واقعى حريم كعبه و حرمت حرم نيز بدين معناست» . ⁽¹⁾

١۶. لذت «نخستين ديدار»

آن‌كه پس از سال‌ها انتظار و از پسِ آن‌همه دورى از كعبه، نخستين بار به ديدار كعبه توفيق مى‌يابد و چشمانش به نور خانه خدا روشن مى‌شود، از حسى ناگفتنى و اشتياقى بيان ناپذير، سرشار مى‌شود، طعم شيرين خرمى و شادى معنوى را مى‌چشد و لذتى ژرف و بى‌سابقه، وجودش را فرامى‌گيرد؛ لذتى كه هرگز از ياد نخواهد رفت و شادى‌اى كه هيچ‌گاه فراموش نخواهد شد.

«حاجى چون در لباس احرام مى‌رود و به مسجدالحرام پاى مى‌نهد، «نخستين ديدار» او با «كعبه» روى مى‌دهد. كسى كه ده‌ها سال هنگام نماز رو به كعبه مى‌ايستاده و آن خانه را گهگاه در خيال خود مجسم مى‌كرده است، اكنون با سپردن راهى طولانى، به مكه مى‌رسد و با عبور از خيابان‌ها و راه‌هايى كه به مسجدالحرام منتهى مى‌شود، ناگهان چشمش به خانه كعبه مى‌افتد. در اين نخستين ديدار، به حاجى حالتى دست مى‌دهد كه به بيان نمى‌آيد. اين تويى كه من سال‌ها از پس هزاران فرسنگ، رو به تو ايستاده‌ام و خدا را عبادت كرده‌ام؟ ! آيا تو همانى كه براى رسيدن به آن، از خانه و شهر و ديار، دست شسته‌ام و سرما و گرما و خطرهاى سفر را به جان خريدم تا در كنار تو باشم؟ ! اينك پس از عمرى به ياد كعبه بودن و مدت‌ها در راه كعبه گام شمردن، كعبه پيش چشم من است؟ !

حاجى در همان نخستين بار كه به خانه كعبه نظر مى‌افكند، يك دل نه صد دل،

عاشق اين خانه مى‌شود، قلبش از شوق مى‌تپد، چشمانش پر از اشك مى‌شود؛ همچون كودك گمشده‌اى كه پس از ساعت‌ها سرگردانى و نااميدى، به مادر رسيده باشد، بغضش مى‌تركد. ⁽¹⁾بانويى اصفهانى در «سفرنامه منظوم حج» ، لذت نخستين ديدار كعبه را چنين وصف مى‌كند:

ز بعد چار فرسخ، پنجم ماه

نمايان گشت چون مه، كعبۀ الله

به ابطح خيمه‌ها برپا نمودند

به شكر ايزدى لب‌ها گشودند

چو بر مقصود خود آخر رسيدم

چنين روزى به چشم خويش ديدم

به ياد آمد مرا اين بيت نامى

كه باشد گوهر درج نظامى:

چه خوش باشد كه بعد از انتظارى

به اميدى رسد اميدوارى

چنان دولت به من چون شد ميسّر

ز شوق وصل هوشم رفت از سر

نه نطقى تا كنم شكر خداوند

نه عقلى تا شوم خندان و خرسند

نه از بهر طواف كعبه قدرت

نه بر سعى صفا و مروه قدرت

بسان صورت ديوار، خاموش

فتاده بى‌مقال و گشته مدهوش

چو صورت لال بودم تا زمانى

بدين منوال بودم تا زمانى

ز بعدِ ساعتى بازآمدم هوش

ولى گرديده بُد نطقم فراموش

كه تا آخر سخن آمد به يادم

گره را از زبان خود گشادم

نمودم سجده گفتم: يا الها

تويى معبود بى‌همتاى دانا

ز لطف بيكرانت شرمسارم

چگونه شكر اين نعمت گزارم

در توفيق بر رويم گشادى

به من هم مال و هم جان، هر دو دادى

به مقصود و به مطلوبم رساندى

از اين درگاه، نوميدم نراندى

چو كردم لطف، شكر بيكرانش

نهادم رو به‌سوى آستانش

درى كو نام او «باب‌السلام» است

نخستين درگه «بيت‌الحرام» است

چو چشم من به بيت‌الله افتاد

سرشك ديده‌ام بر راه افتاد

ز وصف خانه يزدان چه گويم

كه بالاتر بوَد از آنچه گويم

بِلاتشبيه گويا نوجوانى

به قامت بود چون سروِ روانى

قباى مخملِ مشكين به بر داشت

كمر را بسته از زرين كمر داشت

حجَر در آستانش پاسبان بود

رخ او بوسه‌گاه حاجيان بود

به دل كردم خطاب اى دل كجايى

نظر كن در حريم كبريايى

بگفتا اين به بيدارى است يا خواب

چنين دولت بوَد بسيار ناياب

بگفتم اين به بيدارى است اى دل!

مباش از رحمت يزدان تو غافل

به زير بار صد من جُرم و عصيان

نهادم رو به طوف كوى يزدان

چو كردم هفت شوط قبلۀ جان

سبك شد پشتم از ثقل گناهان.

⁽¹⁾شاعر توانا «احمد مسكين» دراين‌باره چنين سروده است: بحمدالله كه از فضل خداداد

به طوف كعبه گشتم خرّم و شاد

دو چشمم گشت روشن از جمالش

به كام دل رسيدم از وصالش

چه محنت‌ها كه در راهش كشيدم

چه زهر غم كه از بهرش چشيدم

مرا چون آمد آن پيكر در آغوش

ز شادى كردم از غم‌ها فراموش

خداوندا چه‌سان شكرت گزارم

كدامين نعمتت را بر شمارم

به حُسن اعتقاد اندر ره دين

ثَباتى دادى‌ام از روى تمكين

ز دست ظالمانم وارهاندى

به امن‌آباد شهر خود رساندى

حريم كعبه كردى منزل من

برآوردى مرادات دل من

بدادى در حرم، عيش و حضورم

فزودى دم به دم اندر سرودم

طمع دارم كه از روى عنايت

ز بنده وانگيرى اين هدايت

بدارى دايمم ثابت بر اين حال

فزون سازى از آنم عزّ و اقبال

تو از لطفم بدين درگاه خواندى

ز راه مكرمت اين‌جا رساندى

حريم كعبه جاى دلگشايى است

محل حاصل هر دو سرايى است ⁽¹⁾

حكايت عطار نيشابورى در «الهى‌نامه» داستانى مى‌آورد از جوانى كه خرامان و غرق ناز و بى‌خبر از جاذبه كعبه، به‌سوى زيارت خانه خدا شتافت و در نخستين ديدار با كعبه، اتفاق افتاد آنچه بايد مى‌افتاد. و آن داستان به اين قرار است:

روزى شبلى به راه بيابان مى‌رفت. جوانى را ديد همچون شمع مجلس، قامت برافراشته و چند شاخه گل نرگس به دست گرفته و قَصَبى ⁽²⁾بر سر بسته و نعلين به پا كرده و خرامان، با لباس فاخر و با ناز و تكبر، همانند كبكى گام برمى‌داشت كه خود را از گزند باز ايمن بداند.

شبلى از سر مِهر و شفقت نزد او رفت و پرسيد: اى جوان! اين چنين گرم و خرامان، از كجا مى‌آيى و عزم كجا دارى؟ گفت: از بغداد مى‌آيم، صبح‌گاه از آنجا حركت كرده‌ام و اكنون راه دراز و دشوارى براى زيارت خانه خدا در پيش دارم.

شبلى گويد: پنج روز در اين راه بودم و به‌سوى خانه خدا حركت مى‌كردم. وقتى به حرم رسيدم، ديدم يكى مست افتاده و چهره‌اش زرد و ناتوان شده و دل از دست داده است. ديدم همان جوان است كه در بيابان ديده بودم. همچنان كه مرا از دور ديد، آهسته و نالان از پيش كعبه آواز داد: شبلى! مرا مى‌شناسى؟ من همان جوان زيباروى و زيباپوشم. ببين ديدار كعبه با من چه كرده است!

&

مرا با صد هزاران ناز و اعزاز

به پيش خويش خواند و كرد در باز به هر ساعت مرا گنجى دگر داد به هر دم آنچه جستم بيشتر داد دلم خون كرد و آتش در من انداخت ز صحن گلشنم در گلخُن انداخت نه دل مانده، نه دنيا و نه دينم چنين كِامروز مى‌بينى چنينم ⁽¹⁾بارى هركس در اين مكان قدسى پاى نهد، رازها بياموزد. اينجا مهبط ملائك و مشهد عارفان است. آنكه با چشمان باز و دل بيدار، كعبه را زيارت كند، بى‌خويشتن مى‌شود و با ديدنش دل در گرو جمال ديگرى نخواهد نهاد. عبدالرحمان جامى شوق ديدار كعبه را اين‌گونه در دل‌ها برمى‌انگيزاند:

اى ز گلت نازَده سر حُبّ دل

مانده ز حبّ وطنت پا به گِل خيز كه شد پرده‌كش و پرده‌ساز مُطرب عشاق ز راه حجاز يك‌دم ازين پرده سماعى بكن هرچه نه زين پرده، وداعى بكن دين تو را تا شود اركان تمام روى نِه از خانه به ركن و مقام گر نبوَد راحلۀ بادپاى راحله از پاى كَن و در ره آى واله و حيرت‌زده و مُستَهام خنده‌زنان گريه‌كنان مى‌خَرام راه وفا مى‌سپر و مى‌گذر بر خَسَك خُشك چو ريحانِ تر بار به ميعادِ تعبّد رسان رخت به ميقاتِ تجرّد رسان گر نه ز مرگ است فراموشى‌ات بِه كه بوَد كار، كفن‌پوشى‌ات لب بگشا يافتن كام را نعره لبّيك زن احرام را رو به حرم كن كه در آن خوش حريم هست سيه‌پوش نگارى مقيم صحن حرم روضۀ خُلد برين او به چنان صحن، مربع‌نشين قبله خوبانِ عرب روى او سجدۀ شوخانِ عجم سوى او

باد چو در دامنش آويخته

غاليه در جِيب جهان ريخته بر سر گردون زنى از فخر كوس گر رسدت دولت اين دست‌بوس از لب زمزم شنو اين زمزمه كز نم ما زنده‌دلند اين همه شكر خدا گوى كه توفيق داد رو به‌سوى خانه خويشت گشاد ور نه، كه يارد كه به آن ره برَد ور چه شود مرغ، به آن ره پرد ⁽¹⁾

١٧. بازگشت و آمرزش خواهى در كنار كعبه

كعبه بنا گشت كه روى نياز

سوى وى آرند و بدن در نماز هيچ نبى هيچ ولى‌اى نبود كاو رخ ِامّيد بر اين در نسود اى دل از آنجا كه كَرم‌هاى اوست خانه او منزل و مأواى توست بر رخ مقصود فتادت نظر ديدۀ سر شد ز رخش بهره‌ور ديدۀ سر نور ده از روى او طوف نما گِرِد سر كوى او ⁽²⁾كدام مكان، آماده‌تر از كنار كعبه براى مناجات و راز و نياز، و كدام فرصت، بهتر از فرصت بودن با كعبه براى دعا و عرضِ نياز؟ مكانى كه پناهگاه مشتاقان و دردمندان است، و مطافى كه اميد حاجت‌مندان و مسكينان است. بيداردلان در اينجا با چشم اميد و دست نياز حاضر مى‌شوند و عاشقان با دلى دردمند به طواف مى‌پردازند. خدا در اينجا حضور مجسّم و محسوس دارد، و تو گويى خود را به ميان زائرانش رسانده تا در گوش دلشان نجوا كند كه آنچه دلشان مى‌خواهد و آرزو دارند، از خدا بخواهند، و حتى لحظه‌اى اين فرصت طلايى را از كف ندهند. اينجا مكانى است كه پيامبران الهى و امامان معصوم (عليهم السلام) نماز مى‌گزاردند و دست دعا به‌سوى معبود برمى‌داشتند و با محبوب خويش عاشقانه سخن مى‌گفتند. در اينجا قرار است همه با دستانى پر برگردند، و

هيچ‌كس محروم نماند. تنها اندكى توجه و كمى سوز نياز است تا تو در درياى رحمت صاحب اين خانه غرق شوى و فقط چند قطره اشك و اندكى دل‌شكستگى مى‌خواهد، تا تو را نيز در صف پاكان و برگزيدگان قرار دهند. خداوند در اينجا در كنار خانه خود، بى‌بهانه مى‌بخشد. او را بهانۀ «حضور» بس است و اگر اين حضور، با دعا و ناله و اشك و آه در آميزد، مهرورزى‌اش از اندازه بيرون مى‌شود، و با زائر بيت خويش، آن مى‌كند كه خود سزاوارش است، نه آن دهد كه بنده لايق اوست.

حكايت

به پيش كعبه ابراهيمِ اَدهم

به حق مى‌گفت كاى داراى عالَم مرا معصوم دار و بى‌گنه دار گناهى كان رَوَد، زانم نگه‌دار يكى هاتف خطابش كرد آن‌گاه كه اين عصمت كه مى‌خواهى تو در راه همى بوده‌ست از من خلق را خواست اگر كار تو و ايشان كنم راست كه تا جمله، به هم، معصوم مانند همه از رحمتم محروم مانند هزاران بحر رحمت بى‌قياس است و ليكن بنده را بيم و هراس است نمى‌دانم كه تا حرمان من چيست طريق عقلِ سرگردان من چيست ندارم از جهان جز نيم جان، من نكردم سود و بودم بر زيان، من چو من از عمر، بهبودى نديدم زيان ديدم بسى، سودى نديدم به مردن راضى‌ام زين زندگانى اگر بازم رهانى، مى‌توانى ز سر تا پاى من جاى نظر نيست كه بر وى هر زمان زخمى دگر نيست ⁽¹⁾حكايت درويشى را ديدم سر بر آستان كعبه همى ماليد و مى‌گفت: يا غفور! يا رحيم! تو

دانى كه از «ظَلومِ جهول» چه آيد!

عذر تقصير خدمت آوردم

كه ندارم به طاعت استظهار

عاصيان از گناه توبه كنند

عارفان از عبادت استغفار

عابدان جزاى طاعت خواهند و بازرگانان بهاى بضاعت. من بنده، اميد آورده‌ام نه طاعت؛ و به دريوزه ⁽¹⁾آمده‌ام نه به تجارت: اِصْنَعْ بى ما أَنْتَ أَهلُهُ. ⁽²⁾بر در كعبه سائلى ديدم

كه همى‌گفت و مى‌گرستى خوش

مى‌نگويم كه طاعتم بپذير

قلم عفو بر گناهم كش

حكايت عارفى را ديدند كه حلقۀ درِ كعبه را گرفته بود و مى‌گفت: بندۀ تو بر درگاه تو ايستاده است. روزگارش بگذشته، گناهانش مانده، شهواتش بگسسته و آثار آن مانده است. از او خشنود شو يا عفوش كن؛ چه، گاه شود كه سرورى بى‌آنكه از برده‌اش راضى باشد، او را عفو مى‌كند. ⁽³⁾

حكايت

جوانى اهل دل را ديدند پرده كعبه را گرفته، گريه مى‌كرد و مى‌گفت:

اِلهي لَيسَ لَكَ شَرِيكٌ فَيُؤتى وَ لا وَزِيرٌ فَيُرْشى وَلا حاجِبٌ فَيُنادى، إنْ اَطَعْتُكَ فَلَكَ الحَمدُ وَالفَضلُ وَ إِنْ عَصَيتُكَ فَلَكَ الْحُجَّةُ على وَ قَطَعَ حُجَّتِي إِغْفِرْلي.

پروردگارا! شريكى براى تو نيست كه خواسته شود و براى تو وزيرى نيست كه رشوه داده شود و دربانى نيست كه صدا كرده شود. اگر توفيق اطاعت

دادى، پس تو را حمد و ستايش مى‌گويم و اگر گناهى مرتكب شدم، تو بر من حجت دارى؛ خدايا مرا ببخش! ⁽¹⁾

بود از آن اعرابى‌اى شوريده رنگ

كرد روزى حلقۀ كعبه به چنگ

گفت: يارب بندۀ تو برهنه‌ست

و اى عجب برهنگى‌ام نه يك تنه‌ست

كودكانم نيز عريان آمدند

لاجرم پيوسته گريان آمدند

من ز مردم شرم مى‌دارم بسى

تو نمى‌دارى، چه گويم با كسى

چند دارى برهنه آخر مرا

جامه‌اى ده اين زمان، فاخر مرا

مردمان چون آن سخن كردند گوش

برزدندش بانگ، كِاى جاهل خموش

از طواف، آن قوم چون گشتند باز

مرد اَعرابى همى آمد به ناز

از قَصَب ⁽²⁾دستار و از خَز جامه داشت

گوئيا ملك جهان را نامه داشت

باز پرسيدند ازو كاى بى‌نوا

اين كه دادت گفت: اين كه دْهد خدا

چون من آن گفتم مرا اين داد او

جوين فروبسته دَرَم بگشاد او

آنچه گفتم، بود آن ساعت روا

زآنكه بِه دانم من او را از شما

⁽³⁾حكايت «ابوعمرو واسطى» ، از راه دريا به مكه مى‌رفت. ناگاه كشتى شكست و مالش تمامى به دريا ريخته شد. با زنش بر تخته‌پاره‌اى نشستند و خود را به جزيره‌اى رسانيدند و در بيابان بى‌آب و نان، جاى گرفتند. از قضا در آن وقت، وضع حمل همسرش در رسيد و تشنه گرديد. ابوعمرو سر به‌سوى آسمان بلند كرد و از خداوند، يارى خواست. خداوند بر او گشايشى آورد، ابوعمرو، نجات يافت و به سفر حج ادامه داد. ابوعمرو گويد:

چون به مكۀ معظم رسيدم، در طواف، مرد نابينايى را ديدم كه به درد دل مى‌ناليد و مى‌گفت: الهى! خطا كردم و عصيان ورزيدم، اكنون با توبه كنار خانه‌ات آمدم، مرا ببخش و به كَرم خود بيامرز كه پيروى نفس كردم.

از حال او جويا شدم، گفت: پيش از اين، كار من دزدى بود و زندگى، از راهزنى به سر مى‌كردم. روزى در صحرا مردى را ديدم كه لباس كتانى پوشيده و در دست، خاتم عقيق و فيروزه داشت. قصد او كردم. مرا گفت: به راه خود برو و نزديك ميا كه كارى از پيش نخواهى برد، اهميتى ندادم و او چندين بار حرفش را تكرار كرد. وقتى خواستم نزديكش شوم با دستانش به چشم من اشاره كرد و نورى ساطع گرديد و نابينا شدم. اكنون در اين مكان مقدس آمدم تا هم از گذشته‌هاى سياه خويش توبه كنم و هم از خدا بخواهم كه بينايى مرا به من برگرداند. ⁽¹⁾

حكايت

«مالك بن دينار» گويد: سفر حج كردم. جماعتى را در عرفات ديدم. با خود گفتم: كاش مى‌دانستم حج كدام يك از اينها قبول است تا او را تهنيت گويم و حج كدام رد است تا او را تعزيت دهم. در خواب ديدم: گوينده‌اى مى‌گويد: خداوند همه اين جماعت را به بركت كعبه به نعمت مغفرت معزّز فرموده، مگر «محمد بن هارون بلخى» را كه حج او مردود است. زمانى كه صبح شد، نزد اهالى خراسان آمدم و از ايشان احوال محمد بن هارون بلخى را پرسيدم. گفتند: او مردى عابد و زاهد است. او را در خرابه‌هاى مكه بايد پيدا كنى. بعد از جست‌وجوى بسيار، او را در خرابه‌اى يافتم؛ دست در گردن بسته و زنجير بر پاهايش بود و در حال نماز بود. چون مرا ديد، پرسيد: كيستى؟ گفتم: مالك بن دينار. گفت: خواب ديده‌اى؟ گفتم: آرى. گفت: هر سال مردى صالح مثل تو درباره من خواب مى‌بيند. گفتم: سبب چيست؟ گفت: شراب مى‌خوردم،

مادرم مانع مى‌شد، روزى با حالت مستى او را آزردم و. . . پس از آنكه از مستى به در آمدم، زنم مرا خبر كرد كه كارى بسيار زشت از تو رفته است. به شدت پشيمان شده بودم، يك دست خود را بريدم و پايم را به زنجير بستم و هر سال، به حج مى‌آيم و كنار خانه خدا به دعا و توبه مى‌نشينم و مى‌گويم: «اى برطرف‌كننده همّ و غمّ! مرا از اين همّ و غمّ نجات ده! و دل مادرم را به رحم آور تا از من درگذرد. اين‌قدر بدان‌كه پس از آن، از همه كارهاى زشت دست برداشتم و ٢۶ غلام و كنيز را آزاد كردم و اكنون به اين حال هستم كه مى‌بينى. مالك گويد: گفتم: اى مرد! نزديك بود با اين عملت تمام روى زمين را بسوزانى. مالك گويد: همان شب حضرت رسول (ص) را در خواب ديدم، فرمود: اى مالك! مردم را از رحمت خداى تعالى محروم نگردان! دانسته باش كه خداى‌تعالى به حال محمد بن هارون بلخى توجه فرمود و دعاى او را در كنار خانه خدا برآورد و از گناهانش در گذشت. او را خبر كن كه خداوند دل مادرش را به وى مايل مى‌كند و به رحم مى‌آورد تا اينكه مادرش او را حلال مى‌كند و مادر و فرزند، هر دو در بهشت مى‌شوند. مالك گويد: آمدم و خواب را براى او گفتم. همين‌كه اين مژده را شنيد، روح از بدنش جدا شد. او را غسل دادم و كفن كردم. سپس بر وى نماز خواندم و دفنش نمودم. ⁽¹⁾

١٨. قبله‌اى فراتر از كعبه

هركس در اين جهان، قبله‌اى براى خود برگزيده است؛ قبله برخى پول است ⁽²⁾بعضى، مقام و شهرت؛ برخى شهوت و شكم. عده‌اى نيز كعبه را قبله خود كرده‌اند. اما اندكى از آدميان، خداى كعبه را قبله خود ساخته‌اند. آنان سير روح خويش را در حدّ كعبه متوقف نساخته‌اند و روح بى‌نهايت‌طلب خويش را به خداى جاودان، راه نموده‌اند.

كعبۀ جبريل و جان‌ها، سدره‌اى

قبله عبدالبطون ⁽¹⁾شد سفره‌اى

قبله عارف بوَد نور وصال

قبله عقلِ مُفَلسف، ⁽²⁾شد خيال

قبله زاهد بوَد يزدانِ بِِرّ ⁽³⁾

قبله مُطمِع ⁽⁴⁾بوَد هميان زر

قبله معنى‌وران، صبر و درنگ

قبله صورت‌پرستان، نقش سنگ

قبله باطن‌نشينان ذوالمنن

قبله ظاهرپرستان روى زن

⁽⁵⁾

١٩. حجر الاسود

اشاره

١٩. حجر الاسود ⁽⁶⁾

باز شكن دامن شبرنگ او

ديدۀ جان، سرمه‌كِش از سنگ او

سنگ سياهش كه از آن كوته است

دست تمنّاش يمين‌الله است

چون تو از آن سنگ شوى بوسه‌چين

بوسه‌زنِ دستِ كه باشى، ببين

بر سر گردون زنى از فخر كوس

گر رسدت دولت اين دست‌بوس

⁽⁷⁾

الف) اهميت

كعبه معظم، چهار ركن دارد كه ترتيب آنها برحسب طواف چنين است: حجرالاسود، عراقى، شامى، يمانى.

امام صادق (ع) فرمود: «حجرالاسود، تكيه‌گاه [حضرت] مهدى [(عج)] به هنگام بيعت مردم با آن امام، در آغازِ قيامِ جهانى عدالت‌گسترِ آن حضرت است» . ⁽⁸⁾

&

ب) فرود آمدن از بهشت

«براساس برخى روايات، حجرالاسود از بهشت آمده و در آغاز رنگ آن سفيد بوده و به تدريج بر اثر استلام گنهكاران سياه شده و به حالت كنونى درآمده است. ⁽¹⁾در برخى تفاسير، اين‌گونه روايات، اسرائيليات، ضعيف السند، مخالف با قرآن و عقل، و معارض با يكديگر و در نتيجه، مردود پنداشته شده است و حتى بر فرض صحت سند و اعتبار اخبار، قابل اعتماد دانسته نشده است و گفته شده: نزول سنگ از آسمان يا بهشت، معنا ندارد.

استاد علامه طباطبايى (رحمة الله) اين‌گونه برخورد با روايات را متأثر از تعصبات برخى مذاهب كه اين‌گونه حقايق را نفى مى‌كنند و يا ناشى از مرعوب‌شدن در مقابل علوم طبيعى و پيشرفت آن - كه در هر پديده‌اى در پى يافتن توجيه و تعليل مادى است - دانسته، مطالب سودمندى در پاسخ و نقد آن بيان فرموده است. نكات مستفاد از آن مباحث و آنچه در اين‌باره بايد بدان توجه داشت، عبارت است از:

يك - در اثبات مسائل اعتقادى و معارف دينى، يا بايد برهان عقلى قاطع اقامه شود، يا نصى از قرآن كريم بر آن دلالت كند يا خبر متواتر يا خبر واحد محفوف و توأم با قرينه علم‌آور، در ميان باشد؛ زيرا در اين‌گونه معارف، ظن و گمان حجت نيست. اعتقاد، امرى قلبى است كه حتى با وجود خبر واحد معتبر درباره آن، شك و ترديد از دل انسان رخت برنمى‌بندد. البته در فروع فقهى مى‌توان به خبر واحدى كه سندش معتبر و دلالتش تمام است، استناد كرد و بر طبق آن فتوا داد. غرض آنكه گرچه در ميان احاديث مزبور، روايات صحيح و معتبر السند وجود دارد و ادعاى ضعف تمامى آنها دليل ندارد، ليكن در مسائل اعتقادى و معارف دينى، مى‌توان به آنها استناد كرد. البته نفى آن روايات نيز صحيح نيست.

دو - تعارض ميان اخبار آحاد، امرى معهود است كه در بيشتر موارد مى‌توان آن را با جمع دلالى، برطرف كرد؛ همان گونه كه در فروع فقهى مرسوم است.

سه - ادعاى مخالفت با عقل يا قرآن يا سنت قطعى، بدون دليل و واهى است.

چهار - مؤيد رواياتى كه مورد اشكال قرار گرفته، آياتى است كه در آنها اِنزال نعمت‌هاى الهى از خزاين غيب مورد تصريح قرار گرفته است؛ همچون:

(وَ إِنْ مِنْ شَيءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ) (حجر: ٢١)

[و هيچ چيز نيست مگر آنكه خزائن آن نزد ماست، ولى ما جز به اندازۀ معينى، آن را نازل نمى‌كنيم].

(خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيةَ أَزْواجٍ) (زمر: ۶)

[او (همه) شما را از يك انسان آفريد و همسرش را از جنس او خلق كرد و براى شما هشت زوج از چهارپايان فرستاد].

(وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) ؛ [«و آهن را نازل كرديم كه در آن نيرويي شديد است» .] (حديد: ٢۵)

كلمه «انزال» ، به معناى خلقت و آفرينش نيست، بلكه به معناى فروفرستادن است. برپايه آيات يادشده، همه موجودات، مخزن و ريشه‌اى نزد خداى سبحان دارند و از عالم بالا تنزل يافته و به صورت اجسام خارجى، براى انسان‌ها قابل استفاده شده است. از آنجا كه درجات خزاين الهى متفاوت است، حرمت و كرامت موجودات تنزل‌يافته از آنها نيز يكسان نخواهد بود؛ چنان‌كه حجرالاسود را امتيازى ويژه است.

پس، اگر در روايتى نقل شد كه حجرالاسود، سنگى است فرودآمده از بهشت و داراى احترام ويژه‌اى است، موافق با اصول كلى قرآنى است نه مخالف آن. بنابراين، مجرّد استبعاد علمى، ارزشى ندارد؛ زيرا در علوم طبيعى، سير افقى موجودات و پيشينه

و حال و آينده آنها مورد بحث قرار مى‌گيرد، اما سير عمودى اشيا و موجودات و بحث از علت فاعلى و غايى آنها، از حوزه علوم طبيعى بيرون است» . ⁽¹⁾

حكايت

«عمر بن خطاب» بوسه بر حجرالاسود را بى‌تأثير مى‌دانست و مى‌گفت: تو سنگى هستى كه نه زيانى دارى و نه سودى. اگر نبود كه ديدم رسول خدا (ص) بر تو بوسه زد، تو را نمى‌بوسيدم.

در اين هنگام حضرت على (ع) كه آنجا حاضر بود، فرمود: «

مَهْلاً! بَلْ هُوَ يَضُرُّ وَ يَنْفَعُ » ⁽²⁾«آهسته! [چنين نيست كه تو مى‌گويى] بلكه او هم مى‌تواند زيان برساند و هم نفع بخشد» .

ج) واسطه بيعت با خدا

«و در لمس حجرالاسود، بيعت با خدا بنديد كه با دشمنان او و دشمنان رسولانش و دشمنان صالحان و آزادگان، دشمن باشيد و به اطاعت و بندگى آنان، هر كه باشد و هر جا باشد، سر ننهيد و خوف و زبونى را از دل بزداييد كه دشمنان خدا و در رأس آنان، شيطان بزرگ، زبونند، هرچند در ابزار آدمكشى و سركوبى و جنايتشان برترى داشته باشند» . ⁽³⁾

حجرالاسود، دست خدا بر زمين است؛ و مسح آن، به منزله بيعت با خداوند. حضرت رسول (ص) فرمود: «اَلحَجَرُ يمينُ اللهِ فِى الاَرْضِ يُصافِحُ بِهِ عِبادَه» ⁽⁴⁾«حجرالاسود دست خدا در زمين است كه با آن با بندگانش دست مى‌دهد» .

همچنين فرمود:

اَلحَجَرُ يمينُ اللهِ فِي الاَرْضِ، فَمَنْ مَسَحَ يدَهُ عَلَى الحَجَرفَقَدْ بايعَ اللهَ اَنْ لايَعْصِيَهُ. ⁽¹⁾

حجرالاسود دست خدا در زمين است. هركس دست خود را بر آن بكشد، با خدا بيعت كرده است كه معصيت خدا را انجام ندهد.

از امام باقر (ع) روايت شده است: «

الحَجَرُ كَالْميثاقِ وَاسْتِلامُهُ كَالبَيعَةِ » ⁽²⁾«حجرالاسود مانند پيمان است و دست كشيدن بر آن مثل بيعت است» .

«حجرالاسود را پيامبر (ص) دست خداوند در زمين براى ميثاق و مصافحه ناميده است. به اين ترتيب، حجرالاسود وسيله مصافحه انسان و بيعت او با حضرت حق مى‌باشد. فراتر از آن اينكه مطابق سخن اميرالمؤمنين على (ع) ، اين سنگ، به مثابه انسانى با حواس بشرى تلقى مى‌گردد. در مورد بيعت و مفهوم آن، قابل ذكر است كه نكته بسيار مهم، در توضيح بيعت و مفهوم رايج آن در گذشته، آن است كه «چون دستت به بيعت در دست كسى قرار مى‌گرفت، از بيعت‌هاى پيشين آزاد مى‌شد» . طواف بيت كه با بيعت با خداوند آغاز مى‌شود، اگر آگاهانه باشد مقدمۀ تحولى بزرگ در زندگى انسان خواهد شد؛ چرا كه موجى از انسان‌ها، امت اسلامى، در اثر بيعت با خدا از طريق حجرالاسود، از ساير پيمان‌ها و به خصوص از پيمان‌هايى كه با شيطان بسته‌اند، از پيمان‌هايى با دنيا كه به آنها تحميل شده است و از پيمان‌هايى كه با سران زور و زر بسته، آزاد مى‌شوند. با حق پيمان مى‌بندند و آزاد و رها مى‌گردند، به عبوديت حق مى‌رسند كه هم پاسخگويى به هدف خلقت است و هم اوج آزادى.

روزگارى آدميان براى بقا و براى آسوده زيستن و براى آسودگى از تجاوز ديگران و

در امان بودن از گزند آنان، خود را در حمايت قبيله‌اى و بزرگى قرار مى‌دادند. امروزه، گمان عده‌اى بر اين است كه اين رسوم منسوخ شده است، اما اندكى دقت در اوضاع جوامع و جهان، نشان مى‌دهد كه اين رسم و رسوم نه تنها منسوخ نشده كه به اشكال ديگر ظاهر شده و گسترش و شدت يافته است. اينك آدم‌ها نيستند كه با حمايت ديگران مى‌زيند كه فراتر از آن، كشورها و جوامع، خود را تحت‌الحمايه قدرت‌ها قرار مى‌دهند؛ آن هم با ميل و نه با حفظ عزت و كرامت انسان، كه به زور و با تحقير و استثمار. اما در اينجا انسان‌ها با بيعت با حضرت حق و با استلام حجرالاسود، خود را در كنف حمايت او قرار مى‌دهند: ( حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ) ؛ [«خدا ما را بس است و او بهترين حامى ما است» . ⁽¹⁾(آل‌عمران:١٧٣)].

حكايت

«بُكَير ِبن اعين» مى‌گويد:

از امام صادق (ع) درباره حجرالاسود پرسيدم، فرمود: «حجرالاسود، فرشته‌اى از فرشتگان عظيم خدا بود. وقتى خدا از ملائكه پيمان گرفت، اولين فرشته‌اى بود كه ايمان آورد و اقرار كرد و لذا خدا او را «امين» تمام خلقش گردانيد و پيمانى را كه از ديگر مخلوقات گرفت، نزد او به «امانت» سپرد و بندگان را موظف فرمود كه همه ساله نزد او حاضر شوند و نسبت به ميثاق و پيمانى كه خدا از آنان گرفته است اقرار مجدّد كنند و تجديد عهد بنمايند. سپس خدا آن فرشته را در بهشت، انيس آدم (ع) قرار داد تا او را پيوسته متذكر ميثاق ساخته و به اقرار مجدّد وادارد. تا آنكه حادثه «ترك اولى» براى آدم (ع) پيش آمد و از بهشت اخراج شد و در زمين، حيران و سرگردان و بى‌مونس بود.

آن‌گاه كه توبه‌اش پذيرفته شد، خدا آن فرشته را كه انيس آدم (ع) در بهشت بود به صورت «دُرّى سفيد» بر آن حضرت فرود آورد. آدم (ع) از ديدن او

خوشحال شد، اما او را بيش از آنكه گوهر سفيدى است، به عنوان ديگرى نمى‌شناخت. پس، به امر خدا به صورت اوليه‌اش برگشت و خود را به آدم (ع) معرفى كرد و او را به ياد ميثاق معهود افكند. آدم (ع) بعد از اينكه او را شناخت، گريه‌كنان به‌سوى او رفت و او را بوسيد و تجديد عهد كرد. بار دگر خدا او را به صورت درّى سفيد و جوهرى درخشان متحوّل ساخت و از اين پس، آدم (ع) او را - تعظيماً - بر دوش خود حمل مى‌كرد و با او اُنس مى‌گرفت و هر سال نزد آن گوهر آسمانى اقرار به پيمان معهود مى‌كرد و آن را مى‌بوسيد تا وقتى كه «كعبه» بنا شد. به امر خدا، آن «درّه بيضاء» در همان مكان كه اكنون هست [ركن شرقى كعبه] نصب شد؛ زيرا محلى كه خدا از اولاد آدم (ع) پيمان گرفت، همين محل بود و در همين مكان بود كه ميثاق متّخذ از آدميان به آن فرشته و امين خدا سپرده شد و از همين ركن است كه جبرئيل، بر حضرت قائم (عج) فرود مى‌آيد و با آن حضرت بيعت مى‌كند و همين مقام است كه قائم (عج) هنگام ظهور به آن تكيه مى‌دهد و سخن مى‌گويد» . ⁽¹⁾

فصل ششم: طواف

اشاره

كعبه جان‌ها تويى، گِرد تو آرم طواف

جغد نى‌ام، بر خراب، هيچ ندارم طواف

پيشه ندارم جزين، كار ندارم جزين

چون فلكم، روز و شب، پيشه و كارم طواف

بهتر ازين يار كيست خوش‌تر ازين كار چيست

پيش بت من سجود، گرد نگارم طواف

رَخت كشيدم به حج، تا كنم آنجا قرار

برد عرب رخت من، برد قرارم طواف

تشنه چه بيند به خواب چشمه و حوض و سبو

تشنه وصل توأم، كى بگزارم طواف

چون كه برآرم سجود، باز رهم از وجود

كعبه شفيعم شود، چون كه گزارم طواف

حاجى عاقل طواف، چند كند هفت هفت

حاجى ديوانه‌ام، من نشمارم طواف

گفتم گُل را كه خار، كيست، ز پيشش بران

گفت بسى كرد او، گِرد عِذارم ⁽¹⁾طواف

گفت به آتش هوا دود نه در خورد توست

گفت بهل تا كند، گرد شرارم طواف

عشق مرا مى‌ستود، كو همه شب همچو ماه

بر سر و رو مى‌كند، گرد غبارم طواف

همچو فلك مى‌كند، بر سر خاكم سجود

همچو قدح مى‌كند، گرد خمارم طواف

خواجه عجب نيست اينك، من بدوَم پيش صيد

طُرفه كه برگرد من، كرد شكارم طواف

هست اثرهاى يار، در دَمن ⁽²⁾اين ديار

ورنه نبودى بر اين، تيره ديارم طواف

عاشق مات وى‌ام، تا ببرد رخت من

ورنه نبودى چنين، گِرد قمارم طواف

بس كن و چون ماهيان، باش خموش اندر آب

تا نه چو تابه شود، بر سر نارم طواف ⁽¹⁾

با حضور در كنار كعبه، مناسك آغاز مى‌شود؛ هنگام اتصال قطره به دريا، زمان پيوستن مسلمان به درياى امت اسلام. اولين گام مناسك حج، طواف است. طواف، يعنى هفت بار از راست به چپ، دور كعبه چرخيدن. طواف، نمادى است از آنچه حول عرش الهى و بيت‌المعمور مى‌گذرد؛ جلوه‌اى است از «انّا لِلّه» و «اِنّا اِليه» ؛ خلاصه‌اى است از تاريخ بشريت. چه چيزى را طواف مى‌كنى؟ كعبه را؟ حجرالاسود را كه دست خداست در زمين براى بيعت آدميان؟ قبر هاجر (س) و اسماعيل (ع) را؟ مولد على (ع) را؟ خانه خدا را؟ نماد و جلوه عرش الهى در زمين را؟ كدام را؟ همه را و هيچ‌كدام را. همه را چون همگى درون مطاف‌اند؛ هيچ‌كدام را چون جملگى نشانه‌اند. جسمت گِرد نشانه‌ها مى‌گردد و جانت عروج كرده و با كرّوبيان به طواف عرش مشغول است. مراقب باش، طواف عرش و عظمت آن، خانه و زيبايى‌اش، تو را از صاحب‌خانه غافل نكند.

گر شبى در خانۀ جانانه مهمانت كنند

گول نعمت را مخور، مشغول صاحب‌خانه باش ⁽²⁾اينجا هرچه بخواهى، همانت مى‌دهند؛ همچون بهشت، اگر شير و عسل و ميوه و سايه و تخت بخواهى مى‌دهندت و اگر «سلام» و «رفاقت» و «منّت» و «بهشت‌آفرين» بخواهى، عطايت مى‌كنند. ⁽³⁾

١. چو يار ناز نمايد شما نياز كنيد

گر يار را غنى ز نياز آفريده‌اند

ما را نيازمند به ناز آفريده‌اند

&

قدّ تو را ز جلوۀ ناز آفريده‌اند

روى مرا ز خاك نياز آفريده‌اند

خورشيدطلعتان، دل عشاق را چو ماه

صد ره به هم شكسته و باز آفريده‌اند

«صائب» ز دل‌شكستگى خود غمين مباش

كان زلف را شكسته‌نواز آفريده‌اند

⁽¹⁾كعبه، نماد «معشوقى» خداست و طواف، نماد «عاشقى» بنده. كعبه در «ناز» است و حاجى در «نياز» . نيازمند بر بى‌نياز مى‌گردد و اين‌چنين، نيازش را عرضه مى‌دارد. اينجاست كه هركس بر جايگاهى كه برازنده اوست مى‌نشيند؛ خداوند در مقام ناز، چرا كه بى‌نياز از همه هستى و داراى همه خوبى‌ها و كمال است و بنده در مقام نياز، چرا كه نيازمند پروردگار است و آنچه دارد، از اوست. به تعبير امام خمينى (رحمة الله) : اولياى الهى، عارفند به عظمت حق‌تعالى؛ و نسبت ميان «ممكن‌الوجود» و «واجب الوجود» را مى‌دانند. آنها مى‌دانند كه اگر تمام عمرِ دنيا را به عبادت و طاعت و تحميد و تسبيح بگذرانند، شكر نعمت حق نكرده‌اند، تا چه رسد به آنكه حق ثناى ذات و صفات را به جا آورده باشند. آنها مى‌دانند كه هيچ موجودى چيزى ندارد. حيات و قدرت و علم و قوت و ساير كمالات، ظلّ كمال اوست و ممكن‌الوجود، فقير، بلكه فقر محض است. او از خود چه كمالى دارد تا كمال‌فروشى كند؟ چه قدرتى دارد تا عمل‌فروشى كند؟ اولياى الهى از روى شهود و عيان، نقص و عجز و نياز خود و كمال پروردگار را مشاهده كرده‌اند. ⁽²⁾ احمد غزالى مى‌نويسد:

هرچه عزّ و جبّارى و استغنا و كبرياست، صفات معشوق آمد و هرچه مذلّت و ضعف و خوارى و اِفتقار و نياز و بيچارگى بوَد، نصيب عاشق آمد. معشوق، خود به همه حال، معشوق است، پس استغنا صفت اوست و عاشق به همه حالى عاشق است و افتقار، هميشه صفت او. عاشق را هميشه معشوق

دريابد، لاجرم افتقار، صفت او بوَد و معشوق را هيچ‌چيز در نيابد، كه خود را دارد، لاجرم، استغنا، صفت او بود. ⁽¹⁾

حكايت

«بايزيد بسطامى» گفت: شبى به خواب ديدم كه قيامت برپا شده است و مرا حاضر كرده‌اند. حق‌تعالى گفت: اى بايزيد! چه آورده‌اى در اين روز؟ گفتم: بار خدايا! هفتاد حج و عمره. گفت: خزينه من پر از حج و عمره است. گفتم: هفتاد مرتبه جهاد. گفت: خزينه من پر از جهاد است. گفتم: خدايا! هفتاد هزار ختم قرآن. گفت: خزينه من پر است از اين. گفتم: نمازها به جماعت. گفت: خزانه من پر است. گفتم: الهى! به فقر و فاقه آمده‌ام و اميد عفو و رحمت و كرَم دارم. گفت: اكنون راستى مى‌گويى، در خزينه ما جز رحمت نيست و ما فقر و فاقه خريداريم. در بهشت رو و در رحمت من درآى. ⁽²⁾

حكايت

آورده‌اند كه «ابراهيم اَدْهم» در طواف‌گاه، يكى را ديد از توانگران مشهور كه بر اسبى نشسته و طواف مى‌كند و مى‌پندارد كه در مقام ناز است. ابراهيم ادهم را آن حالت وى بسى ناپسند آمد. چون حاجيان از مكه بازگشتند، آن مرد از قافله در بيابان جدا ماند. اشرار و عربان، اسب او بستدند و او را بيچاره و برهنه رها كردند. پياده در باديه مى‌رفت. ابراهيم ادهم به وى رسيد، او را بدان حال ديد، گفت: هر كه بى‌ادبى كند و در جايى چنان، كه همه در مقام نيازند و پياده روند، او سوار باشد، او را در بيابان، پياده بايد رفت. ⁽³⁾

حكايت

عارفى به حضور صاحب‌منصبى رسيد. از او پرسيدند: چه آورده‌اى؟ گفت: از كسى كه به حضور بزرگى بار يافته است، سؤال نمى‌كنند چه آوردى، بلكه مى‌پرسند چه مى‌خواهى؟ زيرا اگر چيزى داشت كه بدين‌جا نمى‌آمد. احدى با دست پُر به درگاه خداوند نمى‌رود؛ چراكه همه در مقام نياز هستند. ازاين‌رو در زيارت بيت‌الله الحرام كه ضيافت و مهماندارى خداست، از كسى نمى‌پرسند چه آورده‌اى؟ بلكه به همه مى‌گويند چه مى‌خواهيد؟ و اگر هم بگويند چه آوردى؟ مقصود آن است كه ظرف نياز تو چقدر است و چه اندازه حاجت دارى تا مطابق همان نياز، عطا دريافت كنى. ⁽¹⁾

حكايت

«افلح» ، آزاد شدۀ امام باقر (ع) مى‌گويد كه در سفر حج، شرف همراهى حضرتش را داشتم. وقتى وارد مسجدالحرام شد و چشمش به كعبه افتاد، گريه بر او غلبه كرد و صداى گريه‌اش بلند شد. گفتم: پدر و مادرم به قربانت، مردم متوجه شما هستند. اگر مى‌شود اندكى صداى خود را آرام‌تر سازيد.

فرمود: «اى افلح! اينجا خانه خداست چرا گريان نباشم؟ شايد نظر رحمتى به‌سويم بيفكند كه موجب رستگارى فرداى قيامتم شود» . پس طواف كرد و نماز طواف در نزد مقام به جا آورد و آن‌گاه سر به سجده نهاد. وقتى سر از سجده برداشت، ديدم محل سجده از اشك ديده‌اش تر شده است. ⁽²⁾

حكايت

آن يكى اعرابى‌اى از عشق مست

حلقۀ كعبه درآورده به دست

زار مى‌گفت اى خداى ذوالْعُلُو

كردم آنِ خويش من، آنِ تو كو

گر به حج فرمودى‌ام، حج كرده شد

آنچه فرمودى به جاى آورده شد

ور مرا در عَرْفه بايد ايستاد

ايستادم، دادم از احرام داد

سعى آوردم، به قربان آمدم

رَمى را حالى به فرمان آمدم

ور طواف و عمره گويى، شد تمام

خود دگر از من چه آيد والسلام

از درِ خود بى‌نصيبم مى‌مدار

آنِ من بگذشت، آنِ خود بيار

⁽¹⁾

٢. از قبله تا توحيد

«گردش به دور خانه خدا، نشان‌دهنده اين است كه به غير خدا گرد ديگرى نگرديد» . ⁽²⁾

خداوند «غيور» است، پس نمى‌پسندد كه عاشقِ او، جز او معشوق ديگرى اختيار كند. او عاشقى مى‌خواهد كه تنها بر يك قبله باشد و هرگز روا نمى‌دارد كه آن كه او را قبله خويش كرد قبلۀ دومى هم برگزيند.

با دو قبله در ره توحيد نتوان رفت راست

يا رضاى دوست بايد يا هواى خويشتن ⁽³⁾

عبدالرحمان جامى مى‌نويسد: «حضرتِ بى‌چون كه تو را نعمت هستى داده است، در درون تو جز يك دل ننهاده است، تا در محبت او يك‌روى باشى و يك‌دل و از غير او روى برگردانى و به او روى آورى و تنها او قبله تو باشد، نه آنكه دل را به صد پاره كنى و هر پاره‌اى را در پى مقصدى آواره» . ⁽⁴⁾حكايت

عارف بزرگ، روزبهان بَقْلى شيرازى، با لباس شيوخ و خرقه‌پوش، به زيارت كعبه

مكرّم آمد. در حال گردش در بازار، از حكمت الهى، به كنيزكى زيبا برخورد. در حال، به عشق آن كنيزك دچار شد و ذكر و فكر آن زن زيبا در قلبش جاى گرفت. پس در كعبه مكرّم از عزيزان و اولياى الهى نيز كسى بود. روزبهان به مجلس او آمد و او را گفت: اى مقتدا و مرشد اهل شريعت و طريقت، اين خرقه و كسوت من در حضور تو امانت بماند كه اين كسوتِ رجال و اصحاب كمال است. اينك در من حالى پيدا آمده كه شايسته اين لباس نيست، بلكه مناسب اهل هوى و اصحاب شهوت است. پس اكنون با حال كنونى من، پوشيدن لباس اهل شهوت مناسب‌تر و بهتر است؛ تا بدين‌گونه، در زمره اهل نفاق و ريا نشوم و در لباس صلح، با هواى اهل نفاق و با خُلق آنان خو نگيرم كه تنها يك قبله را بايد برگزيد و به‌سوى يك قبله تعظيم نمود. لباس را پيش آن عزيز گذاشت و رفت و چند روزى به درگاه حضرت حق تضرع كرد. حق‌تعالى آن هوى و هوس را از قلب شيخ به كلى بيرون كرد و شيخ، مرتبه و صفاى اول بازيافت. آن‌گاه پيش آن عزيز آمد و گفت: اكنون من در خور اين خرقه اهل كمال شدم، امانتم را به من بازگردان. آن عزيز خرقه روزبهان را به او باز پس داد. ⁽¹⁾عبدالرحمان جامى اين حكايت را چنين به نظم درآورده است:

كعبه‌روى از سر وجد عظيم

در صف پيران حرم شد مقيم

مرغ دلِ او چو زدى پرّ و بال

رستى از اين دامگهِ پُر وَبال

وجد الهيش رهاندى ز خويش

جذب حقش باز ستادى ز خويش

آمدى، از هستى خود گشته صاف

رقص‌كنان گِرد حرم در طواف

روزى از آنجا كه قضا ره زدش

زخم بلا بر دل آگه زدش

مُطربه‌اى رونق كارش ببرد

وز دل و جان، صبر و قرارش ببرد

ذوق مى و عشوه و نازش چشيد

دل ز حقيقت به مجازش كشيد

بود همان حالت وجدش به جاى

ليك از آن شاهد دستانسراى

خرقه به پيران حرم داد و گفت

سرّ خود از خلق چه دارم نهفت

در دل من و جد الهى نماند

جنبش من جز به ملاهى نماند

ز آتش اغيار درونم به جوش

خرقۀ اصحاب، چه دارم به دوش

خوش نبود بتكده دل زان نگار

خلعت اسلام به بر، كعبه‌وار

تا به حقيقت نكشيد آن مجاز ⁽¹⁾

باز نيامد به سر خرقه باز

⁽²⁾حكايت سالكى عزم حج كرد و بدين شوق، راهى بيابان شد. روزها را سپرى مى‌كرد و بيابان‌ها را پشت‌سر مى‌نهاد تا به خانه خدا برسد. روزى از دور شخصى را ديد كه به‌سوى او مى‌آيد. از ديدن او هراسان شد كه مبادا آن شخص به وى آسيبى برساند. وقتى آن شخص، نزديك شد، از او پرسيد: كيستى كه مايه ترس من شده‌اى و ايمنى را از من ربوده‌اى؟ آن مرد پرسيد: تو كه هستى كه از من چنين مى‌پرسى؟ گفت: من عزم كعبه‌اى دارم و رو به‌سوى آن دارم، و از آنان كه دو قبله دارند، بيزارم. آن مرد گفت: اگر راست مى‌گويى كه خداى تو و كعبه تو يكى است و تنها او قبله توست، چرا از غير او مى‌ترسى؟ آن‌كه تنها، كعبه، قبله اوست و تنها از خدا مى‌ترسد، هيچ‌گاه از غير او هراسى به دل راه نمى‌دهد. گفت من سوى يكى رو دارم

از دوگويان جهان بيزارم

گفت اگر زانكه خداى تو يكى است

در دلت از يكى او نه شكى است

شرم بادت كه جز از وى ترسى

پاى بگذاشته، از پى ترسى

چون خدادان ز خدا ترسد و بس

ترسد از وى همه چيز و همه كس

ليك ترسد چو نترسد ز خداى

همه وقت از همه كس در همه جاى

⁽¹⁾و ⁽²⁾«هجويرى» در «كشف المحجوب» حكايت مى‌كند كه يكى از بزرگان در برابر كعبه نشسته بود و مى‌گريست و اين ابيات را مى‌خواند: وَ اَصْبَحْتُ يَوْمَ الْنَّفْرِ وَالعيسُ تَرْحَلُ وَ كانَ حُدَى الحادى بِنا وَ هُوَ مُعْجَلُ

اُسائِلُ عَنْ سَلْمى فَهَلْ مِنْ مُخْبِِرٍٍٍ

بِاَنَّ لَه علماً بها اَينَ تُنْزِلُ

لَقَدْ اَفْسَدَتْ حَجّى وَ نُسُكى وَ عُمْرَتى

وَ فِى الْبَينِ لى شُغْلٌ عَنِ الْحَجِّ مُشغِلُ

سَاَرْجِعُ مِنْ عامى لِحَجَّۀ قابِلٍ

فَاِنَّ الَّذى قَد كانَ لايتَقَبَّلُ

و صبح «يوم النّفر» [روزى كه حاجيان از منا به طرف مكه حركت مى‌كنند] برآمد درحالى‌كه كاروان حركت مى‌كند و شتربان ما شترها را مى‌راند و شتاب دارد. من خبر سَلْمى [معشوق] را از اين و آن مى‌پرسم، اما آيا كسى هست كه بداند او در كجا منزل دارد؟

حج و عبادت و عمره من ضايع شد و [چه مى‌توان كرد؟] در اينجا گرفتارى‌اى دارم كه مرا از حج باز مى‌دارد. [دل در بند معشوقى غير معشوق حقيقى است و از قبله معشوق حقيقى منحرف شده است؛ پس، حج و عمره و عبادت من ضايع شد.]

سال ديگر به گزاردن حج بازخواهم گشت، كه اين حجى كه به جا آورده‌ام مقبول واقع نشد. ⁽³⁾

يا مسلمان باش يا كافر، دورنگى تا به كى

يا مقيم كعبه شو يا ساكن بت‌خانه باش

⁽⁴⁾

حكايت

ابرهيم ادهم گويد: خرم و دلشاد عازم حج بودم. در مسير حج، به مكانى به نام «ذاتُ العِرْق» (ناحيه‌اى در حجاز، حدّ ميان نجد و تهامه كه حاجيان عراق از اين محل، احرام مى‌بسته‌اند) رسيدم. در آنجا با افرادى روبه‌رو شدم كه از تجلى قهر خدا جان خويش از كف داده بودند و در اين ميان، تنها يك نفر زنده مانده بود و اندك رمقى در تن داشت. پيش او رفتم و جريان را از او پرسيدم؛ پس:

زبان بگشاد و گفتا اى براهيم

بترس از دوستى كز تيغ تعظيم

به زارى جان ما را كشت بى‌باك

به سان كافران روم در خاك

غزاى او همه با حاجيان است

كه با او جان اينها در ميان است

بدان شيخا كه ما بوديم هفتاد

كه عزم ما به‌سوى كعبه افتاد

همه پيش از سفر با هم نشسته

به خاموشى گُزيدن، عهد بسته

دگر گفتيم يك ساعت درين راه

نه انديشيم يك ذرّه جز الله

به غيرى ننگريم و سمع باشيم

همه در استقامت جمع باشيم

به آخر، پاى چون در ره نهاديم

به «ذات العرق» با خضر اوفتاديم

سلامى گفت خضر پاك ما را

جوابى گشت از ما آشكارا

همه از ديدن او شاد گشتيم

به دل گفتيم ما آزاد گشتيم

چو ما از خضر استقبال ديديم

ازين نيكو سفر اقبال ديديم

به جان ما چو آن خاطر درآمد

ز پس در، هاتفى ديگر درآمد ⁽¹⁾

كه هان اى كژروانِ بى‌خور و خواب

همه هم مدّعى، هم جمله كذّاب

شما را نيست عهد و قول مقبول

كه غير ما شما را كرد مشغول

&

چو از ميثاق ما يك ذرّه گشتيد

ز بدعهدى، به غيرى غرّه گشتيد شما را تا نريزم خون به زارى نخواهد بود روى صلح و زارى ⁽¹⁾حكايت زنى هنگام طواف، دريافت كه مردى هوسباز در وى مى‌نگرد:

زنش گفتا گر اهل رازى‌اى تو

چنين دم كى به من پردازى‌اى تو

ولى آگه نه‌اى تو بى‌سر و پاى

كه از كه باز مانده‌ستى چنين جاى

گر از مردى خود بودى نشانيت

سرِِِ زن نيستى اينجا زمانيت

تو اينجا از پى سود آمده ستى

نه از بهر زيان‌بود آمده ستى

تو خود را روز و بازارى چنين گرم

زيان خواهى ندارى از خدا شرم

خداوند جهان پيوسته ناظر

تو از وى غايب و او بر تو حاضر

چو يك يك‌دم خدا از توست آگاه

چرا چون مار مى‌پيچى سر راه

چو حق با تو بوَد در هر مقامى

مزن جز در حضورش هيچ گامى

اگر بى او زنى يك گام در راه

بسى تشوير ⁽²⁾بايد خورد ناگاه

⁽³⁾حكايت يكى از بزرگان در خواب ديد كه به‌سوى كعبه مى‌رود. فرشته‌اى به پيش او مى‌آيد و از او مى‌پرسد: عزم كجا دارى؟ مى‌گويد: عزم خانه خدا و آستان او. فرشته مى‌گويد: از خدا شرم كن! آن‌همه ثروت و باغ و ملك دارى و دل در تعلق آنها بسته‌اى، آن‌گاه عزم كعبه دارى؟ ! چگونه مى‌توانى با آن همه قبله، به‌سوى كعبه رو كنى؟ آن بزرگ چون اين سخنان شنيد، از خواب بيدار شد و همه اموال و دارايى خويش را به تهى‌دستان بخشيد

و تنها نمد پاره‌اى براى خود باقى گذاشت. شب بعد، دوباره آن فرشته به خوابش آمد:

گفت هان قصد كجا دارى چنين

گفت قصد قرب ربّ العالمين

گفت آخر، بى‌خرد آنجا روى

با چنين ژنده نمد آنجا روى

با نمد آنجا مرو اى حق‌شناس

با خداوند جهان، آخر، پلاس

بدين‌گونه، آن مرد به سبب اعتراض فرشته، آن تكه نمد را نيز سوزاند و خود را از مال دنيا تهى‌دست ساخت. شب ديگر، باز همان فرشته را به خواب ديد كه از وى مى‌پرسد: عزمِ كجا دارى اى مرد بزرگ و نام‌آور؟ مى‌گويد: عزم ديدار خانه خدا. فرشته مى‌گويد: حال كه در راه عشق او و به شوق ديدار او، از همه هستى‌ات چشم پوشيدى، اكنون منتظر باش كه حق‌تعالى به ديدنت آيد و با تو ديدار كند: آن فرشته گفت اى بس پاك‌باز

چون تو كردى هرچه بود از خويش باز

تو كنون بنشين، مرو زين جايگاه

چون تو بنشستى، بيايد پادشاه

چون همه سوى حق آمد بوى تو

حق خود آيد بى‌شك اكنون سوى تو

پاك شو از هرچه دارى و بباز

تا حقت در پاكى آيد پيشباز ⁽¹⁾

٣. هركه خواهد، گو بيا!

در پيشگاه خدا بار عام است. آستان او دربان ندارد و هركه شوق ديدار او دارد، راه را به روى خويش باز مى‌بيند. راه يافتگان به ديدار و طواف خانه را نرسد كه اين آستان را تنها از آنِ خود دانند و تنها خود را سزاوار ورود به اين بارگاه و گفت‌وگو با يار بدانند. اينجا اذن عام مى‌دهند به هر كه خواهان ورود به سراى اوست. كافى است بهانه‌اى ناچيز به دست او آيد، آن‌گاه خواهى ديد كه درها چگونه به آسانى گشوده و راه‌ها چگونه براى راه‌يابى به حضور، هموار مى‌شود.

حكايت

«اصمعى» گويد: در بصره بودم. نماز جمعه گزاردم و از مسجد جامع بيرون آمدم. عربى را ديدم بر شترى نشسته و نيزه در دست گرفته. چون مرا ديد، پرسيد: از كجايى و از كدام قبيله‌اى؟ گفتم: از قبيله اَصمع. پرسيد: تو آنى كه تو را اصمعى گويند؟ گفتم: آرى، من آنم، گفت: از كجا مى‌آيى؟ گفتم: از خانه خداى عزوجل، گفت: «

أَوَ للهِ بَيتٌ في الأرضِ » آيا خداى را در زمين خانه‌اى هست؟ گفتم: آرى خانه مقدس مُعظَم بيتُ‌الله الحرام.

پرسيد: آنجا چه مى‌كردى؟ گفتم: كلام خدا مى‌خواندم. پرسيد: آيا خداى را كلامى است؟ گفتم: آرى. گفت: چيزى از آن بر من بخوان! بر خواندم كه «بسم الله الرحمن الرحيم» و چند آيت از سوره «ذاريات» .

پرسيد: اين كلام خداست؟ گفتم: آرى، سخن اوست كه به حبيبش محمد (ص) فرو فرستاده است.

اصمعى گويد: ديدم كه گويى از غيب آتشى در او زدند، سوزى در وى پديد آمد، دردى عجيب از درون وى سر زد. نيزه و شمشير داشت، هر دو بشكست و شتر قربان كرد و به درويشان داد و جامه لشكريان از تن بيرون كرد و گفت: يا اصمعى! چگونه كسى كه در جوانى خدمت او ناكرده است، امروز او را بپذيرد؟ گفتم: چرا نپذيرد؟ پيغامبران را فرستاد تا ناآمده را بيارند، آمده را چون رد كنند؟ هركه بخواهد بدين درگاه آيد، راه بر او باز است، بى‌هيچ حاجب و دربانى. ⁽¹⁾

بابُكَ مَفْتُوحٌ لِلرّاغِبينَ وَ خَيرُكَ مَبْذولٌ لِلطّالِبينَ وَ فَضْلُكَ مُباحٌ للِسّائِلينَ وَ نَيلُكَ مُتاحٌ لِلآمِلينَ. ⁽²⁾

درگاه لطف تو به روى مشتاقان باز است و خير و احسانت براى طالبان،

مبذول است و فضل و كرمت براى سائلان، مباح است و عطايت براى اميدواران مهيا.

۴. طوافِ با حضور

طواف، بى‌حضور قلب، در پوسته مى‌ماند و حاجى را از رسيدن به مغز طواف محروم مى‌سازد. انسان غايب، از فيض، بى‌بهره مى‌ماند؛ چرا كه موهبت را به حاضران مى‌دهند و مائده‌هاى آسمانى را تنها به كسانى عطا مى‌كنند كه بر سر سفره اين مائده‌ها حاضر مى‌آيند. دل‌هايى كه هنگام طواف، غايبند؛ از دريافتن اسرار طواف و لطايف نهفته آن، باز مى‌مانند؛ چرا كه اين اسرار و لطايف، از سنخِ معنا و مربوط به دل و جانِ آماده است، نه جسم‌هاى گردنده و طواف‌كننده. پس، در طوافِ بى‌حضور، تنها سهم جسم ادا مى‌شود و بدين‌گونه، طواف، نه ژرفايى درخور مى‌يابد و نه مفهومى بايسته. طواف ژرف و برخوردار از مفهوم متعالى و عرفانى، تنها از آنِ كسانى است كه هم جسمشان به طواف مى‌پردازد و هم روحشان؛ جسمشان در كنار كعبه حاضر است و روحشان در جوار كعبه‌آفرين و اسرار نهانى طواف.

«ابن‌ميثم بحرانى» در شرح نهج البلاغه مى‌نويسد:

اما طواف كعبه؛ حاجى بايد قلباً متوجه عظمت، هيبت و محبت خدا باشد و بداند كه با اين طواف، شبيه فرشتگان مقرّبى است كه بر عرش طواف مى‌كنند. نبايد چنين بپندارى كه هدف، طواف فيزيكى و مادى خانه است؛ بلكه دلت بايد به ذكر صاحبخانه مشغول باشد تا آنجا كه جز به ياد او كلام را آغاز نكنى و جز به ياد او ختم نكنى؛ چنان‌كه طواف كعبه نيز چنين است.

و بايد آگاه باشى كه طواف مطلوب، همان طواف قلبى با حضرت ربوبى

است و خانه مثال، در عالم شهادت، براى حضور در عالم غيب است؛

چنان‌كه انسان مادى، تصويرى آشكار براى انسان حقيقى است كه با چشم ديده نمى‌شود و در عالم غيب است و عالم دنيا براى كسى كه درِ رحمت حق به رويش گشوده شود و عنايت الهى در پيمودن راه او را دستگير و مددكار باشد، نردبانى براى رفتن به عالم غيب است. ⁽¹⁾

بايزيد بسطامى آورده است: «حاجيان به قالب، گِرد خانه طواف‌كنند و بقا خواهند و اهل محبت به قلوب، گِرد عرش طواف كنند و لقا خواهند» . ⁽²⁾

هجويرى نيز مى‌نويسد:

بدان‌كه حج‌ها بر دو گونه بوَد: يكى اندر غيبت و ديگر اندر حضور. آن‌كه اندر مكه در غيبت باشد، چنان بوَد كه اندر خانه خود؛ از آنكه غيبتى از غيبتى اولى‌تر نيست. و آن‌كه اندر خانه خود حاضر بوَد، چنان بوَد كه به مكه حاضر بود؛ از آنكه حضورى از حضورى اولى‌تر نيست. ⁽³⁾

حكايت

يكى از علما آورده است: در اوقات تشرف به مكه معظمه، روزى به عزم تشرف به مسجدالحرام و خواندن نماز، از خانه خارج شدم. در ميان راه، خطرى پيش آمد و خداوند مرا از مرگ نجات داد، و با سلامت رو به مسجد آمدم. نزديكِ درِ مسجد، خربزه زيادى بر زمين ريخته بود و صاحبش مشغول فروش آنها بود. قيمت آن را پرسيدم، گفت: آن خربزه‌ها فلان قيمت و اين خربزه‌ها ارزان‌تر و فلان قيمت است. با خود گفتم: در بازگشت از مسجدالحرام مى‌خرم و به منزل مى‌برم. پس به مسجدالحرام رفتم و به طواف مشغول شدم. در حال طواف، در اين خيال غرق شدم كه از آن خربزه گران‌قيمت بخرم يا از آن ارزان‌قيمت و اينكه چه مقدار بخرم. خلاصه تا

آخر طواف، در اين خيال بودم. چون از طواف فارغ شدم، خواستم از مسجد بيرون روم، شخصى از مسجدالحرام وارد شد و نزديك من آمد و در گوشم گفت: خدايى كه تو را از مرگ امروز رهايى بخشيد، آيا سزاوار است كه در خانه او، طوافِ خربزه‌اى انجام دهى؟ ⁽¹⁾

۵. طواف و بريدن از غير خدا

اوج تعالى روحى انسان، در بريدن از غير خدا صورت مى‌پذيرد، و اوج بريدن از غير خدا نيز آن است كه حتى نعمت‌هاى بهشت، شخص را از ياد خدا و لذت ديدار او باز ندارد. «حقاً كه اگر انسان، قلبش به نور معرفت، منوّر باشد و مانند ما، اسير سلسله‌هاى شهوات و زندان طبيعت نباشد، هرگز مخاطبه با حق‌تعالى و توجه و ذكر او را وسيله چيز ديگر قرار نمى‌دهد.

اولياى خدا، نظرشان به دعا، انقطاع به حق‌تعالى است و او و مذاكره و خلوت با او را وسيله خودپرستى و خودخواهى نمى‌كنند، بلكه هرچه بخواهند براى آن است كه باب مراوده با دوست را مفتوح كنند:

در دل دوست به هر حيله رهى بايد كرد

ما اسيران نفس و شهوت، خدا را براى خرما مى‌خواهيم و دوست را فداى لذات نفسانيه مى‌كنيم و اين از بزرگ‌ترين خطاهاست. . . [اولياى الهى] اگر چيزى بخواهند، چون كرامت دوست است، مى‌خواهند. ببين محب حقيقى و مجذوب مطلق، على بن ابى‌طالب (ع) در دعاى كميل چه مى‌گويد:

فَهَبْنِي يا اِلهي وَ سَيدي وَ مَوْلاي وَ رَبِّي، صَبَرْتُ عَلَى عَذابِكَ فَكَيفَ اَصْبِرُ

عَلى فِرَاقِكَ، وَ هَبْنِى يا اِلهى، صَبَرْتُ عَلى حَرِّ نارِكَ فَكَيفَ اَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ

إلى كَرامَتِكَ.

اى خدا و مولى و پروردگارم، گيرم كه بر عذاب تو صبر كنم، چگونه بر فراق تو صبر نمايم. اى خداى من، گيرم كه بر گرماى آتش تو صبر كنم، چگونه بر نظر نمودن به كرامت تو صبر كنم.

اين دوست حقيقى، از فراق، خوفناك است و روزگار وصال را مى‌خواهد و مى‌جويد. على بن ابى‌طالب (ع) ، سرحلقۀ عشاق خدا، بهشت را براى بهشت نمى‌خواهد؛ چون دار كرامت است مى‌خواهد. ما بيچاره‌ها هرچه مى‌خواهيم براى خود مى‌خواهيم؛ خدا را هم براى خود مى‌خواهيم. درحالى‌كه عشاق جمال ازل، هرچه مى‌خواهند، براى دوست مى‌خواهند؛ بهشت را هم، چون دار كرامت است مى‌خواهند، نه چون جاى خورد و خوراك حيوانى است. ⁽¹⁾

عبدالرحمان جامى مى‌نويسد:

ما سواى حق -عزّ و علا- در معرض زوال است و فنا؛ حقيقتش معلومى است معدوم؛ و صورتش موجودى است موهوم. ديروز، نه «بود» داشت و نه «نمود» و امروز نمودى بى «بود» است و پيداست كه فردا از وى چه خواهد گشود. زمام انقياد به دست آمال و امانى چه دهى؟ و پشت اعتماد بر اين مزخرفات فانى چه نهى؟ دل از همه بركن و در خداى بند و از همه بگسل و با خداى پيوند. اوست كه هميشه بود و هميشه باشد و چهره بقايش را خار هيچ حادثه نخراشد. ⁽²⁾

«بارى از مقدمات اين سفر كه سير به‌سوى خداست، انقطاع تام و تمام از ماسواى خداست. بايد چنين فرض كند كه به سفر مرگ مى‌رود و ديگر برنمى‌گردد. رو به حرمِ خاصِ حضرت رب‌العالمين كرده است و به ديدار ملك‌العرش مى‌رود. با چنان مقصد اعلى، دل به مغازه و خانه و زن و فرزند بستن، به راستى كه حاكى از نبود شناخت

و فقدان معرفت است. آن طوافى كامل و متعالى است كه همراه با انقطاع تام از ماسوى‌الله بوده، دل از غير خدا منقطع شده باشد. آرى سزاوار است با استعانت از حول و قوه پروردگار و ايجاد اشتياق به سعادت‌ها و مثوبات عالم آخرت در دل و در مسيرِ گام برداشتن به‌سوى انقطاع، دل از تمام علايق و دوست‌داشتنى‌ها بركند؛ و براى امتثال امر خدا و تسهيل كار بازماندگان، وصيتى جامع و قاطع بنويسد. امر صِغار و ثلث اموال و ديگر مطالب را واضح و روشن كند كه اگر از روى مشيت حضرت حق، در اثناى سفر، به رحمت ايزدى پيوست، كارها رو به راه باشد و كسى به زحمت نيفتد. چه بجا و مناسب است كه آدمى، از اين انقطاع و قطع علايق اختيارى حج، به لحظه قطع علايق اضطرارى به هنگام مرگ، منتقل شود كه عاقبت، لحظه‌اى فراخواهد رسيد كه خواه ناخواه از همه آنچه كه مورد علاقه و دلبستگى او بود، جدا خواهد شد» . ⁽¹⁾

كاملى گفته‌ست از پيران راه

هر كه عزم حج كند از جايگاه

كرد بايد خان‌ومانش را وداع

فارغش بايد شد از باغ و ضياع

خصم را بايد، خوشى، خشنود كرد

گر زيانى كرده باشى سود كرد

بعد از آن، ره رفت روز و شب مدام

تا شوى از مُحرم بيت‌الحرام

چون رسيدى كعبه ديدى، چيست كار؟

آنكه نه روزت بوَد نه شب قرار

جز طوافت كار نبوَد بر دوام

كار سرگردانى‌ات باشد مدام

تا بدانى تو كه در پايان كار

نيست كس الّا كه سرگردان كار ⁽²⁾

حكايت «ابوشعيب» گويد: به ابراهيم ادهم گفتم: با من مصاحبت نما تا به مكه برويم. گفت:

قبول است، به آن شرط كه جز به خدا و براى خدا نظر نكنى. من هم قبول كردم. هنگام

&

طواف، جوانى زيبا و خوش‌صورت را ديدم كه جمال او مردم را متحير كرده بود. ابراهيم نيز متحيرانه به او نظر مى‌نمود. من پيش او رفتم و گفتم: آيا شرط نكرديم كه نظر نكنيم مگر براى خدا؟ گفت: بلى. گفتم: چرا به دقت به اين جوان نظر مى‌كنى؟ گفت: اين فرزند من است و اينها كه گرد اويند غلام‌هاى منند. برو با او ديدار كن و سلام مرا به او برسان. سپس اين شعر را خواند ⁽¹⁾:

در راه رضاى تو، از خلق، هجرت كردم و فرزندانم را يتيم گذاشتم تا تو را ببينم.

پس اگر در دوستى‌ات مرا قطعه‌قطعه كنى، قلبم به غير تو متمايل نخواهد شد.

به هرچه بخواهى، در راه عشق خودت، مرا آزمايش كن كه اختيار من در آن چيزى است كه رضاى تو در آن است.

به هر حال، تو براى من برتر از خود من هستى؛ زيرا اگر تو نباشى من نيستم. ⁽²⁾

حكايت

«شيخ فتح موصلى» روايت مى‌كند: در صحرا نوجوانى را ديدم كه هنوز به حد بلوغ نرسيده بود. ذكر خدا مى‌گفت. به او سلام كردم، پاسخ داد. پرسيدم: كجا مى‌روى؟ گفت: به زيارت بيت‌الله الحرام و طواف خانه خدا. پرسيدم: چه ذكر مى‌گويى؟ گفت:

قرآن مى‌خوانم. گفتم: تو هنوز مكلف نشدى، چرا به خودت زحمت مى‌دهى؟ پاسخ

داد: من به چشم خويش مى‌بينم كه مرگ، از من كوچك‌تران را در كام خود كشيده است. گفتم: گام‌هاى تو خيلى كوتاه است و منزل و مقصودت بس دراز! پاسخ داد: بر من رفتن است و بر خدا به مقصد رساندن. گفتم: زاد و مركبى براى تو نمى‌بينم! گفت: توشه من يقين و مركب پاهايم مى‌باشد. گفتم: از نان و آبت مى‌پرسم؟ پاسخ داد: آيا ديده‌اى كه كسى تو را ميهمان كند و طعامت را همراه ببرى؟ مولاى من مرا به زيارت خانه خود دعوت كرده است و خود عهده‌دار طعامم خواهد شد. آيا پروردگارم مرا گرسنه خواهد گذاشت؟ گفتم: هرگز. از نظر من غايب شد. در مكه او را ديدم كه طواف مى‌كند. گفت: اى شيخ! آيا شك تو برطرف شد؟ ⁽¹⁾

حكايت

«حسن بصرى» گفت: در مكه، مشغول طواف بودم. ديدم پيرزن عابدى مشغول طواف است. پرسيدم: كيستى؟ پاسخ داد: از دخترهاى پادشاهان مى‌باشم. پرسيدم: خوراك تو از كجا مى‌رسد؟ گفت: همين‌كه روز به آخر مى‌رسد، زنى مى‌آيد و دو گِردۀ نان و كوزه‌اى پر از آب پيش من مى‌گذارد و مى‌رود. گفتم: آن زنِ آراسته‌شده، دنياست؛ چون تو خدمت پروردگار اختيار كردى و دل از غير او كَندى، در مقابل، خداوند دنيا را خادم تو قرار داد. ⁽²⁾

دكتر على شريعتى مى‌گويد:

من در سفر حج، وقتى مى‌خواستم طواف بكنم، ديدم يك عده‌اى خشونت به خرج مى‌دهند و اصلاً ملاحظۀ مرا نمى‌كنند و با بازو و دست‌شان مرا كنار مى‌زنند و با فشار مرا مى‌برند و اذيت مى‌كنند. چند مرتبه خيلى عصبانى شدم

و عكس‌العمل تند نشان دادم و بعد چقدر متأثر شدم كه چرا اصلاً طواف

مى‌كردم، هيچى نفهميدم؛ زيرا آدم بايد همچون فرو برود و بخورد و فشار ببيند تا اصلاً يادش نيايد كه من در اينجا ناراحت شدم و همين‌قدر كه يادت آمده كه آنجا ناراحت شدى و آنجا تحت فشار قرار گرفتى و عقب رانده شدى، يعنى هنوز «من» هست [و به انقطاع نرسيدى]. ⁽¹⁾

۶. طواف عاشقانه

اشاره

عشق، هر جا رو كند، آنجا خوش است

گر به دريا افكند، دريا خوش است

گر بسوزاند در آتش، دلكش است

اى خوشا آن دل كه در اين آتش است

تا ببينى عشق را آيينه‌وار

آتشى از جان خاموشت بر آر

عشق پيروزت كند بر خويشتن

عشق آتش مى‌زند در ما و من

عشق را درياب و خود را واگذار

تا بيابى جان نو، خورشيدوار

⁽²⁾ مى‌توان با هفت دور طواف كعبه، تكليفى را ادا كرد، يكى ديگر از مناسك حج را گزارد و گامى ديگر براى حاجى شدن برداشت و خرسند بود كه طواف، درست صورت گرفته است؛ آن‌گونه كه در رساله عمليه آمده. اما چه بسا همين طوافِ درستِ هماهنگ با رساله عمليه، كالبدى بى‌روح و صورتى تهى از معنا و اندامى بى‌طراوت باشد. آرى! طوافى كه از كيمياى «عشق» بى‌بهره باشد، در حدّ «اداى تكليف» مى‌ماند. عشق و پرهيز از طواف تكلّف‌بار و تكليف مدار، به طواف حاجى ژرفا و شادابى مى‌بخشد. حاجى عاشق، به طواف، دل مى‌دهد، طوافش پرشور است و فراتر از توجه به شمار طواف و درستى آن و چگونگى آغاز و پايان آن، به معشوقى مى‌انديشد كه روحش، برگِرد او، در طواف است.

رخت كشيدم به حج تا كنم آنجا قرار

برد عرب رخت من، برد قرارم طواف

تشنه چه بيند به خواب چشمه و حوض و سبو

تشنه وصل توام، كى بگزارم طواف ⁽¹⁾

حاجى عاقل طواف، چند كند هفت هفت

حاجى ديوانه‌ام، من نشمارم طواف

عشق، مرا مى‌ستود كه همه شب همچو ماه

بر سر و رو مى‌كند، گرد غبارم طواف

عاشق و مات وى‌ام تا ببَرد رخت من

ورنه نبودى چنين، گرد قمارم طواف

خشت وجود مرا خُرد كن اى غم چو گرَد

تا كه كنم همچو گرَد، گِرد سوارم طواف

از مناسك مهم و اساسى حج كه به واسطه حضرت ابراهيم (ع) به بشر رسيد، طواف خانه خدا است. طواف، يعنى دور چيزى چرخيدن، نشانۀ كمال علاقه و محبت است. شخص خود را فداى محبوب مى‌كند، بلاگردان او مى‌شود؛ همچنان‌كه پروانه آن‌قدر دور شمع مى‌گردد تا بال‌وپرسوخته، به پاى شمع مى‌افتد.

خانۀ كعبه، خانه دل‌هاست

ساحت قدس و جلوه‌گاهِ خداست

نيك‌بخت آن كه همچو پروانه

در طواف است گرد آن خانه

شايد يكى از حكمت‌هاى طواف، پرورش روحِ اطاعتِ توأم با اشتياق خدا، همگام با گردش و اطاعت مشتاقانه زمين و آسمان‌هاى هفت‌گانه از پروردگار است:

(فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَينا طائِعِينَ) (فصلت: ١١)

پس به او [آسمان] و به زمين گفت: به وجود آييد [و شكل گيريد]، خواه از روى اطاعت [و شوق و رغبت] و خواه اكراه! آنها گفتند: ما از روى طاعت [و رغبت] مى‌آييم [و شكل مى‌گيريم].

«ابراهيم خليل (ع) دعا كرد و از خدا خواست تا دل‌هاى مردم چنان باشد كه هواى سرزمين مكه كند: ( فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيهِمْ ) ؛ [«دل‌هاى مردم را چنان كن كه هواى آن را كنند» (ابراهيم: ٣٧)]. «هوى» در اين آيه، بدين معناست كه دل‌هاى مردم به

آن سمت و سو تمايل يابد.

نكته ظريفى در آيه شريفه وجود دارد. . . [و آن اينكه] از دل، با تعبير «فؤاد» ياد شده است. فؤاد همان قلبى است كه در آن آتشى افتد. اگر قلبى سخت بسوزد و شعله كشد و دود آن به هوا رود، به آن فؤاد گويند. شوقى كه خداوند نسبت به فرزندان ابراهيم (ع) و نيز سرزمين نور و وحى در دل‌ها قرار داده است، اشتياقى معمولى نيست، بلكه شوق و حبّى از نوع سوختن و آتش گرفتن است. قلب‌ها در اين سرزمين به هيجان مى‌آيند، مملو از حرارت عشق و شوق مى‌شوند و در كنار خانه يار و طواف خانه يار، عاشقانه مى‌سوزند» . ⁽¹⁾

شيخ محمود شلتوت مى‌نويسد:

طواف به معناى روى آوردن به خداوند و چرخش جسم و روح، بر گِرد كعبه دل‌ها و منبع پاكى‌هاست، كارى است كه عاشق شيدا در آستان معشوق و محبوب خويش انجام مى‌دهد؛ محبوبى كه نعمت‌ها و آثار عظمت و حكمتش را مى‌بيند و به شوق درمى‌آيد. ⁽²⁾

«بارى، فهميدن اين حقيقت كه خانه، خانه خداست و آن را به منزله پيشگاه سلاطين قرار داده است، اشتياق‌برانگيز است. پس هركس قصد خانه خدا كند، قصد خدا را كرده است و هركس به وسيله خانۀ محسوس [كعبه] آهنگ حضرت بارى تعالى كند، شايسته است از سر شوق و عاشقانه به محضر حق و كعبه حقيقى كه در آسمان است و اين كعبه در زمين كه به منظور توجه به كعبه حقيقى بنا شده است، حركت كند و به طواف درآيد» . ⁽³⁾

«ما دو نوع حركت داريم: حركت مستقيم و حركت دَورانى. حركت دورانى، علامت و نماينده جاذبه و عشق است» . ⁽⁴⁾

«اميرالمؤمنين (ع) در توصيف ازدحام پراشتياق حجاج در حال طواف، مى‌فرمايد:

يَرِدُونَهُ وُرودَ الاَنْعامِ، وَ يَأْلَهُونَ اِلَيهِ وُلُوهَ الْحَمام . ⁽¹⁾ديده‌ايد، حيوانات تشنه وقتى به آب مى‌رسند، چه‌سان با عجله مى‌روند و يكديگر را عقب مى‌زنند؛ همچنين حجاج و زائران بيت مكرّم، آنچنان آتشِ شوق كعبه در دل‌هايشان مشتعل مى‌شود كه گويى عقل و هوش از سرشان مى‌پرد و همچون شتران تشنۀ به آب رسيده، با بى‌تابى و التهابى عجيب پيش مى‌روند و يكديگر را عقب مى‌زنند و مانند كبوترانى كه به‌سوى بچه و آشيانه، بال و پر زنان و شتابان مى‌روند، اين دلباختگان نيز با قلبى مشتاق و روحى مواج از شور و هيجان، به‌سوى خانه معبود مى‌دوند» . ⁽²⁾

حكايت

شخصى به نام «عطاف» مى‌گويد: روزى گرد كعبه معظم طواف مى‌كردم و با هواى نفس مصاف مى‌نمودم كه آواز بانويى به گوشم آمد كه مى‌گفت:

يا مالِكَ يَومِ الدِّينِ وَالْقَضاءِ وَ خالِقَ الأَرْضِ وَالسَّماءِ اِرْحَمْ اَهْلَ الْهَوى وَاستَقِلَّهُم مِنْ عَظيمِ الْبَلاء اِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاء.

اى مالك روز قيامت و قضا و [اى] آفريننده زمين و آسمان، رحم كن بر اهل هوا [ى نفس] و بلا را از آنان بازدار كه تو شنوندۀ دعايى.

عطاف مى‌گويد: در وى نگريستم، او را ديدم در حُسن بر صفتى كه چشم جادوش جگر اصفيا را خستى و دام بر پاى اوليا بستى. به او گفتم: اى لطيفه يزدانى! نيايش‌هاى تو جانسوز و روح تو بى‌قرار است. سبب چيست كه اين‌گونه گريانى كه در ما اثرى از اين احوال نيست؟ گفت: از من دور شو اى عطاف! تو را آتش بلا نسوخته است، و حتى اين آتش در كانون دلت نيفروخته است، از اين سِرّ چه خبر و از اين معنا چه اثر

دارى؟ ! پرسيدم: عشق چيست؟ گفت: عشق از آن عيان‌تر است كه به بيان آيد. درد عشق، بى‌درمان است و بيابان عشق، بى‌پايان ⁽¹⁾

اشاره

اشاره

آورده‌اند كه عابدان چهار طبقه‌اند: يكى آنان كه به اميد بهشت، خداى را عبادت كنند، اين طريقۀ تاجران است؛ دوم آنان كه او را از خوفِ دوزخ مى‌پرستند، اين وظيفۀ چاكران است؛ سوم آنان كه او را از روى حيا و تعظيم بندگى مى‌كنند، اين آداب صادقان است؛ چهارم آنان كه از خلوص محبت در مقام عبادت باشند، اين خاصه عاشقان است. ⁽²⁾

نكته، در كمياب بودن طواف عاشقانه

عشق، گوهرى بس گرانبهاست، پس همه‌كس سزاوار آن نباشد. آنان كه خود را به قله عشق مى‌رسانند، اندك‌اند؛ چرا كه جاده عشق، سرشار از ناهموارى و ناملايمت است، تنها آنان كه استقامت ورزيدند و دل از جز خدا بريدند، به عشق دست مى‌يابند. بلندى جايگاه عشق، سبب شده است كه خداوند هركسى را بدان آستان راه ندهد.

حكايت

بايزيد بسطامى شبى به حرم درآمد و در اطراف آن طواف كرد. تعداد عاشقان و طواف‌هاى عاشقانه را بسى اندك ديد. جانش از آتشِ افسوس به جوش آمد، پس به خروش آمد و به خدا عرض كرد:

با چنين درگه كه در رفعت، تو راست

اين چنين خالى ز مشتاقان چراست

هاتفى گفتش كه اى حيرانِ راه

هركسى را راه نَدْهد پادشاه

عزت اين در چنين كرد اقتضا

كز درِ ما دور باشد هر گدا

چون حريم عزّ ما نور افكند

غافلان خفته را دور افكند

سال‌ها بودند مردان انتظار

تا يكى را بار بود از صد هزار ⁽¹⁾

٧. طواف خائفانه

طواف عاشقانه، با طواف خائفانه، آميخته است. آن كه در طواف عاشقانه طعم قرب را مى‌چشد، هراسِ زوالِ قرب، قلبش را فرا مى‌گيرد و همواره در خوف هجران است. بدين‌گونه، طوافش آميزه‌اى از «اميد به قرب» و «خوف از هجر» مى‌شود؛ «اميدى» كه او را دلگرمِ تماشاى جمال معبود مى‌سازد و خوفى كه مانع از غرور و خودپسندى وى در مقام قرب پروردگار مى‌شود.

حكايت

والى مصر ولايت ذوالنون

آن به اسرار حقيقت مشحون

گفت در مكه مجاور بودم

در حرم حاضر و ناظر بودم

ناگه آشفته جوانى ديدم

نه جوان، سوخته جانى ديدم

لاغر و زرد شده همچون هلال

كردم از وى ز سر مهر سؤال

كه مگر عاشقى اى شيفته مرد

كه بدين گونه شدى لاغر و زرد

گفت آرى به سرم شور كسى است

كِش چو من عاشق و رنجور بسى است

گفتمش يار به تو نزديك است

يا چو شب روزت از او تاريك است

گفت در خانه اويم همه عمر

خاك كاشانه اويم همه عمر

گفتمش يارِ تو اى فرزانه

با تو همواره بوَد همخانه

سازگارِ تو بوَد در همه كار

بر مراد تو بوَد كارگزار

&

لاغر و زرد شده بهرچه يى

سر به سر درد شده بهرچه يى

گفت رو رو كه عجب بى‌خبرى

بِه كزين گونه سخن در گذرى

محنت قُرب، ز بُعد، افزون است

جگر از هيبت قربم خون است

هست در قرب، همه بيم زوال

نيست در بُعد جز اميد وصال

⁽¹⁾ سمنانى مى‌نويسد: «بى‌تو كس را شكيبايى نه، با تو كس را آرام نه؛ نه بى تو مى‌توان بود، نه از تو مى‌توان گريخت. نه طاقتى است با تو بودن، و نه راحتى است با غير تو بودن» . ⁽²⁾

٨. مغناطيس كعبه

«كعبه مغناطيس نيرومندى است كه انسان‌ها را مانند براده‌هاى آهن به‌سوى خود جذب مى‌كند و به گرد خود به چرخش درمى‌آورد. كعبه، قطب جغرافياى قدسى و معنوى همه مسلمانان جهان است. در جغرافياى طبيعى، حركت وضعى زمين به دور خودش، حول محورى صورت مى‌گيرد كه آن محور، كره زمين را در دو نقطه (قطب شمال و قطب جنوب) قطع مى‌كند. همه نصف‌النهارها از قطب مى‌گذرند و همه مدارها حلقه‌هايى هستند گرداگرد قطب. كعبه هم همين‌طور است. همه نمازگزارانى كه در هر جاى جهان پشت سر يكديگر مى‌ايستند، نصف‌النهارى مى‌سازند كه از كعبه مى‌گذرد و همه آنها كه در كنار يكديگر به صف مى‌ايستند مدارى مى‌سازند كه كعبه مركز آن است. اكنون، اينجا، در مسجدالحرام، اين مدارها و نصف‌النهارها در كنار قطب، فشرده‌تر و منظم‌تر از همه‌جا، كعبه را اين مغناطيس جان‌ها در ميان گرفته‌اند. كعبه، سرچشمه جوشان توحيد است. گويى هرجا جرعه آبى به دست تشنه كامى مى‌رسد، از اين سرچشمه جوشيده است و حاجى اينك خود را به اين سرچشمه و در كنار اين

مغناطيس دلربا رسانده و در همان نگاه اول، دلباخته اين خانه كوچك ساده‌اى شده است كه مردم آن را خانۀ خدا مى‌نامند و خدا، آن را خانۀ مردم» . ⁽¹⁾

«بارى اينجا صداى خدا در صحرا به گوش مى‌رسد. از هر ذره‌اى اين ندا برمى‌آيد و تمام فضاى آسمان و زمين را پر كرده است و هركس آن را مى‌شنود و هركسى آن را خطاب به خود مى‌شنود و تو همچون ذرۀ حقيرِ براده آهنى كه به مغناطيس قوى جذب مى‌شود، احساس مى‌كنى كه ديگر اين پاهايت نيست كه تو را مى‌برد؛ تو را مى‌برند و پاهايت از پى تو كشيده مى‌شود» . ⁽²⁾

«آيا تعجب‌آور نيست؟ اين همه بناهاى مجلل و باشكوه و ساختمان‌هاى مزين به انواع زينت‌هاى جالب و اعجاب‌انگيز، در مناطق خوش‌آب و هوا، همراه با مناظر زيبا و دلربا، هرگز در قلوب و ارواح آدميان، اين جذبه و كشش و مغناطيس را ندارد كه از نقاط دور دست دنيا، مرد و زن، عالم و عامى، فقير و ثروتمند را ديوانه خود سازد و به بيابان‌ها بكشاند و پروانه‌صفت دور خود بچرخاند؛ در صورتى كه كعبه و اطرافش، نه براى تفريح و تفرج آمادگى دارد و نه وسايل ارضاى شهوات در آنجا فراهم است تا مورد توجه مردم عياش و هوس‌باز باشد. آنجا جز هواى گرم و سوزان و بيابان‌هاى پر از رمل و كوهستان، چيزى ديده نمى‌شود. پس سرّ اين مغناطيس و محبوبيت و جذابيت كه در اين خانۀ سنگى و گِلى ديده مى‌شود، چيست؟ آرى، علت، يك امر خارق‌العاده و فوق علل و اسباب طبيعى است؛ نشانه‌اى از نفوذ اراده مطلقه مبدأ غيبى -حضرت حق جلّ و علا- است كه از طريق دعوت پيغمبر بزرگوارش حضرت ابراهيم خليل (ع) ، اين اثر جذب و توجه را در ميان كعبه و دل‌هاى مردم قرار داده است و در اثر اين مغناطيس است كه آتش اشتياق در دل زائر شعله‌ور شده، بار سفر بسته و از وطن مألوف و خانه

و كاشانه و فرزند و زن، بريده و لبيك‌گويان، خود را به پاى ديوار خانه محبوب مى‌رساند و پروانه‌وار، گرد شمع فروزان خانۀ توحيد مى‌چرخد. او در واقع از چنگال عوامل جذاب مشتهيات دنيايى، رها شده و جز جذبه و كشش حضرت معبود، چيزى او را به سمت خود نمى‌كشد. همه چيز دنيا را در اثر جذبۀ حاصل از اين مغناطيس، ريخته و سر و پا برهنه و كفن‌پوشيده، با حركت دايره‌اى، بر گرد خانه حق نشان مى‌دهد كه جز حق، چيزى نمى‌خواهم و جز حق، چيزى نمى‌جويم و جز حق، چيزى نمى‌بينم و تنها مجذوب مغناطيس حق هستم. خانه حق، هسته مركزى و هدف اصلى زندگى من است. اين خانه، شمع است و من پروانه‌ام» . ⁽¹⁾

كاشفى سبزوارى مى‌نويسد: «اى عزيز! هر كجا شمعى برفروزند، پروانه، از هر طرف، خويشتن را به وى رساند؛ كعبه شمعى است در حرم افروخته و صد هزار پروانه در او بال و پر سوخته.

دل وصل تو را جويد، و آن‌گاه ز جان ترسد

پروانه و نور شمع، آن گه ز پَر انديشد

روزى كه سراندازد، آن شمع پرى رويان

عاشق نبوَد آن كو، آنجا ز سر انديشد

حاجيان پروانگانند، گِرد شمع حرم در طواف آمده كه به پرتوِ انوارِ فيضِ آثارِ او، از قيد هستى برهند و پر و بال حيات فانى را در شعاع شعلۀ محبت او بسوزند تا جناحِ نجاح، و بالِ اقبال يابند. هر كه در راه طلب، بال و پر خويش بسوخت

به پر و بال تو زين پس طَيران خواهد كرد

هر كه بى‌كام و زبان گشت در اوصاف رُخت

به زبانت صفت حال بيان خواهد كرد ⁽²⁾

«زائر، نقطه پرگار كعبه را كانون عشق قرار مى‌دهد تا چرخشى گرداگرد آن كُنَد و چونان ستاره، حول محور وجود حق بچرخد. او با طواف، جذب مغناطيس وجود حق

مى‌شود و شعاع محبت حق، او را بر مدار عشق مى‌چرخاند. طواف، آن است كه عارف، پروانه‌وار بر گرد شمع او بچرخد تا عاقبت با بال و پر سوخته، خويش را به پاى شمع افكند. طواف، حركت معنوى است. زائر در مطاف، به جنبش درآمده، خود را در درياى عشق الهى، غرق مى‌كند؛ گرد شمع دوست، چرخيده، هستى خويش را به پاى او ذوب مى‌كند تا آنكه ذره‌اى بى‌مقدار گشته، چونان مولود كعبه فرياد سردهد: «

هَبْني صَبَرْتُ عَلى عَذابِكَ فَكَيفَ اَصبِرُ عَلى فِراقِكَ » ؛ [گيرم كه بتوانم بر عذاب تو صبر كنم، چگونه مى‌توانم بر دورى تو صبر كنم].

به شمع كعبه بس پروانه ديدم

هزاران عاشق ديوانه ديدم

چه شمعى اين همه پروانه دارد

چه دلبر اين همه ديوانه دارد

همه افسرده‌خاطر، دل‌شكسته

به روى گونه‌شان اشكى نشسته

زن و كودك، هزاران در هزاران

همه گريند چون ابر بهاران

بسى مجنون كه در صحرا دويده

به شادى در بر ليلى رسيده ⁽¹⁾

٩. طواف، هماهنگى با ذرات آفرينش

جهان هستى، جهان طواف و چرخش است. هر جا محور و مغناطيسى پيدا شده كه از جاذبه و فيض‌بخشى برخوردار بوده است، موجوداتى نيز يافت شده‌اند كه به طوافش دل داده‌اند. هرجا كه مى‌نگرى، محورى و مغناطيسى است و طواف كننده‌اى. اگر انسان از اين قاعدۀ عام پيروى نكند و متناسب با جايگاه خويش، به دور آن محور و مغناطيس پيدا و پنهان معنوى به طواف نپردازد، در ميان اين مجموعۀ هماهنگ هستى، ساز مخالف نواخته است؛ سازى كه چون مخالف است، به موسيقى زيباى حاكم بر همه هستى آسيب مى‌رساند، و آن را از زيبايى مى‌اندازد.

«اين كرات معلّقه در فضا، بر گرد خورشيد در حال طواف‌اند؛ چون نور و حرارت خود را از او مى‌گيرند و محورى جز او ندارند. در داخل «اتم» ، «الكترون‌ها» بر گرد «پروتون‌ها» در حال طواف‌اند؛ درست مانند سياراتى كه دور خورشيد مى‌گردند. خورشيد، با سيارات خود و اقمار آنها كه مجموعاً منظومه شمسى را تشكيل مى‌دهند در مدت ٢٢٠ ميليون سال، يك مرتبه، به دور مركز كهكشان مى‌چرخند. سراسر عالم، از ذره نامرئى گرفته تا كرات منظومه‌هاى شمسى و كهكشان‌هاى عظيم، همه در حال طواف‌اند. آيا انسان كه خود، جزئى از اجزاى اين دستگاه خلقت است، نبايد با اين مجموعه هستى، هماهنگ بوده، به پيروى از اين قانون عمومى، در حال طواف باشد.

آرى، انسان هم موظف به طواف است. منتها آنها طواف‌شان، طواف تكوينى و اضطرارى است، اما انسان كه عقل و اراده و اختيار دارد، بايد با عقل و اراده و اختيار خود، دور مبدأ و معبود خود، در حال طواف باشد، به گرد او بچرخد. خانه‌اى را كه خدا از باب تشريف و تكريم آدميان، به نام خود تعيين كرده و در دسترس انسان قرار داده است، قبله خود بسازد و هنگام نماز و عرض بندگى به سمت آن بايستد، وقت تلاوت قرآن، رو به سمت آن باشد، موقع خوابيدن و نشستن به جانب آن بخوابد و بنشيند، در حال احتضار به سمت آن قرار گيرد و در ميان قبر نيز به‌سوى آن دفن شود و خلاصه، حتى از دور، همواره در حال طواف به‌سوى كعبه باشد و تمام حركات و سكنات و جنب و جوش و مرگ و حياتش، به‌سوى خانه معبود

باشد.

چون نصيب تو نيست فيض حضور

باش اندر طواف خانه ز دور

در ركوع و سجود، سويش باش

تو هم از زائران كويش باش ⁽¹⁾

١٠. در جست‌وجوى خداوندِ خانه

به كعبه رفتم و زانجا، هواى كوى تو كردم

جمال كعبه تماشا، به ياد روى تو كردم

شعار كعبه چو ديدم، سياه دست تمنّا

دراز جانب شَعرِ سياه موى تو كردم

چو حلقۀ درِ كعبه، به صد نياز گرفتم

دعاى حلقه گيسوى مشك‌بوى تو كردم

نهاده خلق حرم، سوى كعبه، روى عبادت

من از ميان همه، روى دل، به‌سوى تو كردم

مرا به هيچ مقامى نبود غير تو گامى

طواف و سعى كه كردم، به جست‌وجوى تو كردم

به موقف عرفات، ايستاده خلقْ دعاخوان

من از دعا لب خود بسته گفت‌وگوى تو كردم

فتاده اهل مِنا در پى مُنى ⁽¹⁾و مقاصد

چو جامى از همه فارغ من آرزوى تو كردم

⁽²⁾ «خانه كجا و صاحبخانه كجا؟ طائفِ آن كجا و عارفِ اين كجا؟ آن سفر جسمانى است و اين روحانى. آن براى دولتمند است و اين براى درويش. آن اهل و عيال را وداع مى‌كند و اين ماسوا را. آن ترك مال كند و اين ترك جان. سفر آن در ماه مخصوص است و اين را همه ماه و آن را يكبار است و اين را همه عمر. آن سفر آفاق كند و اين سير انفس. راه آن را پايان است و اين را نهايت نبوَد. آن مى‌رود كه برگردد و اين مى‌رود كه از او نام و نشانى نباشد. آن، فرش پيمايد و اين عرش. آن مُحرِم مى‌شود و اين مَحرَم. آن لباس احرامى پوشد و اين از خود عارى مى‌شود. آن لبيك مى‌گويد و اين لبيك مى‌شنود. آن تا به مسجدالحرام رسد و اين از مسجداقصى بگذرد. آن استلام حجر كند و اين انشقاق قمر. آن را كوه صفاست و اين را روح صفا. سعى آن چند «مرّه» بين صفا و مروه است و سعى اين يك مره در كشور هستى. آن هروله مى‌كند و اين پرواز. آن مُقام ابراهيم طلب مى‌كند و اين مَقام ابراهيم. آن، آب زمزم نوشد و اين آب حيات. آن عرفات بيند و اين عرصات. آن را يك روز وقوف است و اين را همه

روز. آن از عرفات به مشعر كوچ مى‌كند و اين از دنيا به محشر. آن درك منا آرزو كند و اين ترك تمنّا را. آن بهيمه قربانى كند و اين خويشتن را. آن رمى جمرات كند و اين رجم همزات. آن حلقِ رأس كند و اين تركِ سر. آن را لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ (بقره: ١٩٧) است و اين را لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ در همه عمر. آن بهشت طلبد و اين بهشت‌آفرين. لاجرم آن حاجى شود و اين ناجى. خنك آن حاجى كه ناجى است» . ⁽¹⁾

«دل به‌سوى كعبه داشتن چه سودى دهد آن را كه دل به‌سوى خداوند كعبه ندارد» . ⁽²⁾

«الهى! توانگران را به ديدن خانه خوانده‌اى و درويشان را به ديدار خداوند خانه. آنان سنگ و گِل دارند و اينان جان و دل. آنان سرگرم در صورتند و اينان محو در معنى. خوشا آن توانگرى كه درويش است. ⁽³⁾

تا از ديار هستى، در نيستى خزيديم

از هرچه غير دلبر، از جان و دل بريديم

با كاروان بگوييد، از راه كعبه برگرد

ما يار را به مستى، بيرون خانه ديديم

لبّيك از چه گوييد، اى رهروان غافل

لبّيك او به خلوت، از جام مى شنيديم

اى پرده‌دار كعبه بردار پرده از پيش

كز روى كعبۀ دل، ما پرده را كشيديم

ساقى بريز باده، در ساغر حريفان

ما طعم باده عشق، از دست او چشيديم

(امام خمينى (رحمةالله) ⁽⁴⁾

روزى كه برفتند حريفان پى هر كار

زاهد سوى مسجد شد و من جانب خمّار

من يار طلب كردم و او جلوه‌گه يار

حاجى به ره كعبه و من طالب ديدار

او خانه همى‌جويد و من صاحب‌خانه

هر در كه زنم صاحب آن خانه تويى تو

هرجا كه روم پرتو كاشانه تويى تو

&

در ميكده و دير كه جانانه تويى تو t مقصود من از كعبه و بتخانه تويى تو

مقصود تويى كعبه و بتخانه بهانه ⁽¹⁾

«آنان كه قصد حج كرده‌اند سه دسته‌اند:

دسته نخست به دنبال حَجَّۀ الاسلام‌اند، قصدشان اين است كه حجّشان درست برگزار شود. آنها با خود توشه مى‌برند تا حجى درخور و شايسته داشته باشند. آنها همچنين به حفظ وقت و رعايت احوال و طلبِ سلامت مى‌پردازند و از خدا دورى بلاها را مى‌جويند. «ابن سالم» مى‌گفت: «سهل بن عبدالله» جز به حج واجب [حَجَّۀ الاسلام] نرفت و در آن هنگام، بيش از شانزده سال نداشت و زاد و توشه‌اش جز مقدارى جگر سرخ‌كرده كه در گرسنگى‌هاى سخت مى‌خورد نبود.

دسته دوم حاجيانى هستند كه سعى در قطع علاقه‌ها دارند. آنها واقعاً از وطن، اهل، عيال و دوستان مهاجرت مى‌كنند و قصد حقيقى‌شان، زيارت بيت‌الله و قبر نبوى است. بيابان‌ها را طى مى‌كنند، با مشكلات رويارو مى‌شوند و با سختى، خود را به ميقات مى‌رسانند. اين دسته از زائران، آداب حج را به جاى مى‌آورند و ذخيره‌اى براى آخرت خود فراهم مى‌كنند. آنها نفْس را زندانى آنجا مى‌سازند؛ زيرا مى‌دانند كه خداوند اين بقاع و مشاهد را به فضل و شرف، تخصيص داده است. از ديگر سو، بى‌ميلى نفس را به زندگى در مكه و عجز از اقامت در آنجا درمى‌يابند. پس نفس‌شان را به رياضت‌ها خو مى‌دهند تا از نگرانى برهند و آرامش يابند. «حسن قزّاز دينورى» دوازده بار پياده و سربرهنه حج كرد و وقتى كه خارى به پايش مى‌خليد، پا را به زمين مى‌ساييد و راهش را ادامه مى‌داد. «ابوعبدالله بن جلا» هجده سال در مكه ماند و هرگز از خوردنى‌هايى كه از مصر برايش مى‌آوردند، نخورد؛ چون مصر را شبهه مانندى بود كه گذشتگان، از خوردنى‌هاى آن پرهيز مى‌كردند. آب زمزم را وقتى مى‌نوشيد كه با ريسمان و دلوِ خود