مجموعه مقالات اولین همایش حج و اقتصاد

مشخصات كتاب

مجموعه مقالات اولين همايش حج و اقتصاد

تدوين:پژوهشكده حج و ز يارت

ناشر:مشعر

محل نشر:تهران

اشاره

پيش‌گفتار

در ميان عبادات، حج از جامعيت، پويايى، تنوع و گستردگى ويژه‌اى برخوردار است. از اين رو پژوهش در عرصه‌ها و ابعاد مختلف اين اقيانوس بيكران و صيد گوهرهاى گرانبهاى آن و كشف راهكارهايى كه بتواند اين عبادت سترگ را مايه قوام جامعه بشرى قرار داده و انسان را به ساحل سعادت رهنمون كند، همواره ضرورت دارد.

در موضوع حج و نيز موضوع اقتصاد به صورت جداگانه و تك‌نگارى پژوهش‌هايى ارزشمند صورت گرفته اما نوع رابطه اين دو موضوع و تأثير آنها بر يكديگر و بسيارى از دغدغه‌هاى ديگر متوليان اين دو عرصه، چندان مورد بحث و كاوش قرار نگرفته است.

با توجه به ابعاد گوناگون حج، پژوهشكده حج و زيارت بر آن شد كه با توجه به نامگذارى سال 139٠ به عنوان «جهاد اقتصادى» و سال 1391 به عنوان سال «توليد ملى و حمايت از كار و سرمايه ايرانى» از سوى مقام معظم رهبرى، رابطه حج و اقتصاد را به بحث گذارده و آن را به صحنه محافل علمى و پژوهشى بكشاند و نتايج آن را در قالب همايش حج و اقتصاد به جامعه علمى كشور ارائه دهد.

آنچه در اين مجموعه از نظر انديشمندان و محققان مى‌گذرد، مقالاتى است كه از طرف پژوهشگران و اساتيد ارجمند به دبيرخانه همايش ارسال شده و تنها بيانگر ديدگاههاى مؤلفان آنها بوده و صحت و سقم محتواى مقالات به‌عهده نويسندگان بوده و بعثه و پژوهشكده حج و زيارت از اين جهت مسئوليتى به عهده نمى‌گيرد.

از تمامى كسانى كه در برگزارى اين همايش گام برداشته‌اند صميمانه سپاسگزارى مى‌كنيم. اميد است اين همايش قدمى هرچند كوچك براى طرح موضوعات مربوط به حج و اقتصاد باشد و ما بتوانيم در فرصت‌هاى ديگر از توان علمى كشور در اين موضوع مهم و كاربردى، بهره‌مند شويم. توفيق همگان را از خداوند متعال خواهانيم.

پژوهشكده حج و زيارت

مقدمه

از زمان تأسيس بيت‌الله الحرام و فراخوان حج كه به امر خدا و توسط حضرت ابراهيم (ع) انجام پذيرفته قرن‌ها مى‌گذرد. قرن‌ها بعد كه يكى از فرزندان ايشان در آن سرزمين به‌عنوان آخرين پيام‌آور و مظهر رحمت واسعه الهى برگزيده شد بر شرافت آن افزوده گرديد. مهبط وحى علاوه بر محل انجام مناسك حج، خود حرم امن الهى بوده و قرار گرفتنن خانه خدا در آنجا سبب شرافت و احكام خاص آن گرديده كه وجوب تشرف با احرام از جمله آن مى‌باشد. اين مناسك عظيم در ايام خاصى از سال توسط مؤمنان كه از اقصى نقاط گيتى در مشاهد شريفه گردهم مى‌آيند، باشكوه و عظمت ويژه‌اى به منظور رضاى پروردگار و وصول به منافع وعده‌داده شده انجام مى‌پذيرد. شمول عنايت حضرت حق بر عاكفان و قاصدان سبب شده تا زيارت آن مكان شريف در همه اعصار و امكنه آرزوى همه مسلمانان باشد؛ مضافاً اينكه زيارت رسول الله (ص) و اهل‌بيت ايشان: و ديگر اولياء الهى كه مجاهدت‌هاى آنها سبب اعتلاى كلمه حق شده نيز در اين سفر، بر معنويت و ارزش آن مى‌افزايد. خصوصياتى مثل انجام مناسك حج در موعد و مكان خاص و وجوب يكبار در طى حيات مكلف و همچنين وجوب و استحباب عمره به حسب شرايط و تجديد عهد و پيمان با رسول گرامى (ص) و ديدن مكان‌هائى كه يادآور خاطرات شيرين و تلخ و در عين‌حال عبرت‌آموز تاريخ اسلام، موجب مى‌گردد تا با مرور زمان بر مشتاقين زيارت اين مشاهد شريفه افزوده شود و طبيعتاً انجام آن با اقتصاد رابطه‌اى نزديك داشته باشد به نحوى كه برخوردارى از استطاعت مالى يكى از شرايط وجوب حج مى‌باشد و همچنين از دير زمان تهيه مقدمات و مؤخرات آن نيز بدون برنامه‌ريزى اقتصادى از جانب فرد و حكومت تقريباً غير ممكن بوده است.

گرچه امروزه به دليل پيشرفت‌هاى شگرف در زندگى بشرى تهيه بسيارى از مقدمات و ملزومات حج آسان شده، ولى در مقابل، ارتباط حج با اقتصاد نيز آنچنان پيچيده گشته كه تأثيرگذارى آن بر متغيرهاى اقتصادى مثل نرخ ارز؛ حمل و نقل؛ تجارت بين‌الملل؛ اشتغال و ديگر متغيرهاى اقتصادى بر كسى پوشيده نيست. به نحوى كه تحولات چند سال اخير در زمينه تهيه مقدمات و مؤخرات سفر مثل ثبت‌نام؛ تهيه گذرنامه و اجازه سفر، تهيه لباس

و ديگر لوازم سفر، انتقال ارز و وليمه در كشورهاى مبدأ و همچنين انتقال حجاج و زائرين و اسكان آنها؛ تأثير بر مهاجرت نيروى كار و اشتغال بعضى از كشورهاى مسلمان و حجم تجارت بين المللى؛ خريد سوغات و ميزان قربانى در موسم حج در سرزمين حجاز از اهم موضوعات مى‌باشد.

بر حسب آمارهاى رسمى سالانه قريب به شش ميليون معتمر و يك و نيم ميليون حاجى از سراسر دنيا براى برخوردارى از منافع وعده داده شده بدانجا سفر مى‌كنند كه گردش مالى مربوطه تا پايان سفر ارقامى است كه مى‌تواند اقتصاد كشورهاى مبدء و مقصد را تحت تأثير قرار دهد. لذا ضرورى است مباحث مربوطه در چارچوب‌هاى علمى مورد مداقه قرار گيرد.

گرچه در گذشته تلاش‌هائى به‌صورت تك‌نگارى در قالب مقاله و يا تحقيقات ديگر انجام پذيرفت و همچنين مقدماتى در سال‌هاى گذشته به منظور برگزارى همايشى در اين مورد فراهم شده بود كه به دلايل مختلف به ثمر ننشست. تا اينكه بعثه مقام معظم رهبرى در امور حج و زيارت تصميم گرفت در سال 139٠ كه توسط مقام معظم رهبرى سال جهاد اقتصادى نام‌گذارى شده بود با استفاده از تجربيات صاحب‌نظران در عرصه حج و اقتصاد؛ اقدام به برنامه‌ريزى براى برگزارى همايشى به‌منظور فرهنگ‌سازى توجه به ابعاد اقتصادى حج و نيز افزايش سطح خدمات رسانى به حجاج؛ استفاده كارآمد از امكانات موجود؛ كاهش هزينه‌هاى سفر؛ استفاده بهتر حجاج از زمان سفر، جمع‌آورى اطلاعات و آمار و آشنايى با وضعيت موجود؛ آشنايى با متوليان و مرتبطان با موضوع حج و اقتصاد؛ آشنايى با ظرفيت‌هاى كشور در اين مورد؛ بررسى آسيب‌ها و مشكلات بعد اقتصادى حج؛ ارائه راهكارهاى مناسب جهت برون‌رفت از آسيب‌ها و مشكلات و ترسيم نقشه راه براى پرداختن به موضوع حج و اقتصاد در آينده نمود كه تلاش بى‌وقفه تقريباً يك ساله همكاران در دبيرخانه همايش در تاريخ 22/4/1391 مصادف با 22 شعبان‌المعظم 1433 به ثمر نشست.

در ابتدا فراخوان مقاله به تمامى مركز علمى - پژوهشى كشور ارسال گرديد كه پس از دريافت چكيده مقالات و تأييد عناوين مناسب، مجموعاً 75 مقاله دريافت شد كه پس از ارزيابى تعداد 32 مقاله امتياز لازم جهت چاپ در مجموعه مقالات را كسب نمودند.

اين مقالات در پنج محور كلى:

قطعاً اين تلاش بدون همدلى و همكارى ممكن نبود لذا جا دارد تا از حمايت‌هاى نماينده مقام ولى فقيه در امور حج و زيارت و سرپرست حجاج ايرانى حجت‌الاسلام و المسلمين قاضى‌عسكر تشكر نمايم همچنين اعضاى محترم كميته علمى همايش اساتيد گرامى دكتر سيد كاظم صدر؛ دكتر عباس عرب‌مازار؛ حجج الاسلام و المسلمين دكتر احمد عابدى؛ غلامرضا مصباحى مقدم و مجيد رضائى دوانى و حجت‌الله بيات و دكتر محمد نهاونديان و دكتر محمد زمان رستمى و سيد ابوالحسن رضوى و همچنين تمامى محققان و پژوهشگران در سراسر كشور كه با ارسال مقاله و قبول ارزيابى مقالات و اظهار نقطه نظرات اصلاحى موجبات ارتقاى سطح علمى مقالات را فراهم نمود سپاسگزار باشم. در نهايت با توجه به سابقه ديرين موضوع و برگزارى اولين همايش در اين زمينه، بايد اظهار داشت كه قطعاً مجموعه حاضر با نواقص و محدوديت‌هايى همراه مى‌باشد كه خود مى‌تواند زمينه‌ساز تحقيقات و همايش‌هاى آتى باشد.

دبير علمى همايش

سيد ضياءالدين كياءالحسينى

بخش اول: كليات

اشاره

گستره ابعاد اقتصادى حج

اشاره

مجيد رضايى دوانى ⁽¹⁾

قبله‌گاه مسلمانان برخوردار از آيات بينات، امنيت و هدايت جهانيان است. پناهگاه بشريت و مكان امن براى عارفان و معتكفان درگاه الهى است. تمامى انسان‌ها مأمور به زيات آن و شاهد منافع آن هستند. بيابان لم‌يزرع و وادى خشك به دعاى ابراهيم (ع) محل وفود انسان‌ها گشت و نعمت‌هاى الهى بر آن باريدن گرفت. (سوره آل عمران، آيه 96، ابراهيم، 35 - 37، حج، 26 - 27، بقره، 125 و 126 سال‌ها از آن زمان مى‌گذرد و هر ساله ميليون‌ها عاشق پاكباز با كوله‌بارى از اميد و آرزو در آن ديار رحل اقامت مى‌افكنند و زيباترين جلوه‌هاى عبوديت شكل مى‌گيرد.

كاروان حجاج با حضور در ميقات‌هاى عارفانه جلوه‌اى از قيامت را مشاهده مى‌كند و جوشش ايمان آنان در آن ديار سربرمى‌آورد و براى تقرب به بارگاه الهى از خودبينى مى‌رهند و با درك عيد اضحى شادى ملكوتى خود را جشن گرفته و همنشين ملكوتيان مى‌گردند و از تمامى مظاهر شرك و آلودگى ظاهرى و باطنى برائت جسته و براى زيستنى بى‌آلايش آماده مى‌گردند و اين تمام نعمت حج بر آدميان است.

اما در كنار اين حضور عارفانه منافع دنيويى نيز براى انسان‌ها شكل مى‌گيرد. علاوه بر منفعت وحدت اسلامى، ديدار دوستان و برادران ايمانى و ديگر منافع فرهنگى، اجتماعى عقيدتى و سياسى، منافع اقتصادى حج هم ظهور و بروز گسترده‌اى دارد. بررسى آثار اقتصادى حج در طول سال جايگاه و اثر يكى از مهم‌ترين نهادهاى مذهبى را در اقتصاد اسلامى روشن مى‌كند. نهادهاى مذهبى به علت ارتباط وثيق با قلوب مردم مسلمان علاوه بر ارتباطات معنوى، شكل‌دهنده روابط اقتصادى مى‌باشند.

نوشتار حاضر پس از بيان جايگاه اقتصادى حج در متون دينى و گذر تاريخى ارتباط اقتصاد اسلامى و اقتصاد حج را مطرح مى‌كند و ويژگى حج را در اثرگذارى بر اقتصاد اسلامى بررسى مى‌كند تا نشان

دهد حكم فقهى چگونه اقتصاد را شكل مى‌دهد. پس از آن بازار خدمات حجو تعداد متغيرهاى اقتصادى مؤثر در بازار را نشان مى‌دهد.

اقتصاد حج در متون دينى

(وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيتِ أَنْ لا تُشْ-رِكْ بِي شَيئاً وَ طَهِّرْ بَيتِي لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يذْكُرُوا اسْمَ اللهِ فِي أَيامٍ مَعْلُوماتٍ عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ * ثُمَّ لْيقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيطَّوَّفُوا بِالْبَيتِ الْعَتِيقِ)

حج براى انجام مناسك توحيدى قرار گرفته و همه انسان‌ها براى مشاهده منافعشان و ياد خدا به مكه خوانده شده‌اند، تا از آن گوشت‌ها بخورند و به ديگر انسان‌هاى نيازمند صدقه دهند. در حج علاوه بر ياد خدا صدقه به فقرا هم و شكر نعمت گوشت دام ملحوظ است. منافع انسانى حج شامل هر نوع منفعت دنيوى و اخروى مى‌گردد. امام صادق (ع) در حديث «ربيع ابن خيثم منافع» را اعم از منافع دنيا يا آخرت مى‌دانند. (الكلينى، ج4، ص422 امام رضا (ع) در روايت علل محمد بن سنان از جمله علل حج را بهره‌مندى انسان‌ها در شرق و غرب عالم (حجاج و غير حجاج) دانسته و فرموده تجار و وارد كنندگان كالا و فروشندگان و خريداران كلى و جزئى همگى از منافع حج بهره‌مند مى‌گردند و نيازهاى افرادى كه در حج جمع مى‌شوند برآورده مى‌شود. (الصدوق، ص4٠4 و 4٠5) در روايت ديگر امام صادق (ع) در جواب «هشام بن الحكم» از جمله علل حج را اجتماع انسان‌ها از شرق و مغرب در سود تجارى از تجارت بين شهرها و سود شاغلين در بخش حمل و نقل دانسته‌اند. (الصدوق، ص4٠5)

لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) (حج: 36 از پيامبر گرامى (ص) نقل شده كه عيد قربان براى وسعت روزى مساكين و بهره‌مندى آنان از گوشت قربانى قرار گرفته است (الصدوق، ص437)

اقتصاد حج در گذر تاريخى

از زمانى كه زائران كعبه به‌تدريج شهر مكه را بنياد نهادند اقتصاد مكه شكل گرفت و درآمد اقتصادى مردم آنجا از راه‌هاى گوناگونى تأمين شد. شهر مكه به‌دليل غير قابل كشاورزى بودن و فقدان آب امكان گسترش فعاليت كشاورزى را نداشت. درآمد مردم عمدتاً از طريق شكار، هداياى زائران مكه، دامپرورى و خريد و فروش كالا در هنگام حج و عمره بود. تا قبل از زمانى كه هاشم بن عبدمناف راه تجارى شمال و جنوب را از طريق مكه راه‌اندازى كرد درآمد مردم چندان زياد نبود.

با مركزيت تجارى مكه و رفت و آمد تجار اهل مكه به يمن و شام در زمستان و تابستان درآمد مردم رشد فراوانى يافت و تجارت مهم‌ترين راه كسب درآمد قلمداد شد. تشكيل بازارهاى متعدد در موسم حج، با حضور قبائل و زوار فراوان، رونق تجارى را دامن زد. شهر مكه شاهد حضور پيامبر (ص) قبل از بعثت در كاروان‌هاى تجارى بود. حضرت دو بار (سن ده سالگى همراه عموى گراميش ابوطالب و سن 25 سالگى از طرف خديجه كبرى (س)) از مكه براى تجارت خارج شد. درآمد حاصل از تجارت منبع زيادى بود و تمامى اهل مكه تلاش داشتند سرمايه‌اى تهيه كنند و در كاروان تجارى بزرگ سال كه ميان يمن و شام در حركت بود مشاركت نمايند. شكست حمله ابرهه به مكه و افزايش تقدس مكه علاوه بر مراسم حج و وجود امنيت راه خشكى تجارى كه از دل بيابان‌هاى سوزان مى‌گذشت (در مقابل تهديد نظامى راههاى تجارى دريايى به علت جنگ ايران و روم) روز به روز وضعيت تجارى مكه را بهبود بخشيد. قرآن ارزش امنيت تجارى و اثر تجارت در تأمين درآمد مكه را بازگو كرده است (سوره قريش) وقوع جنگ ميان ايران و روم و ناامنى راههاى دريايى و توانايى اهل مكه در عبور از بيابان‌ها سهم تجارت خارجى اهل مكه را افزايش داد. پس از اسلام هم مكه نقش خود را در تجارت حفظ كرد. از علل اساسى جنگ‌هاى ميان پيامبر (ص) و كفار قريش اين بود كه پيامبر (ص) و يارانش در مقابل توطئه قريش و اخراج مسلمانان از مكه، راه تجارى را ناامن كردند به‌گونه‌اى كه تا صلح حديبيه

مردم مكه نتوانستند تجارت خود را در امنيت انجام دهند و سود كافى كسب كنند (الواقدى، ج1، ص197، الافغانى، ص137 - 134)

بدون شك از عوامل پذيرش صلح حديبيه توسط مشركين، خطر نابودى اقتصادى مكه بود. پيامبر (ص) تهديد شرك را با فشردن گلوى اقتصادى مكه از بين برد و آنان را وادار كرد از مخالفت با اسلام دست بردارند. (الافغانى، ص137 و 138)

تجارت مكه به كاروان بزرگ سال اختصاصى نداشت. عراق، حبشه و ديگر مناطق شاهد حضور تجار مكه بود. (على، ج7، 261 و 294 و 295 به علت مشاركت تمام مردم مكه در كاروان‌هاى تجارى، سرمايه كاروان رقم قابل ملاحظه‌اى بود. سرمايه كاروان ابوسفيان كه در جنگ بدر مورد تعرض قرار گرفت 5٠ هزار دينار طلا بود. كاروانهاى ديگر هم كه همان مقدار سرمايه داشت در طول سال به حركت در مى‌آمد. (الواقدى، ج1، صص27 و 198 و 20٠) به علت انگيزه سود در تجارت (نه تأمين كالاى مورد نياز شهر) تجارت مكه به كالاى خاصى اختصاص نداشت. انواع كالاها در كاروان‌ها وجود داشت. معاملات طلا و نقره و جواهرات هم شايع بود و صرافى‌ها به‌صورت گسترده وجود داشت به همين علت رباخوارى نيز شايع بود. (بخش فرهنگى جامع مدرسين حوزه علميه قم، ص76 و 77) در كنار تجارت، دامدارى در مكه رونق داشت نياز مردم به گوشت و حيوانات باربر براى حمل و نقل و نياز حجاج براى قربانى در مراسم حج از عوامل اصلى گسترش دامدارى در مكه بوده است. پيامبر (ص) نيز دوران كودكى خود را كه مشغول چوپانى گوسفندان قريش بوده يادآورى نموده است (الهندى، ج14، 183 علاوه بر تجارت و دامدارى به علت جايگاه دينى حج، اوقاف زيادى براى مكه اختصاص مى‌يافت. در طول تاريخ دولت‌ها و افراد ذى‌نفوذ به انگيزه‌هاى مختلف در جهت تسهيل امر حج و خدمت به حجاج، آثارى از خود به‌جا مى‌گذاشتند. تأمين آب براى حجاج از موارد مهم و حساس بوده است و براى تهيه آب، چاهاى مختلفى حفر شده است. خلفاى بنى‌اميه و بنى عباس هر يك به‌گونه‌اى در اين امر سهيم شدند و چاهاى عين زبيده - همسر هارون بن رشيد - هنوز قابل استفاده است. (جعفريان، 33 و 34) در طول ايام حج در جهت اطعام حجاج و كمك به جابجايى آنان افراد خير به صورت‌هاى مختلف به آنان كمك مى‌كنند، حجاج نيازمند را سير مى‌كنند و جاى مناسب براى آنها تهيه مى‌كنند.

ابعاد اقتصادى حج و اقتصاد اسلامى

اقتصاد اسلامى در بخش‌هاى مختلف توليد و مصرف، چارچوب‌هايى را تدوين مى‌نمايد. در بخش توليد در كنار بخش كشاورزى و صنعت بخش خدمات، جايگاه مهمى دارد. آموزش، بهداشت، حمل و نقل، تحقيق و توسعه و گردشگرى از مهم‌ترين موارد خدمات است. بخش گردشگرى به‌تدريج در دوره‌هاى اخير به جهت تحول صنعتى، رشد نموده است. افزايش درآمد طبقات متوسط و كاهش

هزينه‌هاى جابجايى، زمينه گسترش گردشگرى را فراهم ساخته است. گردشگرى انواع متعددى دارد، تفريحى، علمى و مذهبى. گردشگرى تفريحى عمدتا در ايام تعطيلات در دورن كشورها و بين كشورها رواج زيادى دارد و توانسته درآمد فراوانى را ايجاد كند. گردش مالى ناشى از گردشگرى در ميان بخش‌هاى توليدى يك كشور و همچنين گردش مالى بين كشورها در حال تزايد و افزايش است. گردشگرى علمى نيز گرچه به افراد محدودترى اختصاص دارد ولى مقدار آن قابل ملاحظه است. گردشگرى مذهبى در تمام دنيا به‌صورت بسيار گسترده از قديم‌الايام وجود داشته و شايد بتوان گفت قديمى‌ترين نوع گردشگرى، نوع مذهبى آن است. معابد و زيارت‌گاه‌هايى كه در تمام اديان وجود دارد ساليانه افراد بسيارى را به خود جذب مى‌كند. معابد هندو، كليساها، كنيسه‌ها، مسجدالاقصى و ده‌ها مكان ديگر، ساليانه ميليون‌ها انسان مشتاق را به خود جلب مى‌كنند و زيباترين صحنه‌هاى انسانى و دلدادگى را رقم مى‌زنند. در ميان آئين‌هاى مذهبى دنيا بدون شك، حج اسلامى جلوه‌انگيزترين است. حركت ميليونى از اقصى نقاط دنيا براى حضور در ايام معلوم و معدود همراه با آداب ويژه احرام، طواف، سعى، نماز، وقوف، دعا، قربانى، و رمى شياطين از شكوه و عظمت ويژه‌اى برخوردار است. قدمت اين مراسم به دهها قرن مى‌رسد و هيچ‌گاه خانه خدا از مشتاقان خالى نشده است. اجابت دعا و دعوت ابراهيم (ع) براى حضور موّحدان در ام القرى و انجام عبادت خالصانه از حدود 4٠ قرن قبل تا به امروز، جريان انسانى بزرگى را رقم زده است.

گرچه حج مورد توجه ديگر اديان هم بوده، ولى بعثت اسلام و احياء شريعت ابراهيمى و نزول آيات مباركه قرآن و حاكميت ارزش‌هاى دينى در منطقه مكه، حج را با تغييرات اساسى همراه كرد. خداى متعال بر توانايان مقرر نموده كه حداقل در عمر يكبار در ايام خاص به آن منطقه سفر كنند و اعمال خاصى را به‌جا آورند. ( فِيهِ آياتٌ بَيناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِي عَنِ الْعالَمِينَ ) (آل عمران: 97 علاوه بر وجوب يكباره حج در عمر انجام حج و عمره به‌صورت مكرر از صفات عالى اولياء بوده و دهها روايت در تشويق به آن وارد شده است. موارد فوق باعث شده ساليانه افراد بسيارى بدون تبليغات با علاقه فراوان براى شركت در مراسم ثبت‌نام كنند، هزينه‌هاى متعددى را متحمل شوند و با ميل و رغبت اموال خود را صرف كنند تا در ضيافت الهى حاضر شوند. براى انجام مراسم حج و عمره تقاضاى حضور در حج و برخوردارى از خدمات حج شكل مى‌گيرد. با شكل‌گيرى عرضه آن و تعادل بازار عرضه و تقاضا مبادله رخ مى‌دهد و براساس قيمت توافقى، علاقمندان در مراسم شركت مى‌كنند. هر يك از عرضه و تقاضاى خدمات حج متأثر از عوامل گوناگونى است كه بر نقاط تعادلى، قيمت توافقى، مقدار عرضه و تقاضا و. . . اثرگذار است. شناخت ابعاد اقتصادى حج، متكى بر شناخت عرضه و تقاضا و عوامل موثر بر هر يك

است. آن‌چه در پى خواهد آمد شناخت اجمالى بازار خدمات حج است كه مى‌تواند ما را در شناخت ابعاد اقتصادى حج و به طور كلى ابعاد حج يارى رساند. شناخت گردشگرى مذهبى مى‌تواند يكى از مهم‌ترين بخش‌هاى اقتصاد اسلامى را روشن كند. بخشى از آن‌چه به‌عنوان اقتصاد اسلامى مطرح است تحت تأثير اعمال عبادى است. وجود زيارت‌گاهها و مساجد و اماكن مذهبى، بازار خدمات مذهبى را رقم مى‌زند و اين بازار از مواردى است كه در درون دين شكل گرفته است.

در اقتصاد اسلامى گاه چارچوب‌هايى در مورد توليد يا مصرف يا غير آن مطرح مى‌شود. مردم كه در صدد توليد يا مصرف هستند در چارچوب شرع فعاليت مى‌كنند. كشاورزى، صنعت و خدمات در حدود شرع شكل مى‌گيرد و آثار آن معلوم مى‌شود. تفاوت كشاورز مسلمان با غير مسلمان در همين است كه كشاورز مسلمان اصولى را مراعات مى‌كند كه ممكن است غير مسلمان مراعات نكند ولى لزوما شيوه توليد تغيير نمى‌كند ولى گاه در درون شرع امورى ذكر مى‌شود كه جريان تازه‌اى از توليد يا مصرف را به راه مى‌اندازد.

حج از مواردى است كه به واسطه دستور شرع انجام مى‌گيرد، خدمت جديدى در ابعاد جديدى رخ مى‌دهد و لازم است در تحقق آن مسلمانان شركت كنند. در واقع خدمت جديدى در بازار خدمات، بايد به جهت انجام فريضه شكل گيرد. مشابه آن در مورد نماز جماعت، روزه، زكات و وقف است. با توجه به لزوم برپايى شعائر دينى خدمات و كالاهايى براى تحقق آن لازم است كه توليد كنندگان آن را توليد كنند، با تقاضاى مسلمانان نسبت به آن كالا و خدمات براى انجام شعائر دينى و عرضه آن توسط توليد كنندگان بازار شكل مى‌گيرد. اگر توليد و تقاضاى آن مجانى باشد، به‌صورت امر خيريه و بخش سوم اقتصاد است و اگر قيمت داشته باشد بازار بخش خصوصى شكل مى‌گيرد.

اگر حج، واجب نمى‌شد نه چنين مردم مشتاقانه به آن منطقه حركت مى‌كردند و نه مكه و مدينه توسعه زيادى پيدا مى‌كرد و نه درآمد زيادى براى حج پس‌انداز مى‌شد. البته واجب نبودن باعث تعطيلى نمى‌شود كما اين‌كه امروزه زيارتگاه‌هاى متعددى هست كه جنبۀ وجوبى ندارند ولى رفت و آمد به آنان زياد است، ولى ترديدى در اثرگذارى وجوب حج نيست؛ به‌ويژه آن‌كه منطقه مكه از هيچ امكانات طبيعى برخوردار نيست و تنها عاملى كه افراد را به آن مى‌كشاند امر معنوى است. امروزه گرچه امكانات فراوانى براى زوار فراهم نشده ولى در طول تاريخ، مكه هميشه از كمبود آب در مضيقه بوده و گرماى آن بسيار آزار دهنده است.

ازاين‌رو شعائرى مثل حج ابعاد جديدى از اقتصاد اسلامى را شكل مى‌دهد كه متفاوت از بخش‌هايى است كه با ديگر اقتصادها مشترك است. اقتصاد حج از مختصات اقتصاد اسلامى است و آثار آن متفاوت از ديگر امور است.

بازار خدمات حج

بازار خدمات حج شامل انواع بازارهاى كوچك‌تر است كه در آن بازار بزرگ شكل مى‌گيرد. با توجه به اين‌كه اكثر كشورها بايد براى حج به كشور ميزبان سفر كنند مجموع خدمات‌رسانى در دو كشور مقصد و مبدأ شكل مى‌گيرد. مقدمات كار در كشور مبدأ و انجام حج در كشور ميزبان رخ مى‌دهد. به جهت آنكه رابطه دو كشور مطرح است مباحث مربوط به اقتصاد بين‌الملل شكل مى‌گيرد. از سويى در هر دو كشور حج در ابعاد فردى و اجتماعى موثر است، از بعد اقتصادى، حج به‌عنوان يكى از مشاغل دخيل در اقتصاد كلان، ابعاد كلان دارد و از بعد اقتصاد خرد هم قابل بررسى است.

از سوى ديگر عوامل درگير بحث خدمات حج، بخش خصوصى و بخش دولتى است. بنابراين در بازار خدمات‌رسانى هر دو بخش حضور دارند. از بخش دولتى دستگاه‌هاى مختلف دخالت دارند. در شرايط فعلى در ايران دستگاه‌هاى دخيل در امر حج عبارتند از:

هر يك از اين بخش‌ها خدمتى را عرضه مى‌كنند و هر خدمتى بازارى دارد. براى شناخت ابعاد اقتصادى حج بايد خدمات هر كدام از دستگاه‌ها معلوم گردد تا در شناخت حج كمك كند. ارزش خدمات برخى دستگاه‌ها روشن و قيمت دارد مثل شركت بيمه يا مخابرات، ولى خدماتى مثل امنيت و سياست‌گذارى به مثابه كالاى عمومى است كه قيمت‌گذارى آن با مشكل مواجه است.

از سوى ديگر در بخش خصوصى عوامل تقاضا و عرضه، خانوارها و بنگاه‌ها هستند. متقاضى حج براساس شرايط اقتصادى خانواده اقدام مى‌كند و شركت مسافرتى و زيارتى به دنبال ارائه خدمات است. تقاضاى حج در صورتى است كه فرد، دارايى و درآمد به مقدار نياز داشته باشد. بر حسب درآمد خانوار تقاضا شكل مى‌گيرد. گاه بايد چند سال پس‌انداز صورت گيرد تا درآمد مورد نياز شكل گيرد. پس تقاضاى حج با درآمد، دارايى و پس‌انداز ارتباط پيدا مى‌كند. اگر پس‌انداز چند سال شكل گيرد به آن خمس تعلق مى‌گيرد و ازاين‌رو با خمس و ماليات هم ارتباط پيدا مى‌كند.

براى رفتن حج به علت انبوه علاقمندان قرعه‌كشى صورت مى‌گيرد. علاقمندان بايد مبالغى را در حساب بانك مركزى واريز كنند تا در قرعه‌كشى شركت داده شوند و سپس مبالغ مذكور در حساب باقى بماند تا نوبت آنها حفظ شود. ازاين‌رو انبوهى از درآمدها و پس‌اندازها به بانك وارد مى‌شود و نوعى جمع نقدينگى و افزايش پس‌انداز ملى شكل مى‌گيرد. بررسى آثار آن نيز در ابعاد اقتصادى حج براى كشورهايى كه از اين شيوه استفاده مى‌كنند اضافه مى‌شود.

با تعيين اولويت و مشخص شدن نوبت افراد، هر فرد براى رفتن به حج بايد خدمات مختلفى را از دولت، و بنگاه خريدارى كند. اداره گذرنامه براى صدور گذرنامه، بخش پزشكى براى تشخيص بيمارى و تزريق واكسن، بخش هواپيمايى براى بليط حمل و نقل، شركت بيمه براى بيمه، تهيه و اسكان و وسايل جابجايى و تهيه غذا و امكانات اقامتى از سازمان حج، خريد ارز مسافرتى از بانك مركزى، امنيت رفت و آمد از نيروهاى انتظامى و وزارت اطلاعات و سپاه پاسداران، آموزش حج و كيفيت آمادگى كه از سوى بعثه رهبرى و مديران كاروان‌ها صورت مى‌گيرد با تهيه كتاب‌ها، و ابزارهاى رايانه‌اى خدمات فوق در درون كشور قبل از حركت شكل مى‌گيرد.

متقاضى حج وسايل و كالاهايى را از بازار تهيه مى‌كند؛ مثل لباس احرام، ساك، لباس سفر، خشكبار و مانند آن براى استفاده در مدت سفر و گاه قبل از حركت، دوستان و آشنايان را دعوت مى‌كند و از آنان پذيرايى مى‌كند. متقاضى بايد درآمدى را به‌صورت ارز بين‌المللى همراه داشته باشد تا بتواند ديگر نيازهاى خود را در ايام حج و در مدت سفر هزينه كند؛ حاجى قربانى، هزينه حمل نقل‌هاى جزئى

درون شهرى، هزينه سوغات و هدايا را تأمين مى‌كند و به ميزانى كه درآمد دارد به خريد سوغات دست مى‌زند. براى تماس با ايران از خدمات مخابرات استفاده مى‌كند و پس از بازگشت بر حسب شأن و شرايط افراد، از دوستان و آشنايان پذيرايى مى‌كند و آنان را به وليمه حج ميهمان مى‌كند و هداياى خريدارى شده را به افراد مى‌دهد. سفر حج با اعطاى هدايا به اتمام مى‌رسد.

براى كشور مقصد نيز از درخواست ويزا، ورود به فرودگاه، انتقال به مكه و مدينه، اسكان در مكه و مدينه، جابجايى در شهر، انجام مراسم در مسجدالحرام، مواقيت و مواقف و اماكن تاريخى، تهيه قربانى، غذا و مواد اوليه و انواع كالا در بازارها، تأمين بهداشت عمومى تا اعزام حجاج به كشورهاى خودشان را شامل مى‌شود.

البته عمده آثار حج در كشور مقصد شكل مى‌گيرد.

برحسب تقسيم‌بندى اقتصادى، حج در بازار كالا و خدمات، بازار كار، بازار سرمايه و بازار پول اثر دارد. در بخش كالا و خدمات داخلى، بازار انواع كالا و خدمات مورد نياز حج از لباس احرام، كتاب، غذا و مواد اوليه تا خدمات پزشكى و گذرنامه. . . . را شامل است.

در بخش بازار كار، حج باعث ايجاد بنگاه‌هاى مسافرتى زيارتى در بخش خصوصى و استخدام افراد مختلف براى تأمين خدمات حج در بخش دولتى مى‌شود. در بازار سرمايه پول حج باعث ورود و خروج ارز، تغيير پس‌انداز ملى، جمع‌آورى نقدينگى و تبديل آن به سرمايه‌گذارى و تغيير سرمايه كشور مى‌گردد.

از جهت بخش‌هاى حساب ملى، حج درمصرف ( C( ، سرمايه‌گذارى ( I( ، هزينه دولت ( G( ، خالص صادرات ( X - M( اثر دارد.

حج از بعد اقتصاد بين الملل به جهت نياز به خريد كالا در خارج از كشور، تقاضاى ارز خارجى (ريال سعودى يا دلار يا. . .) افزايش مى‌يابد و بر حسب عرضه و شيب آن، نرخ برابرى ارز داخلى و خارجى تغيير مى‌كند. اين مبالغ به خريد كالا و خدمات خارجى اختصاص مى‌يابد. بخشى از اين كالا و خدمات در عربستان مصرف مى‌شود و بخشى به‌صورت سوغات داخل كشور مى‌آيد.

در واقع در ازاى خروج ارز معادل بخشى از آن به‌صورت كالا به داخل كشور برمى‌گردد و اين كالا بر حسب تفاوت قيمت آن در خارج و داخل، باعثِ اثر بر بازار داخلى مى‌شود. اگر تفاوت قابل توجه باشد انگيزه خريد كالا از خارج زيادتر است و به علت جابجايى حدود يك ميليون نفر در سال از طريق حج و عمره كالاهاى زيادى وارد كشور مى‌شود و بخشى از نيازهاى داخلى از آن طريق تأمين مى‌شود و تقاضاى داخلى نسبت به آن كالاها كاهش مى‌يابد. كالاهاى وارداتى توسط زوار شامل پوشاك، وسايل الكترونيكى خانه، كتاب، اسباب بازى و. . . است كه بر حسب حجم آن ميزان اثرگذارى تفاوت پيدا مى‌كند.

از بعد ارزش افزوده، حج در خدمات و صنعت اثرگذار است و به‌صورت جزئى براساس فعاليت‌هاى اقتصادى 72 گانه مؤثر در توليد ناخالص داخلى، حج در امور ذيل به‌صورت مستقيم مؤثر است.

نتيجه گيرى

بنابراين براى شناخت مباحث واقعى اقتصاد حج لازم است امور ذيل مد نظر قرار گيرد.

الف) شناخت اقتصاد خرد حج شامل:

ب) شناخت اقتصاد كلان حج شامل:

ج - بررسى بهره ورى و كارايى بخش خصوصى و دولتى در انجام و عرضه هر يك از خدمات تا معلوم شود سپردن كدام نوع خدمات به بخش خصوصى يا دولتى مناسب است. گر چه به نظر مى‌آيد سياست‌گذارى كلى بر دوش دولت است و كارهاى اجرايى را بخش خصوصى بهتر انجام مى‌دهد.

مباحث فوق براى كشور مقصد و مبدأ هر دو جريان دارد. هرگاه مجموع امور فوق براى تمام كشورها در سطح بين‌الملل معلوم و با هم تركيب شود آثار حج در اقتصاد كشورها به‌صورت مجزا براى كل اقتصاد جهانى معلوم مى‌شود.

منابع

بررسى ظرفيت‌هاى اقتصادى حج ابراهيمى - محمدى (ص) با رويكرد نظام‌وار (سيستمى) در پرتو بيانات امام خمينى (رحمه الله) و مقام معظم رهبرى مدظلّه العالى

اشاره

على اكبر كريمى ⁽¹⁾

محمدحسين دلدار ⁽²⁾

چكيده

از پيروزى انقلاب اسلامى تاكنون، هنوز نگاه جامع، وسيع و عميقى به ابعاد و ظرفيت‌هاى عظيم حج كه يكى از پنج ستون اصلى دين مبين اسلام به شمار مى‌آيد به وجود نيامده است. در سال‌هاى قبل از پيروزى انقلاب اسلامى حضرت امام خمينى (رحمه الله) با بيان صريح و عالمانۀ خود از ابعاد مختلف سياسى، اجتماعى و حتى اقتصادى حج ابراهيمى - محمدى پرده برداشت و حقايق بلندى را از اين كنگرۀ سراسرى بر همگان آشكار ساخت كه البته به سبب شرايط خاص آن زمان، بيشتر تمركز ايشان به ابعاد اجتماعى - سياسى حج بود و كمتر از ابعاد اقتصادى آن بحثى مطرح مى‌شد اما همچنان، اين دريچه پيش روى ما باز است. بعد از انقلاب اسلامى و استقرار نظام جمهورى اسلامى اين فريضه بيش از پيش مورد توجه قرار گرفت و در برنامه‌ريزى مسئولان و نگاه‌هاى مردمى جلوه كرد. در سال‌هاى اخير نيز ابعاد و ظرفيت‌هاى اين پديدۀ چند بُعدى به‌ويژه در بخش اقتصادى و با رويكرد نظام‌وار و به هم‌پيوسته از سوى رهبر عزيز انقلاب مطرح گشت و ايشان به نكات نابى از اين مسئله پرداختند و رهنمودهايى را به مسئولان و مردم ارائه دادند. در اين تحقيق

سعى شده است كه با الهام از رهنمودهاى امام و رهبرى و در پرتو وسيع‌تر تعاليم اسلامى و مشاهدات اقتصادى، ظرفيت‌هاى مغفول اين اجتماع عظيم، همچون تكيه بر بازار بين‌المللى اسلامى و رفع مشكلات اقتصادى و معيشتى مسلمين و توانمندسازى اقتصاد كشورهاى مسلمان و قطع دست بيگانگان از اقتصاد ايشان، شناخته و كشف گردد تا با توجه به آن بتوان به اعتلاى اقتصادى نظام جمهورى اسلامى و ساير كشورهاى مسلمان كمك و راه را براى عزت و عظمت دنياى اسلام هموارتر نمود.

واژگان كليدى: حج ابراهيمى - محمدى، ظرفيت‌هاى اقتصادى، رويكرد سيستمى، امام خمينى، مقام معظم رهبرى

مقدمه

پديدۀ حج، در بين احكام و عبادات اسلامى از جايگاه ويژه و ممتازى برخوردار است تا جايى كه يكى از ستون‌هاى پنج‌گانۀ دين مبين اسلام شمرده شده است. در اين مقاله سعى داريم با تكيه بر بيانات امام خمينى (رحمه الله) غالباً و رهبر معظم انقلاب به بررسى ابعاد و ظرفيت‌هاى اقتصادى اين كنگرۀ سراسرى با يك نگاه كل‌نگر و سيستمى بپردازيم. چرا كه بررسى جنبه‌ها و ابعاد مختلف حج، بدون يك نگاه جامع و نظام‌مند ميسر نخواهد بود و ما بايد ابعاد اين فريضۀ الهى را در كنار هم و در يك مجموعۀ منسجم بررسى و تحليل نماييم و به نظر نويسنده بدون داشتن چنين نگاهى بررسى و تحليل بيانات اين دو متفكر و رهبر جهان اسلام، كارى ناقص خواهد بود. در ابتدا به برخى شاخص‌ها و اصول اساسى اقتصادى از ديدگاه امام خمينى (رحمه الله) اشاره كرده، آن‌گاه ظرفيت‌هاى اقتصادى حج را بر مبناى همين اصول و شاخص‌ها بررسى و تحليل خواهيم كرد. قابل ذكر است كه از ديدگاه رهبر كبير انقلاب اسلامى، اقتصاد بايد داراى برخى مؤلفه‌ها باشد كه شايد لزوماً در اقتصاد متعارف كنونى پذيرفته شده نباشد و يا حتى در عمدۀ موارد داراى تضاد و تقابل باشد. گذشته از آن، نكته‌اى كه در اين اصول و معيارها ديده مى‌شود ديد جامع و كل‌نگر و به عبارتى سيستمى حاكم بر اسلام و بالتبع انديشۀ رهبر انقلاب اسلامى ايران در اين زمينه مى‌باشد كه بدون درك و فهم اين ديد، محتوا و عمق نگرش ايشان به مسائل اقتصادى و به دنبال آن ظرفيت‌هاى اقتصادى كنگرۀ عظيم حج، قابل حصول نخواهد بود. براى همين منظور بعد از ارائۀ اصول و معيارهاى اقتصادى، به تعريف و تبيين اين تفكر و نگرش خواهيم پرداخت.

گفتنى است در اين نوشتار به دليل شباهت و همخوانى بسيار بيانات حضرت امام (رحمه الله) با رهبرى معظم انقلاب و بلكه حتى الگوگيرى ايشان از بنيان‌گذار انقلاب اسلامى در اكثر قريب به اتفاق ارجاعات از بيانات امام (رحمه الله) استفاده شده است.

اصول و معيارهاى اقتصادى اسلام از ديدگاه امام خمينى (رحمه الله)

تعريف سيستم

در تعريف سيستم هيچنز ⁽¹⁾(1376) ، سيستم را كل پيچيده، «مجموعه‌اى از اشياء ⁽²⁾يا اجزاء ⁽³⁾مرتبط، پيكره‌اى ⁽⁴⁾سازمان يافته از اشياء مادى و غير مادى مى‌داند» و يا در تعريف ديگر از او سيستم «مجموعه دانش‌ها ⁽⁵⁾يا باورها ⁽⁶⁾است كه به‌صورت كل سازمان يافته در نظر گرفته مى‌شوند» . سيستم، يك پيكره جامع و فراگيرى از دكترين‌ها، عقايد، نظريه‌ها، فعاليت‌هاى اجرايى و غيره است كه به‌صورت يك مكتب فلسفى، مذهب، دولت و غيره متجلى مى‌شود. اما نكته‌اى كه در تعريف سيستم وجود دارد يك هويت جمعى مستقل از تك تك اجزاء است كه فون برتالنفى ⁽⁷⁾اولين كسى بود كه نشان داد، يك سيستم عبارت از كلى است كه در حاصل جمع ساده اجزاى تشكيل دهنده آن، خلاصه نمى‌شود. (صادقپور، 1375)

همچنين زاهدى (1389) در تعريف نظام مى‌گويد: «سيستم (نظام) مجموعه‌اى است از اجزاى به هم

وابسته كه به علت وابستگى به اجزاى خود، كليت جديدى را پديد آورده‌اند. اجزاى سيستم ضمن برخوردارى از ارتباطات كنشى و واكنشى، از نظم و سازمان خاصى پيروى مى‌نمايند و در جهت تحقق هدف‌هاى معينى كه دليل وجود سيستم است، فعاليت مى‌كند. نظام به مفهوم جديدش داراى اجزايى است كه در تعاريف گوناگون به آنها اشاره شده است. با وجود اين، دو مفهوم اساسى «كليت» و «روابط فيما بينى ميان عناصر نظام» در تمام تعاريف وجود دارد» . (جهانيان،1382)

از ويژگى‌هاى نگرش سيستمى توجه به كل ⁽¹⁾يا «كل‌گرايى» ⁽²⁾است. قسمت اعظم مفاهيم مرتبط با آن در شناخت سازمان‌ها و درك صحيح موقعيت و نيز اداره امور پديده‌هاى مركب و پيچيده مورد استفاده قرار گرفته است. (هيچنز، 1376) در مورد تفاوت روش سيستمى و روش تحليلى، «ژوئل دوروسنى» و «جون بيشون» در كتاب روش تفكر سيستمى خود بيان مى‌دارند كه «روش سيستمى» بر خلاف «روش تحليلى» همه اجزاء تشكيل دهندۀ سيستم مورد بررسى را در برمى‌گيرد و روابط و آثار متقابل آنها را روشن مى‌سازد. . . . ايشان در تعريف سيستم مى‌گويند: «هر سيستم مجموعه‌اى است از اجزاى تشكيل دهندۀ آن و روابط و آثار متقابل اين اجزاء با يكديگر. در تعريفى كامل‌تر از سيستم در اين كتاب آمده است: سيستم؛ يعنى مجموعه‌اى متشكل از عوامل گوناگون كه روى يكديگر به طور ديناميكى اثر مى‌گذارد، و براى به انجام رساندن كار و يا دست يافتن به هدف خاصى سازمان يافته‌اند. (دروسنى و بيشون، 137٠) شايد بهترين تعريف از سيستم را «راسل اكاف» ارائه كرده است. او معتقد است سيستم مجموعه‌اى از دو يا چند عنصر است كه داراى شرايط سه‌گانه ذيل هستند:

به طور خلاصه، نگرش سيستمى، بررسى پديده‌ها از طريق در نظر گرفتن كليت آنهاست. در واقع مى‌توان گفت كه در اين نگرش آميزۀ جديدى از روش‌هاى قياسى و استقرايى است كه مى‌تواند ضمن دارا بودن محاسن هر دو، فاقد عيوب آنها باشد. زيرا، در آن، هم كليت پديده و هم ارتباط بين اجزاى تشكيل دهندۀ آن مورد توجه قرار مى‌گيرد. به عبارت ديگر تنها به بررسى رفتار اجزاء اكتفاء نمى‌شود زيرا كل موجود، شخصيت و كليتى دارد كه با مجموعه تك تك اجزاء متفاوت است و در عين حال، ارتباط كنشى و واكنشى اجزاء با يكديگر، تغييراتى را در كل پديد مى‌آورد كه توجه به آنها را الزامى مى‌سازد.

نگرش سيستمى چارچوبى منطقى و علمى ارائه مى‌دهد كه با ساير نگرش‌ها متفاوت است و اين تفاوت، از چند بُعدى بودن آن ناشى مى‌شود. لذا فردى كه قالب ذهنى خود را بر مبناى سيستم‌نگرى استوار مى‌سازد، مى‌تواند به شناخت كاملترى از محيط خود دست يابد و با آگاهى از سيستم‌هاى گوناگون، ارتباطات موجود بين آنها و همچنين شناخت نقش و موقعيت خود در هر يك از آنها، ميزان تأثيرپذيرى و اثرگذارى خويش را بر آنها ارزيابى كند و در جهت بهبود سيستم‌هاى محيطى خويش بكوشد. (زاهدى،1389)

اسلام به مثابه يك سيستم (نظام)

اشاره

دين مبين اسلام هم به دليل جامعيت خود و در برگرفتن تمامى زوايا و ابعاد زندگانى بشر، داراى يك نظام به‌هم‌پيوسته و كامل است كه مى‌تواند تمامى نيازهاى بشر را در تمامى شئون مرتفع سازد و او را به‌عنوان آخرين و كامل‌ترين دين به سعادت حقيقى برساند.

امام خمينى (رحمه الله) در اين باره مى‌فرمايد:

مفهوم مذهب و رهبر مذهبى در فرهنگ اسلامى بسيار تفاوت دارد از مفهوم آن در فرهنگ شما كه مذهب صرفاً يك رابطه شخصى و معنوى است بين انسان و خدا. و ازاين‌رو مذهب اسلام از هنگام ظهورش متعرض نظام‌هاى حاكم در جامعه بوده و خود داراى سيستم و نظام خاص اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى بوده است كه براى تمامى ابعاد و شئون زندگى فردى و اجتماعى قوانين خاصى وضع كرده است و جز آن را براى سعادت جامعه نمى‌پذيرد. (صحيفه امام، ج5، ص 389، مصاحبه با روزنامه «تايمز» درباره تبيين مواضع اسلام و سياستهاى آينده ايران)

همچنين امام (رحمه الله) در كتاب ولايت فقيه، احكام عبادى اسلام را منشأ آثار اجتماعى، سياسى و حتى اقتصادى مى‌دانند:

بسيارى از احكام عبادى اسلام منشأ خدمات اجتماعى و سياسى است. عبادت‌هاى اسلامى اصولًا توأم با سياست و تدبير جامعه است. مثلاً نماز جماعت و اجتماع حج و جمعه در عين معنويت و آثار اخلاقى و اعتقادى، حائز آثار سياسى است. اسلام اين‌گونه اجتماعات را فراهم كرده تا از آنها استفاده دينى بشود؛ عواطف برادرى و همكارى افراد تقويت شود؛ رشد فكرى بيشترى پيدا كنند؛ براى مشكلات سياسى و اجتماعى خود راه‌حلهايى بيابند؛ و به دنبال آن به جهاد و كوشش دسته جمعى بپردازند. (ولايت فقيه، ص 131)

ايشان همچنين دربارۀ جنبه‌هاى اجتماعى و سياسى حج و پيوستگى آن با جنبه‌هاى عبادى مى‌فرمايد:

اين مواقفى كه در اسلام هست مثل عيد فطر، عيد اضحى، قربان، و حج - مواقف حج - نماز

جمعه، جماعات كه در شب و روز انجام مى‌گيرد، اين مواقف جنبه‌هاى عبادى دارد، و جنبه‌هاى سياسى و اجتماعى هم دارد؛ يعنى جنبه عبادى‌اش در جنبه سياسى‌اش - اينها - مُدْغَمند، مُنْضَم به همند. (صحيفه امام، ج 4، ص 447)

امام (رحمه الله) در پيام سالگرد كشتار خونين مكه نيز با صراحت بيش‌ترى از ابعاد مختلف اين فريضۀ الهى پرده برداشته و حتى آن را همانند قرآن براى نيل به اهداف مقدس اسلامى لازم و ضرورى مى‌دانند:

حج كانون معارف الهى است كه از آن، محتواى سياست اسلام را در تمامى زواياى زندگى بايد جستجو نمود. حج پيام‌آور و ايجاد و بناى جامعه‌اى به دور از رذايل مادى و معنوى است. حج تجلى و تكرار همه صحنه‌هاى عشق‌آفرين زندگى يك انسان و يك جامعه متكامل در دنياست. و مناسك حج مناسك زندگى است. و از آنجا كه جامعه امت اسلامى، از هر نژاد و مليتى، بايد ابراهيمى شود تا به خيل امت محمد (ص) پيوند خورد و يكى گردد و يدِ واحده شود، حج تنظيم و تمرين و تشكل اين زندگى توحيدى است. حج عرصه نمايش و آيينه سنجش استعدادها و توان مادى و معنوى مسلمانان است. حج بِسان قرآن است كه همه از آن بهره‌مند مى‌شوند، ولى انديشمندان و غواصان و درد آشنايان امت اسلامى اگر دل به درياى معارف آن بزنند و از نزديك شدن و فرو رفتن در احكام و سياستهاى اجتماعى آن نترسند، از صدف اين دريا گوهرهاى هدايت و رشد و حكمت و آزادگى را بيشتر صيد خواهند نمود و از زلال حكمت و معرفت آن تا ابد سيراب خواهند گشت. (صحيفه امام، ج21، ص77)

و در ميان اين اهداف، اهداف اقتصادى نيز مد نظر ايشان بوده است، همچنانكه در پيامى خطاب به حجاج و مسلمانان ايران و جهان بيان مى‌كنند:

(اسلام) اقتصاد را به صورتى سالم و بدون وابستگى، به نفع همگان، در رفاه همه مردم، با اهميت به مستمندان و ضعيفان، بارور مى‌كند؛ و براى رشد بيشتر كشاورزى و صنعت و تجارت كوشش مى‌نمايد. (صحيفه امام، ج19، ص343)

اساس مطلب اينجاست كه اسلام آيا دين سياست است و با سياست به همه ابعاد، با مسائل اجتماعى ملتها به همه ابعاد، با مسائل اقتصادى و فرهنگى و همه چيزهايش با همه افراد توأم است، يا اين‌كه اسلام بايد منزوى باشد، و در صدر اسلام آنهايى كه حكومت دادند همه در اشتباه بودند. (صحيفه امام، ج17، ص205)

حال به تبيين شاخص‌هاى اقتصادى مذكور در كنگرۀ عظيم حج ابراهيمى - محمدى كه جزء پنج ستون اصلى دين به شمار مى‌آيد و نمونه‌اى از معارف و احكام اسلامى در آن مشهود است، با همين رويكرد كل‌نگر و سيستمى مى‌پردازيم:

١. استقلال اقتصادى مسلمين

تأكيدات امام (رحمه الله) در اين باره بسيار فراوان است كه خود نشان از نقش محورى اين اصل در جامعه اسلامى دارد. ايشان در پيام خود به حجاج، حج واقعى را تأمين‌كننده استقلال مسلمانان مى‌دانند:

مسلمين اگر حج را پيدا كنند، اگر آن سياستى كه در حج به كار رفته است از طرف اسلام، همان را پيدا كنند، كافى است براى اين‌كه استقلال خودشان را پيدا بكنند، ولى مع الأسف ما گم كرديم اسلام را. آن اسلامى كه الآن دست ماست كه به كلى از سياست جدايش كردند؛ سرش را بريدند. (صحيفه امام، ج10، ص448)

از بيانات شيواى معمار انقلاب پيداست كه عرصۀ حج عرصه‌اى براى كسب استقلال و قطع دست بيگانگان و زير بار ذلت نرفتن است. ايشان در اين زمينه مى‌فرمايد:

لذت اين‌كه يك حكومت بر يك جامعه بيدار از يك حكومت بر يك جامعه‌اى كه هيچ خبر از هيچ چيز ندارد بهتر است، از زير بار بيرون آمدن از ابرقدرت‌ها، ولو هر جور مصيبت هم براى ملت‌هاى ما داشته باشد، بهتر است از اين‌كه ما در كاخ‌هاى بزرگ و در خانه‌هاى چه و كذا و اتومبيل‌هاى كذا باشيم و نوكر باشيم اگر اينها اين را مى‌فهميدند، دست از اين كارها برمى‌داشتند و با ملتها هم صدا مى‌شدند و وسايل را فراهم مى‌كردند و اين محفل بزرگ حج را نه اين طورى كه حالا هست، درست به‌جا مى‌آوردند و خودشان هم مى‌آمدند در آن محافل و مى‌نشستند و مسائلشان را حل مى‌كردند، آن وقت اسلام يك قدرتى مى‌شد كه هيچ قدرتى مقابل او نبود. (صحيفه امام، ج13، ص325)

مقام معظم رهبرى نيز با اشاره به فضاى معنوى حج، درباره اين ظرفيت مى‌فرمايد:

در حج همه‌ى ملت‌ها مى‌توانند. . . با بهره‌گيرى از فضاى معنوى بيت‌الله الحرام، خود را براى حركتى هماهنگ و مخلصانه در راهِ بازگشت به حاكميت اسلام و كسب عزّت و استقلال و تلاش براى تحولى اساسى در كشورهاى خود آماده سازند. (پيام مقام معظم رهبرى به حجاج بيت‌اللَّه الحرام 23/12/1378)

در همين زمينه رهبرى معظم انقلاب با اشاره به جنبه اجتماعى حج و استفاده از ظرفيت آن در جهت اقتدار و استقلال مسلمين مى‌فرمايد:

در جنبۀ اجتماعى، حج در ميان همۀ فرايض اسلامى بى‌همتا است؛ زيرا مظهرى از قدرت و عزت و اتحاد امت اسلامى است. هيچ فريضۀ ديگرى بدين‌سان به آحاد مسلمان، دربارۀ مسايل امت اسلامى و جهان اسلام، درس و عبرت نمى‌آموزد و آنان را در روحيه و واقعيت، به قدرت و عزت و وحدت نزديك نمى‌كند. تعطيل اين بخش از حج، بستن سرچشمه‌يى از خيرات به روى

مسلمين است كه از هيچ رهگذر ديگرى نمى‌توانند بدان دست يابند. (پيام مقام معظم رهبرى به كنگرۀ عظيم حج 21/٠1/1376)

٢. طرح و حل و فصل مشكلات و مسائل اقتصادى كشورهاى اسلامى

اشاره

اجتماع عظيم حج‌گزاران در كنگره حج، فرصت مغتنمى است براى طرح كردن مشكلات اقتصادى بين مسلمين، ملت‌ها و دولت‌هايشان و امام (رحمه الله) در اين باره مى‌فرمايد:

اجتماع كعبه بزرگترين اجتماعى است كه هيچ دولتى نمى‌تواند خودش اين اجتماع را ايجاد كند و خداى تبارك و تعالى همچو كرده است كه مسلمين بدون يك مزاحمتها و زحمتهايى و بدون يك خرجهايى كه بر دولت‌ها باشد، مجتمع مى‌شوند در آنجا و مع‌الأسف، استفاده از آن نمى‌شود. (صحيفه امام، ج13، ص275)

اجتماع در مكّه در اين محافل مختلف با آن يكپارچگى مردم، كه از همه بلاد مسلمين واجب شده است كه بيايند در آنجا، بروند چه بكنند، چه بكنند. . . خدا كه احتياج به عبادت من و تو ندارد. خداى تبارك و تعالى مى‌خواهد كه مردم را مجتمع كند، واجب كرده است اينها را كه جمع بشوند در آنجا و مسائل اسلام را طرح كنند و حل كنند. مع الأسف، در اثر بى‌اطلاعى ماها، در مكّه مجتمع مى‌شوند، لكن به مسائل خودشان درست نمى‌رسند. (صحيفه امام، ج13، ص324)

حج براى اين است كه مشكلات يك سال مسلمين را بررسى كنند و در صدد رفع مشكلات برآيند. (صحيفه امام، ج18، ص51) ⁽¹⁾

٢- ١. شناخت مسائل اقتصادى دنياى اسلام

فرصت حج براى شناخت مسائل گوناگونى كه جهان اسلام با آن روبروست بسيار فرصت مناسب و بى‌نظيرى است چرا كه در آن تمام مسلمانان از اقصى نقاط عالم جمع هستند و هر يك از كشور و مملكتى متفاوت براى حضور در مراسم حج مشرف شده‌اند. قضايايى همچون اشغال فلسطين و سيل پاكستان از مشهودترين مواردى است كه مى‌توان به‌عنوان نمونه ذكر كرد.

جهات سياسى زيادى در اجتماعات، جماعات و جُمَعات، و خصوصاً اجتماع گرانبهاى حج مى‌باشد؛ كه از آن جمله اطلاع بر گرفتاريهاى اساسى و سياسى اسلام و مسلمين است، كه با گردهمايى روحانيون و روشنفكران و متعهدان زائر بيت اللَّه الحرام ممكن است طرح، و با مشورت از راه حلها مطلع، و در بازگشت به كشورهاى اسلامى در مجتمع‌هاى عمومى گزارش داده، و در رفع آنها كوشا شوند. (صحيفه امام، ج10، ص159)

از مهم‌ترين و اساسى‌ترين مسائل اقتصادى كه دنياى اسلام و مسلمين با آن روبرو هستند از جمله مى‌توان به وابستگى اقتصادى بيش از حد به شرق و غرب، خودباختگى و روحيۀ خود كم‌بينى، ترك‌كردن قرآن و احكام اقتصادى اسلام، استفادۀ نادرست از منابع و ذخاير خداداى همچون نفت كه شريان حياتى زندگى امروزين است، عدم اتحاد و برادرى و همدلى بين مسلمين عموماً و به‌ويژه بين دولت‌هاى كشورهاى اسلامى است، پذيرش حكومت‌ها و سياست‌هاى اقتصادى بيگانگان در كشورهاى اسلامى، فقر و محروميت و عقب‌ماندگى اقتصادى مسلمين اشاره نمود. فرصت حج، فرصت و ظرفيت بسيار مغتنمى است كه مى‌توان اين مسائل را در آن طرح و برايش چاره‌انديشى كرد.

2- 1 - 1. اتحاد و همكارى (به عنوان سرمايه اجتماعى عظيم اسلام)

در تعريف سرمايۀ اجتماعى گفته شده است: «سرمايه اجتماعى عبارت است از ارزش آن جنبه از ساختار اجتماعى كه به‌عنوان منابعى در اختيار اعضا قرار مى‌گيرد تا بتوانند به اهداف و منافع خود دست پيدا كنند» (كلمن،199٠، ص59 از نظر «كلمن» سرمايه اجتماعى امرى قابل تملك و پديده‌اى قابل مشاهده نيست، بلكه در فضاى ارتباطى بين افراد (ونه در خود افراد) موجود بوده و ما قادريم آثار آن را همانند تسهيل كننده تعامل بين افراد و كاهش هزينه و زمان صرف شده در نيل به اهداف مشاهده كنيم. از نگاه او بنيادى‌ترين عنصرى كه در خلال روابط بين فردى مى‌تواند به سرمايه اجتماعى موجوديت بخشد، اعتماد متقابل است. در صورت نبود اعتماد، فرآيندهاى اجتماعى مسير طولانى‌ترى را به ناچار بايد طى نمايند تا به اهداف مورد نظر برسند (كلمن،1377، ص268 - 264 كلمن سه عامل را سبب ايجاد و گسترش سرمايه اجتماعى مى‌داند: همكارى، ايدئولوژى و هنجارها (ناظمى،1387، ص362 مواردى چون همكارى متقابل، اعتماد، مسئوليت‌پذيرى و تعهد، مشاركت، صداقت و شفافيت از مهم‌ترين فاكتورهاى سرمايۀ اجتماعى به شمار مى‌آيند كه رسيدن به منافع اجتماعى را ميسر مى‌سازند.

موارد بالا همراه با اتحاد، همدلى و برادرى يكى از بزرگترين سرمايه‌هاى اجتماعى در يك كشور محسوب مى‌شود كه اينها كاملاً در دين مبين اسلام و روابط بين مسلمين در نظر گرفته شده است. سليمانى (1387) به نقل از «الويرى» با تبيين اين نوع از سرمايه در دين مبين اسلام مى‌گويد:

«ساز و كار و روش‌هاى افزايش و تشديد سرمايه اجتماعى در نگاه متعارف صاحب‌نظران علوم اجتماعى هنوز نيازمند بررسى و تحقيق است، امّا در نگاه دينى روش‌هاى مشخص و گوناگون براى اين منظور وجود دارد. آموزه‌هايى همچون امر به معروف و نهى از منكر، حج، عبادات جمعى، صداقت و. . . نقش مؤثرى در افزايش سرمايه اجتماعى دارد» .

امام خمينى (رحمه الله) در بيان مصائب مسلمين، حج را ابزار تفاهم و تعامل بين مسلمانان معرفى مى‌نمايند:

يك مشكل ديگر عدم رابطه بين ملتهاست. ملتها با هم روابطشان يا هيچ نيست، يا كم است. تمام مؤمنين به حسب فرمان خدا برادرند؛ برادرها بايد از حال برادرها مطّلع باشند. برادرها بايد مشكلات برادرشان را حل كنند. اسلام در عين حالى كه نقشه اين مطلب را، كه تفاهم بين همه قشرها باشد، كشيده است، و آن مسئله حج است، فريضه حج كه تمام كشورهاى اسلامى را موظف كرده است كه افراد مستطيعشان بروند به مكه، آنجا هم مواقف متعدده فراهم كرده اسباب را كه تفاهم باشد، مسلمين مع الأسف غفلت دارند. اگر دولتها بخواهند يك مجلسى را از دويست نفر آدم از بلاد مختلفه جمع بكنند، چه زحمتها و چه خرجها بايد تحمل كنند تا اين‌كه دويست نفر جمع بشود در يك نقطه‌اى بخواهند كه يك محفلى در آن نقطه درست كنند، خداى تبارك و تعالى يك محفل چندين ميليونى براى مسلمين تهيه كرده است و گفته است بروند همه در آنجا، و همه هم برادرند. مؤمنها اخوه هستند، برادرند. (صحيفه امام، ج9، ص331) ⁽¹⁾اما در مورد كاركردها و آثار اقتصادى اين نوع از سرمايه، سه جنبۀ اساسى را مى‌توان در نظر گرفت:

محل اجتماع مسلمين يعنى كعبه و مسجد الحرام كه در ايام پر از صفا و معنويت حج، مسلمين از سراسر عالم گرد آن جمع مى‌شوند داراى ويژگى‌هاى منحصر به فردى است؛ از جمله آنكه خانۀ كعبه و پيرامون آن داراى ابعاد مختلف امنيت است: امنيت كامل جانى، امنيت مالى، امنيت روحى و روانى، امنيت زيست محيطى، امنيت اخلاقى و امنيت از ورود غيرمسلمانان (قاضى عسكر، 1386

اين ابعاد كه هر كدام به اين محل مقدس ارزش و اعتبارى ويژه مى‌بخشد، جزء اساسى‌ترين مسائلى است كه براى شروع يك فعاليت اقتصادى لازم و ضرورى است و براى ايجاد آن بايد مبالغ هنگفتى را هزينه نمود. تمام فعاليت‌هاى اقتصادى اعم از سرمايه‌گذارى، توليد، كارآفرينى و نيز فعاليت‌هاى تجارى بايد در موقعيت‌هايى باشند كه حداقل‌هايى از امنيت را دارا باشند و اسلام با فراهم نمودن چنين زمينه‌اى مسلمانان را در اين امر مهم يارى نموده است. مسلمانان در محيط امن مكه براحتى مى‌توانند هر فعاليت اقتصادى را بدون مزاحمت طبيعى و غيرطبيعى برنامه‌ريزى و اجرا نمايند، غير مسلمانان با توجه به فقدان چنين فضاى امن و آرامى كه بهترين بستر براى به كاراندازى يك فعاليت اقتصادى است به ناچار با مسائل و مشكلات فراوانى مواجهند و در موارد بسيارى از شروع و يا ادامۀ فعاليت خود باز مى‌مانند.

فعاليت‌هايى چون سرمايه‌گذارى، توليد، تجارت و خدمات در چنين محيطى براحتى مى‌تواند توسط

مسلمانان فراهم گردد و بازارهاى اسلامى با امنيت كامل تشكيل و رونق يابند و مسلمين از آنها مايحتاج خود را تهيه نمايند.

مسلمانان با وجود اخوت و برادرى كه بين آنان حاكم است و نيز مذهب و مرام و مسلك واحدى كه دارند، معمولاً اعتماد متقابلى به يكديگر دارند كه در ادبيات سرمايه اجتماعى بسيار حائز اهميت است. از مهم‌ترين كاركردهاى اقتصادى اعتماد اين است كه هزينه‌هاى مبادلاتى ⁽¹⁾مربوط به هماهنگى‌هاى رسمى نظير قراردادها، سلسله مراتب، مقررات ديوان‌سالارانه، هزينه‌هاى كسب اطلاعات و هزينه‌هاى مربوط به فعاليت‌هاى قانونى را كاهش مى‌دهد. در انعقاد قرارداد بين دو يا چند نفر، بسته به اينكه اطراف قرارداد در چه سطحى از اعتماد به يكديگر قرار داشته باشند، در تنظيم قرارداد جانب دقت و احتياط را بالا مى‌برند كه بالطبع هزينۀ انعقاد قرارداد را افزايش مى‌دهد و هرچه اين اعتماد شديدتر باشد، هزينه‌هاى انعقاد قرارداد كمتر خواهد بود.

البته قرارداد كاملى كه بتواند تمام جوانب و هزينه‌هاى جانبى يك قرارداد را در برداشته باشد، غير ممكن يا بسيار مشكل و پرهزينه است. در اين حالت است كه اعتماد و سرمايه اجتماعى به كمك افراد و گروه‌ها آمده و با كاهش فرصت‌طلبى، ضعف‌هاى موجود در قراردادهاى ناقص را جبران كرده و ضمن ايجاد رونق اقتصادى مى‌تواند بازدهى قراردادها و مناسبات را افزايش داده و هزينه توليد را كاهش دهد (رنانى و ديگران،1386، ص136 - 137

در چنين شرايطى مسلمانان با داشتن اعتماد متقابل شديد به يكديگر به راحتى مى‌توانند با ديگر مسلمانان وارد فعاليت‌هاى اقتصادى شوند و بسيارى از هزينه‌هاى مربوط به جستجوى شركاى موثق و نظارت و كنترل شريك به منظور عدم تخلف او و بسيارى از هزينه‌هاى ادارى و قانونى تنظيم سند را كاهش دهند. براى مثال دو نفر تاجر از دو كشور مختلف وقتى براى انجام فريضۀ حج وارد مكه مى‌شوند و در محيط معنوى و الهى آن با هم آشنا شده و با يكديگر گفتگو كرده و تبادل نظر نموده و از اوضاع يكديگر مطلع مى‌شوند و تجربيات خود را در اختيار همديگر مى‌گذارند، خيلى راحت‌تر مى‌توانند با يكديگر قرارداد و همكارى اقتصادى داشته باشند تا همين دو نفر در شرايطى خارج از فضاى امن و معنوى حج كه در انعقاد قرارداد بايد چندين نوع وثيقه و ضمانتى را به طرف مقابل ارائه دهند تا فرد مقابل فكر غش و فريب در معامله را به خود راه ندهد و باز هم كامل نمى‌تواند جلو شكست در معامله را بگيرد.

⁽¹⁾. رفع اطلاعات نامتقارن ما نوعاً در بازار با پديده‌اى به نام اطلاعات نامتقارن مواجهيم كه امر توليد و به طور كلى فعاليت‌هاى اقتصادى را تحت تأثيرات سوء خود قرار مى‌دهد و اين، خصوصيت بازارهاى غير رقابت كامل است. اين واقعيت شامل دو نوع خطاست اول انتخاب بد ⁽²⁾(معكوس) و دوم خطر اخلاقى ⁽³⁾. در مورد خطاى اولى مى‌توان به موارد استخدام كارگران و اجاره زمين و ماشين‌آلات و كالاهاى سرمايه‌اى اشاره كرد و در مورد خطاى دوم مى‌توان به كم‌كارى و ريسكى بودن و عدم مهارت كارگران عطف نمود. هر دو نقيصه ناشى از مشكل ماهوى بازار يعنى فقدان اطلاعات كامل است كه اين اشكال اساسى از طريق سرمايه اجتماعى موجود در حج به خوبى قابل معالجه است؛ در فضاى اعتماد و صداقت و همكارى موجود در بين مسلمين هيچ كس به دنبال فريب و نارو زدن به طرف مقابل نيست چرا كه خدا و دين او بدان‌ها اين‌گونه سفارش فرموده است به‌ويژه در مكان مقدسى چون مكه. در چنين شرايطى فعالان اقتصادى آن چنان‌كه هستند خود را نشان مى‌دهند و كارفرماى و كارگر هيچ يك تظاهر به دروغ نمى‌كنند و افراد مى‌توانند با آگاهى و اطلاعات صحيح و كامل دست به انتخاب شغل و كارگر مورد نياز خود بزنند.

متاسفانه با همه اين مزيت‌ها و بركاتى كه حج ابراهيمى - محمدى دارا مى‌باشد، مسلمين از اين ظرفيت عظيم بهره نگرفته‌اند. امام (رحمه الله) نيز با تيزبينى خاص خويش، نقش اين امر را در دنياى اسلام ضرورى مى‌ديدند و با اشاره به دردها و مسائل دنياى اسلام، بزرگترين آن را اختلاف و تفرقه دانسته مى‌فرمايند:

مشكلات مسلمين زياد است، لكن مشكل بزرگ مسلمين اين است كه قرآن كريم را كنار گذاشته‌اند و تحت لواى ديگران درآمده‌اند. قرآن كريم كه مى‌فرمايد كه ( وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ) ⁽⁴⁾، ما اگر همين يك آيه را، مسلمين اگر همين يك آيه را عمل به آن بكنند تمام اشكالات اجتماعى و سياسى و اقتصادى و همه چيزشان بدون تشبث به غير رفع مى‌شود. (صحيفه امام، ج13، ص275)

امام خمينى (رحمه الله) ظرفيت منحصر به فرد حج در ايجاد وحدت بين مسلمين را به خوبى در كتاب ولايت فقيه خود تبيين نموده و از ناتوانى غير مسلمانان در ايجاد چنين اجتماعاتى بحث كرده و مسلمين را به استفادۀ حداكثرى از اين فرصت دعوت مى‌نمايند:

در كشورهاى غير اسلامى، يا حكومتهاى غير اسلامى در كشورهاى اسلامى، هرگاه بخواهند چنين اجتماعاتى فراهم آورند، مجبورند ميليونها از ثروت و بودجه مملكت را صرف كنند. تازه اجتماعات آنها بى‌صفا و ظاهرى و عارى از آثار خير است. اسلام ترتيباتى داده كه هر كس خودش آرزو مى‌كند به حج برود، و راه افتاده به حج مى‌رود. (ولايت فقيه، ص132)

ايشان در ديگر جاى با اشاره به آيۀ 97 سورۀ مائده ⁽¹⁾در بيان سرّ حج مى‌فرمايد:

سرّ و انگيزه حج و غايت قرارداد كعبه و بيت الحرام را، نهضت و قيام مسلمانان براى مصالح ناس و توده‌هاى مستضعف جهان ذكر مى‌فرمايد. بايد در اين اجتماع عظيم الهى كه هيچ قدرتى جز قدرت لايزال خداوند نمى‌تواند آن را فراهم كند، مسلمانان به بررسى مشكلات عمومى مسلمين پرداخته و در راه رفع آنها با مشورت همگانى كوشش كنند. يكى از بزرگترين و اساسى‌ترين مشكلات، عدم اتحاد بين مسلمين است كه بعضى از به اصطلاح سران كشورهاى اسلامى منشأ آن مى‌باشند كه مع الأسف براى رفع آن تا كنون اقدام چشمگيرى نشده است.

همچنين حضرت امام (رحمه الله) به صراحت از منافع اقتصادى حج سخن مى‌گويند كه بايد به شهود و بروز برسد:

به ابراهيم خليل اللَّه خطاب مى‌شود كه مردم را به حج بخوان تا براى «شهود منافع» خود از همه اقطار بيايند. اين منافع جامعه است: منافع سياسى، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى بيايند و ببينند. (صحيفه امام، ج18، ص91)

2- 1 - 1 - 1. نقش اتحاد در تشكيل جبهه مستضعفين

ايشان همچنين در اهميت اين اصل اساسى به مسئله جبهه مستضعفين اشاره كرده و مى‌فرمايد:

و از جمله وظايف در اين اجتماع عظيم، دعوت مردم و جوامع اسلامى به وحدت كلمه و رفع اختلافات بين طبقات مسلمين است؛ كه خطبا و گويندگان و نويسندگان در اين امر حياتى اقدام نمايند؛ و كوشش كنند در به وجود آوردن جبهه مستضعفين؛ كه با وحدت جبهه و وحدت كلمه و شعار «لا اله الا اللَّه» از تحت اسارت قدرتهاى شيطانى اجانب و استعمارگران و استثمارگران بيرون آيند، و با اخوت اسلامى بر مشكلات غلبه پيدا كنند. (صحيفه امام، ج10، ص159)

امام (رحمه الله) در جملات بالا چند وظيفه كليدى حجاج را بيان مى‌كنند:

ايشان همچنين وحدت مسلمين را در حج، شرط رسيدن به آرزوها و اميال انسانى مى‌دانند:

و شرط همه مناسك و مواقف براى رسيدن به آرزوهاى فطرى و آمال انسانى، اجتماع همه مسلمانان در اين مراحل و مواقف و وحدت كلمه تمامى طوايف مسلمين است بدون اعتنا به زبان و رنگ و قبيله و طايفه و مرز و بوم و عصبيت‌هاى جاهلى، و هماهنگ خروشيدن بر دشمن مشترك است. (صحيفه امام، ج20، ص9٠)

2- 1 - 2. فقر و وابستگى اقتصادى

در اينجا به راحتى مى‌توان دريافت كه يكى از مشكلات عمومى مسلمين كه در دو گفتار بالا آمده است مشكلات خاص اقتصادى به‌ويژه فقر و وابستگى است كه دامنگير همۀ كشورهاى اسلامى شده‌است. امام (رحمه الله) مى‌فرمايد:

برادران و خواهران مسلمان من! آگاهيد كه تمام منافع مادى و معنوى همگى ما را ابرقدرت‌هاى شرق و غرب مى‌برند؛ و ما را در فقر و وابستگى سياسى، اقتصادى، فرهنگى و نظامى قرار داده‌اند. به خود آييد و شخصيت اسلامى خود را بيابيد. زير بار ظلم نرويد. و هوشيارانه نقشه‌هاى شوم جهانخواران بين المللى را - كه در رأس آن امريكاست - افشا كنيد. (صحيفه امام، ج10، ص159)

اين مشكلات در حالى است كه كشورهاى اسلامى با داشتن ذخاير غنى فراوان از نفت و گاز به راحتى مى‌توانند علاوه بر تأمين رفاه خود، حتى نيازهاى غير مسلمانان را نيز فراهم سازند. امام (رحمه الله) در اين زمينه بيان مى‌كنند:

شريان حيات شرق و غرب در دست اينهاست [كشورهاى اسلامى]، نفت شريان حيات اينهاست. اگر ده روز نفت را به روى آنها [آمريكا و اسرائيل] ببندند خاضع مى‌شوند آنها. در عين حالى كه اين شريان در دست حكومت‌هاى باصطلاح اسلامى است، در عين حال تقديم مى‌كنند و التماس هم مى‌كنند.

اين مصيبت نيست؟ براى مسلمين اين مصيبت نيست كه همه چيزمان را بدهيم به خارجى‌ها و در طبق اخلاص بگذاريم و با منت كشيدن از آنها كه بپذيرند؟ (صحيفه امام، ج18، ص 54)

حضرت امام همچنين تأكيد بسيارى بر لزوم آگاهى و لمس فقر فقرا در حج داشته و از حجاج مى‌خواهند تا حد امكان توقعات رفاهى خود را پايين آورده و در عوض به فكر دردمندان و بيچارگان باشند:

و راجع به حج و آقايانى كه در حج، در كاروانها هستند. حقيقت حج اين است كه شما برويد درد مردم را ببينيد؛ ببينيد فقرا چه جورى هستند، شما هم بشويد آن طور. ببينيد مستمندان جهان چطورند، شما هم [به] آن رنگ درآييد. اگر مردم توقع داشته باشند كه حالا كه ما حج مى‌رويم بايد براى ما همچو رفاه حاصل بشود كه در منازلمان هم نيست، اين حج نمى‌تواند باشد. آن

حجى كه خداى تبارك و تعالى بر اشخاص واجب فرموده است اين است كه برويد آنجا زندگانى مردم را ببينيد. . . آقايان روحانيون، مردم را توجه بدهند به اين مسائل كه توقعات آنها در سطح بالا نباشد.

2- 1 - 3. عقب‌ماندگى اقتصادى

ايشان همچنين در پيامى به زائران بيت الله الحرام با تذكر فلسفه اجتماع عظيم حج مبنى بر اهتمام به امور مسلمين، گزارشى از مصائب اقتصادى ايران قبل از انقلاب ارائه داده و حج را فرصت مغتنمى براى رفع اين امر مى‌دانند:

ايران كه اكنون حدود سى ميليون مسلمان دارد، از پنجاه سال قبل تا كنون گرفتار در چنگال خاندان پهلوى، كه رسماً نوكر اجانب بوده و هستند، مى‌باشد. در اين پنجاه سال سياه، اين ملت بزرگ، در تحت فشار پليس و اختناق و شكنجه روحى دست و پا مى‌زند، و تمام مخازن زيرزمينى و منافع حياتى ملت را شاه به اجانب داده است. نفت را امريكا و گاز را شوروى و مراتع و جنگلها را به علاوه بر بخشى از نفت، انگليس و بعض كشورهاى ديگر. مردم را از تمام مظاهر حياتى محروم نموده و به حال عقب‌ماندگى نگه داشته. نظام ارتش و فرهنگ ما و اقتصاد كشور، استعمارى و رشد را به همه ابعادش از ملت سلب نموده است. (صحيفه امام، ج4، ص،43و 44)

ايشان در بيانى كلى‌تر از اوضاع كشورهاى جهان سوم سخن مى‌گويند و به متفكرين و حجاج در حج، توصيه به تفكر درباره گرفتارى‌هاى مسلمين مى‌نمايند:

بايد به يك امر حياتى، كه راهگشا براى رفع همه گرفتاريهاى مسلمين و مستضعفين جهان است، اشاره كنم. و آن اين است كه كسانى كه اندك تفكرى در اوضاع كشورهاى اسلامى بنمايند به وضوح خواهند دانست كه آن‌چه دو ابرقدرت جهان و قدرتهاى تابع اين قدرتها با هم اتفاق دارند - و هيچ گاه از اين اتفاق دست بردار نيستند - عقب نگه داشتن كشورهاى جهان سوم، خصوصاً كشورهاى پهناور و غنى اسلامى، در ابعاد فرهنگى و اجتماعى و اقتصادى و سياسى و نظامى است، و تحميل جهات استعمارى در تمامى امور مذكوره بر جهان سوم مى‌باشد. و براى اين مقصد، كه در نظر آنان بسيار داراى اهميت است، زحمتها متحمل شدند و وقتها و پولهاى بسيارى صرف نموده‌اند و مى‌نمايند.

امام خمينى (رحمه الله) همچنين در وصيت‌نامه الهى - سياسى خويش با بيان ابعاد و جوانب مختلف اين عقب‌ماندگى‌ها از جمله واردات بى‌رويۀ كالاهاى مختلف، مصرف‌گرايى و گرايش به كالاهاى لوكس و تزيينى، نفوذ فرهنگ بيگانه و استعمارى را در جان و فكر مسلمين، ريشه و علت اين امر مى‌دانند:

رفتن به انگلستان و فرانسه و امريكا و مسكو افتخارى پر ارزش و رفتن به حج و ساير اماكن

متبركه كهنه‌پرستى و عقب‌ماندگى است. بى‌اعتنايى به آن‌چه مربوط به مذهب و معنويات است از نشانه‌هاى روشنفكرى و تمدن، و در مقابل، تعهد به اين امور نشانه عقب‌ماندگى و كهنه‌پرستى است.

اين جانب نمى‌گويم ما خود همه چيز داريم؛ معلوم است ما را در طول تاريخِ نه چندان دور خصوصاً، و در سده‌هاى اخير از هر پيشرفتى محروم كرده‌اند و دولتمردان خائن و دودمان پهلوى خصوصاً، و مراكز تبليغاتى عليه دستاوردهاى خودى و نيز خودْ كوچك‌ديدنها و يا ناچيز ديدنها، ما را از هر فعاليتى براى پيشرفت محروم كرد. وارد كردن كالاها از هر قماش و سرگرم كردن بانوان و مردان خصوصاً طبقه جوان، به اقسام اجناس وارداتى از قبيل ابزار آرايش و تزئينات و تجملات و بازيهاى كودكانه و به مسابقه كشاندن خانواده‌ها و مصرفى بار آوردن هر چه بيشتر، كه خود داستانهاى غم‌انگيز دارد، و سرگرم كردن و به تباهى كشاندن جوانها كه عضو فعال هستند با فراهم آوردن مراكز فحشا و عشرتكده‌ها، و دهها از اين مصائب حساب شده، براى عقب نگهداشتن كشورهاست. ⁽¹⁾(وصيتنامه، ص 39)

2- 1 - 4. مصرف‌گرايى

متأسفانه كشورهاى اسلامى به واسطه برخوردارى از منابع نفتى و اتكاء بيش از حد اقتصادى به درآمدهاى حاصل از آن و عدم استفاده صحيح و بهينه از آن، رويه‌اى كه پيش گرفته‌اند، يك رويۀ كاملاً مصرف‌محور به جاى يك روش توليدمحور است.

امام خمينى (رحمه الله) در پيامى به حجاج و مسلمانان ايران و جهان با تشخيص اين بيمارى در كشورهاى اسلامى كه نمود آن در بازارگردى‌هاى حجاج در ايام حج بيش از پيش براى همگان قابل مشاهده است، با جسارت تمام از اين مسئله انتقاد مى‌كنند:

اكنون بازارهاى كشورهاى اسلامى مراكز رقابت كالاهاى غرب و شرق شده است، و سيل كالاهاى تزئينى مبتذل و اسباب بازيها و اجناس مصرفى به سوى آنها سرازير است و همه ملتها را آن چنان مصرفى بار آورده‌اند كه گمان مى‌كنند بدون اين اجناس امريكايى و اروپايى و ژاپنى و ديگر كشورها زندگى نمى‌توان كرد. و مع الأسف مكه معظمه و جده و مشاهد مشرفه حجاز، مركز وحى و مهبط جبرائيل و ملائكۀ اللَّه، كه بايد به حكم اسلام بت‌هاى جنايتكار را در آنجا شكست و فرياد بر سر آنها زد و از آنها برائت جست، مملو از كالاهاى بيگانگان و بازار براى دشمنان اسلام و پيامبر بزرگ (ص) شده. كثيرى از حجاج بيت اللَّه الحرام كه براى فريضه حج مى‌روند و بايد در آن مكان مقدس از توطئه بيگانگان به فرياد «يا للمسلمين» برخيزند،

غافلانه در بازارها به جستجوى كالاهاى امريكايى، اروپايى و ژاپنى پرسه مى‌زنند، و دل صاحب شريعت را با اين عمل، كه با حيثيت حج و حجاج بازى مى‌كند، به درد مى‌آورند. (صحيفه امام، ج19، ص 344)

در همين زمينه مى‌توان با تشكيل بازار متحد اسلامى در ايام حج و بعد از آن، اين روند را متوقف و يا اصلاح نمود؛ به‌طورى كه يا حجاج كشورها وسائل و مايحتاج و سوغات سفر خود را در داخل كشور خويش، قبل و يا بعد از ايام حج خريدارى نمايند و از اين طريق به اقتصاد ملى خود كمك كنند و به علاوه ايام پرخير و بركت حج را كه محدود بوده و شايد تا آخر عمر دوباره روزى انسان نگردد با بازارگردى ضايع نكنند. در اين زمينه مقام معظم رهبرى مدظله بيان مى‌كنند:

از جمله غفلت‌هاى احتمالى در حج، يكى اين است كه كسانى به جاى شركت در نمازهاى جماعت، به جاى طواف مستحبى، به‌جاى حضور در فضاى معطر مسجدالحرام يا مسجدالنبى - كه از دوران افتخار اسلام و دوران وحى و بعثت، اين همه خاطرات در اين دو محل وجود دارد - سراغ زرق‌وبرق‌هاى بى‌ارزش و پوچ و بازارها و مغازه‌ها بروند، براى اين‌كه جيب دولتهاى بيگانۀ لاابالى نسبت به منافع مسلمين را پُر كنند؛ جيب كارگر و سرمايه‌دارِ آنها را با پول ايرانى و با ثروت ملى‌شان پُر كنند. به‌جاى شركت در نماز جماعت، به بازارگردى و دكان‌گردى بروند و اجناس را تماشا كنند. انسان متأسف مى‌شود وقتى بشنود هنگامى كه جمعيتِ باشكوه در مسجدالحرام يا مسجدالنبى مشغول اقامۀ جماعتند يا به اقامۀ جماعت مى‌شتابند، تعداد معدودى حاجى ايرانى - يا مرد يا زن - سراغ بازارها بروند؛ كيسه‌ها را زير بغل بگيرند و اجناسى را كه در شهر خودشان گاهى ارزان‌تر و بهتر از آن‌جا مى‌توانند پيدا كنند، بگيرند بيايند.

راه دوم اين است كه به جاى عرضۀ كالاهاى وارداتى در اين بازارچه‌ها در ايام حج كه عموماً اروپايى و آمريكايى هستند و سود اصلى آن عايد كمپانى‌هاى سرمايه‌دارى مى‌شود و بعلاوه معمولاً از كيفيت پايينى برخوردار مى‌باشند و مهم‌تر از همه اينكه زمينه‌ساز تفوق و سلطۀ اقتصادى اين كشورها كه غالباً با اسلام و مبانى اسلامى ميانه‌اى ندارند بر امت‌هاى مسلمان شده و مصداق قاعده نفى سبيل است ⁽¹⁾، يكسرى مراكز تجارى و نمايشگاه‌هايى از كالاها و خدماتِ كاملاً منطبق با فرهنگ اسلام و بدور از تشريفات و تجملاتِ خارج از عرف و عقل و شرع در ايام حج در كشور عربستان از سوى تمامى كشورهاى اسلامى دائر گردد و تنها در آن توليدات اين كشورها عرضه شده و به فروش رسد تا كنگره حج با آن اجتماع ميليونى از مسلمانان، بتواند به منبع سرشارى از درآمد نه فقط براى مردم حجاز بلكه براى جهان اسلام

تبديل گردد و نيز از اين طريق محفلى براى تقويت اقتصادى امت اسلامى و زمينه‌اى در جهت رشد توليدات كشورهاى اسلامى در ميان جامعه بالغ بر يك ميلياردى مسلمين شود.

حضرت امام خمينى (رحمه الله) دقيقاً به همين مسئله اشاره مى‌نمايند:

كالاهايى كه در حجاز به حجاج محترم عرضه مى‌شود، آن‌چه مربوط به امريكاى مخالف با آرمانهاى اسلامى و اساساً مخالف با اسلام است، خريدارى آنها كمك به دشمنان اسلام است و ترويج باطل است و از آنها بايد احتراز شود. (صحيفه امام، ج20، ص97)

البته اين پيشنهاد در صورتى مى‌تواند به بهترين شكل عملى گردد كه اين بازارهاى كالاهاى اسلامى در موسم حج توسط تاجران مسلمانى كه در مراسم حج حضور ندارند اداره شود و حتى‌الامكان حجاج در موسم عظيم حج وقت خود را صرف اين امور نكنند. چرا كه سفر حج، يك سفر معنوى است و نه يك سفر تجارى چنانچه امام (رحمه الله) مى‌فرمايد:

توجه داشته باشيد كه سفر حج، سفر كسب نيست؛ سفر تحصيل دنيا نيست. سفر الى اللَّه است. شما داريد به طرف خانه خدا مى‌رويد. تمام امورى كه داريد انجام مى‌دهيد به طور الهيت بايد انجام بدهيد. مبادا اين سفر را سفر تجارت قرار بدهيد و امور تجارتى در اين سفر مطرح باشد پيشتان، امور معنوى مطرح باشد. چه آقايان اهل علم، و چه كاروانها و رؤساى كاروانها، و چه ساير حُجّاج. سفر، سفر الى اللَّه است؛ نه سفر به سوى دنيا. [اين سفر را] آلوده به دنيا نكنيد. (صحيفه امام، ج10، ص175)

البته بايد دقت كرد كه برنامه‌ريزى و تلاش براى حل مسائل اقتصادى مسلمين و تبادلات اقتصادى كلان به منظور توسعه و رشد اقتصادى، منافاتى با سفر معنوى حج نداشته و در راستاى اعتلا و منافع مسلمين مى‌باشد و نه دنياخواهى و كسب و تجارت ِصرف به منظور سود مادى. همچنين اين پيشنهاد براى مسلمانان سراسر دنياست به‌عنوان تاجر و بازرگان بين‌الملل و نه به‌عنوان زائر بيت‌الله الحرام لذا اين امر منافاتى با فرمايش حضرت امام (رحمه الله) ندارد.

در همين زمينه پيشنهاد مى‌گردد تا خود شهر مكه، به‌عنوان يك منطقۀ آزاد تجارى مستقر شود به‌طورى كه تنها در آن كالاها و توليدات كشورهاى اسلامى عرضه شده و به همين منظور بازرگانان تنها از كشورهاى اسلامى باشند و از پرداخت ماليات و هرگونه تعرفۀ وارداتى و گمركى معاف باشند تا هم قيمت كالاها ارزان‌تر شود و هم رونق كسب و كار و آزادى تجارت در آنجا سبب جلب تجار تمام امت اسلامى گردد.

علاوه بر اين مى‌توان از بسيارى از موارد و هزينه‌هاى غيرضرورى حج همچون ميهمانى‌ها و تشريفات پر زرق و برق و سوغات و هداياى گران‌قيمت و لوكس كاست و در عوض در جهت خدمت و كمك به محرومين و مستضعفين و فقرا در موارد مختلف هزينه نمود كما اينكه حضرت

امام (رحمه الله) مى‌فرمايد:

در اين سال كه به واسطه انقلاب اسلامى به برادران و خواهران ما صدمات و ضررهاى بسيار از حكومت طاغوتى رسيده است و بسيارى از معلولين از حوادث انقلاب احتياج مبرم به كمك دارند، مقتضى است كسانى كه مى‌خواهند حج استحبابى به‌جا آورند، هزينه آن را صرف در احتياج برادران و خواهران خود كنند، كه ثواب آن نزد خداوند تعالى بسيار بر حج استحبابى ترجيح دارد. و نيز كسانى كه به‌عنوان سوغات مصارف ناروا مى‌نمايند يا تشريفات و مهمانى‌هاى خارج از رويه در وقت برگشت از حج مى‌نمايند، مقتضى است اين نحو هزينه‌ها را صرف احتياج برادران و خواهران عليل و مستمند خود نمايند كه خداوند تعالى به آنان اجر و بركت عنايت فرمايد. (صحيفه امام، ج10، ص: 63)

2- 1 - 5. انتقاد از دخالت شرق و غرب در امور مسلمين

امام خمينى (رحمه الله) ، حج را محملى براى انتقاد از دخالت قدرت‌هاى غربى و شرقى در امور مختلف مسلمين از مسائل سياسى گرفته تا مسائل اقتصادى مى‌دانند. در واقع بايد مسلمين خود مقدرات كشورهاى خود را بدست گيرند نه اينكه ساير قدرت‌ها به‌ويژه در اقتصاد ايشان دخالت كنند و اينها حق اظهار نظر و ابتكار عمل نداشته باشند. ايشان در پيام برائت از مشركين خطاب به حجاج مى‌فرمايند:

و يكى از مسائل بسيار مهمى كه به عهده علما و فقها و روحانيت است، مقابله جدى با دو فرهنگ ظالمانه و منحط اقتصادى شرق و غرب و مبارزه با سياستهاى اقتصاد سرمايه‌دارى و اشتراكى در جامعه است، هر چند كه اين بليه دامنگير همه ملتهاى جهان گرديده است. . . و حق تصميم‌گيرى در مسائل اقتصاد جهان از آنان سلب شده است. (صحيفه امام، ج20، ص342)

ايشان به حجاج تذكر مى‌دهند كه بيگانگان چگونه و از چه راه‌هايى در امور اقتصادى مسلمين دخالت مى‌كنند:

[مسلمانان] على رغم منابع سرشار طبيعت و سرزمينهاى حاصلخيز جهان و آبها و درياها و جنگل‌ها و ذخاير، به فقر و درماندگى گرفتار آمده‌اند و كمونيست‌ها و زراندوزان و سرمايه‌داران با ايجاد روابط گرم با جهان‌خواران، حق حيات و ابتكار عمل را از عامه مردم سلب كرده‌اند و با ايجاد مراكز انحصارى و چند مليتى، عملاً نبض اقتصاد جهان را در دست گرفته و همه راههاى صدور و استخراج و توزيع و عرضه و تقاضا و حتى نرخ‌گذارى و بانكدارى را به خود منتهى نموده‌اند و با القاى تفكرات و تحقيقات خود ساخته، به توده‌هاى محروم باورانده‌اند كه بايد تحت نفوذ ما زندگى كرده و الاّ راهى براى ادامه حيات پابرهنه‌ها، جز تن دادن به فقر باقى نمانده است و اين مقتضاى خلقت و جامعه انسانى است كه اكثريت قريب به اتفاق گرسنگان در حسرت يك لقمه نان بسوزند و بميرند و گروهى اندك هم از پرخورى و اسراف

و تعيشها جانشان به لب آيد. به هر حال اين مصيبتى است كه جهانخواران بر بشريت تحميل كرده‌اند و كشورهاى اسلامى به واسطه ضعف مديريتها و وابستگى، به وضعيت أسفبار گرفتار شده‌اند. (صحيفه امام، ج20، ص34٠)

2- 1 - 6. عدم ايستادگى در برابر استعمار و استكبار

از مشكلات ديگرى كه بايد در فرصت حج با توجه به اجتماع عظيم مسلمين و فضاى آكنده از توحيد و نفى عبوديت غير خدا براى مسلمين مطرح شود تا از اين طريق بيدار شوند، لزوم مقاومت و ايستادگى در برابر مستعمرين و مستكبرين عالم است، همچنان‌كه امام (رحمه الله) در بيان حج مقبول مى‌فرمايد:

مسلمين بايد در حج وقتى كه مى‌روند يك حج زنده، يك حج كوبنده، يك حجى كه محكوم كنند اين شوروى جنايتكار و آن امريكاى جنايتكار را؛ يك همچو حجى، حجى است كه مقبول است. اگر ما حج برويم و مصالح مسلمين را در نظر نگيريم بلكه بر خلاف مصالح مسلمين هى روى جنايت‌ها پرده بپوشيم، نگذاريم مسلمين صحبت بكنند از جنايت‌هايى كه بر مسلمين مى‌گذرد و جنايت‌هايى كه از حكومت‌ها و از قدرت‌هاى بزرگ بر مسلمين مى‌گذرد، ما يك صحبت بكنيم، اين حج نيست، اين يك صورت بى‌معناست. (صحيفه امام، ج18، ص 53)

ايشان در جاى ديگر با نام نهادن استكبار به‌عنوان بت بزرگ بيان مى‌كنند:

مگر ابرقدرت‌هاى زمان ما بتهاى بزرگى نيستند كه جهانيان را به اطاعت و كرنش و پرستش خود مى‌خوانند، و با زور و زر و تزوير خود را به آنان تحميل مى‌نمايند؟ كعبه معظّمه يكتا مركز شكستن اين بتهاست. ابراهيم خليل، در اول زمان، و حبيب خدا و فرزند عزيزش مهدى موعود (عج) در آخر زمان، از كعبه نداى توحيد سردادند و مى‌دهند. (صحيفه امام، ج18، ص87)

ايشان همچنين با بيان مصائبى كه استكبار و استعمار بر كشورهاى اسلامى تحميل كرده است، در پيامى به حجاج، حج را مظهر مبارزه با استكبار و سياست‌هاى استعمارى ايشان مى‌دانند:

(عج) دشمنان غدار شما]. . . ذخاير غنى بلاد شما و دسترنج مظلومان كشورهاى شما را به غارت برده و مى‌برند؛ و درصدد هستند كه حكومت‌ها را گوش و چشم بسته و دربست به خدمت خود گمارند، و ملت‌ها را به دست آنان مصرفى بار بياورند و از رشد انسانى و ابتكار صنعتى كشورهاى مظلوم با حيله‌ها و توطئه‌هاى شيطانى جلوگيرى كنند، و وابستگى هر چه بيشتر و اتكا به غرب و شرق را روزافزون كنند، و مجال تفكر براى استقلال و ابتكار را به هيچ كس ندهند، و نفسهايى كه براى بيدارى ملتها آماده‌اند در سينه‌ها خفه كنند. . . پس، اكنون كه در مركز اسلام حياتبخش به امر خدا و نداى رسولش گرد آمده‌ايد و از هر ملت و مذهب در اين مكان عظيم اجتماع كرده‌ايد، براى اين درد مهلك و سرطان كشنده چاره‌انديشى كنيد. (صحيفه امام، ج19، ص341)

٣. محروميت‌زدايى

يكى از اصول و سياست‌هاى اساسى نظام جمهورى اسلامى ايران در راستاى اهداف متعالى اسلام، دفاع از محرومين و مستضعفين جهان و گرفتن حق ايشان از ظالمان و مستكبران است؛ امام خمينى (رحمه الله) با تبيين اين اصل مى‌فرمايد:

ما بايد در ارتباط با مردم جهان و رسيدگى به مشكلات و مسائل مسلمانان و حمايت از مبارزان و گرسنگان و محرومان با تمام وجود تلاش نماييم. و اين را بايد از اصول سياست خارجى خود بدانيم. ما اعلام مى‌كنيم كه جمهورى اسلامى ايران براى هميشه حامى و پناهگاه مسلمانان آزاده جهان است. و كشور ايران به‌عنوان يك دژ نظامى و آسيب ناپذير، نياز سربازان اسلام را تأمين و آنان را به مبانى عقيدتى و تربيتى اسلام و همچنين به اصول و روشهاى مبارزه عليه نظام‌هاى كفر و شرك، آشنا مى‌سازد. (صحيفه امام، ج21، ص، 92)

و اين دفاع از هر جهت است كه يكى از جهات آشكار آن رفع محروميت و فقر و تهيدستى از جوامع مسلمين است كه قدرت‌هاى زورگوى اقتصادى دنيا بر كشورهاى جهان سوم و از جمله كشورهاى اسلامى تحميل نموده‌اند و بدون قطع دست ايشان دفاع از محرومين و رفع محروميت از ايشان معنايى نخواهد داشت. امام (رحمه الله) در پيامى به مسلمانان جهان و حجاج در آستانه عيد قربان با اشاره به بعد سياسى حج و وظايف متفكرين و دلسوزان براى احياء آن بيان مى‌فرمايند:

مسلمانان امروز و در اين عصر - كه عصر جنگل است - بيشتر از هر زمان موظف به اظهار آن [بعد سياسى حج] و رفع ابهام از آن هستند؛ زيرا بازيگران بين المللى با اغفال مسلمين و عقب نگه داشتن آنان از يك سو، و عمال سودجوى آنان از سوى ديگر، و غفلت‌زدگان نادان از طرفى، و آخوندهاى دربارى يا كج فهم از سوى ديگر، و متنسكان جاهل از يك طرف، دانسته يا ندانسته پشت در پشت هم ايستاده و در محو اين بُعد سرنوشت‌ساز و نجات‌دهنده مظلومان در فعاليت هستند. و لازم است متعهدان و بيداران و دلسوزان براى غربت اسلام و مهجوريت اين بعد در احكام اسلام، به‌ويژه حج كه اين بعد در آن ظاهرتر و مؤثرتر است، با قلم و بيان و گفتار و نوشتار به كوشش برخيزند؛ خصوصاً در ايام مراسم حج، كه پس از اين مراسم عظيم انسانها مى‌توانند در شهر و ديار خود با توجه به اين بُعد عظيم مسلمانان و مظلومان جهان را بيدار، و براى خروج مظلومان جهان از تحت فشارهاى روز افزون ستمگران مدعى حمايت از صلح به حركت وادارند. (صحيفه امام، ج19، ص 24)

در عبارات بالا همان‌طور كه مشهود است بعد سياسى حج مدنظر امام (رحمه الله) است اما بايد توجه كرد كه ايشان هرجا در سخنان خويش از اين بعد سخن مى‌گويند، همگى ناظر به بعد حكومتى و اجرائى قوانين و احكام اسلامى است كه با توجه به نظام‌مند بودن احكام اسلامى، يك جزء اساسى و جدائى ناپذير از

آن، همان جنبۀ اقتصادى مى‌باشد كه بايد همچون ساير جنبه‌ها در حج ابراهيمى - محمدى مورد توجه دقيق قرار گرفته تا بتواند در راستاى دفاع حقيقى و همه‌جانبه از محرومان و كاستن فشار اقتصادى ستمگران بر ايشان موفق باشد.

۴. تقدم منافع اقتصادى جهان اسلام بر ملى‌گرايى و گروه‌گرايى و منافع شخصى

يكى از اصول ثابت اسلام در حكومت اسلامى و بالطبع در اقتصاد اسلامى، در نظر گرفتن مصالح عاليۀ مسلمين و دنياى اسلام، به جاى توجه انحصارى بر مرزهاى مليت و قوميت و منافع ايشان است. در سخنان امام خمينى (رحمه الله) به اين مسئله بسيار اشاره شده است و ايشان همواره از مصالح مسلمين سخن مى‌گويند به جاى اينكه تنها از مصالح يك ملت، يا يك مذهب و قوم و يا يك گروه خاص دم بزنند. در بعد اقتصادى نيز وضعيت به اين منوال است و ما تنها نبايد به دنبال منافع اقتصادى خود در منطقه باشيم بلكه جهان اسلام اساساً يك امت واحده‌اند و در صورتى مى‌توانند به عزت، شكوفايى و اقتدار اقتصادى دست يابند كه با هم همكارى و برادرى داشته باشند نه اينكه رقابت و يا تقابل در منافع در ميانشان حاكم باشد. يكى از عرصه‌هايى كه به‌طور آشكار اين اصل را در آن مى‌بينيم، آوردگاه حج است كه بنا به فرمودۀ قرآن براى قيام ناس ⁽¹⁾قرار داده شده است. قرآن كريم نفرموده است يك ملت و كشور خاص، يك آيين و طرفداران آن و نه يك گروه و قبيلۀ خاص بلكه فرموده است براى همۀ مردم حتى غير مسلمانان. لذا اين عرصه نيز براى تأمين منافع همۀ مردم مسلمان و حتى كافر است. امام (رحمه الله) در پيام حج خود دربارۀ اين مطلب مى‌فرمايند:

بيت اللَّه الحرام، اول بيتى است كه براى «ناس» بنا شده ⁽²⁾. بيت همگانى است. هيچ شخصيتى و هيچ رژيمى و هيچ طايفه‌اى حق تقدم در آن را ندارد. اهل باديه و صحرانشينان و خانه به دوشان با عاكفان كعبه و شهرنشينان و دولتمردان در آن يكسانند. ⁽³⁾اين بيت معظم براى ناس بنا شده، و براى قيام ناس و نهضت همگانى، و براى منافع مردمى.

ايشان با بيان اينكه يكى از مقاصد حج، دفاع از مستضعفين جهان و منافع آنهاست و بزرگترين منفعت ايشان، قطع دست بيگانگان از سر آنهاست، در پيامى به حجاج بيان مى‌نمايند:

و چه نفعى بالاتر و والاتر از آنكه دست جباران جهان و ستمگران عالم از سلطه بر كشورهاى

مظلوم كوتاه شود، و مخازن عظيم كشورها براى مردم خود آن كشورها باشد. بيتى كه براى قيام تأسيس شده است، آن هم قيام ناس و للناس، پس بايد براى همين مقصد بزرگ در آن اجتماع نمود، و منافع ناس را در همين مواقف شريف تأمين نمود، و رمى شياطين بزرگ و كوچك را در همين مواقف انجام داد.

ايشان همچنين به انگيزه‌هاى ملى‌گرايى اشاره كرده و به حجاج گوشزد مى‌كنند كه:

بايد حجاج محترم كشور انقلاب اسلامى ايران. . . فرياد «يا للمسلمين» اين ملت انقلابى را به گوش همه جهانيان برسانند و به آنان بفهمانند كه ملت ايران از تمام مسلمين نه براى مصالح شخصى و منطقه‌اى كه براى اسلام استغاثه مى‌كند و امروز اسلام گرفتار توطئه‌هاى جنايتكاران جهانخوار است. (صحيفه امام، ج16، ص513)

۵. برائت از مشركين

شايد در ابتدا اينطور به ذهن برسد كه برائت از مشركين چه ارتباطى با اصول و سياست‌هاى اقتصادى دارد اما نكته اين است كه آن‌چه در حج به‌عنوان مراسم برائت از مشركين واجب شده است، در واقع برائت از سياست‌هاى استكبارى شرق و غرب در استعمار كشورهاى اسلامى است كه تاراج منابع زيرزمينى يكى از مصاديق بارز اقتصادى آن است. امام (رحمه الله) در پيام برائت از مشركين بيان مى‌كنند:

فرياد برائت ما، فرياد فقر و تهيدستى گرسنگان و محرومان و پابرهنه‌هايى است كه حاصل عرق جبين و زحمات شبانه‌روزى آنان را، زراندوزان و دزدان بين المللى به يغما برده‌اند و حريصانه از خون دل ملتهاى فقير و كشاورزان و كارگران و زحمتكشان، به اسم سرمايه‌دارى و سوسياليزم و كمونيزم مكيده و شريان حيات اقتصاد جهان را به خود پيوند داده‌اند و مردم جهان را از رسيدن به كمترين حقوق حقه خود محروم نموده‌اند. (صحيفه امام، ج20، ص318)

ايشان همچنين در پيام سالگرد كشتار خونين مكه، دربارۀ آثار برائت از مشركين در حج و اينكه اين امر ارتباط كاملاً مستقيمى با منافع كشورهاى اسلامى دارد كه بزرگترين آن قطع دست بيگانگان است بيان مى‌كنند:

راهپيمايى مكه و مدينه است كه بسته شدن شيرهاى نفت عربستان را به دنبال دارد. راهپيمايى‌هاى برائت در مكه و مدينه است كه به نابودى سرسپردگان شوروى و امريكا ختم مى‌شود. (صحيفه امام، ج21، ص84)

ايشان در لزوم اعلام برائت از مشركين در حج و منافع آن بيان مى‌نمايند:

ممكن نيست حجاج ما به حج بروند و دست به تظاهرات عليه استكبار جهانى نزنند. اصولًا برائت از مشركين از وظايف سياسى حج است و بدون آن، حج ما حج نيست. آل سعود بدانند اگر غير

از اين عمل كنند، در مقابل تمام مسلمين دنيا ايستاده‌اند و اگر صحيح و درست عمل كنند به نفع خودشان است. (صحيفه امام، ج21، ص22)

برائت از مشركين حتى منافع مادى مستضعفان عالم را هم تأمين مى‌نمايد و برائت از مشركين به نوعى دفاع از مستضعفان و محرومان جهان است تا از اين طريق هم باعث رفع فقر و احتياجات مادى ايشان شده و هم سبب شكوفايى و توسعۀ اقتصادى اين جوامع شود. امام (رحمه الله) در اين زمينه بيان مى‌نمايند:

ما با اعلام برائت از مشركين تصميم بر آزادى انرژى متراكم جهان اسلام داشته و داريم. و به يارى خداوند بزرگ و با دست فرزندان قرآن، روزى اين كار صورت خواهد گرفت. (صحيفه امام، ج21، ص8٠)

مراسم برائت از مشركين حتى مى‌تواند، فريادها و حرف‌هاى نهفته و ناگفتۀ مسلمين را به بهترين نحو به يكديگر برساند تا آنان از حال و وضعيت خود، ديگر مسلمين را آگاه سازند و براى آن چاره‌اى بينديشند و اين امر تنها در خانۀ كعبه كه امن‌ترين نقاط روى زمين است به آسانى ميسر است:

از آنجا كه مسلمانان جهان به علت فشار و حبس و اعدام، قدرت بيان مصيبتهايى را كه حاكمان كشورشان بر آنها تحميل كرده‌اند را ندارند، بايد بتوانند در حرم امن الهى مصايب و دردهايشان را با كمال آزادى بيان كنند تا ساير مسلمانان براى رهايى آنان چاره‌اى بينديشند. لذا ما بر اين مطلب پافشارى و اصرار مى‌كنيم كه مسلمانان، حداقل در خانه خدا و حرم امن الهى، خود را از تمامى قيد و بندهاى ظالمان آزاد ببينند و در يك مانور بزرگ از چيزى كه از آن متنفرند اعلام برائت كنند و از هر وسيله‌اى براى رهايى خود استفاده نمايند. (صحيفه امام، ج21، ص8٠)

و پرواضح است كه يكى از مصيبت‌هاى مسلمين، همانا وابستگى اقتصادى شديدشان به قدرت‌هاى استكبارى است كه استعمار آن را براى ايشان رقم زده است.

نتيجه‌گيرى

اشاره

آنچه در اينجا به‌عنوان نتيجۀ اين مقاله بايد گفت اين است كه مسلماً دست‌يافتن به اهداف مقدس اسلام در حوزۀ اقتصاد همچون تأمين رفاه همۀ مردم به‌ويژه محرومين و مستضعفان، عدالت اقتصادى، اقتصاد سالم و كارا و قطع دست اقتصادهاى سرمايه‌دارى و كمونيزم از سر اقتصاد، در صورتى ميسر است كه احكام اسلام به خوبى شناسايى و اجرا شده و حكومت اسلامى به وظايف خود به بهترين نحو ممكن عمل نمايد. يكى از اين احكام و عبادت‌ها، فريضۀ بزرگ حج است كه با كمترين هزينه‌اى خداوند متعال براى اجتماع مسلمين و اتحاد ايشان بر سر خداى واحد و نفى تمامى بت‌ها از جمله بت بزرگ استكبار فراهم نموده است و بنا به فرمودۀ قرآن كريم داراى خير و بركت براى مردم و براى

رسيدن به منافع مادى و معنوى از طريق آن وضع گرديده است.

در فريضۀ بزرگ حج دو نكته بسيار حائز اهميت است:

اول: اجتماع عظيم مسلمانان از سرتاسر عالم در مكانى واحد؛

دوم: فضاى معنوى، امن و آكنده از توحيد و نفى بت‌ها.

از اين دو ظرفيت اساسى مى‌توان براى رسيدن به اهداف اقتصادى اسلام، استفادۀ حداكثرى نمود كه مواردى از آن در ذيل مى‌آيد:

آثار نوع اول

گسترش و تعميق وحدت، برادرى، اطلاع از مشكلات مسلمين در هر نقطۀ عالم، تبادل نظر و مشورت براى چاره‌انديشى و حل اين مشكلات (كه همگى ذيل عنوان سرمايۀ اجتماعى قرار مى‌گيرد) ، همكارى‌هاى اقتصادى (در عرصۀ نيروى كار، سرمايه‌گذارى، توليد، انتقال تجربيات آموزشى، فنى و تكنولوژيكى) ، تشكيل بازارهاى تجارى متحد اسلامى، حمايت از توليدگران كشورهاى اسلامى، توسعه و شكوفايى اقتصادى و كمك به رفع فقر و از بين بردن وابستگى به بيگانگان (كه همگى از آثار اين سرمايۀ عظيم اجتماعى حج است) .

آثار نوع دوم

برائت از مشركين و نفى بت‌هاى استكبار و استعمار و دشمنان اسلام به‌ويژه نظام‌هاى اقتصادى سرمايه‌دارى و كمونيزم، شناخت نقشه‌ها و سياست‌هاى استعمارى ايشان، استفادۀ درست و صحيح از منابع سرشار زيرزمينى و روزمينى گسترده و فراوان و عدم فروش آنها بدون توجه به مصالح مسلمين، تشكيل جبهۀ متحد اقتصادى كه داراى بيش از يك ميليارد جمعيت است در برابر دشمنان اسلام.

در پايان به محققين و متفكرين محترم توصيه مى‌شود كه با دقت و عمق بيش‌ترى به احكام نورانى اسلام و فلسفۀ آن به‌ويژه حج ابراهيمى - محمدى از ديدگاه امام (رحمه الله) و رهبرى عنايت كنند و با انجام تحقيقات كاربردى و عينى سعى در استفادۀ حداكثرى از اين موقعيت ممتاز اسلامى داشته باشند.

همچنين به مردم عزيزمان توصيه مى‌كنيم تا قبل از سفر حج، ابتدا مطلوب و مقصود شارع از اين فريضه را به خوبى مطالعه داشته باشند و بهترين منبع براى اين امر بيانات ارزشمند امام و رهبرى به‌عنوان پيشوايان اين نظام مى‌باشد.

و بالاخره به مسئولان امر توصيه مى‌نماييم با تشريح و توضيح هرچه بيش‌تر ظرفيت‌هاى اقتصادى، سياسى و اجتماعى حج براى حجاج و غير حجاج و آشنا نمودن آنان با اين ظرفيت‌ها و در اختيار دادن منابع مناسب براى اين امر، سعى كنند كه اين كنگرۀ سراسرى در جهت حداكثر كردن منافع مسلمين و

مستضعفين جهان بيش از پيش موفق باشد و در انتها يك توصيه از امام (رحمه الله) به‌عنوان حسن ختام مى‌آوريم:

چيزى كه تا به حال از ناحيه ناآگاهان و يا تحليلگران مغرض و يا جيره‌خواران به‌عنوان فلسفه حج ترسيم شده است اين است كه حج يك عبادت دسته جمعى و يك سفر زيارتى - سياحتى است. به حج چه كه چگونه بايد زيست و چطور بايد مبارزه كرد و با چه كيفيت در مقابل جهان سرمايه‌دارى و كمونيسم ايستاد! به حج چه كه حقوق مسلمانان و محرومان را از ظالمين بايد ستاند! به حج چه كه بايد براى فشارهاى روحى و جسمى مسلمانان چاره‌انديشى نمود! به حج چه كه مسلمانان بايد به‌عنوان يك نيروى بزرگ و قدرت سوم جهان خودنمايى كنند! به حج چه كه مسلمانان را عليه حكومت‌هاى وابسته بشوراند. بلكه حج همان سفر تفريحى براى ديدار از قبله و مدينه است و بس! (صحيفه امام، ج21، ص77)

منابع

نرم افزار مجموعه آثار حضرت امام خمينى (رحمه الله) ، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (رحمه الله) با همكارى مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى.

، John Wiley ، New York. 2. 2. Berta lanffy

، L. Von ، ,1962 ، "General System Theory - A Critical Review" General System 3. 3. Gouger

، J. Daniel and Robert W. knapp ، 1974 ، System Analysis Technique ، John Wiley and Sons ، New York 4. 4. Senn

، Jams A ، 1985 ، Analysis and Design of Inform ation System ، Mc Grow Hill Book Company ، New York 5. 5. Svendsen

، Gunnar Lind Haase ، 20٠4 ، The creation and destru ction of social capital ، Edward Elgar publi cation ، p15 - 26

تحليل كارآمدى دستگاه حج و ارائه بسته آغازين براى بهره‌ور سازى حج ابراهيمى (ع) اقتصاد حج از زاويه‌اى ديگر

اشاره

يدالله دادگر ⁽¹⁾

چكيده

اقتصاد حج، در مفهومى كلى، به معناى تجزيه و تحليل علمى و كارشناسانه عملكرد دستگاه حج، با استفاده از تكنيك‌ها، الگوها و متدولوژى اقتصاد است. بنابراين ارزيابى اقتصادى يك دستگاه با تقاضاى آن دستگاه، قدم اول در پذيرش اعتبارسنجى از سوى آن دستگاه است كه درخواستى پسنديده و كارساز است. حج وظيفه‌اى عبادى، براى آن دسته از رهروانى است كه توانمندى اجراى آن را دارند. حج با شكوه معنوى خاص خود، رسمى اجتماعى است كه با فرض فراهم آمدن مجموعه‌اى از توانمندى‌هاى انفرادى و بسترهاى اجتماعى لازم، زائران مى‌توانند بهترين بهره‌مندى را از اين آيين خداوندى به‌عمل آورند.

يك هدف از تحقق اين پديده عظيم، هجرت از ضعف‌ها و ناراستى‌ها و تلاش براى نزديكى به مركز شفاف بركات خداوندى است. در عين حال ضمن انجام دادن اين عبادت، زمينه گفتمانى صميمى با ديگر رهروان، و اصلاح‌پذيرى ماندگار پس از بازگشت به وطن وجود دارد. ازاين‌رو بايد ديگر امور مربوط به اين مراسم، مانند اتصال به سازمان حج، تأمين توشه سفر و ديگر تداركات، تنها نقش ابزارى داشته باشد.

اين سفر از منظر اقتصادى، كارگزاران، متقاضيان و عرضه‌كنندگان معينى دارد كه، افزون بر صاحب‌خانه اصلى (خداى وصف‌ناپذير) ، مى‌توان از حجاج، سازمان حج و كاروان‌هاى مربوط، مبلغان حج، متوليان حرم الهى و جامعه‌اى

كه زائران را به خانه خدا فرستاده است، نام برد. رضايت معنا دار اين كارگزارن، بيانگر تحقق اثربخشى و كارآمدى اين حركت باشكوه است.

اين مقاله درصدد است با كمك الگوهاى دينى و اقتصادى، ضمن ارزيابى كارآمدى و اثربخشى سازمان اداره‌كننده امورحج در ايران، بسته‌اى ابتدايى را براى افزايش بهره‌ورى حج پيشنهاد كند. مقاله براساس منش تحليلى، استنادات كتابخانه‌اى و الگوهاى ساده رياضى تدوين شده است. همچنين از يافته‌هاى مصاحبه‌هاى دوستانه با حجاج دانشگاهى استفاده شده است. با وجود تلاش فراوان مديريت حج، يكى از يافته‌هاى اين نوشته، ترسيم وجود فاصله معنا دار بهره‌ورى دستگاه حج در ايران، با معيارهاى استاندارد بهره‌ورى از منطق دين و اقتصاد است. بنابراين از منظر اين تحقيق، و براساس تحليل اقتصادى حج، دو برنامه پيشنهاد مى‌شود: يكى تلاش همه جانبه سازمان حج براى پركردن شكاف توسعه‌اى بين عملكرد فعلى و وضع مطلوب، و ديگرى تغيير استراتژى مديريتى در يك دوره آزمايشى سه ساله.

كلمات كليدى: حج ابراهيمى، كارگزاران حج، بهره‌ورى دستگاه حج در ايران

مقدمه

وجوب حج با فرض تحقق لوازم استطاعت از سوى خداى بزرگ (آل‌عمران: 97) ، خود دليل مستقلى بر اهميت اين وظيفه بزرگ معنوى و اجتماعى است؛ زيرا واضح است كه صدور احكام ناب الهى از سوى خداوند حكيم، داراى توجيهى منطقى، پشتوانه‌اى اخلاقى و حكمت شرعى كافى و وافى است. وانگهى زيارت خانه امن الهى با تقاضاى شريف‌ترين پيامبر زمان خود، ابراهيم، هم ضامن سلامت و سعادت است، هم فراهم‌آورنده رزق (بقره: 125- 128) و هم توفيقى عظيم است. ذكر صريح آداب و حتى مقدمات اين مراسم باشكوه در كتاب خداوند نيز شاهد ديگرى بر عظمت آن است (بقره: 196- 204، آل عمران: 96، مائده: 95- 97، حج: 26، 28، 33، 36 با اين حال، هم خانه و هم سير و سلوك زائران خانه، ابزارهايى براى اهدافى بزرگ‌تر، يعنى نايل شدن به درجاتى از تقوا، و تقرب به قادر متعال است. روايات نيز حج را امتحانى سخت، ابزارى براى خودسازى و دورى از رذائل اخلاقى و عامل رحمت و بركت خداوندى معرفى كرده است. ⁽¹⁾بايد اين زيارت در نهايت، به اعتراف عملى زائر به تواضع خود و عظمت صاحب‌خانه بينجامد. ⁽²⁾پايبندى عملى به سلوك اين خانه، هم امنيت‌آور است و هم انسان‌ساز و هدايتگر (آل عمران: 96

گويى انجام دادن صحيح اين عمل، محصولى كارآمد از سياست و اخلاق و اقتصاد را با هم دارد. ازاين‌رو تصريح قرآن به اينكه خانه خدا وسيله پايدارى و قوام براى مردم است (مائده: 97) معنادار است. حال اگر زائران به اهداف مربوط نايل آيند، حج آنها تمام است و گرنه ممكن است در نهايت، مصداق «ما اكثر الضجيج و اقل الحجيج » باشند. دقت و ارتباط زير سيستم‌هاى سه‌گانه دين، يعنى اخلاق، عقايد و احكام، در مراسم حج واضح‌تر از بيان است؛ مثال فلسفه «سعى» آن است كه روحيه استبدادى انسان را بخشكاند و خداوند از اين امر، كسب رضايت مى‌كند. ⁽¹⁾فراهم شدن گفتمان آزاد از سوى تمامى انسان‌هاى حج‌گزار از ملت‌ها، رنگ‌ها و نژادهاى گوناگون، و تبادل ديدگاه‌ها و تجارب گوناگون، فلسفه ديگر حج است. ⁽²⁾زائر بايد هنگام بازگشت به وطن، پيام عملى حج را به افراد جامعه برساند (توبه: 122 پس اينكه طبق روايات گفته مى‌شود، در صورت برگزارى حج صحيح، فقر كاهش مى‌يابد، ⁽³⁾در يك قالب سيستمى، معنادار است؛ زيرا در آن صورت، انسان‌هاى صالحى ساخته مى‌شوند، ارتباطات مسالمت‌جويانه‌اى ميان بلاد فراهم مى‌آيد، روحيات استبدادى، كه نابودكننده، دين، دولت و ملت است، رخت برمى‌بندد و فضاى صلح و صفا و نقد و نصيحت فراهم مى‌شود. به يقين چنين امورى از لوازم رونق در اقتصاد، بهبود در كشوردارى و پيشرفت در دين و اخلاق خواهد بود.

عمل واقعى به آداب حج، به همراه خود، شفافيت و استاندارد بودن زمينه‌ها، اقتصادى بودن هزينه‌ها و كار آمد بودن مديريت‌ها را دارد؛ براى مثال استطاعت واقعى داشتن و غيررانتى بودن خود سفر حج از مقومات برگزارى آداب استاندارد اين سفر است و غيرشفاف بودن درآمدها و هزينه‌ها در حج ممكن است خود نقض غرض باشد؛ چون از سويى فلسفه احرام آن است كه حج‌گزار از هر نوع زمينه غيرحق به دور باشد ⁽⁴⁾و از سوى ديگر امضاى خداوند درباره انجام دادن وظيفه، به حجِ جامع تعلق مى‌گيرد وگرنه احتمال پذيرفته نشدن آن از سوى خداوند قوى خواهد بود. ⁽⁵⁾حج‌گزار واقعى بايد پيرو ابراهيم خليل باشد و در آن صورت است كه حجش قبول، و دعايش مستجاب مى‌شود. ازاين‌رو وقتى ابراهيم از خداى بزرگ تقاضا كرد: ( رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً ) ، خداوند هم اجابت كرد و فرمود: ( وَ مَنْ

دَخَلَهُ كانَ آمِناً ) .

جنبه عرفانى و معنوى حج، روح اين عبادت است كه زائرِ خانه را به صاحب‌خانه نزديك مى‌كند تا خود خانه. رفتن خانه خدا آسان است. اما جلب رضايت صاحب‌خانه دشوار، و در عين حال ارزشمند و اصيل است. قبله بودن كعبه نيز معناى خاص خود را دارد؛ يعنى عبادتى هدفمند است. اين است كه حج‌گزاردن، واجب تعيينى است. بنابراين مى‌توان گفت كه فراهم شدن حداقل‌هايى از ظرفيت معنوى و لياقت ملاقات خداوندى هم جزء استطاعت است. شايد به اين علت است كه برخى عرفا و كارگزاران اهل دل، هنگام حركت به سوى حج تصميم مى‌گيرند كه حج گِل را با حج دل معاوضه كنند. «عبدالله بن سلام» و «بايزيد بسطامى» دو نمونه از اين زائران‌اند كه وقتى از فقر خانواده‌اى آگاه مى‌شوند، توشه سفر حج خود را به آنان مى‌سپارند و از دل، نداى «حجكم مقبول» مى‌شنوند. ازاين‌رو توجه به جايگاه هدف و وسيله در حج كارى عظيم است و خداوند نيز به ابعاد عرفانى و رمزآلود حج اشاره دارد و حدود 7٠ درصد آيات مربوط به حج را با راز و هدف نهايى حج مرتبط دانسته، و باقى را به بيان احكام آن پرداخته است: (ابراهيم: 37 - 4٠، برائت: 3 و 19، مائده 95- 97 حتى به محور بودن هدف هنگام انجام دادن عمل قربانى حج تصريح مى‌كند و قرب خود را مى‌طلبد. ⁽¹⁾تحقق هدف حج دشوار است و ساده‌انديشى است كه صرف سفر و انجام دادن مناسك، پايان حج قلمداد شود؛ زيرا حج، عبادت عظيمى است كه بايد زائر آن تلاش فراوانى كند تا به اهداف بلند آن نايل شود. رنج‌هاى ابراهيم، هاجر و اسماعيل، سمبل‌هاى معنادارى در اين رابطه است. اينكه قرآن يكى از اهداف حج را پاكى از آلودگى‌ها ذكر مى‌كند، ⁽²⁾معنادار است. در واقع شرط اكمال و اتمام حج، شست‌وشو از انواع آلودگى‌هاى ظاهرى و باطنى خواهد بود و تقليل دادن آن، به اقدامات ظاهرى، خلاف حكمت اين عبادت عظيم است. در واقع، داستان ابراهيم، عبرت‌آموز است و نبايد آن را گزارشى عادى قلمداد كرد. اين مقاله با توجه به اهداف عظيم اين عبادت، درصدد است برخى از ابعاد اداره و اجراى حج در ايران را ارزيابى كند و از منظر كارآمدى و بهره‌ورى شرعى و اقتصادى، آن را تحليل كند و بسته‌اى را براى بهبود آن ارائه كند. در نتيجه، پيش‌فرض اين پژوهش مى‌تواند وجود فاصله بهره‌ورى و كارآمدى دستگاه حج در ايران، نسبت به وضعيت استاندارد محسوب شود. اين كار با منطق توصيفى - تحليلى، و بر محور پژوهش كتابخانه‌اى استوار است كه در صورت ضرورت نيز از مدل‌هاى ساده رياضى، الگوهاى شماتيك و يافته‌هاى تجربى مبنى بر مشاهداتى گذرا استفاده شده است.

در اينجا نكته‌اى درخور توجه است كه ترجيح مى‌دهم آن را «فرضيه غفلت و بدعت» در سازمان‌هاى حكومتى مرتبط با دين بنامم. اين فرضيه در واقع زمينه غافل شدن از روح اصلى عباداتى چون حج، در چارچوب سازمان‌هاى رسمى، و شكل‌گيرى نوعى انحراف يا بدعت است. اين زمينه درباره موضوعات غيردينى نيز وجود دارد. اما اثر آن در موضوع دينى كارسازتر است؛ براى مثال به تعبير بزرگان علم اقتصاد، غفلت از بُعد اخلاقى اين علم، باعث ناكارآمدى آن شده است؛ چون حقيقت اقتصاد، جمع بين مهندسى و اخلاق بود. اما در طول زمان، تنها به بُعد مهندسى آن توجه شد و بنابراين از روح اخلاقى تهى گشت. ( Sen 1987(

پيام فرضيه غفلت و بدعت [همراه گردن افرازى] ⁽¹⁾اين است كه: اگر دستگاه‌هاى مرتبط با دين از هدف اصلى غافل شود و دستگاه‌هاى كنترل كننده نيز براى اصلاح آنها وجود نداشته باشد، در نهايت به‌صورت قالبى رسمى وظاهرى مقدس باقى مى‌ماند و روح اصلى شريعت از آن رخت برمى‌بندد. اينكه در آيات و روايات، توجه ويژه‌اى به موضوع غفلت شده، بسيار معنادار است.

غفلت از روح عبادات، زمينه انحراف را فراهم مى‌كند و در نهايت موجب بدعت و ناكارآمدى مى‌شود كه آثار منفى آن هنگام شكل‌گيرى سازمان‌هاى اجتماعى مرتبط با دين بيشتر مشاهده مى‌شود؛ يعنى هر چند غفلت به‌صورت فردى نيز آثار منفى خود را دارد، ولى در شكل‌گيرى سازمان اجتماعى، آثار منفى گسترده‌ترى دارد. هم تجربه و هم تئورى ثابت مى‌كند كه رمز موفقيت سازمان‌هاى كشورهاى پيشرفته، يكى توجه ويژه به هدف اصلى، و ديگرى وجود ابزارهاى كنترل كافى براى مقابله با انحرافات احتمالى است. از آنجا كه موفقيت هرگونه تشكيلات اجتماعى، به مديريت سازگار و دستگاه‌هاى اصلاحگر نياز دارد، و غفلت از اصول مديريت سازگار يا نبودن دستگاه‌هاى اصلاحگر، ناكارآمدى را بالا مى‌برد و زمينه ظلم، بدعت و در نهايت فروپاشى را فراهم مى‌آورد، مناسب است يا هنگام شكل‌دادن تشكيلات دينى احتياط كنيم، يا ضمن تعريف دقيق هدف، دستگاه‌هاى اصلاح انحراف از هدف را به ميزان كافى تدارك ببينيم.

در صدر اسلام، هر وقت عده‌اى از بخش خصوصى، دنبال ساختن مسجدهاى پر خرج بودند، پيامبر با بيان «هيهات من البنيان» راضى نبودن خود را اعلام مى‌كرد كه اگر ساختمانى براى مسجد در نظر است، تنها در حد نياز و به شكلى باشد كه حيوانات وارد آن نشود. وقتى صاحب شريعت درباره ساختن مسجد، آن هم از سوى بخش خصوصى، چنين احتياط مى‌كند، بى‌شك درباره دستگاه‌هاى رسمى مرتبط با دين، حساسيت بيشترى خواهد داشت. يك مشكل كليدى نظام‌هاى ديوان‌سالارى دنيا، كه همه دنبال اصلاح آن‌اند، بروز زمينه‌هاى غفلت و انحراف از اصول، و ناكارآمدى آن

است. بنابراين براساس يافته‌هاى فرضيه غفلت و بدعت، زمانى ايجاد سازمان مرتبط با دين ضرورت دارد كه جايگزينى براى آن وجود نداشته باشد. همچنين در صورت تصميم به ايجاد سازمان مربوط، تابع هدف به طور روشن تشريح شود و دستگاه‌هاى اصلاحگر براى كنترل انحرافات احتمالى معين شود.

در صورت غفلت از اين يافته‌ها، نوعى انحراف از اصول و هدف حاكم مى‌شود. اما اداره‌كنندگان سازمان مربوط، به دليل جايگاه روان‌شناختى تقدس دينى، حتى ممكن است احساس پيروزى و اقتدار كاذب كرده و به دفاع از اشكالات سازمان مبادرت كنند. تداوم اين وضع در نهايت به تهى شدن سيستم از اصولى خواهد شد كه بايد سيستم حافظ آن باشد كه در اين صورت بدعت حاكم مى‌شود. شايد به دليل چنين بى‌توجهى‌هايى بوده است كه آن‌قدر حقايق دگرگون مى‌شود كه خداوند با چندين قسم به يك قوم متدين مى‌فهماند كه در مسير انحراف قرار دارند: ( إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ * ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ. . . . وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَيطانٍ رَجِيمٍ * فَأَينَ تَذْهَبُونَ * إ ِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ * لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يسْتَقِيمَ ) (تكوير19-29 قرآن اين هشدارها را خطاب به سران و صاحبان سازمان‌هاى آن زمان بيان مى‌كند و زمينه دورى از بدعت و انحراف را فراهم مى‌كند. (طباطبايى، 1397. ق، ج20، ص326؛ رازى، 1413. ق، ج 31، ص72

از پيام‌هاى فرضيه غفلت و بدعت، رفتار و انديشه تقدس‌مدار افراد و دستگاه‌هايى است كه به دليل ارتباط دينى حاصل مى‌شود. در واقع سيطره ابعاد روان‌شناختى است كه برخى، خود و دستگاه خود را منطبق بر آن جايگاه به ظاهرقدسى مى‌دانند؛ براى مثال سازمان حج، كه عظيم‌ترين مناسك را برگزار مى‌كند و در دستگاه خداوندى در سطوح عالى مطرح است، كاركرد خود را با آن سطوح عالى منطبق مى‌داند و اين مى‌تواند يك قدرت ظاهرى فراهم آورد. آن سيطره روان شناختى باعث مى‌شود كه سازمان مربوط باور كند از هرگونه خطايى به‌دور است. اما خصلت نداشتن غفلت، به شخص آموزش مى‌دهد كه اگرچه خداوند خطاناپذير است، اما مسئول سازمان مربوط نبايد احساس كند كه انديشه و رفتار او نيز بى‌خطاست. پس از ملاحظه دقيق اين بحث، مى‌توان به خوبى درك كرد كه چرا قرآن در چند جا تصريح مى‌كند كه خداوند غافل نيست (بقره: 74، 85، 14٠، 144 و 149؛ آل عمران: 99؛ انعام: 132؛ هود: 123؛ نمل: 93؛ ابراهيم: 42) و منحرفان و ستم‌پيشگان فكر نكنند خداوند از عملشان غافل است ⁽¹⁾. مفسران عقيده دارند اين هشدار به مدعيان دين، در مورد آثار غفلت آنهاست. ازاين‌رو تعجبى ندارد كه از نظر قرآن مرتبه غفلت‌كنندگان، از همه پايين‌تر باشد. ⁽²⁾

در واقع قرب به خدا، با كم‌كردن غفلت سازگار است. ⁽¹⁾طبق روايات، انديشه و رفتار غفلت‌آميز، انسان را به دور از درك تحولات بار مى‌آورد. ⁽²⁾غفلت هم قلب را مى‌ميراند و هم قساوت قلب مى‌آورد. ⁽³⁾خلاصه در دستگاه‌هايى، مانند سازمان حج، كه با ابعاد دينى سروكار دارند، احتمال شكل‌گيرى فرضيه غفلت و بدعت جدى است. ازاين‌رو دو برنامه را در ارتباط با اين دستگاه پيشنهاد مى‌كنم: يكى اصلاح و ديگرى سپردن موقت به يك جايگزين مديريتى با نظارت رسمى. احتياط عقلايى ايجاب مى‌كند كه سازمان حج پيشنهاد دوم را بپذيرد تا عبادت حج مسير طبيعى خود را بيابد. احتياط پيامبر در دخالت نكردن در امورى كه توسط مردم اجرا پذير بود، هشداردهنده و روشنگر است. وقتى از پيامبر تقاضا شد در قيمت‌گذارى بازار دخالت كند، تصريح كرد كه اين مسئله به من ارتباط ندارد، بلكه مسير طبيعى و خداوندى خود را دارد. ⁽⁴⁾حال با فرض توجه به اين قسمت مقدماتى، گزارش‌واره‌اى از وضع موجود دستگاه حج، توصيف مرتبطى از كارآمدى و بهره‌ورى، و ارائه بسته‌اى پيشنهادى، قسمت‌هاى ديگر اين مقاله را تشكيل مى‌دهد.

گزارش‌واره‌اى از عملكردها و ظرفيت‌هاى دستگاه حج

منظور از دستگاه حج، مجموعه‌اى از كارگزاران حقيقى و حقوقى است كه رفتار آنها ارتباط معنادارى با كارآمدى عبادت حج به معناى شرعى آن دارد. متقاضيان اصلى حج، سازمان حج، كاروان‌هاى حج، مردم كشور داخلى، مردم كشورهاى خارجى حاضر در مراسم حج، دولتمردان داخل و دولتمردان حاكم بر حرم الهى، برخى از اين كارگزاران‌اند. صاحب‌خانه، يعنى خداى وصف ناپذير، نيز كارگزار اصلى است. همه اينها مى‌توانند نقش بازيگرانى را به عهده بگيرند كه بازده نهايى رفتار همه آنها چگونگى انجام دادن عبادت حج و آثار آن را منعكس مى‌سازد.

قبل از انقلاب در ايران، كاروان‌هاى حج به‌صورت خصوصى اداره مى‌شد. اما پس از انقلاب، مجرى برنامه حج و عمره، سازمان حج است كه نهادى حكومتى است و كاروان‌هاى مختلف حج زير نظر اين سازمان به فعاليت خود ادامه مى‌دهد. ازاين‌رو برنامه حج در ايران به صورتى متمركز اداره مى‌شود. برنامه‌ريزى، سياستگذارى، گزينش نهايى حجاج، چگونگى اداره آنها در كشور عربستان، حتى تغذيه و اسكان آنها در مراسم حج و بازگشت آنها، با مديريت مركزى سازمان حج انجام مى‌شود. هر چند

مديريت حكومتى مى‌تواند منافعى داشته باشد، ولى هزينه‌هاى درخور توجهى دارد؛ براى مثال هزينه‌هاى ديوان‌سالارى و بوروكراسى در بخش حكومتى بسيار سنگين است. همچنين زمينه رانت و سوء استفاده از بخش‌هاى حكومتى بسيار فراهم‌تر و مخرب‌تر از بخش خصوصى است. امكان پاسخگويى و حسابرسى نيز در بخش خصوصى آسان‌تر است. زمينه‌هاى وفق دادن بخش خصوصى با تغييرات هزينه‌ها و قيمت‌ها و درونى‌سازى آنها راحت‌تر از بخش حكومتى است.

از آنجا كه هزينه‌ها پيوند نزديكى با كارآيى دارند، در ادامه به ابعادى از آن مى‌پردازيم: در واقع، تغيير هزينه‌ها در حج جدى است؛ براى مثال با وجودى كه اقتصاد عربستان و عملكرد دولتمردان آن به‌گونه‌اى است كه تغييرات وسيع در قيمت‌ها و هزينه‌هاى سفر حج، نوسان زيادى ندارد. اما از سال 20٠9 تاكنون (2012) حداقل ساليانه بين 3 تا 5 درصد هزينه هتل افزايش داشته است. برخى از هزينه‌ها به‌ويژه در بخش خدمات‌رسانى به حجاج در سال 2011 تا 15% افزايش داشته است. البته در همين مدت ارزش پول ايران نسبت به عربستان حدود 14% كاهش داشته است (از هر ريال عربستان برابر 25٠ تومان، به هر ريال 285 تومان) . با توجه به وجود حدود 6/1 ميليارد مسلمان در سراسر جهان، همه ساله تقاضاى بالقوه بالايى براى سفر حج وجود دارد. مسئولان كشور عربستان ظرفيت پذيرش بيش از 5/2 تا 3 ميليون زائر را در سال اعلام كرده‌اند. معمولاً تمام ظرفيت، هر ساله مورد تقاضا بوده است و تقريباً همه آن استفاده شده است. گفتنى است با وجود افزايش هزينه‌هاى اجراى حج، تقاضاى مسلمانان كشورهاى مختلف براى اعزام زائر حج به عربستان همواره رو به افزايش بوده، و هيچ كاهش نيافته است.

اين تقاضا از سوى كشورهاى مختلف و حتى كشورهاى فقير نيز رو به افزايش است؛ براى مثال در كشور هند با وجودى كه سطح زندگى مردم بالا نيست و تعداد مسلمانان هم زياد نيست، در سال 2010 متجاوز از 175 هزار زائر به عربستان اعزام شده است. جالب توجه است كه دولت هندوستان همواره تلاش مى‌كند مبلغى يارانه براى سفر حج در نظر بگيرد. ازاين‌رو آنها كه مى‌توانند از يارانه استفاده كنند، كمتر از نصف هزينه عادى را مى‌پردازند؛ براى نمونه، هزينه سفر حج براى زائرانى كه به‌طور شخصى اقدام مى‌كنند، براى هر نفر حدود 6٠٠٠ دلار است. اما آنهايى كه از يارانه استفاده مى‌كنند، هر يك كمتر از 3٠٠٠ دلار مى‌پردازند.

كشور اندونزى نيز در سال گذشته، 220 هزار زائر به عربستان اعزام كرده، كه هزينه هر يك 35٠٠ دلار بوده است. از سال 2010 به بعد شركت‌هاى مسافرتى اندونزى، هزينه سفر حج را بين 3 تا 5% افزايش داده است. هزينه اعزام زائر از پاكستان به عربستان در سال 2011 نسبت به 20٠9 بيش از 15% افزايش داشته است و هزينه هر زائر متجاوز از 29٠٠ دلار برآورد شده است. پاكستان سالانه حدود

17٠ هزار زائر به عربستان اعزام مى‌كند كه حدود 5٠% از آنان از تسهيلات دولتى بهره مى‌برند. مصر سالانه حدود هشتاد هزار زائر به عربستان اعزام مى‌كند. هزينه سفر زائران مصرى در سال جارى 14% افزايش يافته است. افغانستان نيز سالانه حدود سى هزار زائر اعزام مى‌كند كه هزينه هر نفر 3٠٠٠ دلار است. هزينه هر زائر اماراتى به عربستان حدود 7٠٠ دلار است. هزينه سفر هر مسلمان چينى براى مراسم حج حدود 44٠٠ دلار است. در سال جارى حدود دوازده هزار زائر از امارات و چهارده هزار نفر از چين به عربستان اعزام شده‌اند. هزينه سفر براى هر نفر زائر از قرقيزستان به عربستان حدود 24٠٠ دلار است. از خود عربستان نيز به‌طور متوسط سالانه 210 هزار زائر در مراسم حج شركت مى‌كنند كه هزينه‌هاى فعلى نسبت به سال‌هاى 20٠9 و 2010 بين 19 تا 21% براى آنان افزايش داشته است. همچنين بخشى از هزينه سفر هر زائر در عربستان با كمك دولت صورت مى‌گيرد. هزينه سفر هر ايرانى براى اعزام به حج براى سال 2011 بين 320٠ تا 46٠٠ دلار برآورد شده است كه با توجه به مسافت كم، نسبت به ديگر كشورها رقم سنگينى است. ايران معمولاً هر سال حدود صد هزار نفر براى سفر حج اعزام مى‌كند.

خانه خدا و كشور عربستان، به دليل داشتن شريف‌ترين مكان براى مسلمانان، ظرفيت عجيبى را فراهم آورده است. از زمان حضرت ابراهيم و اسماعيل، خانه خدا با پوششى مخصوص آذين مى‌شد. در سال 661ه. ق (1262م) و سال 743ه. ق (1342م) حاكمان مصر اين مأموريت را انجام دادند. در سال 848ه. ق (1444م) حاكم وقت ايران، پوشش كعبه را تدارك كرد. از سال 1346ه. ق (1927م) حكام عربستان با تأسيس يك مؤسسه، خود عهده‌دار تدارك پوشش كعبه شدند. البته با تقاضاى حاكمان مصر، با وجود مؤسسه مربوط، تا سال 1382ه. ق (1962م) همواره از مصر، پوشش كعبه تهيه، و به عربستان وارد مى‌شد. از آن سال تا كنون خود عربستان عهده‌دار تدارك پوشش مذكور است. جنس پوشش خانه خدا در حال حاضر از حرير طبيعى است كه چهارده متر ارتفاع دارد. تنها هزينه پرده بيرونى آن، حدود پنج ميليون دلار، براساس قيمت‌هاى سال 2011، است. در ساخت اين پرده، 120 كيلو طلا به‌كار مى‌رود. حدود 24٠ كارگر در طول يك سال مشغول بافتن پرده خانه خدايند.

خانه خدا از منظر اقتصادى، نوعى كالاى عمومى منحصر به‌فرد قلمداد مى‌شود؛ يعنى استفاده يك نفر، مانع استفاده ديگران از آن نمى‌شود. اما در عين حال همه متقاضيان نيز نمى‌توانند هر لحظه از آن استفاده كنند. ازاين‌رو نوعى دسته‌بندى و زمان‌بندى براى استفاده از اين كالاى عمومى منحصر به‌فرد الزامى است. حداكثر حدود سه ميليون نفر براى حج تمتع در ايام مورد نظر مى‌توانند از اين فرصت استفاده كنند. ولى تقاضا، بسيار فراوان‌تر از اين مقدار است؛ براى مثال ايرانى‌هايى كه متقاضى زيارت خانه خدا براى حج تمتع‌اند، بين پانزده تا بيست سال بايد در انتظار اعزام باشند. مراسم حج و عمره

درآمدزايى ويژه‌اى را براى حكومت و اقتصاد عربستان فراهم آورده است كه در نوع خود بى‌نظير است.

افزون بر زائران حج تمتع كه در ايام مخصوص وارد عربستان مى‌شوند (حدود سه ميليون نفر) ، تعداد درخور توجهى هم براى انجام دادن مراسم عمره در طول سال از اين كشور بازديد مى‌كنند؛ براى نمونه در سال‌هاى 2010 و 2011، سالانه حدود پنج ميليون نفر از خارج عربستان براى عمره وارد اين كشور شده‌اند كه اين رقم نسبت به سال 20٠9 بين 28 تا 32 درصد رشد داشته است. تنها براى سال 2011، بدون احتساب زائران كشورهاى عربى حاشيه خليج فارس، ٠٠٠/7٠٠/ 4 ويزا براى عمره صادر شده است. درآمد سالانه عربستان از برگزارى اين مراسم با شكوه بين 19 تا 25 ميليارد دلار برآورد شده است. تنها در زمان برگزارى حج، براى عربستان حدود پانزده هزار فرصت شغلى ايجاد مى‌شود.

هزينه‌ها و سرمايه‌گذارى‌هاى درخور توجهى نيز از سوى مسئولان كشور عربستان براى ارائه خدمات به زائران صورت گرفته است؛ براى نمونه تنها در سال 2011، براى سهولت در رفت و آمد حجاج به مشعر، قطار مخصوصى راه‌اندازى شده، كه براى آن حدود ٠٠٠/٠٠٠/7٠٠/1 دلار هزينه شده است. عشق به زيارت خانه خدا به‌گونه‌اى است كه هركس با هر نوع امكانات و انگيزه‌اى تلاش مى‌كند به وادى معشوق وارد شود. ⁽¹⁾

در مواردى نيز زمينه‌هاى تجملى و بالا رفتن هزينه‌ها، به شكل غيرعادى، در سفر حج به وجود مى‌آيد؛ براى مثال سال 2011، هزينه يك شب اقامت در هتل‌هاى اطراف خانه خدا در مكه، در روزهاى آخر ماه رمضان، حدود سيزده هزار دلار (پنجاه هزار ريال سعودى) بوده است. هزينه اقامت در ساير هتل‌ها نيز در ايام خاصى هر شب حدود هشت هزار دلار بوده است. افزون بر پرداخت براى اقامت در هتل، زوار براى قربانى، خريد سوغاتى و موارد مشابه نيز درآمدهايى را وارد كشور عربستان مى‌كنند. يكى از منابع خبرى اقتصادى، از سود سى ميليارد دلارى عربستان از مراسم حج در سال 2010 خبر مى‌دهد (ريانووستى، 2011 درآمد حاصل از زيارت اماكن مقدس در عربستان، به‌طور متوسط، بيش از هشت درصد توليد ناخالص اين كشور برآورد شده است. حج براى كشور عربستان و كشورهاى طرف قرارداد آن، زمينه رشد و توليد و اشتغال‌زايى است. اخيراً مؤسسه راه‌آهن عربستان مسئوليت اداره طرح قطار حرمين را به شركت انگليسى «سكرت ويلسن» به ارزش حدود نود ميليون ريال سعودى (حدود 25 ميليون دلار) واگذار كرده است.

مى‌توان گفت در بيشتر كشورهايى كه زائر به خانه خدا اعزام مى‌كنند، بيشترين فعاليت‌هاى در اين

زمينه توسط شركت‌هاى مسافرتى بخش خصوصى انجام مى‌شود و مسئولان رسمى در نهايت بر امور، نظارت مى‌كنند و در مواردى نيز با اعطاى كمك و يارانه به اقشار كم‌درآمد، به تسهيل امر مى‌پردازند. اما مسئولان حكومتى در ايران، سازمان سياستگذار و مجرى‌اند و كاروان‌هاى بخش خصوصى، در واقع، كارگزاران تحت فرمان آن محسوب مى‌شوند. حتى مديران ثابت كاروان‌ها توسط سازمان تعيين مى‌شوند.

سازمان حج هزينه‌هاى زيادى نيز براى تدارك و شكل‌گيرى واحدهاى مختلف استانى و نمايندگى‌هاى خود متحمل مى‌شود؛ براى مثال تنها براى احداث ساختمان حج استان قزوين، كه سال جارى افتتاح شده است، هفتصد ميليون تومان هزينه شده است. همچنين در پنجمين همايش مديران و معاونان حج در استان البرز، خبر از كمك پنج ميليون تومانى زائران اين استان به ستاد زائران مطرح بود. به منظور ارائه سرويس تغذيه‌اى به زائران ايرانى توسط سازمان حج، روزانه بيش از نود هزار وعده غذايى در آشپزخانه‌هاى اين سازمان در مكه و مدينه توزيع مى‌شود. آشپزخانه‌هاى مربوط به‌صورت شبانه‌روزى فعاليت دارد. به گفته مدير آشپزخانه سازمان، برنج مورد نياز از هند، مرغ از عربستان، گوشت از استراليا و سودان و ماهى از امارات خريدارى مى‌شود. مسئولان مربوط، سيب را از آفريقاى جنوبى، انگور را از آمريكاى جنوبى، پرتغال را از مصر و لبنيات را از عربستان خريدارى مى‌كنند. همچنين گوسفند قربانى از كشورهاى سودان و جيبوتى وارد مى‌شود. در اين مورد نيز ايران تنها كشورى است كه به‌ويژه در دوره عمره، سازمان رسمى‌اش از زائران پذيرايى مى‌كند. به علت مشكلات مختلف، بايد سازمان حج هزينه‌هاى جانبى ديگرى را نيز پرداخت كند؛ براى مثال در حج سال جارى مبلغ ششصد ميليون تومان خسارت براى برگرداندن زائرانى صورت گرفت كه طبق گزارش با خود مواد مخدر حمل كرده بودند. به همين دليل مقرر شد كه در سال آينده 24٠ نفر از پرسنل نيروى انتظامى براى مبارزه با حمل مواد مخدر به همراه حجاج اعزام شوند. (ليالى، 139٠)

همچنين دولت ايران براى ممنوع كردن سفر انفرادى به عربستان، هزينه‌هاى بسيارى را متحمل شده است؛ براى مثال از آنجا كه زمينه صدور گذرنامه جعلى يا قاچاقى وجود دارد، مقرر شد كه پليس، گذرنامه الكترونيك صادر كند. اعتبار مربوط، طبق گزارش رئيس پليس گذرنامه، شانزده ميليارد تومان برآورد شده است. همچنين، در سال جارى احداث ترمينال حج فرودگاه گرگان، با اعتبارى بالغ بر هشتاد ميليارد ريال، آغاز شده است. همچنين هزينه‌هاى خريد و تدارك قربانى، نظارت بهداشتى، حمل‌ونقل، نظارت امنيتى و موارد مشابه نيز ارقام بسيار سنگينى را شامل مى‌شود كه بايد سازمان، آنها را تأمين كند.

رئيس سازمان حج از افزايش آشپزخانه در سال آينده در مكه و مدينه خبر داد. كليه اين امور در حالى است كه ادعا مى‌شود سازمان حج، غيرانتفاعى است و اعتبارى از دولت دريافت نمى‌كند. همچنين سازمان‌هاى رسمى مراقب امور مذهبى، رعايت حجاب و مانند آن نيز هزينه‌هاى خود را دارد.

در ضمن از سوى جمعيت هلال احمر ايران نيز هزينه‌هايى براى نظارت بر امور بهداشتى دراماكن حج، اعزام پزشك، سم‌پاشى و موارد مشابه، بر كل سيستم تحميل مى‌شود. دفتر طرح و برنامه حج، كه از سال 1388 راه‌اندازى شده است، از منظر اقتصادى، اضافه شدن واحدهاى موازى به حساب مى‌آيد.

طبق برآورد اوليه، براى هر زائر ايرانى هزينه مستقيم حدود 5/1 ميليون تومان و دو برابر اين رقم، به شكل غير مستقيم، از منابع اقتصاد كشور هزينه مى‌شود؛ يعنى 5/4 ميليون تومان كل هزينه هر فرد زائر است. بنابراين در صورتى‌كه 10٠ هزار حاجى به‌طور متوسط مورد نظر باشد، هزينه مربوط 45٠ ميليارد تومان خواهد شد. اينها غير از هزينه‌هاى جارى پرسنل تمام وقت سازمان، هزينه تشريفات و ديگر هزينه‌هاى مشابه است. اين در حالى است كه هزينه‌ها در بيشتر كشورها، درونى شده است و به‌طور شفاف از سوى استفاده كنندگان از خدمات حج پرداخت مى‌شود. حتى در كشورهاى جنوب شرق آسيا، مردم به‌طور خودجوش و در قالب انجمن‌ها، صندوق‌ها و شركت‌هاى سرمايه‌گذارى مخصوص حج راه‌اندازى كرده‌اند. البته الگوى مديريت فعلى حج در ايران با فرض ثبات ساير چيزها، برجستگى‌هاى مناسبى هم به همراه دارد. در واقع، هر نوع سازمان رسمى مربوط به بخش عمومى، كاركردهايى دارد و تحليل حاضر نيز منكر خدمات فراوان سازمان حج نيست. اما چند سؤال در اين زمينه وجود دارد:

دست‌كم حداقل از منظر تئوريك و با توجه به تجارب فراوان، مى‌توان به‌طور خلاصه پاسخ داد كه بديل‌هايى براى اين نوع مديريت وجود دارد كه مى‌تواند كارآمدتر و كم‌هزينه‌تر از الگوى فعلى باشد. همچنين مى‌توان استدلال كرد كه تحقق اهداف عبادت حج از طريق اجراى آن بديل‌ها، آسان‌تر و معنادارتر خواهد بود.

در واقع، قسمت‌هاى بعدى مقاله به بررسى و پاسخ سؤال مطرح شده، مى‌پردازد. به يقيين مى‌توان گفت كه سپردن دستگاه حج به دست خود مردم، چون با نوعى آزادى همراه است، با طبع عاشقانه زائران واقعى سازگارتر و با اهداف نهايى حج همراه‌تر است. همچنين مطالعات متفكران اثبات مى‌كند كه حتى لازمه انجام دادن عمل اخلاقى و خير، دخالت نكردن مقامات رسمى، و وجود اختيار و آزادى

است. (ارسطاطاليس، 1368 از لحاظ اقتصادى نيز چون تمامى هزينه‌ها در حالت آزاد، درونى مى‌شود، كل سيستم كارآمدتر است.

امكان‌سنجى شكل‌گيرى الگوهاى مديريتى رقيب

در اين قسمت با توجه به قسمت‌هاى قبلى، زمينه‌هاى اصلاح الگوى فعلى يا ارائه جايگزينى براى آن، بررسى مى‌شود. البته اين بررسى با اين فرض مسلّم آغاز مى‌شود كه به معناى واقعى، زمينه حج و استطاعت جامع براى حجاج فراهم شده است و مردم و دستگاه رسمى با آگاهى كافى به آن اقدام مى‌كنند. اما در صورتى كه زمينه‌هاى استطاعت قابل قبولى فراهم نشده باشد يا براى دستگاه‌هاى بخش عمومى وظايف مهم‌تر و برترى مطرح باشد، مشكل جدى‌تر خواهد بود. گفتنى است هنگام مطالعه براى تدوين اين مقاله، با برخى از معضلات اقتصادى و اجتماعى كشور مواجه مى‌شدم كه هشدار دهنده بود؛ براى مثال اهالى يكى از روستاهاى «كهكيلويه» براى خريد از مغازه‌اى يا رفتن به مدرسه يا محل كارى كه آن طرف رودخانه است بايد هر روز سوار وسيله‌اى شوند كه شبيه تله‌كابين دستى است. آنها بايد ضمن عبور از آن، سيمى را براى حركت دستگاه به سمت چرخ‌هاى دو طرف هدايت كنند. موضوع غم‌انگيز آن است كه در بيشتر مواقع انگشت افراد زير چرخ مى‌رفت و قطع مى‌شد. اين اتفاقى است كه در دهه دوم قرن 21 در كشورى اسلامى رخ مى‌دهد. بسيار واضح است كه هزينه‌هاى رسمى و خصوصى كه براى حج و عمره صرف مى‌شود، مى‌تواند در اصلاح معضل مورد نظر به‌كار رود و حتى ممكن است برخى هزينه‌هاى تمتع نيز با اين وصف توجيه ناپذير باشد. خلاصه، دانش‌آموزان روستاى ياد شده مدرسه ندارند و بايد به روستاى ديگر بروند. اما خيلى از آنها ديگر انگشتى براى نگهداشتن قلم ندارند؛ زيرا انگشت آنها لاى دستگاه مذكور مانده است.

همچنين در 4٠ كيلومترى «مسجد سليمان» روستايى قرار دارد كه نه برق دارد و نه آب. هشت دانش آموز پسر و پنج دانش آموز دختر به‌جاى كلاس، در آغلِ تاريكى درس مى‌خوانند. بچه‌ها مى‌گويند مطالب نوشته شده روى تخته سياه را نمى‌بينند. درخور توجه است كه خانمى نيكوكار به نام «الياسى» با 65 سال سن، هزينه حج خود را تقديم دانش‌آموزان آنها كرد تا كلاسى براى آنها ساخته شود. اينها را براى نمونه ذكر كرديم و دشوارى‌ها به همين موارد تمام نمى‌شود. در هر صورت، اين واقعيت‌ها و موارد مشابه آن، ممكن است بر مفهوم استطاعت مؤثر باشد. ⁽¹⁾

حال فرض مى‌كنيم كه متقاضيان حج با رعايت تمامى قواعد و شرايط، مستطيع شده‌اند. هدف آن است كه يك حج خداپسندانه و شرعى كارآمد برگزار شود؛ يعنى زائر خانه خدا با آگاهى كافى تصميم بگيرد و دستگاه ارائه‌دهنده خدمات حج نيز خدمت مربوط را ارائه كند. البته زائر بايد بداند هرچند حج وظيفه‌اى تعبدى و عينى است، ولى مشروط و تبعى است؛ يعنى مشروط به آماده كردن برخى ابزار و لوازم، و تابع شرايط خاصى است. همچنين زائر بايد آگاه باشد كه حتى در صورت توانايى مالى، تنها يك بار حج تمتع براو واجب است. زائر بايد بداند ممكن است، اجرا نكردن كامل حج موجب بطلان اين عمل عبادى شود.

از سوى ديگر براى كارآمدى حج از منظر شريعت توجه به نكات زير لازم است:

بر اساس اين چارچوب‌ها و فرض‌ها به بررسى وضعيت مديريت حج مى‌پردازيم. ادعاى من در اين نوشته آن است كه در صورت نظارت دولت منضبط، و نه دخالت مستقيم، بر امور حج و سپردن امور به دست مردم، كارآيى افزايش مى‌يابد؛ يعنى در اين صورت، صاحب‌خانه، زائر، شركت‌هاى خصوصى، مردم كشورهاى ديگر و مردم كشور داخلى با اطمينان خاطر از مراسم حج، احساس رضايت بيشترى خواهند كرد.

بنابراين براساس مطالعات، مديريت بخش خصوصى با نظارت دولت، به‌جاى تصدى سازمان حج پيشنهاد مى‌شود؛ زيرا در اين صورت:

نظارت از لحاظ اقتصادى، بهره‌ورى و كارآمدى را افزايش مى‌دهد. ولى دخالت حاكمان، بهره‌ورى را كاهش مى‌دهد. رضايت متقاضيان حج و اعتماد آنها در صورت نظارت، به‌جاى دخالت مجامع رسمى، افزايش مى‌يابد. عبادتى كه در شرايط آزاد و بدون اكراه و اضطرار باشد، لذت معنوى و طبيعى خواهد داشت. تمامى هزينه‌ها و منافع در چارچوب مكانيسم‌هاى آزادانه و شخصى متوازن خواهد شد و در نتيجه، اثربخشى و بهره‌ورى دستگاه حج افزايش خواهد يافت. اين روند با توجه به منافع عقلايى كه دارد با اصول شريعت سازگارى معنادارى دارد. اجراى حج توسط سازوكارهاى بخش خصوصى منافع فراوانى دارد كه البته دشوارى‌هاى احتمالى آن نيز توسط نظارت كارساز بخش عمومى برطرف خواهد شد. به عبارت ديگر، بخش خصوصى نيز دشوارى‌هاى خود را دارد. اما از طرفى نظارت دولت، بخشى از آنها را حل مى‌كند و از طرف ديگر براساس تجزيه و تحليل هزينه - فايده، منافع پيشنهاد جانشين، بيشتر است.

سازوكار بازار و بخش خصوصى، با فرض ثبات ساير شرايط، كارآمدترين وضعيت را به ديگر سازوكارها ارائه مى‌دهد. حتى در صدر اسلام كه يك الگوى تجربى از مديريت پيامبر است، سازوكار مربوط، به‌طور وسيع، مورد استفاده بوده است. درعين حال نظارت پيامبر و ديگر رهبران آن عصر معنادار بوده است. وقتى به ماهيت و ابعاد دقيق كاركردى اين سازوكار توجه شود، اهميت استفاده آن بزرگان از آن روشن‌تر مى‌شود. چون «سازوكار بازار و بخش خصوصى توسعه‌يافته با فرض ثبات ساير شرايط» (سبتسا) به كارگزاران خود ياد مى‌دهد كه براى حصول بهره‌ورى و كارآيى مورد نظر، لازم است ملاحظات اخلاقى را رعايت كنند؛ براى مثال به آنها آموزش مى‌دهد كه دروغ نگويند، تقلب نكنند، دزدى نكنند، براساس قول و قرارها عمل كنند، رضايت طرف مقابل را جلب كنند و به يكديگر اعتماد داشته باشند. ⁽¹⁾

بديهى است اينها از امور مورد تأكيد شريعت است. نقش اخلاق ميان سه ستون دين (اخلاق، عقايد، احكام) محورى است و عناصر دوگانه ديگر در واقع بُعد لجستيك آن را تشكيل مى‌دهد. ازاين‌رو

برخلاف تصور غيركارشناسى كه تصور مى‌كند كاركرد «سبتسا» غيراخلاقى و غيرعادلانه است، بايد دانست كه اخلاقى و عادلانه بودن، با دولتى بودن مديريت همراه نيست. بلكه برعكس، در مواردى دولتى بودن ضمن ناكارآمد ساختن نظام اقتصادى، عدالت و اخلاق را نيز مخدوش مى‌كند؛ چون حصول عدالت و پايدارى اخلاق، به طى كردن مسيرى منطقى و طبيعى نياز دارد كه بيشتر با روند «سبتسا» سازگار است تا دولت. البته وظيفه «سبتسا» ، به‌طور عادى، ايجاد اشتغال، سرمايه‌گذارى، توليد و انجام مبادله و توزيع است. ولى ساختار آن براى كاركرد مناسب و رسيدن به تعادل در سطح بهره‌ورى مورد نظر، نيازمند ملاحظات اخلاقى است. تجربه ثابت كرده است كه براى كارآمدى در كسب‌وكار بازار، بايد اخلاق را در عمل برپاداشت. وانگهى عملكرد صحيح بازار و بخش خصوصى مى‌تواند فقر را كاهش دهد كه مسئله مورد توجه جدى دين است و خود ره‌آوردى اخلاقى است.

پس عملكرد «سبتسا» تناسب معنادارى با آموزه‌هاى دينى دارد، يا دست‌كم تعارضى با آن ندارد. از سوى ديگر، كار دين، انسان‌سازى است و نه انجام‌دادن كارهايى كه مربوط به بازاراست. فقيه برجسته و صاحب‌نظر در اقتصاد اسلامى «آيت الله صدر» تصريح مى‌كند كه در واقع دين، انقلابى است براى تغيير واقعيات مشكل‌دار و تبديل آنها به مظاهرى سالم، و وظيفه‌اش توصيف امور انجام شده و معمول نيست. ⁽¹⁾مى‌توان نتيجه گرفت كه شايد مناسب نيست، يا وظيفه حاكمان دين نيست كه امور اجرايى حج و مانند آن را خود به عهده گيرند؛ زيرا پيشرفت امور دينى با نظارت سازگارتر است تا با دخالت.

انجام دادن نظارت از سوى دولت، ارائه نظرات اخلاقى از سوى مراجع و واگذارى اجراى امور حج و مانند آن به بخش خصوصى، هم كارآمدى را افزايش مى‌دهد و هم عدالت و اخلاق را. دست‌كم مى‌توان واگذارى مربوط را به‌صورت آزمايشى به اجرا درآورد و بازخورد آن را مطالعه كرد. اجراى امور چارچوب‌هاى پيچيده اجتماعى، نظير تدارك امور حج، كار «سبتسا» است و در واقع بديلى ندارد و اين تصريح اقتصاددانان برجسته‌اى است كه خود بر پايبندى عقايد دينى تأكيد مى‌ورزند. ( Blank20٠٠( گفتنى است گروهى از محققان دين و اقتصاد، سازوكار بازار و بخش خصوصى مرتبط با آن را ذاتاً اخلاقى مى‌دانند ( Mcgurn 20٠2( ، و اين خلاف يافته‌هاى اذهان غيرمتخصصى است كه بازار و بخش خصوصى را غيراخلاقى و ناسازگار با دين برمى‌شمارند.

از آنجا كه سازوكار بازار و بخش خصوصى توسعه‌يافته مرتبط با آن با ثبات ساير شرايط «سبتسا» ، زمينه فعاليت آزاد، احترام متقابل و روابط صميمى بين كارگزاران حج و غيره را فراهم مى‌آورد، پس اخلاقى است. همچنين رفاه و آسايش و بهبود بهره‌ورى، وجود انگيزه كار مولد از ديگر عناصر «سبتسا» محسوب مى‌شود. مقايسه اقتصاد كشورهاى «سبتسا» محور و دولت‌محور اين يافته را به‌طور جدى تأييد

مى‌كند. در واقع عملكرد استاندارد «سبتسا» موجب رفع فقر است و فقدان آن مى‌تواند فقرآور باشد. اين كاركرد فقرستيز با دين سازگارى كافى دارد. عملكرد استاندارد بخش خصوصى به افراد اجازه مى‌دهد كه خلاقيت و هوش ذاتى خود را به فعليت برسانند كه اين موجب افزايش نعمت‌ها و بركات مى‌شود. تجربه به خوبى نشان مى‌دهد كه دخالت مجامع رسمى، با هدف تبليغ عقايد و كاركردهاى دينى، تأثير كارآمدى نداشته، و تقويت و نشر دين، بيشتر از طرف روندهاى آزاد و از طريق انجمن‌ها و تشكل‌هاى مردمى صورت گرفته است. شايد اينكه قرآن نيز اجبار در دين را مردود مى‌داند، تأييد كننده اين يافته باشد. كاركرد استاندارد بخش خصوصى، زندگى‌ها را به هم نزديك مى‌كند و افراد را به‌طور غيررسمى به هم مرتبط مى‌سازد.

عناصرى چون رقابت، كارآمدى، نياز نداشتن به يك مديريت مركزى، بستر انگيزه توليد و اشتغال‌زايى از خصلت‌هاى «سبتسا» است. با وجود رقابت، محصول با كيفيت و استاندارد توليد مى‌شود. ازاين‌رو رقابت بين كاروان‌هاى حج اين اثر را دارد كه كيفيت خدمت‌رسانى به حجاج را بالا مى‌برد. به دليل رقابت، قيمت به كمترين ميزان مى‌رسد؛ زيرا در صورت بالا رفتن قيمت، با توجه به وجود بنگاه‌هاى فراوان، مردم به شركت مسافرتى ارزان‌تر مراجعه مى‌كنند و به همين علت، به‌طور طبيعى، قيمت رقابتى در بازار به‌وجود مى‌آيد. هيچ‌كس مجبور نيست كالا و قيمتى را بپذيرد يا تحميل كند. منابع و بودجه متقاضيان حج، نوع خدمت و نوع كالا را معين مى‌كند. به عبارت ديگر، هزينه‌ها و منافع در چارچوب «سبتسا» درونى مى‌شود و قيمت علامت‌دهنده تخصيص منابع، انتخاب و اتخاذ تصميمى عقلايى است. ايجاد انگيزه، بهره‌ورى را بالا مى‌برد و ازاين‌رو توجه به بازار در صدر اسلام مؤيد مجددى بر اين موضوع است. بازاريان صدر اسلام، در راه‌مانده‌هاى حج را هم تدارك مى‌كردند؛ يعنى بخش خصوصى، جاى دولت يارانه‌پرداز كنونى، داوطلبانه به مردم خدمت ارائه مى‌كرد. در كشورهاى توسعه‌يافته، مانند ژاپن، فضاى استاندارد كسب‌وكار چنان حاكم است كه شركت‌ها و بنگاه‌هاى بخش خصوصى حتى قسمت درخور توجهى از هزينه پژوهش و توليد علم كشور را نيز به عهده دارند.

خصلت دوم «سبتسا» كارآمدى است. اين عنصر رابطه بسيار نزديكى با رقابت دارد كه در نتيجه آن منابع هدر نمى‌رود، در عين حال تخصيصى معنادار درباره آنها انجام شده و تلاش براى كاهش هزينه‌ها عملى شده است. البته فرض مى‌شود كه قيمت‌گذارى در بازار نهاده‌ها از منطقى اقتصادى مايه مى‌گيرد و فرصت‌هاى اوليه نيز درست توزيع شده است. سومين ويژگى انجام دادن فعاليت حج و مانند آن توسط بخش خصوصى، نياز نداشتن به يك مديريت متمركز است؛ زيرا همه چيز به‌صورت خودجوش به پيش مى‌رود و اين خود موجب نشاط كارى، خلاقيت و افزايش بهره‌ورى خواهد بود.

بنابراين مناسب نيست كه دولت يا هر مقام رسمى ديگر، در بخش خصوصى دخالت كند كه در آن

صورت ممكن است منجر به ناكارآمدى و كاهش بهره‌ورى شود. ( Bamul and Blinder 20٠٠( سرانجام كاركرد استاندارد بخش خصوصى در خدمات حج و مانند آن مى‌تواند موجب افزايش اشتغال، توليد، درآمد براى جامعه و پشتوانه پرداخت ماليات براى تأمين هزينه‌هاى بخش عمومى شود. رهبر صدر اسلام به مسئولان خود سفارش مى‌كند: «اهل كسب‌وكار، موجب آسايش و رفاه طبقات مختلف‌اند. بازار برپا مى‌دارند و كارهايى انجام مى‌دهند كه غير آنها توان آن را ندارند. . .» . ⁽¹⁾پس حاكمان صدر اسلام دنبال بهبود بهره‌ورى، كارآمدى، رفاه و در نهايت رضايت شهروندان بوده‌اند به‌ويژه رضايت حجاج درباره سازمان حج نقش محورى دارد؛ براى مثال اگر يك زائر احساس كند بيش از هزينه خدمات، از او پول گرفته شده است، چه كسى پاسخگو خواهد بود. ⁽²⁾البته چند پيش‌شرط كارآمدى استاندارد براى «سبتسا» مطرح است. يكى وجود مجموعه‌اى سازگار از قوانين و قراردادها و دستگاه‌هاى رسمى پاسخگو و با عملكرد شفاف است. ديگرى، وجود اطلاعات كافى در ابعاد مختلف است. دولت‌ها و مجامع رسمى موظف‌اند اطلاعات مورد نياز را در اختيار كارگزاران اقتصادى، چه زائران و چه شركت‌هاى خدماتى حج، قرار دهند. استاندارد قيمت‌ها، كيفيت محصولات، همچنين نظارت بر استاندارد محصول از ديگر وظايف دستگاه‌هاى بخش عمومى است. تشويق رقابت و مبارزه با انحصار، از ديگر وظايف سازمان‌هاى رسمى است. وضع رقابتى، موجب كيفيت بالاتر و قيمت پايين‌تر خدمات مى‌شود و ازاين‌رو رفاه حجاج و غيرحجاج بيشتر خواهد بود. اما در وضع انحصارى، قيمت خدمات، بالاتر از هزينه فرصت و هزينه نهايى شركت‌ها خواهد بود و در شرايط انحصار، تضمينى براى كيفيت استاندارد نيز وجود ندارد. ازاين‌رو رفاه متقاضيان، كاهش مى‌يابد.

شرط ديگر كارآمدى استاندارد «سبتسا» آن است كه هزينه‌ها و منافع كل، بين دو طرف تقاضاگران حج و ارائه‌دهندگان خدمات حج به صورتى قابل قبول و طبق قواعد اقتصادى توزيع شود. به عبارت ديگر، هم متقاضيان خدمات حج و هم عرضه‌كنندگان خدمات مربوط قواعد را كامل رعايت كنند. ⁽³⁾برخى از دشوارى‌هاى بخش خصوصى نيز در قالب نارسايى بازار، مورد توجه ناظران رسمى قرار مى‌گيرد و به اصلاح آنها مبادرت مى‌كنند. گاهى وجود پيامدهاى جانبى، توزيع ناعادلانه منافع و

هزينه‌ها و موارد مشابه، زمينه‌هاى حضور دولت را فراهم مى‌كند. البته در ميزان نارسايى‌هاى «سبتسا» اختلاف نظر زياد است. گروهى عقيده دارند كه نارسايى‌هاى مربوط، بسيار اندك است. ( Friedman ، 198٠، Stiglitz 20٠2( اما عده‌اى ديگر دشوارى‌ها را وسيع مى‌دانند. ( Rosen,20٠5( به‌طور كلى، در قالب كاركرد بخش خصوصى و بازار، براى حج و غير آن، دشوارى‌هايى وجود دارد كه قانونگذار و ناظران رسمى مى‌توانند براى حل‌وفصل آنها به صورتى قانونمند حضور پيدا كنند؛ براى مثال:

اهل كسب‌وكار بخش خصوصى، براى حصول كارآمدى و بهره‌ورى مورد نظر، به رعايت اخلاق احتياج دارند. آنها نيازمند جذب مشترى‌اند و توجه به اخلاق، لازمه جذب مشترى است. بنابراين صميمى بودن با زائران، رفتار شفاف و صادقانه با آنها و تلاش براى جلب رضايت آنها از سوى كاروان‌ها از لوازم پيشرفت در كسب‌وكار است. اما در صورتى كه بخش حكومتى بر امور حج حاكم باشد، نيازى به اعمال اخلاق كسب‌وكار نمى‌بيند؛ زيرا بخش حكومتى انگيزه‌اى براى اين كار ندارد. ازاين‌رو سپردن بخش خدمات حجاج به كاروان‌هاى بخش خصوصى، مى‌تواند رضايتمندى حجاج را بيشتر كند. خلاصه مى‌توان زمينه شكل‌گيرى رقابت شركت‌هاى خدماتى حج را فراهم ساخت و نظارت اقتصادى را به عهده دولت، و نظارت اخلاقى و دينى را به مراجع سپرد. اين امر بهره‌ورى كل را

بالا مى‌برد و زمينه رضايتمندى بيشتر حجاج را فراهم مى‌سازد. در اين صورت، رضايت صاحب‌خانه، يعنى خداى بزرگ، نيز جلب خواهد شد.

چارچوب تحليلى ساده

هدف اين قسمت، كاربرد برخى الگوهاى ساده رياضى و الگوهاى شماتيك است تا بهره‌ورى مديريت حج در دو برنامه پيشنهادى آزمون شود. قبل از طرح الگوهاى مورد نظر، گفتنى است كه در مديريت جديد و براى رسيدن به بهره‌ورى بيشتر، التزام عملى به چند عنصر، كليدى است كه ترجيح مى‌دهم آنها را «بسترهاى زيرساختى اوليه» (بزا) براى ارتقاى بهره‌ورى بنامم:

حضرت عيسى در نقد برخى افراطيون كه محبت كردن را مختص هم‌كيش مى‌دانستند، تصريح مى‌كند كه حتى با دشمن نيز بايد مدارا و محبت كرد. جالب است اينها پيام‌هاى كارساز مديريت موفق در قرن 21 است. همچنين يك ره‌آورد موفقيت بهره‌ورى در قرن 21 اين است كه پايان حيات رويكردهاى افراطى، و عصر موفقيت رويكردهاى ميانه و مردم‌سالار است.

سازگارى با اين يافته‌ها دارد؛ زيرا آموزه‌هاى دينى، بيان مشكلات و عيوب از سوى ديگران را هديه مى‌داند. ⁽¹⁾همچنين بر لزوم نصيحت كه نوعى نقادى آگاهانه و دلسوزانه است، حتى براى بالاترين مقامات، تأكيد مى‌ورزد. ⁽²⁾بر الگو قرار دادن برنامه‌ريزى و رفتار متعادل و ميانه اصرار مى‌ورزد. ⁽³⁾همچنين بر احترام و حفظ حقوق برابر، حتى درباره غير هم‌كيش، تأكيد مى‌كند. ⁽⁴⁾آموزه‌هاى اسلامى، تبادل جدى و تضارب آراء و گفتمان را از روش‌هاى كشف حقيقت مى‌داند. ⁽⁵⁾همچنين بر وجود انديشه‌هاى متكثر در زيرسيستم‌هاى دين تأكيد مى‌كند. ⁽⁶⁾پس گويى بسته زيرساختى دين و اسلام، متناظر با آن بسته مديريت مدرن اقتصادى براى ارتقاى بهره‌ورى است.

بنابراين به نظر مى‌رسد مشكل ناكارآمدى‌ها در جهانِ دينداران، نه مشكلِ خودِ دين، بلكه مشكلِ التزام نداشتن عملى دينداران به دين باشد. جواب «سيد جمال» به آن مستشرق معروف در اين رابطه معنادار است. او خطاب به سيد جمال گفت كه غرب، مسيحيت را كنار گذاشت و پيشرفت كرد. اگر كشورهاى اسلامى نيز اسلام را كنار بگذارند، پيشرفت خواهند كرد. سيد پاسخ داد كه علت پيشرفت نكردن مسلمانان آن است كه اسلام را به‌طور عملى كنار گذاشته‌اند.

در هر حال قرن 21 و به‌ويژه دهه دوم اين قرن، آزمونى بى‌نظير براى موفقيت يا شكست رويكردهاى دينى است. ضمن آنكه فرصت‌ها، بى‌نظير است، كوچك‌ترين فرصت‌سوزى هم جبران‌ناپذير است. با اطمينان مى‌توان نشان داد كه اسلام براى افزايش بهره‌ورى اهميت ويژه‌اى قائل است؛ چون اسلام، دينِ حكمت و تدبير است.

در اين نوشته، آزمون پايبندى دستگاه‌هاى مرتبط با دين را به گسترش بهره‌ورى از سازمان حج آغاز مى‌كنيم؛ به اين صورت كه فرض مى‌كنيم اين دستگاه با وجود موفقيت‌ها، ناكارآمدى‌هايى دارد و اثربخشى مطلوب در آن حاصل نشده است. ⁽⁷⁾بنابراين دو پيشنهاد مقابل آن مطرح مى‌شود: يكى اصلاح و ديگرى جايگزينى آزمايشى و موقت با الگوى بديل. الگوى بديل، واگذارى سازمان به كارگزاران

بخش خصوصى براى مدت سه سال است. يك پيش‌فرض مطالعه ما، پايين بودن كارآمدى اين سازمان است؛ زيرا ميزان خروجى‌هاى واقعى (بالفعل) سازمان، نسبت به ميزان خروجى‌هاى مورد انتظار (بالقوه) پايين‌تر از چارچوب استاندارد است. موضوع را با كاربرد يك الگوى ساده رياضى تحليل مى‌كنيم.

اگر شاخص كارآمدى سازمان حج را با He ⁽¹⁾، خروجى‌ها و محصولات واقعى آن را با Ha ⁽²⁾و محصولات مورد انتظار آن را با Hp ⁽³⁾نشان دهيم، خواهيم داشت:

(1) اما محصولات و خروجى‌هاى واقعى و بالفعل را مى‌توان شامل ميزان رضايتمندى صاحب‌خانه (خداى بزرگ) از اعمال زائران، رضايتمندى زائران از سازمان حج، ميزان بهره‌مندى و رضايت كاروان‌هاى تحت فرمان سازمان، مطلوبيت مردم كشور داخلى از بازگشت حجاج به كشور، بهره‌مندى و تأثير مثبت حجاج و دستگاه ايرانى بر مسلمانان ديگر كشورها و رضايتمندى مسئولان كشور ميزبان دانست. نماد شماتيك 1، مجموعه كارگزاران دستگاه حج را نشان مى‌دهد.

<نمايش تصوير

نماد شماتيك 1. مجموعه كارگزاران دستگاه حج

بنابراين در صورتى‌كه رضايتمندى صاحب خانه با S٠ ⁽⁴⁾، رضايتمندى زائران با Sp ⁽⁵⁾، رضايتمندى آژانس‌هاى تحت فرمان سازمان با Sa ⁽⁶⁾، تأثير حج بر

مردم كشور داخلى با Sd ⁽¹⁾، تأثير دستگاه حج بر مسلمانان ديگر كشورها با Sf ⁽²⁾، رضايتمندى مسئولان كشور ميزبان با Sh ⁽³⁾نشان داده شود، وضعيت خروجى‌هاى بالفعل، Ha خواهد بود: Ha) رحمه الله) f) So ، Sp ، Sa ، Sd ، Sf ، Sh()2(

در ضمن فرض مى‌كنيم در صورتى‌كه رضايتمندى چهار گروه: زائران اصلى، مردم كشور داخلى، كاروان‌ها و مردم كشورهاى خارجى حاصل شود، رضايت صاحب‌خانه (خداوند متعال) نيز حاصل شده است. در اين صورت، عنصر So از الگوى مربوط خارج مى‌شود، عنصر Ha وابسته به عملكرد پنج متغير باقى مى‌ماند. همچنين فرض مى‌كنيم رضايتمندى قابل قبول كارگزاران پنج‌گانه مذكور، كارآمدى كل دستگاه حج را منعكس مى‌كند. زمانى كه عناصر مذكور به هدف مورد نظر مى‌رسند، اثربخشى عملكرد سازمان حج نيز محقق شده است. به عبارت ديگر، در صورتى‌كه زائران و متقاضيان اصلى، احساس رضايت نسبى كنند، مردم كشور داخلى از بازگشت حجاج خير و بركتى ببينند، مسلمانان ديگر كشورها و كاروان‌هاى تحت فرمان نيز از مجموعه عمليات راضى باشند و تنشى بين مقامات كشور ميزبان و دستگاه حج بروز نكند، مى‌توان اثربخشى سازمان را كارساز و رو به پيش دانست. در اين صورت است كه بهره‌ورى استانداردى حاصل مى‌شود.

روند بهينه بهره‌ورى عملكرد دستگاه، زمانى حاصل مى‌شود كه كارآمدى‌هاى آن به اثربخشى منجر شود؛ زيرا بهره‌ورى، تركيبى سازگار از كارآيى و اثربخشى است. در اين صورت، خروجى‌هاى مثبت، مرتب زياد مى‌شود، تقاضا براى سازمان مربوط افزايش مى‌يابد، هزينه‌هاى كل سيستم كاهش، و رفاه و رضايت عمومى گسترش خواهد يافت.

يكى از شاخص‌هايى كه نشان مى‌دهد بهره‌ورى بالا رفته، كيفيت محصولات ارائه شده سازمان و كاهش هزينه كل آن است. البته هزينه در اينجا اعم از هزينه اقتصادى است؛ براى مثال تنش بين مسلمانان ايرانى و خارجى يا بدبينى به عملكرد كل دستگاه حج، همچنين براى آنكه كارآمدى محقق شود، از سويى نبايد منابع تلف شود و از سوى ديگر بايد تخصيص منابع نيز به شكل كارشناسى صورت گيرد. پس لازمه حصول بهره‌ورى آن است كه تحقق بالفعل اثربخشى نسبت به ميزان مورد انتظار، قابل قبول باشد. در اين صورت، اثربخشى دستگاه حج ⁽⁴⁾Hf ، دست‌كم ارتباط معنادارى با متغيرهاى اتلاف نكردن منابع ( Et( ⁽⁵⁾، تخصيص بهينه منابع مربوط ( Ea( ⁽⁶⁾و تحقق حداقل هزينه ( Ec( ⁽⁷⁾خواهد داشت: Hf) رحمه الله) Hf) Et ، Ea ، Ec()3(

در واقع، آزادسازى فعاليت‌هاى سازمان و واگذارى واقعى و معنادار آن به بنگاه‌داران رقابتى بخش خصوصى، با فرض ثبات ساير شرايط، عامل افزايش كارآمدى و اثربخشى است. در منطق اقتصادى، تشويق به رقابت، حذف مقررات دست‌وپاگير، دورى از تمركزگرايى و تشويق بنگاه‌دارى خُرد، ضمن كاستن از هزينه‌ها، عامل اثربخشى بيشتر است. با وجودى كه نظارت سازمان‌هاى حكومتى مى‌تواند به كارآمدى و اثربخشى كمك كند، اما دخالت آنها موجب كاهش اين دو عنصر، و در نهايت كاهش بهره‌ورى خواهد شد. ( Rosen 20٠5(. براى بالا بردن اثربخشى و كارآمدى، سازمان مى‌تواند يا با پركردن شكاف توسعه‌اى موجود، خود را به‌سوى وضع بهينه برساند (پيشنهاد اول: اصلاح) ، يا به واگذارى به بخش خصوصى، بازار را براى يك دوره سه ساله امتحان كند (پيشنهاد: دوم جايگزينى) . پذيرش پيشنهاد اصلاح براى بهبود در كارآمدى و اثربخشى، افزون بر تحقق بسترهاى زيرساختى اوليه (بزا) ، مستلزم اجراى امورى است كه آنها را اقدامات زير ساختى الزامى (ازا) مى‌ناميم كه شامل امور زير است:

اجراى موارد مذكور، نياز به انگيزه دارد و با توجه به حكومتى بودن سازمان حج، اين انتظار از آن سازمان، اميدوار كننده نخواهد بود. ولى از آنجا كه سازمان‌ها و دستگاه‌هاى خصوصى، داراى انگيزه كافى براى فعاليت اقتصادى و كارآمدند، تلاش آنها براى افزايش بهره‌ورى بيشتر خواهد بود. نمودار شماتيك كاركرد يك سازمان رسمى حكومتى را با توجه به شاخصه‌هاى مختلف مورد مقايسه قرار مى‌دهد:

نماد شماتيك 2 - مقايسه شاخصه‌هاى قابليت بهبود كارآمدى و اثربخشى سازمان حكومتى حج با شركت‌هاى خصوصى حج

<نمايش تصوير

در واقع، زمينه‌هاى خلاقيت و نوآورى، توجه به روند بلندمدت، كاربرد تجارب واحدهاى موفق، درك اهميت نقادى عملكرد، توجه به رفتار رقبا، توجه به پيشرفت‌هاى تكنولوژى و كاربرد روش‌ها و ابزارهاى نوين مديريتى، فرار از ريسك تنش‌آفرينى و تلاش براى جداسازى عقايد شخصى از روند خدمت‌رسانى حج و موارد مشابه كه كارآيى و اثربخشى را بالا مى‌برند، در بخش خصوصى بسيار كارسازتر، و مؤثرتر از يك سازمان حكومتى است. در نتيجه مى‌توان پيش‌بينى كرد كه هم كارآمدى و هم اثربخشى برگزارى حج توسط شركت‌هاى بخش خصوصى، با نظارت بخش عمومى منضبط، نسبت به يك سازمان حكومتى بيشتر خواهد بود.

بر اين مبنا ساختار يك الگوى ساده را تشريح مى‌كنيم كه بتوانيم پيش‌بينى مربوط را بررسى كنيم. در ابتدا چند شرط براى اين الگوى ساده مورد تأكيد است:

فرض‌هاى كلى اين الگو را مى‌توان به‌صورت زير تدوين كرد:

كه در آن S1E كارآمدى معين و ثابت سازمان حج، S1F اثربخشى معين و ثابت عملكرد سازمان مربوط و PS حجم كل امكاناتى است كه در اختيار سازمان براى اجراى حج قرار دارد. به دليل ثابت بودن كارآمدى و اثربخشى سازمان رسمى خواهيم داشت: S1F) رحمه الله) 1F و S1E) رحمه الله) 1E زيرا با توجه به مفاد نمودار شماتيك 2 و به دليل ساختار حكومتى و نبودن انگيزه كافى براى بهبود بهره‌ورى، هر دو متغير كارآمدى و اثربخشى، ميزان ثابتى است. به عبارت ديگر، آنها با رشد معنادارى همراه نيستند. اين فرض هم پشتوانه تئوريك كافى دارد و هم تجارب فراوانى مؤيد آن است.

كه در آن S2 بازدهى كل دستگاه حج توسط شركت‌هاى بخش خصوصى، و S2 E و S2 F به

ترتيب كارآمدى و اثربخشى اجراى حج توسط شركت‌هاى مربوط است. همان‌طور كه ملاحظه مى‌شود S2F و S2E در طول زمان با نرخ رشد همراه است. بنابه دلايل مختلف، از جمله انگيزه سودآورى، رقابت و با توجه به همراهى ديگر عناصر كارساز، كارآمدى و اثربخشى اجراى حج توسط شركت‌هاى بخش خصوصى، برعكس بخش عمومى، در طول زمان به ترتيب با نرخ‌هاى ge و gf رشد مى‌كند.

فرض ضمنى اين است كه هزينه فرصت مربوط نرخ رشد برابرى هم در بخش خصوصى و هم در بخش دولتى دارد. حالا هزينه متوسط برا ى هر دو بخش را محاسبه مى‌كنيم. هزينه متوسط در بخش عمومى ( S1c( خواهد بود:

<نمايش تصوير

همچنين هزينه متوسط در بخش خصوصى S2C خواهد بود :

ملاحظه مى‌شود هزينه مربوط در بخش خصوصى به‌طور معنادارى كمتر از همان هزينه در بخش عمومى است. ⁽¹⁾با توجه به اينكه مى‌توان بهره‌ورى را شامل كارآمدى و اثربخشى در نظر گرفت، نتيجه نهايى آن است كه درصورت واگذارى اداره امور حج به بخش خصوصى و البته با نظارت دقيق بخش عمومى و با فرض ثبات ساير شرايط، بهره‌ورى اجراى حج در چارچوب بخش خصوصى بالاتر از بخش عمومى است. شايد يك دليل اين امر آن است كه دولت‌ها و حكام رسمى، پس از آزاد شدن از مديريت حج به امور ديگرى مى‌پردازند و انرژى خود را براى بالا بردن بهره‌ورى در موارد ديگر استفاده مى‌كنند. در ضمن شركت‌هاى بخش خصوصى، هنگام تحويل دستگاه حج، از نيروهاى با تجربه دستگاه قبلى استفاده خواهند كرد و در نتيجه مشكل بى‌كارى نيز بوجود نخواهد آمد.

استدلال اين پژوهش، در اينجا به پايان مى‌رسد. اما مطلبى تجربى را به آن مى‌افزايم كه افزون بر استدلال دينى، رياضى و اقتصادى، يك بررسى تجربى ساده است. در واقع، اينجانب مصاحبه‌هاى غيررسمى و دوستانه‌اى را با تعدادى از حجاج دانشگاهى داشتم، كه افزون بر آن، شواهد عينى خود را به آن افزودم. تصور ابتدايى اينجانب اين بود كه شايد بتوان در قالب حجاج دانشگاهى، نمونه و جمعيت را برابر دانست؛ چون مى‌توان گفت كه بحث، جنبه تخصصى پيدا مى‌كند. اين مصاحبه‌هاى غيررسمى، كه با 38 نفر صورت گرفت، داراى چند سؤال بود كه البته روى دو مورد توجه و تأكيد بيشترى داشتم:

مى‌توان نتايج اين مصاحبه‌هاى دوستانه را چنين برشمرد:

در جلسات آموزشى حج يا در سفر با هم بوديم. با توجه به ناهمگن بودن اعضاى كاروان، برداشت‌ها متفاوت بود. البته مصاحبه‌هاى غير رسمى با سه نفر از مسئولان، و يك نفر از روحانيان كاروان‌ها نيز انجام شد كه پاسخ‌ها از يكنواختى معنادارترى نسبت به افراد عادى كاروان برخوردار بود. در مجموع، رضايتمندى نيروهاى عادى كاروان‌ها از عملكرد سازمان حج، نسبت به دانشگاهى‌ها بيشتر ارزيابى شد. با اين حال، دغدغه‌هاى حجاج غيردانشگاهى متفاوت بود. تأخيرها و بى‌نظمى، فاصله هتل‌ها تا محل زيارت، وضع غذا، خريد و مانند آن از اين نمونه بود.

نتايج درخور ملاحظه

الف) ارائه دقيق و شفاف گزارش حساب‌رسى مالى، شرح خدمات، هزينه‌ها و مانده يا سود فعاليت‌ها.

ب) گزارش عملكرد سالانه از روند كلى سازمان و انتشار كتبى گزارش براى همه.

ج) ارزيابى عملكرد توسط كميته‌هاى اعتبارسنجى مؤسسات بين‌المللى يا دست‌كم از ميان كشورهاى اسلامى عضو OIC.

و) بررسى دشوارى و مشكلات زائران با كمك خود زائران يا نمايندگان انتخابى آنها و كسب رضايت از حل‌وفصل آنها.

ه) حذف هر نوع زمينه رانت در سفر حج.

ز) دخالت دادن مراجع يا نماينده‌هاى آنان در سياستگذارى‌هاى كلى حج.

ج) اجراى سلسله اقدامات مكمل شامل: ارزيابى عملكرد مديران و گزينش مديران براساس چارچوب شايسته‌سالارى، تلاش براى ايجاد انس و برادرى اسلامى با مسلمانان ديگر كشورها و پيشگيرى از هر نوع تنش احتمالى، آزادى انتخاب بيشتر به حجاج و به‌ويژه حجاج اهل‌سنت، پرهيز از سوگيرى‌هاى سياسى، استفاده از افراد با سابقه بخش خصوصى در اجراى امور و. . . .

حكومتى فراهم‌تر است. سپردن امور به دست مردم از يك طرف، خلاقيت‌ها را شكوفا مى‌سازد ( Hazlitt 1971( و از سوى ديگر، از تمركز قدرت مى‌كاهد ( Friedman 198٠( و زمينه مشاركت و اعتماد بيشتر را فراهم مى‌آورد و در نتيجه موجب موجب تقويت توسعه پايدار و گسترش سرمايه اجتماعى مى‌شود.

منابع

صهباى حج، عبدالله جوادى آملى.

3٠. بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، جلد 77

، W ، and Blinder ، A)20٠2( ، economics ، 9th edition ، Mason ، Ohio ، Southwestern publishing 2. Beetham

، D ، and Boyle ، K)1999( ، introducing democracy ، UNICCO publishing 3. Blank

، R)20٠٠( ، when can public policy makers Rely on private markets? Economic journal ، 11٠)462( ، 34 - 49 4. Buchanan

، J)1997( ، public finance and choice ، interna tional Thomson publishing 5.

Daron

، A)20٠3( ، lecture notes for political economic of institutions and development ، MIT press. 6. Daron

، A ، Robinson ، J)20٠6( ، economic origins of dictatorship and democracy ، Cambridge university press 7. Down

، A ، )1957( ، an economic theory of democracy ، New York ، Harper 8. Friedman

، M)198٠( ، free to choose ، Harvest books 9. Hayek

، F)1973( ، law ، legislation and liberty ، university of Chicago press 10. Hazltit

، H)1971( ، the future of capitalism ، quarterly review ، 15)3( ، 241 - 52 11. Knowles

، S ، )20٠6( ، is social capital a determ ination of development? NY ، United Nation University press 12. Mcgurn

، W ، )20٠2( ، pulpit economics ، first things ، Notre dam university press 13. Nelson

، N ، W)198٠( ، justifying democracy ، London ، Rutledge 14. Olson

، M)1997( ، the logic ، in Samuel Becker ، internat ional publishers 15. Rosen

، H ، )20٠5( ، public finance ، London ، McGraw - Hill 16. Sen

، A)1999( ، development as freedom ، Oxford University press 17. Sen

، A ، )1987( ، on ethics and economics ، oxford ، Blackwell 18. Smith

، A)1976( ، an inquiry into the nature and causes of the wealth of nations ، university of Chicago press 19. Stigler

، G. J)1972( ، economic competition and electoral competition ، public choice 13 ، 91 - 106

ظرفيت‌هاى اقتصادى حج از ديدگاه امام خمينى (قدس سره)

اشاره

محسن محمدى ⁽¹⁾

چكيده

امام خمينى (رحمه الله) احياگر تفكر دينى بود. با رهبرى و پيروزى انقلاب اسلامى در ميدان عمل، بر تمام انگاره‌هاى جدايى دين از سياست و انحصار دين در كاركردهاى فردى خط بطلان كشيد. ايشان با نگرش عميق و جامع خود، حج ابراهيمى را احيا كرد تا ديگر حج در ابعاد فقهى و مناسك فردى باقى نماند. بلكه از تمام ظرفيت‌هاى سياسى و اجتماعى حج در بازسازى و بازآفرينى تمدن اسلامى استفاده شود. يكى از اين ابعاد احيا شده، بعد اقتصادى حج است كه با توجه به ديدگاه و سيره امام خمينى (رحمه الله) درباره قابليت دين در اداره جامعه و نظام‌آفرينى، جهات ويژه‌اى مى‌يابد. از آنجا كه نگرش امام خمينى به اقتصاد بيشتر به ابعاد سياسى و فرهنگى برمى‌گردد، ايشان ابعاد اقتصادى حج را نيز بيشتر با چنين رويكردى پى‌گرفته‌اند تا مسلمانان بر استعمار غلبه كنند و مقدمات اقتدار اقتصادى را بيابند.

واژگان كليدى: امام خمينى، حج، ظرفيت‌هاى اقتصادى، اقتصاد سياسى

مقدمه

حج مهم‌ترين عبادت اجتماعى اسلام است كه هرسال نمايندگانى از سراسر جهان اسلام را كنار هم جمع مى‌كند. اين عبادت جهان‌شمول، ابعاد متفاوت فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى وسياسى را در كنار ابعاد فقهى، عرفانى، اخلاقى و تربيتى همراه خود دارد كه حاكى از ابعاد مترقى و متعالى اسلام است. خداى متعال اين نظام هوشمندانه را براى پيشرفت و توسعه همه‌جانبه اسلام طراحى كرده است. متأسفانه استعمارگران كه اسلام را مانع تحقق برنامه‌هاى استثمارى خود مى‌دانستند، كوشيدند مسلمانان

را در عرصه سياسى و اجتماعى از آموزه‌هاى اسلام دور كنند تا بتوانند سرمايه‌هاى مادى و معنوى آنان را به يغما برند.

در اين بين، حج نيز از ابعاد سياسى و اجتماعى خود دور شد و مسلمانان جنبه‌هاى فقهى و اخلاقى آن را در اولويت قرار دارند. در چنين فضايى امام خمينى (رحمه الله) ضمن انتقاد از تفكر حاكم بر جهان اسلام، انقلاب اسلامى ايران را با تكيه بر اصول و انديشه‌هاى سياسى و اجتماعى اسلام رهبرى كرد و در زمانى كه دين در انديشه‌ها و نظريه‌هاى صاحب‌نظران سياسى و اجتماعى جايگاهى بيش از حيات فردى نداشت و به هيچ‌وجه كاركرد اجتماعى براى آن تبيين نمى‌شد، با ارائه تفسير جديد از دين، توجه همه را به خود جلب كرد.

امام (رحمه الله) كوشيد با رهبرى و به ثمر رساندن انقلاب اسلامى، اسلام را در همه ابعاد جامعه پياده كند. بنابراين با انتقاد از نظام سياسى، اجتماعى و اقتصادى غرب و با ارائه نظريه ولايت فقيه، تلاش نمود تمام ظرفيت‌هاى اسلام را در اداره جامعه تبيين و عملى كند.

ايشان در پيام‌هاى خود به كنگره حج فقط زائران ايرانى را خطاب قرار نمى‌داد، بلكه با ديدى بين‌المللى ابعاد سياسى و اجتماعى حج را براى تمام مسلمانان جهان تبيين مى‌نمود تا آنها را به ابعاد مغفول حج متوجه كند. به اين ترتيب امام خمينى (رحمه الله) تجربه تحول دينى درايران را براى ساير مسلمانان جهان از طريق حج راهنمايى مى‌نمايند. دراين بين امام خمينى مسلمانان را به ابعاد اقتصادى حج متوجه مى‌نمايند و حتى ابعاد سياسى، اخلاقى و اجتماعى حج را نيز در اين راستا تبيين مى‌كند.

در اين مقاله ظرفيت‌هاى اقتصادى حج را از ديدگاه امام، براساس پيام‌ها و سخنان ايشان به مناسبت ايام حج بررسى مى‌كنيم.

نحوه نگرش امام به اقتصاد

امام (رحمه الله) ، آن‌گونه كه در حيطه تخصصى اقتصاددانان است، به علم اقتصاد نظر نمى‌كند، بلكه سخنان ايشان در قالب احكام و اصول نظام اقتصادى* ⁽¹⁾است؛ به عبارت ديگر سخنان امام خمينى (رحمه الله) ناظر به هنجارها، خطمشى‌ها و گرايش‌هاى مكتبى است، نه قوانين علمى اقتصاد. ازاين‌رو امام خمينى (رحمه الله) به‌طور مستقل به مسئله اقتصاد نپرداخته، بلكه در نگرش سيستمى خود، مسائل اجتماعى و به‌ويژه اقتصاد را به حوزه‌هاى مختلف شرعى سرايت داده و معتقد است كه حوزه‌هاى سياست، فرهنگ و اقتصاد در يكديگر تأثير و تأثير متقابل دارند و عملكرد همسوى آنها مى‌تواند يك نظام اجتماعى تحت عنوان نظام اجتماعى اسلام را شكل دهد؛ به گفته ايشان:

حل تمامى مشكلات و پيچيدگى‌ها در زندگى انسان‌ها تنها با تنظيم روابط اقتصادى به شكل خاص حل نمى‌شود و نخواهد شد. بلكه مشكلات را در كل يك نظام اسلامى بايد حل كرد و از معنويت نبايد غافل بود كه كليد دردهاست. ⁽¹⁾اين نظام اجتماعى، متأثر از معرفت‌شناسى خاص ايشان كه متكى بر طبيعت و ماوراى طبيعت، به‌طور همزمان بود و انسان‌شناسى خاص وى كه انسان را موجودى دو بعدى در نظر مى‌گرفت، مى‌باشد. ايشان هدف اين نظام را رشد و تعالى ابعاد بشر، و اقتصاد را هم ابزارى براى آن ذكر مى‌كند. ازاين‌رو اقتصاد به تنهايى اهميت خاصى ندارد. و بالاصاله هدف نيست. بلكه صرفاً وسيله‌اى است براى رشد و تعالى انسان؛ امام خمينى (رحمه الله) در اين‌خصوص مى‌گويد:

زيربنا اقتصاد نيست؛ براى اينكه غايت انسان اقتصاد نيست. انسان زحمتش براى اين نيست كه فقط شكمش را سير كند. . . برنامه اسلام اين است كه اين انسان را جورى كند كه هم اينجا صحيح باشد و هم آنجا صحيح باشد. راه مستقيم نه طرف شرق و نه طرف غرب. صراط مستقيم يك سرش اينجاست يك سرش هم لانهايت. ⁽²⁾اين ديدگاه كه دنيا و آخرت را دو مفهوم وابسته به هم مى‌بيند، پياده شدن اسلام در حوزۀ اقتصاد را مشروط به پياده شدن همه جانبۀ اسلام مى‌داند: «پياده كردن مقاصد اسلام در جهان و خصوصاً برنامه‌هاى اقتصادى آن و مقابله با اقتصاد بيمار سرمايه‌دارى غرب و اشتراكى شرق، بدون حاكميت همه جانبه اسلام ميسر نيست» . ⁽³⁾براين اساس، ايشان جهت‌گيرى تصميم‌هاى اقتصادى را در سه محور حفظ منافع محرومان، گسترش مشاركت عمومى و مبارزه با زراندوزى مورد تأكيد قرار مى‌دهند. ⁽⁴⁾

نگاه ويژه امام به حج

امام (رحمه الله) با قرائت جامعى از اسلام ناب، بزرگ‌ترين احياگر تفكر دينى در قرن حاضر شد و با همين ايده و مبنا انقلاب اسلامى را رهبرى كرد و به پيروزى رساند. ايشان با برداشت‌هاى جزئى‌نگرى و انتخابى با دين مخالف بودند و تأكيد داشتند كه نگرش‌هاى دينى بايد جامع، و توأمان شامل همه جهات مادى، معنوى، فردى و اجتماعى باشد. ايشان در پيام‌هاى خود به كنگره عظيم حج، با تأكيد بر اين نكته فرمود:

عيد سعيد و مبارك، در حقيقت آن روزى است كه با بيدارى مسلمين و تعهد علماى اسلام، تمام مسلمانان جهان از تحت سلطه ستمكاران و جهان‌خواران بيرون آيند و اين مقصد بزرگ، زمانى ميسر است كه ابعاد مختلفه احكام اسلام را بتوانند به ملت‌هاى زير ستم ارائه دهند و ملت‌ها را با اسلام آشنا كنند و فرصت را براى اين امر بزرگ سرنوشت‌ساز مغتنم شمرده و از دست ندهند و چه فرصتى بالاتر و والاتر از كنگره عظيم حج كه خداوند متعال براى مسلمانان فراهم آورده است. ⁽¹⁾ايشان در جايى ديگر، خطاب به زائران بيت الله، آشنا نبودن مسلمانان با همه ابعاد اسلام را بزرگ‌ترين مشكل جامعه اسلامى مى‌داند كه بسيارى از مسائل ديگر نيز از آن ناشى مى‌شود:

بزرگ‌ترين درد جوامع اسلامى اين است كه هنوز فلسفه واقعى بسيارى از احكام الهى را درك نكرده‌اند و حج با آن همه راز و عظمتى كه دارد، هنوز به‌صورت يك عبادت خشك و يك حركت بى‌حاصل و بى‌ثمر باقى مانده است. ⁽²⁾امام با چنين نگرش همه‌جانبه و اجتماعى به دين (دين حداكثرى) در مقوله حج نيز وارد شدند. از نظر ايشان حج يكى از مهم‌ترين اجزاى دين است كه ابعاد سياسى و اجتماعى آن، همراه با ابعاد عرفانى و فقهى‌اش مطرح مى‌شود. ولى در حال حاضر، فقط به بعد فقهى و مناسكى آن عمل مى‌شود و ساير جنبه‌هاى آن فراموش شده است:

بايد بدانند كه حج ابراهيمى محمدى، سال‌هاست غريب و مهجور است؛ هم از جهات معنوى و عرفانى و هم از جهات سياسى و اجتماعى و حجاج عزيز تمامى كشورهاى اسلامى، بايد بيت خدا را در همه ابعادش از اين غربت در آورند. ⁽³⁾امام (رحمه الله) ، در پيام خود به مناسبت سالگرد كشتار خونين مردم در مكه، تفكرى كه حج را در سطح يك عبادت دست‌جمعى و سفر زيارتى -سياحتى تنزل مى‌دهد، به شدت رد مى‌كند و در مقابل، كاركردهاى سياسى و اجتماعى حج را مبارزه با دشمنان اسلام و عامل تقويت همبستگى مسلمانان معرفى مى‌كند. ⁽⁴⁾امام خمينى (رحمه الله) حتى از مناسك حج نيز تفسيرى سياسى دارد و آن را با مفاهيمى همچون مبارزه با شياطين، بت‌ها و طاغوت‌هاى زمان همراه مى‌كند و در مقابل همبستگى بين مسلمانان، گره مى‌زند. ⁽⁵⁾

به اعتقاد امام، حج ابعاد گوناگونى دارد كه تنها در اعمال و مناسك خلاصه نمى‌شود:

حج، تنها حركات و اعمال و لفظها نيست و با كلام و لفظ و حركت خشك، انسان به خدا نمى‌رسد. حج كانون معارف الهى است كه از آن، محتواى سياست اسلام را در تمامى زواياى زندگى بايد جست‌وجو نمود. حج پيام‌آور و ايجاد بناى جامعه‌اى به دور از رذايل مادى و معنوى است. ⁽¹⁾ايشان منافع در حج را نيز منافعى عامى داند كه اقتصاد نيز يكى از آنهاست:

به ابراهيم خليل الله خطاب مى‌شود كه مردم را به حج بخوان تا براى شهود منافع خود از همه اقطار بيايند. اين منافع جامعه است: منافع سياسى، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى. . . . ⁽²⁾

با اين اوصاف، از ديد امام (رحمه الله) :

يكى از وظايف بزرگ مسلمانان، پى‌بردن به اين واقعيت است كه حج چيست و چرا براى هميشه بايد بخشى از امكانات مادى و معنوى خود را براى برپايى آن صرف كنند. ⁽³⁾البته زنده نگه‌داشتن واقعيت و ماهيت حج، به همه مسلمانان مربوط است. ولى نخبگان در اين مورد، جايگاه ويژه‌اى دارند:

همه مسلمانان بايد در تجديد حيات حج و قرآن كريم و بازگرداندن اين دو به صحنه‌هاى زندگى‌شان كوشش كنند و محققان متعهد اسلام با ارائه تفسيرهاى صحيح و واقعى از فلسفه حج، همه بافته‌ها و تافته‌هاى خرافاتى علماى دربارى را به دريا بريزند. ⁽⁴⁾امام (رحمه الله) ، حج را مانند قرآن مى‌داند كه هر دو در جهان اسلام مهجورند و هر دو، داراى لايه‌ها و ابعاد معرفتى متعددى هستند كه علاوه بر عوام، خواص و انديشمندان نيز مى‌توانند به تحليل و بررسى و نكته‌آموزى آن دست بزنند ⁽⁵⁾.

حج و اقتصاد

اشاره

با توجه به ديدگاه‌هاى امام خمينى درباره اسلام، حج و اقتصاد، جنبه‌هاى اقتصادى حج را در چهار بخش پى‌مى‌گيريم: ابعاد اقتصادى حج، سياست و اقتصاد در حج، فرهنگ و اقتصاد در حج و اخلاق و اقتصاد در حج.

قبل از پرداختن به موارد فوق، جهت توجيه انتخاب اين الگو، توجه به موارد زير مفيد است:

١. ابعاد اقتصادى حج

الف) طرح مسائل اقتصادى

يكى از ويژگى‌هاى انديشه امام خمينى كه ايشان را از بسيارى از علماى دينى متمايز مى‌كند، ديدگاه‌هاى سياسى و اجتماعى ايشان و ضرورت ورود دين در اين عرصه است، به طورى كه ايشان خطاب به حاجيان اين مسئله را با سرنوشت تمدنى مسلمانان پيوند مى‌زند:

همه مى‌دانيم و بايد بدانيم كه آن‌چه از قرن‌ها پيش تاكنون بر سر مسلمين آمده، خصوصاً در يكى

دو قرن اخير كه دست دولت‌هاى اجنبى به كشورهاى اسلامى باز شده و سايه شوم آنان بلاد مسلمين را به تاريكى و ظلمات كشانده است و ذخاير خداداد آنان را به باد فنا داده و به طور مداوم مى‌دهد. غفلت مسلمانان از مسائل سياسى و اجتماعى اسلام است كه به دست استعمارگران و استثمارچيان و عمال غرب‌زده و شرق‌زده آنان به توده‌هاى مسلمانان محروم تحميل شده است كه حتى غالب علماى اسلام گمان مى‌كردند و مى‌كنند كه اسلام از سياست منزّه است و يك شخص مسلمان نبايد در سياست دخالت كند. چپاولگران حيله‌گر كوشش كردند به دست عمالِ به اصطلاح روشنفكرِ خود اسلام را همچون مسيحيت منحرف به انزوا كشانند و علما را در چهارچوب مسائل عبادى محبوس كنند و ائمه جماعات را در مساجد و محافل عقد و ازدواج، منزوى، و مقدسين از توده را سرگرم ذكر و دعا، و جوانان عزيز را سرگرم عيش و نوش، از صحنه امور سياسى و اجتماعى و اهتمام به امور مسلمين و گرفتارى بلاد اسلامى خارج نمايند. و در اين امر توفيق بسزايى پيدا كردند. و از اين جهالت و غفلت ما سوء استفاده نمودند، و بلاد مسلمين را يا مستعمره خويش نمودند و يا به استثمار كشيدند. و بسيارى از سلاطين و حكام مسلمين را استخدام نموده، و با دست آنان ملت‌ها را به استضعاف و استثمار كشاندند؛ و وابستگى و فقر و فاقه و پيامدهاى آنها گريبان‌گير توده‌هاى دربند گرديد. و اكنون نيز مسلمين به غفلت خود، و عمال استعمار به تبليغات خود، و ابرقدرت‌ها به سلطه و چپاول خود ادامه مى‌دهند؛ و آخوندهاى مزدور و دربارى به عقب نگه‌داشتن مسلمانان و جهالت و غفلت آنان دامن مى‌زنند. ⁽¹⁾امام خمينى بر اين باور بود كه بايد در حج مسائل جهان اسلام مطرح شود تا مسلمانان به احوال و اوضاع يكديگر پى ببرند و به نوعى هويت جمعى مسلمانى دست يابند. البته ايشان، اين نكته را از مسائل مهم اجتماع حج مى‌دانست، نه مسائل حاشيه‌اى و جنبى و مى‌فرمود: «. . . نكته مهم اين اجتماعات [حج] اين است كه. . . آن چيزهايى كه در بلاد مسلمين در طول سال گذشته است، به اطلاع همه برسانند. . .» . ⁽²⁾بيشترين بخش از پيام‌هاى امام خمينى (رحمه الله) در ايام حج، به بيان و تشريح اوضاع و مسائلى كه مسلمانان جهان با آن روبه‌رو بودند، اختصاص داشت و برخى از آنها به كشورهايى همچون: «فلسطين» ⁽³⁾و «لبنان» ⁽⁴⁾و برخى هم به همه مسلمانان جهان مربوط بود. ⁽⁵⁾اين امر حاكى از آن است كه در انديشه امام (رحمه الله) در مورد حج، ظرفيت و ضرورت پرداختن و بررسى

مسائل جهان اسلام و آگاهى از آنها وجود دارد. ايشان خطاب به زائران خانه خدا فرمود:

در اجتماع مقدس حج، اولاً در مسائل اساسى اسلام و ثانياً در مسائل خصوصى كشورهاى اسلامى، تبادل‌نظر كرده، ببينيد كه در داخل كشورها با دست استعمار و عمال آن، بر برادران مسلمان آنان چه مى‌گذرد. اهالى هر كشورى بايد در اين اجتماع مقدس گرفتارى‌هاى ملت خود را به مسلمين جهان گزارش دهند. ⁽¹⁾ايشان در پيامى ديگر نيز فرمود:

بايد تمام بلادى كه وارد مى‌شوند و مردم مستطيعش يا روحانيون محترمش وارد مى‌شوند، بايد بررسى از اوضاع مسلمين در هر سال بشود كه مسلمين در چه حال هستند. . . اينها امورى است كه بايد رسيدگى به آن بشود و حج براى همين امور است. حج براى اين است كه مشكلات يك سال مسلمين را بررسى كنند و درصدد رفع مشكلات برآيند. ⁽²⁾در راستاى تحقق اين امور، امام خمينى (رحمه الله) با ديدى جامع درباره حج، در پيام‌هاى خود زائران خانه خدا را متوجه اين ظرفيت عظيم مى‌كند:

«بر شما ملت عزيز اسلام كه براى اداى مناسك حج در اين سرزمين وحى اجتماع كرده‌ايد، لازم است از فرصت استفاده كرده، به فكر چاره باشيد. براى حل مسائل مشكله مسلمين تبادل نظر و تفاهم كنيد» . ⁽³⁾امام (رحمه الله) ، ملت‌ها را به امورى غير از مناسك نيز مكلف كرده‌اند:

يك- كوشش در راه توسعه و پيشرفت مسلمانان و همبستگى و پيوستگى جامعه اسلامى؛

دو- هم‌فكرى و هم‌پيمانى در راه استقلال و ريشه‌كن كردن سرطان استعمار؛

سه- چاره‌جويى براى گرفتارى‌هاى ملل مسلمان؛

چهار- توجه به فقرا و مستمندان كشورهاى اسلامى؛

پنج- چاره‌انديشى براى آزادى سرزمين فلسطين از چنگال صهيونيزم. ⁽⁴⁾از نظر امام خمينى (رحمه الله) :

نكته مهم اين اجتماعات [حج]، اين است كه. . . آن چيزهايى كه در بلاد مسلمين در طول سال گذشته است، به اطلاع هم برسانند و براى رفع اشكالات مسلمين فكر كنند و اجتماع بزرگ ميليونى اسلامى در حجاز براى همين نكته است؛ در عين حالى كه عبادت است. ⁽⁵⁾

بدين‌ترتيب درمى‌يابيم كه امام خمينى با در نظر گرفتن هويت تمدنى جهان اسلام و امت واحد اسلامى، حج را زمينه‌اى براى تحقق اهداف بين‌المللى و شخصيت فراملى مسلمانان مى‌داند. طبيعى است يكى از مسائل مهم كشورهاى اسلامى كه لازم است براى اجراى برنامه‌ها و مبارزه با دشمنان اسلام در آن توافق و هماهنگى عمومى باشد، مسائل اقتصادى است. مسلمانان در پرتو اجتماع پرشكوه حج مى‌توانند در تحقق اين مهم از ظرفيت حج بهره‌مند شوند.

اين بعد از حج، با حضور همه مسلمانان محقق مى‌شود. ولى با توجه به ماهيت تخصصى اين مسائل، كارشناسان و نخبگان كشورهاى اسلامى در اين مورد مسئوليت بيشترى دارند؛ چنان‌كه امام خمينى مى‌فرمايد:

. . . كسانى كه اصحاب تفكر هستند، نويسنده هستند، روشن‌فكر هستند و عالِم هستند، در آن محيط مجتمع بشوند و مشكلات مسلمين را در تمام جهان بررسى كنند و آن‌چه كه مى‌توانند حل كنند. . . اشخاص مؤثرى كه مى‌توانند از حكومت‌ها از بزرگان قوم، در آنجا مى‌توانند، مجتمع بشوند و مسائل اسلام را و مسائل مسلمين را و مسائل سياسى و اجتماعى را بررسى كنند. مع‌الاسف اين امر مغفول‌عنه است. ⁽¹⁾و نيز مى‌فرمايد:

اى گويندگان و نويسندگان! در اجتماعات بزرگ، عرفات و مشعر و منا و مكه معظمه و مدينه منوره، مسائل اجتماعى و سياسى مناطق خود را به گوش برادران ايمانى برسانيد و از هم‌طلب نصرت كنيد. ⁽²⁾امام خمينى به صرف طرح مسائل و مشكلات اقتصادى در حج بسنده نكرد. ايشان پس از بيان مشكلات اقتصادى جهان اسلام در سطح كلان، براى رفع آن، به ظرفيت‌هاى اقتصادى ديگر حج اشاره كردند:

. . . پس اكنون كه در مركز اسلام حيات‌بخش به امر خدا و رسولش گرد آمده‌ايد و از هر ملت و مذهب در اين مكان عظيم اجتماع كرده‌ايد، براى اين درد مهلك و سرطان كشنده چاره‌انديشى كنيد و بايد بدانيد كه چاره اساسى در سايه وحدت همه مسلمين و اجتماع همگانى در قطع يد ابرقدرت‌ها از كشورهاى اسلامى است و عملى‌كردن شعائر مواقف كريمه و مشاهد مشرفه در كشورهاى خويش است و قدم اول زدودن يأس از دل‌هاست كه عمال خبيث آنان با كوشش غرب و شرق در جان‌هاى مسلمين جايگزين كردند و به آنها باورانده‌اند كه بدون وابستگى به يك ابرقدرت، نمى‌شود به زندگانى خود ادامه داد. . . . ⁽³⁾

امام خمينى چنان‌كه در پيام‌هاى خود به كنگره عظيم حج، از طرفى به نقد نظام اقتصاد غرب مى‌پردازد ⁽¹⁾و از طرف ديگر اصول اقتصاد اسلامى را بيان مى‌كند. ⁽²⁾

از انديشمندان نيز مى‌خواهد كه نظام اقتصاد اسلامى را طرح‌ريزى نمايند؛ چراكه ضعف و وابستگى اقتصادى به غرب و استعمارگران، كاركردهاى فرهنگى و سياسى بسيارى دارد و سبب مى‌شود مسلمانان، خودباورى و اعتمادبه‌نفس لازم را براى رويارويى با دشمنان از دست بدهند.

امام خمينى (رحمه الله) ، با نگرش و چشم‌انداز وسيع و همه‌جانبه خود نسبت به اسلام و اوضاع مسلمانان و كشورهاى اسلامى، به اين مسئله پى برد و با بيان پيام‌هاى خود به زائران خانه خدا، ظرفيت عظيم حج را براى مقابله با اين مشكل اساسى گوشزد كرد:

يكى از مسائل بسيار مهمى كه به عهده علما و فقها و روحانيت است، مقابله جدى با دو فرهنگ ظالمانه و منحط اقتصادى شرق و غرب و مبارزه با سياست‌هاى اقتصاد سرمايه‌دارى و اشتراكى در جامعه است. . . اين به عهده علماى اسلام و محققين و كارشناسان اسلامى است كه براى جايگزين كردن سيستم ناصحيح اقتصاد حاكم بر جهان اسلام، طرح‌ها و برنامه‌هاى سازنده و در برگيرنده منافع محرومين و پابرهنه‌ها را ارائه دهند و جهان مستضعفين و مسلمين را از تنگنا و فقر معيشت به در آورند. ⁽³⁾

ب) تحريم كالاهاى بيگانه

حج عبادتى جهان‌شمول است كه جنبه‌هاى گوناگونى دارد. خداوند مردم را به حج فرا مى‌خواند تا منافع خويش را ببينند. ⁽⁴⁾اين منافع، عام و از جنبه‌هاى گوناگون تحليل‌پذير است كه يكى از اين منافع، بهره‌هاى اقتصادى است. ⁽⁵⁾

تجمع ميليونى زائران، ظرفيت‌هاى اقتصادى بالايى را در سطح ملى و بين‌المللى جهان اسلام ايجاد مى‌كند. حتى پيش از اسلام نيز اين جنبه از حج مطرح بود؛ البته بيشتر براى تاجران قريش كه با برپايى بازار، كالاهاى خود را به زائران خانه خدا مى‌فروختند. با تأسف، امروزه كشورهاى اسلامى بسيار كمتر از كشورهاى غيراسلامى از اين منفعت اقتصادى حج بهره‌مند مى‌شوند.

امام خمينى (رحمه الله) ضمن انتقاد از وابستگى اقتصادى كشورهاى اسلامى به غرب و وجود كالاهاى غربى

در بازارهاى اسلامى ⁽¹⁾و مكه ⁽²⁾، كالاهاى آمريكايى را در حج تحريم كرد و بدين‌ترتيب، ظرفيت‌هاى اقتصادى حج را نشان داد تا بازار گسترده‌اى كه در ايام حج ايجاد مى‌شود، به دست بيگانگان نيفتد، بلكه خود مسلمانان از اين پتانسيل عظيم بهره‌مند شوند:

كالاهايى كه در حجاز به حجاج محترم عرضه مى‌شود، آن‌چه مربوط به آمريكاى مخالف با آرمان‌هاى اسلامى و اساساً مخالف با اسلام است، خريدارى آنها كمك به دشمنان اسلام است و ترويج باطل است و از آنها بايد احتراز شود. ⁽³⁾امام خمينى (رحمه الله) ، در پيامى، اين آسيب را اين گونه گوشزد كرد:

كثيرى از حجاج بيت الله الحرام كه براى فريضه حج مى‌روند و بايد در آن مكان مقدس از توطئه بيگانگان به فرياد يا للمسلمين برخيزند، غافلانه در بازارها به جست‌وجوى كالاهاى آمريكايى، اروپايى و ژاپنى پرسه مى‌زنند و دل صاحب شريعت را با اين عمل كه با حيثيت حج و حجاج بازى مى‌كند، به درد مى‌آورند. ⁽⁴⁾

ج) مبارزه با فقر

امام خمينى در پيام‌هاى خود به مناسبت حج بر اين نكته كليدى تأكيد كردند كه ملاك برترى تقواست و فقر و غنا ملاك برترى يا كهترى نيست. ايشان اين موضوع اخلاقى را در پيام‌هاى خود به كنگره حج با رويكردى اقتصادى تبيين كردند تا مسلمانان را به ظرفيت‌هاى بيشترى از اقتصاد حج متوجه نمايند:

بيان اين حقيقت كه صاحبان مال و منال در حكومت اسلام هيچ امتياز و برتريى‌از اين جهت بر فقرا ندارند و ابداً اولويتى به آنان تعلق نخواهد گرفت، مسلّم راه شكوفايى و پرورش استعدادهاى خفته و سركوب شده پابرهنگان را فراهم مى‌كند و تذكر اين مطلب كه ثروتمندان، هرگز به خاطر تمكن مالى خود نبايد در حكومت و حكمرانان و اداره‌كنندگان كشور اسلامى نفوذ كنند و مال و ثروت خود را به بهانه فخرفروشى و مباهات قرار بدهند و به فقرا و مستمندان و زحمتكشان، افكار و خواسته‌هاى خود را تحميل كنند، اين خود بزرگترين عامل تعاون و دخالت‌دادن مردم در امور و گرايش آنان به اخلاق كريمه و ارزش‌هاى متعالى و فرار از تملق‌گويى‌ها مى‌گردد و حتى بعض ثروتمندان را از اين‌كه تصور كنند كه مال و امكاناتشان دليل اعتبار آنان در پيشگاه خداست، متنبه مى‌كند. ⁽⁵⁾

ايشان در سال 1367 در سالگرد كشتار خونين مكه، ضمن بيان اينكه مبارزه با مستكبران با رفاه‌طلبى سازگار نيست و فقط آنها كه درد فقر را چشيده‌اند تا آخر در اين مسير باقى مى‌مانند، مى‌فرمايد: « بايد خدا را در نظر داشت، و تمام همّ و تلاش خود را در جهت رضايت خدا و كمك به فقرا به كار گرفت. . . ما براى احقاق حقوق فقرا در جوامع بشرى تا آخرين قطره خون دفاع خواهيم كرد» . ⁽¹⁾امام خمينى مسلمانان را در حج، افزون بر وظايف سياسى و اجتماعى، به توجه به فقرا نيز مكلف مى‌كند:

بايد توجه داشته باشيد كه اين اجتماع بزرگ كه به امر خداوند تعالى در هر سال در اين سرزمين مقدس فراهم مى‌شود، شما ملت‌هاى مسلمان را مكلف مى‌سازد. . . در راه استقلال و ريشه‌كن كردن سرطان استعمار، همفكر و هم‌پيمان شويد. گرفتارى‌هاى ملل مُسْلم را از زبان اهالى هر مملكت شنيده و در راه حل مشكلات آنان از هيچ‌گونه اقدامى فروگذار نكنيد. براى فقرا و مستمندان كشورهاى اسلامى فكرى كنيد. ⁽²⁾ايشان در جاى ديگر توجه به فقرا را از اصول و اهداف حج معرفى مى‌كند:

حقيقت حج اين است كه شما برويد درد مردم را ببينيد؛ ببينيد فقرا چه جورى هستند، شما هم بشويد آن طور. ببينيد مستمندان جهان چه‌طورند، شما هم [به] آن رنگ درآييد. . . خوب، شما حاجى هستيد، شما مسلمانى هستيد كه مى‌خواهيد به داد مسلمين برسيد؛ به داد مستضعفين جهان برسيد. ⁽³⁾امام خمينى حتى مناسك سياسى حج را در راستاى مفاهيم اقتصادى تبيين نموده و برائت از مشركين در حج را به ابعاد اقتصادى مبارزه با استعمار پيوند مى‌زند:

فرياد برائت ما، فرياد دفاع از مكتب و حيثيات و نواميس، فرياد دفاع از منابع و ثروت‌ها و سرمايه‌ها، فرياد دردمندانه ملت‌هايى است كه خنجر كفر و نفاق قلب آنان را دريده است.

فرياد برائت ما، فرياد فقر و تهيدستى گرسنگان و محرومان و پابرهنه‌هايى است كه حاصل عرق جبين و زحمات شبانه‌روزى آنان را زراندوزان و دزدان بين‌المللى به يغما برده‌اند و حريصانه از خون دل ملت‌هاى فقير و كشاورزان و كارگران و زحمتكشان، به اسم سرمايه‌دارى و سوسياليزم و كمونيزم، مكيده و شريان حيات اقتصاد جهان را به خود پيوند داده‌اند و مردم جهان را از رسيدن به كمترين حقوق حقه خود محروم نموده‌اند. ⁽⁴⁾

٢. سياست و اقتصاد در حج

الف) برائت از مشركين

حج از ديد امام (رحمه الله) ، افزون بر جنبه‌هاى فقهى و معنوى، جنبه سياسى نيز دارد. از اين‌رو برائت از مشركان، از نظر امام، در تحقق حج واقعى، جايگاه بس ويژه‌اى دارد؛ چنان‌كه مى‌فرمايد:

ميليون‌ها مسلمان هر سال به مكه مى‌روند و پا جاى پاى پيامبر و ابراهيم و اسماعيل و هاجر مى‌گذارند. ولى هيچ‌كس نيست كه از خود بپرسد ابراهيم و محمد، كه بودند و چه كردند؟ ! هدفشان چه بود؟ ! از ما چه خواستند؟ ! گويى به تنها چيزى كه فكر نمى‌شود، به همين است. مسلّم حج بى‌روح و بى‌تحرك و قيام، حج بى‌برائت، حج بى‌وحدت و حجى كه از آن هدم كفر و شرك برنيايد، حج نيست. ⁽¹⁾در جايى ديگر، درباره اهميت برائت از مشركان مى‌فرمايد:

اعلان برائت از مشركان كه از اركان توحيدى و واجبات سياسى حج است، بايد در ايام حج به‌صورت تظاهرات و راهپيمايى با صلابت و شكوه هرچه بيشتر و بهتر برگزار شود. . . . مگر تحقق ديانت، جز اعلام محبت و وفادارى نسبت به حق و اظهار خشم و برائت نسبت به باطل است. . . . ⁽²⁾برائت از مشركان در اديان پيشين نيز وجود داشته و يكى از وقايع مهم تاريخ عصر رسالت در اواخر عمر پيامبر (ص) بوده است كه به سبب آن، دولت اسلامى تثبيت، و دعوت جهانى اسلام آغاز شد و پيام‌ها و پيك‌هاى آن حضرت به سران دولت‌ها و ملت‌ها گسيل شدند. ⁽³⁾هرچند برائت از مشركان يك اصل هميشگى و جاودانه است كه خداوند آن را مقرر كرده تا روش سياسى اسلام و مسلمانان را در مقابل مخالفان توحيد و ناقضان حقوق انسانى و مشروع مسلمانان روشن سازد ⁽⁴⁾، ولى از نظر امام، برائت از مشركان، در هر عصر و زمانى، جلوه‌ها و شيوه‌ها و برنامه‌هاى متناسب خود را مى‌طلبد. ⁽⁵⁾امام خمينى به زيبايى و ظرافت ابعاد سياسى و اقتصادى حج را در برائت از مشركين تبيين كرده است:

راه‌پيمايى‌هاى مكه و مدينه است كه بسته شدن شيرهاى نفت عربستان را به دنبال دارد. راه‌پيمايى برائت در مكه و مدينه است كه به نابودى سر سپردگان شوروى و آمريكا ختم

مى‌شود و درست به همين جهت است كه با كشتار دسته‌جمعى زنان و مردان آزاده، از آن جلوگيرى مى‌شود و در پناه همين برائت از مشركين است كه حتى ساده‌دلان مى‌فهمند كه نبايد سر بر آستان شوروى و آمريكا نهاد. ⁽¹⁾امام (رحمه الله) پس از تأكيد بر برائت از مشركان نيز بيان دليل‌هاى سست و بى‌اساس مخالفان و موانع احتمالى اجراى آن، واقعيت و ماهيت برائت از مشركان را يادآورى مى‌كند تا ارتباط آن با ابعاد اقتصادى حج مشخص شود:

امروز فرياد برائت از مشركان و كافران، فرياد از ستم ستمگران و فرياد امتى است كه جانشان از تجاوزات شرق و غرب و در رأس آنان آمريكا و اذناب آن به لب رسيده است و خانه و وطن و سرمايه‌اش به غارت رفته است.

و نيز فرياد برائت ما، فرياد مردم مسلمان آفريقاست. . . فرياد برائت ما، فرياد برائت مردم لبنان و فلسطين و همه ملت‌ها و كشورهاى ديگرى است كه ابرقدرت‌هاى شرق و غرب، خصوصاً آمريكا و اسرائيل به آنان چشم طمع دوخته‌اند و سرمايه آنان را به غارت برده‌اند.

فرياد برائت ما، فرياد برائت همه مردمانى است كه ديگر تحمل تفرعن آمريكا و حضور سلطه‌طلبانه آن را از دست داده‌اند.

فرياد برائت ما، فرياد دفاع از مكتب و حيثيات و نواميس، فرياد دفاع از منابع و ثروت‌ها و سرمايه‌ها، فرياد دردمندانه ملت‌هايى است كه خنجر كفر و نفاق، قلب آنان را دريده است.

فرياد برائت ما، فرياد فقر و تهى‌دستى گرسنگان و محرومان و پابرهنه‌هايى است كه حاصل عرق جبين و زحمات شبانه‌روزى آنان را زراندوزان و دزدان بين‌المللى به يغما برده‌اند.

فرياد برائت ما، فرياد امتى است كه همه كفر و استكبار به مرگ او در كمين نشسته‌اند و همه تيرها و كمان‌ها و نيزه‌ها به طرف قرآن و عترت عظيم نشانه رفته‌اند. ⁽²⁾براى درك بهتر ارتباط برائت از مشركان و جهات اقتصادى در انديشه حضرت امام خمينى (رحمه الله) ، توجه به اين نكته مفيد خواهد بود كه امروزه بسيارى از مشكلات اقتصادى جوامع اسلامى از رابطه حاكمان سرسپرده جوامع اسلامى با ابرقدرت‌ها و اجانب سرچشمه مى‌گيرد كه در صورت برائت و دورى مسلمانان از اين دشمنان اسلام، زمينه هرگونه سوء استفاده آنها از سرمايه‌ها و منابع مسلمانان از بين مى‌رود. به اين ترتيب امام خمينى با تحليلى سياسى - اقتصادى از برائت از مشركين در حج، اين نكته كليدى را به مسلمانان يادآورى مى‌كند كه رابطه استعمارگونه و غفلت‌انگيز با دشمنان اسلام اثرى جز تداوم مشكلات اقتصادى و به يغما رفتن سرمايه‌هاى مسلمانان ندارد. بنابراين مسلمانان براى دست‌يابى

به عزت از دست رفته خود و اقتدار اقتصادى در قدم اول، بايد روابطى عزت‌مندانه و مستقلانه با مستكبرين ايجاد نمايند و از روابط سازش‌كارانه بپرهيزند.

ب) ايجاد و تقويت روحيه جهاد و مبارزه

از دو جهت مى‌توان روحيه مبارزه و جهاد را از جنبه‌هاى سياسى اقتصاد حج دانست:

يك- امروزه اقتصاد يكى از عرصه‌هاى مبارزه اسلام با استعمارگران است. مسلمانان براى اينكه قدرت خود را در عرصه‌هاى بين‌المللى حفظ و تقويت كنند بايد توان اقتصادى بالايى داشته باشند. تحقق اين بخش از اقتصاد اسلامى، مستلزم داشتن روحيه مبارزه‌طلبى در مقابل دشمنان است؛ دشمنانى كه براى دست‌يابى به اقتصاد و منابع كشورهاى اسلامى، دست به هر كارى مى‌زنند؛ به عبارت ديگر جنبه سياسى اقتصاد اسلامى، به مبارزه‌هايى اشاره دارد كه از ملت‌ها و دولت‌هاى اسلامى در مقابل نفوذ استعمار نوين و استكبار جهانى كه بيدار شدن مسلمانان را به زيان خود مى‌بيند، حمايت مى‌كنند و آنها را پابرجا مى‌دارند.

دو- از طرف ديگر براى رسيدن به رونق و شكوفايى اقتصاد در كشورهاى اسلامى، بايد راه دشوارى را طى كرد؛ با سستى و داشتن روحيه ضعيف و آسيب‌پذير نمى‌توان سختى‌هاى صعود به قله‌هاى عزت را پيمود.

حج، مناسك و كالبد آن، ماهيت و هويتى ويژه و راسخ در بت‌شكنى و مبارزه با طاغوت دارد. به فرض كه به دليل شرايط سياسى و اجتماعى حاكم بر اجراى حج و متوليان آن، نتوان از ظرفيت بالاى حج به‌عنوان كانون مبارزه عليه استكبار بهره جست، ولى هيچ‌گاه نمى‌توان حج را از تاريخچه مبارزاتى آن جدا ساخت و مناسك آن را تغيير داد. هويت تمدنى حج، با نوعى طاغوت‌گريزى همراه است و طواف گرد خانه توحيد، همه حكومت‌ها و قدرت‌هاى غير توحيدى را نفى مى‌كند. به اين ترتيب حج روحيه مبارزاتى حاجيان و خُلق جهادى زائران خانه خدا را تقويت مى‌كند.

امام خمينى (رحمه الله) با داشتن چنين نگرشى به حج، «رمى‌جمرات» در سرزمين «مِنا» را نماد و تمرينى براى مبارزه با شيطان‌هاى بيرونى در عرصه اجتماعى مى‌داند و به حاجيان مى‌گويد:

. . . بيت‌الله الحرام و كعبه معظمه، زائران عزيزى را در آغوش مى‌كشد كه حج را از انزواى سياسى و انحراف اساسى به‌سوى حج ابراهيمى - محمدى سوق داده و حيات آن را تجديد مى‌نمايند و بت‌هاى شرق و غرب را در هم مى‌شكنند و معناى قيام ناس و حقيقت برائت از مشركان را عرضه مى‌دارند. . . . ⁽¹⁾امام خمينى (رحمه الله) ، پس از عرض تبريك به مناسبت عيد قربان، از حضرت ابراهيم (ع) چنين ياد مى‌كند:

. . . اين پدر توحيد و بت‌شكن جهان، به ما و همه آموخت كه عزيزترين ثمره حيات خود را در راه خدا بدهيد و عيد بگيريد. خود و عزيزان خود را فدا كنيد و دين خدا را و عدل الهى را برپا نماييد. . . . به فرزندان آدم درس آموزندۀ جهاد در راه حق را داد كه از اين مكان عظيم نيز فداكارى و از خودگذشتن را به جهانيان ابلاغ كنيد. . . . مگر ابرقدرت‌هاى زمان ما بت‌هاى بزرگ نيستند كه جهانيان را به اطاعت و كرنش و پرستش خود مى‌خوانند و با زور و زر و تزوير، خود را به آنان تحميل مى‌نمايند. كعبه معظم، يكتا مركز شكستن اين بت‌هاست. . . . ⁽¹⁾امام خمينى (رحمه الله) ، كعبه، كانون حج را با رويكردى سياسى-اجتماعى، محل مبارزان و مجاهدانى مى‌داند كه از حج، درس مبارزه با طاغوت و استعمار را آموخته‌اند. ايشان بدين‌سان روحيه‌اى انقلابى را براى حاجيان و زائران خانه خدا ترسيم مى‌كند: «كعبه معظمه، براى پذيرايى مسلمانان عاشق حق و عدالت و فريادهاى كوبنده آنان برسر اَبَر ظالمان دهر و ابرچپاول‌گران جهان، آغوش باز نموده و انتظار پذيرايى آنان را مى‌كشد» . ⁽²⁾نوع نگرش امام خمينى (رحمه الله) به حج، حاكى از روحيه بالاى مبارزاتى ايشان است و نشان مى‌دهد كه ايشان در حج، شاهد شور و هيجان بالايى بوده‌اند؛ شور و هيجانى كه با انتقالش به جمعيت ميليونى زائران خانه خدا، مى‌توانسته موج عظيمى را در جهان اسلام ايجاد كند. به گفته ايشان:

در فريضه حج كه لبيك به حق است و هجرت به‌سوى حق تعالى به بركت ابراهيم و محمد است، مقام «نه» بر همه بت‌ها و طاغوت‌هاست و شيطان‌ها و شيطان‌زاده‌هاست و كدام بت از شيطان بزرگ آمريكاى جهان‌خوار و شوروى ملحد متجاوز بزرگ‌تر و كدام طاغوت و طاغوتچه از طاغوت‌هاى زمان ما بالاترند؟

در لبيك لبيك، «نه» بر همه بت‌ها گوييد و فرياد «لا» بر همه طاغوت‌ها و طاغوتچه‌ها كشيد و در طواف حرم خدا. . . ، به موازات عشق به حق از بت‌هاى بزرگ و كوچك و طاغوت‌ها و وابستگانشان برائت جوييد. . . و در لمس حجرالاسود، بيعت با خدا بنديد كه با دشمنان او و رسولانش و صالحان و آزادگان دشمن باشيد و به اطاعت و بندگى آنان هر كه باشد و هر جا باشد، سر ننهيد و خوف و زبونى را از دل بزداييد. . . و با حال شعور و عرفان به مشعرالحرام و عرفات رويد. . . و به فكر نجات محرومان و مستعضعفان از چنگال استكبار جهانى باشيد. . . و شرط همه مناسك و مواقف براى رسيدن به آروزهاى فطرى و آمال انسانى اجتماع همه مسلمانان در اين مراحل و مواقف و وحدت كلمه تمامى طوايف مسلمين است. . . . ⁽³⁾

در پيام ديگرى نيز مى‌فرمايد:

گردش به دور خانه خدا، نشان‌دهنده اين است كه به غير از خدا گِرد ديگرى نگرديد و رجم عقبات، رجم شياطين انس و جن است. شما با رجم با خداى خود عهد كنيد تا شياطين انس و ابرقدرت‌ها را از كشورهاى اسلامى عزيز برانيد. امروز جهان اسلام به دست آمريكا گرفتار است. شما براى مسلمانان قاره‌هاى مختلف جهان، پيامى از خداوند ببريد؛ پيامى كه به غيرخدا، بردگى و بندگى هيچ‌كس را نداشته باشيد. ⁽¹⁾از ديد امام (رحمه الله) ، حج اردوگاهى است كه در آن، مبارزه با دشمن تمرين و مرور مى‌شود. يكى از محورهاى اساسى پيام‌ها و سخنرانى‌هاى امام خمينى به مناسبت حج، دعوت حجاج به‌طور خاص و دعوت مسلمانان به‌طور عام براى قيام جهت احياى حقوق و دستاوردهاى تمدن اسلامى و مبارزه با استعمار و دشمنان اسلام است. ⁽²⁾ايشان در پيام‌هاى خود به مناسبت حج از خشكاندن ريشه استكبار سخن مى‌گويند ⁽³⁾و دفاعشان از ملت‌ها را حربه آنها جهت فريب و استفاده از منافع و سرمايه‌هاى ملت‌ها مى‌داند. ⁽⁴⁾امام (رحمه الله) ، در يكى از پيام‌هايشان مى‌فرمايد:

. . . اين بيت معظم، براى ناس بنا شده و براى قيام ناس و نهضت همگانى و براى منافع مردمى، و چه نفعى بالاتر و والاتر از آنكه دست جباران جهان و ستمگران عالم از سلطه بر كشورهاى مظلوم كوتاه شود و مخازن عظيم كشورها، براى مردم خود آن كشورها باشد. بيتى كه براى قيام تأسيس شده است، آن هم قيام ناس و للناس. پس بايد براى همين مقصد بزرگ در آن اجتماع نمود و منافع ناس را در همين مواقف شريف تأمين نمود. ⁽⁵⁾امام (رحمه الله) ، تبديل شدن مكه به كانون مبارزه عليه دشمنان را از اسرار حج مى‌داند و مى‌گويد: «مكه مكرمه را با هماهنگى زائران سراسر جهان، به كانون فرياد عليه ستمگران تبديل كنيد كه اين يكى از اسرار حج است» . ⁽⁶⁾امام خمينى (رحمه الله) ، ضمن نقد تفكرى كه حج را به ابعاد فردى و مناسكى تنزل مى‌دهد، حج را برنامه مبارزه با قدرت‌هاى استكبارى معرفى مى‌كند.

امام درباره عرصه‌هاى گوناگون اقتصاد سياسى حج چنين مى‌فرمايد:

چيزى كه تا به حال از ناحيه ناآگاهان و يا تحليل‌گران مغرض و يا جيره‌خواران به‌عنوان فلسفه حج ترسيم شده است، اين است كه حج يك عبادت دسته‌جمعى و يك سفر زيارتى - سياحتى است. به حج چه كه چگونه بايد زيست و چطور بايد مبارزه كرد و با چه كيفيت در مقابل جهان سرمايه‌دارى و كمونيسم ايستاد؟ ! به حج چه كه حقوق مسلمانان و محرومان را از ظالمين بايد ستاند؟ ! به حج چه كه بايد براى فشارهاى روحى و جسمى مسلمانان چاره‌انديشى نمود؟ ! به حج چه كه مسلمانان بايد به‌عنوان يك نيروى بزرگ و قدرت سوم جهان خودنمايى كنند؟ ! به حج چه كه مسلمانان را عليه حكومت‌هاى وابسته بشوراند؟ ! بلكه حج همان سفر تفريحى براى ديدار قبله و مدينه است و بس! و حال آنكه حج براى نزديك شدن و اتصال انسان به صاحب خانه است و حج تنها حركات و اعمال و لفظها نيست و با كلام و لفظ و حركت خشك انسان به خدا نمى‌رسد. حج كانون معارف الهى است كه از آن، محتواى سياست اسلام را در تمامى زواياى زندگى بايد جست‌وجو نمود. ⁽¹⁾از ديد امام، ابعاد مبارزاتى و دشمن‌ستيزى حج، از نشانه‌هاى پويايى و زنده بودن حج است:

مسلمين بايد در حج وقتى كه مى‌روند يك حج زنده، يك حج كوبنده، يك حجى كه محكوم كنند اين شوروى جنايتكار و آن آمريكاى جنايتكار را؛ يك همچو حجى، حجى است كه مقبول است. ⁽²⁾

ج) بيدارى دولت‌ها

هرچند ديدگاه‌هاى زيادى درباره كاهش تصدى‌گرى دولت در نظريه‌هاى اقتصادى مطرح است، ولى كماكان دولت يكى از مهم‌ترين و اثرگذارترين عوامل اقتصادى است كه نقش بى‌بديلى در سياست‌گذارى و نظارت بر اجراى برنامه‌هاى اقتصادى دارد.

در حال حاضر، يكى از موانع جدى در مسير توسعه و شكوفايى در كشورهاى اسلامى، وجود دولت‌هاى دست‌نشاندۀ به اصطلاح اسلامى است؛ به‌طورى‌كه يكى از ابعاد احياى تمدن اسلامى به تحول در اين دولت‌ها اختصاص مى‌يابد.

از ديد امام (رحمه الله) ، يكى از مسائل اساسى جهان اسلام، وجود دولت‌هايى به ظاهر اسلامى است؛ چنان‌كه در يكى از پيام‌هاى حج مى‌گويد:

اين خطرى است براى مسلمين. من اعلام خطر مى‌كنم براى مسلمين و براى اسلام با اين وضعى

كه دولت‌ها دارند. . . . مشكل مهم، دولت‌هاى اسلامى هستند. بايد دولت‌ها بيدار بشوند. اگر دولت‌ها بيدار بشوند، مشكلات مسلمين رفع مى‌شود، با هم تفاهم مى‌كنند. لكن دست‌هايى در كار است كه نمى‌گذارد. ⁽¹⁾به‌طور كلى امام خمينى (رحمه الله) براى سران و دولت‌هاى كشورهاى اسلامى، مسئوليت بسيار سنگينى قائل بود؛ هرچند كه انتقادهاى بسيارى به آنها مى‌كرد و آنها را مسلمان واقعى نمى‌دانست ⁽²⁾و حتى در پيام‌هايشان راجع به حج نيز اين انتقادها بسيار به چشم مى‌خورد. ⁽³⁾امام خمينى (رحمه الله) ، خطاب به زائران خانه خدا، از سرسپردگى سران كشورهاى اسلامى و از اينكه از منافع كشور اسلامى خود حمايت نمى‌كنند، به شدت انتقاد مى‌كرد؛ چنان‌كه فرمود:

ما اكنون از بسيارى از دولت‌هاى به اصطلاح اسلامى، مأيوس هستيم و اميدى به هدايت آنان نداريم. مگر آنكه خداوند متعال، نظر عنايتى فرمايد و خود و كشور خود را از چنگال گرگان جهان‌خوار نجات دهد. ⁽⁴⁾امام در يكى از پيام‌هاى حج، پس از بيان توطئه‌هاى استعمار در تسلط بر سرمايه‌ها و منابع مسلمانان و وابستگى كشورهاى اسلامى به آنها، يكى از علت‌هاى اين درد مهلك را وجود دولت‌هايى اسلامى مى‌داند كه البته اگر با ملت‌ها همراه شوند، به يقين، مشكل حل خواهد شد:

. . . و دولت‌هاى ملت‌هاى اسلامى نيز اگر با توده‌هاى محروم همگام و همراه شوند، از اين پيوستگى و وابستگى ذلت‌بار كه هزار بار مرگ بهتر از آن است، نجات پيدا مى‌كنند و با عزت و ارزش‌هاى انسانى هم‌آغوش مى‌شوند. . . . ⁽⁵⁾در پيام ديگرى هم مى‌فرمايد: «اگر وحدت كلمه اسلامى بود و اگر دولت‌ها و ملت‌هاى اسلام، به هم پيوسته بودند، معنا نداشت كه قريب يك ميليارد جمعيت مسلمين، زيردست قدرت‌ها باشند» . ⁽⁶⁾بنابراين از ديد امام (رحمه الله) ، وجود دولت‌هاى سرسپرده اسلامى، يكى از موانع پيشرفت و توسعه جوامع اسلامى است كه براى حفظ قدرت، بيشتر به استعمارگران وابسته‌اند تا به مردم. طبيعى است كه اقتصاد وابسته و غيربومى، هيچ گاه در مسير توسعه پايدار و ملى قابل تحليل نيست. چنين اقتصادى حتى

مى‌تواند آسيب‌پذيرى كشورهاى اسلامى را در مقابل استعمارگران افزايش دهد. ازاين‌رو به نظر امام خمينى، اين دولت‌ها بايد به ملت‌ها بپيوندند و در مقابل، ملت‌ها نيز وظيفه دارند دولت‌ها را اصلاح و كنترل كنند. امام در پيامى به زائران خانه خدا مى‌فرمايد:

مسلمانان جهان، بايد به فكر تربيت و كنترل و اصلاح سران خودفروخته بعضى كشورها باشند و آنان را با نصيحت يا تهديد، از اين خواب گرانى كه هم خودشان و هم منافع ملت‌هاى اسلامى را به باد فنا مى‌دهد، بيدار نمايند و به اين سرسپردگان و نوكران هشدار بدهند و خودشان هم با بصيرت كامل از خطر منافقين و دلالان استكبار جهانى غافل نشوند و دست روى دست نگذارند و نظاره‌گر صحنه شكست اسلام و غارت سرمايه‌ها و منافع و نواميس مسلمين نباشند. ⁽¹⁾همان‌طور كه گفتيم، جمعيت بسيارى از سراسر جهان در ايام حج گرد هم مى‌آيند. اين جمعيت، مى‌تواند با همبستگى و يكرنگى، دولت‌هاى اسلامى را تحت فشار قرار دهد و آنها را از خواب غفلت و بى‌خبرى بيدار كند.

امروزه، در صحنه بين‌الملل، حضور پر رنگ و يكپارچه ملت‌ها در صحنه سياسى، به روند تغيير و دگرگونى، قدرت بالايى مى‌بخشد. شكل‌گيرى تجمع ميليونى و هر ساله ملت‌هاى مسلمان در ايام حج، مى‌تواند انتظارها و خواسته‌هاى ملت‌ها از دولت‌ها را محقق سازد. در انجام اين كار مهم نيز انديشمندان و فرهيختگان جهان اسلام، نقش ويژه‌اى دارند:

بر دانشمندانى كه در اين اجتماع شركت مى‌كنند، از هر كشورى كه هستند، لازم است براى بيدارى ملت‌ها بيانيه‌هاى مستدلى با تبادل‌نظر صادر كرده و در محيط وحى، بين جامعه مسلمين توزيع نمايند و نيز در كشورهاى خود پس از مراجعت، نشر دهند و در آن بيانيه‌ها از سران كشورهاى اسلامى بخواهند كه اهداف اسلام را نصب عين خود قرار داده، اختلافات را كنار گذاشته، براى خلاصى از چنگال استعمار چاره بينديشند. ⁽²⁾

د) استقلال سياسى و از بين بردن وابستگى

يكى از مهم‌ترين ابعاد سياسى اقتصاد در اين نكته است كه براى دست‌يابى به اقتدار اقتصادى و توسعه پايدار، استقلال سياسى لازم است. بدون استقلال سياسى، هرچند ممكن است در برخى موارد موفقيت‌هاى اقتصادى حاصل شود، ولى كوتاه‌كردن دست استعمارگران از منافع و منابع ملى از يك استقلال سياسى ناشى مى‌شود كه با عزمى استوار در مسير توسعه و كمال قرار مى‌گيرد و دشوارى‌هاى راه را به جان مى‌خرد. يكى از علل مهم عدم پيشرفت اقتصادى در جوامع اسلامى، على‌رغم

برخوردارى از سرمايه‌هاى مادى و معنوى بسيار، در همين مسئله قابل رديابى است.

امام خمينى در پيام حج، استقلال سياسى را از نعمت‌هاى الهى مى‌داند كه ملت ايران به دنبال مبارزات و تلاش‌هاى انقلابى خود توانسته آن را به دست آورد و امام، خداوند را براين نعمت الهى شكر مى‌كند. ⁽¹⁾امام خمينى در پيام‌هاى حج خود، ضمن اينكه مسلمانان را به استقلال فرامى‌خواند، هزينه‌هاى دست‌يابى به آن را نيز گوشزد مى‌كند ⁽²⁾كه محاصره اقتصادى يكى از آنهاست. ⁽³⁾امام خمينى نه تنها با اين باور كه دين مانع پيشرفت و توسعه اقتصادى است، مخالف بود ⁽⁴⁾، بلكه در پيام‌هاى حج خود همواره بر بازگشت مسلمانان به اصول دينى تأكيد داشت و اين رهگذر را مسيرى امن و مطمئن براى دستيابى به استقلال مى‌دانست كه يكى از راه‌هاى آن، توجه به همه ابعاد و ظرفيت‌هاى حج است. امام خمينى در اين خصوص مى‌فرمايد:

ممالك شرق، ممالك اسلامى، تا اسلام را نيابند، نمى‌توانند زندگى شرافتمندانه بكنند. مسلمين بايد اسلام را پيدا كنند. اسلام از دستشان فرار كرده بود. ما الآن اسلام را نمى‌دانيم چيست. اين قدر به مغز ما خوانده است اين غرب و اين جنايتكارها كه اسلام را ما گُمَش كرديم. تا اسلام را پيدا نكنيد نمى‌توانيد اصلاح بشويد. از آن مركز، كه كعبه معظّمه است و مركز اجتماع مسلمين است، در هر سال، گرفته تا آخر بلاد مسلمين، اسلام گُم است پيششان، نمى‌دانند چيست و لهذا مسلمين جمع مى‌شوند در مكه معظّمه، در يك محلى كه خداى تبارك و تعالى آن محل را قرار داده براى اجتماع مسلمين، اجتماع معنوى. مسلمين جمع مى‌شوند و نمى‌دانند چه مى‌كنند؛ استفاده اسلامى از آن نمى‌كنند. يك همچو مركز سياسى را متبدلش كردند به يك امورى كه اصلاً غفلت از همه مسائل مسلمين [است.] بايد اسلام را پيدايش كنند. مسلمين اگر حج را پيدا كنند، اگر آن سياستى كه در حج به كار رفته است از طرف اسلام، همان را پيدا كنند، كافى است براى اين‌كه استقلال خودشان را پيدا بكنند. ولى مع‌الأسف ما گم كرديم اسلام را. آن اسلامى كه الآن دست ماست كه به‌كلى از سياست جدايش كردند؛ سرش را بريدند. آن چيزى كه اصل مطلب است از آن بريدند و جدا كردند، و مابَقى‌اش را دست ما دادند. همان ما را به اين روز نشانده است كه ما نمى‌شناسيم سَرِ اسلام را، ما نمى‌شناسيم. ما تا پيدا نكنيم اسلام را، تا همه مسلمين پيدا نكنند اسلام را، نمى‌توانند به مَجْد خودشان برسند. مَجدِ اسلام آن بود كه در صدر

اسلام بود. آن بود كه با يك جمعيت كم، دو تا امپراتورى ⁽¹⁾را از بين برد. آن مجد اسلام بود، نه براى كشورگشايى؛ براى آدم‌سازى. ⁽²⁾

٣. فرهنگ و اقتصاد حج

اشاره

امروزه كاملا پذيرفته شده است كه توسعه پيش از آنكه بر منابع مالى و ثروت متكى باشد، بر مبانى و سرمايه‌هاى فرهنگى استوار است؛ به عبارت ديگر توسعه و پيشرفت اقتصادى در هر كشورى به اصول فرهنگى نياز دارد كه بدون آن، توسعه بسيار به دشوارى و كندى پيش مى‌رود. بنابراين قبل از برنامه‌هاى توسعه اقتصادى يا همزمان با آن بايد به پيش‌نيازهاى فرهنگى توسعه توجه كرد. ⁽³⁾اگر با ديدى كلان به مسائل جهان اسلام بپردازيم، خواهيم ديد يكى از موانع توسعه در كشورهاى اسلامى به اين موضوع برمى‌گردد. جامعه‌شناسى تاريخى كشورهاى اسلامى نشان مى‌دهد كه اين كشورها على‌رغم برخوردارى از منابع سرشار طبيعى و انسانى و فرهنگ غنى اسلامى، به دليل تلاش‌هاى استعمارگران و دشمنان اسلام، از مبانى فرهنگى توسعه و كمال كه براساس آن مسلمانان در ابتدا به سرعت توانستند تمدنى عظيم بنا نهند و تمدن‌هاى معاصر را به چالش بكشند، دور افتاده‌اند.

امام خمينى ضمن توجه به اين اصول مهم، بخش مهمى از ابعاد اقتصادى پيام‌هاى خود را به موضوعات فرهنگى توسعه اقتصادى مسلمانان اختصاص مى‌دهد و از اين طريق آنها را به توسعه‌اى پايدار فرامى‌خواند. در اين بخش ظرفيت‌هاى فرهنگى حج در توسعه اقتصادى را از ديدگاه امام خمينى بررسى مى‌كنيم.

الف) روشنگرى واطلاع‌رسانى

حضرت امام در راستاى مبانى فرهنگى توسعه در پيام‌ها و سخنرانى‌هاى خود با روشنگرى درباره مسائل جهان اسلام، سعى كرده است آنها را به اين مسائل آشنا كند تا در مسير توسعه و ترقى جوامع خود، گام بردارند. اين امور را مى‌توان در موارد زير خلاصه كرد:

ب) تقويت همبستگى

همبستگى و همگرايى جهان اسلام، در انديشه سياسى امام‌خمينى (رحمه الله) جايگاه ويژه‌اى دارد. در انديشه امام، ماهيت و محور همبستگى، حبل الله و حق است. ⁽¹⁷⁾ايشان براى موضوع همبستگى، ضرورت عقلى

و شرعى و اقتضاى شرايط ويژه در جهان اسلام قائل‌اند. ⁽¹⁾در ادبيات سياسى و بين‌المللى امام، تأثير وجود اختلاف در جهان اسلام، با تعابيرى همچون: «طمع قدرت‌هاى استعمارى به ممالك اسلامى» ⁽²⁾، «عامل تسلط بيگانگان» ⁽³⁾و «منشأ ذلت و گرفتارى‌ها» ⁽⁴⁾آمده است. در مقابل، براى همبستگى مسلمانان جهان اسلام، آثار بزرگى مانند: ⁽⁵⁾«عامل سرافرازى» ⁽⁶⁾، «رفع مشكلات» ⁽⁷⁾، «رمز پيروزى» ⁽⁸⁾، «افزايش قدرت» ⁽⁹⁾، «نجات از سلطه استعمار» ⁽¹⁰⁾، «كسب استقلال واقعى» ⁽¹¹⁾«عامل شكست قدرت‌ها» ⁽¹²⁾بيان شده است.

امام خمينى در اين باره مى‌فرمايد:

براى من يك مطلب به شكل معماست و آن اين است كه همه دول اسلاميه و ملت‌هاى اسلام مى‌دانند كه درد چيست؛ مى‌دانند كه دست‌هاى اجانب در بين است كه اينها را متفرق از هم بكند؛ مى‌بينند كه با اين تفرقه‌ها ضعف و نابودى نصيب آنها مى‌شود؛ . . . معما اين است كه با اينكه اينها را مى‌دانند، چرا به علاج قطعى كه آن اتحاد و اتفاق است، روى نمى‌آورند. ⁽¹³⁾امام خمينى (رحمه الله) شعائر ⁽¹⁴⁾و اجتماعات مذهبى ⁽¹⁵⁾را عامل همبستگى افراد مى‌داند و در اين مورد، علاوه بر حج، به برپايى نماز جمعه ⁽¹⁶⁾، راه‌پيمايى ⁽¹⁷⁾، عزادارى محرم ⁽¹⁸⁾و ايام مذهبى ⁽¹⁹⁾تأكيد بسيارى مى‌كنند.

امام، حج را يكى از ابزارها و مكان‌هاى تحقق همبستگى در جهان اسلام مى‌دانست و مى‌فرمود: «با اتكال به خداى بزرگ در اين مواقف عظيم، پيمان اتحاد و اتفاق در مقابل جنود شرك و شيطنت ببنديد و از تفرق و تنازع بپرهيزيد» . ⁽¹⁾ايشان همبستگى را يكى از فلسفه‌هاى مهم حج مى‌دانست و زائران را به اين امر فرا مى‌خواند و آنها را از تفرقه‌افكنى پرهيز مى‌داد. ايشان در اين زمينه نيز براى روحانيون و انديشمندان جهان اسلام، رسالت مهمى قائل‌اند. ⁽²⁾امام درباره همبستگى در جهان اسلام، تنها به بيانيه و نظريه‌پردازى بسنده نكرده، بلكه راه‌كارهاى عملى هم ارائه مى‌دهد ⁽³⁾كه يكى از آنها شركت در نماز جماعت اهل سنت، به‌ويژه در روزهاى حج است ⁽⁴⁾.

امام خمينى در پيام‌ها و سخنرانى‌هاى خود به مناسبت حج قصد دارد از ظرفيت حج در ايجاد وحدت، استفاده اقتصادى كند و جنبه‌هاى سياسى مناسك حج را در عرصه اجتماعى به رونق اقتصادى سوق دهد. در شرايطى كه اقتدار اقتصادى كشورهاى اسلامى مورد تأييد دشمنان نيست، طبيعى است كه بدون همبستگى مسلمانان، پيمودن مسير دشوار توسعه اقتصادى با وجود كارشكنى و تحريم‌هاى استعمارگران كه منافع خود را بر باد رفته مى‌بينند، امكان‌پذير نيست.

امام خمينى در پيام حج خود پس از ذكر مشكلات و مسائل مسلمانان در مواجهه با استعمارگران، راه چاره را چنين بيان مى‌كند:

امروز چاره چيست و براى شكستن اين بت‌ها چه تكليفى متوجه مسلمانان جهان و مستضعفان مى‌باشد؟ يك چاره كه اساس چاره‌هاست و ريشه اين گرفتارى‌ها را قطع مى‌كند و فساد را از بن مى‌سوزاند، وحدت مسلمانان، بلكه تمامى مستضعفان و دربند كشيده‌شدگان جهان است. و اين وحدت، كه اسلام شريف و قرآن كريم بر آن پافشارى كرده‌اند، با دعوت و تبليغ دامنه‌دار بايد به وجود آيد. و مركز اين دعوت و تبليغ مكّه معظّمه در زمان اجتماع مسلمين براى فريضه حج است، كه ابراهيم خليل‌الله و محمد حبيب‌الله شروع، و در آخرالزمان حضرت بقيۀ‌الله -أرواحنا لمقدمه الفدا - تعقيب مى‌كند. ⁽⁵⁾ايشان در جاى ديگر مى‌فرمايد:

از جمله چيزهايى كه براى قيام مسلمانان و مستضعفان جهان عليه چپاولگران جهانى و مستكبران جهانخوار لازم به تذكر است آن است كه نوعاً قدرت‌هاى ستمگر از راه ارعاب و تهديد يا به وسيله بوق‌هاى تبليغاتى خودشان و يا به وسيله عمال مزدور بومى خائنشان مقاصد شوم خود را اجرا مى‌كنند. در صورتى كه اگر ملت‌ها با هشيارى و وحدت در مقابلشان بايستند، موفق به اجراى آن نخواهند شد. ⁽¹⁾امام خمينى در پيام حج خود مستضعفان را براى دفاع از حقوق و سرمايه‌هاى مادى خود به وحدت فرا مى‌خواند:

هان‌اى مسلمانان جهان و مستضعفان تحت سلطه ستمگران، بپاخيزيد و دست اتحاد به هم دهيد و از اسلام و مقدرات خود دفاع كنيد و از هياهوى قدرتمندان نهراسيد كه اين قرن به خواست خداوند قادر، قرن غلبه مستضعفان بر مستكبران و حق بر باطل است. ⁽²⁾

ج) ايجاد اعتماد به نفس و خودباورى

در مسير توسعه و پيشرفت اقتصادى، سختى‌ها و موانع بسيارى وجود دارد. آغاز اين حركت و ثبات قدم در آن، با وجود مشكل‌هاى بسيار و مشاهده ظهور قدرت و تمدن دشمن استكبارى، به روحيه و اعتمادبه‌نفس كاملى نياز دارد تا با خودباورى نسبت به توانايى‌ها و امكانات، قله افتخار و عزت اسلامى را بتوان فتح كرد.

از ديد امام، جهان اسلام داراى قدرت‌هاى مادى و معنوى بسيارى است. به شرط خودباورى و اتحاد، زمينه‌ساز پيروزى جوامع اسلامى است ⁽³⁾. ايشان در پيام‌هاى خود به كنگره عظيم حج به اين موضوع اشاره كرده‌اند. ⁽⁴⁾ايشان در اين مورد مى‌فرمايد: «اگر ممالك اسلامى با جمعيتى كه يك ميليارد تقريباً هست، مخازن بزرگى كه دارند، اينها اگر چنانچه به يك نحو اتحادى با هم پيدا كنند، بزرگ‌ترين قدرت هستند» . ⁽⁵⁾يكى از استراتژى و روش‌هاى دشمنان اسلام براى مقابله با حركت‌هاى مردمى و انقلابى اسلامى نيز ايجاد نااميدى و از بين بردن حس اعتمادبه‌نفس و خودباورى در جنبش‌هاى اصلاح‌طلبانه است.

بدين‌ترتيب، شوق و انگيزه‌اى براى آغاز يا تداوم اين راه دشوار پديد نمى‌آيد. امام خمينى يكى از دلايل خودباختگى مسلمانان در عرصه اقتصادى را تبليغات و تلاش‌هاى استعمارگران براى استثمار سرمايه‌هاى جوامع اسلامى مى‌دانست:

از جمله مسائلى كه به مسلمانان و مستضعفان جهان اجازه هيچ‌گونه فعاليت براى خروج از قيدوبند استعمارگران را نمى‌دهد و آنان را به حال ركود و عقب‌افتادگى نگاه مى‌دارد، تبليغات همه جانبه‌اى است كه غربزدگان و شرقزدگان، يا به امر ابرقدرت‌ها يا با كوتاه نظرى خود، در سراسر كشورهاى اسلامى و استضعافى به راه انداخته‌اند و مى‌اندازند. و آن است كه علم و تمدن و پيشرفت مختص به دو جناح امپرياليزم و كمونيسم است. . . ما از خود هيچ نداريم، و بايد همه چيز را از ابرقدرت‌هاى غرب يا شرق بگيريم: علم را، تمدن را، قانون را، و پيشرفت را! و شما امروزِ سياه ما را مى‌بينيد كه در اثر اين تفكر كه بر ما تحميل كرده‌اند، هرچيز، اگرچه ممتاز باشد و از خودى باشد، به همين جرم مشترى‌اش كم است؛ و همين را اگر اسم غربى به آن بگذارند، مشترى زياد پيدا مى‌كند. . . . و اين باور در حالى است كه بعض دانشمندان و نويسندگان غير مسلمان با شواهد زنده ثابت نموده‌اند كه تمدن و علم از اسلام به اروپا رفته و مسلمانان در اين امور پيشقدم بوده‌اند. ⁽¹⁾بر اين اساس امام، خطاب به زائران خانه خدا، اين توطئه دشمنان را در كلام مبسوطى تشريح كرده و در ادامه مى‌فرمايد:

. . . قدم اول، زدودن يأس از دل‌هاست كه عمال خبيث آنان با كوشش غرب و شرق در جان‌هاى مسلمين جايگزين كردند و به آنها باورانده‌اند كه بدون وابستگى به يك ابرقدرت، نمى‌شود به زندگانى خود ادامه داد. . . . ⁽²⁾امام خمينى (رحمه الله) ، در پيام‌هاى خود به زائران خانه خدا، ضمن دعوت به مبارزه و ايستادگى در مقابل دشمنان، روحيه انقلابى و مبارزاتى آنها را افزايش مى‌دادند. ايشان در پيامى، انقلاب اسلامى ايران را سبب غرور و اعتمادبه‌نفس مسلمانان مى‌داند و مى‌فرمايد:

. . . دوران بن‌بست و نااميدى و تنفس در منطقه كفر به سر آمده است و گلستان ملت‌ها رخ نموده است و اميدواريم همه مسلمانان، شكوفه‌هاى آزادى و نسيم عطر بهارى و طراوت گل‌هاى محبت و عشق و چشمه‌سار زلال جوشش اراده خويش را نظاره كنند. . . . [اى] مسلمانان تمامى كشورهاى جهان. . . ! به فكر نگه‌داشتن وضع موجود نباشيد، بلكه به فكر فرار از اسارت و رهايى از بردگى و يورش به دشمنان اسلام باشيد كه عزت و حيات در سايه مبارزه است و اولين گام

در مبارزه اراده است و پس از آن تصميم بر اينكه سيادت كفر و شرك جهانى، خصوصاً آمريكا را بر خود حرام كنيد. . . . ⁽¹⁾امام خمينى (رحمه الله) در اين پيام‌ها، از سويى مردم را به مقابله و ايستادگى رهنمون مى‌شود و از سوى ديگر، مقدمه و پيش‌نيازهاى آن را بيان و تأمين مى‌كند. هدف ايشان از بيان سخنانشان، اين است كه زائران خانه خدا را به يك خودباورى، براساس ايمان به داشته‌ها و توانمندى‌هاى جهان اسلام، برساند.

ايشان در پيامى به زائران خانه خدا، با لحنى متفاوت، مى‌فرمايد:

. . . اگر نمايندگان يك ميليارد مسلمان با اسم و رسم از متجاوزان به حقوق مظلومان و بلاد مسلمين برائت جويند و خواستار قطع يد ظالمين شوند، هيچ قدرتى تاب مقاومت با آنان را نخواهد داشت. اگر ملت‌هاى اسلامى و دولت‌هاى كشورهاى اسلامى، با اين همه امكانات انسانى و ذخاير مورد احتياج حياتى قدرتمندان، از روى قدرت با آنان برخورد كنند و از جار و جنجال و هياهوهاى كاخ‌نشينان نترسند و تحت تأثير تبليغات دروغين رسانه‌هاى طرفدار و جيره‌خوار ابرجنايتكاران واقع نشوند و با اتكال به قدرت لايزال ايزدى و به شكر نعمت‌هايى كه به آنها داده است، بر سر آنها فرياد كشند و آنان را تهديد به بستن مرزهاى خود به روى آنان و قطع كمك‌هاى خود از نفت و غير آن نمايند، شكى نيست كه آنها در مقابل اين قدرت كه ما قدر آن را نمى‌دانيم، تسليم خواهند شد. ⁽²⁾

۴. اخلاق و اقتصاد در حج

يكى از مهم‌ترين مباحث در اقتصاد، جهات اخلاقى و ارتباط دوسويه بين آنهاست. نظام‌هاى اخلاقى، تعامل ويژه‌اى با اقتصاد دارند و از رد اقتصاد تا در خدمت اقتصاد قرار گرفتن تفاوت مى‌كنند ⁽³⁾. حتى برخى از انديشمندان، دين را با رويكرد اقتصادى مى‌نگرند و از اين جهت دين را در ايجاد نظام اقتصادى تحليل مى‌كنند. ⁽⁴⁾از طرف ديگر، نظام اقتصادى براى پيشرفت و تعامل، به سلامت و دورى از فساد نياز دارد؛ چراكه فساد هر نوع نظام اقتصادى تمدنى را به اضمحلال مى‌كشد.

حج، عبادتى ژرف است كه با اعمال سمبليك و نمادينش، زائر را كنار كعبه و خانه خدا، در اقيانوس عميق عرفان اسلامى شناور مى‌كند تا او بتواند مقام قرب به خدا را به خوبى درك كند.

هنگامى كه حاجى قصد سفر مى‌كند و از همه وابستگى‌هايش در وطن دل مى‌كند، عبادتى فراگير آغاز مى‌شود تا ميهمان خانه خدا با قربانى به درگاه حضرت حق برود و عبوديتش را به درگاه خالق جشن بگيرد.

امام (رحمه الله) كه فقيهى عارف و استاد اخلاق حوزه علميه بود، گذشته از اينكه همچون حكيمى فرزانه، معارف حج را تبيين كرد و مانند سياست‌مدارى كاردان، به تحليل سياسى و اجتماعى حج پرداخت، جنبه‌هاى اخلاقى و معنوى حج را نيز با ظرافت و بيانى زيبا اظهار داشت و همواره زائران را به رعايت آنها سفارش كرد. ⁽¹⁾توجه به ابعاد اقتصادى حج، ممكن است جنبه‌هاى معنوى و اخلاقى حج را تهديد كند. به همين دليل، امام خمينى (رحمه الله) ، با دورانديشى و باريك‌بينى، ضمن تأكيد و توجه به ابعاد اقتصادى حج، افراد را از آسيب دنيازدگى در حج، به شدت پرهيز مى‌دهند:

توجه داشته باشيد كه سفر حج، سفر كسب نيست، سفر تحصيل دنيا نيست. سفر الى الله است. شما داريد به طرف خانه خدا مى‌رويد. تمام امورى كه داريد انجام مى‌دهيد، به‌طور الاهيت بايد انجام بدهيد. . . مبادا اين سفر را سفر تجارت قرار بدهيد و امور تجارتى در اين سفر مطرح باشد، پيشتان، امور معنوى مطرح باشد. چه آقايان اهل علم و چه كاروان‌ها و رؤساى كاروان‌ها و چه ساير حجاج. سفر، سفر الى الله است، نه سفر به‌سوى دنيا. آلوده به دنيا نكنيد. ⁽²⁾ايشان در جاى ديگر تمركز حج را بر نكات اخلاقى قرار داده و از اينكه زائران توجهشان را به مسائل رفاهى قرار داده و از مسائل عبادى غافل شوند، برحذر مى‌دارند و از آنها مى‌خواهند كه سطح توقعشان را پايين بياورند:

اگر مردم توقع داشته باشند كه حالا كه ما حج مى‌رويم، بايد براى ما همچو رفاه حاصل بشود كه در منازلمان هم نيست، اين حج نمى‌تواند باشد. آن حجى كه خداى تبارك و تعالى بر اشخاص واجب فرموده است اين است كه برويد آنجا زندگانى مردم را ببينيد. آن وقت كه ما رفتيم، زندگانى آن وقت حجازى‌ها را يك مقدارى ديديم كه حالا حجاج نمى‌توانند ببينند. ⁽³⁾

نتيجه

از نظر امام حج عبادت ذوابعادى است كه جهات سياسى، اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى، فقهى، عرفانى و تربيتى را در سطح فردى، ملى و بين‌المللى دنبال مى‌كند. امام خمينى هرچند درايران انقلابى

گسترده و فراگير را براساس اصول اسلامى به پيروزى رساند و نظام اقتصادى جديدى را مبتنى بر تعاليم اسلامى پى‌مى‌گرفت، ولى ايشان بيش از اينكه يك اقتصاددان باشد، عالم دينى است كه به‌عنوان نظريه‌پرداز و مصلح اجتماعى، در مورد اقتصاد نيز اظهارنظر مى‌كند. ازاين‌رو امام خمينى ضمن توجه به ابعاد اقتصادى حج، مثل بررسى مسائل اقتصادى مسلمانان، ارائه طرح‌هاى اقتصادى، تحريم كالاهاى اقتصادى غربى و توجه به فقرا، ابعاد سياسى حج، مثل برائت از مشركين و ابعاد فرهنگى حج، مثل خودباورى و همچنين ابعاد اخلاقى حج، مثل پرهيز از دنيازدگى را در راستاى ابعاد اقتصادى و احياى سرمايه‌هاى مادى و معنوى مسلمانان در مقابل جريان استعمار، تبيين مى‌نمايد. به اين ترتيب مى‌توان گفت، چنان‌كه امام بر نكات سياسى در احياى حج ابراهيمى تأكيد دارند، استفاده از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج در سطح ملى و بين‌الملل اسلامى را در گرو جهات سياسى و اجتماعى آن مى‌دانند.

به عبارت ديگر امام براى احياى حج ابراهيمى بر ابعاد سياسى حج بسيار تاكيد دارند و حتى ابعاد عرفانى و فقهى حج را نيز در اين راستا دنبال مى‌كنند. مى‌توان از اين نكته به اين رهگذر رسيد كه امام ابعاد اقتصادى حج را نيز از رويكرد سياسى مى‌ديده‌اند كه بدون اصلاح آن، ظرفيت‌هاى اقتصادى حج شكوفا نمى‌شود و اين حقيقتى است كه امروز شاهد آن هستيم.

منابع

از فرهنگ تا توسعه: توسعه سياسى، اجتماعى و اقتصادى، ناصر فكوهى، فردوس، تهران، 1379.

چالش‌هاى اخلاقى در اقتصاد حج

اشاره

چالش‌هاى اخلاقى در اقتصاد حج ⁽¹⁾

محمد جواد توكلى ⁽²⁾

چكيده

ظرفيت‌هاى اقتصادى بالاى حج و عمره، فرصت‌هاى اقتصادى فراوانى براى كشور عربستان به‌عنوان ميزبان، ساير كشورهاى اسلامى به‌عنوان ميهمان و حتى كشورهاى غيراسلامى ايجاد كرده است. اين امر كشورهاى اسلامى و غير اسلامى را به سياست‌گذارى اقتصادى حج ترغيب نموده است. اين سياست‌گذارى‌ها را مى‌توان از جنبه‌هاى مختلف اقتصادى، و غيراقتصادى مورد تحليل قرار داد. مقاله حاضر به تحليل جنبه‌هاى اخلاقى سياست‌هاى اقتصادى كشورهاى مسلمان ميهمان، در زمينه حج مى‌پردازد. سؤال پيش رو اين است كه با توجه به معيارهاى اخلاق كاربردى اسلامى تا چه ميزان مى‌توان از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج براى افزايش منافع اقتصادى دولت و كشور استفاده نمود؟ در اين مقاله با استفاده از روش تحليلى اخلاق كاربردى، اين فرضيه را مطرح مى‌كنيم كه برخى از سياست‌گذارى‌هاى اقتصادى كشورهاى ميهمان حج، از جمله استفاده از حج به‌عنوان ابزار كنترل نقدينگى، مى‌توانند ضمن مخدوش كردن معيارهاى اخلاقى چون عدالت توزيعى، اهداف عبادى مورد نظر حج را نيز تحت الشعاع قرار دهد. اين فرضيه را مى‌توان با استناد به آمار و اطلاعات موجود در زمينه اقتصاد حج در جمهورى اسلامى ايران تقويت نمود. توجه به آسيب‌هاى اخلاقى سياست‌گذارى اقتصاد حج و تلاش براى رفع آن‌ها مى‌تواند دست اندركاران برگزارى حج و همچنين دولت كشورهاى اسلامى را در دستيابى به اهداف

والاى اين فريضه اجتماعى يارى دهد.

كليد واژه‌ها: اقتصاد حج، چالش‌هاى اخلاقى، عدالت توزيعى، اخلاق كاربردى، مديريت نقدينگى.

١. مقدمه

١. مقدمه ⁽¹⁾

هنگامى كه سخن از اقتصاد حج به ميان مى‌آيد مفاهيم متعددى به ذهن خطور مى‌كند. اقتصاد حج را مى‌توان ناظر به جنبه‌هاى اقتصادى آيين عبادى حج دانست. اقتصاد حج همچنين مى‌تواند نوعى رويكرد تحليلى در بررسى آيين عبادى - اجتماعى حج، با توجه به ابزارهاى تحليل اقتصادى باشد. در برداشتى ديگر، اقتصاد حج مى‌تواند ناظر به ابعاد سياست‌گذارى حج باشد. در اين مقاله ما اين بعد از اقتصاد حج را در نظر داريم.

مراد از سياست‌گذارى اقتصاد حج آن است كه دولت‌هاى مشاركت كننده در آيين مذهبى حج (و عمره) ، از ظرفيت‌هاى اقتصادى آن براى پيشبرد اهداف اقتصادى خود استفاده كنند. نمونه بارز اين سياست‌گذارى را مى‌توان در توان دولت‌هاى ميهمان براى جمع آورى نقدينگى با استفاده از ابزار ثبت‌نام حج دانست ⁽²⁾. در اين مقاله با تمركز بر مورد اخير، چالش‌هاى اخلاقى استفاده از ثبت‌نام حج به‌عنوان ابزارى براى مديريت نقدينگى در كشورهاى ميزبان حج را مورد بررسى قرار مى‌دهيم. سوال پيش رو آن است كه آيا مى‌توان از ظرفيت بالاى تقاضا براى ثبت‌نام حج به‌عنوان ابزارى اقتصادى براى كنترل نقدينگى استفاده كرد.

پاسخ به سوال فوق نيازمند بررسى جنبه‌هاى مختلف اين سياست‌گذارى اقتصادى است. مى‌توان عنوان داشت كه اين سياست مى‌تواند منافع متعددى داشته باشد. اول، با جمع آورى وجوه در قالب سپرده‌هاى حج هدف دولت در مديريت نقدينگى تسهيل مى‌شود. دوم، منابع لازم براى تامين مالى پروژه‌هاى اقتصادى در طول دوره سپرده‌گذارى تا زمان اعزام به حج فراهم مى‌شود. اين سياست مى‌تواند منافعى نيز براى سپرده‌گذاران داشته باشد. اگر سپرده‌ها در حساب‌هاى كوتاه مدت ذخيره شود، به ثبت‌نام كنندگان در طول دوره انتظار، سود مشاركت تعلق مى‌گيرد. همچنين ثبت‌نام كنندگان از در نوبت قرار گرفتن براى اعزام به حج نيز منتفع مى‌شوند.

با توجه به مزاياى فوق، ممكن است اين توصيه اقتصادى موجه به نظر برسد كه سياستگذاران حج تلاش كنند تا براى مدت بيشترى سپرده‌هاى حج را در نظام بانكى نگه دارى كنند و فاصله ميان ثبت‌نام‌ها را افزايش دهند. سوال پيش رو اين است كه آيا مى‌توان اين نوع سياست‌گذارى را از نگاه اخلاق كاربردى سياست‌گذارى حج توجيه كرد؟ به بيان ديگر، آيا سياستگذاران كلان حج مى‌توانند از ابزار حج براى تامين منافع اقتصادى كشور استفاده كنند؟ آيا اين سياست‌گذارى داراى محدوديتى نيست؟

پاسخ به سوال‌هاى فوق از طرفى در گرو ارزيابى آثار پيدا و پنهان سياست‌گذارى اقتصادى حج است. از طرف ديگر، قضاوت در مورد اخلاقى بودن اين امر نيازمند تبيين رويكرد اخلاق كاربردى حج و نظريه اخلاقى آن است. در ادامه مقاله پس از ذكر پيشنيه‌اى در موضوع بحث، به بررسى حج و سياست‌گذارى اقتصادى مى‌پردازيم. تبيين رويكرد اخلاقى اسلام و تطبيق آن بر اقتصاد حج بخش بعدى مقاله را به خود اختصاص مى‌دهد. بخش بعدى به تحليل سياست‌گذارى اقتصادى حج در جمهورى اسلامى ايران در چارچوب نظريه اخلاق كاربردى حج اختصاص دارد. در ادامه رهيافت‌هاى اخلاق كاربردى اقتصاد حج براى حل مشكلات موجود مورد بررسى قرار مى‌گيرد. بخش آخر نيز به نتيجه‌گيرى اختصاص دارد.

٢. پيشينه تحقيق

در ميان آثارى كه در مورد ابعاد مختلف حج نگاشته شده، تمركز اصلى بر جنبه‌هاى عبادى و فرهنگى آن است. به طور نمونه محسن قرائتى (1371) در كتاب حج، تاثير حج بر تقويت ايمان، از بين بردن گناهان و تقويت استوارى مسلمانان را از جمله آثار فرهنگى حج بر مى‌شمارد (قرائتى 55:1371 - 32 حسن طراد (1418ه) نيز آثار اخلاقى حج را در كتاب خود موسوم به «فلسفه الحج فى الاسلام» مورد اشاره قرار مى‌دهد. محمد امامى (1393) در كتاب «فلسفه و اسرار حج» برخى از آثار فرهنگى حج از جمله تقويت روحيه معاد باورى را مورد اشاره قرار مى‌دهد.

با توجه به اين‌كه حج فريضه‌اى اجتماعى است، برخى از متفكران مسلمان ابعاد اجتماعى و سياسى حج را نيز مورد بررسى قرار داده‌اند. زهير الاعرجى (1415ه) در كتابى با عنوان «الابعاد الاجتماعيه لفريضه الحج» ، ضمن اشاره به نظريات مرتبط با رفتار جمعى، به بررسى رفتار جمعى مسلمانان در حج مى‌پردازد. سيد محمد ضياء آبادى (1384) علاوه بر اشاره به ابعاد عبادى حج، به تاثير اجتماعى حج در وحدت بخشى به امت اسلامى اشاره مى‌كند. سيد على قاضى عسكر (1381) با اشاره به ابعاد فرهنگى حج از جمله تبلور توحيد، تربيت انسان‌ها و نمايانگرى مخالفت مسلمانان با جهل، اسرار اجتماعى حج را در زمينه‌هايى چون تحكيم پيوند جوامع اسلامى و تمرين نظم مطرح مى‌كند (قاضى عسكر 83:1381 - 81 سيد محمد

ضياء آبادى (1384) نيز در كتاب «حج برنامه تكامل» به اثر حج در وحدت بخشى جامعه اسلامى اشاره مى‌كند (ضياء آبادى 29:1384 - 26 سيد محمد خامنه‌اى (1371) در كتاب «حج از نگاه حقوق بين الملل» ، نظم توحيدى، هشيارى اجتماعى، و نظم‌گرايى را به‌عنوان ابعاد اجتماعى حج قلمداد مى‌كند (خامنه‌اى 320:1371 - 312 محمد على تسخيرى و محمود فاصره نيز در كتاب «الحج و آثاره على الحياه الاجتماعيه» به برخى از آثار حج بر زندگى اجتماعى مى‌پردازند. و بالاخره محمدرضا احمدى در كتاب «حج در آيينه روانشناسى» ، ضمن اشاره به ابعاد معنوى - عرفانى، فرهنگى، سياسى و اجتماعى حج، بر ابعاد روانشناختى حج و تاثير آن بر سلامت روح و روان متمركز مى‌شود (احمدى 51:139٠ - 47

شايد بتوان گفت كه بررسى ابعاد اقتصادى حج جايگاه چندانى در ادبيات موجود ندارد. برخى از آثار به‌صورت اجمالى به بحث از جنبه‌هاى اقتصادى حج پرداخته‌اند. محمد امامى (1393ه) به برخى از منافع اقتصادى اين فرضيه اجتماعى اسلام از جمله ايجاد گشايش در زندگى مستمندان حجاز، افزايش پرداخت خمس و زكات و رونق كسب و كار در شهرهاى حجاز اشاره مى‌كند (امامى 1393ه: 119 - 116 حسينى اديانى (1376) از تاثير حج بر تقويت پايه اقتصادى كشورهاى اسلامى ياد مى‌كند و ظرفيت شكل‌گيرى بازار مشترك اسلامى را مورد تاكيد قرار مى‌دهد (حسينى 55:1376

همانگونه كه ملاحظه مى‌شود بيشتر آثار مرتبط با اقتصاد و حج به مباحثى كلى در زمينه منافع اقتصادى حج اختصاص دارد. اين آثار ورودى جدى به مباحث سياست‌گذارى اقتصاد حج ندارند. اضافه بر اين‌كه نگاه آسيب شناسانه به اقتصاد حج و جنبه‌هاى اخلاقى آن به چشم نمى‌خورد. مقاله حاضر براى پر كردن اين خلاء سعى در گسترش ملاحظات اخلاقى در زمينه اقتصاد حج دارد. در اين اثر به‌صورت خاص با استفاده از رويكرد اخلاق كاربردى، سعى مى‌شود كه در مورد سوالات اخلاقى مطرح در سياست‌گذارى اقتصادى حج به‌خصوص استفاده از حج به‌عنوان ابزار سياست‌گذارى اقتصادى استفاده شود.

٣. سياست‌گذارى اقتصادى حج

اشاره

سياست‌گذارى حج يكى از مسائلى مهمى است كه توجه زيادى بدان در محافل علمى نشده است. با توجه به اين‌كه حج داراى ابعاد مختلف، عبادى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى است، اتخاذ سياستى هماهنگ در اين زمينه‌ها الزامى است. در اين راستا سياست‌گذارى نادرست در يكى از اين ابعاد، مى‌تواند تاثيرى منفى نه تنها در آن زمينه بگذارد، بلكه به ابعاد ديگر حج نيز آسيب مى‌رساند. به‌طور نمونه، تمركز بر ابعاد اقتصادى حج مى‌تواند ابعاد عبادى و فرهنگى آن را تحت تاثير قرار دهد.

با توجه به ابعاد مختلف حج مى‌توان ميان سياست‌گذارى عبادى، اجتماعى، سياسى و فرهنگى حج، تفكيك نمود.

سياست‌گذارى عبادى

با توجه به اهميت پايه‌اى بعد عبادى حج، برنامه‌ريزى براى بهرمند شدن هر چه بيشتر زائران از آثار اين برنامه عبادى، ضرورت بسيارى دارد. اين سياست‌گذارى مى‌تواند شامل اجراى برنامه‌هاى آموزشى و عبادى پيش از اعزام به سرزمين وحى و همچنين برنامه‌هاى آموزشى، عبادى و فرهنگى در حين سفر باشد. در اين راستا برنامه‌ريزى فرهنگى براى افزايش آگاهى و بصيرت زائران در طول اين سفر معنوى برگزارى مراسم و آيين‌هاى عبادى و جلسات خطابه و دعا اهميتى بى‌بديل دارد.

سياست‌گذارى اجتماعى حج

حج به‌عنوان نوعى عبادت جمعى داراى ابعاد اجتماعى قابل توجهى است. حج مركز اجتماع مسلمانان جهان است. اين تجمع نوعى هويت جمعى به مسلمانان مى‌دهد. دستور خداوند متعال به حضرت ابراهيم (ع) براى اعلام عمومى حج در ميان مردم به بعد اجتماعى حج اشاره دارد ⁽¹⁾. با توجه به تنوع مليت‌ها و قوميت‌هاى مشاركت كننده در حج، برنامه‌ريزى براى ايجاد تعامل سازنده، ميان مسلمانان و همچنين به نمايش گذاشتن هويت اسلامى - ايرانى زائران بسيار اساسى است.

سياست‌گذارى سياسى

بعد سياسى حج ناظر به نمايش قدرت، عزت و شكوه جهان اسلام در اجتماع با شكوه مسلمانان از اقصى نقاط جهان است. در روايتى حضرت فاطمه (س) مى‌فرمايند: "خدا حج را به منظور جلوه بخشى به دين واجب كرد" (حر عاملى1413 ق، ج 11، ص 209) ⁽²⁾. امام رضا (ع) نيز در اين زمينه مى‌فرمايند: "از اسرار حج، بررسى گرفتارى‌هاى مسلمانان جهان و بر طرف كردن مشكلات آنان است و به همين منظور در قرآن ⁽³⁾آمده است كه مردم به حج بيايند تا شاهد منافع بزرگ حج باشند. (العروسى الحويزى 1415 ق، ج 3، 489) ". شايد از همين رو است كه امام خمينى (رحمه الله) مى‌فرمايند كه اهميت سياسى حج كمتر از اهميت عبادى آن نيست. (احمدى 139٠، 49 در اين چارچوب، سياست‌گذارى سياسى حج ناظر به استفاده از ظرفيت‌هاى سياسى حج براى تقويت اهداف جامعه اسلامى و همچنين تقويت عزت و اقتدار ايران اسلامى است.

سياست‌گذارى اقتصادى حج

اشاره

سياست‌گذارى اقتصادى حج، ناظر به برنامه‌ريزى جهت استفاده از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج است.

براساس تفسير معصومين (ع) از آيه 27 سوره حج كه در آن خداوند از منافع حج سخن به ميان آورده است، منافع حج شامل منافع مادى و معنوى مى‌شود ⁽¹⁾. همچنين در روايات زيادى به تاثير حج در رفع فقر و افزايش روزى، اشاره شده است. ⁽²⁾ظرفيت‌هاى سياست‌گذارى اقتصادى مى‌تواند ناظر به سياست‌گذارى اقتصادى مشترك كشورهاى اسلامى و يا سياست‌گذارى داخلى هر يك از كشورهاى ميهمان يا كشور ميزبان باشد. برخى از زمينه‌هاى سياست‌گذارى اقتصادى حج به شرح زير مى‌باشد:

الف) استفاده از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج براى كمك به پيشرفت كشورهاى اسلامى

بدون شك حج به‌عنوان موسمى براى جمع شدن خيل عظيمى از مسلمانان در سرزمين وحى، ظرفيت‌هاى زيادى براى تقويت همكارى اقتصادى كشورهاى مسلمان (كشورهاى ميهمان و كشور ميزبان) فراهم مى‌آورد. هم اكنون بخشى از گوشت قربانى‌ها در اين آيين عبادى به كشورهاى فقير مسلمان ارسال مى‌شود. در صورت هم‌يارى بيشتر ميان كشور ميزبان و كشورهاى ميهمان، مى‌توان بخشى از عوايد اقتصادى حج را براى كمك به پيشرفت كشورهاى اسلامى كمتر توسعه يافته، اختصاص داد.

ب) امكان شكل‌گيرى بازار مشترك اسلامى

آيين حج مى‌تواند به‌طور خاص، زمينه‌ساز تشكيل بازار مشترك اسلامى براى بهره‌مندى مشترك كشورهاى اسلامى از منافع اقتصادى حاصل باشد. همان‌گونه كه گفته شد، عدم شكل‌گيرى تعامل اقتصادى ميان مسلمانان باعث مى‌شود كه منافع اقتصادى حج به گونه‌اى نامتوازن ميان كشور ميزبان و كشورهاى ميهمان توزيع شود ⁽³⁾. گذشته از آن‌كه بخش زيادى از منافع اقتصادى حج به كشورهاى غيراسلامى فعال در تجارت حج تعلق مى‌گيرد. اين در حالى است كه شكل‌گيرى تعامل اقتصادى ميان كشورهاى اسلامى در قالب رويداد حج، باعث استحكام صف كشورهاى اسلامى و افزايش منافع آن‌ها مى‌شود. اين امر مى‌تواند سهم كشورهاى اسلامى نسبت به كشورهاى غير اسلامى را از منافع اقتصادى حج، افزايش داده و همبستگى اقتصادى و حتى سياسى كشورهاى مسلمان را افزايش دهد.

ج) ظرفيت‌هاى درآمدى حج

منافع اقتصادى حج به طور عمده عايد عربستان به‌عنوان كشور ميزبان مى‌شود. با اين وجود كشورهاى ميهمان نيز مى‌تواند منافع اقتصادى از ظرفيت‌هاى حج ببرند. صادرات كالاهاى مرتبط با موسم حج از جمله كالاهاى مصرفى مورد نياز در دوره اقامت در عربستان، كالاهاى سوغاتى از جمله اين ظرفيت‌هاست. ارائه خدمات مختلف از جمله خدمات حمل و نقل هوائى مسافران و ساير خدمات مربوطه نيز، ظرفيت‌هاى درآمدى خوبى را براى كشور ميزبان و كشورهاى ميهمان فراهم مى‌كند. سياست‌گذارى در اين زمينه مى‌تواند با ايجاد تفاهم‌نامه‌هايى ميان كشورهاى اسلامى ميهمان و كشور عربستان براى مديريت اقتصاد حج در زمينه‌هاى مختلف از جمله بازار حمل و نقل، بيمه مسافران، قربانى و سوغاتى شكل گيرد. در حال حاضر غفلت از اين ظرفيت بالاى اقتصادى، باعث شده است كه كشورهايى چون چين بتوانند منافع اقتصادى زيادى از حج، نصيب خود كنند.

د) ظرفيت تامين مالى داخلى

يكى ديگر از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج كه محور اصلى بررسى در اين مقاله است، استفاده از ظرفيت تامين مالى اهداف اقتصادى كشور در قالب تجهيز و تخصيص وجوه حاصل از ثبت‌نام حج در كشورهاى ميهمان است. دولت‌هاى ميهمان مى‌توانند با جمع‌آورى پيش از موعد هزينه حج، نقدينگى معتنابهى را جذب كنند. منابع جذب شده مى‌تواند براى مقاصد مختلف از جمله تامين مالى نيازهاى جارى دولت، مديريت نقدينگى و يا تامين مالى پروژه‌هاى سرمايه‌گذارى مورد استفاده قرارگيرد. با توجه به اين‌كه ظرفيت تامين مالى حج به طور عمده با استفاده از وجوه حاصل از نام نويسى آن ارتباط دارد، افزايش طول مدت دوره سپرده‌گذارى و به تبع افزايش مدت انتظار براى اعزام به حج، باعث افزايش توان تامين مالى داخلى حج مى‌شود.

۴. ارزيابى اخلاقى سياست‌گذارى اقتصادى حج

بدون شك ارزيابى اخلاقى سياست‌گذارى اقتصادى حج، نيازمند در نظر گرفتن آثار مثبت و منفى آن مى‌باشد. همانگونه كه در بخش قبل گفته شد، سياست‌گذارى اقتصادى حج مى‌تواند منافعى براى كشور ميهمان و كشورهاى ميزبان در بر داشته باشد. با اين وجود اين سياست‌گذارى مى‌تواند پيامدهاى جانبى منفى از جمله آسيب رساندن به جنبه‌هاى عبادى و اجتماعى حج نيز از خود به جاى بگذارد.

توجه به پيآمدهاى مثبت و منفى سياست‌گذارى اقتصادى حج، ما را با مشكل ارزيابى اخلاقى آن مواجه مى‌كند. سوال اساسى اين است كه دولت‌هاى مشاركت‌كننده در آيين حج، تا چه ميزان مى‌توانند از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج براى اهداف اقتصادى، همچون مديريت نقدينگى و تامين منابع،

براى سرمايه‌گذارى و ايجاد پيشرفت در كشورشان استفاده كنند؟

براى روشن‌تر شدن ابعاد مسئله، به بررسى سياست تامين مالى داخلى حج مى‌پردازيم. شايد در بدو امر معتقد شويم كه از آن‌جا كه حفظ مصالح جامعه اسلامى ضرورى است، استفاده از اقتصاد حج براى كنترل نقدينگى و يا تجهيز منابع براى رشد و پيشرفت آن، سياستى مطلوب است. ثبت‌نام طولانى مدت حج، مزاياى چندى دارد. اول، با در اختيار داشتن طولانى مدت منابع حاصل از ثبت نام، امكان استفاده از آن براى مصالح عمومى وجود دارد. دوم، دست‌اندركاران برگزارى حج، امكان برنامه‌ريزى بلندمدت اعزام زائران را خواهند داشت. سوم، هزينه‌هاى اجرايى ثبت‌نام مكرر حج، كاهش مى‌يابد. چهارم، مسافران نيز مى‌توانند برنامه‌ريزى بلند مدتى براى اعزام به اين سفر زيارتى داشته باشند.

توجه به ساير ابعاد ماجرا مى‌تواند ترديدهايى در مورد مطلوبيت استفاده از ظرفيت‌هاى اقتصادى حج، براى مديريت نقدينگى ايجاد كند. مشخص است كه استفاده بيشتر از ظرفيت‌هاى مالى سپرده‌هاى حج براى كنترل نقدينگى، مستلزم افزايش فاصله ميان دوره‌هاى ثبت‌نام و طولانى شدن دوره انتظار براى اعزام به حج است. در اين چارچوب ثبت‌نام زائران براى دوره‌هاى طولانى مدت‌تر مى‌تواند وجوه ثبت‌نام را طى زمان طولانى‌تر در اختيار سياست‌گذاران اقتصادى حج قرار دهد. اگر دوره ثبت‌نام حج تمتع و يا عمره به‌جاى دو سال يك‌بار، به ده سال يك‌بار افزايش يابد، متوسط زمانى كه وجوه در اختيار دست‌اندركاران حج و يا دولت است، افزايش مى‌يابد.

لازمه اين سياست آن است كه امكان سفر به حج تمتع يا عمره، براى دوره‌اى طولانى (مثلا يك دوره پنج يا ده ساله) به گروهى خاص كه موفق شده‌اند در فاصله ثبت‌نام، وجوه مورد نظر را تكميل و واريز كنند، اختصاص يابد. روى ديگر اين سكه، ايجاد محروميت بلندمدت براى كسانى است كه بنا به هر دليلى نتوانسته‌اند در طول مدت ثبت‌نام، خود را در زمره مسافران سرزمين وحى قرار دهند.

از طرف ديگر، ثبت‌نام طولانى مدت حج، موجب مى‌شود كه افراد با بنيه مالى قوى‌تر از امكان بيشترى براى استفاده از اين فرصت برخوردار شوند. ثبت‌نام طولانى مدت مى‌تواند زمان انتظار اعزام به حج را نيز افزايش داده و با افزايش متوسط سن زائران، ابعاد عبادى و فرهنگى آن را تضعيف كند.

در نظر گرفتن نقاط قوت و ضعف استفاده از حج، براى كنترل و جذب نقدينگى، سياست‌گذاران حج را با اين سوال مواجه مى‌كند كه آيا از نظر اخلاقى مى‌توان براى تامين مصالح عمومى، هزينه‌هايى براى بخش‌هايى از متقاضيان حج، به‌ويژه افراد با بنيه مالى ضعيف ايجاد كرد؟ ايجاد هزينه براى بخشى از افراد جامعه و همچنين تضعيف بعد عبادى و فرهنگى حج، از نظر اخلاقى تا چه ميزانى قابل پذيرش است؟

سؤالات فوق مى‌تواند زمينه شكل‌گيرى مباحث اخلاق كاربردى سياست‌گذارى اقتصادى حج باشد.

۵. اخلاق كاربردى سياست‌گذارى اقتصادى حج

اشاره

اخلاق كاربردى يكى از زير شاخه‌هاى اخلاق هنجارى است كه به بررسى معضلات اخلاقى در زمينه‌هاى مختلف فعاليت‌هاى اجتماعى و اقتصادى مى‌پردازد. اخلاق كاربردى به طور عمده به دنبال پاسخ‌گويى به پرسش‌هاى اخلاقى است كه در زمينه‌هايى چون حرفه‌هاى مختلف و يا در زمينه سياست‌گذارى‌هاى اجتماعى مطرح مى‌شود (رك: قراملكى 1382، قراملكى و نوچه فلاح 1386، توكلى 1388و 1389 به‌طور مثال، در اخلاق كاربردى پزشكى ما با اين سوال مواجه‌ايم كه آيا پيوند اعضاى بدن بيمار مرگ مغزى از نظر اخلاقى درست است؟

اخلاق كاربردى سياست‌گذارى اقتصادى حج، متكفل پاسخ‌گويى به سوالات مرتبط با اخلاقى بودن يا اخلاقى نبودن اين سياست‌هاست. سوال اساسى اين است كه آيا استفاده از حج به‌عنوان ابزارى براى تامين اهداف اقتصادى دولت‌هاى اسلامى مجاز است؟ آيا دولت‌هاى ميزبان، به طور مثال، مى‌توانند براى تامين مالى پروژه‌هاى خود، اقدام به ثبت‌نام حج براى دوره‌هاى طولانى مدت نمايند؟

در اخلاق كاربردى دو راه عمده براى مواجهه با چالش‌هاى اخلاقى جديد و پيچيده وجود دارد:

١. روش قياسى تطبيق ديدگاه كلى بر مصاديق

در اين روش پاسخ‌گويى به سوال مبتنى بر تبيين مكتب اخلاقى مورد قبول، و پس از آن تطبيق آن بر موضوع مورد بحث است. براساس اين مى‌بايد از ميان مكاتب متعارف فلسفه اخلاق همانند نتيجه‌گرايى، وظيفه‌گرايى، حق محورى و فضيلت گرايى ⁽¹⁾يكى را برگزيد و سپس آن را بر زمينه مورد سوال تطبيق داد. به طور نمونه، اگر ما معتقد باشيم كه اسلام از نوعى نتيجه‌گرايى حمايت مى‌كند، قضاوت در مورد اخلاقى و يا غيراخلاقى بودن سياست‌گذارى اقتصادى حج بايد با توجه به آثار آن بر جامعه صورت گيرد ( فرامرز قرا ملكى 1389، 3

٢. روش بررسى زمينه‌اى

طرفداران اين روش معتقدند كه روش قياسى تطبيق كلى بر مصاديق، ما را با پارادوكس "يا" مى‌كند. در اين پارادوكس ما ناچاريم يكى از مكاتب اخلاقى اساسى را بپذيريم و براساس آن قضاوت كنيم. براى حل اين مشكل، الگوهاى پژوهشى ظهور كرده‌اند كه به وسيله آن مى‌توان از دام حصرگرايى روش شناختى، رها شد و توان هر يك از ديدگاه‌ها را به نحو منسجم و سازگار تلفيق كرد و به ديدگاهى جامع دست يافت (همان) .

هر يك از اين دو رويكرد با محدوديت‌هايى مواجه‌اند. در رويكرد اول، همان‌گونه كه توسط

طرفدران روش زمينه‌اى عنوان شده است، تحليل‌گر اخلاقى به واسطه حصرگرايى روش شناختى، از استفاده از ظرفيت‌هاى برخى از مكاتب اخلاقى محروم مى‌شود. در مقابل، استفاده از رويكرد بررسى زمينه‌اى، مى‌تواند زمينه‌ساز نوعى نسبى گرايى اخلاقى باشد.

به نظر مى‌رسد كه مى‌توان با اتخاذ رويكردى جامع در زمينه اخلاق هنجارى اسلامى و همچنين توجه به ويژگى‌هاى زمينه‌اى، ميان دو روش فوق جمع نمود. براى اين منظور مى‌بايد به بررسى توان تركيبى نظريه‌هاى اخلاقى در اسلام و به كارگيرى آن در اخلاق كاربردى توجه نمود.

احمد دبيرى در رساله دكترى خود با عنوان "تبيين نظريه اخلاقى قرآن كريم و مقايسه آن با فضيلت گرايى در اخلاق" از رويكرد اخلاقى جامع طرفدارى مى‌كند. به نظر او" نظريه اخلاقى قرآن كريم در پايه غايت‌گراست؛ غايت گرايى تكليف‌نگر كه با ادبيات فضيلت‌گرايانه بيان شده است (دبيرى 139٠، 195 هرچند دبيرى اين ديدگاه را در زمينه رويكرد اخلاق هنجارى اسلام مطرح مى‌كند، به كارگيرى آن در اخلاق كاربردى نيز راهگشاست.

اگر بپذيريم كه در دين مقدس اسلام، الف) ارزيابى اخلاقى رفتار و سياست‌ها با توجه به نتايج فعلى و فاعلى آن (حسن فعلى و فاعلى) مشخص مى‌شود؛ و ب) با توجه به مشكلات شناختى بشر، ارزيابى نتايج فعلى و فاعلى در چارچوب تبيين فضيلت‌هاى اخلاقى و ترسيم وظايف دينى انجام مى‌گيرد؛ مى‌توان ملاك ارزيابى سياست‌ها در اخلاق كاربردى را ميزان تطابق نتايج عملى سياست‌ها، با جهت‌گيرها و وظايف دينى مربوطه دانست.

به طور نمونه، اگر با كنكاش در متون دينى به اين نتيجه رسيديم كه حج در دين مقدس اسلام به‌عنوان عبادتى اجتماعى معرفى شده است و كاركرد اصلى آن ارتقاء روح معنويت در جامعه است و وظيفه دولت اسلامى در اين زمينه را ايجاد بستر و زمينه مناسب براى تحقق اين هدف قلمداد كرديم، يكى از ملاك‌هاى عمده ارزيابى سياست‌گذارى اقتصادى حج، ميزان سازگارى آن با اهداف عبادى حج است.

۶. تحليل آثار سياست‌گذارى اقتصادى حج

اشاره

با توجه به رويكردى كه در اخلاق كاربردى سياست‌گذارى حج مطرح شد، ارزيابى سياست‌گذارى اقتصادى حج مستلزم تبيين جهت‌گيرى‌هاى قرآنى و روايى در سياست‌گذارى اقتصادى حج و همچنين تكاليف دولت اسلامى در مديريت ابعاد اقتصادى حج است.

١- ۶. جهت‌گيرهاى كلى سياست‌گذارى اقتصادى حج در قرآن و روايات

اشاره

با مرورى بر آيات و روايات وارد شده در زمينه حج، مى‌توان جهت‌گيرى‌هاى سياست‌گذارى زير را استخراج كرد:

الف) جواز بهره‌گيرى از منافع اقتصادى حج

در روايت «هشام بن حكم» از «امام صادق (ع)» ضمن بيان فلسفه‌هاى حج صريحا به اين موضوع اشاره شده بود كه يكى از اهداف حج، تقويت تجارت مسلمانان و تسهيل روابط اقتصادى است. در حديث ديگرى از همان امام (ع) در تفسير آيه ( لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ ) (بقره: 198) مى‌خوانيم كه فرمود: منظور از اين آيه كسب روزى است. فاذا احل الرجل من احرامه و قضى فليشتر ليبع فى الموسم: «هنگامى كه انسان از احرام بيرون آيد و مناسك حج را به‌جا آورد، در همان موسم حج خريد و فروش كند» (و اين موضوع نه تنها گناه ندارد بلكه داراى ثواب است) .

همچنين حضرت امام صادق (ع) در تفسير آيه ( لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ) ، منافع را اعم از منافع مالى و معنوى قلمداد مى‌كنند ⁽¹⁾و ابن ابى الحديد در تفسير ( لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ) به اين نكته اشاره مى‌كند كه هنگامى كه مشركين انبوه حجاج مسلمان را مشاهده مى‌كردند در مى‌يافتند كه آنان از قدرت نظامى بالايى برخوردارند، زيرا اگر آن‌ها قدرتمند نبودند نمى‌توانستند از مكان‌هاى دور به حج مشرف شوند: و فرض الحج تقوية للدين و ذلك لما يحصل للحاج فى ضمنه من المتاجر و المكاسب قال الله تعالى ( لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يذْكُرُوا اسْمَ اللهِ. . . عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَة الأَنْعامِ ) و أيضا فإن المشركين كانوا يقولون لو لا أن أصحاب محمد كثير و أولو قوة لما حجوا فإن الجيش الضعيف يعجز عن الحج من المكان البعيد. (ابن ابى الحديد ج 19، ص88

⁽²⁾. (كافى ج4، ص 422) ⁽³⁾

ب) اولويت ابعاد عبادى حج بر ساير ابعاد، از جمله ابعاد اقتصادى آن

اولويت بعد عبادى حج را مى‌توان با توجه به تاكيد روايات بر اهداف عبادى حج و همچنين مذمت انگيزه‌ها و مقاصد اقتصادى استنباط كرد. امير المومنين (ع) در روايتى عنوان مى‌دارند: «خداوند حج را براى تقويت دين واجب كرد» (مجلسى 14٠3 ق، ج 6، ص 11٠) . ⁽⁴⁾«ابن ابى جمهور» نيز در كتاب «عوالى اللئالى» از رسول مكرم اسلام (ص) نقل مى‌كند كه حضرت فرمودند: «خداوند نماز را واجب كرد، به حج و طواف امر كرد، دستور به مناسك داد تا نام خدا برپا داشته شود» (ابن ابى جمهور 1405 ق، ج1، 323) . ⁽⁵⁾

«ابن بابويه» نيز در كتاب «علل الشرايع» حديثى را از امام رضا (ع) نقل مى‌كند كه در آن فلسفه وجوب حج، تهذيب نفس و تقرب در عبادت خداوند ذكر شده است. (ابن بابويه 1385، ج2، ص4٠4) ⁽¹⁾در برخى روايات نيز از غلبه پيدا كردن جنبه‌هاى اقتصادى حج، مذمت شده است. به طور نمونه، امام صادق (ع) حاجيان را به سه دسته تقسيم مى‌كنند: گروهى كه از آتش جهنم رهايى مى‌يابند، گروهى كه گناهانشان بخشيده مى‌شود و گروهى كه اهل و اموال آن‌ها حفظ مى‌شود. حضرت در مقام ارزش گذارى اين گروه‌ها عنوان مى‌كنند كه كم بهره‌ترين افراد از حج، گروه سومند (كلينى 14٠7 ق، ج4، ص253) ⁽²⁾قال رسول الله: اى و الذى نفسى بيده يا سلمان، . . . . و عندها يحج‌أغنياء أمتى للنزهة و يحج أوساطها للتجارة و يحج فقراؤهم للرياء و السمعة (تفسير نور الثقلين، ج5، ص36 .

⁽³⁾. از عبدالله ابن عباس روايت شده كه رسول اعظم (ص) در حجۀ‌الوداع در تبيين شرايط آخر الزمان خطاب به سلمان فرمودند: «اى سلمان! قسم به كسى كه جانم در دست اوست، . . . (زمانى فرا مى‌رسد كه) ثروتمندان امت من براى تفريح و تفرج به مكه مى‌روند، افراد متوسط براى خريد و فروش و تجارت به حج مى‌روند و فقرا و مستمندان براى ريا و كسب شهرت و آوازه، راهى حج مى‌شوند» (العروسى الحويزى 1415 ق، ج5، ص36) ⁽⁴⁾.

٢-۶. مسئوليت‌هاى دولت اسلامى در زمينه حج

اشاره

توجه به مسئوليت‌هاى دولت اسلامى در زمينه حج، مى‌تواند به‌عنوان معيارى براى ارزيابى سياست گذارى‌هاى حج در نظر گرفته شود. متاسفانه در ادبيات حج، توجه چندانى به ابعاد حكومتى حج و به خصوص جنبه‌هاى سياست‌گذارى حج نشده است. اين نقصان به‌صورت خاص در زمينه سياست‌گذارى اقتصادى، سياسى، اجتماعى و فرهنگى حج به چشم مى‌خورد.

الف) ضرورت بر پا داشتن حج

اهميت بر پاداشتن فريضه عبادى سياسى حج تا اندازه‌اى است كه امام صادق (ع) در روايتى عنوان مى‌دارند كه اگر افراد جامعه اسلامى حج را تعطيل كنند، امام و فرمانرواى جامعه اسلامى مى‌بايد آن‌ها را بر برپايى حج اجبار كند. حضرت در تعليل اين حكم بيان مى‌فرمايند كه خداوند اين خانه را براى حج بنا نهاده است (كلينى 14٠7ق، ج4؛ ص272) ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِى بْنِ الْحُسَينِ بْنِ بَابَوَيهِ بِأَسَانِيدِهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِى وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ مُعَاوِية بْنِ عَمَّارٍ وَ غَيرِهِمْ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللهِ7 قَالَ: لَوْ أَنَّ النَّاسَ تَرَكُوا الْحَجَّ لَكَانَ عَلَى الْوَالِى أَنْ يجْبِرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلَى المُقَامِ عِنْدَهُ وَ لَوْ تَرَكُوا زِيارَة النَّبِى9 لَكَانَ عَلَى الْوَالِى أَنْ يجْبِرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلَى الْمُقَامِ عِنْدَهُ فَإِنْ لَمْ يكُنْ لَهُمْ أَمْوَالٌ أَنْفَقَ عَلَيهِمْ مِنْ بَيتِ مَالِ المُسْلِمِينَ (حر عاملى 14٠9ق، ج 11، 23) ؛ امام صادق7: اگر مردمان حج را فرو گذارند، بر والى است كه آنان را به اين كار و رفتن به خانه خدا مجبور كند؛ و اگر زيارت پيامبر9 را فرو گذارند، بر والى است كه آنان را به اين كار و اقامت در نزد پيامبر مجبور كند؛ و اگر مالى نداشته باشند، بايد از بيت المال به ايشان انفاق كند (حكيمى و همكاران 138٠، ج 2، 754

⁽²⁾.

ب) ضرورت تسهيل سفر حج

در روايت ديگرى از امام صادق (ع) نقل شده است كه حضرت فرمودند: «اگر مردم حج را تعطيل كردند، امام مسلمين بايد مردم را به رفتن به حج مجبور كند و اگر هزينه رفتن را نداشتند آن را از بيت المال مسلمين تامين كند» (حر عاملى 14٠9 ق، ج 11، 2⁽³⁾⁽⁴⁾ضرورت تامين مخارج حج از بيت المال ناظر به وظيفه دولت اسلامى در تامين مالى و تسهيل سفر حج است.

ج) رعايت عدالت توزيعى

ضرورت رعايت عدالت توزيعى در سياست‌گذارى‌هاى اقتصادى حج نيز از الزامات عمومى دولت اسلامى است. ⁽⁵⁾اين مسئله به طور خاص به واسطه محدوديت‌هاى سهميه‌اى كشورهاى اسلامى براى

اعزام زائران به حج درپى افزايش جمعيت كشورهاى مسلمان جلوه خاصى يافته است. رعايت عدالت توزيعى مى‌تواند شامل بهره‌مندى عادلانه شهروندان جامعه اسلامى از امكان تشرف به حج و همچنين برخوردارى از تسهيلات مربوطه مى‌باشد. عدم ايجاد رانت براى افراد متمول در بهره‌مندى از حج و مزاياى آن از مهم‌ترين جنبه‌هاى عدالت توزيعى اقتصاد حج است.

٣-۶. معيارهاى و نماگرهاى ارزيابى سياست‌گذارى‌هاى اقتصادى حج

اشاره

با توجه به جهت‌گيرى‌هاى قرآنى و روايى در زمينه حج و همچنين مسئوليت‌هاى دولت اسلامى در زمينه حج، مى‌توان عنوان داشت كه اقتصادى مطلوب است كه بتواند ضمن تقويت و حداقل حفظ اثربخشى عبادى و معنوى حج، تسهيل آن و رعايت عدالت توزيعى، به افزايش منافع ملى عوايد اقتصادى كشور ميهمان و توزيع عادلانه آن كمك كند. با توجه به تعريف ارائه شده مى‌توان موارد زير را به‌عنوان معيارهاى اساسى، براى ارزيابى سياست‌گذارى‌هاى اقتصادى حج عنوان داشت.

الف) اثر بخشى اقتصادى؛

ب) فقدان آثار جانبى منفى بر ابعاد غير اقتصادى حج؛

ج) تسهيل حج؛

د) عدالت توزيعى.

براى سنجش تاثيرات سياست‌هاى اقتصادى حج، نيازمند ارائه نماگرهاى ⁽¹⁾دقيق براى اندازه‌گيرى آثار آن بر مولفه‌هاى چهارگانه فوق مى‌باشيم. با توجه به مشكلات اندازه‌گيرى و محاسباتى براى ارزيابى كمى معيارهاى مورد نظر ناچار به تقريب و تخمين هستيم. در جدول (1) برخى نماگرهاى پيشنهادى براى سنجش معيارهاى سياست‌گذارى مطلوب اقتصادى حج با تمركز بر سياست تامين مالى داخلى حج وارد شده است.

جدول 1: معيارها و نماگرهاى ارزيابى سياست اقتصادى تأمين مالى داخلى حج

<نمايش تصوير

<نمايش تصوير

منبع: يافته‌هاى تحقيق

الف) نماگرهاى اثر بخشى اقتصادى

براى بررسى اثر بخشى سياست تامين مالى داخلى حج، مى‌توان از نماگرهايى چون حجم سپرده‌هاى حج، ميانگين مانده ساليانه سپرده‌هاى حج، نسبت مانده سپرده‌هاى حج به مانده كل سپرده‌ها، متوسط هزينه‌هاى عملياتى ثبت نام، عوايد اقتصادى سپرده‌ها استفاده نمود. نماگرهاى كيفى چون تطابق سياست با شرايط اقتصادى نيز مى‌تواند معيارى براى بررسى اثر بخشى اقتصادى سياست باشد.

ب) نماگرهاى آثار جانبى غير اقتصادى

در جدول (1) براى بررسى آثار جانبى سياست‌گذارى اقتصادى حج، ميان آثار مثبت و منفى بر ابعاد عبادى، سياسى و اجتماعى حج به شرح زير تفكيك شده است.

سن انتظارى حج به‌عنوان نماگر آثار جانبى عبادى: گرچه محاسبه آثار جانبى سياست تامين مالى داخلى حج بر ابعاد عبادى حج به راحتى امكان پذير نيست، اين اثر گذارى را مى‌توان با محاسبه تاثير اين سياست بر سن انتظارى حج و مدت انتظار براى اعزام به حج تقريب زد. اين نسبت از آن جهت مى‌تواند اين اثر را مورد سنجش قرار دهد كه افزايش سن انتظارى حج مى‌تواند به واسطه كاهش قواى بدنى حجاج از بهره‌مندى معنوى آنان بكاهد. علاوه بر اين‌كه تشرف به حج در سنين پايين‌تر مى‌تواند آثار فرهنگى مثبت بلند مدت ترى پس از مراجعت زائران از حج بر جاى گذارد.

تغييرات سهميه حج به‌عنوان نماگر آثار جانبى سياسى: ثبت‌نام طولانى مدت حج مى‌تواند آثارى سياسى بر جاى گذارد. اگر ثبت‌نام طولانى مدت توان چانه‌زنى كشور براى اخذ سهميه بيشتر را افزايش دهد، مى‌توان اثر مثبتى براى سياست ثبت‌نام بلند مدت قائل شد. بر اين اساس تغييرات سهميه حج در اثر سياست تامين مالى داخلى حج را مى‌توان به‌عنوان نماگرى براى محاسبه آثار سياسى آن در نظر گرفت.

ميزان رضايت عمومى از سياست به‌عنوان نماگر آثار جانبى اجتماعى: بدون شك سرمايه اجتماعى موجود در فضاى سياست‌گذارى حج عامل مهمى براى موفقيت دست اندركاران براى برگزارى موفق اين عبادت اجتماعى است. مى‌توان اثر جانبى سياست تامين مالى داخلى حج بر ميزان اعتماد مردم به سياستگذاران حج را با اندازه‌گيرى نسبت رضايت عمومى از سياست سنجيد. تلقى منفى مردم از

سياست و نارضايتى از نتايج آن مى‌تواند شاخصى منفى براى ارزش گذارى آن باشد. يكى از راه‌هاى سنجش اين نسبت، استفاده از روش‌هاى نمونه گيرى و نظر سنجى از ثبت‌نام كنندگان و همچنين كسانى كه موفق به ثبت‌نام نشده اند، است.

د) نماگرهاى تسهيل حج

براى بررسى تاثير سياست اقتصادى تامين مالى داخلى بر تسهيل حج مى‌توان از نماگرهايى چون تغييرات متوسط زمان انتظارى ثبت‌نام، و تغييرات در متوسط سن حجاج، استفاده كرد. البته مى‌توان سهم تسهيلات بانكى از هزينه‌هاى حج را نيز به‌عنوان متغيرى براى سنجش ميزان تسهيل حج در نظر گرفت. اگر سياست تامين مالى داخلى حج موجب كاهش سهم تسهيلات بانكى حج شود، اين سياست اثرى منفى بر تسهيل حج برجاى گذاشته است.

ه) نماگرهاى عدالت توزيعى

براى بررسى آثار توزيعى سياست تأمين مالى داخلى در بهره‌مندى از امكان ثبت‌نام مى‌توان از معيارهاى چون سهم دهك‌هاى بالا در ثبت‌نام استفاده كرد. با توجه به اين‌كه استفاده از وجوه ثبت‌نام حج عوايدى در بر دارد، نسبت متوسط عوايد سپرده گذاران حج به متوسط عوايد ساير سپرده‌گذاران بانكى مى‌تواند نماگرى براى سنجش عدالت توزيعى در بهره‌مندى از عوايد سياست باشد.

٧. بررسى آثار سياست‌گذارى اقتصاد حج در جمهورى اسلامى ايران

اشاره

در اين بخش به بررسى آثار مثبت و منفى سياست‌گذارى تامين مالى داخلى حج و يا ثبت‌نام طولانى مدت حج (تمتع و عمره) در جمهورى اسلامى ايران مى‌پردازيم. با توجه به مشكلات موجود در دسترسى به اطلاعات، تحليل خود را به طور عمده بر اطلاعات موجود از ثبت‌نام عمره در سال 139٠ متمركز مى‌كنيم.

در ثبت‌نام عمره در سال 139٠، براى تمامى 6 ميليون و 6٠٠ هزار متقاضى كه در دور جديد عمره ثبت‌نام كرده بودند اولويت‌هاى تا تعيين شد. براساس اطلاع رسانى سازمان حج و زيارت، اولويت پيش از، به ثبت‌نام شده‌هاى سال 13 اختصاص دارد. با توجه به اين‌كه هر اولويت شامل هزار نفر مى‌شود، زمان بندى اعزام مسافران به زمان آغاز اعزام‌ها و همچنين سهميه ايران بستگى دارد. با توجه به اطلاع رسانى‌هاى سازمان حج و زيارت چند حالت زير متصور است.

حالت اول : براساس برخى ارزيابى‌ها از آن‌جا كه اولويت‌هاى قديمى اعزام حج تا سال 1392به طول مى‌انجامد، اعزام اولويت‌هاى جديد (اولويت‌هاى 3٠٠ تا 6٠٠) از سال 1393 آغاز مى‌شود. سازمان حج

و زيارت اعلام كرده است هر سال تا هزار نفر را به عمره اعزام مى‌كند. اين به مفهوم اعزام سالانه اولويت از سال 1393 تا سال 14٠٠ مى‌باشد.

حالت دوم : براساس برخى اطلاع رسانى‌ها شروع اعزام اولويت‌هاى جديد از سال 1392 است. اگر بپذيريم كه ظرفيت اعزام در حدود سالانه 88٠ هزار نفر است، اعزام ثبت نامى‌هاى جديد تا سال 1399 به طول مى‌انجامد.

حالت سوم : براساس اطلاع رسانى اخير سازمان حج، ظرفيت‌هاى اعزام به عمره ايران افزايش يافته است ⁽¹⁾و سازمان بنا دارد ثبت نامى‌هاى جديد را طى دوره‌اى پنج ساله از سال 1392 - 1391 به سفر عمره اعزام نمايد ⁽²⁾. با توجه به اطلاع رسانى اخير، ظرفيت اعزام سالانه مى‌بايد در حدود يك ميليون و سيصد و بيست هزار نفر باشد. اگر فرض كنيم كه در سال 1391 نيمى از اولويت‌هاى جديد (66٠٠٠٠ نفر) اعزام شوند، اعزام ثبت نامى‌هاى جديد تا اواسط سال 1396 به طول مى‌انجامد.

جدول 2: اولويت‌هاى اعزام به عمره جمهورى اسلامى ايران 14٠٠ - 1391 (نفر)

<نمايش تصوير

<نمايش تصوير

منبع: اطلاعات منتشر شده توسط سازمان حج و زيارت و محاسبات نگارنده

در مجموع اعزام ثبت نامى‌هاى جديد عمره زمانى بين 5 تا 10 سال به طول مى‌انجامد. بر اين اساس در ادامه به محاسبه نماگرهاى پيشنهادى براى ارزيابى سياست‌گذارى مى‌پردازم:

١-٧. اثر بخشى اقتصادى

اشاره

در سياست‌گذارى اخير سازمان حج در ثبت‌نام متقاضيان عمره در سال 139٠ على‌رغم اظهاراتى براى اعلام اولويت براى دو ميليون و نيم متقاضى، تمامى شش ميليون و ششصد متقاضى در اولويت اعزام قرار گرفتند. بدون در نظر گرفتن ساير آثار اين سياست‌گذارى، استفاده از ظرفيت حج براى تجهيز منابع را مى‌توان با در نظر گرفتن نماگرهاى حجم سپرده‌هاى حج، ميانگين مانده ساليانه سپرده‌هاى حج، نسبت مانده سپرده‌هاى حج به مانده كل سپرده‌ها، متوسط هزينه‌هاى عملياتى ثبت‌نام، عوايد اقتصادى سپرده‌ها ارزيابى كرد. در ادامه به بررسى برخى از اين نماگرها مى‌پردازيم:

الف) حجم سپرده‌هاى تجهيز شده

براى محاسبه ميزان تجهيز منابع در ثبت‌نام عمره سال 139٠ توجه به اطلاعات زير ضرورى است:

با توجه به نكات فوق، و با توجه به اطلاعات جدول، بر اين اساس مبالغ سپرده ثبت‌نام كنندگان بالاى ده سال و زير ده سال به ترتيب معادل49٠٠784٠٠٠٠٠٠ و 266811٠٠٠٠٠٠ تومان و مجموع آن 5167595٠٠٠٠٠٠ تومان مى‌باشد. به بيان ساده‌تر سياست‌گذارى اخير موجب تجهيز منابعى به ميزان حدود پنج هزار و صد و شصد و هفتاد و شش هزار ميليارد تومان در نظام بانكى كشور در دوره‌اى يك ماهه (از تاريخ 24 شهريور ماه تا 24 مهرماه 139٠) شد. اين در حالى است كه در صورت اختصاص دو ميليون و نيم نفرى مبلغى در حدود دو هزار ميليارد دلار تجهيز مى‌شد.

جدول 3: مشخصات كلى ثبت‌نام عمره مفرده در سال 139٠

<نمايش تصوير

منبع: اطلاعات دريافتى از سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى ايران همراه با محاسبات نگارنده

ب) ميانگين مانده ساليانه سپرده‌هاى حج

اشاره

با توجه به محاسبات انجام گرفته در زمانبندى اعزام زائران، ميانگين مانده ساليانه سپرده‌هاى حج نزد نظام بانكى قابل محاسبه است. اگر اعزام حاجيان بين سال‌هاى 1393 تا 14٠٠ صورت بگيرد، بانك‌هاى عامل به طور متوسط ساليانه حدود سه هزار ميليارد تومان طى نه سال و نيم (از نيمه دوم 139٠ تا 1399) در اختيار دارد. در صورت اعزام زائران بين سال‌هاى 1392 تا 1399 بانك‌هاى عامل به طور متوسط، ماهيانه حدود دو هزار و هشتصد و پنجاه ميليارد تومانى طى هشت سال و نيم در اختيار خواهد داشت.

جدول 4: مانده سپرده‌هاى عمره ثبت نامى 139٠ نزد بانك‌هاى ملت و ملى طى سال‌هاى 14٠٠ - 139٠ (حالت‌هاى اول و دوم)

<نمايش تصوير

منبع: اطلاعات منتشر شده توسط سازمان حج و زيارت و محاسبات نگارنده

مزاياى تجهيز سپرده‌هاى حج

١. جذب نقدينگى

سياست جذب 5168 ميليارد تومان نقدينگى نتايج اقتصادى مناسبى در پى‌داشته است. به‌خصوص كه اين سياست در زمانى اجرا شد كه كشور درگير مشكلاتى همانند آشفتگى بازار سكه و ارز و آثار روانى ناشى از تحريم بود. از اين رو، اين سياست توانست در جذب نقدينگى موثر باشد و از آثار تورمى ناشى از هجوم وجوه به بازار سكه و ارز بكاهد.

٢. افزايش توان بانك‌ها در ارائه تسهيلات بانكى

جذب بيش از پنج هزار ميليارد تومان از نقدينگى سرگردان در جامعه، امكان تامين مالى طرح‌هاى سرمايه گذارى كشور توسط نظام بانكى را فراهم آورد. البته ارزيابى كارايى اين سياست نيازمند تحليل چگونگى تخصيص اين منابع براى تامين مالى پروژه‌هاى سرمايه‌گذارى است. اين ارزيابى نيازمند در اختيار داشتن اطلاعات از چگونگى تخصيص اين منابع در طول زمان است.

٢-٧. آثار جانبى منفى سياست‌گذارى اقتصادى حج

اشاره

آثار جانبى منفى سياست‌گذارى تامين مالى حج 139٠ را مى‌توان با تاثير اين سياست بر دوره انتظارى حج، سن انتظارى حج، تغييرات سهيمه حج و همچنين نسبت رضايت از سياست بررسى كرد.

الف) افزايش دوره انتظارى ثبت‌نام حج

در سال‌هاى اخير تفاوت محسوسى ميان دوره انتظار حج، بين حج تمتع و عمره مفرده ايجاد شده است. براساس اطلاعات منتشر شده از سوى سازمان حج و زيارت هم اكنون يك ميليون و پانصد و شصت هزار نفردر نوبت تشرف به حج تمتع قرار دارند. با توجه به اين‌كه سهميه اعزام جمهورى اسلامى سالانه در حدود نود هزار نفر است. اعزام اين تعداد زائران حدود 17 سال به طول مى‌انجامد. اين بدين معنا است كه اعزام زائر جديد براى حج تمتع تنها از سال 14٠8 هجرى شمسى به بعد امكان‌پذير است.

با توجه به گستردگى اعزام به عمره مفرده، طول دوره انتظارى اعزام به عمره، كوتاه‌تر از حج تمتع است. با توجه به محاسباتى كه قبلاً ارائه شد، دوره انتظارى حج براى عمره مفرده به 5 تا 10 سال افزايش يافته است. اين بدين معنا است كه متقاضيان عمره در بهترين حالت تا سال 1396 و در بدترين حالت تا سال 14٠٠ به انتظار بنشينند.

ب) افزايش سن انتظارى حج

با توجه به تاثيرگذارى سن حج بر امكان استفاده از بركات معنوى حج، افزايش سن انتظارى حج

مى‌تواند آثار عبادى و تربيتى آن را به مخاطره بيندازد. براساس اظهارت مسئولان سازمان حج و زيارت متوسط سن زائران ايرانى حج تمتع در حدود 5٠ سال است ⁽¹⁾. با توجه به اطلاعات ثبت‌نام عمره 9٠ كه در جدول 5 وارد شده، متوسط سن عمره‌گذاران در حدود 41 سال است. از اين ميزان 24 درصد از ثبت‌نام كنندگان را افراد زير سى سال، 4٠ درصد ثبت‌نام كنندگان را افراد بين 3٠ تا 5٠ سال وبيش از يك سوم ثبت‌نام كنندگان را افراد بالاى پنجاه سال تشكيل مى‌دهند. بالا بودن متوسط سن زائران ايرانى را مى‌توان متاثر از عوامل زير دانست.

الف) تقاضاى زياد براى حج و عمره و سهميه كم زائران ايرانى : على‌رغم تقاضاى زياد، سهيمه ايران در حج تمتع و عمره به ترتيب در حدود 8٠ هزار و 8٠٠ هزار نفر در سال مى‌باشد.

ب) وجود زائرانى كه به‌صورت مكرر عازم حج و عمره مى‌شوند : براساس آمار اعلامى سازمان حج و زيارت، حدود ده درصد ثبت‌نام‌ها به زائرانى اختصاص يافته كه به‌صورت مكرر به اين سفر معنوى اعزام مى‌شوند. با توجه به اين‌كه در ثبت‌نام عمره 9٠ تعداد 951227 نفر ثبت‌نام كنندگان تكرارى بودند اين نسبت به بيش از 14 درصد افزايش يافته است.

<نمايش تصوير

جدول 5: توزيع سنى ثبت‌نام كنندگان عمره مفرده در سال 139٠

منبع: اطلاعات سازمان حج و زيارت جمورى اسلامى همراه با محاسبات نگارنده مقاله

به نظر مى‌رسد كه علاوه بر عوامل فوق، ثبت‌نام طولانى مدت حج و عمره نيز موجب افزايش

متوسط سن زائران ايرانى شده است. اگر در ثبت‌نام اخير عمره متوسط انتظار را 5 سال در نظر بگيريم، سن انتظارى عمره‌گذاران 46 سال خواهد بود. اين در حالى است كه اگر به‌صورت تصادفى تنها زائرانى براى دو سال انتخاب مى‌شدند و تركيب سنى ثبت‌نام‌كنندگان نيز ثابت مى‌ماند، سن انتظارى عمره‌گذاران 42 سال مى‌بود.

اگر ميانگين گروه سنى اكثريت افراد (گروه سنى3٠ تا 5٠ سال) در ثبت‌نام عمره 9٠ را 45 سال در نظر بگيريم، انتظار داريم4٠ درصد ثبت‌نام‌كنندگان بين سن 47 سالگى تا 54 سالگى به عمره اعزام شوند و متوسط سنى آن‌ها 5.5٠ سال خواهد بود. از طرفى ديگر، اگر درصدى از گروه سنى 4٠ تا 5٠ سال بنا به هر دليلى موفق به ثبت‌نام نشده باشند، علاوه بر انتظار 5 تا 9 ساله براى ثبت‌نام مجدد، مى‌بايد دوره‌اى را نيز براى اعزام در نوبت بمانند. اگر فرض كنيم كه در دوره بعدى ثبت‌نام به همين روال براى 5 تا 9 سال بعد ثبت‌نام به عمل بيايد، افراد با متوسط سنى 45 سال كه در مرحله بعد ثبت‌نام مى‌كنند، هنگام ثبت‌نام متوسط سنى بين 5٠ سال تا 54 سال خواهند داشت. در اين صورت اين افراد در فرض اول بين 57 سالگى تا 67 سالگى و در فرض دوم بين 54 سالگى تا 59 سالگى به عمره اعزام مى‌شوند. در اين صورت متوسط سنى آن‌ها بين حدود 56 تا 62 سال خواهد بود. اين بدين معنا است كه سن انتظارى عمره براى اين گروه سنى به طور متوسط 11 سال افزايش مى‌يابد.

لازم به ذكر است كه سازمان حج تمهيداتى براى اعزام سريع‌تر افراد سالمند و همچنين اعزام افراد جوان به حج اتخاذ كرده است. براساس اين سياست، ثبت‌نام كنندگان حج تمتع با سن 85 سال به بالا در اولويت قرار گرفته‌اند. همچنين سياست اعزام دانشجويان و دانش آموزان به حج نيز توانسته است تا حدودى از سن انتظارى حج بكاهد. با اين وجود، نمى‌توان اثر منفى ثبت‌نام‌هاى طولانى مدت بر سن انتظارى حج را ناديده گرفت.

٣-٧. تغييرات سهميه حج

اين‌كه سياست ثبت‌نام بلندمدت حج توانسته باشد توان چانه زنى ايران را براى افزايش سهميه افزايش دهد، نيازمند تامل است. اين سياست در حج تمتع نتوانسته اثرى داشته باشد و سهميه ايران در حدود 10٠ هزار نفر باقى مانده است. در مورد عمره مفرده، مسئولان، رايزنى‌هايى را براى افزايش سهميه سالانه ايران به بيش از يك ميليون سهميه آغاز كرده‌اند. براى ارزيابى ميزان اثر گذارى اين چانه زنى مى‌بايست به انتظار نشست. از جهت نظرى مى‌توان اين ادعا را مطرح كرد كه داشتن فهرست‌هاى اعزام طولانى مدت مى‌تواند توان چانه‌زنى ايران در تعاملات سياسى را كاهش دهد، زيرا به واسطه وجود فهرست طولانى مدت، كشور ميهمان قدرت مانور كمى براى اثر گذارى بر سياست‌هاى كشور ميهمان دارد.

همان‌گونه كه در شكل‌هاى 1 و 2 مشاهده مى‌شود، ميزان اعزام به حج تمتع و عمره مفرد، متاثر از ميزان ثبت‌نام نبوده است. به بيان ديگر ثبت‌نام طولانى مدت، باعث افزايش سهميه ايران نشده است.

<نمايش تصوير

منبع: استخراج شده از اطلاعات سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى ايران

۴-٧. رضايت عمومى از سياست

محاسبه نسبت رضايت عمومى از سياست، نيازمند نظرسنجى علمى است. عليرغم در دست نبودن اطلاعات در مورد ميزان رضايت از اين سياست‌گذارى، مى‌توان ادعا كرد كه افراد داراى اولويت‌هاى ابتدايى از اين سياست راضى و دارندگان اولويت‌هاى پايانى ناراضى هستند. همچنين رصد كردن واكنش‌هاى رسانه‌هاى گروهى نيز مى‌تواند تخمينى از ميزان رضايت عمومى از سياست به دست بدهد. براساس بررسى‌هاى انجام گرفته، بيشتر تحليل‌هاى رسانه‌ها مرتبط با آثار منفى اين سياست متمركز است. ⁽¹⁾البته ارزيابى دقيق در اين زمينه نيازمند استفاده روش‌هاى علمى نظرسنجى است.

۵-٧. نماگر تسهيل حج

با توجه به افزايش مدت انتظارى حج و سن انتظارى حج در اثر اجراى سياست ثبت‌نام بلند مدت حج، مى‌توان اين فرضيه را تاييد كرد كه اين سياست محدوديت‌هايى براى متقاضيان جديد ايجاد كرده است. البته اين سياست‌گذارى توانسته تسهيلاتى را براى كسانى كه موفق به ثبت‌نام شده‌اند ارائه دهد. ارائه تسهيلات بانكى به ثبت‌نام كنندگان نيز توانسته موجب تسهيل شود كه با توجه به در دسترس نبودن اطلاعات نمى‌توان ارزيابى در مورد ميزان آن نمود. ⁽¹⁾

۶- ٧. نماگرهاى عدالت توزيعى

اشاره

تبيين مفهوم عدالت توزيعى در سياست‌گذارى حج با پيچيدگى‌هايى مواجه است. اين پيچيدگى به طور عمده متاثر از شرط استطاعت مالى در حج تمتع است. اگر معتقد باشيم كه حج به كسانى اختصاص دارد كه از تمكن مالى كافى برخوردار باشند، در همان ابتدا به گونه‌اى نابرابرى در توزيع را پذيرفته‌ايم. با اين وجود عدالت توزيعى را مى‌توان با مفهومى مشخص در سياست‌گذارى حج تعريف كرد. با توجه به مشروط بودن وجوب حج تمتع به استطاعت و تمكن مالى، عدالت توزيعى در سياست‌گذارى حج را مى‌توان ناظر به ايجاد فرصت‌هاى برابرى مستطيعان، جهت اعزام به حج تمتع دانست. با توجه به اين‌كه در عمره مفرده سخنى از شرط استطاعت به ميان نيامده، دايره عدالت توزيعى در اين زمينه گسترده‌تر از حج تمتع است. ما در ادامه آثار سياست‌گذارى‌هاى اقتصادى حج بر عدالت توزيعى را در زمينه فرصت‌هاى ثبت‌نام و همچنين چگونگى توزيع منافع سپرده‌هاى حج، بررسى مى‌كنيم.

الف) عدالت توزيعى در ثبت نام

هرچند در جمهورى اسلامى ايران محدوديتى براى ثبت‌نام براى حج و عمره وجود ندارد، لزوم ثبت‌نام در زمانى محدود و لزوم سپرده‌گذارى مى‌تواند موجب بازماندن افراد ضعيف از ثبت‌نام شود. سوال اينجاست كه آيا سياست ثبت‌نام طولانى مدت مى‌تواند موجب بهره‌مندى اقشار مرفه‌تر از سفر عمره شود يا خير؟

براى پاسخ به سؤال فوق بايد ارزيابى از سهم دهك‌هاى مختلف درآمدى در ثبت‌نام عمره داشته باشيم. جمع‌آورى اطلاعات در مورد دهك‌هاى درآمدى ثبت‌نام كنندگان بسيار مشكل است. اين اطلاعات را مى‌توان با نمونه‌گيرى تصادفى از ثبت‌نام كنندگان و يا با استفاده از برخى اطلاعات ارائه

شده در ثبت‌نام تخمين زد. به‌طور نمونه، تخمين دهك‌هاى درآمدى با توجه به شغل و حرفه ثبت‌نام كنندگان و يا ميزان استفاده از تسهيلات بانكى امكان پذير است. مشخص است تخمين دهك‌ها براساس حرفه با مشكلاتى چون در دست نبودن اطلاعات تفصيلى تركيب شغلى ثبت‌نام كنندگان و تورش اتكا به شغل در تخمين درآمد مواجه است.

در آمار اعلام شده از ثبت‌نام عمره در سال 139٠ تنها تركيب شغلى 56 درصد ثبت‌نام كنندگان مشخص شده است. براساس آمار اعلام شده ثبت‌نام كنندگان به ترتيب 32 درصد خانه‌دار، 6 درصد محصل، 9 درصد كارمند و 9 درصد نيز داراى مشاغل آزاد بودند. در اين آمار وضعيت شغلى 44 درصد باقيمانده مشخص نشده است. با استفاده از اين آمار نمى‌توان نتيجه‌گيرى خاصى در مورد دهك‌هاى درآمدى ثبت‌نام كنندگان نمود. اگر آمار استفاده‌كنندگان از تسهيلات عمره در دست مى‌بود مى‌شد از آن نتيجه گيرى‌هايى در مورد دهك‌هاى درآمدى بدست آورد.

توجه به سابقه افراد در تشرف به حج نيز مى‌تواند ما را در تحليل آثار توزيعى سياست ثبت‌نام طولانى مدت كمك كند. اگر اطلاعات تعداد تشرف ثبت‌نام كنندگان به عمره در دسترس باشد، نسبت تشرف يافتگان بار اول به كل زائران مى‌تواند برداشت‌هايى از عدالت توزيعى حج را به دنبال داشته باشد. در صورت محاسبه اين نسبت در طول زمان مى‌توان، سهم اعزام زائران جديد در طى زمان را مورد بررسى قرار داد.

ب) عدالت در توزيع منافع سپرده‌هاى حج

يكى از كارهاى مثبت سازمان حج استفاده از سپرده سرمايه گذارى براى نگهدارى وجوه حاصل از ثبت‌نام عمره است. اين سياست موجب مى‌شود كه ثبت‌نام كنندگان در طول دوره انتظار بتوانند از عوايد سرمايه‌گذارى وجوه‌شان بهره‌مند شوند. علاوه بر اين‌كه بنا به اظهارات مسئولين سازمان حج و زيارت چنانچه متقاضيان نخواهند در نوبت اعزام باقى بمانند مى‌توانند با مراجعه به بانك‌ها مبلغ ثبت‌نام همچنين سود سپرده خود را دريافت كنند.

با اين وجود نكته قابل تامل استفاده از حساب سرمايه‌گذارى كوتاه مدت براى نگه‌دارى وجوه حاصل از ثبت‌نام عمره است. با توجه به طولانى شدن دوره انتظار ثبت‌نام، اين سياست مشكلاتى را به همراه دارد. فرض كنيد كه فردى در ثبت‌نام عمره سال 139٠ در اولويت 6٠٠ قرار گرفت. اين امر به مفهوم آن است كه وجوه سپرده او بايد براى مدتى بين پنج تا 9 سال در سپرده كوتاه مدت ذخيره شود. اين امر به مفهوم آن است كه افراد داراى اولويت بالا نه تنها از طولانى بودن مدت انتظار زيان مى‌بينند، بلكه آن‌ها مى‌بايد براى مدت طولانى سپرده‌گذارى نيز به سهم سود كوتاه مدت اكتفا كنند. اين در حالى است كه بانك‌ها وجوه سپرده‌هاى پنج ساله را با نرخ‌هاى سودى بسيار بالاتر از نرخ سود

سپرده‌هاى كوتاه مدت قبول مى‌كنند.

بر اساس اعلام مديرعامل بانك ملى‌و رئيس شوراى هماهنگى مديران عامل بانكهاى دولتى به سپرده‌هاى حج، 6 درصد سود تعلق مى‌گيرد ⁽¹⁾. براساس استعلام صورت گرفته هم اينك نرخ سود 8 درصد براى سپرده‌هاى عمره 9٠ محاسبه مى‌شود. اين در حالى است كه هم اينك نرخ سود سپرده‌هاى بانكى، بين 7 تا 20 درصد بسته به مدت سپرده‌گذارى در نوسان است. بر اين اساس افراد با اولويت‌هاى بالا عليرغم سپرده‌گذارى بلندمدت از سود سپرده كوتاه مدت برخوردار مى‌شوند. با توجه به تفاوت اولويت‌ها در اعزام، مى‌توان مابه التفاوت نرخ سود سپرده‌هاى عمره 9٠ و ساير سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى را محاسبه كرد. فرض كنيم كه با توجه به سهميه اختصاصى سالانه به ثبت‌نام شدگان هر سال حدود هشتصد هزار نفر مى‌باشد، ما براى هر سال هشتصد و بيست و دو هزار نفر در نظر گرفتيم. اگر اعزام عمره‌گزاران از سال 1392 آغاز شود، ميزان سپرده باقى مانده نزد بانك‌هاى عامل از سال 1391 تا سال 1399 به شرح زير است. هرچند اين سپرده‌ها در نيمه اول 139٠ هم در اختيار بانك‌هاى عامل بوده است، اين مبلغ را محاسبه نكرديم تا مبالغى از ثبت‌نام كه توسط بانك‌ها تامين مالى شده است را خنثى كنيم.

جدول 6: اطلاعات اوليه ثبت‌نام عمره مفرده 9٠

<نمايش تصوير

منبع: اطلاعات سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى و محاسبات نگارنده

جدول7: عوايد زائران از سپرده‌هاى عمره مفرده 9٠

<نمايش تصوير

منبع: اطلاعات سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى و محاسبات نگارنده

با در نظر گرفتن نرخ سود سپرده قابل پرداخت، مابه التفاوت سود سپرده‌هاى عمره نود و سود سپرده قابل پرداخت به شرح زير است:

مابه التفاوت مزبور به شرح زير است:

جدول7: عوايد بانك از سپرده‌هاى عمره مفرده 9٠

<نمايش تصوير

منبع: اطلاعات سازمان حج و زيارت جمهورى اسلامى و محاسبات نگارنده

در مجموع كل مابه التفاوت سود قابل پرداخت و سود تعلق گرفته در جدول بعدى آمده است:

جدول8: چگونگى توزيع عوايد سپرده‌هاى عمره مفرد 9٠ (فرض عدم تفكيك سپرده)

منبع: يافته‌هاى تحقيق

اگر بنا به روال سپرده‌گذارى در بانك‌ها سپرده‌هاى بيش از 5 ساله به دو سپرده پنج ساله و كمتر از پنج ساله تقسيم شوند، نتيجه نهايى اندكى متفاوت مى‌شود. براى جلوگيرى از طولانى شدن مقاله تنها نتيجه نهايى در حالت اخير را در ادامه ذكر مى‌كنيم:

جدول9: چگونگى توزيع عوايد سپرده‌هاى عمره مفرد9٠ (فرض تفكيك سپرده)

منبع: يافته‌هاى تحقيق

<نمايش تصوير

با توجه به محاسبات صورت گرفته، بانك‌هاى عامل بيش از نيمى از سود حاصل از سپرده‌هاى عمره مفرد 9٠ را به سپرده گذاران پرداخت نمى‌كنند.

نكته حائز اهميت تعيين ميزان سود قطعى سپرده‌هاى حج است. براى محاسبه سود قطعى سپرده‌هاى بانكى بانك‌ها قاعدتا مى‌بايد در پايان سال پس از محاسبه سود محقق شده، مابه التفاوت نرخ سود قطعى و على الحساب پرداخت مى‌شود. اگر اين روال در مورد سپرده‌هاى حج نيز انجام شود، محاسبه سود قطعى وابسته به چگونگى سرمايه‌گذارى اين وجوه است. با توجه به اين‌كه اين سپرده‌ها در مدتى طولانى در اختيار بانك‌هاى عامل قرار دارد و آن‌ها اين وجوه را براى درآمدزايى استفاده مى‌كنند، اكتفا به پرداخت 8 درصد سود باعث صورى شدن محاسبه سود مى‌شود و شبهه ربا را تقويت مى‌كند.

اين پديده علاوه بر اين‌كه مى‌تواند موجب بى‌عدالتى در حق برخى ثبت‌نام‌كنندگان شود، مى‌تواند موجب بهره‌مند شدن دو بانك دخيل در ثبت‌نام عمره شود. اين رانت مخفى مى‌تواند موجب شود كه برخى از ناكارمدى‌هاى بانك‌ها با استفاده از منافع حاصل از بكارگيرى بلندمدت سپرده‌هاى عمره و پرداخت سود كوتاه مدت پوشش داده شود. گذشته از اين‌كه با توجه به اين فرصت پذيرش سپرده‌هاى عمره مفرده 9٠ تنها در اختيار دو بانك ملى و ملت قرار گرفت، بقيه بانك‌هاى دولتى و غير دولتى از اين مزيت برخوردار نشدند كه اين امر نه تنها زمينه رقابت جدى بانك‌ها را از بين مى‌برد بلكه مشكلاتى نيز در توزيع عادلانه بهره‌مندى بانك‌هاى مختلف ايجاد مى‌كند.

لازم به ذكر است كه ثبت‌نام طولانى مدت زمينه دلالى و بورس‌بازى در زمينه حج و عمره را نيز فراهم مى‌آورد. برخى از افراد با استفاده از اين فرصت درآمدهايى زيادى كسب مى‌كنند.

٨. رهيافت اخلاق كاربردى براى مواجهه با چالش‌هاى اخلاقى اقتصاد حج

يكى از ويژگى‌هاى اساسى رهيافت اخلاق كاربردى توجه به ريشه‌هاى شكل‌گيرى مشكلات اخلاقى است. براساس اين رويكرد، مى‌توان با از بين بردن زمينه‌هاى بروز چالش‌هاى اخلاقى به بهترين شكل، مشكل را حل نمود. در مقابل عدم توجه به ريشه و اساس مشكل و سعى در كاستن از آسيب‌هاى پيش آمده چندان كارساز نيست.

گرچه برخى از اشكالات مورد اشاره در مقاله در مورد سياست ثبت‌نام طولانى مدت را مى‌توان با اجراى سياست‌هاى تكميلى تا حدودى برطرف كرد، با اين وجود بسيارى از مشكلات مرتفع نخواهد شد. به طور نمونه، سازمان حج و زيارت مى‌تواند با مذاكره با بانك‌هاى عامل نسبت به تصحيح نرخ سود سپرده‌هاى عمره مفرده، اين نرخ را در سطح نرخ سود ساير سپرده‌ها تعيين كند. اين راهكار گرچه مى‌تواند برخى از آسيب‌هاى ناشى از توزيع ناعادلانه سود سپرده‌ها را از بين مى‌برد، ولى ساير مشكلات هنوز وجود دارند. از جمله اين‌كه سياست ثبت‌نام طولانى مدت موجب محروم شدن كسانى كه در زمان ثبت‌نام قادر به ثبت‌نام نبودند مى‌شود.

به نظر مى‌رسد كه احتراز از استفاده از ثبت‌نام حج و عمره به‌عنوان ابزار سياست پولى (ابزارى جهت مديريت نقدينگى) و كاهش دوره ثبت‌نام به حداكثر دوره دو ساله زمينه بسيارى از مشكلات مورد اشاره در مقاله از بين مى‌رود. اين رويه‌اى است كه در بسيارى از كشورهاى اسلامى اتخاذ شده است و دوره‌هاى ثبت نامى در حدود دو سال مى‌باشد. اتخاذ اين سياست مى‌تواند بسيارى از مشكلات مرتبط با عدالت توزيعى را برطرف كند.

٩. نتيجه گيرى و پيشنهادات

با توجه به مبانى اسلامى، ارزيابى اخلاقى سياست‌هاى اقتصادى حج را نمى‌توان تنها با در نظر گرفتن عوايد اقتصادى چون جذب نقدينگى و صرفه جويى در هزينه صورت داد. اين ارزيابى همچنين نيازمند در نظر گرفتن تاثيرات مثبت و منفى سياست بر مواردى چون كاركردهاى معنوى و فرهنگى حج و عمره و عدالت توزيعى است. از آن‌جا كه اختصاص وزن به اثار مثبت و منفى سياست اقتصادى حج با مشكلاتى مواجه است، مى‌توان با استفاده از رويكرد پيشگيرانه اخلاق كاربردى هزينه‌هاى اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى سياست را با برطرف كردن زمينه‌هاى ايجاد مشكل بر طرف كرد.

در اين مقاله به طور خاص به بررسى آسيب‌هاى سياست‌گذارى ثبت‌نام‌هاى طولانى مدت حج تمتع و عمره مفرده در سال‌هاى اخير به خصوص ثبت‌نام عمره در سال 139٠ پرداختيم. نتايج اين تحقيق نشان مى‌دهد اين سياست با چالش‌هاى جدى مواجه است. اين سياست گرچه مى‌تواند منافعى از جمله جذب نقدينگى و كاهش هزينه‌هاى عملياتى ثبت‌نام را در پى داشته باشد، از مشكلاتى چون افزايش دوره انتظار ثبت نام، افزايش متوسط سن زائران، ايجاد زمينه بورس بازى، توزيع ناعادلانه عوايد اقتصادى حاصل از سياست، ابهام در استطاعت، و كاهش اثر بخشى عبادى حج رنج مى‌برد. گرچه مى‌توان برخى از آسيب‌هاى موجود را با سياست‌هاى تكميلى جبران نمود، ولى بسيارى از مشكلات ريشه در استفاده از ثبت‌نام حج و عمره به‌عنوان ابزار پولى به منظور مديريت نقدينگى و يا ساير اهداف اقتصادى مى‌باشد. با توجه به آن‌چه در مقاله گفته شد و با توجه به رويكرد پيش گيرانه اخلاق

كاربردى موارد زير جهت مواجهه با اين مشكل پيشنهاد مى‌گردد:

منابع

العروسى الحويزى، عبد على بن جمعۀ 1415 ق، تفسير نور الثقلين، 5جلدى، چاپ: چهارم، قم: اسماعيليان.

زرهانى، سيد احمد 1384، مصاحبه رئيس سازمان حج و زيارت، وبگاه كتابخانه تخصصى حج، آدرس:

http: //hajj. ir/hadj webui/library /wfView BookP age. aspx?bookId)

رحمه الله)1429& pageNumber) رحمه الله)8٠22. شريف الرضى، محمد بن حسين1414 ق، نهج البلاغۀ (للصبحى صالح) ، تك جلدى، چاپ: اول، قم: انتشارات هجرت.

3٠. قرائتى، محسن، 1371، حج، ويرايش دوم، چ اول، تهران: نشر مشعر.

تأملى در نحوه تأمين مالى حج تمتع

اشاره

حسن سبحانى ⁽¹⁾

چكيده

از شرايط وجوب حج تمتع به‌عنوان يكى از فروع دين مبين اسلام، داشتن استطاعت است كه از جمله نشانه‌هاى آن استطاعت مالى است. در اين مقوله، هر فردى كه قصد حج دارد، خود بايد به تشخيص برسد. به نحوى كه اعلام آمادگى براى برگزارى اين عمل عبادى، مى‌تواند به منزله وجود استطاعت مالى تلقى گردد. از آن‌جا كه در هنگام ثبت‌نام متقاضيان شرايطى به‌وجود مى‌آيد كه در ازاء پرداخت بخشى از هزينه سفر، مازادى از طرف بانك، متناسب با مبلغ و زمان در اختيار داشتن پول، تحت عنوان سود حاصل از سرمايه‌گذارى، به متقاضى سفر براى حج تمتع، داده مى‌شود و براى اين مازاد متناسب با عقود بانكى و حتى متناسب با شرايط عقد وديعه، استدلالات قابل دفاع و اقناع كننده‌اى وجود ندارد، لذا به نظر مى‌رسد دستگاه‌هاى حكومتى متولى سامان‌دهى سفر متقاضيان به حج، بايد تمهيداتى را بينديشند كه ضمن استمرار خدمات مناسب به مسافران خانه خدا، از تحميل پرداخت‌هاى مشكوك المناشى اجتناب‌ناپذير و ناگزير، به آنان، ممانعت به عمل آيد.

١. مقدمه

علامه‌طباطبايى در تفسير آيه 24 سوره مباركه حج كه در آن خداوند متعال مى‌فرمايد: (به‌خاطر بياور) زمانى را كه محل خانه كعبه را براى ابراهيم (ع) آماده ساختيم (تا آن را بنا كند و به او گفتيم) چيزى را همتاى من قرار مده و خانه‌ام را براى طواف‌كنندگان و قيام كنندگان و ركوع‌كنندگانِ

سجده‌گزار (از آلودگى بت‌ها و از هرگونه آلودگى) پاك‌ساز؛ معتقد هستند كه بدون ترديد، اين قرارداد عبارت از وحى به ابراهيم (ع) بوده است كه تو اين مكان را مرجع براى عبادت من بكن و يا به عبارت ديگر خداوند مى‌گويد ما به ابراهيم (ع) وحى كرديم كه براى عبادتم قصد اين مكان كن و يا مرا در اين مكان عبادت كن و در خصوص آيه 27 كه در آن مى‌فرمايد ( وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ ) يعنى در ميانه مردم ندا كن كه قصد خانه كنند و يا عمل حج را انجام دهند، تا در پاسخ، ببينى آنان پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر (چابك و ورزيده) از هر راه دورى به سوى تو بيايند. تأمل در اين آيات الهى و مشاهده آن‌چه در طول تاريخ از ابراهيم (ع) تاكنون بر انسان‌ها گذشته است و آن‌ها فوج فوج، مشتاقانه به سوى حرم امن الهى شتافته‌اند و با تحمل رنج‌ها و مرارت‌هاى گوناگون از يك طرف، و بهره‌مندى از رضايت خاطر و احساس خوب ابراز و اظهار بندگى خداوند سبحان از طرف ديگر، براى لحظه‌اى، عبادت در خانه خدا را متروك نگذاشته‌اند، ايجاب مى‌كند كه به لحاظ تحولات حادثه در نوع فنون و تكنيك‌هاى مخلتف و تغيير فاحش چهره زندگى بشر نسبت به گذشته‌هاى نه چندان دور، همواره در نحوه سلوك و چگونگى رعايت موازين دينى، در رفتن به خانه خدا و عبادت او، اطمينان لازم به لحاظ صحت شرايط و چگونگى‌هاى پيرامون آن برقرار باشد. و هيچ ترديدى از اين جهت، منويات پاك شيفتگان طواف و قيام‌كنندگان و ركوع‌كنندگان و سجده‌گزاران را خدشه‌دار نسازد. بر اين اساس تأملاتى در الگوى مفهومى استطاعت كه لازمه حج مى‌باشد و شيوه‌هاى تأمين آن در مشاربى كه از آن به استطاعت مالى هم تعبير مى‌شود، ضرورى اين مرحله از حيات اجتماعى مسلمانان است كه در اقتصادهاى مبتنى بر سياليت بسيار كارگشاى پول، امور خود را و از جمله ترتيبات مالى حج خود را سر و سامان دهند. به اين نيت كه، اطمينان حاصل شود از اين مجارى لطمه‌اى به اصالت و حلاليت ماليت‌هاى مربوط به استطاعت وارد نمى‌گردد.

٢. تلقى از استطاعت

در راستاى انجام اعمال مربوط به فروع دين كه يكى از آن‌ها حج است و به لحاظ "روشى" مربوط به همه كسانى مى‌شود كه داراى شرايطى از جمله "استطاعت" باشند، تذكر اين نكته ضرورى است كه اين فعاليت هر چند داراى آثار اجتماعى بسيارى است ليكن در ابتداء از وجوه "فردى" برخوردار است و تشخيص اين معنى كه آيا استطاعتى وجود دارد يا خير؟ و يا ساير شرايط براى فرد فراهم گرديده است يا خير؟ برعهده خود او مى‌باشد. هر چند وى در اين ارتباط از معيارهاى مطروحه توسط مجتهدين والامقام در خصوص شرايط مستطيع شدن بهره‌مند مى‌شود، اما كسى جز خود وى در اين موضوع كه آيا او مستطيع هست يا خير، تصميم‌گيرى نمى‌كند.

اين‌كه استطاعت به چه معنى است با استناد به آيه 98 از سوره مباركه آل عمران كه مى‌فرمايد ( وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيهِ سَبِيلاً ) مى‌توان گفت كه چون استطاعت به معنى توانايى است لذا آن‌چه روايات و كتب فقهى به‌عنوان شرط استطاعت آمده است از قبيل "داشتن زاد و توشه" و "مركب" و "توانايى جسمى" و "بازبودن راه" و "توانايى بر اداره زندگى به هنگام بازگشت از حج"، به‌عنوان مصاديق استطاعت قابل احتساب است. اما در اينجا نكته اساسى آن است كه همه مذاهب به اتفاق، شرط واجب بودن حج را استطاعت مى‌دانند هر چند در معنى استطاعت اختلاف نظرهايى وجود دارد، بدين معنى كه همه مذاهب بر آن هستند كه هر كس توشه مسافرت داشته باشد، يعنى مخارج گذرنامه، حمل و نقل، خوراك، مسكن و چيزهاى ديگر مورد احتياج، با وجود اين تمام آن مخارج بايد به اضافه ديون و مخارج عائله و ضروريات معاش باشد مانند زمين براى كشاورزى و آلات و اسباب حرفه و فن و سرمايه براى كسب و تجارت و داشتن اطمينان از امنيت بر جان و مال و ناموس و در اين ميان فقط «مالكيه» بر آن هستند كه هر كس توانايى راه رفتن داشته باشد، حج بر او واجب است. آنان مخارج خانواده را نام نبرده‌اند و نيز واجب دانسته‌اند كه آن‌چه از وسايل مايحتاج زندگى، زمين، حيوان، اسباب كسب، حتى كتاب‌هاى عملى و لباس‌هاى زينتى داشته باشد را بايد بفروشد و به حج برود (فقه تطبيقى ص 174

به عبارت ديگر اهل سنت استطاعت را بسيار محدود مى‌كنند و تنها شرط وجوب حج را سلامتى مى‌دانند. «شافعى» استطاعت را به مال مى‌داند درحالى كه «ابوحنيفه» هم استطاعت مالى و هم استطاعت و سلامت بدنى را مدنظر دارد.

در مجموع در بررسى تاريخ تطور موضوع، در اين‌كه از شرايط استطاعت رجوع به كفايت هم هست يا خير؟ اختلاف نظر كرده‌اند و هم‌چنين در اين مقوله كه شرط وجوب حج، امرى عقلى يا امرى عرفى است اختلاف نظر دارند. علماى اهل سنت نيز در شرط بودن يا سبب بودن استطاعت و هم‌چنين در اين‌كه استطاعت شرط ادا يا شرط وجوب و يا شرط صحت است و بالاخره در اين‌كه استطاعت شرط شرعى است و يا شرط عقلى اختلاف نظر دارند و اين گونه به نظر مى‌رسد معناى استطاعت در آيه 98 سوره آل عمران عرفى است و روايات تفسيرى در مقام بيان مصاديق معناى عرفى آن است و بالاخره زاد و راحله هنگامى شرط استطاعت است كه به آن‌ها نياز باشد.

اگر هر يك از مصاديق مذكور در اين مكتوب را بپذيريم آن‌چه بديهى است مقام تشخيص‌دهنده استطاعت، همانا خود فرد است و اگر او طبق ملاك‌ها و معيارهايى كه براى خود يا از طريق تقليد و يا اجتهاد خود برگزيده است، خود را واجد شرايط و داراى استطاعت دانست بايد نسبت به برگزارى حج براى يك‌بار در عمر خويش، اقدام نموده و امر واجب الهى را به سامان برساند. هيچ‌كس و هيچ نهاد

ديگرى وجود ندارد كه در مقام تشخيص دهنده استطاعت فرد، قرار گيرد و براى او تصميم بگيرد كه آيا مستطيع مى‌باشد و يا نمى‌باشد.

٣. تداخل استطاعت فردى و تصميم حكومتى

نكته‌اى كه در خصوص فرد واجد استطاعت رخ مى‌نمايد آن است كه در مواقعى ناچار است براى اعمال حكم الهى در اين خصوص برخودش، از مجارى رسمى اقدام نموده و مثلاً در سازمان‌هاى دولتى معينى ثبت‌نام كرده و در قالب كاروان‌ها و نظامات حاكم بر اقدامات جمعى دولت و كاروان‌ها، سفر واجب حج خود را به انجام برساند و در اين ارتباط مسئله پذيرش مقررات و ضوابط وضع شده توسط قانون‌گذار و يا دولت و يا حتى مقامات سازمان دولتى متولى اين مهم، از شرايط لازم و اصلى براى آغاز مقدماتى محسوب مى‌شود كه سرانجام آن به تحقق حج، مختومه مى‌شود.

البته مسئله تا اينجا از مشكل خاصى برخوردار نيست، چرا كه افراد مستطيع - كه به تشخيص خودشان واجد اين شرط شده‌اند - براى آغاز مقدمات سفر اقدام مى‌كنند و از نظر سازمان دولتى ارائه‌كننده خدمات، فرض بر آن است كه همه متقاضيان، واجد شرايط استطاعت هستند و به همين سبب آنان مى‌توانند متناسب با زمانى كه متقاضى را براى سفر حج اعزام مى‌كنند، هزينه‌هاى مربوطه را از آنان دريافت كنند. به عبارت ديگر هيچ تكليف و شرط و حقى براى سازمان دولتى متولى اعزام، وجود ندارد كه بپرسد فرد، منابع لازم براى سفر را از كجا مى‌آورد بلكه او صرفاً با اعلام هزينه‌هاى سفر، آن را از متقاضى حج مطالبه مى‌نمايد. بديهى است متقاضى سفر نيز، هيچ انتظارى ندارد و نمى‌تواند داشته باشد كه طرف دولتى قرارداد او، در تأمين تمام يا بخشى از هزينه سفر او مشاركت كند و يا تسهيلاتى را براى او تدارك ببيند.

اما مسئله از آن‌جا ناشى مى‌شود كه دستگاه دولتى متولى انجام امور متقاضيان، نشانه اعلام آمادگى و ثبت‌نام آنان را مثلاً در حج تمتع، واريز مبلغى در يكى از بانك‌هاى معرفى شده مى‌داند و بر آن است كه گام اول در نوبت گرفتن براى اعزام به حج، كه در واقع اعلام استطاعت تشخيص داده شده توسط خود متقاضى هم مى‌باشد، واريز مبلغ مثلاً ده ميليون ريال و نگهدارى رسيد مربوطه است تا نوبت تشرف برسد و سازمان دولتى از دارندگان رسيدهاى بانكى براى انجام بقيه اعمال و مقدمات سفر دعوت به عمل آورد. اكنون اين سئوال مطرح مى‌شود كه بانك دريافت كننده، مبلغ اوليه‌اى را كه از متقاضى حج دريافت كرده است تحت چه شرايطى براى مدتى كم يا زياد نگهدارى مى‌كند و به عبارت ديگر، با اين مبلغ چه مى‌كند؟ قبل از آن‌كه اين موضوع مورد بررسى قرار گيرد، تأكيد بر آن است كه در كشور ما، متأثر از شيوه تصميم‌گيرى سازمان دولتى طرف متقاضيان مستطيع حج، فرد خود به تشخيص رسيده از حيث استطاعت - با هر مفهومى كه از آن اراده شود - بايد مجارى تعيين شده‌اى را

طى كند كه يكى از مجارى اجتناب‌ناپذير، واريز مبلغى پيش پرداخت به يكى از بانك‌هاى كشور است. يعنى از نظر سازمان حج و زيارت، مشمولين تشرف در مثلا سال 1389 بايد دارنده قبض وديعه‌گذارى على الحساب حج تمتع يك ميليون تومانى باشند كه طى دوره‌اى مثلاً تا تاريخ معينى، در يكى از شعب بانك ملى وديعه‌گذارى نموده باشند. اين مشمولين بايد براى ثبت‌نام در كاروان‌هاى حج، اصل قبض وديعه‌گذارى خود را به مدير كاروان تحويل دهند و با دريافت فرم واريزى، مابقى هزينه سفر را ظرف مدت مثلاً يك هفته با مراجعه به يكى از شعب بانك ملى، پرداخت نمايند.

آن‌چه يادآورى شد حكايت از آن دارد كه: 1 - بانك ملى مبالغ اوليه دريافتى از متقاضيان را تحت عنوان وديعه‌گذارى دريافت و قبض صادر مى‌كند و 2 - سازمان حج و زيارت در اعلاميه‌هاى صادره خود براى تعيين مصاديق مشمولين تشرف، از عبارت "احتساب سود متعلقه" بابت وديعه‌گذارى استفاده مى‌كند. يعنى سازمان رسماً اعلام مى‌كند كه بانك ملى نسبت به زمانى كه قبض وديعه صادر كرده است، سودى را متوجه متقاضى حج تمتع مى‌نمايد. اين رويدادها در مورد متقاضى‌اى كه در سال 1389 به حج مشرف گرديده و از جمله كسانى است كه داراى قبض وديعه‌گذارى على‌الحساب حج تمتع يك ميليون تومانى بوده كه در تاريخ 3/11/1383 به بانك ملى سپرده است به شرح ذيل است:

<نمايش تصوير

كلام مستنبط از اين گونه سازوكار در پذيرش متقاضى سفر حج تمتع مى‌تواند اين باشد كه ترتيبات مورد توافق بين سازمان حج و زيارت و بانك ملى، شرايطى را به وجود آورده است كه مثلاً در سال 1389 مبلغ 8794978 ريال از هزينه 37776٠٠٠ ريالى حج تمتع را بانك ملى تحت عنوان عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى تأمين كرده است. و اين مبلغ 3/23 درصد از آن‌چه را كه عرفاً هزينه حج و يا همان استطاعت را تشكيل مى‌دهد، مى‌پوشاند.

۴. بررسى رابطه بين بانك و متقاضى سفر حج تمتع

ماده 3 قانون عمليات بانكى بدون ربا، مصوب 8/6/1362 كه در تاريخ 10/6/1362 به تاييد شوراى نگهبان رسيد و از آغاز سال 1363 در بانك‌هاى كشور اجرايى گرديده است بر آن است كه بانك‌ها مى‌توانند تحت هر يك از عناوين الف) سپرده‌هاى قرض‌الحسنه و ب) سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى مدت‌دار، مبادرت به قبول سپرده كنند؛ سپرده‌هاى قرض‌الحسنه اعم از جارى و پس‌انداز است. مطابق

تبصره اين ماده، سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى مدت‌دار كه بانك در به‌كار گرفتن آن‌ها وكيل مى‌باشد در امور مشاركت، مضاربه، اجاره به شرط تمليك، معاملات اقساطى، مزارعه، مساقات، سرمايه‌گذارى مستقيم، معاملات سلف و جعاله مورد استفاده قرار مى‌گيرد. البته طبق ماده 98 قانون برنامه پنج‌ساله پنجم توسعه كشور، مصوب 1389 مجلس شوراى اسلامى، عقود استصناع، مرابحه و خريد دين هم به اين مجموعه اضافه شده است. ماده 5 بر آن است كه منافع حاصل از عمليات مذكور در تبصره ماده 3 براساس قرارداد منعقده، متناسب با مدت و مبالغ سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى و رعايت سهم منابع بانك به نسبت مدت و مبلغ، در كل وجوه به‌كار گرفته شده در اين عمليات، تقسيم خواهد شد.

تدقيق در موارد قانونى، بيانگر آن است كه تنها سپرده‌اى كه مى‌تواند مورد استفاده در سرمايه‌گذارى قرار گيرد، سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى بلندمدت است كه بايد براساس قراردادى كه بين سپرده‌گذار و بانك منعقد مى‌شود به‌كار گرفته شود. البته سپرده‌هاى قرض‌الحسنه اعم از جارى و پس‌انداز، طبق ماده 4 آيين‌نامه فصل دوم قانون عمليات بانكى بدون ربا (بهره) ، مصوب 27/9/1362 هيأت وزيران جزء منابع بانك محسوب مى‌شوند و براساس ماده 10 همين آيين‌نامه، از منافع حاصل از عمليات سرمايه‌گذارى در عقود مختلف، داراى سهم مى‌باشند. بنابراين مى‌توانيم استنباط كنيم كه بانك‌ها مى‌توانند از سپرده‌هاى قرض‌الحسنه به‌عنوان منابع خودشان و هم‌چنين از سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى به‌عنوان منابع سپرده‌گذار، طبق قرارداد منتفع شوند و يا انتفاع برسانند. البته برمبناى ماده 11 آيين نامه مصوب هيأت وزيران، اولويت به‌كارگيرى منابع، به منابع سپرده‌گذاران برمى‌گردد. براى به‌كارگيرى منابع بانك، بايد شرط بيشتر بودن مجموع تسهيلات اعطايى بانك‌ها از مجموع سپرده‌هاى سرمايه‌گذارى سپرده‌گذاران برقرار شود. يعنى سهم منابع بانك به اندازه مابه‌التفاوت حاصله خواهد بود. اكنون سئوالى كه مطرح مى‌باشد اين است: مبلغى كه متقاضيان سفر حج تمتع به بانك‌ها مى‌پردازند، تحت چه عناوين رايجى در نظام بانكى طبقه‌بندى مى‌شود؟ آن‌چه در بخش‌هاى قبلى اين مقاله آمد ناظر بر آن بود كه بانك‌ها اين وجوه را تحت عناوين وديعه دريافت مى‌كنند. مقوله‌اى كه در ادبيات حاكم بر قوانين بانكى كشور محلى از اعراب ندارد و بلاموضوع است. يعنى همان‌طور كه آمد بانك‌ها فقط مى‌توانند سپرده از مردم قبول كنند و منافع حاصل از به‌كارگيرى سپرده‌ها، مطابق آن‌چه ذكر شد نيز پس از به‌كارگيرى سپرده‌ها در عقود معين و مطابق قرارداد توزيع مى‌شود، بنابراين با قاطعيت مى‌توان گفت متقاضيان سفر حج در بانك‌ها سپرده‌گذارى اعم از قرض‌الحسنه و يا سرمايه‌گذارى مدت‌دار نمى‌كنند، بلكه به تعبير بانك، پول خود را وديعه‌گذارى مى‌كنند. بنابراين قاعدتاً پول آن‌ها نمى‌توانسته است در عقود معين بانكى، به مثابه سپرده‌هاى بلندمدت سرمايه‌گذارى شده و برخوردار از منافع، شده باشد. حال سؤال حادث شده اين مى‌شود كه بانك‌ها آن‌چه را كه

به‌عنوان عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى به متقاضيان پرداخت مى‌كنند از چه محلى پرداخت مى‌نمايند؟ اگر پاسخ اين باشد كه از محل سپرده‌گذارى وجوه دريافتى، سرمايه‌گذارى كرده‌اند و منفعت برده‌اند و اين مبالغ متناسب با مدت و مبلغ پول آنان در كل سرمايه‌گذارى توزيع شده است، پذيرش اين پاسخ منطقى نمى‌نمايد چون بانك‌ها خود برآن هستند كه متقاضيان سفر حج تمتع، وديعه‌گذارى كرده‌اند و بديهى است بين وديعه‌گذارى و سپرده‌گذارى تفاوت است و اگر گفته شود كه وديعه‌ها را سرمايه‌گذارى كرده‌ايم، بايد پرسيد مطابق كدام قرارداد فيمابين نظام بانكى و متقاضيان سفر حج تمتع اين اقدام صورت گرفته است؟ تا آن‌جا كه مشخص است چنين قراردادى (اگر مطابق قانون باشد كه نيست) بين بانك و متقاضى مستطيع، منعقد نشده است. بنابراين پرداخت عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى، موضوعيت پيدا نمى‌كند.

ممكن است استدلال شود كه بانك‌ها با وجوه وديعه‌گذارى شده براى سفر به حج تمتع به‌عنوان سپرده‌هاى قرض‌الحسنه - اعم از جارى، يا پس‌انداز - مواجهه داده شده‌اند و با تلقى وديعه به سپرده قرض‌الحسنه و جزء منابع خود محسوب كردن آن‌ها (طبق ماده 4 آيين‌نامه فصل دوم قانون عمليات بانكى بدون ربا) خود را داراى اين صلاحيت دانسته‌اند كه مطابق ماده 3 آيين‌نامه بدون تعهد و قرارداد با سپرده‌گذار، امتيازاتى را به وديعه‌گذار كه اينك سپرده‌گذار ناميده شده است بدهند و پرداخت وجوهى تحت عنوان عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى، از مصاديق اين امتياز محسوب مى‌شود.

بايد توجه كرد كه هر چند، حتى با مسامحه نمى‌توان اين گونه قلب مفاهيم و عبارات را پذيرفت و جاى سپرده‌گذار با وديعه‌گذار و جاى وديعه‌گذارى را با سپرده‌گذارى و جاى امتيازات بدون تعهد و قرارداد را با عوايد معطوف به تعهد و قرارداد، عوض كرد، ليكن حتى اگر از اين ضوابط عدول كرده و پرداختى‌هاى مازاد بانك به وديعه‌گذاران مستطيع را امتياز محسوب كنيم، باز هم پديده اتفاق افتاده در چارچوب قوانين موجود قرار نمى‌گيرد. زيرا در ماده 3 آيين نامه فصل دوم قانون عمليات بانكى بدون ربا آمده است كه امتيازات عبارتند از:

كه حداقل و حداكثر اين امتيازات هم به‌تصويب شوراى پول و اعتبار خواهد رسيد. همان‌طورى‌كه ملاحظه مى‌شود بندهاى 2 و 3 امتيازات مطروحه، اصولاً در بحث حج موضوعيت ندارد. در بند (1) نيز صحبت از اعطاى جايزه غيرثابت نقدى يا جنسى است اما اين بند هم نمى‌تواند منشأ پرداخت مازادى محسوب شود كه بانك‌ها به وديعه‌گذاران متقاضى سفر به حج تمتع مى‌پردازند زيرا بانك‌ها آن‌چه كه

برمبناى بحث فعلى از جنس جايزه است را تحت عنوان عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى مى‌پردازند، درحالى‌كه اگر بحث استفاده از سپرده‌هائى كه منشأ منابع بانكى مى‌شوند مطرح بود، بانك مى‌توانست مبلغ پرداختى مازاد به هر متقاضى را جايزه نقدى غيرثابت نامگذارى كند نه اين‌كه از آن با عبارت عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى ياد نمايد.

۵. عقد وديعه و استلزامات آن

عنايت به آن‌چه در ارتباط بين وديعه‌گذار و بانك در موضوع سفر براى حج تمتع گذشت، مى‌تواند ما را وارد در اين موضع كند كه با كدام الگوى بانكى مى‌توانيم پرداخت مازاد از طرف بانك به وديعه‌گذاران را توجيه كنيم؟ از آن‌جا كه شقوق مختلف مربوط به الگوهاى مختلف را بررسى كرده و به اين نتيجه رسيديم كه بانك‌ها مطابق قانون نمى‌توانند وديعه بپذيرند و به آن مازاد بپردازند، به همين جهت ضرورى به‌نظر مى‌رسد كه از نظر حقوقى در مفهوم وديعه نيز تأملى شود.

طبق ماده 6٠7 قانون مدنى، وديعه عقدى است كه به موجب آن يك نفر مال خود را به ديگرى مى‌سپارد براى آن‌كه آن را مجانى نگاه دارد. وديعه‌گير را «مستودع» يا امين و وديعه‌گذار را «مودّع» مى‌نامند. همان‌طور كه ذكر شد چون وديعه عقد است لذا به ايجاب و قبول نياز دارد. عقد وديعه بايد مجانى باشد والاّ عقد، عقد اجاره خواهد بود و در آن صورت، امين يا مستودع اجير محسوب مى‌شوند. از آن‌جا كه هر كدام از مودع و مستودع مى‌توانند هر زمان كه بخواهند اين عقد را فسخ كنند لذا عقد وديعه، عقدى جايز است (ماده 611 قانون مدنى ايران) .

بين امين و وديعه‌گذار تعهداتى برقرار مى‌باشد از جمله اين‌كه امين يا مستودع بايد:

مودّع نيز بايد:

ملاحظه مى‌شود كه بانك‌ها در نقش مستودع نه تنها بدون اجازه مودع حق استفاده از "وديعه" كه پول واريزى به بانك براى حج تمتع است را ندارند، بلكه مودع تكليف دارد مخارج حفظ و نگهدارى

مال را هم به بانك پرداخت نمايد. به همين سبب بر اين مبنا نيز نمى‌توان توجيهى براى پرداخت معكوس، يعنى پرداخت مازادى از سوى مستودع يا امين به مودّع سراغ گرفت مگر اين‌كه مستودع اجازه به‌كارگيرى پول را طى تشريفاتى از مودّع اخذ كرده باشد كه اين مقوله در بحث ما موضوعيت ندارد. مطلب گذشته هر چند موضوعيت ندارد ليكن ايجاد كننده اين سئوال است كه وقتى بانك به وديعه‌گذار پرداخت مازاد بر اصل وديعه را عملياتى مى‌كند آيا آن را از محل استفاده از وديعه كسب كرده است؟ در آن صورت بايد پرسيد بانك با چه اجازه‌اى چنين كارى را صورت داده است؟ چون مودّع كه اين اجازه را به بانك نداده است. از آن گذشته، نحوه استفاده از پول موضوع و ديعه‌گذارى، چه بوده است؟ سرمايه‌گذارى؟ قرض؟ يا. . . .

تنها بحثى كه در اين خصوص باقى مى‌ماند آن است كه بانك بگويد من چون به‌عنوان مستودع بايد عين وديعه و نه عوض و بدل آن را به مودّع برگردانم بنابراين با توجه به كاهش ارزش پول كه در اقتصاد ايران مزمن و نهادينه شده است، معادل كاهش ارزش پول وديعه‌گذار را مازاد بر اصل وديعه به او برگردانده‌ام تا شرط صحت عقد برقرار بماند. در اين ارتباط بايد توجه كرد كه حتى اگر چنين استدلالى، براى توجيه استفاده از وديعه مطرح شود، در آن صورت سئوالات ديگرى ظاهر مى‌شوند، از جمله اين‌كه آيا بانك‌ها چنين تعهدى را كه بر عهده خود گذاشته‌اند به رايگان انجام مى‌دهند؟ آيا بانك‌ها منفعت بيشترى از وديعه مودّع به‌دست آورده‌اند و فقط بخشى از آن را كه جبران كاهش ارزش پول مودّع را مى‌كند به او پرداخت كرده‌اند؟ و يا شقوق ديگر قابل طرح. بديهى است به فرض امكان تحقق اين مفروض، بايد آن‌چه به اصطلاح به نام عوايد حاصل از سرمايه‌گذارى از طرف بانك به وديعه‌گذار پرداخت مى‌شود دقيقاً معادل افزايش نرخ تورم باشد كه جبران كاهش ارزش پول را نمايد و در اين صورت هم سئوال اين است كه كدام شاخص قيمتى ملاك است؟ شاخص قيمت مصرف‌كننده شهرى؟ شاخص قيمت توليدكننده؟ شاخص قيمت صادرات؟

۶. جمع‌بندى و پيشنهاد

همان‌طورى كه ملاحظه شد، استطاعت براى سفر حج مقوله‌اى است كه به تشخيص افراد موضوعيت مى‌يابد و لذا فرض بر آن است كه هر كس اعلام استطاعت كرد واجد اين شرط براى سفر حج تمتع شده است و بايد از او پذيرفت. حكومت هم كه براى سروسامان دادن به سفر متقاضيان به خانه خدا تشكيلاتى دارد و اقداماتى مى‌كند، نبايد به‌گونه‌اى عمل نمايد كه نشان بدهد او در تأمين بخشى از هزينه سفر متقاضى مسئوليت و تكليفى دارد. اين مطالب به معناى آن است كه در تعامل بين سازمان حج و زيارت و نظام بانكى شرايط به‌گونه‌اى رقم بخورد كه منشأ مازادى كه بانك به حساب متقاضى واريز مى‌كند، كاملاً شفاف باشد. اما چون با عنايت به واقعيات اقتصاد ايران چنين امرى در شرايط

فعلى مقدور نمى‌باشد و فعاليت‌هاى خرد هم چون وديعه سپارى متقاضيان، تحت الشعاع سازوكار مقتدر و پيچيده و به نظر نگارنده، عارى از مكانيزم بانكدارى بدون ربا در بانك‌ها قرار گرفته و در آن مستحيل مى‌شود، بسيار مناسب است كه اصولاً سازمان، طرف پرداخت مبلغ و مازاد متعلق به آن قرار نداشته باشد و خود را از اين مقوله بدين ترتيب در حاشيه قرار دهد كه فرض بر آن است متقاضى حج، داراى استطاعت است و در زمانى كه لازم باشد هزينه‌هاى مربوطه را پرداخت مى‌كند. يعنى سازمان بدون شرط، واريز بخشى از هزينه سفر توسط متقاضى از وى ثبت‌نام به عمل آورد و مطابق سازوكارى كه دارد نوبت تشرف به سفر حج را به اطلاع متقاضى برساند. هر زمان هم كه عملياتى شدن اين مهم مقدور شد، هزينه‌هاى مربوطه توسط مستطيع به مراجعى كه سازمان تعيين مى‌كند پرداخت شود.

ممكن است در اين ارتباط اين اشكال وارد شود كه اگر مبلغى در آغاز از متقاضى دريافت نشود -ولو اين‌كه در بانك باشد - ممكن است عده زيادى ثبت‌نام كنند هر چند مستطيع نباشند. اين مطلب ممكن است درست باشد، اما نبايد مورد عنايت قرار گيرد، زيرا در مفهوم استطاعت اين شرط مسكوت است كه استطاعت در هنگام اراده براى سفر و يا در هنگام تحقق سفر بايد مورد ملاحظه باشد. اين مقوله براى شرايطى است كه تعداد متقاضى زياد باشد و بديهى است در چنين وضعيتى، حتى اگر كسانى به هنگام فراخوانى براى اعزام به سفر، فاقد استطاعت باشند جاى خود را به انبوه متقاضيان مستطيع در نوبت‌هاى بعدى مى‌دهند. اما اگر زمانى تعداد متقاضى كم شد و حتى پس از فراخوان، عده مراجعان كم‌تر از ظرفيت اعزام مستطيع شد. در آن صورت هم مشكلى وجود ندارد زيرا سازمان حج و زيارت يك بنگاه بازرگانى نيست كه در هر شرايطى، بايد عده معينى را كه در نظر گرفته است به حج اعزام كند بلكه سازمانى است كه مى‌خواهد خدماتى به متقاضيان مستطيع بالفعل بدهد. حال اگر زمانى و يا سالى در جامعه ظرفيت اعزام بيشتر از مستطيع بالفعل باشد بايد به واقعيت تمكين كرد و اين احساس به‌وجود نيايد كه چون كمتر از ظرفيت، اعلام آمادگى كرده‌اند پس نقصانى حاصل شده است.

ملاحظه مى‌شود كه پرداخت وديعه به هنگام ثبت‌نام، هيچ نقشى در كاركرد سازمان حج و زيارت به لحاظ نحوه اعمال تكاليفش ندارد و لذا بسيار مناسب خواهد بود كه سازمان، شرط پرداخت مبلغى به‌عنوان وديعه را از متقاضيانى كه بالقوه از آن‌ها ثبت‌نام مى‌كند حذف نموده و بدينوسيله به يكى از بزرگ‌ترين چالش‌هايى كه در ارتباط با ماهيت مازاد پرداختى به متقاضى مستطيع توسط بانك‌ها وجود دارد، خاتمه دهد.

اين مهم را جدى بگيريم و فراموش نكنيم كه فقط ذره‌اى انحراف در نحوه به‌كارگيرى پول متقاضى توسط بانك و تلقى آن مثلاً به قرض، مى‌تواند بر وجوه مازاد دريافتى توسط زائر عنوانى را الصاق كند كه از مصاديق آيه 279 سوره بقره باشد و چنين مباد كه براى بخشى از هزينه سفر متقاضى مستطيع، با

تمهيدات شكلى سازمان حج و زيارت و نظام بانكى، شرايطى رقم بخورد كه معنوى‌ترين و آرمانى‌ترين سفر عبادى انسان، به شبهه محاربه با خدا و پيغمبر خدا (ص) آلوده گردد و چه خسارت عظيمى.

منابع

نگاهى كلى به اقتصاد و بازار حج (با تأكيد بر رفتار اقتصادى ايرانيان و نگاهى به كشورهاى اسلامى در آن)

اشاره

سيد محمدحسن مصطفوى ⁽¹⁾

چكيده

مسلمانان جهان با حدود 5/1 ميليارد نفر جمعيت و نيز وسعت سرزمينى قابل توجه كه نزديك به يك‌چهارم مساحت زمين است و با وجود داشتن نيمى از نفت جهان، به‌گونه‌اى كه حتى شش كشور فقير اسلامى مانند افغانستان و پاكستان، حدود 5٠٠ ميليارد بشكه ذخاير نفتى دارند كه بالقوه ثروتى سرشار است، تنها 7/4 درصد از توليد ناخالص جهانى و كمتر از 8 درصد از صادرات جهانى را در سال 20٠5 به خود اختصاص داده‌اند و پس از اروپا، آسيا و آمريكاى شمالى مكان چهارم را داشته‌اند. اين درحالى است كه كشورهاى اسلامى مى‌توانند از اين ظرفيت عظيم معنوى، فرهنگى و مادى در سطوح خرد، كلان، توسعه‌اى، منطقه‌اى، بين‌المللى و جهانى شدن، به نحو مطلوبى بهره‌مند شوند كه حج يكى از مظاهر آن است. اما بررسى‌ها نشان مى‌دهد كه وضعيت بالفعل بازار حج و نقش كشورهاى اسلامى، از جمله ايران در آن نامطلوب است.

ايران به‌عنوان قدرت فرهنگى و اقتصادى منطقه، ظرفيت عظيمى براى به فعليت رساندن اهداف اقتصادى و نيز منافع ملى در مركزى‌ترين نماد بازار مسلمين (حج) دارد؛ به‌ويژه كه تا ده سال آينده با ادامه وضعيت فعلى از نظر استخراج، صادرات و درآمد ارزى نفت، درآمد كشور از محل صدور نفت و فرآورده‌هاى آن چندان مناسب نيست و مى‌بايد در هزينه ارزى تا حد ممكن صرفه‌جويى نمود. از سوى ديگر، بايد درآمدهاى ارزى غير نفتى را افزايش

داد وتنوع بخشيد كه حج، بالقوه يكى از محورى‌ترين گزينه‌ها براى افزايش درآمد است.

اين مقاله كه با روش توصيفى - تحليلى و جمع‌آورى اطلاعات كتابخانه اى، اسنادى و آمارى نگارش يافته، به مطالعه اقتصاد حج و نقش كشورمان و ساير كشورهاى اسلامى در آن، پرداخته و در بخش پايانى، پيشنهادهايى ارائه نموده است.

واژگان كليدى: هويت، كشورهاى اسلامى، گردشگرى فرهنگى و مذهبى، اقتصاد حج، بازار مسلمين، عرضه و تقاضا در بازار حج.

مقدمه

كشورهاى اسلامى درحالى‌كه قريب به يك چهارم مساحت زمين و نيز نزديك به يك چهارم جمعيت جهان را در اختيار دارند و از طرفى نزديك به نيمى از نفت جهان در كشورهاى اسلامى توليد مى‌شود؛ از لحاظ توليد ناخالص ملى و صادرات جهانى، سهم بسيار كمى دارند. البته همين سهم ناچيز هم شامل استخراج، فروش و صادرات مواد خام است. از سوى ديگر بازار اين كشورها و از جمله بازار مكه و مدينه در ايام برگزارى مناسك حج اكثرا در اختيار كشورهاى ديگر و شركت‌هاى بين‌المللى است.

اين مقاله كه با روش توصيفى - تحليلى و جمع‌آورى اطلاعات كتابخانه‌اى، اسنادى و آمارى نگارش يافته، به موضوع «اقتصاد و بازار حج با تأكيد بر رفتار اقتصادى ايرانيان و نگاهى به كشورهاى اسلامى در آن» پرداخته است. در فصول بعدى مقاله، مباحثى همچون كليات، اقتصاد حج در سطوح خرد، كلان، توسعه، منطقه اى، بين‌الملل و جهانى شدن، بازار حج، منابع و منافع عربستان، نقش ايرانيان در طرف عرضه و تقاضا و اثرات تقاضاى ايرانيان مطرح شده است. در بخش آخر نيز سخن پايانى، نتيجه گيرى و ارائه پيشنهادها قرار گرفته است.

كليات

اشاره

خدمات گردشگرى مى‌توانند به افزايش درآمد، اشتغال، عايدات ارزى و درآمدهاى مالياتى كمك كنند ( UNCTAD,1998(. منافع اقتصادى و اجتماعى برآمده از توسعه گردشگرى، از جمله خدمات تجارى و حمل و نقل با تقويت رقابت پذيرى بخش‌هاى توليد سنتى، مى‌تواند به كاهش فقر در كشورهاى در حال توسعه كمك كند. در بسيارى از كشورهاى در حال توسعه، گردشگرى به مثابه يك جزء اساسى توسعه اقتصادى قلمداد شده و گاهى از آن به‌عنوان نوشداروى اقتصادهاى شكننده ياد مى‌شود ( Piran ، 20٠2

١. گردشگرى مذهبى

گردشگرى مذهبى عبارت است از بازديد گردشگران از اماكن مقدس، نظير عبادتگاه‌ها، زيارتگاه‌ها، مقابر ائمه: ، امامزاده‌ها و نظاير آن. به بيان كامل تر، گردشگرى مذهبى شامل سفرهايى است كه پايه مذهبى دارند و طيف گسترده‌اى را تشكيل مى‌دهند؛ يعنى مسافرت‌هايى كه معتقدان به يك مذهب براساس موازين دينى با داشتن شرايطى به برخى مكان‌ها مى‌روند و اعمالى خاص و بعضاً مناسك دقيقى انجام مى‌دهند، مثل مسافرت مسلمانان براى انجام فريضه حج. برخى ديگر از مسافرت‌هاى زيارتى نيز كه كم و بيش در همه اديان و مذاهب وجود دارد، شامل بازديد از مكان‌هاى مقدسى است كه همواره جمعيت زيادى را به خود جلب مى‌كند. ⁽¹⁾از نمونه سفرهاى مذهبى مى‌توان به روز جهانى «جوان» اشاره كرد كه به ابتكار واتيكان براى قوى‌تر كردن باورهاى دينى در بين جوانان كاتوليك مطرح شده كه به‌صورت جهانى برگزار مى‌شود. اين سفر، يكى از بزرگ‌ترين آيين‌هاى مذهبى مخصوص جوانان دنياست. به‌عنوان نمونه وقتى اين مراسم در سال در آلمان برگزار شد، بيش از هزار زائر از كشور در اين مراسم مذهبى شركت كردند. ⁽²⁾در اسلام نيز، آيين حج به‌عنوان يكى از بزرگ‌ترين مراسم مذهبى جهان، سالانه انبوهى‌از زائران را در يك‌جا گرد هم مى‌آورد.

٢. نگاهى به گردشگرى زيارتى و مذهبى

گردشگرى زيارتى و مذهبى، از قديمى‌ترين گردشگرى‌ها در گذشته و از جمله پررونق‌ترين آنها در حال حاضر است. قدمت اين نوع گردشگرى به قدمت فرهنگ دينى است كه همواره با بشر بوده است. مرور تاريخى در زمينه سفرهاى زيارتى و گردش‌هاى مذهبى همچون سفرهايى كه براى انجام مراسم مقدس در ميان يونانيان باستان رواج داشته يا سفرهايى كه مصريان قديم براى ديدن فراعنه انجام مى‌دادند، هر يك به نوعى نشان دهنده رواج اين نوع گرشگرى در گذشته است. بنابراين گردشگرى مذهبى ريشه در باورها و اعتقادات دينى و مذهبى دارد و عامل مهمى در شكل گيرى بسيارى از مسافرت‌هاست. اين نوع گردشگرى را مى‌توان به دو گروه زير تقسيم نمود:

الف) گردشگرانى كه انگيزه آنها از مسافرت، فقط انجام امور مذهبى است.

ب) گردشگرانى كه اهداف مسافرت آنها چند منظوره، اما با اولويت زيارت است و ضمن انجام

زيارت و ديدار از مكانى خاص، اهداف ديگرى نيز داشته‌اند؛ مثلاً از مكان‌هاى ديگر گردشگرى نيز ديدن مى‌كنند. امروزه گردشگرى مذهبى به سبب ويژگى‌هاى خود، جايگاه مهمى در بين انواع گردشگرى يافته است و تقريبا در سراسر جهان به‌صورت چشمگيرى وجود دارد. براساس برخى از برآوردها 26 در صد كل گردشگرى‌هاى جهان در اين نوع گردشگرى جاى مى‌گيرند ( Santos ، 2004) .

٣. آينده جمعيتى مسلمانان

پس از مسيحيان، مسلمانان بيشترين جمعيت دنيا را تشكيل مى‌دهند. در تحقيقى از مؤسسه «پيو» ، برآورد شده كه تا بيست سال آينده، شمار مسلمانان دو برابر ميزان سال 199٠ خواهد بود ( Pew Report,2011(. براساس اين تحقيق، هر سال 5/1 درصد بر شمار پيروان اسلام در جهان افزوده خواهد شد؛ درحالى‌كه شمار غيرمسلمانان با رشد 7/0 درصدى روبه‌رو خواهد شد ( Ibid(. براساس گزارش مركز تحقيقات پيو، انتظار مى‌رود جمعيت مسلمانان به حدود 2/2 ميليارد در سال 203٠ برسد، بنابراين تقاضا و بازار بالقوه و بسيار وسيع‌ترى براى شركت در مراسم حج در پيش روى خواهد بود.

۴. ارتباط فرهنگ و مصرف

انسان‌شناسان درباره ارتباط فرهنگ و مصرف اعتقاد دارند كه مصرف‌كنندگان با تكيه بر فرهنگ خود كه توجيهات لازم را براى نظارت‌ها و مرزبندى‌هاى اجتماعى فراهم مى‌آورد، مى‌توانند براى خلق هويت‌هاى فردى و جمعى، از كالاها و خدمات استفاده كنند.

بيشتر تحليل‌هاى مردم در مورد مصرف، بر سياست‌هاى فرهنگى مربوط به هويت، تمايلات و جنبه‌هاى ذهنى و هنجارى مصرف در زندگى روزمره تأثير دارد. ⁽¹⁾و از اين جهت، تقاضا براى اعزام به حج و نيز عرضه كالا در بازار حج، تنها جنبه اقتصادى ندارد، بلكه هر گروهى مى‌كوشد تا هنجارهاى خود را در جايى كه هويت اسلامى بيشترين نقش را دارد، انتقال دهد.

امروزه، بررسى مسائل جهان جديد، نيازمند مطالعه نقش فرهنگ و چگونگى تحول و تطور آن است. در واقع، توسعه نظام بين‌المللى دولت‌ها تا آنجا مى‌تواند پيش رود كه نظام فرهنگى اجازه مى‌دهد. ⁽²⁾جهان اسلام و سمبل آن، يعنى حج، مرزهاى فرهنگى خود را دارد، پس اقتصاد آن هم بايد بر مبناى همان مرزها تعريف و تبيين گردد.

۵. توليد و تجارت جهانى و كشورهاى اسلامى

تمام كشورهاى اسلامى در زمره كشورهاى در حال توسعه يا كمتر توسعه يافته‌اند و در نتيجه از تجارت جهانى، سهم زيادى ندارند. از چند كشور محدود اسلامى از قبيل تركيه، امارات، مالزى و اندونزى كه صرف نظر كنيم، ديگر كشورهاى اسلامى، سهم چندانى در تجارت جهانى ندارند. كشورهاى اسلامى فقط 7/4 درصد از توليد ناخالص جهانى و كمتر از 8 درصد از صادرات جهانى را درسال 20٠5 به خود اختصاص داده‌اند و پس از اروپا، آسيا و آمريكاى شمالى، مكان چهارم را داشته‌اند. ⁽¹⁾همچنين ميانگين رشد واردات كشورهاى اسلامى بين سال‌هاى 1997 تا 2005 بيش از ميانگين رشد صادرات بوده كه بيانگر افزايش وابستگى به خارج است. از طرفى كشورهاى اسلامى در ايجاد تنوع در بازارهاى خود موفقيتى به دست نياورده‌اند ( Aminn ، 20٠6

۶. نمونه توليدات فرهنگى يك كشور اسلامى

در تجارت جهانى پوشاك، يك الگوى طراحى شده مانند يك پيراهن را در پاريس تا چهار دلار به بنگلادش سفارش مى‌دهند، درحالى‌كه همان لباس در بازارهاى اروپايى بين پنج تا ده برابر قيمت به فروش مى‌رسد. در بنگلادش قيمت كارخانه‌اى يك دوجين پيراهن تا چهل دلار است، اما همين كالا در امريكا حدود 266 دلار قيمت دارد. دستمزد نيروى كار زنان و كودكان در كارگاه‌هاى توليد لباس بنگلادش در حدود بيست دلار در ماه است كه در مقايسه با همان كار در آمريكا حدود پنجاه برابر كمتر است؛ به‌طورى كه كمتر از 2 درصد ارزش كالا به‌عنوان دستمزد و يك درصد به‌عنوان سود توليد كننده به آنان تعلق مى‌گيرد. اين درحالى است كه فروشندگان مغازه‌هاى خرده فروشى در كشورهاى غربى، دستمزدشان چهل برابر بيشتر از يك كارگر بنگلادشى است. جالب‌تر اينكه برخى از همين كالاها دوباره به كشورهاى اسلامى از جمله عربستان ارسال (صادرات مجدد) مى‌شود.

به اين ترتيب، قيمت يك دوجين پيراهن در يك كارخانه در بنگلادش حدودا كمتر از چهل دلار توسط كمپانى خارجى خريدارى مى‌گردد و در ايالات متحده، در حدود سى‌صد دلار به فروش مى‌رسد و با احتساب 10 درصد ماليات - كه نزديك به كل مبلغى است كه به توليد كننده تعلق گرفته- نصيب دولت آمريكا مى‌شود و حدود 27٠ دلار به واسطه مى‌رسد. به عبارت ديگر، بيش از 23٠ دلار ارزش افزوده، سهم آن شركت بين‌المللى است كه نقش واسطه‌اى داشته است. (ر. ك: چاو سودويسكى، 1386) حتى برخى از همين كالاها با برند غربى و به قيمت‌هاى گزاف، سر از كشورهاى اسلامى و فروشگاه‌هاى لوكس و گران قيمت مكه و مدينه درمى آورد.

٧. اسلام‌گرايى

رواج و احياى مؤلفه‌هاى فرهنگى در بسيارى از كشورهاى آسيايى - اسلامى را بايد نشانه‌اى از پويايى جمعيتى و اقتصادى آنان دانست. ⁽¹⁾از طرفى خلأ چشمگيرى كه با سقوط ايدئولوژى در جوامع كمونيستى سابق به وجود آمده، منجر به احياى باورهاى مذهبى در اين مناطق گرديده؛ به‌گونه‌اى كه در تمامى اين جوامع از آلبانى گرفته تا ويتنام قابل ملاحظه است. در سال‌هاى اخير نيز شاهد ارتباط شبكه‌اى مسلمانان اعم از ايرانيان هستيم تا جايى كه برژينسكى مى‌گويد: «در جهان امروز به لحاظ راهبردى، به هيچ وجه نمى‌توان مسلمانان را ناديده گرفت» . (برژينسكى، 1383) مسلمانان كم‌كم با يكديگر مرتبط مى‌شوند و در نتيجه زيربناى يك فرهنگ معنوى و گسترده جهانى را كه به‌طور بالقوه در اختيار دارند، رفته‌رفته به فعليت مى‌رسانند.

مسلمانان در اروپا و در امريكا، هزاران پايگاه اينترنتى را راه‌اندازى كرده‌اند كه برخى از آنها با استقبال بسيار زيادى مواجه شده است. همچنين خبرگزارى‌ها، راديوها و شبكه‌هاى بسيارى در سطح جهان، فعاليت اسلامى دارند؛ از جمله راديو اهل البيت به زبان انگليسى در فنلاند ⁽²⁾حتى مسلمانان روستايى با شبكه‌هاى گسترده خود چون «الجنابى» ⁽³⁾و دارالكليب ( Darkulaib( بر جريان جهانى شدن مؤثرند.

از سوى ديگر، توسعه اقتصادى تحت تأثير متغيرهاى فرهنگى است و شواهد فراوان، اين انديشه «وبر» را كه گفته «فرهنگ صرفاً يك پيامد اقتصادى نيست، بلكه مى‌تواند ماهيت اقتصاد را شكل دهد» تأييد مى‌كند. ⁽⁴⁾واقعيت اين است كه كشورهاى اسلامى امروزه در حال تبديل شدن به يك بازار بزرگ با كالاها و خدمات خاص‌اند و ايران نيز به‌عنوان يك كشور اسلامى بزرگ و شناخته شده، از مزيت‌هاى بالقوه‌اى براى موفقيت در بازار كالاهاى اقتصادى و فرهنگى برخوردار است.

اقتصاد حج در سطوح خرد، كلان، توسعه، منطقه‌اى، بين‌الملل و جهانى شدن

اشاره

اقتصاد حج كه با گردشگرى فرهنگى و مذهبى ارتباط دارد، به سطوح مختلف مطرح در ادبيات اقتصادى مربوط مى‌شود. در سطح يك مصرف كننده، فرد مى‌خواهد حداكثر مطلوب بودن زمان حال و زمان آينده را براى خود داشته باشد. در اقتصاد، يك «تابع مطلوبيت» داريم كه بايد به‌گونه‌اى شكل

بگيرد كه كالاهايى كه فرد، اكنون يا در آينده مصرف مى‌كند، در يك مجموعه كالايى، داراى مطلوبيت حداكثرى شود.

گاهى تحليل‌هاى اقتصادى به‌گونه‌اى ايستا و راكد است و فقط در يك زمان مشخص و ساكن، مطرح مى‌شود و گاهى نيز به‌صورت فعال و پويا ارائه مى‌گردد كه در اين حالت، زمان به‌عنوان يك عامل مهم بر متغيرها تأثير مى‌گذارد. طبيعى است كه در سطح تحليل اقتصاد خرد، وقتى شخصى براى حج ثبت‌نام مى‌كند، تا 5 يا 10 (و اخيرا تا 17) سال آينده به حج مشرف مى‌شود. اين تحليل در قالب اقتصاد پويا مى‌گنجد كه مى‌توان مطلوبيت زمان حال و آينده را با هم مبادله كنيم. در اين چارچوب است كه مصرف كننده، حاضر مى‌شود از مصرف زمان حال خود بكاهد و با ثبت نام، بخشى از درآمد خود را براى تشرف به حج در سال‌هاى آينده كنار بگذارد. با توجه به اينكه تعداد متقاضيان اعزام به حج به‌صورت بالقوه صدها و به‌صورت بالفعل ده‌ها ميليون نفر را شامل مى‌شود، اقتصاد حج در سطوح مختلف قابل مطالعه است.

به طور كلى، اقتصاد حج در سطوح خرد، كلان، توسعه، منطقه اى، بين‌الملل و جهانى شدن به شرح زير قابل مطالعه است. ⁽¹⁾از طرفى اين مقاله به سطوح فوق، بدون تأكيد بر بعدى خاص، مرتبط است:

١. سطح خرد

تقاضا براى حج از سوى مسلمانان هر سال بيشتر مى‌شود. و آنان نيز مانند ساير افراد مايل‌اند تا براى انجام اين فريضه، هزينه كمترى بپردازند و سفر هرچه با كيفيت‌ترى نيز داشته باشند. ⁽²⁾البته اين موضوع، گذشته از استطاعت و نيتى است كه براى انجام اين سفر دارند كه در آن قرب الى الله و كسب رضايت خداوند در تابع مطلوبيت، از جايگاه محورى برخوردار است. همچنين فرصت ارزشمندى است كه

زائران براى نيايش با معبود خويش به‌دست مى‌آورند. از سوى ديگر، بنگاه‌هاى اقتصادى نيز علاوه بر انجام مستحب و گاه واجب (واجب كفايى) ، مايل‌اند تا منافع خود را حداكثر نمايند.

اگر خدمات اين گردشگرى مذهبى به بخش خصوصى و البته در بازار رقابتى سپرده شود، طبق آموزه‌هاى اقتصاد خرد، بنگاه‌هاى با تخصيص بهينه منابع و كارآيى و بهره ورى بيشتر، در بازار مى‌مانند كه البته اين مزيت‌ها تنها از طريق ابداع و ابتكار ميسر مى‌گردد. نتيجه اينكه بقيه بنگاه‌ها حذف مى‌شوند و اين فرايند، باعث سود آورى براى بنگاه‌هاى قوى‌تر از يك سو، و قيمت پايين‌تر در اثر رقابت - براى مصرف كنندگان از سوى ديگر خواهد بود.

٢. سطح كلان

در سطح كلان، مباحث بيشتر در حوزه‌هاى ملى و بخش عمومى و دولت مطرح است، زيرا برنامه‌ريزى‌ها در سطح كل اقتصاد به دولت مربوط مى‌شود؛ بدين معنا كه بر شاخص‌هاى كلان مانند اشتغال و رشد اقتصادى، چه تأثيرى مى‌تواند داشته باشد و در تراز تجارى چه مقدار اثر گذار است. در اين‌باره از جمله مهم‌ترين عوامل عبارتنداز: موافقت نامه كشورها باعربستان، تعداد سهميه حجاج كشورها، توليد و توزيع اطلاعات از كشور ميزبان، احداث و تأسيس زيربناهاى نرم افزارى و سخت افزارى از قبيل شبكه ترانزيت و مخابرات و بهداشت در امر حج كه همه اين موارد از مسئوليت‌هاى يك دولت مدرن است.

٣. سطح توسعه

آماده سازى زير ساخت‌هاى انجام سفر حج تمتع و عمره كه فقط نزديك به يك ميليون نفر از هموطنان را در يك سال شامل مى‌شود و عمدتاً به عهده دولت است، مستلزم فعال شدن بخش‌هاى بالا دستى و پايين دستى در كشور مبدأ و مقصد است. اين امور صدها و بلكه بيش از هزار نوع فعاليت را به جريان مى‌اندازد و به كاهش نرخ بيكارى و افزايش توليد و نرخ رشد اقتصادى مى‌انجامد كه از پيش نيازهاى توسعه است.

براساس آخرين آمار سازمان جهانى شوراى سفر، در حال حاضر از هر 3/12 شغل در سراسر دنيا يك شغل مربوط به صنعت گردشگرى است. در سال، صنعت گردشگرى 1/8 درصد از كل مشاغل جهان را به خود اختصاص داده است. ⁽¹⁾به اين ترتيب، عربستان هر سال بايد 160 هزار فرصت شغلى جديد ايجاد كند تا بتواند پاسخگوى نياز حجاج و نيز شهروندان جوياى كار خود باشد.

پيش‌بينى مى‌شود گردشگرى مذهبى عربستان سعودى در دهه آينده، از رشدى درصدى بهره

ببرد و تا سال، تعداد / ميليون نفر از شهرهاى مكه و مدينه ديدن كنند كه اين امر، مستلزم ساخت 5٠ هزار اتاق اضافى در هتل‌ها و هزار واحد مُبله در اين مناطق خواهد بود. ⁽¹⁾

۴. سطح منطقه‌اى

ده كشور برتر منطقه جهان اسلام در سال 20٠7 از نظر تعداد گردشگران به ترتيب عبارتنداز: عربستان سعودى، بحرين، سوريه، مالزى، قزاقستان، تركيه، كويت، تونس، مصر و امارات. در آن سال از مجموع ٠٠٠/20٠/5٠ گردشگر جهان اسلام ٠٠٠/⁽²⁾٠٠/4٠ گردشگر وارد اين ده كشور شده‌اند كه بيش از 8٠ درصد گردشگران اعضاى سازمان كنفرانس اسلامى را شامل شده است. همچنين از نظر درآمد نيز ده كشور اول اين منطقه، عبارتنداز: عربستان سعودى، سوريه، لبنان، تركيه، مالزى، مصر، اردن، تونس، قزاقستان و بحرين كه در مجموع بيش از 6٠ درصد درآمد گردشگرى را به خود اختصاص داده اند. ⁽³⁾در مباحث بعدى به جايگاه عربستان خواهيم پرداخت.

۵. سطح بين الملل

گرچه سطح بين‌الملل به بحث كلان مربوط است، اما مباحث خرد نيز در آن وارد مى‌شود. از آنجايى كه اين نوع گردشگرى مذهبى، مقصدى خارجى دارد، بعد بين‌المللى نيز مى‌يابد و در حد خود تغييراتى در تراز بازرگانى ايجاد مى‌نمايد.

طبق آمار بانك جهانى در سال درآمد كشور عربستان از گردشگرى يا بازار زيارت خانه كعبه حدود 3٠ ميليارد دلار ⁽⁴⁾، و ارزش اقتصادى حج تمتع و عمره براى عربستان در سال 2010 معادل حدود 7 درصد توليد ناخالص داخلى (5٠٠ ميليارد دلارى) اين كشور بوده است. صندوق بين‌المللى پول همچنين ميزان درآمد نفتى عربستان را در سال حدود ميليارد دلار تخمين زده است. ⁽⁵⁾يكى از امكانات عربستان در اين زمينه، ناوگان هوايى گسترده است كه در نشست ساليانه شوراى نمايندگان شركت‌هاى هواپيمايى فعال در عربستان كه به مناسبت موسم حج امسال برگزار گرديد، اعلام شد: هواپيمايى عربستان با فراهم كردن تمام امكانات انسانى و مادى و تجهيزات فنى در تمام فرودگاه‌ها براى موسم حج امسال آماده شده است. ⁽⁶⁾

۶. سطح جهانى شدن

در اين سطح، عربستان به‌عنوان ميزبان حجاج جهان، على رغم اينكه يكى از كشورهايى است كه در ايجاد اتحاديه‌اى از كشورهاى اسلامى تحت عنوان سازمان كنفرانس اسلامى نقش داشته، در تأسيس پشتوانه مالى آن؛ يعنى بانك توسعه اسلامى كه از مؤسسات بين‌المللى است در تأمين مالى توسعه‌اى كشورهاى اسلامى، تلاش‌هاى زيادى داشته كه مقر هر دو آنها در شهر جده است.

اما عربستان بيش از آنكه موضوع حج را محورى براى استحكام روابط اين اتحاديه و مركزى جهت بازار و نمايشگاه توليدات كالا و محصولات فرهنگى مسلمانان قرار دهد، اين گردهمايى معنوى و بى‌بديل را در جهان به بازار عرضه محصولاتى از اقتصادهاى جهانى شده - اكثرا چينى، كره‌اى و غربى- اختصاص داده است.

از سوى ديگر، سرريز درآمدهاى ارزى عربستان كه درآمد به‌دست آمده از برگزارى مراسم حج و بازار پر فروش كالا در آن ايام، - پس از درآمد نفت - نقش مهمى در اقتصاد آن كشور دارد، به حدى رسيده كه بخش‌هاى اقتصادى داخلى، توان بهره بردارى از آن را ندارند و اين سرمايه عظيم عمدتا در بانك‌هاى غربى - و نه بانك‌هاى كشورهاى اسلامى - نگهدارى يا صرف خريد سهام شركت‌هاى بين‌المللى مى‌شود.

عربستان از سرمايه گذارى خارجى استقبال نموده و تسهيلات زيادى در اختيار آنان قرار داده است. اين كشور همچنين به سرمايه گذارى محدودى در جهان اسلام نيز پرداخته و شركت معروف «البركه» در 32 كشور جهان از جمله جمهورى‌هاى شوروى سابق سرمايه گذارى كرده و حتى در كشورهايى چون هند، پاكستان، بحرين و نيجريه، بانك تأسيس نموده است.

عربستان سياست اقتصادى و تجارى خود را براساس نظام اقتصادى آزاد بنيان نهاده و در پرتو درآمدهاى نفت، صنعت گردشگرى و گسترش صنايع پتروشيمى به كشورى ثروتمند تبديل شده است. عربستان با 113 ميليارد دلار صادرات و 21/36 ميليارد واردات، از تراز مثبت بازرگانى و نيز ثروتى سرشار برخوردار است. ⁽¹⁾همچنين جزء معدود كشورهايى است كه بدهى خارجى ندارند و سرمايه‌هاى انباشته‌اش در بانك‌هاى خارجى، منبع درآمد عظيمى براى آن كشور و نيز بانك‌هاى خارجى شده است.

بازار حج، منابع و منافع عربستان

اشاره

تقريباً تمامى 5/1 ميليارد مسلمان مايل‌اند لااقل در عمر خود، يك بار در مناسك حج شركت كنند، اما شرط استطاعت و شرايط اقتصادى اكثر مسلمانان، آنان را از اين سفر محروم مى‌كند. با اين حال تعداد متقاضيان حج در جهان اسلام به‌گونه‌اى است كه عربستان تاكنون به دليل محدوديت ظرفيت، بيش از سه ميليون متقاضى را در حج تمتع و حدود بيست ميليون زائر را براى حج عمره در سال نپذيرفته و اين آمارها با احتساب زائران عربستانى و زائران خارجى مقيم عربستان است.

عربستان داراى پنج فرودگاه بين‌المللى و 25 فرودگاه داخلى است. شركت هواپيمايى عربستان (السعوديه) در سال 20٠٠، 106 فروند هواپيماى بوئينگ و ايرباس، 25 هزار نفر كادر پروازى و 11٠٠ نفر خلبان و كمك خلبان در اختيار داشته؛ به‌گونه‌اى كه ظرفيت اين ناوگان سال به سال گسترش يافته، به طورى كه فقط در سال گذشته حدود 5/12 ميليون مسافر و 335 ميليون تن كالا را جابه جا نموده است (كتابخانه تخصصى حج) .

پروازهاى زائران از كشورهاى مختلف، در مراسم سال گذشته، حدود شش هزار پرواز بود و علاوه بر آن صدها هزار نفر به‌صورت زمينى و دريايى طى مسير نموده‌اند. (كتابخانه تخصصى حج)

در اين بازار، علاوه بر پرداخت عوارض به دولت عربستان، زائران براى جا به جايى شهرى و بين شهرى در ايام حج در عربستان، هزينه‌هايى را صرف اياب و ذهاب مى‌كنند كه باعث رونق ناوگان حمل و نقل در آن كشور مى‌شود. اجاره وسائل نقليه براى حمل زائران، محل درآمدى ديگر براى سعودى‌هايى است كه در ايام حج، وسائل نقليه خود را در اختيار گروه‌هاى زيارتى قرار مى‌دهند.

به علاوه، مقامات گردشگرى عربستان، زائران ثروتمند را براى بازديد از ديگر شهرها تشويق مى‌كنند كه همه اين موارد، امتيازى براى تجارت عربستان است. شركت‌هاى سعودى با توجه به تجمع حدود 3 ميليونى زائران، فرصت‌هاى شغلى جديدى را براى هزاران تبعه سعودى فراهم مى‌آورند. برخى از عربستانى‌ها به‌ويژه جوانان به فعاليت‌هاى فروشندگى مثل مواد غذايى، لوازم نماز و از اين قبيل روى مى‌آورند.

درآمد عربستان از محل سفر حجاج عمدتاً شامل اياب و ذهاب، صدور ويزا، اجاره اقامتگاه، خوراك، خريد سوغات و استفاده از خطوط تلفن و قربانى است. به‌عنوان نمونه متوسط هزينه ذبح حيوان براى هر زائر 13٠ دلار هزينه در بر دارد.

درباره ميزان درآمد عربستان از محل بازار حج، آمارهاى مختلفى بين تا و متوسط 35 ميليارد دلار ارائه شده است. طبق برآورد بانك جهانى، عربستان سالانه بيش از ميليارد دلار از موسم حج درآمد كسب مى‌كند. ⁽¹⁾

١. بازار كالا در حج

در موسم حج همه جاى عربستان بازار است. از ساختمان محل اقامت كه پا بيرون مى‌گذارى، بساط دست‌فروشان پهن است و مغازه‌ها نيز از زائران پر شده‌اند. از هر باب خانه خدا كه خارج مى‌شوى، فروشگاه‌هايى در انتظارند تا كه سوغات خود را بفروشند.

جلال آل‌احمد، در توضيح بازارهاى سال 1343 عربستان، در كتاب «خسى در ميقات» مى‌نويسد:

(سيگار) اشنو را با خودم آورده‌ام، اينجا از خودشان كه سيگار ندارند. اما تا دلت بخواهد «پال مال» ، «كمل» و «كينگ سايز» هست و. . . انواع مارك‌هاى آمريكايى، ادكلن بورژوا ساخت پاريس، انواع كولاها، كمپوت‌هاى ژاپونى، آبليموى گلاسكو، آبردين و امتعه سراسر عالم را مى‌آورند اينجا. شوخى كه نيست. اين همه آدم و چنين بازارى! شايد بشود گفت كه مراسم حج، يك بنجل آب‌كن است براى تمام كارخانه‌هاى عالم، و حضرات همسفرها عجب مشغول خريدند. . . و اين زن‌ها كه هيچ‌جا از بازار غافل نمى‌مانند! ململ نازكى براى روسرى خريده، با نقش مكرر ورق‌هاى بازى؛ گشنيز و خشت و آس و. . . لابد ساخت ژاپن يا جابلقا و راديو، ساعت، دوربين، عروسك و اسباب بازى و قلم پاركر، اجناس اروپايى، آمريكايى و ژاپونى ساز و بعد يك ماشين هلال احمر سعودى كه رويش نوشته بود: تبرع آرامكو، يعنى هديه كمپانى آمريكايى براى خدمت به حجاج.

در اين سال‌ها «امتعه سراسر عالم» تحت الشعاع كالاهاى چينى است. حالا ديگر بيشتر دست‌فروشى‌ها، مغازه‌ها، پاساژها و فروشگاه‌هاى وسيع، مملو از كالاهاى چينى است. شايد حدود 7٠ درصد سوغات ساخت چين است كه شايد بعضى از آنها هم چندان با شرايط فرهنگ اسلامى و منطقه سازگار نباشند. از اتوبوس و مينى‌بوس و كاميونت و هر نوع مسافركش گرفته تا دستگاه‌هاى كولر و هواساز، تا چرخ‌هايى كه حجاج ناتوان را از سعى و طواف با خود مى‌برد، يا صندلى‌هاى تاشوى جمع و جورى كه همراهان سالخوردگان به هركجا با خود مى‌كشند، تا مواد غذايى و خوراك زائران، تا دشداشه و حوله و چفيه و عرق‌چين و سجاده حجاج، تا چراغ‌هاى فلورسنت سبزى كه منطقه بين صفا و مروه را تعيين مى‌كند، تا آب و دارويى كه مصرف مى‌شود، تا بلندگوى مداحى، تا ماشين و دستگاه زباله روبى كه زباله‌ها را جمع مى‌كنند و انتقال مى‌دهند، تا تاكسى و غيره، همگى چينى است. البته حجاج با درآمد متوسط و پايين از قيمت‌هاى ارزان كالاهاى چينى در كنار اجناس ارزان هند، تايلند، و اندونزى راضى‌اند.

صادركنندگان اين نوع كالاها به عربستان، مثل چين، تركيه، هند و اندونزى با مطالعاتى كه وابسته‌هاى اقتصادى آنان از نظر روانشناسى و سليقه‌يابى هر ساله حجاج كشورهاى مختلف دارند، عرضه كالاها را براساس تقاضا توليد و عرضه مى‌نمايند؛ مثلاً براى متقاضيان ايرانى، كالاهاى اصطلاحاً

مذهبى مانند سجاده و تسبيح و همچنين لباس، پارچه، كيف، وسايل زينتى، لوازم آرايش، عطر، ادكلن، وسايل الكترونيكى، اسباب بازى، ساعت مچى و دوربين، و براى حجاج كشورهاى آفريقايى، اندونزى و پاكستانى، جواهرات اصل و بدل، و براى عرب‌ها به‌ويژه اعراب ساكن شمال آفريقا، البسه آماده و رنگارنگ با طرح‌هاى گوناگون و بسيار متنوع ارائه مى‌كنند.

در بازارهاى مدينه نيز در هر فروشگاهى، هر نوع كالاى چينى از تسبيح، مهر، قبله‌ياب و جانماز تا كالاهايى كه شايد چندان با شرايط فرهنگ اسلامى و منطقه سازگار نباشند، يافت مى‌شود.

در واقع مى‌توان گفت كه وجود بازارهاى پر رونق - حتى با وجود كالاهاى عموماً بى كيفيت - براى عربستان يك مزيت بزرگ به شمار مى‌رود و بخشى از توليدات كشور ميزبان نيز - اگرچه محدود - به فروش مى‌رسد.

در حقيقت گردش مالى حج بيشتر از اين رقم است؛ زيرا برخى از توليد كنندگان كالا و خدمات براى فرار از ماليات، درآمدهاى خود را كمتر از حد واقعى اعلام و برخى ديگر نيز براى جلوگيرى از افزايش رقبا درآمد خود را غير واقعى و كمتر گزارش مى‌كنند.

خريد از محصولات كشور ميزبان و سوغاتى، جزيى از فرهنگ سفر، از جمله سفر حج است، اما در عربستان، كمتر كالاى ساخت آن كشور را مى‌توان يافت. زيرا بازارهاى اين كشور- به‌ويژه در موسم حج - به تصاحب شركت‌هاى خارجى، از جمله چينى در مى‌آيد كه به علت تنوع كالاهاى زائر پسند و قيمت پايين - آن هم به دليل توليد انبوه و كيفيت نازل - زائرانى را كه قدرت خريد پايينى دارند و اكثريت را تشكيل مى‌دهند - از جمله ايرانيان را - گاه از سر ناچارى به سوى خود جلب مى‌كنند.

ارزش سوغاتى كه حجاج، سالانه در مكه و مدينه خريد مى‌كنند، حداقل 5 ميليارد دلار برآورد مى‌شود. ⁽¹⁾

نقش ايرانيان در عرضه و تقاضا

١. طرف عرضه

در بازارهاى عربستان براى هر سليقه‌اى كالايى عرضه مى‌شود كه هيچ يك از آنان ايرانى نيست، درحالى‌كه ايران يكى از بزرگ‌ترين كشورهاى منطقه آسياى جنوب غربى از نظر منابع توليد و نيروى كار تحصيل كرده است و صنايع دستى‌اش به‌خصوص فرش و قاليچه دستباف ايرانى قرن‌هاست كه در جهان كم نظير و در برخى موارد بى‌نظير است و متقاضيان زيادى در جهان دارد. همچنين پسته، زعفران

و گلاب و حتى در توليدات صنعتى و ساير محصولات كشاورزى نيز كالاهاى ايرانى در بازارهاى عربستان مزيت نسبى دارد.

عربستان همواره يكى از مهم‌ترين كشورهاى اسلامى واردكننده فرش دستباف است. قريب به 2 درصد بازار جهانى فرش در اختيار كشور عربستان است. ميزان واردات فرش به اين كشور در سال 198٠ ميلادى معادل 517 هزار مترمربع به ارزش 31 ميليون دلار بوده درحالى‌كه در همين سال اتريش 237 هزار مترمربع به ارزش 45 ميليون دلار واردات فرش دستباف داشته است. حدود 15درصد فرش دستباف كشورمان به كشورهاى اسلامى صادر مى‌گردد كه عربستان پس از كشورهاى امارات متحده عربى و لبنان در رتبه سوم قرار دارد.

برخلاف گذشته به لحاظ افزايش ثروت برخى از شهروندان اين كشور، بازار فرش‌هاى مرغوب و گران قيمت در عربستان توسعه يافته؛ به‌طورى كه در سال 84 سهم بازار اين كشور از نظر وزنى 7/٠درصد و از نظر ارزشى معادل 6/1درصد فرش‌هاى صادراتى كشورمان بوده است كه البته هيچ نمودى در بازارهايى كه در معرض ديد حجاج است ندارد. (ر. ك: پايگاه گمرك ج. ا. ايران)

٢. طرف تقاضا

ايران اخيرا براى نخستين بار با اعزام هشتصد هزار عمره‌گزار، رتبه نخست اعزام زائران عمره را بين كشورهاى اسلامى و نيز جهان به خود اختصاص داده است. از سوى ديگر، متقاضيانى كه قبلا ثبت‌نام كرده‌اند تا سال 1393 در نوبت اعزام‌اند و در سال 139٠ نيز ٠٠٠/4٠٠/6 نفر ديگر ثبت‌نام نموده اند. ⁽¹⁾سهميه حج تمتع سال 1390 نيز 97 هزار نفر بوده كه اگر شرايط كشور عربستان سعودى اجازه دهد و امكان اعزام متقاضيان حج را داشته باشيم، امروزه حدود 10 ميليون نفر از مردم كشورمان آمادگى اعزام به حج تمتع و عمره را دارند ⁽²⁾و 17 سال طول مى‌كشد تا نوبت به كل ثبت‌نام كنندگان برسد تا به حج تمتع مشرف شوند. البته اگر ثبت نام‌ها را متوقف نمى كردند، ممكن بود كه اين مدت به سى سال هم نزديك شود.

نظر به اينكه هواپيمايى جمهورى اسلامى قدرت جا به جايى كل زائران ايرانى را نداشته، شركت

هواپيمايى عربستان انتقال قريب به 54 درصد از زائران ايرانى را به خود اختصاص داده كه بازار خوبى براى آنها شده است. ⁽¹⁾برآوردها نشان مى‌دهد كه ايرانيان سالانه براى حج به طور متوسط حدود 5/2 ميليارد دلار ارز، از جمله جهت نقل و انتقال حجاج و عمدتاً به سود عربستان هزينه مى‌كنند و اين علاوه بر خريد سوغات و برخى مخارج ديگر ازجمله هزينه‌هاى ويزاست كه مجموعا حدود 5 ميليارد دلار تخمين زده مى‌شود و در ميان كشورهاى اسلامى رتبه اول را دارند.

اگر هر زائر ايرانى خانه خدا بين سى‌صد تا هفت‌صد دلار در عربستان، خدمت - علاوه بر خدمات كاروان - و كالا و از جمله بيشترين آنها سوغات خريد كند، سالانه قريب به پانصد ميليون دلار نيز براى اين منظور از كشور خارج مى‌شود. برخى از حجاج، ليست بلندى را براى خريد سوغاتى همراه دارند و چمدان‌هاى بزرگى در بازگشت همراه زائران است.

فروشندگان عربستانى نيز براى جذب بيشتر مشتريان ايرانى اقدام به يادگيرى زبان فارسى كرده‌اند تا بهتر بتوانند با مشتريان ايرانى خود ارتباط برقرار كنند؛ يعنى همان وضعيتى كه در بازارهاى عراق و سوريه نيز وجود دارد.

از سوى ديگر، حجاج ايرانى در چهل روز نخست مراسم 19 ميليون تماس تلفنى از طريق ٠٠٠/5٠٠/7 تماس از ايران به مقصد عربستان داشته‌اند كه به 17 ميليون دقيقه مكالمه تلفنى مى‌رسد. افزون بر اين ٠٠٠/20٠/1 ارتباط تلفنى حجاج ايرانى از عربستان به مقصد كشورمان با حدود دو ميليون دقيقه مكالمه انجام شده است. مى‌توان تخمين زد كه اين رقم به نزديك سى ميليون دقيقه براى حدود 55 روز ⁽²⁾هم برسد.

اثرات تقاضاى ايرانيان

١. خروج نسبى بالاى ارز از كشور

كشورهاى اسلامى هر يك به نوبه خود مى‌كوشند خدمات هرچه بيشترى براى حجاج كشورشان از منابع داخلى و به‌ويژه از طريق بخش خصوصى تأمين نمايند. بدين لحاظ به‌ويژه از نظر حمل ونقل - با ظرفيت كافى - و اسكان، شركت‌هاى خصوصى در بيشتر اين كشورها در رقابتى تنگاتنگ با يكديگر قرار دارند و علاوه بر تجهيز ملزومات سفر از كالاهاى ساخت داخل، بازار رقابتى آنها را مجبور

مى‌كند تا هزينه‌هاى پولى و ارزى خود را به حداقل برسانند. همچنين از نظر تهيه سوغات نيز، زائران اكثر كشورها تقيدى ندارند؛ درحالى‌كه هزينه سفر حجاج ايرانى و به‌خصوص هزينه‌هاى ارزى، مخصوصاً براى تهيه سوغات به نسبت بسيار بالاست. همچنين برخى از زائران، وجوهات شرعى خود را تأديه نكرده، عازم حج شده‌اند كه قبل از انجام واجبات مجبور به تسويه با ارز همراه خود مى‌شوند.

٢. تضعيف ارزش پول ملى

از بديهيات اقتصاد بين‌الملل اين است كه اگر در بازارى، عرضه ارز خاصى افزايش يابد، ارزش آن ارز، كاهش مى‌يابد. يكى از مشكلات زائران كشور ما اين است كه ريال ايرانى فراوانى با خود به حج مى‌برند و آن را كم اعتبار مى‌كنند.

در روزهاى نخست حضور زائران، كالاها گاهى بيشتر از نرخ روزهاى ديگر به فروش مى‌رسند. در اين ميان، زائران ايرانى با پول رايج كشور در عربستان اقدام به خريد مى‌كنند و علاوه بر اينكه اين مبادله غير قانونى است - و رفتار ايرانيان را بى‌اعتبار مى‌كند - فروشندگان آن بازارها نيز با كم‌ارزش كردن پول ايرانى، كالاهاى خود را به فروش مى‌رسانند ⁽¹⁾درحالى‌كه زائران ديگركشورها براى خريد از ريال عربستان استفاده مى‌كنند و معمولاً حجم خريد آنها از ايرانيان نيز كمتر است.

آنچه در اين بازارها جلب توجه مى‌كند، حضور افرادى است كه در بازار و در ميان دست‌فروش‌ها قدم مى‌زنند؛ درحالى‌كه مدام كلمه ايرانى را به فارسى به زبان مى‌آورند. اين افراد، پول ايرانى را از مغازه‌دارها و دست‌فروش‌ها با ارزشى كمتر از آن‌چه در بازار ارز و صرافى‌ها مبادله مى‌شود، خريدارى مى‌كنند.

رفتارى از اين دست از سوى برخى از ايرانيان و برخورد فروشندگان كالا در عربستان با پول ايرانى، در بى‌ارزش كردن آن، علاوه بر زيان خريدار، نوعى بى‌احترامى به پول ملى كشور ما به شمار مى‌آيد.

٣. تضعيف كالاهاى توليد داخل

بعضاً ديده شده كه برخى زوار ايرانى كالاهايى را به‌صورت چمدانى براى سفر حج وارد عربستان نموده، آنها را با خواهش و به دور از عرف مبادله، به مغازه داران عرضه مى‌نمايند. اين كار ما صورت خوشايندى ندارد و كالاهاى ايرانى را از قدر و قيمت مى‌اندازد. از سويى ديگر، حجاج كشورمان، برخى از كالاهايى را كه به وفور و به نسبت ارزان در كشورمان توليد مى‌شود - به‌ويژه پوشاك - به تعداد زياد تهيه مى‌كنند و به‌عنوان سوغات يا استفاده شخصى با خود به همراه مى‌آورند. نتيجه اينكه

سالانه كه از محل واردات انبوه سوغات از حج، تعداد زيادى فرصت شغلى در اثر كاهش توليد يا حتى ورشكستگى بنگاه‌هاى داخلى از دست مى‌رود يا اينكه مشاغل بالقوه ايجاد نمى گردد.

۴. عدم رعايت شئونات و تحقير ايرانيان

در ميان خريداران كالاهاى بى كيفيت، حضور ايرانى‌ها پررنگ‌تر است، به‌طورى كه برخى دست‌فروش‌هاى آفريقايى، به‌صورت الكن، به زبان فارسى صحبت مى‌كنند و برخى دست‌فروشان كالاهاى نازل، ايرانى‌ها را از بهترين خريداران خود به‌شمار مى‌آورند.

همچنين تردد زائران ايرانى در بازارها چهره ناخوشايندى از حجاج ايرانى در اذهان ديگر مسلمين ايجاد كرده است. در عربستان رسم بر آن است در نوبت پنج‌گانه نماز جماعت، تمام مغازه‌ها و بازارها تعطيل مى‌شود و همه به نماز مى‌ايستند، اما در همين حال مشاهده مى‌شود برخى از هموطنان در مقابل فروشگاه‌ها در انتظار بازگشت صاحبان مغازه‌ها هستند.

برخى زائران ايرانى از رفتار بعضى فروشندگان رضايت ندارند. به گفته آنان، در برخى از فروشگاه‌هاى گران شهر، به‌گونه‌اى با ايرانى‌ها رفتار مى‌كنند كه گويى توان خريد كالاهاى لوكس را ندارند و رفتار آنها موجب مى‌شود، از خريد در آن فروشگاه منصرف شوند. برخى از اين فروشندگان به محض مشاهده سرگردانى ايرانى‌ها در فروشگاه‌ها، آنها را به بخش ارزان قيمت يا مشمول تخفيف هدايت مى‌كنند. اين درحالى است كه ايرانى‌ها هر سال، هزينه قابل توجهى را در حج تمتع و عمره -بسيار بيش از حجاج ساير كشورها - براى خريد سوغاتى در عربستان صرف مى‌كنند.

در برخى مواقع، متصديان فروشگاه‌هاى لوكس، از حضور ايرانى‌ها در اين مراكز خريد تعجب مى‌كنند و طعنه مى‌زنند كه مگر شما با آمريكا رابطه برقرار كرده‌ايد كه اجناس آمريكايى مى‌خريد و آيا تحريم آمريكا براى ايران شكسته شده است! و حتى مأموران كشور عربستان، برخى توهين‌ها را نسبت به زوار ايرانى روا مى‌دارند.

سخن پايانى

اشاره

در اين نوشتار درباره اقتصاد حج كه در سطوح خرد، كلان، توسعه، منطقه اى، بين‌الملل و جهانى شدن قابل بررسى است، بيشتر به بازار حج پرداخته شده كه موارد زير، به سطوح مختلف فوق مرتبط است.

١. افزايش تقاضاى حج

تقاضاى حج عمره ركوردى جديد بر جاى گذاشته، زيرا تعداد رواديد سفرى كه براى عمره در سال 2011 صادر گرديد چهل درصد بيش از سال قبل از آن بوده است. طبق برآورد كميته حج و عمره اتاق

بازرگانى مكه، هزينه يك زائر در عمره حدود 375٠ ريال عربستان (معادل يك هزار دلار) در يك هفته است. در همين حال، كميته گردشگردى اتاق بازرگانى مدينه نيز درآمد اقتصاد عربستان را در بخش عمره امسال 8.33 ميليارد ريال سعودى تخمين زده كه اين ميزان بالاترين درآمد از زمان آغاز قانون جديد عمره در سال 20٠٠ است.

بر اساس نظام جديد عمره، هفت ماه از سال قمرى، يعنى از ربيع الاول تا پايان ماه رمضان، عمره انجام مى‌شود. علت استقبال بيشتر حجاج عمره امسال به عواملى چون گشوده شدن خطوط پروازى مختلف از پايتخت‌هاى خارجى به مدينه و همچنين بهبود ارائه خدمات به حجاج عنوان شده است.

سلطه كالاهاى غربى و در دهه‌هاى گذشته، ژاپنى و در سال‌هاى اخير چينى بر بازار مسلمانان و به‌ويژه عربستان كه در ايام حج شدت مى‌يابد، انتقال درآمدهاى ارزى، اشباع بازار داخلى از كالاهاى خارجى و تغيير فرهنگ مصرفى و سبك زندگى - به‌ويژه براى جوانان - و نيز تضعيف و ورشكستگى بنگاه‌هاى داخلى را به دنبال دارد.

٢. خصوصى سازى حج

٢. خصوصى سازى حج ⁽¹⁾

خصوصى سازى در ژاپن در بخش‌هاى مختلف از جمله حمل و نقل گسترش يافته است. بر اين اساس، دولت ژاپن در بخش خصوصى هيچ دخالتى ندارد و اين موضوع زمينه‌اى براى ايجاد رقابت در عرصه‌هاى مختلف بخش خصوصى است و تسهيلاتى نيز براى اين بخش ارائه نمى كند. اين موضوع براى كاروان‌هاى كوچك حج هم كه توسط بخش‌هاى گردشگرى نيز كه از جمله شركت‌هاى خصوصى اين كشور به شمار مى‌آيند، صادق است.

افغانستان براى هر سال 3٠ هزار سهميه حجاج دارد كه دولت اين كشور، رفته رفته خدمات حج را به بخش خصوصى مى‌سپارد و از اين تعداد، فعلا 10 هزار نفر آنان را بخش خصوصى اعزام مى‌نمايد. سال گذشته 4٠٠ شركت خصوصى در افغانستان جواز فعاليت گرفته بودند كه امسال با توجه به افزايش سهم بنگاه‌ها، به 6٠٠ شركت رسيده است. اين شركت‌ها به دولت ماليات مى‌دهند و دولت نيز از آنان حمايت مى‌كند.

در تركيه نيز بخش خصوصى در تمامى امور از جمله حج بسيار گسترده و فعال است؛ به طورى كه بخشى از بازار عربستان را از آن خود نموده كه از اين نظر از معدود كشورهاى موفق است تا جايى كه رستوران‌هاى ترك به‌ويژه در ايام حج، در جاى جاى تجمع حجاج، شعبه داير و بخشى از غذاى زائران را عرضه مى‌كنند.

گرچه شركت‌هاى هواپيمايى بخش خصوصى تركيه كه در سال‌هاى اخير از توسعه زيادى برخوردار شد و تعداد آنها به 15 شركت رسيده است، در پى بروز بحران مالى در جهان و با لغو برخى از تورهاى جهانگردى كشورهاى اروپايى كه درصدد اعزام گردشگر به تركيه بودند، با ركود روبه رو شده بود، اما با فرارسيدن موسم حج براى اين شركت‌ها فرصتى به دست آمد تا هواپيماهاى خود را براى انتقال حجاج به عربستان و الجزاير اجاره بدهند و درآمد ارزى نسبتاً بالايى كسب نمايند.

حتى اگر كشورى خصوصى سازى كامل را در اقتصاد حج مناسب نداند، روى آوردن به تعاونى‌ها روشى مطلوب است. چنانچه به دلايلى، دولت به مديريت امور حج متعهد باشد، مى‌تواند واحدهاى زير مجموعه خدمات رسانى حج را به‌صورت رقابتى اداره نمايد كه نمونه موفق آن در مالزى در دهه‌هاى گذشته اجرا شده است.

در كشور مالزى، مؤسّسه «تابونگ حاجى» به‌عنوان يك مؤسسه توسعه اقتصادى ملى با 3 اصل رقابت، سرعت و سود دهى، مسئول اعزام زائران مالزيايى به بيت الله الحرام است. هدف اين مؤسسه به كارگيرى يك سياست اقتصاد اسلامى است كه از يك طرف، از تجمع ثروت و نقدينگى بين مردم جلوگيرى كند و از طرف ديگر، بتواند داوطلبان انجام فريضه حج را به مكه اعزام نمايد؛ به نحوى كه زائران، دچار مضيقه مالى نشوند و پس از بازگشت از اين سفر الهى، در تنگنا قرار نگيرند.

فعاليت‌هاى سرمايه گذارى در مؤسسه تابونگ حاجى، انواع مختلفى دارد، مانند بازرگانى، صنعتى و كشاورزى. از آنجايى كه اين سرمايه گذارى‌ها به روش «اقتصادِ مدرن» برنامه‌ريزى مى‌شود، توانسته است بازدهى خوبى به همراه داشته باشد.

پروفسور اونگكا عبدالعزيز استاد دانشگاه مالزى و مدرس رشته اقتصاد روستا، طى برنامه اى، تشكيل

«تعاونى پس انداز زائران» را مطرح نمود. ⁽¹⁾

در ايران، سازمان حج و زيارت، به‌ويژه در حوزه تورهاى حج و زيارت سازمانى درون‌گرا است و به بازنگرى و ابلاغيه اصل 44 قانون اساسى عنايت چندانى ندارد.

در زمينه خصوصى‌سازى عمره، اعتقاد تصميم‌گيران بر اين است كه برخى بنگاه‌هاى خصوصى به دنبال سود شخصى‌اند و سياست خصوصى‌سازى در اين زمينه را مردود اعلام مى‌كنند؛ درحالى‌كه مزيت خصوصى‌سازى در انگيزه‌هاست كه از طريق سود، حاصل مى‌گردد و اين به اصطلاح شر فردى (سود آورى و رقابت براى حذف رقبا) ، نوعى خير جمعى (ارتقاى كيفيت و كاهش قيمت) را به دنبال دارد. ضمن اينكه حج تمتع نيز با توضيحى كه در ابتداى اين بخش داده شد، با خصوصى‌سازى به معناى اقتصادى و رقابتى آن فاصله دارد.

سفر به عتبات عاليات قبلاً با هزينه بالا و كيفيت پايين صورت مى‌گرفت، و تنها در زمينه قيمت بليط پانصد دلار دريافت مى‌شد، اما پس از ساماندهى و ايجاد رقابت هزينه بليط به 23٠ دلار كاهش يافت و كيفيت خدمات نيز بسيار مطلوب‌تر شد. ⁽¹⁾در دوره جهانى شدن و مسابقه كشورها براى توسعه در سطح بين الملل، هيچ‌كشورى بدون خصوصى سازى واقعى و وارد شدن در رقابت، راه به جايى نخواهند برد.

٣. سنت دگرگون شده سوغات

سوغاتى متبرك و سفره وليمه ساده كه همگان به‌ويژه فقرا در آن ميهمان مى‌شدند، مانند بسيارى از سنت‌هاى دينى ايرانى دچار تغيير شده، جاى خود را به تالارهاى مجلل و ميهمانان ويژه داده و سوغاتى

قواره‌هاى چادرى تبرك شده و سنگ غار حرا و آب زمزم نيز به رايانه كيفى، لوازم صوتى، تصويرى، آرايشى و بهداشتى تبديل شده است. در نتيجه هزينه حجاج، به دو يا چند برابر افزايش يافته و خريد سوغاتى و رزرو سالن پذيرايى، كارت‌هاى رنگارنگ دعوت و فيلم‌بردارى حرفه‌اى نيز به دغدغه‌هاى زائر تبديل شده است. بدتر اينكه حتى در برخى موارد اين مبالغ از طريق قرض تأمين مى‌شود.

زائران به بهانه ارزان‌تر بودن كالا، خريد جهيزيه و سوغاتى، يا سفارش‌هايى كه از آشنايان گرفته اند، هزينه‌هاى گزافى مى‌پردازند و چشم و هم‌چشمى و خريد سوغاتى‌هاى سنگين به مهم‌ترين آفت‌هاى حجاج ايرانى تبديل شده است، اما اگر به هزينه‌هايى كه براى هر ساعت حضور در اين سفر معنوى پرداخت شده و نيز هزينه فرصت طلايى از دست رفته؛ يعنى از بين رفتن اوقات روحانى نيايش در كنار خانه خدا و حضرت رسول (ص توجه شود خواهيم ديد كه قيمت واقعى كالاها بسيار بالا خواهد بود.

خلاصه با هزينه ارزى اضافى كه ايرانيان، سالانه در عربستان مى‌پردازند، مى‌توان قريب صد هزار مسكن روستايى براى فقرا احداث كرد، يا بيش از صد هزار فرصت شغلى كشاورزى و صنعتى ايجاد نمود.

از اين گذشته در شرايطى كه تحريم‌هاى اقتصادى عليه كشورمان، حصول درآمدهاى ارزى را بسيار مشكل نموده، خروج اين همه ارز- صرف نظر از اينكه كشور ميزبان آن را در چه جهتى هزينه مى‌كند- به هيچ وجه به صرفه و صلاح كشور و همچنين تك تك شهروندان نيست.

۴. بى توجهى به مزيت نسبى كشورمان

نمونه ايرانى كالاهاى خارجى موجود در بازارهاى عربستان - به خصوص از نوع چينى‌اش - به‌ويژه پوشاك با كيفيت داخلى در بازارهاى كشور به وفور يافت مى‌شود؛ درحالى‌كه خريد آنها در سفر، فقط از وقت و انرژى مى‌كاهد، همچنين مزاحمت بسته‌بندى، هزينه و زحمات حمل و نقل و احياناً عوارض گمركى را براى زائر در بر دارد.

از سوى ديگر، توليد كنندگان كشورمان نشان داده‌اند كه مى‌توانند حتى در اروپا با بنگاه‌هاى ديگر رقابت نمايند. ⁽¹⁾برندهاى معروف جهانى، در مناطقى از جهان اسلام، از نيروى كار ارزان استفاده مى‌كنند؛ چنانكه نمونه بنگلادش در اين مقاله مرور گرديد. آنان با اجحاف بسيار از كارگران آن كشور استفاده و يا به تعبير دقيق‌تر، سوء استفاده مى‌كنند؛ درحالى‌كه اگر شرايط مناسب فراهم شود و كشورمان بتواند در معرفى چند برند محدود در جهان اسلام موفق گردد ⁽²⁾، نيروى كارى كه بتوان آنان

را از شبه بردگى و خدمت به غير مسلمانان نجات داد و بدون اجحاف، در خدمت توليدات شركت‌هاى مسلمان قرار داد در كشورهاى اسلامى بسيار است. از لحاظ عرضه فرآورده‌ها نيز يكى از بهترين نقاط با تأكيد بر نحوه و فرايند توليد، بازارهاى موسمى حج است.

همچنين كشور ما در بسيارى از كالاها مانند فرش، پسته و زعفران، از بهترين توليد كنندگان جهان ⁽¹⁾و از مزيت نسبى بالايى برخودار است، اما از اين توليدات در بازارهاى مكه و مدينه خبرى نيست. اين درحالى است كه مزيت نسبى يك كالا در تجارت بين‌الملل حرف اول را مى‌زند.

۵. رتبه ايران در اقتصاد و دستيابى به منافع بازار حج

برخى از مشكلاتى كه در سطور گذشته بدان پرداختيم به وضعيت كلى اقتصاد و كسب و كار كشورمان بر مى‌گردد؛ مثلاً تركيه كه، هم در بازار جهانى و هم در بازار حج، سهم نسبتا وسيعى دارد، در اكثر شاخص‌هاى زير، وضعيت بهتر و در خيلى از موارد، وضعيت بسيار بهترى نسبت به ايران دارد.

بر اساس گزارش مجمع جهانى اقتصاد، رتبه ايران در جمع 139 كشور از نظر شاخص‌ها و متغيرهايى نظير تورم (121) ، شفافيت سياست‌گذارى دولت (124) ، حمايت از سرمايه‌گذارى (127) ، كيفيت زيرساخت حمل‌ونقل هوايى (13٠) ، سهولت تجارت (135) ، تعرفه‌هاى واردات و صادرات (135) ، سهولت دسترسى به وام‌ها (136) ارزيابى شده كه در رديف سى كشور آخر قرار دارد.

در اين گزارش، فعالان بخش خصوصى ايران پانزده مانع را بيان داشته‌اند؛ از جمله: دشوارى‌هاى ناشى از عدم‌ثبات در سياست‌هاى دولت، تورم، ديوان‌سالارى دولتى، عدم وجود زيرساخت‌هاى كافى، مقررات دست‌وپاگير نيروى كار، عدم رعايت اصول اخلاقى توسط نيروى كار و فساد و مقررات ارزى.

ايران در بين 17 كشور منطقه از جهت شاخص ثبات در سياست‌هاى اقتصاد كلان، در رتبه نهم، زيرساخت‌هاى لازم براى رقابت‌پذيرى رتبه دهم، پيشرفته بودن نهادهاى اثرگذار بر رقابت‌پذيرى رتبه دوازدهم، پيشرفته بودن بازارهاى مالى رتبه چهاردهم قرار داشته است و تنها دو كشور سوريه و مصر در آخرين شاخص، پايين‌تر از ايران جاى داشته‌اند.

اين شاخص‌ها جايگاه خوبى را از اقتصاد ايران نشان نمى‌دهند؛ بنابراين نقش كشور در بازار حج نيز تحت تأثير همين شرايط است و بيشتر كمبودها و اثر شاخص‌هاى ضعيف كشور با درآمدهاى نفت -كه با خطرپذيرى همراه شده است - جبران مى‌گردد.

۶. آينده نگرى در اقتصاد ايران

با ادامه وضعيت فعلى از نظر استخراج، صادرات و درآمد ارزى نفت، تا ده سال آينده، درآمد ارزى از محل صدور نفت، براى كشورمان اطمينان بخش نيست. با اين توضيح كه اگر استخراج نفت به‌صورت دو يا سه سال قبل ادامه يابد و در صورت تداوم تحريم‌ها و خروج شركت‌هاى فعال در كشف و استخراج نفت، سالانه از ظرفيت توليد كاسته مى‌شود. و از سوى ديگر، به رغم افزايش قيمت سوخت در كشور، مصرف داخلى سوخت، به دليل كم كشش بودن تقاضا نسبت به قيمت و نيز افزايش سالانه تعداد خودروها بيشتر شده؛ به طورى كه برآوردها نشان مى‌دهد كه در پايان دهه139٠، مازاد مصرف چندانى براى صادرات وجود نخواهد داشت (ر. ك: گلاب، 139٠) ضمن اينكه تحريم خريد نفت نيز ممكن است اين فرايند را به جلو بيندازد.

ساير موارد

١. مزاحمت بيمارى‌هاى مسرى

سرماخوردگى به‌ويژه از نوع آنفلوآنزا در ايام حج بسيار شايع است و طبق برآوردها سالانه، انواع جديد اين بيمارى از اقصى نقاط جهان از طريق زائران منتقل مى‌شود. از طرفى واكسن‌هاى موجود نيز حداكثر با نوع بيمارى‌هاى شناخته شده قبلى مقابله مى‌كنند. از سوى ديگر سالانه تعداد بسيار زيادى از حجاج به انواع جديدى از بيمارى‌ها خصوصا آنفلوآنزا مبتلا مى‌شوند كه هزينه مادى بالايى دارد و فرصت معنوى ارزشمند حجاج را دچار اشكال مى‌كند. اين بيمارى‌ها پس از بازگشت حجاج، بيشتر شيوع مى‌يابد، چرا كه استقبال كنندگان زيادى را - به دليل مصافحه - نيز مبتلا مى‌نمايد. مى‌توان هزينه‌هاى درمان اين بيمارى‌ها شامل هزينه فرصت‌هاى از دست رفته، ويزيت پزشك، دارو و درمان را فقط براى ايرانيان، حدود 27 ميليارد ريال در سال برآورد نمود.

٢. اسراف

بسيار ديده مى‌شود كه به‌ويژه در شهرهاى بزرگ، افراد براى چندمين بار عازم سفر حج شده، پس از بازگشت، هزينه‌هاى گزافى بابت موارد مستحب و غير مستحب مانند برپايى مراسم ديدار با هزينه‌هاى سنگين بابت رزرو سالن‌هاى مجلل، كارت‌هاى پر هزينه دعوت، پذيرايى‌هاى افراطى، مداحى‌هاى پر خرج و چشم و هم چشمى‌هاى بيهوده، صرف مى‌كنند. در كشورى كه شمار جمعيت زير خط فقرش نگران كننده است؛ درحالى‌كه سالمندانى هستند كه ثبت‌نام كرده‌اند و سال‌هاست كه در آرزوى تشرف به سر مى‌برند. همچنين غذاهاى تكرارى كه براى حجاج تدارك مى‌گردد و زائران، آنها را كمتر مصرف مى‌كنند و بسيارى از آنها به‌ويژه در روزهاى آخر دور ريز مى‌شود.

نتيجه گيرى و پيشنهادات

١. نتيجه گيرى

مهم‌ترين نتايجى كه مى‌توان از اين مقاله گرفت، به طور خلاصه اين است كه در طرف تقاضا، ايرانيان، هم از نظر تشرف به حج و هم از نظر مصرف هزينه‌هاى ريالى و ارزى در اين زمينه، در جهان اسلام از رده‌هاى نخست به شمار مى‌آيند، اما از نظر عرضه كالا وخدمات در بازار حج، جايگاه چندانى ندارند. دليل اين موضوع هم درآمد نفت است كه ارز و ريال آن، مستقيم و غير مستقيم در كشور توزيع مى‌شود.

نكته ديگر آنكه كشورمان با تكيه بر استخراج و صادرات نفت خام، به طور نسبى در سطح منطقه‌اى و جهانى، مطرح است و كشورهاى غربى على رغم نيازشان به نفت، به دليل نقش اين كالاى استراتژيك و ايفاى نقش كشورمان در سطوح مذكور، براى تأثير گذارى تحريم‌ها به اين كالاى حياتى اقتصاد ايران رو آورده‌اند. همچنين با توجه به اينكه ادامه وضعيت فعلى از نظر استخراج، صادرات و درآمد ارزى نفت، با نظر خوش بينانه، تا ده سال آينده، حصول درآمدهاى كلان از محل صدور نفت، براى كشورمان اطمينان بخش نيست، بنابراين براى ما صرفه‌جويى ارزى و افزايش و ايجاد تنوع در درآمدهاى ارزى غير نفتى، نه يك انتخاب، بلكه تصميمى اجتناب ناپذير است. بنابراين مى‌توان گفت كه گردشگرى مذهبى، به‌ويژه سرمايه گذارى در اقتصاد حج، زمينه مطلوبى در كسب درآمد كشورمان دارد كه در بخش پيشنهادها به آنها اشاره مى‌گردد.

٢. پيشنهادها

اشاره

اگرچه برخى از پيشنهادهاى زير موجب كاهش هزينه‌هاى ارزى حج براى هموطنان و نيز كمك به بهبود وضعيت اقتصادى كشور خواهد بود، ولى فرهنگ صحيح حج، بايد به تدريج و به‌صورت فراگير ترويج شود. مسلّماً با فرهنگ‌سازى، توقعات هموطنان در داخل در خصوص برخى چشمداشت‌ها و همچنين چشم و هم چشمى زائران تعديل شده، دغدغه زائران نيز از اين جهات كاهش مى‌يابد.

از سوى ديگر و مهم‌تر از آن، اصلاح عميق اين فرايندها نيازمند مطالعات وسيع و دقيق علمى و كارشناسانه و اجراى كارآمد آنهاست تا شاخص‌ها و رتبه ايران را در موارد پيش‌گفته ارتقا دهند، زيرا فعاليت بنگاه‌هاى داخلى كه به ورود در رقابتى نفس‌گير نياز دارد، مشتقى از كليت اقتصاد كشور است و اهتمام سياست‌گذاران و مجريان را در سطح كلان مى‌طلبد. گرچه داشتن اراده جدى در اين زمينه لازم و بسيار زمان‌بر است و فرصت براى ما اندك، اما برخى پيشنهادهاى زير به موضوعات فورى‌تر برمى‌گردد:

الف) انطباق منافع حجاج با مصلحت كشور

تجربه نشان داده است كه در بيش از سه دهه گذشته، سالانه هزاران كارگزار روحانى، فرهنگى و ديگران در كاروان‌ها و بعثه مراجع و ستادهاى مختلف عقيدتى، فرهنگى و غيره به انحاى مختلف - و البته بيشتر از طريق سخنرانى و توزيع كتاب، رساله و بروشورهاى مختلف - در ارشاد حجاج سعى داشته‌اند، اما در موضوعات اين مقاله، زائران، كمترين اثر را پذيرفته‌اند و تا زمانى كه سياست‌گذارى‌هاى كلان به همين منوال ادامه داشته باشد، نتايج سياست‌ها هم به همين صورت تداوم خواهد يافت. تلاش‌هاى فرهنگى و تبليغى هنگامى مؤثر مى‌افتد كه اولاً مبلغان، خود عامل به تذكرات باشند و در اجراى سياست‌ها، براى حجاج هم منافعى - اعم از اقتصادى و غير اقتصادى - مترتب باشد و در نتيجه منافع فردى با مصالح ملى سازگار گردد.

ب) دريافت نظر حجاج

سالانه لااقل پنج هزار زائر با تحصيلات عاليه و آشنا به يك زبان خارجى از كشورمان براى حج تمتع مشرف مى‌شوند كه هر ساله مى‌توان با همكارى آنان، طرح‌هاى نظر سنجى از حجاج ايرانى و حجاج كشورهاى ديگر درباره رفتار كارگزاران ايران و نيز رفتار زائران ايرانى را در حج اجرا نمود.

همچنين مى‌توان طرح‌هاى تحقيقاتى در اين موضوعات تعريف نمود كه چه بسا زائران تحصيل‌كرده به طور رايگان در اجراى آن همكارى نمايند. اولين و آخرين نظرسنجى گسترده با پنج هزار پرسشنامه با همكارى پانصد زباندان در سال 1365 انجام گرديد ⁽¹⁾و نتايج خيره كننده‌اى داشت. گرچه نتايج آن در اسناد طبقه بندى شده قرار گرفت كه ممكن است پس از يك ربع قرن بتوان آن را از طبقه بندى خارج نمود، اما احتمالا هنوز نتايج آن قابل استفاده باشد. همچنين نظرسنجى علمى از حجاج ايرانى در خدمت‌رسانى هرچه بهتر، مفيد خواهد بود.

ج) تدوين سند چشم‌انداز و اطلس حج

سند جامع توسعه و آينده امور حج بايد تدوين و اطلس فرهنگ حج در كشور نيز تعريف شود تا متقاضيان تشرف به حج و به‌ويژه بنگاه‌هاى مرتبط، تكليف خود را براى سال‌هاى آتى بدانند و فرصت داشته باشند براى آن برنامه‌ريزى كنند.

د) ايجاد پايگاه جامع اطلاع‌رسانى

لازم است پايگاه‌هاى اطلاع رسانى در اين زمينه گسترش يابد و نظام جامع اطلاعات و آمار از

كشورهاى اسلامى در زمينه‌هاى فرهنگى و اقتصادى، طراحى و پياده‌سازى شود. البته اين‌كار به‌عنوان كالاهاى عمومى از وظايف دولت به شمار مى‌رود و همپاى آن سازمان‌هاى غير دولتى نيز بايد در اين جهت به فعاليت تشويق شوند.

همچنين در يك فرايند اطلاع رسانى صحيح، درباره كميت و كيفيت كالاهاى مورد تقاضاى مصرف‌كننده در حج بايد اطلاعاتى به توليد كنندگان مسلمان داده شود. همچنين اطلاعات مورد نياز مصرف‌كنندگان در اين مراكز، توليد و توزيع گردد. از طرفى لازم است اطلاعات درآمدها و هزينه‌هاى حج تمتع و عمره كاملاً شفاف سازى شود.

٣. خصوصى‌سازى حج

خصوصى‌سازى حج، جداى از اينكه به رقابت دامن مى‌زند، رمز موفقيت در اين امر خطير است. حال اگر دايره خصوصى‌سازى را در اينجا وسيع‌تر ببينيم و شامل مواردى بشود كه بتواند با حمايت دولت، بخشى (حدود 3 درصد) از بازار سالانه 35 ميليارد دلارى حج را در اختيار بگيرد، در صادرات غير نفتى كشور بسيار مؤثر است. به دست آوردن حتى سهم يك درصدى از بازار حج در كوتاه مدت و گسترش آن در ميان مدت و بلند مدت، تحولى در اقتصاد و توليد بخش خصوصى كشورمان خواهد بود. در اين راستا، پيشنهاد مى‌شود دولت در ايجاد و معرفى چند برند ايرانى - به‌ويژه در پوشاك و حداقل در جهان اسلام - اراده‌اى جدى اعمال نمايد. حتى بهره‌گيرى از برندها، شركت‌ها و كشورهاى ترجيحاً اسلامى ديگر نيز در اين زمينه راهگشاست. ⁽¹⁾ايران با اعزام قريب به يك ميليون زائر حج تمتع و عمره در سال به عربستان، توان بالقوه‌اى در ايفاى اين نقشى مهم داراست. كشورمان مى‌تواند با سرمايه‌گذارى در صنعت گردشگرى مكه و مدينه و با مشاركت در تجارت مربوط به زائران حج، و نيز در صنعت خدمات مالى (بانكدارى، بيمه و وكالت) مورد نياز حجاج، بخشى از اين بازار بزرگ را به خود اختصاص دهد كه اين امر با خصوصى سازى اقتصاد حج و انگيزه بيشتر كارگزاران تسهيل مى‌شود.

چنين كارى بايد به سرعت انجام شود، چراكه منابع آن در اختيار است و به‌ويژه از طريق بخش

خصوصى قابل اجراست. انجام چنين كار ساده‌اى از نظر اقتصادى، نيازمند بهبود روابط بين‌المللى ايران و تقويت موقعيت جهانى به‌ويژه منطقه‌اى كشور است. واقعيت آن است كه در شرايط امروز، كار كردن و سرمايه‌گذارى شهروندان هر كشورى در عربستان، ساده‌تر از اشتغال و سرمايه‌گذارى ايرانيان است.

در صورت حمايت از خصوصى‌سازى در امر حج، راه‌اندازى فروشگاه‌هاى ايرانى اعم از عرضه محصولات اقتصادى و فرهنگى در مدينه و مكه، هم از جهت اقتصادى و هم، از جهت فرهنگى به صرفه و صلاح خواهد بود؛ يعنى همان فعاليتى كه تركيه به خوبى به آن مبادرت ورزيده است.

البته فعالان اقتصادى و كارآفرينان در كشورمان از برخى مشكلات مربوط به وضعيت اقتصادى و كسب و كار در مضيقه‌اند واين مهم (خصوصى سازى حج) مى‌تواند تابعى از شرايط عمومى اقتصادى كشور باشد كه عزم جدى را مى‌طلبد تا شاخص‌هاى برشمرده در فصل قبل، بهبود يابد. زيرا به هرحال اقتصاد حج در داخل، نمودى از كل اقتصاد كشور و نيز شاخص‌هاى آن است.

۴. توجه به مزيت نسبى كشور

فرش و قاليچه زيباى ايرانى هيچ نمودى در بازارهايى كه در معرض ديد حجاج است و نيز اماكن و مساجد مكه و مدينه ندارد. يكى از نيازهاى عمده فرش در عربستان، مفروش نمودن مساجد و اماكن مذهبى بزرگ اين كشور و همچنين تقاضاى زائران است. بايد در اين خصوص تدابير جدى اتخاذ گردد. مركز ملى فرش ايران مى‌تواند با زمينه سازى لازم جهت حضور وسيع صادركنندگان ايرانى در نمايشگاه جدّه، زمينه سفارش پذيرى و حضور بيشتر صادركنندگان ايرانى را در اين كشور فراهم نمايد. وضعيت كالاهاى ديگر ايرانى نظير پسته و زعفران نيز به چنين تدابيرى نيازمند است.

۵. ايجاد بازارچه در پايانه‌ها

پيش‌بينى ايجاد بازارچه‌هاى مخصوص زائران در پايانه‌هاى خروجى كشور و فراهم كردن شرايط لازم براى اين‌كه زائران قبل از انجام سفر، خريدهاى ضرورى خود را در داخل كشور انجام دهند و هنگام بازگشت اين خريدها را تحويل بگيرند، نيز اقدامى مؤثر است.

۶. برگزارى همايش‌ها و نمايشگاه‌هاى اقتصادى و فرهنگى

برگزارى نمايشگاه‌هاى بين‌المللى در ميان كشورهاى اسلامى به‌ويژه در عربستان و موسم حج كه محصولات كشورهاى اسلامى در آنجا كمتر ديده مى‌شود مى‌تواند فرصت‌هاى خوبى را در اختيار ما قرار دهد. چنين نمايشگاه‌هايى مى‌تواند سبب آگاهى كشورهاى اسلامى از محصولات اقتصادى يكديگر و بازارياب-ى و مبادله كالاها و خدمات و نيز تأمين مايحتاج و سوغات حجاج گردد. از سوى

ديگر اين همايش‌ها و نمايشگاه‌هاى فرهنگى به ايجاد زمينه براى تقويت هويت واحد اسلامى و نيز بازيابى هويت دينى، ملى، تاريخى و تكيه بر مصالح مشترك دينى بسيار مؤثر است تا از مراودات فرهنگى و مبادلات هنرى، به‌ويژه گردشگرى فرهنگى و هنرى در بين كشورهاى اسلامى حمايت گردد.

در اين ميان حوزه فرهنگى زبان فارسى با محوريت ايران، شامل كشورهاى افغانستان، تاجيكستان، بخشى از ازبكستان و قسمت‌هايى از كشورهاى تازه استقلال يافته آسياى ميانه است. اين حوزه با جمعيتى بيش از 120 ميليون نفر و با اكثريتى شيعى، يكى از اصلى‌ترين حوزه‌هاى تأثير گذار بر جهان است كه نهايتاً مى‌تواند به انعقاد پيمان‌هاى فرهنگى شيعى ودر ابعاد وسيع‌تر، اسلامى بينجامد.

٧. سامان‌دهى و كنترل حجم سوغات

اگرچه حجم تقاضاى هدايا، بخشى از تقاضاى اعزام به حج است، ايران، بالاترين تقاضاى تشرف را دارد، اما نسبت خريد سوغات ايرانيان بسيار بيشتر از حجاج ديگر است. در مورد كنترل حجم سوغات ورودى به كشور، در بندهاى ديگر اشاراتى شد كه در اينجا به دو نكته تكميلى بسنده مى‌شود.

يكى اينكه با توجه به شرايط كنونى وضعيت ارز، لازم است در ميزان ارز همراه مسافر به قيمت دولتى براى حجاج تجديد نظر نمود. ديگر آنكه درباره عوارض گمركى نيز مى‌توان بدون تساهل - كه در مورد حجاج رايج است - مواجه شد و حتى از نظر حجم و اقلام مشمول تخفيفات گمركى، تسهيلات را كاهش داد.

٨. اطلاع رسانى درباره ارز

با توجه به اين‌كه بيشتر زائرانى كه در صرافى‌هاى عربستان، ريال ايرانى را به ريال سعودى تبديل مى‌كنند، نسبت به افرادى كه در كشور، مبادرت به تبديل ارز مى‌كنند، با زيان مواجه مى‌شوند، پيشنهاد مى‌شود سازمان متولى حج با هماهنگى نظام بانكى كشور، امكانى را فراهم كند تا ايرانيان بتوانند در ستادهاى سازمان حج و زيارت در عربستان، ريال ايرانى را به ريال سعودى تبديل كنند تا از اين بابت پول كشورمان در آنجا تضعيف نشود.

از سوى ديگر، در روزهاى نخست حضور زائران ايرانى، ريال ايرانى در بازار آزاد ارزشى كمتر از آن‌چه در روزهاى پايانى مبادله مى‌شود، دارد. علت، اين است كه بيشتر فروشگاه‌ها و مغازه‌ها در روزهاى پايانى حضور زائران، قيمت‌ها را كاهش مى‌دهند و از اين جهت، توصيه مى‌شود تا در صورت نياز، تبديل پول و خريد در روزهاى پايانى و پس از به جاى آوردن كامل اعمال و زيارات انجام گردد.

همچنين ضرورى است زائران هنگام تبديل پول خود، به معتبر بودن ارز توجه كنند، چرا كه داشتن

پول تقلبى و شبهه پول‌شويى در عربستان جرم سنگينى دارد. بنابراين پيشنهاد مى‌شود تا هموطنان پيش از سفر، ارز مصرفى خود را از بانك‌ها تأمين كنند.

حذف تلفن‌هاى غير ضرورى، نيز صرفه‌جويى ارزى - و البته ريالى - را به دنبال خواهد داشت.

١٠. افزايش و ايجاد تنوع در درآمدهاى ارزى

ضرورى است در حد مقدور درآمدهاى ارزى غير نفتى را افزايش داد و تنوع بخشيد كه حج بالقوه يكى از محورى‌ترين اين اهداف مى‌باشد. همچنين مى‌بايد در هزينه ارزى تا حد ممكن صرفه‌جويى نمود.

ساير موارد

١. كمك به تهيدستان

تشويق و ترغيب حجاج به تخصيص درصدى از هزينه‌هاى غير ضرورى به منظور ايجاد و گسترش صندوق‌هاى خيريه براى كمك به تهيدستان مسلمان، شامل: بى‌خانمان‌ها در ايران تا قحطى‌زدگان سومالى، سيل زدگان پاكستان تا جمع‌آورى كودكان بى‌سرپرست در مقابل مسجدالنبى و متكديان در مسيرهاى مختلف، به‌خصوص مسير رمى جمرات كه چهره زشتى را در حج به نمايش مى‌گذارند. اين كار مى‌تواند با كمك سازمان‌هاى دولتى و غير دولتى جهان اسلام در موسم حج صورت گيرد. كه مى‌تواند به نوعى حركتى نمادين در جهت يكپارپگى و وحدت مسلمان جهان اسلام باشد.

٢. تغيير نحوه دريافت وجوهات

بسيار ديده شده كه روحانيون كاروان‌ها قبل از شروع اعمال واجب حج، حجاج را مستقيم وغير مستقيم به اداى ديون شرعى، وادار مى‌نمايند. با توجه به محاسباتى كه حجاج درباره نقدينگى و پيش‌بينى هزينه‌اى خود كرده اند، بهتر است در جلساتى كه قبل از اعزام براى حجاج برگزار مى‌گردد، اين موارد مطرح و وجوهات با پول ملى تأديه گردد. همچنين است دريافت برخى وجوه در بعضى از كاروان‌ها بابت خدمتكاران به‌ويژه مداحان كه در بسيارى از موارد با اكراه زائران، پرداخت مى‌گردد كه از آن نيز بايد اجتناب شود.

٣. مراقبت از بيمارى‌ها

در مورد بيمارى‌ها به‌ويژه آنفلوآنزا كه در ايام حج بسيار شايع است و پس از بازگشت حجاج نيز استقبال كنندگان زيادى را مبتلا مى‌نمايد ⁽¹⁾، لازم است مراقبت‌هاى بسيارى صورت گيرد. اگر حجاجى

كه به اين بيمارى مبتلا شده اند، بتوانند پس از مراجعت، چند روزى استراحت نمايند و سپس از ميهمانان خود پذيرايى نمايند، هم از جهت استراحت زائر و هم از جهت سرايت بيمارى، عارضه اين آسيب كاهش مى‌يابد.

۴. جلوگيرى از اسراف

سفرهاى تكرارى عده‌اى از زائران كه با توجه به توزيع ناعادلانه درآمد انجام مى‌شود، معمولا از نظر افراد، به‌ويژه سالمندانى كه حتى يك بار هم به حج مشرف نشده اند، ناخوشايند و بعضاً تبعيض آميز تلقى مى‌شود؛ به‌خصوص اگر اين سفرها در همه مراحل با اسراف و تبذير همراه باشد. موارد از اين قبيل و نيز دور ريز بسيار غذا بايد كنترل شود.

منابع

دومين همايش اقتصاد اسلامى و توسعه، حسن دليرى و نادر مهرگان، اثر سرمايه مذهبى بر شاخص‌هاى توسعه اقتصادى، بى‌نا، 1389.

3٠. جهانى شدن، محمد نهاونديان، تهران، شركت چاپ و نشر بازرگانى، 1385.

، Nadia)20٠6(. Organ isational Dimension of Business Process Design in the Digital Society ، CD - ROM/Online Proceedings of the EMCIS ، July 6 - 7 ، Spain. Brunel University College. 2. http: //afghan istanecon omy. blogfa. com9٠٠4/. aspx

، p. 15٠ 6. http: //rovzehrezvan. com/321/

http: //www. cokp. ir/ farsi /carp4. asp

، 20٠6. In: http: //www. imf. org. 17. Interna tional Monetary Fund) IMF(. Data and Statistics: http: //www. imf. org/ external/data. htm

، In: http: //www. sesric. org 19. Interna tional Tourism in The OIC Countries

؛ prospect & challenges ، SERTCIC ، 2010. 20. mehr. com

، 2011. 22. Piran

، Parviz)20٠2( Poverty Alleviation In Sistan & Baluchistan: the Case of Shirabad ، UNDP. 23. Santos

، Maria da Graca Mouga)20٠4( Fatina: Religious Tourism in a Sanctuary City. 24. The World Travel & Tourism Council) WTTC( Report

، 2011. 25. UNCTAD)1998( Internat ional trade in tourism

، Countries and Economies: http: //data. worldbank. org/ country/saudi - arabia

معيارهاى اقتصادى حج در قرآن و سنّت

اشاره

مقدمه

برنامه و مناسك حيات‌بخش حجّ از ويژگى‌هاى بزرگ دين اسلام در ميان تمام اديان جهانى است. به‌طور قطع مى‌توان ادعا نمود هيچ دين در طول تاريخ بشريت همانند اسلام و مسلمين نتوانست مناسك با عظمتى همانند حجّ را بين پيروان خود بوجود آورد تا با بهره از آن امكان انسجام‌بخشى ارائه تعليمات سازنده دينى را در وجود مردم و معتقدانش نهادينه كند . حج دانشگاهى عظيم است كه در آن تمام درسها و رشته‌هاى زندگى اعم از اجتماعيات - اخلاقيات - اقتصاد و به‌طوركلى نيازمندى‌هاى زندگى مسلمانان جهان تدوين مى‌گردد و اين ظرفيت بزرگ كه يادگار حضرت ابراهيم (ع) است و پيامبر عظيم‌الشأن اسلام (ص) آن را تكميل نمود افتخار و سرمايه بسيار مهم براى كشورهاى اسلامى است و لذا با توجه به فونكسيون وكاركردهاى بى‌شمار حج و زيارت دو مركز مهم تمدن اسلامى يعنى مكه مكرمه و مدينه منوره به عهده همه دست‌اندركاران و مسئولان و چهره‌هاى دينى و علمى كشورهاى اسلامى است كه نسبت به بهره‌گيرى بيشتر از مراسم حج در زمينه‌هاى مختلف به‌خصوص موضوعاتى كه مسلمين جهان نسبت به آن نيازمند به توجه بيشترى هستند اقدامات شايسته و بازانديشى مجدد بنمايند. برترى‌هاى اقتصادى كه امروزه متأسفانه حربه‌اى بسيار بزرگ براى قدرت‌هاى كفر و نظام‌هاى الحادى در مقابل اسلام و تلاشى براى ناكارآمد جلوه دادن احكام دينى و فرهنگ اسلامى در عرصه اقتصادى زندگى است، اين مسئوليت را دو چندان مى‌كند. از طرفى به‌دليل كج‌فهمى‌ها و برداشت نادرست از دستورات دينى در طول تاريخ، استفاده شايسته و مطلوبى از حج و زيارت اماكن دينى انجام نشده است و سياست‌هاى مناسب اقتصادى و مالى در راستاى مصالح مسلمين كه يكى از اسرار بزرگ حج بوده و به صراحت در قرآن و سنّت مورد اشاره قرار گرفته، چندان مورد توجه واقع نشده است و چه بسا با عدم توجه به اين واقعيت ضربات جبران‌ناپذيرى به حيثيت و جايگاه تمدنى اسلام در

ابعاد مختلف به‌ويژه در بعد اقتصادى به پيكره مسلمين وارد گرديده است. انصافاً صاحب نظران ممالك اسلامى نسبت به اين امر مهم چگونه مى‌انديشند؟ آيا به‌طور شايسته از اين اجتماع عظيم بهره لازم را برده‌اند؟ آنان متأسفانه صحنه حج را به اجانب سپرده‌اند تا از اين ذخيره بزرگ دينى با تمام قوا به استثمار مردم مسلمان بپردازند. هر ساله چندين ميليون مسلمان در اقصى نقاط جهان در قالب دو برنامه دينى و بين المللى حج و عمره، وارد سرزمين حجاز مى‌گردند طبيعتاً در اين همراهى و حضور، هزينه‌هاى كلانى صرف مى‌گردد و بخش‌هاى مختلف اقتصادى، اعم از سيستم توزيع و توليد و مصرف در آن درگير مى‌شوند كه اگر امت اسلامى نسبت به هر يك از آنها تعامل و رفتارهاى منطقى و عاقلانه اقتصادى پيش گيرد قطعاً به بخش عظيمى از دشوارى‌هاى نظام مالى خود پاسخ مثبت مى‌دهد. شواهد نشان مى‌دهد كه تاكنون برنامه منظم و استراتژيك در اين خصوص انديشه نشده است. كارگزاران حج اعم از ميهمان و ميزبان و كشورهاى مبدأ و مقصد نسبت به تعيين خطمشى اقتصادى كه منجر به درك منافع جمعى مسلمين و استقلال آنان گردد تا به حال مسكوت مانده و بازار مالى حجاج و رفتارهاى اقتصادى آنان و هزينه‌هاى هنگفت كه دولت‌ها و ملت‌ها در پروژه عظيم حج صرف مى‌كنند چندان با مطالعه و برنامه‌ريزى دقيق همراه نيست. بنابراين فرصت دوباره مى‌طلبد تا با نگاهى دقيق و نو، به نقش اقتصاد حج و تأثير آن در پيشرفت و توسعه فرهنگ دينى ملل مسلمان گام نهاد. اينك كه با پيام نوروزى مقام معظم رهبرى سال9٠ به‌عنوان سال جهاد اقتصادى نام‌گذارى شده است شايسته مى‌نمايد از اقدام بجا و مبارك بعثه مقام رهبرى در برگزارى همايش علمى حج و اقتصاد سپاسگزارى گردد تا انشاء الله فتح بابى را براى اصلاح برنامه‌ها و تبين ارتباط معيشت و اقتصاد و مناسك حج در آينده نزديك از طرف جمهورى اسلامى ايران شاهد باشيم.

بيان مسئله

از مجموعه احكام و مناسك عبادى برخى از احكام هستند كه علاوه بر مقاصد معنوى و عبادى داراى آثار معيشتى و اقتصادى مى‌باشند؛ حج از جمله اين عبادات مى‌باشد چرا كه دين اسلام اصولاً براى اصلاح الگوى امور دنيا و آخرت از طرف خداوند به مردم معرفى شده است و سعادت انسان در هر يك از دو سراى دنيا و آخرت لازم و ملزوم يكديگرند. با توجه به همين اصل، مسئله ارتباط و هماهنگى اقتصاد و حج، در قرآن و سنّت به صراحت مورد اشاره قرار گرفته است. اسلام با نگرش ويژه خود به مسئله حج و نقش تعيين‌كنندۀ آن در عزّت و عظمت امّت و با توجه به ضرورت توانمندسازى اقتصادى در دست‌يابى به استقلال، براى امور معيشتى و ساير جنبه‌هاى زندگى در موسم حج و برخوردارى مطلوب از معنويت آن دستوراتى را توصيه نموده است كه مجموعه‌اى از منابع دينى اعم از آيات و روايات به آن اشاره دارند.

بى‌شك كنگره جهانى حج در برگيرنده منافع مهمّى براى مسلمين است و زائران كشورهاى اسلامى در اين كنگره بزرگ بايد از آن بهره‌مند گردند؛ خداوند متعال در آيات ذيل مى‌فرمايد:

(وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يذْكُرُوا اسْمَ اللهِ فِي أَيامٍ مَعْلُوماتٍ عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ) (حج: 27 و 28)

اى ابراهيم (ع) در ميان مردم حج را فرياد كن تا پياده يا سواره بر شتران لاغر از سرزمين‌هاى دور به سوى تو آيند و شاهد منافع خود باشند و در روزهاى معين خدا را ياد كنند كه آنان را از گوشت حيوانات روزى داده است پس بخوريد از آنها و به مستمندان نيازمند بخورانيد.

در آيه ديگر مى‌فرمايد. ( لَيسَ عَلَيكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ ) ⁽¹⁾ضمن انجام عبادت و ذكر خدا و كسب تقوى مانعى نيست كه از منافع اقتصادى و معيشتى نيز بهره گيريد در تفسير عياشى از امام صادق (ع) در ذيل آيه فوق، روايتى اين چنين نقل شده است:

ارزق اذا خرج من احرامه و قضي نُسكه فليشتر و ليبيع في الموسم. ⁽²⁾

مقصد از طلب فضل خداوند، تحصيل روزى است هنگامى‌كه شخص از احرام خارج شد و اعمال حج را به پايان برد، به خريد و فروش بپردازد.

البته مسئله معيشت و اقتصاد در حج از بدو تأسيس ام القرى بوسيله حضرت ابراهيم (ع) طرح شد كه فرمود: ( وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يشْكُرُونَ ) ⁽³⁾قرآن در آيه ديگر از لطف و مهربانى خداوند كه همواره بر بشريت جارى مى‌نمايد مى‌فرمايد:

(أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يجْبي إِلَيهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا)

آيا حرم امنى در اختيار آنان ننهاديم كه همه نوع ثمرات و كالاها بدان سوى برده مى‌شود و اين‌گونه قابل قبول است شهرى كه در ميان سنگ‌هاى سخت و صخره‌هاى سياه و كوه‌هاى سر به فلك كشيده، بتواند محل ورود و بارانداز ارزاق و كالاهاى گوناگون از سراسر دنيا باشد.

در روايتى از پيامبر (ص) نقل شده است:

« من اراد الدنيا و الآخر فليوم ذا البيت » ⁽⁴⁾« كسى كه خواهان دنيا و آخرت است بايد آهنگ اين خانه نمايد» و بعد مى‌فرمايد:

«حجّوا تستغنوا» ⁽⁵⁾«حجّ به‌جاى آوريد تا بى‌نياز گرديد» .

امام سجاد (ع) در حديثى گهربار فرمودند:

«حجّوا و اعتمروا تصّح ابدانكم و تتّسع ارزاقكم و تكفن مونات عيالكم» ⁽¹⁾«حج عمره به‌جاى آوريد تا به بدن‌هايتان سالم بماند و روزيتان فراخ گردد و هزينه‌هاى خانواده تأمين شود.

از فرمايشات امام صادق و امام كاظم (ع) اين‌گونه نقل شده است كه فرمودند:

«الحاج لايملق ابداً قُلت و. . . . . . ؟ قال الافلاس ثم قال: و لاتقتلوا اودلاكم من املاق» ⁽²⁾حاجى هرگز فقير و مفلس نمى‌شود.

حج يك برنامه دينى كلان است كه آثار آن بسيار فراتر از يك عده يا ملت، خاص است. ميليون‌ها انسان كه در گوشه و كنار جهان اسلام به سر مى‌برند و هزاران خانواده كه در حرم و يا خارج حرم، زندگى مى‌نمايند از كاركردهاى اجتماعى و اقتصادى حج بهره مى‌گيرند؛ اعم از آن كشاورزى كه توليد مى‌كند و صنعتگر و هنرمندى كه آثار دستى و هنرى مى‌آفريند و دامدارى كه پرورش دام دارد و راننده‌اى كه در حمل و نقل فعاليت مى‌كند، بازرسان و مديران كارگزار همه و همه در اين موضوع سهيم هستند.

در بازار اقتصادى حج ميليون‌ها انسان از خرد و كلان تغذيه مى‌شوند و در يك جمع عملياتى بسيار بزرگ گروه‌هاى مختلف از جامعه انسانى درگير فعاليت مى‌گردند.

به راه انداختن اين برنامه دينى به‌حدّى قابل توجه است كه دولت عربستان در سال 2011 ميلادى بالغ به 3٠ ميليارد دلار فقط از طريق زائران حج، درآمد كسب كرده است. ⁽³⁾كشور ايران هم كه سهم قابل توجهى در ميان ساير كشورهاى اسلامى دارد، قريب به 5 ميليارد دلار در زمينه زيارت خانه خدا، به‌طور مستقيم هزينه مى‌نمايد كه شامل تأمين مسكن، حمل ونقل، تغذيه، خريد سوغاتى و گوسفند قربانى مى‌باشد. بنا به گزارشات آمارى هر سال فقط در ايام حج تمتع به‌طور ميانگين 5/2 ميليون نفر در حج شركت مى‌كنند كه بدين ترتيب 5/2 ميليون گاو و گوسفند ذبح مى‌شود و اگر متوسط گوشت آنها را براى هر رأس3٠ كيلو فرض كنيم به ميزان 7٠ ميليون كيلو گوشت بدست مى‌آيد و اگر از نظر مالى چنانچه هر كيلو را به قيمت 3 دلار فرض نمائيم خواهيم ديد كه مبلغ هنگفتى بدست خواهد آمد. ⁽⁴⁾مسلمانان به‌جاى اين‌كه از اين فرصت در ايجاد فضاى مناسب اقتصادى و فرصت‌هاى جديد شغلى و بالا بردن توان اقتصادى گام بردارند، خواسته يا ناخواسته بسيارى از اين موقعيت‌ها را در اختيار

كشورهاى ديگر از جمله چين و امريكا و ساير قدرتهاى برتر جهان قرار مى‌دهند كه در اين صورت حج نه تنها باعث استغناء و استقلال مسلمانان نمى‌شود بلكه به وابستگى آنها منجر مى‌گردد.

امروزه يكى از موضوعات مهمى كه در سطوح مختلف بين‌المللى جريان دارد مسئله جهانى‌سازى است كه عده‌ايى از سياستمداران حاكم كه در انديشه كنترل و قبضه كردن توان اقتصادى و سياسى و فرهنگى كشورهاى اسلامى هستند برآنند تا با سلطه بيشتر بعضى از قدرت‌ها از جمله امريكا، تفكر تك قطبى كردن جهان را با مركزيت غرب در دستور كار قرار دهند. روند جهانى‌سازى در پى محو و نابودسازى اعتبار ملت‌ها و هويت فرهنگى و سياسى آنهاست؛ و بدين ترتيب فاجعه بزرگى را براى دولت‌ها و ملت‌هاى جهان سوم به‌ويژه كشورهاى اسلامى در غارت منابع و ذخائر كلانشان طرح‌ريزى مى‌نمايند. از آنجائى‌كه خداوند حج را طبق فرمايش امام صادق (ع) ، قائمه‌اى براى اين مردم و معيشت و زندگى آنها قرار داده است -جعل الله لدينهم و معايشهم- ⁽¹⁾حج يكى از راه‌هاى مقابله با سياست استكبارى جهانى‌سازى است كه استعمارگران از آن بدنبال بهره‌كشى از ملت‌ها هستند، چرا كه مسلمين عالم زير لواى توحيد و وحدت كلمه، فرصتى را مى‌توانند ايجاد نمايند كه علاوه بر تقويت انسجام اجتماعى به تشكيل بازار فرآورده‌هاى ملى با رويكرد بين‌المللى بيانجامد كه در صورت تشكيل آن ملت‌هاى اسلامى با نمايش دستاوردهاى خود مشوق يكديگر شده و از تجارت يكديگر در توسعه و شكوفائى اقتصادى كشور خويش، بهره مى‌گيرند.

امروزه وضع كنونى بازار حرمين، هيچ شباهتى به بازار مسلمين ندارد و سرزمين وحى با مظاهرى از صادرات بيگانگان عجين شده است. بازار مكه و مدينه امروزه به نمايشگاه صنعتى و تجارى غرب و شرق تبديل شده است و غالب سوداگران اين بازار، غيرمسلمانان هستند و انبوه ثروت نهفته به كمپانى‌ها و كارخانجات سرمايه‌داران بيگانه سرازير مى‌گردد.

مسلمين در اين بازارها اسير تجمّل و تنوع رنگ‌هاى اجناس مى‌شوند، حال آنكه بايد با توجه به برنامه‌ريزى كلان كشورهاى استكبارى در ايجاد مستعمره‌هاى نوين، به فكر باشند و در فرهنگ مصرف خود تجديدنظر نمايند و تا آنجا كه ممكن است از فرآورده‌هاى خودى مصرف كنند و به ساده زيستى و معيشت عادلانه، خو بگيرند تا بتوانند استقلال اقتصادى مسلمانان و تقويت سطح توليد و كيفيت محصولات را تضمين نمايند.

خلاصه اين‌كه آن‌چه در حوزه اقتصاد و حج مسلمين بايد مورد توجه قرار بگيرد اين است كه:

اولاً آيا حج از مناسك عبادتى صرف است و در انجام آن مردم بايد كاملاً از اقتصاد و معيشيت فاصله بگيرند؟

ثانياً ابعاد اقتصادى حج كدامند و اصولاً چه ظرفيت‌ها و قابليت‌هاى اقتصادى در حج وجود دارد كه مسلمانان مى‌توانند از آن بهره بگيرند؟

ثالثاً راهكارهاى اجرايى پياده‌سازى الگوى اقتصادى اسلامى در ايجاد منشِ منظم، براى اخلاق اقتصادى مسلمين چگونه مى‌تواند باشد؟

رابعاً چگونه مى‌توان در ايجاد بازار مشترك اسلامى به بركت انجام مناسك حج و حضور در سرزمين وحى اقدام نمود؟

موارد يادشده از اهداف اصلى اين پژوهش است كه با تكيه برداده‌ها و منابع اطلاعاتى، خصوصاً آيات قرآنى و سنت روائى مورد مطالعه قرار مى‌گيرد.

روش تحقيق

شيوه جمع‌آورى اطلاعات و نوع و روش پژوهش، يكى از مهم‌ترين بخش‌هاى هر نوع مطالعه است. موضوع مطالعات با توجه به ماهيت خود، اسلوب و روش خاصى را مى‌طلبد، بنابراين موضوع حاضر از آنجائى‌كه يك عمل تكليفى فقهى است، مراجعه به اسناد و روايات و سيره فقهى معصومين از محورهاى مهم روشى در اين تحقيق به شمار مى‌رود. از طرف ديگر مسئله اقتصاد از آنجائى‌كه از مسائل كاربردى در ميان همه مردم است، توصيف و تحليل آن به‌وسيله آمار و ارقام مى‌تواند روشى ديگر براى جمع‌آورى اطلاعات و بررسى موضوع باشد.

تبيين جامعه شناختى رابطه دين و اقتصاد

در نگاه اقتصاددانان كلاسيك و نيز كسانى مانند ماركس و انگلس، اقتصاد، بنيان زندگى اجتماعى آدميان است و دين مخصوصاً در جوامع امروزى نقش حاشيه‌اى دارد. از نظر آنان دين تأثيرى منفى در جامعه داشته و مانع از آگاهى پرولتاريا نسبت به بهره‌كشى سرمايه‌دارى از آنها مى‌شود.

جامعه‌شناسانى كه تمايلات اجتماعى بيشترى داشتند ضمن قبول برجستگى و اهميت اقتصاد، آن را تهديدى براى حدود اخلاقى و اجتماعى جوامع صنعتى تلّقى مى‌كردند، به‌عنوان نمونه در فرانسه «سن سيمون » پس از نوشتن مطلب مفصلى دربارۀ نظم نوين صنعتى به اين نتيجه مى‌رسد كه صورتى نوين و دنيوى از مسيحيت لازم است تا به دين، شكلِ جديدِ معنى‌دار ببخشند. به اعتقاد «سن سيمون» دين در شكل امروزى شده آن براى حفظ حيات اجتماعى و معنى دادن به آن، امرى بنيادين و ضرورى است و اين در حالى است كه عامل اقتصادى آن را متلاشى مى‌سازد. براى «ماركس» از خودبيگانگى عامل شكل دهندۀ صورت دين بود ولى براى كسانى‌كه پيرو نظر «سن سيمون» بودند دين سيمانى بود براى جامعه، زيرا اجتماعى بودن انسان را بيان مى‌كند؛ از جمله كسانى كه اين فكر را دنبال كردند

«اميل دور كيم» است كه در سال‌هاى نخست قرن بيستم دين را ملحوظ داشت و آن را عاملى دانست كه مردان و زنان را از تعلّقات و نفع مادى صرف بالاتر مى‌برد. ⁽¹⁾از طرفى در قرن نوزدهم افكار و اعمال مسيحيت، سرمايه‌دارى را رونق بخشيد و اين امر به‌ويژه در ايالات متحده و بريتانيا مشاهده مى‌شد. مسيحيت به اقتصاد سرمايه‌دارى مشروعيت بخشيد و نظم اجتماعى موجود را امرى مقدّس شمرد. در واقع سرمايه‌داران نيز از بيان اين نكته خوددارى نمى‌كردند كه برخى از اشكال «مذهب پروتستان» مشوق فعاليتهاى صنعتى است، همين نقش دين بود كه مورد انتقاد شديد «ماركس» قرار گرفت. امّا در ايالات متحده دين نقش غالب را در مشروعيت بخشيدن به اقتصاد داشت و در آنجا شكل كالونى مذهب پروتستان، اين مطلب را مورد تأئيد قرار مى‌داد كه موفقيت اقتصادى و پيشرفت مالى مايه سربلندى هركس در پيشگاه خدا و خلق است. در اواخر قرن نوزدهم در آلمان مسئله رابطه دين و اقتصاد مورد توجه زياد واقع شد و انديشمندان آلمان به موضوع علت شكل‌گيرى سرمايه‌دارى توليد، توجّه جدى نموده‌اند، چرا كه كشورهاى ديگر نسبت به آلمان پيشرفت بيشترى داشته‌اند. در اين دوره علماء و پيشوايان دينى از راه‌هاى مختلف در برابر تحولات اجتماعى ناشى از برآيند سرمايه‌دارى موضع گرفته‌اند. اين واكنش‌ها و موضع‌گيرى‌ها ابعاد مختلفى داشت، از بيان اين‌كه سرمايه‌دار تهديدى است براى زندگى و سلامت اجتماعى، تا فرض لزوم تعديل و اصلاحات در آن. از سوى ديگر مذهب «كالونيسم» نيز اين شيوه را تحسين مى‌كرد و در ايالات متحده با عمل و تفكرى كه به «سوسياليسم» نزديك بود به شدت مخالفت مى‌كرد، زيرا در آن دنياى بدون دين تجويز مى‌شد. كليساى «كاتوليك» هم معتقد بود كه در «كاپيتاليسم» ريشه‌هاى مادگرايانه وجود دارد ولى در اعتراض به آن در صورت گرايش‌هاى سوسياليستى گوناگون نيز گرايش ضددينى را مشاهده مى‌كرد. به‌طوركلى در دوران بروز تمايل دانشمندان به بررسى رابطه بين دين و اقتصاد، آلمان جايگاه فلسفى و جامعه‌شناختى اين مباحت بود و علاقه خاصى به آثار «كارل ماركس» بوجود آمده بود. «ماركس» و «انگلس» به‌ويژه ايدئولوك معروف حزب سوسيال دموكرات، «كارل كاوتسكى» معتقد به استقلال حوزه اقتصاد بودند. اين تفكر آنان را به جايى رساند كه دين را صرفاً نتيجه عوامل اقتصادى بدانند. شايد همين موضوع باعث شد تا «ماركس» تأليفات مؤثر و نافذى در زمينه ارتباط دين و اقتصاد طرح نمايد و به اين نتيجه رسيد كه علائق افراد نسبت به امور دنيوى و به خصوص نسبت به نيازهاى اقتصادى آنان، خود به خود بوجود نيامده است بلكه رشد و توسعه آنها در نتيجه تغيير اوضاع فرهنگى و شرايط روانى بوده است كه با رابطۀ فرد و جامعه پيوند مستقيم دارد. به‌ويژه در آثار «وبر» توجه و تأكيد خاصى به رابطه بين علائق مادى و علائق آرمانى به تعبير «وبر» ديده مى‌شود كه

البته كمتر بحثى از تمايز بين نيروهاى مادى و اقتصادى و افكار و آرا كه معمولاً چنين تمايزى لحاظ مى‌شد به ميان مى‌آيد.

توجه شديد دين به اقتصاد كه در اوايل قرن بيستم به چشم مى‌خورد، به زودى كاهش يافت، طورى كه تا دهۀ 197٠ ديگر توجه چندانى به آن نمى‌شد، در واقع پيشرفت اقتصادى و اجتماعى موجب شده بود كه پيشوايان دينى ديگر به مسائلى چون فقر، بهداشت و نظاير آن نپردازند. دهه‌هاى 7٠ و 8٠ قرن بيستم شاهد بحران‌هاى اقتصادى بود و شكست بسيارى از كشورهاى جهان سوم، براى ساختن اقتصاد نيرومند، فكر فقر جهانى و نابرابريهاى انسانى را مطرح كرد كه مجدداً دين را متوجه امور اقتصادى ساخت، هرچند هيچ‌گاه به شدّت قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم به آن نپرداخت. ⁽¹⁾

جلوه‌هاى اقتصادى در حج

الف) اباحه تحصيل منافع اقتصادى در حج

از جمله امورى كه براى مسلمانان در ضمن سفر حج، اجازه داده شده، مسئله كسب و تجارت است. مسلمانان با كسب و تجارت و جلب منافع، بر توان مالى خود مى‌افزايند تا انجام اين مناسك معنوى، باعث ضعف و فقر و عقب‌ماندگى آنها نگردد. حاجيان در صورت كسب و تجارت بهتر مى‌توانند به تأمين هزينه سفر خود كمك نمايند و ديگران هم از منافع آنها استفاده نمايند.

در حديثى «معاويۀ ابن عمّار» از امام صادق (ع) سؤال مى‌كند: «كسى كه به قصد تجارت رهسپار مكه مى‌شود يا شتران خود را كرايه مى‌دهد حجّ او ناقص است يا تمام؟ حضرت در پاسخ فرمود: حج او تمام است» (

عن معاويه بن عمارَ سئلت لابي عبدالله (ع) الرجل يخرج في تجاره الي مكّه او يكون له ابلٌ فيكريها حجّه ناقصه ام تامّه. قال لا بل حجه تامّه. ⁽²⁾

امام على بن موسى الرضا (ع) در بيان فلسفه حج، ضمن ذكر اسرار عبادى، عرفانى و آثار معنوى، فرهنگى و تربيتى به اقتصاد و آثار معيشتى اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد:

وفي ذلك لجميع الخلق من المنافع. . . و منفعه مَن في شرق الارض و غربها و من في البّر و البحر ممّن الحجّ و ممّن لم يحجّ من تاجرٍ و جالبٍ و بائعٍ و مشترٍ و كاسبٍ و مسكينٍ و قضاء حوائج اهل الاطراف و المواضع المهكن لهم لااجتماع فيها كذلك . . . (لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ) . ⁽³⁾

يكى از دلايل وجوب حج منافعى است كه از اين رهگذر به همه خلق مى‌رسد و نيز منافعى است

كه نصيب كسانى كه در شرق و غرب و خشكى و دريا هستند، مى‌شود؛ چه آنهايى كه حج به‌جاى مى‌آورند و يا آنان كه به حج نيامده‌اند، اعم از تاجر يا واردكنندگان، فروشنده يا خريدار، كاسب يا مستمند. همچنين حج تأمين‌كنندۀ نيازهاى ساكنان اطراف و امكنه‌اى است كه مى‌توانند در موسم اجتماع كنند تا بدين وسيله شاهد منافع خود باشند.

طبق اين حديث آثار اقتصادى حج، منحصر به حاجيان نيست بلكه ميليون‌ها انسان كه در گوشه و كنار جهان اسلام به سر مى‌برند و هزاران خانواده در حرم و بيرون از حرم از مواهب آن استفاده مى‌برند.

ب) توسعه تجارت و اشتغال

تجارت و اشتغال در حج و عمره براى برخى از زائران و غيرزائران امرى اجتناب‌ناپذير است و اين مسئله در روايات دينى مورد اشاره قرار گرفته است. زائرانى كه قوام معيشت و تأمين زندگى‌شان به خريد و فروش و استفاده از اين بازار بستگى دارد. دسته زيادى از زائران كه در موسم حج و عمره حاضر مى‌شوند مردمى فقير هستند و هزينه سفرشان همان مقدار است كه در خريد و فروش بدست مى‌آورند و يا ذخيره مخارج خانواده خود در طول سال مى‌نمايند؛ براى چنين افرادى كسب و اشتغال موضوعيت دارد، افرادى مانند رانندگان و تمامى كارگزاران حج در كشورهاى مختلف و همه كسانى كه ارائه خدمات به نيازمندى‌هاى حجاج مى‌دهند. بنابر گزارشات آمارى در سال 139٠ كشور عربستان سعودى كه در اين مسئله نقش محورى را داراست، قادر است از مجموع ورود حاجيان و سرمايه‌اى كه آنان وارد اقتصاد اين كشور مى‌نمايند، 16٠ هزار فرصت شغلى جديد ايجاد نمايد. ⁽¹⁾همين موضوع مى‌تواند اهميت جريان توسعه تجارت و اشتغال و خدمات را در ضمن برگزارى مناسك حج بيان كند كه اين نوع تجارت و اشتغال بى‌ترديد، كسب و درآمد مالى صرف نيست چرا كه چنين فعاليت‌هايى در بهره‌گيرى معنوى زائران از سفر حج تأثيرگزارى مى‌كند واى چه بسا بدون اين‌گونه امور، انجام حج سالم و مطلوب امكان‌پذير نباشد و لذا بر همين اساس فقهاى عظام، در باب حج خدمه، باب ويژه‌اى را براى تبيين احكام و شرح وظايف گشوده‌اند.

ج) كفايت و بى‌نيازى

دين اسلام آميزه‌اى از تلفيق معاش با معاد مى‌باشد. در مناسك حج و عمره كه يكى از عاليترين تكاليف شرعى بين همه فرق اسلامى در سراسر دنياست، پيوستگى و ارتباط مقاصد دنيوى و اخروى بيشتر به چشم مى‌خورد. ⁽²⁾

رسول خدا (ص) فرمود: «حجّوا تستغنوا» ؛ حج بجا آوريد تا بى‌نياز شويد. رمز سخن نبوى اين است كه سفر حج همواره با بار و فشار مالى فراوانى به‌ويژه براى كسانى كه از كشورهاى دور مى‌آيند همراه است، و مشكلات عديده‌اى را به همراه دارد اين مسئله ممكن است بخاطر علاقه مردم به ثروت و مال‌اندوزى آنان را از اداى اين فرضيه باز دارد و در نتيجه خانه خدا كه نمادى از شكوه و جلال امّت اسلامى است خلوت شود، لذا خداوند آن را با منافع دنيوى همراه ساخته و وعده بى‌نيازى داده است تا مردم از سنگينى هزينه نترسند. به نظر نگارنده غالب نيازها زمانى بوجود مى‌آيد كه اجتماعى و انبوهى از مردم تشكيل گردند، زمانى‌كه افراد، كثير شوند هم نياز بوجود مى‌آيد و هم راه حل نياز، بنابراين در مباحت جامعه‌شناسى نيازها زمانى‌كه تقاضا و شناسايى نياز شكل بگيرد به تبع آن تشكيل نهادهاى مختلف براى پاسخگويى به نيازها به‌طور طبيعى فراهم مى‌شود، از اين منظر حج را بايد سرزمينى دانست كه مردم از احوال و مصائب و احتياجات يكديگر با خبر شده و درك متقابلى نسبت به انتظارات و توقعات يكديگر پيدا مى‌كنند و به همين سبب در آثار گفتارى اهل‌البيت (ع) مى‌خوانيم كه مثلاً حضرت على ابن الحسين (ع) فرموده‌اند: «حجوّا و اعتمروا تصّح ابدانكم و تتسع ارزاقكم و تكفون مئونات عيالكم» . ⁽¹⁾در برخى روايات ديگر به آثار منفى ترك فريضه حج، مبنى بر ايجاد فقر و تهيدستى اشاره شده است. امام على (ع) در خطبه «الغدير» فرمودند:

معاشر الناس حجّوا البيت فماورده اهل بيت اِلّا استغنوا و لا تخلّفوا عنه الّا افتقروا. ⁽²⁾

اى مردم براى حج رهسپار بيت الله شويد زيرا هيچ خاندانى بر آن وارد نشدند مگر آنكه بى‌نياز گشتند و تخلف ننمودند مگر آنكه فقير و تهى‌دست شدند.

از قول امام كاظم (ع) هم نقل شده است كه فرمود: «الحّاج لايملق ابداً قلتُ و ما اِلاملاق؟ قال: الافلاس ثم قال و لا تقتلوا اولادكم من املاق» ⁽³⁾حج‌گزار هرگز تهيدست و ورشكست نمى‌شود.

م) تعاون و تكافل در حج

از كاركردهاى اجتماعى و اقتصادى حج توجّه به مسئله تعاون و همكارى‌هاى متنوع در ضمن زيارت سرزمين وحى است. شارع مقدس حج و آئين‌هاى آن را بگونه‌اى تنظيم نموده است كه مسئله تعاون و همكارى و احسان و نيكوكارى را بين مردم تقويت كند. قربانى و صدقه و بخشش گوشت قربانى در ميان مردم به‌ويژه تهيدستان از بزرگترين نوع تعاون و همكارى است. وقتى مسلمانى مكلّف

مى‌گردد در عمل حج، حيوانى سالم و كامل را ذبح كند و يا كفّاره و نذر دهد و قبل از پوشيدن لباس احرام حقوق مردم و رسول خدا (ص) و امام خود، يعنى خمس و زكات را بدهد، در حقيقت مى‌خواهد به‌نوعى جنس همدردى و تكافل و به‌عهده گرفتن مسئوليت اجتماعى فقرا و نيازمندان را در خود تقويت نمايد. ⁽¹⁾قربانى يكى از منابع مهّم اقتصادى حج است كه بايد به شكل مطلوبى مديريت گردد كه خوشبختانه در سال‌هاى اخير، بانك توسعه اسلامى كه با سرمايه ملت‌هاى اسلامى تأسيس شده است مسئوليت كشتارگاه‌هاى محدوده منا را به‌عهده گرفت و تا حدودى از هدر رفتن گوشت قربانى جلوگيرى نموده است. همانگونه كه ذكر شد، قربانى و پرداخت كفاره جهت ارتكاب به محرمات احرام، اطعام مساكين و گرسنگان و كفالت آنها بوسيله مسلمان است؛ قرآن مجيد در اين‌باره مى‌فرمايد:

( فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ * فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ ) ⁽²⁾زمانى كه چون قربانى ذبح شد و بر زمين افتاد از آن بخوريد و به مستمندان بخورانيد. در حديث نبوى آمده است كه خداوند قربانى را به اين جهت مقرّر فرمود تا مستمندان از آن به حد كافى بهره‌مند گردند و به همين منظور تعدّد قربانى را در سرزمين وحى مطرح نموده است، چنانچه پيامبر (ص) 63 شتر به عدد سال‌هاى عمرش در منانحر كردند و به على (ع) فرمودند: «شتران ديگرى را قربانى كند تا به صد شتر برسد» . ⁽³⁾سفارش به كمك و مساعدت به افراد پير و فرتوت و نيابت اعمال افراد عاجز و تهيه و تجهيز نيازمندى‌هاى مسافران و پرداخت انواع انفاقات و استحباب وقف اموال براى زائران (كما اين‌كه امام باقر (ع) ثروت خود را براى برپايى جلسه عزادارى براى سيدالشهداء در سرزمين منا وقف نموده‌اند) از ديگر مصاديق تعاون و تكافل اجتماعى و اقتصادى در سفر حج است.

د) استقلال اقتصادى در حج

حج بهترين فرصت براى تمرين زندگى و تربيت‌پذيرى، جهت استقلال‌خواهى است. آموزه‌هاى دينى و اخلاقى در حوزه رفتارهاى اقتصادى، آورده‌هاى بسيار نيكى را براى مردم مسلمان دارد كه اگر انسان در هر كدام از اين آموزه‌ها تدبير نمايد، مى‌تواند به سعادت دنيوى و اخروى برسد.

خداوند متعال حج را ضمانتى قوى براى استقلال اقتصادى مسلمين و عدم وابستگى آنها از مشركان قرار داده است:

(يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيلَةً

فَسَوْفَ يغْنِيكُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) ⁽¹⁾

بدرستى كه مشركان پليدند پس نبايد از سال آينده به مسجدالحرام نزديك شوند و اگر مؤمنان از فقر مى‌ترسند اگر از خداوند بخواهيد شما را از فضل خود بى‌نياز مى‌سازد، همانا خداوند دانا و حكيم است.

از عبارت ( لا تَقْرَبُوا ) چنين فهميده مى‌شود كه مشركان نه تنها از نظر فيزيكى نبايد در مكه حضور داشته باشند، بلكه از نظر اقتصادى، اجتماعى و سياسى نبايد در آنجا جولان بدهند، اين عدم حضور زمانى مى‌توان جديت پيدا كند كه نقش اقتصادى و اجتماعى آنها به‌طور مستقيم و غيرمستقيم حذف گردد. مسلمانان صدر اسلام نگران بوده‌اند كه در صورت عدم حضور مشركان رونق بازار از بين رفته و موجب خسران اقتصادى گردد، خداوند در جواب اين نگرانى فرمود: از راه‌هاى ديگر ( وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيلَةً فَسَوْفَ يغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) آنها را از فضل خويش بهره‌مند مى‌كند.

قرآن كريم در جايى ديگر، كعبه و حج را ( قِياماً لِلنَّاسِ. . . ) يعنى عامل پايدارى و استقلال مردم خوانده است و به همين دليل «ابان بن تغلب» وقتى دربارۀ «

جعلها الله لدينهم و معايشهم » مى‌پرسد، حضرت مى‌فرمايد: خداوند كعبه را قائمه‌اى براى دين مردم و معيشت و زندگى آنان قرار داده است. با توجه به همين نگاه، مقام معظم رهبرى مى‌فرمايد: «حركت اسلامى عبارت از طغيان بر نظام‌هاى طاغوتى كه موجب ظلم و فساد و تبعيض طبقاتى و نژادى و ستم‌پذيرى توده‌ها شده است» . ⁽²⁾امام راحل (رحمه الله) فرمودند: «مسلمان‌ها بايد خودشان را پيدا كنند يعنى بفهمند كه خودشان يك فرهنگى دارند، خودشان كشورى دارند و شخصيتى دارند» ⁽³⁾تا به بركت حضور در سرزمين وحى، هويت اسلامى با محوريت قدرت مستقل در مقابل اجانب جان بگيرد.

تحليل و نتيجه‌گيرى

حضور مسلمانان در كنگره عظيم حج، همواره ناظر به دو صفت «منافع للناس» و «قياماً للناس» مى‌باشد.

اين دو وضعيت، جامعيت مهمّى را در سطوح مختلف حج‌كنندگان و عمره‌گذاران داراست: جهات ياد شده زمانى تحقّق مى‌پذيرد كه عمران و آبادى، در شهرهاى مسلمين به شكل بايسته بوجود آيد و چرخ اقتصادى زندگى به گردش درآيد و فقر و فلاكت از بين برود و راه رسيدن به تمدن نيرومند جامعه اسلامى در موقعيت‌هاى مختلف از جمله موسم حجّ، فراهم شود.

بنابراين از آثار مورد انتظار حجّ بايد افزايش بهره‌ورى و ايجاد مديريت ساختارى منظم در تعاملات اقتصادى، همراه با تقويت جايگاه عبادى و معنوى آن باشد. بدون شك تعيين چارچوب و تهيه سازوكارهاى لازم از مسير مختلف و مناسب از جمله گردشگرى و جابجايى و ارائه خدمات و تعيين مشاغل خاص و تأمين تغذيه و امكانات و اماكن استراحت، از راه‌هايى هستند كه نياز به اشتراك مساعى و اجماع اسلامى دارد تا بتواند اين قيام و منافع را به شكل مطلوب بوجود آورد.

از آنجا كه انسان‌هاى مسلمان از مكان‌ها و كشورهاى مختلف با تنوع فرهنگ‌ها، آب و هوا و موقعيت‌هاى مختلف اقتصادى به سرزمين مكّه وارد مى‌شوند افزون بر تبادل اطلاعات فرهنگى، صنعتى و اقتصادى مى‌تواند بهترين زمينۀ اجرايى را براى تهيه سازوكارها و چارچوب‌هاى مورد نظر بوجود آورند.

در گذشته مردم بر اين باور بودند كه منافع اقتصادى بيشتر به اهل مكّه مى‌رسد تا به ديگران كه از راه‌هاى دور به سرزمين وحى مى‌آيند، ولى امروزه با تغيير يافتن جريان زندگى و نوع نيازها و مكانيزه شدن سفر حاجيان و هم‌چنين ارائه خدمات جديد، مى‌توان كاركرد فراگيرترى براى تمام افراد، اعم از حلّ و حرم از نظر انتفاع مادى و اقتصادى در نظر گرفت. انصافاً با تحقيق و تدقيق بيشتر در روايات و آيات مى‌توان به نقش اقتصادى حج و توسعه آن براى جوامع اسلامى پى‌برد. نقش‌هايى كه در قالب بسيارى از فعاليت‌ها به‌ويژه تجارت، كفايت‌جويى، استقلال‌طلبى، تقويت سرمايه اجتماعى، توسعه و تجهيز حمل و نقل، بالا بردن سيستم تعذيه و بهداشت، اسكان و تأمين امنيت اقتصادى، تعاون و تكافل تجلّى پيدا مى‌كند كه قطعاً اگر به مدد منابع دينى و سيره گفتارى معصومين (ع) و دانش و اطلاعات علمى روز به پژوهش و تحقيق گذارده شود مى‌تواند آورده‌هاى بسيار عظيمى را براى برگزارى هرچه بهتر مناسك حج و همين‌طور تأثيرگذارى جدى‌تر بر روابط ديپلماتيك كشورهاى منطقه به ارمغان آورد و در نهايت انجام فريضۀ الهى در فضايى مناسب و در خور شأن مسلمانان و جايگاه رفيع كعبه و مدينه منوره و بارگاه نبوى همراه با تقويت حس عزّت‌طلبى و خودباورى مسلمين جهان امكان‌پذير باشد. از موارد حائز اهميت مسئله ساماندهى اعانات و انفاقات مسلمين جهان و توزيع عادلانه آن مى‌باشد. به‌عنوان نمونه در كشور ايران، سالانه شاهد حضور صدها هزار حجاج ايرانى در سرزمين وحى هستيم و هر كدام از آنها انفاقات متنوعى را مى‌پردازند و چقدر خوب است كه مبالغ جمع‌آورى شده تحت عنوان صندوق واحد، براى امورات مشخص، هزينه شود.

پيشنهادات تحقيق

توانايى مسلمين؛

منابع

ابعاد اقتصادى و مالى حج از ديدگاه قرآن و عترت

اشاره

سيد احمد سيادتى ⁽¹⁾

احسان صائمى ⁽²⁾

چكيده

ابعاد اقتصادى و مالى حج و عمره از جمله مباحثى است كه امروزه به نوعى تمام افرادى كه به حج مشرف مى‌شوند، به آن دچار هستند در آيه معروف حج، عبارت‌ها و كلماتى وجود دارد كه نشان مى‌دهد مسئله حج با ابعاد اقتصادى، فرهنگى و عبادى آميخته است. همچنين پيامبر اكرم (ص) در فرا خواندن مردم به حج‌گزارى، دنيا و آخرت را با هم مطرح مى‌كنند. با توجه به احاديث فراوانى كه ابعاد اقتصادى حج را نشان مى‌دهد، مى‌توان دريافت كه حج به همان ميزان كه عبادى است به همان قوت اقتصادى، سياسى و فرهنگى است. واضح است كه در ميان جمعيت‌هاى مختلفى كه از تمام نقاط گيتى هر ساله در مكه گرد هم مى‌آيند افرادى هستند كه در امور تجارى و اقتصادى تخصص دارند و مسلمانان اگر بخواهند به حكم اخوت اسلامى و به حكم اين‌كه هر مسلمانى وظيفه دارد به مسلمانان ديگر كمك و مساعدت نمايد ⁽³⁾مى‌توانند نيازمندى‌هاى يكديگر را برطرف نمايند و درباره امور اقتصادى و تجارى و صنعتى به گفت‌وگو و تبادل نظر بپردازند. مقاله حاضر با هدف يافتن ابعاد اقتصادى و مالى حج از منظر قرآن و روايات و نيز بررسى آثار معيشتى، دنيوى و اقتصادى حج تهيه شده است.

در اين مقاله سعى شده است ضمن تبيين مباحث فوق به ارائه پيشنهاداتى

راهبردى پيرامون گسترش جهان‌شمول بعد اقتصادى حج ارائه بپردازيم.

كليد واژه‌ها: حج، اقتصاد، قرآن و روايات، معيشت و اقتصاد مسلمين، امنيت اقتصادى.

مقدمه

خانه خدا هر ساله در تمامى روزهاى سال به‌خصوص در ايام حج واجب، ميزبان خيل عظيمى از انسان‌هاى عاشق و مسلمانى است كه از سرتاسر دنيا به نيت حج و سفر زيارتى پاى در مكه معظمه مى‌گذارند و پس از انجام فرائض دينى به خريد و تجارت مى‌پردازند. مسئله مهمى كه نگارنده را بر آن داشت تا در اين خصوص مطالبى را به رشته تحرير درآورد، حجم زياد مبادلات اقتصادى در اين موسم است كه به يقين بهره اصلى را از جيب مسلمانان به شركت‌هاى عمدتا غير مسلمانى سرازير مى‌كند كه تنها با رعايت نكات ساده‌اى همچون بازاريابى و پژوهش مناسب از نيازهاى كمى و كيفى خريداران در زمان و مكان مناسب بهره مى‌برند. بنابراين بهتر است اندكى به اقتصاد اسلامى و نيازها و فوايد آن پرداخته شود تا مسئولان عالى‌رتبه كشورهاى اسلامى با درك نيازهاى مسلمانان به توليد كالاهايى بپردازند كه مورد نياز و درخواست آنهاست تا با دست خودمان دشمنان را تقويت نكنيم و كيسه خود را تهى و كشور خود را از توليد و منافع مربوط پس از آن محروم كنيم.

هر يك از احكام و شرايع حتى عبادى آنها داراى آثار معيشتى، دنيوى و اقتصادى است. چرا كه شريعت اسلامى تامين كننده سعادت انسان در دنيا و آخرت و مدافع مصالح و منافع جامعه بشرى در همه ابعاد به هم‌پيوسته حيات است.

اين ويژگى، يعنى «عنايت به معيشت و اقتصاد جامعه اسلامى» به‌ويژه در حج، به دليل جهان‌شمولى‌اش بيشتر جلب نظر مى‌كند و اسلام با نگرش ويژه خود به مسئله حج و نقش تعيين كننده آن در عزت و عظمت امت و با توجه به ضرورت توانمندى اقتصادى در دستيابى به استقلال و اقتدار مسلمين براى امور معيشتى و اقتصادى و تجارى در موسم حج، راهكارهايى را گشوده است كه آيات و روايات فقه و سيره اسلامى بيانگر آن مى‌باشد.

كنگره جهانى حج، دربرگيرنده منافع مسلمين است و زائران كشورهاى اسلامى در اين كنگره، از آن منافع بهره‌مند مى‌شوند چنانكه خداوند تعالى در آيه ( لَيسَ عَلَيكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ . . .) ⁽¹⁾به حج‌گزاران تذكر مى‌دهد كه ضمن انجام عبادت و ذكر خدا و تحصيل ره توشه تقوا مانعى وجود ندارد كه از منافع اقتصادى و معيشتى نيز بهره گيرند.

مرحوم طبرسى گويد: مفاد اين آيه رخصت دادن به كسب و تجارت، پس از انجام مناسك حج

است و اين در روايات ائمه معصوم (ع) آمده است [1].

و نيز عياشى از امام صادق (ع) در تفسير آيه فوق چنين روايت كرده است: «مقصود از طلب فضل خداوند، تحصيل روزى است، هنگامى‌كه شخص از احرام خارج شد و اعمال حج را به پايان برد، در موسم به خريد و فروش بپردازد» [2].

شايان گفتن است: از همان آغاز كه ام القراى توحيد تاسيس شد در دعاى حضرت ابراهيم (ع) آمده كه ضمن نيايش با خداى خود گفت: (. . . وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يشْكُرُونَ ) ⁽¹⁾و بدين گونه از خداوند خواست خاندان خود و ساكنان اين سرزمين مقدس را از ثمرات، روزى دهد و در آن بيابان خشك و سوزان، نعمت‌هاى خويش را ارزانى دارد تا آنان سپاسگوى حق باشند.

از اين‌جا استفاده مى‌شود كه مسئله رزق و معيشت در سرزمين حرم و جوار كعبه نيز جايگاه مهم خود را در حيات مادى و معنوى امت موحد دارد و حضرت خليل (ع) آن را در دعاى خود منظور داشته است. و چنين شد و اراده خداوندى بر اين تعلق گرفت كه آن وادى بى‌حاصل و بى‌آب و علف هميشه آباد و پررونق باشد و از نعمت‌هاى فراوان برخوردار گردد. قرآن از اين عنايات خداوندى كه همواره استمرار داشته و خواهد داشت، بدينگونه سخن مى‌گويد: ( أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يجْبي إِلَيهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيءٍ ) ⁽²⁾«آيا حرم امنى در اختيار آنان ننهاديم كه همه نوع ثمرات و كالاها بدان سوى برده مى‌شود.» و گرنه چگونه باوركردنى است شهرى كه در ميان سنگ‌هاى سخت و صخره‌هاى سياه وكوه‌هاى دست اندر گريبان محاصره شده بتواند بارانداز ارزاق و كالاهاى گوناگون از سراسر جهان باشد.

ضرورت و اهميت موضوع تحقيق در بعد اقتصادى حج

امروزه اهمّيت «توسعه اقتصادى» و نقش بارز آن در بنا نهادن جامعه‌اى آرمانى، بر هيچ كس پوشيده نيست تا آنجا كه مى‌توان آن را از اولويت‌هاى دنياى امروز دانست، اولويتى كه براساس آن بسيارى از محاسبات و معادلات جهانى شكل مى‌گيرد. جست‌وجو در متون اسلامى در اين زمينه، نشان مى‌دهد كه اسلام در پرداختن به مسائل و مباحث مربوط به توسعه اقتصادى، از همه مذاهب و مكاتب ديگر پيشى گرفته است.

در ديدگاه اسلامى، توسعه اقتصادى براى جامعه، دستاوردِ برنامه‌هاى اسلام در اجراى احكام الهى و جامه عمل پوشاندن به تعاليم آسمانى است تا آنجا كه نبى مكرم اسلام (ص) هر روز پس از نماز صبح به گونه‌اى كه اصحاب صدايشان را بشنوند در كنار دعا براى اصلاح دين و آخرت، سه مرتبه اين جملات را مى‌فرمودند:

اللّهُمَّ أصلِح لي دُنياي الَّتي جَعَلتَ فيها مَعاشي. [3]

بار خدايا! دنياى مرا به سامان آور؛ همان را كه مايه زندگانى من قرار داده‌اى.

در اين ديدگاه، جامعه انسانى هر گاه فرصت يابد تا دين خدا را به شيوه‌اى درست در زمين جارى سازد، شاهد شكوفايى اقتصادى - بيش از آن‌چه در تصوّرش گنجد - خواهد بود. و چنين روزى بى‌شك خواهد آمد. اسلام، پديده ثروتمندى جامعه را از نعمت‌هاى خداوند براى انسان قلمداد مى‌كند و مردم را برمى‌انگيزد كه اين نعمت را پاس دارند و نيز از ايشان مى‌خواهد كه ثروت را در مسيرى كه به تكامل آنان بينجامد، به كار گيرند [4].

چنانچه در كلمات اميرالمومنين (ع) مكرراً به نعمت بودن ثروت اشاره شده است:

إنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ المالِ [5].

ثروت فراوان، از نعمت‌ها است.

نِعمَ البَرَكَةُ سَعَةُ الرِّزقِ [6].

گشاده روزى، چه نيكو بركتى است!

مِن هَنيءِ النِّعَمِ سَعَةُ الأَرزاقِ [7].

از نعمت‌هاى گوارا، گشادگى روزى است.

در اين نظرگاه، ثروت بهترين ياورِ تقوا و خودسازى است كه رادمردى را آشكار مى‌سازد. كاستى‌ها و عيب‌ها را مى‌پوشاند. آرامش و ثبات درون را در پى مى‌آورد. پاداشِ كسى را كه از آن به نيكى و درستى بهره بَرَد، افزون مى‌كند؛ و در يك كلام، مايه پايدارى دين و دنيا است [8].

پيامبر خدا (ص) مى‌فرمايند:

نِعمَ العَونُ عَلى تَقوَى اللهِ الغِني [9].

چه ياور خوبى است توانگرى براى تقواى خدايى!

پيشوايان و راهبران بزرگ اسلام، پيشگامان عرصه توسعه اقتصادى بودند. ايشان را كه مى‌نگرى همّت‌هاشان را در تلاش سختكوشانه و پيوسته صرف مى‌كنند و از پروردگار خويش خاضعانه مى‌خواهند كه از فقر نجاتشان بخشد و از تنگناى اقتصادى دورشان دارد [10].

در جانب ديگر اين ديدگاه، مى‌نگريم كه اسلام، واپس‌ماندگى اقتصادى را نكوهش مى‌كند و آن را از گونه‌هاى بلا و مصيبت و نيز از مجازات‌هاى خداوند و نشانه خشم او و ناخشنودى‌اش از جامعه مى‌شمارد [11].

(وَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً قَرْيةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللهِ فَأَذاقَهَا اللهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما كانُوا يصْنَعُونَ) [12].

و خداوند شهرى را مَثَل مى‌زند كه امن و آرام بود، روزى آن به فراوانى از هر جاى مى‌رسيد، امّا

[مردم آن] نعمت‌هاى خداى را ناسپاسى كردند. پس خدا به سزاى آن‌چه مى‌كردند، جامه گرسنگى و ترس به [مردمِ] آن چشانيد.

امام على (ع) مى‌فرمايد:

ما ضَرَبَ اللّهُ العِبادَ بِسَوطٍ أوجَعَ مِنَ الفَقرِ [13].

خداوند، بندگان را با تازيانه‌اى درد آورتر از فقر نمى‌زند.

در آينه اسلام، فقر سزاوار نكوهش است و همه نيروهاى ويرانگرى و تباه‌سازى در آن گرد آمده. هم عامل نادانى است و هم زمينه‌ساز بد رفتارى. فقر ريشه انواع فساد و تباهى است كه نا آرامى‌هاى روحى و جسمى در سطوح فردى و اجتماعى از آن زاييده مى‌شود.

لذا با توجه به اهميت اقتصاد در دين مبين اسلام و هم‌چنين نام گذارى سال جارى به نام سال جهاد اقتصادى از سوى مقام معظم رهبرى بر آن شديم تا به ابعاد اقتصادى حج پرداخته و آن را مورد بررسى قرار دهيم.

پرداختن به تجارت اسلامى، حلقه مفقوده حج

در دوران جاهليت هنگام انجام مراسم حج، معامله و تجارت و مسافربرى و حمل و نقل بار را حرام و گناه مى‌دانستند و كسانى كه چنين مى‌كردند حجشان را باطل به حساب مى‌آوردند. مسلمانان در ايام حج طبعا منتظر بودند بدانند آيا اين حكم زمان جاهليت در اسلام هم صادق است؟ يا بى‌اعتبار است.

همانطور كه گفته شد آيه شريفه ( لَيسَ عَلَيكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ ) ⁽¹⁾آن حكم يعنى گناه بودن معامله را در ايام حج نادرست دانست و اعلام نمود كه در موسم حج هيچگونه منعى در مورد معامله و امور اقتصادى وجود ندارد و آيه ( لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ) ⁽²⁾نيز دلالت دارد كه مردم در ايام حج از مزاياى مادى نيز استفاده ببرند و از نعمت‌هاى خداوندى بهره گيرند و سودى به دست آورند و براى رونق بخشيدن اقتصاديات تلاش و كوشش كنند [14].

آرى از دينى كه ضامن سعادت مادى و معنوى بشر است جز اين انتظار نمى‌رود.

در پاسخ به اين پرسش كه اگر حج يك عبادت و سير و سفر الى الله است، چگونه مى‌توان مقاصد مادى را در آن جاى داد؟ بايد گفت: هرگاه دنيا با آخرت هماهنگ و در جهت «رضاى حق» و «مصلحت خلق» باشد در بينش اسلامى نه تنها مذموم و نكوهيده نيست بلكه مطلوب و ضرورى است. شريعت اسلام آميزه‌اى است از تكاليف و احكامى كه «معاش» و «معاد» را در بر داشته، با ملاحظه اين نكته كه معيشت مقدمه سعادت آخرت است. در حج نيز مقاصد دنيوى و اخروى با همين فلسفه لحاظ

شده است و بلكه عنايت به مسائل معيشتى، بازرگانى و اقتصادى در حج، پررنگ‌تر از ديگر احكام شريعت به چشم مى‌خورد.

پيامبر خدا (ص) مى‌فرمايد: «

مَنْ أَرَادَ الدُّنْيا وَ اْلآخِرَةَ فَلْيؤُمَّ هَذَا الْبَيتَ » . «كسى كه خواهان دنيا و آخرت است، بايد آهنگ اين خانه كند» [15].

و نيز مى‌فرمايد: «

حُجُّوا تَسْتَغْنُوا » . «حج به‌جاى آوريد تا بى‌نياز گرديد.» [16].

شايد رمز و نكته كلام نبوى اين باشد كه اصولا حج بار مالى قابل توجهى را مى‌طلبد و افزون بر آن، مشكلاتى را در بر دارد كه طبيعت اين سفر است و گاه مى‌شود كه علاقه به ثروت و وسوسه‌هاى نفسانى و شيطانى، آدمى را از بذل و خرج در اين سفر دشوار باز دارد و آن‌گاه خانه خدا كه براى مصلحت خلق برپا است، خلوت مى‌شود و شكوه امت اسلامى كم‌رنگ مى‌گردد.

لذا خداوند آن را با منافع دنيوى نيز همراه ساخته و وعده خير و استغنا به زائران داده است تا از سنگينى هزينه‌ها نهراسند و به هر بهايى، حج خانه خدا كنند.

در عمل و تجربه نيز چنين بوده كه حج نه تنها زيان مالى به بار نياورده، بلكه سبب توسعه رزق و استغنا و بى‌نيازى بوده است.

همانگونه كه در كلام گهربار پيامبر گرامى (ص) ديديم و امام على بن الحسين (ع) مى‌فرمايد:

حُجُّوا وَ اعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَبْدَانُكُمْ وَ تَتَّسِعْ أَرْزَاقُكُمْ وَ تُكْفَوْنَ مَئُونَاتِ عِيالِكُمْ.

حج و عمره به‌جاى آوريد تا بدن‌هايتان سالم بماند و روزيتان گشاده گردد و مخارج خانواده‌تان تأمين شود.

اميرالمؤمنين ((ع)) طى خطبه‌اى با اشاره به نقش حج در نفى فقر و زدودن گناه مى‌فرمايد:

حَجُّ الْبَيتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا ينْفِيانِ الْفَقْرَ وَ يرْحَضَانِ الذَّنْبَ.

حج و عمره خانه خدا فقر را از ميان برمى‌دارد و گناهان را پاك مى‌كند.

جالب آنكه برخى روايات علاوه بر بيان آثار مثبت حج در تأمين حوايج مادّى و گشادگى روزى و رفع نيازمندى و فقر، به آثار منفى ترك حج نيز اشاره شده و صراحتاً بيان مى‌كند كه اگر كسى با داشتن توان مالى و استطاعت، اين فريضه عظيم را ترك كند، بايد از عواقب اين گناه و تهى‌دستى هراسان باشد. پيامبر خدا (ص) در خطبه «الغدير» فرمود:

مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَيتَ فَمَا وَرَدَهُ أَهْلُ بَيت إِلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ لا تَخَلَّفُوا عَنْهُ إِلاَّ افْتَقَرُوا.

اى مردم، براى حج رهسپار بيت الله شويد؛ زيرا هيچ خاندانى بر آن وارد نشدند مگر آنكه بى‌نياز گشتند و تخلّف ننمودند مگر آنكه فقير و تهى‌دست شدند.

از قول امام صادق و امام كاظم (ع) نيز در روايتى آمده است:

«الْحَاجُّ لا يمْلِقُ أَبَداً قُلْتُ وَ مَا اْلإِمْلاقُ؟ قَالَ: اْلإِفْلاسُ، ثُمَّ قَالَ: وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاق» . حج‌گزار هرگز تهى دست و ورشكسته نگردد.

امام صادق ((ع)) در روايتى ديگر به بيان آثار اقتصادى و معيشتى حج پرداخته و در پاسخ به «هشام‌بن حكم» كه فلسفه وجوب حج را مى‌پرسد، چنين مى‌فرمايد:

فَجَعَلَ فِيهِ اْلإِجْتِمَاعَ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لِيتَعَارَفُوا وَ لِيتَرْبِحَ كُلُّ قَوْم مِنَ التِّجَارَاتِ مِنْ بَلَد إِلَى بَلَد وَ لِينْتَفِعَ بِذَلِكَ الْمُكَارِي وَ الْجَمَّالُ وَ لِتُعْرَفَ آثَارُ رَسُولِ اللهِ (9) وَ تُعْرَفَ أَخْبَارُهُ وَ يذْكَرَ وَ لا ينْسَي وَ لَوْ كَانَ كُلُّ قَوْم إِنَّمَا يتَّكِلُونَ عَلَى بِلادِهِمْ وَ مَا فِيهَا هَلَكُوا وَ خَرِبَتِ الْبِلادُ وَ سَقَطَتِ الْجَلَبُ وَ اْلأَرْبَاحُ وَ عَمِيتِ اْلأَخْبَارُ وَ لَمْ تَقِفُوا عَلَى ذَلِكَ. . . .

مقرر شد تا مردم از شرق و غرب به اين سرزمين بيايند و يكديگر را بشناسند و همه گروه‌ها از تجارت و حمل و نقل كالا از شهرى به شهر ديگر بهره گيرند. و چارپادار و شتربان سود برند و آثار و اخبار پيامبر خدا شناخته شود و در خاطره‌ها تجديد گردد و فراموش نشود و اگر قرار بود هر جمعيتى تنها از كشورها و شهرهاى خودشان و حوادث و مسائل منطقه‌اى سخن بگويند مردم نابود مى‌شدند و شهرها ويران مى‌گرديد و بازرگانى و سودآورى تعطيل مى‌شد و اخبار و حوادث در پرده ابهام مى‌ماند و كسى بر آنها آگاهى نمى‌يافت.

چنان‌كه ملاحظه مى‌كنيم: امام صادق ((ع)) در اين روايت به آثار جهان‌شمول حج توجه داده و مسائلى را يادآور شده‌اند:

در بازار اقتصادى حج، عربستان سعودى ساليانه ميليارد دلار در موسم حج كسب درآمد مى‌كند.

در همين حال «عبدالغنى انصار» ، عضو كميته گردشگرى اتاق بازرگانى مدينه منوره گفت: درآمد اقتصاد عربستان در بخش عمره، امسال به 8/33 ميليارد ريال مى‌رسد كه اين ميزان بالاترين درآمد از زمان آغاز قانون جديد عمره در سال 20٠٠ است.

كشور عربستان سعودى با بيش از ميليون جمعيت كه براساس برآورد صندوق بين المللى پول ⁽¹⁾، امسال بيش از ميليارد دلار درآمد نفتى خواهد شد، سالانه از برگزارى موسم حج بيش از ميليارد دلار درآمد كسب مى‌كند.

عربستان كه هم‌اكنون به طور متوسط روزانه5/9 ميليون بشكه نفت خام توليد و از اين ميزان حدود 2/6 ميليون بشكه آن را صادر مى‌كند، ساليانه پذيراى ميليون زائر از كشورهاى مختلف اسلامى است كه از اين تعداد، بيش از 5/2 ميليون زائر مربوط به حج تمتع است. برآوردها نشان مى‌دهد كه سالانه ايرانيان در موسم حج به طور متوسط بيش از ميليارد دلار در عربستان سعودى هزينه مى‌كنند [18].

تاكيد بر اينكه دولت عربستان نبايد با تنگ‌نظرى و محدودنگرى، تنها به مصالح و منافع خود و منطقه جغرافيايى خاص خود بينديشد كه اين نوع تفكر، جهان را به ويرانى مى‌كشد و سرنوشت انسانها را تباه مى‌سازد و اين با فلسفه و بينش جهان‌شمول اسلام و انسان دوستى و نگرش فرامليتى و برون مرزى آن در تضاد است. اسلام آيين بشريت است، پس در اجتماع عظيم حج بايد مصالح همه انسان‌ها و همه كشورها مدنظر قرار گيرد تا منافع آن فراگير شود تا (. . . قِياماً لِلنَّاسِ . . .) تحقق پذيرد.

با تاسف، كشورهاى اسلامى از چنين فرصتى غفلت ورزيده و سرزمين وحى را با مظاهر صادرات بيگانگان پوشش داده‌اند. بازار مكه و مدينه امروزه به نمايشگاه صنعتى و تجارى غرب و شرق تبديل شده است. در آنجا محصولات كشورهاى اسلامى كمتر به چشم مى‌خورد و عمده سوداگران اصلى اين بازار، غير مسلمانان و حتى برخى از دشمنان اسلام هستند كه انبوه ثروت و ارز مسلمين را به تاراج مى‌برند و به كمپانى‌ها و كارخانه‌ها و جيب سرمايه‌داران بيگانه، واريز مى‌كنند.

هر چند رسم خريد سوغات جزء رسوم پسنديده‌اى است كه مورد توصيه ائمه اطهار (ع) نيز قرار گرفته است ولى افراط در خريد وسايل از كشور عربستان باعث شده است، عملا هر ساله ميليون‌ها دلار ارز از كشور توسط حجاج خارج شده و به جيب مغازه‌داران عربى و از همه مهم‌تر توليدكنندگان چينى و آسياى جنوب شرقى سرازير شود و حج عملا به يك بازار بزرگ فروش توليدات كشور چين، تبديل شده است و چينى‌ها خيلى بيشتر از مسلمانان در آرزوى ورود حجاج به عربستان هستند. علاوه بر اين‌كه خريد و گشت و گذار در بازارهاى مكه و مدينه عملا فرصت مغتنم و در بسيارى از موارد تكرار نشدنى تشرف به خانه خدا و حرم نبوى را از انسان سلب مى‌كند، بلكه موجب اتلاف منابع و سرمايه‌هاى ملى نيز مى‌شود. هر چند در سال‌هاى اخير ميزان ارز مسافرتى اختصاص يافته به حجاج كاهش پيدا كرده است تا از اين معضل پيشگيرى به عمل آيد، ولى خيلى از حاجيان با خريد ارز از

بازار آزاد تلاش مى‌كنند در افزايش تعداد ساك‌هاى خود بر ديگر همسفران، پيشى بگيرند. حل اين معضل احتياج به يك فرهنگ سازى عظيم دارد كه انتظار مى‌رود كل جامعه در اين مورد بسيج شود.

تجارت اسلامى ضمن فريضه حج نه مقدم بر آن

در سفر حج به كسب و تجارت اجازه داده شده و چنانكه اشاره كرديم فلسفه آن بالا بردن توان مالى حج‌گزاران و در نتيجه تقويت عموم مسلمانان از رهگذر اين كنگره جهانى است و تجارت و كسب در سفر حج، خود عاملى است در برگزارى اين فريضه جهان‌شمول و تامين معاش گروهى از زائران كه اگر كسب و تجارت نكنند، قادر به تامين هزينه سفر خود نيستند. از اين رو، رخصت داده شده كه زائران از سود تجارت و داد و ستد و امثال آن در چهارچوب شرع و به تناسب شئون بهره گيرند تا بدين وسيله استطاعت مالى و توان افراد بالا رفته و اجتماع حج فزونى گيرد.

«معاويه بن عمار» مى‌گويد: از امام صادق (ع) پرسيدم كسى كه به قصد تجارت رهسپار مكه مى‌شود يا شتران خود را كرايه مى‌دهد، حج او ناقص است يا تمام؟ حضرت در پاسخ فرمود: حج او تمام است [19].

همانا هدف اصلى و علت غايى در هر عبادتى از جمله حج و عمره توجه به خدا و طلب قرب او و تحصيل آخرت است. اين مقصد اساسى را هرگز نبايد با اغراض دنيوى و اهداف مادى كمرنگ ساخت. بنابراين، هرگاه از آثار مادى و كسب و تجارت و اقتصاد و معيشت سخن به ميان مى‌آيد، جنبه ضمنى دارد زيرا در اسلام، ماديات مقدمه معنويات است و دنيا مقدمه آخرت. از اين رو در روايات آمده است:

الحج و العمره سوقان من اسواق الاخره. . . .

حج و عمره دو بازارند از بازارهاى آخرت، آن كس كه به اين دو تمسك جويد در زمره ميهمانان خدا است اگر او را زنده بدارد گناهى براى وى باقى نگذارد و اگر بميراند او را در بهشت برين جاى دهد. [20]

به همين دليل از كسانى كه حج را وسيله تفرج و تجارت و تكدى قرار مى‌دهند نكوهش شده است.

پيامبر خدا (ص) در روايتى كه از آينده خبر مى‌دهد و از كسانى كه حج را وسيله مقاصد مادى قرار داده‌اند، با لحن انتقادى مى‌فرمايند: «براى مردم زمانى مى‌رسد كه حج زمامدارشان براى تفريح و تفرج و حج توانگران براى تجارت و زراندوزى و حج مستمندان براى سوال و تكدى‌گرى است.» [21]

در بدو امر چنين به نظر مى‌رسد ميان رواياتى كه از كسب و تجارت در حج نكوهش كرده و رواياتى كه كسب و تجارت را مجاز مى‌دانند و بلكه بدان توصيه مى‌كنند، تناقض وجود دارد. اين نكته

مورد توجه فقها و محدثين ما بوده است و به حل آن پرداخته‌اند.

محدث بزرگ، مرحوم «شيخ حر عاملى» در مقام جمع اين روايات مى‌گويد: «روايت پيامبر9 (كه حج اغنيا را تجارت مى‌داند) بر بطلان حج دلالت ندارد و در مقام نكوهش نيست بلكه صرفا جنبه اخبارى دارد و يا در مقام نكوهش كسانى است كه به قصد تفرج و تجارت به حج مى‌روند و يا بيانگر كراهت آميختن سفر حج به تجارت و امثال آن مى‌باشد.

در هر حال مسلم است كه هر عبادتى، اگر با انگيزه مادى و بدون قصد تقرب انجام شود، نه تاثير معنوى دارد و نه مسقط تكليف است و حج نيز چنين است. فلسفه بنيادين حج آهنگ خدا و آخرت و انقطاع از خلق و پيوستن به حق است و ابراهيم‌وار از همه تعلقات رهيدن و از زندان طبيعت خلاص شدن. بنابراين بر حج‌گزاران است كه اين سفر معنوى و الهى را با مقاصد دنيوى و مادى نيالايند و معنويت حج را كمرنگ نكنند. وظيفه روحانيون و راهنمايان اين است كه زائران خانه خدا و مسافران ديار وحى را پيش از سفر و در سفر، به فلسفه حج توجه دهند و تفهيم كنند زائرى كه پس از عمرى انتظار، توفيق حج يا عمره به دست آورده، دريغ است كه لحظه‌هاى شيرين و گرانقدر اين سفر روحانى را خرج بازار و خيابان و سرگرمى كند و به داد و ستد و سود و سودا بپردازد. به خصوص آنكه برخى حركات زننده در انظار حجاج كشورهاى ديگر براى زائران ما موجب وهن است و بايد از آن به‌طور جدى پرهيز نمود. غرض از اين تذكر اين نيست كه بعد اقتصادى حج ناديده گرفته شود كه «هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد.»

كسب و تجارت در حج و عمره براى برخى از زائران و غير زائران امرى ضرورى است كه در روايات هم بدان مثال زده شده است. زائرانى كه قوام معيشت و تامين زندگى‌شان به خريد و فروش و استفاده از اين بازار بستگى دارد. بسيارى از زائران كه در حوالى مكه و مدينه زندگى مى‌كنند و در موسم حج حاضر مى‌شوند، مردمى هستند فقير و توشه سفر آنان همان است كه به هنگام موسم، در خريد و فروش به دست مى‌آورند و يا ذخيره مخارج خانواده خود، در طول سال مى‌كنند. براى آنها كسب و تجارت موضوعيت دارد و برخى رانندگانى هستند كه اجير مى‌شوند و در ضمن خدمت حجاج مناسك حج را نيز انجام مى‌دهند. برخى خدمه‌اى هستند كه به بركت خدمت، توفيق مناسك را نيز به دست مى‌آورند. آمار اين‌گونه زائران به صدها هزار بالغ مى‌گردد و همه ساله چنين زائرانى در موسم حضور دارند. شارع مقدس اسلام راه را بر ايشان نبسته و علاوه بر اينكه خدمات اين زائران به زائران ديگر نيز در برگزارى حج لازم و در مجموع خدمات متقابل اين گروه‌ها در سفر پر مشقت حج اجتناب‌ناپذير است و منافى با عبادت و قصد تقرب هم نيست.

لازم به يادآورى است كه درباره امور بازرگانى و اقتصادى در مراسم حج، بايد به‌طور ضمنى گفتگو به عمل آيد و آن چنان نباشد كه بر جنبه‌هاى معنوى مقدم گردد و در اولويت قرار گيرد و

چنان‌كه معلوم است حجاج پس از انجام مناسك و نيز پيش از آن، فرصت كافى براى اين‌گونه فعاليت‌ها دارند.

ارائه پيشنهادات پيرامون گسترش جهان‌شمول بعد اقتصادى حج:

نظير آن‌چه كه بعثه مقام معظم رهبرى طى دو سال گذشته اقدام به برگزارى همايش‌هايى در كشورهاى روسيه، پاكستان، تاجيكستان، الجزاير، تونس و تانزانيا نموده است. [22]

عمده نياز زائران مى‌تواند از كشورهاى اسلامى و به وسيله شركت‌ها و بخش‌هاى اقتصادى مسلمين و دولت‌هاى اسلامى تامين گردد و در اين صورت روا نيست كالايى كه امكان تهيه آن از كشورهاى اسلامى وجود دارد، از كشورهاى ديگر تهيه شود كه در برخى موارد علاوه بر جنبه اقتصادى، خالى از شبهات شرعى هم نيست. اگر كشورهاى اسلامى با برنامه‌اى سنجيده و حساب شده با يكديگر همكارى داشته باشند، مى‌توانند بسيارى از اين نوع كالاها را خود تهيه و با آرم و نشان كشور اسلامى عرضه نمايند. در چنين صورتى است كه آثار كلان اقتصادى حج در مجموعه جامعه اسلامى نمودار مى‌گردد و ميليون‌ها نفر از دست اندركاران توليد بهره مى‌برند و توان اقتصادى مسلمين كه زيربناى بسيارى از مسائل ديگر است، بالا مى‌رود. تشكيل بازار مشترك اسلامى در حج بهترين فرصتى است براى كشورهاى مسلمان تا اين پيوند و مشاركت اقتصادى در طول سالها پا برجا بماند و بدان وسيله با فقر و بيكارى كه دو عامل عمده مفاسدند مبارزه شود. تاثير چنين پروژه‌اى بر ساير ابعاد زندگى مسلمين چون بعد فرهنگى -سياسى غير قابل انكار است. در عصرى كه دشمنان اسلام براى جهانى سازى كشورها با هدف وابستگى دائم ملت‌ها تلاش مى‌كنند، مسلمين مى‌توانند براى جهانى شدن مكتب و آرمان خود با اهداف انسانى و الهى با يك عزم عمومى گام بردارند و وحدت امت را پايه‌ريزى كنند. جمعيت‌ها و تشكل‌هاى بين الملل اسلامى مى‌بايست در اين راستا حركت كنند و به

صرف شعار و اجلاس و تعارفات، بسنده نكنند.

بانك توسعه اسلامى، با هدف پيشبرد توسعه اقتصادى و پيشرفت اجتماعى كشورهاى عضو و جوامع مسلمان كشورهاى غير عضو، در سراسر جهان براساس اصول و شريعت اسلامى به وجود آمده است.

وظايف بانك توسعه اسلامى

وظايف بانك، شامل ارائه كمك‌هاى مالى به طرق مختلف براى افزايش ثروت و كاهش فقر با اعطاى وام براى فعال كردن پروژه‌هاى مهم و استراتژيك كشورهاى عضو و ارائه كمك‌هاى مالى و فنى براى توسعه اقتصادى و اجتماعى كشورهاى عضو مى‌باشد. ايجاد صندوق وقف، ارائه كمك‌هاى ويژه مجامع اسلامى در كشورهاى غير عضو و بازرسى عملكرد و مخارج اين صندوق‌ها، مساعدت در توسعه تجارت خارجى كشورهاى عضو و به‌ويژه بين اعضاى بانك، ارائه كمك‌هاى فنى به كشورهاى عضو و بالابردن ميزان تسهيلات براى فعاليت‌هاى توسعه‌اى در كشورهاى مسلمان از ديگر وظايف بانك مى‌باشد. ضمنا مسائل مالى بانك كاملا مطابق احكام شريعت اسلام مى‌باشد.

خوشبختانه در سنوات اخير مسئوليت كشتارگاه‌هاى محدوده جغرافيايى منا و نقاط نزديك به آن را بانك توسعه اسلامى عهده‌دار گرديده و با در اختيار گرفتن كشتارگاه‌هاى تحت اختيار سازمان جهت جلوگيرى از هدر رفتن گوشت قربانى اقدامات موثرى نموده است.

اين در حاليست كه «احمد محمد على» مدير عامل بانك توسعه اسلامى طى مصاحبه‌اى با تشكر از حجاج و بعثه حج كشورهاى مختلف و مسئولان حج اين كشورها گفت: گوشت يك ميليون گوسفند قربانى طبق آن مقصدى كه بعثه كشورها اعلام مى‌كنند براى امور خيريه و طبق ضوابط شرعى به مستمندان و فقرا اختصاص مى‌يابد. [23]

رئيس سازمان حج و زيارت نيز از قربانى كردن 99 هزار رأس گوسفند براى حجاج ايرانى و ايرانيان مقيم خارج كشور در عيد قربان امسال در منا خبر داد و گفت: گوشت قربانى بعد از ذبح شرعى گوسفند، از تونل انجماد مى‌گذرد و به روش بهداشتى نگهدارى مى‌شود و سپس از طريق بانك توسعه اسلامى براساس سفارش ايران به كشورهاى مورد نظر و مردم مستمند اهدا مى‌شود. [24] وى گفت:

سال گذشته بخشى از گوشت قربانى بين سيل زدگان پاكستان و بخشى به قحطى زدگان آفريقا اهدا شد.

اميد است كه پنجاه و شش عضور اين بانك با اتخاذ تدابير لازم و حياتى، گام‌هاى موثرى را در روند بهبود اقتصاد مسلمين در موسم حج و عمره بردارند.

نتيجه گيرى

منابع

ر. ك: توسعه اقتصادى بر پايه قرآن و حديث ج1، ص 69.

حج و اقتصاد

اشاره

حسن رمضان زاده

چكيده

در اين مقاله، سعى شده است، مسائلى مرتبط با اهميت حج در جهان اسلام و نقش و تأثيرگذارى آن در ايجاد اتحاد و همدلى در جامعه اسلامى و فوايد اقتصادى حج در جامعه اسلامى و اقتصاد جهانى حج بررسى شود. البته در بخش‌هاى پايانى به آسيب‌هاى مربوط به تجارت در حج نيز اشاره شده است. نتيجه اين مقاله، به نوعى بيان كننده رابطه عميق حج و عمره، با مسئله تجارت و اقتصاد و تاثيرپذيرى روند سفر حجاج در جامعه اسلامى است.

مقدمه

فريضه حج، همان‌طور كه در زمينه‌هاى عبادى، سياسى، فرهنگى و اجتماعى تأمل و بررسى مى‌شود، در زمينه اقتصادى نيز، از قابليت‌هاى اشكار و نهان فراوانى برخوردار است. تحليل ابعاد گوناگون كنگره عبادى - سياسى حج، نيازمند نگرش عميق و همه جانبه‌اى است كه مى‌توان مطالعه را با شناخت آيات و روايات معصومين (ع) درباره حج و پيامدها و اهداف آن آغاز كرد. همچنين با درك جنبه‌هاى گوناگون عبادى، سياسى، فرهنگى و اقتصادى حج، از ديدگاه مفسران و دانشمندان اسلامى، با منزلت و اهميت حج آشنا شد.

در اين مقاله تلاش شده است رابطه‌ها و زمينه‌هاى موجود ميان اقتصاد و حج، اعم از حج و عمره بررسى شود.

امروزه يكى از دغدغه‌هاى مسئولان سازمان حج و زيارت، سلامت در اقتصاد حج است كه پس از پيروزى انقلاب اسلامى و احياى حج ابراهيمى، با تلاش مضاعف بنيان‌گذار و رهبر كبير انقلاب اسلامى، سازمان حج و زيارت و ساير نهادهاى علمى و فرهنگى، انجام شده است. چارچوب و ابعاد

اين تحقيق، در راستاى اهداف اقتصادى حج مى‌باشد و تحليل و بررسى ساير ابعاد، نياز به تحقيق ديگرى دارد. اميدواريم كه اين مقاله مفيد و مؤثر واقع شود.

اهميت حج

حج و انجام دادن مراسم عبادى آن، پيشينه‌اى به درازاى تاريخ زمين دارد. براساس برخى از روايات، نخستين كسى كه كعبه را بنا نهاد و اولين حج‌گزار، حضرت آدم بود. آن حضرت، پس از خروج از بهشت، براى جبران گذشته و كمال گرفتن از محضر رب، با راهنمايى فرشته خدا، به گزاردن مراسم حج هدايت شد. در روايات اسلامى، از حج پيامبران ديگر همچون حضرت نوح، ابراهيم، موسى، يونس، عيسى، داوود و سليمان نيز سخن به‌ميان آمده است. از سوى ديگر، حج، يكى از مهم‌ترين فرايض دين مبين اسلام نيز به حساب مى‌آيد. قرآن مجيد، در عبارتى كوتاه و پر معنى مى‌فرمايد: ( وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيهِ سَبِيلاً ) براى خدا، بر مردم است كه به حج خانه او كنند آنهايى كه عزم رفتن به سوى او دارند.

در ذيل همين آيه نيز مى‌فرمايد: ( وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِي عَنِ الْعالَمِينَ ) ؛ و هر كس كفر ورزد (و حج را ترك كند، به خود زيان رسانده است) . خداوند از همه جهانيان بى‌نياز است.

امام صادق (ع) در تفسير آيه شريفه ( وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمي فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمي وَ أَضَلُّ سَبِيلاً ) ⁽¹⁾مى‌فرمايد: كسى است كه حج واجب خود را پيوسته به تأخير مى‌اندازد تا مرگ او فرا رسد. او در قيامت نابينا خواهد بود.

از سويى ديگر براى حج در روايات اسلامى آنچنان پاداش‌هاى عظيمى وارد شده است كه درباره كمتر عملى ديده مى‌شود. چنان‌كه در حديثى از امام صادق (ع) مى‌خوانيم:

كسانى كه حج و عمره به‌جا آورند، ميهمان خدا هستند. خدا هر چه بخواهند به آنها مى‌دهد و هر دعايى كنند به اجابت مى‌رسد. اگر درباره كسى شفاعت كنند، پذيرفته مى‌شود. . . و اگر در اين راه بميرند، خداوند تمام گناهان آنها را مى‌بخشد.

امام خمينى (رحمه الله) نيز كه در حقيقت احياگر حج ابراهيمى در چند سده اخيرند، توجه ويژه‌اى به جايگاه و اهميت مناسك حج دارند. ايشان در خصوص اهميت حج مى‌فرمايند:

«فريضه حج در ميان فرايض، از ويژگى خاصى برخوردار است و شايد جنبه سياسى و اجتماعى آن بر جنبه‌هاى ديگرش غلبه داشته باشد. با آنكه جنبه عبادى‌اش نيز ويژگى خاصى دارد» . همچنين مسلمانان فلسفه واقعى بسيارى از احكام الهى را درك نكرده‌اند و حج را با آن همه راز و عظمت،

به‌صورت عبادتى خشك و حركتى بى‌حاصل و بى‌ثمر مى‌دانند.

رهبر معظم انقلاب، همواره به برگزارى هر چه باشكوه‌تر فريضه حج تأكيد مى‌كنند. ايشان در خصوص اهميت داخلى و خارجى فريضه حج، در مقطع فعلى مى‌فرمايند:

از هر دو نظر، حج مهم است؛ هم براى درون خود ما، درون امت اسلامى و هم از لحاظ بين‌المللى. امت اسلامى را طى قرن‌ها، در طول سال‌هاى متمادى زمين‌گير، ذليل، خفيف، بى‌همت و نااميد كردند و با ابزارهاى جديد خواستند معنويت، روحانيت و توجه و تضرع را در او تضعيف كنند. حج هم كه اين گرفتارى‌ها را ترميم مى‌كند، به آحاد امت اسلامى عزت و احساس اقتدار مى‌دهد و اميد مى‌بخشد. حج درست اين‌گونه است. اولين تأثير حج، درون امت اسلامى و در دل‌هاى خود ماست. ما به حج احتياج داريم؛ براى اينكه روحيه‌هاى خودمان را تقويت و ترميم و احساس كنيم كه ما به خدا متوكل و متكى و يك امتى بزرگ هستيم. از اين طرف، تأثير داخلى و از طرفى، تأثير بين‌المللى مهم است. دشمن را تضعيف مى‌كند. روحيه‌اش را در هم مى‌شكند و عظمت اسلام را به رخش مى‌كشد و نيز وحدت امت اسلامى را در مقابل دشمن آشكار مى‌كند. ما به اين احتياج داريم.

اقتصاد جامعه اسلامى در حج

هر كدام از احكام و شرايع - حتى احكام عبادى - داراى آثار معيشتى، دنيوى و اقتصادى است؛ چراكه احكام اسلامى، تأمين كننده سعادت انسان در دنيا و آخرت و مدافع، مصالح و منافع جامعه بشرى در همه ابعاد به هم پيوسته حيات است. با توجه به ضرورى بودن مصالح دنيوى و امور معيشتى، و اينكه كسب كردن برخى از ثواب و عقاب اخروى در گرو امور دنيوى است كه اين امر براى دستيابى به سعادت ابدى بشر اجتناب‌ناپذير است، فرموده‌اند: «من لا معاش له لا معادله» اين ويژگى يعنى: «عنايت به معيشت و اقتصاد جامعه اسلامى در حج» به دليل جهان‌شمولى‌اش بيشتر جلب نظر مى‌كند. اسلام با نگرش ويژه خود به مسئله حج و نقش تعيين‌كننده آن در عزت و عظمت امت، روش‌هايى ارائه مى‌كند. همچنين با توجه به ضرورت توانمندى اقتصادى در دست‌يابى به استقلال و اقتدار مسلمانان، براى امور معيشتى و اقتصاد و تجارى در موسم، راهكارهايى گشوده است كه آيات و روايات بيانگر آن مى‌باشد.

كنگره جهانى حج، در برگيرنده منافع مسلمانان است. زائران كشورهاى اسلامى، در اين كنگره، از آن منافع بهره‌مند مى‌شوند چنان‌كه اين آيه كريمه بيانگر است:

(وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يذْكُرُوا اسْمَ اللهِ فِي أَيامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا

الْبائِسَ الْفَقِيرَ)

و مردم را دعوت عمومى به حج كن تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دورى به‌سوى تو بيايند تا شاهد منافع گوناگون خويش باشند و در ايام معينى نام خدا را بر چهارپايانى كه به آنان داده است (به هنگام قربانى كردن) ببرند. سپس از گوشت آنها بخوريد و بينواى فقير را نيز احكام نماييد.

اين آيات، به نكاتى در فلسفه حج اشاره مى‌كند كه عبارتنداز:

ابن عباس در تفسير اين آيه كريمه مى‌گويد:

منافع الدنيا و الآخره، امامنافع الاخره فرضوان الله تعالى، و اما منافع فما الدنيا يصيبون من منافع البدن والذ بائح والتجارات.

منافع ياد شده در اين آيه، منافع دنيا و آخرت است كه منفعت اخروى، خشنودى خداوند مى‌باشد. و منافع دنيا، چيزى است كه مردم از گوشت قربانى و تجارت به‌دست مى‌آورند.

همان‌گونه كه آيه كريمه: ( لَيسَ عَلَيكُمْ جُناحٌ آن تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ . . .) بيانگر است، متعاقب توصيه به تقوا براى ره توشه آخرت، در آيه قبل، به حج‌گزاران تذكر مى‌دهد كه در اين سفر روحانى ضمن انجام عبادت و ذكر خدا و تحصيل ره توشه تقوا، مانعى وجود ندارد كه از منافع اقتصادى و معيشتى نيز بهره گيرند.

مرحوم طبرسى مى‌گويد: مفاد اين آيه، رخصت دادن به كسب و تجارت، پس از انجام مناسك حج است كه در روايات ائمه معصوم (ع) آمده است.

همچنين عياشى، از قول امام صادق (ع) ، در تفسير آيه فوق چنين روايت كرده است:

الرزق اذا احل الرجل من احرامه و قضى نسكه فليشتر وليبع الموسم.

مقصود از طلب فضل خداوند، تحصيل روزى است. هنگامى كه شخص از احرام خارج شد و اعمال حج را به پايان برد، در موسم به خريد و فروش بپردازد.

گفتنى است كه از همان آغاز تأسيس ام القراى توحيد، در دعاى حضرت ابراهيم (ع) آمده است كه ضمن نيايش با خداى خود گفت: (. . . وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ ) بدين‌گونه از خداوند خواست كه خاندان خود و ساكنان آن سرزمين مقدس را از ثمرات روزى دهد و در آن بيابان خشك و سوزان، نعمت‌هاى خويش را ارزانى دارد تا آنان سپاس‌گوى حق باشند. از اينجا معلوم مى‌شود كه

مسئله رزق و معيشت در سرزمين حرم و جوار كعبه نيز، جايگاه مهمى در حيات مادى و معنوى امت موحد دارد و حضرت خليل آن را در دعاى خود منظور داشته است.

ازاين‌رو، خداوند اراده كرد تا آن وادى بى‌حاصل و بى‌آب و علف، هميشه آباد و پر رونق باشد و از نعمت‌هاى فراوان بر خوردار شود. قرآن از اين عنايت خداوندى كه همواره استمرار داشته و خواهد داشت، بدين‌گونه سخن مى‌گويد:

( أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبي إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ ) ؛ آيا حرم امنى در اختيار آنان ننهاديم كه همه نوع ثمرات و كالاها بدان سوى برده مى‌شود.»

وگرنه چگونه باور كردنى است كه شهرى در ميان سنگ‌هاى سخت، صخره‌هاى سياه و كوه‌هاى محاصره شده، بتواند بارانداز ارزاق و كالاهاى گوناگون از سراسر جهان باشد!

اقتصاد حج

در واقع، اقتصاد حج دانش و بخشى از اقتصاد اسلامى است كه به تحقق عدالت، امنيت و رفاه، از راه تخصيص و توزيع منابع كمياب در چارچوب شريعت اسلام در عرصه امور بين‌الملل اسلامى كمك مى‌كند. اقتصاد حج، به دنبال اهداف كلانى است كه تأمين كننده منافع فردى و اجتماعى زائرين سرزمين معنوى است كه اين اهداف امنيت، عدالت و رفاه و فراوانى مى‌باشد.

منبع اين اهداف برگرفته ازاين‌روايت است.

«. . . ثلاثه الاشياء الا من و العدل و الخس» ؛ «[مردم به چيز احتياج دارند] عدالت، امنيت و فراوانى، رفاه و رشد اقتصادى» .

اهميت اقتصاد حج، در اين است كه عدالت اجتماعى، مبناى امور تجارت در اين سفر قرار گيرد به نحوى كه اگر در اقتصاد حج كالاهاى كمياب اهميت بسيارى دارند، بايستى به تخصيص بهينه برسد و توزيع شود. به‌طور مثال، گوسفند يا شتر هر سال به‌طور تقريبى دو ميليون رأس ذبح مى‌شود. با توجه به قيمت آن در كشورهاى گوناگون و عربستان، تقريباً دويست ميليارد تومان يا دويست ميليون دلار برآورد مى‌شود. اين كالا بايستى به تساوى و براساس بوجه و داشته‌هاى مالى ساير مسلمانان قيمت‌گذارى و توزيع شود.

از مصاديق ديگر اقتصادى در حج و عمره، مى‌توان سوغاتى‌ها، مسائل مربوط به هتل‌ها، مسافرخانه‌ها و حمل و نقل هوايى، زمينى و دريايى و نيز به اشتغال خدمه‌هايى اشاره كرد كه در كشورهاى اسلامى، چه قبل، چه بعد و چه در حين حج هستند. هر كدام از اين مسائل، براى خود مقوله مهمى است. به‌عنوان مثال، در خصوص سوغاتى زائرين حج و خاصه در سفر عمره، باكمى انديشه در مى‌يابيم كه كمتر زائرى است كه به منظور تبرك و دادن سوغات، از بازارهاى شهرهاى مدينه و مكه خريد نكند.

برخى از زائران، آنقدر به اين مسئله اهميت مى‌دهند كه بازارگردى را جايگزين زيارت و حضور در حرم نبوى و كعبه معظمه مى‌كنند. به‌طورى‌كه اگر حضور چند روزه آنان را بررسى كنيم، به اين نتيجه ميرسيم كه 65 الى 75 درصد حضور خود را به مسئله خريد از بازارهاى گوناگون اين سرزمين پرداختند. اين امر، از ديدگاه برخى از مسئولان عمره، آسيب محسوب مى‌شود. به هر حال بازارگردى و خريد، مسئله‌اى است كه امروزه زائران ايرانى به آن توجه داشته و دارند. اين مسئله نيز در جايگاه خود زمينه تجارت و تعامل اقتصادى را فراهم مى‌سازد.

به هر حال، با در نظر گرفتن الگوى اقتصادى ايده آل، آن هم در قالب اقتصاد حج، همه اين مسائل را سازماندهى مى‌كنيم. در واقع اين كار زمينه‌اى مى‌شود براى اينكه اقتصاد بين‌الملل اسلامى و اقتصاد ناشى از حج شكل بگيرد. در آياتى از قرآن كريم به اهميت اقتصادى حج اشاره شده است: ( لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ) .

همچنين اين آيه: ( جَعَلَ اللهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ ) ، نشان مى‌دهد كه خداوند كعبه، اين قيام را براى مردم قرار داده است.

امام صادق (ع) مى‌فرمايد: «خداوند اين كعبه را براى دين و زندگى مردم قرار داد و نشان مى‌دهد كه در واقع، اين‌گونه نيست كه ما فقط حالت معنوى و عرفانى حج را لحاظ كنيم» .

البته آن اصل است؛ ولى براى اينكه جذابيت حج بيشتر شود، به اصطلاح مى‌گويند هر كس كالايى به مكه وارد كند، به اقتصاد آن كمك مى‌كند. همه اينها نشان مى‌دهد كه اقتصاد حج، در قرآن هم تعبيه شده است.

از اين‌رو مى‌بايست به مسائلى همچون الگوى ايده‌آل در اقتصاد حج، وضعيت كنونى اقتصاد حج، راه حل شكوفايى اقتصاد حج، امنيت اقتصادى و انواع آن، امنيت اقتصادى از ديدگاه آيات و روايات، شاخص‌هاى امنيت اقتصادى، تأثير امنيت اقتصادى برحج و لزوم وضع قوانين براى امنيت اقتصادى حج بررسى و دقت شود تا از اين منظر، به شكوفايى اقتصاد حج نائل شويم.

رابطه حج و اقتصاد

الف) تلفيق دنيا وآخرت

خيلى‌ها نمى‌دانند كه آيا رابطه مادى بر اين سفر معنوى حاكم است؟ يا اينكه سفر حج سفرى معنوى است و نبايست مسائل مادى بر آن تأثير بگذارد؟ در پاسخ به اين پرسش مى‌گوييم: هرگاه دنيا با آخرت هماهنگ و در جهت «رضاى حق» و «مصلحت خلق» باشد، در بينش اسلامى، نه تنها مذموم و نكوهيده نيست، بلكه مطلوب وضرورى است.

شريعت اسلام، آميزه‌اى از تكاليف و احكامى است كه «معاش» و «معاد» را ملحوظ داشته كه البته

معيشت، مقدمه سعادت آخرت است. به همين فلسفه، در حج نيز مقاصد دنيوى و اخروى لحاظ شده است؛ بلكه عنايت به مسائل معيشى، بازرگانى و اقتصادى پر رنگ‌تر از احكام ديگر ديده مى‌شود و همان‌گونه كه ملاحظه مى‌كنيم، با صراحت در آيات و روايات به آن توجه شده است.

پيامبر خدا (ص) مى‌فرمايد:

«من اراد الدنيا و الاخره فليؤم هذا البيت» ؛ «كسى كه خواهان دنيا و آخرت است؛ بايستى آهنگ اين خانه كند» .

همچنين مى‌فرمايد: «حجوا تستغنوا» ؛ «حج به جاى آوريد تا بى نياز شويد» .

شايد رمز و نكته كلام نبوى اين باشد كه اصولاً حج، بار مالى فراوانى مى‌طلبد و افزون برآن، مشكلاتى در بر دارد كه در اين سفر طبيعى است. گاه علاقه به ثروت و وسوسه‌هاى نفسانى و شيطانى، مانع از بذل و خرج انسان در اين سفر دشوار مى‌شود. آن‌گاه خانه خدا كه براى مصلحت خلق سرپاست، خلوت و شكوه امت اسلامى كم رنگ مى‌شود.

بنابراين خداوند، حج را با منافع دنيوى همراه كرده و به زائران وعده خير و استغنا داده است تا از سنگينى هزينه‌ها نهراسند و به هر بهايى، حج خانه خدا كنند.

در عمل و تجربه نيز چنين بوده است كه حج، نه فقط زيان مالى به بار نياورده، بلكه سبب توسعه رزق و بى‌نيازى بوده است؛ همان‌گونه كه در كلام گهربار پيامبر گرامى ديديم و امام على بن الحسين (ص) مى‌فرمايد:

حجوا و اعتمروا تصح ابدانكم و تتسع ارزاقكم و تكفون مئونات عيالكم.

حج و عمره به جاى آوريد تا بدن‌هايتان سالم بماند و روزى شما گشاده و مخارج خانواده‌تان تأمين شود.

اميرالمؤمنين (ع) ، طى خطبه‌اى، با اشاره به نقش حج در نفى فقر و زدودن گناه مى‌فرمايد:

حج البيت و اعتماره فانهما ينفيان الفقر و يرحضان الذنب.

حج و عمره خانه خدا نابود كننده فقر و شويندۀ گناه است.

جالب آن است كه در برخى از روايات، علاوه بر بيان آثار مثبت حج در تأمين نيازهاى مادى و گشادگى روزى و رفع نيازمندى و فقر، به آثار منفى ترك حج نيز اشاره شده است و با صراحت بيان مى‌كند كه اگر كسى، با داشتن توان مالى اين فريضه عظيم را ترك كند، بايستى از عواقب اين گناه و تهى‌دستى هراسان باشد. پيامبر خدا (ص) در خطبه الغدير فرمود:

معاشر الناس حجو البيت فما ورده اهل بيت إلا اسغنوا و لا تخلفو عنه الا افتقروا.

اى مردم، براى حج، رهسپار بيت الله شويد؛ زيرا هيچ خاندانى برآن وارد نشدند، مگر آن‌كه بى‌نياز شدند و تخلف نكردند، مگر آنكه فقير شدند.

در روايتى از قول امام صادق (ع) نيز آمده است:

«الحاج لا يملق ابدا قلت و ما الاملاق قال إلافلاس، ثم قال: و لا تفتلوا اولاد كم من املاق » ؛ «هرگز حج‌گزار تهى دست و ور شكسته بر نگردد» .

بدين‌ترتيب حج، افزون بر آثار معنوى، از پاداش دنيوى و نعمت‌هاى مادى نيز برخوردار است و بى‌نيازى، بركت و سلامت به همراه مى‌آورد.

ب) تجارت ضمن عبادت

در سفر حج، به كسب و تجارت اجازه داده شده است و چنان‌كه اشاره كرديم، فلسفه آن بالا بردن توان مالى حج‌گزاران و در نتيجه، تقويت عموم مسلمانان از رهگذر اين كنگره جهانى است. تجارت و كسب در سفر حج، عاملى در برگزارى اين فريضه جهان‌شمول و تأمين‌كننده معاش گروهى از زائران است كه اگر كسب و تجارت نكنند، قادر به تأمين هزينه سفر خود نيستند. ازاين‌رو، رخصت داده شده است كه زائران از سود تجارت و داد و ستد و امثال آن، در چارچوب شرع و به تناسب شئون بهره گيرند تا بدين‌وسيله استطاعت مالى و توان افراد بيشتر شود و اجتماع حج، فزونى گيرد.

عن معاوية بن عمار قال لأبي عبدالله (ع) الرجل يخرج في تجارة إلى مكة او يكون له ابل فيكريها حجته ناقصة ام تامة؟ قال لا بل حجته تامه.

معاويۀ بن عمار مى‌گويد: از امام صادق (ع) پرسيدم: «كسى كه به قصد تجارت رهسپار مكه مى‌شود يا شتران خود را كرايه مى‌دهد، حج او ناقص است يا كامل؟ حضرت در پاسخ فرمود: حج او تمام است» .

محمد بن سنان مى‌گويد: امام على بن موسى الرضا (ع) در پاسخ به پرسش‌هايى كه طى نامه‌اى براى من نوشتند، از فلسفه حج نيز سخن گفتند و پس از ذكر اسرار عبادى و عرفانى و همچنين آثار معنوى، فرهنگى، تربيتى و تاريخ آن، به اقتصاد و آثار معيشتى نيز اشاره كردند. در بخشى از آن نامه آمده است:

ومع ما في ذلك لجميع الخلق من المنافع. . . و منفعه من في شرق الارض و غربها و من في البر و البحر من يحج و من لم يحج من تاجر و جالب و بائع و مشتر و كاسب و مسكين و قضاء حوائج اهل الاطراف و المواضع الممكن لهم الاجتماع فيها كذلك. . . ليشهدوا منافع لهم. . . ؛

يكى از علل وجوب حج، منافعى است كه از اين رهگذر به تمام خلق مى‌رسد. همچنين منافعى نصيب كسانى مى‌شود كه در شرق، غرب، خشكى و دريا هستند؛ چه آنهايى كه حج مى‌گزارند و چه آنان كه به حج نيامده‌اند. اعم از تاجر يا واردكنندگان، فروشنده يا خريدار، پيشه‌ور يا مستمند. همچنين حج، تأمين كننده نيازهاى ساكنان اطراف و مكان‌هايى است كه مى‌توانند در موسم اجتماع كنند تا بدين وسيله، شاهد منافع خود باشند.

به موجب اين روايت، آثار اقتصادى حج، منحصر به حج‌گزاران نيست؛ بلكه ميليون‌ها انسان كه در گوشه و كنار جهان اسلام به سر مى‌برند و هزاران خانواده در حرم و خارج آن و حوالى مكه به نوعى از منافع و بركات حج بهره‌مند مى‌شوند.

كشاورزى كه محصول توليد مى‌كند؛ هنرمندى كه آثار هنرى و دستى مى‌آفريند؛ دامدارى كه دام مى‌پرورد، راننده‌اى كه در حمل و نقل مشاركت دارد؛ بازرگانى كه آذوقه و نياز زائران را به‌صورت كلى و جزئى فراهم مى‌كند و ساير اصناف كه در پديد آوردن امكانات اين سفر سهيم‌اند، از منافع حج بهره مى‌برند.

در بازار اقتصادى حج، ميليون‌ها انسان خرد و كلان تغذيه مى‌شوند و نياز سالانه خود را تأمين مى‌كنند. حتى فقرايى كه قدرت كار ندارند، از احسان و انفاق حاجيان بهره مى‌برند. اگر اين امكانات و همين گوشت قربانى، با برنامه‌اى دقيق به مصرف نيازمندان هر شهر و اقليمى مى‌رسيد، هزاران تُن گوشت پاك و پاكيزه قربانى، به هدر نمى‌رفت و به گرسنگان دنيا مى‌رسيد. علاوه براين، وجوهات شرعيه و بريه و صدقه و انفاق، اعنه بسيار ارزشمندى براى نيازمندان خواهد بود. سوغات سفر نيز مى‌بايست منحصر به نزديكان و اقوام نباشد و سهم مستمندان و محرومان به‌گونه‌اى در آن لحاظ شود تا مساعدتى هر چند اندك عايد آنان شده و موجب تحبيب قلوب و پيوند اجتماعى افزون گردد.

امام صادق (ع) در روايتى ديگر به بيان آثار اقتصادى و معيشتى حج پرداخته است و در پاسخ به هشام بن حكم كه فلسفه و چارچوب حج را مى‌پرسد، چنين مى‌فرمايد:

فجعل فيه الاجتماع من المشرق و المغرب ليتعارفوا و ليتربح كل قوم من التجارات من بلد الى بلد. و لينتفع بذالك المكاري و الجمال و لتعرف آثار رسول الله صلي الله عليه و آله و تعرف اخباره و يذكر و لا ينسي و لو كان كل قوم انما يتكلون على بلادهم و ما فيها هلكوا و خربت البلاد و سقطت الجلب و الارباح و عميت الاخبار و لم تقفوا على ذلك. . .

مقرر شد تا مردم از شرق و غرب به اين سرزمين بيايند و يكديگر را بشناسند و همه گروها از تجارت و حمل و نقل كالا از شهرى به شهر ديگر بهره گيرند. چارپا دار و شتربان سود برند و آثار و اخبار پيامبر خدا شناخته شود و در خاطره‌ها تجديد گردد و فراموش نشود. اگر قرار بود هر جمعيتى فقط از كشورها و شهرهاى خودشان و حوادث و مسائل منطقه‌اى سخن بگويند، مردم نابود و شهرها ويران مى‌شوند. بازرگانى و سودآورى تعطيل و اخبار و حوادث در پرده ابهام مى‌ماند و كسى از آنها آگاهى نمى‌شد.

چنان‌كه ملاحظه مى‌كنيم، امام صادق (ع) در اين روايت به آثار جهان‌شمول حج توجه داده و مسائلى را يادآور شده‌اند كه عبارتند از:

بزرگترين مكتب آسمانى را پى افكند. آثار جاودانش، خاطره وحى و رسالت و مجاهدت‌ها را در اذهان تداعى مى‌كند كه اين موضوع، از بُعد فرهنگى، جاى تشريح و بيان دارد؛

اسلام، آيين بشريت است. پس بايستى در اجتماع عظيم حج، مصالح همه انسان‌ها و تمام كشورها تحقق پذيرد و آبادى شهرها و همچنين حيات. . . ، مد نظر قرار گيرد تا منافع آن فراگير شود. قياما للناس انسان‌ها، به اين است كه چرخ‌هاى اقتصادى به گردش درآيد و همگان از اين رهگذر سود برند. تهيدستى از جامعه رخت بربندد و عمران و آبادى به وجود آيد و اسلام نيرومند شود.

بدين ترتيب، موسم حج، ساير كشورها را نيز تغذيه مى‌كند و افراد بسيارى در پرتو آن ارتزاق مى‌شوند و تعاون بين‌الملل اسلامى تحقق مى‌پذيرد.

ج) مسئله جهانى شدن و جهانى سازى

از مسائلى كه در عصر ما، در پهنه سياست، فرهنگ و اقتصاد مطرح است، مسئله جهانى سازى و جهانى شدن است. اين بحث مجالى مناسب‌تر و ميدانى گسترده‌تر مى‌طلبد تا صاحب‌نظران و نظريه‌پردازان در آن به بحث و گفت‌وگو بنشينند؛ اما در اينجا به تناسب موضوع و در نظر داشتن نكات ارزشمند و شايان تأملى كه در سخن امام صادق (ع) ديديم و همچنين نگرشى اجمالى به موضوع، تا آنجا مى‌نگريم كه در بعد اقتصادى به منافع حج مرتبط است.

چنان‌كه اشاره شد، موضوع جهانى‌سازى از مسائلى است كه امروز درباره آن در سطح بين‌الملل، مذاكره و مشاجره مى‌شود. گروه‌هايى در جهان غرب به نقد اين انديشه پرداخته و به مبارزه با اين سياست استعمارى برخاسته‌اند. در حالى كه سياست‌هاى حاكم بر آن پاى مى‌فشارند و راهكارى براى

سلطه بيشتر خود بر جهانيان برگزيده‌اند. سياست‌هايى كه در انديشه كنترل و قبضه كردن توان اقتصادى و به دنبال آن سياسى و فرهنگى همه كشورها هستند. چنان‌كه مى‌دانيم، دولت امريكا سردمدار اين تفكر است. انديشه تك قطبى كردن جهان به مركزيت غرب و سر كردگى امريكا روند جهانى سازى بر آن است كه هويت و اعتبار كشورها، به‌ويژه جهان سوم را بيش از پيش، محو و نابود و وابستگى شديدترى را پى‌ريزى كند.

در روند جهانى‌سازى، نه فقط اقتصاد، بلكه قوميت، مليت فرهنگ و سياست ملل، تحت سلطه ابرقدرت‌ها واقع مى‌شود. اين فاجعه‌اى بزرگ ديگر براى دولت‌ها و ملت‌هاى جهان سوم به‌ويژه كشورهاى اسلامى است. در اين طرح استكبارى، جهان اسلام به‌دليل ذخائر كلان طبيعى، هدف توطئه مى‌باشد.

راه‌هاى مقابله با اين سياست استكبارى، وحدت امت‌ها، بازيابى هويت دينى، ملى، تاريخى؛ تكيه بر منافع مشترك؛ رو آوردن به پيمان‌هاى منطقه‌اى در ابعاد گوناگون فرهنگى، اقتصادى، سياسى، نظامى و اشتراك‌هاى دينى و همچنين قطع وابستگى‌ها و گسستن غل و زنجيرهايى است كه غرب به سركردگى امريكا و كشورها نهاده است.

بنابراين، جهانى‌سازى طرحى اقتصادى است، درحالى‌كه جهانى شدن زير لواى توحيد و وحدت امت فلسفه اجتماعى اسلام است كه حج مى‌تواند نقش مؤثر در تحقق آن داشته باشد.

قرآن كريم، كعبه و حج را (. . . قِياماً لِلنَّاسِ. . .) : يعنى عامل برپايى و پايدارى و استقلال مردم خوانده است. امت اسلام، با تكيه بر اين ستون استوار الهى مى‌تواند درياى انسان‌هاى مؤمن را به يكديگر پيوند دهد و بر آنها روح واحدى حاكم كند. قوام و استوارى كه قرآن بدان اشاره فرموده است، شامل دين و دنياى مردم مى‌شود. در اين خصوص روايتى از امام صادق (ع) در پاسخ به ابان بن تغلب وارد شده است كه معناى آيه فوق را مى‌پرسد. ايشان مى‌فرمايد:

«جعلها الله لدينهم و معايشهم» ؛ «خداوند كعبه را قائمه‌اى براى دين و زندگى مردم قرار داد» .

فوايد اقتصادى حج

الف) قربانى، نمادى از فدا كردن و فدا شدن در مسير رضاى الهى

همه ساله در موسم حج، ميليون‌ها رأس دام، طبق سنّت اسلامى و احياى خاطره ابراهيم و اسماعيل (ع) ، با هدف معنوى و معيشتى قربانى مى‌شود. قربانى‌كردن، نمادى از فداكارى و فداشدن در مسير رضاى الهى و وسيله تحصيل تقوا و نزديكى به خدا و بريدن از تعلقات مادى در راه رسيدن به معنويت و عرفات است. علاوه بر آن آثار اقتصادى شايان توجهى نيز دارد. اگر هر سال فقط دو ميليون دام گوسفند و گاو و شتر در منا قربانى شود و معدل گوشت خالص هر كدام را سى كيلوگرم فرض

كنيم، حدود شصت ميليون كيلوگرم گوشت خواهد بود. حال اگر هر كيلو گوشت، فقط دو هزار تومان فرض شود، به رقمى حدود صد و بيست ميليارد تومان مى‌رسد. چنين سرمايه عظيمى مى‌تواند همه ساله بخش فراوانى از خوراك نيازمندان را در سراسر جهان تأمين كند؛ اما متأسفانه به فلسفه قربانى چنانكه شايسته آن مراسم عظيم است، توجه نشده و سال‌هاست اين منبع پاك و مقدس اسلامى، طعمه حريق مى‌شود وجز بخش كوچكى از آن به مصرف نمى‌رسد.

ب) مبارزه با استثمار

نكته ديگرى كه در اقتصاد حج شايان تأمل است اين است كه موسم حج و بازار اقتصادى آن و يا نذورات، تبرّعات و ساير منابع مالى و معيشتى، به‌صورت ابزار ثروت‌اندوزى در دست معدودى پولدار و استثمارگر نباشد. اين موضوع، علاوه برآنكه همه‌جا در طرح‌هاى جامع اقتصادى‌اسلام، نقش بنيادى ايفا مى‌كند، در حج نيز به دليل اهميت ويژه‌اش لحاظ شده است. با اين فلسفه اقتصادى، ائمه (ع) مردم را متوجه مى‌كردند كه اگر هدايا و نذورات كعبه به مصرف نيازمندان نمى رسد و به جيب پولداران و متوليان وابسته سرازير مى‌شود، ازدادن آن خوددارى كنند. اساساً نذوراتى كه در جهت مصلحت مردم فقير و يا مصالح اسلام به كار نمى‌رود، مشروع نيست.

سكونى از امام صادق (ع) و آن حضرت، از قول امير المؤمنين (ع) نقل كرده است كه فرمود:

لوكان لي و اديان يسيلان ذهبا و فضه ما اهديت الى الكعبة شيئأ لأنّه يصير الى الحجبة دون المساكين.

اگر دو وادى در اختيار من باشد كه سيل طلا و نقره در آن جارى شود و موج بزند، چيزى از آن را به كعبه هديه نمى‌كنم؛ چرا كه به دست پرده داران و متوليان مى‌رسد نه به دست نيازمندان و فقيران.

همچنين در روايتى از پيامبر (ص) و ائمه معصوم (ع) آمده است:

انما لايستحب الهدي إلي الكعبه لأنّه يصير إلى الحجبة دون المساكين.

هديه دادن قربانى، براى كعبه استحباب ندارد؛ زيرا به دست پرده‌داران و نگهبانان و متوليان مى‌رسد، نه بيچارگان و مستمندان.

مفهوم اين روايت اين است كه همانا قربانى و نذورات و هدايا و هر منفعت اقتصادى ديگر در رابطه با حج، يارى رساندن به نيازمندان و زدودن فقر و گرسنگى از چهره جامعه اسلامى است. اگر قرار باشد سود اينها به جيب ثروت‌اندوزان ريخته شود، بايستى از اعطاى آن خوددارى كرد. معلوم است كه در زمان امام صادق (ع) و ائمه هدى (ع) ، توليت كعبه، به دست چه كسانى بوده است. خلفاى اموى، مروانى و عباسى كه نه فقط شايستگى پرده‌دارى و توليت كعبه را نداشتند؛ بلكه از آن كانون مقدس، به

نفع مقاصد شوم نفسانى و استثمارى بهره مى‌گرفتند. هدايا، عنوان اعانت به ظلم را داشته كه در قرآن، به صراحت ممنوع و حرام است. ملاكى كه پايه‌گذاران حج به وجود آوردند و بايستى براى هميشه سرمشق عمل باشد، اين است كه حج براى خدا خدمات مالى براى قرب خدا باشد. به نيازمندان جامعه كمك و با هر نوع استبداد و استثمار و زراندوزى دشمنان مردم مبارزه شود.

ج) قوام مسائل اقتصادى ملت

د) موجب ارتباط جهانى اسلام مى‌شود

(جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ)

خداوند كعبه را خانه‌اى امن قرار داد تا همه مردم در آنجا قيام كنند و براى ارتباط و نزديكى با همديگر و همچنين مشاركت در امور مسلمانان همت گمارند و هر سال اوضاع جهان اسلام را بررسى و مطالعه كنند. اين ارتباطات مى‌تواند شامل موارد زير باشد:

همچنين رابطه ميان حكومت‌هاى حاكم بر كشورهاى اسلامى، با قدرت‌هاى استكبارى در سطح جهان و كيفيت رابطه سياسى، اقتصادى و بازرگانى، از ديدگاه اسلام تجزيه و تحليل شود. تا براى نفى سلطه و جلوگيرى از حاكميت كفار بر مسلمانان، راهكارهاى عملى جامعه عمل بپوشد؛ همچون بازار

مشترك اسلامى؛ رابطه تجارى و بازرگانى تهاترى ميان مسلمانان؛ تأسيس و توسعه بانك بين‌الملل اسلامى و اتحاديه تعاونى بين‌الملل اسلامى و. . . . ازاين‌رو زمينه‌هاى استقلال و خودكفايى در كشورهاى اسلامى را فراهم سازد.

ارتباط ميان ملت‌ها و توصيه قرآن كريم براى اخوت و برادرى ميان مؤمنان جهان، از آرمان‌هاى جاودانه حج ابراهيمى است؛ به‌طورى‌كه مصداق واقعى وحدت امت اسلام و تحكيم برادرى ميان مسلمانان جهان در تقويم احسن زمانى كنگره جهانى حج به‌طور ساليانه بوده و حج ابراهيمى فريادگر اين واقعيت است كه قرآن كريم مى‌فرمايد: ( وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا )

مهمترين پيوند و ارتباط جاودانه ميان مسلمانان، جهان‌بينى توحيدى است. اصولاً، ميثاق فطرت و اعتقادهاى قلبى، از انسان قابل تفكيك و انتزاع نيست؛ بلكه به‌صورت انگيزه و عقيده‌اى جاودانى، همواره تحكيم كننده اتحاد و وحدت مسلمانان مى‌باشد. اين امر در اجتماع عظيم‌جهانى‌حج، شكوفايى و بروز خواهد كرد؛ اما برنامه‌ريزى و استفاده مطلوب از آن در راستاى فلسفه حج ابراهيمى است.

ارتباط ديگرى كه در كنگره جهانى حج، بايستى تحقق عينى و عملى شود، روابط متقابل مذاهب و فرق گوناگون اسلامى در ارتباطات اقتصادى است؛ زيرا حج؛ كانون اصلى تبادل فكرى و بهترين مركز ثقل دارالتقريب بين المذاهب بوده و اكنون نيز مى‌تواند باشد؛ به‌طورى‌كه تبادل افكار اديان اسلامى، در طول تاريخ بشر و مناظره‌هاى اعتقادى، فلسفى و كلامى، زمان پيامبر خدا (ص) و ائمه معصومين (ع) در شهر مكه و مركز وحى انجام مى‌گرفت. در قرن حاضر، كنگره جهانى حج، سرزمين وحى مى‌تواند راهكارهاى مناظره فكرى، علمى و فلسفى ميان علما و فلاسفه و فقهاى اسلامى را فراهم كند. به اين ترتيب در جدالى احسن و مناظره‌اى نيكو، به احسن قول و در عمل به سرانجامى شايسته و نيك بيانجامد.

و) زمينه‌ساز همكارى و مشاركت براى رشد و توسعه اقتصادى جهان اسلام

(وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ. . .)

قرآن كريم، در آيۀ بالا با صراحت بيان مى‌كند كه كنگره جهانى حج، آثار و بركات فراوانى دارد و منافع و فوايد سياسى، اقتصادى، فرهنگى، دفاعى و اخلاقى حج ابراهيمى را در كلمه جامع «منافع لهم» تصريح كرده است.

وحدت و يگانگى، از اركان برنامه‌ريزى رشد و توسعه اقتصادى در هر مقياسى است برنامه‌ريزى - خانواده، جامعه، منطقه‌اى و بين‌المللى - براصل وحدت و هماهنگى استوار مى‌شود و بدون اعتصام و همفكرى اعضاى جامعه و همدلى دولت و ملت، اصلاحات اقتصادى آغاز نمى‌شود، چه رسد به تداوم و استمرار آن. وحدت مناسب‌ترين فرصت و موقعيت را براى رسيدن به اهداف معين حج و تبادل نظر و

مذاكرات اصولى ميان ملت‌ها فراهم كرده است. به اين ترتيب، در پرتو ارتباطات منطقى و مداوم، مى‌توان به مشكلات و كمبودهاى كشورهاى اسلامى آگاهى و شناخت لازم پيدا كرد. هر كشورى از مجموعه جهان اسلام، به‌عنوان عضوى از بدن و ساختار جهانى مسلمانان در مشكلات ديگر اعضا، شريك و سهيم است. همان‌طور كه سعدى، بهترين فرم و ماهيت ارتباط ميان آنها را چنين ترسيم كرده است:

بنى آدم اعضاى يك پيكرند

بديهى است كه نكات فوق، در اشعار سعدى، مضمون روايت‌هاى معصومين (ع در كيفيت ارتباط ميان جماعت مسلمانان در سطح جهان اسلام مى‌باشد كه به‌طور عام درباره بنى آدم مصداق پيدا مى‌كند.

نكته مهمى كه بايستى بدان توجه داشت، اين است كه كنگره جهانى حج، پل ارتباط و پيوند ميان جوامع اسلامى است. در اين‌باره نبايستى به زمان محدود ايام مناسك حج اكتفا كرد؛ بلكه بايستى به تداوم و استمرار اين ارتباطات سپس از مناسك حج توجه شود. در آيه شريفه مذكور، بيشتر به اهداف و آثار حج و پيامدهاى عظيم در طول سال، توجه شده است، نه صرفاً به خود عمل عبادى حج؛ زيرا خداوند حكيم، هيچ دستور و فريضه‌اى را بدون علت و فلسفه بيان نفرموده است.

در برنامه‌ريزى رشد و توسعه، روح مشاركت و هميارى است كه قرآن كريم در اين باره در سوره مائده، آيه دوم مى‌فرمايد: ( تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ ) .

ضرورت تعاون و همكارى، ميان ملت‌ها و جوامع اسلامى، نيازمند تعيين موضوع و هدف است؛ زيرا بدون شناخت موضوع و داشتن هدف مطلوب، نمى توان برنامه‌ريزى علمى و منطقى داشت؛ بنابراين در آيه فوق، دو موضوع كاملاً متفاوت مطرح شده است.

الف) بِر و تقوا كه به معناى نيكى و سعادت جامعه در راستاى تقواى الهى است. همه جوامع بشرى، به‌ويژه جامعه اسلامى، خواستار خوشبختى در زندگى دنيا و آخرت هستند. ضرورتاً بيان مفهوم بر و تقوا در تفسير آيه فوق، بهترين شناخت را به دولت اسلامى و مردم مسلمان مى‌دهد. شناختى كه با واژه منافع للناس، ارتباط و هماهنگى كامل دارد و مى‌تواند موضوع برنامه‌ريزى كلان در جامعه و در سطح بين‌المللى براى جوامع اسلامى قرار گيرد كه در حقيقت، مصداق واقعى معروف است.

ب) موضوع دوم در آيه بالا «اثم» و «عدوان» مى‌باشد كه در بيان مفسران، به مفهوم «تجاوز از حدود الهى» آمده است؛ زيرا همواره گناه مى‌تواند زمينه تجاوز به حقوق ديگران را از فراهم كند و در اين آيه، به‌عنوان پديده‌اى منكر و مفسده اجتماعى از آن نهى شده است. بديهى است كه روحيه

منفعت‌طلبى و خودخواهى انسان، مى‌تواند جامعه را به راه‌هاى باطل و انحراف از مسير عدالت و اهداف مطلوب اجتماعى دعوت كند. رفتار فرد آلوده به گناه و تجاوز، به تدريج در جامعه، زمينه فساد و تجاوزهاى فراوان كلان و عمومى را فراهم كند؛ بنابراين در آيه بالا به دو نكته توجه شده است.

نخست: هيچ فرد مسلمانى حق مشاركت و همكارى در امور انحرافى و مفاسد اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى ندارد. تأكيد آيه، بر همكارى و تعاون نداشتن در اين موارد است؛

دوم: افراد مسلمان و دولت اسلامى، وظيفه دارند قاطعانه جلوى اين‌گونه تجاوزهاى اجتماعى و سوءاستفاده از حقوق و اموال عمومى را بگيرند و اجازه گسترش فساد و مترفين و رفاه زدگان بى‌درد و غير متعهد را ندهند؛ بلكه با آنها به مبارزه برخيزند؛ زيرا مصداق واقعى براى «منكرات» مى‌باشد.

آنچه بايستى در آيه فوق به آن توجه شود، «تعاون» است؛ زيرا هرگونه برنامه‌ريزى و آينده‌نگرى در وضعيت اقتصادى، سياسى و فرهنگى جهان اسلام، نمى‌تواند ملت‌ها و كشورهاى ديگر را ناديده بگيرد. اكنون ماهيت روابط پيچيده بين‌المللى در ابعاد گوناگون، حقيقت عميق‌نگرى قرآن را ثابت مى‌كند؛ زيرا هرگونه تئورى رشد و توسعه اقتصادى، صرفاً براى بخشى از پيكره جامعه بين الملل نيست. اين بدان معناست كه ساختار روابط بين‌المللى، سرنوشت ملت‌ها را با يكديگر پيوند زده است؛ لذا هرگونه اصلاحات ساختارى در جامعه اسلامى، بايستى آنچنان عميق و دقيق انجام شود كه بتواند الگويى مطلوب براى جوامع ديگر قرار گيرد و شاخصه‌هاى نيكى، تقوى و سعادت جامعه اسلامى، ديگران را جلب و جذب كند.

ه) تشكيل بازار مشترك اسلامى

تأمين نيازهاى مادى و حيات سالم اقتصادى در جوامع اسلامى، ضرورتى انكار ناپذير است. در بيشتر كشورهاى اسلامى، برنامه‌ريزى اقتصادى، براى تأمين نيازهاى جامعه، به عهده دولت و حكومت مى‌باشد؛ اما به دليل وابستگى و سلطه بيگانگان بر اغلب كشورهاى اسلامى، دولت‌ها وابسته به بيگانه هستند و چون استقلال سياسى و اقتصادى وجود ندارد، بيشتر كالاها و خدمات مصرفى جامعه، از كشورهاى غربى و اروپايى وارد مى‌شود. براى كشورهاى اسلامى اين وابستگى در مصرف به دليل استمرار و طولانى بودن مدت آن، عادتى معمول و طبيعى تلقى شده است. در بيشتر جوامع اسلامى، بيگانگان، سلطه اقتصادى و استثمار را براى خود تحكيم بخشيده و به تدريج سلطه سياسى، فرهنگى و اجتماعى را به دنبال داشته است.

اين واقعيت تلخ، نه تنها در كشورهاى اسلامى به‌طور فراگير مشاهده مى‌شود، بلكه به نحوى شديد و خطرناك‌تر در كشورهاى عربى از جمله عربستان، گستردگى بيشترى دارد و بيشتر نيازهاى جامعه را كالاها و خدمات بيگانگان تأمين مى‌كند.

اين وابستگى و سلطه اقتصادى بر بازار مسلمانان، متأسفانه در ايام برگزارى مناسك حج مشاهده مى‌شود؛ زيرا انبوه جمعيت زائران بيت الله، پس از انجام دادن اعمال عبادى حج، براى خريد و تهيه سوغات وارد بازارهايى مى‌شوند كه بيشتر كالاهاى عرضه شده براى فروش، غربى و وارداتى است و به دليل تقاضاى فراوان با قيمت‌گران در بازار مدينه و مكه به مسلمانان فروخته مى‌شود.

در تحليلى علمى، مى‌توان آثار و پيامدهاى تداوم سلطه اقتصادى بيگانگان بر بازار مسلمانان را در امور زير خلاصه كرد: