گفتگو با تاریخ

مشخصات كتاب

سرشناسه : كيانوري، نورالدين، ۱۲۹۴ - ۱۳۷۸.

عنوان و نام پديدآور : گفتگو با تاريخ/نورالدين كيانوري.

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهري : 837 ص.

شابك : ۷۰۰۰۰ ريال:978-964-5645-77-7

وضعيت فهرست نويسي : فيپا

موضوع : كيانوري، نورالدين، ۱۲۹۴ - ۱۳۷۸ -- مصاحبه‌ها.

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي.

رده بندي كنگره : ۵۱۳۸۶ آ‌DSR۱۵۲۸/۵/ك۸۷

رده بندي ديويي : ۹۵۵/۰۸۲۴۰۴۵۲

شماره كتابشناسي ملي : ۱۰۲۶۸۲۷

اشاره

فهرست مطالب

توضيح5

مقدمه7

تاريخ و تاريخ‌نويسي25

قضاياي حزب ايران125

نقش بريتانيا در روي كار آوردن رضاخان143

دوران پادشاهي محمد‌رضا149

تدارك كودتا261

غرب، غرب‌شناسي و آمريكا419

نفوذ فرهنگي، سياسي بيگانگان و جريان روشنفكري487

اتحاد جماهير شوروي، كمونيسم و سوسياليسم507

تاريخ و ضرورت مطالعه آن؛ تاريخ معاصر ايران533

فهرست اعلام797

عكسها823

توضيح

كتاب «گفتگو با تاريخ» متن كامل مصاحبه با «نورالدين كيانوري»⁽¹⁾دبيراول حزب توده است. نيمه اول اين كتاب، پيش از اين با همين عنوان در سال 1376 توسط انتشارات نگره چاپ شده بود و با درگذشت كيانوري در سال 1378 دست‌اندركاران مصاحبه موفق به اصلاح و رفع ابهام متن افزوده، نشدند.

اينك مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي ضمن بازيابي نيمه دوم مصاحبه، آن را به همراه بخش پيشين در يك كتاب مستقل با همان عنوان تقديم مي‌دارد. در ويرايش كتاب حاضر تغيير و اصلاح اندكي به شرح زير به عمل آمده است:

مقدمه

آدمي در «حال» مي‌زيد و چشم به «آينده» دارد. تاريخ به «گذشته» مي‌نگرد. امّا انسان و جوامع انساني را از تاريخ‌گريزي نيست چرا كه شناخت هويت و آگاهي از موقعيت و شرايطي كه در آن زندگي مي‌كنيم و ساختن آينده، بدان‌سان كه از خطاها و اشتباهات گذشته پرهيز شود، بدون شناخت درست گذشته ناممكن است. هم از اين روي، از ديرباز و در تمامي تمدن‌هاي بشري، انسان‌ها و جوامع گوناگون براي شناخت و آگاهي بر هويت و درك موقعيت خويش و نيز براي تعيين مسير و راه آينده خود در تاريخ نگريسته‌اند تا از حكمتي كه در سينه تاريخ و تجربه‌هاي بشري نهفته است، در حد بصيرت خود، بهره گيرند. تاريخ، انباشت تجربه‌ها و آزمون‌هاي بشري بر عرصة گيتي و راوي تلاش آدمي در قلمرو فرهنگ و زندگي است و براي آنان كه چشم بينا و گوش شنوا و خرد و آگاهي و توانايي نقد و نقادي دارند، معلمي حكمت‌آموز است. حكمت‌آموزي تاريخ و روايت گذشتگان چندان است كه در كتب آسماني براي آموزش و تذكر و تربيت و تنبه صاحبان بصيرت از مثال‌ها و شواهد تاريخي بهره گرفته شده است. در قرآن مجيد اشارات بسياري به تاريخ گذشته اقوام وجود دارد و بر ويژگي حكمت‌آموزي تاريخ تأكيد شده است «و پيش از شما سنت‌ها و راه و رسم‌هايي بوده است. پس در زمين گردش كنيد و ببينيد كه پايان كار تكذيب‌كنندگان چگونه بوده است». (آل‌عمران، 137)

ابوالفضل بيهقي، مؤلف تاريخ بيهقي در همين معنا مي‌نويسد« تاريخ خزائن اسرار امور است ... و هر كه از علائم تاريخ اعراض كند دست زمانه بر وي دراز شود. هر كه در تاريخ تأمل كند در هر واقعه كه او را پيش آيد نتيجة عقل جمله عقلاي عالم به وي رسيده باشد». مؤلف مفتاح‌السعاده و مصباح‌السياده هدف تاريخ را «آشنايي بر حالات گذشتگان» مي‌داند و

مي‌نويسد «عبرت گرفتن از اين حالات و پند پذيرفتن از آنها و دستيابي به ملكه تجربه‌اي كه انسان را بر دگرگوني‌هاي زمان آگاه كند و از زيان‌هائي كه گذشتگان بدان مبتلا گشته‌اند بركنار دارد بر سودهايي كه بر گذشتگان حاصل شده است به سوي انسان طيبه كند.»⁽¹⁾

حافظة هر فرد بخش مهمي از هويت او و حاوي تجربه‌ها و دانسته‌هاي اوست و از اين‌رو حافظة هر كس بر خرد و آگاهي و بينش او و از اين رهگذر بر زندگي و آيندة او نقشي پررنگ برجاي مي‌گذارد. تاريخ، حافظة جمعي جوامع بشري است و هر جامعه با خودآگاهي و وقوف بر تاريخ خود ـ كه حافظة جمعي و مشترك اوست ـ هويت خويش باز مي‌شناسد و بر ابعاد و ويژگي‌هاي آن آگاهي مي‌يابد. جوامع بشري در پرتو بصيرت تاريخي كه راه بر تكرار خطاها و اشتباهات مي بندد، توان‌ها و قابليت‌هاي خويش را باز مي‌شناسد و اين روند به ويژه براي نسل جوان اهميتي مضاعف دارد. گذر زمان و زمانه، گذر نسل‌ها و تجربه‌ها است و با هر گردشي در تاريخ، نسل جوان‌تري پديد مي‌آيد كه در تجربه‌هاي نسل‌هاي پيش از خود حضور ندارد و تنها بانگريستن در تاريخ و خودآگاهي تاريخي است كه برگذشتة خود وقوف يافته و هويت خود را درمي‌يابد.

تاريخ، روايت‌كننده گذشتة مشترك و تجربه‌هاي واحد ملت‌ها است و آگاهي بر گذشتة مشترك، زمينه‌ساز وحدت ملي و فرهنگي است و از اين‌رو ست كه گذشتة مشترك و آگاهي بر تاريخ مشترك را يكي از مؤلفه‌هاي اصلي هويت و وحدت ملت‌ها و جوامع مي‌دانند. حذف تاريخ از آگاهي جمعي و فرهنگ ملي بدان مي‌ماند كه حافظة فردي انساني را از ميان برداريم كه در هر دو مورد كار به انحلال هويت و شخصيت مي‌انجامد. تحريف تاريخ يك ملت يا جامعه نيز آسيب‌پذيري آن ملت و جامعه را به دنبال دارد و چه بسا كه بي‌اعتنايي به تاريخ يا تحريف آن نتايج دردباري را بر ملت‌ها تحميل كرده است.

نگريستن در تاريخ، نگريستن در خويشتن جمعي است و آدمي از آغاز شكل‌گيري تمدن بشري ناگزير از نگريستن در خويشتن و حافظة جمعي خود بوده است. بر اين زمينه، تاريخ‌نويسي به شيوه‌هاي گوناگون و در قالب‌ها و سطوح مختلف از اساطير و قصه و روايت و خاطرة فردي تا متن‌هاي عمومي و تخصصي و آكادميك، در تمدن بشري پيشينه‌اي ديرينه دارد. امّا پيشينة «تاريخ» همچون علمي روش‌مند و استوار بر متدولوژي تعريف شدة تحقيق

و بررسي، همچون علمي كه فراتر از روايت‌ها و خاطرات و اسناد و مدارك، داده‌ها را گرد آورده، طبقه‌بندي كرده، در بوته نقد و بررسي علمي و روش‌مند، سنجيده و بر مبناي روش علمي، تصويري، منقّح و پيراسته و نزديك به اصل و تحليلي جامع و درست به دست دهد بيش از يك قرن و نيم نيست. سابقة «فلسفه تاريخ» را در آثار فلاسفه يونان باستان، رشد و ارتقاء آن را در آثار مورخان و فلاسفه اسلامي، شكل‌گيري آن را در دورة رنسانس و اوج‌گيري آن را در آثار فلاسفة خردگراي اروپا در قرون 17 و 18 مي‌توان ديد امّا تاريخ، همچون علم روش‌مند و عيني و مشخص در قرن نوزدهم به قلمرو علوم انساني پيوست و از اين دوران بود كه تاريخ‌نويسي علمي رو به تكامل نهاد.

تاريخ‌نويسي براي رسيدن به علم تاريخ موانع بسياري را در راه داشته است كه از مهم ترين آنها مي‌توان به تأثيرگذاري ذهنيت راوي در روايت و ذهنيت و ديدگاه مورخ در اثر او اشاره كرد. آدميان از ديرباز تاريخ نوشته‌اند و ادعاي آن را داشته‌اند كه تصويري عيني و واقعي و بي‌طرفانه از رويدادها و واقعيت‌ها به دست مي‌دهند. امّا جامعه‌شناسي تاريخي، كه خود محصول تكامل مرحله‌اي از تاريخ‌نويسي است، در اين ادعا به ترديد نگريست و نقد و بررسي‌ها نشان داد كه هر كس از ديدگاه خاص خود و از منظر خويش به جهان و به رويدادها و تاريخ مي‌نگرد و جهان و تاريخ را چنان كه با منظر ذهني او مي‌خواند، در مي‌يابد و تحليل و تفسير مي‌كند و ارائه مي‌دهد. شناخت آدمي به ويژه در قلمرو علوم انساني، حاصل و برآيند ذهن و عين است و به ذهنيت فاعل شناسايي كه آدمي است، مشروط است. ذهنيت،منظر و ديدگاه آدمي كه ديدگاه راوي تاريخ است، همواره محدود، مشروط و نسبي است. آدمي از ديدگاه خود و متناسب با شرايط و موقعيت اجتماعي و فرهنگي و روان‌شناختي و متناسب با منافع و علائق فردي و جمعي خود و در حد دانش خود به تاريخ مي‌نگرد و از منظر حال خود،گذشته را در مي‌يابد و از اين‌روست كه تحريف تاريخ، گرچه گاه آگاهانه و عامدانه و در پي مقاصد خاص است، امّا اغلب ريشه در تأثيرگذاري منظر و ديدگاه نگرنده، راوي و مورخ دارد. در اين ميان خاطرات شخصيت‌هايي كه در حوادث تاريخي يك دوران نقش داشته‌اند، گرچه براي مورخان و علاقمندان به تاريخ، اسنادي با ارزش بشمار مي‌روند امّا بيش از ديگر اسناد و داده‌ها و مدارك تاريخي از ديدگاه و منظر و ذهنيت و موقعيت و منافع و علائق فردي و اجتماعي راويان تأثير مي‌پذيرند و نقش ذهن و روان‌شناسي و ساختار شخصيتي راوي در آن چه روايت مي‌كند، بسيار پررنگ است. در چنين متوني راويان عامدانه يا ناآگاه تنها بخش‌ها و

ابعادي از رخدادها و واقعيت‌ها را، بدا‌ن‌سان كه خود دريافته‌اند و يا بدان‌سان كه به سود خود مي‌پندارند بيان مي‌كنند، چشم بر رويدادهايي مي‌بندند و واقعيت‌هايي را كتمان مي‌كنند. هم از اين روست كه در اين‌گونه متن‌ها، علاوه بر تاريخ، منظر و ديدگاه راويان را نيز مي‌توان ديد و به همين دليل بدون شناخت و نقد منظر و ديدگاه و نقش و موقعيت راويان نمي‌توان دربارة روايت آنان داوري درست و جامعي به دست داد.

اما به رغم موانعي كه در راه رشد و تعالي تاريخ‌نويسي وجود داشته است، همان‌گونه كه اشاره شد تاريخ‌نويسي در تمامي تمدن‌هاي بشري از دلمشغولي‌هاي اصلي آدميان بوده است و در تمدن اسلامي نيز پيشينه‌اي پربار و ديرينه دارد تا آنجا كه برخي برآنند كه در تمدن اسلامي «ظهور علم تاريخ با ظهور اسلام ملازمت تام داشته»⁽¹⁾است و « اشاره به ماهيت و هدف و شيوة علم تاريخ در اسلام مسبوق به همان آغاز ظهور اسلام است و آن را مي‌توانيم در قرآن كريم و در ميان احاديث پيامبر بيابيم».⁽²⁾

تاريخ‌نويسي در تمدن اسلامي همپاي گسترش دين اسلام از شبه جزيرة عربستان به ديگر نقاط دنيا رشد و ارتقاء يافت. از «عبيدالله‌بن ابي‌راقع» كاتب امام علي (ع) و عوانة‌بن حكم (متوفا به سال 147 هجري)كه اثري به نام«كتاب‌التاريخ» را تأليف كرد و محمدبن اسحاق (متوفا به سال 151 هجري)، تا آثاري كه در سدة 14 هجري تأليف شد، مورخان مسلمان بر بستر تمدن اسلامي آثار پرباري در تاريخ‌نويسي پديد آورده‌اند كه از متون ارزشمند تمدن بشري بشمار مي‌روند. مسلمانان در رشته‌ها و شعب مختلف تاريخ‌نويسي از مغازي و سيره و رجال و مقاتل و تراجم و طبقات و فتوح و خراج و انساب گرفته تا تاريخ بلاد و شهرها و جنگ‌ها و حرفه‌ها و تاريخ فرقه‌ها و اديان و مذاهب و نيز در نگارش تاريخ عمومي و سياسي صدها اثر باارزش به زبان‌هاي فارسي و عربي تأليف كرده‌اند كه برخي از آنها به عنوان گنجينه‌هاي علوم انساني و فلسفه در جهان شناخته شده‌اند. تنوع و كثرت و كيفيت متعالي متون تاريخي مسلمانان نشانة اهميت و توجهي است كه در تمدن اسلامي براي تاريخ و تاريخ نگاري قائل بوده‌اند. آثار مسلمانان و به‌ويژه ايرانيان در زمينة تاريخ عمومي و تخصصي و فلسفة تاريخ در پيشرفت علوم انساني در تمدن بشري نقش و تأثير مهمي داشته

و تاريخ‌نويسي و تحقيق در ملل و نحل و فرق و مذاهب در تمدن اسلامي و ايران بعد از اسلام از شعبه‌هاي مهم دانش بشري به شمار مي‌رفته است.

در بستر تمدن اسلامي آثار برجسته‌اي چون تاريخ يعقوبي (احمدبن ابي‌يعقوب ـ قرن سوم ﻫ) ـ تاريخ طبري ـ تاريخ الامم و الرسل (محمدبن جريربن كثير طبري، 224 ـ 310 ﻫ) ـ مروج الذهب، (علي‌بن الحسين مسعودي، 287 ـ 345 ﻫ) ـ مقدمه ابن‌خلدون، الملل و النحل (عبدالكريم شهرستاني ـ 548 ﻫ) ـ الكامل في‌التاريخ (ابن اثير، 630 ﻫ) ـغرر اخبار ملوك (ثعلبي، 429 ﻫ) ـ تاريخ بلعمي (ابوعلي بلعمي، 366 ﻫ) تاريخ بيهقي (ابوالفضل بيهقي، 470 ﻫ) ـ تاريخ جهانگشا (عطا ملك‌جويني، 681 ﻫ) ـ روضة الصفا (ميرخواند، 903 ﻫ) ـ جامع‌التواريخ (رشيدالدين فضل‌الله، 718 ﻫ) ـجهانگشاي نادري (مهدي‌خان استرآبادي) ـ زبدة‌التواريخ (حافظ ابرو، 834 ﻫ) ـ ناسخ‌التواريخ (محمدتقي سپهر) ـ عالم‌آراي عباسي (اسكندر بيك‌منشي، 1043) ـ عالم‌آراي اميني (فضل‌الله روزبهان، 927 ﻫ) و صدها اثر برجستة ديگر در رشته‌هاي گوناگون تاريخ تأليف شد. تنوع و كثرت آثار مورخان مسلمان و به ويژه آثار مسلمانان ايراني، به زبان فارسي و به نظم و نثر، دامنه‌اي چنان گسترده دارد كه حتي تدوين فهرست و محتواي اين آثار مي‌تواند موضوع رساله‌هاي تحقيقي باشد. در تمدن اسلامي ايران، تاريخ‌نويسي به شرح و توصيف و گزارش و تحليل تاريخ گذشته محدود نشده و كتب تاريخي اغلب علاوه بر تاريخ، حاوي حكمت و فلسفه و جامعه‌شناسي و آموزش‌هاي ديني واخلاقي بوده‌اند. بسياري از مورخان ايراني از زمان نگارش «تاريخ سيستان» در عصر ساماني و «تاريخ بيهقي» در عصر غزنوي به بعد همراه با نقل و روايت تاريخ، اعتقادات و باورهاي ديني و اخلاقي و فلسفي و خرد و حكمت اسلامي را در آثار پربار خود آورده‌اند و از اين زاويه است كه برخي متون تاريخي مسلمانان و به ويژه ايرانيان ارزشي چند جانبه دارد و حتي برخي از آنها در نظم و نثر فارسي از نظر ادبي آثاري برجسته‌اند و به عنوان مثال اثري چون تاريخ بيهقي از زمان نگارش خود در قرن پنجم هجري تاكنون بر قلّه ادبيات منثور فارسي مي‌درخشد.

اما به رغم اين در بسياري از آثار و به ويژه در آثاري كه مورخان درباري به دستور پادشاهان يا قدرتمندان محلي تأليف كرده‌اند، نقش مردمان و نهضت‌هاي مردمي در تاريخ يا ناديده گرفته شده و يا تحريف شده است. اين‌گونه مورخان در آثار خود هويت و سنت‌هاي مردمي و مذهبي مردم را ناديده گرفته و بر زندگي مردمان چشم بسته‌اند. سعدي گفته بود:

«اين كه در شه‌نامه‌ها آورده‌اند ـ رستم رويين‌تن و اسفنديار ـ تا بدانند اين خداوندان ملك ـ كز بسي خلق است دنيا يادگار» امّا مورخاني كه به دستور «خداوندان ملك» تاريخ مي‌نوشتند و از منظر حاكمان به تاريخ مي‌نگريستند از خلق غفلت داشتند و هر جا كه به ناچار از مردم و حركت‌هاي مردمي مي‌نوشتند تصويري گژديسه و تحريف شده به دست مي‌دادند. تاريخ را شرح فتوحات شاهان مي‌دانستند و تذكره اربابان قدرت و نه بستر حركت مردمان و از اين روي بود كه در اين‌گونه آثار نشاني از مردم و هويت ملي و مذهبي آنان ديده نمي‌شود.

در عصر مشروطه در جهان‌نگري ايرانيان به دلايل گوناگون تحولاتي رخ داد و هم در اين زمان بود كه اولين تأثيرات خردگرايي، ليبراليسم و ناسيوناليسم از فرهنگ اروپاي غربي به ايران راه يافت و اين نگرش تأثير خود را بر تاريخ‌نويسي ايران نيز برجاي گذاشت. آشنايي با فرهنگ غربي توجه تاريخ‌نويسان ما را به مطالعة زندگي مردمان برانگيخت و آنان را با شيوه‌هاي علمي و عيني تحقيق و بررسي در تاريخ آشنا كرد، اما تقليد از الگوها و قالب‌ها انديشة غربي را نيز رواج داد و قوالبي را پديد آورد كه مورخان ما را از ديدن بسياري از واقعيت‌هاي جامعة ما بازداشت. برخي از غربيان به تاريخ معاصر ايران پرداختند و دراين زمينه آثاري نوشتند. اينان به دو گروه مأموران مستقيم استعمار و محققان مستقل تقسيم مي‌شوند، امّا هر دو گروه قالب‌ها ليبراليسم غربي را بر تاريخ ايران تحميل كردند و از آن منظر به تحليل و بررسي و داوري برخاستند. از ايرانياني كه به نگارش تاريخ معاصر در اين دوره پرداختند گروهي از اعضاء فراماسونري بودند و گروهي مستقل و داراي گرايشات ملي‌گرايانه. فراماسونرها ايران را در وابستگي به قدرت‌هاي سلطه‌گر غربي مي‌خواستند و هواخواه تقليد مطلق از الگوهاي غربي بودند. مورخان مستقل گرچه آرزوي استقلال كشور را در سر داشتند امّا از نظر فكري و فرهنگي از ليبراليسم و خردگرايي غربي متأثر بوده و در همان قالب‌ها و از همان منظر به جامعه خودي و تاريخ ما مي‌نگريستند. اينان را مي‌توان اسلاف مليوني دانست كه در دهه‌هاي بعدي در صحنة سياسي ايران فعال شدند. چند اثر مهم تاريخي اين دوره از آن جمله تاريخ مشروطه و تاريخ 18 ساله آذربايجان، تاريخ بيداري ايرانيان، تاريح احزاب سياسي، زندگي احمدشاه و تاريخ مشروطه و تاريخ 25 ساله ايران حسين مكّي را اين گروه نوشتند. در آثار اينان نيز نقش مردم و هويت مذهبي آنان اغلب ناديده گرفته مي‌شد.

با كودتاي 1299رضاخان و استقرار ديكتاتوري او از 1304 به بعد دستاوردهاي انقلاب مشروطه در عرصه آزادي‌هاي مدني و اجتماعي و سياسي بر باد رفت. ديكتاتوري رضاخاني با

تكيه بر انگلستان و در اواخر آلمان مي‌كوشيد تا با اعمال سركوب فيزيكي و خشونت و زور جامعة ايراني را به تقليد از جوامع غربي وادار كند. ديكتاتوري رضاخاني كه در قالب سلطاني مستبد جلوه مي‌كرد، توجيه ايدئولوژيك و فرهنگي خود را در وطن‌پرستي و ناسيوناليسم افراطي و شوونيسم مي‌جست و براي مشروعيت بخشيدن به نظام ستم‌شاهي و ديكتاتوري و برانگيختن احساسات شوونيستي، ايران قبل از اسلام و نظام شاهنشاهي را تبليغ كرده و به عنوان الگوي مطلوب و متناسب با جامعة ايراني معرفي مي‌كرد. بر بستر اين تفكر بود كه موجي تازه در تاريخ‌نويسي ايراني پديد آمد كه به تاريخ ايران قبل از اسلام مي‌پرداخت و آن را چون «عصر طلايي» و دوران عزت و اقتدار و پيشرفت ايرانيان در پرتو نظام شاهنشاهي معرفي مي‌كرد. توجه به تاريخ ايران قبل از اسلام در اين دوره زمينه‌اي براي ترجمه و تأليف كتابهايي دربارة ايران قبل از اسلام فراهم كرد كه از آن ميان مي‌توان به كتاب مشيرالدوله پيرنيا، آثار ابراهيم پورداود، ذبيح‌الله سپهري، دكتر محمد معيني، دكتر زرين‌كوب، رضا زاده‌شفق، پيرنيا و ... اشاره كرد.

جنگ جهاني دوم و ورود قواي متفقين به ايران در شهريور 1320 به ديكتاتوري رضاخاني پايان داد و از شهريور 20 تا كودتاي 28 مرداد 1332 فرصتي پديد آمد كه احزاب و سازمان‌هاي سياسي در عرصه جامعه ايراني فعال شوند. نهضت ملي براي ملي كردن صنعت نفت زمينه‌ساز رشد مليون و تفكر ملي شد و از اين رهگذر دو سازمان مهم سياسي ايران آن روزگار «جبهه ملي و احزاب آن» و «حزب توده» پا گرفتند. جبهه ملّي توسعة ايران را در نظامي مي‌جست كه با حفظ استقلال كشور و دموكراسي غربي از الگوهاي فكري و فرهنگي اروپايي تبعيت كند و حزب توده انديشه‌ها و برنامه‌هاي خود را از اتحاد شوروي آن زمان مي‌گرفت. اين دو ديدگاه در تاريخ‌نويسي و نگارش تاريخ نيز تأثير گذاشتند. گرايش اول، مورخان ملي‌گرا را پديد آورد و گرايش دوم به تأليف و انتشار آثاري منجر شد كه قالب‌ها و چارچوب‌هاي ماركسيسم روسي بر آن حاكم بود. ملي‌گرايان همچنان كه اسلافشان در عصر انقلاب مشروطه از منظر ليبراليسم و خردگرايي و ناسيوناليسم به تاريخ مي‌نگريستند و هويت ديني مردم و نقش مردم را در تاريخ ناديده مي‌گرفتند و گرايش چپ كه در آن زمان در حزب توده تجلي مي‌يافت، تاريخ را از منظر منافع حزب و شوروي و ماترياليسم تاريخي به روايت استالين، تحليل و بازسازي مي‌كرد. از ويژگي‌هاي مهم و برجستة ماركسيسم روسي در آن روزگار را دگماتيسم و تحميل مفاهيم و قالب‌ها از پيش تعيين شده بر واقعيت‌ها مي‌دانند. در

اين شيوه انديشه مفاهيم و قالب‌ها و نتايج از پيش تعيين شده است و كار مورخ تنها آن است كه واقعيت‌ها و داده‌هاي تاريخي را چنان تحريف كند كه به قالب آن مفاهيم و قالب‌هاي تنگ و خشك درآيند. الگوبرداري از اين شيوه از سويي و نگارش كتاب‌هايي كه در آنها منافع حزب، تبليغ اهداف حزبي و بزرگ كردن شخصيت‌هاي حزبي بر بيان واقعيت‌ها مرجح بود، را مي‌توان از سوي ديگر مهم‌ترين مشخصه آثاري دانست كه حزب توده درباره تاريخ معاصر ايران، تدوين و منتشر كرده است.

كودتاي 28 مرداد 1332 به آزادي‌هاي اجتماعي و سياسي پايان داد. حكومت شاه از سال 1341 به بعد پايگاه‌هاي قدرت و ديكتاتوري خود را استحكام بخشيد. در داخل كشور جز در يكي دو مورد، هيچ اثر با ارزشي از هيچ زاويه‌اي در زمينه تاريخ معاصر نوشته نشد. احزاب و سازما‌ن‌هاي سياسي به بن‌بست رسيدند و در اين ميان بودكه طليعه‌هاي انقلاب اسلامي شكل گرفت. در اين دوره بود كه در زمينة تاريخ‌نويسي انديشه‌هاي تازه‌اي مطرح شد. جلال آل‌احمد در كتاب غرب‌زدگي كوشيد تا نگاهي تازه را در تاريخ‌نويسي مطرح كند. هرچند كه كتاب او مسايل ديگري را دنبال مي‌كرد. تحقيقاتي نيز دربارة نهضت مشروطه مانند ايدئولوژي مشروطيت از فريدون آدميّت به چاپ رسيد كه دنباله همان تفكرات ليبراليستي بود.

از چند اثر كه بگذريم يكي از ويژگي‌هاي تاريخ‌نويسي ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامي را مي‌توان در اين ديدگاه ديد كه مورخان ملي و درباري و چپي نقش مذهب و هويت مذهبي فرهنگ ايراني را ناديده مي‌گرفتند و از اين‌رو نمي‌توانستند حركت‌هاي مردم ما را در تاريخ بررسي كنند و چنين بود كه بخش مهمي از گرايش‌هاي عامل در تاريخ ايران از نظر اين مورخان پنهان مي‌ماند و قالب‌هاي ماركسيستي يا غربي آنان قادر به درك نقش مذهب و هويت ديني فرهنگ ما نبود.

از پيروزي انقلاب اسلامي تا امروز توجه و اقبال ايرانيان و به ويژه جوانان به مطالعه و شناخت و بررسي تاريخ معاصر به نحو چشمگيري رو به افزايش و گسترش داشته است تا حدي كه مي‌توان گفت توجه به تاريخ و تاريخ‌نويسي و به ويژه اقبال به مطالعه و شناخت تاريخ معاصر در ايران هرگز تا اين حد نبوده است. كساني كه در حوادث تاريخ معاصر نقش داشته‌اند، به نگارش و انتشار خاطرات خويش در داخل و خارج از كشور همت گماشتند. آثار بسياري از مورخان، گزارشگران و خاطره‌نويسان غربي دربارة تاريخ معاصر ترجمه و چاپ شده است. از ايرانيان و خارجيان بسياري به تأليف آثاري در زمينه تاريخ معاصر ايران به صورت

عمومي يا تخصصي برخاسته‌اند و آثارشان را در دسترس مشتاقان گذاشته‌اند. متون تاريخ معاصر با اقبال و استقبال وسيع و گستردة كتابخوانان روبه‌رو شده است. تيراژ بالا و تنوع چشمگير عناوين و منظر و ديدگاه‌ها، كثرت ديدگاه‌ها و بحث‌هائي كه دربارة كتاب‌هاي تاريخي در ميان مردم و در مطبوعات مطرح مي‌شود جملگي نشانه‌هايي هستند از اقبال و توجه مردم و كتابخوانان و به ويژه نسل جوان به شناخت تاريخ معاصر كه گستره و دامنه و كميت و كيفيت آن در ايران بي‌سابقه است.

اقبال گسترده به شناخت و مطالعه تاريخ معاصر در دوران انقلاب اسلامي و تا امروز را زمينه‌هاي گوناگوني است كه از آن جمله مي‌توان به دلايل زير اشاره كرد:

با پيروزي انقلاب اسلامي و شكل‌گيري جمهوري اسلامي، دوراني تازه در تاريخ معاصر ايران آغاز شد و دوراني كه از انقلاب مشروطه آغاز شده بود در بهمن ماه 1357 به پايان خود رسيد. نظام ستم‌شاهي و سلسلة پهلوي براي هميشه فروريخت و نظامي پديد آمد كه بر بسياري از ارزش‌هاي نظام پيشين خط بطلان كشيد و ارزش‌هاي جديدي را جايگزين آن كرد. انقلاب اسلامي، جامعة ايراني را در ابعاد گوناگون سياسي، اقتصادي و فرهنگي دگرگون كرد و در اين نقطة عطف بزرگ، دوراني تازه در سرنوشت ملي و ديني جامعة ما آغاز شد.

همواره گفته‌اند كه تاريخ واقعي يك دوران را نمي‌توان در همان دوران نوشت و آن كس كه به كنكاش تاريخ دوره‌اي در همان دوران برمي‌خيزد با موانعي عبورناپذير مواجه است. چنين كسي اسناد و مدارك لازم را در اختيار نخواهد داشت، بسياري از حقايق ناگفته و در پرده است و بسياري از حقايق را به دلايل و مصلحت‌هاي گوناگون نمي توان گفت. حكومت‌ها در جهت حفظ اقتدار خود بسياري از مدارك را از دسترس مورخ دور نگه مي‌دارند و از او مي‌خواهند كه تاريخ را چنان روايت كند كه آنان مي‌پسندند. شاهدان، راويان و مورخان هر دوره، خود در حوادث جاري و روزمره درگيرند و بناگزير از موضعگيري‌ها و درگيري‌هاي خويش تأثير مي‌پذيرند و... امّا هنگامي كه دوراني به پايان مي‌رسد فرصتي فراهم مي‌آيد كه راويان و مورخان از موضع‌گيري‌ها و منافع و درگيري‌ها رها شوند و به تاريخ فراتر از شرايط روز چون گذشتة سپري شده و نه چون حال نظر كنند، اسناد و مدارك بسياري در دسترس مورخان قرار مي‌گيرد، ناگفته‌هايي گفته مي‌شود، فشار حاكمان براي تحريف تاريخ از بين مي‌رود، شخصيت‌هايي كه درگير حوادث دوران سپري شده، بوده‌اند اغلب به پايان راه خود مي‌رسند و مجال و فرصت مي‌يابند تا فارغ از شرايط و مصلحت‌انديشي‌هاي روزمره و گذرا

خاطرات خويش را بيان كنند. مورخ نيز از درگيري و موضع‌گيري روزمره رها مي‌شود و امكان آن را مي‌يابد كه در دوران گذشته، چون دوراني سپري شده با بيطرفي بيشتري بنگرد و... اين همه فرصتي بود كه با انقلاب اسلامي فراهم شد. اسناد و مدارك بسياري در دسترس محققان قرار گرفت، بسياري از شخصيت‌هايي كه در حوادث دوران گذشته نقش داشتند، چه آنان كه در ايران ماندند و چه آنان كه به غرب پناه بردند، خاطرات خويش را نوشتند، آثار گوناگوني ترجمه و چاپ شد و جمهوري اسلامي بر پاية ارزش‌هاي ديني خود كه به طرح آراء و افكار و ديدگاههاي گوناگون معتقد است مجال آن را فراهم آورد كه كتاب‌هاي تاريخ معاصر با ديدگاههاي گوناگون و حتي معارض با انقلاب اسلامي مانند پاسخ به تاريخ، محمدرضا پهلوي، خاطرات سياسي ايرج اسكندري، خاطرات ثريا اسفندياري، تخت طاووس، فريدون هويدا و... درايران چاپ و منتشر شود و اين همه اشتياق شناخت تاريخ معاصر را افزايش داد.

انقلاب اسلامي تحولات عظيمي را در جامعه ما پديد آورد. حضور و مشاركت گسترده مردمان در عرصه‌هاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي و در تعيين سرنوشت ملي از ابعاد مهم اين تحول عظيم بود. مشاركت مردمان زمينة عيني و مهم‌ترين انگيزة ارتقاء آگاهي و شعور اجتماعي است و شناخت تاريخي و كنكاش در تاريخ معاصر را مي‌توان از نتايج حضور وسيع و گسترده مردم در صحنه‌هاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي تلقي كرد كه به نوبة خود يكي از دلايل اقبال وسيع به مطالعه تاريخ معاصر در ميان كتابخوانان ايراني است.

با انقلاب اسلامي توجه جهانيان به ايران و جمهوري اسلامي افزايش يافت. جمهوري اسلامي مدعي ارائة فرهنگي است كه گرچه در دين اسلام ريشه دارد امّا براي جهانيان تازه و ناشناخته است و در عصر ما كه مقابله فرهنگ‌هايي بزرگ يكي از روندهاي اصلي آن است، عرضة فرهنگي تازه و نو توجه افكار عمومي و جهانيان را برمي‌انگيزد. از سوي ديگر با انقلاب اسلامي ميهن ما از كشوري وابسته به آمريكا و غرب به كشوري مستقل و مقتدر تبديل شد كه سياست‌هاي آن بر جهان امروز تأثيري كارساز دارد. در رژيم ستم‌شاهي كشور ما به رغم موقعيت مهم استراتژيك و اقتصادي خود در سياست جهاني توجهي را برنمي‌انگيخت، چرا كه مواضع آن در سياست جهاني تابعي از سياست‌هاي آمريكا بود، امّا پس از انقلاب اسلامي آرزوي ديرينة ايرانيان تحقق يافت و ايران به كشوري مستقل تبديل شد كه با بزرگ‌ترين قدرت سلطه‌گر جهان يعني آمريكا به مبارزه برخاست و در سياست جهاني به

كشوري مطرح بدل شد.

از طليعه پيروزي انقلاب تاكنون، كشور ما حوادث بزرگي چون جنگ تحميلي را از سر گذرانده است. طرح فرهنگي نو، موضع‌گيري‌هاي مستقل و زيستن در حوادث و بحران‌ها كشور ما را به كشوري خبرساز در دنيا بدل كرد و توجه جهانيان را به ايران برانگيخت. شناختن ايران به عنوان يك ضرورت در جهان مطرح شد و از آنجا كه هيچ جامعه‌اي را بدون شناختن تاريخ آن نمي‌توان شناخت اين امر سبب شد كه محققان بسياري در جهان به مطالعه تاريخ معاصر و فرهنگ اسلامي ايران همت گماشتند و كتب تاريخي در مورد ايران با اقبال جهانيان روبه‌رو شد. در ايران نيز بسياري از نوشته‌هاي محققان و گزارشگران غربي حتي آنها كه با انقلاب اسلامي در تضاد بودند، ترجمه و چاپ شد.

سپري شدن يك دوره و آغاز دوراني نو، مشاركت مردم ايران در صحنه‌هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي و در تعيين سرنوشت ملي، توجه روزافزون جهانيان به شناخت فرهنگ و تاريخ ايران، سعة صدر جمهوري اسلامي در چاپ و ترجمه آثاري كه با ديدگاههاي گوناگون به تاريخ معاصر ايران مي‌پردازند را مي‌توان از دلايل و عوامل مهم گسترش روزافزون توجه و اقبال ايرانيان به مطالعة تاريخ معاصر دانست. نظام جمهوري اسلامي به دليل ارزش‌هاي اعتقادي خود زمينة برخورد آراء و طرح نظريات گوناگون را فراهم آورد. ديدگاههاي گوناگون از فراماسون‌ها و سلطنت‌طلبان و مدافعان رژيم ستم‌شاهي تا چپ‌ها و مليون، فرصت و مجال آن را يافتند كه خاطرات خود را منتشر كنند و يا به تأليف و انتشار كتاب‌هاي تاريخي بپردازند. دهها كتاب در اين زمينه ترجمه و چاپ شد و حتي آثار شاه و ديگر افراد خاندان پهلوي امكان انتشار يافت. امّا به رغم اين همه، در تاريخ‌نويسي و به ويژه در نگارش تاريخ معاصر ايران هنوز در آغاز راهيم و تا دستيابي به تاريخ نويسي مبتني بر ارزش‌هاي اسلامي راه درازي در پيش داريم.

بررسي كتاب‌هايي كه در زمينه تاريخ معاصر ايران در 18 سال گذشته منتشر شده است كاري گسترده است و مجالي ديگر مي‌طلبد. در يك نگاه اجمالي اين آثار را از چند زاويه مي‌توان طبقه‌بندي كرد:

1ـ از نظر ارزش‌هاي كيفي و ساختاري و محتوايي‌ـ از اين زاويه اين آثار را مي‌توان به آثاري بي‌ارزش يا كم‌ارزش و پاورقي‌گونه و آثار باارزش و تحقيقي تقسيم‌بندي كرد. در گروه اوّل ساختار پاورقي‌گونه داستاني بر روش علمي غالب است. از متدولوژي علمي و نقد و

سنجش و تحليل نشان چنداني نيست، حوادث چون روايتي قصه‌گونه و بدون معيارهاي تعريف شده بازسازي مي‌شوند و از اسناد و مدارك و نقد منابع و مأخذ و ديگر ويژگي‌هاي آثار علمي كم‌تر مي‌توان نشاني ديد. اين‌گونه آثار در قالب خاطره يا تأليف ارائه مي‌شوند امّا بيشتر گذران سادة اوقات فراغت را در نظر دارند. از اين دست آثار مي‌توان به آثار مسعود بهنود، ابراهيم صفايي، محمود طلوعي، احمد سميعي و.. اشاره كرد.

در گروه دوم يعني آثار تحقيقي يا خاطرات منقّح شده سعي مؤلفان بر آن بوده است كه از روش علمي، معيارهاي تعريف شده نقد و بررسي، سنجش و تحليل مدارك و اسناد و... بهره گرفته شده و در نگارش اثر روش‌هاي آكادميك را به كار ببرند. از اين دست آثار مي‌توان به تاريخ 25 ساله اثر غلامرضا نجاتي اشاره كرد.

2ـ از نظر قالب‌ـ از اين زاويه، اين آثار به دو گروه خاطرات و مصاحبه‌ها و تأليف‌ها تقسيم مي‌شوند كه ايرانيان يا خارجيان به انتشار آنها همت گماشته‌اند. در بخش اوّل يعني خاطرات ايرانيان و خارجياني كه در تاريخ معاصر ايران نقش داشته‌اند آثار بسياري تأليف و در داخل يا خارج از ايران به چاپ رسيده است و اين گروه در آثار منتشر شده در زمينة تاريخ معاصر ايران بيشترين سهم را دارد. دربارة خاطرات بايد به چند نكتة اساسي توجه داشت كه مهم‌ترين آن روند تأثيرگذاري ذهنيت و ديدگاهها و منظر راويان بر روايت آنان است. پيش از اين دربارة اين عامل سخن رفت و اشاره شد كه ذهنيت راويان همواره مشروط و محدود و نسبي است و هر راوي از ديدگاه خود و متناسب با موقعيت اجتماعي و فرهنگي و روان‌شناختي و متناسب با منافع و علائق فردي و جمعي خود به تاريخ مي‌نگرد و خاطرات شخصيت‌هايي كه در حوادث يك دوران نقش داشته‌اند از ديدگاه و منظر و موقعيت و منافع و علائق فردي و اجتماعي راويان به شدت رنگ مي‌پذيرد. علاوه بر اين، كساني كه خاطرات خودرا مي‌نويسند گاه عامدانه و گاه ناآگاه بخش‌هايي از تاريخ را آن‌سان كه دريافته‌اند يا آن‌سان كه به سود خود مي‌پندارند روايت مي‌كنند. در اين‌گونه خاطرات راويان به دلايل گوناگون‌ـ ازجمله علائق سياسي و يا به قصد تبرئه خودـ بسياري از واقعيت‌ها را پوشيده مي‌دارند و گاه حتي انكار يا تحريف مي‌كنند. كتمان يا تحريف عامدانه واقعيت‌ها به قصد تبرئه خود را بيش‌تر مي‌توان در خاطرات عاملان و سردمداران رژيم ستم‌شاهي ديد و كتمان يا تحريف عامدانة واقعيت‌ها به قصد پوشيده نگه‌داشتن نقش دولت‌هاي خارجي در حوادث تاريخ معاصر بيش‌تر در آثار خارجياني ديده مي‌شود كه عاملان دولت خود بوده‌اند و در تاريخ معاصر ايران نقش داشته‌اند.

امّا به هر رو خاطرات ايرانيان و خارجياني كه نقشي در تاريخ معاصر داشته‌اند براي مورخان و علاقمندان به تاريخ، اسنادي باارزش به شمار مي‌روند و اگر با نقد و سنجش در آنها نگريسته شود گوشه‌هايي از گذشته را باز مي‌نمايند.

آثار تأليف شده از گزارش‌هاي ژورناليستي و گزارش‌هاي علمي و مستند تا متون آكادميك را دربرمي‌گيرند كه دربارة هر يك بايد نقد و بررسي جداگانه‌اي انجام داد.

3ـ از نظر ديدگاه‌ـ از اين زاويه خاطرات و تأليفاتي را كه در زمينة تاريخ معاصر ايران نوشته شده است مي‌توان به چند گروه تقسيم كرد:

1ـ خاطرات و تأليفات مدافعان يا سردمداران رژيم گذشته.

2ـ خاطرات و تأليفات مليون و ناسيوناليست‌ها و ليبرال‌ها.

3ـ خاطرات و تأليفات چپ‌ها به ويژه فعالان و رهبران حزب توده.

4ـ خاطرات و تأليفات طرفداران انقلاب اسلامي.

5ـ خاطرات و تأليفات و گزارش‌هاي غيرايرانيان كه تنوع بسيار داشته و از زاويه‌هاي گوناگون و ديدگاههاي متنوع نگارش يافته‌اند.

در گروه اوّل يعني در طيف مدافعان يا سردمداران رژيم گذشته برخي از كتاب‌ها در داخل كشور به چاپ رسيده‌اند و برخي را كساني نوشته‌اند كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي به كشورهاي ديگر پناه برده‌اند. خاطرات اين گروه را بيش‌تر شخصيت‌هاي مؤثر و مهم رژيم گذشته نوشته‌اند و اغلب كوشيده‌اند تا با تحريف تاريخ و كتمان و پوشيده نگه داشتن بسياري از واقعيت‌ها، خود و رژيم ستم‌شاهي را تبرئه كنند. در اين‌گونه خاطرات گاه انتقادهايي نسبت به رژيم گذشته ديده مي‌شود امّا اين انتقادها بيشتر سطحي و متوجه رقباي سياسي راويان است. از اين دست آثار مي‌توان به پاسخ به تاريخ ـ به قلم يا روايت شاه سابق، 5 سال در حضور شاه ـ اشرف احمد، خاطرات علي اميني، اعترافات عباس قره‌باغي، از كاخ شاه تا زندان اوين ـ احسان نراقي، اشاره كرد. البته در اين ميان چند كتاب از جمله خاطرات ارتشبد حسين فردوست، يادداشت‌هاي علم، خاطرات سليمان بهبودي و... از ويژگي‌هايي برخوردارند. در خاطرات فردوست كه پس از انقلاب اسلامي نوشته شده است گوشه‌هايي از وابستگي شاه و ويژگي‌هاي نظام ستم‌شاهي با صراحت بيشتري مطرح شده است. يادداشت‌هاي علم و خاطرات سليمان بهبودي در زمان حكومت شاه نگارش يافته‌اند و رنگ و بوي زمانة نگارش خود را دارند. گروهي نيز از همين زاويه در داخل كشور و يا خارج از كشور

آثاري تأليف كرده‌ا‌ند كه از آن ميان مي‌توان به آثار ابراهيم صفايي، محمود طلوعي، مصطفي الموتي و... اشاره كرد. در اين آثار نيز پوشيده نگه داشتن برخي از واقعيت‌ها به قصد تبرئه رژيم سابق يا چهره‌سازي و تبرئه بعضي از شخصيت‌هاي حكومت سابق به وفور ديده مي‌شود. در خاطرات و تأليفات اين گروه كوشش بر آن است كه «انقلاب» و آرمان‌گرايي از هر نوع محكوم شده و وابستگي به غرب به ويژه آمريكا به عنوان راه توسعه و صنعتي شدن كشور توجيه و تبليغ شود. در اين آثار از تسليم در برابر سلطه‌گران داخلي و خارجي به عنوان واقع‌گرايي در برابر آرمان‌گرايي دفاع مي‌شود و تلاش بر آن است كه شخصيت‌هاي وابسته‌اي چون سيدضياء، رضاخان، قوام‌السلطنه، زاهدي و... به عنوان سياستمداران واقع‌بين و ملي و مدافع توسعه و پيشرفت وانمود شوند و در مقابل، كساني چون مدرس و مصدق به عنوان آرمان‌گرايان ماجراجو و واقعيت‌گريز معرفي شوند. اين‌گونه الگوسازي‌ها در واقع برخي از مفاهيم اصلي انقلاب ازجمله استقلال را هدف گرفته‌اند.

2ـ خاطرات و تأليفات مليون، ناسيوناليست‌ها و ليبرال‌ها و... برخي از رهبران و فعالان جبهه ملّي در داخل يا خارج از كشور خاطرات خود را منتشر كرده‌اند مانند شاپور بختيار،كريم سنجابي و ... در اين‌گونه آثار كه از ديدگاه ليبراليستي نگارش مي‌يابند سعي بر آن است كه نقش جبهه ملّي در مبارزات دوران ستم‌شاهي از آن‌چه در واقعيت بوده است پررنگ‌تر شده و نقش روحانيون و عامل مذهبي و مردم كم‌تر از آن‌چه در واقعيت بوده است تصوير شود. راويان از ديدگاه خويش تاريخ را روايت مي‌كنند و گاه واقعيت‌هايي را در راستاي مقاصد حزبي (دفاع از حزب و جبهه ملّي) و يا در راستاي منافع و علائق شخصي تحريف مي‌كنند. دشمني با چپ‌ها و شعار عدالت اجتماعي از سويي و مخالفت با نظام ديني و گرايش به ليبراليسم و ناسيوناليسم از ويژگي‌هاي منظر اين‌گونه راويان است كه بر روايت آنها تأثيري پررنگ برجاي مي‌گذارد. امّا با اين همه اين خاطرات در برابر خاطرات سران رژيم گذشته، بعدي ديگر از تاريخ معاصر ما را باز مي‌نمايند كه آگاهي بر آن براي درك تاريخ معاصر ايران ضروري است.

برخي از مليون با ديدگاه ناسيوناليستي و ليبرالي خود آثاري در زمينه تاريخ معاصر ايران تأليف كرده‌اند كه از آن ميان مي‌توان به كتاب تحقيقي و آكادميك و پرارزش غلامرضا نجاتي به نام تاريخ 25 ساله اشاره كرد كه گرچه مهر ديدگاههاي ملي‌گرايانه را بر پيشاني دارد امّا در گردآوري اسناد و مدارك و بهره‌گيري از روش علمي تحقيق و بررسي قابل توجه است.

3ـ خاطرات و تأليفات چپ‌هاـ در طيف چپ و هواداران ماركسيسم از دوران مشروطه به بعد تلاش‌هايي را در زمينه نگارش تاريخ معاصر و به ويژه تاريخ فعاليت‌هاي چپ ايران شاهد بوده‌ايم كه از قديمي‌ترين اين اسناد مي‌توان به خاطرات حيدر عمواوغلي و كتاب عبدالصمد كامبخش در زمينة جنبش‌هاي كارگري ايران و ورق‌پاره‌هاي زندان و 53 نفر اثر بزرگ علوي اشاره كرد. در تاريخ نويسي چپ ايران دو گرايش اصلي را مي‌توان ديد: نخست خاطرات فعالان و رهبران حزب توده يا تأليفاتي كه اعضاي حزب توده با همان ديدگاه نوشته‌اند و دوم خاطرات و تأليفاتي كه به طيف‌هاي مختلف چپ غيرتوده‌اي ايران تعلق دارد. از گروه اوّل مي‌توان به خاطرات عبدالصمد كامبخش، اردشير آوانسيان، ايرج اسكندري، احسان طبري، انورخامه‌اي، مريم فيروز، فريدون كشاورز، احمد شفايي، كيانوري(كه كتاب حاضر نيز بخشي از آن است) و... اشاره كرد و از گروه دوم مي‌توان خاطرات و آثار كساني چون يوسف افتخاري، خان‌بابا تهراني، خليل ملكي و همايون كاتوزيان نام برد. از تأليفات چپ‌ها در زمينه تاريخ معاصر ايران نيز مي‌توان از انبوه كتابهايي كه در بازار كتاب موجود است ياد كرد.

در خاطرات و تأليفات فعالان و رهبران حزب توده، چه آناني كه در مقاطعي از حزب جدا شده‌اند مانند كشاورز، اسكندري و... و چه آنها كه تا آخر در حزب سمت و عنواني داشته‌اند مانند كيانوري و... به چند نكتة مهم مي‌توان اشاره كرد. حزب توده در فلسفه و تاريخ و علوم انساني، هم‌چنان كه در سياست‌ها، ديدگاههاي خود را از ماركسيسم به روايت شوروي آن روزگار يعني ماركسيسم روسي وام گرفته بود همان‌گونه كه پيش از اين اشاره شد... ماركسيسم روسي در تاريخ نويسي تابع مفاهيم و قالب‌هاي از پيش تعيين شده بوده و در اين ديدگاه تاريخ نويسي نه جست‌وجوي واقعيت‌ها كه تحريف واقعيت‌ها به نفع قالب‌هاي از پيش تعيين شده است.

ويژگي ديگر خاطرات و تأليفات فعالان و رهبران حزب توده روش توجيه‌گرانة اين آثار است. در اين آثار كوشش بر آن است كه با تحريف واقعيت‌ها و يا ارائه تحليل‌هاي قالبي، خطاها و اشتباهات حزب توده توجيه شده و حتي در موارد مهمي چون تبعيت از شوروي سابق، نقش حزب توده در مقابله با مصدق در نهضت ملي كردن نفت و... به نحوي توجيه و حزب تبرئه شود. رهبران و فعالان حزب توده در خاطرات خود تلاش دارند كه حزب را تا زماني كه عضو رهبري آن بوده‌اند مبرا از خطا و اشتباه نشان دهند و اگر به خطا و اشتباهي نيز اشاره مي‌كنند، يا درصدد توجيه آن برمي‌آيند و يا آن را به رقباي حزبي خود نسبت

مي‌دهند. اين ويژگي‌ها را به خوبي مي‌توان در خاطرات كيانوري و خاطرات رقباي او چون اسكندري و كشاورز ديد.

در طيف چپ كساني نيز از منظر غيرتوده‌اي خاطرات و تأليفاتي در زمينة تاريخ معاصر ايران در داخل و يا خارج از كشور منتشر كرده‌اند. خاطرات خليل ملكي، آثار همايون كاتوزيان، خاطرات مهدي خان‌بابا تهراني، انورخامه‌اي، دكتر جهانشاهلو از اين دست است. در خاطرات ملكي و تأليفات همايون كاتوزيان تلاش گسترده‌اي براي محكوم كردن حزب توده و ديگر نيروهاي سياسي به سود سوسياليست‌هاي طرفدار خليل ملكي ديده مي‌شود و چهره‌سازي از ملكي از مشخصه‌هاي اين آثار است و در آثار ديگري مانند خاطرات خان‌بابا تهراني، كاتوزيان، آشوري و... اين امر به وضوح ديده مي‌شود.

4ـ خاطرات و تأليفات طرفداران انقلاب اسلامي ـ تاريخ نويسي ما تا دستيابي به شيوه‌اي مبتني بر ارزش‌هاي فرهنگي انقلاب اسلامي راه درازي را در پيش دارد. امّا طرفداران انقلاب اسلامي و يا برخي از فعالان اين انقلاب تأليفات و خاطراتي نوشته‌اند كه گوشه‌هايي از تاريخ معاصر ايران را تصوير مي‌كند. در اين زمينه مي‌توان به تاريخ سياسي‌ـ حسن آيت، نهضت امام خميني(ره) ـ سيدحميد روحاني، نهضت روحانيت ـ حجت‌الاسلام علي دواني و... اشاره كرد. در زمينة تأليفات و خاطرات مرحوم آيت‌الله سيدمرتضي پسنديده، شهيد حاج مهدي عراقي، حجت‌الاسلام هادي غفاري، شهيد حجت‌الاسلام محلاتي و ... و نيز هفت جلد خاطرات زندگي امام خميني (ره)، خاطرات 15 خرداد،خاطره‌هايي از شهيد رجايي، خاطره‌هايي از شهيد نواب صفوي و... در خاطره‌نويسي اشاره كرد.

5ـ تأليفات و خاطرات و گزارش‌هاي غيرايرانيان دربارة تاريخ معاصر ايران از نظر قالب و ديدگاه، تنوع بسيار دارد. برخي از اين خاطرات را مأموران و ديپلمات‌هاي غربي مانند سفراي آمريكا و انگليس و... نوشته‌اند و برخي حاصل كار روزنامه‌نويسان و محققان غربي يا محققان مسلمان است. بررسي اين آثار به دليل تنوع قالب و ديدگاه، خود مي‌توانند موضوع يك تحقيق جداگانه باشد.

با آن‌چه آمد، جايگاه كتاب حاضر و انگيزة انتشار آن را مي‌توان دريافت. انتشار كتاب خاطرات كيانوري در سال 1370 با استقبال وسيع علاقمندان به شناخت تاريخ معاصر ايران روبه‌رو شد و بحث‌هاي بسياري را در محافل سياسي و فرهنگي و در مطبوعات برانگيخت و نقدها و انتقادهاي گوناگوني بر آن كتاب نوشته شد. كتاب حاضر در واقع ادامة همان خاطرات است

. كيانوري در اين كتاب كه جلد اوّل آن را در دست داريد، گوشه‌هايي از خاطرات ساليان فعاليت خود را با آزادي باز گفته و از ديدگاه خود نقش برخي از شخصيت‌هاي سياسي تاريخ معاصر ايران را بررسي و برخي از ديدگاههاي رايج در تاريخ نويسي ايران را نقد و تحليل كرده است. جلد دوم اين كتاب نيز به زودي منتشر خواهد شد.

پيش از اين دربارة تأثير ديدگاه و موقعيت و منافع و علائق اجتماعي و سياسي و فردي و جمعي راويان خاطرات بر روايت آنها مباحثي مطرح شد و نيز به برخي از ويژگي‌هاي خاطرات رهبران حزب توده از جمله توجيه‌گري، تبرئه حزب و خود، تبعيت از الگوهاي از پيش ساخته شدة ذهني اشاره شد. خاطرات كيانوري و روايت او نيز از اين ويژگي مبرا نيست. نظريات و برداشت‌ها در روايت كيانوري را بايد با توجه به ديدگاه و منظر و بينش او و نيز با توجه به موقعيت و جايگاه او در تاريخ معاصر ايران نقد و بررسي كرد.

كيانوري از دوران جواني كه با گروه 53 نفر به زندان افتاد تا زماني كه عنوان دبير اول حزب توده ايران را داشت از فعالان و رهبران برجسته حزب توده بوده است. كيانوري در سال 1322 به عضويت كميته مركزي انتخاب شد. در سال 1333 به شوروي گريخت و در سال 1357 به عنوان دبيراول حزب توده ايران برگزيده شد و در زندگي سياسي خود افت و خيزهاي بسياري را از سرگذارنده است امّا چنان كه از نظريات او پيدا است، فروپاشي شوروي و شكست حزب توده و نيز تحولات فكري و فرهنگي جهان در چند دهة اخير تأثير چنداني بر ديدگاههاي او نگذاشته است و كيانوري هنوز هم با همان نگرش از همان منظري به تاريخ مي‌نگرد كه مي‌توان از آن به عنوان نگرش سنتي ـ روسي چپ ايران و حزب توده در چند دهة گذشته ياد كرد. امّا به هر حال از آن روي كه كيانوري در تاريخ چپ ايران يكي از برجسته‌ترين، ديرسال‌ترين و پرسابقه‌ترين رهبران فعال است، در خاطرات و نظريات او بسياري از حوادث و واقعيت‌ها بازگفته مي‌شود و بر خواننده است تا با ديدة انتقادي، طلا از مس بازشناسد. كيانوري تاريخ را از منظر خود روايت مي‌كند و روايت او را بايد با توجه به ديدگاه او نقد و بررسي كرد.

انتشار اين كتاب همچون كتاب خاطرات كيانوري، بحث‌ها و انتقادهايي را در پي خواهد داشت و در اين بحث‌ها بسياري از مسايل روشن خواهد شد. ناشر با بسياري از نظريان كيانوري و نيز با ديدگاه او مخالف است امّا با توجه به ارزش‌هاي مكتبي اسلام و انقلاب اسلامي كه برخورد آراء را زمينة مناسبي براي رشد و تعالي فرهنگي مي‌داند و با توجه به

نقش كيانوري در تاريخ معاصر و جايگاه او در حوادث سياسي و بحث‌هايي كه انتشار كتاب او به دنبال خواهد داشت و براي پاسخ‌گويي به نياز و اشتياق نسل جوان در شناخت تاريخ معاصر ايران به انتشار اين كتاب برخاسته است؛ چرا كه به عنوان ناشر اعتقاد دارد كه كيانوري نيز حق اظهارنظر دارد و حق دارد كه نظريات خود را در جامعه مطرح كند. ناشر اميدوار است كه صاحب‌نظران و كساني كه نامي از آنها در كتاب كيانوري آمده است و يا در حوادث نقش و سهمي داشته‌اند و محققان و علاقمندان به شناخت تاريخ معاصر به نقد و بررسي اين كتاب بپردازند تا با طرح ديدگاههاي گوناگون فضايي بوجود آيد كه همگان نظرات خويش بازگويند و خوانندة علاقمند امكان آن را بيابد كه با مقايسه و سنجش آراء گوناگون دريافت درست‌تر و جامع‌تري از تاريخ معاصر ايران به دست آورد. به گمان ما اين‌گونه بحث‌ها به نسل جوان ايران ياري مي‌رساند تا تاريخ معاصر كشور خود را بشناسد و از آن بياموزد. ناشر اميدوار است كه كتاب حاضر و جلد دوم آن كه به زودي منتشر خواهد شد سرآغازي باشد براي طرح بحث‌ها و ديدگاههاي گوناگون و به فضايي ياري رساند كه انقلاب اسلامي در زمينه برخورد آزاد آراء و افكار به آن اعتقاد دارد.

بهار 1376

تاريخ و تاريخ‌نويسي

س: تاريخ و تاريخ‌نويسي در دو دهه اخير، به مراتب بيشتر از دهه‌هاي گذشته، محلّ توجه بوده است و حاصل چنين توجهي، كثرت كتابهاي تاريخي است كه جريانها و شخصيت‌هاي مختلف، منتشر كرده‌اند. در آغاز اين بحث نظر شما در اين‌باره چيست؟

ج: قبل از هر چيز اجازه بدهيد عرض كنم كه شايد شما براي طرح اين سؤال، به نشاني درستي نيامده‌ايد. چون من، نه تاريخ‌نويس هستم و نه تاريخ‌شناس. فقط مي‌توانم با توجه به كتاب‌هايي كه در دورة معاصر نوشته شده، و من خوانده‌ام، استنباط خودم را بگويم.

به نظر من تاريخ‌نگاري، كار دشواري است و نويسنده راستين و بي‌غرض هم بسيار اندك، تحريف در تاريخ هم بسيار زياد. تحريف در تاريخ، بر 2 نوع است: دانسته و ندانسته. تحريف دانسته و آگاهانه، يعني جعل تاريخ و تاريخ سازي براي رسيدن به نتيجه‌گيري و هدف معين، كه نمونه‌هاي بسياري را سراغ دارم. به اعتقاد بنده، بيشتر نوشته‌هاي دوره‌هاي اخير، كه در داخل كشور و خارج، منتشر شده‌اند، تاريخ سازي است.

ابوالحسن بيهقي،⁽¹⁾جمله زيبايي درباره تاريخ دارد، او مي‌نويسد: تاريخ، راه راست، رود، كه روا نيست در تاريخ، تبذير و تحريف كردن.

و در واقع هم، همين است. تحريف آگاهانه در تاريخ، مي‌شود همان تحريف دانسته. يك تحريف هم، تحريف نادانسته است كه ناشي از بي‌اطلاعي است و نه عمد و قصد. امّا تاريخ نويسان واقع‌گرا هم داريم كه به 2 شكل عمل مي‌كنند: يا تاريخ دوران معيني را

مي‌نويسند و به رويدادها مي‌پردازند كه همان وقايع‌نگاري است و مي‌تواند خيلي صادقانه هم باشد، مثل احمد كسروي كه تاريخ مشروطه را به همين روال نوشته است. و يا، نوعي تاريخ نگاري علمي.

تاريخ نگاري علمي عبارت است از مطالعه وضعيّت سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي يك دورة خاص، دقيقاً براساس رويداده‌هاي علمي.

در اين تاريخ ها، تاريخ نويس، دلايل رخدادها و حوادث سياسي را با توجه به شرايط ذكر شده بررسي مي‌كند.

اگر مبناي كار، اين باشد، بقيه تاريخ ها و تاريخ نگاري‌ها به شرح وقايع و رويدادها، آنهم بدون ريشه‌يابي علل و عوامل ايجابي آنها خلاصه مي‌شود. البته قصدم اين نيست كه بگويم تاريخ نگاري و يا شرح خالص رويدادها، كار خوبي نيست. نه،اگر واقع‌گرايانه و صادقانه باشد، خوب است. و ما، در كشورهاي اروپايي و پيشرفته هم، تاريخ نگاري داريم، مثل: تاريخ ويل دورانت و يا تاريخ آلبر ماله، كه در برگيرندة وقايع تاريخي تمام جهان است. امّا كتاب‌هايي هم هستند كه بر پايه تحليل‌هاي دقيق اجتماعي، نوشته شده‌اند. همين مطلب در مورد ايران هم مصداق دارد، دانشمنداني كه تاريخ ايران را نوشته‌اند، هم، دو گونه‌اند: آنها كه بي‌غرض، دربارة تاريخ ايران، اظهارنظر كرده‌اند، مثل تاريخ ماد نوشته دياكونوف، و يا مناسبات ارضي ايران در عهد مغول نوشته پطروشفسكي، و ناصر خسرو و اسماعيليان نوشته برتلس كه هر سه جالب هستند!

نوع ديگر، تاريخ نگاران يا مستشرقيني هستند كه مثل ماسينيون فرانسوي، در مورد دوران اسلام تاريخ نوشته و نظريات سياسي و مذهبي خود را هم در آن دخالت داده‌اند.

درباره نوع نگاه ادوارد براون هم، داوري‌هاي مختلفي وجود دارد. من كتاب او را نخوانده‌ام و قضاوت نمي‌كنم. امّا در ميان آثار منتشر شده از سوي نويسندگان كشورهاي امپرياليستي هم، تحقيقاتي ديده مي‌شود كه در عين وابستگي كامل به سازمان‌هاي امنيتي آنان، جالب توجه هستند. مثل تحقيق خانم لمبتون دربارة عشاير ايران به نام مالك و زارع در ايران.

س: به نظر شما قصد امثال ادوارد براون و مستشرقيني از اين دست بيشتر اطلاع از ايران و ايران‌شناسي بوده يا در نهايت به دنبال اهداف استعماري و منافع خاص كشورهاي خود بوده‌اند؟

ج: جواهر لعل نهرو، از ميان تاريخ نويسان انگليسي، تنها از 2 نفر به عنوان تاريخ نويس

مترقي انگليسي نام مي‌برد: يكي، جرج ولز و ديگري كارلايل. و اين بدان معنا است كه از نظر نهرو ديگر شرق‌شناسان، مترقي و بي‌نظر نيستند. ادوارد براون هم با اين تعريف، جزء مترقّي‌ها و بي‌نظرها نيست. نمي‌دانم نوشته‌هاي نهرو را خوانده‌ايد يا نه؟

كتاب كشف هندوستان او، بسيار جالب و حتي از نگاهي به تاريخ جهان، به مراتب پخته‌تر است. تمام وقايع چين و هندوستان و ايران را با توجه به تأثير هر يك، به طرز جالب توجهي تحليل كرده است.

از مسائل بسيار مهمي كه در تاريخ‌نگاري بايد به آن توجه كرد، نقش شخصيت در تاريخ است. درك درست از نقش شخصيت در تاريخ‌نويسي علمي، عبارت است از اين كه بدانيم يك شخصيت، يك مرتبه از زمين نمي‌رويد، شخصيت در زمين آماده، شخم زده و كاشته شده مي‌رويد، پلخانف، متفكر روسي، كتاب معروفي دارد به نام: نقش شخصيت در تاريخ و تحليل جالبي به دست مي‌دهد از اين كه چگونه، جريان‌هاي اجتماعي ريشه‌دار، شخصيت‌هاي برجسته خود را پديد مي‌آورند و آنها را برجسته مي‌كنند.

لنين، از آسمان نيامده است. او از جنبش انقلابي روسيه و از دل نارضايي مردم در عصر روسيه تزاري، بيرون آمد. اين، نارضايتي توده‌هاي محروم و فشار آنهاست كه شخصيت‌ها را مي‌روياند. ده پانزده شخصيت قبل از لنين بودند از پلخانف تا چرني چفسكي و بعد از آن،تا اين كه بالاخره لنين رشد مي‌كند. يا فرض كنيد در كشور خودمان، امام، محصول زمان خود بود و عكس‌العملي كه در جامعه، عليه فرهنگ پهلوي و جنايات و فساد آن، به وجود آمده بود زمينة مناسبي را براي گسترش نظريات امام، به وجود آورد.

به اين ترتيب، ما بايستي، به اين نكته توجه كافي داشته باشيم و بفهميم كه تاريخ‌نويس، برخورد علمي دارد و يا تنها به تاريخ‌نگاري روي آورده است؟

س: در دوران اخير شاهد نوع جديدي از تاريخ‌نويسي يعني تاريخ رجال سياسي، هستيم. به نظر شما، زندگي‌نامه رجال سياسي و يا خاطرات آنها، در رشد سياسي جامعه و ارائه تاريخ صحيح، چه نقشي مي‌تواند داشته باشد؟

ج: اگر واقع‌گرايانه باشد، تأثير خوبي دارد. ولي اگر غير از اين باشد، گمراه‌كننده است. به ويژه براي نسل جوان. چون جوانان، با توجه به سن و سالشان در متن حوادث نبوده‌اند و فقط با مطالعه و خواندن كتاب است كه از گذشته اطلاع مي‌يابند. يك تاريخ‌نويس مشهور اروپا در شوروي، نظري داده است كه بد نيست آن را در اينجا، مطرح كنم، او معتقد است كه تاريخ

هر دوران را بايد محققين 2 يا 3 نسل بعد بنگارند. چرا كه تاريخي كه مورخين همان دوران بنويسند، به دليل تأثير جريان‌هاي سياسي بر تاريخ‌نگار بيشتر غيرواقعي است. دو يا سه نسل بايد بگذرد تا كساني كه كم‌ترين وابستگي يا دغدغه را نسبت به آن دوران دارند، بي‌طرفانه و براساس مدارك مستند و صحيح موجود، تاريخ آن دوره را بنويسند.

شما به تاريخ انقلاب كبير فرانسه نگاه كنيد. تاريخ‌هايي كه در پنجاه سال اوّل نوشته شده، انقلابي را كه نظام اجتماعي اروپا را زير و رو كرد، به صورت يك آدمكشي وحشيانه، نشان داده‌اند. امّا بعد كه زمان سپري شد و تحقيقاتي صورت گرفت، روشن شد كه گرچه زياده‌روي‌هايي در دوران انقلاب، رخ داده، امّا اين نهضت، مردمي، ضدّاشرافي و ضدّارتجاع حاكم بوده و دستاوردهاي گران‌بهايي داشته است.

رومن رولان، نويسنده نامدار فرانسوي كه كتاب‌هاي جان شيفته و ژان كريستف از او به فارسي برگردانيده شده است، زندگي‌نامه بزرگاني مانند: بتهوون، تولستوي، ميكل آنژ، گاندي و روبسپير، بزرگ‌مرد انقلاب كبير فرانسه را نوشته و روبسپير را در رديف بزرگان فرهنگ و سياست و تاريخ جهان قرار داده است. در پي اين بررسي‌هاي بي‌غرضانه است كه قيافه‌هاي راستين شخصيّت‌هاي آن دوران، چهرة رهبران انقلابي و چهرة سازشكاران، براساس اسناد واقعي، نشان داده مي‌شود.

در اين صورت است كه مي‌شود برداشت صحيحي داشت.

س: با اين تعريف شما مشكلي به وجود مي‌آيد؛ ما درباره مقاطع بسياري، مانند دوران مشروطه و يا رضاخان، با كمبود منابع روبه‌رو هستيم دربارة بسياري از شخصيّت‌هايي كه در متن مبارزات بوده‌اند، نه تاريخي نوشته شده است و نه آنها خود خاطراتي نوشته‌اند. بخشي از آنچه كه موجود است، يا تخيّلات و اظهارات بي‌مبناست و يا آميخته به مسائل صنفي و جرياني و گروهي است و يا اساس استعماري دارد مثل آنچه كه براساس اسناد وزارت خارجه انگليس، كه هنوز بخشي از آن دربارة مشروطيت منتشر نشده، در دست است. با در نظر گرفتن اين واقعيت كه مطبوعات ما در گذشته، در قياس با مطبوعات امروز توجهي به تاريخ نداشتند. به نظر شما، آيا ننوشتن و نگفتن، باعث ابهام در تاريخ، نمي‌شود؟

ج: عيب كار همين است كه ما مي‌گوئيم: درباره دوران مشروطيّت و يا دوران پهلوي، ابهام زياد است. ما براساس معلوماتي كه داريم، مي‌نويسيم. پس اين نوشته‌ها را نمي‌توان

بي‌عيب دانست. ممكن است معلومات بعدي، معلومات فعلي را نفي كند. پس بايد اين نوشته‌ها را، بطور نسبي و واقع‌گرايانه، ارزيابي كرد. در كشور ما، نفوذ خارجي تأثير زيادي داشته است. ما بايد يك سنگ محك داشته باشيم. اين سنگ محك در موارد مختلف، فرق مي‌كند.

مثلاً دربارة جريانات نفت و مصدّق، بايد ببينيم كه نويسنده با آمريكا و انگليس، چگونه برخورد مي‌كند؟ چون دشمن اصلي ما در آن دوره، آمريكا و انگليس بوده‌اند. اگر نويسنده، عامل اصلي، يعني امپرياليسم را، اصل قرارداد، معلوم مي‌شود كه صادقانه برخورد كرده امّا اگر عوامل تعيين‌كننده را پشت پرده نگهداشت، معلوم مي‌شود كه كار او قلّابي است.

به همين دليل، من در تمام قضاوت‌هايم، اين سنگ محك را هميشه به كار مي‌برم. مي‌گويم: آقا، معين بكنيد اگر نوشته، دربارة رضاخان است، نقش انگليسي‌ها را در روي كار آوردن رضاخان معيّن كرده يا نه؟ اگر در اين‌باره چيزي نگفته، قلّابي است. ممكن است چهار تا واقعيّت هم در حرفهايش باشد. امّا اين رضاخان، چه سياستي را اجرا كرده است؟

يك مقاوله‌نامة بدون ارزش «دارسي» را به قرارداد 1933 تبديل كرد و دهها سال هم بر اعتبار آن افزود و آنرا به تصويب مجلس دست‌نشاندة خود هم رساند. بايد بررسي كرد كه چرا اين كار را كرده؟ بعضي‌ها اين خيانت را به حساب ميهن‌پرستي او مي‌گذارند و زياد هم بر آن اصرار مي‌كنند. در حالي كه اين اقدام، مأموريّتي بوده كه بايد انجام مي‌داده. همينطور دربارة تقي‌زاده، فروغي و امثال اينها، در همة اين موارد بايد آن سنگ محك را به كار برد.

س: روند تاريخ‌نگاري فعلي را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟

ج: همانطور كه گفتم، اكنون نيز در تاريخ‌نگاري كشور ما و يا دربارة كشور ما، دو جريان، ديده مي‌شود: يكي تاريخ‌نگاري نسبتاً صادقانه، مثل يك عكاسي نسبتاً صادقانه از وقايع، و ديگر، تحريف واقعيّت‌ها. يعني موّرخ، از ميان واقعيّت‌هاي موجود، آنچه را كه به نفع خود و در راستاي هدف خود مي‌بيند، بزرگ مي‌كند و به آن شاخ و برگ مي‌دهد و آنچه را كه عليه نظريه خود مي‌بيند، مسكوت مي‌گذارد. اين پديده، به ويژه در آثار كساني كه در خارج از كشور و در دنياي امپرياليسم، براي كشور ما، تاريخ مي‌نويسند، به وضوح ديده مي‌شود.

به عنوان نمونه، دو نفر را مثال مي‌زنم: گازيوروسكي⁽¹⁾و ريچارد كاتم.⁽²⁾

گازيوروسكي، تلاش مي‌كند تا با بهره‌گيري از اسناد معتبر، اقدامات خرابكارانه امپرياليسم آمريكا را نشان بدهد، و در اثر خود، اشاره دارد كه چگونه، امريكائي‌ها در روز 27 مرداد 1332، تظاهرات قلّابي با شعارهاي توده‌اي راه انداخته‌اند. چگونه با پرداخت پول، اوباش را اجير كرده‌اند و... امّا در نقطه مقابل، ريچارد كاتم، كه سال‌هاي زيادي به عنوان كارمند سفارت آمريكا در ايران كار مي‌كرده، در چاپ اوّل كتابش، از اساس، منكر دخالت آمريكا در كودتاي 28 مرداد مي‌شود و حتي اظهارات هموطنان آمريكايي خود را دربارة دخالت آمريكا، دروغ‌پردازي مي‌خواند. به هرحال، هر دو جريان در تاريخ‌نگاري فعلي ايران، وجود دارد.

س: به طور كلي تاريخ‌نگاري فعلي ايران، چه نقاط قوت و ضعفي دارد؟

ج: تقريباً همين مسائلي كه قبلاً گفتم. قوّت آن در طرح يك رشته واقعيّت‌هاي گذشته است. مثل تاريخ مشروطه و يا تاريخ 18 ساله آذربايجان، كه گرچه باز،همة واقعيّت‌ها در آن نيامده، امّا براي روشن شدن جنبه‌هايي از تاريخ، مفيد است. امّا ضعف تاريخ‌نويسي كنوني در اين است كه در بسياري از موارد، تمام واقعيّت‌ها نوشته نشده و يا پنهان نگه داشته شده و يا تحريف شده است.

جداي از آنچه كه گفتم با چيزي به نام «تاريخ‌سازي» هم، روبه‌رو هستيم كه به كلي، بي‌ارزش است. به اين معنا كه بعضي از نويسندگان، كوشيده‌اند از ميان مطالب روزنامه‌ها و يا نوشته‌هاي ديگران، سلسله مطالب طويلي دربارة حوادث و رويدادها گرد آورند. مثل: تاريخ بيست ساله حسين مكّي، و يا چندين كتاب پرحجم محمود طلوعي و نظاير اينها.

س: دو نكته منفي ديگر هم در تاريخ‌نگاري ما وجود دارد، يكي اينكه موّرخين ما ديد سياسي براي شناخت دشمن ندارند و ديگر آنكه برخي از آنها در پي تبرئه جريان يا موضوعي هستند، مثلاً مكّي، در پي تبرئه موضوعي است و ايرج افشار در پي تبرئه تقي‌زاده و امثال اينها، اين مسايل را هم مي‌شود از عوامل منفي تاريخ‌نويسي دانست.

ج: به نظر من، اين‌گونه افراد، تاريخ‌سازي مي‌كنند و هدف معيني هم دارند. به دنبال واقعيّت نيستند. در بسياري از نوشته‌هايي كه بعداً خواهيم ديد، هدف نويسنده، اين بوده است كه از فرد يا جريان سياسي خاص، دفاع كند و اشتباهات و حتي خيانت‌هاي فرد مورد نظرش

را كتمان كند و يا حتي در مواردي، جريان مهمي را تحريف كند تا نقش منفي خود را بپوشاند. نمونة مشخص اين‌گونه افراد، حسين مكّي است.

عده ديگري هم هستند كه حسن‌نيّت دارند امّا ديدشان محدود است. اين افراد، رويدادها را از «كل به جزء» مورد بررسي قرار نمي‌دهند، بلكه به دنبال اجزاي رويدادها مي‌روند. چهار يا پنج جزء را كنار يكديگر مي‌گذارند و نتيجه مي‌گيرند در حالي كه عامل اصلي، فراموش شده است. در ديالكتيك منطقي مي‌گوئيم: هميشه حوادث و رويدادها بايد از كل به جزء، تحليل شوند. چرا كه كل است كه تعيين‌كننده است و اجزاء، همه تابع كل هستند.

س: ويژگي‌هاي تاريخ معاصر ايران را در چه مي‌بينيد؟

ج: ويژگي‌هاي تاريخ معاصر ما، اين است كه، بعد از دوران مشروطه كشور ما چهار دوران مهم را از زمان رضاخان تا حال داشته است:

1ـ 1300 تا 1320

2ـ 1320 تا 1332

3ـ 1332 تا 1357

4 ـ 1357 تا زمان حال

تاريخ‌نويس معاصر بايستي بر اين چهار دوران اشراف داشته باشد كه ما، چنين اشرافي را نمي‌بينيم. كسي كه، تا اين حد وسعت آگاهي و ديد داشته باشد، نيست، مگر اين‌كه در آينده پيدا بشود كه باعث خوشحالي است. تازه دربارة هر يك از اين دوران‌ها هم، باز تاريخ كاملي در دست نداريم. مثلاً در دورة 1300 تا 1320، تاريخ ما تكه‌تكه است. كسي نيامده است بطور كامل آنرا تحليل كند. يكي از دلايل، شايد اين باشد كه، بسياري از اسناد مربوط به دخالت انگلستان در سياست ايران، هنوز بعد از گذشت اين همه سال، از بايگاني‌هاي سري انگليس، بيرون نيامده است. اما دربارة دوران 1320 تا 1332، نوشته، زياد داريم كه البته با تحريف‌هاي بسيار، همراه است. در مورد دورة 1332 تا 1357، يك نوشته جالب توجه داريم كه تاريخ «سرهنگ غلامرضا نجاتي» است. كه، در مجموع، ميهن‌پرستانه نوشته شده و با وجود كاستي‌هايي، قابل قبول است. دربارة دورة 1357 تا به حال هم، هنوز هيچ اثر جامع و فراگيري، تهيه نشده است.

البته خاطرات، برخي پاورقي‌ها و كتاب‌ها هم نوشته شده‌اند كه برخي از آنان حتي متكي به اسناد معتبرند. امّا بسياري از آنها، جهت‌دار و براي برآوردن منظور خاصي نوشته شده‌اند. در

كنار اين نوشته‌ها، يك رشته تحقيقات كارشناسان اروپايي و آمريكايي هم وجود دارد كه بعضاً مطالب جالبي در آن مي‌توان يافت، ازجمله:

ـ خاطرات آنتوني ايدن، وزير خارجه انگليس در دوران كودتاي 28 مرداد 1332.

ـ عمليّات چكمه، نوشته وودهاوس، مأمور سازمان امنيّت «ام‌ـآي‌ـ6» انگليس در ايران و مأمور براندازي دكتر مصدّق.

ـ خاطرات كرميت روزولت، مأمور سيا و رئيس عمليّات كودتاي 25 و 28 مرداد 1332 به رغم گزافه‌گوئيها و دروغهايش.

ـ خاطرات لوئي هندرسن، سفير آمريكا در ايران در دوران دكتر مصدّق.

همچنين، در رابطه با انقلاب ايران، نوشته‌هاي زير كه به فارسي هم، ترجمه شده‌اند، مطالب جالبي دارند.

ـ خاطرات جيمي كارتر، رئيس جمهور وقت آمريكا.

ـ خاطرات ژنرال هايزر، مأمور آمريكا براي انجام كودتا.

ـ خاطرات برژينسكي، مشاور امنيّت ملّي آمريكا.

ـ خاطرات سايروس ونس، وزير خارجه وقت ايالات متّحده.

ـ خاطرات سوليوان، سفير وقت آمريكا در تهران.

كه البته هر يك از نويسندگان، بسياري از مسائل را نگفته‌اند، و يا واقعيتي را وارونه جلوه داده‌اند.

علاوه بر اينها، عده‌اي هم هستند كه در غالب تاريخ‌نگاري، درصدد تبرئه اشخاص و يا جريانهائي هستند. از جمله تبرئه رژيم پهلوي.

س: به نظر شما، چرا عده‌اي در تلاش هستند تا رژيم پهلوي را تبرئه كنند؟

ج: به نظر من، دو گروه نيرومند ايراني، به شدّت، درصدد تبرئه رژيم پهلوي (پدر و پسر) هستند. دسته اول، بازماندگان رژيم پهلوي كه به 2 گروه داخلي و خارجي تقسيم مي‌شوند.

گروه اول، بازماندگان رژيم در داخل كشور، كه نيروي قابل توجهي هستند. اگر بخواهيم، نشانه‌هايي هم مي‌توان پيدا كرد. در اولين دورة انتخابات رياست جمهوري، در برابر آقاي خامنه‌اي، مصطفي كاشاني، پسر آيت‌الله كاشاني، عضو حزب زحمتكشان مظفر بقايي، يعني جرياني كه آنهمه خيانت كرد، كانديدا شد و رأي بالاي يك ميليون آورد كه كم هم نيست. كساني كه به او رأي دادند چه كساني بودند؟ گروهي از اينها همان بازماندگان رژيم

پهلوي‌اند. اينها به انحاء مختلف، علاقمندند كه هم خود را تبرئه كنند و هم رژيم پهلوي را و خريدار كتاب‌هايي هستند كه در تبرئه رژيم پهلوي نوشته مي‌شود و مدافع آمريكا و انگليس است.

گروه دوم، بازماندگان رژيم پهلوي در خارج از كشور هستند. شمار اين دسته هم بسيار زياد است. بسياري از آنها كه از كشور فرار كرده و به خارج رفته‌اند، از وابستگان سياسي رژيم پهلوي بوده‌اند.

نمونه دوم، سلسله كتاب‌هايي است با عنوان: نخست‌وزيران ايران، نوشته جعفر مهدي‌نيا.

جلد پنجم اين كتاب‌ها را كه نمي‌دانم تا چند جلد ديگر ادامه خواهد يافت، ديدم كه نامش زندگي سياسي محمدعلي فروغي است. در كل اين كتاب، تنها دو يا سه صفحه درباره محمدعلي فروغي است و بقيه كتاب پر است از تعريف رضاخان واقدامات و خدمات او. مثلاً اينكه رضاخان، ارتش شاهنشاهي را درست كرد. امّا به هدف ايجاد اين ارتش كه تقريباً تمام درآمد نفت، صرف خريد سازوبرگ آن شد، آنهم دراين منطقه مهم جهاني و در جنوب شوروي، اشاره‌اي نمي‌شود. قدرت اين ارتش در سوم شهريور 1320 برملا شد كه در ظرف دو سه روز، مثل برف، آب شد.

مثلاً يكي از شاهكارهاي رضاخان را كشيدن راه‌آهن از شمال تا جنوب مي‌دانند. درست است كه رضاخان، با بهره‌گيري از «قوت لايموت» توده‌هاي مردم از راه ماليات‌هاي غيرمستقيم، هزينه ساختن راه‌آهن را سرهم كرد ولي از اين مهم‌تر، اين است كه يكي از خواسته‌هاي درجه اوّل انگليس، به هنگام گرفتن امتياز نفت، امتياز احداث راه‌آهن از بحر خزر تا خليج فارس بوده است.

در سال 1874 ميلادي، 1253 هجري شمسي، انگليسي‌ها امتياز كشيدن «خط تلگراف» را از ايران گرفتند. در همان سال، رويتر، رئيس اين سازمان، امتياز احداث خط‌آهن از درياي خزر تا خليج‌فارس را با حق استفاده 70 ساله از همه ثروت‌هاي كاني ايران به دست آورد. اين امتياز در سال 1901 ميلادي، 1280 هجري شمسي، به امتياز جستجو و استخراج و بهره‌برداري از نفت در 6/5 قسمت خاك ايران تبديل شد كه به پيمان دارسي معروف است. بر پايه همين امتياز «شركت نفت ايران و انگليس»، تشكيل شد. محمّدرضا هم همان سياست را دنبال كرد و به صورت ژاندارم براي اجراي سياست آمريكا درآمد.

اين نويسنده و همقطارانش، اين واقعيّت را نمي‌گويند كه چه‌طور در دوران محمّدرضا هم

بخش اعظم درآمد نفت، صرف خريد جنگ‌افزار از آمريكا و انگليس شد و شاه از هر معامله‌اي براي خودش درصد معيني برمي‌داشت!

نمونه سوم كه از همه اين‌ها، گوياتراست، كتابي است باعنوان: تقي‌زاده و روشنفكري در مشروطيت ايران نوشته مجتهدي، كه در آستانه انقلاب، به چاپ رسيد. اين نمونه، از نمونه‌هاي ديگر جالب‌تر است. نويسنده براي اين كه ثابت كند، رضاخان و نوكر بي‌ارادة او، تقي‌زاده، آدم‌هاي خيلي وطن‌پرستي بوده‌اند، گفته‌ها و نوشته‌هاي چند نفر از همفكران خود را گواه مي‌آورد. اولين شاهدش، آقاي جمالزاده است. او مقدمه‌اي بر اين كتاب نوشته كه واقعاً جالب و خنده‌آور است از جمله اين كه: تقي‌زاده، «آدم وطن‌پرست بزرگي است و هر چه دربارة او نوشته شود، كم است.»

نويسنده بعد از جمالزاده، شاهد ديگري مي‌آورد: عبدالحسين بهنيا. اين يكي در كتاب خود به نام پرده‌هاي سياست، نفت، نهضت مصدق، ادعا كرده است كه: «در جريان تبديل عهدنامة دارسي به قرارداد نفت سال 1933، هيچگونه تباني از طرف رضاشاه كبير و تقي‌زاده وجود نداشته است! و آن دو مرد وطن‌پرست، قدمي بر ضد مملكت برنداشته‌اند. اگر پادشاه بزرگ به قرارداد رژي رضايت مي‌داد، پس از شهريور 1320 بيشتر مورد انتقاد قرار مي‌گرفت!»

نويسنده، دست به دامن گواه سومي مي‌شود كه اين شاهد بسيار معتبر، مصطفي فاتح، كارمند عاليرتبه شركت نفت و مشاور «كدمن» رئيس شركت نفت ايران و انگليس است كه به پاس خدماتش پادشاه انگلستان به او لقب «سر»، اعطاء كرد. او ادعا كرده است:

هنگام مذاكرات، اصلاً تباني قبلي دركار نبود. پنج سال مذاكره، به جايي نرسيده بود و نقصان عايدات، اعليحضرت فقيد را عصباني كرده بود، در مذاكرات تهران هم، صحبت از تمديد، اصلاً نبود. كدمن، به من گفت تا صحبت از تمديد كردم، اعليحضرت، بسيار ناراحت شدند...⁽¹⁾

شاهد چهارم، ميرزا عبدالله مستوفي است كه در جلد سوم كتاب زندگي من نوشته است:

اگر قرارداد دارسي را لغو نمي‌كرديم و منتظر انقضاي آن مي‌نشستيم، از 90 ميليون ليره تفاوت 2 قرارداد، محروم مي‌مانديم. رضاشاه، قاطبة مردم ايران را در نظر داشت، ما كه هنوز

«تن‌شماري» نفت خود را بلد نبوديم چطور مي‌توانستيم در آن ايام، نفت را استخراج كنيم، بازاريابي كنيم و بفروشيم؟!...⁽¹⁾

اينها، نمونه‌هايي بود از تلاش وابستگان و سرسپردگان رژيم براي تبرئه رضاخان كه در اشكال گوناگون، امّا با هدف واحد، همگي به «تاريخ‌سازي» روي آورده‌اند.

س: علاوه بر آنچه كه اشاره كرديد، با توجه با مطالعات خود در تاريخ معاصر، در آثار امثال مكّي، شجاع‌الدين شفا ـ كه البته اين يكي ضدانقلاب است و حسابش جداست، محمود طلوعي، ابراهيم صفايي و نظاير اينها چه نشانه‌هايي وجود دارد كه نشان مي‌دهد اينها مدافع رژيم شاه هستند و يا فرهنگ شاهنشاهي را تقويت مي‌كنند؟

ج: ببينيد، برخي از كساني كه شما نام برديد، آدم‌هاي زرنگي هستند. ساده نيستند. حسين مكّي همه را فريب داده، با حزب قوام بوده، بعد به جبهه ملّي آمد و خودش را به عنوان يكي از گردانندگان جبهه ملّي مطرح كرد و با انگليس و آمريكا هم تماس گرفت، بعد با زاهدي در كودتا شركت كرد. اين آدم همه كاري كرده، بعد از كودتا هم چون كاري به او ندادند، به تاريخ روي آورد. با مطالعة دقيق نوشته‌هاي اين به اصطلاح تاريخ‌نويسان بايد مچ اين نويسنده‌ها را گرفت و بعد ديد كه سوابقشان در طي 25 سال حكومت بعد از كودتا، چه بوده؟ چطور زندگي كردند؟ چه ارتباطاتي داشته‌اند؟ و...

س: در آثارشان چطور؟ مثلاً در آثار طلوعي و يا صفايي چه نشانه‌هايي را مي‌توان يافت؟

ج: تكليف ابراهيم صفايي روشن است. از همان سال‌هاي 30 در رديف شاه‌پرستان و كودتاچيان بود و هنوز هم در همان خط است. او در مجلس هفدهم، نماينده مجلس بود و در صف شاه‌پرستان. به يك نمونه از اظهاراتش در مجلس شاه، توجه كنيد:

...دو عامل عمده، وسيله پيروزي ايرانيان در مبارزة با اجانب بوده است. يكي عامل مهم روحانيت و ديگري حسن‌تدبير و كارداني زمامداران سياسي اين مملكت. اين دو عامل، مانند ـ روح و جسم ـ وابسته به يكديگرند. همانطور كه براي سياست، يك مركز ثابت لازم است و آن، مقام سلطنت مي‌باشد و ما به آن احترام مي‌گذاريم، براي ديانت هم بايد يك مركز ثابت باشد و همه به آن احترام بگذارند و آن مقام، مرجعيّت شيعه است، مانند مقام

حضرت آيت‌الله العظمي بروجردي.⁽¹⁾

از اين جناب صفايي، چندي پيش، جزوه‌اي ديدم به نام اشتباه بزرگ. در اين كتاب، او، ملي كردن صنعت نفت را، اشتباهي بزرگ دانسته و ادعا كرده كه اگر همان قرارداد 1933 با اصلاحاتي، ادامه مي‌يافت، آمريكايي‌ها كودتاي 28 مرداد را انجام نمي‌دادند و مدت 25 سال بر كشورمان، حكومت نمي‌كردند! بايد در اسناد پيدا كرد كه اين جناب ابراهيم صفايي، در دوران بيست و پنج ساله، چه مي‌كرده؟ بايد اسناد كافي به دست آورد و او را با اين اسناد، افشاء كرد.

دربارة محمود طلوعي هم، چند نكته جالب در پايان بحث، خواهم گفت كه در آثارش مطالب زيادي در تجليل از رضاخان، ديده مي‌شود ولي در كنار اين تجليل‌ها، يكي دو نكته منفي هم ديده مي‌شود كه روي خواننده ناآگاه، اثر خودش را مي‌گذارد.

س: ولي موارد منفي، خيلي پيش پا افتاده است!

ج: مي‌دانم. امّا بايد نوشته‌ها را با حوصله خواند و نكته‌هاي اساسي آنها را پيدا كرد و نشان داد كه نويسنده، هدف عمده‌اش چه بوده است؟ از چه كسي مي‌خواهد تعريف كند و چه جرياني را تبرئه كند.

س: در حال حاضر، كتاب‌هاي زيادي از طرف طيف راست، تحت عنوان «زندگي رجال پهلوي»، با هدف تبرئه و بازسازي شخصيت آنها منتشر مي‌شود. براي تقي‌زاده، رزم‌آرا، جلال عبده، متين دفتري، مهندس فروغي و امثالهم، با توجه به اينكه نسل جوان كنوني ما، در آن دوران حضور نداشته و اطلاعي از آن ندارد، براي اطلاع اين نسل، به نقد شخصيت اينها نياز داريم نقدي كه بدون غرض و بي‌طرفانه، عملكرد و جايگاه و موقعيّت اين افراد را، چه در رابطه با استعمار و چه در رابطه با استبداد، روشن كند، شما چه نظري در اين‌باره داريد؟

ج: براي معرفي اين شخصيت‌ها و افراد به نسل جوان كشورمان بايد يك روش منطقي و درست، به كار گرفته شود. به شكلي كه مدافعين رژيم پهلوي نتوانند آنرا ساختگي و تحريف واقعيت، معرفي كنند. ازجمله اين كه در ميان اسناد منتشر شده توسط خود امپرياليست‌ها، و كتاب‌هاي زيادي كه خودشان نوشته‌اند، اسناد وابستگي اين گروه به محافل امپرياليستي و

عواملي كه آنها را به قدرت رسانده و منافعي كه در سايه تبعيّت از رژيم داشته‌اند را پيدا كرد و در اختيار نسل جوان قرار داد. البته در اين راه بايد با انصاف عمل كرد و جنبه‌هاي مثبت شخصيّت‌ها را هم گفت. به نحوي كه در صداقت و سلامت اين تحقيق‌ها نتوان ترديد كرد.

س: در ميان كتب تاريخي كه اخيراً در اروپا و آمريكا توسط رجال سياسي عصر پهلوي نوشته شده، چه ويژگي‌هاي مثبت يا منفي مي‌بينيد؟ مثل خاطرات اسدالله علم، محمدرضا، مصطفي الموتي، متين دفتري، و ديگران كه نوعي نگرش شاهنشاهي دارند و زندگي سياسي آنها با سلطنت گره خورده است. اساساً چه تفاوتي بين آنها وجود دارد؟ مثلاً بين علي‌اكبر سياسي و اسدالله علم و يا متين دفتري؟ ويا مصطفي الموتي؟

ج: من در بين كتابهائي كه منتشر شده است بعضي آثار را ديده‌ام. مثل يادداشت‌هاي روزانه اسدالله علم و خاطرات ابوالحسن ابتهاج و يا دكتر سياسي. در همة اين آثار، دو خط قرمز، كاملاً پيداست. يكي تبرئه خود است. يعني بدون اشتباه قلمداد كردن عمكرد خود، و ديگري به طورمستقيم، تبرئه رژيم پهلوي و مآلاً تبرئه انگلستان و آمريكا.

اين نوشته‌ها را مي‌توان به دو دسته تقسيم كرد: بعضي از آنها به اعتبار نويسنده‌شان، تكليفي معين دارند. مثل احمد آرامش، اميراسدالله علم، دكتر متين دفتري، دكتر سجادي و... دربارة اين افراد، مدارك مستند و محكمي دال بر وابستگي آنان به امپرياليستها وجود دارد. مثلاً در مورد احمد آرامش، گازيوروسكي، خيلي صريح نوشته است: «... صبح روز چهارشنبه، 19 اوت، 28 مرداد 1332، دو تن از مأمورين سيا، با آرامش ملاقات كردند و مبلغ ده هزار دلار، در اختيار او گذاشتند تا به كاشاني برساند و چنين به نظر مي‌رسد كه كاشاني بتواند از آن در جهت روانه كردن يك گروه ضد مصدّقي به ناحيه بازار تهران، استفاده كند...» آنچه كه مسلم است اين كه، آرامش، مأمور «سيا» بوده و ده هزار دلار از سيا پول گرفته است. در مورد وابستگي اسدالله علم به انگليس هم، نياز به توضيح نيست. در ميان آنها كه شما اسم برديد، به نظر من، دكتر سياسي با ديگران تفاوت‌هايي دارد و با ابوالحسن ابتهاج، دكتر غني، نصرالله انتظام و دكتر عبده، قابل مقايسه نيست.

دربارة نصرالله انتظام، كيم روزولت، نوشته است كه در بازگشت از ايران، به لندن رفته و با انتظام كه در آن زمان، سفير ايران در انگليس بوده صحبت كرده و او هم با نظر روزولت دربارة دكتر مصدّق، موافق بوده است.

اما ابوالحسن ابتهاج، يك تكنوكرات بسيار خودسر و متكبّر بود. در خاطراتش آنقدر «من»

«من» گفته، كه انگار، همه سياست‌هاي مالي اين مملكت را، او طراحي كرده است امّا برخي از اظهاراتش درست است. يعني بانك ملي ايران را، او سازمان داد و در آن نظمي، برقرار كرد. عده‌اي دانشجو را هم براي تحصيل امور بانكداري، به انگلستان فرستاد كه اتفاقاً اكثرشان وقتي برگشتند، توده‌اي بودند و اعتصاب كاركنان بانك را همين دانشجويان، به راه انداختند. دربارة وابستگي‌اش به انگليس هم، زياد گفته مي‌شود، ولي من، تاكنون به سندي برخورد نكرده‌ام. برادرش مهندس ابتهاج هم، از وابستگان نزديك محمدرضا پهلوي بود.

مي‌رسيم به متين دفتري كه در دوران رضاخان، وزير دادگستري و بعد هم نخست‌وزير بود و چهره‌اش مشخص است.

دوراني از چاكران هيتلر شد و پس از شهريور 1320، انگليسي‌ها او را بازداشت و پس از سرسپردنش آزاد كردند. دكتر جلال عبده هم، در دوران محمدرضا، چند دوره وكيل مجلس بود و بعد هم نماينده ايران در سازمان ملل شد. دكتر قاسم غني هم، همپالكي فروغي و تقي‌زاده‌است. او تا پايان عمر از نزديك‌ترين افراد مورد اعتماد محمدرضا پهلوي بود. او در زمان رضاخان، مأمور خواستگاري فوزيه، و پس از طلاق، مأمور برگردان فوزيه به مصر بود. يعني حلقه رابط انگليس بين مصر و ايران.

اما دكتر سياسي، به استثناي يك‌بار، كه چند ماهي وزير خارجه شد، بيشتر در زمينه‌هاي فرهنگي كار مي‌كرد. در دوران رضاخان مدت‌ها رئيس دانشگاه بود. در دوران محمدرضا هم اين پست را داشت. چندبار هم، وزير فرهنگ شد. به هرحال گرچه او يكي از مهره‌هاي رژيم پهلوي است امّا برخي ويژگي‌هائي كه داشت، او را از بقيه متمايز مي‌كرد. يك نمونه آن را من شاهد بودم: پس از 15 بهمن 1327 كه حزب توده ايران، غيرقانوني اعلام شد، شاه، با اصرار از او خواست كه اساتيد توده‌اي را از دانشگاه تهران اخراج بكند، ولي او مقاومت كرد و وزير فرهنگ، بدون موافقت او، مستقيماً‌دست به اين كار زد. به دليل همين مخالفت، مدتي بعد، از رياست دانشگاه، بركنار شد. ما در دانشگاه، شاهد برخورد متين او با توده‌اي‌ها بوديم. دربارة اينكه آيا او هم مانند متين دفتري، عبده و انتظام، رابطه مستقيمي با انگليس يا آمريكا داشته يا نه؟ تاكنون، سندي نديدم.

از رجال دوران رضاخان كه همراه ارباب، از انگليسي‌ها بريده و به خدمت آلمان هيتلري درآمدند، بجز متين دفتري از 160 شخصيت و چهرة لشكري و كشوري اعم از وزير و معاون و... مي‌توان نام برد كه مشهورترين آنها، دكتر سجادي، سرلشكر زاهدي، سرلشكر بقائي،

سپهبد آق‌اولي، سرلشكر كوپال، سپهبد باتمانقليچ، خسرو اقبال، جعفر شريف امامي و جواد بوشهري بوده‌اند كه ارتش انگلستان 160 نفر را به اتهام داشتن رابطه با عوامل آلمان نازي به دنبال كشف كودتايي كه قرار بود به رهبري سرلشكر زاهدي، فرمانده لشكر اصفهان، و حبيب‌الله نوبخت، عملي شود، بازداشت كرد.

اكثر اين افراد، بعدها و به‌ويژه، پس از شكست ارتش هيتلري در جنگ دوم، به خدمت انگليسي‌ها درآمدند و گردانندگان كودتاي 28 مرداد شدند. البته در ميان كسانيكه به آلمان گرايش نشان دادند، افرادي هم بودند كه عميقاً احساسات ضدانگليسي داشتند و تا پايان هم اين روحيه را حفظ كردند. مانند آيت‌الله كاشاني، احمد شاملو و معدود مهندسان جوان. احتمالاً آشنايي آيت‌الله كاشاني با سرلشكر زاهدي هم از همين دوران آغاز شد و احتمالاً آقاي كاشاني تا پايان عمر، زاهدي را فردي ضدانگليسي، تصور مي‌كرده است.

س: گروهي از تاريخ‌نگاران، تاريخ معاصر را با پيش‌داوري مي‌نويسند.يعني اوّل يك برداشت را اصل قرار مي‌دهند و بر آن مبنا،تاريخ مي‌نگارند.

دسته دوم نوع جهان‌بيني و نگرششان، محدود است. يعني نوع نگاهشان، منحصر به يك نكته و يا يك وجه است. دسته سوم نوعي خودسانسوري مي‌كنند مثلاً فرض كنيد، طرف، عضو جبهه ملّي است، براي تبرئه جبهه ملّي، عيوب جبهه را نمي‌گويد. مثل ابوالفضل قاسمي يا خليل‌الله مقدم.

عده‌اي هم براي اينكه حزب توده را تبرئه كنند بخشي از اشتباهاتش را نمي‌گويند و فقط به يكي دو نكته، بطور كمرنگ، بسنده مي‌كنند، هر كدام از اينها، به نوعي، خودسانسوري مي‌كنند و در اينجا، باز، تاريخ واقعي گفته نمي‌شود.

گروهي عكس‌العملي برخورد مي‌كنند. مثلاً آقاي كيانوري آمده يك چيزي گفته، طرف مي‌آيد عليه آن چيزي مي‌نويسد، بابك خسروي چيزي مي‌گويد، يكي ديگر عليه او جوابيه‌اي صادر مي‌كند و قس عليهذا. به نظر بنده، اين تاريخ‌نگاري نيست، درست نمي‌گويم؟

ج: همه تاريخ‌نويسان معاصر ما به نوعي وابستگي‌هاي سياسي، اجتماعي دارند. افرادي هستند مانند شجاع‌الدين شفا، كه موضعگيري كاملاً‌روشني دارند. دفاع از سلطنت پهلوي‌ها با همان ويژگيهايش. حتي نه به عنوان سلطنت مشروطه، بلكه با همه ديكتاتوري آن. از مدتي قبل شجاع‌الدين شفا هم، به جرگة مخالفين سرسخت رضا پهلوي پسر محمدرضا، پيوسته

است. انتقاد او به پسر محمدرضا اين است كه مي‌گويد او خيلي «دموكرات بازي»! درآورده و با چنين روشي، ناخواسته، رژيم پدر و پدربزرگش را زير سؤال مي‌برد!؟

تكليف چنين آدمي، روشن است و براي شناختن او، مشكلي وجود ندارد. امّا افرادي هستند كه وابستگي به دستگاه حاكم نداشته‌اند، امّا حامل يك فكرند. مثل خود من توده‌اي. با چنين ديدي، وقتي من نوعي مي‌خواهم به تشريح عملكرد حزب و نقش خودم بپردازم، اگر باانصاف باشم، به نوشتن نقاط مثبت، بيشتر تمايل نشان مي‌دهم و نقاط ضعف را، كمرنگ‌تر مي‌بينم و اگر بي‌انصاف باشم، مثل برخي ديگر از مورخين، تنها به نوشتن نقاط مثبت مي‌پردازم و روي نقاط ضعف، سرپوش مي‌گذارم. دو نمونه از اين باانصاف‌ها و بي‌انصاف‌ها، يكي سرهنگ نجاتي است. و نمونه دوم، رهبران جبهه ملّي. سرهنگ نجاتي دربارة آنان، چنين اظهارنظر كرده است:

... اكنون سي و نه سال از كودتاي 28 مرداد مي‌گذرد، طي اين مدت، از سوي رهبران جبهه ملّي، دربارة علل شكست نهضت، هيچگونه بررسي و تحقيق مناسبي صورت نگرفته و اين موضوع، همچنان مورد سؤال است كه آيا شكست نهضت، آنقدر اهميت نداشت كه رهبران جبهه ملّي، به بررسي آن بپردازند و نتيجه كار خود را به آگاهي مردم برسانند؟ حقيقت اين است كه در فرهنگ سياسي ما، انتقاد از خود، معمول نشده است، و از ميان نخبگان سياسي كشورمان، به ندرت كسي را مي‌شناسيم كه به اشتباهات خود در دوراني كه عهده‌دار مسئوليت بوده، اعتراف كرده باشد. به واسطه اين سياست است كه افراد، همواره سعي كرده‌اند موفقيّتهاي گذشته را به حساب خود بگذارند و اشتباهات و كج‌رويها را به گردن ديگران بيندازند.⁽¹⁾

اكنون ببينيم كه خود اين با انصاف، وقتي تاريخ مي‌نويسد چقدر بي‌انصافي مي‌كند. او در مقاله‌اي به نام كودتاي 28 مرداد، چنين مي‌نويسد:⁽²⁾

بحث پيرامون اين موضوع كه آيا دستگاه رهبري نهضت، مي‌توانست در سياست خارجي خود، از اتحاد دولت‌هاي انگلستان و آمريكا و نيز تحريم خريد نفت جلوگيري كند و يا در برابر توطئه‌هاي دربار و مخالفين، مقابله كند، در حوصلة اين مقاله نيست. امّا بهرحال

جمع‌بندي ما حاكي از اين است كه دو عامل اساسي، يعني عملكرد دستگاه رهبري نهضت و جبهه ملّي و نيز اخلالگريهاي برنامه‌ريزي شده حزب توده ايران، براي ايجاد آشوب و نگران ساختن مردم، در راستاي سقوط دولت مصدّق، نقش تعيين كننده داشت. كرميت روزولت، كارگردان كودتا، از آشوبگري‌هاي حزب توده در روزهاي 26 و 27 مرداد، ابراز خرسندي مي‌كند و كوشش افراد حزب را در برپايي تظاهرات و ايجاد بي‌نظمي، مفيدترين اقدام براي اجراي كودتاي 28 مرداد مي‌داند و مي‌گويد:

... توده‌اي‌ها، با تشويق و حمايت شوروي‌ها، به خيابانها ريختند و با آنكه تعدادشان از چند هزار تن تجاوز نمي‌كرد، بدون اغراق، خيابانها را به تصرّف خود درآوردند...

ـ آنچه را كه مي‌توانستند غارت كردند و به هر ساختماني كه ممكن بود، هجوم بردند...

ـ اين بهترين واقعه‌اي بودكه بايد، انتظار آنرا مي‌كشيديم. هر چه بيشتر بر عليه شاه، فرياد مي‌زدند، ارتش و مردم، بهتر و بيشتر، متوجه دشمني آنها نسبت به خود مي‌شدند، و هر قدر بيشتر شهر را غارت مي‌كردند، گروههاي بيشتري عصباني مي‌شدند. هيچ عاملي بهتر و سريعتر ازاين اعمال نمي‌توانست، اوضاع را به سود ما برگرداند...

ـ بايد به آنها فرصت مي‌داديم تا اهالي تهران، آمادة قيام گردند و آنها را سرجايشان بنشانند...»⁽¹⁾

اين جناب نجاتي، كه اين دروغ‌هاي شاخدار را از قول كرميت روزولت، براي متهم كردن حزب تودة ايران، تكرار كرده است، خود، در پائين اين نقل‌قول، ماهيّت اهالي تهران را كه قيام كردند و توده‌اي‌ها را سرجايشان نشاندند! چنين توصيف مي‌كند:

... طي سه روز، پس از شكست كودتاي شب 25 مرداد، كودتاچيان، با استفاده از فرصت، بخش ديگري را در سازمان‌هاي انتظامي و ديگر نهادهاي دولتي و سياسي به سوي خود كشاندند. شماري نيز دودوزه بازي كردند و از بعدازظهر 28 مرداد، همراه با پيمان‌شكن‌هاي خائن، به دشمن پيوستند و شرافت و مردانگي را به زنجير كشيدند و بدين‌سان، شبكه‌اي وسيع به سركردگي جاسوسان انگليسي و امريكائي با شركت فاسدترين عناصر درباري، شماري از ژنرال‌ها و افسران بدنام ارتش و شهرباني كه بعلت فساد اخلاق به رأي اكثريت جامعه افسران ارتش رانده شده بودند هر ماه با گروهي از

چاقوكشان حرفه‌اي، قداره‌بندان حزب سومكا به رهبري دكتر منشي‌زاده، افراد حزب مظفر بقائي و دارو دسته حسن عرب، شعبان بي‌مخ و نيز گروهي روسپي به سردستگي ملكة اعتضادي و آژدان‌قزي، مزدوري دشمن را پذيرفتند تا جنبش ضداستعماري مردم ايران را سركوب كنند. و دولتي را كه طي دو قرن تاريخ سياسي ايران، به منزله اميد و آرزوهاي ملّي بود، از ميان بردارند و ساليان دراز، سلطة استبداد و ارتجاع را بر مردم ايران تحميل كنند...

سرهنگ نجاتي، دسته چاقوكشان گروه حسن عرب و شعبان بي‌مخ، و روسپي‌هاي دارودسته ملكه اعتضادي و آژدان‌قزي را از قول روزولت، قيام مردم تهران مي‌نامد!

حيرت‌آور اين است كه اين جناب سرهنگ نجاتي كه از قول كرميت روزولت، رذيلانه‌ترين اتهامات را به حزب توده ايران وارد مي‌كند. خودش، مترجم اثر گازيوروسكي محقّق آمريكايي است كه در آن، با صراحت كامل، نوشته است:

... در خلال اين رويدادها، نرن وسيلي⁽¹⁾گروههاي متعددي را اجير كرده و 17 اوت (26 مرداد) با سردادن شعارهاي حزب توده و حمل آرمهايي كه در آنها، شاه، تقبيح و سرزنش شده بود، در خيابانهاي تهران به راهپيمايي پرداختند. اين جمعيت «توده‌اي قلابي» كه عصر روز قبل، 50 هزار دلار دستمزد آنها، بوسيله يكي از مأمورين سيا به نرن وسيلي پرداخت شده بود، وظيفه داشتند با ايجاد بيم و هراس از خطر به قدرت رسيدن توده‌اي‌ها موقعيت زاهدي را تقويت كنند...⁽²⁾

من، براي سرهنگ نجاتي، احترام قائل بودم. ولي با اين نوشته، اين احترام به ميزان زيادي از دست رفت. اميدوارم ايشان درفرصتي ديگر، اين اشتباه خود را تصحيح كنند. به هرحال، در گفتار پيشين گفتم كه تاريخ هر رويداد، معمولاً بايستي، صد يا صد و پنجاه سال بعد از آن، نوشته شود. يعني افرادي كه هيچ وابستگي به آن رويدادها نداشته و محقق واقعي باشند، بيايند از روي مجموعه اطلاعاتي كه در دست است، يك تحقيق واقعي انجام بدهند.

در تاريخ‌نويسي كنوني دنيا هم، همين مطرح است. البته شمار دانشمنداني هم كه نسبت به گذشته‌ها، تاريخ دقيق مي‌نويسند، مثل پتروشفسكي و دياكوف و هربرت ولز، بسيار كم است. بهرحال كساني كه در متن ماجرا بوده‌اند، تأثيرپذيرند و هر كس مطابق نظر خود، طرز

فكرش را در تحليل تاريخ، دخالت مي‌دهد.

س: هرقدر حجم تشتّت‌آرا در تاريخ وسيع بشود، پيدا كردن حقايق هم، به همان نسبت دشوارتر مي‌شود. مثلاً يكي «ماسون» است، ديگري طرفدار رضاخان، يكي تحت تأثير مستشرقين و نظاير اينها. مملكت ما هم بخاطر پائين بودن فرهنگ سياسي و ناآشنايي با تاريخ گذشته خود، مرتكب اشتباهات تاريخي مشابه مي‌شود. امّا با توجه به لزوم تاريخ‌نگاري درست و ضرورت توجه به آن، فكر نمي‌كنيد بايد كاري كرد؟ اگر ما بعد از مشروطه توانسته بوديم تاريخ را خوب بنويسيم، در انقلاب اسلامي، بهتر حركت نمي‌كرديم؟

ج: متأسفانه اين يك واقعيتي است كه مشكل عمده برداشت‌هاي تاريخي، يك جانبه بودن آنهاست. من نمي‌دانم در دانشگاههاي ما كه تاريخ تدريس مي‌شود، تا چه حد دانشجويان را در جهت همين بينش همه‌جانبه و واقع‌گرايانه به تاريخ، تربيت مي‌كنند. آيا در ميان اين نسل تازه، افرادي كه بتوانند مستقل فكر كنند و ديواري را كه بوجود آمده، بشكنند، پيدا خواهد شد؟ آينده نشان مي‌دهد. امّا من در حال حاضر، چنين پديده‌اي را نمي‌بينم. در ماهنامه‌هايي كه به دستم مي‌رسد، مقالاتي كه بي‌طرفانه نوشته شده باشد، خيلي كم است.

س: فكر نمي‌كنيد، براي گذار از اين وضعيت، اگر كسي پيدا بشود و به عنوان كسي كه خود شاهد و ناظر تاريخ بوده، به طرح موضوع، حتي اگر عليه خودش باشد، بپردازد، مؤثر باشد؟ در ميان روشنفكران، جلال تنها كسي بوده كه صادقانه حرف مي‌زد و بعضي از اين حرفها، حتي عليه خودش بود. يعني به تبرئه نسل و تيپ خودش، نمي‌پرداخت. حالا اگر سنت‌شكني شود و بجاي آنكه هر كس در قالب تاريخ، به تبرئه خود بپردازد، بي‌طرفانه حتي به نقد اشتباهات خودش يا حزبش بپردازد،به جايي نمي‌رسيم؟ به عنوان نمونه، خود شما، جداي تبرئه شوروي و يا حزب توده و يا ديگران، جداي تبرئه خود و طرز تفكّرشان، به مسائل نگاه كنند. مثلاً به جاي پاسخگويي به اين و آن، با جسارت به طرح مسئله بپردازند.

ج: به عقيده من، چنين چيزي وجود ندارد. يعني افراد نمي‌توانند مسخ شوند. هر اندازه هم كه تلاش كنند، باز نمي‌توانند. چرا، به علت اينكه طرف مقابل اينها نيرومند است. بطور مثال حزب توده ايران هيچگونه امكاناتي براي دفاع از خود ندارد. شوروي هم كه ديگر وجود ندارد تا در برابر اينهمه ناسزاگويي، واكنش نشان بدهد. پس نمي‌شود در برابر دشمنان سكوت كرد

و به نقد خود، پرداخت. چون نويسندگان گستره وسيعي دارند. و دشمنان هم امكانات فراواني دارند شما ببينيد كتاب‌هاي محسن طلوعي با چه كاغذي چاپ مي‌شود؟ و با چه كيفيت چاپي؟ هزينه‌اش از كجا مي‌رسد؟

مدافعين طرز فكر او زياد هستند و كساني كه بتوانند به آنها جواب بدهند، حتي انگشت‌شمار هم نيستند. شما اگر خاطرات كيانوري را حذف كنيد كسي را نمي‌بينيد كه آماده باشد و امكان داشته باشد از اتهامات دفاع كند. مثلاً دربارة موفقيت كمونيست‌ها در يكي دو سال اخير در كشورهايي كه قبلاً نظام سوسياليستي داشته‌اند و به دامان غرب افتاده‌اند و مردم مجدداً چيزهايي فهميده‌اند، چه چيزي چاپ مي‌شود؟ در هر موردي هم همين است. در اينجا يك عدم تعادل وسيعي ديده مي‌شود. در مورد رژيم گذشته هم مي‌بينيم كه چقدر كتاب مختلف، براي تبرئه رضاخان چاپ مي‌شود؟ و يا در جهت تبرئه رژيم شاه. از خاطرات خود شاه گرفته تا فرح و ثريا و فوزيه و ديگران. كاري به كتابهايي كه در خارج چاپ مي‌شوند ندارم. امّا چه كسي به همين كتبي كه در ايران بطور مرتب چاپ مي‌شوند جواب مناسب داده است؟ چه كسي تا به حال به اينها جواب داده؟ چه كسي ادعاي آنان را رد كرده؟ كدام نشريه به اينها جواب داده؟

من، هيچ نشريه‌اي را نمي‌بينم كه اين مسايل را مطرح كند. حتي از طرف جمهوري اسلامي هم نمي‌بينم.

اصلاً شما كوچك‌ترين فعاليتي عليه اين جريان، آنهم با اين وسعت، نمي‌كنيد. شما يك مجله نداريد كه اين نوشته‌هاي تبرئه‌كننده رژيم شاه را، با تحليل رد كند! شما مي‌آئيد با كيانوري كه دسترسي خيلي اندكي به اين انتشارات دارد و دامنه اظهارنظرش هم بالطبع، محدود است، مصاحبه مي‌كنيد.

بايستي يك گروه، معين بشوند كه با تحليل منطقي، جريان تبرئه مخفيانه امپرياليسم و ارتجاع پهلوي‌ها، را خنثي كنند.

من با آزادي مطبوعات، صددرصد موافق هستم و نمي‌گويم حالا اين‌ها كه در ايران آزادانه منتشر مي‌شوند، منتشر نشوند. امّا بايستي ميدان داده شود كه نظرات مخالف هم مطرح شود.

روزنامه‌هايي مثل اطلاعات و كيهان، كه هر كدام صدها هزار شماره، چاپ و منتشر مي‌شوند، مي‌توانند بخش معيني از صفحات خود را به اين كار اختصاص بدهند تا اين تبليغات وسيع دشمن، خنثي شود.

شما امكاناتي داريد كه اين امكانات را هيچكس ندارد مثلاً مجموعه اسناد ملّي كه بسيار غني است. شما بايد از اين گنج بزرگ استفاده كنيد. اگر اين كار را نكنيد، روند تبرئه رژيم ديكتاتوري 50 ساله پهلوي و تبرئه امپرياليسم، با شدت هر چه بيشتر، ادامه پيدا خواهد كرد. من نمي‌گويم مانع انتشار اين نوشته‌ها شويد. برعكس، اجازه بدهيد اينها همه نظرات خود را بنويسند و خود را بشناسانند. آنوقت با مدرك و سند و با پاسخ مستدل به مقابله با آنها برويد.

س: شايد در پاسخ اين دغدغه شما، عده‌اي بگويند اصلاً براي چه تاريخ بخوانيم؟ مگر تاريخ چه ارزشي دارد؟ جايگاه تاريخ در فرهنگ و حكومت كجاست؟ چه نفعي براي ما مي‌تواند داشته باشد؟ نوعي بدبيني نسبت به تاريخ در جامعه وجود دارد، عده‌اي به تاريخ به چشم دروغ نگاه مي‌كنند، عده‌اي مورخين را تحريف‌گرا و در خدمت اين و آن مي‌دانند، بهرحال اينها باعث كم‌عنايتي به تاريخ شده است و دانشجوي رشته تاريخ كه بخواهد از مسائل تاريخي صحبت كند، شنونده به او توجه كافي نشان نمي‌دهد.

ج: به نظر من اين كاملاً طبيعي است. اين نتيجة منطقي آن مصالح تاريخي است كه تاكنون از طرف تاريخ‌نويسان غيرواقع‌گرا، تحويل جامعه ايران داده شده است. از سوي ديگر، حتي عده زيادي از مسئولين كشور ما، ارزشي در خور شأن تاريخ، براي مطالعه تاريخ قائل نيستد!

حتي دانشگاهيان، چه استادان و چه دانشجويان، آنقدر در گرفتاري‌هاي شخصي خود، چه از لحاظ كار و چه از لحاظ وظايف اجتماعي كه دارند و چه از لحاظ زندگي شخصي، غرق شده‌اند كه احتمالاً، حتي به خواندن روزنامه هم نمي‌رسند، چه برسد به اين كه تاريخ بخوانند.

اگر هم كسي بخواهد تاريخ بخواند چه تاريخي را بخواند؟ نوشته‌هاي خامه‌اي و همايون كاتوزيان و محمود طلوعي را بخواند؟

شما كتاب‌هاي تاريخ كلاس‌هاي ابتدائي و متوسطه را برداريد، ورق بزنيد و ببينيد كه چه‌قدر تاريخ واقعيت‌ها در آن تحريف شده است. همين الان اين كتابهائي كه از طرف وزارت ارشاد و آموزش و پرورش منتشر مي‌شود، كتابهاي 15 سال اخير پهلوي را هم بگذاريد ببينيد از اولش چطور شروع مي‌شود؟ در دوران اوّل انقلاب، تاريخ‌نويسان ما چه كساني بودند؟ آقاي آيت و آقاي دكتر مدني بودند كه نظريات مظفر بقائي را به عنوان تاريخ تحويل مردم مي‌دادند! اينها، تاريخ را از واقعيتها منحرف كردند. همين مطالب، در كتاب‌هاي درسي بازتاب يافته است. آنوقت شما مي‌خواهيد كه افراد، علاقه‌مند بشوند؟! در جامعه ما، آن قشري كه تا

حدود ديپلم متوسطه درس خوانده است، ممكن است به خواندن تاريخ علاقه‌مند باشد. آيا اين افراد، كتابهاي بدردبخوري در كتابخانه‌ها دارند؟ برنامه‌هاي راديو و تلويزيون را نگاه كنيد! من در تمام اين دوران چند ساله، يك‌بار، فقط يك برنامه تلويزيوني دربارة نقش تاريخي دكتر مصدق و جريان 28 مرداد را كه واقعاً جالب و باارزش و درست بود، ديدم فقط همين يك برنامه را.

همين راديو تلويزيون، يك‌بار در روز ملي كردن صنعت نفت، از حسين مكي، همكار كودتاچيان، دعوت كرد كه درباره ملي كردن نفت اظهارنظر كند! به جاي اين كه از مهندس بازرگان يا دكتر اميرعلائي كه از ياران صديق دكتر مصدق بودند دعوت كند!

يك‌بار هم چند مقاله در روزنامة سلام درباره نقش دكتر مصدّق منتشر شد. سالروزهاي 28 مرداد مي‌آيند و مي‌گذرند و رسانه‌هاي گروهي دولتي و غيردولتي، دربارة اين مهم‌ترين رويداد تاريخي پيش از انقلاب 1357، سكوت مطلق اختيار مي‌كنند! من پيشنهادي مطرح مي‌كنم كه با اهميت است و براي ترويج واقعيات مي‌تواند مؤثر باشد و آن اين كه، يك ساعت معين و ثابت در هفته، نه در زماني كه اكثريت آن را نشنوند، بلكه مثلاً روز جمعه كه روز استراحت است و مردم مي‌توانند گوش بكنند، در ساعت معيني يعني ساعتي باشد كه راديو شنونده داشته باشد، يك رشته بهم پيوسته و درعين حال، در هر گفتار، يك موضوع خاص درمورد اسناد معتبر تاريخي پخش شود. چنين برنامه‌اي مي‌تواند به ميزان زيادي به ترويج و تربيت و علاقه‌مندي به تاريخ كمك كند.

كوتاه سخن اين كه: به نظر من، اولين كار ضروري، انتشار يك ماهنامة واقعاً علمي ـ تاريخي، براي پاسخ دادن به تحريف‌هائي است كه به طور سازمان يافته و متشكل از جهات مختلف در زمينه تحريف تاريخ گذشته ايران انجام مي‌گيرد و اين كار، ضرورت فوري دارد. دوم، استفاده وسيع از رسانه‌هاي گروهي چه مطبوعات مثل اطلاعات و كيهان و چه صدا و سيما كه اهميت بيشتري دارد.

س: با توجه به انبوه كتب تاريخي كه در چند سال اخير، نوشته شده‌اند، چه تحليلي از روند تاريخ‌نگاري معاصر داريد؟ كتاب‌هاي اين دوره را به چند دسته مي‌توان تقسيم كرد؟

ج: به چهار دسته، يكي تاريخ ها، يكي خاطرات، يكي مقالات و يكي هم تحليل‌ها. هر كدام از اينها، دامنه وسيعي دارد.

دربارة اين كتاب‌ها هم، در مجلات داخلي و يا خارجي، به صورت مقاله و يا تحليل دربارة

هر كدام، اظهارنظرهاي فراواني صورت گرفته است.

بايد نقاط قوت و ضعف هر كدام را با منطق و انصاف، نشان داد. بايد با اسناد درست نشان داد كه كتابها چه نقاط ضعفي دارند و چه تقلب‌هايي در حوادث تاريخي صورت داده‌اند. نقد هم بايد منطقي باشد و پاسخ‌گويي‌ها، به هيچ‌وجه، ناشي از احساسات شخصي و عاطفي و اجتماعي نباشد. مسئله، جدي است. نسل حال و آينده، بايد از واقعيت‌هاي تاريخ گذشته، به درستي آگاه شوند.

س: اخيراً گروهي از غربيها و به خصوص آمريكائي‌ها هم، دست به كار تاريخ‌نويسي شده‌اند. قوت و ضعف اين‌گونه آثار را در چه مي‌بينيد؟

ج: به نظر من، اين گروه را مي‌توان به سه دسته تقسيم كرد:

ـ دسته اول، تاريخ‌نويسان حرفه‌اي. كه دربارة‌آنها صحبت كرديم.

ـ دسته دوم، تاريخ‌نويسان سياستمدار. همانند برژينسكي، كارتر، كيسينجر، نيكسون و... كه خودشان دست‌اندركار بودند و به صورت صريح و روشن، جانبدار دخالت و تأمين سياست‌هاي امپرياليسم هستند.

ـ دسته سوم، محقّقين. كه بعضي از آنها، واقع‌گرايانه برخورد مي‌كنند و بعضي‌ها هم گرايش هدفدار به سوي امپرياليسم دارند.

از نوشته‌هاي تحقيقي آنهايي كه نظر واقع‌گرايانه دارند، بايستي جنبه‌هاي مثبت و درست را استخراج كرد و تعميم وگسترش داد.

س: بر‌گرديم به بحث نقش شخصيت‌ها. در اسناد لانه جاسوسي، بخشي وجود دارد كه دربارة شخصيت‌هاست. حتي شخصيت‌هاي موجه مثل دكتر غلامحسين صديقي. اينها درمورد تك‌تك چهره‌ها، چه خوب و چه بد، بحث و صحبت كرده‌اند.

ج: بله، من يادم هست كه يكي از اسناد، دربارة شواردنادزه بود. اين سند را وزارت امور خارجه آمريكا به تمام سفارتخانه‌ها فرستاد. سند مربوط به وقتي است كه شواردنادزده، وزير كشاورزي گرجستان بود. آمريكائي‌ها دربارة او در آن تاريخ، نظر داده بودند كه آدم جالبي است و كارهاي جالب‌توجهي در كشاورزي كرده و نظاير اينها. شما ببينيد، در چه تاريخي در مورد يك نفر، نظر داده و چقدر اين دستگاه سياسي آمريكا، وسيع و پردامنه، عمل مي‌كرده كه به تمام سفارتخانه‌هاي خودش و از جمله ايران، بنويسد كه بايد او را تحت‌نظر داشت و دربارة او دقت كرد. و ما، در آينده مي‌بينيم كه عاقبت شواردنادزه چه مي‌شود و تا چه پله‌اي

بالا مي‌ورد و چه جور آدمي از كار درمي‌آيد و چگونه به امپرياليسم آمريكا خدمت مي‌كند. تا جايي كه گورباچف كه دست كمي از او نداشت، او را از وزارت خارجه، بركنار مي‌كند. اين نوع اسناد، بسيار با ارزش هستند و بيرون كشيدن و مرتب كردن اينها، تحليل مي‌خواهد و لازم است. براي اينكه نشان مي‌دهد سياست آمريكا دربارة اشخاص و اهدافي كه در توجه به چهره‌ها دارد، چيست.

س: در طي چند ساله اخير، جريان نهضت سوسياليست‌ها، گامهايي در جهت تبرئه و توجيه سابقه گذشته خود، برداشته‌اند. شايد هم قصدشان احياي شخصيت خليل ملكي باشد! باتوجه به گذشته اين جريان و همسوئي آنان با مظفر بقائي، و ارتباط با محافل اسرائيلي و آمريكايي، اين روند را چطور مي‌توان ارزيابي كرد؟ حتماً‌مي‌دانيد كه اخيراً‌عده‌اي از اعضاي نهضت سوسياليست‌ها، امثال داريوش آشوري، مهشيد اميرشاهي، همايون كاتوزيان و عبدالله برهان مصاحبه‌هايي داشته‌اند و كتابي را هم تحت عنوان «يادنامه خليل ملكي» منتشر كرده‌اند.

ج: متأسفانه اين يك واقعيت است كه اينها در برخي از مطبوعات داخلي ما حضور دارند. از ميان آنها كه اسم برديد، دربارة داريوش آشوري و يا مهشيد اميرشاهي، زياد نمي‌توانم اظهارنظر كنم. اما، همايون كاتوزيان در همان مقدمه‌اي كه بر كتاب خليل ملكي نوشته، نشان داده كه يك بت‌ساز است. همينطور هم عبدالله برهان و اخيراً هم، دكتر مصطفي رحيمي، كه از سوابقش اطلاعي ندارم.

س: مصطفي رحيمي، روند فكري متفاوتي داشت. ابتدا توده‌اي بود، البته در سطح پائين. بعد به نهضت سوسياليست‌ها پيوست. يك مدت هم به طرف اگزيستانسياليسم رفت و مدتي هم ايران قبل از اسلام (آناهيتا) و احياي فرهنگ زرتشتي‌گري و... به هرحال مقالاتي عليه ماركسيسم مي‌نويسد. بگذريم. در رابطه با دفاع از سوسياليستها اخيراً دو مجله در ايران فعّال هستند. يكي،«نگاه نو» و يكي هم «آدينه». نگاه نو، مي‌خواهد خود را بيطرف نشان بدهد امّا آدينه كاملاً جانبدار است و از خليل ملكي دفاع مي‌كند. فكر مي‌كنيد ريشه اين بت‌سازي از «خليل ملكي» چيست؟

ج: به نظر من، اين مدافعان ملكي، مي‌كوشند زير چتر بت‌سازي از ملكي، بسياري از واقعيّات را كتمان كنند. نمونه روشن آن، مظفر بقايي است كه ملكي با او همكاري داشته. خود خليل، سابقه سياسي و چهره مبارزي داشت. به حزب توده هم كه آمد، به قول آل‌احمد

نظريه‌پرداز حزب بود و معلم همة ما. امّا بعد از شكست نهضت آذربايجان و كردستان، از حزب انشعاب كرد و بعد از مدتي، از دانشگاه مظفر بقايي سردرآورد و به كمك او و گروهي از انشعابي‌ها، حزب زحمتكشان ملت ايران را تشكيل داد و اين درست در زماني بود كه بقايي، شديدترين موضع را عليه حزب توده داشت. قبل از آن هم، به شهادت نوشته احمد ملكي، از مؤسسين جبهه ملّي، با آمريكا رابطه برقرار كرد و از آنان كمك و پول گرفت براي تشكيل حزبش كه مأموريتش مبارزه با حزب توده ايران و اتحاد شوروي بود. اين گروهها تلاش دارند ثابت كنند مظفر بقايي تا واقعه سي‌ام تير 31، فردي ملّي و وطن‌پرست و طرفدار نهضت ملّي بوده و تنها پس از سي‌ام تير است كه شب مي‌خوابد و صبح كه بلند مي‌شود خائن از آب درمي‌آيد!

عبدالله برهان دريكي از مقالاتش، از مظفر بقايي تا مقطع 30 تير، يك قهرمان مي‌سازد! امّا حقيقت ماجرا اين است كه بقايي، از سال‌ها پيش از سي‌ام تير، با شاه رابطه نزديك داشته و از سال 1330، با سفارت آمريكا، تماس گرفته است. بد نيست كه دربارة مقالات انتقادي و دفاعي كه ماهنامه «نگاه نو» دربارة خليل ملكي، منتشر كرده، مطالبي را يادآور شوم:

يكي از اين مقالات، مقاله‌اي است به نام كشتگاه خشك ملكي. نويسنده مقاله، جواني است به نام آرمان تهچيري.

نويسنده نه فقط توده‌اي نيست، بلكه در موضع مقابل توده و شوروي قرار دارد. اين فرد، دربارة عملكرد خليل ملكي، تحليل دقيق و جالبي ارائه داده و ادعا كرده كه براي ملكي، غير از مبارزه با حزب توده، چيز ديگري مطرح نبوده است.

نويسنده، ضمن اينكه از فعّاليت‌هاي سياسي گذشته خليل ملكي تجليل مي‌كند، عاقبت كار او را هم برملا مي‌سازد.

مصطفي رحيمي، در شماره بعدي «نگاه نو»، مقاله‌اي فوق‌العاده تحقيرآميز، كه هدفش تمسخر و تحقير نويسنده مقاله قبلي است، نوشته و ضمن آن پاسخ‌هايي مي‌دهد كه همان حرف‌هاي قالبي اين گروه است. او حتي ادعا مي‌كند كه وقتي بقايي به خيانت كشيده مي‌شود، ملكي از او فاصله مي‌گيرد كه اين همه خود، نادرست و دروغ است.

باعث تعجب است كه رحيمي حتي قبول نمي‌كند كه ملكي، حتي با وجود روشن شدن خيانت بقايي در سي تير، و تشكيل جلسه محاكمه‌اي كه طي آن ارتباط بقايي با قوام‌السلطنه در روز 29 تير معلوم مي‌شود، و با وجود ادامه رابطه او با انگليسي‌ها و آمريكائيها پس از سي

تير، نه فقط از او جدا نمي‌شود، بلكه با خواهش و تمنا و التماس از بقايي مي‌خواهد كه به همكاري خود با انشعابي‌ها ـ ملكي ويارانش ـ ادامه بدهد.

جلال آل‌احمد، جريان محاكمه و قهر بقايي را مي‌نويسد. رحيمي حتي فراموش مي‌كند كه ملكي و يارانش، هيچگاه از بقايي جدا نشدند. بلكه اين بقايي بود كه سه ماه پس از ماجراي سي‌تير با كمك «چاقوكشانش» با اردنگي و پس‌گردني ملكي و يارانش را، از دفتر حزب بيرون مي‌اندازد.

عبدالله برهان مي‌نويسد:

وقتي پس از محاكمه، بقايي قهر كرد و رفت، حزب مال ما بود. معلوم بود كه ما برايش زحمت كشيده بوديم، حزب را نگه داشته بوديم. حزب كه مال چاقوكشها و خائنها نبود! آن روز كه خواستيم، خودمان كنار رفتيم.

اما آل‌احمد چيز ديگري مي‌گويد و مي‌نويسد: ما نمي‌خواستيم كناره‌گيري كنيم. امّا مظفر بقايي، چاقوكشان را فرستاد كه با پس‌گردني و كتك، آقايان را بيرون بريزند! عبدالله برهان در توجيه گريه و زاري ملكي براي نگهداشتن مظفر بقايي، آنهم بعد از ماجراي افشاي خيانت او در سي‌ام تير مي‌نويسد:

اگر هم ملكي شب استعفاي دكتر بقايي، گريه و زاري و تضرّع كرده، بخاطر حفظ تداوم و يكپارچگي نهضت ملّي ايران بود.

بايد از اين آقايان پرسيد: شما كه مي‌گوئيد بقايي از سي‌ام تير خيانت كرده، چگونه مي‌خواستيد خائن وحدت نهضت ملّي را نگهداريد؟!

اين‌گونه دليل‌تراشي، واقعاً نشانه ضعف در پاسخگويي به انتقادات كوبندة «آرمان تهچيري» است.

تمام تلاش آقايان هم اين است كه از ملكي، يك بت بسازند و در سايه اين «بت بزرگ» خودشان رابه عنوان نگهبانان اين بت، به جوانان ناآگاه قالب كنند وهمه آنها هم در اين بت‌تراشي سهيم هستند. مثلاً همايون كاتوزيان در مقدمه‌اي كه برخاطرات ملكي مي‌نويسد مي‌گويد:

او در تمام مسائل عمده سياسي، از روابط خارجي و داخلي حزب توده گرفته تا مسايل نهضت ملّي، از تراژدي دولت ملّي دكتر مصدّق گرفته تا كمدي جبهه ملّي دوم، يك‌بار هم به خطا نرفت و در يك مورد هم اشتباه نكرد. در تاريخ معاصر ايران، يك متفكر و مبارز

سياسي ديگري نمي‌توان يافت كه تا اين حد، پاية تشخيص‌هايش درست و پيش‌بيني‌هايش راست باشد!

ببينيد اين جناب، چه بتي از ملكي مي‌سازد. در حاليكه خود ملكي اذعان دارد كه بارها اشتباه كرده امّا كاتوزيان حتي اعتراف خود ملكي را قبول ندارد!

آرمان تهچيري، در مقالة خود نوشته است كه نسل جوان ايران، هيچ چيزي از ملكي ياد نگرفته است. امّا عبدالله برهان كه خود عضو حزب زحمتكشان ملكي ـ بقايي است در پاسخ مي‌نويسد: «ما جواناني از اقشار مختلف دانشگاهي، كارگري و علمي را مي‌شناسيم كه در اثر مطالعه در تاريخ معاصر ايران، ملكي را به عنوان الگوي اصلي استقلال‌طلبي و آزاديخواهي و الگوي استقرار عدالت اجتماعي، برگزيده‌اند. عده‌اي از آنان بر اين باورند كه اگر در جبهه ملّي، دو نفر مثل ملكي وجود داشت كه دست‌كم، يكي از آنها در عالم سياست و قدرت، نفوذ داشت، نهضت مردم ايران دچار آن پايان غم‌انگيز نمي‌شد!...» با اين حساب، از ديد آقايان، خليل ملكي، رستمي بوده كه يك‌تنه آمريكا و انگليس و ارتجاع ايران را، با يك اشاره انگشت، از مرزهاي ايران به بيرون مي‌ريخت. من از اين آقايان مي‌پرسم كه اگر خليل ملكي تا اين حد در بين جوانان و دانشگاهيان اعتبار و محبوبّيت دارد، پس چرا كتاب بيراهه جناب برهان، كه در سال 68 چاپ شده، آنهم در 5 هزار نسخه، پنج سال تمام است كه در قفسه‌هاي كتابفروشيها خاك مي‌خورد!

آيا اين واقعيت، گوياي اين نيست كه شمار معتقدان به خليل ملكي بسيار كم است؟ آيا بهتر نيست بگوئيم اگر دو تا ملكي ديگر هم وجود داشت يكي به ملاقات آمريكا مي‌رفت و برادرش را هم به اسرائيل مي‌فرستاد تا از اين كشور به عنوان يك جامعة سوسياليستي دفاع كند؟!

اين نمونه‌ها نشان مي‌دهد كه اين «بت‌سازان» و «بت‌پرستان» با توجيه تمامي اشتباهات و كجروي‌هاي سياسي خليل ملكي چند هدف را با يك تير نشان مي‌كنند:

يكي تبرئه خليل ملكي از اشتباهات نابخشودني‌اش. دوم، تبرئه خود كه دست‌پروردة اين بت هستند. سوم، انداختن تمام گناه شكست نهضت ملّي ايران به گردن حزب توده، و چهارم كوچك جلوه دادن ـ تا حد پنهان كردن ـ دست‌اندكاران اصلي كودتا، امپرياليسم و ارتجاع ايران. چون وقتي اين آقايان، تقصير پيروزي كودتا را به گردن حسين و حسن و تقي و نقي و دست‌آخر گردن كيانوري بيندازند، ديگر جايي براي اعلام جرم عليه امپرياليسم آمريكا و شاه

باقي نمي‌ماند!

عبدالله برهان براي تبرئه ارتباط بقايي با سفارت آمريكا «كه از همان اوايل تشكيل جبهه ملّي اين ارتباط وجود داشته است»، مسئله را توضيح نمي‌دهد بلكه احمد ملكي را كه در اين‌باره مطالبي نوشته، آدم پستي معرفي مي‌كند و دو صفحه تمام پيرامون اين آدم، بدوبيراه مي‌گويد در حاليكه خود احمد ملكي، از افراد جبهه ملّي بود. عضو 19 نفر جبهه ملّي هم بود. گذشته از آن، تمام آنچه را كه او در مورد تاريخچه جبهه ملّي نوشته، آنقدر مستند هست كه كسي نمي‌تواند آن را رد كند. حتي خود بقايي هم اظهارات او را تكذيب نكرده است، حتي حسين مكي، عبدالقدير آزاد، ميراشرافي، بقايي نزديك به چهل سال پس از انتشار كتاب احمد ملكي، فرصت داشتند تا آنرا تكذيب كنند. براي شناخت بيشتر چهره‌اي مثل دكتر بقايي، توجه شما را به چند سند دربارة بقايي و ارتباطش با سفارت آمريكا، جلب مي‌كنم.

اولين سند «USMAVSI»، تاريخ 18 اكتبر 1951 را دارد كه مي‌شود 26 مهر 1330. براساس اين سند، آقاي آرتور ريچاردز از سفارت آمريكا گزارش داد كه بقايي با فينچ وابستة امور كارگري سفارت آمريكا، تماس داشته و مسايل حزب زحمتكشان را با او در ميان گذاشته است. دومين سند مربوط با 4 اكتبر 1952 است. هندرسون، سفير آمريكا، طي تلگرافي، وزارت خارجه آمريكا را مطلع مي‌كند كه هواداران ملكي با سفارت در تماس بوده‌اند و خود ملكي هم با يكي از مأمورين سفارت به نام برناردكمو تماس مي‌گيرد و انشعاب بقايي از حزب زحمتكشان را، توطئه‌اي براي سرنگوني دولت مصدّق، مي‌نامد.

از اين اسناد، برمي‌آيد كه مظفر بقايي، از مدّت‌ها قبل از سي تير 1331 با سفارت آمريكا تماس داشته و حتي گزارش عملكرد حزب آمريكايي خودش را به ارباب مي‌داده البته ارتباط بقايي و ملكي با محافل انگليسي و آمريكايي، به اينجا ختم نمي‌شود. سند U.SMA.788008-2325، وزارت امور خارجه آمريكا، حكايت دارد كه: «آقاي ملبورن، دبير اوّل سفارت در گزارشي مي‌آورد: كه وابستة امور كارگري سفارت بريتانيا، آقاي «دي ـ آي ـ توماس»، ترجمه دو مقاله را كه در روزنامه شهباز، منتشر شده، در اختيار ما گذاشته است. محتواي اين مقالات، دراصل درست است و انتشار اين مقاله و جزئيات ملاقات‌هاي ملكي با توماس كه به آنها اشاره شده است موجب آشفتگي خاطر و اسباب شرمندگي سفارت بريتانيا در تهران را فراهم آورده بود.»⁽¹⁾در اين مقالات، به

ملاقات‌هايي اشاره شده بود كه يكي از اعضاي حزب زحمتكشان به نام ديوشلي در جلسه محاكمه‌اي كه مورد توجه آل‌احمد بود گفته است كه خليل ملكي و ناصر وثوقي، با توماس، جاسوس معروف، در تماس بوده‌اند.

ناصر وثوقي در آن جلسه محاكمه اعلام مي‌كند كه ملكي از او خواسته بود كه همراه او به ديدن توماس برود. وثوقي، اصل ملاقات را پذيرفت امّا گناه آن را به گردن دكتر بقايي انداخت. در همان جلسه، ديوشلي اعلام داشت كه قصد ملكي تأسيس حزب نبود، بلكه مبارزه با حزب توده بود زيرا ملكي گفته بود كه در جنگ گذشته، روسها با بريتانيا همكاري كردند، تا فاشيسم را شكست دهند، بنابراين چرا من همينطور فكر نكنم، يعني، براي شكست توده‌اي‌ها، با مأمورين سفارت بريتانيا، نظير توماس، همكاري نكنم. در جلسه دومي كه در گزارش تأييد شده توماس، از روزنامه شهباز آمده است، ملكي در جواب ديوشلي چنين گفت:

آنچه واقعاً روي داد اين بود كه تحت هدايت دكتر بقايي، من با حبيب نفيسي بودم. ناصر وثوقي يادداشتي به نفيسي داد، نفيسي گفت كه يادداشت از توماس است و شما و ملكي بايد او را ببينيد. بعد توماس وارد شد و وثوقي با او انگليسي صحبت كرد.

مي‌خواهم به شما بگويم كه تنها در ايران است كه برقراري تماس با خارجي‌ها، گناه به حساب مي‌آيد، اين در واقع گناه نيست. بلكه براي معرفي كشورمان به آنان، ضروري است. من نه فقط با خارجيها در تماس بوده‌ام، بلكه با آنها شام هم خورده‌ام... سپس در جواب ديوشلي، ملكي اعتراف كرد كه به توصيه بقايي با سرتيپ مزيّني تماس گرفت زيرا، اعليحضرت همايوني، به خصوص در آن اواخر، نهضت ملّي و آقاي دكتر مصدّق را تأييد مي‌كردند.⁽¹⁾

جلال آل‌احمد دربارة اين ديدار خليل ملكي با شاه، چنين نوشته است: «ملكي، گاهي، به اجبار، گذشتهايي از ايده‌آل كرده است، به قصد قابل تحمل شدن براي آن قسمت از دستگاه حاكم كه ابدي‌تر مي‌نمود و حاصل اين كار، دست‌كم، رعايت شرم حضور و ناچار آلوده شدن به واقعيت حكومت. به بيان ديگر، ملكي به خاطر ترس از آن كينه‌توزيها كه گذشت، در آخرين روزهاي حكومت دكتر مصدّق و بخاطر ترس از آنچه همه را به ياد «دموكرات فرقه ملي» انداخته بود، مجبور شد به آن جناح بخصوص دستگاه حاكم، در مكالمه دري بگشايد كه ابتر ماند. و به اين علت

دهن آلوده شد كه يوسف ندريده بود.»⁽¹⁾

در روزهاي پيش از كودتا، خليل ملكي چندبار با آمريكايي‌ها تماس گرفته بود. جلال آل‌احمد در اين‌باره مي‌گويد:

بله، من شنيده‌ام كه خنجي مدعي است ملكي از دربار پول مي‌گرفته يا وثوقي مدعي است هم او با آمريكايي‌ها ملاقات كرده و حال آنكه من نمي‌دانم خود او مترجم آن ملاقات‌هايي بود كه من هم يكي دوبار در آن شركت داشتم، آخر اگر سياستهاي ما اين حرفها نباشد، پس چيست؟

يارو حق داشت كه بداند آنهايي كه فردا محتملاً به قدرت خواهند رسيد چه كساني هستند و نكند همان توده‌اي‌هاي سابق باشند كه حالا پوست انداخته و كلك تازه‌اي سوار كرده‌اند.⁽²⁾

حالا ببينيد ملكي، حتي نسبت به رفقاي خود چطور خائنانه رفتار مي‌كند و قبل از 25 مرداد دو نفر از اعضاي هيئت اجرائيه نيروي سوم، يعني نزديكان صميمي خودش را كه در تمام دوران شاه با او بودند، به دست ساواك مي‌سپارد.

ملكي در دفاعيات خود، در سال 1344 چنين مي‌گويد:

دو هفته قبل از 25 مرداد، دو نفر از اعضاي هيئت اجرائيه نيروي سوم، مبارزه ما را كه در حدود قانون اساسي بود و دربار را در حدود گزارش هيئت هشت نفره، محدود مي‌كرد، غيركافي دانسته و مي‌گفتند: «دولت ملي، بايد، شاه و دربار را از ميان بردارد. براي هيئت اجرائيه، چنين چيزي قابل قبول نبود، اكثريت هيئت اجرائيه معتقد بودند كه با جلب نظر آمريكا از لحاظ سياست خارجي، و بدون اينكه نيازي به تغيير رژيم باشد، مي‌توان بر مشكلات غلبه كرد.»⁽³⁾

ملكي در اين‌باره در همان دفاع، پا را فراتر مي‌گذارد و مي‌گويد:

آن دو نفر ماجراجو، كه گويا مأمور مخفي حزب توده ايران در رهبري نيروي سوم بودند، به خصوص پس از عزيمت اعليحضرت، اختيارات را به دست گرفتند.

روز 27 مرداد، تلفن پشت تلفن، به من مي‌گفتند كه: چرا آقاي ملكي اجازه نمي‌دهد شعار

ضدّدربار بدهيم! بالاخره هم دادند. من شاهنشاه را مظهر استقلال كشور مي‌دانستم، به مصدّق هم توصيه مي‌كردم: ما هزاران كيلومتر سرحد داريم. مقام سلطنت حافظ تماميّت و استقلال ايران است. ⁽¹⁾احتمالاً اين دو نفر دكتر خنجي و دكتر حجازي بودند كه از آغاز انشعاب از مريدان خليل ملكي بودند و در آستانه 28 مرداد از او بريدند.

همانطور كه مي‌بينيد، ملكي براي توجيه دفاع از خود از سلطنت، مخالفين خود را به توده‌اي بودن متهم مي‌كند تا ساواك را فوراً به سراغ آقايان بفرستد، آنها كه از ملكي و ديگران بت مي‌سازند، كلمه‌اي دربارة اين سقوط اخلاقي و ناجوانمردي ملكي، نمي‌گويند. اين در حالي است كه براساس نوشته خود همايون كاتوزيان كه سرگروه «بت‌سازان» است، اكثريت رهبري سازماني نيروي سوم، در اين جريان دخالت داشته‌اند. او مي‌نويسد: «... روز 26 مرداد نيز، تظاهرات و ميتينگ‌ها، بي‌وقفه ادامه يافت و در روز 27 مرداد، تهران د ستخوش بي‌نظمي و آشوب بود. حزب توده با تمام نيرو به ميدان آمد و در صفوف تظاهركنندگان، همراه با مزدوران اجير شده، با پول آمريكائي‌ها، فعاليت خود را آغاز كردند. فعاليت عادي زندگي در شهر را، دستخوش نابساماني نمودند. در ميدانهاي عمومي شهر، به مجسمه‌هاي رضاشاه حمله بردند. وقتي جريان را به مصدّق گزارش دادند، از احزاب جبهه ملّي خواست تا خود، مجسمه‌هاي مزبور را از ميدانها بردارند.

غلامرضا تختي، كشتي‌گير نامي، در رأس افراد نيروي سوم، مجسمه رضاشاه را از ميدان توپخانه كند...»⁽²⁾اين اسناد نشان مي‌دهد كه ملكي، چه ارتباط وسيعي با آمريكا و انگلستان، از قبل از سي تير تا 28 مرداد، داشته است.

حال ببينيم عبدالله برهان در پاسخ آرمان تهچيري چه نوشته است؟ «برخلاف ادعاي نويسنده، در مقطع زماني اواخر 1329، كه حزب زحمتكشان تشكيل شد، كمترين نشانه‌اي از حركت علني، حتي شبه‌خيانت‌آميز بقايي، به دست نمي‌آمد.

بنده كه سهل است، حتي بزرگترهاي ما هرگز نمي‌توانستد گمان ببرند در آن لحظات روز سي تير، كه ما از پليس شاه و قوام، كتك مي‌خوريم، بقايي مسئول بندوبست مخفيانه است...»

درباره سابقه آدمكشي بقايي هم مي‌توانم بگويم كه او حداقل در 3 ترور، گرداننده اصلي

بوده است. قتل سپهبد رزم‌آرا، قتل سرتيپ افشار طوس و قتل سرهنگ سخايي رئيس پليس كرمان كه پس از انقلاب، نام او را بر خيابان سوم اسفند نهادند. درباره علاقه ملكي به انگلستان هم، سند ديگري موجود است كه مربوط مي‌شود به زمان حضور ملكي در حزب توده و زماني كه ملكي به دعوت مقامات انگليسي به اين كشور سفر كرد و با دبيركل حزب كارگر اين كشور، مورگان فيليپس، گفتگويي داشته است. روزنامه رهبر، در شماره 30/6/1324، اين گفت‌و‌گو را درج كرده است كه متن آن چنين است:

من، تصور مي‌كنم كه براي حفظ منافع بريتانيا در شرق، هيچ لزومي ندارد كه عمال و شاگردان مكاتب ديكتاتوري و ظالمان جباران را بر جان توده مردم انداخت، بريتانيا مي‌تواند منافع خود را بدون آنها هم حفظ كند و اجازه چنين بي‌آبرويي‌هائي را كه به نام او مرتكب مي‌شوند، ندهد، زيرا ملل مشرق زمين، حتي آزاديخواه‌ترين آنها (حتماً نهرو و گاندي هم جزو آنان به حساب مي‌آيند!) حاضرند براساس پيمانهاي موجود، منافع بريتانيا را ملحوظ داشته ولي از ثمره يك حكومت مستقل دموكراسي كه زيرنظر نفوذ مستقيم و غيرمسقيم بيگانگان نباشد، برخوردار گردند.

يعني ما حاضريم شركت نفت را قبول بكنيم. منافع بريتانيا را قبول بكنيم ولي به هيچوجه زير نفوذ بريتانيا نخواهيم رفت!

البته اين دعوت مقامات انگليسي از خليل ملكي، با وجود اين كه او عضو كميته مركزي حزب هم نبود و در فعاليت‌هاي سياسي و اظهارنظرها، شديداً از اتحاد شوروي دفاع مي‌كرد،⁽¹⁾

ايمان قلبي ما اين است كه مقصود دولت شوروي، نه كشورگشايي است و نه نفت، بلكه هدف اصلي آن دولت، مخالفت با سياست ضدشوروي است. چون اين عمل، درعين حال، ضداستعماري است و با شعار مبارزه با هرگونه استعمار و كشور ايران، كاملاً موازي است.

اين مصاحبه، مورد اعتراض شديد كميته مركزي و حتي اعضاي حزب قرار گرفت. واقعيت اين بود كه خليل ملكي، از همان زمان مسافرت به انگلستان، شيفتة تمدن و سطح زندگي و نيز دموكراسي انگلستان شده بود. گرچه در گفت‌وگو با وزير خارجه وقت انگلستان، سياست انگليس در ايران را، مورد انتقاد شديد قرار داده بود.

س: به نظر شما اين نبش قبر كردن‌ها، در اين شرايط كه آمريكا درصدد احياي دوباره فرهنگ و تفكر خود در ايران است، اتفاقي است يا حساب شده؟ آيا نقشه اين نيست، حال كه نسل جوان به دنبال الگو مي‌گردد و افرادي مثل عبدالله برهان، علي‌اصغر حاج‌سيّد جوادي، داريوش آشوري، مهشيد اميرشاهي و حسين ملك (كه با بختيار كار مي‌كردند) و همايون كاتوزيان (كه مرتب در انگليس است) كارآيي و جاذبه ندارند و در نهضت سيوسياليست‌ها هم چهرة برجسته‌اي باقي نمانده است، به فكر مطرح كردن خليل ملكي افتاده‌اند تا او را الگوي نسل جوان قرار دهند.

ج: بله، همين مسأله را مي‌خواهند. برهان ادعا كرده است كه كارگران، دانشگاهيان، اساتيد و متخصصان، ملكي را الگوي خودشان مي‌دانند. الگوي وطن‌پرستي، آزادي‌خواهي، عدالت اجتماعي و... مي‌خواهند او را براي جوانان الگو كنند. و در كنار آن به توجيه وضعيت خود بپردازند. آنها تلاش مي‌كنند از ملكي يك «بت» بسازند و در اطراف آن سينه بزنند و سرود: «من آنم كه رستم جوانمرد بود» بخوانند.

امپرياليسم آمريكا، و به پيروي از آن، امپرياليست‌هاي اروپا و ژاپن، به رغم رقابت‌ها و تضادهاي جدّي كه در ميدان غارتگري دنياي در حال رشد با هم دارند، در يك چيز با هم تفاهم دارند و آن، يافتن يك الگوي پاسخ‌دهنده به خواستهاي اردوگاه امپرياليستي و پياده كردن اين الگو و جاانداختن آن است.

اين الگو داراي 3 عنصر است: اقتصادي، سياسي و فرهنگي.

از لحاظ اقتصادي، خواست امپرياليسم، تحميل اقتصاد بازار آزاد سرمايه‌داري، بدون هر مانع است كه در سايه آن سرمايه‌هاي امپرياليستي بتوانند آزادانه به بهره‌برداري از ثروت‌هاي طبيعي و بهره‌كشي از نيروي كار ارزان كشورهاي در حال رشد بپردازند.

از لحاظ سياسي، برخلاف ادعاي پر سروصداي امپرياليست‌ها دربارة برقراري دموكراسي و حقوق بشر، امپرياليست‌ها خواهان وابستگي سياسي كشور به دنياي امپرياليستي و تبعيت كوركورانه از سياست‌هاي آن هستند. چه حكومت استبدادي ابن‌سعود در عربستان باشد يا ژنرال سوهارتو در اندونزي، و يا به اصطلاح شبه‌دموكراسي‌هايي كه در آمريكاي لاتين يا اسرائيل پياده شده است. از لحاظ فرهنگي هم، خواست امپرياليست‌ها، از بين بردن فرهنگ‌هاي اصيل ملّي و جانشين كردن فرهنگ مهاجم است كه هدف عمدة آن از بين بردن احساسات ميهن‌دوستانه و علاقه به فرهنگ خودي و ترويج روحيه جهان وطني و

شيفتگي به دنياي امپرياليستي است.

در چنين شرايطي، اين سؤال را بايد از اين آقايان «الگوساز» مطرح كرد كه آيا اين تلاش امپرياليسم از نگاه اين آقايان پنهان مانده است؟ مسلماً اينطور نيست، پس چرا كم ترين و كوچك‌ترين واكنشي در برابر آن نشان نمي‌دهند و مقاله‌اي دربارة آن نمي‌نويسند؟

مسلّم است كه در كشورهاي در حال رشد، كه به استقلال سياسي و اقتصادي و فرهنگي خود، پايبندند، كمبودهاي بسياري در زمينه‌هاي سياسي،اقتصادي و فرهنگي، وجود دارد كه بايد در جهت رفع آن، كوشش همه‌جانبه كرد امّا در روند اين كوشش، بايد با تمام نيرو، هوشيار بود كه راه بر نفوذ استعمار و خواست‌هايش، بسته بماند.

اين كار، تنها در صورتي ممكن است كه انديشمندان ترقي‌خواه جامعه، به توده‌هاي مردم، راههاي نفوذ امپرياليسم را به روشني نشان دهند درست همانطور كه راههاي برطرف كردن كمبودها را نشان مي‌دهند.

دربارة مظفر بقايي و ملكي، هنوز مطالب مهم ديگري وجود دارد.

يك نكتة بسيار جالب شركت بقايي در قتل رزم‌آراست كه سرسپردگي او به امپرياليسم آمريكا را نشان مي‌دهد. اين جريان در كتاب افول يك مبارز، نوشته ا ـ ع ـ محمدآقا و م‌ـ صديقي نوشته شده. نكته جالب‌تر، ابهام در مورد نحوه قتل رزم‌آراست كه قاتل او چه كسي بوده؟ خليل طهماسبي يا اين كه او قاتل رزم‌آرا نبوده است.

اين داستان، داستان بسيار جالبي است. سرهنگ منصور رحماني، يكي از چهار نفر اعضاي ستاد فرماندهي افسران ناسيوناليست ايراني و طرفدار دكتر مصدّق بود و بعد از 28 مرداد، زنداني و سپس آزاد شد. او كتاب خاطراتي دارد به نام كهنه سرباز. در اين كتاب در مورد قتل رزم‌آرا مطالب جالبي وجود دارد كه آن را نقل مي‌كنم:

... وقتي شاه، از طريق امام جمعه تهران و يا فرد ديگري از اطرافيان آيت‌الله كاشاني شنيد كه خليل طهماسبي، خيال ترور رزم‌آرا را دارد، بسيار خشنود شد. چرا كه به خوبي مي‌ديد كه منظور دفع شر رزم‌آرا، به دست فرد ديگري، در شرف انجام است. آنهم بدون آنكه مشكلي براي او به وجود بياورد. شاه بهتر ديد فقط منتظر بماند، تا كار به خودي خود، صورت بگيرد.

اطرافيان شاه، او را متوجه اين مطلب كردند كه انتظار كشيدن و همه چيز را به طبيعت واگذار كردن، غلط است. چرا كه اگر خليل طهماسبي، صددرصد، در كار خود موفق نشود، و

رزم‌آرا، با وجود تيراندازي، زنده بماند، بهترين بهانه به دست او خواهد افتاد كه با توجيه حفظ انتظامات، به سرعت مخالفان خودش، حتي طرفداران شاه و حتي خود شاه را از بين ببرد.

شاه فهميد كه ترور رزم‌آرا، حكم شمشير دو لبه را دارد. اگر بر اثر آن رزم‌آرا از ميان برود، خودش مي‌ماند امّا اگر از بين نرود، خودش به خطر خواهد افتاد. بر همين اساس، درصدد برآمد تا مأموري بگمارد كه اگر خليل طهماسبي در كارش ناموفّق بود، او كارش را تمام كند. يكي از گروهبان‌هاي ارتش مأمور شد در لباس غيرنظامي، همراه با علم وزير دارائي، بي‌درنگ، از پشت سر رزم‌آرا را مورد اصابت قرار بدهد و اين طرح دقيقاً به مرحله اجرا درآمد.

آنها كه اثر گلوله را در بدن رزم‌آرا مورد معاينه قرار دادند، شك نداشتند كه او با گلوله كلت كشته شده، و نه با گلوله اسلحه خفيف خليل طهماسبي. طهماسبي، با قبول مسئوليت ترور رزم‌آرا، در واقع پردة ساتري شد بر نيت ديگران. البته آن مبارز، نمي‌دانست كه شاه از ترور رزم‌آرا، خوشحال مي‌شود و در پوستش نمي‌گنجد. وقتي اين ماجرا را در دژباني كل، آنهم با آب‌وتاب، شنيدم، ياد گفت‌وگويي افتادم كه به فاصله كوتاهي پس از تير خوردن رزم‌آرا، از ديهيمي، سرهنگ توپخانه، شنيده بودم. سرهنگ ديهيمي، در بيمارستان شماره يك بستري بود. او در دانشگاه جنگ سمت استادي و در ركن 2 ستاد ارتش و دادرسي ارتش، سمت رياست داشت و چون حالش نگران كننده بود همان موقع به ديدارش رفتم. او قبلاً، در دفتر نظامي كه در واقع ستاد شخص شاه، محسوب مي‌شد، رئيس بود و در آنجا با اقتدار كامل كار مي‌كرد امّا در وقت ترور، مصدر كار مهمي نبود و به همين علت كه كسي به سراغش نمي‌رفت، از ديدن من خوشحال شد. از حالش پرسيدم، او گفت: اساس بيماري من، فرسودگي عصبي است. گفتم: اين روزها كه شما هر فعاليت فكري و يا بدني شديد نداريد كه از فرسودگي عصبي صحبت مي‌كنيد؟ او، از داخل كيف دستي‌اش، دو سه برگ كاغذ كه روي آنها مطالبي نوشته شده بود، بيرون آورد و يكي از آنها را به دستم داد. نامه‌اي بود روي كاغذ مارك‌دار ادارة بيتوتات سلطنتي خطاب به سرهنگ ديهيمي، مضمون تقريبي آن نوشته، اين بود:

1ـ به لحاظ رعايت خاطري كه اعليحضرت همايوني از خدمات شما دارند، اجازه فرمودند از روي عنايت به شما، ويلاي شماره ... در دربند، در فصل تابستان مورد استفاده شما قرار

گيرد.

نامه را خواندم. در آن مطلب فوق‌العاده‌اي كه باعث ناراحتي عصبي بشود نديدم. گفتم اين كه چيز مهمي نيست؟ گفت: كلمه عنايت را نمي‌بيني؟ حالا من در نظر اين بي‌همه‌چيز، واجب‌العنايه و واجب‌الرعايه شدم.

گفتم: مگر با امضا‌ءكننده نامه، خرده حسابي داشتي؟

و اشاره كردم به نام امضا‌ءكننده آن، يعني رئيس بيتوتات سلطنتي، گفت: او كه داخل آدم نيست، خودش را مي‌گويم كه با طنابش، هيچكس به هيچ چاهي نمي‌تواند برود.

گفتارش طوري بود كه جاي شك باقي نمي‌گذاشت. مقصودش از كلمة خودش، شخص شاه بود.

بعد ادامه داد: حالا، اين نامه را براي او نوشته‌ام، برايت مي‌خوانم تا خودت قبول كني اين اظهار عنايت آقا، اعصاب و روح آدم را مي‌خورد...

بعد شروع كرد به خواندن نامه كه قريب به دو صفحه بود. خطاب به شاه، در نامه به خدمات طولاني گذشته خود به كشور و ارتش و شخص شاه اشاره كرده و از جمله رفع غائله افسران توده‌اي كه در سال 1326 به فرماندهي سرگرد توپخانه، اسكندراني در خراسان، به مراغه تپه رفته بود، همچنين از چگونگي مسلح كردن هواداران شاه در اردبيل عليه حكومت پيشه‌وري، از مسلّح كردن ذوالفقاريها و... نكته جالب، مطلب انتهاي ليست بود، او در انتهاي ليست خدماتش، اشاره‌اي كرده بود به ترور رزم‌آرا كه مضمون آن اين بود:

چنانكه اعليحضرت به خوبي مي‌دانند، براي از بين بردن سپهبد رزم‌آرا، غير از آقاي علم، هيچكس به اندازة چاكر، سهم نداشته است.

س: به نظر شما، شاه چرا رزم‌آرا را كشت؟

ج: از او مي‌ترسيد.

س: مگر رزم‌آرا، خودش وابسته نبود؟

ج: از رزم‌آرا مي‌ترسيد چون كه رزم‌آرا محبوب‌ترين امير ارتش بود و مي‌ترسيد كه رزم‌آرا كودتا كند و او را بردارد و خودش رئيس جمهور شود.

س: حركت رزم‌آرا، يك حركت مستقل بود يا جرياني در پشت پرده داشت؟

ج: اين را خود رزم‌آرا مي‌داند.

س: رزم‌آرا با شناختي كه از تسلط انگلستان بر دربار داشت و وارد شدن آمريكا به

عنوان نيروي تازه نفس و رقيب انگلستان در جنگ قدرت، صحنه را هم مي‌ديد، چگونه مي‌توانست به فكر برداشتن شاه بيفتند؟

ج: اين امكان وجود دارد كه آمريكائي‌ها، در اين اواخر زياد از رزم‌آرا راضي نبودند. چون رزم‌آرا، مناسبات تجاري با شوروي را زنده كرد و به مناسبات با آنها بهبود بخشيد و طبيعي است كه آمريكا و انگليس با آن موافق نبودند. البته، اين يك حدس است امّا چيزي كه مسلم است اينكه شاه از رزم‌آرا مي‌ترسيد.

س: اين احتمال هم هست كه رزم‌آرا، از قدرت شوروي و انگلستان، استفاده مي كرده، البته انورخامه‌اي در كتابش به قرارداد رزم‌آرا با شوروي‌ها اشاره مي‌كند مقاله‌اي در «كراسنايازوزدا» يا روزنامه ستاره سرخ، سخنگوي ارتش سرخ شوروي نوشته شد كه رزم‌آرا را شخصيت مهمي معرفي مي‌كرد كه مناسباتش با شوروي خيلي خوب بود و از او تعريف هم كرده است. براساس نوشته خامه‌اي، در مقاله آمده بود كه رزم‌آرا آماده بود تا امتياز نفت شمال را به شورويها بدهد، حالا راست و دروغش معلوم نيست.

ج: خوب، رزم‌آرا، نخست‌وزير قدرتمندي بود. در ارتش هم نفوذ زيادي داشت. اكثريت مطلق افسران هوادار او بودند. سرهنگ نجاتي دربارة رزم‌آرا، شرح خيلي مثتبي مي‌نويسد و مي‌گويد: «تمام افسران جوان، او را قبول داشتند، چون آدم يگانه‌اي در ارتش ايران بود و او بود كه بعد از شهريور 1320، ارتش را ارتش كرد.»

س: فدائيان اسلام چه نقشي در قتل رزم‌آرا داشتند؟

ج: نويسندگان كتاب افول يك مبارز دربارة رابطه بقايي و فدائيان اسلام براي كشتن رزم‌آرا چنين نوشته‌اند: «آيت‌الله كاشاني به شهيد نواب صفوي مي‌گويد كه چند نفر از دوستان، در جبهه ملّي مي‌خواهند پيش شما بيايند؟ اين چند نفر پيش نواب صفوي مي‌روند و به او پيشنهاد ترور رزم‌آرا را مي‌دهند. يكي از اين افراد دكتر بقايي بود كه اصرار زيادي در اين كار داشت.»

نقل از كتاب شهيد نواب صفوي. فدائيان اسلام.

فدائيان اسلام كه رزم‌آرا را با تير زدند، او را يك عنصر انگليسي و وابسته به دربار مي‌شناختند. شاه، با توجه به خطر قدرت رقيبش، او را از بين مي‌برد و خودش هم از عواقب آن در امان مي‌ماند، چون ترور به اسم آيت‌الله كاشاني تمام مي‌شود، شركت شاه و اطرافيانش در قتل رزم‌آرا، پس از انقلاب با افشاگري سرهنگ مصور رحماني، علني شد. افرادي از همان آغاز، آن را مي‌دانستند امّا كسي جرأت علني كردن آن را نداشت. اين موضوع تا به حال،

جايي درز نكرده بود. در حقيقت، به حرف رحماني مي‌شود استناد كرد. چرا كه علم، صبح تا ظهر، به دنبال رزم‌آرا، اين در و آن در مي‌زده كه با او به مسجد برود. همان لحظه‌اي كه رزم‌آرا وارد مسجد مي‌شود، علم هم پشت سرش بوده، در يك لحظه، هم خليل طهماسبي و هم گروهبان 2 ارتش، تيرخالي مي‌كنند.

س: حال، تيپ‌هائي هستند مثل بهنود يا مهدي‌نيا، كه در نگارش زندگينامه رزم‌آرا تلاش مي‌كنند تا او را تبرئه كنند. شايد قصد دارند كه از او يك چهره بسازند.

ج: من، نوشته مهدي‌نيا و بهنود را نخوانده‌ام. ولي آنچه كه از رزم‌آرا مي‌دانم اين است كه او، از نظر نظامي و شخصي و اخلاقي، آدم منظمي بود. مثل ژنرال فرانكو، ديكتاتور اسپانيا، كه از لحاظ شخصي، انسان آراسته‌اي بود، طوري كه حتي مخالفينش نمي‌توانستند كوچكترين ايرادي به او بگيرند.

س: ولي رزم‌آرا، وابسته به انگليسي‌ها بود و مي‌خواست مسئله نفت را حل كند.اين كه مي‌خواست قدرت مسلط ايران شود و اين كه چه نقشه‌اي داشته و مي‌خواسته چه بكند، معلوم نيست. چون زنده نماند تا خاطراتش را بنويسد. به كسي هم اعتماد نكرد تا اسرارش را بگويد.

ج: حد و حدود ارتباط رزم‌آرا با انگليسي‌ها و آمريكائي‌ها معلوم نيست، امّا آنچه كه معلوم است اين كه، به شورويها نزديك شده بود، خودش هم، شوروي تحصيل كرده بود و روسي مي‌دانست. فرانسه هم مي‌دانست، آدم باسوادي بود. جغرافياي سياسي ايران را تنظيم كرده بود، نقشه بزرگ ايران را هم، او درست كرد. در مجله اطّلاعات سياسي، اقتصادي، نقشة جزيرة ابوموسي را ديدم كه زيرش نوشته بود: تهيه كننده: رزم‌آرا.

رزم‌آرا، باسوادترين و فعال‌ترين امير ارتش بود. از لحاظ نظامي هم، علاقه فراواني به انضباط داشت.

خود او مدتي رئيس دانشكده افسري بود. دوست ما، آقاي عمويي هم، آنجا افسر بود و مي‌گفت: ما تعّجب مي‌كرديم كه او كي مي‌خوابد؟ چون تا ساعت 11 كه در دانشكده بود، صبح هم از همه زودتر در آنجا حاضر بود. اين از خصوصيّات او بود.

اما اين كه چه سياستي داشته، چه نقشه‌اي در رسيدن به قدرت داشته و قصد اجراي چه نقشي را در سر مي‌پرورانده معلوم نيست. مسلم اين است كه دربارة نخست‌وزير شدن او، انگلستان و آمريكا، به يك اندازه اشتياق و اصرار داشته‌اند.

در كتاب بحران دموكراسي در ايران، مطلبي آمده كه بد نيست، عنوان كنم: «... وايلي، سفير آمريكا در ايران، قبل از آنكه در 28 مرداد 1329، ايران را ترك كند به شاه اطلاع داد كه رزم‌آرا، بايد بدون تأخير بيشتر، به نخست‌وزيري، منصوب گردد. شپرد⁽¹⁾، نيز به شاه اظهار داشت كه دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان، خوشحال خواهد شد كه سپهبد رزم‌آرا را، در مسند نخست‌وزيري ببيند.

به موضوع اصلي برگرديم كه درباره بقايي و ملكي بود.

هماهنگي سياسي خليل ملكي با مظفر بقايي،پس از جدايي هم، جلب توجه مي‌كند. در اين‌باره، من دو اعلاميه كوتاه، از اين دو نفر و در آستانه كودتاي 28 مرداد در اختيار دارم كه درست در زماني منتشر مي‌شود كه مقامات انگليسي و كودتاچيان، تبليغات گسترده‌اي را درباره همكاري دكتر مصدّق با حزب توده و نيز خطر كمونيسم، به راه انداخته‌اند. خليل ملكي، در خرداد 32، در روزنامه خود مي‌نويسد: «مقامات بالاي حكومت مصدّق با حزب توده، در بند و بست هستند.» ⁽²⁾

مظفر بقايي، در روزنامه شاهد، پانزدهم خرداد 1332 نوشته است: «جناب آقاي دكتر مصدّق، نخست‌وزير ملّي ايران، مجري تصميم‌هاي مركزي حزب توده بوده، اگر بلشويك‌ها مسلط شوند آنها كه امروز جاده صاف‌كن بلشويك‌ها هستند، به سرنوشت دكتر بنش، مازاريك و كرنسكي، خواهند پيوست.»

س: نظر شما در مورد طرح مسئله خطر حزب توده چيست؟ يك نظر اين است كه خطر حزب توده را بيشتر آمريكائي‌ها و انگليسي‌ها مطرح مي‌كردند. نظر ديگر هم اين است كه شيوه‌هاي حزب توده، خود مؤيّد اين خطر بوده است، خيلي‌ها هم مثل تيپ بازرگان از ترس حزب توده يا شوروي، در دامان آمريكا و انگليس مي‌افتند نظر خود شما در مورد اين خطر چيست؟

ج: اين افسانه را انگليسي ها مطرح مي‌كردند و آمريكايي‌ها هم با همين افسانة خطر كمونيسم، ديگران را مي‌ترساندند. راديوي انگلستان، پس از تظاهرات 30 تير گفته است كه: «اين نيروي عظيم هر لحظه كه بخواهد مي‌تواند قدرت را به دست بگيرد.» در اين‌باره اسناد زيادي

وجود دارد كه برخي از آنها، بسيار معتبر هستند. به عنوان مثال:

1ـ فؤاد روحاني در كتاب خود، زندگي مصدّق در متن نهضت ملّي ايران، صفحات 418 تا 420 مي‌نويسد:

ترديدي نيست كه موفقيّت دولت انگليس در جلب موافقت دولت آمريكا، با برانداختن دكتر مصدق، مديون تلقين اين فكر به ذهن آمريكائي‌ها بود كه اگر او بركنار نشود، ايران، طعمه كمونيسم خواهد شد.

2ـ ريچارد كاتم، نويسندة كتاب ناسيوناليسم در ايران كه در فيلم «پايان امپراطوري» هم بازي كرد، نظر خود را چنين بيان مي‌كند:

احساس من، در آن موقع اين بود و هنوز هم، همين است كه انگليسي‌ها مي‌دانستند كه آمريكايي‌ها تا چه حد در موضوع كمونيسم، دچار پارانويا (بيماري رواني) هستند. آن روزها زماني بود كه سناتور مك كارتي، كميته فعاليّتهاي ضدآمريكايي را زيرنظر داشت. انگليسي‌ها، به عمد، از حالات روحي آمريكائي‌ها استفاده كردند تا ما را به كودتا آلوده كنند...

وودهاوس، سرجاسوس انگلستان در ايران و طرّاح نقشه براندازي دكتر مصدّق، در خاطراتش چنين مي‌نويسد:

اين يك نمونه از طرز تفكّر پوچ ولي زيرك‌نماي مخصوص آمريكايي‌ها بود كه هنوز تصوّر مي‌كردند مي‌توان مصدّق را نگه داشت و اداره كرد.

آنها از عواقب سقوط او مي‌ترسيدند. من اواسط نوامبر 1952 (اواخر آبان 1332) وارد واشنگتن شدم. در آن موقع، متصديان سازمان سيا، پيش‌بيني مي‌كردند با به قدرت رسيدن حزب جمهوري‌خواه، وضع سازمان آنها بهتر خواهد شد، به همين جهت، به اظهاراتم با دقّت گوش فرا مي‌دادند. من نمي‌خواستم متهم شوم كه قصد دارم آمريكائي‌ها را وسيله بيرون كشيدن بلوط از آتش قرار دهم. و بنابراين تصميم گرفتم كه به جاي اينكه بگويم قصدم بازگرداندان تسلط بر نفت است، بر روي خطر كمونيسم در ايران، تكيه كنم. استدلالم اين بود كه اگر حتي مسئله نفت به وسيله مذاكره با مصدّق، حل مي‌شد (كه امكانش بعيد بود) باز هم مصدّق، نمي‌توانست در برابر يك كودتاي حزب توده و با حمايت شوروي، مقاومت كند. بنابراين لازم بود كه او بركنار شود.

من براي اين منظور، نقشه‌اي همراه داشتم كه محصول مذاكره با همة كارشناسان مورد

اعتماد امور سياست ايران در لندن بود...⁽¹⁾

از دست‌اندركاران سياست در آن دوره هم، كساني هستند كه همين افسانه را تكرار كرده‌اند. نمونه روشن آن، نوشته سرهنگ غلامرضا نجاتي است. او در مقاله‌اي كه در روزنامه «ايران فردا» با عنوان كودتاي 28 مرداد 32، آيا پيروزي كودتا اجتناب‌ناپذير بود؟ بحث مفصّلي مطرح مي‌كند و در پايان، چنين نتيجه مي‌گيرد كه:

... بحث، پيرامون اين موضوع كه آيا دستگاه رهبري نهضت، مي‌توانست طوري عمل كند كه از اتحاد دولتهاي انگليس و آمريكا دربارة ايران و نيز از تحريم نفت ملّي شدة ايران از سوي كارتلها و تراستهاي نفتي، جلوگيري كند، در چهارچوب اين مقاله نمي‌گنجد، با اين حال، نتيجة بررسي و جمع‌بندي ما، حاكي از اين است كه دو عامل اساسي، يعني عملكرد دستگاه رهبري نهضت و جبهه ملّي و همچنين اخلالگريهاي برنامه‌ريزي شدة حزب تودة ايران كه عبارت از ايجاد آشوب و ناامني و نگران ساختن مردم بود و در راستاي اهداف تبليغاتي لندن و واشنگتن براي سقوط دولت مصدّق و شكست نهضت ملّي مردم صورت مي‌گرفت، در شكست نهضت، نقش تعيين‌كننده‌اي داشت...

اين نوشته سرهنگ نجاتي، گرچه نقل‌قول كرميت روزولت است امّا تأئيد آن توسط نجاتي، حيرت‌آور است، آنهم كسي كه خود، مترجم جزوة بسيار افشاگرانه مارك گازيوروسكي است كه در آن، جريان غارتگري‌هاي مأمورين كيم روزولت، در روز 26 و 27 مرداد را شرح داده است.

گازيوروسكي نوشته است: « تداركات 8 گانه آمريكا در ايران، بر عليه شوروي و حزب توده، در سال 1948 يعني از سال 1327، آغاز مي‌شود. كه يكي از مهم‌ّترين آنها، اجراي يك سلسله عمليّات با رمز «به دامن» بوده كه از سال 1327 آغاز شده و هدف اصلي آن هم مقابله با نفوذ شوروي و حزب توده در ايران بوده است. كه اين عمليات به سرپرستي واسيلي و گيزون انجام مي‌شده و ظاهراً، يك ميليون دلار هم، بودجه داشته‌اند. اين شبكه، مقالات و كاريكاتورهاي ضدكمونيستي تهيه كرده و در اختيار جرايد و روزنامه‌هاي ايران مي‌گذاشتند، چاپ و پخش كتب ضدكمونيستها و حزب توده، و شايعه پراكني عليه آنها هم از جمله ديگر اقدامات آنها بود.

بخش عمليات سياسي آنها، حمله مستقيم به هواداران و وابستگان شوروي در ايران بود. اين

عمليات كه به آن «عمليات سيا» مي‌گفتند، اجيركردن گروهها و عواملي براي تشكيل گروههاي مزدور خياباني و برهم زدن تظاهرات توده‌اي‌ها بود. اينها، همچنين به سازمانهاي راستگراي ضدكمونيست مثل احزاب سومكا و پان ايرانيسم كه پيوسته در خيابانها باگروههاي توده‌اي زد و خورد مي‌كردند، كمك‌هاي مالي مي‌كردند.

جداي آنچه كه گفته شد، از ديگر روشهاي اين شبكه، اعمال روشهاي خشن و خلاف اصول اخلاق، و پرداخت پول به چهره‌هاي سرشناس مذهبي براي متهّم ساختن حزب توده به ملحد بودن، ترتيب دادن حمله به مساجد و شخصيّت‌هاي مملكتي و خرابكاريهايي از اين دست بود كه همه را به اسم حزب توده و براي خراب كردن حزب توده، انجام مي‌دادند، كه اين تلاشها با اقدامات ديگري كه به وسيله اعضاي سفارت آمريكا و سازمان سيا، با شيوة ملايمتري ولي آشكارا در جهت اهداف مشترك انجام مي‌گرفت، تكميل مي‌شد.»

س: در محافل اوّل انقلاب بحثي مطرح بود در اين‌باره با دو تحليل، يكي اين كه، اين اتّهام، ساخته و پرداخته سازمان‌هايي مثل «سيا» است، و تحليل ديگر اين بود كه حزب توده خود به اين توّهم دامن مي‌زد، شايد به خاطر نمايش قدرت، البته غارت نبود، من هم مي‌دانم. امّا حزب هم از اين كه گروههايي مثل نهضت آزادي، جبهه ملّي، سازمان مجاهدين (منافقين) و جريان‌هاي راست، چنين القا مي‌كردند كه حكومت در دست كمونيست‌ها يا توده‌اي‌هاست. بدش نمي‌آمد.

ج: نه، اين طور نبود. واقعيت اين بود كه ما به همه جواب مي‌داديم. اگر بدمان نمي‌آمد،سكوت مي‌كرديم. ما به همه جواب مي‌داديم و مي‌گفتيم كه دروغ مي‌گوئيد. بگذاريد توضيح بدهم، اصل ماجرا اين است كه در حوادث روزهاي قبل از 28 مرداد و حركت حزب توده اصلاً مسأله غارت نبود. ماجرا را گازيوروسكي هم توضيح مي‌دهد كه بلوا را چه كساني ايجاد كردند. آنها كه در تظاهرات، بلوا ايجاد كردند، نفوذي بودند. نمونه‌اش را خدمت شما عرض مي‌كنم كه گزارش آيت‌الله طالقاني و آيت‌الله منتظري است كه با آيت‌الله بروجردي در اشنويه بودند. يك بخش از گزارش آقاي طالقاني را در خاطراتم نوشته‌ام. بخش ديگري از آنرا كه مربوط مي‌شود به منزل آقاي بهبهاني، ننوشتم ولي گزارش آيت‌الله منتظري، در مصاحبه با روزنامه اطلاعات⁽¹⁾چنين است:

من يادم هست كه مرحوم آيت‌الله بروجردي، قبل از 28 مرداد، در اشنويه بودند، من هم بودم. آنجا يك مهره را فرستاده بودند كه آمده بود و ميتينگ مي‌دادند به عنوان اينكه، ما كمونيست هستيم. عين همين كار را در قم هم كردند و براي اينكه آقاي بروجردي را ناراحت كنند و بگويند حالاكه مصدّق دارد ايران را كمونيست مي‌كند، پس چه بهتر كه شاه را برگردانند. اينها، كمونيستهايي بودند كه خود سفارت آمريكا و آقاي لوئي هندرسون و دارودسته‌اش، درست كرده بودند، بعضي وقتها امپرياليستها و از جمله آمريكا، چپ‌نماهايي به همين منظور درست مي‌كنند.

در كتاب طالقاني و تاريخ از قول آيت‌الله طالقاني نوشته شده است: «در منزل آيت‌الله بهبهاني كه از علماي درباري بود، تني چند از نويسندگان نشسته بودند كه به آنها «محرّر» مي‌گفتند، عده ديگري هم نشسته بودند. زمان، قبل از 28 مرداد بود. نويسندگان با جوهر قرمز، به امضاي جعلي حزب تودة ايران، براي ائمه جماعات ايران نامه‌هايي نوشته و به آدرس آنان پست مي‌كردند. خلاصه محتواي نامه‌ها اين بود كه به زودي شما را با شالهاي سرتان، بالاي تيرهاي چراغهاي برق به دار خواهيم زد. آنها، اين مطالب را در منزل آقا، مي‌نوشتند و پست مي‌كردند. يكي از اين «محرّرها» كه با من، آشنايي داشت، بعد از 28 مرداد به من گفت: آن‌قدر نشستيم و نوشتيم كه تا مدتي بعد از 28 مرداد، دستهايمان درد مي‌كرد.»

گازيوروسكي نوسته است كه در همين روزها، از طرف سيا چه پولهايي به آقاي بهبهاني داده شد. در اين جريان، يك نقشه تمام عيار، از طرف امپرياليسم آمريكا، تدارك ديده شده بود. منتهي، متأسفانه آن روي سكه را نمي‌ديديدم كه بايد از اين دريچه هم به مسأله نگاه كرد. بعضي چيزها را مي‌ديديم مثلاً چاقوكشان مظفر بقايي را مي‌ديديم كه چماق و قمه داشتند. ولي به فكرمان نمي‌رسيد كه اين كار آمريكائي‌هاست.

من از برهان و ديگران گله‌اي ندارم، چرا كه آنها خودشان در جريان كارها، دخيل بودند،ولي از سرهنگ نجاتي واقعاً تعجب مي‌كنم كه چه‌طور در دام كرميت روزولت، افتاده است.

س: فكر نمي‌كنيد امثال نجاتي، ديد سياسي و اطلاعاتي لازم را درباره عملكرد امپرياليسم ندارند و اين موضعگيري‌ها از اين امر ناشي شده است؟ البته حساب امثال نجاتي، با حساب حسين مكي جدا است. آنها تاريخ‌نويس هستند و ديد لازم را در مورد شناخت سازمان‌هاي جاسوسي ندارند.

ج: درست است، اينها واقعاً ديد سياسي نداشته‌اند، شيوه‌هاي سازمان جاسوسي امپرياليستي، بسيار پيچيده است. و 8 شاخه‌اي كه گازيوروسكي، مطرح مي‌كند، در عين اينكه با هم، كار مي‌كردند هركدام بودجه و سازمان مستقلي داشتند. وودهاوس هم، در نوشته‌هاي خود، اقداماتي را كه در شهر تهران و ميان ارتشي‌ها، عشاير، سياستمداران و روحانيّون رخ مي‌داد، شرح داده است، امّا روزولت، حقه‌بازي كرده و فقط دروغ نوشته است. او به خيلي از مسايل، از جمله تداركات نظامي، اشاره‌اي نمي‌كند و مدعي مي‌شود كه اين حركات و اوباشگري در 28 مرداد، قيام مردمي بوده است. امّا بعدها تحقيقات ديگران، مسايل را آشكار كرده و روزولت هم از «سيا» كناره‌گيري كرد، و در مصاحبه‌هايي كه محققان بي‌طرفي مانند مصطفي علم با او كردند، بخشي از حقايق را بازگو كرده است.

س: فكر مي‌كنيد، خود آمريكائي‌ها، در تاريخ‌نويسي كه تحت عنوان «خاطرات»، يا «تحليل سياسي از تاريخ»مطرح مي‌كنند، چاله‌هايي در برابر مورّخين قرار مي‌دهند؟

ج: البته ما، تا مرز معيني مي‌توانيم به آنها اعتماد كنيم. حتي آنجا كه «سند» ارائه مي‌دهند، بايد ديد چند درصدش درست است؟ چون ما مي‌دانيم كه سيا و اينتليجنت سرويس، بخش قابل توجهي از اسنادشان را منتشر نمي‌كنند. مثلاً من نديدم كه انگليسي‌ها دربارة كودتاي سيدضياءالدّين و رضاخان، و نيز نقش خود در اين ماجراها، سندي منتشر كرده باشند.

هنوز اسناد مربوط به انقلاب مشروطه يا دوران رضاخان، با وجود گذشت چندين دهه از حوادث، منتشر نشده است. طبق گفته‌هاي خودشان، اسناد وزارت خارجه، هر 30 سال يك‌بار منتشر مي‌شود امّا با اين قانون و رويه بخشي از اسناد بايگاني سرّي انگليس، همچنان در بايگاني مي‌ماند و اصلاً منتشر نمي‌شود، و آنها كه به قول معروف گندش درآمده و نمي‌شود آنرا منتشر نكرد، به بيرون درز مي‌كند.

س: به نظر مي‌رسد يك اشكال ديگر كار اين باشد كه كساني كه به اسناد وزارت خارجه انگليس،استناد مي‌كنند، مثل دكتر شيخ‌الاسلامي، نمي‌توانند تحليل مناسبي از مجموعه اسناد ارائه بدهند يا اينكه به عمد، نمي‌خواهند كه تحليل درستي ارائه بدهند. به عنوان مثال مسئله تقي‌زاده را عرض مي‌كنم. آنها به عمد، جريان تقي‌زاده را يك امر عادي جلوه مي‌دهند تا او را تبرئه كنند. به همين دليل است كه گمان مي‌كنم بايد در مورد شيخ‌الاسلامي و مطالبش، دقت كرد، و فهميد، آنچه را كه تهيه مي‌كند چه ماهيّتي دارد. از كجا كه اين فرد هم مثل اسماعيل رائين نباشد؟ اوّل بايد ديد خود اينها

چه‌كاره‌اند!

ج: من، دكتر شيخ‌الاسلامي را نمي‌شناسم. فقط اخيراً، اسمش را شنيده‌ام و از نوشته‌هاي بابك اميرخسروي كه از او، در مورد فرمانفرما و ناصرالدوله، نقل‌قول كرده، مطالبي خوانده‌ام، نه كتابي از او خوانده‌ام و نه تحقيقي از او ديده‌ام. شايد شما بيشتر اطلاع داشته باشيد.

س: عرض كنم كه اين فرد، در طيف تقي‌زاده بود، در جشن‌هاي 2500ساله شاه هم، در مركز بررسي بوده و بيشتر هم دو دوزه بازي تاريخي،مي‌كند. اخيراً بچّه‌هاي كيهان⁽¹⁾، مطلبي نوشته بودند كه: خود انگليسي‌ها، داد مي‌زنند كه رضاخان را ما در كار آورديم. چه طور اين آقا مي‌گويد، سندي در اين رابطه نديده است؟... و بعد خودش در مقدمة جلد دوم كتاب احمدشاه مي‌نويسد: تا به حال، من چنين اسنادي نديده و نشنيده بودم، لذا اگر اين اسناد درست باشد، بايد در نقطه‌نظرهاي خودم تجديدنظر كنم!

ج: حالا كه گندش درآمده، مي‌خواهد آبروي خودش را نگه دارد. خوب،يك مسئله، اين است، نكته ديگر آنكه بعضي از اسناد، صحت و سقم روشني ندارند. چرا كه فتوكپي تايپ شده سند، ارائه مي‌شود و اصل گزارش و سند، نشان داده نمي‌شود. همانطور كه گفتم، درباره تاريخ، بايستي تمام جوانب را ديد و از كل به جزء آمد. مثلاً شما به همين جريان 28 مرداد نگاه كنيد. آيزنهاور، رئيس جمهوري آمريكا، تلويحاً مي‌گويد كه از همة امكانات خود، براي نگهداشتن منابع گران‌بهاي آسيا و سرنگوني مصدق استفاده خواهيم كرد. گفتة صريح او چنين است: «مصاحبه مطبوعاتي آيزنهاور رئيس جمهور آمريكا منابع خام آسيا از جمله هند و چين و اندونزي و بيرماني و غيره براي حفظ دنياي آزاد ضرورت دارد و ايران از اين لحاظ با ساير كشورهاي آسيا در يك رديف و داراي همان وضعيت مي‌باشد. ما گمان مي‌كنيم و امروز صبح در روزنامه، خوانده‌ايد كه مصدق توانست بر پارلمان فائق آيد و خود را از آن خلاص كند. البته مصدق در اين اقدام از حزب كمونيست ايران استفاده برد تمام اوضاع آن صفحات براي امريكا شوم و نحس است زيرا اگر اين نقاط را از دست دهد چگونه مي‌تواند امپراطوري بزرگ اندونزي را نگاه دارد؟ در اين صورت ملاحظه مي‌كنيد كه اين راه در جائي بايد مسدود گردد و آنرا زود بايد مسدود كرد و ما مصمم به اين كار هستيم.» روزنامه‌هاي اطلاعات، كيهان، باختر امروز 15 مرداد 1332

لذا بايد تمام اطلاعاتي را كه دربارة رويدادها، وجود دارد جمع كرد و بعد ديد كه عامل

عمده و تعيين‌كننده، كدام است. تنها در آن صورت است كه در چنين چاله‌هايي كه غرب، بر سرراه مي‌گذارد، نخواهيم افتاد.

از بقايي و ملكي و امثال آنها انتظاري نيست، امّا امثال نجاتي، چرا بايد دراين چاله بيفتند؟

س: امروز با يكي از اعضاي جبهه ملّي بحثي داشتم، مطلبي را مطرح كرد كه هم خنده‌ام گرفت و هم در عين حال، افسوس خوردم. او مي‌گفت: چرا شما مرتب مرگ بر آمريكا مي‌گوئيد! اشتباه شما اين بود كه دشمن را گم كرديد، شما بايستي انگليس را مي‌كوبيديد. خطايتان اين بود كه آمريكا را كوبيديد.

حتي در رابطه با ماجراي كودتاي سال 32، خيلي جدي مطرح مي‌كرد كه در آن جريان، آمريكا، مسئله‌اي نساخته است و همه چيز زير سر انگليسي‌ها بود. حالا به فرض كه آدم صادقي باشد، گرچه خيلي خوش‌بين نيستم، با اين تفكّر موجود، فكر نمي‌كنيد تاريخ‌نويسان ما هم چنين تفكّري داشته باشند؟ بخصوص پيرمردها كه هميشه با اين تصوّر خو گرفته‌اند؟

ج: اين مسئله انگليس و ايران، خيلي پرسابقه است. چرا كه تا 28 مرداد، آمريكا هيچ اثر استعماري در ايران نداشت و به عكس، همه فكر مي‌كردند كشوري است كه اصلاً مستعمره‌اي ندارد. نتيجه اين تبليغات به نفع خود آمريكايي‌ها بود. پيرمردهايي كه مي‌نشستند و درباره سياست صحبت مي‌كردند چيزي جز انگليس نمي‌ديدند. حتي استالين را هم نوكر انگليس مي‌دانستند و مي‌گفتند: اين بابا خودش عامل انگليسي‌هاست و انگليسي‌ها او را سر كار آورده‌اند... اصلاً همه چيز را از جانب انگلستان مي‌ديدند. براي اين كه در تمام عمر، فقط سلطه انگلستان و سابقه استعماري و دخالت‌هاي او را ديده بودند. اين تفكّر، به نسلهاي بعد هم رسوخ كرد.

س: كسي كه شما با او مشورت مي‌كرديد، چه سني داشت؟

ج: 70 ساله بود. خوب، اين آقا از اوّل بچگي، از انگليس، شنيده، در دوران مصدّق هم دخالت انگليسي‌ها و شركت نفت انگليس را ديده، رضاخان را هم انگليسي‌ها آورده بودند. براي چنين كسي، شكست امپراتوري انگلستان، از نفس افتادن آن قدرت و تغيير سياست جهاني و نقش تعيين‌كننده آمريكا، غيرقابل هضم است. او نمي‌تواند بفهمد كه امروز، سياست آمريكا، تعيين‌كننده شده است. درست است كه اسرائيل را، انگليسي‌ها در كشور فلسطين به وجود آوردند، امّا بعد، آمريكايي‌ها جاي انگليس را گرفتند. حالا ديگر انگلستان نقشي در

اسرائيل ندارد و نمي‌تواند تأثير مهمي داشته باشد.اين اتفاق، تنها در اسرائيل نيفتاده است. در همه نقاط جهان، آمريكا، جاي انگليس را گرفته است. نه فقط انگليس، بلكه، جاي همه استعمارگران را گرفته است. اندونزي زماني، مستعمره هلند بود، عربستان، بخشي از امپراتوري عثماني بود و بعد، انگليسي‌ها جاي عثماني را گرفتند، امّا بعد از جنگ دوم، گام‌به‌گام، آمريكايي‌ها، جاي انگليس را گرفتند.

ما، امروز، شاهد اين هستيم كه آمريكا، ژاپن را با همه قدرت اقتصادي‌اش، تحت سلطه قرار داده است. آلمان، بزرگترين قدرت صنعتي اروپا، هنوز نتوانسته است خود را از نفوذ آمريكا آزاد كند و همينطور در خيلي مناطق ديگر...

س: حالا بگذاريد يك نكتة مهم را مطرح كنيم و آن تحليلي است كه بعضي‌ها درباره حاكميت آمريكا ارائه مي‌دهند كه آن را داراي 2 سمت و سو مي‌دانند، يك جريان فاشيست، كه اهل بزن و بكوب، غارتگري و استعمار است. و يك جريان دموكرات و آزاديخواه و معتقد به تعادل، اگر جدا از جنبه ابرقدرتي و استعماري سياست آمريكا كه كلي است و جاي ترديدي هم در آن نيست، بخواهيم بر تحليل اين دو جريان و اين تفكّر بپردازيم، چه نظري داريد؟

ج: به نظر من، اين سياست، ميراث سياست انگلستان است كه به آمريكا هم رسيده است. در وزارت امور خارجه آمريكا، كساني مأموريّت دارند كه خودشان را دموكرات نشان بدهند. سياست آنها، تماس با عناصر آزاديخواه و دموكرات، در كشورهاي در حال رشدي است كه زيرفشار رژيم‌هاي خودكامة مورد حمايت آمريكا، زندگي مي‌كنند. سياست اين عده، اين است كه وانمود بكنند پشتيبان مخالفين و آزاديخواهان هستند و همين سياست است كه براي بعضي‌ها، يك اميد واهي به وجود مي‌آورد كه فكر مي‌كنند اگر اين جناح، روزي سركار بيايد، كارها درست مي‌شود.

اما، واقعيت اين است كه سياست آمريكا را يك مركز، تعيين مي‌كند و آن مركز، جلسه «راكفلرها» و همانند آنهاست. اين مركزيت است كه حتي رئيس جمهور را تعيين مي‌كند و تمام سياست عمومي دولت آمريكا را مشخص مي‌كند و در سازمان سيا، بخش‌هاي پرشماري دارد كه هر كدام وظايف معيني دارند و براي هر كاري هم كارشناسان ورزيده در استخدام دارد.

شما به كشور خودمان نگاه بكنيد! من خودم، يك نمونه مشخص دارم. ناصرخان قشقايي

كه شاه، او را به اروپا تبعيد كرده بود، باافرادي از وزارت خارجه آمريكا، رابطه داشت و خيال مي‌كرد، آنها از او در برابر شاه، دفاع مي‌كنند. در حالي كه آمريكايي‌ها، شاه را صددرصد مورد حمايت قرار داده بودند.

س: تعجب اينجاست كه چرا تيپ روشنفكر ما، حتي افراد و رجال سياسي كه در فكر مبارزات ضداستعماري بودند، در اين چاله‌ها مي‌افتند؟ فرض كنيم در مورد توده مردم، سياست جنگ رواني و تبليغاتي امپرياليست‌ها مؤثّر باشد و آنها را به اشتباه بيندازد. امّا روشنفكر اهل مطالعه، كه زبان خارجي هم مي‌داند و از جنايات آمريكا در سومالي، ويتنام و مناطق ديگر هم، چيزهايي خوانده، چرا بايد در اين دام بيفتد؟

ج: به عقيده من، دليل اين امر، سطحي بودن اين‌گونه افراد است. اين عده، برخوردشان بامسايل سياسي جهاني، سطحي است. اينها، پديده‌ها را از كل به جزء ، مورد دقت و بررسي قرار نمي‌دهند و هميشه از جزء به كل مي‌روند.

همين كه مي‌بينند كه يك سياستمدار آمريكايي، در ظاهر، موضع مثبتي در قبال آنها مي‌گيرد، همين را به كل سياست‌هاي آمريكا تعميم مي‌دهند و كاري به تمام اين پنجاه سال اخير، يعني دوران پس از جنگ دوم تا به حال، ندارند.

از جريانات سياسي جهان، حتي محقّقين آگاه ما هم، كمتر خبر دارند. ما الآن نمي‌دانيم كه امثال گازيوروسكي و جيمز بيل چه مطالبي درباره ساير كشورها، از جمله چين، ويتنام، كوبا، عراق، عربستان يا اندونزي، تهيه و منتشر كرده‌اند؟ مثلاً درباره جريان سرنگون كردن دكتر سوكارنو به دست ژنرال سوهارتو در اندونزي، چه اسنادي منتشر شده است؟ ما هيچ سندي در اين موارد نداريم.

س: با اين حساب، اگر ما بيائيم و بر ماهيت حكومت آمريكا و شگردهايش و يا دستهاي پنهان استعمارگرانه آن در جهان، كار كنيم، روشنفكران ما قانع مي‌شوند؟

ج: بله، اگر ما با اسناد و مدارك كافي و به طور فراگير، به اين كار بپردازيم، بسياري قانع خواهند شد. اسناد لانه جاسوسي، با حسن‌نيّت نوشته شده، گرچه كم منتشر شده امّا خوب است، حدود 96 جلد از آن منتشر شده.

س: چه كساني، آنها را خوانده‌اند؟

ج: به هرحال بخشي از جامعه ما، چه در مطبوعات و چه در بين كتاب‌خوان‌ها، اهل مطالعه‌اند. شما مي‌گوئيد، اهل مطالعه، اين كتاب‌ها را دارند، ولي آيا مطالعه كرده‌اند؟

س: به هرحال، تيپ روشنفكر ما، دنبال كتاب است. عده‌اي هم اين اسناد را خوانده‌اند. امّا عده‌اي هم آنرا نفي مي‌كنند و اين اسناد را دليل نمي‌دانند.

ج: ببينيد، كساني هستند كه اصولاً‌منفي‌باف‌اند. هرچه دليل بياوريد باز دلايل را كافي نمي‌دانند. من نام اين افراد را «عقده‌اي» گذاشته‌ام. اينها بر منافع اقتصادي، سياسي يا فرهنگي‌شان، وضع مشخص گرفته‌اند، منطقي نيستند، با افراد منطقي مي‌شود بحث كرد، امّا بحث با اينها، فايده‌اي ندارد. به نظر من، براي ارزيابي روشنفكران كشورمان، بايد در نظر بگيريم كه در چه محيطي تربيت شده‌اند . تحصيلات روشنفكريشان در كجا بوده؟ چه موقعيّت اجتماعي دارند؟ كعبه آمالشان چيست؟ چه گرايش سياسي، اقتصادي و يا فرهنگي دارند؟ با بررسي اين عوامل است كه مي‌شود جهت فكري آنان را دانست.

در ميان روشنفكران ما، افراد كمي پيدا مي‌شوند كه منطقي باشند، روشنفكران ما، بيشتر به آنچه كه اعتقاد دارند پاي‌بندي نشان مي‌دهند. براي همين در مواجهه با آنها نبايد بي‌حوصلگي نشان داد. براي هدايت روشنفكران حال و آينده بايد با حوصله زياد و در يك دورة طولاني، دست به يك كار دراز مدت زد تا آنها با واقعيّات جهان آشنا شوند.

س: نظر شما در مورد نشريّاتي كه در ايران منتشر مي‌شوند و بعضي‌ها هم مخالف دولت هستند،چيست؟ چه گرايشي در آنها ديده مي‌شود؟

ج: درباره گرايش مطبوعات كنوني در ايران، سمت‌گيري‌هاي گوناگوني ديده مي‌شود. برخي از اين نشريات، كاملاً جنبه ادبي دارند و برخي ديگر، جنبه سياسي و اقتصادي و برخي هم، بي‌رنگ و بو هستند.

گروه اوّل و دوم، تا آنجا كه من ديده‌ام، نسبت به عملكرد سياسي، اقتصادي و فرهنگي دولت موضعگيري انتقادي جدّي، دارند و از فشارهاي گوناگوني كه به آنان وارد مي‌آيد، مي‌نالند. نشريّاتي مانند ايران فردا و آدينه هم كه در گذشته، به صورت ماهانه منتشر مي‌شدند، با حجم كمتر و گاهي دو سه ماه يك‌بار، منتشر مي‌شوند.

من از گردانندگان اين نشريّات، شخصاً كسي را نمي‌شناسم. غير از مهندس سحابي، مدير «ايران فردا»، او فرد شناخته شده‌اي است. مانند پدرش دكتر يدالله سحابي و آموزگارش، مهندس بازرگان كه در نظريّاتش، پابرجاست. نظريّات مايه‌دار و قرص و محكمي دارد كه برايش فوق‌العاده، احترام قائلم چون روراست و صادق است و هر چه را كه به آن معتقد است، با شهامت مي‌گويد.

در ماهنامه ايران فردا مطالب گوناگوني چاپ مي‌شود، اما خط معين و ثابتي در همه آنها، ديده مي‌شود. در شماره اخيري كه دست من رسيد، مقاله جالبي از عبدالله برهان چاپ شده است كه مقاله جالبي است.

اين نويسنده، كه مفصل درباره‌اش صحبت كرده‌ام، نامه ساختگي 27مرداد آيت‌الله كاشاني به دكتر مصدّق را كه با كمك مظفر بقايي و فرزند آيت‌الله كاشاني، در آستانه پيروزي انقلاب، ساخته و جعل شده است، بررسي كرده و جعلي بودن آن را ثابت كرده است.

س: امّا حسن سالمي، كتابي نوشته كه عكس اين نظريه را مطرح مي‌كند، او اشاره مي‌كند كه نامه چطور نوشته شده و چگونه به مصدّق رسيده، او از نزديكان آيت‌الله كاشاني است و اسنادي را هم در اين مورد مطرح كرده كه دال بر واقعي بودن نامه است.

ج: ولي آنچه مسلم است اين كه، اين نامه، در آستانه پيروزي انقلاب و از طرف دارودسته بقايي منتشر شد. تا پيش از پاييز 57، در هيچ جا، حرفي از چنين نامه‌اي در ميان نبود. اين نامه را انجمن اسلامي دانشجويان در اروپا و در پاييز 57، براي نخستين‌بار، چاپ كرد.

ساختگي بودن اين نامه در كتابي به نام قلم و سياست نوشته محمد سفري، خبرنگار پارلماني روزنامه باختر امروز بررسي شده است. سفري در اين نوشته، اشاره‌اي دارد به نمونه ديگري كه در زمان دولت دكتر مصدّق پيش آمده بود و آن عبارت از توصيه‌نامه‌هايي بود كه توسط محمدآقا، فرزند آيت‌الله كاشاني، با خط و امضاي پدر، براي افراد ناباب به وزارتخانه‌ها نوشته مي‌شد و پس از رسيدگي معلوم شد كه پسر آقاي كاشاني، مي‌توانسته استادانه، خط و امضاي پدر و يا هر كس ديگر را تقليد كند. سفري بر پايه همين سابقه، نتيجه‌گيري مي‌كند كه همين آقا، سازندة اين نامة قلّابي بوده است.

البته دلايل عبدالله برهان بسيار گويا و جالب است. او، ده دليل براي ساختگي بودن اين نامه آورده، و مهم‌ترين دليل اينكه دو نفري كه در نامه به آنها اشاره شده كه در صورت موافقت دكتر مصدّق، نماينده آيت‌الله كاشاني براي مذاكره باشند، اصلاً در تهران نبوده‌اند.

يكي از آنها، ناصر قشقايي است كه در ايل قشقايي بوده و اصلاً در تهران حضور نداشته و خيال آمدن به تهران را هم نداشته است و پسرش را هم كه نوشته، از چند روز قبل در زندان بوده است.

اصلاً خنده‌دار است كه چه طور، آقاي كاشاني كه يك هفته قبل از 27 مرداد، فتواي به دار آويختن دكتر مصدّق را داده است، حالا به دكتر مصدّق نامه مي‌نويسد كه سرلشكر

زاهدي، قصد كودتا دارد!؟

س: ممكن است، آيت‌الله كاشاني يك مرتبه احساس خطر كرده و فهميده كه دربار و آمريكا، در فكر كودتا هستند.

ج: چه طور ممكن است كه اين را باور كرد؟ دو روز بعد از كودتا، آقاي كاشاني از زاهدي، بقايي، مكي، شمس قنات‌آبادي، حائري‌زاده و نادعلي كريمي، در شميران پذيرايي مي‌كند. شرح اين ديدار و عكس ديداركنندگان در روزنامه شاهد، 31/5/1332 به چاپ رسيده است.

اصل خبر روزنامه شاهد، چنين است: «به قرار اطلاع، ديروز 31 مرداد، آقاي نخست‌وزير، از حضرت آيت‌الله كاشاني تقاضاي وقت ملاقات كردند كه پذيرفته شد و در شميران با حضور آقايان شمس قنات‌آبادي، دكتر بقايي، نادعلي كريمي، حائري‌زاده، حسين مكي، با حضرت آيت‌الله كاشاني ملاقات نمودند. در اين ملاقات، حضرت آيت‌الله، از نخست‌وزير دربارة نفت و غرامت سؤال كردند. نخست‌وزير در پاسخ گفتند: به هيچ‌وجه به انگلستان، نفت نخواهيم داد و به آنها چون هيچ حقي ندارند، غرامتي نخواهيم پرداخت.»⁽¹⁾

چنان‌كه مي‌دانيم زاهدي؛ در قرارداد كنسرسيوم 54% از نفت را به انگليس داد (40 درصد به شركت نفت انگليس B.P.I و 14 درصد به شركت انگليسي «شل») كه سهام‌دار عمدة آن شركت نفت انگليس است و هم غرامت كلاني به انگليس پرداخت. روزنامه كيهان، در شماره 19 مهر 1332 هم، خبري از ديدار ديگر زاهدي و كاشاني، منتشر مي‌كند و مي‌نويسد كه پس از 28 مرداد، هر 15 روز يك‌بار، بين اين دو نفر، با حضور 2 تن از نمايندگان مجلس، ملاقات انجام مي‌شود. اصل خبر اين است: «...از ابتداي روي كار آمدن دولت جديد، آقاي سپهبد زاهدي، تصميم گرفته‌اند، هر 15 روز يكبار، با حضرت آيت‌الله كاشاني ملاقات كنند، ديروز ظهر اين ملاقات در منزل شخصي فرد ثالثي صورت گرفت و ناهار را نخست‌وزير، با آيت‌الله كاشاني صرف كردند. در اين جلسه، دو نفر از نمايندگان مجلس هم حضور داشتند و پيرامون امور جاري و كارهاي مملكتي، تبادل‌نظرهايي بين آنان، صورت گرفت...»⁽²⁾

به هر حال بگذريم و برگرديم به بحث اصلي كه درباره نشريات ايران بود، گفتم در اين مجلات، مقالات گوناگوني چاپ مي‌شوند امّا تحليل‌هاي تاريخي خيلي كم است، بيشتر آنها

مقالات ادبي و هنري چاپ مي‌كنند وگاهي مقالات جدي و بحث و بررسي، در آنها ديده مي‌شود. دربارة كتاب خاطرات من چند شماره در ماهنامه آدينه و دربارة خليل ملكي، دو يا سه شماره كه شرح آنرا دادم، مقالاتي موافق و مخالف در ماهنامه نگاه نو، چاپ شد.

همانطور كه قبلاً‌گفتم، نگاه نو مدتي تعطيل شد و آدينه هم، پس از جرياني كه براي مجله گردون پيش آمد، ماست‌ها را كيسه كرده و بسيار محتاط شده است و فقط گاهي، مقاله جالبي در آن ديده مي‌شود. در مقالات سياسي بيشتر اين ماهنامه‌ها در سال گذشته (آدينه، نگاه نو، دنياي سخن) كوشش مي‌شد كه گناه جريان 28 مرداد، به گردن حزب توده انداخته و در سايه چنين تلاشي عوامل اصلي كودتا، در سايه فراموشي قرار گيرند. اينها يا دانسته، دست به چنين كاري مي‌زنند و يا از روي كينه و عداوت. من نمي‌توانم حكم كنم كه واقعاً اينها، براي تبرئه انگليس و آمريكا، دست به چنين كاري مي‌زنند، اين اتهام بزرگ و ناجوانمردانه‌اي است، امّا حدس مي‌زنم كه كينه آشتي‌ناپذير اين «جوجه ملكي‌ها»، عامل اصلي چنين كاري باشد. بد نيست بگويم كه الآن حدود 50 يا 60 ماهنامه منتشر مي‌شود.

س: با توجه به مطالعات تاريخي، سياسي شما، نظرتان دربارة آثار نويسندگاني كه با مواضع مختلف به كار تاريخ‌نگاري دربارة ماركسيسم، كمونيسم، حزب توده و در يك كلمه جناح چپ ايران پرداخته‌اند، مثل كاتوزيان، فريدون كشاورز، حسن نظري، الموتي، انورخامه‌اي و دكتر جهانشاهلو چيست؟

انورخامه‌اي، اخيراً باتغييراتي كتاب خاطرات خود را به چاپ مجدد رسانيده است. محمود طلوعي هم كه در طي چهار پنج سال اخير، بيش از بيست يا سي كتاب، منتشر كرده، خان‌بابا تهراني، ايرج اسكندري، اردشير آوانسيان، بابك اميرخسروي و باقر مومني، هم نوشته‌هايي دارند. اخيراً هم دو كتاب خاطرات از اعتمادزاده (به‌آذين) ديديم، نظرتان دربارة اين آثار چيست!

ج: اينها را بايد به سه دسته تقسيم كرد، همه از يك سنخ نيستند.

همايون كاتوزيان، فردي بي‌همتاست، آدم بااطّلاعي است. او در زمينه تحليل مسايل سياسي براي جا انداختن زمينه‌هاي ذهني خود، از هيچ دروغ‌سازي و تهمت‌زني، روي گردان نيست.

فريدون كشاورز و انورخامه‌اي، بسيار نزديك به هم هستند و هر دو استاد دروغ‌سازي. حسن نظري و جهانشاهلو هم، كه هر دو ساواكي هستند. ايرج اسكندري، داراي ويژگي‌هاي

خاص خويش است و متمايز از ديگران، خان‌بابا تهراني هم تك است. اردشير آوانسيان، انسان بسيار شريفي بود ولي من درباره كمبودهاي كتاب خاطراتش، بعد صحبت خواهم كرد. فريدون كشاورز و انورخامه‌اي هم، براي مسابقه دروغ‌پردازي عليه من، با همديگر مسابقه گذاشته‌اند، آنها در گذشته نسبت به هم ارادت داشتند، خامه‌اي در خاطرات اوّل خود، از كشاورز دفاع مي‌كند و مي‌گويد كه او آدم باندبازي نيست و فرد مثبتي است. ولي بعد از اين كه كشاورز، عليه خاطرات خامه‌اي، با شاكري مصاحبه مي‌كند و به خامه‌اي نسبت دورغ‌گويي و حقّه‌بازي مي‌دهد، ادعاهاي كشاورز را باطل مي‌شمارد و نمونه‌اي از دروغ‌سازي او را دربارة متهم كردن كيانوري به دست داشتن در قتل احمد دهقان كه وقيحانه‌تر از همه دروغ‌هاي ديگرش است، با سند ارائه مي‌دهد. امّا در چاپ دوم كتابش، پشيمان شده و نه تنها، يادي از اين نوشته نمي‌كند بلكه آن بخش از خاطرات چاپ اوّل كتاب را كه به عدم دخالت من (كيانوري) در قتل احمد دهقان اشاره دارد، از كتاب خود، حذف مي‌كند كه نمي‌دانم اين دستور از جانب چه كسي به او داده شده است!

بعد مي‌رسيم به همايون كاتوزيان، اين فرد را من از خلال نوشته‌هايش، مي‌شناسم. او در مقدمه بسيار طولاني كه بر خاطرات خليل ملكي نوشته، از ابتدا تا انتها، تلاش كرده است تا از خليل ملكي، يك بت، بسازد و او را به عنوان كسي معرفي كند كه كوچك‌ترين اشتباهي در زندگي‌اش نداشته و تمام پيش‌بيني‌هايش درست بوده است كه من قبلاً در اين‌باره، صحبت كردم و عين جملات او را گفتم.

بد نيست كه دربارة زندگي گذشته اين جناب، كه از جواني، يعني از 18 يا 20 سالگي، در انگلستان زندگي مي‌كرده، مطالعه‌اي به عمل بيايد و در رابطه با نوشته‌هايش، به ويژه كتاب مصدق و نبرد قدرت بررسي و نقد كاملي صورت گيرد، من درباره نوشته‌هاي او، بعداً بيشتر صحبت خواهم كرد.

دربارة كتاب‌هاي انورخامه‌اي و فريدون كشاورز، بهترين ارزيابي را خود آنها، و بهتر از آنها، ايرج اسكندري، به دست داده است.

خاطرات انورخامه‌اي در 3 جلد، از سال 63 تا 64 توسط نشر هفته منتشر شد كه اين انتشاراتي بعد از آنكه مشخص شد آمريكايي‌ها در پشت سر آن قرار دارند، توسط مقامات جمهوري اسلامي تعطيل شد.

در اين كتابها، او، بيش از همه، كامبخش و من را مورد حملات ناجوانمردانه خود قرار داده

است و با اطمينان از اينكه هيچكدام از ما امكان پاسخگويي به او را نداريم يكه‌تازي كرده است.

من در سال 64، اين كتاب را ديدم و نقد مفصلي بر آن نوشتم كه متأسفانه همراه با بسياري از نوشته‌هاي ديگرم، از دست رفت.

او، در اين نوشته، خودش را به عنوان برجسته‌ترين فرد سياسي جا زده است. چه در دوراني كه عضو حزب تودة ايران بود و چه زمان پس از انشعاب تا 28 مرداد. امّا ايشان دربارة دوران پس از 28 مرداد، دچار فراموشي شده‌اند! در چاپ جديد، بعضي از نوشته‌هاي چاپ اوّل را حذف كرده و مطالبي را به آن افزوده است.

براي نقد كتاب او بايد كتابي با همان حجم نوشت. چرا كه تقريباً به بيشتر ادعاهاي او مي‌توان با تكيه بر اسناد، ايرادهاي جدّي گرفت. مثلاً او بيش از حد، بر نقش مهمي كه در حزب توده داشته تكيه مي‌كند. ديگراني هم دربارة كتاب او مطالبي نوشته و اين ادعاي او را تكرار كرده‌اند. در حالي كه او، هيچ مقامي در حزب نداشت. او، تا كنگره اوّل، اصلاً عضو حزب نبود و تنها چند ماهي پيش از انشعاب، در انتخابات كميته ايالتي به عنوان عضو اين كميته، انتخاب شد.

س: پس چرا مي‌گويند كه انورخامه‌اي در مسايل تئوري در حد طبري بود؟

ج: گردن آنهايي كه مي‌گويند.

خامه‌اي خودش را بزرگ‌ترين ماركسيست ايران و يكي از بزرگ‌ترين منتقدين ماركسيسم در جهان مي‌داند. براي اين كه نوشته است:

كسي كه مي‌خواهد از ماركس، انتقاد كند، بايد با ماركسيسم آشنايي كامل داشته باشد.

من، چون اطلاعاتم از ماركسيسم مختصر و محدود است، دربارة اين ادعا حرفي نمي‌زنم و مي‌گذارم ديگران پاسخ اين ادعاي او را بدهند!

دربارة مقام حزبي او هم گفتم كه تا سال 1323 اصلاً عضو حزب نشده بود. يعني خودش را بالاتر از اين مي‌ديد كه عضو حزب شود! البته ملكي، زودتر از او عضو حزب شد. همانطور كه در خاطراتم گفته‌ام، ملكي در زندان قسم خورده بود، در حزبي كه امثال ايرج اسكندري و يزدي در رهبري آن باشند، عضو نشود. امّا پس از انتخابات مجلس چهاردهم و آغاز دوران نمايندگي مجلس و وزارت، نه فقط عضو حزب شد بلكه تعزيه‌گردان واقعي حزب هم بود.

س: روزنامه راه نو آذربايجان، كه نيمي از آن فارسي و نيمي ديگر آذري بود، در

همان دوره پيشه‌وري، مطالبي نوشته است، از جمله اين كه خليل ملكي، مرتب به آذربايجان مي‌رفت و در تبريز سخنراني مي‌كرد. چون خود ملكي آذري بود، در سخنراني‌هايش هم از فرقه دموكرات آذربايجان و حزب توده، دفاع مي‌كرد.

ج: نه، ملكي، پس از تشكيل فرقه، اصلاً به آذربايجان نرفت. او را، پيش از آغاز فعّاليت فرقه دموكرات، همراه با جودت به آذربايجان فرستادند تا كارهاي حزب را در آن منطقه كه خيلي آشفته بود، رو به راه كند. تأئيد از فرقه را، ممكن است بعداً كرده باشد.

در آستانه تشكيل فرقه، او و جودت را به تهران فرستادند. چون ملكي، قصد داشت كساني را كه زمينه تشكيل فرقه را آماده مي‌كردند، كنار بگذارد. يعني به عنوان تصفيه، قصد كنار گذاشتن همانهايي را داشت كه آهسته آهسته درصدد تشكيل فرقه بودند. به همين علّت هم، شوروي ها، تبعيدش كردند. در آن زمان، هنوز پيشه‌وري در تبريز نبود.

س: وقتي خليل ملكي در آذربايجان بود، پيشه‌وري در آنجا نبود؟

ج: نه، پيشه‌وري، بعد از آمدن خليل ملكي و حسين جودت به تهران، به آذربايجان رفت. بگذريم، موضوع ملكي و رفتن او به آذربايجان، بحث اصلي ما را به جاي ديگري كشاند، داشتيم درباره انورخامه‌اي صحبت مي‌كرديم. اجازه بدهيد برگرديم به بحث اصلي.

بله، داشتم مي‌گفتم كه خامه‌اي خودش را بالاتر از همه مي‌داند، بارها گفته است كه ما در دستگاه رهبري، اين طوري با هم بحث مي‌كرديم و از اين صحبت‌ها، همه از موضع بالا، مثلاً يكي از ادعاهاي او اين است كه گويا پس از رد پيشنهاد شوروي براي تشكيل شركت مختلط بهره‌برداري از نفت شمال، و در مورد طرح پيشنهادي دكتر مصدّق، تنها او بوده كه مخالف حمله به دكتر مصدّق بوده است. اين ادّعا هم مثل بقيه ادّعاهاي او، يك دروغ بيشتر نيست. خامه‌اي، همچنين درباره اين كه در بازجويي، چه كساني را «لو» داد و چه مطالب مهمّي را به پليس گفت يك كلمه هم نمي‌نويسد. حالا ببينيم، ايرج اسكندري در گفت‌وگو با بابك امير خسروي، درباره او چه گفت است:

... اسكندري: ما مي‌دانستيم و تحقيق و بررسي كرده بوديم كه در آن موقع، پليس و شهرباني، اطلاعاتي در مورد ماركسيسم ندارد، مثلاً جوانشير و اسفندياري و ديگران، به اندازه يك مأمور دون پايه، اطلاعات سياسي نداشتند و لذا در مطالب مجلّه دنيا، چيزي كه توجهشان را به خود جلب كند، نمي‌ديدند. در اين شرايط اگر انورخامه‌اي، موضوع مطالب مجلّه دنيا را به پليس لو نمي‌داد، پليس هم متوجّه مطلب نمي‌شد.

خامه‌اي در بازجوئي‌ها توضيح داده بود كه اين مجلّه، محتوايش ماركسيستي است. بعد از آن بود كه تحقيقات درباره مجلّه، شروع شد و فهميدند كه اين مجلّه، ماركسيستي است و مطالب ماركسيستي به صورت مخفيانه در آن، مطرح مي‌شود.

بابك: اين، از شاهكارهاي خامه‌اي است كه حالا ميدان را خالي ديده و اين طور، جانماز آب مي‌كشد...

مي‌بينيد كه هم ايرج اسكندري و هم بابك، درباره خامه‌اي چه نظري دارند، البته ايرج اسكندري، در جاي ديگري از همين كتاب خاطراتش كه به صورت گفت‌وگو با بابك منتشر شده، در مورد كتاب انورخامه‌اي چنين نظر مي‌دهد:

اسكندري: راجع به كتاب خامه‌اي كه سنديّت دارد يا نه، معتقدم كه بايد مطالب آن را، تفكيك كرد.

قسمت اوّل آن تا حدودي، عيني است امّا قسمت دوّم آن، كه جنبه تبليغاتي ضدتوده‌اي دارد، داستان‌پردازي است. او ادّعا مي‌كند كه رهبر حزب توده بوده، در حاليكه طبق اعتراف خودش در همين كتاب، تا كنگره اوّل، عضو حزب نبوده و به عنوان تماشاچي، در كنگره حضور داشته است.

بر اساس همين اعتراف، ايشان از سال 1320 تا 1323 كه منتهي به تشكيل كنگره گرديد، عضو دستگاه رهبري نبود، در هيچ كجاي كتاب هم، جرأت نكرده بگويد عضو كدام ارگان رهبري حزب بوده؟

عضو هيئت اجرايي، كميته مركزي، عضو مشاور، عضو كجا؟ به همين خاطر، بايد توجه داشت كه اين خامه‌اي، آدم دروغ‌گويي است كه مي‌خواهد خود را قالب كند و ديگران هم به عنوان سكه نقد، مي‌گويند كه او از رهبران درجه اوّل حزب توده بوده است...

اين آدم، با آن سابقه و با آن خودپسندي بيمارگونه، در جلد دوّم كتابش، صرفنظر از خودمحوري‌ها، مقداري مطالب تبليغي به ويژه عليه حزب توده، رديف كرده و گويا كتاب خود را اصلاً به همين قصد نوشته است.

ولي اين كه، ايشان به عنوان يكي از اعضاي رهبري حزب قلمداد شود، واقعاً مضحك است. ما، براي اين كه زندگي او تأمين شود، با وجود آن كه عضو حزب نبود، با موافقت رفقا، او را به روزنامه رهبر آورديم تا در آنجا كار كند.

گويا ماهي يكصد تومان هم حقوق مي‌گرفت و كار مي كرد. حالا در كتابش، طوري حرف

مي‌زند كه انگار، همه روزنامه رهبر، زيرنظر او بوده! كه همه‌اش دروغي بيش نيست.⁽¹⁾

ايرج اسكندري در جاي ديگري از همين كتاب خاطرات خودش، مطالب ديگري دربارۀ خامه‌اي دارد كه جالب توجه است، او مي‌گويد: «خامه‌اي كه اسم او جزء مؤسسان حزب نوشته شده، اطلاع ندارد، اصلاً خودش در جريان نبوده، كشكي نوشته، او اصلاً هيچي نبوده، بعد از كامبخش، كسي كه بيش از همه، اشخاص را «لو» داده، همين، خامه‌اي بود. حالا خودش را طوري نشان مي‌دهد كه انگار كاملاً منزه بوده است. او خودش، عده زيادي از اين جوانان و دانشجويان را لو داده. ازجمله طبري، جهانشاهلو و عده اي ديگر را، او لو داده است...»⁽²⁾

س: در تاسيس حزب توده، نماينده اي هم از طرف شوروي‌ها حضور داشت يا نه؟

ج: خامه‌اي ادعا كرده كه گويا من (كيانوري) هم، اين گفته خامه‌اي را تأييد كرده‌ام، در صورتي كه اين ادعا درست نيست، گفته من در كتاب خاطرات، چنين است.

س: مي‌گويندكه دعوت‌كنندۀ جلسه مؤسّسان حزب، علي‌اوف بوده است؟

ج: او، هيچ كس را دعوت نكرده بود. من نشنيده‌ام كه دعوت‌كننده، علي اوف باشد، تنها، كسي گفته است كه علي اوف در جلسه اوّل تأسيس حزب، شركت كرده است، او براي يك عده ناشناخته بود، نه اينكه دعوت‌كننده باشد.⁽³⁾

اميرخسروي، در پي اين ادعّا، مرا متهم به دروغ‌گويي كرده است، ولي حيرت‌آور است كه در گفت‌وگوي مفصّل خود با اسكندري در جريان تأسيس حزب، كه بعد از انتشار چاپ اوّل خاطرات خامه‌اي صورت گرفته است، و در آن خامه‌اي شركت رستم علي اوف را در جلسه مؤسسان حزب، نوشته است، آذرنور و اميرخسروي، هرگز از اسكندري سؤال نمي‌كنند كه آيا اين حرف خامه‌اي، درست است يا غلط؟ در اين‌باره مطلبي در كتاب خاطرات اسكندري نيامده است و من تعجب ميكنم كه چطور، دربارۀ مسئله‌اي به اين مهمي كه منتشر شده، هيچكدام سؤالي از اسكندري نكرده‌اند. آيا نمي شود احتمال داد كه آنها، سؤال كرده‌اند و اسكندري هم جواب داده، امّا اينها آنرا چاپ نكرده‌اند؟ امّا دربارۀ دروغهاي شاخدار انورخامه‌اي، بد نيست بگويم كه او هر چه را كه در ايران اتفاق افتاده، به كيانوري، كامبخش و شوروي مربوط كرده

است.

س: حساسيت خامه‌اي و كامبخش، بيشتر بر چه موضوعي بوده است؟

ج: خودش نوشته كه در تمام موارد از كامبخش حمايت كرده است. نوشته: من، بالا و پائين مي‌رفتم، مدتي هم به او علاقمند بودم و به او احترام ميگذاشتم... خامه‌اي حتي در صفحات اوليه، از خصوصيات كامبخش، شرحي مي‌نويسد و يك داستان هم نقل مي‌كند، امّا پس از جريان شكست آذربايجان، خصومت ضدشوروي آنها شروع مي‌شود. چون به نظر ملكي و خامه‌اي، كامبخش و اردشير آوانسيان، دو نفري بودند كه صددرصد به شوروي‌ها، اعتقاد داشتند و همه چيز شوروي، برايشان خوب بود. به اينجا كه مي‌رسند كينه‌توزي آنان شروع مي شود.

خامه اي در مورد كامبخش، باز يك دروغ شاخدار سرهم مي‌كند و مي نويسد: گويا در پلنوم چهارم، بحث بالا ميگيرد، نمايندۀ شوروي با يك بغل پرونده به جلسه مي‌آيد و مي‌گويد: ما همه پرونده‌هاي 53 نفر را در اختيار داريم و مأمورين ما اين پرونده‌ها را از ايران آورده‌اند و هيچ‌گونه ايرادي به كامبخش وارد نيست. يكي دو شاهد مثال هم مي‌آورد كه يكي از آنها، اسماعيل رائين است. نام افراد ديگر را در چاپ اوّل كتاب نمي‌آورد، امّا در چاپ دوم كتاب حسن نظري و عنايت‌الله رضا را معرفي مي‌كند. كه اين دو نفر آخري، هر دو به دستگاه محمدرضا و ساواك تن داده و به ايران آمده و شغل هم گرفتند. ناگفته پيداست كه اين ماجرا، از اساس، دروغ است.

اصل ماجرا اين است كه وقتي كامبخش، در سال 1321 به ايران برگشت، اسكندري و دوستانش، نمي‌خواستند او را به عضويت حزب، بپذيرند. تا اين كه روستا و اردشير آوانسيان از طرف كمينترن، به آنها اطلاع دادند كه كامبخش با كمينترن تماس گرفته و در آنجا تبرئه شده است. بعد از آن بود كه پذيرفته شد.

عين گفته اسكندري، چنين است: «... تقريباً يكسال بعد از تشكيل حزب، كامبخش به ايران برگشت و مدعي بود كه به كمينترن رفته و مطالب لازم را به آنها توضيح داده و تبرئه شده است. وقتي كانديداتوري او را براي عضويت در حزب، مطرح كردند، من، مخالفت كردم و همراه با دكتر محمد بهرامي فشار آورديم كه اين آدم، اوّل بايد محاكمه شود و بعد، امّا دو نفر از رفقا در مورد قبولاندن كامبخش به كميته مركزي، تأثير زياد داشتند كه آنها، رضا روستا و اردشير آوانسيان بودند كه مي گفتند او در كمينترن، تبرئه شده است. يادم مي‌آيد كه اردشير و روستا، به اين عنوان كه

كمينترن سفارش كرده، ديگر اعضاي كميته مركزي را راضي كردند تا عضويت او را بپذيرند...»⁽¹⁾

و امّا در مورد دروغ‌هاي ديگر خامه‌اي مي‌توان به موضوع قتل محمد مسعود اشاره كرد.

به ادعاي خامه‌اي، درهر قتل سياسي كه در ايران روي داده، كيانوري حتماً دخالت داشته است و چون كيانوري، هيچ كاري را بدون نظر شوروي‌ها انجام نمي‌داده، پس حتماً با نظر شورويها كار كرده و آنها حتماً در مرگ مسعود دخالت داشتند. چرا كه احمد دهقان، در روزنامه‌اش نوشته بود كه در شماره آينده روزنامه ـ كه فرداي روز قتل محمد مسعود قرار بود منتشر شود ـ مسعود، يك مطلب جنجالي عليه شوروي‌ها مي‌نويسد...

اين حرف خامه‌اي خيلي خنده دار است. اگر شوروي‌ها به خاطر نوشتن يك مقاله ضدشوروي، مي‌خواستند آدم بكشند، مي‌بايستي در دوران جنگ سرد، حداقل روزي هشتاد و يا نود نفر را در دنيا مي‌كشتند.

س: بلكه بيشتر

ج: بله، چون كمتر روزنامه‌اي در كشورهاي دشمن شوروي وجود داشت كه مقالات عجيب و غريب دربارۀ شوروي ننويسد.

در بي پايه و اساس بودن اين اتهام، همين بس كه حتي اميرخسروي كه در كينه‌توزي نسبت به من دست كمي از ديگران ندارد، و كوشيده است از اينگونه تهمت‌زني‌ها خود را دور نگهدارد. او اين اتهام را نمي‌پذيرد و در اين مورد مي‌نويسد:

... من بر اين باورم كه گفته آقاي كيانوري در مورد بي اطلاعي او و حزب توده از ترور محمد مسعود، حقيقت دارد. كيانوري، واقعاً در اين ترور نقش نداشته و اين ترور، همان‌گونه كه خسرو روزبه، شرح داده است، توسط عبّاسي، در «كميته ترور» و تحت رهبري خسرو روزبه، آن هم در ايامي كه با حزب قطع رابطه كرده بود، صورت گرفت.

اعترافات عباسي، با وجود تناقض‌هايي كه دارد، در اساس، تأييد روايت خسرو روزبه است.

گواهي برخي از اشخاص «كميته ترور» كه در مهاجرت بودند و در پلنوم چهارم حضور داشتند هم، آن را تأييد مي‌كند. منتهي آنها نمي‌دانستند كه آيا روزبه، شخصاً با كسي يا جايي، تماس داشته يا نه؟

اين ابهام، با توضيحاتي كه بعداً، روزبه، در جريان بازجوئي‌هايش مي‌دهد، از بين مي‌رود.⁽²⁾

بي‌شرمانه‌ترين دروغ‌سازي انورخامه‌اي، متهم كردن حزب توده ايران به دخالت در ترور احمد دهقان است. او، در چاپ اوّل كتاب خاطراتش، اتهام كشاورز را دال بر دخالت كيانوري در قتل، با دلايل محكم، رد مي‌كند. امّا مجموعه حزب و شوروي را در اين مورد متهم مي‌كند.

او بار ديگر دركتاب پاسخ به مدّعي، آشكارا، كشاورز را به پرونده سازي، متّهم كرده است، عين عبارت خامه‌اي در كتابش اين است: «آقاي دكتر خليلي بايد بي‌باك باشد كه براي تكذيب چنين واقعيت آشكاري «حيثيت و شرافت» خود را گرو مي‌گذارد». امّا آقاي دكتر كشاورز كه اينگونه شرافت خود را براي واقعيت‌هاي مسلم گرو مي‌گذارد خود براي نسبت دادن قتل احمد دهقان به رقيبش دكتر كيانوري ماجرائي را از قول ستوان قبادي مرحوم نقل كرده است كه من دلائل مهم و انكارناپذير دروغ بودن آنرا ثابت كرده‌ام (از انشعاب تا كودتا ص 225 ـ 227) ليكن بايد اعتراف كنم در هنگام نگارش اين كتاب هنوز حسن ظن بيجائي نسبت به آقاي دكتر كشاورز داشتم و تصور نمي‌كردم چنين داستاني را از قول افسر جوان تيرباران شده‌اي جعل كرده باشد، لذا مبنا را بر اين گذاشتم كه اين داستان را خود آن افسر جعل كرده باشد.

اما سال گذشته ملاقاتي با پروفسور احمد شفائي (سرگرد احمد شفائي سابق) دست داد و چون دكتر كشاورز ادعا كرده بود كه قبادي اين داستان را در حضور وي شرح داده است، كنجكاوي مرا وادار كرد كه از او نيز به عنوان شاهد در اين‌باره تحقيق كنم.

پروفسور شفائي به كلي از اين جريان اظهار بي‌اطلاعي كرد و گفت: به ياد ندارد در مسكو به منزل دكتر كشاورز رفته باشد.

آقاي پروفسور شفائي در خاطرات خود به نام قيام افسران خراسان و سي و هفت سال زندگي در شوروي (انتشارات كتاب سرا، 1366) نيز صريحاً نوشته است كه در تمام مدت اقامت خود در شوروي هميشه در جمهوري آذربايجان مي‌زيسته است.

بنابراين معلوم مي‌شود كه آقاي دكتر كشاورز اين داستان را از قول قبادي بيچاره و بيگناه جعل كرده است حال بايد از او پرسيد: شما اين دروغ را براي چه از قول آن افسر تيرباران

شده جعل كرديد؟ براي خوشايند رژيم پهلوي؟ يا به علت كينۀ ديرينه نسبت به دكتر كيانوري؟⁽¹⁾

اما با اين وجود، در يك مقاله مفصل ده صفحه‌اي،⁽²⁾مي‌نويسد كه احمد دهقان را حزب توده كشته است. آنهم حتماً با دستور شوروي!

او مي‌گويد كه اين قتل به دسيسه شعبه اطّلاعات حزب كه دكتر فروتن، دست‌نشاندة كيانوري، مسئول آن بوده، صورت گرفته است! و فروتن هم چون با شوروي‌ها رابطه داشته، از او خواسته‌اند كه احمد دهقان را بكشد! ... حالا چرا؟ چون در مورد قتل احمد دهقان، مقاله‌اي در روزنامه مخفي حزب چاپ شد كه در آن آمده، رزم‌آرا در قتل احمد دهقان، دست داشته است!

خامه‌اي دچار گيجي شده و ادّعا مي‌كند كه حزب توده با رزم‌آرا، رابطه داشته و حلقه واسط ماجرا هم،كامبخش بوده است! ... البته بدون هيچگونه سند و مدركي اين حرف‌ها را مي‌زند و حتي مي‌گويدكه كيانوري با رزم‌آرا، رابطه داشته است! امّا نمي‌تواند اين مسئله را حلّ كند كه چطور حزب توده‌اي كه اين همه با رزم‌آرا رابطه داشته، رزم‌آرا را مسئول قتل احمد دهقان معرفي مي‌كند! پس مي‌گويد كه احتمالاً اين مقاله بايستي با موافقت خود رزم‌آرا نوشته شده باشد! به راستي، اين ادعا خنده‌آور نيست كه رزم آرا خودش موافقت بكند كه حزب توده، او را كه در آستانه نخست‌وزيري بوده، عامل عمدۀ قتل احمد دهقان معرفي بكند؟

شيوۀ استدلال خامه‌اي در تمام اتهام‌هايي كه وارد مي‌كند، همين است. مثلاً مي‌گويد: همين كه حزب توده، اين مقاله را نوشته، بهترين دليل براي آن است كه بگوئيم حزب توده احمد دهقان را كشته است!

البته دربارۀ قتل احمد دهقان، براساس سندي كه تاكنون كسي از آن خبر ندارد، اين چهره‌هاي «اتهام زن» يعني فريدون كشاورز و انورخامه‌اي را، رسوا خواهم كرد.

س: انورخامه‌اي، در دوران بعد از انقلاب، وارد حزب يا تشكيلاتي شد؟

ج: با چه كساني مي‌توانست حزب تشكيل بدهد؟ كسي به دنبال او نمي‌رفت. او خود را بالاتر از اين مي‌داند كه وارد حزب ديگري بشود. به همين دليل حاضر نشد پس از انقلاب،

زير چتر خليل ملكي هم برود.او، خود را خط‌دهندۀ سياست جهاني مي‌داند و در مسايل سياسي، اقتصادي و فرهنگي جهان! در دنياي سخن مقاله مي‌نويسد، و هر وقت هم فرصتي پيدا كند، اتهامات هميشگي‌اش را به حزب توده ايران، تكرار مي‌كند.

س: حالا گذشته از خامه‌اي، خود ايرج اسكندري، چه تيپ آدمي است؟

ج: دربارۀ ايرج اسكندري، گفتني، خيلي زياد است، در خاطرات او، مطالب نادرست و تهمت‌هاي ناجوانمردانه، به ويژه به من [كيانوري]، فراوان ديده مي شود. ايرج به رغم اين كه در حزب، خودرأي، قدرت‌طلب و در عين حال ولنگار بود، امّا يك ويژگي مثبت داشت. او تا آخرين لحظات زندگي خودش، اعتقادش را به ماركسيسم و اهميت و نقش تاريخي اتحاد شوروي در لگام زدن بر امپرياليسم جهاني حفظ كرد.

از اين لحاظ اسكندري برايم قابل احترام است. با وجودي كه، ناراضي از پلنوم هجدهم ـ كه اميدوار بود دبير اوّل حزب شود و نشد ـ برگشت و احتمالاً مقامات شوروي، روي خوشي به او نشان ندادند و نتوانست موفقيتي در آنجا كسب كند، امّا اعتقادات خودش را حفظ كرد.

گذشته از اين ويژگي قابل تحسين، گاهي اوقات به علت فراموشي و بيشترش هم آگاهانه، دروغ‌هايي گفته كه واقعاً ناجوانمردانه است. امّا همانطور كه گفتم در اسكندري يك هسته شريف وجود داشت كه به رغم كينه‌توزي‌هايش كه ناشي از جاه‌طلبي بود، به صورت ناخودآگاه، بروز مي‌كرد كه يكي از آنها وفاداري‌اش به ماركسيسم وشوروي است و اين خصيصه در موارد ديگري هم بروز كرده است. با وجود تمام كينه‌اي كه نسبت به كيانوري، در تمام خاطراتش ديده مي‌شود، در يك جا واقعيتي را مي گويد و با وجود همۀ تلاش بابك اميرخسروي كه با او مصاحبه مي‌كرده تا يك دروغ را جا بيندازد، او واقعيت را مي‌گويد و آن در مورد پلنوم يازدهم است. پلنوم يازدهم، پلنومي بود كه قرار بود، فروتن، قاسمي و سقائي را بخاطر موضع‌گيري شان عليه شوروي، از كميته مركزي كنار بگذارند، در آنجا، دو جريان بروز كرد: يك جريان با كنار گذاشتن اين عده، مخالف بود و استدلال معيني هم داشت، يك جريان هم، به طور جدي خواستار بركناري اين 3 نفر بود.

ايرج اسكندري در اين پلنوم، در نظر داشت دكتر رادمنش را از دبيراولي حزب، بركناركند و خودش به اين منصب برسد و براي عملي كردن اين نقشه، با عده اي از طرفداران خود در فرقه دموكرات، نظير پيش نمازي، آذراوغلو، پرفسور آگاهي و نيز با بعضي از اطرافيانش در رهبري حزب، قرار گذاشته بود كه رادمنش را از دبيركلّي، بردارند. من هم گرچه در آن دوران

از كادر دبيرخانه كميته مركزي كناره گيري كرده بودم و در آكادمي ساختمان جمهوري دموكراتيك آلمان در برلين كار مي‌كردم با كنار گذاشتن دكتر رادمنش موافق بودم. حتي كامبخش هم به اسكندري روي خوش نشان داده بود. چرا كه در پلنوم دهم، موضوع جاسوسي حسين يزدي براي ساواك مطرح شد امّا به تصميم‌گيري نرسيد و من از ادامه مسئوليّت دكتر رادمنش به عنوان دبيركل و از بين رفتن هيئت اجرائيه، جداً وحشت داشتم كه نكند «يزدي» ديگري در كنار او سبز شود كه شد و اين يكي همان عباس شهرياري بود. بله، در پلنوم يازدهم نارضايتي از كاركرد دكتر رادمنش، زياد شده بود. چرا كه او بعد از پلنوم دهم به عراق رفته و سه سال در آنجا مانده بود و افرادي را كه در آنجا انتخاب كرده بود آدمهاي ناجوري بودند و گروه‌هاي بسياري در ايران، لو مي‌رفتند.

بد نيست اين را هم بگويم كه در پلنوم دهم كه همه چيز براي بركناري دكتر رادمنش بخاطر ماجراي حسين يزدي، آماده شده بود، به دليل موضع‌گيري احمد قاسمي عليه سياست شوروي، وضع عوض شد و بالاخره مسئله به اين شكل حل شد كه هيأت اجرائيه منحل شود و يك هيئت دبيران سه نفري انتخاب شد و قرار شد كه در ظرف يكسال، پلنوم تشكيل شود و دربارۀ رهبري حزب تصميم‌گيري شود. اين پيشنهاد را بعد از پايان گفت‌وگوها در كميته مركزي، طبري مطرح كرد كه مسلماً نظر مقامات مركزي شوروي بود.

اما در پلنوم يازدهم، وضع به كلي شكل ديگري داشت. دانشيان، پيشنهاد بركناري دكتر فروتن، قاسمي و سقائي را مطرح كرد. به اين پيشنهاد، تنها ده نفر از بيست و يك نفر اعضاي كميته مركزي، رأي مثبت دادند. و به اين ترتيب تصويب نشد. دانشيان و طرفدارانش در فرقه و جودت از جلسه خارج شده و تهديد به انشعاب كردند. در چنين اوضاعي، معلوم شد كه حزب كمونيست اتحاد شوروي، جداً خواستار بركناري اين سه نفر از كميته مركزي حزب است، در نتيجه در ميان گروهي كه اسكندري براي ايجاد تغيير در رهبري حزب، آماده كرده بود، ترديد پيدا شد و پيش از همه خود كامبخش، پشت تريبون رفت و مخالفتش را پس گرفت و بعد از او ديگران و ازجمله اسكندري، كيانوري آخرين نفر بود.

دربارۀ موضع‌گيري كيانوري، ايرج اسكندري، در كتاب خاطرات خودش چنين مي‌گويد:

فكر كردم، خب. ممكن است اينها همه ما را از حزب كنار بگذارند. لذا گفتم كه بايد رفته و با آنها صحبت كنم، چرا كه من، تنها، تصميم نگرفته بودم به همين خاطر، رفقا، يعني همان پيشنمازي و آذراوغلو را جمع كرده و با آنها صحبت كردم و گفتم:

چنين اوضاعي است، عقيده شما در اين مورد چيست؟

پيشنمازي، محكم ايستاد و گفت: رفيق ايرج، حرفتان را پس نگيريد و مقاومت كنيد. هرچه مي‌شود بشود. امّا ديگران كه چنين نظري نداشتند، شل شده بودند. من هم آمدم و همانطور كه گفتم رأي خودم را پس گرفتم، پشت سر من هم، كيانوري آمد و گفت: حالا كه زور در كار است، يك چنين عبارتي بود كه از كيانوري تعجب دارد، گفت، حالا كه اجباري است، من هم خيال مي‌كنم كه بايد آن نظر را پس گرفت.

كيانوري چنين حرفي زد و من گفتم: عجب بارك الله كه اينطور سخن گفت.⁽¹⁾

اما در جاي ديگر، اسكندري، خيلي كوشش مي‌كند كه خودش را از اشتباهات، دور نگه دارد و بگويد نظراتش، هميشه صحيح بوده است.

س: به بيان ديگر، شايد مي‌خواهد بگويد تا آن وقتي كه من در حزب بودم، خوب بود، اين خصيصه را عموم رهبران دارند.

ج: اين‌گونه موضع‌گيري در اينجا هم هست، مثلاً او گفته است كه حزب توده، يك حزب دموكراتيك بوده كه ما درست كرديم و قرار بود كه دموكرات و ملّي باشد، امّا كامبخش و كيانوري آمدند و حزب را ماركسيستي و كمونيستي كردند. روي اين نكته، خيلي تأكيد كرده است. اميرخسروي و آذرنور، در يك زيرنويسي، صفحه 433 چاپ ايران، ⁽²⁾چنين اظهارنظر كرده اند:

از خود توضيحات رفيق اسكندري و داده‌هاي متعدد و شهادتهاي زيادي كه مي‌توان به آن اضافه كرد، روشن مي‌گردد كه در واقع، گرايش حزب توده به كمونيسم و ماركسيسم لنينيسم، صرفاً نقشه شيطاني و برنامه‌ريزي كامبخش يا عده‌اي ديگر نبوده است.

اوضاع و احوال جهاني و نقش اتحاد شوروي در جنگ عليه نازيسم و ديناميسم مبارزه توده‌هاي محروم و زحمتكش و روشنفكران انقلابي، به نوبه خود، نقش تعيين‌كننده‌اي داشته است. تحليل‌هاي منتشر شده رفيق ايرج از تاريخ حزب توده، دلايل ديگري را براي كمونيستي شدن حزب توده ارائه مي‌دهد كه به نوبه خود جانبدارانه به نظر مي‌رسد.

س: البته اسكندري بر اين نكته تأكيد مي‌كند كه ما مي‌خواستيم حزب را از سلطه

حزب كمونيست شوروي نجات دهيم امّا كامبخش و اطرافيانش، نمي‌گذاشتند. ما هميشه مي‌خواستيم، يك رابطه متقابل برادرانه بين ما و حزب كمونيست شوروي وجود داشته باشد و مي‌گويد انحراف حزب از اينجا شروع شده كه از ابتدا حالت اطاعت نسبت به شوروي داشته است.

ج: باز هم اميرخسروي و آذرنور، در جاي ديگري اين گفته ايرج را نفي مي‌كنند. نوشته آنان، چنين است:

اگر در نظر بگيريم كه در مشي و سياست حزب توده ايران، خطا و انحراف، فراوان است. اگر به خاطر داشته باشيم كه گروه گرائي، اختلافات خصوصي و دروني، به اشكال مختلف، در سراسر زندگي حزب توده ايران و رهبري آن تسلط داشته، و از دهه چهل به بعد، نوعي انحراف و انحطاط و زوال رهبري آن را فراگرفته بود و امر و نهي نمايندگان احزاب كشورهاي مهماندار در مهاجرت، شخصيت گردانندگان حزب را خرد مي‌كرده است و نوعي دوروئي و دوگانه گوئي در گفتار و كردار، به طبيعت ثانوي بعضي از آنان مبدل شده بود... در آن صورت روشن است، رفيق اسكندري كه، در پستهاي رهبري و اجرائي و سياسي حزب، قرار گرفته، عملاً نمي‌توانست خود را از تناقض‌گوئي و از خطا و انحراف مصون نگه دارد.

رفيق اسكندري، به رغم سلامت نفس و استقلال انديشه و عمل، كه ذاتي او بود، نمي‌توانست آلوده خطاها و گناهان و انحرافات متعدد رهبري حزب نبوده باشد.⁽¹⁾

ـ اسكندري، چندين‌بار گفته است كه من با سفارت شوروي، اصلاً رابطه‌اي نداشتم. در صورتي كه در آغاز خاطراتش اعتراف مي‌كند كه وقتي از زندان بيرون آمد، همان روزهاي اول، همراه با نوشين، با شوروي‌ها تماس مي‌گيرند. او گفته است:

ما نمي‌دانستيم چكار بكنيم. چون بچه‌ها، هنوز در زندان بودند. آزادشان نكرده بودند. مي‌خواستيم ببينيم شوروي‌ها، كمك مي‌كنند؟ نوشين، پيشنهاد كرد به نمايندگي ايشان مراجعه و صحبت كنم تا شايد آنها بتوانند كمك كنند. گفتم، خيلي خوب برويم.

محل مؤسسه تجارتي سفارت شوروي، در سرچشمه بود. با نوشين رفتيم آنجا و من خودم را معرفي كردم كه مي‌خواهم با آقاي رئيس نمايندگي ديدار نمايم. از ما پرسيدند: شما كي

هستيد؟ گفتم: ما تازه از زندان مرخص شده‌ايم و وضعمان اين است و مطالبي داريم كه مي‌خواهيم با رياست آنجا در ميان بگذاريم. بعد از مدتي كه معطل شديم، مارا خواستند. با فردي ملاقات كرديم كه من بعداً اسمش را فهميدم. بلاچا بكين. گفت: شما كي هستيد؟ و با دقت اطلاعاتي دربارۀ هويت ما و اينكه چه كاره هستيم و از كجا آمده ايم، خواست. از او سؤال كردم: شما دوستانتان را مي‌شناسيد؟

او سؤال كرد: شما روستا را مي‌شناسيد؟

گفتم: بله، او را مي‌شناسم.

پرسيد: حالا او كجاست؟

گفتم: او را تبعيد كرده‌اند و الآن در ساوه است.

گفت: اگر بگوييد به اينجا بيايد خوب مي‌شود.

فوري به روستا خبر داديم اگر آب دستت هست بگذار زمين و بيا تهران. و چون در آنجا تبعيد بود، قاچاقي آمد. وقتي آمد، جريان را براي او تعريف كردم و گفتم، بلاچا بكين تو را خواسته است و بايد تماس بگيري. رفت و تماس گرفت، بعد آنها مطمئن شدند كه ما جريان سالمي هستيم و دروغ نگفتيم. آنها اطمينانشان به روستا بيشتر بود...»⁽¹⁾

س: يعني، سفارت، بيشتر به روستا اطمينان داشت؟

ج: بله، چون روستا را مي‌شناختند. در واقع به او اعتماد داشتند. آنها چهار نفر را مي‌شناختند: عبدالصمد كامبخش، رضا روستا، دكتر محمد بهرامي و اردشير آوانسيان.

اسكندري، در جاي ديگر درباره مراجعه‌اش به سفارت شوروي مي‌گويد:

ـ در سفارت شوروي در تهران، شخصي بود به نام علي اوف، همان شخصي كه مي‌گويند در اولين جلسه حزب هم حضور داشته است. من با او بعد از وقايع آذربايجان ملاقات كردم و به او گفتم آقا، اين طور كه نمي‌شود كه ما جدا جدا بتوانيم انقلاب انجام بدهيم. اينكه معني ندارد. نه از لحاظ نظري و نه از نظر عملي، معني ندارد، اين چه كاري است؟

استدلال او اين بود كه براي ما مسئله آذربايجان مطرح نيست. مسئله تمام ايران مطرح است. اين حالت مي‌تواند زمينه براي اقدامات انقلابي ديگر باشد.

آنچه من تشخيص دادم اين بود كه بين سفارت شوروي در تهران و مقامات آذربايجان

شوروي در مورد خود اين قضيه، اختلاف نظر وجود داشت. و اين، خود، مسئله مهم و در عين حال، جالبي بود.⁽¹⁾

او در جاي ديگر، وقتي از ديدارش با دكتر مصدّق صحبت مي‌كند و در مورد طرح پيشنهادي‌اش به دكتر مصدّق در مورد پيشنهاد كافتارادزه مبني بر تشكيل شركت نفت ايران و شوروي و طرح آن به مجلس توضيح مي‌دهد، باز هم در مورد رفتنش به سفارت شوروي سخن مي‌گويد:

دكتر مصدّق گفت كه وضع الآن اين است كه شوروي‌ها آمده‌اند و نفت مي‌خواهند و امتياز مي‌خواهند. مردم ايران، اصلاً از لغت امتياز، بدشان مي‌آيد. براي اينكه لغت امتياز با استعمار جوش خورده است. هر قدر هم كه بگوئيم شوروي‌ها منظور استعماري ندارند، نمي‌توانند قبول كنند. اگر اينها نفت مي‌خواهند، چرا نمي گذارند با آنها قرارداد فروش نفت ببنديم؟

گفت: من از تو مي‌خوام كه بروي و با شوروي‌ها صحبت كني و بگويي اگر موافق باشند، من فردا در مجلس نطق مي‌كنم و ضمن آن، پيشنهاد خواهم داد به جاي امتياز نفت شوروي، قرارداد فروش نفت با آنها ببنديم.

بعد كه رفت، من به سفارت شوروي تلفن كردم و گفتم: مطلب مهمي است كه بايد فوري با شما مطرح كنم، گفتند: خيلي خوب! بيا اينجا، رفتم تو قبلاً به علي اوف گفتم كه دكتر مصدّق با من صحبت كرده و مطلبي است راجع به او، بعد از مدتي سفير آمد و گفت: مطلب چه هست؟ گفتم: قضيه، اين است، مي‌خواهد فردا در مجلس چنين پيشنهادي بدهد.

گفت: همينجا بنشينيد، من نشستم، و او رفت و فهميدم كه حتماً مي‌خواهد از مسكو بپرسد. تقريباً نيم ساعت به طول كشيد و برگشت و گفت: «بگوئيد اين پيشنهاد را بكند.»

او مي‌گويد با شوروي‌ها رابطه نداشته امّا اين چند نمونه نشان مي‌دهد كه اين طور نبوده است.

س: احتمالاً، اين موارد از زبانش پريد، ولي با در نظر گرفتن اين مسايل، اينها چرا اينقدر به كامبخش حساس بودند و او را جاسوس K.G.B و مرتبط با شوروي معرفي

مي‌كردند؟

ج: اوّل به خاطر خصومتي كه اينها در زندان با او پيدا كردند و دوم بخاطر آنكه كامبخش، به شوروي‌ها فوق العاده نزديك بود و آنها به او اعتماد كامل داشتند، جهانشاهلو نوشته است: «نسبت اتحاد و احترام شوروي‌ها به كامبخش و دانشيان، برابر بود با نسبت احترام ژنرال با يك گروهبان.»

و سومين نكته اينكه كمينترن، مأموريت تشكيل حزب كمونيست را به كامبخش سپرد. اين عوامل خودخواهي اسكندري و دوستانش را تحريك مي‌كرد. حساسيت امثال خسروي و آذرنور هم كاملاً مهم است و برمي‌گردد به بي‌اعتقادي خودشان به شوروي و سرخوردگي‌شان بعد از پلنوم هيجدهم.

حالا درمورد اسكندري، يك مطلب را نيز اضافه كنم و آن عاقبت اسكندري است. اسكندري به جايي مي‌رسد كه به طرف همكاري با عناصري چون علي اميني هم كشيده مي‌شود. خان بابا تهراني، در خاطراتش، دربارۀ آخرين ديدارش با اسكندري مي‌گويد:

ايرج اسكندري را آخرين‌بار، در پائيز 1363 يعني اندكي قبل از مرگ، در هتلي در خيابان آگوست بلانكي شهر پاريس، ملاقات كردم.

پس از گفت و گوهاي معمولي، سخن از اوضاع و احوال سياسي كشور و وضع سياسي نيروهاي كشور شد. اسكندري، با حرارت از ائتلاف بزرگي صحبت مي‌كرد و معتقد بود كه راه نجات، جز از طريق يك ائتلاف وسيع از همه نيروهاي سياسي، وجود ندارد. و براي جلب مشاركت بيشتر نيروهاي سياسي به اين ائتلاف، نبايد صحبتي از شكل نظام بعد از پيروزي، كه سلطنتي باشد يا جمهوري، به ميان آورد. بلكه بايد اين امر را به مجلس مؤسسان سپرد.

وقتي به اينجا رسيد از او پرسيدم: رفيق اسكندري، آيا در چنين ائتلافي، افرادي نظير علي اميني هم جاي دارند؟

اسكندري در واكنش نسبت به سؤال من، به گمان اينكه قصد مجادله دارم، گفت: رفيق عزيز، شما ديگر لازم نيست آقاي علي اميني را به من معرفي كنيد. ايشان، قوم و خويش من هستند و من بهتر از شما ايشان را مي‌شناسم. منتهي اينجا بحث بر سر فرد معيني نيست. بلكه موضوع نجات مملكت و خلاص مردم از اين وضعيت رقّت‌انگيز، مطرح است.

س: البته من در يك نشريه سلطنت طلب ديدم كه ايرج، بعد از اين افشاگري‌ها، در سفر به آلمان شرقي فوت كرده، و احتمال دادند كه بخاطر حرفهايي كه زده، عوامل او را كشته باشند.

ج: نه، اين حرف درست نيست، چرا كه اسكندري، قبل از انتشار خاطراتش، فوت كرده و خاطراتش، پس از مرگ منتشر شده است. بد نيست توضيح روشن‌كننده‌اي را كه اميرخسروي و آذرنور، در مورد بيماري سرطان او داده‌اند، نقل كنم:

... دو سه ساعت بعد از پايان گفتگوي ما با ايرج (28 اسفند 64)، ايشان پاريس را به مقصد وين⁽¹⁾ترك گفت تا سال نو را همراه دخترانش كه مقيم اتريش هستند، بگذراند. قرار بود از آنجا به آلمان شرقي برود و پس از معاينات پزشكي و اداي مراسم توديع، براي اقامت قطعي به پاريس مراجعت كند. بيماري سرطان او كه در پاريس رو به وخامت گذارده بود و خودش از آن بي خبر بود، باعث شد تا در آلمان، رفيق ايرج را از پاي درآورد و خلأ بزرگي برجاي بگذارد...

خوب، حالا بگذاريد در همين جا، در مورد ايرج اسكندري به طرح 2 قضيه ديگر هم بپردازم.

همانطور كه قبلاً گفتم، ويژگي اسكندري، نسبت به ديگران، اين بود كه تا پايان عمر، نسبت به اهميت اتحاد شوروي و نقش جهاني آن كشور، نظر قاطعي داشت. اين بخش از گفته هايش در كتاب خاطرات او، مؤيّد همين مطلب است:

بايد توجه داشت كه سياست خارجي دولت شوروي، مبتني بر همزيستي مسالمت‌آميز بين رژيم‌هاي مختلف است. اين در حقيقت، براي ايجاد همكاري وسيعي در بهبود روابط دوستي بين شوروي و ساير كشورها است. كما اينكه شوروي درمورد آمريكا، موافق با اتخاذ روش قوام با سازش است. اما هر حرف كمونيستي درداخل كشور، سياست درستش، عليه حكومت بوده و براي حكومت برتر تلاش مي كند و اين دو روش، اصلاً معارض يكديگر نيستند امّا بايد توجه داشت كه از نظر عيني، اتحاد شوروي، عامل مهم و اساسي در سياست بين‌المللي عليه امپرياليسم آمريكاست و در اين ترديدي نيست.⁽²⁾

اما چهرۀ ديگر ايرج اسكندري، در مورد برخوردش با سند «ساواك ساخته» عليه كيانوري و مريم فيروز و بستگانش، ديده مي‌شود. سندي كه در اختيار اميرخسروي و آذرنور گذاشت و آنها هم با علم به ساختگي بودن آن، درخاطراتش چاپ كردند. آن هم در زماني كه كيانوري، زير چوبۀ دار ايستاده بود و امكان پاسخ گويي نداشت. ايرج اسكندري اين كار زشت را در حالي انجام داد كه برداشت خودش در آغاز اين بود كه ساواك خواسته است از بعضي اختلافات داخلي رهبري حزب، سوء استفاده كند.

اسكندري: بله، خوب، در هر صورت، مثل اين است كه ساواك در اين جريانات، اطلاعاتي داشته است. چون همانطور كه شوروي‌ها خودشان در ساواك، مأمور داشته‌اند، ساواك هم همين طور مجراي اطلاعاتي داشته است. از آن نامه چنين استنباط مي‌كنم كه نامه، مال ساواك است. ترديدي ندارم. مسئله جرياني كه شوروي‌ها مي‌خواسته‌اند به تدريج، كيانوري را جلو بيندازند در اين‌باره لابد به آنها خبري رسيده و آنها آن را بزرگ كرده و نوشته‌اند.

اميرخسروي: من گفتم، همان سالها، كيانوري، صددرصد از ايرج پشتيباني مي‌كرد.

اسكندري: ممكن است اطلاعاتي، چيزي به ساواك رفته باشد، آن را بزرگش كرده‌اند و خواسته‌اند يك استفاده سياسي از آن به عمل بياورند.⁽¹⁾

اسكندري، اين نامه را براي مقامات شوروي فرستاد و به رغم اصرار مكرر او كه مي‌گويد: آنها پاسخي به او نداده‌اند، امّا آذرنور و خسروي، با اينكه مي‌دانستند شهناز اعلامي از مدتها پيش عامل ساواك بوده (ساواكي بودن او را در صفحات آينده توضيح خواهم داد) به آن كار ناجوانمردانه در مورد نامه جعلي ساواك، دست زده‌اند.

«نامه فوق از جعليات ساواك براي تشديد اختلاف در رهبري حزب توده بوده است.»⁽²⁾درباره كساني از افراد نزديك به ايرج اسكندري، كه به ساواك در ساختن اين سند جعلي، كمك كرده‌اند، در بخش مربوط به جهانشاهلو، توضيح خواهم داد.

س: حالا اجازه بدهيد به چهرۀ ديگر اين گروه، يعني اردشير آوانسيان بپردازيم. به نظر شما، او چه جور آدمي بود؟

ج: به عقيدۀ من، و بدون ترديد، اردشير آوانسيان، يكي از چهره‌هاي بسيار مثبت جنبش توده‌اي كمونيستي بوده است.فردي پاك سرشت، بسيار علاقمند به كمونيسم و شوروي. او در دوران زندان، يك مبارز سرسخت بود، خليل ملكي، در روزنامه رهبر، مقاله‌اي دربارۀ او نوشته به نام «شكست‌ناپذير» كه چهره واقعي او را نشان مي‌دهد. تمام زندگي او در مبارزه با پليس، گذشت. او بعد از آزادي از زندان، انتظارش زياد بود و منتظر بود به رهبري حزب برسد امّا انتظاراتش، هرگز برآورده نشد. چون مخالف زياد داشت. بيشتر هم به اين خاطر كه حاضر نبود از نظريات كسي پيروي كند.

ملكي با وجودي كه آن شرح و بسط را دربارۀ آوانسيان مي‌دهد امّا به خاطر همين روحيه او، در مقاله‌اي بدون اينكه نامي از او ببرد، غيرمستقيم او را «شترمآب» خوانده است. و بعد هم درباره‌اش گفته است: كسي كه در سابق، آن جور مبارزه كرده بود، پس از آزادي و پيدا كردن يك زندگي مرفّه و اتومبيل، حالا سازشكار شده است كه كمال بي‌انصافي دربارۀ اردشير است.

واقعيّت اين است كه آوانسيان، از همان دوران اوليه، يك نارضايتي نسبت به حزب داشت. چرا كه انتظار داشت نقش مهمي در حزب داشته و به دبيري حزب برسد. امّا با اين وجود در تمام دوران، من هيچ جايي نديدم كه رأيي و يا اظهارنظري مخالف اعتقادش، گفته باشد. او تقريباً هميشه، ثابت قدم بود و در آن جهتي بود كه ما بوديم.

من، براي اردشير، احترام زيادي قائلم. ولي به نظر من، به علت دوري طولاني از كار حزبي، برخي ويژگي‌هاي خودبزرگ‌بيني در او پيدا شده بود، يك نمونه‌اش در مورد پذيرش كامبخش است. اسكندري مي‌گويدكه وقتي كامبخش برگشت، روستا و اردشير، سريعاً آمدند، گفتند كه از كمينترن به ما اطلاع داده شده كه كامبخش رفته و با كمينترن تماس گرفته و جريان 53 نفر را گفته و كمينترن هم او را تبرئه كرده است. اين مطلب را من قبلاً گفته‌ام. اما اردشير، در خاطراتش نوشته است: «كامبخش اصلاً رابطه‌اي با سفارت نداشت. او با يكي از آدمهاي رده پائين سفارت رابطه داشت. رابط كمينترن با من بود...»

اين خاطرات در گفت‌وگوئي با اميرخسروي و احتمالاً با يادداشت تهيه شده است. پاسخ اين پرسش باز مي‌ماند كه آيا اين جمله را به من گفته و نظر اردشير بوده است.⁽¹⁾

هر چه پيرتر مي‌شد خودبزرگ‌بيني و كوچك كردن ديگران، بيشتر در او رشد مي‌كرد.

س: چرا اردشير، اين جريان را در زماني كه كامبخش، زنده بود نگفته؟ و فقط اين حرفها را دو سه ماه قبل از مرگش عنوان مي كند؟ البته نوشته ديگري هم از اردشير، در دست است، كه چند صفحه خاطرات ديگري از اوست. گويا فقط يادداشت‌هاي زندان اوست، ولي من شنيدم كه خاطرات خيلي قطوري هم نوشته است.

ج: يادداشت‌هايش را منتشر كرده‌اند، امّا من نديدم، در هر صورت، درباره اردشير در عين حالي كه برايش احترام قائلم، امّا بايد بگويم كه اين نقص را داشت. اصلاً چه كسي است كه نقص نداشته باشد؟ هركس كار مي‌كند اشتباه هم مي‌كند. آنهايي اصلاً اشتباه نكرده‌اند كه هيچ كاري نكرده‌اند.

س: نظرتان درباره خان بابا تهراني و تحليل هايش از جريانات چپ روشنفكري چيست؟

ج: اولاً اين را بگويم كه من در تهران، اصلاً خان بابا تهراني را نمي شناختم. چون عضو سازمان جوانان بوده است.

بعد در دوره مهاجرت، با او آشنا شدم. فردي شلوغ بود. امّا خاطراتي كه نوشته و به صورت گفت و گو و سؤال و جواب است، صرفنظر از كمبودها و تلاش‌هايي كه صورت داده تا در همه جا بدون نقص و محقّ، جلوه كند، از بسياري از ديگر خاطراتي كه نوشته شده، واقع‌گرايانه‌تر است.

تصاويري كه از چهره بعضي از زندانيان، به ويژه دكتر يزدي و مهندس گرمان، ارائه مي‌دهد، خيلي جالب است.

مهندس عباس گرمان با وجودي كه از مخالفين كيانوري (من) بود اين ويژگي مثبت را داشت كه در زندان، كوشش مي‌كرد به همه زندانيان، كمك بكند. امكاناتي را كه داشت در اختيار آنها قرار مي‌داد و بعد هم كه از زندان، بيرون آمد، به افراد ديگر، براي پيدا كردن كار، خيلي كمك مي‌كرد، در عين حالي كه مخالف حزب بود.

در مقابل، خان‌بابا تهراني، چهره مرتضي يزدي را خيلي خوب نشان مي‌دهد كه چقدر خودخواه بوده است. آنقدر كه همين مهندس گرمان، در يك جرياني به او مي‌گويد: شما شكم گنده‌ها، بچه‌ها را به اين روز انداختيد و حالا اينقدر خودخواه هستيد.

تهراني، انتقاداتي هم به من وارد كرده است كه منصفانه و درست است.

امّا دو مطلب از گفته‌هاي ديگران نقل كرده كه خيلي بي‌ربط است.

يكي اين كه گويا، مريم،⁽¹⁾كه همه او را مي‌شناختند. با سرهنگ مبشّري كه لباس ارتشي به تن داشت، توي خيابان هاي تهران مي‌گشتند و از اين دكّان به آن دكّان براي اجاره خانه مي‌رفتند... و بعد گفته شده است كه خانم! شما را كه تمام تهران مي‌شناسند، چرا چنين كاري كردي!

او اين را از قول كي نقل مي‌كند؟ از قول سرهنگ نوائي در پكن.

بعد، اين قدر فكر نكرده است كه مريم، بعد از بهمن 1327، هميشه با چادر سياه و كفش ساده، در شهر رفت و آمد مي‌كرد. اگر او را مي‌شناختند، شصت دفعه گرفته بودنش! يك نمونه ديگر هم از همين مسايل دارد كه بسيار جالب است، مي‌گويد:

... يكي از افسران توده‌اي، در زندان به من گفت كه اصلاً احتياجي نبود كه روز 28مرداد، افسران توده‌اي به ميدان بيايند. تنها كافي بود، از پنجره خانه خودشان، اين ششصد، هفتصد افسر كه همه هم اسلحه كمري داشتند، همان ساعت، يعني ساعت 3 بعداز ظهر، فقط يك قرار حزبي مي‌گذاشتند و با اسلحه به بيرون تيراندازي مي‌كردند. همين كافي بود تا جلوي بلوا گرفته شود...

افسري كه چنين حرف بي‌ربطي زده، احتمالاً بيمار بوده، چرا كه اولاً 600 ، 700 نفر نبوده و كمتر از پانصد نفر بوده، و دوم آنكه از اين تعداد، تنها نزديك به 240 نفر در تهران بودند. سوم آنكه، من از خان بابا تهراني، واقعاً تعجب مي‌كنم كه چنين چيزي را مستند دانسته و برداشته آن را در كتاب خاطراتش آورده، بدون آنكه به بي‌ربط بودن آن، اشاره‌اي داشته باشد. مگر خانۀ همه افسران در مسير چاقوكشان قرار داشت؟ در حالي كه همه مي‌دانند كه همۀ افسران در آن روز يا سر خدمت بودند و يا به دعوت رئيس ستاد براي شنيدن سخنراني او در دانشكده افسري منتظر او بودند. ولي در مجموع، مطالب ديگري را كه نوشته، دربارۀ سازمان انقلابي و رفتن به چين و كنفدراسيون دانشجويان و نظاير آن، همه، با واقعيت تطبيق مي‌كند. مثلاً هنگام تهيه خاطراتم، از من سؤال شد كه آيا با خسرو قشقايي، كه در مونيخ روزنامه باختر امروز را منتشر مي كرد، رابطه‌اي داشتم يا خير؟

من، پاسخ منفي دادم، در نوشته‌هاي تهراني، اين پاسخ من، تأئيد شده است، بد نيست به

اصل نوشته او توجه كنيم.

او در پاسخ به اين سؤال كه آيا باختر امروز با نظر حزب اداره مي‌شد و چنين نوشته: نه، اينطور نيست.

حزب توده، ابتدا از ماجرا بي‌اطلاع بود و اين ايده، اصولاً ربطي به حزب نداشت. من چون نسبت به رهبري حزب، موضع انتقادي داشتم، اين ايده را با ابتكار خود با قشقائي، در ميان گذاشته و با همكاري محمد عاصمي و گودرزي، پيش برديم. حزب توده، باختر امروز را براي خود، رقيبي به شمار مي‌آورد. چرا كه اين نشريه، محبوبيت بسياري يافته بود و عملاً عرصه را بر حزب تنگ كرده بود. به همين دليل، حزب توده كوشش كرد تا باختر امروز را تحت كنترل بگيرد و وقتي موفق نشد، شروع به تخريب كرد.

من، در سفري به برلين شرقي، ضمن ملاقات با كيانوري، موضوع باختر امروز را پيش كشيدم و گفتم: قشقائي، در نظر دارد، با ادامه انتشار اين نشريه، فعّاليّت سياسي خود را گسترش دهد و من هم قصد دارم به او كمك كنم.

كيانوري مخالفت كرد و گفت: «آقا اين شلوغ‌بازي‌ها چيه؟ هر جا مي رسي فيل هوا مي‌كني. تو به عنوان آدم حزبي، اجازه نداري چنين كاري بكني. البته من با رفقا صحبت خواهم كرد، امّا بدان كه ما هيچ مسئوليتي راجع به اين كار نداريم. بابام از قديم گفته؛ دختري كه يك شب بيرون ماند، چه يك شب و چه صد شب. و اين محمّد عاصمي، از آنهايي است كه يك شب بيرون مانده است. ديگر به ما مربوط نيست. من و كيانوري، به دنبال اين گفت‌وگو، با اوقات تلخي از هم جدا شديم. قشقائي گفت:

مقالات باختر امروز، هنوز چاپ نشده و بيرون نيامده، روي ميز سازمان امنيّت است...

او در اين مورد به گودرزي مظنون بود، امّا تا آنجا كه من فهميدم عاصمي، طبق تماسي كه با ساواك داشت، قاعدتاً اطلاعات خود را منتقل مي كرد.

بعدها معلوم شد كه در دستگاه رهبري كنفدراسيون هم، ساواك، افرادي را براي همكاري، جلب كرده بود كه فولادي، يكي از آنها بود.»⁽¹⁾

س: مصطفي الموتي چه طور، اين شخص چه سابقه‌اي دارد؟

ج: ايشان، سردبير روزنامه «داد» به مديريّت عميدي نوري، پدر همسرش بود.

عميدي نوري، يكي از 19 نفر مؤسّسين جبهه ملّي بود كه چون به نمايندگي مجلس هفدهم انتخاب نشد، از جبهه ملّي كنار رفت و به ضدانقلاب پيوست.

زاهدي، بلافاصله پس از كودتا، او را به عنوان معاون سياسي و پارلماني خود انتخاب كرد. حالا درباره نقش مصطفي الموتي، كافي است چند جمله از خاطرات عميدي نوري، كه در روزنامه اطلاعات چاپ شده، نقل شود:

ظهر 27 مرداد، آقاي مصطفي الموتي به من با تلفن اطلاع داد كه در ميان محتويّات صندوق مراسلات، يك كليشه با يادداشت رسيده است، گفتم: چيست؟ گفت: كليشه، متن فرمان اعليحضرت، داير بر عزل دكتر مصدّق و نصب سرلشكر زاهدي به نخست‌وزيري است. يادداشت هم به دستخط آقاي اردشير زاهدي است. كه من اين كليشه را به صندوق انداخته و دستور دادم متن فرمان را با كادر درشت، در وسط صفحه اوّل بگذارند.

درباره مصطفي الموتي، بد نيست كه به چند جمله هم از خاطرات كيم روزولت، طرّاح كودتاي 28 مرداد، درباره مصاحبه مطبوعاتي قلاّّبي سرلشگر زاهدي، توجه كنيم.

روزولت در كتاب كودتا ضد كودتا مي‌گويد:

بيل، مي‌رود به سراغ دو روزنامه‌نگار آمريكايي كه در تهران هستند و آنها را به منزل ديك مي‌آورد تا در آنجا مصاحبه مطبوعاتي كوتاهي با مصطفي الموتي انجام بدهند و او در مصاحبه مي‌گويد كه شاه، مصدّق را عزل كرده و زاهدي را به جاي او نشانده است، بعد مصطفي را به سفارت مي‌برد.

خبرنگاران آمريكايي كه معلوم هستند چه كساني هستند، ولي اردشير زاهدي، در كتاب خاطراتش، اين ماجرا را خيلي بزرگ مي‌كند و مي‌گويد: «ما مخبرين داخلي و خارجي، آنهايي را كه در دسترس بودند، در تپه‌هاي ولنجك جمع كرديم، تيمسار زاهدي در آنجا، فرمان نخست‌وزيري خودش را به آنها ارائه داد و بعد عكس آن فرمان را ميان طرفداران، تقسيم كرد.»⁽¹⁾به اين ترتيب، تكليف مصطفي الموتي مشخص مي‌شود كه با روزولت هم مربوط بوده و اين كارها را مي‌كرده، چندين دوره وكيل مجلس بوده و از اعضاي فعّال حزب رستاخيز بود.

س: در ادامه بررسي شخصيّت‌ها، بد نيست نظرتان را درباره فريدون كشاورز بگوئيد؟

ج: از كشاورز بايد به عنوان دروغ‌سازترين فرد در تمام اين جريان‌ها نام برد. همطراز با شهناز اعلامي و انور‌خامه‌اي همان كشاورز است كه واقعاً وحشتناك است. گوياترين تعريف از ويژگي‌هاي كشاورز را، ايرج اسكندري در گفت‌وگوهايش با مجله تهران مصوّر در تهران داده است.

س: نظر شما درباره دكتر كشاورز و به اصطلاح كتاب او درباره حزب چيست؟

ج: چنان كه گفتم، كتاب دكتر كشاورز، قويّا آميخته به اغراض شخصي و دروغ و جعليّات و تحريف جدّي بسياري از واقعيّات است. برخي از مسايل تاريخي نيز در اين كتاب به صورت ناقص و تحريف شده، ذكر شده است و به طور كلي، اين به اصطلاح كتاب، به منظور لطمه وارد آوردن به حزب و بدنام كردن برخي از اعضاي رهبري آن، نوشته شده است. كشاورز مي‌خواهد خود را از تمام اشتباهات حزب تبرئه كند يا انحرافاتي را به ديگران نسبت دهد. او فرد بي‌غرضي نيست، جاه‌طلب و خودخواه است.

انور‌خامه‌اي هم در اين مورد، مطلبي دارد: «چون يكي از تهمت‌هائي كه كشاورز به كيانوري زده اين است كه، گفته، كيانوري احمد دهقان را كشته است براي اين تهمت زني، يك افسانه‌اي ساخته از قول ستوان قبادي، يكي از افسراني كه ما را از زندان فراري داد، ادعا كرده كه ستوان قبادي در مسكو به او گفته است: «وقتي كه قاتل دهقان را گرفتند و آوردند به زندان، كيانوري به من گفت: «برو با او صحبت كن و دلداري و اطمينان بده كه ما او را نجات مي‌دهيم تا چيزي درباره حزب نگويد.»

حقيقت اين است كه اوّلاً، هنگام قتل احمد دهقان من در زندان يزد بودم و ثانياً هنگام قتل دهقان، ستوان قبادي، مدّت‌ها بود كه در شوروي بود.

وقتي كه ما فرار كرديم، قبادي هم با ما فرار كرد. او افسر نگهبان در بيرون زندان قصر بود و ستوان محمدزاده افسر نگهبان بخش درون زندان و هر دو از اعضاي سازمان افسري حزب بودند. و بدون ياري آنان، فرار كردن از زندان غير ممكن بود.

تاريخ فرار ما از زندان، 24 آذر ماه 1329 بود و اين دو افسر را پيش از پايان سال 1329 از راه مرز شمال به اتّحاد شوروي فرستاديم. حسن جعفري قاتل احمد دهقان در دوران نخست‌وزيري دكتر مصدّق اعدام شد.

چطور ممكن است كه ستوان قبادي كه از 24 آذر ماه 1329 فراري و مخفي شده بود، به

عنوان افسر نگهبان پاي‌دار حسن جعفري حضور داشته باشد؟

فريدون كشاورز كه در دروغ سازي رذيلانه، هر مرزي را پشت سر گذاشته است، با همه زرنگي‌اش اين حماقت را كرده است كه چنين داستان بي سر و تهي را سر هم كند، انور‌خامه‌اي يك‌بار در خاطرات سه جلدي و بار دوّم در جزوه‌اي به نام «پاسخ به مدّعي»، اين دروغسازي فريدون كشاورز را همانگونه كه شايسته‌اش است، رسوا كرده است، كه قبلاً موضوع را بيان كردم.

س: ريشه اين دروغ‌ها در كجاست؟ در اين‌باره در جامعه ما سه نظر عموميّت دارد، يكي اين كه اين مشكل در خود حزب توده بوده و طرف تا خودش در حزب بود و در تشكيلات موقعيّتي داشت، بر همه چيز سرپوش مي‌گذاشته و موقعي كه بيرون مي‌آمده، شروع به افشاگري مي‌كرده. نظر دوّم اين است كه باندبازي و دسته‌بندي در درون حزب، زياد بوده و همين باعث مي‌شده كه به اين وادي‌ها بيفتند. نظر سوّم، همين غرورها، منيّت‌ها، چيزهاي كاذب و خودخواهي‌هايي است كه در ميان افراد حزب وجود داشت.

ج: اين شيوه عمومي در حزب نبود، تنها برخي از افراد از حزب، از روي كينه‌توزي، به اين شيوه متوسّل مي‌شدند. هستند كساني كه كتاب خاطرات نوشته‌اند و تهمتي به كسي نزدند و دروغ نگفتند. در خاطرات اردشير آوانسيان ما چنين نمونه اي نمي بينيم. كامبخش، كتاب تاريخ مبارزات سياسي كارگري را نوشته و در آنجا صادقانه مسائل را گفته، تاريخ حزب را نوشته و هيچ وقت هم نخواسته به كسي تهمتي بزند و دروغي ببافد. شايد مطلبي را براي تعريف از خود، تا اندازه‌اي از واقعيّت دور كرده باشد، امّا تهمت سنگيني به كسي نزده است.

امّا كشاورز، اين دروغ‌ها را، همانطور كه اسكندري گفته است، تنها براساس غرض و كينه نوشته است. اين عقده كه ما او را از حزب اخراج كرديم و پس از آن به هر دري زد كه براي خود مقامي دست و پا كند و نتوانست و افراد او را شناخته و دورش انداختند، عاملي شده است تا به صورت مخالف كيانوري كه هميشه او را به عنوان يك فرد بي اعتقاد ارزيابي كرده است، دربيايد.

واقعيّت اين است كه كشاورز پس از اخراج ،از حزب، به عراق رفت و در آن وقت، تيمور بختيار⁽¹⁾در عراق بود و خبر اين بود كه مي خواهند شاه را بيندازند. او رفت آنجا و شد گوينده

صدام حسين به اميد اينكه رهبر «قيام» مردم ايران شود.

پس از اينكه بختيار را كشتند و اوضاع عوض شد. او ديد كه كارش نگرفت. بلند شد و رفت طرف چيني‌ها و شروع كرد به اعزام گروه‌هايي از اروپا به چين. چندين ماه در چين و در يك هتل درجه يك، زندگي مي‌كرد. چيني‌ها هم در آن موقع، مخالف شوروي‌ها بودند. وقتي ديدند كه يك عضو هيئت اجرائيه حزب توده ايران، به سوي آنها آمده است، خيال كردند، «علي‌آباد هم شهري است.» او عده‌اي از دانشجويان اروپاي غربي را كه از حزب جدا شده و به فكر جنگ پارتيزاني افتاده بودند، به چين برد تا در آنجا تعليمات نظامي فرا بگيرند. بعد هم به اروپا برگشت به اين اميد كه در كنگره «سازمان انقلابي حزب توده ايران»، به رهبري انتخاب شود. در آنجا هم، جوانان كه او را خوب مي‌شناختند، حتي اجازه شركت در كنگره را به او ندادند. به اين ترتيب، در آنجا هم كارش نگرفت. بعد به الجزاير رفت، چون گويا با بومدين، در فرانسه، همشاگردي بود. در الجزاير، شد استاد دانشگاه الجزيره، و بعد هم با ثروت هنگفتي كه داشت به گشت و گذار در دنيا مشغول شد.

س: چرا انورخامه‌اي، كه در دشمني با شما و كامبخش، با كشاورز همصدا بود، اين‌گونه به افشاي كشاورز و دروغ‌سازي‌هاي او، دست زده است؟

ج: در اين باره، قبلاً توضيح دادم. خامه‌اي در چاپ اوّل خاطراتش، نسبت به كشاورز، مثبت‌تر از همه صحبت كرده و گفته است كه دكتر كشاورز، در هيچ يك از دسته‌بندي‌ها، نبوده و شخصيّتي مستقل داشته و سوادش هم از ديگران كمتر نبوده است. خود كشاورز، در مصاحبه‌اش با خسرو شاكري، عين اين قسمت را نقل كرد. ولي ناراحتي كشاورز از چاپ اوّل خاطرات خامه‌اي، به خاطر افشاگري او در مسئله قتل احمد دهقان است كه آبروي او را برده بود. او از اين بابت فوق‌العاده ناراحت بود و حرص مي‌خورد و به همين خاطر هم در گفت‌وگوي خود با خسرو شاكري، خامه‌اي را به دروغگويي، متّهم كرد. مسلماً كشاورز، بعد از انتشار پاسخ خامه‌اي، كه در جزوه «پاسخ به مدّعي» نوشته شده، ديوانه شده و تاكنون نشنيده‌ام كه صدايش درآمده باشد.

دروغ پردازي‌هاي كشاورز، يكي و دو تا نيست، يك دروغ شاخدار ديگر اين است كه در كتابش ادعا كرده:

... يكي از عللي كه مرا برآشفته كرد و در حقيقت، قطره‌اي بود كه كاسه صبرم را لبريز كرد، توهين و دشنامهاي كيانوري و كامبخش، در راهروهاي پلنوم پنجم حزب، به رفيق روزبه بود،

آنهم وقتي خبر توقيف روزبه را دريافت كرديم. كامبخش، رفيق روزبه را متّهم كرد كه مي‌خواهد خود را قهرمان معرفي كند. و مي‌گفت: روزبه، قهرمان نمي‌شود.

كيانوري هم مي‌گفت كه در حقيقت، روزبه، ضعيف است و از بسياري از مسايل خبر دارد و ممكن است اعتراف كند. بعدها در مسكو مطلع شدم كه هنگام فرار دسته جمعي ده نفر از افراد كميته مركزي در سال 1950 از زندان قصر، كيانوري با اصرار، پيشنهاد كرده كه رفيق روزبه، به دليلي كه در بالا گفتم، بايد جاي رفيق تفرشيان، كه از افسران گروه اسكندراني بوده، گذاشته شود. و تفرشيان،⁽¹⁾با اينكه حبس طولاني‌تري داشت، در زندان بماند...

در اين چند سطر، چند دروغ را به هم چسبانده است. اوّل آن كه، او از حزب استعفا نداد بلكه اخراج شد. چرا كه وقتي گفت مي‌خواهم به عراق بروم و حزب مخالفت كرد و او گفت مي‌روم و حزب او را اخراج كرد. اين مطلب در پلنوم ششم و در پرونده‌ها هم هست. در خاطرات من هم اين مطلب هست و حتي ويراستار كتاب خاطرات من هم، آنرا تأييد كرده است. و امّا در رابطه با جريان خسرو روزبه، احسان طبري اين طور مي‌نويسد:

... بعد از انتشار اعترافات روزبه، از جمله در مجلّه خواندنيها، دو نظر در پيرامون او در حزب پيدا شد.

اكثريت هيئت اجرائيه مانند رادمنش، اسكندري، قاسمي، فروتن و ديگران، او را خائن خواندند و دليل آن را اعترافات صريح خسرو روزبه دانستند و خواستار قطع مبارزه مطبوعاتي در جهان براي دفاع از روزبه شدند. امّا كامبخش، كيانوري و من (طبري)، با اين نظر، يعني قطع مبارزه دفاعي مخالف بوديم و در مجموع، دفاعيّات او را نوعي مبارزه عليه رژيم شاه مي‌دانستيم. وقتي روزبه تيرباران شد، رادمنش و اسكندري نظر خود را تغيير داده و لحن ستايشگري نسبت به روزبه گرفتند و هر كدام به نوبه خود، نطقها كردند و خود را از دوستان نزديك خسرو جا زدند...

طبري كه اين قدر عليه من مطلب نوشته، درباره اين مسئله مي‌نويسد كه من چقدر در تمام آن مدت، طرفدار روزبه بودم.

مي‌بينيد كه اين ادّعاي كشاورز هم در مورد نظر من درباره خسرو روزبه، چقدر دروغ از آب درآمده است.

كشاورز به هر دري زده بود تا براي خود كسي بشود، امّا موفق نشد. بعد از آنكه من، دبير اوّل حزب شدم، كينه‌اش به آسمان رفت. چون من از آغاز، شديداً مخالف او بودم و مي‌دانستم كه چه فرد نادرست، بي‌حيثيّت و بي‌اعتقادي است. از اينجاست كه او شروع مي‌كند به اين دروغ سازي ها، آنهم پشت سر هم، فقط 6 تا قتل به من نسبت داده!!

در كنار همه دروغ‌هاي ديگرش، اين دروغ را كه شرح مي دهم از همه بي‌شرمانه‌تر است. او گفته است كه كيانوري رسماً در پلنوم چهارم اعتراف كرد كه در كميته مركزي در مسكو گفته است كه به وسيله همان بهبودي كه براي ديدن او به زندان آمده بود (كه اصلاً خود اين مسئله، دروغ است) براي ساقط كردن دكتر مصدّق، با شاه در ارتباط بوده است. او به كميته مركزي گفت كه به وسيله بعضي از افراد جمعيّت ضد استعمار، با كاشاني و بقايي و جمال امامي، كه از مخالفين سرسخت مصدّق بودند، تماس گرفته بوده و حتي يك مقاله در روزنامه حزب، به نفع سيد ضياءالدّين نوشته است.

اگر من چنين چيزي را در جلسه كميته مركزي گفته بودم، اگر اعدام نمي‌شدم دست كم تا زمان جان دادن، جايم در يكي از بازداشت‌گاههاي سيبري بود.

جالب اين كه در همان گفته‌هايش با خسرو شاكري، به تفصيل از سياست حزب در قبال دولت دكتر مصدّق دفاع كرده و گفته كه حزب چه كارهايي كرده و اين اتهاماتي كه به حزب مي‌زنند وارد نيست.

س: حالا اختلاف دكتر كشاورز با خامه‌اي چه بوده كه كشاورز در گفت و گو با منتشر كننده «كتاب جمعه ها» شماره 8 و 9، بيش از چهل صفحه عليه خامه‌اي، حرف مي‌زند؟

ج: علّت اين «از جا در رفتن»، كشاورز را توضيح دادم. افشاگري خامه‌اي درباره نادرستي اتّهام كشاورز به كيانوري در مورد قتل احمد دهقان.

امّا تا يادم نرفته، بگذاريد مطلبي را كه كشاورز درباره مسئله فرار رهبران حزب از زندان قصر گفته و همين طور اين كه من گفته‌ام روزبه ضعيف است و بايد فكري برايش بكنيم، روشن كنم. درباره اين دروغ سوّم، خود روزبه اعتراف مي‌كند كه اصلاً پيشنهاد فرار او از جانب من نبوده است او در گفته‌هايش به بازپرس نظامي در اين‌باره چنين گفته است: «روز پيش از فرار، عبّاسي به زندان قصر آمد و به طور خصوصي به من گفت كه نقشه‌اي براي فرار اعضاي كميته مركزي تهيّه شده است. و همه، با فرار شما مخالف هستند. ولي چون نقش عمده فرار، به عهده

سازمان نظامي است، من و ساير اعضاي هيأت اجرائيه سازمان نظامي، پافشاري كرده‌ايم و گفته‌ايم، چون روزبه، عضو كميته مركزي سازمان نظامي است، بايد جزء اين عده منظور گردد.»⁽¹⁾اين است عين گفته روزبه.

حالا يك سند ديگر از روزبه كه خيلي جالب است. او در اعترافاتش نوشته است: «وقتي در بهار 1332 مجدداً تقاضاي عضويت در حزب توده ايران را كردم، اين تقاضا در كميته مركزي، مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفت و در صورت جلسات كميته مركزي منعكس گرديد، هنگامي كه خود من كه آن وقت معاون شعبه اطّلاعات و معاون يزدي بودم، اسناد كميته مركزي را به بايگاني اطّلاعات بردم، تصادفاً چشمم به دفتر صورت جلسات افتاد و موضوع خودم را به اين نحو در آن خواندم، دكتر يزدي اظهار كرده بود: فلاني، اصولاً يك فرد حزبي نيست ولي چون از حزب استعفا داده است بايد تمام سوابق گذشته او ناديده گرفته شده و مثل يك عضو ساده در حزب قبول شود. ديگران نيز نظرياتي اظهار كرده بودند كه الان درست يادم نيست و لي نظر دكتر كيانوري را خوب به خاطر دارم كه موضوع قتل حسام لنكراني را مطرح كرده بود و گفته بود: اين شخص، درجه علاقه‌اش به حزب آنقدر زياد است كه حتي وقتي عضو حزب نبود حاضر به انجام اين عمل شد.»⁽²⁾يعني من، در همه جا از روزبه دفاع كرده‌ام. آن وقت اين آدم مي نويسد كه كيانوري گفته اين آدم ضعيف است و بايد فكري برايش بكنيم و من عصباني شدم. كشاورز، جزء همانهائي بود كه تصميم گرفته بودند كه دفاع از روزبه را قطع كنيم و تا مدتي پس از اعدامش هم قطع كردند. ما پيشنهاد كرديم كه دو مرتبه شروع كنيم به تجليل از او. اين هم يك دليل كه نشان مي‌دهد اين آدم چقدر آدم دروغگو و دروغ‌سازي است.

س: مي‌توان گفت كه حزبي بوده است با مشخصاتي امّا با اين‌گونه دروغ‌سازي‌ها، چه نفعي عايد كشاورز يا انور مي‌شود؟ اگر بيايند و عملكرد حزب را به صورت اصولي و زيربنايي، نقد كنند كه بهتر است؟

ج: اولاً بدنام كردن كسي كه داراي سوابق حزبي است و با آنها مخالف بوده راضي كردن عقده وازدگي است. البته همه، اينطور نيستند. خليل ملكي مانند آنها نبود. در خاطراتش نسبت به مجموعه حزب، خيلي چيزها گفته است. نسبت به كيانوري هم گفته است كه كيانوري جزء

اصلاح‌طلبان بود. ولي او هم رفت به طرف سازشكاران. ولي اين جور دروغ نساخته است. بهره‌گيري از اين شيوه ناجوانمردانه، شخصيّت خود اين افراد را نشان مي‌دهد كه چقدر فرومايه هستند. اين شيوه، فقط براي ارضاي كينه شخصي است و هيچ علّت ديگري ندارد آنها مخالف خود را بدنام مي كنند براي اين كه خودشان را بي‌تقصير نشان دهند.

س: نكته‌اي كه براي من جاي سؤال دارد اين است كه، اينها چرا تا خودشان در حزب بودند، چيزي نمي‌گفتند؟ الآن ما با 22 كتاب خاطرات كه درباره حزب نوشته شده، روبرو هستيم، هميشه هم تا زماني كه طرف در حزب بود، مسئله‌اي نبوده يعني وقتي درحزب بودند، آنقدر غرق شده بودند كه متوجّه نمي‌شدند؟ و وقتي پاي خودشان را بيرون مي‌گذاشتند متوجه وضعيت داخل مي‌شدند؟ يا چيزهاي ديگري مطرح است؟

ج: در مورد مسئله‌اي كه مطرح كرديد، بايد توجه كنيم كه چند نوع تهمت‌زني و دروغ‌سازي داريم.

اوّل، كساني كه در درون حزب، نقطه‌نظرها و مسايل فكري گوناگون و اختلافات كاري با يكديگر دارند و يا گرفتار جاه‌طلبي‌ها و خودمحوري‌ها مي‌شوند. در گروه اوّل، معمولاً رسم بر اين است كه با استدلال كوشش مي‌كنند ديدگاههاي خود را مطرح كرده و نادرستي نظريّات گروه ديگر را ثابت كنند. امّا جاه‌طلبان، بدون واقع‌بيني گروه دوّم، از شيوه‌هاي ناجوانمردانه تهمت‌زني بهره مي‌گيرند.

دوّم، كساني هستند كه يا در شرايط بحراني و يا بيشتر به دنبال شكست‌هاي سياسي، از حزب جدا مي‌شوند. اين افراد، دو راه در پيش مي‌گيرند. عده‌اي از آنها به كلّي راه خود را عوض مي‌كنند و به راهي مخالف اعتقادات خود گام مي‌گذارند. روش تلاش آنها براي توجيه اين رويكرد، حمله به كساني است كه پابرجا مانده‌اند. اين حملات، گاه آرام و منطقي و گاه رذيلانه و همراه با تهمت و دروغ‌سازي است.

افرادي هم در اين گروه دوّم وجود دارند كه حاضر نيستند در شرايط دشوار و خطرناك به مبارزه ادامه دهند، بعضي از آنها به دنبال زندگي خود مي روند و بدون سر وصدا كنار مي‌روند و عده‌اي هم اعتقادات خود را نگاه مي‌دارند و حتي گاهي بدون تظاهر، به جرياني كه ترك كرده‌اند، كمك هائي هم مي‌كنند.

سوّم، افراد و گروههائي هستند كه پس از عقب‌گرد از مواضع گذشته، به صورت دشمنان فعّال و آشتي‌ناپذير جرياني در مي‌آيند كه سال‌ها از عمر خود را در راه دفاع سرسخت از آن

گذرانده‌ا‌ند، افراد اين گروه، بسته به ميزان ويژگي‌هاي انساني و اخلاقي‌شان، از شيوه‌هاي گوناگوني براي مبارزه با جرياني كه تركش كرده‌اند، بهره‌گيري مي‌كنند.

خليل ملكي در يك سمت اين طيف و كساني مانند كشاورز، فريدون آذرنور و نصرت‌الله جهانشاهلو در سمت ديگر اين طيف قرار دارند و اميرخسروي و همانندان او هم در فاصله ميان اين دو طيف دست و پا مي‌زنند.

چهارم، آنهائي هستند كه از همه آنها كه در پيش گفته شد ناجوانمردترند و تنها هنگامي دست به تهمت‌زني و دروغ‌سازي رذيلانه مي‌زنند كه مطمئن مي‌شوند فرد يا افراد و يا گروهي كه هدف حملات آنها است، ديگر امكان پاسخ گفتن و افشا كردن دروغ‌هاي آنان را ندارد. انورخامه‌اي، چهره كاملاً مشخص اين گروه است. او دقيقاًًً، هنگامي خاطرات خود را منتشر كرد كه افرادي كه مي‌توانستند دروغ‌هاي او را برملا كنند يا از جهان رفته بودند و يا زير چوبه دار ايستاده بودند و هرگز امكان پاسخگوئي نداشته و ندارند.

در اين مجموعه، فريدون كشاورز ويژگي خاصي دارد. او در سال 1357، نوشته خود را منتشر كرد. يعني زماني كه من در سال 57 دبير اوّل حزب شدم. او ديد آن كساني كه مي‌توانستند هنوز دستي به سر و رويش بكشند و نگهش دارند در دور نيستند و دارند عقب مي روند و كيانوري‌ها، جلو مي‌آيند. در اينجا شروع كرده به نشان دادن كينه خودش به كيانوري. كسي كه در پلنوم چهارم، آبرويش را برد تا آنجا كه به رغم تمام گرد و خاكي كه به هوا كرد، در انتخاب هيئت اجرائيه آخر بود و كمترين رأي را آورد و براي هميشه از شركت در رهبري حزب طرد شد.

س: ما اين موضوع را درباره باقر مؤمني هم مي‌بينيم. تا قبل از اينكه حزب،به ايران بيايد.در هر جا، جزوه مي‌داد و عليه حزب توده چيزي مي گفت،حزب كه به ايران آمد، سكوت كرد تا اين كه در سال 1365، مجدداً حمله به حزب توده راشروع كرد. به نظر شما در درون حزب چه خبر بود؟ به قول معروف، در پشت پرده چه مي گذشت؟

ج: مطلب روشن است. وقتي حزب آمد ايران اگر چيزي مي‌نوشت، مي‌شد جواب داد. مي‌شد توضيح دادكه اين حرفي كه مي‌زني نادرست است. وقتي كه ما محكوم به اعدام شديم، تكليفمان معلوم بود و مي‌گفت: اينها كه رفته‌اند و مجدداً به همين خيال، يكه‌تاز ميدان شد.

س: باقر مؤمني منتظر نبود كه در حزب جائي يا چيزي به او بدهند؟ مدعي رهبري و

نوعي مقام در درون حزب نبود؟

ج: باقر مؤمني نيامد، مي خواست كه ما از او دعوت بكنيم و از او تجليل بكنيم. ولي چون از اوّلي كه او آمد اروپا، ما او را مي شناختيم كه چه كاره است، از او دعوت نكرديم. در حالي كه از افرادي مثل جواد معيني يا ژورژ كريم و صادق وزيري، بارها دعوت كرديم. چون به سلامت و ويژگي هاي انساني آنان اعتقاد داشتيم. بارها، از آنها خواستيم كه بيايند با هم صحبت بكنيم. افراد تميزي بودند، فوق العاده، بي آلايش. جواد معيني با ما در زندان يزد بود. يا مثلاً از صادق وزيري، خيلي خواهش كرديم كه بيايد با هم صحبت كنيم، امّا هيچ دشمني از آنان نديديم. اينها اصلاً نيامدند و حاضر به هيچ همكاري هم با ما نشدند و حتي حاضر به ملاقات با ما نشدند.

ولي عده‌اي بودند كه بعد از 28 مرداد به زندان افتادند و برخي هم با نشان دادن ضعف، آزاد شده بودند و درخواست عضويت حزب را كردند. آنهايي را كه افراد بي‌آلايشي بودند پذيرفتيم و حتي به آنها امكان فعّاليّت هم داديم. افرادي هم بودند كه آمادگي عضويت و يا فعّاليت در حزب را نداشتند امّا در كنار حزب، با ما تماس دوستانه داشتند.

پلنوم چهارم كميته مركزي، يعني، اوّلين پلنوم در دوران مهاجرت، نقطه عطفي در تاريخ حزب توده بود. در اين پلنوم 80 نفر شركت داشتند كه نزديك به 60 نفرشان، از كادرهاي فعّال حزبي بودند كه بيشتر آنها از سال 1323 و 1324 به حزب آمده و تا سال 1332 و 1334، در شرايط دشوار، فعّاليّت كرده بودند. وقتي در پايان همه بحث‌ها و دعواها، براي انتخاب هفت نفر اعضاي هيئت اجرائيه، رأي‌گيري شد، نتيجه آراي بعضي از رفقا، به كلّي غير منتظره بود. انتخاب‌شدگان، عبارت بودند از: دكتر رادمنش، ايرج اسكندري، عبدالصمد كامبخش، احسان طبري، احمد قاسمي، نورالدين كيانوري و دكتر فروتن.

بعد، اسكندري و رادمنش، استعفا دادند و گفتند ما با اين 5 نفر كار نمي‌كنيم. مقامات شوروي به آنها گفتند: شما قول داديد كه هر چه اكثريت كادرها گفتند، قبول كنيد. آنها مجبور شدند و قبول كردند، بعد كه آمديم لايپزيك، شروع كردند به بهانه گيري و با اصرار، شرايط همكاري خود را، منوط به پذيرش حسين جودت و بقراطي به عضويّت هيئت اجرايي كردند.

مي‌گفتند: تنها در اين صورت است كه تعادل برقرار مي‌شود و ما مي توانيم كار كنيم. بالاخره هم آنها را به اين شكل، مجدداً در پلنوم ديگري مطرح كردند.

س: اگر موافق باشيد، بپردازيم به يك چهره ديگر، نصرت‌الله جهانشاهلو!

ج: درباره جهانشاهلو، در آغاز يادآور شدم كه او پس از خروج از اتحاد شوروي، از آلمان فدرال، پناهندگي گرفت و در برلين غربي مستقر شد و از همان تاريخ با ساواك تماس گرفت و در سال 1355 يا 1356 به ايران برگشت و تلويزيون ايران، دوبار مصاحبه او را پخش كرد كه در آن، سرسپردگي خودش را به رژيم شاه اعلام داشته و از رضاشاه كبير! و محمد رضا شاه، شاهنشاه آريامهر! بهتر از هر متملّق ديگري، تعريف كرد.

او در سال 1367، دو جلد كتاب تحت عنوان ما و بيگانگان منتشر كرد. براي شناخت چهره او، به هيچ گواه ديگري جز همين نوشته‌هاي او، نيازي نيست. مسئله مهمّي كه بايد در ارتباط با سقوط او يادآور شوم، اين است كه، هم اسكندري و هم اميرخسروي، هنگام انتشار كتاب خاطرات اسكندري و پس از آن، هنگام چاپ مقاله رذيلانه آذرنور، در ماهنامه «راه آزادي» از سرسپردگي جهانشاهلو به ساواك شاه، اطلاع داشته‌اند. ايرج اسكندري هم در گفت‌وگو با اميرخسروي و آذرنور، درباره اين جريان مي‌گويد:

اسكندري: جهانشاهلو، كتابي نوشته است كه يك مقدار مطالب درستي دارد، از جمله نام تمام افراد 53 نفر را نوشته كه خيلي عالي است، براي اينكه من خودم يادم نبود.

بابك: اين كتاب كجاست؟

اسكندري: دربرلين چاپ شده، در آن مقداري هم به فرقه دموكرات آذربايجان فحش داده و تمام جريان فرقه را فاش كرده است. البته به اتحاد شوروي هم، بد گفته، البته جهانشاهلو، الآن با عوامل ديگري كار مي‌كند.⁽¹⁾

البته او مي‌دانسته كه اين عوامل ديگر چه كساني هستند چون مي‌دانست او با ساواك كار مي‌كند. جالب است كه سالها پس از علني شدن وضع جهانشاهلو و همكاري‌اش با ساواك، اميرخسروي در نقدي بر خاطرات كيانوري، از اين آدم ساواكي، عليه نوشته‌هاي كيانوري گواه مي‌گيرد، كه البته من در پاسخ به اميرخسروي نوشتم كه:

اين شاهد را به شما بخشيديم.

س: جهانشاهلو، در حزب، نويسنده هم بود؟ چه موقعيّت و وضعيّتي داشت؟

ج: نه، نويسنده نبود. جز اين خاطرات، چيز ديگري از او نديدم. جهانشاهلو، اصلاً مدّتي به حزب نيامد. بعد هم كه آمد، رفت به زنجان و در آنجا، مسئول تشكيلات زنجان بود. او

مي‌گويد كه به امام جمعه زنجان، درس فلسفه ماركسيستي مي‌داده؟! بالأخره از ماركسيسم يك چيزهائي يادش بود و چيزهايي خوانده بود.

بعد هم رفت به فرقه. آدم متملق و چاپلوس و حقه بازي بود و بعد هم با پيشه‌وري به مهاجرت رفت و مدّتي در آذربايجان بود. بعد هم دانشيان، كنارش گذاشت. چون دانشيان با افراد غير آذري سازگار نبود. بعد آمد به مسكو و در مسكو بود و آنجا طبابت مي‌كرد و از مخلص‌ترين افراد به مقامات شوروي بود.

س: در جلسات مشترك حزب و فرقه شركت مي كرد؟

ج: بله، درآن پلنوم وسيع، او را به عنوان اين كه مدّتي يكي از معاونين فرقه بود، در پلنوم چهارم هم شركت دادند. اكنون براي معرفي جهانشاهلو، نوشته‌هاي خودش را گواه مي‌آورم و به چند نكته جالب اشاره مي‌كنم:

ـ اوّل آنكه، او تاريخ كتاب خود را تاريخ شاهنشاهي 2547 عنوان كرده و تاريخ شمسي را ذكر نكرده است.

ـ ديگر اين كه، در بخشي از كتاب، براي دفاع از رژيم محمّدرضا و ساواك، چنين نوشته است:

يكي ديگر از بازماندگان جبهه ملّي، آقاي دكتر شاپور بختيار است. او تنها در دوره يك ماه و چند روز نخست‌وزيري خود، برخلاف مصالح ملّت و كشور، كارهاي زير را انجام داد كه هر يك به تنهايي براي سركار آوردن حكومت آخوندها و اجراي نظريات بيگانگان، كافي بود.

1ـ با اصرار از شاه خواست كه ايران را ترك كند. كيست كه باور كند كه او نمي‌دانست، ارتش، كه يگانه ضامن استقلال و حاكميت ايران و تنها اميد ايرانيان آگاه، در روزهاي بسيار تاريك و باريك بود، به حق يا به ناحق، وابستگي و پيوند ناگسستي به شخص شاه داشت؟ آيا مي توان باور كرد با آن سر و صدا كه از راديوي بي‌بي‌سي، آقاي هايزر و نماينده رسمي آقاي كارتر به گوش مي‌رسيد، او نمي‌دانست كه رفتن شاه از ايران نخستين و بزرگترين بخش نقشه و برنامه بيگانگان بود؟ او با اين كار خود، ارتش ايران را فلج كرد و همه اميدها و آرزوهاي ميهن‌پرستان ايران را بر باد داد و برومندترين افسران را دست بسته به دژخيمان سپرد.

(در نظر جهانشاهلو، برومندترين افسران ايران، سران ساواك، نصيري، پاك روان و مقدّم

هستند!)

2ـ او با آنكه مي‌ديد و خوب مي دانست بيگانگان، آخوندها را گرداننده آشوب كرده‌اند تا به نقشه خود، رنگ مذهبي بزنند و همه جا در پيشاپيش فلسطيني‌ها، توده‌اي‌ها و گروههاي آواره افغاني، جوجه آخوندها هستند. سردمداران آخوندها، مثل آقاي طالقاني و آقاي منتظري و ديگران را از زندان آزاد كرد تا آخوندها، داراي رهبر رسمي باشند.

3ـ او، سازمان امنيّت را منحل كرد. از اينكه سازمان امنيت در پاره‌اي جهات، نواقصي داشت و مي‌بايستي در نخستين فرصت سر وسامان ديگري به آن داده شود، جاي هيچ حرفي نيست و امّا آيا در آن تنگنا، انحلال سازمان امنيّت چك سفيدي نبود كه به دشمنان ملّت ايران و آدمكشان حرفه‌اي و بيگانه‌پرستان توده‌اي داده شد؟ آيا به دستاويز ندانم كاري چندين كارمند سازمان امنيّت، مي‌توان از آن، به يك جا چشم پوشيد؟

4ـ او، با اينكه به خوبي از نقشه‌هاي بيگانگان در برانگيختن خميني، آگاه بود، واپسين نقش خود را در خدمت به بيگانگان و نيز روي كار آوردن حكومت آخوندها، ايفاء كرد و فرودگاههاي كشور و از همه مهمتر، فرودگاه مهرآباد را، براي هواپيماي (امام) خميني (ره) باز كرد و ...»⁽¹⁾

فكر مي‌كنم نيازي به توضيح اين گفتارها، نباشد، امّا شاهكار آخر جهانشاهلو عبارت از اين است كه مي‌گويد چرا شوروي ها، كيانوري را رهبر اوّل حزب كردند؟

جهانشاهلو مي‌نويسد:

حزب توده، در سال‌هاي 1323 با پاره‌اي از آخوندهاي ناآرام، سر و سرّي داشت كه آقايان برقعي و سيد روح‌الله (امام) خميني (ره) از آن جمله بوده‌اند!

ابتدا رابط آنها، رضا روستا بود كه در اتحاديه‌هاي كارگري حزب توده بود. سپس، اين مأموريت، به آقاي محمدرضا قدوه، سپرده شد. چرا كه از يك سو، آخوندزاده بود و سواد آخوندي داشت و از سوي ديگر، پاسخگوي هواداران صلح در حزب، به شمار مي‌رفت. كوته سخن اينكه، چون از همان زمان، از ميان آخوندها (امام) سيد روح‌الله خميني (ره) بيش از ديگران كباده مخالفت با شاه و دولت را مي‌كشيد، دستگاه شوروي، به فكر بهره‌برداري از او افتاد!

گذشته از آقايان روستا و محمدرضا قدوه، آقاي كيانوري هم از آنجا كه فرصت‌طلب است، توانست به دستاويز خويشاوندي، با او در تماس باشد. چرا كه گويا شيخ فضل‌الله نوري، پدربزرگ آقاي نورالدين كيانوري، عمو يا دائي مادر آقاي خميني به شمار مي‌آيد! هنگامي كه (امام)خميني (ره)، از ايران تبعيد شدند، اين تماسها، بيشتر شد. طوريكه در زمان اقامت او در پاريس، و در نوفل لوشاتو، زير درخت سيب نشسته بودند و از بيگانگاني چون رمزي كلارك الهام مي‌گرفتند.

آقاي كيانوري و بانو مريم فيروز، آشكارا از برلين، براي زيارت و دست‌بوس او، به پاريس رفتند(!!!)

به همين خاطر، روسها، با شتاب تمام، دكتر ايرج اسكندري را كه مردي دانشمند و ميهن‌پرست بود، از دبير اولي حزب به اصطلاح «نوين توده»، برداشتند و آقاي كيانوري، قدوه نوكر بي‌چون و چراي پاچه ورماليده آدمكش را به جاي او منصوب كردند. در انتصاب كيانوري، چند چيز را مدنظر داشتند:

نخست آنكه، او مرد بي‌بند و باري است و به قول فرنگي‌ها، بي‌پرسنيپ. و هنگامي كه دم از بي‌خدايي و نفي واجب‌الوجود مي‌زند، باكي ندارد كه ختم «امّن يجيب» بگيرد و زير علم (امام) خميني (ره) نيز، بخزد، چنانكه گرفت و خزيد!

دوم اينكه، چون آقاي خميني، شوهر خاله او و به ديگر سخن، او، پسر خاله حجت الاسلام سيد احمد خميني است، بهتر مي‌توانست و مي‌تواند به اعتبار خويشاوندي با امام، زبان مشتركي به سود اربابان روسي خود پيدا كند، چنانكه كرد...⁽¹⁾

البته، اين نوشته‌هاي جهانشاهلو، نشانه جنون او نيست. او كاملاً آگاهانه و در زماني كه كيانوري زير چوبه دار بود، اين ياوه گوئي را با دهها تهمت ديگر، از جمله جاسوس بودن من و همسرم، آن هم، هم جاسوس شوروي و هم جاسوس انگليس، سرهم كرد.

ضمناً او در همين كتاب، نامه‌اي كه ساواك براي اسكندري فرستاده بود را چاپ كرده است.

ظاهراً ساواكي‌ها، هر چه منتظر شدند كه اين نامه از سوي ايرج اسكندري منتشر شده و كيانوري از مسئوليت بركنار و اخراج شود، به جايي نرسيدند و لذا اين مأموريت را به مأمور

خودشان، جهانشاهلو، كه به احتمال نزديك به يقين، با شهناز اعلامي، در تهيه اين نامه همكاري داشته‌اند، دادند تا آن را منتشر كند.

لازم به يادآوري است كه اميرخسروي و آذرنور، يكسال پس از انتشار كتاب جهانشاهلو، در سال 1367 و پاييز 1368، اين نامه را چاپ كردند.

امّا نكته خنده‌آور، هذيان‌گويي اين دو نفر درباره خويشاوندي كيانوري (من) با امام خميني (ره) است.

او در ابتدا نوشته است كه شيخ فضل‌الله نوري، جدّ كيانوري، عمو يا دائي مادر امام خميني به شمار مي‌آيد. و كمي پس از آن نوشته است كه چون، آقاي خميني، شوهر خاله او و او خودش، پسر خاله حجة‌الاسلام سيداحمد خميني است، ...

يعني مادر كيانوري، خواهر همسر امام خميني بوده است! حالا جالب اينجاست كه مادر من اصلاً خواهري نداشته و من هم خاله‌اي نداشته و ندارم تا پسرخاله داشته باشم!!

س: محمود طلوعي چه طور؟ او چه نوع آدمي بود؟

ج: محمود طلوعي، از جمله كساني است كه كتاب‌هاي بسياري، با حجم زياد و با بهترين كاغذ و بهترين صحّافي، امّا در تيراژ محدود حداكثر 5000 نسخه، منتشر كرده است.

او در دوران شاه، مدّتي سردبير هفته‌نامه خواندنيها بود كه صاحب امتياز و مدير مسئول آن، اميراني، از وابستگان نزديك دستگاه حاكم بود، مدّتي هم به مقام مدير كلّي وزارت دارايي رسيد و در يكي از دوره‌هاي مجلس هم، از يكي از شهرهاي آذربايجان به نمايندگي مجلس رسيد. براي بررسي عملكرد او، بهتر است در يكي از گفتگوهاي آينده، صحبت كنيم.

س: پس چه طور است به بابك امير خسروي بپردازيم؟

ج: بله، او، گذشته‌اي پرفراز و نشيب دارد. براي تحصيل در دانشكده فني، از تبريز به تهران آمد و احتمالاً سال 1324، عضو حزب شد. با فرج الله ميرزايي كه از تبريز با هم بودند و همشاگردي هم بودند و با هم به تهران و به دانشكده فني آمدند، دوست بود. هر دوي آنها پس از پايان تحصيل در دانشكده، بجاي اينكه دنبال كار حرفه‌اي خود بروند، به صورت كادر حزبي درآمدند.

بعد از 28 مرداد، او را براي نمايندگي به سازمان بين‌المللي دانشجويان فرستاديم، (البته، من در خاطراتم، اشتباه كردم و فكر كردم قبل از 28 مرداد، او را فرستاديم كه بعد از 28 مرداد بود) او در آن سازمان، چندين سال به عنوان يكي از دبيران، در دبير خانه آن سازمان فعاليت

مي‌كرد. به عنوان دبير امور بين‌الملل، براي سركشي و شركت در كنگره‌هاي سازمان‌هاي ملّي وابسته به فدراسيون بين‌المللي و به ويژه به آمريكاي لاتين، مسافرت‌هاي بسياري كرده است. در جريان كار در دبيرخانه سازمان، در آن سالها كه ميان جمهوري خلق چين و اتحاد شوروي «شكرآب» بود. در بسياري از موارد، ميان دو هيئت نمايندگي، گفت‌وگوهائي در مي‌گرفت. اميرخسروي، چندبار در اين درگيري‌ها، طرف نمايندگان چيني را گرفته بود. از اين لحاظ، مقامات حزب كمونيست شوروي نسبت به او نظر خوبي نداشتند. پس از اين كه فعاليتش در آنجا پايان يافت، او را براي آموزش در مدرسه عالي حزب مسكو، نامزد كرديم. در آغاز، شوروي‌ها نمي‌خواستند او را بپذيرند ولي بالاخره با اصرار رهبري حزب، پذيرفتند. او، سه سال دوره كامل مدرسه عالي حزبي را در مسكو طي كرد و همسرش كه يك بانوي اهل ونزوئلا بود نيز با او در مسكو بود و در آنجا، در رشته معماري فارغ‌التحصيل شد. پس از پايان تحصيل، آنها به جمهوري دموكراتيك آلمان آمدند. او علاقمند بود كه براي فعاليت حزبي، به فرانسه برود و چون حزب، بودجه‌اي براي پرداخت مخارج او نداشت، قرار شد كه مدتي را در جمهوري دموكراتيك آلمان بماند و تحصيلات خود را كه در رشته مهندسي ساختمان بود، دوباره دنبال كند. اين جريان مربوط مي‌شد به همان دوره‌اي كه من از فعاليت در رهبري حزب كنار رفته بودم و در آكادمي ساختمان در برلين، كار مي كردم. رفقاي آلماني به او و همسرش، كمك زيادي مي‌كردند. به آنها خانه‌اي دادند و استاد مخصوصي را مأمور كردند تا به او در ادامه تحصيلاتش در رشته مهندسي ساختمان كمك كند. در اين دوران، همسرش هم، كه بانوي بسيار با استعدادي بود، در آكادمي ساختمان، كار دكترايش را در رشته شهرسازي آغاز كرد و پايان نامه‌اش را با درجه ممتاز (بالاترين درجه) به پايان رساند.

پس از پايان كار همسرش و آماده شدن خودش، به فرانسه رفتند. در آغاز، مدتي بيكار بود ولي بعداً با توصيه حزب و كمك حزب كمونيست فرانسه، در يك شركت ساختماني كه احتمالاً حزب كمونيست در آن نفوذ داشت، مشغول به كار شد. ظاهراً اين شركت در الجزاير، كارهاي ساختماني بزرگي داشته و او با هواپيما براي رسيدگي به آن طرح‌ها به الجزاير مي‌رفت. فعاليت حزبي ما در فرانسه به ويژه در پاريس درآن دوران بسيار محدود بود. در آن فعاليت محدود هم دو دستگي وجود داشت. رهبران اين دو دسته كوچك، يكي اميرخسروي بود و ديگري، مهندس حسين نظري، از افراد خيلي قديمي حزب كه او هم در دانشكده فني، در رشته ساختمان فارغ‌التحصيل شده بود و پس از 28 مرداد، مدتي زنداني بود و پس از

آزادي از زندان، به فرانسه رفته بود. اين دو نفر، يكديگر را قبول نداشتند. پس از اينكه من، دوباره در پلنوم چهاردهم، مسئول تشكيلات شدم، چندبار براي آشتي دادن اين دو به پاريس رفتم امّا موفق به آشتي دادن آنها نشدم.

س: حسين نظري در چه سطحي بود؟ بالاتر از بابك بود؟

ج: خير، او پائين‌تر از بابك بود و بابك عضو مشاور كميته مركزي بود. نظري خيلي زودتر از بابك به فرانسه رفته بود ولي فعال بود. كار مي‌كرد، چون واقعاً علاقمند به حزب بود. ازلحاظ گرايش حزبي، بابك در عين اينكه با اسكندري دوست بود ولي در جلسات پلنوم‌ها، مثلاً در آستانه آمدن به ايران، جداً از ديدگاه من در برابر اسكندري، پشتيباني مي‌كرد. اين مسئله در خاطرات اسكندري هم بازتاب يافته است. در گفت‌وگو با اسكندري، اسكندري مي‌گويد: «خب من اشتباهاتم را گفتم شما هم اشتباهاتان را بگوئيد.» بابك در پاسخ او مي‌گويد:

من راستش را بگويم. در موقع رفتن به ايران نظريه كيانوري را با آن تفكري كه در آن وقت نسبت به اوضاع ايران داشتم، انقلابي‌تر مي‌دانستم و نظريات تو را، رفرميستي‌تر. به همين خاطر، من نظر او را تأييد مي‌كردم و با اين نظريه به ايران رفتم.⁽¹⁾

او نيز با علاقه به ايران آمد و در پاييز يا زمستان 59، براي معالجه به فرانسه رفت، ـ دو سال پيش از بهمن 61، ـ البته در مقاله‌اي كه در مجلّه آدينه نوشته، ادّعا كرده است كه خواستار اين بوده تا به ايران برگردد ولي من يادم هست كه هي امروز و فردا و اين ماه و آن ماه، مي‌كرد و نمي‌خواست ديگر به ايران برگردد. حالا خودش، اين طور بيان مي‌كند كه علّت آن اين بود كه چون به سياست حزب توده، اعتراض كرده بود، رهبري حزب با آمدن او مخالفت مي‌كرد. من، هيچ به خاطر ندارم كه او به سياست حزب، اعتراض داشته باشد. اگر اعتراض داشت، چرا اصرار داشت كه به ايران برگردد؟ به هر حال، رفيق مشترك ما، زنده ياد، ميزاني، زنده نيست تا درباره اين اختلاف‌نظرها داوري كند.

درباره تغيير سمت‌گيري سياسي اميرخسروي و آذرنور و ديگران، از موضع دو آتشه كمونيستي كه در اوّلين برنامه حزب دموكراتيك ايران، در ماهنامه «راه اراني» درج شده است، تا چپ دموكرات آماده براي همكاري با سلطنت‌طلبان دست نشانده امپرياليسم آمريكا و ائتلاف با مشروطه‌خواهان، بايد بگويم كه اين جريان عقب‌گرد، يك مرتبه اتفاق نمي‌افتد. اين

تغيير سمت‌گيري، يك عقب گرد گام به گام در سراشيبي است كه تقريباً همه كساني كه روزي به سوسياليسم علمي معتقد بودند و در شرايط دشوار اجتماعي و با نااميدي نسبت به كسب پيروزي نزديك، از آن بريدند و به آن پشت كردند، داخل آن مي‌غلتند. راه اميرخسروي و يارانش هم، بعد از پلنوم هجدهم حزب تا به امروز در آينده، همين است.او با اسكندري و ديگران، هنوز با اعتقاد به ماركسيسيم و سوسياليسم و لزوم مبارزه براي دگرگوني سوسياليستي در جامعه ايران، به پلنوم هجدهم حزب توده ايران به مسكو رفتند و نامه تملّق‌آميز اسكندري مرشد اين گروه به كميته مركزي حزب كمونيست اتحاد شوروي، تلاشي بود براي به دست گرفتن رهبري حزب در مهاجرت.

به ديد من، سه عامل، مانع موفقيت آنان شد:

اول ـ مصاحبه اسكندري با هفته نامه «تهران مصور»در ايران.

دوم ـ ارزيابي اين گروه، درباره علل شكست حزب در ايران، كه با ارزيابي حزب كمونيست اتحاد شوروي، مسلماً تفاوت جدي داشت.

و سوم و شايد از همه مهم‌تر، اعتماد كامل مقامات شوروي به گروه دانشيان.⁽¹⁾

با اين شكست، اميرخسروي و يارانش، اولين گام را در راه دور شدن از اعتقادات گذشته برداشتند. ولي در همين اولين گام، اختلاف نظر او و آذرنور و شايد، فرهاد فرجاد با اسكندري آغاز شد. در اين باره، اميرخسروي و آذرنور در پيش گفتار بخش دوم خاطرات اسكندري، چنين نوشته‌اند:

به دنبال هجوم جمهوري اسلامي به حزب و شكست مفتضحانه آن، و پس از مراجعت از پلنوم كذائي هجدهم كه خلافكاري‌ها و تخلفات گردانندگان معركه پلنوم، به اثبات رسيد، براي ما مسلم شد كه ديگر، حزب توده ايران به پايان تاريخي خود رسيده، و آن همه قهرمانيها و فداكاري‌ها، همه بر باد رفته است.

عكس‌العمل اوليه و منطقي، اين بود كه گذشته حزب را، به طور واقعي و عيني به نقد و بررسي كشيده و جمع‌بندي آن را در اختيار نسل جوان توده‌اي و كل جنبش كمونيستي ايران قرار دهيم. تا روشن شود چه عواملي موجب شد كه بزرگترين حزب سياسي ايران اين چنين، به فلاكت كشيده شده و به بن‌بست برسد. برخورد با ارزيابيهاي ما از حوادث و

شخصيت‌هاي حزبي با رفيق اسكندري يكسان نبود.

اين كه آيا اميرخسروي و يارانش، موضع‌گيري‌هاي كمونيستي دوران اول را از سر صداقت مطرح مي‌كردند و يا تنها از آن براي حفظ عناصر توده‌اي معتقد كه گرداگرد آنها بودند، استفاده مي‌كردند، برايم روشن نيست. تنها يك مسئله، جاي ابهام مي‌گذارد تا نسبت به صداقت موضع‌گيري‌هاي فوق ترديد داشته باشم و آن اين كه ميان اين شماره «راه اراني» ـ آذر 1368 ـ تا انتشار آخرين شماره، يعني 23 ارديبهشت 1369 تنها چهار ماه فاصله وجود دارد. چگونه مي‌توان پذيرفت كه بدون وجود مقدمات قبلي، چنين عقب گرد 180 درجه‌اي، در 4 ماه به وقوع بپيوندد؟

اگر بنا را بر صداقت اميرخسروي و يارانش تا زمان عقب گرد، بگذاريم، راهي كه آنان در سال‌هاي اخير، يعني از سال 69 تا به حال، پيموده‌اند، سراشيبي بسيار تند و لغزنده‌اي بوده است كه پايانش، باتلاقي است كه فعلاً تا گلو در آن فرو رفته اند.

شركت در سمينارهاي گوناگون با امثال داريوش همايون، دست‌نشاندگان رضا پهلوي و سر سپردگان به امپرياليسم آمريكا و اعلام آمادگي براي ائتلاف با مشروطه‌خواهان و همكاري با سلطنت‌طلبان، (مقاله مفصل اميرخسروي در روزنامه نيمروز) حاكي از يك سقوط چشمگير است.

س: علّت سرخوردگي اينها از حزب و انشعاب آنها و گرايش به سمت غرب را در چه مي‌بينيد؟ علتش سرخوردگي از شوروي نبوده؟ يا به بن‌بست رسيدن ماركسيسم روسي؟

ج: چرا، به همين علّت بود، اگر اينها در پلنوم هجدهم، به رهبري حزب انتخاب مي‌شدند، همه آنها مي‌رفتند و در لايپزيك مي‌نشستند. دست كم اسكندري چنين كاري مي‌كرد و بعد مي‌شد دبير حزب. همان كاري را كه مدتي كرد و بعد هم تا وقتي زنده بود، همان جريان را ادامه مي‌داد. حتماً هم راهي را انتخاب مي‌كرد كه شوروي‌ها در مورد ايران، انتخاب كرده بودند. امّا وقتي انتخاب نشدند، سرخورده و نااميد شدند. چرا كه ديگر تكيه‌گاهي نداشتند. منتهي، اسكندري، همانطور كه گفتم، اعتقادات خودش را حفظ كرد، هم به ماركسيسم وهم به شوروي.

درباره عملكرد اميرخسروي و آذرنور و يارانش در فاصله پلنوم هجدهم، آذر 1362 تا حزب دموكراتيك مردم ايران و انتشار ماهنامه «راه اراني» در سال 1367 يعني 5 سال، تنها از گفت‌وگو با اسكندري و تنظيم و چاپ خاطراتش، اطلاع دارم و درباره دوران پس از فروردين

67 و بعد از آن هم كه مفصل شرح دادم، امّا تنها چيزي كه مرا به فكر انداخت، اين است كه در تمام شماره‌هايي كه من از ماهنامه «راه اراني» ديده‌ام، حتي يك‌بار هم به ياد ندارم كه در آن، يك مقاله درباره جنايات آمريكا در سراسر جهان و به ويژه پس از فروپاشي شوروي و نيز درباره جنايات اسرائيل در فلسطين و لبنان، ديده باشم. امّا فرياد شادي آن عاليجنابان! از فروپاشي اتحاد شوروي، تا اينجا هم به گوش مي‌رسد!

س: اگر قبول كنم كه ايدئولوژي و عقيده اسكندري، همان بود كه اظهار كرده است، مثلاً در نشريه «راه اراني» چاپ شده است اين اظهارات با مصاحبه‌اي كه با تهران مصور انجام داد و يا با نزديك شدن به عناصري چون علي اميني، نمي‌خواند؟

مثلاً نوشته «خان‌بابا تهراني» با اسكندري درباره سازش با اميني، درست چند ماه قبل از مرگش بوده است، اين مسايل را چگونه مي‌توان ارزيابي كرد؟

ج: آن چه من گفتم، درباره اعتقادات اسكندري بود. اسكندري در ميدان سياست، يك سياست باز به تمام معني بود. عملكرد او در سالهاي 1320 تا 1325، و ديداري كه با شاه داشت و تدارك شركت در دولت قوام كه همه بدون اطلاع و تصويب كميته مركزي بود، نمونه بارزي از تك‌روي و سياست بازي او است.

من، نوشته بابا تهراني، درباره ديدارش با اسكندري را در پاييز 1363 و مطالبي را كه ايرج، درباره ائتلاف بزرگ و سپردن نوع رژيم آينده به نتيجه همه پرسي و درباره جمهوري يا سلطنت نوشته، خوانده‌ام. اين دقيقاً نظر جمهوري‌خواهاني نظير حسن نزيه و اميرخسروي و ياران اوست.

درباره مسافرت او به آمريكا، و تماس گرفتن با سلطنت‌طلبان، اولين باري است كه از شما مي‌شنوم. همينطور درباره تماس او با علي اميني هم، چيزي نخوانده و نشنيده‌ام. اگر واقعاً اسكندري به آمريكا رفته باشد و با سلطنت‌طلب‌ها تماس گرفته باشد، جاي بسي تأسف است.

س: در مرحله بعدي حزب دموكراتيك با اين روند به كجا مي رود؟

ج: همانطور كه گفتم سياست اين حزب، تشكيل يك جبهه فراگير از همه نيروهاي مخالف، براي سرنگون كردن نظام كنوني جمهوري اسلامي، شعار آزادي انتخابات و همه‌پرسي براي تعيين رژيم سياسي آينده ايران (سلطنت يا جمهوري) است.

ـ در هفته دوم بهمن ماه 1373، همايشي از نمايندگان همه گروههاي مخالف مقيم خارج كشور، به دعوت گروه پژوهشگران ايراني مقيم اروپا و امريكا، در دانشكده شرق‌شناسي

دانشگاه لندن برگزار شد. عنوان همايش «ايران در سال 2000» بود. اين همايش، از 12 بهمن تا شنبه 15 بهمن طول كشيد. قرار بود در روز اول، 8 سخنران، در اين همايش شركت كنند امّا تنها دو نفر حاضر شدند. كساني هم از ايران دعوت شده بودند؛ ولي كسي نرفت. روز اول، دو نفر از استادان دانشگاه، يكي از فرانسه و ديگري از آلمان، درباره وضع بحراني اقتصاد ايران و دورنماي آينده آن، صحبت كردند.

در روز دوم، نمايندگان گروههاي چپ، به اين شرح صحبت كردند:

1ـ از حزب توده ايران، دكتر محمد اميدوار صحبت كرد و پيشنهاد تشكيل جبهه فراگيري از همه گروههاي مخالف، به استثناي سلطنت‌طلبان و سازمان مجاهدين خلق را مطرح كرد.

2ـ از حزب دموكراتيك مردم ايران، بابك اميرخسروي صحبت كرد. پيشنهادش تشكيل يك حزب واحد از جمهوري‌خواهان و تشكيل جبهه واحد، از همه نيروهاي مخالف رژيم ايران (اپوزيسيون) بود.

3ـ فرخ نگهدار از سازمان فدائيان خلق (اكثريت) سخنران بعدي، پيشنهاد كرد كه جبهه‌اي از همه نيروهاي مخالف تشكيل شود و از راه سياسي و بدون توسل به زور، دولت ايران را مجبور كند كه آزادي انتخابات را تأمين نمايد و براي تعيين رژيم آينده: جمهوري يا سلطنت، يك همه‌پرسي، ترتيب بدهد.

4ـ علي كشتگر از سوي ماهنامه ميهن، پيشنهاد تشكيل جبهه متّحدي از همه مخالفان را ارائه داد.

5ـ يك نفر هم از جمهوري‌خواهان ملّي صحبت كرد.

در روز سوم، سلطنت‌طلبان، مهندس مجيدي وزير دوران شاه و يكي از رهبران حزب رستاخيز، و بانو عفت داداش‌پور و دكتر مهرداد خوانساري، صحبت كردند و ادعا كردند كه سلطنت مشروطه، بهترين رژيم مورد پذيرش مردم ايران است. در برابر پرسش ديگران كه: چه انتقادي به عملكرد رژيم پهلوي‌ها در 50 سال سلطنت دارند؟ مجيدي پاسخ داد كه داوري درباره عملكرد رژيم سلطنتي، وظيفه تاريخ آينده است.

در روز چهارم، دكتر حائري سمناني، دكتر عباس مهاجراني، عليرضا نوري‌زاده و دكتر خسرو خاور درباره دين اسلام، صحبت كردند.

گفتار هر چهار نفر در زمينه بي‌رنگ شدن بنيادگرائي اسلامي و حاكميت ولي فقيه در ايران و جان گرفتن انديشه‌هاي سازش دادن اسلام با ويژگي‌هاي جامعه مدني (دموكراسي

غربي) بود، آنها گفتند كه در ميان روحانيت حاكم، اختلاف نظر، هر روز جدي‌تر مي‌شود و اكثريت مطلق روحانيون حاضر به شركت در كارهاي دولتي رژيم نيستند.

اميرخسروي، در مقاله‌اي كه در روزنامه نيمروز به چاپ رسانده است، درباره ائتلاف با مشروطه‌خواهان، چنين نوشته است: من، آگاهانه و حساب شده، روي مناسبات با نيروهاي طرفدار سلطنت انگشت گذاشتم. زيرا، ما با مشروطه‌خواهان، به عنوان يك گرايش و سليقه سياسي حكومت‌مداري، براي همكاري و حتي ائتلاف سياسي، مشكل مهمي نداريم. هم اكنون نيز آماده همكاري با اين طيف از نيروهاي سياسي، در مسائلي چون مبارزه براي آزادي و دموكراسي و حقوق‌بشر و حقوق اقليت‌ها هستيم. سه سال پيش، در همين ايام، من با موافقت شوراي مركزي، با زنده‌ياد دكتر شاپور بختيار كه همچنان مشروطه‌خواه بود، و آقايان حسن نزيه و احمد مدني، براي تدوين منشور ائتلافي، گرد هم آمده و تبادل نظر كرديم. متأسفانه اين تلاش، با ترور ناجوانمردانه دكتر بختيار از سوي آدمكشان جمهوري اسلامي، ناكام ماند!

ما هم اكنون نيز، با نهضت مقاومت ملّي، كه در درون آن، مشروطه‌خواهان نيز فعاليت دارند، آماده همكاري هستيم و نشست‌هاي مشتركي داريم ...» اكنون بد نيست، درباره اين جناب «مؤتلف مشروطه‌خواه» دار و دسته اميرخسروي، يعني دكتر شاپور بختيار دو نكته را به ياد بياوريم.

1ـ آقاي دكتر اميرعلائي، در كتابي كه در سال 1368 به نام مجاهدان و شهيدان راه آزادي، منتشر كرده است، درباره مسافرت شاپور بختيار و منوچهر آزمون (ساواكي شناخته شده) به اروپا، توضيحاتي مي‌دهد و از جمله اينكه شاپور بختيار و منوچهر آزمون به اروپا آمده و با دكتر امير علائي، تماس گرفتند و به او گفتند كه آمريكائي‌ها خواسته‌اند كه جبهه ملّي با حزب توده ايران، تماس بگيرد و سپهبد بختيار، رئيس ساواك هم قول داده است كه اين توطئه نيست و جدي است.

سرهنگ زيبايي، ساواكي مشهور هم، در اين هنگام در سفارت ايران در وين، مأموريت داشت و در اين كار وارد بود. من در كتاب خاطرات، درپاسخ به سؤالي در همين مورد چيزي نگفتم. چون اين جريان را به خاطر نداشتم. امّا پس از خواندن كتاب دكتر امير علائي، به خاطرم آمد كه چگونه بختيار با مأموريت از طرف آمريكايي‌ها، و با اطلاع و همكاري ساواك، براي به دام انداختن برخي از رهبران حزب توده، دام گسترده و كوشيده بود دكتر امير علايي را وسيله اين كار قرار دهد و پس از آنكه دكتر امير علائي، بازيچه او نشد، مستقيماً و بدون معرفي خود، با مركز حزب درلايپزيك تماس گرفت و به عنوان نماينده جبهه ملّي گفت كه

آقاي اللهيار صالح قرار است به ژنو بيايند و مي‌خواهند با رهبران حزب، براي تشكيل يك جبهه ائتلافي، گفت‌وگو كنند، ولي حزب كه در اين‌گونه موارد محتاط بود، به دام نيفتاد.

من، شرح مفصل اين جريان را كه خودم هم در آن مأموريت داشتم، در پاسخ به امير‌خسروي نوشته‌ام.

2ـ پس از اشغال خرمشهر از سوي ارتش عراق، و نزديك شدن آنها به آبادان، صدام حسين، برادر خود را كه در آن زمان، رئيس سازمان امنيّت عراق بود، به پاريس فرستاد و از شاپور بختيار، دعوت كرد كه به عراق بيايد. او به بغداد آمد و در گفت‌وگو با صدام حسين به او پيشنهاد شد كه پس از فتح آبادان، او (بختيار)، با همه نيروهاي مسلح سلطنت‌طلبان كه در تركيه، عمان و پاكستان، در اردوگاههاي مختلف بودند، به آبادان بيايد و دولت ايران آزاد را تشكيل دهد.

صدام به او وعده داد كه بلافاصله، اين دولت را به رسميت خواهد شناخت. اين خبر مهم را در آن زمان، مقامات شوروي به دست آوردند و آن را در اختيار ما گذاشتند تا به اطلاع مقامات جمهوري اسلامي ايران برسانيم و من هم در نامه‌اي، اين خبر را به مسئولين اطلاع دادم، اين خبر در هيئت سياسي حزب هم، مطرح شد.

س: اخيراً نقدهايي درباره كتاب خاطرات شما، منتشر شده است، چه در نشريات داخل كشور و چه در نشريات خارج، كه انعكاس وسيعي هم داشته است. چه از سوي جريانات چپ و راست سلطنت‌طلب و حتي اعضاي سابق حزب توده و چه گروههاي به اصطلاح نزديك به حزب. اين نقدها را مي‌شود به چند دسته تقسيم كرد. نويسندگاني چون شهناز اعلامي، باقر مؤمني، بابك اميرخسروي، انورخامه‌اي و ديگران...

ج: همين ابتداي بحث، بگذاريد حساب شهناز اعلامي را از ديگران، به كلي جدا كنيم. تكليف شهناز اعلامي و امثال او كه با ساواك همكاري كردند، معلوم است. علّت كينه و دشمني او با كيانوري، اين است كه ساواكي بودنش را، از مدتها قبل از آن كه فهرست 2000 نفره عناصر ساواك منتشر شود، من در هيئت اجرائيه، مطرح كردم. او در يكي از مقالاتي كه در ماهنامه «روزگار نو» نوشته، ساواكي بودن خود را، تكذيب كرده است، ولي مهم ترين سند وابستگي او با ساواك را، ويراستار خاطرات من، مسلماً از پرونده او در اسناد ساواك، در زيرنويس صفحه 458 كتاب خاطرات، نوشته است، عين نوشته اين است:

طوبي (شهناز) اعلامي، از زنان فعّال توده‌اي سال هاي 1320 و از خويشاوندان دكتر حسين

فاطمي است. او با محمود زندي، مدير نشريه «به سوي آينده» ازدواج كرد. و در سال 1334، همراه دختر خود، به خارج رفت و در آلمان شرقي به تحصيل پرداخت و در آنجا، دكتراي ادبيات فارسي را زير نظر پروفسور بونكر، دريافت داشت و از سال 1341، در دانشگاه برلين شرقي، به تدريس پرداخت. شهناز اعلامي، از سال 1341 تمايل شديد به بازگشت به ايران پيدا كرد و تلاشهايي در اين زمينه به خرج داد. از اواخر دهه چهل، ساواك، با استفاده از اين نقطه ضعف او، به بهره‌گيري اطلاعاتي از او پرداخت. او در خرداد 1352، به عنوان همكار ساواك، استخدام شد.(ويراستار)

من، خيال مي‌كنم، اين سند، به اندازه كافي، از هر چيز ديگري روشن‌تر است.

تا آنجا كه من اطلاع دارم، در سال 1955، به وسيله شعبه روابط خارجي حزب سوسياليست متحد جمهوري دموكراتيك آلمان، به ما خبر دادند كه: «شهناز اعلامي، با ساواك رابطه دارد. او را از نمايندگي فدراسيون بين‌المللي زنان دموكرات، بركنار كنيد.» با طرح اين موضوع، ايرج اسكندري، به سختي برآشفت و به دفاع از او پرداخت و به مقامات آلماني گفت كه: «او مطمئن‌ترين فرد من است.» آلماني‌ها بعداً به ما گفتند: «ما، چه كار كنيم؟ دبير اوّل حزب مي‌گويد كه اين شخص، مطمئن‌ترين فرد من است! ما كه نمي‌توانيم او را بيرون كنيم.»

اما به محض اينكه نام او در فهرست 2000 نفره درآمد، 24 ساعت به او وقت دادند كه همراه دخترش آلمان شرقي را ترك كند.

س: اسم او توسط آلمان شرقي درآمد؟

ج: اسمش، توي آن فهرستي درآمد كه در ايران و در سال 57، منتشر شد، آن هم پس از اشغال مركز ساواك از سوي نيروهاي انقلاب.

س: يعني، او به ايران مي‌آمد و مي‌رفت؟

ج: نه، همانجا، استخدام شد. رابطش هم، احتمالاً فردي در برلين غربي و يا در سوئيس بود. همين ماجرا هم در مورد حسن نظري انجام گرفت. البته ما در آن جريان، دخالتي نداشتيم. نمي‌دانم مقامات آلماني از كجا اطلاع يافته بودند.

او را هم با دادن 24 ساعت مهلت، از جمهوري دموكراتيك آلمان، اخراج كردند. شهناز اعلامي در چند شماره از ماهنامه « روزگار نو» كه هوادار ساواكي‌ها شده است، درباره دكتر سيد حسين فاطمي، مطالبي نوشته است كه پر از خودستائي و دروغ و اتهام است. البته او نتوانسته است انكار كند كه دكتر فاطمي پس از فرار، از ما خواستار كمك شد و ما او را به

يك خانه مخفي كه من و مريم درآن زندگي مي‌كرديم، برديم. او يك هفته در خانه ما بود و بعد هم به كمك سازمان افسري، خانه مطمئني، براي او تهيه كرديم. حالا، شهناز نوشته است كه كيانوري كوشش مي‌كرده، دكتر فاطمي را وادار بكند كه اعلاميه مشتركي با حزب توده صادر كند ... اين مطلب، دروغ مطلق است. من آنچه را در ديدارم با دكتر فاطمي و گفت‌وگو با او، مطرح كردم، در خاطراتم گفته‌ام، او، خيلي ناراحت بود از اينكه در روزهاي آخر، دكتر مصدّق، دستور جلوگيري از تظاهرات را داد. غير از آنچه كه من در خاطراتم گفتم، هر چه را كه شهناز ساواكي، نوشته، دنباله همان رويه گذشته او است. گفته كه او تحت تعقيب پليس قرار گرفته، چون رابط دكتر فاطمي با خانواده‌اش بود.

وقتي كه دكتر فاطمي در خانه ما بود، كه ما شهناز را به خانه راه نمي‌داديم، بعد كه او را نزديك دكتر محسني فرستاديم، براي مدّت كوتاهي، رابط دكتر فاطمي بود و از ترس، داستاني ساخت كه مثلاً تحت تعقيب است، مي‌گويد:

يك روز ديدم كه مرا تعقيب مي‌كنند. از آنجا رفتم منزل يك سرتيپ كه قوم و خويش ما بود و بعد از اينكه از آنجا رفتم، فردايش خانم سرتيپ به من گفت: تو كه از اينجا رفتي، ريختند اينجا و همه جا را مورد بازديد قرار دادند. معلوم شد كه من تحت تعقيب بودم. بعد بلافاصله مخفي و بعد از مدّت كمي از ايران خارج شدم...

دروغ شاخ‌دار را در همين نوشته ببينيد، اگر او در رفت وآمد به منزل دكتر محسني، تحت تعقيب بود و بلافاصله پس از آن به خانه يك سرتيپ ارتش رفته و مأمورين فرمانداري نظامي هم به آنجا ريخته و همه جا را بازديد كردند، چرا به منزل دكتر محسني كه يك ستوان يكم ارتش بود و شهناز قبلاً در آنجا بود نرفتند كه دكتر فاطمي را بازداشت كنند؟

دروغ ديگر اين كه، در پرونده ساواكش كه نقل كردم، نوشته كه در سال 1344، از ايران، خارج شد، با توجه به اينكه دكتر فاطمي در 22 اسفند 1332 گرفتار شد. اگر او مدّتي قبل و يا حدّاكثر مدّتي بعد از دستگيري دكتر فاطمي از ايران خارج شده باشد، چه طور اين دو سال اختلاف را توجيه مي‌كند؟

ـ 32 و 34، يعني اينكه حدّاقل يكي دو سال بعد هم در ايران بوده و نوشته او مبني بر اينكه تحت تعقيب بوده، همه‌اش دروغ‌سازي است.

س: موقعيّت او در سازمان زنان حزب توده، چه بود و چه مقامي داشت؟

ج: از سال 1325 كه به تهران آمد، هيچ مقامي در تشكيلات نداشت. او در پنج سال اوّل،

يعني تا سال 1325، اصلاً در اصفهان بود. سازمان زنان، زير نظر فداكار، كار مي‌كرد. او، شاعر بود و فقط، شعر مي‌گفت.

چندي قبل هم، در صداي اسرائيل، شعري از او خواندند كه شعري درباره ميهن و وطن بود.

س: علّت دفاع ايرج اسكندري از او چه بود؟

ج: ايرج، نسبت به كساني كه به او كرنش مي‌كردند و ارادت خاص داشتند، فوق‌العاده خوش‌بين و علاقمند بود. چون اين زن، خيلي حقّه باز و چاپلوس بود، رگ خواب اسكندري را پيدا كرده بود.

س: بعد از انقلاب، به ايران آمد يا نه؟

ج: نه، او ساواكي بود و اصلاً جرأت نمي‌كرد به ايران بيايد.

س: ابوالفضل قاسمي هم عليه خاطرات شما، نوشته‌اي داده بود كه چاپ نشد.

ج: معلوم مي‌شود كه ساواكي‌ها از همه طرف، به راه افتاده‌اند.

س: گويا ابوالفضل قاسمي، نوشته‌اي داده بود كه قرار بود به شما بدهند.

ج: نه، به من نداده‌اند. ابوالفضل قاسمي هم، ساواكي بودنش مسلّم است. آن وقت، همه‌كاره شاپور بختيار بوده، ابوالفضل قاسمي و خليل‌الله مقدم و دو سه نفر ديگر، كه با بختيار بوده‌اند.

دكتر سنجابي در خاطراتش نوشته است كه ما نمي‌دانيم چه طور تمام مذاكرات ما، عيناً به ساواك، منتقل مي‌شود!...

البته، من تعجّب مي‌كنم، چون وقتي كه او اين خاطرات را نوشته، مسئله ساواكي بودن قاسمي، علني شده بود. چه طور نام او را ننوشته، شايد نخواسته اعتباري به اين بدهد. مسلماً او بوده، اصلاً ماهي چهارصد تومان حقوق مي‌گرفته و استخدام رسمي بوده.

قضاياي حزب ايران

س: نظرتان درباره حزب ايران و گرايش آن به آمريكا چيست؟ گرچه ممكن است به عنوان نمونه و مثال آدم هاي سالمي هم در اين تشكيلات بتوان يافت. مثل زيرك‌زاده و يا حسيبي، امّا در كل چون شاپور بختيار و نظاير اين اشخاص هم در جريان حزب بوده‌اند كه خط گرايش به آمريكا را دنبال مي‌كردند الآن هم اشخاصي نظير خليل‌الله مقدّم يا خود ابوالفضل قاسمي هستند كه به ظاهر خود را طرفدار آزادي و ناسيوناليسم معرفي مي‌كنند، در هر حال با توجه به روند جريان حزب از 1320 تا 1357 و شناختي كه شما، چه در دهه بيست و چه در سال‌هاي بعد از اين جريان فكري داشته‌ايد نظرتان را بگوئيد.

ج: از رهبران حزب ايران، من دكتر سنجابي، مهندس حسيبي، مهندس زيرك‌زاده و مهندس حق‌شناس را مي‌شناختم. اين آشنايي از اعتصاب مهندسين و استادان دانشگاه، در اوايل سال 1322 پيش آمد.

سواي اين افراد، با مهندس رضوي، دكتر شايگان و مهندس فريور هم آشنايي داشتم. آشنايي من با دكتر شايگان بيشتر بود، چون او در دادگاه 1327 و 1328، وكيل شخصي من بود، امّا بختيار را هيچ‌وقت نديدم. در پيش، درباره نظر دكتر امير علائي درباره مأموريت مشكوك بختيار به اروپا صحبت كردم. دكتر امير علائي، در اين‌باره، اين طور مي‌نويسد:

... در تاريخ 25 فوريه 1960 (16 اسفند 1338)، شخصي تلفني با من تماس گرفت و با زبان فارسي گفت: من از طرف دكتر شاپور بختيار، كه به اروپا آمده است، تلفن مي‌كنم. آيا ايشان با شما تماس گرفته‌اند؟

گفتم: نه، شما كي هستيد؟

گفت: من منوچهر آزمون هستم.

گفتم: ايشان به من تلفن نكردند.

گفت: خواهد كرد.

پس از حدود يك ربع ساعت بعد، مجدداً زنگ تلفن به صدا درآمد و وقتي گوشي را برداشتم، ديدم كه اين بار، خود دكتر بختيار، پشت خط است. صداي او را مي‌شناختم.

ايشان گفتند: از طرف ماوراي بحار (مقصودشان آمريكائيها بودند) مي‌خواهند با توده‌اي‌ها مذاكره كنيم و ببينيم چه مي‌خواهند، عبدالكريم قاسم⁽¹⁾هم شرط موافقت با تهران را، روي كار آمدن مليّون دانسته است و علّت تغيير گرايش آمريكائيها و تمايل به تماس با نيروهاي ملّي هم همين است. من گفتم: شما با آقاي اللهيّار صالح و ديگران، صحبت كرده‌ايد؟

گفت: با آقاي صالح نه، ولي با آقاي حق‌شناس مذاكره شده است. ضمناً با خود سرلشكر بختيار هم، حرف زده‌ام و او به من قول داد كه مقصود سوئي در بين نيست...

خود من به ياد دارم كه درست در همان تاريخ، از غرب به مركز حزب در لايپزيك، تلفن كردند كه جبهه ملّي مي‌خواهد با حزب توده ايران ديدار و درباره مسايل جاري كشور، گفت‌وگو كند. من درست به ياد ندارم كه اين پيشنهاد از طرف جبهه ملّي، چگونه به اطلاع رهبري حزب رسيد، در هر حال، رهبري به ديده ترديد و سوءظن، با اين خبر برخورد كرد و پس از چندبار تلفن، قرار شد كه ما در ژنو، يكديگر را ملاقات كنيم.

از سوي حزب، زنده ياد رحيم نامور به ژنو فرستاده شد و مرا هم براي برقراري ارتباط و راهنمايي به مأمور، به ژنو فرستادند، امّا قرار نبود من در گفت‌وگو شركت كنم. به هر حال گفت‌وگو و ديداري صورت نگرفت چرا كه چندبار مراجعه‌كنندگان، كه ما نشناختيم چه كساني بودند، امروز و فردا كردند و حتي يك‌بار گفتند: آقاي اللهيّار صالح شخصاً قرار است از تهران بيايد و لازم است كه با رهبران بالاي حزب ديدار و گفت‌وگو داشته باشد امّا بعد گفتند كه نمي‌آيند و موضوع ديدار، به كلي منتفي شد. اين جريان به خوبي نشان مي‌دهد كه شاپور بختيار، هم با ساواك و هم با آمريكائي‌ها كه گرداننده ساواك بودند، ارتباط داشته و درصدد بودند تا براي گرفتار كردن رهبران حزب توده دام بگذارند و بخاطر همين هم تلفن‌كنندگان، خود را معرفي نمي‌كردند.

به اعتقاد من، بختيار از همان ابتدا خرده شيشه داشت، من در كتاب خاطراتم⁽¹⁾نيز به اين مطلب اشاره كرده‌ام.

س: يعني از همان سال 1320، او در مأموريت بوده است؟

ج: دقيقاً نمي‌دانم از چه وقت، ولي دلايلي هست كه نشان مي‌دهد، او از سال 1325، ارتباطاتي داشته است. همان زماني كه رئيس اداره كار خوزستان بود، به طوري كه از يكي از اسناد خانه سدان مشخص شده، رئيس شركت نفت خوزستان، با بختيار، مانند يك كارمند شركت برخورد مي‌كرد.

اين سند، كه دكتر مصدّق آنرا با خود به شوراي امنيّت برد، چنين است:

محرمانه ـ 2 ـ 21 نوامبر 1948 ـ

آقاي آي ـ دي ـ ئي ـ ج ـ ك، به طوريكه اطلاع داريد، يكي از نمايندگان شركت‌كننده در كنفرانس بين‌المللي كار در ژنو، نطق شديداللحني عليه شركت، ايراد نموده است. ممكن است نطق مزبور را، از اداره روزنامه مردم، متعلق به حزب توده، دريافت كرده باشيد. آقاي ليندن به من پيشنهاد كرد كه رئيس شركت نفت خوزستان و نيز رئيس اداره كار خوزستان، دكتر بختيار به اين نطق جواب بدهند.

چون مطمئن نيستم متن نطق مزبور، قبل از مصطفي فاتح و دكتر بختيار، به آبادان برسد، خواهشمندم متن نطقهاي لازم را هر چه سريعتر ارسال داريد. ممكن است متن آنها براي مطبوعات شما هم، مفيد قرار گيرد. استايكل

اكنون به سند ديگري درباره ارتباط شاپور بختيار با شركت نفت، دقت كنيد:

اين سند را دكتر لاجوردي در كتاب اتحاديه‌هاي كارگري و خودكامگي در ايران، آورده است:⁽²⁾

... شركت نفت ايران و انگليس براي اجراي رهنمود تازه وزارت خارجه انگلستان، گروهي از مشاوران روابط صنعتي را به گروه كارمندان خود افزوده كه ليندن، يكي از آنها بود.

شركت، همچنين از پيشنهاد مصطفي فاتح، كه توصيه كرده بود بهتر است، يك اتّحاديّه تازه به رهبري يوسف افتخاري، كه مخالف حزب توده باشد در شركت نفت، ايجاد شود تا از

نفوذ سرهنگ ... كاسته و روابط عمومي خود را تقويت كند، استقبال كرد.

در 30دي‌ماه 1325، يازده نفر، از جمله يوسف افتخاري، بنيانگذار اتحاديه كارگري مشهور به هيئت مركزي، كه جبهه كارگران شاغل يا پيشين شركت نفت بودند، پس از كسب اجازه رسمي، بيانيه‌اي خطاب به همكاران كارگر خود صادر كردند كه امضاءكنندگان آن بيانيه، تشكيل اتحاديه كارگران نفت را به اطلاع عموم رساندند و خواستار پيوستن تمام كارگران به اين اتّحاديه شدند. از آنجا كه شركت نفت ايران و انگليس براي تحكيم موقعيّت اتحاديه، مي‌دانست كه نبايد نسبت به اين اتحاديه، واكنش مثبت از خود نشان بدهد تا كارگران نفهمند كه اين تشكيلات را خود دولت و يا شركت به راه انداخته‌اند، همه تلاش خود را به كار برد تا حمايت از اتّحاديّه پنهان بماند. امّا، رهبران اتحاديّه، نتوانستند گرايش خود را به شركت و دولت، پنهان نگه دارند.

رهبران اتحاديه چندبار تلاش ويژه‌اي كردند تا از «شركت نفت ايران و انگليس» و مقامات دولتي دو استان حمايت كنند و حتي اعضاي اتّحاديّه را واداشتند تا روش آشتي‌جويانه‌اي با دولت و شركت در پيش بگيرند. از جمله، در گردهمايي بهمن 1325، به كارگران گوشزد شد كه: «اتحاديه را با سياست كاري نيست. و ضمناً توصيه كردند كه دشنام دادن به دولت و شركت كه همواره براي رفاه كارگران كار مي‌كنند، فايده‌اي ندارد و دولت حق دارد كساني را كه به آنان دشنام مي‌دهند، زنداني كند.»

با اين روش، معلوم بود كه بيشتر كارگران از پيوستن به اتّحاديه تازه، خودداري مي‌كردند. در اسفند همان سال، كنسول انگلستان در خرمشهر، گزارش داد كه با وجود نامه‌نويسي و ثبت نام اوّليه كارگران، شور و شوق مورد انتظار رهبران اتّحاديه، تا به حال پديدار نشده است. در بهار 1326، گزارش داده شد كه افتخاري، رفته رفته دلسرد مي‌شود، دو ماه بعد از اين تاريخ، او به تهران رفت و به فرمانداري نظامي آبادان اطلاع داد كه به خوزستان باز نمي‌گردد.

در حالي كه ابتكار شركت نفت براي تأسيس اتّحاديّه ضدتوده‌اي، آشكارا، با شكست روبرو مي‌شد، دولت براي رسيدن به هدف خود پيشقدم شد.

در خرداد 1326، دكتر شاپور بختيار، كه رئيس اداره كار خوزستان بود، دست به تشكيل اتحاديّه كارگران زد و در يازدهم شهريور با انتشار اعلاميّه‌اي، كارگران را به تشكيل اتحاديّه‌اي مستقل از احزاب سياسي، تشويق كرد.

در بهمن 1326، كاركنان شركت نفت ايران و انگليس، اتحاديّه كارگران خوزستان را

تشكيل دادند كه مركّب از چهار شاخه جداگانه بود: آبادان ـ مسجد سليمان ـ هفتگل ـ لالي

اين اتحاديه در راستاي رهنمود دكتر بختيار و سياست شركت نفت ايران و انگليس، اعلام كرده بود كه صرفاً اتحاديه‌اي كارگري است و علاقه‌اي به سياست ندارد. بهرحال عملكرد اين شورا طوري بود كه همه كارگران، اين اتحاديّه را آلت دست شركت و دكتر بختيار مي‌دانستند. حتي مقامات شركت نفت ايران و انگليس هم، شوراي مركزي اتحاديه كارگران خوزستان را، اتحاديه دكتر بختيار مي‌ناميدند. تا جائي كه، رئيس اداره روابط صنعتي، از مقامات «شركت نفت» خواست از اين برنامه كه به گفته او، به سود حزب توده تمام مي‌شود، خودداري شود. تمام اين نوشته‌ها، از روي اسناد معتبر شخصي شركت نفت و يا اسناد وابسته به امور كارگري سفارت آمريكا در ايران، برداشته شده است.

اين، مجموعه اطلاعاتي است كه من از شاپور بختيار و سابقه او در ارتباط با حزب ايران داشته‌ام، امّا درباره افراد ديگري كه نام بردم، عقيده دارم كه افراد سالمي بودند، اينها در تشكيلات حزب ايران بودند و افراد ميهن‌پرستي هم بودند و در ابتدا، شناخت درستي از آمريكا و اهدافش نداشتند و واقعاً گمان داشتند كه آمريكا، به علّت اين كه خود، مستعمره‌اي ندارد، پشتيبان جنبش‌هاي ملّي است. افرادي چون دكتر مصدّق، دكتر فاطمي، اللهيّار صالح و مانند اينها، چنين تصوّري در مورد آمريكا داشتند، مثلاً مي‌گفتند، افسران مصري كه عليه ملك فاروق قيام كردند با همكاري آمريكا دست به اين كار زدند و بعد از آن هم، در مسئله ملّي كردن كانال سوئز، فرانسه و انگلستان عليه دولت انقلابي مصر، اقدام كردند و به مصر لشكر كشيدند، آمريكا مداخله كرد و به متجاوزين فشار آورد كه نيروهايشان را از مصر خارج كنند و تبليغات دنياي غرب، اينطور وانمود كرده بود كه آمريكا، براي دفاع از انقلاب مصر، به فرانسه و انگلستان فشار آورد، در حالي كه ماجرا، در كل، شكل ديگري داشت و اين اتّحاد شوروي بود كه بلافاصله ارتش نيرومندي را در قفقاز، به فرماندهي مارشال روكولوفسكي ـ از فرماندهان برجسته جنگ دوّم جهاني ـ آماده كرد و به انگلستان و فرانسه اخطار كرد كه در صورتي كه عقب‌نشيني نكنند و ارتش خود را فرا نخوانند به كمك مردم مصر خواهد شتافت. در چنين شرايطي بود كه آمريكائي‌ها به فرانسه و انگليس، كه صاحبان عمده سهام آبراه سوئز بودند، براي تخليه اين آبراه، فشار آوردند.

اين جريانات، براي بعضي از ايراني‌ها، بخصوص عده‌اي كه در كالج آمريكايي، تحصيل كرده بودند و اصولاً آمريكا را از لينكلن و مجسمه آزادي آن مي‌شناختند و با چهره ديگر

آمريكا كه در پشت اين امپرياليسم جهانخوار، پنهان شده بود، آشنا نبودند، روشن نبود و اين افراد هم تا پيش از كودتاي 28 مرداد، نوعي خوش‌بيني، نسبت به آمريكا داشتند و خود دكتر مصدّق هم، همين خوش‌بيني را داشت. خيلي ها، فكر مي‌كردند كه آمريكا، در برابر استعمارگران انگليسي و فرانسوي و هلندي و پرتقالي، كه هر كدام، مستعمره‌هاي گوناگوني داشتند، از جنبش‌هاي آزادي بخش ملّي اين مستعمره‌ها، پشتيباني و حمايت مي‌كند.

جنگ دوّم جهاني و نقش آمريكا در ايران هم، به تقويت اين فكر كمك كرد. دخالت آمريكا در جنگ عليه نازيسم، و حضور فردي چون فرانكلين روزولت رئيس جمهور آمريكا، كه شخصيّت برجسته‌اي بود و حتّي استالين، پس از درگذشت او، به او لقب آخرين دموكرات واقعي دنياي غرب را داد، باعث شد كه آمريكا، وجهه آزاديخواهي و ضد استعماري به خود بگيرد. اين ارزيابي، نسبت به آمريكا، تقريباً در ميان همه نيروهاي سياسي، در سال‌هاي 1324 تا 1332، تفكري عمومي بود. تنها حزب توده ايران بود كه چهره واقعي آمريكا را پس از جنگ افشا كرد.

بهترين تعريف درباره گرايش سياست جهاني و داخلي آمريكا در پايان جنگ دوّم جهاني را خود فرانكلين روزولت، چند روز پيش از درگذشتش داده است:

طبيعي است اگر كار بدين صورت پيش برود، بايد گفت كه تاريخ تكرار مي‌شود و بايد به روزهاي عادي خود مانند سال‌هاي 1920 برگرديم. چنين كاري موجب مي‌شود، ما كه دشمنان خود را در ميدانهاي جنگ خارج از كشورمان خرد كرده‌ايم، در كشور خودمان زير نگين فاشيست‌ها قرار بگيريم.⁽¹⁾

واقعيّت اين بود كه پس از در گذشت فرانكلين روزولت و روي كار آمدن هاري ترومن هم در سياست خارجي و هم در سياست داخلي ايالات متحده، تغييرات بنيادي پيدا شد و نيروهايي كه در دوران روزولت با سياست او براي سركوب نازيها از راه همكاري با اتّحاد شوروي موافق نبودند، در ميدان سياسي آن كشور، قدرت واقعي را در دست گرفتند و با آغاز جنگ سرد عليه اتحاد شوروي، دوران نوين جهانگشايي امپرياليزم آمريكا را آغاز كردند.

هانري والاس كه از نزديك‌ترين همكاران و هواداران سياست دموكراتيك فرانكلين روزولت بود، درباره اين تغيير سياست، چنين نوشته است:

وقتي رئيس جمهور، از شكاف جهان ميان غرب و شرق سخن مي‌گويد، معنايش اين است كه اين حرف را به گوش رهبران شوروي مي‌خواند كه ما براي يك جنگ احتمالي آينده خود را آماده مي‌كنيم.⁽¹⁾

پس از پيروزي انقلاب،⁽²⁾وقتي هنوز دفتر حزب توده در تهران، تعطيل نشده بود، يك خبرنگار آمريكايي، براي مصاحبه به دفتر آمد. او گفت: چرا شما به همه آمريكائي‌ها بد مي‌گوئيد؟

من گفتم: نه، ما دو آمريكا مي‌شناسيم، يكي، آمريكاي راكفلرها و فوردها و سرمايه‌داران بزرگ امپرياليستي و يكي هم، آمريكاي مارك تواين‌ها، اشتاين‌بك‌ها و هواردفاستها و جك لندن‌ها، و خلاصه ديگر نويسندگان و آزاديخواهان واقعاً مترقّي و انقلابي آمريكا، كه شخصيّت‌هاي برجسته‌اي بودند و ما برايشان احترام فراوان قائليم.

امّا واقعيّت آن روز ايران، قبل از كودتاي سال 32، اين بود كه بسياري از ملّيون ايران و حتي خود دكتر مصدّق، تنها در آستانه كودتاي 28 مرداد، چهره واقعي آمريكا را شناختند. به همين دليل است كه من، رهبران ميهن‌پرست حزب ايران را، به هيچ‌وجه، وابسته به آمريكا نمي‌دانم.

شاپور بختيار را، با ديگر رهبران حزب ايران، همانند نمي‌دانم. پس از كودتاي 28 مرداد، از حزب ايران، به عنوان يك حزب از هم پاشيده، تنها گروه كوچكي باقي ماندند كه فعّاليتي هم نداشتند. عده‌اي از آنها هم، مانند ابوالفضل قاسمي، به خدمت ساواك درآمدند.

بعد از جبهه ملي دوم، جبهه دوم در ايران به طور كلّي، از بين رفت و حزب ايران هم، در ظاهر، باقي ماند. امّا در واقع، اعضايي نداشت كه تشكيلاتي داشته و منحل شده باشد. فقط كالبدي به عنوان كميته مركزي وجود داشت.

س: درباره رهبران حزب ايران، ابهامي وجود دارد. همان طور كه گفتيد تفكرات اين‌ها، اين طور بوده است. امّا در مورد اللهيّار صالح ابهامهائي وجود دارد، او مدّتي سفير ايران در آمريكا بود و روابط خوبي هم با آمريكا داشت. از مدافعين سرسخت اصل چهار

ترومن بود.⁽¹⁾

نكته ديگر اين كه، در جريان قضاياي آذربايجان درسال 1324،حزب ايران با حزب توده ائتلاف مي‌كند. قوام‌ا‌لسلطنه، يك آمريكايي بود. برادرش انگليسي بود و حالا برادر ديگر هم لطف كرده و طرف آمريكا رفته بود. و دو برادر، تقسيم كار كرده بودند. فكر نمي‌كنيد خود حركت حزب ايران و قوام، دامي براي گرفتار كردن حزب توده و حتي كلاه گذاشتن سر شوروي بود؟

ج: ببينيد، به اعتقاد من، حزب ايران دراين ماجرا، دخالت آگاهانه نداشت، چرا كه از جانب حزب ايران، تنها يك نفر، اللهيّار صالح، در دولت ائتلافي شركت داشت. حزب ايران با حزب توده و فرقه دموكرات آذربايجان و حزب دموكرات كردستان، ائتلاف كرد. به عقيده من در آن تاريخ، حزب ايران در جهت مترقّي بود و سمت و سوي آمريكايي نداشت.

نمايندگان حزب توده هم كه در دولت قوام شركت كردند، فريب قوام را خوردند. آنها مسلماً آمريكايي نبودند، امّا قوام آمريكايي بود، چرا كه او يك‌بار درسال 1300 و بار ديگر در 1302 كه نخست‌وزير شد، امتياز نفت پنج ايالت شمال ايران را به آمريكائي‌ها داد. او از همان زمان به سوي آمريكا رفت و به اعتقاد من، تمام اين بازي‌ها را در جهت سياست آمريكا انجام داد و البته خودش هم كاملاً موافق بود. چرا كه آدمي تيزهوش و زيرك بود و سياست «مدارا با شرق» را هم رعايت مي‌كرد.

در پاسخ نقد اميرخسروي نوشته‌ام كه او چگونه سفسطه كرده است. اميرخسروي به تبعيّت از گفته‌هاي ايرج اسكندري، مدّعي شده است كه قوام‌السلطنه، وقتي برسركار آمد كه روزولت، رئيس جمهور آمريكا بود و با شوروي‌ها، مناسبات بسيار خوبي داشت. من، نشان دادم كه اين ادّعا درست نيست.

روزولت، روز 13 فروردين 1324، تقريباً پيش از تسليم بدون قيد و شرط آلمان، فوت كرد. قوام، 6 بهمن 1324، تقريباً يك سال بعد از مرگ او، نخست‌وزير شد. درست زماني كه سياست ترومن، جا افتاده بود و پرتاب بمب اتمي بر شهرهاي ژاپن به دستور او، قدرت

منحصر به فرد نظامي آمريكا را به رخ دنيا كشانده بود.

ترومن، براي راهنمايي قوام در نقشه‌اي كه براي انجام آن، او را به نخست‌وزيري گماشته بودند، در فروردين 1325، ژرژآلن را به عنوان سفير، به ايران فرستاد.

درست، 6 هفته قبل از نخست‌وزيري قوام، وينستون چرچيل، در چهارده اسفند1324، سخنراني مشهورش را در دانشگاه «فولتن» آمريكا، ايراد كرد كه در آن، آشكارا، دنياي غرب را به آغاز يك جنگ صليبي عليه اتّحاد شوروي فراخواند.

چرچيل، اين سياست خصمانه عليه شوروي را از همان دوران جنگ، آغاز كرده بود. او در سال 1954، در صحبتي چنين مي‌گويد:

«... آن وقتي كه مردم انگلستان در خيابان‌ها، پيروزي در جنگ را جشن مي‌گرفتند، من به مونتگمري، دستور دادم سلاح هايي را كه از آلماني‌هاي اسير مي‌گيرند، انبار كرده و نگه دارند . براي اين كه اگر روسها قصد داشتند بيش از حد پيشروي كنند، آن سلاحها را به آلمانها بدهيم كه با آنها عليه روسها بجنگند...» يعني چرچيل، هنوز پيش از پايان جنگ، نقشه مربوط به حمله شوروي را در سر مي‌پروراند آنهم با ارتش هيتلري!

قوام، بعد از اين جريانات و روشن شدن مواضع و سياستهاست كه براي حلّ مسئله آذربايجان، به نخست‌وزيري مي‌رسد. مسلّم است كه در اين هنگام، ديگر هيچ اثري از سياست روزولت باقي نمانده بود.

تعجّب‌آور است كه اين مدّعيان علم سياست، حتي نگاهي هم به تاريخ دقيق اين رويدادها نينداخته‌اند.

حتي وزراي توده‌اي هم كه در دولت قوام شركت كردند، تا چند ماه پيش از وارد شدن ضربه نهايي به موجوديّت نهضت آذربايجان، مانند ديگر ملّيون، تصوّر مي‌كردند كه هنوز سياست دوستي آمريكا و شوروي كه در زمان روزولت وجود داشت، ادامه دارد. رهبري حزب هم با اين كه نسبت به مسائل سياست جهاني، آگاه‌تر از حزب ايران بود، تغيير سياست دوران روزولت به دوره ترومن را خيلي دير، يعني پس از سركوب جنبش آذربايجان، درك كرد. سليمان‌ميرزا، قوام را خوب مي‌شناخت، و در سال 1321، پس از دوره اوّل نخست‌وزيري قوام در سال 1320، وقتي پيشنهاد شد كه ايرج اسكندري را به معاونت وزارت راه انتخاب كند، سليمان ميرزا مخالفت كرد و گفته بود: «قوام پلنگي بيش نيست كه هر كس به او نزديك بشود زودتر به چنگش مي‌افتد.» (از خاطرات ايرج اسكندري)

اصل چهار ترومن، مربوط مي‌شود به مدتها قبل از 28 مرداد، گويا ما هنوز آزاد بوديم؛ چرا كه من يادم مي‌آيد يكي از همين كارشناساني كه آمده بود براي اجراي اصل چهار، پروفسوري بود با ريش بلند كه مرتب به ميان عشاير مي‌رفت، يك مهندس كه همشاگردي من بود، معاون او بود، او مي‌گفت: اين پروفسور، به اندازه گاو، از آبياري و كشاورزي، اطلاع ندارد. اين‌قدر، بي‌سواد است كه اصلاً هيچ چيز نمي‌فهمد. اصلاً پروفسور قلاّبي است. همشاگردي من، جوان تحصيلكرده‌اي بود كه در انگلستان درس خوانده بود ومهندس خيلي خوبي بود. تأئيد اصل چهار ترومن، براي مليّون ايران، خيلي طبيعي بود. مهندس زاهدي، پسر زاهدي، معاون اصل چهار ترومن بود و موضع مليّون ايران نسبت به آمريكا و اصل چهار، در آن زمان، موضع منفي نبود.

بلافاصله بعد از روي كار آمدن ترومن، يعني مرگ روزولت، اصل چهار ترومن شروع شد.

در ميان گروهي از مليّون ايران، بجز اين دوره، يك دورة ديگر اعتماد به آمريكا هم، در دوران جان‌اف‌كندي زنده مي‌شود.

هنگامي كه دولت كندي، بخاطر عدم رضايت از سياست شاه و مقاومت او در برابر اصلاحات و آزادي‌ها و اوجگيري نارضايي مردم، در ظاهر به اسم دموكراسي و توجه به خواست توده‌ها و در اصل براي پيشگيري از يك انفجار انقلابي، علي اميني را به عنوان نخست‌وزير، به شاه تحميل مي‌كند، شماري از مليّون ايران، به اين باور رسيدند كه دوران نويني در سياست آمريكا، آغاز شده است. افراد وابسته به جبهه ملّي، به ويژه خليل ملكي، وارد ميدان شده و معتقد شده بودند كه همه چيز براي به قدرت رسيدن دوبارة جبهه ملّي آماده شده است. ولي نه دكتر مصدّق كه در تبعيدگاه احمدآباد بود و نه گردانندگان اصلي جبهه ملّي، فريب اين بازي تازه را نخوردند. چهرة واقعي كندي هم وقتي آشكار شد كه شاه به آمريكا رفت و اعلام سرسپردگي كرد و آمريكا هم اميني را به دست شاه سپرد و شاه را يكّه‌تاز سياست ايران كرد. ⁽¹⁾

من نمي‌دانم در اين دوران، شاپور بختيار، چه نقشي داشته است؟!

دربارة مجموعة حزب ايران، رسول مهربان كه ظاهراً از همان آغاز تشكيل حزب، عضو

آن بوده و تا عضويّت در كميته مركزي هم، بالا رفته است، بعد از شناخت ماهيّت واقعي گردانندگان آن و كناره‌گيري از حزب، كتابي نگاشته و عملكردهاي غلط آنان را افشاء كرده است. ماهيّت ابوالفضل قاسمي هم بعد از انقلاب روشن شد كه به عنوان دبيركل حزب ايران و از نزديكان شاپور بختيار، حتّي پس از فرار او از ايران، از سالها پيش از انقلاب، از ساواك حقوق مي‌گرفته است. دربارة احمد خليل‌الله مقدم، كه او هم عضو رهبري و همكار نزديك ابوالفضل قاسمي و فرد رابط ميان شاپور بختيار در مهاجرت و گروه وابسته به او در ايران بوده، شناخت كافي ندارم و دليلي هم ندارم كه ساواكي بوده باشد و يا از وابستگي قاسمي به ساواك، اطلاع داشته باشد.

امّا دربارة ديگر رهبران حزب ايران و جبهه ملّي، يعني كساني مانند اللهيّار صالح، دكتر كريم سنجابي، مهندس حسيبي، مهندس زيرك‌زاده، مهندس خليلي و ديگر مليّون همكار دكتر مصدّق مثل دكتر فاطمي، دكتر شايگان، مهندس فريور، مهندس حق‌شناس، دكتر اميرعلايي و دكتر صديقي، نظرم اين است كه آنها افرادي ميهن‌دوست بودند و وابستگي به بيگانگان نداشتند.

در مورد شخص اللهيار صالح، آنچه كه من خودم مي‌توانم گواهي بدهم اين است كه پس از پيروزي انقلاب و بازگشت به ايران، به ديدن او رفتم و ساعتي با هم گفت‌وگو كرديم. خيلي جدي هوادار انقلاب بود و مي‌گفت ما از راديو پيك ايران همه بيانيه‌ها و خبرهاي مربوط به آيت‌الله خميني را مي‌شنيديم. و مي‌گفت كه ما، سه نفر بوديم. من، اميرعلايي و شهاب فردوس، و قرارمان اين بود كه هر كداممان نتوانستيم اخبار پيك ايران را بشنويم، آن يكي يادداشت كند و به ما برساند. به نظر من، اين نشانه سلامت او تا آخرين لحظات زندگيش بود.

س: نظر شما دربارة تروتسكيست‌ها و چهر‌ه‌هاي برجسته اين جريان، مثل بابك زهرايي و رضا براهني و ديگران چيست؟ با در نظر گرفتن اين مسئله كه تروتسكيست‌ها در فاصله سال‌هاي 45 تا 54 در تلويزيون و روزنامه‌ها و مجلاّت ايران، ميدان فعّاليت داشتند و يكي از آنها، هوشنگ وزيري در ايران بود و بابك زهرايي در خارج بود. به تعبير خودش، مبارزات داغي هم داشت. رضا براهني هم در سال 54، بعد از مصاحبه‌اي كه در تلويزيون ايران كرد به آمريكا مي‌رود و آمريكا هم براي افشاگري، يك سري امكانات به او مي‌دهد و بعد همه اينها به ايران برمي‌گردند. با جمع‌بندي اين مسايل، نمي‌توان اين‌طور

برداشت كرد كه اينها آمريكايي و مخالف شوروي بودند؟ يا اينكه آنها قائل به يك انقلاب جهاني بودند كه مثل انجمن حجّتيه معتقد است نبايد هيچ كاري كرد تا زمينه انقلاب جهاني به وجود آيد؟

ج: به نظر من، فردي مثل بابك زهرايي، آدم ساده و سالمي بود. پدرش، دكتر زهرايي، عضو حزب توده ايران و خيلي فعّال بود. ما، بابك را در زندان ديديم و شناختيم و مدّتي با هم بوديم، در زندان به نظرم جوان سالم و ساده‌اي آمد. و امّا خود تروتسكي، پس از آنكه توسط استالين از اتحاد شوروي تبعيد شد، نتوانست در هيچ‌يك از كشورهاي جهان اجازة اقامت بگيرد. تنها كشور مكزيك، به او اجازة پناهندگي داد.

تروتسكي، در جريان سال‌هاي جنگ داخلي، به عنوان وزير دفاع، نقش برجسته‌اي داشت. ولي او، پيش از انقلاب اكتبر، عضو حزب سوسيال دموكرات روسيه (بلشويك‌ها) نبود. بلكه خود، يك گروه مستقل سوسيال دموكرات داشت به نام بوند كه تنها يهوديان سوسيال دموكرات در آن عضويت داشتند. اين سازمان، پس از بازگشت تروتسكي از مهاجرت، به حزب بلشويك‌ها پيوست. او با نظرية امكان ساختمان سوسياليسم در يك كشور واحد (روسيه)، مخالف بود و معتقد بود كه بلشويك‌ها نبايد پيش از انقلاب سيوسياليستي در اروپا، به فكر ساختمان سوسياليسم در روسيه باشند. لنين، در نامه‌اي كه به كنگره حزب كمونيست، نوشت، (چون خود به دليل بيماري نمي‌توانست در آن شركت كند) ضمن اشاره به ويژگي‌هاي اعضاء مهمّ رهبري حزب بلشويك، دربارة تروتسكي مي‌نويسد: لئون تروتسكي، هيچ‌وقت ماركسيست نبود و هيچ‌وقت ماركسيست نخواهد شد.

تروتسكي، پس از استقرار در مكزيك، با كمك امپرياليسم جهاني و به ويژه امپرياليسم آمريكا، به ايجاد گروههاي ضدشوروي و ضداحزاب كمونيستي در كشورهاي جهان پرداخت. او تا آنجا سقوط كرد كه پس از تجاوز ارتش‌هاي نازي هيتلري به شوروي و اعلان جنگ از سوي آمريكا به آلمان پس از حملة ژاپن به بندر «مرواريد» (پرل‌هاربر) ضمن اعلاميّه‌اي، از آمريكا و اروپا خواست كه به جاي جنگ با آلمان هيتلري و كمك به شوروي، به آلمان هيتلري كمك كنند تا زودتر شوروي را در هم بشكند! تروتسكي، در اواسط جنگ دوم جهاني به وسيلة يكي از مريدان و نگهبانانش، در خانه خود، با ضربة تبر كشته شد.

گروههاي تروتسكيست، در همه كشورهائي كه سياست دشمنانه عليه شوروي داشتند، از آزادي عمل براي تبليغات ضدشوروي و ضدكمونيستي زير «پرچم هواداري از سوسياليسم

واقعي»، برخوردار بودند. من، از آزادي عمل اين گروه در سال‌هاي 1345 و 1355 در ايران، خبري ندارم و نمي‌توانم دربارة نقش و وابستگي افراد آن، داوري كنم.

بابك زهرايي، در زندان به من گفت كه: سازمان آنها، پس از مرگ استالين و افشاگري خروشچف، ديگر سياست ضدّشوروي را دنبال نمي‌كرد. من از انتشارات تروتسكيست‌هاي ايراني در سال‌هاي پيش و پس از انقلاب 1357 چيزي نخوانده‌ام. ولي تا آنجا كه از انتشارات احزاب كمونيست در اروپاي باختري مطلع شده‌ام، تروتسكيست‌ها در آن كشورها، همان روش سياسي ضدشوروي و ضداحزاب كمونيست هوادار حزب كمونيست اتحاد شوروي را ادامه مي‌دادند و با مرگ استالين، تغييري در روش آنان پيدا نشده بود.

البته، من بين افراد ساده تروتسكيست و گردانندگان آنها كه در آمريكا هستند و من نمي‌شناسم چه كساني هستند، اين تفاوت را قائل هستم كه اينها افراد ساده‌اي بودند كه واقعاً از آنچه كه دربارة اقدامات استالين در غرب، تبليغ مي‌شد و تا حدود زيادي هم درست بود، متأثر شده و تحت تأثير شديد قرار مي‌گرفتند. در حالي كه آنها، هدفشان نه شخص استالين، بلكه مجموعه نظام اتحاد شوروي بوده است و تقويت‌كنندة نيروهاي ضداتّحاد شوروي در جهان.

به اين ترتيب، احساس نمي‌كردند كه كدام جريان از اين ماجرا سود مي‌برد. وقتي به آنها اجازة سخنراني در تلويزيون مي‌دهند، و اجازة انتشارات در زمان شاه، خيال مي‌كنند كه «علي‌آباد هم شهري است!» در حالي كه تعداد افراد وابسته به تروتسكيستها در تمام كشورها، بسيار ناچيز و محدود بود.

س: در زمان محمدرضا شاه، كساني از آنان بدون نام گروهشان، اعترافاتي كردند، گروه شاه هم افكار تروتسكي را ترويج مي‌كردند.

ج: ولي ساواك مي‌دانست و اطلاع داشت،آنها مي‌خواستند در برابر موافقين شوروي، يك نيروي مخالف شوروي هم وجود داشته باشد،البته بابك زهرايي در زندان به من گفته بود كه بعد از استالين نظرشان عوض شده و ديگر مخالف شوروي نيستند.

س: به نظر من بجا است با توجه به موضوع‌هايي كه در گذشته گفتيم، تحليل منسجم و روشني از سيستم حكومت پهلوي‌ها، نقش انگليس، آمريكا و فراماسون‌ها در حكومت ترسيم كنيم.

ج: حكومت رضاخان و پسرش عبارت بود از يك حكومت ديكتاتوري زورگوي وابسته به

امپرياليسم جهاني.

كودتاي اسفندماه 1299 توسط امپرياليسم انگلستان براي مقابله با كشور شوراها كه با پيروزي انقلاب اكتبر برپا شد، به وجود آمد و نقش آن، ايجاد سدّي در برابر نفوذ انقلاب اكتبر به جنوب و به ويژه به هندوستان بود.

اين وضع، ظاهراً تا سال 1318 هم به همين شكل، تحت فرماندهي انگلستان ادامه پيدا كرد. در آن سالها، مسأله آلمان هيتلري مطرح شد كه خود، چنان كه اسناد بسياري گواهي مي‌دهند، دست‌پروردة امپرياليسم جهاني براي از بين بردن اتحاد شوروي بود. اكنون به اندازة كافي اسنادي وجود دارد كه ثابت مي‌كند، سرمايه‌داران آمريكا و انگلستان و فرانسه، با هم به پيشرفت و روي كار آمدن هيتلر كمك كردند. مأموريت هيتلر هم اين بود كه ابتدا در آلمان، كه در آن زمان بزرگترين حزب كمونيست جهان پس از حزب كمونيست اتحاد شوروي را داشت، و پس از آن، انقلاب تازه پيروز شده دموكراتيك اسپانيا را، سركوب كند و آلمان را براي حمله قطعي به اتحاد شوروي آماده سازد. پيشرفت‌هاي آلمان، بويژه در مرحله‌اي، ضعف دولت انگلستان را نشان داد. درست است كه امپراطوري انگلستان، هيتلر را پرورش داد، اما، آهسته، آهسته، اين بچّه ناخلف شروع كرد به جفتك انداختن عليه خود آنها و تصميم به جهانگشايي گرفت، به اين ترتيب، وابستگان به انگلستان در كشورهاي گوناگون، به اين فكر افتادند كه زير بيرق ارباب جديدي كه با قدرت در حال پيشروي و از بين بردن ارباب كهنه است، بروند.

رضاخان و كارگزارانش نيز، همگام با بخشي از افراد ميهن‌پرستي كه از سلطه انگلستان در ايران رنج مي‌بردند، به سوي آلمان نازي، متمايل شدند.

اين جريان تا شهريور 1320 طول كشيد. رضاخان تمايل شديدي به آلمان پيدا كرد و به پيروي از او، بسياري از سياستمداران جوان و بلندپايگان ارتش به سوي آلمانها روي آوردند و در ابراز بندگي، با هم مسابقه مي‌گذاشتند. در چنين دوره‌اي است كه حزب «نهضت ملّي» به وجود آمد كه داراي گرايش‌هاي شديد نازيستي بود و در رأس آن افرادي نظير سپهبد آق‌اولي و سرلشكر فضل‌الله زاهدي و ديگران قرار داشتند.

در كتابي با عنوان نخست‌وزير ايران، جريان تشكيل اين حزب و مرامنامه و وابستگي آن به آلمان، شرح داده شده است. اين حزب تصميم مي‌گيرد كودتايي را در اصفهان تدارك ببيند كه طرّاح و رهبر آن مايره نماينده و مأمور هيتلر در ايران بود. انگليسي‌ها از قضيه باخبر

مي‌شوند و قبل از اقدام به كودتا، همه را بازداشت مي‌كنند كه جريانش را قبلاً گفتم. حتي حبيب‌اله نوبخت كه حزب كبود را درست كرده و يك فاشيست دو آتشه بود، فرار مي‌كند و به قشقايي‌ها پناه مي‌برد و تمام قشقايي‌ها هم عهد بسته و سوگند ياد كرده بودند كه در صورت وقوع كودتا با كودتاچيان، همكاري كنند. در هر صورت، اين روند حوادث تا سال 1320 بوده است.

در سال 1320 انگليسي‌ها رضاخان را به دليل خوش خدمتي به رقيب، يعني آلمان از سلطنت بركنار مي‌كنند.

مسأله بركناري رضاخان از طرف انگليسي‌ها، در همان كتابي كه نام بردم نوشته شده است. برداشتن رضاخان هم با اصرار مستقيم انگليسي‌ها بود. امّا از آنجا كه آنها علاقمند به حفظ نظام سلطنتي بودند، براي حفظ اين نظام، پسر او را، با وجود علاقمندي شديد به آلمان، همانطور كه فردوست در كتابش نوشته، با ذلّت، بر تخت سلطنت مي‌نشانند و او را به عنوان يك عروسك، نگه مي‌دارند. اين جريان تا 28 مرداد 32، ادامه پيدا مي‌كند در اين تاريخ، آمريكايي‌ها به ياري انگليسي‌ها وارد عمل شده و نقش اصلي را در سرنگوني دولت مصدّق و نگهداري شاه بر عهده مي‌گيرند. و در اين مقطع عامل جديدي وارد سياست ايران مي‌شود كه همان سياست آمريكاست. به اين ترتيب، رژيم پهلوي دوّم، به صورت دوگانه، هم سرسپرده ارباب قديم و هم ارباب جديد مي‌شود. زيرا از يك‌سو از ارباب قديم يعني انگلستان مي‌ترسد، كه نكند در صورت مقاومت، بلاي پدرش را بر سر او هم بياورند، و از طرف ديگر از آمريكا حساب مي‌برد كه ديگر به صورت حاكم درجه اوّل دنيا درمي‌آمده و با قدرت نظامي، اقتصادي و مشاركت در منافع نفت ايران و به عنوان ارباب جديد دنيا حكومت مي‌كند.

از جنبه نظامي و جنگ‌افزار و مستشاران نظامي در ارتش... آمريكايي در صف اوّل قرار دارند و از لحاظ سياست داخلي، بيشتر عوامل انگليس بر سر كار هستند يا نظامي‌هايي كه مانند فردوست، اسداله علم، اميرعباس هويدا و... متمايل به انگلستان هستند.

به رغم اين‌همه اكنون گزافه‌گويي دربارة رضاخان و پسرش محمّدرضا به صورت سوداگري پرسودي درآمده است و هر از چندي، يكي از نويسندگان خودي يا بيگانه، پاي در اين مسابقه مي‌گذارد.

چندي پيش، كتابي به دستم رسيد كه در سال 1371، برگردان ترجمه آن به فارسي، چاپ و منتشر شده است با عنوان سلسله پهلوي و نيروهاي مذهبي به روايت تاريخ كمبريج. در

بخش پيش‌گفتار ناشر يا مترجم (عباس مخبر ـ نشر طرح نو) چنين نوشته شده است:

آنچه پيش روي شماست، ترجمه فصول برگزيده‌اي از جلد هفتم «تاريخ ايران كمبريج» است اين مجلّه از تاريخ كمبريج، كه آخرين آنهاست، از نادرشاه تا جمهوري اسلامي را دربر مي‌گيرد و از بيست و چهار فصل تشكيل شده كه هيجده نفر در تأليف آن مشاركت داشته‌اند. در تدوين اين اثر، گروه كثيري از ايران‌شناسان برجسته انگليسي و شخصيّت‌هاي تاريخي و فرهنگي ايران همكاري داشته‌اند.

در بخشي كه مربوط به رضاخان و پسرش محمّدرضا است، نه تنها گزافه‌گويي فراواني در زمينه ويژگي‌هاي برجسته رضاخان و ميهن‌پرستي و مسايلي از اين قبيل وجود دارد، بلكه اشتباهات «لپي» چندي هم ديده مي‌شود كه بيانگر برخورد سطحي با تاريخ راستين رويدادها در ايران است. من به يكي از اينها اشاره مي‌كنم:

در اكتبر 1947(1326)، مجلس، به رهبري دكتر مصدّق، توافق ايران و شوروي را در مورد آذربايجان، به خصوص چون به مذاكرات واگذاري امتياز نفت، مربوط مي‌شد، رد كرد.

ايران‌شناس برجسته، آقاي امين سايكل، نويسنده بخش سوّم، تا آنجا از اوضاع ايران در آن زمان بي‌خبر بوده كه ندانسته در مجلس دورة پانزدهم كه قوام انتخابات آنرا سرهم بندي كرده بود، دكتر مصدّق در مجلس نبود، چون در اين دوره نماينده نبود.

اكنون بد نيست چند نمونه از گزافه‌گويي‌هاي نويسنده بخش اوّل و دوّم، اين كتاب را هم بياورم و به اين نكته هم اشاره كنم كه نويسنده براي رنگ و روغن زدن به آنچه دربارة شخصيّت برجسته رضاخان نوشته است، مجبور بوده، بخشي از حقايق انكارناپذيري را كه دربارة نقش انگلستان در روي كار آوردن رضاخان، وجود داشته، اعتراف كند گرچه در همين جا هم سعي كرده اين نقش‌آفريني را ابتكار يكي از مأموران انگليسي در ايران و نه دولت بريتانيا، قلمداد كند تا دولت انگلستان تبرئه شود.

نمونه اوّل مربوط است به قرارداد ننگين 1919

... در اين اوضاع و احوال بود كه قرارداد ايران و انگليس در سال 1919، (1298) در لندن به امضاء رسيد. به موجب اين قرارداد، افسران بريتانيائي، فرماندهي واحدهاي نظامي ايران را برعهده مي‌گرفتند و به بازسازي ارتش ايران، كمك مي‌كردند.

مشاوران بريتانيائي، تشكيلات كشوري ايران، به ويژه تشكيلات مالي را نوسازي

مي‌كردند، نظام ارتباطي را اصلاح مي‌كردند، نظام نوين ارتباطات را توسعه مي‌دادند و بريتانيا، دست‌كم، بخشي از هزينه‌هاي اين اقدامات را به صورت وام در اختيار دولت ايران، قرار مي‌داد...

وزارت خارجه بريتانيا كه لردكرزن در رأس آن قرار داشت، تا آنجا از دگرگوني‌ها در حال و هواي سياسي ايران، بعد از پيروزي انقلاب اكتبر در روسيّه، بي‌خبر و به نيروي تزلزل‌ناپذير خود در كشور، مطمئن بودند كه بلافاصله دست به كار شدند.

بريتانيائي‌ها به گونه‌اي عمل كردند كه گويي تصويب قرارداد، امري حتمي است. سيدني ارميتاژ اسميت و دستيارانش، تجديد تشكيلات مالي ايران را شروع كردند . ژنرال دكرمون و سرهنگ دوّم ويليام فريزر، به نوسازي نظامي كشور مشغول شدند. مسير راه‌آهن پيشنهادي تهران، بغداد، نقشه‌برداري شد. و وزير دارايي ايران، براي مذاكره در مورد شرايط وام بريتانيا به لندن دعوت شد. به نظر مي‌رسد در ميان مقامات بريتانيايي، كسي پيش‌بيني نمي‌كرد كه اعتراض عليه شرايط قرارداد در مطبوعات و در نزد عامة مردم و اعتراضهاي رسمي دولتهاي فرانسه، اتحاد شوروي و ايالات متحدة آمريكا را در پي داشته باشد...»

از اين نوشته، اين نكته را هم بايد به ياد سپرد كه ساختمان راه‌آهن سراسري ايران، درياري مازندران، خليج‌فارس،كه در پيمان دارسي پيشنهاد شده بود در قرارداد 1919 هم به صورت راه‌آهن تهران، بغداد، تكرار شده است.

نقش بريتانيا در روي كار آوردن رضاخان

پژوهندگان مسايل ايران، مدّتها درباره موفقيّت كودتاي 1921⁽¹⁾در انديشه بوده‌اند. بسياري از ايرانيان، از همان آغاز بر اين عقيده بودند كه بريتانيايي‌ها، پشت اين كودتا بوده‌اند. بريتانيايي‌ها هم به نوبه خود، هرگونه مداخله‌اي را انكار كردند. امّا اخيراً انتشار خاطرات روزانه فيلد مارشال سرادموند آيرونسايد نشان داده است كه بريتانيايي‌ها، به نوعي با اين قضيه ارتباط داشته‌اند...

يكي از مورخان وطن هم در اين زمينه مي‌گويد:

وقتي به گذشته نگاه مي‌كنيم، آشكارا مي‌بينيم كه هدف كودتا، رسيدن به راه‌حلّ بديلي براي تحقّق روح قرارداد 1919 بود. يعني استقرار نوعي ثبات سياسي در ايران كه منافع عمدة محلّي و منطقه‌اي امپراتوري بريتانيا را به مخاطره نيندازد. به همين ترتيب آشكار است كه بريتانيا، به نوعي، در شكل‌گيري كودتا، دخيل بوده است. هرچند بعيد است كه وزارت خارجة بريتانيا، خود، اين فكر را پرورانده باشد. حقايق كامل مربوط به اين موضوع، هنوز مشخّص نيست. امّا به طور قطع، فرمانده نيروهاي محلّي بريتانيا، ژنرال آيرون سايد در شكل‌گيري كودتا، به طور مستقيم دخالت داشته است. براساس خاطرات مكتوب و شفاهي، در آغاز، افراد نظامي و غيرنظامي ديگري، غير از كساني كه در نهايت كودتا را رهبري كردند نامزد انجام اين كار بودند. گفته مي‌شود كه بسياري از آنها، اين پيشنهاد را رد كردند. به هرحال مسلّم است كه رضاخان به وسيله آيرون سايد، انتخاب شد، زيرا آيرون سايد، مجذوب شخصيّت و سياست نظامي او شده بود.⁽²⁾

به روشني ديده مي‌شود كه هم نويسنده مقاله، ايران‌شناسي برجسته! و هم كاتوزيان، كه مسلماً خاطرات ژنرال آيرون سايد را در دست داشته‌اند، از نقل بخش مربوطه، خودداري كرده و كوشيده‌اند وزارت خارجه انگلستان را تبرئه كنند.

آيا خنده‌آور نيست كه يك فرمانده نظامي، بدون دستور و تأئيد مقامات مافوق خود، در كشوري حساس مانند ايران، تدارك يك كودتاي نظامي را ببيند و سيّدضياءالدين طباطبائي را كه مستقيماً با وزارت خارجه انگلستان در ارتباط بوده است، از فلسطين به تهران بياورد؟

آيا خنده‌آور نيست كه ادّعا شود سرپرسي كاكس وزير مختار بريتانيا در تهران كه تنظيم‌كنندة قرارداد 1919 بود از اين جريانات بي‌خبر بوده است؟

اين كتاب در سال 1991 (1370) از سوي انتشارت دانشگاه كمبريج، منتشر شد و سال بعد (1371) ترجمه فارسي آن در ايران انتشار يافت. آيا اين سؤال مطرح نمي‌شود كه اين عجله در ترجمه و نشر و تعريف و تمجيد و تأكيد‌هاي فراواني كه ناشرين از اهميّت اين كتاب و نويسندگان آن، به عمل آورده‌اند، با چنين موضع‌گيري‌ها و نمونه‌هاي ديگري كه از اين پس آورده خواهد شد، در رابطه نيست؟

ستايش از رضاخان و دشمني او با نفوذ بريتانيا، نويسندگان بخش اوّل و سوّم كتاب را به آفريدن دروغ‌هاي شاخدار وادار كرده است. اكنون بد نيست كه به چند نمونه دقت كنيم:

او (رضاخان) در زمينه سياست خارجي، همان اهدافي را دنبال كرد كه پيشينيان مشروطه‌خواه او اتّخاذ كرده بودند.برقراري مناسبات حسنه با بريتانيا و روسيه، بي‌طرفي در سياست جهاني و برقراري روابط دوستانه و نزديك با يك قدرت ثالث تا به عنوان پارسنگي در مقابل بريتانيا و روسيّه مورد استفاده قرار گيرد. اولويّت در سياست او،كاستن از ميزان وابستگي ايران به دو قدرت و كم كردن و در نهايت از بين بردن نفوذ آنها در مسايل سياسي ايران بود. وي اين مقاصد را از طريق متعادل كردن مناسبات ايران با دو قدرت مزبور و قراردادن آنها مقابل يكديگر انجام مي‌داد...

گرچه همواره خطر روسيّه را بزرگتر از بريتانيا مي‌دانست امّا يكي از اقداماتش، تأييد پيمان دوستي ايران و شوروي (1921) بود.

سرانجام هم در سال 1301 و در پاسخ به تمايل گسترده افكار عمومي، مجلس را به رد قرارداد 1919 ايران و انگليس تشويق كرد.⁽¹⁾

اين ادّعاي نويسنده، همان اندازه نادرست و بي‌پايه است كه ادّعاي رد شدن قرارداد ايران و شوروي در مجلس پانزدهم تحت رهبري دكتر مصدّق.

كودتاي 1299 را انگليسي‌ها براي جلوگيري از تصويب پيشنهاد دولت شوروي و به عنوان جانشين قرارداد 1919 ايران و انگليس به راه انداختند. افكار عمومي مردم و نمايندگان مجلس شوراي ملّي ايران، چنان هوادار پيشنهاد دولت شوروي و مخالف قرارداد 1919 بودكه هيچ نيرويي حتي قزّاق‌هاي خون‌آشام رضاخان، نمي‌توانست سدي در برابر تصويب اوّلي و رد كردن دوّمي به وجود آورد. اولي پيشنهاد دولت شوروي براي دوستي 1921 و دومي قرارداد ننگين 1919 وثوق‌الدوله. نه در سال 1300 و نه در سال 1301 رضاخان جاي پاي استواري در ميدان سياست ايران پيدا نكرده بود. هنوز احمدشاه قاجار، شاه ايران بود كه از امضاي قرارداد 1919 خودداري كرده بود.

كودتاي 1299 همان‌گونه كه همايون كاتوزيان نوشته است، جانشيني براي قرارداد 1919 بود كه ديگر قابل نگهداري نبود.

دليل روشن ديگر وابستگي رضاخان به انگليسي‌ها، فهرست نخست‌وزيران او پس از پادشاهي است. فروغي، جم، منصور... هم به استثناي آخرين آنها، دكتر متين دفتري، كه سرسپرده آلمان نازي بود، همه از سرشناس‌ترين سرسپردگان امپراتوري انگلستان در ايران بودند.

نويسنده براي ضدانگليسي نشان دادن رضاخان تا آنجا پيش رفته كه كاري را كه اصلاً ارتباطي به رضاخان نداشته است، در شمار اقدامات او قرار مي‌دهد و مي‌نويسد:

... به علاوه، او، مانند بسياري از هم‌ميهنانش، به اين عقيده بود كه ايجاد پيوندهاي نزديك با يك قدرت ثالث، اهرمي در اختيار ايران قرار خواهد داد كه براي دفاع از تماميّت ارضي و استقلال خود به آن نياز دارد. لذا پيوسته تلاش مي‌كرد كه با ايالات متحده، پيوندهاي نزديكي برقرار نمايد و اين كشور را نسبت به ارزش حرمتي با ايران، متقاعد كند.

و درست براساس همين سياست بود كه يك مشاور مالي آمريكايي به نام آ ـ سي ـ ميلسپو،

جهت تجديد سازمان امور اداري ايران، در سال 1301 به ايران مي‌آيد، رضاشاه اميدوار بود كه به اين ترتيب، مناسبات نزديكي با ايالات متحده برقرار كند.⁽¹⁾

همان‌گونه كه در جاي ديگري هم اشاره كردم، دعوت از ميلسپو در سال 1301 و 1302 به هيچ‌وجه به رضاخان كه در آن زمان هنوز نخست‌وزير هم نشده بود، ارتباط نداشت. دعوت دكتر ميلسپو و نيز واگذاري امتياز نفت پنج ايالت شمالي ايران را يك‌بار، در سال 1300، احمد قوام «قوام‌السلطنه» مطرح كرد كه پس از بركناري سيدضياء، احمدشاه او رابه نخست‌وزيري منصوب كرده بود و بار ديگر خود او در سال 1302كه دوباره نخست‌وزير شد، اين موضوع را دنبال كرد، بار اول، امتياز نفت را به كمپاني «استاندارد اويل» و بار ديگر به شركت نفتي سينكلر، كه هر دو آمريكايي بودند واگذار كرد، هر دو قرارداد، در پي اعتراض دولت شوروي و انگليس، عملي نشد امّا ميلسپو، مدّتي در ايران ماند و چون موفقيّتي نيافت به خدمت اروپائيان درآمد. او، يك‌بار ديگر، در سال 1321 از سوي احمد قوام كه به نخست‌وزيري رسيده بود، با اختيارات گسترده‌تر استخدام شد و با اين استخدام كار واگذاري امتياز نفت شمال ايران به شركت‌هاي آمريكايي و دعوت از مستشاران نظامي آمريكا براي اداره ارتش و ژاندارمري و شهرباني دنبال شد.

رضاخان در سال 1304، شاه شد ولي تا آنجا تحت نفوذ اربابان انگليسي خود قرار داشت كه امتياز تحقيرآميز كاپيتولاسيون را كه روسيّه تزاري و بريتانيا از آن برخوردار بودند و اتّحاد شوروي با پيشنهاد قرارداد دوستي 1921 از اين امتياز صرفنظر كرده بود، تا سال 1928 لغو نكرد و در اين سال مجبور شد تحت فشار افكار عمومي آنرا ملغي كند.⁽²⁾

نويسندگان از هيچ‌گونه تلاشي براي وارونه جلوه دادن واقعيّات تاريخي و تبرئه امپرياليسم انگلستان، دست برنداشته‌اند. مثلاً انعقاد پيمان سعدآباد كه ساخته و پرداخته انگليس براي مقابله با شوروي بود و همچنين وابستگي با دربار فاروق در مصر، كه دست‌نشانده انگليس بود را نيز از ابتكارات سياسي مهم رضاخان دانسته و به توجيه آن پرداخته‌اند و نوشته‌اند:

رضاشاه، در برجسته كردن حضور ايران در خاورميانه نيز تا حدود زيادي موفق بود. در دوران رونق انعقاد پيمانهاي منطقه‌اي، دولت او نيز براي ايجاد يك شبكه ائتلافي با

همسايگان خود به سختي تلاش كرد كه سرانجام در سال 1316 به انعقاد پيمان سعدآباد ميان ايران، تركيه، عراق و افغانستان انجاميد.

ازدواج وليعهد، محمّدرضا، با شاهزاده خانم فوزيه، خواهر ملك فاروق، پادشاه مصر در سال 1317 نيز، تأثير مشابهي داشت و خاندان پهلوي در محفل كوچك خاندانهاي سلطنتي بين‌المللي، پذيرفته شد(!!)

نويسندگان، به اين نكته مهمّ عملكرد رضاخان، كمترين اشاره‌اي ندارند كه او تربيت وليعهد (محمّدرضا) را به انگليسي‌ها سپرد و آنها هم از همان روز اوّل ورودش به مدرسه اشرافي در سوئيس، جاسوس خود پرون را به عنوان راهنما، به او چسباندند. همه مي‌دانند كه پرون، تا پايان، نزديك‌ترين همدم و مشاور محمّدرضا بود. اين شخص هم در دربار رضاخان و هم پس از آن در دربار محمّدرضا، پس از شاه، مقام اوّل را داشت و خواهران و برادران شاه، هم از او حساب مي‌بردند.

در خاطرات ارتشبد فردوست، دربارة نقش اين جاسوس انگليسي، به اندازة كافي افشاگري شده است.

دوران پادشاهي محمدرضا

در اين بخش هم، در كنار بررسي انتقادي از بسياري از تصميمات محمّدرضا كه حاصل خود بزرگ‌بيني او تلقي شده است، باز هم دربارة وابستگي پيگير او به امپرياليسم انگلستان، يك كلمه ديده نمي‌شود حال آنكه شاه بازگشت خود را به تخت شاهي مديون انگليسي‌ها و آمريكايي‌ها مي‌دانست، در مسايل نظامي و سياست كلي از آمريكا حرف‌شنوي داشت، ولي پايگاه عمدة حكومت خود را انگلستان مي‌دانست. گوياترين نشانه براي اين ادّعا، برگزيدن نخست‌وزيران او، چه پيش از كودتاي 28 مرداد و چه پس از كودتا تا زمان پيروزي انقلاب است. در اين سي و هفت سال، غير از دوبار، احمد قوام و يك‌بار علي اميني، كه از سوي آمريكايي‌ها و هر‌بار براي مدّت كوتاهي، به او تحميل شدند و نيز دكتر مصدّق كه جايگاه ويژه‌اي در تاريخ سدة بيستم كشور ما دارد و به هيچ نيروي بيگانه، كوچك‌ترين وابستگي نداشت، همه نخست‌وزيران برگزيده شده از سوي محمّدرضا، از سرسپردگان شناخته شده و بي‌چون و چراي امپرياليسم انگليس بودند.

سهيلي، حكيمي، صدرالاشرف، ساعد مراغه‌اي، زاهدي، علاء، اسدالله علم، حسنعلي منصور، منوچهر اقبال، شريف‌امامي، اميرعباس هويدا و...

در اين بخش در كنار انتقاداتي كه از آن ياد شد،گزافه‌گويي‌هايي دربارة شخصيّت محمّدرضا و نقش او در سياست ايران، منطقه و جهان صورت گرفته كه بحث دربارة آنها، خود فصلي طولاني خواهد شد و مطالبي است همانند آنچه كه دربارة رضاخان نقل شد.

س: به اين ترتيب، مجموعه‌اي از سياست‌هاي امپرياليسم در تحوّلات ايران نقش داشته‌اند امّا با اين وجود بعضي‌ها مطرح مي‌كنند كه رضاخان ايران را از دورة عقب‌ماندگي زمان قاجار، نجات داده و تغييراتي را باعث شده، مثلاً كارخانجات احداث كرد

.ج: رشد اقتصادي و فرهنگي پديدة جهاني پس از جنگ اوّل، در كشورهاي مستعمره و نيمه‌مستعمره بود. با پيدايش اتّحاد جماهير شوروي و پيشرفت مناطق عقب افتاده امپراتوري روسيّه مانند جمهوري‌هاي آسياي مركزي و جمهوري‌هاي سيبري غربي و قفقاز، ممكن نبود كه بتوان ايران را در عقب‌ماندگي دوران قاجار نگه داشت.

براي آنكه تأثير پيشرفت‌هاي فرهنگي و اجتماعي در كشورهاي آسياي مركزي اتّحاد شوروي را در دنياي مستعمرات و نيمه‌مستعمرات، ببينيم، پيام رابيندرانات تاگور، فيلسوف و شاعر و متفكّر نامدار هندي در سال 1320، (1941) كه براي مردم هند فرستاد جالب توجّه است. او در اين پيام مفصّل كه از بستر مرگ انتشار داد مي‌گويد: «روسيّه، با نيروهاي بي‌دريغ، كوشيده است با بي‌سوادي و بيماري، مبارزه كند و توانسته است جهل و فقر را يك‌سره، نابود و داغ تحقير از قاره‌اي پهناور را پاك كند.» تمدن شوروي، از تبعيض ميان يك طبقه با طبقه ديگر و ميان يك فرقه با فرقه ديگر آزاد است. پيشرفت‌هاي سريع و حيرت‌انگيزي كه نصيب روسيه شوروي شده، مرا از طرفي شادمان مي‌سازد و از طرفي به رشك مي‌آورد.

مي‌بينيم، در جاي ديگر، 200 مليت مختلف كه تا همين چند سال پيش در مراحل بسيار مقدماتي از تكامل بودند، با دوستي و ترقي‌خواهي صلح‌آميز به پيش مي‌روند در حاليكه وقتي به وطن خويش مي‌نگرم و مي‌بينم مردمي بسياري تكامل يافته و با معنويت، به بي‌نظمي و وحشيگري كشانده شده‌اند، نمي‌توانم از تضاد نماياني كه ميان دو سيستم حكومتي وجود دارد، خودداري كنم كه يكي براساس همكاري، متكي است و ديگري بر استثماري كه چنين شرائط متضاد و متفاوت را ممكن و مقدور ساخته است...⁽¹⁾

جواهر لعل نهرو، نويسنده كتاب كشف هندوستان، در مقدّمه و پيش‌درآمدي كه درباره نقل‌قول تاگور دارد مي‌نويسد: ما وقتي به بعضي از كشورهاي شرقي مي‌انديشيديم كه به جلو مي‌تاختند، پيش از همه، سرمشق اتحاد شوروي در برابرمان بود كه در دوران بسيار كوتاه دو دهه، با وجود گرفتاري در جنگها و كشمكش‌ها، در مقابل مشكلات به پيشرفتهاي عظيم و شگرف نائل شده بود، بعضي‌ها مجذوب كمونيسم شده بودند، بعضي ديگر به كمونيسم توجهي نداشتند، اما پيشرفتهاي سريع اتحاد شوروي در آموزش و فرهنگ و واقعيت‌هاي

پزشكي و سلامتي جسمي و در حل مسئله مليت‌ها و كوشش فوق‌العاده‌اي كه براي بوجود آوردن دنيائي نو از بقاياي كهنه مبذول مي‌داشت، همه آنها را به تحسين و ستايش وامي‌داشت.

حتي رابيندرانات تاگور كه فوق‌العاده هواخواه آزادي فردي بود و بعضي جنبه‌هاي سيستم كمونيستي را نمي‌پسنديد، از ستايشگران اين تمدن جديد و تازه شده بود و تصادم آن را با اوضاع موجود در وطن خودش مقايسه مي‌كرد.⁽¹⁾

نمونه ديگري كه در برابر چشم مردم و به ويژه قشر بالاي جامعه و روشنفكران ايران بود، كشور همسايه ما تركيه بود كه مسافرت به اروپا تنها از آنجا ممكن بود. در تركيه، پيش از كودتاي 1299 ايران، با تلاش افسران مترقي و ميهن‌دوست به رهبري كمال پاشا «آتاتورك»، رژيم نظامي ترقيخواه جانشين امپراطوري پوسيده و فاسد عثماني شد و با سرعتي به مراتب بيشتر از ايران،آن هم با امكانات كمتر، در راه توسعه و پيشرفت گام گذاشت.

آنچه مهم است اين نيست كه چه كارهائي انجام گرفته، بلكه مهم اين است كه چه امكاناتي در اختيار دولت رضاخان بوده و تا چه حد از اين امكانات به سود پيشرفت جامعه بهره‌گيري شده است. مهم‌ترين منبع درآمد ملي ما نفت بود، كه رضاخان آن را دو دستي به انگليسي‌ها تسليم كرد و تا آنجا كه من اطلاع دارم از درآمد نفت حتي يك ليره هم براي اصلاحات اجتماعي به مصرف نرسيد و تمام آن براي خريد جنگ‌افزار تسليم كشورهاي اروپائي شد.

دربارة ساختمان «كارخانه»، تا آنجا كه من مي‌دانم، تنها دو كارخانه، يكي پارچه‌بافي نخي در قائم‌شهر (شاهي) و يكي كارخانه ابريشم‌بافي در چالوس، با بودجه دولت و در املاك غارتي رضاخان احداث شد و ديگر كارخانه‌ها، كه مهم‌ترين آنها پارچه‌بافي‌هاي اصفهان بودند، مربوط به بخش خصوصي بود هزينه احداث كارخانه سيمان شهرري و كارخانه قند كهريزك نيز مانند راه‌آهن، از درآمد قند و شكر و دخانيات (با بالابردن قيمت محصولات آن) از كيسة‌خالي اكثريت مردم بيرون كشيده شد. اگر پيشرفت صنعتي ايران را با هندوستان مقايسه كنيم خواهيم ديد كه از هر جهت در دوران استعمار بريتانيا در هندوستان، مؤسسات صنعتي به

مراتب بيشتري، با سرمايه‌هاي انگليسي و مقداري با سرماية سرمايه‌داران هندي، ساخته شد كه به نسبت از ايران بسيار بيشتر است. از لحاظ فرهنگي هم اقدامات دوران رضاخان بسيار ناچيز بود. در زماني كه در جمهوري‌هاي آسياي مركزي شوروي، بيسوادي اكثريت مردم، كه به مراتب از اين لحاظ از ايران عقب‌افتاده‌تر بودند، در مدت كوتاهي ريشه‌كن شد، تلاش در ايران بسيار ناچيز بود.

مدافعان رژيم رضاخان، تأسيس دانشگاه و فرستادن 500 نفر دانشجو به اروپا را به رخ ما مي‌كشيدند. باز هم درست اين است كه در همين زمينه هم بين ايران و تركيه مقايسه شود، با توجه به آمار دقيق دربارة نفوذ امپرياليسم انگليس در دستگاه دولتي ايران، كافي است به فهرست سياستمداران و وكلاي مجلس نگاهي انداخته شود تا فراواني وابستگان به «فراماسونري» (فراموشخانه) را در فهرست‌هاي منتشر شده ببينيم.

فراماسون‌ها، (تقريباً همگي آنها) به دستگاه «ماسوني» انگلستان، كه در ظاهر اعليحضرت پادشاه انگلستان و در عمل، سازمان جاسوسي خارجي (ام.آي.6) در رأس آن قرار داشت، مربوط بودند.

در دوران ديكتاتوري محمدرضا، يعني از 1328 تا 1357، وضع به مراتب از دوران پدرش بدتر و غارت و چپاول ثروت ملي چه از سوي خود محمدرضا و برادران و خواهرانش و چه از سوي خارجي‌ها به مراتب شديدتر شد. در دوران محمدرضا بخش عمده‌اي از درآمد ملي، از بين رفت و نيست و نابود شد. آنهم يا براي خريد تسليحات و يا براي استخدام كارشناسان آمريكائي كه در اينجا بودند و با حقوق گزاف، زندگي شاهانه مي‌كردند. هيچ معلوم هست كه در آستانه انقلاب چه ثروت عظيمي از كشور خارج و به آمريكا و اروپاي غربي منتقل شد؟

مطلب ديگري كه دربارة اين پنجاه سالة رژيم پهلوي‌ها بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه اين رژيم، هيچ‌وقت يك پايگاه مردمي در درون كشور نداشت. نه در دوران رضاخان و نه در دوران محمدرضا.

پايگاه مردمي رژيم در تمام اين دوران، همان بود كه در 28 مرداد به ميدان آمد، يعني اوباش و چاقوكشان و فواحش، كه بخشي با پول و بخشي زير فشار مأموران شهرباني به خيابان‌ها كشيده مي‌شدند. تظاهراتي كه به تمامي، فرمايشي بود و طي آن، مردم را مجبور به بستن دكان‌ها و چراغاني كردن معابر و خيابان‌ها مي‌كردند.

كساني كه يك طرفه برخورد مي‌كنند و مرتب تكرار مي‌كنند كه ايران در طي اين دوران

چه پيشرفت‌هايي كرده است در حقيقت پوشش مناسبي مي‌سازند براي حقايق ديگري كه گفته نمي‌شود، مثل پايگاه اصلي سياست رژيم پهلوي‌ها، وابستگي او به امپرياليسم و اثرات آن كه چگونه باعث از بين رفتن و غارت امكانات بسيار بسيار بزرگ كشور شده است. غارت به وسيله غارتگران امپرياليستي و يا نوچه‌ها و وابستگان و عمّال داخلي آنان.

س: در كشورهائي كه پس از هم گسيختگي اتحاد شوروي پيدا شدند چه مي‌گذرد؟

ج: از زماني كه در 16 آذرماه 1370 (7 دسامبر 1991) رؤساي سه جمهوري روسيه (بوريس يلتسين) و اوكراين (لئونيد كرافچوك) بلاروس (استانيسلاو شوشكويچ) با كسب موافقت جورج بوش، رئيس جمهوري آمريكا، در نشستي در شهر «برست ليتوفسك» بدون اطلاع رئيس جمهور اتحاد شوروي (گورباچف) تصميم به انحلال اتحاد شوروي و تشكيل 12 جمهوري مستقل گرفتند تاكنون، نه تنها در اين كشورها، بلكه در كشورهاي سوسياليستي مشرق اروپا نيز، تغييرات پردامنه‌اي به وجود آمده است و اين تغييرات همواره در حال ژرف‌تر شدن است.

سمت‌گيري اين تغييرات كه پيامد آن، بد و بدتر شدن وضع اقتصادي كشور، پاره شدن بندهاي ارتباطات صنعتي كه اقتصاد كشورهاي سوسياليستي و جمهوري‌هاي اتحاد شوروي را به هم پيوند مي‌داد، پائين رفتن سطح توليد ناخالص ملّي، افزايش وحشتناك هزينه زندگي و افزايش قيمت‌هاي كالاهاي مورد نياز توده‌هاي زحمتكش، پيدا شدن يك قشر غارتگر و چپاولگر كه اولين محصول دردناك (براي مردم) اصلاحات اقتصادي به سوي بازار آزاد و خصوصي كردن صنايع دولتي و ديگر دارائي‌هاي ملي متمركز در بخش دولتي بود، رشد سريع بيكاري، پائين رفتن بسيار تند ارزش پول ملي و رشد شديد تورم در همه‌جا موجب ناخشنودي شديد توده‌هاي مردم از عملكرد رژيم‌هاي ليبرال هوادار نظام اقتصاد سرمايه‌داري شد.

به عنوان مثال، در روسيه «بوريس يلتسين» در 19 آبان 1370 (10 نوامبر 1991) در يك گفتار راديو و تلويزيوني رسماً اعلام كرد كه با اصلاحات اقتصادي در جهت خصوصي سازي و آزاد كردن بازار، وضع زندگي مردم تا يك سال، كمي بدتر خواهد شد ولي پس از يك‌سال دوران رشد توليد و شكوفائي اقتصاد و بهتر شدن زندگي مردم آغاز خواهد شد.

اكنون ببينيم سرنوشت اين وعدة يلتسين چه شد؟

در 18 آذر 1372، يعني دو سال بعد از وعده يلتسين، وزير كار روسيه، گنادي ميكيان، در گفت‌وگو با روزنامة ماسكوسكي كامولتس گفت:

در سال اخير قيمت انواع كالا تا 200 برابر افزايش يافته است. در حالي كه درآمد مردم حداكثر 67 برابر شده است.

او از رشد بيكاري در روسيه و پيامدهاي آن بر روند اصلاحات، ابراز نگراني كرد و گفت:

هم‌اكنون 35 درصد از مردم روسيه زير خط فقر زندگي مي‌كنند و خانواده‌هاي داراي دو فرزند و حقوق‌بگير، بيشتر از ديگران، در اعماق فقر فرورفته‌اند. كاهش توليد كه از 1988 شروع شده بود در دو سال اخير و پس از فروپاشي شوروي به شدت افزايش يافت. او با اشاره به 20 درصد كاهش توليد در سال گذشته هشدار داد كه كاهش توليدات در سال جاري نيز ادامه داشته و دولت، قادر به توقف آن در آينده‌اي نزديك نيست. اكنون بيش از 4 سال از اين وعده توخالي مي‌گذرد و زندگي مردم روزبه‌روز بدتر شده و هيچ دورنمائي هم براي تثبيت وضع اقتصادي ديده نمي‌شود، چه رسد به دورنماي رشد و بهتر شدن وضع مردم. مطابق آماري كه محافل اجتماعي روسيه گرد آورده‌اند بيش از 80 درصد مردم روسيه در زير خط فقر زندگي مي‌كنند. فساد و دزدي و غارت ثروت‌هاي ملي، دامنة غيرقابل تصوّري پيدا كرده است. دسته‌هاي مافيائي بر بخش عمده بانك‌هاي روسيه فرمانروائي مي‌كنند. بانك‌هايي كه مانند قارچ از زمين روييده‌اند. بر پايه آماري كه دولت روسيه داده است، در سه سال گذشته، بيش از 200 تا 250 ميليارد دلار پول، به وسيله سرمايه‌داراني كه آنها هم مانند قارچ از زمين بيرون آمده‌اند، به بانكهاي اروپاي غربي و امريكا فرستاده شده است. چيزي كه به بيرون آمدن اقتصاد آن كشورها از دوران ركود چند ساله، كمك شاياني كرده است.

پيامد ناخشنودي توده‌هاي زحمتكش، تقريباً در همه كشورهاي اروپاي شرقي، در اولين انتخابات عمومي كه پس از سال 1991 انجام شد نمايان گرديد.

اولين شكاف، در «مغولستان» پيدا شد. پس از فروپاشي اتحاد شوروي و به قدرت رسيدن هواداران سمت‌گيري سرمايه‌داري در مغولستان، كه با جنجال، كمونيست‌ها را از رهبري كشور كنار زده و خود قدرت را به دست گرفتند، اعلام شد كه به زودي اولين انتخابات آزاد در كشور انجام خواهد شد، اين انتخابات در تيرماه 1371 برابر ژوئن 1992 برگزار شد. در 7 تيرماه، نتيجه انتخابات اعلام شد و حيرت نه تنها راست‌گرايان مغولستان و روسيه، بلكه همه رسانه‌ها و سياستمداران غرب را برانگيخت. از 76 كرسي پارلمان مغولستان، 72 كرسي را كمونيست‌ها به دست آوردند. حزب انقلابي خلق مغولستان به پاس خدمات 70 ساله‌اش، مورد اعتماد اكثريت مطلق خلق آن كشور قرار گرفت.

دومين شكاف، در كشور ليتواني پيدا شد كه از خانواده كشورهاي مشتر‌ك‌المنافع (كه در واقع به جاي منافع مشترك تنها تضاد و برخورد منافع داشته‌اند) جدا شده بود. در انتخابات آزاد عمومي، باز هم در برابر چشم‌هاي حيرت‌زده اروپاي غربي و آمريكا، اكثريت رأي‌دهندگان، رهبر حزب كمونيست ليتواني را به رياست جمهوري برگزيدند. در 24 آبان 1371، با پايان شمارش بخش دوم آرا، اعلام شد كه حزب كمونيست آن كشور اكثريت مطلق كرسي‌هاي مجلس را به دست آورده است.

احزاب كمونيست، در همه جمهوري‌هاي مشترك‌المنافع (در روسيه و اوكراين و بلاروس به طور غيرقانوني و در ساير جمهوريها به طور قانوني) به فعاليت خود ادامه دادند و همان رهبران گذشته در قدرت باقي ماندند.

رهبران خائن روسيه، بيلو روسي و اوكراين، حزب كمونيست را غيرقانوني اعلام كردند.

در روسيه، دادگاه رسيدگي به قانون اساسي در تاريخ 8 آذرماه 1371، تصميم يلتسين را در غيرقانوني اعلام كردن حزب كمونيست فدراسيون روسيه غيرقانوني اعلام كرد و به حزب كمونيست فدراسيون روسيه حق داد كه اموال منقول و غيرمنقول خود را بازپس بگيرد و فعاليت آزاد و قانوني خود را شروع كند.

حزب كمونيست روسيه در 11 فروردين 1372 آغاز نوين خود را با 000/600 عضو در وزارت دادگستري روسيه به ثبت رسانيد و كنگره اوّل خود را تشكيل داد.

در «بلاروس» هم، وزارت دادگستري تصميم «شوشكويچ»، خائن شماره دو را، در مورد غيرقانوني اعلام كردن حزب كمونيست، غيرقانوني اعلام كرد و فعاليت حزب كمونيست آغاز شد.

در 26 ژانويه 1993 (6 بهمن 1371) شوراي عالي بيلوروسي با 209 رأي برابر 29 رأي «الكساندر شوشكويج»، رئيس جمهور را به اتهام فساد از مقامش خلع و بركنار كرد. او اولين خائن از گروه سه نفري بود.

پس از بلاروس پارلمان اوكراين هم در 27 مهرماه 1373، فرمان لئونيد كرافچوك، خائن شماره دو را دربارة غيرقانوني دانستن حزب كمونيست، لغو كرد و حزب كمونيست اوكراين با 000/100 عضو به عنوان بزرگ‌ترين حزب اوكراين فعاليت علني خود را آغاز كرد.

در انتخابات رياست جمهوري، كرافچوك، شكست سختي خورد و در انتخابات پارلمان، حزب كمونيست، به عنوان نيرومندترين حزب، بيشترين كرسي را به دست آورد. به اين

ترتيب، دو نفر از سه نفر خائن منحل كننده اتحاد جماهير شوروي، به عاقبت [عملكرد] خود رسيدند. وضع يلتسين هم در روسيّه، به مرحله‌اي رسيد كه حتي نزديك‌ترين هوادارانش هم به انتخاب مجدّد او در سال 1996 ترديد دارند،⁽¹⁾به رغم پشتيباني مادي و تبليغاتي كشورهاي اروپاي غربي، آمريكا و ژاپن از يلتسين هم او در برابر رهبر حزب كمونيست روسيه گنادي زوگانف بطور محسوس عقب مانده است.

در انتخابات دوم دوماي روسيه حزب كمونيست در روسيه با به دست آوردن 150 كرسي از 450 كرسي به بزرگترين حزب در دوما مبدل شد و توانست مقام رئيس مجلس و بيش از نيمي از مسئوليت‌هاي مهم مجلس را در دست گيرد. اكنون هيچ قانويي نمي‌تواند دردوماي روسيه بدون موافقت حزب كمونيست و احزاب و گروه‌هاي متحدش (مانند حزب كشاورزان...) به تصويب برسد.

در ديگر كشورهاي سوسياليستي هم وضع همينطور است. در دومين انتخابات مجلس در 15 سپتامبر 1993،احزاب راست و پشتيبان «لخ‌والسا» رئيس جمهور، با شكست سختي روبرو شدند و حزب دموكراتيك نيروهاي چپ، مقام دوّم و حزب دموكراتيك نخست‌وزير، هوادار لخ‌والسا، تنها ده درصد آراء را به دست آورد و رهبر حزب كمونيست، به رغم ناخشنودي عميق لخ‌والسا، مأمور تشكيل دولت شد.

همانطور كه مي‌دانيم در انتخابات رياست جمهوري لهستان كه در سال 1995 انجام گرفت «لخ‌والسا» به رغم دخالت آشكار و علني كليساي كاتوليك و رسانه‌هاي گروهي كشورهاي غربي شكست مفتضحانه‌اي خورد و رهبر حزب سوسياليست لهستان كه باني حزب كمونيست است (در گذشته هم حزب كمونيست با نام حزب سوسياليست كار مي‌كرد) به مقام رياست جمهوري دست يافت.

پس از لهستان، نوبت به مجارستان رسيد، در انتخابات ارديبهشت 1373 كه برابر با 17 مي 1994 بود، در برابر چشم‌هاي حيرت‌زده سياستمداران غرب، حزب سوسياليست مجارستان، مقام اوّل را به دست آورد و رهبر آن، مأمور تشكيل دولت شد.

پس از مجارستان، نوبت به بلغارستان رسيد كه در آخرين انتخابات، به رغم شديدترين تبليغات نيروهاي راست‌گرا، كه امكانات عظيم مالي در اختيار داشتند و نيز به رغم تبليغات

گسترده رسانه‌هاي گروهي غرب، حزب سوسياليست بلغارستان، يعني همان حزب جانشين حزب كمونيست بيشترين آراء را به دست آورد و رئيس جمهور مرتجع آن كشور مجبور شد رهبر آن حزب را مأمور تشكيل دولت جديد كند. در بلغارستان حزب سوسياليست در مجلس هم اكثريت مطلق را به دست آورد.

س: حالا اگر فرض كنيم كه حزب كمونيست موفق شود كه اكثريت مجلس روسيه را به دست آورد اوضاع برمي‌گردد به همان وضع اتحاد شوروي سابق؟

ج: نه، مسلماً به آن وضع برنمي‌گردد. زيرا، نخست اين كه روسيه، يك كشور چند حزبي است. دوم اين كه، شيوه‌هائي كه در دوران تك‌حزبي گذشته در اتحاد شوروي حكمفرما بود در جامعه كنوني روسيه و ديگر جمهوري‌هاي شوروي، سابقة مناسبي ندارند.

سوم اين كه، اگر هم، ديگر جمهوري‌هاي جامعه مشترك‌المنافع به هم آميختي وسيع با روسيه و يكديگر، كه تنها راه بيرون آمدن همه آنها از بحران مرگ‌آور كنوني است، رأي دهند، باز هم، دست‌كم در آينده نزديك، يكپارچگي مطلقي كه در دوران اتحاد جماهير شوروي وجود داشت قابل تجديد نيست و چهارم اين كه همانطور كه در جمهوري خلق چين و جمهوري دموكراتيك ويتنام و جمهوري سوسياليستي كوبا مي‌بينيم در مناسبات، روسيّه با كشور خودمان در زمينه ساختمان نيروگاه اتمي بوشهر و چندين نيروگاه اتمي ديگر، هر روز از طريق راديو و رسانه‌هاي ديگر مي‌خوانيم و مي‌شنويم كه مقامات آمريكايي با تمام نيرو، به روسيه فشار مي‌آورند كه دست از همكاري با ايران بردارد.

امّا روسيّه، هم به دليل سود اقتصادي اين معامله و هم تحت فشار افكار عمومي مردم كه خواهان ايستادگي در برابر زورگويي‌هاي آمريكا هستند، مجبور است در برابر فشار آمريكا، ايستادگي كند و به رغم آن، ايران را متحّد استراتژيك روسيّه بشناسد.

س: من اين را مي‌پذيرم ولي شما مسايلي چون سرخوردگي و يأس را به حساب نمي‌آوريد.

ج: سرخوردگي و يأس گذرا است و در تحوّلات اجتماعي، به سرعت زياد گسترش مي‌يابند. در سال‌هاي 1355 تا 1357 در ايران، چنين بوده است. اكنون هم باز، يك وضع بحراني نيرو مي‌گيرد كه محصول اشتباهات بزرگي است كه در سال‌هاي اخير صورت گرفته است و اگر براي رفع بحران، اقدام جدي نشود، بعيد نيست كه به يك انفجار تبديل شود و قطعاً چنين انفجاري يك انفجار كور خواهد بود. سركوب انفجار كور، براي مدّت زمان

كوتاهي، آرامش برقرار مي‌كند ولي ماده انفجاري را به مراتب، نيرومندتر و خطرناك‌تر خواهد كرد. از نظر من، نيروهاي ارتجاعي در كشور، چندان هم ضعيف نيستند. درست است كه تشكيلات ندارند ولي مي‌توانند در لحظات حساس، خطرناك شوند. در حدود يك و نيم ميليون نفري كه به كاشاني، رأي دادند آن هم در برابر جناب آقاي خامنه‌اي، بايد به طور جدّي مورد توجه قرار گيرد.

س: فكر مي‌كنيد سلطنت‌طلب‌ها رأي داد‌ه‌اند؟

ج: حتماً همه آنها رأي دادند، من ترديد ندارم. مظفّر بقايي كه شخصاً نيرويي نداشت. ملّي‌گرايان هم به احتمال بسيار زياد به او رأي ندادند. حال سلطنت‌طلب يا غيرسلطنت‌طلب، مسلماً مخالفين راست‌گراي رژيم به او رأي دادند.

سياست تعديل اقتصادي و حركت به سوي بازار آزاد، به سرمايه‌داران و دلالان امكان داد كه با غارت دار و ندار توده‌هاي ميليوني مردم، سرمايه‌هاي عظيمي به دست آورند. پي‌آمد منفي اين سياست، اثرات بسيار بدي بر اكثريت عظيمي از توده‌ها گذاشته است. اين ناخشنودي و نيز تبليغات رسانه‌هاي گروهي كشورهاي امپرياليستي و فعّاليت‌هاي زيرزميني همان مخالفين، مي‌تواند پيامدهاي خطرناكي به بار آورد.

جمهوري خلق چين در سال‌هاي اخير، با يك برنامه‌ريزي بسيار حساب شده، موفقيّت‌هاي چشمگيري در تمام جهان به دست آورد. باوجوديكه در پي نداشتن منابع مهم نفت و گاز، امكانات چين از لحاظ پشتوانه ارزي، براي توسعه، به مراتب كم‌تر از ايران است. بايد ديد كه چيني‌ها، برنامه خود را چگونه تحقق مي‌دهند.

هر 6 ماه كليه تصميمات گرفته شده و نتايج به دست آمده را مورد بررسي قرار مي‌دهند و با پيدا كردن نارسايي‌ها اشتباهات را تصحيح و اصلاح مي‌كنند.

س: ولي رسانه‌هاي گروهي جهان دربارة تحوّل در روسيّه، نسبت به سمت‌گيري مورد ادعاي شما، خيلي بدبين هستند.

ج: به نظرمن اگر ما هر پديده اي را در روند تحولاتش در نظر بگيريم، ديد روشن‌تري خواهيم يافت.

يكي از مجلّات چاپ خارج از كشور، دربارة تحوّلات شوروي، با افراد مختلفي، ايراني و خارجي، صحبت كرده است، يكي از اين مصاحبه‌شوندگان، كه گمان مي‌كنم پل سوئيزي، باشد، فرد سياسي و سياست‌شناس برجسته و كمونيست معتقدي است. تحليل جالبي ارائه

داده كه بد نيست به آن اشاره كنم، پل سوئيزي، گفته است: بسياري از حرف‌هائي كه درباره گذشته اتحاد شوروي مي‌زنند ناوارد است... و در ادامه، مطرح مي‌كند كه: با در نظر گرفتن شرايطي كه اتحاد شوروي پس از انقلاب اكتبر داشت و با در نظر گرفتن دشواري‌هائي كه جنگ جهاني دوم براي شوروي به وجود آورد، يعني، بيست و سه ميليون نفر كشته و بيست ميليون معلول از دويست ميليون جمعيت و خرابي تقريباً كامل بخشي از سرزمين اروپايي شوروي و محاصره اقتصادي پس از جنگ، بيشتر اشتباهات استالين قابل بخشيدن است. دولت شوروي، هيچ راه ديگري جز راهي كه رفته، نداشته است. هر راه ديگري به سقوط قطعي اتحاد شوروي مي‌انجاميد.

البته اين اظهارنظر شامل كشتار عظيم نه تنها انتقادكنندگان، بلكه گروه‌هاي عظيم بي‌گناه نمي‌شود. دولت شوروي در برابر تهديد آمريكا با بمب اتمي، مجبور بود در كوتاه‌ترين زمان، به اين بمب دست يابد. از خاطرات ساخاروف ديده مي‌شود كه گروه «كورچاتف» كار خود را با ابتدائي‌ترين وسائل آغاز كردند و هم خود او و بسياري از همكارانش به دليل نداشتن ابتدائي‌ترين وسايل ايمني، جان باختند. آمريكا عقيده داشت كه شورويها دست كم 10 سال وقت لازم دارند تا به ساخت بمب اتمي دست يابند. ولي دانشمندان ميهن‌دوست و انقلابي، در برابر چشم‌هاي حيرت‌زدة غرب، در چهار سال، اولين بمب اتمي شوروي را آزمايش كردند. پيروزي در جنگ و در هم شكستن ماشين هولناك جنگي آلمان نازي و اين موفقيت‌هاي علمي و موفقيت‌هاي ديگر در بازسازي خرابه‌هاي جنگ، دستاوردهاي فراموش نشدني مردم شوروي به رهبري حزب كمونيست آن كشور است.

شوروي بمب هيدروژني را يك‌سال پيش از آمريكايي‌ها ساختند. اوّلين ماهواره اسپوتينك را به فضا فرستادند. كشوري بود كه فضانورد به فضا فرستاد. اوّلين كارخانه برق اتمي را درست كردند و نيز اوّلين زيردريايي اتمي را ساختند. روسيه در 1917 چه داشت؟ بيشتر دانشمندانش به آمريكا و به غرب رفته بودند.

س: آيا اين نظر كه آلمان‌ها به دنبال اتّحاد با شوروي بودند، درست بود؟

ج: آلمان‌ها مي‌خواستند در مقابل آمريكا، با روسيّه كنار بيايند. ارتباطاتي هم در دوران بعد از انقلاب، بين آلمان و روسيّه وجود داشت، اين علاقه به همكاري، سابقة تاريخي دارد. .ولي اين تصوّر كه دانشمندان آلمان به پيشرفت‌ها و دستاوردهاي شوروي كمك كردند افسانه‌اي است ساخت بنگاه تبليغاتي «وال استريت».

س: آيا آلماني‌هايي هستند كه خواستار كنار آمدن با روسيّه باشند؟

ج: من خيال نمي‌كنم. آلما‌ني‌ها، الآن فقط با يلتسين، كه روسيّه را به ذلّت كشانده است، موافقند نه با كساني كه تفكّر چپ دارند. آنها نمي‌توانند با نيروهاي چپ و روسيّه بسازند. دشمني اصلي جبهه سرمايه‌داري جهاني، به رغم اختلافات دروني، افكار سوسياليستي است. آلمان امروز، خواستار يك روسيّه بي‌جان و بي‌خطر است.

س: تحوّلات مجارستان براي من، پديدة جالبي است، حزب حاكمي كه 61% آراء را در انتخابات اوّل داشت، در انتخابات سال گذشته، تنها 11% آراء را به دست آورد.

ج: همان طور كه گفتم، اين يكي از جالب‌ترين پديده‌هاي دوران اخير است. حزب سوسياليست مجارستان، در گذشته هم، همين نام را داشت ولي همان حزب كمونيست بود. نه تنها در مجارستان، بلكه حتي در ايتاليا هم كمونيست‌ها به پيروزي عظيمي دست يافتند.

تمام ارتجاع، فاشيست‌هاي نوپا و پاپ، دست به يكي كردند تا به موفقيّت برسند، امّا با اين همه، در انتخابات دو سال پيش توانستند 53 درصد آراء را به دست آورند و نيروهاي چپ مترقّي توانستند، 46 درصد آرا را به دست آورند. در انتخابات ماه مه 95 شهرداري‌ها، كمونيست‌ها موفّق شدند كه پيروزي عظيمي به دست آورند.

در بسياري از شهرهاي ايتاليا، شهرداري‌ها در دست كمونيست‌ها است. در انتخابات اوّل سال 1996 ايتاليا جبهة چپ ميانه كه بخش مهمي از كمونيست‌ها در آن شركت دارند به پيروزي رسيد و مأمور تشكيل دولت جديد شد. حزب مستقل كمونيست 10 درصد نمايندگان سنا را در دست دارد و از اين جبهه كه برنامة مترقي دارد پشتيباني مي‌كند. اين پشتيباني براي تأمين اكثريت در پارلمان صورت گرفته است. برنامة اين جبهه بسيار جالب و نشان‌دهندة مطالبات اكثريت مردم ايتاليا است، دربارة اين برنامه چنين مي‌خوانيم:

رم ـ پيروزي چپ‌ها در انتخابات سه روز پيش ايتاليا اخبار رسانه‌ها را در سراسر جهان به خود اختصاص داده بود و از اين تغييرها چنين برمي‌آيد كه مردم ايتاليا با دادن آراء خود به چپگراها در حقيقت مخالفتشان را با سياست اقتصادي بازار آزاد كه از طرف آمريكا تشويق مي‌شود و در كشورهاي مختلف به وسيع‌تر شدن هرچه بيشتر شكاف ميان غني و فقير انجاميده است، نشان داده‌اند...

به موجب اين تغييرها چپ‌ها كه بيش از پنج دهه با زور و پول آمريكا از دستيابي به قدرت بازداشته شده بودند از فرصتي كه به دست آورده‌اند نهايت استفاده را خواهند برد تا

وحشت «خطر سرخ» را از ذهن مردم كه سال‌ها بوسيلة دستگاههاي تبليغاتي آمريكا و غرب در آن نقش بسته است بزدايند...

چپ‌هاي ايتاليا كه برندة انتخابات شدند اعلام كرده‌اند كه: دستمزدها را با درصد بالا رفتن هزينة زندگي تطبيق خواهند داد از حجم هزينه‌ها و دستگاههاي دولت خواهند كاست و براي تأمين هزينه‌هاي عمومي نرخ ماليات بر درآمد ثروتمندان رديف اوّل را بالا خواهند برد... برنامه‌هاي كمك رفاهي دولت را وسعت خواهند بخشيد.

«رويتر در ارزيابي، اين نخستين پيروزي كمونيست‌ها را در اروپاي غربي حادثه‌اي مهم براي تمامي اروپا خوانده است. ...» نقل از روزنامه همشهري

به اين ترتيب، من خيال مي‌كنم مجموعه اين جريان تأمّل‌برانگيز است. اگر به مجموعه رشد جريان چپ در آمريكاي لاتين هم نگاه كنيم درمي‌يابيم كه در همه‌جا، نيروهاي چپ، در حال پيش‌روي هستند.

س: به نظر شما، وضع كنوني كشورمان چه طور است؟

ج: مي‌دانيد كه من تماس زيادي با مردم ندارم، آنچه كه مي‌خوانم يا مي‌شنوم، دوگانه و متضّاد است، امّا از اظهارات مسئولين كشور، چنين فهميده مي‌شود كه همه چيز درست است و در روند پيشرفت، مردم هم با درك اين مطلب كه تحمّل اين سختي‌ها و محروميّت‌ها، براي تأمين آينده‌اي شكوفا و مرفه، ضروري است، دشواري‌ها را تحمل مي‌كنند. ولي آنچه از لابلاي نوشته‌هاي روزنامه‌ها و مجلّات و حتي در سخنراني‌هاي برخي از نمايندگان هوادار دولت در مجلس درمي‌يابم، اين است كه وضع چنين نيست.

به نظر من، واقعيّت اين است كه اقشار گوناگون مردم از كارگر گرفته تا روشنفكر و كشاورز و بخش وسيعي از اقشار متوسط و كارمندان و بدون ترديد ارتش چند ميليوني بيكاران، از وضع اقتصادي و سياسي موجود، به شدّت ناخشنود هستند و خواهان تغييرات جدّي در زمينه‌هاي گوناگون زندگي اجتماعي‌اند.

كارگران و به ويژه كارگران صنعتي، مصرّانه خواستار آزادي براي تشكيل اتّحاديه صنفي خود هستند همانطور كه بازرگانان و سرمايه‌داران از اين امكان برخوردارند. قشر وسيعي از روشنفكران و ديگر اقشار جامعه نيز، خواستار آزادي‌هاي سياسي پيش‌بيني شده در قانون اساسي هستند. تشكيل احزاب و جمعيت‌هاي صنفي كه در قانون اساسي پيش‌بيني شده است و همچنين تشكيل انجمن‌هاي استاني و شهرستاني و شهري از راه انتخابات واقعاً آزاد،

خواست بخش وسيعي از اقشار گوناگون مردم است. من نمي‌گويم كه به احزابي كه قانون اساسي جمهوري اسلامي را قبول ندارند، آزادي فعاليت داده شود. ولي دست‌كم، دادن آزادي فعّاليت، به گروههاي سياسي كه صادقانه، قانون اساسي را قبول دارند، ضروري به نظر مي‌رسد. امروز، سرمايه‌داري ايران، تا آن اندازه نيرومند شده است كه حتي از دولت كنوني، كه امكانات وسيعي را براي به دست آوردن سودهايي كلان در اختيار او گذاشته، راضي نيست و باز هم بر پايه قانون تغييرناپذير رژيم سرمايه‌داري كه در سراسر جهان، بدون تغيير، حاكم بازار است، يعني «سود حداكثر»، خواهد كوشيد كه در دورة آينده انتخابات با گمراه كردن مردم و با وعده‌هاي مردم‌فريبانه و در ظاهر انتقادي، نمايندگان مستقيم خود را در اكثريت كرسي‌هاي مجلس بنشاند.

اگر در زمان كوتاهي كه به انتخابات باقي مانده است،⁽¹⁾آزاديهائي كه در بالا از آن نام برده شد تأمين نشود، پيروزي سرمايه‌داري بزرگ كشور، اجتناب‌ناپذير خواهد بود. و اين درست همان چيزي است كه بانك جهاني، كه نماينده و «كارگزار» سرمايه بين‌المللي است، خواهان آن است. در صورتي كه اين جريان رخ دهد، بايد فاتحه عدالت اجتماعي را براي آينده دور خواند.

س: درباره سياست خارجي ايران نظرتان چيست؟

ج: براي جمهوري اسلامي ايران، كه وضع كاملاً ويژه و منحصر به فردي در جهان دارد، سياست خارجي، يكي از پيچيده‌ترين مسائل است. با موضع‌گيري به شدت دشمنانه امپرياليسم آمريكا، به ويژه پس از بيرون رفتن اتحاد شوروي از ميدان سياست جهاني، و به تبعيت از او برخي ديگر از كشورهاي بزرگ و كوچك اردوگاه امپرياليستي، اين پيچيدگي چند برابر مي‌شود.

اين را هم بايد به عنوان يك واقعيت پذيرفت كه بيشتر كشورهاي در حال رشد جهان، يا مستقيماً به امپرياليسم غرب وابسته‌اند و يا در زير فشارهاي سنگين سياسي و اقتصادي امپرياليسم جهاني و به ويژه آمريكا قرار گرفته‌اند. مانند: سوريه، ليبي، جمهوري خلق كره و كوبا.

مسئله ديگري كه بر سمت‌گيري سياست خارجي ايران، اثر جدي مي‌گذارد نياز اقتصاد

ايران از جنبه‌هاي گوناگون به واردات كالا از كشورهاي اروپائي و ژاپن، و بهره‌گيري از بازار آنان براي فروش محصولات غيرنفتي كشور است. ايران، حتي در امر فروش نفت و گاز هم با دشواري‌هاي جدي از سوي امپرياليسم خارجي روبرو است. تحريم هرگونه تجارت و در درجه اوّل تحريم خريد نفت از ايران، تازه‌ترين يورش امپرياليسم آمريكا است.با در نظر گرفتن همه اين عوامل، به نظرمن سياست خارجي ايران بايد به موازات مناسبات «اجباري» با دنياي امپرياليستي، در درجه اوّل در گسترش مناسبات سياسي و اقتصادي‌اش با كشورهاي مستقل از سياست امپرياليست‌ها بكوشد. مثل جمهوري خلق چين، جمهوري سوسياليستي ويتنام، جمهوري دموكراتيك خلق كره، جمهوري سوسياليستي كوبا، جمهوري‌هاي آسياي ميانه و قفقاز، جمهوري هندوستان، جمهوري اوكراين و جمهوري فدراتيو روسيه، آن هم در چارچوبي كه اين كشورها، مستقل از فشار آمريكا، امكان عمل داشته باشند. همچنين ايران مي‌تواند با كشورهائي كه ضمن وابستگي جدي به دنياي امپرياليستي، دچار تضادهايي با اين زورگويان هستند، مانند برخي كشورهاي آمريكاي لاتين و كشورهايي از اروپاي شرقي و مركزي كه در دو سه سال گذشته نيروهاي چپ‌گرا در آنجا به قدرت رسيده‌اند، مناسبات سياسي و اقتصادي و فرهنگي خود را بيش از بيش گسترش دهد. اين است آنچه در مورد سمت‌گيري سياست خارجي ايران به نظرم آمد.

س: فكر نمي‌كنيد كه اگر دولت به نيروهاي مخالف در درون ايران روي بياورد، اين، به تبعيت از نظريات آنان خواهد انجاميد؟

ج: چندي پيش راديو بي‌بي‌سي، در مورد نتايج انتخابات آفريقاي جنوبي و موفقيت كنگره ملي آفريقاي جنوبي با مهندس بازرگان مصاحبه داشت و به نظر من، مهندس بازرگان خيلي خوب صحبت كرد. او گفت: ما مي‌توانيم از تحولات اخير در آفريقاي جنوبي دو درس عمده بگيريم درس اوّل، صبر و تحمّل است، قرآن كريم هم به ما گفته است كه در سخت‌ترين شرايط صبر كنيد. حوصله داشته باشيد. اوضاع تغيير پيدا مي‌كند و آنها هم همين كار را كردند. 27 الي 30 سال صبر كردند. 27 سالش را ماندلا و يارانش در زندان گذراندند. هيچ كس تصوّر نمي‌كرد كسي كه 27 سال، زنداني بوده، امروز رئيس جمهوري آفريقاي جنوبي باشد.

درس دوم انقلاب، سياست نلسون ماندلا در ايجاد رفاقت و دوستي با همه، حتي با دشمنان و زندانبانان گذشته خود او است. كاري كه ما در ايران عكس آن را عمل كرديم،

يعني از اوّل انقلاب تا به حال، نه تنها با دشمنان كنار نيامديم و سعي نكرديم رفاقتي با آنها داشته باشيم و از نيروهايشان استفاده كنيم، بلكه دوستان را هم گروه، گروه كنار زديم.

س: شما خودتان هم معتقد نيستيد كه با دشمنان اتّحاد برقرار كنيم.

ج: درست است كه برخي از روشنفكران كه در كشور ما هستند با دشمنان ميهن ما همراهند و بخش كوچكي از آنها كه به خارج رفته‌اند با بازماندگان رژيم گذشته همكاري مي‌كنند، امّا همه كه اينطوري نبودند. در اينجا و در اوّل انقلاب، بسياري از نيروهاي مختلف كه در جبهه واحدي عمل مي‌كردند و به قانون اساسي هم رأي دادند، طرد شدند.

كنگره ملّي آفريقا، با سفيدپوستان، يعني با همان‌هايي كه 30 سال با آنان جنگيدند آشتي كردند ولي چند گروه مسلمان‌هاي معتقد كه انتقاداتي داشته‌اند، مانند نهضت آزادي، آيت‌الله منتظري و هواداران ايشان، جمعيّت روحانيون مبارز، اكثريت نمايندگان دورة سوم مجلس و كساني مانند مهندس موسوي كه 8 سال تمام مورد تأييد كامل امام بود، كنار گذاشته شدند. شما نگاه كنيد. آيا در ميان امام جمعه‌هاي مساجد، بسياري از آنهائي كه در دوران شاه بودند، و به رژيم گذشته كرنش مي‌كردند و در انقلاب هم شركت نداشتند وجود ندارند؟

س: شما آنها را مي‌شناسيد؟

ج: نه! ولي ما شاهد دزدي‌هاي برخي از آنان بوديم. وقتي كه آزاد بوديم آنها را مي‌ديديم. حتي از يكي از آنها «رشوه» گرفتيم. يكي از رفقاي ما كه نفت فروش بود، ديد كه امام جمعه محل دارد پشت اتومبيل خودش را با جعبه هاي تخم‌مرغ كه بايد ميان مردم پخش شود، پر مي‌كند. پيش او رفت و گفت. حاجي‌آقا هم او را مي‌شناخت. از آن روز به بعد، مرتب براي دوستانمان تخم‌مرغ مي‌رسيد. اين مال آن وقت است. اكنون مسأله دزدي و رشوه‌گيري تا كجا رفته است؟ داستان بانك صادرات، داستان رئيس قسمت حفاري وزارت نفت با تمام همكارانش، دزدي كلان دار و دسته‌اي كه مسئوليت نوسازي آبادان را داشتند (رئيس كميته نوسازي و همكارانش). در روزنامه‌ها هم جسته و گريخته از گسترش فساد در ادارات، گزارش‌هاي نگران‌كننده‌اي ديده مي‌شود. امپرياليسم آمريكا با تمام نيرو از اين موقعيت استفاده مي‌كند. شاه فهد چگونه با ايران رفتار كرد؟ با تمام تملق‌هائي كه ما از او گفتيم مانند «ايران و عربستان دو بال اسلام جهاني هستند!» فقط اعلاميه صادر كردن و فحش دادن كار را پيش نمي‌برد. كشورهاي عربي، يكي پس از ديگري زيرفشار، يا وعده و وعيدهاي آمريكا در جريان برقراري مناسبات با اسرائيل هستند. تركيه، «كشور مسلمان و دوست و برادر»، هر

روز مناسباتش را با اسرائيل تنگ تر مي‌كند. و بدون رودربايستي از ايران پيمان نظامي امضا مي‌كند كه تنها مادة اعلام شده آن اجازه پرواز شكاري بمب‌افكن‌هاي ارتش اسرائيل در تمام فضاي هوائي تركيه و امكان فرود آمدن در فرودگاههاي نظامي آن كشور است و به اين ترتيب هواپيماهاي نظامي اسرائيل قادر خواهند بود تمام مرزهاي شمال شرقي ايران را زير پا بگيرند و در صورت تصميم به حمله به ايران معلوم نيست كه موشك‌هاي دوربردشان تا كجا خواهد رسيد؟ پاكستان، مسئله كشمير را كه در آينده بسيار دور هم راه‌حلي ندارد، پرچم سياست خارجي خود كرده است.

تنها نتيجه اين سياست، كشته شدن پي‌درپي مردم بي‌گناه است. در منطقه نزديك كشور ما، مسئله فلسطين به يك گره كور مبدل شده است. اكنون دهها سال است كه خلق فلسطين كه بافرهنگ‌ترين و بااستعدادترين خلق‌هاي عرب‌زبان هستند، در آوارگي و دربدري و محروميت از همه حقوق انساني به سر مي‌برند. فكر مي‌كنم شما هم مي‌پذيريد كه تا امپريالسيم در آمريكا و اروپا وجود دارد، از بين بردن كشور اسرائيل ممكن نيست، بلكه برعكس اسرائيل هر روز نيرومندتر و از لحاظ اقتصادي و فرهنگي پيشرفته‌تر مي‌شود، و حتي اگر روزي سوسياليسم در دنيا پيروز شود تنها به افسار گسيختگي اسرائيل لجام‌زده خواهد شد. ولي كشور اسرائيل از بين نخواهد رفت. واقع‌بيني، مهم‌ترين عامل در دست‌يافتن به سياست درست است.

من به مبارزان لبناني حق مي‌دهم كه تا روزي كه اسرائيل بخشي از كشورمان را اشغال كرده است با همه امكانات خود عليه اشغال‌گر بجنگند. ولي براي فلسطيني‌هاي ساكن بخش غربي رود اردن، كه از سال 1367 به اشغال اسرائيل درآمده است، هيچ اميدي حتي شايد براي چند نسل آينده نمي‌بينم. من، موضع‌گيري رهبري روسيه را بهتر مي‌دانم.

س: يعني شما فكر مي‌كنيد كه براي فلسطين، راه ديگري وجود ندارد؟

ج: هيچ راه ديگري وجود ندارد. راه ديگر، ادامه همان كشتار است. هي بكشند و ترور كنند. چقدر از اينها كشته شده؟ چقدر فلسطيني كشته و آواره شده و در آوارگي جان داده‌اند و به كشتن يكديگر دست زده‌اند؟ گذاشتن واقع‌بيني در مقابل آرمان‌گرائي نادرست است. آرمان‌گرائي بدون توجه به واقعيات موجود و در حال تحول و امكانات واقعي به خيال‌پردازي مبدل مي‌شود.

س: واقع‌گرائي كه مي‌آيد آرمان را كنار مي‌گذارد.

ج: اين جور نيست. ما دو جور واقع‌گرائي داريم. يكي، تسليم به واقعيت است. يكي اين است كه ما آرمان داريم ولي سعي مي‌كنيم آرمان‌هايمان را با واقعيت كه غيرقابل تغيير است همساز كنيم. ديگر اينكه با در نظر گرفتن اين واقعيت و به رغم مشكلات تلاش خود را براي تغيير واقعيت موجود دنبال نمائيم.

س: آيا واقع‌گرائي ما را از شجاعت، و شهادت و شهامت دور نمي‌كند؟

ج: نه دور نمي‌كند. ببينيد، مثلاً فرض كنيم ما كمونيست هستيم. ولي در كجا؟ در يك جامعه عميقاً اسلامي، آرمان ما اين است كه روزي، تكامل اجتماعي و تحول اقتصادي و صنايع، همگام با رشد كمّي و كيفي طبقه كارگر و روشنفكران پيشرو و ساير زحمتكشان، تحول جامعه كنوني را به يك جامعه سوسياليستي، ممكن كند. و ما به پيروزي آرمان خود برسيم. ولي در شرايط كنوني، واقع‌گرا هستيم. يعني چه كار مي‌كنيم؟ تا حدودي كه به ما امكان مي‌دهد تابتوانيم به فعاليت ايدئولوژيك خودمان ادامه دهيم با وضع موجود كنار مي‌آئيم تا جايي كه شرايط اجتماعي اجازه مي‌دهد، گام به گام به كارگران آگاهي و روشنگري بدهيم و آنان را آماده كنيم تا در آغاز، براي حقوق صنفي و در گام بعدي براي حقوق سياسي خود مبارزه كنند. اين مي‌شود آرمان‌گرائي واقع‌بينانه. امّا اگر آغاز كنيم به پخش شبنامه و تهديد رهبران دولت به اينكه: «اگر تسليم نظريات ما نشويد، و به برقراري نظام سوسياليستي تن در ندهيد، ما شما را خواهيم كشت.» و براي نمونه هم چند بمب بسازيم و نه تنها مردم بي‌گناه، بلكه برخي از مهم‌ترين افراد هيئت حاكمه كشور را بكشيم. آيا از اين راه نتيجه خواهيم گرفت؟

ما كه در كشور خودمان، تجربه مجاهدين خلق را با كشتار مركز حزب جمهوري اسلامي و آدم‌كشي‌هاي ديگر ديده‌ايم و پي‌آمدهاي دردناكش را براي جهان به اصطلاح «آرمان‌گرايان» شاهد هستيم! به نظر من، در همه مسائل مربوط به سياست خارجي، سياست داخلي، سياست اقتصادي و سياست فرهنگي، بايستي آرمان‌گرائي را با واقع‌بيني تركيب كرد تا به نتيجه عقلائي و درست رسيد.

س: شما فكر مي‌كنيد افرادي مثل فرخ نگهدار هم آرمان را كنار گذاشته‌اند؟

ج: آنچه من درباره شخص فرخ‌نگهدار مي‌دانم از مصاحبه‌اي است كه با راديو بي.بي.سي. انجام داده است و در آن گفته بود كه او اكنون هوادار رژيم اقتصادي و سياسي انگلستان است.

س: در آنجا ديگر از حزب سوسياليست طرفداري نمي‌كنند فقط حزب كارگرش هنوز مدنظر است.

ج: احتمالاً از سياست «حزب كار» انگلستان كه در ايران نادرست آن را حزب كارگر مي‌نامند، پشتيباني مي‌كند ولي واقعيت اين است كه ميان سياست حزب محافظه‌كار و حزب كارگر مانند ديگر كشورهاي اروپائي (در فرانسه حزب سوسياليست و احزاب گليست و در آلمان حزب سوسيال دموكرات و حزب دموكرات مسيحي) اختلاف زيادي وجود ندارد و يا اگر بخواهيم اصطلاحي را كه خليل ملكي براي موضع‌گيري دكتر مصدق در موضوع درخواست تشكيل شركت ملي نفت ايران و شوروي گفته بود، به كار ببرم بايد بگويم كه «اينها همه سر و ته يك كرباسند.»

س: شما به اينها هم اميد نداريد؟

ج: نه.

س: يعني آرمان را كنار گذاشته‌اند؟

ج: بله، آنها همه‌شان كنار گذاشته‌اند. تنها گروهي كه آنجا هنوز آرمان‌گرا است،همان گروه راه كارگر است كه گروه خيلي كوچكي است. همانطور كه گفتم، احتمالاً در كنفرانس چندي پيش در لندن، با گروههاي هم‌مسلك ديگر «اتحاديه چپ كارگريش را پايه‌گذاري كرده است.»(هفته آخر 1373)

س: سؤالات، همين بود، شما خودتان چيزي آماده نداريد؟

ج: من، چيزي آماده ندارم، ولي خواهش مي‌كنم باز هم همديگر را ببينيم. چون مي‌توانم چيزهاي جديدي را به اين مطالب، اضافه كنم. مثلاً ارتباط بقايي با شاه، برخلاف آنهايي كه مدعي هستند اين ارتباط از سي تير، شروع شده، من سند بسيار جالبي دارم كه اخيراً در اختيارم گذاشته شده، و نشان مي‌دهد كه بقايي از سال 1328، رابطه بسيار نزديك و صميمانه با شاه، داشته است.

س: شما هم مطلب را خوانده‌ايد؟

ج: بله، خوانده و يادداشت‌برداري كردم.

س: حالا نظرتان چيست؟

ج: نظر من اين است كه اين سند، خيلي افشاگرانه است. مظفر بقايي در اين سند، خيلي چيزها را نفي كرده، مثلاً گفته كه من در قتل افشار طوس دخالت نداشته‌ام و از اينكه خطيبي

كه دوست من بوده و از بچگي او را مي‌شناختم، در اين كار دخالت داشته، خيلي متأسفم. ولي من به هيچ‌وجه در اين جريان، دخالت نداشته‌ام.

من در كتاب خاطراتم گفته‌ام كه ارتباط بقايي با آمريكايي‌ها و انگليسي‌ها، برمي‌گردد به سال‌هاي قبل از سي تير.

س: بقايي و ملكي، چه‌طور همديگر را پيدا كرده‌اند؟ آيا آنها را به هم معرّفي كرده‌اند؟ يا نه؟

ج: اين‌طور به نظر مي‌رسد كه آل‌احمد، اين دو نفر را به هم معرّفي كرده است.

ولي قدر مسلّم، ملكي با آشنايي كه با موضع‌گيري سياسي بقايي داشته، آمادگي لازم را براي چنين آشنايي، داشته است. گرچه بقايي، چنين چيزي را نمي‌نويسد، خودش مي‌گويد:

«يك كسي مقالاتي را به يكي از پادوهايش مي‌داد تا براي چاپ بياورد، چون اين مقالات ضد‌توده‌اي بود، گفتم بالاخره اين آقا را بياور تا ما هم بشناسيم. او كه آمد ديديم خليل ملكي است. اين هم در همان اوان بود.»

س: پيشنهاد اسم حزب زحمتكشان از چه كسي بود؟

ج: بقايي مي‌گويد خليل ملكي، پيشنهاد داد كه اين حزب را «حزب زحمتكشان ملّت ايران» بناميم تا توده مردم را جذب كند، چون اين نام، هم جنبه توده‌اي دارد و هم جنبه ملّي.

س: خليل ملكي، چه نقطه‌قوّتي در مظفر بقايي مي‌بيند كه با او همكاري مي‌كند؟

ج: در درجه اوّل، جنبه ضدتوده‌اي و ضدشوروي بودن بقايي، و افزون بر اين، موقعيّت آن زمان بقايي كه از مجلس پانزدهم، شهرتي پيدا كرده بود و نيز امكانات وسيعي كه بقايي در آن موقع، با كمك مالي آمريكائي‌ها از آن برخوردار بود. مثل كلوپي وسيع و با آبرو، و امكانات مالي وسيعي براي چاپ و نشر و...

س: آيا اين مطلب، در جايي آمده است؟

ج: بله، در سندي كه از آن ياد كردم، اين مطلب وجود دارد و جالب اين است كه در اين خاطرات، بقايي، نوشته‌هاي احمد ملكي را تكذيب نمي‌كند. بلكه اسم او را مي‌آورد كه آدم مهمي بود. ولي نوشته‌هاي او را تكذيب نمي‌كند. برعكس، مي‌گويد كه من با آقاي دوهرو و آمريكائي‌هاي ديگر، چندين ملاقات داشتم. همه‌چيز را تأئيد مي‌كند فقط ذكري از پول گرفتن براي تشكيل حزب و اجير كردن چاقوكش‌ها، به ميان نمي‌آورد. ولي از ساير گفته‌هاي او به روشني ديده مي‌شود كه يك‌باره از وضع بسيار محقر و مالي به امكانات وسيعي دست مي‌يابد.

تنها دروغي كه مي‌گويد، اين است كه مي‌گويد يك روز دكتر فاطمي به من تلفن زد كه چند نفر از اين آمريكايي‌ها به منزل من مي‌آيند و خوب است كه شما هم بيائيد آنجا. اين مطلب، دروغ است. چنين چيزي در خاطرات احمد ملكي هم نيست. فاطمي، دعوتي از آمريكايي‌ها، نمي‌كرد.

س: حسين مكّي، رابطه‌اش با مظفر بقايي چه‌طور بود؟

ج: حسين مكّي با بقايي، هم رقيب بود و هم در تمام جريانات، همكار. اين دو نفر با هم، هم‌عقيده بودند.

س: ولي حسين مكّي، سعي مي‌كند بقايي را از خودش جدا كند!

ج: خوب، به اين خاطر كه او خودش را بالاتر از بقايي،مي‌دانست. او، هم مانند بقايي مي‌خواست، نخست‌وزير بشود. افزون بر اين، بقايي به مراتب بيش از مكي بي‌آبرو و رسوا شده است.

س: مكي مي‌گويد كه به دكتر مصدّق، نزديك‌تر بوده.

ج: اينها، از سي تير، شروع كردند به مخالفت با دكتر مصدّق. در تمام اسنادي كه در طرف آمريكايي‌ها منتشر شده، مكّي، بقايي، حائري‌زاده، كاشاني و آزاد از مدتي پيش از 30 تير به صورت غيرعلني و پس از 30 تير كم‌كم كاملاً آشكار مخالف مصدّق بودند و تا آخرش هم همين رويّه را داشتند. بهترين دليل آن عكسي است كه اين افراد با سپهبد زاهدي در روز 31 مرداد، يعني دو روز بعد از كودتا، برداشته‌اند و در روزنامه شاهد به چاپ رسيده است.

س: ولي بقايي، بازداشت هم بوده.

ج: اين ماجرا را خودش مي‌گويد، امّا درستي آن، از طرف هيچ مقامي و سندي تأييد نشده است، بايد روزنامه‌هاي آن ايّام را ديد.

س: بعضي‌ها مي‌گويند كه دكتر مصدّق قصد نداشته تا ديگر به مقاومت ادامه دهد، براي چه؟

ج: با چه چيزي مقاومت بكند؟ او امكاني براي مقاومت نداشته او تا لحظه آخر نمي‌دانسته كه همه فريبش مي‌دهند. همه به او خيانت كردند.

س: واقعاً به اين نتيجه رسيديد؟

ج: اين حتمي است، در اين ترديدي ندارم.

س: ولي حرف كودتا از دو ماه پيش از آن سر زبانها بود!

ج: بعد از شكست كودتا در 25 مرداد و فرار شاه هم، همه نزديكانش مانند دكتر فاطمي، دكتر شايگان و خود مصدق مطمئن بودند كه كودتا با شكست قطعي روبرو شده است اين شكست به مراتب سخت‌تر از شكست سي‌ام تير 1331 و كودتاي نافرجام شهريور، مهر 1331 و كودتاي نافرجام 9 اسفند 1331 بود.شاه در اين‌باره، دخالتش در تدارك كودتا علني شد و فرار كرد.

سرهنگ نجاتي نوشته است: «ظهر روز 28 مرداد، چند تن از افراد سازمان افسران ناسيوناليست متوجه توطئه مي‌شوند و درصدد بر مي‌آيند تا ديگران را جمع كنند. سرهنگ طاهرقنبر، با اتومبيل جيپ خود، به جمع‌آوري افسران طرفدار دكتر مصدّق مي‌پردازد. امّا هيچكدام نبوده‌اند. او تا ساعت 3 بعدازظهر، تنها موفّق مي‌شود چهار نفر ديگر را از خانه‌هايشان، جمع كند: سرهنگ علي تراب تركي، سرهنگ غلامرضا نجاتي، سرهنگ خلبان منصور به نگار، سروان خلبان حسين هاشمي. اين گروه پنج نفره، كه تنها سلاحشان، اسلحه كمري بوده، به در خانه دكتر مصدّق رفته و ازدحام جمعيّت كودتاچي را مشاهده مي‌كنند. ما قطره‌اي، در مقابل دريا بوديم و چون تاب مشاهده آن وضع شرم‌آور را نداشتيم، با اندوه و احساس سرشكستگي، محل را ترك كرديم.»⁽¹⁾

س: به نظر شما اين مسايل كمي دور از ذهن، به نظر نمي‌آيد؟ يك سياستمدار كار كشته كه سنّي از او گذشته و روابط جهاني را مي‌شناخته، چه‌طور چنين جرياني را نمي‌ديد و در برابر آن دست روي دست گذاشت؟

ج: مي‌گويند، او به كساني اعتماد مي‌كرد كه با كودتاچيان رابطه داشتند.

س: علّت اعتمادش چه بود؟ مگر مشاور درست و حسابي نداشت؟

ج: گناه از مشاوران خوب او نبود، دكتر مصدّق، اعتقاد فراواني به نظرها و تصميم‌هاي خود داشت و در اكثر موارد، نظراتش را به نزديكان سياسي‌اش، تحميل مي‌كرد و مشاوران هم با احترام ژرفي كه برايش قائل بودند، گرفتار شرم مي‌شدند، تنها حزب توده ايران بود كه مسايل را بدون رو دربايستي مي‌گفت.

حزب توده هم، خود ناپختگي‌هاي زيادي داشت و جداي آن با مشكلات بسياري روبه‌رو بود. از جمله، به علّت مخفي بودن فعّاليت، تا خبري از طريق شبكه و يا چند ديدار خياباني به ما برسد، زمان زيادي طول مي‌كشيد. خود من با تلفن به او پيشنهاد كردم كه افسران مورد

اعتماد شما، مطمئن نيستند و ما افرادي را كه بتوانند از شما دفاع كنند، در اختيار داريم و شما مي‌توانيد واحدهاي نظامي را به دست آنها بسپاريد، او جواب داد كه همه اينها به من وفادار هستند.

س: اين مطلب را آقاي كاشاني هم، با او مطرح كرد و او به ايشان هم همين جواب را داد كه من به پشتيباني مردم مستظهرم.

ج: حيرت‌آور است كه شما باز هم به اين نامة ساختگي مظفر بقايي و حسن آيت و فرزندان كاشاني، استناد مي‌كنيد!

س: نه، منظورم نوع نگرشي است كه او نسبت به نزديكان خودداشته و بر اين باور بوده كه مردم، مانند 30 تير، از او حمايت خواهند كرد. امّا ديديم كه چنين نشد.

ج: خوب، شما بگوئيد قدرت شاه در سال‌هاي 1320 تا 1330 چه بود؟ قدرت شاه در آن سال‌ها، اكثريت مطلق فرماندهان ارتش، گروهبان‌ها و تمام مالكين و همه پولدارها و سرمايه‌داران بود. چون كادر هيئت حاكمه، قوي بود. امثال جمال امامي و همه وكلاي شهرستان‌ها، آنجا بودند. دهقانان كه قادر به انجام كاري نبودند. ارتش هم طرفدار شاه بود، مثلاً فرمانده لشكر تبريز، سرلشكر اسماعيل رياحي، پسرعموي سرتيپ رياحي، رئيس ستاد بود. راديو تبريز هم زودتر از تهران، شعار زنده باد شاه را سر داد.

دربارة نفوذ دكتر مصدّق، بدنيست به صحبت‌هاي دكتر فاطمي در گفت‌وگو با نمايندگان جمعيّت ملّي مبارزه با استعمار پس از 30 تير توجه كنيم. اخيراً نقدي بر كتاب خاطراتم نوشته بانو «فريده خلعت‌بري» به دستم رسيد كه در آن ضمن تكرار همان لاطائلات و اتّهامات فريدون كشاورز، انورخامه‌اي و نصرت‌الله جهانشاهلو، نقل‌قول هايي هم از فردي كه با نام مستعار «مكري» آورده كه بسيار جالب است.

از نوشته‌هاي آقاي مكري برمي‌آيد كه عضو هيئت مديره جمعيّت ملّي مبارزه با استعمار بوده است مطالب زير از بخش مربوط به تلاش‌هاي حزب براي نزديكي و گفت‌وگو با دكتر مصدّق و يارانش، نقل شده است:

جناح ديگر بر آن بود كه بايد از اوضاع مساعدي كه قيام مردم و بازگشت پيروزمندانه دكتر مصدّق به قدرت فراهم آورده است، بهره گرفت و تيشه را به ريشه زد و رژيم سلطنتي را برچيد. همين اعتقاد بود كه دكتر فاطمي و امثال او را با وجود آن كه تا قبل از سي تير، به شدت با حزب توده مبارزه مي‌كردند، بعد از سي‌ام تير ماه به نشست و برخاست‌هاي

پنهاني و قرار و مدارهاي سياسي با رهبران حزب توده، ترغيب مي‌كرد.

ملاقات‌هاي نمايندگان جمعيّت با مصدّق تكرار شد. خلاصة مذاكرات هر جلسه ملاقات را، نويسنده اين سطور، در همان روز، براي هيئت اجرائيه حزب، ارسال مي‌داشت.

به جز آقاي دكتر مصدّق، با ديگر سران جبهه ملّي، از جمله آقايان مهندس رضوي، دكتر شايگان، دكتر كريم سنجابي، دكتر عبدالله منظمي، خسرو قشقايي، مهندس حق‌شناس و مهندس حسيبي نيز ملاقات‌هايي داشتيم.

براي ملاقات با دكتر فاطمي، از سوابق آشنايي آقاي احمد لنكراني با ايشان، استفاده شد، براي اوّلين بار، سه نفر از اعضاي هيئت مديره، به اتّفاق آقاي رحيم نامور و احمد لنكراني به ساختمان وزارت خارجه رفتيم و ايشان را در اتاق كارشان، ملاقات كرديم. نويسندة اين سطور بايد صادقانه اعتراف كند كه تا قبل از اين ملاقات و آشنايي،قضاوت ذهني مثبتي در مورد دكتر فاطمي نداشت ولي پس از نخستين ديدار، علامت سؤال بسيار بزرگي در ذهنش نقش بست.

دكتر فاطمي خيلي خودماني، ما را پذيرفت و به دقّت به حرفهاي ما گوش داد. محور گفتگوهاي ما، توطئه‌هاي دربار و مخاطراتي بودكه از جانب امپرياليسم، كل جنبش و دستاوردهاي آن را تهديد مي‌كرد. و بهترين راه حلّ براي مقابله اين خطر، اتّحاد همه نيروهاي موجود در صحنه، اعم از نيروهاي چپ و هواداران دكتر مصدّق بود و ما براي تحقّق اين اتّحاد عمل تلاش مي‌كرديم.

دكتر فاطمي پس از آنكه به دقّت به حرف‌هاي ماگوش داد، بدون هيچ‌گونه سياست مآبي، باكمال خلوص نظرياتش را بيان كرد و ما دريافتيم كه او از مطرح كردن آنچه كه مي‌انديشد، ابايي ندارد.

خلاصة نظريات او اين بود كه دستگاه حاكم در اختيار دكتر مصدّق و همكارانش نيست و هر لحظه، اين خطر هست كه تكاني رخ دهد و آقايان به بيرون از هرم، پرت شوند. با شنيدن اين حرف‌ها و احساس جو يكرنگي در مذاكره، صحبتمان گل انداخت.

او آگاهانه و با واقع‌بيني، اوضاع سياسي و نيروهاي موجود در صحنه را ارزيابي مي‌كرد و نتيجه مي‌گرفت كه نقش نيروهاي چپ در برهم زدن توطئه‌هاي امپرياليسم، نقشي اساسي و تعيين‌كننده است و به همين جهت گاه با انواع و اقسام كنايه‌ها و استعاره‌ها و گاه با صراحت، ما را به هوشياري و آگاهي روزافزون براي مقابله با توطئه‌هاي دربار و امپرياليسم تشويق

مي‌كرد.

او ما را از اين توّهم برحذر مي‌داشت كه گويا نيروهاي عمده‌اي غير از نيروهاي متشكّل خود ما در اطراف مصدّق وجود دارد.

يك مورد ديگر از تحليل درباره شكست نهضت و كودتاي 28 مرداد اظهارنظر دكتر صديقي است. حداقل او كارآيي ساير هواداران را به طور منطقي، زير سؤال مي‌برد.

س: يعني شاه، متكّي به ارتش بود كه موفّق به انجام اين كار شد؟ مگر درطول اين 12 سال (20 تا 32) ارتش در جامعه منزوي نبود؟

ج: ببينيد، جامعه كه در مقابل نيرويي نداشت. در تمام ارتش گروه كوچكي از افسران رده‌هاي متوسط هوادار دكتر مصدق بودند. اين جريان افسران طرفدار مصدّق، بهترين توضيح براي اين‌هاست. در اسفند 1329 است كه مصدّق به اينها اعتماد پيدا مي‌كند و قبول مي‌كند كه به افراد شوراي فرماندهي، پست‌هاي مهمّ بدهد.

اين سازمان افسران ناسيوناليست هم، مدّتها پيش از 28 مرداد از هم پاشيده شد، علّت آنرا سرهنگ نجاتي توضيح داده است؛ سرهنگ نجاتي درباره اين گروه مي‌نويسد: «گروه افسران ناسيوناليست»

اين گروه همزمان با نخست‌وزيري مصدق بوجود آمد، يعني اواخر سال 1330 اهداف اين گروه عبارت بودند از:

متعاقب خنثي شدن توطئه 9 اسفند 1331، كه طراح اصلي آن محمدرضا شاه بود، تغييراتي دركادر فرماندهي ارتش و سازمان‌هاي انتظامي به عمل آمد، سرتيپ تقي رياحي به رياست ستاد ارتش، سرتيپ محمد اميني به فرماندهي ژاندارمري كل كشور و سرتيپ محمود افشار طوس به رياست كل شهرباني منصوب شدند.

اين سه تن، از اعضاي شوراي فرماندهي افسران ناسيوناليست بودند. فرماندهان پنج تيپ پادگان تهران را افسران قسم خورده سازمان، افسران ناسيوناليست ايران به عهده گرفتند.

انتخاب سرتيپ رياحي به رياست ستاد ارتش در سطح شوراي فرماندهي و نيز از سوي برخي از افسران عضو سازمان كه خود را براي مقامات فرماندهي و اداري نسبت به ديگران ارجح مي‌دانستند، مورد بحث و گفت‌وگو و اعتراض قرار گرفت. در دوراني كه حفظ اتحاد و همبستگي براي مقابله با دشمن بيش از هر زمان ديگري ضرورت داشت، رقابت همين افسران، به خصومت و دشمني انجاميد.

در اين ميان دشمن با استفاده از امكانات خود از طريق تبليغ و تطميع، به پراكندگي افسران و تضعيف سازمان دامن زد. از اول فروردين 1332 اختلافات بين اعضاي شوراي فرماندهي تا آنجا بالا گرفت كه عملاً فعاليت شورا متوقف شد. ربودن و قتل سرتيپ محمود افشار طوس رئيس شهرباني در ارديبهشت 1332، به اعتبار سازمان و روحية افسران لطمه وارد ساخت. از اواسط تيرماه، سازمان افسران ناسيوناليست در سراشيبي فروپاشي افتاد و در روزهاي بحراني نيمه مرداد و نزديك شدن كودتا، سازمان عملاً متلاشي شده بود و افسران در روزهاي 28 و 27 مرداد، نظاره‌گر سركوب نهضت ملّي ايران بودند.

يك نمونة ديگر اظهارنظر دكتر صديقي است كه تا آخرين دقيقة 28 مرداد با دكتر مصدق بود.

او در گفت‌وگو با سرهنگ نجاتي چنين گفته است:

به نظر من خميرماية حركت 28 مرداد (منظور كودتاي 28 مرداد است) در سي‌ام تيرماه 1331 آماده شده بود، زيرا همة مردم از كلية طبقات طرفدار دكتر مصدق بودند و از جان و دل او را مي‌ستودند ولي خليل ملكي و عده‌اي ديگر اصرار كردند كه عناصر وابسته به حزب توده در يك تظاهر ديگر شركت كنند و مليون در يك زماني ديگر، در نتيجه يك نيم‌روز چپ‌ها با نظم و ترتيب خاص و قدرت تشكيلاتي فراوان و يك نيم‌روز عناصري با صنف تشكيلاتي دست به تظاهر زدند.

اين تقسيم قوا نشانه‌اي به وجود آورد كه دولتهاي غربي در ارزيابي قدرت دكتر مصدّق به تضعيف پايگاه دولت معتقد شدند زيرا تظاهرات توده‌اي ظاهراً چند برابر طرفداران نهضت ملي بود. به اين ترتيب، دولت انگليس توانست نظر موافق دولت آمريكا را براي آغاز يك حركت ضد ملي در ايران آماده سازد.

به نظر من پيام «آيزنهاور» كه با آن شدت دكتر مصدق را مورد تهديد قرار داده بود، متأثر از همين برداشت رئيس جمهور آمريكا از تظاهرات در سي‌ام تير در ميدان بهارستان بود.

اين هم يك شاهكار ديگر «خليل ملكي»، پس از اين تظاهرات است كه «خليل ملكي» در ديدار با دكتر مصدق مي‌خواهد كه همه توده‌اي‌ها را به زندان بفرستد. در اين‌باره دكتر سنجابي نوشته است.

نقل از سرهنگ نجاتي: جنبش ملي شدن صنعت نفت ايران

تهران 1364، ص 288 ـ 289

به نظر من براي دست‌يابي به اطلاعات كافي دربارة كودتاي 28 مرداد 32 و حقايق مربوط به آن، پيشنهاد مي‌كنم كه نوشته‌هاي گازيوروسكي، جيمزبيل، دومولانس لورن، بخش‌هاي مربوط به تدارك كودتا از كتاب بحران دموكراسي در ايران، نوشته فخرالدين عظيمي، و كتاب نفت قدرت و اصول، نوشته مصطفي علم و نيز سرهنگ نجاتي و سرهنگ مصور رحماني با هم در يك مجموعه چاپ شود.

يكي از رفقاي ما كه اعدام شد، هوشنگ قربان‌نژاد، فرماندة چهار تانك از لشكر اقدسيه بود. او در خاطراتش نوشته كه لشكر اقدسيه، به طور كلي در دست كودتاچيان بود و چون به او اعتماد نداشتند بازي‌اش مي‌دادند و او را از اين طرف به آن طرف مي‌فرستادند تا اينكه بالاخره او را با دو تانك پيش رياحي مي‌فرستند. رياحي به او دستور مي‌دهد كه با تانكهايش به محوطه دژبان لشكر مركز كه كودتاچي‌هاي 28 مرداد در آنجا زنداني بودند، برود، در آنجا او به رياحي مي‌گويد: تيمسار، اگر تانكها را به محوطه در بسته دژبان بدهم، امكان اينكه مورد استفاده قرار گيرد، از بين مي‌رود. رياحي پاسخ مي‌دهد: دستور همين است، او هم دستور را اجرا مي‌كند. مدّتي نمي‌گذرد كه درب ديگر محوطه دژبان، با هجوم تانكهاي كودتاچيان در هم شكسته مي‌شود و آنها، زندانيان را كه سرلشكر باتمانقليچ و نصيري هم جزو آنان بودند، آزاد كرده و به طرف خانه دكتر مصدق، به راه مي‌افتند. سرهنگ امير رحيمي به قربان‌نژاد دستور مي‌دهد كه به طرف خانه مصدّق حركت كند و قربان‌نژاد مي‌گويد به دستور رئيس ستاد، حق خروج از محوطه دژبان را ندارد. خود رحيمي پشت تانك مي‌نشيند و به طرف خانه دكتر مصدّق حركت مي‌كند.⁽¹⁾

به هرحال نكته مهم خواست آمريكاست، اعلاميه آيزنهاور نشان مي‌دهد كه آنها به هر قيمتي مي‌خواستند اين كار را بكنند.

س: من ترديد ندارم كه مي‌خواسته‌اند دست به اين كار بزنند، امّا چرا جلويشان را نگرفتند؟

ج: شما مرا مجبور مي‌كنيد تمام مدارك و اسناد مربوط به تدارك كودتا توسط آمريكا كه در پاسخ به ادّعاهاي فريدون آذرنور و بابك اميرخسروي نوشته و براي ماهنامه راه آزادي فرستادم و آنها جرأت نكردند اين اظهارات را كه پاسخي بود به اتهامات رذيلانه آنها به من و همسرم، چاپ كنند، براي شما بازگو كنم، حرفي نيست، بسيار خوب.

توسعه نفوذ كمونيسم در كشورهاي آسيا و از جمله ايران، عاقبت شومي براي آمريكا در برخواهد داشت.

دكتر مصدق توانست سرانجام با كمك كمونيست‌ها، مجلس ايران را منحل كند و آمريكا مصمم است از توسعه نفوذ كمونيسم در كشورهاي آسيا جلوگيري كند.⁽¹⁾

منابع خام آسيا از جمله هند و چين و اندونزي و بيرماني و غيره براي حفظ امنيت دنياي آزاد كمال ضرورت را دارد و ايران از اين لحاظ با ساير كشورهاي آسيا در يك رديف است و داراي همان وضعيت مي‌باشد.

ما گمان مي‌كنيم امروز صبح در روزنامه‌ها خوانده‌ايد كه مصدق توانست بر پارلمان فائق آيد و خود را از آن خلاص كند البته مصدق در اين اقدام از حزب كمونيست ايران استفاده برده است. تمام اوضاع آن مناطق براي آمريكا شوم و نحس است زيرا اگر اين نقاط را از دست دهد چگونه مي‌تواند امپراطوري ثروتمند اندونزي را نگاه دارد؟

در اين صورت ملاحظه مي‌كنيد كه اين راه، در جائي بايد مسدود گردد و آن را زود بايد مسدود كرد و ما مصمم به اين كار هستيم.⁽²⁾

اين تهديد دولت آمريكا و رئيس جمهور آن كشور تنها يك تهديد بي‌پشتوانه نبود.

براي مسدود كردن راهي كه دكتر مصدق در پيش گرفته بود، از ماهها پيش، تدارك پردامنه‌اي از سوي آمريكا و انگلستان صورت گرفته بود. چه از نظر تبليغاتي در داخل و خارج كشور، چه از نظر تدارك عملي آماده كردن نيروهاي نظامي و غيرنظامي براي كودتا. از لحاظ تدارك تبليغات داخلي كافي است كه تنها به يكي از چندين بيانية آيت‌الله كاشاني در جهت لزوم سرنگوني دكتر مصدق و حتي دار زدن او توجه كنيم:

من از پشت نقاب تزوير و آزاديخواهي و عوام‌فريبي شخص جاه‌طلب و مدعي خدمتگزاري، ناگهان دريافتم كه به زودي، فكر ناپاك و ديكتاتوري و سيل خودخواهي را از دامنه هوي و هوس خويش سرازير نموده و قصد دارد كه نهال آزادي و مشروطيت ايران را از بن بركند.

صياد آزادي ايران كه پنجاه سال شب و روز اين خيال شوم اسارت مردم را در مغز خويش پرورش داده بود و در سر راه خويش مانعي را ديد كه نه تنها به هيچ عنوان در مقابل افكار ماليخوليائي او تسليم نشد، بلكه او را تهديد و تقبيح نمود و يادآور گرديد كه اجراي اين فكر ناپسند «مشروطيت در حصار ديكتاتوري» كمك به استعمار بيگانگان است. بر احدي پوشيده نيست كه رئيس دولت با تمام وسايل ممكنه درصدد است كه برخلاف اصول مسلم، قانون اساسي ايران را به حال قبل از مشروطيت و حكومت استبدادي برگرداند و بالاخره دامنه كار به جايي كشيده شد كه از مجلس شوراي ملي سلب اختيار گرديد...

ولي من به شما مردم به خلاف آن ياغي طاغي كه در كشور مشروطة ايران به خيال خداوندگاري افتاده است مي‌گويم مشروطيت ايران هرگز نخواهد مرد و هر خودسر مطلق‌العناني كه پاي خود را در راه بدكاري و خيال ايجاد ديكتاتوري و اصول قانون اساسي بگذارد محكوم به شكست است و برطبق قوانين مملكتي مقدم بر عليه مشروطيت ايران بوده و تسليم چوبه دار خواهد شد. ⁽¹⁾

اكنون برگرديم به آخرين تصميمات دولت آمريكا براي اجراي كودتاي 28 مرداد .

4ـ 1ـ روز 25 ژوئن در جلسه‌اي با حضور جمعي از رهبران آمريكا در وزارت خارجه از جمله برادران «دالس»، چارلز ويلسون وزير دفاع، بيدل اسميت و كرميت روزولت، تصميم

گرفته شد كه عمليات آژاكس اجرا شود.

هندرسون و بايرود، كه در جلسه حضور داشتند، عليه اين تصميم موضعي اتخاذ نكردند، محرك اصلي در درجه اول در مورد اين تصميم جان فاستر دالس وزير خارجه بود كه عقيده داشت كه بي‌طرفي مصدق نشانة ضعف او در مقابل كمونيسم است به اين ترتيب آيزنهاور نيز كه عمدتاً بر قضاوت دالس و اسميت تكيه مي‌كرد با اجراي نقشه موافقت كرد.⁽¹⁾

از مصاحبه جداگانه نويسنده كتاب با كرميت روزولت و لوئي هندرسون در تاريخ 26 آوريل 1984 و هانري بايرود در 30 سپتامبر 1985.

4ـ 2ـ در مقابل عكس‌العمل احتمالي شوروي‌ها در برابر كودتا، احساس عمومي در جلسه چنين بود كه چون استالين در ماه مارس فوت كرده و رهبري جديد در آن كشور هنوز مواضع خود را استحكام كافي نبخشيده و يكپارچگي لازم را به دست نياورده، اتحاد شوروي در آن شرائط از درگيري در ايران اجتناب خواهد كرد، با وجود اين به عنوان يك اقدام احتياطي و اضطراري قرار شد، ستاد مشترك آمريكا دربارة تمركز عمومي نيروهاي آمريكائي كه ممكن است آنها را در جنوب تركيه و در حوالي بصره در عراق تجهيز كرد، براي مقابله با يك كودتاي احتمالي از جانب حزب توده در ايران تدابير لازم را اتخاذ كنيد. 92 (CCS) ايراني (48ـ3ـ2 ـ4) بخش Aso نقل از اسناد وزارت خارجه آمريكا يادداشت از ژنرال اف‌ـ اف‌آورست مديركل (USAP).⁽²⁾

4 ـ 3 ـ با توجه به تمام تداركات و تهيه مقدمات كه از جان سياو (ام.آي.6) «يعني سازمان جاسوسي انگلستان» به عمل آمده بود كرميت روزولت، تاريخ نهائي كودتاي دوم را روز 19 اوت 1953 (28 مرداد 1332) تعيين كرد. از آنجا كه نتايج كودتاي دوم غيرقابل پيش‌بيني بود و آمريكائي‌ها نمي‌دانستند آيا حزب توده در برابر اين كودتا دست به اجراي نقش مؤثري خواهد زد يا نه، در واشنگتن يك سلسله اقدامات احتياطي انجام گرفت، از جمله شوراي امنيت ملي از ستاد مشترك خواست چگونگي روند اوضاع را از نظر نظامي در ايران روشن نمايد. به اين ترتيب كه اگر شاه درخواست كند براي پشتيباني نظامي از يك دولت غيركمونيست وارد عمل شويم، اقدام عملي لازم خواهد بود، در نتيجه ستاد مشترك نيز، يك

اقدام نظامي اضطراري احتمالي در ايران را مورد مطالعه قرار داد كه قرار بود به پشتيباني از تقاضاي شاه به عمل آيد و شامل نقشه‌هاي اضطراري براي صف‌آرائي نيروهاي زميني، هوائي و دريائي در ايران مي‌گرديد.⁽¹⁾

حتي آيزنهاور قبل از تصدي مقام رياست جمهوري رويدادهاي ايران را به دقت پيگيري مي‌كرد. در همان ژوئن 1951 درست پس از ملي شدن شركت نفت ايران و انگليس، آيزنهاور به يكي از دوستانش نوشت:

در مورد ايران به نظرم همه چيز تراژيك است عده‌اي حماقت غرب را نيز به اندازه تعصب ايراني و توطئه كمونيستي در بروز اين مشكلات، مقصر مي‌دانند. پس پرده مي‌گويم من به حالتي رسيده‌ام كه در درجه اول و به عنوان راه‌حل به طرح نقشه‌اي مي‌انديشم كه ادامه جريان نفت به طرف غرب را ممكن كند. اوضاع آنجا هنوز به وخامت اوضاع چنين نيست، اما گاهي فكر مي‌كنم، همان موقعيتي را دارد كه چين، چند سال قبل داشت. واقعاً اميدوارم اين مصيبت در مورد ايران تكرار نشود.⁽²⁾

R. Griffith. ikes letters to a friend 1941- 1958.P.88.

در طرح سرنگوني مصدّق سه سازمان شركت داشتند: سيا، وزارت دفاع و وزارت خارجه. نقش وزارت دفاع حياتي بود. هرگونه شانس موفقيت منوط به اين بود كه ارتش ايران تحت كنترل باشد. براي اين منظور، كارشناس ويژه‌اي به تهران عازم شد. شخص مورد بحث، «يك متخصص شبه نظامي سيا با تجارب جديدي در كره»، خوانده مي‌شد.⁽³⁾

روزولت كسي به نام «جورج كارل» را به ياد مي‌آورد و در مصاحبه‌اي با واشنگتن دي سي، در آوريل 1988، از او اسم مي برد، اين شخص، همان كسي است كه در كتاب روزولت به نام ضدكودتا، با نام مستعار پيتر استونمن از آن ياد مي‌شود. از نقش خود يعني سازماندهي دارودسته‌هاي خياباني كه آنهمه در روز كودتا كارساز بودند كاملاً آگاهي داشته است.⁽⁴⁾

يك چهره مهم ديگر ژنرال مك كلور است كه در ورودش به ايران در اوائل بهار 1953 توجه وابسته نظامي فرانسه را در تهران جلب كرد. وابسته نظامي فرانسه او را چنين

توصيف كرد:

كارشناس جنگ رواني است و در جنگ جهاني دوم در همين شعبه ستاد آيزنهاور كار مي‌كرد و در كره نيز خدمت كرده است. «مك كلور» از لحاظ لياقت و هوش، بسيار برتر از پيشينيان خود است.⁽¹⁾

نام مك كلور بيش از اين هيچ‌گاه در ارتباط با كودتا ذكر نشده است، در تمام شواهد باقيمانده همچنان از كارول (جورج) به عنوان متخصص مورد نظر «سيا» نام برده شده است.

اينكه هر دو نفر اين افراد در «كره» خدمت كرده بودند چندان هم تصادفي نيست.⁽²⁾

روز 26 مرداد ژنرال مك كلور رئيس هيئت مستشاري نظامي آمريكا در ايران به ملاقات سرتيپ رياحي رئيس ستاد ارتش رفت و گفت:

سفير ما مي‌گويد ما نمايندة دولت آمريكا نزد دربار يعني شاه هستيم. حالا كه او رفته است سمتي دربارة مصدق نداريم.⁽³⁾

خود «لوئي هندرسون» سفير كبير آمريكا هم كه با عجله پس از فرار شاه با يك هواپيماي اختصاصي به تهران فرستاده شد همين اظهارات را به دكتر مصدق كرده است و گفته است:

او گفت پيغام شما را مي‌رسانم. يك ربع بعد به من تلفن كرد كه آقاي سفير كبير در پاسخ پيغام شما گفتند:

اين ملاقات از آن ملاقات‌ها نبود، بلكه خودم از ايشان وقت گرفتم و صريحاً اعلان نمودم چون دولت آمريكا، ايران را در كام كمونيسم مي‌بيند و كشورش در اختيار توده‌اي‌ها است ديگر رابطه‌اي با شما نخواهد داشت.⁽⁴⁾

فرد ديگري كه در جريان كودتاي 28 مرداد از طرف آمريكا به ايران فرستاده شد و در كتاب ناسيوناليسم در ايران نوشته ريچارد كاتم از او نام برده شده ژنرال «شوارتسكف» رئيس سابق مستشاران آمريكائي در ايران است.

در اين كتاب از قول دو نويسنده به نام‌هاي «ريچارد و كلاديس هاوكنس» در مقاله‌اي

زير عنوان «عمليات اسرارآميز سيا» چنين مي‌خوانيم:

شوارتسكف در مرداد 1332 به ايران بازگشت و گفت: آمده است تا با دوستان قديمي‌اش ديدار كند.

آنچه از نوشتة «ناصر نجمي» كه در آن زمان رئيس تبليغات آذربايجان و در تبريز بوده برمي‌آيد، اين است كه، شوارتسكف به ديدن سرلشگر اسماعيل رياحي فرمانده لشگر تبريز رفته بود و او را براي شركت و پشتيباني از كودتا آماده كرده بود. به احتمال زياد شوارتسكف با ديگر دوستان خود كه بيشترشان فرماندهان لشگرهاي خارج از تهران بوده‌اند نيز ملاقات كرده و به آنها نيز نظر آمريكا ـ ارباب بزرگ را ابلاغ كرده است.

خيال مي‌كنم با وجود اين همه سند و دليل ديگر نپرسيد كه چرا دكتر مصدق جلوي كودتاچيان را نگرفت؟

س: با توجه به سلطه ديرپاي انگلستان و آمريكا بر كشور و يا حتي تلاش آلمان براي كسب سلطه در ايران،آيا دليل اين سلطه را ايجاد سد آهنين در برابر شوروي دانستن ايجاد انحراف در ذهن تاريخ‌نويس نيست؟ استعمار، سلطه فرهنگي و اقتصادي و سياسي داشت و اين سلطه فقط در ايران كه با شوروي مرز مشترك داشت اعمال نمي‌شد، بلكه در بسياري از مناطق ديگر جهان هم وجود داشت، مثلاً در عربستان كه هيچ مرزي با شوروي ندارد. اگر ريشه همة اين مسايل را انقلاب اكتبر شوروي بدانيم، به نظر مي‌رسد كه تحليلي است ناقص، به ويژه آنكه در جنگ دوّم جهاني، سه قدرت بزرگ،در نگهداري محمّدرضا، توافق داشتند.

ج: من نمي‌گويم فقط مسأله شوروي مطرح بوده است، مي‌گويم از لحاظ سوق‌الجيشي و نظامي، مسأله انقلاب اكتبر و شوروي مطرح بوده و از لحاظ اقتصادي،مسئله نفت . چرا كه در آن زمان هنوز نفت عربستان كشف نشده بود ايران مهم‌ترين صادركننده نفت به حساب مي‌آمد. ما اگر سياست انگلستان را، مثلاً در مورد همين جنگ دوّم ببينيم، درمي‌ِيابيم كه وحشت آنها اين بود كه نكند آلمانها بتوانند در ايران به نفت دست بيندازند. چون در اين صورت، نه فقط منافع اقتصادي گذشته‌شان از بين مي‌رفت بلكه در دوران جنگ، همه چيز را مي‌باختند چرا كه در زمان جنگ حيات آنها به نفت وابسته بود.

اگر از منابع نفت ايران محروم مي‌شدند مجبور مي‌شدند از آمريكا نفت بگيرند، كه حمل آن از درياها، بسيار مشكل بود و تقريباً محال مي‌نمود. مي‌بينيد كه من هميشه تأكيد مي‌كنم

كه نظريه‌هاي امپرياليستي، سياسي، نظامي،اقتصادي و فرهنگي است.

امپرياليسم در همة اين زمينه‌ها مي‌كوشد كه سياست خود را به كشورهاي تحت نفوذ خود اعمال كند البته در دوره‌هاي مختلف، شدّت و ضعف اهميّت هر يك از اين مقوله‌ها،تفاوت مي‌كند. در شرايط خاص، عاملي، مهم‌ّترين مي‌شود و در شرايط ديگري، عاملي ديگر.

در حال حاضر شما به همين امارات نگاه كنيد! با اين كه مي‌دانند جمهوري اسلامي ايران، هيچ خطري براي امارات به وجود نمي‌آورد و در فكر حمله هم نيست، مرتب القاي خطر مي‌كنند و از ايران براي امارات يك غول مهاجم مي‌سازند. چرا؟ براي اينكه هم از نظر اقتصادي و هم از نظر سياسي و فرهنگي، آنها را تحت سلطة دائمي خود نگه دارند.

س: القاي وحشت؟

ج: بله، القاي وحشت، در مورد شوروي هم هميشه اين سياست، اعمال شده است، در كتابهايي كه در آمريكا چاپ شده، كتابي است كه يك نفر به دستور وزارت امور خارجه آمريكا، اقدام به تهيه و چاپ آن كرده است. كتاب بسيار جالبي است،⁽¹⁾نويسنده در اين كتاب اين بحث را مطرح مي‌كند كه شوروي، بجز در مورد واقعه آذربايجان،كه معلوم نيست چه علّت و هدفي داشت، هيچ‌گاه خيال تجاوز و نظر ارضي به ايران نداشته و حتي خواهان نفت ايران هم نبوده است.

شوروي هميشه خواستار اين بود كه در ايران، يك دولتي كه روابط دوستانه و عادي با شوروي داشته باشد، برسر كار باشد. چرا كه منافعي كه از نظر نظامي مي‌توانست در ايران به دست آورد، در مقايسه با منابع عظيمي كه شوروي داشت آن‌قدر ناچيز بود كه، بود و نبود آن تأثيري بر اقتصاد شوروي نمي‌گذاشت.⁽²⁾

شوروي به خوبي مي‌دانست كه ايران، آن‌قدر براي امپرياليسم ارزش دارد كه تجاوز نظامي‌اش به ايران، جنگ جهاني ديگري را به دنبال خواهد آورد و شوروي توان آن را نداشت تا جنگ عالم‌گير ديگري را تحمّل كند. امّا امپرياليسم، از شوروي همان «لولو» را درست كرد

براي آنكه نه فقط دوست سرسپرده‌اش در ايران را به انقياد درآورد، بلكه حتي عناصر ملّي، مثل جبهه ملّي و نهضت آزادي را هم بترساند كه خطر، خطر كمونيسم است.

ما، يادمان است كه بني‌صدر مي‌گفت: آقا، آمريكا هزار فرسنگ دورتر از ماست، براي ما خطري ندارد، خطر اينجا، در بالاي سر ما است. اين خطر اساسي مي‌خواهد ايران را ببلعد، حالا ما مي‌دانيم بني‌صدر چه سياستي را دنبال مي‌كرد، چرا آمريكا را فراموش مي‌كند و به قول امام به نسيه مي‌سپارد و شوروي را به عنوان خطر بزرگ و فوري مطرح مي‌كند؟ براي اينكه نظر مردم را به سمت ديگري برگرداند تا خطر اصلي را فراموش كنند و به آن توجه نكنند. در همه جا، همين سياست دنبال مي‌شود. در شرق دور، خطر جمهوري خلق چين را مطرح مي‌كنند، براي چه؟ براي مطيع نگه داشتن كره جنوبي، تايوان، سنگاپور و... اينها شگردهاي آمريكا، در همه جاي دنيا است، هم از لحاظ فرهنگي و هم از لحاظ سياسي، اقتصادي و نظامي.

س: حالا بعد از اين توضيحات بهتر است به 28 مرداد برگرديم، به نظر شما،اهميّت همسايگي ايران با شوروي، براي آمريكا و اعمال سياست آن در ايران در همان سال‌هاي آغاز دهة 30، تا چه حد بود؟

ج: همانطور كه شما گفتيد و من هم مي‌پذيرم، سياست‌هاي استعماري، يك رشته شيوه‌هاي عمومي دارند كه در همه كشورها به كار گرفته مي‌شود و اصلي‌ترين آن، برقراري سلطه اقتصادي، سياسي و فرهنگي بر كشورهاي تحت سلطه است. امّا هر كشوري داراي ويژگيهاي خاص خويش است كه در شرايط زماني و مكاني معين، ظاهر مي‌شود و سياست استعماري مجبور مي‌شود شيوه‌ها و اهداف عمومي خود را با در نظر گرفتن اين ويژگي ها، تنظيم كند.

نسبت تأثير اين دو بخش، يعني ويژگي‌هاي زماني و مكاني يك كشور و هدف‌هاي عمومي استعمار باز در شرايط گوناگون متفاوت است. گاه تأثير اوّلي سنگين‌تر است و گاه تأثير دومّي. در كشور ما و در سال‌هاي 1320 تا 1332، رشد افكار چپ به ويژه پس از پيروزي تاريخي ارتش شوروي بر ماشين جنگي هيتلر و دست‌يابي سريع شوروي به بمب اتم كه تا آن زمان در انحصار آمريكا و انگليس بود، براي سياست آمريكا نگران‌كننده بود. با اين توضيح كه انقلاب كبير چين هم پيروز شده بود و درجنگ كره هم، آمريكا، جز ناكامي، نصيبي نبرد. تاحدي كه ريچارد كاتم اعتراف مي‌كند شكست كره، رهبران آمريكا را به بيماري

عصبي (پارانوئيد) وحشت از خطر كمونيسم مبتلا كرد و كميسيون مك كارتي در سناي آمريكا، مشغول«جن‌گيري» و يافتن و پاكسازي افراد متمايل به كمونيسم شده بود و حتي فيزيكدان نامدار آمريكا« اوپنهايمر» رهبر گروه خلاّقان بمب اتم را تنها به اين علّت كه از انداختن بمب اتمي در هيروشيما و ناكازاكي، ابراز ناخشنودي كرده بود، به اتّهام تمايلات كمونيستي، براي پاسخ‌گويي به كميسيون دعوت كردند. اين مجموعه عوامل موجب حساسيّت آمريكا نسبت به رشد جنبش چپ در ايران شده بود.

خاطرات«وودهاوس» مأمور براندازي دكتر مصدّق، نامه آيزنهاور به دوستش،كه در آن وضع ايران را با چين مقايسه كرده است، بيانيه دولت آمريكا و مصاحبه آيزنهاور بعد از همه‌پرسي درباره انحلال مجلس هفدهم و سرانجام نوشته ريچارد كاتم، اسنادي است كه نشان مي‌دهند براي آمريكا در آن زمان مقابله با خطر كمونيسم در ايران، و دست‌يابي به نفت ايران كه از ديرباز (از 1300 شمسي) آمريكا در پي آن بود دوشادوش هم قرار گرفتند. تمام اقدامات آمريكا و به صدا درآوردن پياپي زنگ خطر، براي اين بود كه ذهن مردم را از خطر اصلي به سمت خطر موهوم ديگري معطوف و منحرف كند. به همين خاطر هم وودهاوس، صريحاً در خاطراتش مي‌نويسد:

«من نمي‌خواستم متكي شوم به اينكه قصد دارم آمريكايي‌ها را وسيله بيرون كشيدن بلوط از آتش قرار دهم. بنابراين تصميم گرفتم به جاي اينكه بگويم قصدم بازگرداندن تسلط بر نفت است براين نكته تكيه كنم كه خطر كمونيسم، ايران را تهديد مي‌كند. استدلالم هم اين بود كه حتي اگر مسئله نفت از طريق مذاكره با مصدّق، ممكن مي‌شد، باز هم مصدّق نمي‌توانست در برابر كودتاي حزب توده با حمايت شوروي مقاومت كند و لذا بايد بركنار مي‌شد.»⁽¹⁾

س: در تحليل‌هائي كه درباره عصر پهلوي و حكومت محمدرضا مي‌شود و كلاً در تحليل‌هايي كه درباره تاريخ 60 ساله اخير ارائه مي‌شود، اختلافات و نگرش‌هاي متضادي در بين قلم‌زن‌ها ديده مي‌شود و هر كدام از دريچه‌اي به موضوع نگاه مي‌كنند. دسته‌اي، رضاخان را ملّي، خادم و خدمتگزار مي‌دانند. جمعي، او را قلدر و ديكتاتور و ضدملّي مي‌دانند. گروهي او را بنيانگذار ايران نوين و زنده‌كننده تاريخ 2500 ساله و ناسيوناليسم

و از اين قبيل، تصوير مي‌كنند. بخشي او را گماشته انگليس مي‌دانند كه خودش نيز هنر و كارآيي‌هايي داشته است. آنچه كه از اسناد و مدارك، حال در همين حد مغشوش، بر ميآيد اين است كه در پشت سر رضاشاه، يك جريان ماسوني با قدرت استعماري وجود داشت كه سياست‌ها را به او ديكته مي‌كرد و در ظاهر هم رضاخان به آن عمل مي‌كرد. امّا پشت پرده، تيپ‌هائي مثل فروغي، نصرالله تقوي، تقي‌زاده، اصغر حكمت و صدرالاشرف علم و...، تيپهائي بودند كه مستقيم به امپرياليسم وصل بودند. حالا با توجه به اين تقسيم‌بندي‌هائي كه حتي در بين بعضي از تاريخ‌نگاران خارجي هم وجود دارد نظر شما چيست؟

ج: درباره جريان فراماسونري در ايران، اطلاعاتم خيلي محدود است. غير از همان چيزهائي كه به طور كلّي، بعضي‌ها را خوانده‌ام، امّا دراين كه جريان ماسوني، به طور كلّي، (مثل بهائي‌گري) يكي از شاخه‌هاي ويژه فعاليّت‌هاي امپرياليستي است، ترديد ندارم. عناصر ماسوني، تنها عمله ظلم بودند و خودشان كاره‌اي نبودند. شريف‌امامي، كاره‌اي نبود كه اثر مهمّي داشته باشد. او يك عامل مستقيم بود.

اخيراً، از دكتر فخرالدّين عظيمي، كتابي در تهران ترجمه شده با عنوان: بحران دموكراسي در ايران كه با استفاده از اسناد منتشر شده وزارت خارجه انگلستان، تحليل بسيار جالبي از جريان سال‌هاي 1320 تا 1332، ارائه داده است.

با بهره‌گيري از همين اسناد، كه از طرف وزارت خارجه انگليس و آمريكا، منتشر شده (البتّه با در نظر گرفتن اين نكته كه هم سيا و هم ام ـ آي ـ 6، مقدار معيّني از بهترين اسناد را در بخش غير قابل انتشار نگه مي‌دارند). و با توجه به اسناد ديگري كه مي‌توان از مجموعه اسناد ملّي و اسناد وزارت خارجه ايران، جمع‌آوري كرد، مي‌توان مجموعه بسيار جالبي درباره وقايع 60 سال گذشته ايران (از 1298 تا 1357) تهيه كرد كه براي تاريخ‌نويسان واقع‌گرا، منبع پر ارزشي خواهد بود. كار مهمّ ديگر، گردآوري و آماده كردن افراد لازم براي بهره‌گيري ازهمه اسناد و آموزش اين افراد كه بايد به زبان انگليسي هم تسلط داشته باشند و اضافه كردن مدارك جديد به مجموعه است.

وزارت خارجه آمريكا و انگليس، هر سال و يا هر چند سال يك بار، بخشي از اسنادي را كه سي سال از عمرشان گذشته، منتشر مي‌كنند و اين خود، كار بسيار با اهميّتي است. براي بهره‌گيري همه جانبه از اين اسناد، تأسيس يك پژوهشكده ويژه، با افراد علاقمند و داراي

توانايي كافي ضروري است. اين پژوهشكده با بهره گرفتن از اين اسناد كه بي‌اندازه غني است، مي‌تواند درباره تاريخ 60 ساله گذشته كشور، مطالب تازه‌اي را كه تا به حال منتشر نشده است، به جامعه تحويل بدهد.

س: البته در دو مورد، اقدام كوچكي صورت گرفته است كه فكر مي‌كنم، احتمالاً شما آنها را نديده‌ايد.

يك مورد انتشار اسناد وزارت امور خارجه ايران است. به صورت مقاله و كتاب، اسنادي چاپ شده است و بعضي از آنها مفصل هم هست. مثل اسناد روابط ايران و دولت عثماني كه 3 جلد را شامل مي شود. درباره قاجار و نيز درباره مشروطيت هم كتابهايي منتشر شده است، بعضي‌ها يك جلدي و برخي هم بيشتر.

مورد دوّم، مجلّه تاريخ معاصر ايران است كه بنياد مستضعفان انتشار آن را شروع كرده و تا به حال، چند شماره از آن منتشر شده است. كار شروع شده امّا هنوز در اوّل راه هستيم.

ج: همان طور كه شما گفتيد، اينها همه سند است امّا تحليل نيست. اين يك قدم موفّق است كه اسناد در دسترس باشد امّا پژوهشكده‌اي كه گفتم، كارش استفاده و تحليل اين اسناد است.

س: يك بحث هم اين است كه آيا ما بايد اسناد را با تحليل ارائه بدهيم و يا براي جلوگيري از پيش داوري محقّقين، بدون تحليل تا در رشد سياسي و جهت‌گيري اجتماعي مؤثر باشد؟

ج: نداريم چنين محقّقاني را، محقّقي كه اين كار را بكند نداريم، شما كدام محقّق را مي‌شناسيد؟

س: مثلاً الآن دو جلد كتاب درباره اسناد شهرباني در فاصله سال‌هاي 1324 تا 1329 درآمده كه فقط گزارش است.

ج: خوب، شما مي‌گوييد كه محققين بيايند و درباره اين‌ها تحليل بنويسند، كدام محققين؟

محقّقي كه زندگيش تأمين شده باشد و فقط دنبال اين مسائل برود، نداريم. الآن هر كسي را كه مي‌بينيد، به دنبال نان شب و روز خود است.

س: اين درست، امّا از طرف ديگر، ما عده‌اي دانشجو داريم و نيز اساتيدي كه شغل آنها تدريس همين تاريخ است و از همين راه، امرار معاش مي‌كنند، مراكز علمي و

تحقيقاتي ما هم در حال ورود به اين مرحله هستند، من فكر مي‌كنم طليعه‌هايي پيدا شده است.

ج: همين گروههايي را كه شما گفتيد اين قدر گرفتاري دارند كه حتي شايد به كار تحقيق و يا حتي تكميل معلومات خود هم نمي‌رسند. چندي پيش يك ميزگرد تحقيقاتي با شركت سه تن از دانشمندان با ارزش كشور، آقاي دكتر منصوري و خانم دكتر معظمي، از تلويزيون پخش شد، اين افراد به ترتيب استاد دانشگاه تهران، دانشگاه شريف و متخصصّ بيوتكنولوژي بودند، اين دانشمندان گفت‌و‌گوي بسيار‌بسيار ارزنده‌اي درباره وضع علم در ايران داشتند كه واقعاً دردآور بود و نشان مي‌دهد كه وضع تحقيقات علمي در ايران، چقدر عقب‌تر از دنيا است و امكانات ما تا چه حد محدود. در نتيجه امكانات موجود بخاطر نداشتن امكانات ديگر، كاملاً بلا استفاده مانده است.

بحث بسيار جالبي بود، در همين بحث مطرح مي شود كه عده زيادي از استادان دانشگاه، كارشان به يك كار تكراري تبديل شده است و نه كار تكميلي. مطرح شد كه در بعضي از رشته‌ها، معلومات يك استاد دانشگاه، فقط سه سال كاربردي است. در رشته‌هايي مثل مهندسي، سه سال و در بعضي رشته‌هاي ديگر، 5 سال. چرا كه بعد از اين مدّت، آن قدر مطلب نو و جديد در آن رشته مطرح شده و علم تكامل پيدا كرده كه دانسته‌هاي 3 يا 5 سال پيش كمبود جدي دارد. اكثر اساتيد ما امكانات همسويي با علم جديد را در اختيار ندارند.

س: ببينيد، من نمي‌خواهم اين مسايل را انكار كنم. امّا همه اشكال به كمبود امكانات برنمي‌گردد. بعضي‌ها روحيّه اين كار را ندارند. پزشكان ما هم همين طورند.

مثلاً يك پزشك، هم وضع مالي خوبي دارد و هم امكان آن را كه كتاب‌هاي جديد انگليسي تهيه بكند، حتي با دلار 400 توماني، امّا اين كار را نمي‌كند. با اين كه وقتش را هم دارد. به هر حال متأسفانه بسياري از افاضل ما تن به كار نمي‌دهند و فقط انتقاد دارند، اين، مسئله مهمي است.

ج: خوب، بسياري از مهم‌ترين، پزشكان و استادان ما حرفه‌اي شده‌اند، دانشي را كه دارند مي‌فروشند و تاجر شده‌اند. حالا به هر قيمتي كه شد. امّا عده‌اي هم هستند كه علاقمندند دانش خود را با دانش دنيا پيش ببرند. اين است كه من مي‌گويم امكانات محدود است.

امكانات اين گروه محدود است، ديگران در ميان همان امكاناتي كه دارند، غوطه مي‌خورند و زندگي‌شان ادامه دارد و دل به اين كارها نمي‌دهند. به اين ترتيب، علم و مدرك

حرفه‌اي شده است، مثل ورزشكاران حرفه‌اي. اينها كارشان اين است و زندگيشان هم تأمين مي‌شود. استادهائي هستند كه سه، چهار جا كار مي‌كنند كه درآمد بيشتري داشته باشند تا بهتر بتوانند زندگيشان را تأمين كنند. حقوق ماهيانه يك استاد دانشگاه شايد اكنون در حدود 50 تا 60 هزار تومان باشد، ولي با اين درآمد، تنها مي شود يك زندگي خيلي محدود داشت.

با در نظر گرفتن اين كه كرايه يك آپارتمان با دو اطاق خواب اكنون چند هزار تومان بيش از حقوق ماهيانه‌اي يك استاد دانشگاه است، اين استادان براي تأمين خوراك، پوشاك، سامان خانه، آموزش فرزند يا فرزندان و ... بايد چند كار آموزشي ديگر هم بكنند و چنين استاداني كجا مي‌توانند وقتي براي گسترش دانسته‌هاي خود پيدا كنند.

افراد استثنائي از استادان، پزشكان و مهندساني كه امكان مالي و يا درآمد كافي دارند مي‌توانند به خود اجازه دهند بخشي از سال را براي بالا بردن دانسته‌هاي خود به كار گيرند.

آن وقتي كه آزاد بودم، پزشكي را مي شناختم كه به طور منظم هر سال يك ماه مرخصي مي‌گرفت و پزشك درجه اول و جراح قلب بود. او در اين مدّت مرخصي، به استراحت نمي‌رفت، بلكه فقط براي مطالعه و آموختن شيوه‌هاي جديد در كارهاي جرّاحي قلب، به آمريكا مي‌رفت. در آنجا زير نظر استادان بزرگ، كار مي‌كرد. البته درآمدش هم به اندازه‌اي بود كه بتواند اين كار را انجام بدهد، حالا خودش هم، امكانش را داشت و هم علاقه‌اش را. ولي ما، عده‌اي استاد داريم، به خصوص آنهايي كه با تاريخ و ديگر علوم اجتماعي سر و كار دارند، كه علاقه دارند ولي امكانش را ندارند.

س: با توجه به جوّ موجود در جامعه ايران و نيز نياز جامعه و بافت فرهنگي و اجتماعي آن، عدّه‌اي معتقدند كه در شرايط حاضر، بهترين اقدام، شناساندن رجال معاصر به نسل جوان است و اگر اين كار را بكنيم، زودتر به نتيجه مي‌رسيم. چرا كه در تاريخ ايران، افراد و رجال مختلف بودند كه جريان خاص تاريخي ايجاد كرده‌اند، مثلاً ما وقتي انقلاب مشروطه را مطرح مي‌كنيم، تقي‌زاده را نماينده يك جناح مي‌دانيم و يا افرادي مثل شجاع‌الدين شفا، پورداود، علي اصغر حكمت، محمدعلي فروغي و نظاير اين افراد. استدلال اين عده اين است كه معرّفي اين رجال، مهم تر از وقايع‌نگاري تاريخي است. جامعه ما اگر رجال سياسي را خوب بشناسد و تفكّر و كارنامه سياسي و فرهنگي و عملكرد آنها را نقد و بررسي كند به ديد وسيعي دست پيدا خواهد كرد. در مقابل اين طرز تفكّر، عده‌اي هم اين استدلال را مطرح مي‌كنند كه معرّفي رجال، كافي نيست. بلكه

بايد وقايع‌نگاري كرد و وقايع تاريخي، خود، بيانگر موفّقيت و سير تحوّلات آن و يا قوت و ضعف‌هاي آن است.

دسته سوّم هم، كساني هستند كه مي‌گويند: بايد درباره موضوع تاريخ، به عنوان يك بحث تئوري و بحث كلاسيك كار كرد. يعني، بيائيم بگوئيم تاريخ چيست؟ وقايع تاريخي چه طور صورت گرفت و ... بعد هم بيائيم تاريخ را ارائه بدهيم و آن را تحليل كنيم. با توجه به مطالعه شما در كتب تاريخ و بررسي نظر سه جريان فوق، به نظرتان كدام درست است؟

ج: به نظر من، يك تركيب از اين سه جريان مفيد و سودمند است. يعني، اوضاع اجتماعي رويدادها و ارتباط شخصيت‌ها با اين رويدادها و خصوصيات اين شخصيت‌ها، همه و همه با هم مي‌تواند تاريخ باشد. هر كدام از اينها را كه جدا كنيم، مثل اين است كه گردن يكي را ببريم و دست و پايش را هم ببريم و بعد او را به عنوان انسان كامل به مردم نشان دهيم. اين سه جنبه است كه با هم تاريخ را نشان مي‌دهند، شما بايد تاريخ يك دوران را در مجموعه اين عوامل دريابيد، يعني، اوضاع اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي اين دوران چه بوده و چه مسائلي مطرح مي‌كرده و اين بشود پايه كار شما. بعد، ببينيد روي اين پايه، چه جرياناتي بوجود آمد. و سوم اين كه، چه عناصري در اين جريانات نقش مؤثر داشته‌اند. اين تركيب مي‌شود يك تركيب علمي. هر كدام از اين عوامل را حذف كنيد، بدن، بدون سر يا بي‌دست و پا مي‌شود.

لئون تولستوي متفكر و نويسنده نامدار روس در كتاب بزرگ خود «جنگ و صلح» به كساني كه مي‌كوشند نقش شخصيت را در روند رويدادها نسبت به ديگر عوامل برجسته كنند چنين مي‌گويد:

سرايندگان كهن براي ما سروده‌هاي نمونه‌اي باقي گذارده‌اند كه در آن قهرمانان همه رويدادهاي تاريخ را به وجود مي‌آورند و ما هنوز توان آن را نداريم به اين واقعيت پي ببريم كه براي دوران ما، آن‌گونه تاريخ‌نويسي بي‌معنا است.⁽¹⁾

س: حالا تفكيك آنها چه ضررهائي دارد؟

ج: ضررش اين است كه ناقص است. جريان را به طور كامل نشان نمي‌دهد. بخشي از

كل را نشان مي‌دهد. شما تقي‌زاده را معرفي كنيد كه اين آدم چه كاره بوده، اين معرفي، تعيين‌كننده چه چيزي از انقلاب مشروطه است؟ آيا نقش تقي‌زاده، در انقلاب مشروطيت تعيين‌كننده بود؟

س: تقي‌زاده نه، اما آنهايي كه تعيين‌كننده بوده‌اند چه؟ آنها كه نقش اصلي را داشته‌اند؟

ج: نه، باز هم اشكال باقي است. هيچ فردي در انقلاب مشروطيت نقش تعيين‌كننده نداشته است تا زماني كه از اهميّت انقلاب مشروطيّت در تاريخ معاصر، ارزيابي كلي نداشته باشيم، مشكل باقي است. اثر اين انقلاب نه تنها در ايران، بلكه در جهان و بر مردم و نيمه‌مستعمره، كم نبوده است. لنين، ارزش فوق‌العاده‌اي براي انقلاب مشروطيت ايران، قائل بود. اگر به جاي بررسي ريشه‌اي انقلاب، درباره شخصيّت و نقش آقاي بهبهاني صحبت كنيم و يا آقاي طباطبائي، راه به جايي نمي‌بريم. تركيب تمام جريانات نظام خودكامه پادشاهي، خواستهاي مردم آذربايجان، گيلان و تهران، گروهها و دسته‌ها و احزاب گوناگون، نقش امپرياليسم و خلاصه بررسي تمام اين عوامل است كه روشن‌كننده چهره انقلاب است. تحليل علمي مسأله بسيار مهم است، تأثير اوضاع اقتصادي، سياسي، فرهنگي جامعه ايران در بروز انقلاب، ارتباط آن با انقلاب 1905 در روسيه تزاري كه مدّتي قبل از حوادث مشروطه در روسيه به وقوع پيوست. تلاش انگلستان براي مهار و جلوگيري انقلاب، نقش تزاريسم روسيّه در تلاش براي تلاشي و شكست نهضت مشروطيت و نقش عناصر وابسته، همه و همه، مسايلي هستند كه اگر بيان نشوند، تاريخ حقيقي نهضت شكل نمي‌گيرد. من، به هيچ‌وجه، با تكه‌تكه كردن عوامل تاريخي موافق نيستم.

س: يكي از مشكلاتي كه ما در تاريخ معاصر داشته و هنوز هم داريم، فقدان موّرخ و يا تاريخ‌نويسان حرفه‌اي است.

به همين دليل، تاريخ‌نگاري ما يا تحت تأثير مستشرقين شرقي بوده يا غربي لذا كساني كه به عنوان تاريخ‌نويسان ما مطرح بودند، هيچ كدام جرأت و شهامت برخورد مستقل با تاريخ و حوادث تاريخي را نداشته‌اند. اكثر اين افراد در قالب‌هاي از پيش تعيين شده، به تاريخ‌نگاري دست زده‌اند و همين است كه موّرخان ما نتوانستند به موقعيّت‌هاي اجتماعي خودشان، اشراف داشته باشند. مثلاً عده‌اي تحت تأثير ادوارد براون بوده‌اند و برخي تحت تأثير ايوانف و امثال آن، نظر شما چيست؟

ج: واقعيّت اين است كه ما در طول 60 سال گذشته، غير از احمد كسروي، مورّخ واقعي نداشته‌ايم. بقيه، خوشه‌چينان تاريخ بوده‌اند و به جمع‌آوري اطلاعاتي از اين طرف و آن طرف دست زده‌اند و يا از مورّخان خارجي، مطالبي را گرفتند و جمع كردند. تنها كسي كه كار مستقل صورت داده، احمد كسروي است كه تاريخ مشروطه و تاريخ هيجده ساله آذربايجان را نوشته كه جداً آثار با ارزشي هستند، بقيه افراد خوشه‌چينان تاريخ كه يا از مستشرقين غربي و يا گاهي اوقات هم توده‌اي‌هاي ما از مورّخان شوروي گرفته‌اند. به عقيده من درباره تاريخ معاصر ايران، يعني دوران بعد از مشروطه و به ويژه از زمان كودتاي رضاخان تا انقلاب، تاريخ‌نويسان شوروي هم جهت‌گيري‌هايي دارند كه گاهي به كلّي نادرست است. برخي رژيم محمّدرضا را محكوم كرده‌اند، بعضي‌ها اصلاحات ارضي را محكوم كردند، بعضي ديگر هم از اصلاحات ارضي به عنوان اصلاحاتي دمكراتيك و انقلابي، حمايت كردند و مسايلي از اين قبيل، كه تحت تأثير مناسبات روز و روابط اقتصادي و سياسي دولت شوروي با ايران، قرار داشته است.

س: به خصوص اگر در نظر بگيريم كه اكثر تاريخ‌نويسان خارجي، از كشورهاي غربي هستند كه اغلب، گرچه مستشرق و ايرانشناس بودند امّا در كنار تحقيق در مورد ايران، مأموريت‌هاي جاسوسي و اطلاعاتي هم داشته‌اند. مثلاً ادوارد براون كه خودش فراماسون بود، در اينجا تشكيلاتي درست كرد. يا خانم لمبتون يا ژنرال سرپرسي سايكس، ريچارد كاتم و ... كه همه اين آدم‌ها، ضمن اينكه آثار باارزشي هم نوشته‌اند امّا، با سلاح آگاهي و احتمالاً يا پيش زمينه ذهني و انحراف و مسايلي از اين قبيل، چندان هم بي‌طرف نبوده‌اند. اين طور نيست؟

ج: اين مسئله را بايد به 2 شكل مورد بررسي قرار داد، يكي اينكه تاريخ‌نويس در متن، به انحراف و القاء پرداخته و ديگر اين كه نويسنده، آنچه را كه نوشته درست نوشته امّا در كنار بررسي تاريخي، يك مأموريت ديگري هم داشته كه نقشي در قلم او نداشته است.

مثلاً خانم لمبتون، كار تحقيقي بسيار جالبي درباره عشاير نوشته كه كار خوبي است. امّا اين خانم، در عين حال وظيفه ديگري هم داشته، يعني مأمور سازمان جاسوسي (ام ـ آي ـ 6) انگلستان هم بود. او آدم باسوادي هم هست.

بي‌جهت نيست كه استاد دانشگاه آكسفورد مي‌شود. در حال حاضر هم شايد اين بانو، يكي از مشاوران (ام ـ آي ـ 6) باشد.

س: مي‌گويند ايراني‌ها حافظه تاريخي ندارند و اشتباهات تاريخ را تكرار مي‌كنند، به زبان ديگر، ايراني‌ها محكوم به شكست مكرّر هستند و تاريخ برايشان آئينه و چراغ راه نيست. حتي در مورد خواص و روشنفكران ما هم اين مطلب مصداق دارد.

ج: آيا اين يك ويژگي است كه ما آنرا به ايرانيان نسبت بدهيم؟ به نظرمن، اين مطلب تعميم غير واقع بينانه‌اي است. مردم عادي، كارگران و زحمتكشان، به دليل پائين بودن ميزان تحصيلاتشان، خيلي كم با تاريخ سر و كار دارند و فقط از رويدادهايي كه خودشان در آن حضور داشتند مطلعند. امّا تحصيلكرده‌هاي ما هم كمي با تاريخ سر و كار دارند. علاقه اين قشر به تاريخ، بسيار ناچيز است. حتي در نظام آموزشي ما، اين علاقه به تاريخ و اهميّت درس تاريخ، ديده نمي‌شود در گذشته نبود و حالا هم نيست. من نمي‌دانم، آيا اين علاقمندي در نظام آموزشي ما هست يا نه؟

س: تصور نمي‌كنم. گرچه مسايلي در رسانه‌ها و يا در محافل مطرح مي‌شود، امّا قطعاً كافي نيست.

ج: وقتي چنين تربيتي نباشد، جامعه اي كه محدود است و امكانات وسيعي هم ندارد تا از همه چيز مطلع شود و از راديوهاي بيگانه هم تقلّب و تحريف مي‌شنود؛ هرگز شناخت درستي نسبت به تاريخ به دست نمي آورد. به خاطر همين نمي‌شود گفت كه ملّت ما فراموشي تاريخي دارد و يا به تاريخ بي‌علاقه است. همه مردم دنيا همين‌طوراند. شما خيال مي‌كنيد در اروپا، اكثريت مردم به اين مسائل اهميتي مي‌دهند؟ اكثريت مردم به زندگي روزمرّه خودشان مي‌انديشند. آن قشري كه بايستي با اين مسائل ارتباط داشته باشد علاقمند باشد، قشر معين تحصيل‌كرده‌ها است و يا افرادي كه در جريان‌هاي سياسي شركت دارند، و يا دست‌كم به آن علاقه دارند و به ويژه چپ گرايان. البته در كشورهاي پيش رفته ميزان تحصيل كرده به مراتب بيشتر از ايران است. تحصيلات متوسطه، در اغلب كشورها حداقل تحصيل است. يا شمار دانشگاه ديده‌ها در آن كشورها خيلي بيشتر از ايران است. بيشتر آنها هم همانطور كه گفتم حرفه‌اي هستند و دنبال زندگي عادي خود. تاريخ، برايشان يك مسئله است. كتابخواني در اروپاي غربي فوق العاده كم است. در شوروي و روسيه هنوز هم كتاب خواني به طور عجيبي وجود دارد. آقاي صابري، مدير گل آقا، اخيراً مسافرتي به روسيه كرده و خاطراتي از اين سفر نوشته است. او نوشته است كه در مترو مسكو كه مي‌نشستم، مي‌ديدم همه، مشغول خواندن روزنامه يا كتاب هستند. معلوم مي‌شود كه هنوز اين عادت ترك نشده است. هر كسي

كه از محل كارش يا هر جاي ديگري به جاي ديگري مي‌رود و نيم‌ساعت يا يك ساعت مجبور است در مترو بنشيند حتماً مشغول كتاب خواندن است. كتابهائي هم كه مي‌خواند كشكي نيست. معمولاً شما مي‌بينيد از نويسندگان خارجي مي‌خوانند. يك نمونه بسيار جالبي يادم هست كه نويسنده نامدار فرانسوي، «رومن رولان» نويسنده « ژان كريستف» و «روان شيفته»⁽¹⁾و شرح زندگي «گاندي» و «بتهوون»، مي‌گويد كه من روزي، از كارگران كارخانه‌اي در سيبري نامه‌اي دريافت كردم كه نوشته بودند: «رفيق رومن رولان، از كتاب جان شيفته شما، فقط چهارده شماره در كتابخانه كارخانه ما بيشتر نيست. و چون همه، علاقمند به خواندن آن هستند، ماهها طول مي‌كشد كه نوبت به ما برسد. ما خواهش مي‌كنيم شما به دولت شوروي توصيه بكنيد كه 10 ـ 15 جلد از اين كتاب را به كارخانه ما بفرستند.»

علاقه‌مندي به كتاب در شوروي تا اين حد زياد بود. در شوروي، كتاب‌ها معمولاً در دويست هزار تا چهارصد هزار نسخه چاپ مي‌شدند و آنهم نه يكبار بلكه چند بار. ترجمه‌هائي از نويسندگان بزرگ خارجي و نويسندگان روسي، مثلاً از آثار « لئون تولستوي»، شايد چند ميليون نسخه چاپ شده است. كتاب‌هائي مانند «گذاري از رنج‌ها» نوشته الكسي تولستوي و كتاب «دُن آرام» نوشته شولوخوف، از همين جمله‌اند. ولي ميزان كتابخواني در اروپاي غربي، فوق‌العاده پائين‌تر است و اين از شمار نسخه‌هاي چاپ شده ديده مي‌شود.

٭٭٭

س: بد نيست باز هم به مطالبي درباره مسائل سال هاي 24 و 25 بپردازيم، نظر شما درباره حزب ايران و حزب دموكرات قوام و اختلاف شان با حزب توده چيست؟

ج: بله، حزب ايران، جمعي بود از روشنفكران، مهندسين، اساتيد دانشگاه. جداي از اين حزب، دكتر سنجابي هم حزبي داشت به نام حزب ميهن، اين حزب هم به حزب ايران پيوست. اللهيّار صالح و دكتر سنجابي در رأس اين جريان قرار داشتند بعدها افراد ديگري به اين حزب پيوستند. حزب ايران فعّاليت حزبي ويژه‌اي نداشت، مجمعي بود از روشنفكران ملّي‌گرا و آزاديخواه و بهتر است بگويم كه حزب نبود و بيشتر به يك مجمع و انجمن شبيه بود.

امّا حزب قوام. حزب دموكرات قوام در 1325 تشكيل شد. مهندس رضوي و مظفر بقائي،

به عنوان كانديداهاي قوام از كرمان در انتخابات شركت كرده و انتخاب شدند امّا بعدها كه حزب قوام از هم پاشيد و با كودتاي خسرو هدايت، هواداران قوام اخراج شدند، مهندس رضوي و پس از آن بقايي، از فراكسيون حزب دموكرات، كناره‌گيري كردند. با بيرون رفتن آنها، حزب دموكرات، درباري شد. در اين زمان، قوام بركنار شده بود، امّا در دوران حضور قوام، حزب ايران با حزب توده ائتلاف كرد و به اتّفاق فرقه دموكرات آذربايجان و حزب دموكرات كردستان، جبهه‌اي درست كرديم كه حاصل آن، همان دولت ائتلافي قوام بود.

س: در مورد ائتلاف قوام و حزب توده، آيا مي‌توان تحليلي را كه عده‌اي ارائه مي‌دهند مبني بر نوعي ائتلاف آمريكا و شوروي در ايران، پذيرفت؟

ج: در اسنادي كه ما داريم، چنين چيزي نيست. قوام وقتي روي كار آمد كه روزولت زنده نبود. روزولت 2 ارديبهشت 1324 فوت كرد و قوام در بهمن همان سال يعني 10 ماه بعد، به قدرت رسيد. قوام در دوره ترومن روي كار آمد. يكماه بعد از نخست‌وزيري او، جرج آلن كه مجري سياست ضدشوروي بود، به عنوان سفير آمريكا به ايران آمد و سياست آلن عليه شوروي بود. سند معتبر در اين مورد، تلگراف آلن است كه قوام را بهترين عنصر براي كلاه گذاشتن بر سر روسها مي‌داند. ايالات متّحده آمريكا، شاه و ساير اعضاي هيئت حاكمه، همه و همه، طرفدار بازگشت قوام و زمامداري او بودند. به اعتراف آلن، قوام، فعّال‌ترين و قوي‌ترين مرد صحنه ايران و احتمالاً تنها شخصي بود كه مي‌توانست مانع سقوط كشور ديگري به دامن مسكو گردد.⁽¹⁾

س: ماهيّت قوام از قديم، شناخته شده بود. يعني از سال 1300 كه نخست‌وزير بود، ماهيّتش روشن بود. اين قوام باقي مانده از عصر قاجار و برادر وثوق‌الدوله عاقد قرارداد 1919 و بعد جريان خراسان بود.

ج: همين جور است، قوام پيش از نخست‌وزيري رضاخان، يك‌بار در سال 1300 و يك‌بار در سال 1302 نخست‌وزير شد. در نوبت اوّل امتياز نفت ايالات شمال ايران را به كمپاني آمريكايي استاندارد اويل واگذار كرد. در همين دوره نخست‌وزيري‌اش، دكتر ميلسپو را براي سرپرستي سياست مالي و اقتصادي ايران، براي 5 سال به ايران دعوت كرد. ميلسپو به ايران آمد ولي امتياز نفت به خاطر اعتراض اتحاد شوروي و انگلستان، عملي نشد. بار دوّم، قوام، در

سال 1303 نخست‌وزير شد.

اين‌بار هم او امتياز نفت همان 5 ايالت شمال ايران را به كمپاني آمريكايي سينكلر واگذار كرد كه باز هم در پي اعتراض دولت‌هاي شوروي (كه نمي‌خواست در مرزهاي جنوبي‌اش يك لانه زنبور ساخته شود) و نيز انگلستان كه خود را صاحب اختيار مطلق منابع نفتي ايران مي‌دانست، اين اقدام قوام به جايي نرسيد. پس از سرنگوني رضاخان و دولت‌هاي كوتاه فروغي و سپس سهيلي كه وابسته به انگلستان بودند، قوام پس از بيست سال دوباره نخست‌وزير شد.

در اين دوره هم قوام مجدداً همان سياست هموار كردن راه نفوذ آمريكا در ايران را دنبال كرد و شركت‌هاي نفت آمريكايي را براي گرفتن امتياز نفت مناطق شمالي ايران دعوت كرد. مجدداً دكتر ميلسپو را براي مدّت 5 سال براي سرپرستي امور مالي و اقتصادي ايران دعوت كرد و علاوه بر آن، بدون تصويب مجلس، افسران آمريكايي را براي سرپرستي ارتش، ژاندارمري و شهرباني ايران دعوت به كار كرد.

دولت قوام، عمر كوتاهي داشت و زير فشار انگلستان و دربار بركنار شد ولي ساعد كه گوش به فرمان انگليسي‌ها بود به فرمان آنها هر سه موضوع را دنبال كرد يعني هم واگذاري نفت شمال و هم دعوت از دكتر ميلسپو و استخدام مستشاران نظامي آمريكا را پيگيري كرد. قوام در 6 بهمن 1324، ده ماه بعد از مرگ فرانكلين روزولت، و هم زمان با آغاز جنگ سرد عليه شوروي از سوي آمريكا و ديگر كشورهاي غربي به دنبال سخنراني چرچيل تحت عنوان « پرده آهنين» در دانشگاه آمريكا در 14 اسفند 1324، براي بار چهارم نخست‌وزير شد. اين‌بار مأموريت او سركوب جنبش خودمختاري در آذربايجان و كردستان و وادار كردن اتحاد شوروي به بيرون بردن ارتش خود از ايران بود كه با مهارت و تردستي آن را انجام داد.

حزب دموكرات را نيز با همين نيّت تشكيل داد و وزارت خارجه آمريكا به او چنين چيزي را ديكته كرده بود. سندش را برايتان مي‌آورم. اينورچيل، نماينده انگلستان در واشنگتن در گزارشي به وزارت خارجه بريتانيا مي‌نويسد:

در اوايل مرداد 1325، وزارت خارجه آمريكا به سفير اين كشور در ايران توصيه كرد كه با همتاي انگليسي خود همكاري كند و قوام را تشويق نمايد كه به كشور ديگري بجز اتحاد شوروي روي آورد و تلاش خود را روي اصلاحات متمركز كند همچنين به قوام توصيه كند كه از تشكيل احزاب مستقل در ايران در مقابل حزب توده پشتيباني نمايد، چنين اقدامي

مي‌تواند گامي در جهت ايجاد يك نظام سياسي دموكراتيك باشد.⁽¹⁾

اينك يك سند ديگر از گزارش سفير بريتانيا در ايران، به وزارت خارجه بريتانيا:

قوام با تشكيل حزب خود كه به نحوي، حزب دموكراتيك ايران در مقابل حزب دموكرات آذربايجان ناميده شد، اميد داشت كه با داعيه حزب توده كه مدعي است: يگانه قهرمان طبقات پائين و مدافع آنان است و تنها حزبي است كه انديشه‌ها و برنامه‌هاي ترقي‌خواهانه دارد، مقابله كند و اعلام كند برنامه حزب او كمتر از برنامه حزب توده نيست.⁽²⁾يعني دستور تشكيل حزب دموكرات را آمريكائيان دادند. دستور همكاري با انگلستان را هم آمريكائيها دادند اين دستور كه از شوروي‌ها دور شود را هم آمريكائي‌ها دادند.

اكنون يك سند ديگر:

در همان زمان، وزارت خارجه انگلستان به سفير خود در تهران « سرجان لوروژتل» دستور داد كه به قوام اطلاع دهد كه ايران مانند سال 1907 با خطر تجزيه روبه رو خواهد شد، مگر آن كه وي در جهت ريشه‌كن كردن نفوذ حزب توده گامهائي بردارد. در ضمن به لوروژتل نوشت: شما مي‌دانيد كه مرد وطن‌پرستي چون قوام، آنچه كه در توان دارد، انجام خواهد داد تا از چنين جرياني پرهيز كند. بنابراين، مطمئناً مي‌تواند مجدّانه اقدام كند تا حزب توده را سر جاي خود بنشاند و از دست‌اندازي بيشتر به منافع انگلستان جلوگيري كند.⁽³⁾

به اين ترتيب مي‌بينيم كه قوام، كاملاً آمريكائي بود. عين همين ارتباط را هم در مورد حزب زحمتكشان خواهيم ديد.

س: خوب، بقائي هم آن موقع در حزب قوام بود؟

ج: او عضو حزب قوام و تشكيل‌دهنده شعبه حزب قوام در كرمان بود. قوام، نزديك‌ترين فرد او بود. اين كه كساني ادعا مي كنند، او از قوام دور شد، نادرست است. سندش را بعداً مطرح خواهم كرد. به اين ترتيب با اين اسناد روشن مي شود كه حزب قوام با توصيه آمريكا تشكيل شد و پايگاهش آمريكا بود و دستوراتش را هم از آمريكا مي‌گرفت.

س: با اينهمه وضعيّت قوام روشن بود. چرا حزب توده با او ائتلاف كرد؟ يعني او را

نمي‌شناخت؟ حزب توده‌اي كه بيشتر رهبران آن از 53 نفر و عضو حزب كمونيست بودند. چطور قوام را نمي‌شناختند؟ يا بايد بگوئيم ساده بودند، يا بايد بگوئيم كه از هول حليم توي ديگ افتادند، يا مسايلي پشت پرده بود؟

ج: پس از سرنگون شدن رضاخان، قوام فعاليت سياسي خود را در سال 1320 و 1321 آغاز كرد كه همزمان بود با دوران رياست جمهوري فرانكلين روزولت. روزولت يك سياست‌مدار واقعاً دموكرات و ضد فاشيست بود، او سياست دوستي با شوروي را دنبال مي‌كرد و در مقابل انگلستان مقاومت مي‌كرد. اين مسئله، خيلي مهم است. مرگ روزولت در اوايل سال 1324، اتّفاق افتاد، با مرگ روزولت، مناسبات كشورهاي غربي با شوروي تغيير يافت. نطق چرچيل در اسفند 1324، تشويق به اتّحاد كشورهاي غربي، عليه شوروي بود.

تشكيل كابينه قوام در همان دوران جبهه‌گيري عليه شوروي بود. شركت وزراي توده‌اي در مرداد 1325، سه ماه بعد، بيان‌گر اين نكته است كه با توجه به اسنادي كه بعدها به دست آمده است، دعوت از نمايندگان حزب توده، نقشه قوام با هماهنگي آمريكايي‌ها بوده است. چرا كه قوام خوب مي‌دانست كه شركت وزراي توده‌اي در كوتاه مدت، تنها براي رام كردن حزب توده ايران است تا او فرصت كافي براي انجام نقشه‌هايش و از جمله براندازي فرقه دموكرات آذربايجان و حزب دموكرات كردستان به دست آورد. همانطور كه مي‌دانيم شركت وزراي توده‌اي تا مهر 1325 دوام مي‌يابد و در همين مدّت است كه قوام، به كمك انگليسي‌ها، غائله عشاير جنوب را به وجود مي‌آورد.

س: سياست، عوض شده بود يا رئيس جمهور؟ بالاخره ماهيّت حكومت و سياست كه مشخص بود!

ج: سياست آمريكا در مورد شوروي و در نتيجه در مورد ايران، با مرگ روزولت تغيير يافت، در كنفرانس سه جانبه استالين، ترومن، چرچيل، كه در پايان جنگ اروپا برگزار شد، اين تغيير كاملاً محسوس بود. مارشال ژوكف هم در خاطراتش، اين تغيير را متذكّر شده است.

س: پس سياست آمريكا، با تغيير يك رئيس جمهور، عوض مي‌شود؟!

ج: ببينيد، همانطور كه گفتم روزولت، يك فرد استثنايي بود و تمام اظهار نظرهايي كه شوروي‌ها بعداً درباره روزولت نوشتند نشان‌دهنده اين نكته است كه خود شوروي‌ها او را يك رئيس جمهور استثنايي در تاريخ دوران اخير آمريكا مي‌شمردند. او كسي است كه در سال 1933، شوروي را به رسميّت شناخت و مناسباتش با شوروي هم بسيار دوستانه بود و با نازيها

دشمني آشتي‌ناپذير داشت و شخص دموكراتي بود. او در دوران جنگ جهاني دوّم، بارها و بارها در برابر وسوسه هاي چرچيل، كه مي خواست با هيتلر براي از بين بردن اتحاد شوروي، همدست شود، ايستادگي كرد. او با سياست‌هاي چرچيل موافق نبود. به همين دليل هم وقتي براي شركت در كنفرانس تهران به ايران آمد، به سفارت انگليس نرفت، بلكه در سفارت شوروي اقامت كرد تا دوستي‌اش را با شوروي نشان دهد. در سياست حزب دموكرات آمريكا، اين رسم بود و شايد هنوز هم هست كه اگر رئيس جمهور از نمايندگان جناح چپ حزب معرّفي شود، معاون او فردي از جناح راست است. در دوران كندي هم همين جريان را ديديم. امّا ترومن، به معني كامل نماينده جناح راست حزب دموكرات بود و بعد از آنكه در رأس حكومت قرار گرفت بلافاصله بمب اتمي را عليه ژاپن به كار برد. هيچ معلوم نيست كه اگر روزولت بر سر قدرت بود، اجازه چنين كاري را مي‌داد. از اسنادي كه در سال 1995 در كتاب «هيروشيما در آمريكا، 50 سال تكذيب»، منتشر شده برمي‌آيد كه روزولت در نظر داشت بمب اتمي را پس از يك «اخطار» به ژاپن درباره تسليم بلاشرط به كار برد. از سوي ديگر به رغم سياست دموكرات منشانه روزولت، پيروزي‌هاي چشم‌گير اتحاد شوروي در جنگ عليه نازي‌ها، محافل امپرياليستي آمريكا و انگلستان را به وحشت انداخته بود و گرايشات فاشيستي در آمريكا براي رشد در محافل حاكمه آمريكا زمينه مساعدي پيدا كرده بود.

خود روزولت هم اين گرايش را مي‌ديد و مردم آمريكا را از رشد اين گرايش برحذر مي‌داشت. دو سند بسيار گوياي زير اين واقعيت را روشن مي كند:

1ـ پيشگوئي تاريخي «روزولت» چند روز پيش از درگذشتش:

طبيعي است اگر كار بدين صورت پيش برود بايد گفت كه تاريخ تكرار مي‌شود و بايد به روزهاي عادي خود مانند سال هاي جنگ برگرديم. چنين كاري موجب مي‌شود، ما كه دشمنان خود را در ميدان‌هاي جنگ خارج از كشورمان خرد كرده‌ايم، در كشور خودمان زير نگين فاشيست‌ها قرار بگيريم ...⁽¹⁾

2ـ «من مي‌خواهم به صراحت بگويم كه اگر دموكراسي آمريكا چون نيروي زنده به جلو حركت نكند و شب و روز به طرق مسالمت‌آميز در تلاش براي بهتر كردن سرنوشت

شهروندانمان نباشد فاشيزم در سرزمين‌مان قوت خواهد گرفت.»⁽¹⁾

ديگر اسناد منتشر شده دراين مورد نشان مي‌دهد كه به كارگيري بمب اتمي براي وادار كردن ژاپن به تسليم، به هيچ‌وجه ضروري نبود.

دولت ژاپن به وسيله سفيرش در مسكو و دولت شوروي به آمريكا اطلاع داده بود كه آماده تسليم بي‌قيد و شرط است.

برخلاف ترومن، روزولت يك دموكرات واقعي بود. به همين خاطر، وقتي قوام روي كار آمد، شايد فكر مي‌كرد آمريكا و شوروي، نسبت به هم گرايش دارند. وقتي ديد كه روزولت در تهران به سفارت شوروي رفته، چون از آمريكايي‌ها حرف شنوي داشت، نسبت به شوروي گرايش پيدا كرد. سياست آمريكا كه عوض شد او هم سياستش را عوض كرد.

مأموريت جرج آلن هنگامي كه به ايران اعزام شد اين بود كه سياست ضد شوروي را در ايران اجرا كند.

دوران اقامت جرج آلن در ايران، كوتاه بود. او دو سال بيشتر در ايران نماند. پس از آنكه قضيه آذربايجان تمام شد و قرار داد قوام ـ سادچيكف، به اتفاق آرا در مجلس رد شد، به آمريكا بازگشت.

امّا تمايلات دوستانه و اعتماد رهبران حزب ايران به آمريكا به عنوان يك كشور ضداستعماري مخالف سياست‌هاي امپرياليستي انگليس، با وابستگي قوام تفاوت داشت، رهبران حزب ايران وابسته نبودند، در وطن پرستي و استعمارستيزي دكتر مصدّق، هيچ‌كس، حتي دشمنانش ترديد ندارند او آمريكا را يك كشور ضداستعماري مي‌دانست. ديگر افراد ميهن‌پرست نهضت ملّي ايران، مثل دكتر حسين فاطمي، اللهيّار صالح، دكتر سنجابي و دكتر شايگان، و ديگر همرزمان دكتر مصدّق هم همينطور بودند. اينها فقط اختلاف ميان استعمار كهنه انگلستان و استعمار نو آمريكا را درك نمي‌كردند. نمي‌دانستند كه امپرياليسم، صدور سرمايه را جانشين صدور كالا كرده است. آنها نمي‌دانستند كه امپرياليسم، با صدور سرمايه و قبضه كردن بازار توليد و مصرف كشورهاي كم رشد، نيازي به فرستادن و نگاهداري ارتش ندارد و به دست مهره‌هاي خود، مانند پينوشه‌ها، محمّدرضاشاه‌ها و زاهدي‌ها، هرگونه جنبش

مردمي را مطابق خواست خود، سركوب مي‌كند.

مصدق و كساني كه نام بردم از آمريكاي مركزي و آمريكاي جنوبي كه جولانگاه امپرياليسم آمريكا بود، خبري نداشتند. در دور و بر خود، انگلستان و مستعمرات انگليس و تجاوزهاي انگليس را مي‌ديدند و روحيه ضدانگليسي داشتند. عربستان، امارات خليج فارس، مصر، عراق، و هند را مي‌ديدند كه همه تحت استعمار انگليس بودند و در ذهن آنان جا افتاده بود كه آمريكا دوست ملّت‌هاست و مي‌خواهند ملّت‌ها را از استعمار نجات بدهد. ما شاهد اين واقعيّت بوديم كه دكتر مصدّق و ياران باوفايش وقتي ديدند كه آمريكا با انگليس ساخته است، در مقابل آمريكا هم موضع‌گيري كردند.

خود مصدّق، در 25 مرداد، با يك پيام راديويي، اين واقعيّت را افشا كرده و گفت بعضي قدرتهاي خارجي تصميم به سرنگوني او گرفته‌اند تا طرفداران خود را روي كار بياورند، اينها كساني بودند كه وقتي ديدند آمريكا درنده‌اي مثل انگلستان است، در برابرش ايستادند و دكتر فاطمي در اين راه، جانش را از دست داد.

س: ولي اعضاي حزب ايران، عموماً تحصيلكرده مدرسه آمريكايي ايران و يا بيروت هستند، حتي افرادي مثل صالح، اينها، ايده‌آل خود را در آنجا مي‌بينيد.

ج: در اين مورد اطلاع كافي ندارم و عقيده هم ندارم كه اعضاي حزب ايران، عموماً تحصيلكرده مدرسه آمريكايي ايران يا بيروت بوده‌اند، امّا تا آنجايي كه من مي‌دانم، تعداد تحصيلكرده‌هاي كالج آمريكايي در ايران و بيروت، در ميان رهبران حزب ايران، بسيار كم بوده است.

دكتر سنجابي، مهندس زيرك‌زاده، مهندس حق شناس و حتي شاپور بختيار، يا در فرانسه و يا در آلمان تحصيل كرده بودند. ولي همه آنها به دموكرات بودن و آزاديخواه بودن آمريكا اعتقاد داشتند. البته در اين ميان، وضعيّت شاپور بختيار فرق مي‌كرد، درباره او و وابستگي‌اش به آمريكا و چهره وابسته او، قبلاً به تفصيل صحبت كردم.

س: حالا اگر موافقيد مجدداً به بحث ائتلاف حزب توده و حزب ايران برگرديم.

ج: خوب، حزب ايران در همان دوران پس از جنگ، تحت تأثير پيروزي‌هاي شگرف اتحاد شوروي در برابر فاشيسم، به حزب توده ايران خيلي نزديك شد. حزب توده هم در دوره رشد سريع خود بود. جريان آذربايجان هم پيش آمد و آنها نقاط مثبت جريان آذربايجان را مي‌ديدند و به همين دليل جريان ائتلاف پيش آمد و از اين ماجرا، قوام‌السلطنه (به اصطلاح) «بُل»

گرفت. هم براي فريب دادن حزب توده و شوروي‌ها و هم براي فريب دادن حزب ايران، و دولت ائتلافي را به وجود آورد.

س: چرا اينها فريب خوردند؟

ج: اين مسئله دو جنبه دارد. هم جاه‌طلبي افراد معيّني در حزب توده و هم غرور پيشرفت حزب و پيشرفت اتّحاد شوروي.

س: اين افراد معين چه كساني بودند؟

ج: همين كساني كه وزير شدند. در سال 1321قوام پيشنهاد كرده بود كه اسكندري به معاونت وزارت راه منصوب شود. چون روابط اسكندري و قوام، عميق بود. حالا از كجا شروع شده، نمي‌دانم. ولي اين را مي‌دانم كه در دولت 1321، خود قوام پيشنهادش را مطرح كرد و در قبل هم جريانش را گفتم.

س: چرا شوروي، با وجود آن همه سرويس اطلاعاتي و امنيّتي قوي، فريب خورد؟

ج: در پاسخي كه به اميرخسروي داده‌ام، نوشته‌ام. حتي اسكندري هم در خاطراتش گفته است كه در شوروي، دو نظر وجود داشت. وزارت خارجه يك نظر داشت و «باقراف» رئيس جمهور آذربايجان يك نظر ديگر. باقراف به استالين خيلي نزديك بود. اسكندري در خاطراتش مي‌گويد: «وقتي رفتم پيش علي‌اوف كه دبير اوّل سفارت شوروي بود، در ارتباط با اوضاع آذربايجان به او گفتم: اين چه معني دارد كه در اينجا هر كسي براي خودش شروع كند به حزب درست كردن! بايد دموكراسي را در سراسر ايران پياده كنيم. علي اوف در آن ملاقات گفته است كه اينها مقدّمه جرياني است كه بعدها سراسري مي‌شود...» امّا او اطلاع نداشت كه مدّت كمي بعد از اين تاريخ، ارتش شوروي آذربايجان را تخليه كرده و مي‌رود.

در اينجا مسئله‌اي پيش مي‌آيد و آن، اولتيماتوم ترومن به شوروي است. ترومن در سال 1331، يعني قبل از سقوط دكتر مصدّق، در يك مصاحبه مطبوعاتي ماجراي اين اولتيماتوم را بيان مي‌كند. حالا چرا در اين زمان يعني در 1331 اين مسئله را علني مي‌كند و بعداً در خاطراتش آن را مي‌نويسد؟ به نظر من اين گوشزدي بوده است به دكتر مصدق، چرا كه او با سرسختي، در برابر پيشنهادات رنگارنگ انگليس‌ها، كه به تدريج مورد تأييد آمريكائي‌ها قرار مي‌گرفت، مقاومت مي‌كرد. متن مصاحبه مطبوعاتي هاري ترومن چنين است:

در 1946 من مجبور شدم اولتيماتومي به نخست‌وزير اتحاد جماهير شوروي فرستاده و از او تقاضا كنم كه مقررات پيمان سه جانبه را مراعات نمايد و ارتش شوروي در آن وقت از ايران

خارج شود، زيرا دولت آمريكا در آن موقع در وضعي قرار گرفته بود كه مي‌توانست با چنين وضعي مقابله نمايد.

مخبر نيويورك تايمز فرداي روز مصاحبه يك مصاحبه اختصاصي با آقاي ترومن كرد و از او پرسيد: پيام شما به استالين چه بود؟

ترومن: من پيامي به استالين فرستاده و خاطرنشان كردم كه ارتش روس از ايران برود در غير اين صورت، ارتش آمريكا به ايران بازخواهد گشت.

در آن زمان، تعدادي از ناوگان ما در خليج فارس بود و عده زيادي سرباز نيز درهمان حوالي داشتيم.

ترومن در پاسخ به خبرنگار نيويورك تايمز كه تعبير اصطلاح اولتيماتوم را پرسيد، گفت: بلي، ما روزي را تعيين كرده بوديم كه مي‌بايست آنها تا آن روز از ايران خارج شوند ⁽¹⁾

اميرخسروي مي‌گويد، كسي آمده از اين و از آن تحقيقاتي كرده و به اين نتيجه رسيده است كه چنين اولتيماتومي داده شده است، حتي سفير آمريكا در شوروي در آن تاريخ گفته است كه من اطلاعي ندارم! ولي در هر صورت، در 1331، ترومن اين مسئله را گفته است. مسلماً رئيس جمهوري ايالات متحده نمي‌آيد يك همچنين چيزي را به دروغ بگويد. شوروي‌ها هم، نه آن زمان و نه بعدها، اين گفته ترومن را تكذيب نكردند. اين در تمام اسناد و مدارك تاريخي آن زمان ضبط شده است. اتفاقاً خليل ملكي هم، در خاطراتش به اين تكيه مي‌كند كه ما مدت‌ها بود نمي‌دانستيم چه شده كه شوروي، بدون مقدمه و به اين شكل، رفت. ولي بعد مي‌گويد، اين مصاحبه ترومن نشان مي‌دهد كه آمريكائي‌ها اولتيماتوم دادند.

اين گفته ترومن نشان مي دهد كه سياست آمريكا در آن زمان، داراي سمت‌گيري شديد ضدشوروي بود. حتي ترومن، در كنفرانس «پوتسدام» كه پس از پايان جنگ جهاني دوم در اروپا با شركت استالين، ترومن و چرچيل تشكيل شد، به طور تلويحي به استالين فهماند كه آمريكا بمب اتمي دارد.اين مطلب را مارشال «ژوكف» فرمانده ارتش شوروي در پيروزي جنگ استالينگراد و برلين در خاطراتش نوشته و يادآور شده است كه استالين اصلاًً اين مسئله را نشنيده گرفت ولي بلافاصله بعد از بازگشت، دستور ساختن بمب اتمي را داد كه جريان آن را در پيش يادآور شدم.

س: يعني مي‌شود احتمال سازش پشت پرده آمريكا و شوروي را بدهيم. اين احتمال كه شوروي هم سازش كرده است؟

ج: آخر سازش براي چه؟

س: بر سر جمع كردن فرقه دموكرات...، معامله بر سر يك امكان بيشتر... بالاخره همواره دو قدرت بزرگ اين‌طور بوده‌اند!

ج: آخر اين نمي‌تواند سازش باشد. شوروي در آنجا شكست خورد.

س: نمي‌دانم. در همان ابتدا كه 5 نفر از حزب را در كابينه آورد.

ج: آخر حزب توده را آوردند در دولت و بعد، وزيران توده‌اي را اخراج كردند و فرقه دموكرات آذربايجان را در هم شكستند و آن كشتار وحشت‌انگيز را به راه انداختند. بعد هم اتّحاديه كارگران متمايل به حزب را تعطيل كردند و حزب توده را در تمام شهرستان‌ها غارت كردند و در هم كوبيدند. شما اسم همه اينها را كه به دستور آمريكا انجام گرفته، سازش آمريكا و شوروي مي‌گذاريد؟ به راستي حيرت‌آور است!؟

س: رفتند آنجا و قرارداد نوشتند. قوام رفت شوروي (يكماه و نيم). و بالاخره حرفهائي و تعهداتي بوده است؟

ج: بله، يكماه و نيم رفت آنجا ماند، قرارداد نوشتند كه چي؟ قرارداد نوشتند كه نفت را بدهند. اين همان تقلبي است كه قوام براي اين كه كلاه سرشان بگذارد انجام داد. من در خاطراتم نوشتم كه عده‌اي بودند و باور نداشتند كه اين جريان سازش قوام با اتحاد شوروي، عاقبت خوبي داشته باشد. يعني معتقد بودند، اين يك بازي است. در وزارت خارجه هم يك چنين اعتقادي بود. منتهي كسي جرأت نمي‌كرد اين مطلب را به استالين بگويد.

س: به گفته خليل ملكي اگر حزب مستقل بود و وارد اين قضايا نمي‌شد، سالم‌تر نمي‌ماند؟ حالا ما بيائيم آن طرف قضيه را بررسي كنيم.

ج: عقيده من اين است كه اگر حزب، در كابينه قوام شركت نكرده بود، به طور كلي همين ضربه‌ها را مي‌خورد. چون بعد از سقوط آذربايجان، دستگاه حاكمه درصدد بود كه حزب را سركوب كند. در اسناد قبلي كه آوردم، ديديم كه پيش از شركت دادن وزراي توده‌اي در دولت و ماهها پيش از سركوب نهضت آذربايجان، انگلستان، چقدر به دولت ايران فشار مي‌آورد كه حزب توده را سركوب بكند. شاه هم كه دشمن خوني حزب توده بود. اسنادي است كه نشان مي‌دهد، شاه از 1320 مي‌كوشيده است كه اختيارات تام، مثل پدرش بگيرد و در اين مورد، با

آمريكائي‌ها و انگليسي‌ها هم صحبت مي‌كند، شاه با هريمن كه در 1321 به ايران آمده بود، صحبت مي‌كند و به او مي‌گويد كه: آقا، دموكراسي در ايران نمي‌تواند پا بگيرد. مردم، هنوز آگاهي ندارند و اينجا يك حكومت مقتدر مي‌خواهد. حزب توده كه نيروئي نداشت، نيرويش همان مردمي بودند كه دوروبرش بودند. اين نيرو، در مقابل سياست مهاجم امپرياليسم و به ويژه انگلستان، كه در قضيه نفت فوق‌العاده حساسيت داشت، به هيچ وجه نمي توانست مقاومت كند. ولي از لحاظ اعتبار سياسي اگر حزب توده در دولت قوام شركت نكرده بود، مسلماً وضع بهتري داشت. ولي دولت زير فشار انگلستان و دربار و ارتجاع ايران، مدت‌ها پيش از تيراندازي به شاه در 15 بهمن و همزمان با طرح سازش درباره قرارداد نفت، طرح غيرقانوني كردن حزب توده ايران را به مجلس برده بود. در اين‌باره، من در كتاب خاطراتم نوشته‌ام و به طور استثنائي، اميرخسروي هم دلايل و شواهد گوياتري در تأئيد آنچه كه من نوشته‌ام، آورده است.

س: اما اگر حزب وارد آن قضايا نشده بود شايد آن انشعاب را به دنبال نداشت؟ به هر صورت بايد دليل انشعاب روشن شود؟

ج: نه، انشعاب خليل ملكي حتماً انجام مي‌شد اين انشعاب هيچ ارتباطي با شركت نمايندگان حزب در دولت قوام نداشت. انشعاب در احزاب، هميشه محصول شكست است. درتمام احزاب كمونيستي و چپ دنيا چنين بوده است و در آينده هم چنين خواهد بود. هرگاه حزبي، دچار شكست جدي شود، عده قابل توجهي از حزب كنار مي‌روند و بيشتر اينها هم روشنفكرانند. كارگران، كنار مي‌روند، ولي در جهت دشمني با حزب قرار نمي‌گيرند. كناره گيري آنان، در درجه اول براي اين است كه زير فشار قرار نگيرند. ولي روشنفكران، در مبارزات سياسي دوگانگي دارند. در جريان انقلاب، هنگامي كه نهضت در جهت اوج است، روشنفكران زيادي به نهضت روي مي‌آورند ولي پس از شكست، بسياري از آنان از نهضت كنار مي‌روند.

انشعاب، به علت شركت حزب توده در دولت نبود. برعكس، انشعابيون، خيلي هم شاد بودند. ملكي، بلافاصله دعوت به مدير كل وزارت فرهنگ شدن را پذيرفت و اقدامات او در وزارت فرهنگ، اقداماتي موقتي نبود. او هرگز تصور نميكرد كه دو ماه و نيم بيشتر در آنجا نخواهد بود. حمايت حزب از فرقه دموكرات آذربايجان هم، علت انشعاب نبود. انشعاب، يك سال پس از شكست آذربايجان رخ داد.

س: در اينجا دو بحث، مطرح است، يك بحث اينكه چرا ما سرنوشتمان را به سياست شوروي گره زديم؟ بحث ديگر اين كه چرا ما مطيع شوروي بوديم؟ ما مي‌بايست مستقل عمل مي‌كردم و مستقل مي‌انديشيديم.

ج: بله، اين كه سياست حزب با سياست شوروي كاملاً منطبق بود و وابستگي وجود داشت را نمي‌شود انكار كرد. اين، درست است و يكي از نواقص جدي سياست و عملكرد حزب توده بود. ولي از عوامل پذيرفته شدن حزب هم، همان تأييد شوروي از حزب توده بود. علاوه بر اين، تنها حزب توده نبود كه در آن تاريخ از شوروي حمايت مي‌كرد، همه احزاب كمونيستي دنيا در دوران بعد از جنگ، به طور عجيبي از اتحاد شوروي پشتيباني مي‌كردند و حزب كمونيست اتحاد شوروي را رهبر جنبش كمونيستي و كارگران جهان مي‌دانستند. حتي حزب كمونيست چين تا سال‌ها پيش از پيروزي انقلاب و تا مدّتي پس از مرگ استالين، هنوز حزب كمونيست اتحاد شوروي را رهبر بلامنازع جنبش جهاني كمونيستي و كارگري مي‌دانست.

من، عميقاً معتقد هستم كه اگر آمريكا به ساختن بمب اتمي دست نيافته بود، اوضاع ايران سرنوشت ديگري داشت و آمريكا و انگليس نمي‌توانستند حاكميت مطلق خود را در ايران برقرار كنند. مالكيت انحصاري آمريكا و انگليس به بمب اتمي معادلات قدرت را در سطح جهاني تغيير داد.

س: و حالا ما يك شكل ديگري از همين وضع را در پي فروپاشي شوروي داريم.

ج: كشور ما در سال هاي 20 تا 25 داراي وضع ويژه‌اي بود. ما هم از شمال، و هم از ديگر مرزها، با كشورهاي نيرومند طرف بوديم كه هر كدام سياست ويژه‌اي داشتند و اين سياست‌هاي ويژه، به صورت عوامل مؤثري در سرنوشت سياسي كشور، تأثير مي‌گذاشتند. يكي از عوامل ويژه، وجود جمهوري آذربايجان شوروي در شمال ارس بود. با اين ويژگي كه در آذربايجان شوروي، شمار بسيار زيادي از مهاجرين ايران زندگي مي‌كردند و براي هميشه در آنجا ماندگار شده بودند. بسياري از آنان، به مقامات بالاي حزبي و دولتي راه يافته بودند. پدر همين آقاي حيدر علي اوف، رئيس جمهوري كنوني آذربايجان از مهاجرين ايراني بود.

اين را بايد يادآور شوم كه برگزيدن نام آذربايجان براي آذربايجان شوروي، كار حزب كمونيست و دولت شوروي نبود، اين نام را دولت بورژائي «مساواتيست ها» كه پس از انقلاب اكتبر مدتي در اين منطقه قدرت در دست داشتند، انتخاب كرد و بدون ترديد هدفشان از

برگزيدن اين نام، همان هدفي بود كه بعدها امثال «باقراوف» و بسياري ديگر از روشنفكران ملي‌گراي آذربايجان شمال ارس در دل و آرزو داشتند، يعني اتحاد آذربايجان ايران به جمهوري آذربايجان شمال رود ارس. فراموش نكنيم كه ايلچي بيگ، رئيس جمهور ملي‌گراي آذربايجان، پيش از بركناري به طور خيلي جدي خواستار انجام اين نقشه بود. او رسماً اعلام كرد كه پس از روبه راه كردن وضع جمهوري آذربايجان، خيال دارد كناره‌گيري كند و تمام تلاش خود را براي وحدت آذربايجان جنوبي و جمهوري آذربايجان، به كار برد.

س: پدر علي اوف از كجا به شوروي رفته بود؟ از ايران؟

ج: از آذربايجان رفته بود، از اهر... در تاريخ زندگيش هست كه پدرش كارگر مهاجر بوده و در باكو كار مي‌كرده، آرزوي اتصال آذربايجان ايران به جمهوري آذربايجان بالاي رود ارس، در دل بخش عمده‌اي از روشنفكران آن كشور بوده و هنوز هم هست. جمهوري تركيه هم كه از دوران صفويه، چشم چپش زير پرچم پان تركيسم، به سوي آذربايجان ايران خيره بوده و هنوزهم هست. در دوران تشكيل و فعاليت فرقه دموكرات هم، اين عوامل با هم مخلوط شده بود. اين را هم در نظر بگيريم كه در آن دوران، رهبري حزب توده ايران ـ رهبري بسيار جوان و بي‌تجربه‌اي در سياست بود. درست است كه بيشتر اين رهبران در يك تشكيلات كوچولوي مخفي 40 ـ 50 نفره چند سال كار كرده بودندولي كار سياسي نكرده بودند. هيچ كدام تجربه سياسي نداشتند. ما كه بچه بوديم و تازه وارد شده بوديم، اين كاره نبوديم. بزرگترهاي ما ايرج اسكندري، دكتر رادمنش و اردشير كامبخش بودند كه تجربه و دانش آنان نيز در اداره تشكيلات حزبي مخفي و مطالعه ماركسيسم بود و نه در كار سياست. اين يك عامل مهم مؤثر در رويدادهاي سال هاي 1320 ـ 1332 و سياست حزب بود. و اما عامل مؤثر ديگر:

عامل بسيار مهم و مؤثر ديگر نفوذ بسيار نيرومند سياست انگلستان در ايران بود كه با داشتن پايگاه عظيمي مانند صنايع و معادن نفت جنوب و امتيازنامه 1312 (1933) حاكم واقعي سياست كشور بود و هيئت حاكمه ايران، از شاه گرفته تا گردانندگان ارتش و بزرگ مالكان و سرمايه‌داران، همه، نوكران حلقه به گوش اين حاكم نيرومند پشت پرده بودند. حزب جوان و بي‌تجربه توده ايران، از اولين روز موجوديتش، با اين نمونه بي‌شاخ و دم رو‌به‌رو و دست به گريبان شد. نيروهاي ملّي‌گرا، سالها بعد از 1320، وارد ميدان مبارزه جدي عليه اين دشمن تاريخي نيرومند شدند.

عامل سوم، كه تازه به صحنه سياسي ايران وارد شده بود و در تلاش بود جاي پاي خود را كم‌كم، محكم كند، امپرياليسم قدرقدرت آمريكا بود. امپرياليسم آمريكا كه گذشته‌اي تاريك و شناخته شده مانند انگلستان و روسيه تزاري نداشت، با چهره بزك كرده دوست و هوادار آزادي مردم رنج ديده و رنج كش و غارت شده وارد صحنه سياسي شد. آمريكا تا سال 1324، يعني تا پايان جنگ جهاني دوم، به عنوان متحد پر و پا قرص اتحاد شوروي، حتي مورد علاقه چپ‌ترين نيروهاي سياسي ايران، يعني حزب توده ايران بود. تغيير چهره امپرياليسم آمريكا تا آن اندازه آرام و دوستانه بود كه ديگر نيروهاي ملّي، تا كودتاي 28 مرداد، آن را نشناختند و حتي بخشي از آنان تا سال‌ها بعد از 28 مرداد، و تا پايان عمر نتوانستند چهره واقعي اين امپرياليسم جهانخوار را، بشناسند.

به اين ترتيب مي‌بينيد كه در چنين جوّ سياسي دشوار و پر پيچ و خم و فراز و نشيبي اشتباه نكردن يك حزب جوان، تا چه اندازه دشوار است.

س: به هر حال افرادي مثل ايرج اسكندري، خليل ملكي، پيشه‌وري و ... قوام را مي‌شناختند و يك شناخت كلي نسبت به رجال عصر خود داشتند. حداقل با تاريخ ايران در بعد از مشروطه آشنا بودند.

ج: آشنايي به كار سياسي، تنها شناخت افرادي مثل قوام و يا امثال او نيست. آشنايي ژرف به كار سياسي، يعني داشتن توان تجزيه و تحليل همه جريانات. آنها مي‌بايستي مي‌توانستند سياست آمريكا را با در نظر گرفتن تغييراتش، تشخيص بدهند. بازي‌هاي رنگارنگ و نيرنگ‌هاي سياست انگلستان را بشناسند و راه مقابله با آن را بيابند.

به طور كلّي مي‌دانستيم كه انگلستان در ايران حاكميّت دارد، دستگاه حاكم هم، نوكر آنها است.

سيدضياءالدين طباطبائي و ديگر وابستگان به انگلستان كه در مجلس بودند، مانند جمال امامي و دشتي را مي‌شناختند، ولي اين كه در سياست و درهر مسئله‌اي چه طور بايد تصميم گرفت، و چه بازي را بايد ارائه داد، تجربه سياسي در اين حد نداشتيم. حزب ما خيلي جوان بود. درست است كه حزب كمونيست ايران، از همان سال‌هاي اوّليه پيروزي انقلاب اكتبر فعاليّتش را شروع كرد، امّا دامنه عملكردش بسيار محدود و طول عمرش بسيار كوتاه و دانش سياسي رهبرانش، بسيار كم عمق بود.

حزب كمونيست هندوستان پردامنه تر بود و رهبراني به مراتب با تجربه‌تر از حزب ما

داشت. ولي به رغم اين برتري، اشتباهاتش به هيچ وجه، كمتر از حزب ما نبود. آن حزب، هنوز هم چوب اشتباهاتش را مي‌خورد. در حزب كمونيست هندوستان، از همان دوران لنين، شخصيّت‌هاي ممتازي بودند و در دوران فعّاليت مخفي تا دوران فعّاليت علني، فعّاليت گسترده‌اي داشتند.

در مورد حزب توده ايران، شناختن به موقع تغيير سياست آمريكا و فريب خوردن از نزديكي آمريكا و شوروي در زمان جنگ، عوامل مهمّي بود كه باعث فريب حزب در شناخت آمريكاي بعد از روزولت شد.

وقتي مي‌بينيم كه شوروي، با تمام آن اطّلاعات وسيعي كه از دنيا داشت فريب قوام را خورد، مي‌خواهيد حزب توده فريب نخورد؟

س: مجدداً برگرديم به حزب ايران، و بعد از جريان ائتلاف حزب توده با آن حزب، حزب ايران، بعد از 28 مرداد تا سال 42، و دوران 15 خرداد، چه روندي داشت؟

ج: حزب ايران بعد از 28 مرداد، مدّتي مديد، اصلاً فعّاليتي نداشت. مثل ساير سازمان‌هاي سياسي ضدرژيم، تعطيل بود. فعّاليت حزب ملّت و حزب ايران از سال 1338 يا 1339، دقيقاً نمي‌دانم، به هر حال در زماني شروع مي‌شود كه رژيم شاه دچار بحران جديد شده است. اين بحران، محصول سياست غارتگرانه شاه و درباريان و دار و دسته آنها و نتيجه مديريّت غلط اقتصادي كشور و حيف و ميل درآمد نفت بود، كه نارضايتي آمريكا نسبت به سياست و عملكرد شاه را در پي داشت. همه ملّيون، فريب اين بحران را خوردند و از همه بيشتر، خليل ملكي. مجدداً تصور كردند كه سياست آمريكا در مورد ايران، تغيير كرده و دوران جديدي براي جبهه ملّي، آغاز شده است. در صورتي كه، علّت اصلي نارضايي آمريكا، تنها مربوط به ايستادگي شاه در برابر خواست آمريكا و خودداري از انجام اصلاحات ارضي بود. چرا كه آمريكايي‌ها با توجّه به شدّت روزافزون ناخشنودي مردم، لزوم چنين اصلاحاتي را در ايران احساس كرده بودند. به همين دليل و براي جلوگيري از يك انفجار اجتماعي، از شاه خواستند كه در جهت اصلاحات اجتماعي و سياسي، قدم بردارد. در همين زمان، كندي به رياست جمهوري انتخاب مي‌شود و او مصرّانه از شاه مي‌خواهد كه طرح اصلاحات ارضي را اجرا كند. شاه از اين وحشت داشت كه با انجام اصلاحات ارضي، يك انقلاب، رخ دهد، چرا كه مي‌دانست تنها پايگاه اجتماعي‌اش، بزرگ مالكان هستند و آنها هم به هيچ وجه، حاضر نبودند تغييري در وضع مالكيّت‌شان به وجود بيايد. مالكيّت آنها، هم پايه قدرت اقتصادي و هم پايه

قدرت سياسي‌شان بود. از همين رو شاه، آمادگي نشان نداد و آمريكا هم علي اميني را به شاه تحميل كرد. شاه خود معترف بود كه اميني را آمريكايي‌ها به او تحميل كرده‌اند. همين تغيير باعث شد كه افرادي از جبهه ملّي و بيش از همه، خليل ملكي، تصور كنند كه آمريكا از شاه نااميد شده و تصميم گرفته تا يك دولت ملّي در ايران روي كار بيايد.

درباره موضع‌گيري خليل ملكي در اين دوران، و برخورد دوستانش با او، « ريچارد كاتم» در كتاب ناسيوناليسم در ايران، چنين مي‌نويسد: به وسيله يكي از مصدّقي هاي وفادار، درباره اين كه آيا بايد با دولت (اميني)، سياست مخالفت مطلق در پيش گرفت، اختلاف نظري بزرگ در جبهه ملّي، بروز كرد. خليل ملكي، رهبر حزب تيتوئيست (نيروي سوم) پس از آزاد شدن از زندان، رسماً در جهت قبول واقعيت‌هاي سياسي، استدلال كرد و گفت كه اگر پايه‌هاي اجتماعي حمايت مردم براي ناسيوناليسم در ايران وسيع تر بود، سرنگوني مصدّق هرگز اتفاق نمي‌افتاد. بنابراين، اعضاي جبهه ملّي بايد از سازش‌ناپذيري خود دست بردارند و به جاي آن، تا زماني كه دگرگوني اجتماعي بيشتري به وقوع نپيوسته است، با جناح آزاديخواه طبقه حاكمه همكاري نمايند. ملكي بر اين نكته پافشاري داشت كه نبايد همه طبقه حاكم را به صورت همگون، و همه از يكرنگ، به چشم خائن نگاه كرد. بلكه بايد آنها را به صورت افرادي ديد كه عقيده‌هايشان از ارتجاعي شروع مي‌شود و به آزاديخواهي ختم مي‌گردد. اگر بر اين روال، جبهه ملّي، نيروي خود را به جناح آزاديخواه طبقه حاكمه مي‌داد، يك گرايش تدريجي مي‌توانست جريان يابد كه قادر بود جبهه ملّي را در موقعيت بالائي قرار دهد. نظريه ملكي در مجله‌اي كه به نام «علم و زندگي» منتشر مي‌كرد چاپ شد و بسياري آن را خواندند. اما ملكي به جاي اينكه همكاران خود را متقاعد كرده باشد، متهم شد به اين كه خود را به قدرتهاي خارجي و دربار فروخته است. براي مردمي كه تمام هستي خود را پس از كودتا از دست داده و ماههاي متوالي را به خاطر وفاداري در راه جبهه ملّي در زندان گذرانده بود، اين كه بسياري از پيروانش، اينك وفاداري او را محل سؤال قرار دادند، بدون شك ضربه بزرگي به شمار مي‌آمد. معذالك در زماني كه نظارت بر مطبوعات بسيار سنگيني مي‌كرد، مجله «علم و زندگي» بدون اينكه توقيف شود منتشر مي‌گرديد. ملكي با افرادي اعلام همكاري نمود كه باعث سرنگوني مصدّق، بزرگترين رهبر ايراني شده بودند. براي بسياري از افراد، جرم ملكي، يك جرم روشن و آشكار بود. نيروي سوم، به دو جناح موافق و مخالف ملكي تقسيم شد. جناح طرفدار ملكي خشكيده و از بين رفت و انتشار مجله «علم و زندگي» متوقف گشت واز

ملكي مانند مكّي و بقائي ديگر نامي شنيده نشد.⁽¹⁾

س: دليل نگرش خليل ملكي چه بود؟ آيا او مبارزه با فئوداليسم را اصل مي‌دانست؟ يا نوعي سوسياليسم اسرائيلي ـ اروپايي مي‌خواست؟ يا واقعاً تشنه قدرت شده بود؟

ج: ملكي در ابتدا، تصور مي‌كرد كه با آمدن كندي، سياست آمريكا تغيير كرده و ديگر دوران شاه تمام شده است. در حالي كه كندي قصد ايجاد يك كشور دموكرات را در ايران نداشت. او ظاهراً به اين واقعيّت توجه نداشت كه « ژوزف كندي» رئيس جمهور ايالات متّحده آمريكاست، و همان كسي است كه در همان لحظه كه پيشنهاد اصلاحات ارضي را به ايران مي‌دهد، حمله به خليج خوك‌ها را در كوبا، تدارك مي‌بيند.

كندي، همان كسي است كه در دوران كوتاه رياست جمهوري اش، شمار مشاوران نظامي آمريكايي در ويتنام را كه پيش از روي كار آمدن او، فقط 700 نفر بود، به 15000 نفر رساند. مأموريّـت اين مشاوران هم، آموزش دادن به نيروهاي مزدور ويتنام جنوبي در جنگ عليه مردم انقلابي ويتنام بود.

س: در اين مورد دو نظريه مطرح است و آن اين كه خليل ملكي، ضرورت حل معضل فئوداليسم را مهم‌تر مي‌دانست تا مبارزه با بورژوازي و ليبراليسم را؟ چون مي‌گويند تحليل ملكي اين بود كه جامعه ما يك جامعه فئودالي است و فئودالها بر آن مسلّطند. اگر توان گرفتن قدرت از فئوداليسم را داشته باشيم، ممكن است به يك سرمايه‌داري ملّي برسيم. اعضاي دولت اميني هم، همين طور بودند. چون اگر بخواهيم اين را دليل گرايش او به دربار بگيريم، چندان درست نمي‌آيد.

ج: دراين دوران، ملكي به دربار گرايش نداشت. چيزي كه ريچارد كاتم نوشته، اتّهاماتي است كه به او زدند. او در اين زمان، به دعوت شاه كه با ميانجيگري اسدالله علم انجام گرفت، با شاه ملاقات مي‌كند و شاه كه در موقعيّت ضعيفي قرار داشت خود را به موش مردگي مي زند و اظهار مي‌كند حاضر است اللهيّار صالح و يا دكتر سنجابي را به نخست‌وزيري منصوب كند. ملكي باور مي‌كند. او گرچه گرايش به دربار نداشت امّا معتقد بود كه بايستي از جناح آزاديخواه هيئت حاكمه، كه اميني نماينده آن است، و آمريكا هم از آن حمايت مي‌كند به دليل انجام اصلاحات ارضي، جانبداري كرد. او اين مطلب را به رهبران جبهه ملّي هم

گفت. معتقد بود با حمايت از اميني، مي‌توان به تدريج جبهه ملّي را جانشين او كرد، خودش صريحاً مي‌گويد: «جبهه ملّي مي‌تواند مجدداً بيايد و حكومت را به دست بگيرد.»

اين ديگر ساده‌لوحي است. آنهم در زماني كه دكتر مصدّق هنوز زنده است و در زندان احمدآباد به سر مي‌برد. آمريكا چگونه موافقت مي‌كند كه دولت جبهه ملّي درايران شكل بگيرد. آيا مي‌شود گفت كه چنين تفكّري عاقلانه است؟ خليل ملكي اين طور فكر مي‌كرده. همايون كاتوزيان مي‌نويسد:

ملكي حتي تا آنجا پيش رفت كه رسماً به جبهه ملّي پيشنهاد برپايي جامعه سوسياليستهاي ايران را داد و يك رشته نظريّات و پيشنهادات را هم ارائه كرد كه اهم آن در دو مورد زير بود:

الف: گرايش عمده درسياست خارجي و داخلي جامعه سوسياليست‌ها.

ب: برنامه اصلاحات اقتصادي و اجتماعي.

در برنامه او آمده بود كه جامعه سوسياليست‌ها درسياست داخلي بايد مبارزه مرگ و زندگي عليه فساد را در پيش بگيرد و خواستار استقرار حاكميّت قانون باشد. در مورد رژيم هم معتقد بود كه براي سرنگوني رژيم نبايد به زور متوسّل شد، بلكه مي‌توان با وسايل و روش‌هاي مسالمت‌آميز و به صورت گام به گام، با در نظر گرفتن خصوصيّت و ماهيّت جامعه ايراني و سنتهاي ملّي و مذهبي آن، جامعه را به سوي سوسياليسم سوق داد. آيا عقل سالم مي‌تواند بپذيرد كه در شرايط سياسي، اجتماعي، تاريخي و جهاني آن زمان جامعه ايران به صورت مسالمت‌آميز و گام به گام به سوي برقراري سوسياليسم پيش برده شود؟

س: ايرج اسكندري هم در سال 54، چنين تحليلي داشت، مگر او نمي‌گفت كه حزب بايد با جناح مترقّي هيئت حاكم همكاري كند؟

ج: نه، من هرگز چنين تحليلي از ايرج اسكندري نديده‌ام. او نه در سال 54، بلكه در سال‌هاي اوج جنبش توده‌اي هم ساختمان سوسياليسم را ممكن نمي‌دانست.

س: چرا، مي‌گفت. حتي در مجله دنيا هم نوشت كه در هيئت حاكمه، يك تيپ روشنفكري هست كه به سوسياليسم گرايش دارند و ما مي‌توانيم به آنها نزديك شويم.

ج: اگر آنچه شما مي‌گوئيد، دقيقاً مربوط به سال 54 باشد، من اين مطلب را اين طور مي‌فهمم كه توده‌اي‌ها بايد به افراد ديگري كه گرايش به سوسياليسم دارند، نزديك شده و با آنها همكاري كنند. اين حرف به اين معنا نيست كه مي‌شود در آن شرايط، نظام سوسياليستي را در جامعه ايران مستقر كرد. در آمريكا هم عده زيادي از روشنفكران و دانشمندان به

سوسياليسم گرايش دارند. حتي هنوز هم اين گرايش هست. بگذاريد خبري را از روزنامه همشهري برايتان بخوانم.⁽¹⁾

پيروان ماركس در آمريكا،

يك روزنامه پرتيراژ آمريكايي نوشت، علاقه به مكتب فكري ماركسيسم در آمريكا و به ويژه در محيطهاي دانشجويي آن كشور، روبه گسترش است.

وال استريت ژورنال، ديروز با چاپ عكسي از كارل ماركس نوشت: ماركسيستهاي آمريكايي مي‌كوشند عدالت اقتصادي و اجتماعي را در آن كشور برقرار كنند و اختلاف فقير و غني را به حدّاقل برسانند. به نوشته اين روزنامه، علاقه دانشگاهيان آمريكايي به اين مكتب، هنگامي آشكار شد كه 1500 اقتصاددان، در كنفرانس «ماركسيسم در نظم نوين جهاني» شركت كردند. در حالي كه در بزرگترين كنفرانسهاي اقتصادي انجمن اقتصاددانان، با همه تسهيلاتي كه در نظر گرفته مي‌شود، تعداد شركت‌كنندگان به 150 نفر هم نمي‌رسد...

البته، اين به اين معنا نيست كه دانشمندان عقيده دارند در شرايط كنوني جامعه آمريكا، امكان پيروزي نظام سوسياليستي وجود دارد.

همراه با اين خبر، خبر ديگري هم از آمريكا در روزنامه‌هاي تهران به چاپ رسيد كه در دانشگاه‌هاي آمريكا به موازات ديگر مكتب‌هاي اقتصادي، ماركسيسم را هم تدريس مي‌كنند. لذا فكر مي‌كنم منظور از اسكندري همان همكاري با سوسياليستها بوده و نه نزديكي به دربار.

س: چرا، ما مداركش را داريم. حتي بعد، صحبت شد كه شاه اعلام كرده كه حزب توده مي‌تواند فعاليّتش را آغاز كند.

ج: اسكندري اين نظريه را در مهاجرت پيدا كرد؟ من مطلقاً از چنين نظريه‌اي خبر ندارم. در آن زمان من به فعاليّت حزبي برگشته بودم و مستقيماً با اسكندري كار مي‌كردم هرگز چنين فكري در جلسات ما مطرح نشد.

س: عجيب است كه شما آن را نديده‌ايد، خود اسكندري در مجله دنيا اين مطلب را نوشت.

ج: در چه تاريخي؟ در چه شرايطي؟ چه چيزي نوشته است؟ تا همه اينها مشخص نشود

نمي‌توان داوري درست كرد.

س: عين همين مگر نيست؟

ج: اگر آنچه شما ادّعا مي‌كنيد درست باشد، اين هم يك تك روي اسكندري است كه بدون نظر دسته‌جمعي رهبري، چنين نظري را در مجلّه دنيا نوشته است. در هر حال ريشه اين نظر از يك اشتباه سرچشمه مي‌گيرد و آن عبارت است از ارزيابي نادرست اوضاع در حال تحوّل. خليل ملكي اين واقعيّت را فراموش كرده بود كه امپرياليسم هميشه در مورد كشورهاي زير سلطه خود، رژيم سلطنتي را بر رژيم جمهوري ترجيح مي‌داده است. سياست كندي دربركناري شاه و تضعيف موقعيّت او در جامعه، جدّي نبود و تحميل اميني هم در حقيقت يك گوشمالي براي شكستن ايستادگي شاه در برابر اصلاحات ارضي موردنظر آمريكا بود. يك فشار سياسي به شاه براي اين كه براي گنج‌يابي آماده شود. مطمئناً امپرياليسم براي كشورهايي مثل ايران هميشه حكومت‌هاي سلطنتي را به يك جمهوري ترجيح مي‌دهد. چون رژيم سلطنتي قابل كنترل است. در حالي كه جمهوري تكليفش معلوم نيست. در نظام جمهوري نسبتاً آزاد (نه جمهوري مانند اندونزي و يا شيلي در دوران پينوشه) اين امكان وجود دارد كه در يك انتخابات ديگر، مردم به يك فرد ضدامپرياليسم رأي دهند و سياست كشور عوض شود. همانطور كه در گواتمالا به دكتر آربنز رأي دادند و در شيلي به دكتر آلنده. به همين دليل، به محض اينكه شاه به آمريكا رفت، همان آقاي كندي، خيلي گرم او را پذيرفت و گفت: خوب، بسيار خوب، اگر شما حاضريد همان كاررا بكنيد، ما از شما پشتيباني مي كنيم. بلافاصله، علي اميني را كه مهره‌اي بيش نبود، مرخص كردند و او را براي روز مبادا ترشي انداختند.

نتيجه‌اي كه از اين دوران مي‌توان گرفت اين است كه ترفندهاي امپرياليسم براي نگاهداري سلطه‌اش در كشورهاي در حال رشد، در شرايط زماني و مكاني اشكال گوناگوني دارد و بايد بسيار احتياط كرد كه سراب را به جاي درياچه آب شيرين نگرفت.

س: بعضي‌ها اين طور تحليل مي كنند كه ايرج اسكندري، اين تحليل را به دليل روابط گسترده ايران و شوروي مطرح كرده بود.

ج: ببينيد. باز دو مرتبه يادآورشوم كه من نوشته اسكندري را كه شما از آن ياد مي‌كنيد، به ياد ندارم. به همين دليل، نمي‌توانم درباره‌اش اظهارنظر كنم. ولي اين طور مي توانم بگويم كه مطابق نوشته خان‌بابا تهراني ايرج قبل از مرگ به خان‌بابا تهراني گفته است كه ما براي

براندازي نظام جمهوري اسلامي بايد يك جبهه وسيع با شركت همه نيروها، حتي با مشروطه‌خواهان و سلطنت‌طلبان و امثال اميني، درست كنيم. اين مسئله، غير از چيزي است كه طبق گفته شما در 1354 نوشته و يا گفته است. جريان آخرين ملاقات خان‌بابا تهراني با ايرج اسكندري در پاريس را قبلاً در بخش مربوط به خليل ملكي، توضيح داده‌ام كه او راه حل مبارزه با نظام جمهوري اسلامي را ائتلاف همه نيروها، حتي سلطنت‌طلب‌ها، مي‌دانسته است.

اين همان موضعي است كه بابك اميرخسروي گرفته و از آن دفاع مي‌كند، بابك در مقاله‌اي كه در روزنامه نيمروز، وابسته به شاه پرستان نوشته و عين آن در ماهنامه راه آزادي به چاپ رسيده، به تفصيل از اين نظريه دفاع كرده است. به اين ترتيب، من اين فريب خوردن‌ها را به دليل عدم درك عميق از امپرياليسم و سياست بازي‌هاي امپرياليستي مي‌دانم و نه وابستگي. ملكي به هيچ‌وجه عامل سياست آمريكا نشده است. او با آمريكايي‌ها ارتباط داشته، خوش و بش هم كرده امّا وابسته به آنها نبوده است. او به اين اعتقاد رسيده بود كه مي‌شود با آمريكا كنار آمد و معتقد بود آمريكا حاضر شده است از سياست ملّي طرفداري از اصلاحات و دموكراسي جانبداري كند. امّا جبهه ملّي زير بار تقاضاهاي ملكي نرفت. صالح و ديگران نپذيرفتند. به نظر من، اللهيار صالح، سنجابي و صديقي، آگاهتر بودند و اين سياست را نوعي بازي سياسي مي‌دانستند.

البته ملكي و كاتوزيان، هميشه اين موضع‌گيري جبهه ملّي را دليل خواب ماندگي آنها گرفته‌اند و مي‌گويند كه آنها داشتند چرت مي‌زدند و حوصله اين كارها را نداشتند.

س: البته اللهيار صالح نماينده مجلس شده بود و به مجلس هم رفت، عده زيادي از رهبران جبهه ملّي‌خواهان رفتن به مجلس بودند.

ج: بله، در همان موقع در انتخابات كاشان شركت كرد و انتخاب هم شد و در مجلس هم موضع‌گيري مثبت و خوبي داشت.

س: البته خيلي‌ها شركت كردند. امّا انتخاب نشدند، فقط صالح انتخاب شد. چون آنها معتقد به مبارزه پارلماني بودند.

ج: درست است. ولي صالح، سازش نكرده بود. به نظر من همه اينها اتّهام است. در گفته‌هاي همايون كاتوزيان هم ديده مي‌شود. تمام تلاش او اين است كه از ملكي يك بت بسازد و ديگران را فوق‌العاده پست و كوتاه و بي اهميّت جلوه بدهد. اين برخورد با تاريخ و تحريف واقعيّت‌ها، نادرست و بسيار ناپسند است.

س: با چنين شيوه‌اي، آن درس آموزي و تأثيري كه مدنظر ماست به دست نمي‌آيد. اين كه شيوه تاريخ‌نگاري نيست!

ج: نمي‌تواند باشد و دليل آن هم اين كه اين‌گونه كتاب‌ها كه اين افراد با اين ذهنيّت‌ها نوشته‌اند دامنه گسترده‌اي پيدا نكرد.

س: حدّاقل سعي آقايان است كه براي خودشان يك خط خاص، ترسيم كنند. خطي كه نماينده جناح ملكي است.

ج: بله، نمونه‌اش كتاب بيراهه، نوشته عبدالله برهان است كه در آن به شدت از خليل ملكي دفاع شده است و حزب توده با دروغ هاي شاخدار، به شدت مورد حمله قرار گرفته است. ازاين كتاب 3 هزار نسخه در سال 1368 چاپ شده و هنوز هم دركتابفروشي‌ها هست.

و يا همايون كاتوزيان، طرفدار ديگر ملكي، كه نوشته است، ملكي هر لحظه بيشتر از قبل، در جامعه ايران مطرح مي‌شود. البتّه ميدان ادّعا و صدور حكم، بسيار باز است امّا واقعيّات اجتماعي را با صدور حكم، نمي‌توان تغيير داد. او چنين نوشته است:

خليل ملكي، هنوز هم در اجتماع ايران، از مردان ناموفّق است. اغلب مردم، نامي از او نشنيده‌اند و يا فقط نام او را شنيده‌اند. بيشتر دست‌اندركاران، حتي برخي از دوستان سابقش هنوز صلاح خود را در بلند كردن نام او نمي دانند و يا به دلايل روشن از سايه ملكي كه نمايانگر حقيقت گذشته‌هاي خودشان است، سخت مي‌ترسند و يا بر اثر بي‌خبري تاريخي، و يا ناپختگي ايدئولوژيك، محك و معيار درستي براي شناخت پديده‌اي به نام خليل ملكي ندارند.

با اين اوصاف، اگر به سير تاريخي توجهي داشته باشيم خواهيم ديد كه با گذشت زمان، هر لحظه، بيشتر از قبل به قدر و ارزش ملكي نزد همين دست‌اندركاران، افزوده شده است.

البته همايون كاتوزيان كه همه ويژگي‌هاي بد و ناشايسته را به كساني كه براي پديده خليل ملكي سر و دست نمي‌شكنند و جزو باند او نيستند، نسبت داده است، از مشخص كردن اين دست‌اندركاران خودداري مي‌كند.

در سال‌هاي 39 تا 43 كه امكانات محدودي براي فعّاليّت نيروهاي ملّي و آزاديخواه پيدا شد، خليل ملكي به اشتباه افتاد و پذيرش ديدار با شاه با ميانجي‌گري اسدالله علم و ارزيابي آنچناني نسبت به سياست آمريكا، همه و همه اشتباهات بزرگي است كه محصول همان دوران و همان امكان محدود فعّاليّت آزاد بوده است.

خليل ملكي همان طور كه قبل هم گفتم، در زندگي سياسي خود اشتباهات زيادي داشت كه البته همايون كاتوزيان به آن اشاره‌اي نمي‌كند. شايد به همين خاطر است كه اكثريت مطلق پيروان او، در پايان زندگي‌اش، از او دور شدند. اكنون اگر چند نفري براي مطرح كردن او دست و پا مي‌زنند، قطعاً فايده‌اي ندارد.

س: جداي اين بحث، به نظر مي‌رسد كه جبهه ملّي بعد از 28 مرداد، تا سال 1340، تقريباً تمام شده بود و در برابر سلطه وسيع آمريكا و آمدن مستشاران ديگر، تواني براي رهبري و مبارزه نداشت، به همين خاطر بود كه عناصر عافيت‌طلبي از جبهه ملّي، سياست صبر و انتظار را در پيش گرفتند و بعضي‌ها هم به كلّي پي كارشان رفتند. بعد از سال 40 هم ما سايه جبهه ملّي را داريم و اسمش را كه احياناً حكومت از آن وحشت داشت. امّا در داخل خود جبهه، هيچ خبري نبود.

ج: كاملاً درست است. يعني جبهه ملّي ديگر وجود خارجي نداشت. اين تشكيلات از سال 40 جنبش محدودي پيدا كرد. اين جنبش بيشتر از جانب دانشجويان و جوانان جبهه‌اي و توده‌اي بود. حزب ايران هم پس از چند سال مجدداً حركتي را شروع كرد كه به سال‌هاي 55 تا 57 مربوط مي‌شود و بعد از آن هم كه انقلاب پيروز شد. يعني در فاصله 14- 15 سال 1340 تا 55، هيچ فعّاليّت چشمگيري وجود نداشت. بعد از درگذشت دكتر مصدّق هم اظهار وجودي از جبهه ملّي ديده نشد و در اين مقطع هم جبهه ملّي سوم تشكيل شد كه آن هم در خارج از كشور بود. دكتر صديقي همان‌طور كه خودش گفته است در همان سال‌هاي 42 يا 43، براي هميشه از جبهه ملّي استعفا داد. بقيه افراد هم، محفلي داشتند ولي توانايي آن را نداشتند كه يك جريان مردمي به وجود بياورند. در آستانه انقلاب 1357 رهبران حزب ايران دست به، يك رشته فعّاليّت سياسي مي‌زدند كه با نقايص و كمبودها و كجروي‌هاي بسياري همراه بود.

س: ظاهراً علتش آن است كه در آستانه انقلاب، رهبري حزب به دست شاپور بختيار و طيف او بود.

ج: رهبري حزب ايران دست بختيار بود ولي دكتر سنجابي تحت عنوان جبهه ملّي وارد ميدان شد و تا آنجا كه من اطلاع دارم، اللهيّار صالح، دكتر امير علايي و مهندس بازرگان، در آن شركت نداشتند. حزب ايران به رهبري بختيار، در عين حالي كه رسماً عضو جبهه ملّي بود، سمت‌گيري مستقلي به سوي سازش با آمريكا و شاه در پيش گرفت، از افرادي مانند

آيت‌الله زنجاني و آقاي شمشيري هم خبري شنيده مي‌شد.

در حزب ايران در كنار دكتر سنجابي و دكتر بختيار، عناصر ساواكي مثل ابوالفضل قاسمي، كه سابقه ساواكي بودن او به چند سال پيش از آن برمي‌گشت، از گردانندگان بودند.

س: حالا اگر بخواهيم، كارنامه حزب ايران را به لحاظ نقاط مثبت و منفي، بررسي كنيم، به چه نتيجه‌اي مي‌رسيم؟ واقعا اگر بخواهيم همچون آئينه، عملكرد اين حزب را درتاريخ نشان دهيم، چه مي‌توانيم بگوئيم؟

ج: من معتقد هستم كه حزب ايران، در هرحال يك حزب ملي بود. يعني حزب وابسته به امپرياليست‌ها نبوده است. اين جنبه مثبت آن بود كه خواستار دموكراسي بود. البته نه خواستار تغييرات گسترده اجتماعي اقتصادي، بلكه خواستار دموكراسي سياسي و نه چيز ديگر، اگر در مورد اصلاحات اقتصادي و اجتماعي در برنامه حزب ايران چيزي بوده باشد، ما در عملكردش چيزي نمي‌بينيم. البته بعضي افراد در نوشته‌هاشان مسئله اصلاحات ارضي و غيره را مطرح مي‌كنند ولي از حزب ايران به طور رسمي، به عنوان يك موضع‌گيري اجتماعي، اقتصادي، من چيزي نديده‌ام. اما قدر مسلم حزب ايران، طرفدار جدي آزادي‌هاي سياسي و محدود كردن اختيارات شاه در چارچوب قانون اساسي بود. حزب ايران، ضدسلطنت نبود.

س: خود جبهه ملي هم نبود. حتي خود مهندس بازرگان هم كه يك آدم مذهبي بود معتقد بود شاه بماند و سلطنت كند ولي حكومت نكند. اين كه تز كلي جبهه ملي بود. چه نهضت آزادي چه حزب ملت ايران و...

ج: همة اين آقايان، اين تصور غلط را دارند كه در يك كشور عقب افتاده امكان آن هست كه چنان دموكراسي پا بگيرد كه شاه را محدود كند. اينان تصور مي‌كنند كه مي‌شود نمونه حكومت انگلستان، هلند، نروژ و يا سوئد را كه پادشاه با دوچرخه به خيابان مي‌آيد و خريد مي‌كند را، در ايران پياده كرد. يعني حكومتي كه در آن شاه فقط سلطنت كند و نه حكومت! به نظر من چنين چيزي، عين ساده‌انديشي و محال است.

س: اگر بخواهيم يك ارزيابي تاريخي داشته باشيم، به چه نتيجه‌اي مي‌رسيم؟ دو نسل از مملكت به دنبال فعّاليت سياسي بودند، به زندان هم افتادند و به نتيجه‌اي هم نرسيد، حزبي كه 40 سال فعّاليت كرد چه توشه‌اي براي مردم آورد؟

ج: نتيجه‌گيري مسئله اين‌طور مي‌شود كه اين حزب در دوران فعّاليت خود، نتوانست به اين واقعيّت مهم پي ببرد كه در كشورهائي نظير ايران و در شرايط وجود قدرت‌هاي جهانخوار

امپرياليستي، امكان برقراري دموكراسي با حفظ سلطنت وجود ندارد. مگر اين كه شاه يك انسان استتثنائي باشد. در آن صورت هم امپرياليست‌ها يا به كمك خانواده‌اش و يا به كمك قلدري مثل رضاخان، او را بركنار مي‌كنند و فرد ديگري را به جاي او مي‌نشانند.

س: آنها نه در خود عامه نفوذ داشتند و نه در دانشگاهها و به تعبير مرحوم جلال آل‌احمد، پاتوقي براي كارچاق‌كنها درست كرده بودند.

ج: آنها به نتيجه نرسيدند چرا كه انقلابيون نمي‌توانستند با سلطنت موافقت كنند آن هم بعد از تجربه‌هاي گذشته، به هيچ‌وجه نمي‌توانستند موافقت كنند. به همين دليل هم آنها نتوانستند پا بگيرند. در زمان شاه، توده مردم و به ويژه جوانان پرشور، در اثر فشارهاي طاقت‌فرساي زندگي و اقدامات وحشيانه ساواك، آنچنان جانشان به لب رسيده بود كه اصلاً حاضر به پذيرش وجود شاه نبودند. به همين دليل، وقتي بختيار آمد، با وجودي كه شاه را به عنوان مرخصي به خارج فرستاد نتوانست حتي در ميان روشنفكران جامعه جاي پايي پيدا كند. يعني هيچ‌گونه طرفداري نداشت. غير از ساواكي‌ها، كس ديگري حاضر نبود در پشتيباني از او تظاهرات كند. آنها نتوانستند، اين واقعيت را درك كنند كه مسئله جمهوري اسلامي، خواست اكثريت مطلق مردم، از همه قشرهاست. وضع ما هم در حزب، در آستانه انقلاب به همين شكل بود. اسكندري و شماري از همفكرانش معتقد بودند كه مي‌شود سلطنت را نگه داشت و قانون اساسي را اجرا كرد.

س: دليل اين نوع نگرش چه بود؟ منشأ آن را در كجا بايد جست؟

ج: سه علت داشت.

اول اينكه، آنها گستردگي ژرفاي انقلاب را نمي‌ديدند و دوم اين كه دچار همان وهم بودند كه گويا در كشوري مانند ايران و با اوضاع جهاني آن زمان مي‌توان آزادي‌هاي دموكراتيك را با نگاهداري نظام سلطنتي، تأمين كرد و پابرجا نگاه داشت. سوم اين كه آنها معتقد بودند كه آمريكا با آن همه نيرو كه در ايران دارد، مسلماً جلوي سقوط شاه را خواهد گرفت.

س: خوب، آنها به اصطلاح خودشان طرفدار كشورهاي كمونيستي بودند، ماركسيسم خوانده بودند و به قول خودشان با نهضت‌هاي آزاديبخش آشنا بودند، چه؟ اينها ديگر چرا راست روي كردند؟

ج: در اين‌باره دو چيز را بايد يادآور شوم يكي اين كه در كادر فعالان حزب تودۀ ايران كم

بودند افرادي كه ديدگاه اسكندري را درست بدانند و ديگر اينكه همۀ شناخت‌هاي پيشين براي اين كه مبارزان اشتباه نكنند كفايت نمي‌كند.

از اين دست اشتباهات را در مقياس‌هاي بسيار بسيار بزرگ‌تر و در جنبش جهاني كمونيستي هم ديده‌ايم.

نمونه مائوتسۀ تونگ مثال خوبي است. آيا مائو كه نقش عظيمي در پيروزي انقلاب چين داشت و در يك دورۀ 30 ساله در بطن انقلاب چين بود با وجود همكاران واقع بين چون، ليوشائوچي و چوئن لاي، در پي بي‌توجهّي به واقعيّت‌هاي اجتماعي، دچار اشتباهات عظيم نشد؟ مائو با سه اشتباه بزرگ تاريخي، يعني جهش بزرگ، كمون‌ها و انقلاب فرهنگي زيان‌هاي جبران‌ناپذيري به پيشرفت چين وارد آورد كه دقيقاً بيست سال تكامل چين را به عقب انداخت. ولي باز هم بر اشتباه خود اصرار داشت. پس مي‌بينيد كه حتي مبارزان بزرگ هم مرتكب اشتباهات بزرگ مي‌شوند.

س: خيلي‌ها اظهارنظر نكردند، امّا تعداد بسياري از همين كمونيستها را داريم كه حتي بعد از قضاياي چين، دچار اشتباه شدند، مثلاً فريدون كشاورز.

ج: من كشاورز را به عنوان يك سياستمدار قبول ندارم. او از جمله افرادي بود كه در شرايط معيّني به طور اتفّاقي وارد جريان‌هاي سياسي چپ ايرا ن شدند و پس از مدّتي به دنبال برآورده نشدن خواست‌هايشان، به دنبال زندگي خود رفتند و به جاي اينكه علّت اصلي فرار خود را بگويند سعي كردند گناه را به گردن اين و آن بيندازند.

كنار رفتن كشاورز با كنار رفتن دكتر فروتن، احمد قاسمي و سقايي تفاوت داشت، سه نفر اخير با حفظ كامل اعتقادات انقلابي و شرافت انساني خود بر پايه اختلاف‌نظر جدي با راهي كه اكثريت رهبري حزب دنبال مي‌كرد، از حزب كنار رفته و در سخت‌ترين شرائط، در راهي كه به آن معتقد شده بودند، به مبارزۀ خود ادامه دادند. به نظر من، حتي ميان ايرج اسكندري و كشاورز هم، تفاوت كيفي مهم وجود دارد.

س: اگر ما بخواهيم اينطور مطرح كنيم، آنوقت در جبهه ملي، دو، سه نفر بيشتر نمي‌مانند به يك تعبير، اگر بخواهيم بگوئيم، زندگي‌شان، زندگي سياسي بوده است، پس بقيه، به نوعي ابن‌الوقت و عافيت‌طلب بودند.

ج: زندگي مبارزي داشتند ولي مبارزۀ آنها براي برقراري دموكراسي بر پايه قانون اساسي بود. بدون آنچه بعداً به آن افزوده شده بود.

س: يعني هر موقع كه فشار بود مي‌رفتند مي‌خوابيدند. سياست صبر و انتظار، سياست سازشكارانه، و...؟

ج: اين خاصيت بخشي از نيروهاي اجتماعي آزاديخواه است. آنها، براي يك مبارزه سخت و دشوار آمادگي ندارند. امّا دربارۀ توده‌اي‌ها يك اظهارنظر بسيار جالبي هست كه بد نيست يادآوري كنم: وابسته امور كارگري سفارت آمريكا در ايران در سال‌هاي 1320 ـ 1325، يك گزارش به وزارت خارجه آمريكا فرستاده كه بسيار جالب است. متن آن چنين است:

در دورۀ معاصر، نخستين‌بار حزب توده، وضع موجود را با خطري جدي روبرو كرد كه به وسيلۀ بازوي كارگري خود دست به نخستين كوشش موفق براي متشكل ساختن كارگران زد و تلاش واحدي را به جانبداري از تحول برانگيخت. رهبران كارگر راستيني كه اين كشور ارائه داده است و تنها نمايندگان كارگري كه آماده بودند خود را به سود كارگران در وضعيّت دشواري قرار دهند، متأسفانه اكثراً عضو حزب توده بودند.

شايد فلاكت اقتصادي و اجتماعي كه تنها با اوضاع انگلستان در يك قرن پيش، قابل مقايسه است، آنان را به آن زياده‌روي واداشته بود.⁽¹⁾

س: اگر از نقطه‌نظر جامعه‌شناسي و روانشناسي به اين مسئله نگاه كنيم، به اين واقعيّت مي‌رسيم كه از صدر مشروطه به بعد، بسياري از رجال ما همين طوري بودند. يعني وارد مبارزه مي‌شدند و يكي دو ماهي فعاليّت مي‌كردند بعد هم انگار آمده‌اند يك ظرف آب را بگذارند، مي‌رفتند. دوام و استقامت در مبارزه نداشتند.

ج: در مورد بسياري از مردان سياسي آزاديخواه، واقعيّت همين است. به عنوان نمونه در انقلاب مشروطه، انقلاب مشروطه جرياني بود مربوط به دوران خاص خودش با ويژگيهاي خاص، كه با پيش زمينه و آمادگي قبل پيش آمد.

مردم از استبداد وحشتناك ناراضي بودند. بعدها چه كساني سوار اين موج شدند و در رأس آن قرار گرفتند؟ افرادي كاملآّ مختلف و متفاوت، يك عده از فرنگ رفته‌ها، يك عده روحانيون، يك عده بازاري، كه همۀ اين‌ها به شكل‌هاي مختلفي از استبداد، عصباني بودند. در ايران آن زمان دو سياست خارجي به طور جدي مؤثر بود. دو قدرت بزرگ خارجي هم در ايران نبرد قدرت داشتند. سياست انگلستان و سياست روسيه تزاري.

در نتيجه، در جريان انقلاب مشروطيت ايران، معجون فوق‌العاده عجيبي پيدا شد. گروهي كه هيچ تجربه سياسي نداشتند، ايدئولوژي مشتركي نداشتند، هيچ برنامه مشتركي نداشتند، در چنين وضع دشواري و بغرنجي قرار گرفتند. امپرياليسم روسيه كه در جنگ ژاپن شكست خورده بود، در داخل، با انقلاب مردمي دست به گريبان بود و پس از سركوب انقلاب 1905، يك جريان شبه‌دموكراسي با آزادي‌هاي محدود پيدا شد و دولت جديد دست به يك رشته اصلاحات اجتماعي به ويژه در مورد مسئله ارضي زد. آن هم براي كاستن از نارضائي دهقانان كه تا آن زمان مانند نيمه بردگان بودند.

از سوي ديگر، امپراطوري انگلستان، از ضعف روسيه، بهره گرفت و براي بيرون كشيدن حاكميّت ايران از زير نفوذ روسيه تزاري، با شعار مبارزه با استبداد، وارد ميدان شد.

در اين وضع بغرنج، از ميان سياستمداران آنروز، عده‌اي كه واقعاً ميهن‌پرست و آزاديخواه بودند تا پايان وفادار ماندند. ملك‌المتكلمين، صوراسرافيل و دهخدا، انسان‌هاي والائي بودند. واعظ اصفهاني، خياباني، ستارخان، باقرخان و از ميان روحانيون، آيت‌الله طباطبائي و آيت‌الله بهبهاني و بسياري از رهبران و فعّالان انقلاب مشروطيت، فداكاري‌هاي بسيار كردند و شماري از گردانندگان انقلاب مشروطيت، حتي جان خود را دادند.

اين كسان كه در زمينه مبارزات سياسي بي‌تجربه بودند و در شرائط بسيار بغرنج قرار گرفتند، نتوانستند انقلاب را با نتايجي بهتر از آنچه به دست آمد، به پايان برسانند. با فروكش كردن جنبش انقلابي، تقريباً همۀ مرتجعين و عمال استبداد، مانند عين‌الدوله، به اضافه آقاي تقي‌زاده و چند نفر ديگر سر كار آمدند. انقلاب مشروطيت در 1285 پايان يافت و در پي پيروزي انقلاب اكتبر در روسيه، وضع سياسي در ايران دوباره بسيار بغرنج شد. انگلستان، قرارداد 1919 را به كشور ما تحميل كرد، ولي با شكست نيروهاي ضدانقلابي و پيروزي انقلابيون در روسيه، امكان پابرجا نگاهداشتن آن قرارداد نبود. انگليسي‌ها توانستند با كودتاي سيدضياء و رضاخان در 1299، يعني در حدود 9 سال بعد از پيروزي انقلاب مشروطيت، قانون اساسي را به كلّي تعطيل و براي 20 سال، حكومت خودكامه‌اي را بر مردم كشور ما تحميل كنند.

انقلاب مشروطيت، واقعاً پايه مردمي و توده‌اي داشت. لنين، آنرا يك انقلاب بورژوا دموكراتيك، مي‌داند و براي انقلاب مشروطيت ايران، به عنوان اولين انقلاب مردمي در كشورهاي زير سلطۀ استعمارگران، ارزش زيادي قائل شده است. به رغم اين پايۀ مردمي،

رهبري انقلاب مشروطيت ايراني از يك گروه هم‌عقيده، بايك برنامه منسجم و روشن، تشكيل نمي‌شد و جنگ قدرت ميان گروههاي رنگارنگ درون رهبري درگرفت. جنگي كه بيش از همه، ارتجاع داخلي استعمارگران انگليس از آن بهره‌گيري كردند و انقلاب را به شكست كشانيدند. تنها دستاورد انقلاب مشروطيت كه در دوران‌هاي بعد چندبار مورد بهره‌گيري نيروهاي آزاديخواه قرار گرفت، همان قانون اساسي، با همه كمبودهايش بود.

وجود يك گروه و يا حزب منسجم و باتجربه با رهبري قاطع و بدون تزلزل، شرط اساسي پيروزي هر انقلاب مردمي است.

انقلاب اكتبر، براي اين پيروز شد كه رهبري آن در جريان انقلاب 1905 درس‌هاي بسيار باارزشي فراگرفته بود. تقريباً تمام گروه رهبري‌كننده انقلاب اكتبر در روسيه، در انقلاب 1905 شركت كرده بودند و پس از آن نيز يك دوران طولاني دوازده ساله آموزشي را در تركيب مبارزات منفي و علني تجربه كردند، مبارزه جدي در چهار جبهه به دست آنهائي كه در داخل روسيه مخفي بودند و آنهائي كه در سيبري و در زندان‌ها به سر مي‌بردند و چه آنها كه در مهاجرت بودند و آنها كه به عنوان نمايندگان مردمي در دوماي دولتي و سازمان‌هاي انتخاب شدۀ محلي كار مي‌كردند درگرفت. به اين ترتيب، در شرائط مساعد يعني ضعف رژيم تزاري و در پي شكست‌هاي آن در جنگ، يك گروه باتجربه، با ايدئولوژي روشن، و با برنامه مشخص و دقيق وجود داشت. با وجودي كه اين گروه اقليت بسيار كوچكي بودند امّا با طرح شعارهاي درست«صلح در جبهه» و «زمين به دهقانان»، توانستند نيروهاي عظيم دهقانان و كارگران و سربازان را تجهيز كنند و در جنگ دو ساله مقابل باقيمانده ارتش تزاري و مداخله‌جويان هفده كشور استعمارگر كه به بهترين جنگ‌افزارها مجهّز بودند، پيروزي تاريخي درخشاني، به دست آوردند.

نظير چنين وضعيّتي را در انقلاب چين شاهديم. انقلاب كبير چين در 1949 هم همين وضعيّت را داشت، انقلاب اسلامي 1357 در كشورمان هم، بخشي از اين ويژگي‌ها را داشت.

س: اعضاي جبهه ملّي در سال 1320 به ميدان مي‌آيند. حالا بگوئيم بعد از شهريور 20، مثلاً اللهيّار صالح، امير علائي وبرخي ديگر در دستگاه دولتي معاون وزير و وزير بودند. يعني خودشان در دولت‌هاي دست نشانده انگليس و بعضاً آمريكا تا قبل از كودتا به وزارت رسيدند. عجيب نيست!

ج: برخي از آنان در دوران رضاخان هم وزير بودند.

س: در كار اجرايي مدّعي توانايي بودند، خودشان را روشنفكر هم مي‌دانستند، از 1320 تا 1332 هم كه ميدان فعّاليت داشتند، عملكرد آنها با آن ادّعاها، چگونه با هم مي‌خواند؟

ج: باز هم بي‌تجربه بودند. براي اينكه هميشه در سطح بودند و نه در عمق جامعه. آنها در سطح بودند و از ژرفاي اجتماع ايران و دردهاي مردم بي‌خبر بودند همان خواست‌هاي مبارزان مشروطه را داشتند چرا كه از دردهاي مردم آگاهي نداشتند و براي رفت اين دردها هم، برنامه‌اي نداشتند. حزب سياسي منسجمي هم نداشتند، جبهه‌اي بودند با تناقضهاي دروني، يك طرف جبهه، افراد شريف ميهن‌پرست گرداگرد دكتر مصدق و طرف ديگر عناصر معلوم‌الحالي چون عباس خليلي، عميدي نوري، احمد ملكي و در ميان آن دو هم فرصت‌طلب‌هائي چون مظفر بقايي و حسين مكي و ابوالحسن حائري‌زاده، عبدالغدير آزاد و... با همۀ زد و خوردها و جنگ قدرت آشكار و پنهان درون جبهه، همان افراد ميهن‌پرست گرداگرد دكتر مصدق هم، چه قبل از كودتا و چه بعد از آن كه ديگر رهبري دكتر مصدق را هم نداشتند، نتوانستند به عمق جامعه ايران بروند و دردهاي توده مردم را درك كنند و به همين علّت هم هيچ‌گونه برنامه‌اي براي تحوّل عيني و فراگير اجتماعي نداشتند و تنها خواستار آزادي انتخابات و محدودّيت اختيارات شاه بودند.

س: حزب ايران خود به خود، آنقدر صبر كرد و آنقدر از عمرش گذشت تا نقشش تمام شد و عمرش به سر رسيد، اين هم تحليلي است!

ج: بله، درست همين طور است.

س: آقاي غلامرضا نجاتي دربارۀ جبهه ملّي، تعبيري دارد و مضمون آن اين است كه جبهه ملي چند مشكل داشت، يكي اينكه تشكل نداشت و مجموعه‌اي نامتجانس و متضّاد بودند. دوّم اينكه بسياري از كساني كه خود را طرفدار مصدّق مي‌دانستند يا به او معتقد نبودند يا بعضي از رده‌هاي پائين، فرصت‌طلب بودند، سوّم اينكه، خود مصدق هم مشكل داشت و طرفدار قوم و خويش بازي بود.

جبهه ملي از درون مشكل داشت، البته كمتر كسي توانست دوران نهضت نفت را بعد از دوران مصدّق، مورد بررسي همه جانبه قرار بدهد. تنها، فردي به نام «زادش» كتابي نوشته است و در آن كتاب فهرستي از اقوام دكتر مصدق ارائه داده مانند متين دفتري و حتي علي اميني كه ميدان‌دار صحنه بودند.

الآن بسياري از منتقدين، جبهه ملّي را در برابر شاه مطرح مي‌كنند. عادي است كه بايد از جبهه تجليل شود.

من مي‌پذيرم كه نبايد جبهه ملّي را طوري نقد كنيم كه دربار و شاه تبرئه شوند. نبايد جبهه ملّي را طوري نقد كنيم كه آمريكا و انگليس تبرئه شوند. برخي، جبهه ملّي را در برابر حزب توده و شوروي مطرح مي‌كنند. كمتر كسي بررسي جامعي از فعّاليت احزاب جبهه ملّي ارائه داده است. فقط من ديدم آقاي نجاتي و آقاي زادش، مطالب نسبتاً مناسبي نوشته‌اند و يا چند مقاله پراكنده ديگر، به هر حال جبهه ملّي تمام شد و اكنون زمان ارزيابي تاريخي آن است نه عيوب جبهه كسي را تطهير مي‌كند و نه اشتباهات اينها، جبهه ملّي را بدون عيب.

ج: به خاطر همين است كه مي‌گويم، جبهه ملّي اساساً يك مجموعه منسجم و يك شكل نبود. هيچوقت متّحد نبودند. از مدّتها پيش از سي تير وحدت آنها، از بين رفته بود. پس از سي تير هم كه با جدايي عيني مخالفان دكتر مصدّق، جبهه ملّي به يك گروه كوچك وفادار مصدّق، محدود شد كه تنها فعّاليتش، تصويب تصميمات دكتر مصدّق در مجلس و تأييد آن در چند روزنامه وابسته به آن گروه بود.

وضع واقعي جبهه ملّي چنين بود كه گرچه دكتر مصدّق شماري از اين افراد را در دولت خود شركت مي‌داد و گاهي با بعضي از آنها هم مشورت مي‌كرد، امّا به طور كلّي دكتر مصدّق، اعتقادي به آنها نداشت.

در مواردي اعتماد دكتر مصدّق به بستگانش، با اين تصوّر كه آنها به او خيانت نخواهند كرد، بيشتر بود. دكتر مصدّق، سرتيپ دفتري را روز 27 مرداد به رياست شهرباني كل و فرمانداري نظامي تهران برگماشت. با وجود اين كه ما به او گفته بوديم كه اين آقا جزو كودتاچيان است و به رغم اعتراف كودتاچيان 25 مرداد كه اعتراف به شركت متين دفتري در كودتا داشتند و خود سرتيپ رياحي هم به مصدّق تلفن كرد تا از او اجازه و دستور دستگيري سرتيپ دفتري را بگيرد، با وجود همۀ اين مسايل، فقط به اين خاطر كه دفتري به ديدن دكتر مصدّق رفته و خود را به موش مردگي زده بود همۀ اينها را ناديده گرفت. به محض اينكه دفتري مي گويد: دائي جان، مي‌خواهند مرا بگيرند. من مي‌خواهم به شما خدمت كنم و.. به او اعتماد مي‌كند و حتي پست رياست شهرباني و فرماندار نظامي را به او مي‌دهد و ديديم كه چه نقشي را در كودتا و در خدمت به كودتاچيان ايفا كرد. براي اين‌گونه برخورد دكتر مصدّق،

آنهم در حساسترين لحظات سرنوشت‌ساز، چه اسمي مي‌توان پيدا كرد؟

س: اما او قدرت داشت، اختيارات هم داشت. به دليل پشتيباني روحانيّت و مردم، دربار و غرب، از او حساب مي‌بردند.

ج: در ظاهر حساب مي‌بردند. مجلس هم وضعيّت ديگري داشت. نمايندگان وفادار به دكتر مصدّق در اقليّت بودند.

س: البته بايد بپذيريم كه تا به حال هيچ كنكاش مناسبي در اين‌باره انجام نشده، يا عده‌اي براي كوبيدن مصدّق جنجال درست كرده‌اند و يا عده‌اي در تأييد عملكرد او اغراق كرده‌اند.

ج: بايد به كلّي مسائل را جدا كرد. يكي اين كه جبهه چه نقص‌هايي در داخل خودش داشت و عوامل آن چه بوده است.

س: حالا چرا اين مطالب گفته نمي‌شود؟ البته آقاي سنجابي مطالبي را بيان كرده كه دكتر مصدّق خود رأي بوده و توجهّي به مشورت‌ها نداشته و نظرهاي ديگران را قبول نمي‌كرده، امّا اين كافي نيست.

ج: واقعّيت اين است كه از مجموعه آنچه به مارسيده بر مي‌آيد كه دكتر مصدّق در اين زمينه، زياده‌روي مي‌كرد. خود مظفر بقايي در اين‌باره مي‌گويد:

گاه دكتر مصدّق براي دادن سمت به يك فرد، مشورت مي‌كرده و مي‌گفت: نظر شما چيست؟ امّا در عمل آنقدر گفت و گو را طولاني مي‌كرد و بحث را به اين طرف و آن طرف مي‌چرخاند تا اينكه طرف مشورت همان چيزي را كه نظر خود دكتر مصدّق است، بيان كند. اگر هم چنين اتّفاقي نمي‌افتاد او عليرغم نظر مخالف طرف مقابل، همان تصميم خودش را عملي مي‌كرد.

اين اعتقاد به خود و اين كه به هيچ كس اعتماد نمي‌كرد از يك طرف، و اعتماد به كساني كه قابل اعتماد نبودند از طرف ديگر، زيان‌هاي زيادي به مجموعه جنبش وارد كرد. امّا اين حقيقت را هم بايد بگويم كه اين ويژگي‌ها هيچگونه نقش تعيين‌كننده با اهميّتي در سرنوشت نهضت و در هم كوبيدن آن از سوي نيروهاي ارتجاع و امپرياليست‌هاي آمريكايي و انگليسي نداشتند. اگر به جاي سرتيپ دفتري، سرلشكر افشار طوس، رئيس شهرباني بود،باز هم نيروهاي كودتاچي، ابتدا او را مي‌كشتند و بعد به خانه دكتر مصدّق حمله مي‌كردند. همان‌طور كه ديديم با چه مهارتي عمل كردند. اگر رياحي را سر جاي خود نگه داشتند به اين علّت بود

كه از بي‌لياقتي او اطمينان داشتند.

س: اما، حكومت در دست جبهه ملّي بود، اختيارات خوبي هم داشت.

ج: در ظاهر اينطور بود. ولي در مجلس وضعيّت ديگري حاكم بود. نمايندگان وفادار مصدّق در اقليّت بودند.

س: ولي كم نبودند، از سي نفر هم بيشتر بودند!

ج: در هر حال در اقليت بودند. از همين رو بود كه دكتر مصدّق به فكر منحل كردن مجلس دورۀ هفدهم از راه يك همه‌پرسي افتاد.

س: چرا كنكاشي در اين مورد انجام نشده است؟ كساني كه نوشته‌اند يا پيش‌داوري داشته‌اند يا خواسته‌اند مصدّق را بكوبند و يا قصد تبرئه مصدّق را داشته‌اند. اعتدال تحليلي وجود نداشته كه كسي بيايد و مشكلات نهضت و مشكلات اطرافيان دكتر مصدّق را بگويد، بدون آنكه دربار را و يا انگليس و آمريكا و شوروي و يا وابستگان دربار را تبرئه كند.

ج: بايد مسايل را به كلّي از هم جدا كنيم. اوّل آنكه ببينيم جبهه ملّي در داخل خود ودكتر مصدّق هم در عملكرد خود، چه اشتباهاتي داشته است. اين يك طرف معادله است. طرف ديگر و طرف تعيين‌كننده و اصلي اين است كه دربرابر پايداري دكتر مصدّق و يارانش، نقش امپرياليسم آمريكا و دربار و ديگر وابستگان امپرياليسم در ايران و ارتجاع ايران، چه بوده است؟ اين دو مقوله را بايد از هم جدا كرد. اگر بخواهيم اينها را با هم مخلوط كنيم، به هيچ جا نمي‌رسيم.

درست است كه جبهه ملّي داراي نواقصي بوده و اشتباهاتي داشته و دكتر مصدّق هم همينطور، خودرأي بوده واشتباه داشته، امّا همۀ اينها، عوامل كاملاً فرعي است. واصل، چيز ديگري است. اگر هيچ كدام از اين كمبودها هم نبود، كمترين تغييري در آنچه بر سر نهضت ملّي ايران آمد، پديدار نمي‌شد. تنها افرادي مثل اميرخسروي، مي‌توانند ادّعا كنند كه اگر دكتر مصدّق پيشنهاد بانك جهاني را مي‌پذيرفت،كودتا نمي‌شد.

س: بله، قطعاً همۀ آنها مشغول توطئه بودند و به هر صورت دشمني مي‌كردند و توقّعي هم از آنها نيست، امّا مصدّق و طيف جبهه ملّي چرا آن اشتباهات را مرتكب شدند؟

ج: آنها كار ديگري مي‌كردند و مصدّق هم كار خودش را كه دفاع بي‌چون و چرا و بدون قيد و شرط از منافع ملّي ايران بود. اين دو مقوله را بايد از هم جدا كرد. عناصري كه به

مصدّق وفادار بودند، در دفاع از منافع ملّي ايران، هيچ كوتاهي نكردند. شما مي‌پرسيد چرا دكتر مصدّق اشتباه كرد؟ آيا شما در تاريخ كشورمان و هر كشور ديگر سراغ داريد كه كساني مانند دكتر مصدق در آن‌گونه شرايط دشوار و پيچيده، دچار اشتباهات فرعي نشده باشند؟ دكتر مصدّق اين برجستگي را داشت كه دربارۀ مهم‌ترين مسئله‌اي كه در آن زمان مطرح بود، يعني تلاش آمريكا و انگلستان و ديگر كشورهاي امپرياليستي براي نگاهداري حاكميت دست نخوردۀ خود بر نفت ايران، اشتباه نكرد و همين شناخت درست وايستادگي او براي دفاع از منافع ملي كشورمان ريشۀ تدارك و تحقق كودتاي 28 مرداد بود.

س: مثلاً افرادي مثل دكتر سنجابي، صديقي، رضوي، زيرك زاده، شايگان، نريمان، دكتر فاطمي و امثال اينها كه هر كدام رجزخواني مي‌كردند و تا آخر عمر هم نان به نرخ روز مي‌خوردند و تنها نام آن را يدك مي‌كشيدند؟

ج: همگي تا آخرش ماندند و شماري از آنها هم به زندان افتادند، شايگان و رضوي، 3 سال در زندان بودند. اينها از عناصري بودند كه با تمام صداقت و استحكام، با مصدّق ماندند. دكتر فاطمي از همۀ آنها محكم‌تر بود. در مورد دكتر شايگان و مهندس رضوي كه به عنوان «شاهد» در دادگاه دكتر مصدّق دعوت شده بودند، سرهنگ جليل بزرگمهر، وكيل تسخيري محاكمه دكتر مصدّق، مطالبي را نوشته كه خوب است، در اينجا آورده شود:

مرحوم مهندس احمد رضوي كه در دو نوبت به پاي سؤال كشانده شد در نهايت صراحت و شجاعت با عباراتي فصيح و بدون هراس و ملاحظه از هيچ مرجعي، حقايق را عريان به زبان آورد.

او دكتر مصدّق را پيشواي بر حق و رهبر شايسته نهضت ملي خطاب كرد. او دكتر مصدّق را پدر روحاني و مايه افتخار ناميد. مهندس رضوي، تنها كسي بود كه نفت و ملي شدن صنعت نفت را در جمع گواهان به صحبت كشيد و گفت:

ما سرسپردگان به آزادي غافل نبوديم كه در دنيا بازي نفت، سرها به باد داده است و مي‌دهد و با وقوف به اين خطرات، به دكتر مصدق و اعتقاد در اين راه قدم نهاديم.

سرتيپ آزموده منتهاي هتاكي را نسبت به شخص مهندس رضوي كرد و رئيس دادگاه به مهندس رضوي اجازه نداد به ياوه‌هاي آزموده پاسخ گويد.

مهندس رضوي هنگام خروج از دادگاه با صداي بلند گفت: «تاريخ ايران جواب ايشان را خواهد داد.»

مرحوم دكتر سيّد علي شايگان نيز، از جمله شهودي بود كه مورد نفرت شديد سرتيپ آزموده بود. دكتر شايگان در تظاهرات روز 25 مرداد، با اشاره به فرار شاه گفته بود: متاع ايران به بغداد رسيد. عداوت خاص آزموده نسبت به او، بيشتر به مناسبت اين نطق بود. سرتيپ آزموده و رئيس دادگاه، نهايت تلاش خودرا به كار بردند بلكه چيزي از دكتر شايگان كشف كنند تا پرونده او را سنگين‌تر كنند امّا نتوانستند. صداقت و شجاعت دكتر شايگان، مثل همه شهود، بسيار قابل تحسين و احترام بود. عناد و عداوت رژيم شاه باعث شد كه بعدها مرحوم مهندس رضوي و دكتر شايگان را به محاكمه بكشند و به اتّفاق شهيد دكتر فاطمي،آنها را محكوم كنند.

ياد مرحوم الموتي، وزير دادگستري كابينه دكتر اميني به خير، كه به حقّ، سرتيپ آزموده را «آيشمن» ايران، لقب داده بود.

س: قبلاً هم عرض كردم كه نبايد تحليل‌ها به تبرئه امپرياليسم ختم شود. خوب معلوم است كه سفارت آمريكا و انگليس بي‌كار نبودند، تماس‌هاي پنهاني، وعده‌هاي آنچناني و...

ج: به همين دليل مي‌گويم هر جا از نقاط ضعف صحبت مي‌كنيم بلافاصله بايد از نقاط قوّت هم صحبت بكنيم.

س: يعني يك خط سوّمي در تحليل قضيه به وجود بياوريم. همه غمّ و همّ مصدّق در اين اواخر متوجه قضاياي انگليس و نفت بود و از ابتدا متوجه دربار و آمريكا نبود.

ج: دربارۀ آمريكا، من اينجور فكر نمي‌كنم.

س: اواخر را نمي‌گويم.

ج: مصدّق دربارۀ دربار نظري مخالف سلطنت نداشت و لي از تحريكات شاه، مدتها قبل از سي تير مطلع بوده.

س: مبارزه پارلماني چي؟

ج: دربارۀ شاه، نظر مصدّق اين بود كه مي‌دانست شاه از همان ابتداي فعّاليت مصدّق، عليه او اقدام كرده است. او، شاه را مي‌شناخت و مي‌دانست كه اين مار، بچّه همان اژدهاست! در مورد شاه او اشتباه نمي‌كرد. امّا خيلي دقيق، شرايط رسمي را مراعات مي‌كرد، چون معتقد بود كه شاه بايد سلطنت كند و نه حكومت . از اين جهت من خيال مي‌كنم در اين‌باره بايد مسئله را خيلي روشن تفكيك كرد. ولي دربارۀ آمريكا، اين درست است.

به خصوص در دوران اوّلي كه آمريكا هنوز آمريكاي مهاجم نشده بود. مصدّق به همان دلايلي كه گفتم معتقد بود كه آمريكا كشور دشمن نيست و ممكن است براي حل مسئله نفت و قطع سلطه انگلستان، به كمك ايران بيايد. اسناد بسياري هم نشان مي‌دهد كه دولت ترومن و به ويژه وزير خارجه او «دين آچسن» و معاون او «مك‌گي» و «اورل هريمن» كه مشاور روزولت و ترومن بودند در يك دوره، از مصدّق در برابر انگليسي‌ها، حمايت كردند. دولت انگلستان بارها تصميم به اشغال نظامي آبادان گرفت و حتي به نيروهاي خود در خليج فارس و بصره، فرمان آماده باش داد. ولي بر اثر مخالفت جدّي ترومن و همكارانش، مجبور به عقب‌نشيني شد. در اين‌باره اسناد معتبري در كتاب پرارزش «نفت، مصدّق و اصول» نوشته دكتر مصطفي علم، آمده كه بسيار گويا است. در اين كتاب 1058 سند،گرد هم آمده كه مدرك بسيار گويايي برپايداري دكتر مصدّق در برابر ترفندهاي رنگارنگ دولت انگلستان و شركت نفت ايران و انگليس است.

س: اخيراً ابراهيم صفائي كه ساواكي هم بوده ،مطرح كرده است كه ملّي كردن صنعت نفت يك اشتباه بوده است، اين آقا از قلم زنان حرفه‌اي عصر پهلوي و كارمند وزارت خارجه است.

ج: پس، ساواكي هم بوده اين مرتيكه؟

س: بله، ساواكي بوده، به هر حال الآن دارد اين فكر قوّ‌ت مي‌گيرد كه اصلاً اين جنگ نفت، جنگ آمريكا و انگليس بوده و آمريكا براي آنكه، سلطه مطلق انگليس در ايران از بين برود، مسئله نفت را قبل از اين كه دكتر مصدّق مطرح بكند از طريق افرادي نظير مظفر بقايي، مطرح مي‌كند.

ج: اوّلين كسي كه طرح ملّي شدن نفت جنوب را داد، عباس اسكندري بود. اسكندري در سال 1328 در طرح استيفاي خود از ساعد مراغه‌اي، رسماً اين مسئله را اعلام مي‌كند. ماهيّت اين فرد هم روشن است، او براي به دست آوردن پول، آماده بود تا سر خود را در هر آخوري فرو ببرد. عباس اسكندري در سال 1330 كه قوام به شدت تلاش مي‌كرد كه با همكاري انگليسي‌ها، پست نخست‌وزيري را بگيرد، دلال و واسطه قوام با سفارت انگليس در تهران بود.

امّا اين را نمي‌دانم كه پيشنهاد ملّي شدن صنعت نفت را با كسب مأموريّت از كدام مرجع مطرح كرد آن هم با آن همه گزافه‌گويي دربارۀ نفوذش بر كارگران نفت، نفوذي كه جز يك

حباب صابون، چيز ديگري نبود .

عباس اسكندري نماينده مجلس دورۀ پانزدهم و عضو برجسته حزب دموكرات قوام و دوست نزديك او هنگام استيضاح از ساعد مراغه‌اي، در 30 دي ماه 1327، چنين گفت: «... دولت بايد امروز، صنعت نفت ملّي اعلام كند و خودش استخراج نفت را به دست بگيرد. البته بعد از اين كار، نفت را به انگليسي‌ها بفروشد آن هم به قيمت عادلانه‌اي كه در خليج مكزيك وجود دارد. طوري كه درياداري و كارخانجات آنها دچار مشكل نشوند. تمام اين كارها را بكند. ما به پول احتياج داريم و بايد بگويم كه اگر دولت اين كار را نكرد من با آن مخالفم و به شما بگويم كه بالاخره ما اين كار را خواهيم كرد و اگر آنها خواستند از قوّه و زور استفاده كنند . من اعلام مي‌كنم آن اندازه قدرت دارم كه به كارگران نفت جنوب بگويم كه آنها را در هم بكوبند تا آنها نتوانند از اين منابع استفاده كرده و بيش از اين حق ما را بخورند.»⁽¹⁾

بين طرح پيشنهادي دكتر فاطمي براي ملّي كردن صنعت نفت و پيشنهاد عباس اسكندري همان قدر فاصله است كه بين زمين و خورشيد! يعني اين دو پيشنهاد به هيچ وجه، به هم مربوط نيستند. دكتر مصدّق و يارانش همچون دكتر فاطمي، واقعاً به اين نتيجه رسيده بودند كه ملّي كردن صنعت نفت در سراسر ايران، تنها راه بريدن چنگكهاي امپرياليسم انگليس در كشور است. البته بقايي با پيشنهاد دكتر فاطمي موافق نبود. آل احمد به روشني گفته است. مدّتي بعد از آن كه جبهه ملّي در مورد ملّي كردن صنعت نفت تصميم گرفت، خليل ملكي، طي جلساتي با بقايي صحبت كرد تا در مورد ملّي كردن صنعت نفت او را قانع كند. در اين‌باره دو يادآوري زير در نوشته‌هاي آل احمد ديده مي‌شود:

1- ملكي شروع كرد. اول بي‌امضا مقاله مي‌داد و بعد يك روز مقاله‌اش آمد دربارۀ «ملي كردن صنعت نفت» كه سيد و من داديم چيدند. اما ستونهاي چيده شدۀ مقاله يك هفته‌اي روي ميز چاپخانه موسوي (كوچه خدابنده‌لوهاـ ناصريه) ماند. چرا كه قضيه جدي بود و مسائل جدي را خود دكتر آخر شب كه مي‌آمد مي‌ديد. درست يادم نيست گويا رزم‌آرا ترور شده بود يا سر كار بود، مقدمات روي كار آمدن دكتر مصدق فراهم مي‌شد. ولي ديدم شتر سواري كه دولا دولا نمي‌شود. اين بود كه به سيمين گفتم شبي لقمۀ ناني فراهم كرد و در خانۀ اجاره‌ايمان (اول حشمت‌الدوله) ملكي را با بقائي و زهري دعوت كرديم و بگو و مگو

خوش و بش و رسمي كردن ماجراي قلم زدن ملكي و فردايش «ملي كردن صنعت نفت» در «شاهد» درآمد.⁽¹⁾احتمالاً اين گفت و گو تنها در يك نشست و با خوش و بش نبوده بلكه چندين نشست بوده است.

2ـ آل‌احمد در نامۀ 22 مهرماه 1331ـ پس از اخراج گروه ملكي از دفتر روزنامۀ شاهد به دست چاقوكشان ـ به دكتر بقايي چنين نوشته است:

مي‌دانيد نمي‌خواهم اهانتي به شما كرده باشم. يادتان هست كه دوست عزيز من خليل ملكي در جلساتي كه من هم افتخار حضور در آن را داشتم چقدر كوشيد تا لزوم شعار ملي شدن صنعت نفت را به شما حالي كند؟

گويا آقاي علي زهري(كه من او را صاحب سعۀ صدر بيشتري از شما مي‌دانستم) و آقاي دكتر عيسي سپهبدي(كه گر چه با اشارۀ خود سركار و براي حفظ مصالحي كه ما از آن هميشه تبري جسته‌ايم به ديدار قوام رفت و امروز خوب مزد قدمي به او داده‌ايد) نيز شاهد اين مدعا باشند.

به هر حال جريان ملّي شدن صنعت نفت، يك واقعه جهاني بود و آنقدر اهمّيت دارد كه آن سرش ناپيداست، آن چه كه دكتر مصدق انجام داد جنبه تاريخي و جهاني دارد و هيچ كس، نه احمد صفايي ساواكي و نه ديگران و گنده‌تر از او، نمي‌توانند آن را از ذهن تاريخ، پاك كنند.

س: حالا به همايون كاتوزيان بپردازيم و نقطه‌نظرهاي او، به عنوان يكي از رهبران سوسياليست‌ها و به اصطلاح مدافع خليل ملكي.

ج: درباره همايون كاتوزيان، مسئله خيلي زياد است. همايون كاتوزيان،خودش در سال 1321 به دنيا آمد. در سال 1340، يعني در 19 سالگي، براي تحصيل عازم انگلستان شد. يعني در دوران 1321 تا 1340 دوران شيرخوارگي و دبستان و دبيرستان را طي كرده و بعد هم به انگلستان رفته. او در جريان كودتاي 28 مرداد سال 32،كودك ده، يازده ساله‌اي بيشتر نبود پس از رفتن به انگليس هم، يك دورۀ بسيار كوتاه به ايران آمد و تنها چند ماه در ايران ماند، حالا يا سال 45 يا سال 1346، كه پس از محاكمه خليل ملكي و احتمالاً خانه‌نشين شدن او بوده.

پس از پايان تحصيلاتش، كتاب‌ها و مقالات متعدّدي دربارۀ ايران نوشته كه بخشي از آن، مربوط به دوران مصدّق است و پر است از حمايت از خليل ملكي و بت‌سازي از او. نوشته‌هاي تاريخي‌اش مجموعه اطلاعاتي است كه از اين طرف و آن طرف، از روزنامه‌ها و مجلات و غيره، جمع كرده و بر اساس آنها تحليل كرده است. آن هم تحليل‌ها و تفسيرهايي كه انسان را به حيرت مي‌اندازد.

س: گرايش او ملّي است يا سوسياليستي؟ خمير مايۀ تفكّراتش چيست؟

ج: خودش را طرفدار سوسياليسم و ملكي معرّفي مي‌كند و احتمالاً عضو جامعه سوسياليست‌هاي ايراني در اروپا در بخش دانشجويان انگلستان بود ولي جزء هيئت مديره آن سازمان نبود. البته آن‌چنان كه از نوشته‌هايش برمي‌آيد سوسياليسمي كه او به آن معتقد بود، احتمالاً «سوسياليسم» حزب كارگر انگليس است.

س: يعني از نوع اروپايي آن؟ شكل انگليسي يا فرانسوي؟

ج: از نوع اروپائي، امّا خودش معتقد است كه با شرايط اقليمي ايران تناسب دارد. از نوشته‌هاي او، مصدّق و نبرد قدرت، مقدمه‌اي بر خاطرات ملكي، (كه اين مقدمه دو برابر خود كتاب خاطرات است!) و چند نوشته ديگر دربارۀ اقتصاد سياسي ايران ... را ديده‌ام.

كتاب مصدق و نبرد قدرت، بيشتر تجليل و بت‌سازي از ملكي است. در عين حالي كه در مورد مصدق، اشتباهاتي را قبول دارد و مي‌گويد كه فلان اشتباه را كرده است، بهمان اشتباه را كرده است، براي ملكي كم‌ترين اشتباهي را قبول ندارد. حالا ببينيد چه مي‌گويد:

تشكيل حزب زحمتكشان از نظر اصولي كار درستي بوده است، اولاً نهضت ملي نيازمند يك سازمان سياسي بود كه مشخصات تشكيلاتي و ايدئولوژي اين حزب را داشته باشد اصلاً اين حزب نياز جبهه ملّي بوده است.

ثانياً، ملكي كه هم يك متفكر عميق، و هم يك استراتژيست روشن‌بين سياسي و هم نوسنده و سازمان دهنده قابل بود اصلاً نه استعداد رهبري سياسي به معناي اعم آن را داشت و نه كمترين علاقه‌اي به اين داشت كه گروه‌هاي عظيمي در ميتينگهاي سياسي براي او هورا بكشند و يا در خيابانها پيش از بردن نامش، زنده باد و جاويد باد بگويند. در نتيجه هر نوع اقدام سياسي توسط او و رفقاي انشعابي او از حزب توده فقط مي‌توانست به يك جمعيت زبده روشنفكري بدل شود. چنانكه جامعه سوسياليستهاي نهضت ملي ايران در سال‌هاي 1939 تا 1943 اين چنين بود .

به اين ترتيب او معتقد است كه ملكي يك روشن‌بين سياسي و يك سازمان‌دهنده با استعداد و رهبري سياسي بود كه تنها مي‌توانست يك عده روشنفكر را به دور خود جمع كند نه تودۀ مردم زحمتكش را !! كاتوزيان دربارۀ بقايي مي‌گويد:

ثانياً بقايي با اينكه جذابيت فردي فوق‌العاده‌اي براي گروههاي بزرگ داشت امّا به تنهايي و با ياران خصوصي‌اش هرگز نمي‌تواست يك حزب منظم و متشكّل وسيع و با برنامه و محتواي سياسي بوجود آورد چنانكه پس از تقسيم شدن حزب زحمتكشان نيز هرگز نتوانست چنين كند.

اين پرسش را مي‌توان كرد كه جناب كاتوزيان، تو كه شايد اصلاً مظفر بقايي و احتمالاً ملكي را نديده‌اي اين ويژگيها را در خواب ديده‌اي؟

ببينيد به گفته كاتوزيان، ملكي تنها كاري كه مي‌توانست بكند تشكيل جمعيت زبدگان و روشنفكران است. بقايي هم نمي‌توانست به تنهائي يك حزب وسيع توده‌اي به وجود آورد.

س: با توجه به جذابيت و موقعيت؟

ج: ولي نمي‌توانست. حالا چطور يك حزبي تشكيل شد كه در توده‌هاي وسيع مردم نفوذ كرد؟ كي اين كار را كرد؟ حزب اصلاً نبوده است.

او ادامه مي‌دهد: «تلفيق اين دو نيرو و اين دو نوع استعداد، ثمراتي به بار آورد كه اگر بقايي راه خود را عوض نكرده بود مي‌توانست سير تاريخ ايران را از آنچه كه بر ما گذشته است و مي‌گذرد جدا سازد.» يعني نه كودتاي 28 مرداد مي‌شد، نه شاه حكومت مي‌كرد، نه دوران 30 ساله حكومت شاه بود نه انقلاب جمهوري اسلامي مي‌شد و...(خنده)

س: همه مشكلات حل بود!

ج: همه مشكلات حل بود. آنچه كه بر ما گذشته و مي‌گذرد نبود. خوب، دربارۀ اين آدم چه مي‌شود گفت؟ يك گزافه‌گو. گزافه گوئي او به اندازه‌اي است كه حتي يكي از نزديك‌ترين همفكرانش، اميرخسروي مي‌نويسدكه: «در اين حد نمي‌شود قبول كرد.» كاتوزيان ادامه مي‌دهد: «به اين ترتيب ملكي و ياران همراهش، ابوالقاسم قندهاريان، جلال آل‌احمد، وثيق، نادر نادرپور، هوشنگ ساعد لو و ديگران، امور تشكيلاتي و ايدئولوژيك حزب زحمتكشان را در دست گرفتند و فعاليت‌هاي صرفاًً سياسي و پارلماني را در اختيار بقايي و يارانش گذاشتند.»⁽¹⁾

او در جاي ديگر به صورت زير از خليل ملكي بتي عظيم مي‌سازد:

خليل ملكي در تمام مسائل عمده سياسي از روابط داخلي و خارجي حزب توده گرفته تا مسائل نهضت ملي، از تراژدي دولت ملي مصدق گرفته تا كمدي جبهه ملي دوم، يكبار هم به خطا نرفت و در يك مورد اشتباه نكرده است. در تاريخ معاصر ايران ما، متفكر سياسي و مبارز ديگري را نمي‌توان يافت كه مطابق شواهد و مداركي كه از تاريخ آن روزها در دست است، تا اين اندازه، پيش‌بيني‌ها و تشخيص‌هايش، درست بوده باشد.

اگر اين بت‌سازي نيست، پس چيست؟ بعد خود اين آدم اندرز مي‌دهد كه نبايد بت‌سازي كرد و اين كار، خيلي بد و ناپسند است و...

ناشر همين كتاب كه درتهران چاپ و منتشر شده است، در مقدّمه مي‌نويسد:

نويسنده (همايون كاتوزيان)، در كنار اسطوره دكتر مصدّق، به چهره كم‌رنگ‌تر امّا استوار و پابرجاي خليل ملكي هم مي‌پردازد، يعني مي‌گويد وقتي پاي اسطوره‌اي به ميان آيد، برخورد موّرخ هم، رنگ تازه‌اي به خود مي‌گيرد. اگر قبول كنيم كه اسطوره‌ها را مردم جاري مي‌سازند و همانهايي هستند كه در مسير تاريخي خود، از آن پاسداري مي‌كنند برخورد با اسطوره‌ها نيز بايد توأم با احتياط باشد.»

و سپس در صفحه دوم مقدمه ادامه مي‌دهد: «نويسنده، خواسته يا ناخواسته، اين فكر را در خواننده تقويت مي‌كند كه اگر رهبري فرهمند و پرجاذبه مصدّق، با سازماندهي و نظريه‌پردازي خليل ملكي، همراه مي‌شد تاريخ نهضت ملّي و تاريخ معاصر ايران، به گونه‌اي ديگر رقم مي‌خورد.

تاريخ معاصر توده‌هاي مردم ايران وخاورميانه در آن زمان، مصدق را رهبري نامي، مي‌دانستند و خليل ملكي، نظريه‌پردازي چيره دست بود كه صادقانه به نهضت ملّي و رهبر آن مصدّق، وفادار بود. در كتاب مي‌خوانيم كه پاره اي از رهبران جبهه ملّي دوّم، ضمن سوءاستفاده از نام پرآوازۀ دكتر مصدق، و جلب حمايت توده‌ها به سوي خود، و ايجاد يك پايگاه مشخص، از محبوبيت دكتر مصدّق، سوءاستفاده مي‌كردند اما به نظرات او اعتنايي نداشتند و حتي پيشنهادات او را در مسير جبهه ملّي ناديده مي گرفتند...» جداي آنچه كه گفته شد، كاتوزيان، دربارۀ مسايل ديگري هم اظهارنظر مي‌كند كه جالب است، مثلا درباره رضاخان مدعي است كه انگليسي‌ها رضاخان را به قدرت رساندند اما در عين حال مي‌نويسد كه رضاخان ضدانگليسي بود!

س: چرا چنين نظري مي‌دهد؟

ج: كاتوزيان ادعا مي‌كند كه رضاخان در ظاهر از سياست انگلستان دفاع مي‌كرد، ولي

انگليسي‌ها در كار او دخالت نمي‌كردند(!!)، رضاخان، فردي ناسيوناليست و مستقل بوده است و...

س: يعني به اصطلاح نعل وارونه زدن، نان انگليسي‌ها را خوردن و تبرئه كردن استعمار؟

ج: قدر مسلم اين است كه نخستين طلوع رضاخان، مرهون كودتاي سوم اسفند 1299 و با نظارت و حمايت انگليسي‌ها بوده است اما از همان آغاز، براساس گزارشي كه آرميتاژ اسميت، در 1301 به وزارت خارجه بريتانيا ارائه مي‌دهد، از دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان متنفر بوده است. در 1302، رضاخان به مصدّق و دولت آبادي و ساير نمايندگان گفته بود كه انگليسي‌ها او را مصدر كار كرده‌اند و به اين امر باليده بود. اما احساسات ناسيوناليستي‌اش باعث مي‌شود كه از نفوذ بي‌حد و حصر انگليسي‌ها در ايران ناراضي باشد. اين نفوذ عظيم با روحيات او كه مي‌خواست فرمانرواي كشور باشد، سازگاري نداشت .

كاتوزيان، نظريات دكتر مصدق را در مورد رضاخان رد مي‌كند و مي‌گويد:

بسياري از ايرانيان، از جمله مصدق متعقد بودند و هنوز هم هستند كه قرار داد 1312 نفت، توطئه‌اي بود كه انگليسي‌ها سناريوي آن را به دقت به دست رضا شاه به انجام رسانيدند. برطبق اين نظريه، شركت نفت ايران و انگليس ابتدا به بهانۀ فني و تجاري، حق امتياز را نسبت به سال‌هاي پيش كاهش مي‌داد. مطبوعات فرمايشي و عمدتاً روزنامه اطلاعات، با سرو صداي زياد، خواهان احياي كامل حقوق حقه ايران از شركت نفت و امتياز نامه دارسي مي‌شدند و پاسخ شركت نفت مي‌بايستي نوميدكننده و تحقيرآميز باشد. شاه كه كاسۀ صبرش لبريز شد امتياز را لغو كند. واكنش بريتانيا هم درست مثل سال 1329 و ملي كردن نفت، ضمن احاله به سازمان ملل، ستيزه جويانه خواهد بود. همين نظر اجرا شد و بعد هم هيئت نمايندگي ايران در جامعه ملل به سرپرستي داور به توصيه جامعه در مورد حل و فصل مشاجره از طريق مذاكره دو جانبه تن در مي‌دهد و همچنان كه ديديم با انعقاد قرارداد 1312 سه سال بر طول امتياز افزوده مي‌گردد. اين قرار داد جديد اگر بدتر از امتيازنامه دارسي نباشد بهتر از آن نيست. البته اين سناريوئي است جالب. و با توجه به اوضاع عمومي مملكت و خاصه، نحوۀ آغاز شدن مشاجره و شيوه حل و فصل آن، چندان بي‌ربط هم به نظر نمي‌رسيد. اما دلايل قوي و شواهد، مغاير اين نظريه است. تلاش به منظور تجديدنظر در امتيازنامۀ 1901 تا 1919 «دارسي»، از سال 1325 آغاز گرديد. تيمور تاش از

سال 1307 وارد مذاكره‌اي همه جانبه شد. بعدها داور و فيروز نيز مذاكره را دنبال كردند. در سال 1310 «سرجان كدمن» رئيس شركت نفت ايران و انگليس، پيشنهادهاي 14 ماده‌اي تيمور تاش را رد كرد. در فاصله ميان آذر ماه 1310 و بهمن 1311 حل و فصل قريب‌الوقوع مسئله به تعويق افتاد زيرا كدمن پيشنهاهاي تيمور تاش را به دليل ادعاهاي بيش از حد آن نپذيرفت. در اسفند 1311 شاه و تيمورتاش هر دو به حل و فصل دوستانه‌اي رضايت دادند. خرداد همان سال، پيش‌نويس قرارداد به تهران فرستاده شد.

اما ناگهان در لندن اعلام شد كه حق امتياز دولت ايران از نفت در آن سال(1311) به يك چهارم حق امتياز سال قبل كاهش يافته است. هيچ توجيهي براي اعلام ناگهاني اين كاهش چشمگير ذكر نشد و تاكنون هم نشده است. به جز اينكه بگوئيم شركت نفت ايران و انگليس درصدد تحريك بوده است.

شاه در نهايت عصبانيت لغو امتيازنامه دارسي را امضاء كرد. سراسر كشور جشن گرفتند، چراغاني كردند، انگلستان ضمن حفظ حالت ستيزه‌جوئي شمشيركشي، مسئله را به سازمان ملل ارجاع داد. هيئت نمايندگي ايران به سرپرستي علي اكبر داور موضع سرسختانه‌اي نداشت. شايد به اين دليل از پشت تمامي قانون،«قدرت عريان بريتانيا» را احساس كرده بود . حاصل كار، قرار دارد 1312 بود كه شاه به دنبال ديدار با «كدمن» و قبل از موافقت كابينه و مجلس يا آگاهي مردم از متن توافق، آن را مورد قبول قرار داد. البته شاه شايد بازيچۀ شركت نفت باشد. ولي او عامل شركت نفت نبود. حتي تقي زاده وزير بي اقتدار دارائي، بعدها گفت كه رضاشاه قرارداد را برخلاف ميل خود امضاء كرده است. و در عين حال تأكيد مي‌كرد كه شاه هم به خاطر تسليم در برابر شركت، چيزي نمانده بود كه به گريه بيافتد.⁽¹⁾

به روباه گفتند شاهدت كيه؟ گفت: دمم. كاتوزيان هم، براي تأئيد وطن‌پرستي رضاخان، تقي‌زاده را شاهد آورده است.

كاتوزيان چنين ادامه مي‌دهد:

اين قرارداد، همان سالي به امضاء رسيد كه نازي‌ها در آلمان به قدرت دست يافتند و شاه به طرف نازي‌ها رفت، چرا كه از انگلستان متنفّر بود...

اما دليل واقعي گرايش شاه به نازي‌ها، همان طور كه يك‌بار گفتم، تنفّر شاه از انگليسي‌ها نبود، بلكه او پس از اينكه تركتازي‌هاي نازيها در اروپا آغاز شد، بي‌خبر از اوضاع سياسي زمان و بازي انگليس و فرانسه كه به آلمان براي آماده كردن اين كشور به جنگ با شوروي امتياز مي‌دادند گمان مي‌برد كه قدرت جديد مسلّطي جاي قدرت امپراطوري انگلستان را مي‌گيرد. و براي اينكه جانب قوي‌تر را بگيرد به سمت نازيها گرايش پيدا كرد تا در صورت پيروزي آنان بر شوروي، انعامي دريافت كند!

به اين ترتيب، كاتوزيان شاه را تبرئه مي‌كند. او را ناسيوناليست مي‌داند. انگلستان هم در اين ماجرا اصلاً دخالتي نداشته بلكه اين شركت نفت بوده كه با زور خود قرارداد را تحميل كرده و اين نمونه‌اي از داوري كاتوزيان دربارۀ تاريخ است.

س: سؤالي مطرح مي‌شود، چرا اين‌ها براي مردم چهره‌سازي و تيپ سازي مي‌كنند؟ چرا محمود طلوعي، ابراهيم صفاتي و كاتوزيان سعي دارند كساني را به عنوان ناسيوناليست و ميهن‌پرست معرّفي كنند؟ شايد مي‌خواهند براي جامعه الگوسازي كنند و شايد در صدد تبرئه كردن وابستگي به خارج هستند. وقتي كسي از مظفر بقايي تعريف مي‌كند، يعني آمريكا هم خوب است و اگر فردي با خصوصيات مظفر بقايي به طرف آمريكا مي‌رود، كار بدي نكرده است. به اين ترتيب هدف اين است كه گرايش به غرب را توجيه كنند.

ج: به نظر من، عيناً همين است. تلاشي كه براي رضاخان و پسرش مي‌شود تلاش براي توجيه آنهاست. مثلاً كتاب طلوعي كه از آن صحبت شد اين فكر را به خوانندگان القا مي‌كند كه تنها در صورت وجود يك سلطنت خودكامه، اوضاع كشور رو به بهبود مي‌رود. اين جريان مورد توجه همه جانبه امپرياليست‌هاست. چندي پيش راديو بي‌بي‌سي، مصاحبه‌اي با رضا پهلوي كه سفري به لندن داشت، انجام داد. رضا پهلوي، درست مثل پدرش، از موضع خيلي بالا صحبت مي‌كرد و ادّعا داشت كه هواداران بسياري در ايران دارد و در پايان گفتارش به اين نتيجه رسيد كه اگر رژيم كنوني ايران، داوطلبانه كنار نرود، مسئله اعمال زور براي بركناري‌اش مطرح خواهد شد و در ايران، مردم بسياري هستندكه حاضرند براي براندازي رژيم كنوني، حتي جان خود را فدا كنند.

يعني تعداد شاه‌پرستان در ايران، اينقدر زياد است! همۀ اينها القاي اين انديشه است كه مي‌شود نوكر آمريكا هم بود در خدمت آمريكا هم بود و آن وقت به ايران آمد و در كشور هم

حكومت تشكيل داد و هيچ عيبي هم ندارد. در آن زمان انگلستان حاكم مطلق بود و حالا هم آمريكا، در مصاحبه‌اي كه نشريه «مشروطيت»، ارگان رسمي رضا پهلوي، با فرح ديبا، همسر شاه سابق، انجام داد، خبرنگار نشريه از فرح سؤال مي‌كند: شما فكر نمي‌كنيد كه آمريكا براي براندازي حكومت ايران، دست به اقدامي بزند؟ فرح جواب داده: البته لحن آمريكا، خيلي شديدتر شده، اما هنوز اقدامي از جانب آمريكا مشاهده نشده است...

يعني خيلي صريح اعتراف مي‌كنند كه منتظرند آمريكا اينها را به ايران آورده و بر سر قدرت بنشاند!

همان هفته‌نامه، عكس بزرگ رضا پهلوي را چاپ كرده و در زير آن متن سوگندنامه او به عنوان پادشاه ايران كه وفادار به قانون اساسي است، چاپ شده است. و در صفحه دوّم مصاحبه با «بانو فرح» چاپ شده است.

مدتهاست كه ديگر نيروهاي مخالف نظام جمهوري اسلامي، گفت و شنود با سلطنت‌طلبان را آغاز كرده‌اند. چندي پيش هم آقاي نزيه اظهار عقيده كرده بود كه بايد در رابطه با نوع رژيم آينده ايران، سلطنت يا جمهوري، يك همه‌پرسي برگزار شود و بالاخره احمد مدني و اميرخسروي هم خود را وارد اين دسته نوازندگان كرده‌اند. اين آخري نظر خود را به اين شرح اعلام داشته كه:

براي براندازي نظام كنوني جمهوري اسلامي ايران، ائتلاف با مشروطه‌خواهان از جمله طيف شاپور بختيار و همكاري با سلطنت‌طلبان لازم است.

س: اين آقايان سنشان بالا رفته و منتظرند كه به حكومت و يا رياستي برسند و در هر حال عمرشان دارد تمام مي‌شود، پس لابد به فكر اين هستند كه كاري بكنند اما اين سؤال هم مطرح است كه آيا پشت پرده هم با اينها تماسهايي برقرار مي‌شود تا اينها را هماهنگ كنند و يا اين كه اين كارها را خودشان به طور مستقل انجام مي‌دهند. در هر صورت طرف هم ادعا دارد كه من وقتي نان و آب شما را مي‌دهم حداقل يك خرده با هم كنار بيائيد.

ج: در ارتباط با وضع گروههاي مخالف و گرفتاري‌هاي آنها، فكر مي‌كنم اين اعتراف اميرخسروي كافي باشد.

... وزن و اعتبار بين‌المللي اپوزيسيون دموكرات و آزاديخواه، در برابر ساير بخش‌هاي اپوزيسيون ناچيز است و اينان از امكانات كمي براي طرح نظرات خود و اثرگذاري بر افكار

عمومي داخل و خارج كشور برخوردارند.

اين ضعف اساسي در كنار نوع عملكرد ديگر نيروهاي اپوزيسيون، اساسي‌ترين مشكلاتي هستند كه نيروهاي مخالف جمهوري اسلامي دچار آنند. اپوزيسيون دموكرات بايد بتواند نزد افكار عمومي جهان به طور فعّال مطرح شود، در اين راستا بايد از تجربه سال‌هاي گذشته پند گرفت. گروهها و احزاب به تنهائي قادر نيستند به اين مهم جامه عمل بپوشانند. بايد به سراغ اشكال متنوع‌تر و انعطاف‌پذيرتر و كاراتر رفت. براي مثال مجمعي از شخصيت‌هاي صاحب نفوذ و دموكرات مي‌توانند ابتكار عمل هماهنگي فعاليت‌هاي اپوزيسيون را به دست گيرند و در قالب‌هاي قابل قبول در سطح بين‌المللي، براي طرح نظريات خود بهره جويند. در راستاي فعاليت‌هاي اپوزيسيون دموكرات، ايجاد روزنامۀ واحد جبهه آزاديخواه و تمركز فعاليتهاي تبليغاتي حول آن، از اهميت محوري و كليدي برخوردار است. بايد با همه نيرو به تلاش‌هائي كه در اين زمينه آغاز شده‌اند ادامه داد و از آنها حمايت كرد. ⁽¹⁾و از قطعنامه كنگره دربارۀ تحولات سياسي ايران.

در جريان تدارك اين مبارزه به ويژه در عرصه نظري، شايد مهمترين دستاورد تجربه سال‌هاي گذشته مرزبندي آن تزلزلها، دودلي‌ها و ترديدهائي است كه برخي از نيروهاي اپوزيسيون را به امكان تحولات مثبتي در درون حكومت اسلامي دلخوش ساخته بود و از اين طريق به گسترش توهم در صفوف اپوزيسيون ياري مي‌رساند.

شناخت كليه عواملي كه رژيم جمهوري اسلامي را «اصلاح ناپذير» كرده‌اند و آن را در حل بحرانهاي مزمن و ادواري ناتوان ساخته‌اند مي‌تواند سكوي مناسبي براي طراحي استراتژي مبارزاتي عليه اين رژيم به قصد كنار زدن آن و برقراري يك جمهوري آزاد و مبتني بر حقوق‌بشر باشد.

از اين موضع‌گيري‌ها روشن مي‌شود كه همه گروهها فكر مي‌كنند به تنهايي قادر به انجام هيچ كاري نيستند و تنها اميدشان اين است كه با هم جمع شده و از مجموعه امكانات انساني و مالي و تبليغاتي و بين‌المللي و بالاتر از همه از كمك ايالات متّحده در جهت براندازي نظام، بهره‌برداري كنند. به هر حال آنچه كه مسلّم است اين كه در پشت جريان رضا پهلوي و مشروطه‌خواهان و سلطنت‌طلبان، آمريكا قرار دارد. در اين نكته ترديدي ندارم. امّا درباره اين

كه آيا امثال نزيه، مدني، حاج سيدجوادي و اميرخسروي هم از آمريكا دستور مي‌گيرند و آمريكاست كه آنها را در پنهان كوك مي‌كند، نمي‌توانم نظر بدهم چون سندي در اين مورد ندارم. در هر صورت، تاكتيك جمع كردن همه نيروها و ايجاد يك جبهه واحد، ابتكار سلطنت‌طلبان است كه به دنبال همه مي‌فرستند، آنها را به جلسات بحث خود دعوت مي‌كنند. داريوش همايون، رضا پهلوي، حسن شريعتمداري، بابك اميرخسروي و امثال اينها، همه، در جلسات مشترك شركت مي‌كنند. در هامبورگ مي‌نشينند و دربارۀ نهضت ملّي و مليّت و تماميّت ارضي ايران و مسايلي از اين قبيل، بحث مي‌كنند. مسلماً گردانندۀ اين جريان، داريوش همايون است. منتهي هر كدام ادّعا دارند كه: ما هستيم! كمتر مي‌توان ترديد داشت كه نيروي مهمّ بين‌المللي پشتيبان اين جريان، جز ايالات متحده آمريكا باشد. فرشته ميهن‌دوست، در ماهنامه ميهن، كه علي كشتگر بعد از انحلال گروه فدائيان خلق كه رهبري آن را برعهده داشت، منتشر مي‌كرد، مقاله‌اي نوشته كه جالب توجه است⁽¹⁾. او مي‌نويسد:

2ـ پراكندگي ـ دوّمين مشكل بزرگ و لاينحل چپ، صد پاره بودن آن است. و البته «چپ» نمي‌تواند نقش شايسته‌اي در تحوّلات آينده ايران داشته باشد. اگر چپ، استقلال آن را پيدا كند كه دست‌كم، در يك اتحاد وسيع طيف چپ، ضمن حفظ همه جناحها و گرايشهاي موجود، برخي فعّاليت‌هاي خود را دست‌كم در مبارزه براي تحقّق دموكراسي در ايران هماهنگ سازد، حتماً خواهد توانست نقشي بزرگ در آينده ايفا نمايد. مسلماً اختلافات ايدئولوژيك و سياسي و سازماني و تاريخي و حتي اختلافات و كينه‌ورزي‌هاي فردي، و شخصي در درون چپ، پيچيده‌تر از آن است كه بتوان به اين زوديها شاهد غلبۀ چپ بر همۀ اين موانع و تبديل آن به يك حزب بزرگ و واحد چپ بود. دنبال چنين هدفي بودن در حال حاضر، بيشتر شبيه به دنبال سراب رفتن است.»

از آنجا كه جلسات و مذاكرات ميان سلطنت‌طلبان و جمهوري‌خواهان و مشروطه‌خواهان و گروههاي چپ پس از چند سال گفت و گو به هيچ نتيجه‌اي نرسيده است، كار به جايي رسيده است كه روزنامۀ كيهان لندن هم دادش درآمده و نوشته است: آقا اين مذاكرات به اندازۀ كافي كشدار شده، ديگر بس است. اين آقاي داريوش همايون هم كه پيشنهاد مي‌كند گفت‌وگوها ادامه يابد بگويد كه مذاكره چه فايده‌اي دارد؟ تا به حال چه فايده‌اي كرده است؟

خوب، اين يك واقعيّت است. اينها نمي‌توانند با همديگر زير يك چادر بنشينند. سلطنت‌طلبان پيشنهاد مي‌كنند كه بايد جبهۀ نيروهاي مخالف رژيم جمهوري اسلامي با يك رهبري واحد و متمركز به وجود بيايد. زيرا هيچ جبهه‌اي بدون رهبري واحد نمي‌تواند هيچ عمل مؤثري انجام بدهد و براي آنان مسلم است كه تنها فردي كه شايستۀ مقام رهبري است، رضا پهلوي است كه از حمايت گستردۀ بين‌المللي (يعني امپرياليسم آمريكا) برخوردار است و هيچ يك از گردانندگان گروههاي ديگر كه هر كدام به تنهايي داعيه رهبري جبهه را دارند و به همين علّت هم نمي‌توانند با هم زير يك برنامۀ مشترك جمع شوند، حاضر به پذيرش رضا پهلوي به عنوان رهبر نمي‌شوند. اين، گوشه‌اي از مشكلات به اصطلاح، «اپوزيسيون» ايران در مهاجرت است.

س: درصدي از اين افراد، به هر حال مدّعي داشتن پايگاه در ايران هستند، به قول حضرت امام كه فرمودند: اگر مي‌خواهيد بيائيد براي چي رفتيد؟ حالا فرض كنيم عده‌اي قصد دارند برگردند. با توجه به اين كه مي‌دانند در داخل پايگاه مردمي ندارند بايد خودشان را به جايي وصل كنند. شايد يكي از دلايلي كه سازمان مجاهدين (منافقين) را وادار كرده تا راه بيفتند و با سناتورهاي آمريكايي و انگليسي، مجلس سنا، حتي بيل كلينتون، رئيس جمهوري آمريكا، مذاكره كند، اين است كه مي‌خواهند خودشان را به آن قدرت‌ها متصّل كنند.

ج: سازمان مجاهدين را همه گروههاي ديگر طرد مي‌كنند. هيچ كدام از اين سازمان‌ها، حتي سلطنت‌طلبان هم، مجاهدين را قبول ندارند. به دليل اينكه اينها، رئيس جمهور علم كردند. هم كيهان لندن و هم ماهنامه اميرخسروي، مقالاتي عليه اين سازمان مي‌نويسند، همه آنها را طرد كرده‌اند. ولي محافل مافوق ارتجاعي در ايالات متّحده آمريكا، با شدّت بي‌سابقه‌اي از آنها پشتيباني مي‌كنند و اين حمايت، اين واقعيّت را به روشني نشان مي‌دهد كه اين محافل، به هيچ يك از گروه‌هاي ديگر، اعتمادي ندارند.

برنامه فارسي صداي آمريكا (31 شهريور 73) خبري را منتشر كرد كه 97 نفر از سناتورهاي حزب جمهوريخواه طي نامه‌اي، از دولت كلينتون درخواست كردند كه بين آنان و مسعود و مريم رجوي، ديداري ترتيب داده شود. بعد هم در تفسير اين خبر، گفتاري را درباره جنبش مقاومت ملي، يعني همان سازمان مجاهدين پخش كرد كه مضمون آن اين بود كه اين سازمان، فعّال‌ترين گروه مخالف جمهوري اسلامي است. گرچه اقداماتي به اين سازمان

نسبت داده مي‌شود كه نمي‌تواند مورد توافق آمريكا باشد ولي اين تفكر در مقامات آمريكا مطرح است كه آيا نمي‌شود براي ايجاد تغييرات در ايران، از گروههايي كه آمريكا با همه شيوه‌هاي عمل آنها موافق نيست پشتيباني كرد؟

اين موضع‌گيري عجيب از طرف آمريكا عليه جمهوري اسلامي، كاملاً تازگي دارد و نشان‌دهنده آن است كه آمريكا از ديگر گروههاي مخالف، از سلطنت‌طلبان گرفته تا چپ دموكرات، نظير اميرخسروي، به كلي نااميد شده است. در حالي كه تا چندي پيش سياست رسمي دولت آمريكا اين بود كه اين سازمان را يك سازمان تروريستي به شمار مي‌آورد نه يك نيروي تعيين كننده. به هر حال هدف آمريكا، همان براندازي رژيم است. اين احتمال هم وجود دارد كه آمريكا همۀ اين سوسوها از جمله سلطنت‌طلبها، رضا پهلوي، سازمان مجاهدين و... را براي اين علم مي‌كند كه يك سيستم بختيار مانند در ايران جا بيفتد. اين هم يك فرض است.

جان كلام اين كه، تمام اين سياست‌ها و عملكردها، از تبرئه رضاخان و محمّدرضا گرفته تا تبرئه تمام كساني كه سازش كرده‌اند و نيز بت‌سازي از خليل ملكي به عنوان اسطوره جامعه و توجيه اعمال تمام اين سياستمداران ورشكسته، براي جا انداختن يك خط فكري سازش و توجيه و ايجاد مقبوليّت در بين مردم است. مسلماً ميان همۀ تلاش‌ها، ارتباط‌هايي وجود دارد. حالا اگر ارتباط جاسوسي نباشد ارتباط فكري حتماً هست.

س: خوب، وقتي به عنوان مثال مدني يك ميليون دلار از آمريكا براي مبارزه با ژريم، قرض‌الحسنه مي‌گيرد، مجبور است حداقل تا زمان بازپرداخت اين قرض،ارتباطات خود را حفظ كند. مطبوعات و راديوهاي امپرياليستي، با اين افراد مصاحبه مي‌كنند حتي به آنها امكانات مي‌دهند تا ميتينگ بدهند و سخنراني كنند به هر حال قصدشان اين است كه لطفي بكنند و يا روحيه بشردوستانه آنان گل كرده است!

ج: بله، قدر مسلّم اين‌هايي كه براي مبارزه با رژيم ايران، از آمريكا كمك مالي مي‌گيرند، مجبور به تبعيت‌هايي هستند،مسلّم است كه اين كمك‌ها بشردوستانه نيست. اين كمك براي اجراي سياست مورد نظر كمك‌دهنده است. ممكن است يك روز بختيار باشد و روز ديگر مدني، هيچ بعيد نيست كه بخواهند او را جلو بيندازند. به هر حال مدني در جبهه ملّي بوده، در زمان شاه، با رژيم درافتاده و در جمهوري اسلامي هم وزير و استاندار و كانديداي رياست جمهوري بوده و نزديك به دو ميليون هم رأي آورده، شايد وجود همۀ اين عوامل باعث شده

باشد كه به او نزديك شوند. از ميان آنهايي كه در خارج هستند، دريادار مدني، بيش‌تر از همه داراي ويژگيهايي است كه مي‌تواند مورد علاقه آمريكا قرار بگيرد ولي به همان علّت كه هيچ‌كس،كسي را قبول ندارد، مدني هم تنهاست. هيچ يك از ديگر نيروها حاضر نيستند زير چتر او بروند. هر كدام خود را بالاتر از ديگري مي‌داند.

س: اينها با اين گستردگي و طيف‌هاي گوناگون چه مي‌كنند؟

تشكيلاتشان چيست؟

ج: تا آنجا كه من اطلاع دارم همه اين گروهها در مهاجرت، هواداران بسيار كمي دارند.

س: ولي به هر حال اينها به يك حركت فكري سياسي رسيدند، چون همۀ آنها تلاش دارند كه به نوعي حركت مسلّحانه را نفي كنند. به جز سازمان مجاهدين خلق.

ج: نه ديگر، شاه! گفته كه ممكن است مجبور به حركت مسلحانه بشويم، مسئله مبارزه مسلحانه البته استراتژي همه نيست و به جز سازمان مجاهدين، همه‌شان معتقدند كه بايد با فشار سياسي به ايران، رهبري را وادار به برقراري دموكراسي و انجام انتخابات آزاد كرد آنها اعتقاد دارند كه در انتخابات آزاد، قادر به كسب اكثريت آرا و سرنگوني حكومت فعلي خواهند بود. حالا به قول معروف، چه كسي مي‌تواند اين زنگوله را به گردن گربه بيندازد، مسئله‌اي است كه خودشان هم نمي‌دانند.

واقعيت اين است كه تنها دو عامل ممكن است در اين مسير مؤثر واقع شود، يكي رشد و گسترش نارضايتي مردم و در نتيجه فشارهاي روز افزون اقتصادي و فقدان آزادي در كشور و ديگري فشار سياسي و اقتصادي آمريكا كه تلاش مي‌كند تا ساير كشورهاي بزرگ سرمايه‌داري را نيز به عرابه خود وصل كند اما تاكنون حتي در مورد انگلستان هم موفقيتي نداشته است. اگر در همسايگي ايران به جاي عربستان و ساير كشورهاي مينياتوري جنوب خليج‌فارس، يك «عراق» گوش به فرمان آمريكا، مانند تركيه وجود داشت كه حاضر بود جريان سال 61 را دوباره براه بيندازد، به نظر من بدون ترديد، آمريكا اين حربه را به كار مي‌انداخت ولي از كشورهاي موجود،كاري ساخته نيست. اسرائيل هم دور است و كاري از او ساخته نيست تنها مي‌ماند فشار اقتصادي و سياسي و تلاش براي همراه كردن ديگر كشورها. چنانكه مي‌دانيم حتي تركيه هم كه جيره‌خوار آمريكا است، زيربار فشار آمريكا نرفته است، چه رسد به كشورهاي قدرتمند اروپايي و آسيايي. نه آمريكا ديگر آن ابرقدرت سابق است و نه ايران هائيتي يا السالوادور.

س: در بين اين گروهها، البته چنين وازدگي‌ها و تشتّت‌ها، روزبه‌روز شدت بيشتري خواهد گرفت. حالا برگرديم به مسئله جبهه ملّي،كساني كه خود را به عنوان جبهه ملي و ملّي‌گرا معرفي مي‌كنند علناً به طرف غرب مي‌روند. اين وابستگي در ابتداي امر، وابستگي فكري و روحي و غرب‌زدگي و غرب‌گرايي است يا وابستگي به مفهوم كلّي و سياسي؟

ج: بعد از 28 مرداد و بعد از آن حوادث و آشكار شدن نقش آمريكا، براي من بسيار دشوار است بپذيريم كه يك ملّي‌گراي ميهن‌پرست و آزاديخواه، هنوز معتقد باشد كه آمريكا كشوري هوادار آزادي و استقلال ملّت‌هاي مظلوم دنياست. براي من ترديدي وجود ندارد كه گروههائي كه در مهاجرت هستند، همگي، آمريكاي امروزي را به خوبي مي‌شناسند ولي جالب اين است كه در نشريات خود، كمترين انتقادي از سياست آمريكا نمي‌كنند. تا آنجا كه نشرياتشان به دست من رسيده است، سكوت مطلق دربارۀ سياست دشمنانه آمريكا نسبت به ايران بر اين نشريات حكمفرماست.

س: اين سياست، نوعي دفاع غيرمستقيم است. مثلاً همين‌هايي كه طرفدار دموكراسي هستند، دربارۀ الجزاير سكوت مي‌كنند.

ج: آمريكا در همه‌جا در حال زورگويي است. مگر آنجايي كه زورش نرسد. اينها از فشار آمريكا به كوبا، كه بيش از چهل سال است در برابر غول ايالات متحده ايستادگي مي‌كند، نه تنها دچار عذاب وجدان نمي‌شود بلكه به عكس، آن را تأييد مي‌كنند. در صورتي كه نزديك‌ترين متحدان آمريكا مانند كشورهاي غرب اروپا، كشورهاي آمريكاي لاتين و حتي كانادا، سياست تحريم عليه كوبا را محكوم مي‌كنند. من در هيچ يك از نشريات گوناگون اين گروههاي به اصطلاح چپ دموكرات و يا جمهوريخواه ملّي، هرگز نديدم كه در برابر اين همه جنايات اسرائيل عليه خلق مظلوم فلسطين، حتي يك اعتراض و انتقاد ملايم مطرح كنند. آمريكا در همه جا مشغول زورگويي است، همه جا در حال آدمكشي است. اما مثلاً در مجله راه آزادي در شماره هائي كه به دست من رسيده است يك كلمه عليه آمريكا نوشته نمي‌شود.

از نظر اميرخسروي، آمريكا اصلاً امپرياليست نيست و گويا اصولاً اصطلاح امپرياليسم از قاموس اين حضرات حذف شده است. راه آزادي از توطئه آمريكا در فروپاشي شوروي دفاع مي‌كند. از يلتسين نوكر آمريكا دفاع مي‌كند و مي‌گويد كه شخصيت بارزي است! اين مسئله خيلي اهميت دارد.

س: بر‌گرديم به حوادث سال‌هاي سي، و جريان نهضت ملّي و كودتاي 28 مرداد، و نقش چهره‌هايي مثل ملكي و بقايي و نظاير اينها، و آن بحث بت‌سازي.

ج: بگذاريد قبل از آنكه به مظفر بقايي و خليل ملكي اشاره كنم، نكته‌اي را در مورد همايون كاتوزيان به يادم آمده، تا حضور ذهن دارم، مطرح كنم. دربارۀ همايون كاتوزيان در مباحث قبلي، به تفصيل صحبت كردم تنها چيزي كه مي‌خواهم به آن اضافه كنم اين است كه او در همه نوشته‌هايش سعي كرده كه از خليل ملكي يك بت بسازد و ادعا مي‌كند كه هرگز اشتباه نكرده است و از اين لحاظ در تاريخ ايران يك استثناء است.

ولي در مقاله‌اي كه اخيراً در روزنامه فارسي «ايران خبر» ـ كه مدعي بي‌طرفي و عدم وابستگي به گروه‌ها و سازمان‌ها است ـ نوشته، ضمن تجليل از ملكي كه رويه هميشگي اوست، يك تغيير موضع هم داده و مي‌نويسد: «آيا لازم است تأكيد كنم كه آراء و اعمال ملكي، از نظر من تماماً درست نبود، و اگر بخواهند از اين آدم يك بت بسازند، خود من تيشه بر خواهم داشت و...» يعني ايشان براي نخستين بار اعتقاد پيدا كرده كه ملكي هم اشتباهاتي داشته كه او با آن هم‌عقيده نيست. اين نكته، تازه و جديد است و تا به حال بيان نشده بود.

و امّا بحث ملكي و بقايي، همۀ اين گروهها و آدمها، براي توجيه همكاري ملكي و بقايي، خودشان را مجبور مي‌بينند كه مظفر بقايي را ـ تا جايي كه ماهيّت واقعي‌اش كاملاً آشكار مي‌شود ـ تبرئه كنند.

اين رويّه در همه اينها هست. همه معتقدند كه تا 30 تير 1331، مظفر بقايي، يك خدمتگزار و طرفدار دكتر مصدّق و طرفدار نهضت ملّي بوده است. و بعد از سي تير است كه يك مرتبه خائن و دشمن نهضت ملّي مي‌شود!

حيرت‌انگيز است كه خود اين بت‌سازان، به اين ادّعاي بامزه، نمي‌خندند! مگر ممكن است كه در دنياي سياست، بپذيريم كه كسي تا 30 تير، خادم، خدمتگذار، خيلي جسور و بااراده و مبارز باشد و يك مرتبه يك شبه مسخ شود!! اگر نگوئيم كه اين ادعا تحريف آگاهانه واقعيت تاريخ است حداقل بايد بگوئيم كه ساده‌لوحانه و احمقانه است.

همۀ اين حضرات ادعا مي‌كنند كه بقايي تا سي تير خيلي مبارز بوده و در روز 30 تير، تلاش بسياري كرده است تا مصدق مجدداً روي كاري بيايد. اقدامات بسياري هم انجام داد، اعلاميه داده، مردم را تجهيز كرده خوب، چه شد يك مرتبه بعد از 30 تير، خائن شد! در اينجا چاره‌اي نداريم جز آنكه شاهدي پيدا كنيم كه آقايان درباره شهادتش نتوانند كوچكترين

ايرادي بگيرند. اين شاهد اسمش، «جناب آقاي دكتر مظفر بقايي كرماني است» يعني متن مصاحبه خود مظفر بقايي در آمريكا و گفته خودش كه چه مناسباتي با شاه و آمريكا داشته است. آن هم قبل از سي‌تير! كه در جاي خود بحث مي‌كنيم. اين، نمونه‌اي از بت‌سازي است. ولي اميرخسروي كه 95 درصد ارزيابي‌هاي كاتوزيان را در نقدي كه بر خاطرات من در روزنامه اطلاعات مي‌نويسد، رونويسي كرد، درباره اين ادعا، با وجود اشاره مكرر به خدمات مظفر بقايي قبل از سي تير، مي‌نويسد:

در زماني كه ملكي و يارانش سخت مشغول سازماندهي حزب و پايه‌ريزي سياسي ايدئولوژيك نهضت ملّي ايران، بر پايه نيروي سوم بودند، بقايي در فكر و ذهن جاه‌طلبي‌ها و قدرت‌خواهيهاي خود بود. بقايي در كنار حزب مدرن زحمتكشان ملت ايران، حوزه اختصاصي داشت. حوزه‌اي كه از مشتي چاقوكش نظير احمد عشقي، حبيب سياه، امير موبور و امثال آنها تشكيل مي‌شد و كارشان حمله به تظاهرات و ميتينگهاي حزب توده، ضرب و جرح مردم و غارت بود. هيچ فرد منصف و آزاديخواه، نمي‌تواند بر چنين شيوه كاري و بر چنين اقدامات بقايي، صحه بگذارد.

اميرخسروي از ديگر بت‌سازان ملكي در ستايش از او، چند پله بالاتر مي‌رود و ادعا مي‌كند كه ملكي و يارانش سخت مشغول «پايه ريزي سياسي نهضت ملي ايران» و نه فقط حزب زحمتكشان بودند. اميرخسروي مي‌نويسد: بايد صادقانه پذيرفت كه مبارزه حزب زحمتكشان ملت ايران و هر نيروي ملّي ديگري عليه ما (يعني حزب توده ايران) اساساً ناشي از سياست و مشي غلط خود ما بود. منتهي خليل ملكي با قلم و منطق و شيوه و فرهنگ خود با سياست و مشي غلط حزب توده ايران به مقابله برمي‌خاست و بقايي با چوب و چماق و راه و روش خود. آن روزها، ما اين اعمال لومپني اوباش بقايي را در افكار عمومي به حساب دفاع خودمان از مصدّق و مقابله با حادثه‌آفريني‌هاي خود گذاشته و رفع و رجوع مي‌كرديم.

همان‌گونه كه قبلا تأكيد كردم، اقدام مظفر بقايي در جدا كردن صف خود از دكتر مصدّق بعد از سي تير، و سپس قرار گرفتن او در برابر نهضت و شركت در توطئه‌هاي ضد مصدّق، نابخشودني است اما در يك تحليل تاريخي منصفانه و بي‌غرض، آيا مي‌توان به اين خاطر، روي تمام خدمات شايان توجه او و مشاركت در نهضت تا مرحله 30 تير، آن هم در سال‌هاي سرنوشت‌ساز 1329 و 1330، خط بطلان كشيد! و اين واقعيت را فراموش كرد كه در مرحلۀ اول ملّي شدن نفت، بقايي از رهبران پرآوازه و محبوب ملّي و از ياران نزديك دكتر مصدّق

بود؟

بلافاصله هم بعد از اين تحليل، تجليل از او شروع مي‌شود. چرا؟ براي اينكه همكاري ملكي با بقايي با وجودي كه او را چاقوكش مي‌دانسته، و مي‌دانسته كه به كمك چاقوكشان خود چه جناياتي را مرتكب شده و با وجودي كه از ارتباط او با آمريكايي‌ها اطلاع داشته، يك سال و نيم ادامه مي‌يابد و هنگامي كه پس از سي تير، چهرۀ خائن بقايي آشكار مي‌شود، با التماس و گريه و زاري، سعي مي‌كند به همكاري خود با او ادامه دهد، تا روزي كه چاقوكشان بقايي، ملكي و دار و دسته‌اش را به زور پس گردني از دفتر حزب بيرون مي‌اندازند.

همان طور كه گفتم، اميرخسروي در بت‌سازي از خليل ملكي، چند پله از ساير بت‌سازان و حتي از «بت‌ساز بزرگ» همايون كاتوزيان، پا را فراتر مي‌گذارد و در پاورقي شماره 53 مي‌نويسد:

تئوري نيروي سوم كه ملكي خالق آن بود، تيشه به ريشه نظام فكري حاكم بر حزب توده مي‌زد.

اميرخسروي كه نوشته‌هاي كاتوزيان را دربارۀ خليل ملكي رونويسي كرده است، به احتمال زياد، و با اين تصور كه كسي نتواند براي بررسي اين ادّعا، نوشته‌هاي كاتوزيان را دربارۀ نيروي سوم موشكافي كند، اين جمله از نوشته‌هاي كاتوزيان را جا انداخته است:

حتي اصطلاح نيروي سوم نيز، اختراع خليل ملكي نبود. و در همان سالها در اروپا در رابطه با موقعيّت خاص كشورهايي چون چكسلواكي، قبل از كودتاي حزب كمونيست در آن كشور، پديد آمده بود.⁽¹⁾

س: نقش و ميزان قدرت حزب زحمتكشان در چه حدي بود؟ همان طور كه مي‌دانيد در دوران نهضت نفت، چهار حزب وجود داشت، حزب ايران، حزب زحمتكشان، حزب توده و جبهه ملّي، در ميان اين چهار حزب، نقش حزب زحمتكشان در چه حدي بود؟

ج: حزب زحمتكشان، بيشتر از يك سال عمر نداشت. شايد يك سال و چند ماه، اين حزب در ارديبهشت 1330 تشكيل شد و در پايان تير 1331 هم از بين رفت. قدر مسلم در اين دوران كوتاه اين حزب نمي‌توانسته نقش زيادي داشته باشد. با توجه به نوشته‌هاي جلال آل‌احمد، بابك اميرخسروي، كار خليل ملكي و يارانش، خالي كردن كينه نسبت به حزب توده

بود و كار دار و دسته مظفر بقايي هم، حمله به تظاهرات و ميتينگ‌هاي حزب توده و غارت.

پس از بيرون كردن انشعابيون از دفتر حزب، تنها چاقوكشان مزدور با مظفر بقايي ماندند و بر پايه ادعاي بت‌سازان تمام نيروي مردمي «حزب زحمتكشان ملت ايران» به دنبال اخراج‌شدگان به «حزب زحمتكشان ملت ايرانـ نيروي سوم» پيوستند. ميزان اين نيرو در تظاهرات سالروز قيام سي‌ام تير در روز 30 تير ماه 1331در بهارستان ديده شد. در آن تظاهرات كه بر اساس اصرار خليل ملكي قرار شد حزب توده ايران و نيروهاي ملي (حزب ملت ايران ـ نيروي سومـ حزب ايران و ديگر هواداران دكتر مصدق) جداگانه پيش از ظهر و بعد از ظهر در ميدان بهارستان تظاهرات كنند نشان داده شد، دكتر صديقي نوشته است كه تظاهرات «نيروهاي ملي» بسيار ضعيف و كم‌مايه بود.

س: بقايي با دكتر مصدق هم ارتباط داشت؟

ج: بله، با دكتر مصدق، ارتباط نزديك داشت. با او به شوراي امنيت رفت و پس از آن به ديوان داوري لاهه، بقايي از ديگر همكارانش به مصدّق نزديك‌تر بود. يكي از گله‌هاي اصلي حسين مكي از دكتر مصدّق اين بود كه چرا مصدّق او را مانند بقايي با خود به آمريكا نبرد.

س: از انشعابيون، چه كساني با ملكي در حزب زحمتكشان بودند؟

ج: در نوشته‌هاي كاتوزيان تنها نام اين افراد ديده مي‌شود،جلال آل‌احمد، حسين ملكي، فريدون توكلي، رسول پرويزي، مهندس قندهاري، ميرحسين سرشار، خبره‌زاده، لطفعلي خنجي، اسماعيل پوروالي، نادر نادرپور و عباس ديوشلي كه اين آخري در جلسات محاكمه پس از سي تير، عليه ملكي و بقايي، افشاگري كرد.

س: تعدادي هم در ذهن من هست، مثلاً رحيم عابدي.

ج: تعداد انشعابيون در حزب زحمتكشان با خليل ملكي 12 نفر بودند. زيرا بقايي پس از بازگشت به حزب، اعلان اخراج 12 نفر را از حزب داد. احتمالاً همانهايي است كه كاتوزيان نام برده است. از آنها هم چند نفر به خدمت ارتجاع درآمدند مانند رسول پرويزي، فريدون توكلي و اسماعيل پوروالي...

براي نشان دادن آماج واقعي همكاري خليل ملكي و ديگر يارانش با مظفر بقايي نامه‌اي كه - جلال آل‌احمد پس از آنكه چاقوكشان بقايي آنان را با پس گردني از دفتر حزب بيرون ريختند - به بقايي نوشته بسيار گويا است او چنين نوشته است:

ما از آغاز نيز در نظر شما مطرود بوديم ولي اجبار زمانه ما را دوشادوش شما پيش روي دشمنان

به يك صف كشيده بود و الزامي نبود تا ديگران بدانند كه در چيست... رفتار شما و نقشه‌اي كه به گمانتان براي طرد ما طرح كرديد ـ گر چه به اندازۀ كافي در خور شأن خودتان بود ـ ولي لابد مي‌دانيد كه مورد آرزوي دشمنان مشترك ما بود. ولي ما مي‌دانيم با آن دشمن مشترك حتي فارغ از وجود شما چگونه بايد مبارزه كرد...

آل‌احمد در كتاب «در خدمت و خيانت روشنفكران» دربارۀ اين «دشمن مشترك» چنين نوشته است:

كسي كه اين تجربه‌ها را نكرده چه مي‌داند معني خبرسازي چيست؟ تاكينه‌توزي احتمالي ملكي را به عنوان يك عمل حياتي براي بقاي شخصيت خويش بپذيرد. من اگر از شر اين بيماري گريختم (كه تازه حتم ندارم) يكي به اين علت بود كه به اين قلم پناه بردم و ديگر به اين علت كه سر تا پاي «كندوكاو روزنامه‌ها» كه در شاهد يك سالي دوام داشت (1329 تا 1330) همۀ زهرهاي ناشي از اين بيماري را از اين متن گرفت و بي‌امضا بر ورق كاغذ گذاشت.⁽¹⁾

اين راست‌گوئي آل‌احمد، برايم هميشه جالب بوده است و از همين رو داوري‌هاي او دربارۀ خليل ملكي برايم باارزش است. او تنها كسي است از ياران خليل ملكي كه پس از كناره‌گيري از سياست پس از يك روز زنداني شدن(پس از 28 مرداد) تا آخر رابطه‌اش را با ملكي نگاهداشت و تنها كسي بود كه در سال 1344 در محاكمات ملكي به عنوان تماشاچي شركت كرد.

س: در فكر تبرئه خودش نبود، مي‌خواست تاريخ را بگويد و من معتقدم اگر روش جلال سرمشق سياسيون و روشنفكران بود، تاريخ بهتر نوشته مي‌شد.

ج: آل‌احمد ساده و روشن گفته است كه دار و دستۀ ملكي بر مبناي نظر مشتركي كه در زمينۀ مبارزه با حزب توده داشتند، به رغم اينكه با بقايي هيچ‌گونه تجانسي نداشتند، اتحاد كردند.

در مورد خليل ملكي كينه‌اي كه جلال آل‌احمد از آن ياد كرده است تا آن جا شديد بود كه حاضر بود پيروزي رژيم كودتا و شكست دكتر مصدق را به بهر‌ه‌گيري او از پشتيباني حزب تودۀ ايران با ارزش‌تر بداند.

دكتر حجازي يكي از همرزمان ساليان دراز خليل ملكي كه پس از ديدار او با شاه و آمريكايي‌ها در آستانۀ كودتاي 28 مرداد با دكتر خنجي از او جدا شد در مجلۀ آدينه شماره 104 مهرماه 1374 در مقاله‌اي با جمله‌اي از مجلۀ نبرد زندگي اين موضعگيري او را نشان داده است.

دو نوشتۀ زير گواه روشني بر اين ادعا است:

1ـ دكتر صديقي دربارۀ كودتاي 28 مرداد

به نظر من خميرمايه حركت 28 مرداد (منظور كودتاي 28 مرداد است) در سي‌ام تيرماه آماده شده بود زيرا همۀ مردم از كليۀ طبقات طرفدار دكتر مصدق بودند و از جان و دل او را مي‌ستودند ولي خليل ملكي و عده‌اي ديگر اصرار كردند كه عناصر وابسته به حزب توده در يك تظاهر ديگر شركت كنند و مليون در يك زمان ديگر. در نتيجه يك نيم‌روز چپ‌ها بانظم و ترتيب خاص و قدرت تشكيلاتي فراوان و يك نيم‌روز عناصر ملي با ضعف تشكيلاتي دست به تظاهر زدند.

اين تقسيم قوا نشانه‌اي به وجود آورد كه دولتهاي غربي اولاً در ارزيابي قدرت دكتر مصدق، به ضعف پايگاه دولت معتقد شوند، زيرا تظاهرات توده‌اي؛ ظاهراً چند برابر طرفداران نهضت ملي بود و به اين ترتيب دولت انگليس توانست نظر موافق دولت آمريكا را براي آغاز يك حركت ضد ملي در ايران آماده سازد.

به نظر من پيام آيزنهاور كه با آن شدت دكتر مصدق را مورد تهديد قرار داده بود متأثر از همين برداشت رئيس جمهور آمريكا از نمايشات سي‌ام تير در ميدان بهارستان بود.»

غلامرضا نجاتي جنبش ملي شدن نفت ايران ص 288ـ 289

نقل از روزنامه دنيا 20 شهريور 1358،

مصاحبه با دكتر غلامحسين صديقي.

يكي از دو نفر از اعضاي هيئت اجرائيه سازمان «نيروي سوم» خليل ملكي پس از آگاهي ديدار او با شاه در آستانه كودتاي 28 مرداد و گرفتن پول از دربار(همايون كاتوزيان ـ مقدمه بر خاطرات خليل ملكي ص112) از او جدا شدند، دكتر مسعود حجازي در شماره 104 ماهنامه آدينه (مهرماه 1374) در توضيحي بر نوشتۀ آقاي بهنود در شماره پيشين آن ماهنامه چنين نوشته است:

خليل ملكي نيز جناح چپ نهضت ملي ايران تلقي نمي‌شد. او پس از كودتاي 28 مرداد

به مرور به انتقاد علني از روش دكتر مصدق و ساير سران نهضت ملي پرداخت و خط‌مشي آنان را چه در برابر حزب توده و هيئت حاكمه و چه در برابر سياست خارجي و قضيه نفت و ساير مسائل غيرقابل قبول اعلام كرد.

مهمترين نوشتۀ ملكي در اين‌باره مقاله‌اي است كه در 35 صفحه در شماره 10 مجله نبرد زندگي سال 1335 نگاشته و تمامي وظيفه نهضت ملي را در دوران حكومت مصدق نابودي حزب توده تشخيص داده است.

او پس از توضيحات كوتاهي دربارۀ حزب توده و هيئت حاكمه با صراحت مي‌نويسد:

در آن روزها مي‌بايست به دست عناصر ديگر عنصر بيگانه‌پرست توده را بركنار ساخت نه بالعكس، براي اينكه حزب تودۀ پيروزمند براي نهضت ملي خطرناك‌تر از هيئت حاكمه و حتي رژيم فاسد و منحط پيروز است.

يادآور مي‌شويم كه كودتاچيان پس از آزاد كردن خليل ملكي پس از 28 مرداد به او اجازه دادند كه نشريۀ «نبرد زندگي» را منتشر كند و به شرط آنكه لبۀ تيز مقالاتش ضدحزب توده ايران و ضد دكتر مصدق كه در زندان به سر مي برد باشد.

دكتر كريم سنجابي در خاطرات خود يادآور مي‌شود كه پس از تظاهرات سالروز قيام سي‌ام تير خليل ملكي در ديدار با دكتر مصدق از او خواست كه همه توده‌اي‌ها را زنداني كند(تا نتوانند تظاهراتي به پشتيباني دولت دكتر مصدق ترتيب دهند.)

براي داوري در مورد آنچه دوستان خليل ملكي دربارۀ او و همكاري‌اش با مظفر بقايي نوشته‌اند و قضاوت در مورد اين كه كدام واقع‌گرايانه است و كدام تبرئه‌جويانه، قضاوت جلال آل‌احمد برايم ارزشمند است. با وجود آنكه با او، نظرات مختلف و مغايري داريم و يك دورۀ طولاني در مقابل هم قرار گرفته بوديم اما واقع‌بيني او در مورد كسي كه مورد احترامش بوده، برايم قابل احترام است.

اما همايون كاتوزيان، عبدالله برهان و مصطفي رحيمي و انورخامه‌اي، بت‌سازي كرده‌اند. در مورد مصطفي رحيمي نمي‌دانم كه او هم مانند برهان در حزب زحمتكشان بوده يا نه؟

س: گويا از اعضاي نيروي سوّم بوده امّا عضويّت او در حزب زحمتكشان، معلوم نيست.

ج: به هرحال، كاتوزيان و همقطارانش درباره خليل ملكي بت‌سازي كرده‌اند مثلاً كاتوزيان ادّعا مي‌كند كه مظفر بقايي و ديگران هيچ كدام با عمّال خارجي كوچك‌ترين رابطه‌اي

نداشته‌اند. او مي‌نويسد:

نه كاشاني و نه هيچ‌يك از گروههاي مخالف پيشين در مجلس پانزدهم (بقايي، ملكي، حائري‌زاده...) با قدرت‌هاي خارجي تماس مستقيم نداشتند، اما قرائن حاكي از آن است كه همگي شايد بجز مكّي، اجازه دادند همدستان آمريكا و انگليس در ايران، از وجود آنها براي سرنگوني دكتر مصدّق استفاده كنند.⁽¹⁾

همه اينها، چون همگي از يك جريان سياسي جدا شدند و نظرات خود را به كلي عوض كردند، يعني همان تحولي را پيدا كردند كه بقايي پيدا كرد، از او دفاع مي‌كنند تا تحول منفي خود را توجيه كنند. بايد به اين مسئله توجه كنيم كه عقب‌گرد اميرخسروي و همانندان او خيلي از عقب‌گرد ملكي شديدتر است. زيرا ملكي به ايدئولوژي سوسياليسم اروپائي، وفادار باقي ماند ولي اميرخسروي و يارانش هنگامي كه در كنگره حزب دموكراتيك ايران تصميم به عقب‌گرد گرفتند به طور روشن در قطعنامه مربوط به «نكاتي درباره هويت نوين حزب» دو نكته را مطرح كردند:

1- شكست حصارهاي ايدئولوژيك و تحول برنامه سياسي حزب.

2- برقراري دموكراسي به عنوان هدف.

با اين تحول، سنگ‌بناي نظري و سياسي حزب دموكراتيك مردم ايران، فارغ از هرگونه ايدئولوژي و فلسفه و جهان‌بيني از پيش تعيين شده بر اساس پاي‌بندي و تعهد بي‌قيد و شرط به دموكراسي و حقوق‌بشر و باور عميق بر ضرورت مبارزه در راه عدالت اجتماعي و تأمين هر چه كاملتر آن مشخص مي‌گردد.⁽²⁾

اميرخسروي در مقاله‌اي كه درباره تصميمات كنگره دوم حزب خود نوشته است چنين اظهارنظر مي‌كند: «سوسياليسم، وسيله است، نه هدف. هدف، آزادي و دموكراسي و عدالت اجتماعي است. جامعه ايده‌آل من، جامعه‌اي است كه در آن، آرمان‌هاي بالا به طور همه‌جانبه تأمين شده باشد و يا در حركت به اين سمت و سو باشد. اسم آن براي من مهم نيست.»

ولي در تمام مطالبي كه من از ماهنامه راه آزادي خوانده‌ام هرگز اميرخسروي و ديگر نويسندگان مقالات آن ماهنامه، تعريفي درباره مفهوم مرزهاي «عدالت اجتماعي» و شيوه

برقراري آن ارائه نمي‌دهند. به اين ترتيب، براي اميرخسروي و همفكرانش،«عدالت اجتماعي» تنها، يك شعار توخالي است.

در مورد اميرخسروي، وضع از ديگران به مراتب بدتر است. او تا حد همكاري با سلطنت‌طلبان سقوط كرده است. تا آنجا كه من خبر دارم ديگران تا اين حد سقوط نكرده‌اند. او از ملكي و به ويژه از ديدارهاي ملكي با شاه، از اين جهت دفاع مي‌كند كه ديدارهاي خود را با سلطنت‌طلبان توجيه كند و نتيجه بگيرد پس كاري كه من مي‌كنم صحيح است. چون همكاري ملكي با بقايي صحيح بوده است همكاري ما هم با كسان ديگري چون بقايي و با همه كساني مانند داريوش همايون و ديگر سلطنت‌طلبان كه با اين وضع موجود در جمهوري اسلامي مخالف هستند كاملاً درست است. به اين ترتيب، اين دفاع از خود است. در مورد داريوش آشوري و ديگران، نمي‌توانم قضاوت كنم چون نوشته‌اي از آنان در سال‌هاي اخير نديده‌ام ولي درباره همايون كاتوزيان نظر من اين است كه او با تحريف زياد، بسياري از واقعيات تاريخي و گزافه‌گويي‌هاي بدون مرز در دفاع از خليل ملكي، خواسته است خود را به عنوان يك محقق بي‌طرف و با انعطاف جا بزند. كاتوزيان با علم و دانش و شناخت كافي و عاقلانه و آگاهانه به تحقيق‌هاي گوناگون محققين آمريكائي و ايراني كه از ارتباط اين افراد با سازمان جاسوسي آمريكا و انگليس پرده برمي‌دارند اصلاً اشاره نمي‌كند.

حتي عبدالله برهان در كتاب بيراهه نوشته است:

اسناد فراواني كه اخيراً منتشر شده است اعم از منابع داخلي و خارجي، هدف بقايي در نخست‌وزير شدن و ارتباط او با آمريكائيها را تأييد مي‌كنند. اين اسناد همچنين فاش ساخته‌اند كه دكتر بقايي، نخست‌وزيري بعد از دكتر مصدق را حق خود مي‌دانسته و براي دست‌يابي به آن، سخت تكاپو مي‌كرده است. در چندين سند، از اعتياد او به مواد مخدر و الكل سخناني رفته است. يكي از مأمورين سيا به نام بدامن (Bedamn) كه در ايران رهبران گروههاي مخالف را با پول مي‌خريد، در پائيز 1331 با بقايي تماس داشته است و در اين تماس او به جدايي از دكتر مصدّق تشويق مي‌كند، گويا بعدها پول هم از آمريكايي‌ها گرفت.⁽¹⁾

كاتوزيان، دست و پا مي‌زند و سعي دارد كه اين موارد را توجيه كند. سند ديگر هم وجود دارد كه خيلي جالب است. اين سند اظهارنظر مقامات انگليسي درباره حسين مكي است كه كاتوزيان سعي دارد او را از گروه كساني كه از براي براندازي دكتر مصدّق مورد استفاده قرار گرفتند، جدا كند، اين سند را نويسنده كتاب بحران دموكراسي در ايران آورده است، حالا ببينيد مقامات انگليسي درباره مكّي چه گفته‌اند:

او مردي باهوش، بي‌رحم و جاه‌طلب است و استعداد عمدۀ او در سخنراني‌هاي آتشين است. او احتمالاً هيچ پرنسيپ محكمي ندارد. بارها گزارش شده است كه اگر به او پول بپردازيم، مايل به ترك جبهه ملّي است. او در گذشته با گروهي طرح اتّحاد ريخته كه گمان مي‌كرده قوي‌ترين جناح است. اما اكنون ترتيبي داده كه هم با مصدّق و هم با شاه رابطه داشته باشد! فقدان كامل پرنسيپ و اصول اخلاقي، مكّي را نامطلوب‌ترين رهبر ايران خواهد ساخت.

به اين ترتيب، بايد چنين نتيجه‌گيري كنيم كه دفاع دسته جمعي اين گروه از ملكي، نوعي دفاع از خود است. دفاع آنها از بقايي هم با همين استدلال، به دليل دفاع از ملكي و رابطه ملكي با بقايي است. كاتوزيان در يكي ديگر از دفاعيات خود از ملكي مي‌گويد: «ملكي خدا نبود، پيامبر نبود، امام نبود . فقط انسان كميابي بود كه در اين شوره‌زار با تسلط بر نفس اماره و باآگاهي كامل و در ضمن كار و زندگي در مدّت 68 سال اجاره‌نشيني، در خانه اين عروس، راههايي را براي بهتر شدن افراد و جماعات بشري، نشان داد. تا رهروي باقي است. راههاي ناگشوده‌اي نيز باقي خواهد بود. آن رهروان مي‌توانند در جستجوي اين راهها، حاصل زندگي رهروان پيشين را چراع راه خود سازند.»⁽¹⁾

به اين ترتيب، به نظر كاتوزيان، خليل ملكي راهگشاي تمام بشريت بوده است! گزافه‌گويي تا اين حد، حيرت آور است.

س: در مورد ملكي، نكته ديگري هم مطرح است و آن اين كه آيا ملكي با بانيان طرح جهان سوّم، مثلاً جمال عبدالناصر، تيتو، دكتر سوكارنو و ديگران كه مستقل از دو بلوك بودند، ارتباط‌هايي داشته است؟

ج: اگر كسي چنين ادعائي كرده باشد، اين ادعا يك دروغ بيشتر نيست.

در سال هاي 1324 و 1325، جمعيّتي در تهران تأسيس شد به نام «جمعيت دوستي با جمهوري سوسياليستي يوگسلاوي»، اين جمعيّت را حزب توده تأسيس كرده بود. در همان سالها هم ملكي را كه هنوز عضو حزب بود و انشعاب نكرده بود به جمعيت دوستي با يوگسلاوي فرستاده بوديم. در هر كدام از اين جمعيت‌ها، چند تن از اعضاي برجسته حزب هم حضور داشتند. جمعيت دوستي ايران و اتحاد شوروي هم از جمله همين انجمن‌ها بود كه چند نفر عضو برجسته داشت. دكتر فروتن در آنجا عضو بود، همسرم مريم(فيروز)، دبير هيئت مديره آن بود، ما هم عضو بوديم. در جمعيت دوستي با يوگسلاوي هم، ملكي يكي از اعضا بود.

ملكي بعد از نگارش‌نامه مفصل خود به دكتر مصدّق، به اروپا رفت و در آنجا با بين‌الملل سوسياليست، كه گردآمده از احزاب سوسيال دموكرات غرب بود و گلداماير نخست‌وزير اسرائيل و رهبر حزب كار آن كشور هم يكي از اعضاي آن بود، به عنوان نماينده جامعه سوسياليستهاي ايران تماس گرفت. من نشنيده‌ام و خود ملكي هم در هيچ‌جا ادعا نكرده است كه در اين مسافرت با مارشال تيتو تماس گرفته است.

س: تا يادم نرفته، سؤالي را كه در ذهنم بود و در مبحث رابطه مصدق و دكتر بقايي مي‌خواستم مطرح كنم و نشد، مطرح مي‌كنم. خود مصدّق دربارۀ بقايي چه نظري داشت؟

ج: در هيچ‌جا، مطلب قابل توجهي درباره روابط مصدّق و بقايي نديدم جز همان مسافرت مشترك به سازمان ملل و ديوان داوري لاهه آنهم براساس گفتۀ بقايي در آمريكا. البته بقايي در مصاحبه‌اش مطالب گوناگوني درباره مصدّق گفته كه در جاي خود به آن خواهم پرداخت.

س: آيا دكتر مصدّق بقايي را نمي‌شناخت و فريبش را خورد يا به رغم شناخت او با او همكاري و كار مي‌كرد؟

ج: به نظر من بسيار دور از واقعيّت است كه تصور كنيم دكتر مصدّق اين افراد را نمي‌شناخته. او حتي سرلشكر زاهدي را كه در اولين دولت خود به عنوان وزير كشور انتخاب كرد، خوب مي‌شناخت و اطلاعاتي از گذشته زاهدي، رابطه او با آلما‌ن‌ها، اقدام به كودتا در 1321و بازداشت توسط انگليسي‌ها به خاطر ارتباط با آلمان‌ها داشت جالب اين كه بيشتر كساني كه در سال 1322 به علت داشتن ارتباط با آلمان‌ها توسط انگلستان بازداشت شدند بعداً از وابستگان به انگلستان از كار درآمدند، جرم اينها ارتباط با آلمان‌ها بود. دكتر محمد سجادي يكي از وزراي زمان رضاشاه و سناتور زمان محمدرضا شاه، در سالنامه 1325، اسامي

تعداد بازداشت‌شدگان را كه بعدها از وابستگان به انگلستان درآمدند، چاپ كرده است.

بله، دكتر مصدّق هم بقايي را مي‌شناخت. منتهي در ابتداي نخست‌وزيري خود، بنا به مصالحي، براي اين كه دولتش متهم به مخالفت يا موافقت با اين قدرت و آن قدرت نشود، افرادي از وابستگان به اين قدرت‌ها را به عنوان وزير دولت خود جاي داد اما همان طور كه مي‌دانيم او به حرف كسي گوش نمي‌كرد و كار خودش را انجام مي‌داد و در هر بزنگاهي اگر مي‌ديد رويه و عاقبت هر يك از آنان ايجاد مزاحمت براي او است، آنها را كنار مي‌گذاشت. وقتي برايش مسلم مي‌شد كه يكي از وزرايش دست به كاري زده كه با سياست او مغاير است، او را كنار مي‌گذاشت.

س: اما زاهدي، پيش از نخست‌وزيري دكتر مصدّق، رئيس شهرباني بود.

ج: بله، اما در انتخابات دوره شانزدهم عليه رزم‌آرا به جبهه ملي كمك كرد. مصدّق به اين دليل پست وزارت كشور را به او داد، شايد هم واقعاً فكر مي‌كرد كه زاهدي فرد قابل اعتمادي است، اما اين دوران خيلي طول نكشيد، مصدق ارديبهشت 1330 به نخست‌وزيري رسيد و 23 تير 1330 وقتي فهميد كه زاهدي با شاه و دربار رابطه دارد و جريان 23 تير را با هدف سرنگوني او به راه انداخته، او را بركنار كرد. در اين‌باره نمونه‌هاي ديگري هم وجود دارد كه مصدق به افرادي كه از جهت ارتباط با آمريكايي‌ها و يا انگليسي‌ها مشكوك بودند، مقامي واگذار مي‌كرد. مثلاً تا آنجا كه به ياد دارم، جواد بوشهري كه مانند زاهدي و دكتر متين دفتري از هواداران آلمان بود و انگليسي‌ها هم مدتي او را بازداشت كرده بودند، مدتي يكي از وزراي مصدق بود. در مورد، شاپور بختيار هم همين اتفاق افتاد در دوراني كه رئيس اداره كار خوزستان بود با شركت نفت روابط آشكاري داشت اما مصدق او را به معاونت وزارت كار انتخاب كرد. اما به رغم همۀ انتخاب‌ها، سياست خودش را تابع اين مسايل نمي‌كرد. او از بقايي و مكي و حائري‌زاده در مجلس پانزدهم، مجلسي كه خود مصدّق در آن عضويت نداشت، براي نشر نظريات خود كمك گرفت حتي سخنراني جالبي هم عليه شركت نفت تهيه كرد و آن را به حسين مكّي داد تا در مجلس بخواند. او در مبارزه عليه شركت نفت و دولت انگليس و شاه و همه مرتجعين، از چهار تفنگدار، يعني بقايي، مكّي، حائري‌زاده و عبدالقدير آزاد در مجلس پانزدهم بهره گرفت. اما بلافاصله پس از نخست‌وزيري، يكي از اين چهار نفر، يعني عبدالقدير آزاد، به دشمن مصدق تبديل شد و شروع به مخالفت با او كرد، اما بقايي و مكي و حائري‌زاده در كنارش ماندند، شايد هم به اين انگيزه كه بتوانند او را به راه مورد‌نظر

امپرياليسم بكشانند. ولي هنگامي كه موفّق به اين كار نشدند، هر سه نفر دشمني خود را علني كردند. بقايي در مصاحبه‌اش مي‌گويد كه حتي در زماني كه كاملاً با مصدّق مخالف بود، در ظاهر از او پشتيباني مي‌كرد. مخالفت بقايي با مصدّق از مدت‌ها قبل از سي تير شروع شده بود. روابط او با شاه نيز از سه چهار سال قبل از سي تير شروع شده بود. همه مي‌گويند كه او بعد از سي تير با دربار تماس داشت اما واقعيت اين است كه او چند سال قبل از آن هم روابط بسيار نزديكي با شاه داشت. اقدام بقايي در استيضاح دولت ساعد در مجلس، در اول سال 1328 در حقيقت اقدامي نه عليه ساعد كه عليه رزم‌آرا بود. او از شاه تعريف زيادي مي‌كند و به ساعد مي‌گويد: «اينكه حزب توده را غيرقانوني اعلام كرديد، خيلي كار درستي كرديد ولي آقاي ساعد برويد پيش اعليحضرت همايوني و از ايشان بپرسيد كه من چه وقت اين پيشنهاد را دادم.»

بقايي از دوران قوام با شاه رابطه داشت و اين رابطه ظاهراً خيلي نزديك بوده است. مثلاًً در زمان نخست‌وزيري «هژير» وقتي هژير مورخ‌الدوله سپهر را به استانداري كرمان منصوب مي‌كند و فرمانش را براي امضاء پيش شاه مي‌فرستد، بقايي كه با سپهر مخالف بود، پيش شاه مي‌رود و از او مي‌خواهد كه اين فرمان را امضاء نكند، شاه هم خواسته او را برآورده مي‌كند. شاه آن‌قدر به بقايي اهميّت مي‌دهد كه روي آدمي مثل هژير را كه مانند غلام خانه‌زاد، از او و خواهرش اشرف اطاعت مي‌كرد، به زمين انداخت.

س: به نظر مي‌رسد همايون كاتوزيان، در حال حاضر مدافع نوعي سوسياليسم است. براساس نوشته‌هاي خود او كاتوزيان خود را از پيروان نوعي سوسياليسم مي‌داند و هوادار سازماني كه آن را جامعه سوسياليستهاي ايران ناميده‌اند، اما نوشته‌هاي او نشان مي‌دهد كه صرفاً قصد تبرئه انگليس را دارد و گناه همه چيز را به گردن آمريكا مي‌اندازد و يا به نظر مي‌رسد تلاش دارد كه غرب را از زير ضربه خارج كند، شما چه فكر مي‌كنيد؟

ج: در پاسخ به اين پرسش، بد نيست قبل از هر صحبتي، به نقل قول خود كاتوزيان درباره «نيروي سوم» يا همان سوسياليسم ملّي، اشاره كنم، خود كاتوزيان مي‌گويد:

«در داخل اروپاي غربي يعني در داخل نيروي سوّم اروپايي به معناي اعم، تمايلاتي وجود دارد كه ملكي آن را نيروي سوّم اروپايي به معناي «اخص» مي‌نامد.»

اين شرح مختصري از وجود نيروي سوّم اروپايي به معناي اعم آن بود ولي نيروي سوّم اروپايي به معناي اخص، به آن دسته از راه‌حلهاي مشكلات اجتماعي گفته مي‌شود كه زاييده تناقضات و مشكلات اصولي سرمايه‌داري است.

نيروي سوّم به معناي اخص آن در اروپا، عبارت از يك راه‌حلّ سوسياليستي مطابق با موازين دموكراسي مترقّي اروپايي كه براي اجتناب از مضّرات سرمايه‌داري، جانشين آن مي‌شود. در مقابل كاپيتاليسم آمريكايي كه در اروپا همكاران زيادي دارد و نيز در مقابل كاپيتاليسم دولتي شوروي (كه خود را سوسياليست ناميده) كه هم آزادي اقتصادي و هم آزادي سياسي را از مردم روسيه سلب كرده و آزاديهاي فردي را هم مصدوم ساخته است، يك سوسياليسم اروپايي به معناي اخص آن، نيروي سوّم اروپا، در حال تكوين و رشد و تكامل است. احزاب سوسياليست و احزاب و افراد كمونيست جدا شده از مسكو، كه رفته رفته شكل مي‌گيرند و رشد مي‌كنند (و مخصوصاً جناح چپ آن) نيروي سوّم اروپايي به معناي اخص آن مي‌باشند. تناسب اين پيش‌بيني‌ها با واقعيات تاريخي بيست سال اخير و دورنماي حوادث سال‌هاي آينده در اروپا، نيازي به تفصيل و تفسير ندارد.

حال بايد ديد اين حكم كاتوزيان دربارۀ نوشته‌هاي ملكي و ادعاي او كه سوسياليسم اروپايي ـ كه در راه از بين بردن مضرات سرمايه‌داري آمريكايي و اروپايي است ـ در حال پيشروي است و پيروز است، تا چه حد با واقعيت اروپا و ژاپن قابل انطباق است؟

واقعياتي كه ما با آن روبرو هستيم تو خالي بودن و بي‌اساس بودن اين مطالب را نشان مي‌دهد. عنوان اين مطلب كه سوسياليسم اروپا همان نيروي سوّم است، اختراع ملكي نيست، بلكه نامگذاري تازه‌اي براي تئوري «سه جهان» مائوتسه دون، پس از جدايي از شوروي، است. مائوتسه دون در دوران دشمني شديد گروه خود با اتحاد شوروي، اين تئوري را اختراع كرد. به ادعاي او، مجموع كشورهاي روي زمين به سه اردوگاه، يا «سه جهان»، تقسيم مي شوند:

جهان اوّل: عبارتست از دو ابرقدرت يعني امپرياليسم آمريكا و سوسيال امپرياليسم شوروي كه كشورهاي روي زمين را بين خود تقسيم كرده و زير سلطه خود درآورده‌اند .

جهان دوّم: عبارت از ديگر كشورهاي پيشرفته اروپا و آمريكا (فرانسه، آلمان، انگلستان، ايتاليا، كانادا) و آسياي دور يعني ژاپن، استراليا و زلاندنو است. جهان دوم، تا حدودي زير سلطه دو قدرت امپرياليستي است (بخشي از آن يعني كشورهاي سوسياليستي اروپائي شرقي به طور كامل تحت سلطه است). اين جهان دوم نيروي بي‌نهايتي است كه براي استقلال خود از تسلط ابرقدرت‌ها، تلاش مي‌كند. يعني نيروئي ميان جهان اول و جهان سوم است.

جهان سوّم: از مجموعه كشورهاي مستعمره و نيمه‌مستعمره و در حال رشد تشكيل

مي‌شود كه زير سلطه سياسي و اقتصادي و فرهنگي است. در درجه اول سلطه جهان اول و در درجه دوم سلطه جهان دوم .

اين تئوري من درآوردي مائو كه با حاكميت گروه‌هاي فرامليتي كشورهاي پيشرفته سرمايه‌داري، امريكا، اروپاي غربي و ژاپن كه در آن بزرگترين يگان‌هاي قدرتمند سرمايه‌داري جهان به يكديگر پيوسته و مانند اختاپوس سلطه خود را در سراسر جهان زميني برقرار كرده‌اند بي‌معنا شده است. اين نام‌گذاري‌ها و تقسيم‌بندي‌ها مدت‌ها است رنگ و رو باخته و كساني كه حتي آگاهي كمي از مسائل اقتصادي دارند ديگر اصطلاح جهان سوم را به كار نمي‌برند و به جاي آن اصطلاح كشورهاي در حال رشد و يا كشورهاي عقب افتاده را به كار مي‌برند.

اين بازي با كلمات كاپيتاليسم آمريكا و سرمايه‌داري اروپا، براي فريب كودكان خردسال، خوب است. بد نبود كه همايون كاتوزيان، دانشيار اقتصاد در دانشگاه آكسفورد، براي افراد بي‌سواد و كودني مانند من، درباره اختلاف بين نظام اقتصادي ايالات متحده و اروپا و يا ژاپن توضيحي مي‌داد و مي‌گفت كه چرا نام يكي كاپيتاليسم (لغت فرانسه) است و نام ديگري، برگردان فارسي همان واژه فرانسه، يعني «سرمايه‌داري»؟

درباره پيش‌بيني‌هاي ملكي، (كه به گفته كاتوزيان، روند حوادث بيست سال گذشته، درستي آنها را ثابت كرده و حتي نيازي به تفسير ندارد!) بايد پرسيد كه سوسياليسم اروپايي يعني نيروي سوّم به معناي اخص، در كجا نمودي از رشد نشان داده است؟ و اصولاً چه تفاوتي با سرمايه‌داري دارد؟ اگر منظور مدّعي اختلاف ميان، دولت‌هاي محافظه‌كار و يا حزب كار انگليس و يا دموكرات مسيحي و سوسيال دموكرات در آلمان و يا سوسياليست‌ها و گليست‌ها در فرانسه است كه به راستي مايه تأسف است! دهها سال است كه در اين كشورها و كشورهاي ديگر اروپا، آمد و رفت‌هاي اين احزاب، كه هر دو از نظام سرمايه‌داري كه تحت سيطره تراست‌ها و كارتلهاي قدرقدرت، وجود دارد و اگر خوب دقّت كنيم اين رفت و آمدها، عليرغم همه تبليغات و جنجال‌هاي انتخاباتي‌اش، در مرحله اوّل نياز بازار سرمايه‌داري است. چند ماه پيش، تحليل بسيار جالبي در هفته‌نامه فرانسوي لوموند ديپلماتيك چاپ شده بود كه خلاصه آن اين بود كه در كشورهاي غربي، دموكراسي ظاهري، هر روز بيشتر از روز قبل رنگ مي بازد و تنها بازار سرمايه است كه تمام روند سياسي و اجتماعي كشور را تعيين مي‌كند و مجلس نمايندگان و انتخابات و دولت و اكثريت و اقليّت، تنها پوششي براي حاكميّت مطلق سرمايه است.

تدارك كودتا

همايون كاتوزيان درباره تدارك كودتا براي سرنگوني دكتر مصدّق در شهريور و مهر 31، كه از طرف لشكر گارد ترتيب داده شده بود و تنها با افشاگري حزب توده ايران، شكست خورد و متعاقب آن دكتر مصدّق تعداد زيادي از اميران ارتش را بازنشسته كرد، بي‌نهايت صرفه‌جويي كرده و حتي اشاره‌اي نمي‌كند! در حالي كه درباره علل دل چركيني بقايي و كاشاني و مكّي و ديگران از دكتر مصدّق، به تفصيل قلمفرسايي كرده و مي‌گويد كه مصدق خواست‌هاي آنان را برنياورده، در انتخاب افراد اشتباه كرده و خلاصه همه گناه‌ها را به گردن دكتر مصدق انداخته است. اگر تمام كتاب مصدّق و نبرد قدرت را، به طور دقيق بخوانيم خواهيم ديد كه در اين كتاب، به ملكي و نظريات او، بيش از دكتر مصدّق توجه شده است!

كتاب مصدّق و نبرد قدرت، به زبان انگليسي و براي مردم انگلستان نوشته شده و ترجمه فارسي آن در سال 1371 در تهران چاپ و منتشر شده است. حتّي با اين وجود، از اسناد و مدارك معتبر و گسترده اي كه محققين آمريكايي درباره نقش انگلستان و آمريكا به زبان انگليسي منتشر كرده‌اند و در جلسه تدارك يكي از آنها مصدّق، نفت و ناسيوناليسم ايراني، كاتوزيان به عنوان ناظر شركت داشت، در كتاب مصدّق و نبرد قدرت خبري نيست.

س: درباره سرانجام دكتر مصدّق چه طور؟

ج: در كتاب كاتوزيان درباره دكتر مصدّق بعد از گرفتاري و زندان و محاكمه، مختصري درباره دادگاه و مدافعات او آمده است كه برداشتي از نوشته‌هاي ديگران است. او پس از اين شرح مختصر به نهضت ملّي پس از كودتا پرداخته است كه باز هم قهرمان نامدار آن خليل ملكي است كه در همه جا مثل رستم دستان، وارد ميدان نبرد مي‌شود!

س: مي‌توان نتيجه گرفت كه كاتوزيان سعي مي‌كند علاوه بر ارائه الگويي مثل خليل

ملكي، انگلستان را در مسايل سياست خارجي تبرئه كند؟

ج: به توطئه هاي انگلستان در دوران مصدّق، كوچك‌ترين اشاره‌اي نمي‌كند و حتّي از كتاب افشاگرانه مصدّق، نفت و ناسيوناليسم، نامي نمي‌برد. اگر به كتاب بحران دموكراسي در ايران نوشته دكتر فخرالدين عظيمي و نفت، قدرت و اصول نوشته دكتر مصطفي علم، نگاه كنيم، مي‌بينيم كه سرتاسر اين كتاب‌ها را اسناد منتشر شده وزارت خارجه انگليس و آمريكا و نقش هر دو قدرت در سرنگوني دكتر مصدّق و ماجراي نفت تشكيل مي‌دهد و اين اسناد نشان مي‌دهند كه از همان فرداي نخست‌وزيري مصدق توطئه عليه او آغاز شده است در حالي كه در كتاب كاتوزيان، خبري از اين اسناد نيست حتي نامي هم از «جيمز بيل» تدارك‌كننده كتاب مصدق، نفت و ناسيوناليسم و نيز مارك گازيورووسكي، در كتاب كاتوزيان نمي‌بينيم.

س: چرا هيچ كدام از اين افراد، به مسايل مهمّي كه قابل گذشت نيست، اشاره‌اي نمي‌كنند؟

ج: چراي آن را نمي‌دانم، براي من جداً مبهم و سؤال‌برانگيز است. از چند سال پيش، ما اسنادي را در اختيار داريم كه نشان مي‌دهد آمريكا براي كودتا، متخصّصين چندي را به ايران فرستاده است. ما مي‌دانيم كه ارتش آمريكا در تركيه از شمال و جنوب با نيروي زميني، هوائي و دريائي، در آماده باش بود تا اگر حزب توده در برابر كودتا مقاومت كرد، با ارتش مستقر در تركيه، عراق و خليج فارس مقاومت را سركوب كند. كتاب مصدق، نفت و ناسيوناليسم ايراني كتابي است كه جيمز بيل آن را تنظيم كرده و مجموعه مقالاتي است كه بيل و يازده نفر ديگر، هر كدام درباره يكي از جنبه‌هاي سياست دوران دكتر مصدق نوشته‌اند و در يك همايش ارائه داده‌اند. يكي از مقالات ارائه شده را دكتر حبيب‌الله لاجوردي نوشته است. كاتوزيان در اين سمينار به عنوان ناظر شركت داشته و در عكس دسته‌جمعي شركت كنندگان در اين همايش عكس كاتوزيان هم ديده مي شود، در چاپ اول كتاب در فهرست اسامي شركت‌كنندگان سمينار نام او هم چاپ شده است. اما مسايلي كه در اين همايش مطرح شده از جمله دخالت آمريكا در كودتا و ... در نوشته‌هاي كاتوزيان ديده نمي‌شود!

س: برگرديم به بحث مظفر بقايي، به نظر من، بهتر است كه بقايي را در چهار بخش، بررسي كنيم.

1 . مظفر بقايي، به عنوان كسي كه پدرش در مشروطه نقش داشته و خانواده‌اش

خانواده‌اي سياسي بوده‌اند.

2 . به عنوان يك روشنفكر، استاد دانشگاه و فارغ التحصيل سوربن.

3 . به عنوان يك چهره سياسي كه فعّاليت‌هايش به 4 بخش تقسيم مي‌شود: 1320 تا 32، دوران بعد از كودتا يعني 32 تا 40، مجدداً دوران 40 تا 43 و تا 56، بعد از آن هم بالاخره دوران انقلاب و بعد از انقلاب .

4 . به عنوان يك رهبر سياسي يا صاحب يك حزب، يعني حزب زحمتكشان.

ج: بخش مهمي از آنچه را كه من از عملكرد بقايي اطلاع دارم، همان است كه خودش در مصاحبه گفته است. او پس از اين كه در فرانسه و در رشته حقوق تحصيل مي‌كند و قبل از آنكه از تز دكترايش دفاع كند، به دليل اختلاف بين رضاشاه و فرانسه همراه همه دانشجوياني كه در فرانسه تحصيل مي‌كردند، به ايران باز مي‌گردد و چون پايان نامه‌اش آماده بود وزارت فرهنگ آن را مي‌پذيرد و دكتراي فلسفه مي‌گيرد و در دانشگاه به او كه بويي از اخلاق نبرده بود، تدريس «اخلاق» را در دانشكده ادبيات واگذار مي‌كنند. حتي عبدالله برهان نوشته است كه بقايي از لحاظ اخلاقي فاسد بود. براستي گزينش بوده است!(خنده)

بقايي گفته است كه به صادق هدايت خيلي نزديك بوده . دوست او بوده و با او رفت و آمد داشته و زياد هم روي اين نكته تأكيد مي‌كند. ولي من كه از اوايل سال 1320، با صادق هدايت آشنايي خيلي نزديك داشتم و به اتفاق او و زنده ياد نوشين، به خانه فرهنگ شوروي مي‌رفتيم و به اتفاق چند رفيق ديگر، در كلاس درس روسي شركت مي‌كرديم و آن روابط ما آنقدر صميمانه بود كه هدايت هفته اي يك روز به خانه ما مي‌آمد و با هم نهار مي‌خورديم و چون گوشت نمي‌خورد، مريم برايش تخم مرغ درست مي‌كرد، قاعدتاً از نزديكي او با بقايي مطلع بودم. امّا من هرگز بقايي را در كنار او نديده و حتي نام بقايي را از او نشنيدم. در مصاحبه‌اش گفته كه در كافه نادري حضور مي‌يافته. چون هدايت و نوشين و ديگران عصرها در كافه نادري مي‌نشستند امّا من هيچ يادم نيست كه او را ديده باشم، شايد هم راست بگويد ولي من به او توجه نكردم به هر حال كساني كه بقايي از آنها نام مي‌برد زنده نيستند، و از دوستان ديگر هدايت هم كه با او بودند صحبت نمي‌كند و فقط مي‌گويد كه من با صادق هدايت نزديك بودم و شبها با هم مي‌رفتيم و عرق خوري مي‌كرديم ! بگذريم.

در خاطرات انورخامه‌اي آمده كه بقايي در يك حوزه حزب توده كه حوزه آزمايشي از اساتيد دانشگاه بود، شركت كرده است.

س: در چه سالي؟

ج: در 1320 يا 1322، خود بقايي نوشته كه فقط 2 جلسه شركت كرده، آن هم دكتر پرويز حكمت، اشتباهي او را به آنجا برده، بقايي نوشته كه دكتر حكمت به منزل او رفته و او را به حوزه حزبي برده است: «دوبار در جلسه شركت كردم. در حوزه، گوينده درباره تاريخ پيدايش انسان و تمدّن اوّليه و تكامل جامعه صحبت مي‌كرد. ديگر حوصله‌ام سر رفت و ديگر نرفتم!»

البته خامه‌اي نمي‌نويسد كه بقايي چه مدت در جلسات شركت كرده بود. خامه‌اي مي‌نويسد: در آنجا يك حوزه‌اي بود كه من گوينده‌اش بودم و استادان دانشگاه هم بودند و از آن جمله دكتر بقايي و عده‌اي ديگر هم در آن شركت مي‌كردند و بعد از آن هم به حزب دموكرات قوام رفتند.

به اين ترتيب، اين آغاز كار بقايي است. بعد از آن، در آغاز فعّاليت سياسي‌اش به حزب دموكرات قوام مي‌رود. حزب دموكرات قوام كه تشكيل مي‌شود، غير از رجالي مثل سردار فاخر حكمت و تمام افرادي كه معمولاً در احزاب دولتي شركت مي‌كنند و نيز شماري از افراد مترقّي مانند مهندس رضوي و ملك‌الشعراي بهار كه عضو حزب دموكرات شدند، آدمهاي قالتاقي مثل عباس شاهنده، يوسف افتخاري و خسرو هدايت هم در حزب «نخست‌وزير مقتدر!» براي وكيل شدن شركت كرده بودند، به هر حال حزب دولت، محلّ بسيار معتبري است. بقايي هم داوطلب تشكيل اين حزب و مؤسّس آن در كرمان مي‌شود، بعد هم از همان‌جا به عنوان نماينده حزب در مجلس پانزدهم انتخاب شده و به مجلس پانزدهم مي‌آيد. مناسباتش با قوام فوق‌العاده نزديك و دوستانه بود. من از مطالبي كه خودش گفته اين نتيجه را گرفتم. امّا آنچه كه از اينجا به بعد من از قول بقايي مي‌گويم گفته خود اوست و سند اين گفته اين است كه مظفّر بقايي در سال 1366، مسافرتي به آمريكا مي‌كند. در آمريكا و در دانشگاه هاروارد، آقاي دكتر حبيب لاجوردي كه مسئول بخش «طرح تاريخ شفاهي ايران» در دانشگاه هاروارد است و نويسنده كتاب «اتحاديه‌هاي كارگري و خودكامگي در ايران» ـ كه كتاب بسيار جالبي هم هست و مدارك خيلي معتبري هم دارد ـ مصاحبه‌اي با او ترتيب مي‌دهد.

دكتر لاجوردي كسي است كه در جريان تهيه كتاب مصدّق، نفت و ناسيوناليسم ايراني كه به سرپرستي جيمز بيل استاد حقوق اساسي و مدير مركز مطالعات بين‌المللي كالج و «ويليام و مري» نويسنده كتاب عقاب و شير و«راجر لوئيس» استاد دانشگاه و نويسنده كتاب

امپراتوري بريتانيا در خاورميانه، تهيه شده، تنظيم بخش اقتصاد در دوران دكتر مصدّق را بر عهده داشته و به اين ترتيب شخصيّت مصاحبه‌گيرنده شناخته شده است، به هر حال بقايي در آمريكا و در مصاحبه با لاجوردي به ارتباط بسيار نزديك خود با قوام اشاره مي كند كه بسيار جالب است.

س:لطفا درباره رأي عدم اعتماد به قوام‌السلطنه توضيحاتي بيان بفرمائيد.

ج: اشرف هم در خاطراتش نوشته است كه من يك عده از وكلاي مجلس را خواستم و به آنها گفتم كه قوام‌السلطنه مخالف خاندان ماست، بايستي به او رأي عدم اعتماد بدهيد. يك چيز ديگر هم يادم هست، موقعي كه قرارداد قوام ـ سادچيكف در مجلس مطرح شد، يك روز پنجشنبه بود، ماه رمضان هم بود كه مقاوله نامه قوام ـ سادچيكف، در مجلس رد شد.

س: نقش قوام در رد اين مقاوله‌نامه چه بود؟

ج: قوام مي‌خواست مقاوله‌نامه رد شود، اصلاً نقشه، نقشه خود قوام بود، مجلس كه تمام شد، من تلفن كردم، مرحوم قوام توي خانه شهاب خسرواني سكونت داشت. يك كاري داشتم در رابطه با كرمان، تلفن كردم وقتي خواستم صحبت كنم گفت همين حالا بيائيد اينجا نهار را با هم بخوريم. او هنوز جريان مجلس را نشنيده بود، در آنجا سر ميز نهار فروهر بود، نيك پي بود، سرتيپ صفاري بود، سر ميز نهار من موضوع مجلس را گفتم كه اينطور شد و اين صحبتها شد و رأي رد دادند، قوام خيلي خوشحال شد...

همين داستان كوتاه نشان‌دهنده نزديكي بقايي با قوام است، در پايان مصاحبه، وقتي سؤال‌كننده مي‌پرسد كه:

به نظر شما، بزرگترين رجل سياسي ايران معاصر شما كي بود؟ بقائي مي‌گويد: قوام‌السلطنه با اين كه با او مبارزه كردم (البته مقصودش از مبارزه مسخره‌بازي است كه بعد از 30 تير درآورده بود كه هم خود او و هم مردم مي‌دانستند كه مسخره است)، و دفعه آخر مبارزه، پاي اعدامش ايستاده بودم و واقعاً تصميم اين بود كه قوام‌السلطنه را بگيريم وبياوريم به بهارستان و دادگاه انقلابي تشكيل بدهيم و او را اعدام كنيم، ولي سياستمدار خيلي خوبي بود. البته نقاط ضعفي داشت كه دوست داشت تملق بشنود.» خلاصه بقايي، قوام را بزرگترين سياستمدار تاريخ سياسي معاصر ايران دانسته است.

س: حالا سؤالي مطرح بشود بد نيست، در مورد قوام‌السلطنه دو سه ديدگاه وجود دارد.يك عده معتقدند كه قوام آدم مستقلي بود و در سياست آدم پخته اي بود.از زمان

قاجار در متن كار سياسي بود و برادر وثوق الدوله و به هر حال سياست را مي‌فهميد عده‌اي ديگر مي‌گويند كه قوام مهره بي‌اراده‌اي بود،هر چه كه به او ديكته مي‌شد همان كار را مي كرد. امّا گروه سوّمي هم هستند كه معتقدند قوام در سياست آدم توانمندي بوده امّا با آمريكا هم رابطه داشته، نظر شما چيست؟

ج: به نظر من، اين نظر سوّم صحيح‌تر است. يعني قوام، سياستمدار كار كشته و پرسابقه‌اي بود و دوره‌هاي سختي را ديده بود. در اين مسأله ترديد نيست. امّا احتمالاً او و برادرش تقسيم كار كرده بودند. برادرش با انگليسي‌ها بود و او هم از ابتدا به آمريكايي‌ها نزديك شده بود و براي اين نزديكي، كارهايي هم كرده است.

از همان نخستين بار كه در زمان رضاشاه نخست‌وزير شد، هميشه طرف آمريكايي‌ها را داشت و از اسناد دوران حكومت سال 1325، مشخّص مي‌شود كه تا چه حد آمريكايي‌ها در او نفوذ داشتند. حتي به عنوان مثال وقتي به او دستور مي‌دادند كه حزب راه بيندازد، او بلافاصله حزب درست مي‌كرد. درباره اعتماد گردانندگان سياست آمريكا و انگلستان به او، مدارك و اسناد جالبي در بخش‌هاي گذشته مطرح شد. به هر حال از ديدگاه آمريكا و يا انگيس او كسي است كه عرضه كار داشت. مشورت‌هايي هم كه با مقامات خارجي مي كرد معمولاً مشورت نبود بلكه تصميم‌گيري خود او بود كه توسط آنها تأئيد مي‌شد، مثلاً وقتي مي‌گويد كه من تصميم گرفتم چند وزير توده‌اي در كابينه‌ام داشته باشم و يا تصميم گرفته‌ام كه توده‌اي‌ها را بركنار كنم و اين تصميمات را كه به مقامات انگليسي و يا آمريكايي مي گويد، احتمالاً نظر و تصميم خود اوست كه مورد تأئيد آن مقامات قرار مي‌گيرد چون به او اعتماد دارند. عملكرد او هم تطبيق خواست‌هاي آمريكا و در موارد زيادي انگلستان با نقطه‌نظرهاي خودش بود.

مثلاً اگر از او مي خواستند كه وزيران توده‌اي را كنار بگذارد او با مهارت استادانه‌اي اين كار را با نقشه‌ريزي‌هاي هنرمندانه، دو ماه ديرتر انجام مي‌داد تا نشان بدهد كه مستقل عمل مي‌كند يعني قوام مثل سهيلي و يا ساعد و نظاير آنها نبوده، آدمي بود كه خودش هم شخصيّت سياسي بود، مثلاً در مورد توصيه آمريكا به لزوم تشكيل يك حزب ضد توده‌اي، آنها به او نگفتند كه حزب دموكرات به رهبري خودت درست كن. بلكه به او توصيه كردند احزاب ديگري كه ضد توده‌اي باشد درست كن كه قيافه دموكراتيك بگيرند. او بلافاصله از اين حرف و از اين توصيه، بهره‌برداري كرد و حزب دموكرات به رهبري خودش را به راه انداخت.

س: چگونه در دو سه هفته، اين حزب و آن نيرو، دور هم جمع شدند؟

ج: حزب قوام، حزب مردمي و توده‌اي نبود و نيروهايش همه طيف‌ها را شامل مي‌شد. از تمام رجال سياسي گرفته تا همه آنهايي كه مي‌خواستند وزير و وكيل بشوند و يا به نوايي برسند به اضافه تمام فرصت‌طلب‌ها و همينطور چاقوكش‌ها و اوباش و تقريباً همه دشمنان حزب توده ايران در حزب دموكرات قوام شركت كردند. يوسف افتخاري عضو كميته ايالتي استان تهران شد.

س: گويا اسماعيل پوروالي كه اكنون در خارج كشور نشريه پخش مي‌كند هم در حزب دموكرات قوام بوده؟

ج: اسماعيل پوروالي، در يك دوره در حزب زحمتكشان بقايي بود و پس از جدايي، در نيروي سوّم با ملكي بود. بعد به خدمت سرلشكر زاهدي درآمد و پس از كودتاي 28 مرداد، طبق نوشته انورخامه‌اي، يك چك نقد ده هزار توماني از او جايزه گرفت!

اوّل در حزب دموكرات قوام بود و بعد آمد جزء حزب زحمتكشان ملّّت ايران، بعد هم سوسياليست شد، جزء نيروي سوّم شد و بعد رفت با زاهدي و با دربار ساخت و پس از كشته شدن احمد دهقان، مدير تهران مصّور شد. حالا هم شده آزاديخواه خيلي مشهور در فرانسه.

به اين ترتيب، حزب دموكرات قوام چون پايه مردمي نداشت و ملغمه‌اي از همه جور آدم بود، پس از بركناري رهبر حزب از قدرت، بلافاصله از هم پاشيد.

س: بعد از رفتنش پاشيد؟

ج: اوّلين ترك، همان بعد از انتخابات صورت گرفت و به تجزيه رهبري حزب انجاميد. انقلاب اوّل شروع شد. سي نفر از نمايندگان حزب قوام به رهبري سردار فاخر حكمت در حزب انشعاب كردند و رفتند. سردار فاخر حكمت با همه انشعابيّون كه اكثر آنها بزرگ مالكان و يا وابسته به دربار و يا انگليسي‌ها بودند انشعاب كردند و رفتند و درباري شدند و تازه عليه قوام هم موضع‌گيري كردند. بعد انشعاب ديگري شد كه اصلاً كميته مركزي را كه قوام تعيين كرده بود به دستور شاه كنار گذاشتند و خسرو هدايت كار را در دست گرفت، بقايي هم مي‌گويد كه من هم استعفا دادم و ديگر عضو حزب دموكرات نبودم. حزب دمكرات، مدّتي بعد از قوام ادامه يافت ولي صد در صد درباري بود.

س: بعد از حزب دمكرات، مظفر بقايي به كجا مي‌رود؟

ج: مظفر بقايي به صورت منفرد نماينده مجلس شد و ديگر در هيچ جرياني نبود تا مسئله

حزب زحمتكشان مطرح شد. او از مؤسّسين تشكيل حزب زحمتكشان و جبهه ملي بود. احمد ملكي تمام جريان حزب زحمتكشان و تشكيل آن را افشاء كرده است. او به عنوان اوّلين فعّاليت رسمي و سياسي مستقل خود روزنامه شاهد را در مي‌آورد، آن هم با چه بدبختي و بيچارگي چون در ابتدا هيچي نداشتند. بعد همه به عنوان نمايندگان جبهه ملّي با آمريكايي‌ها تماس مي‌گيرد. به عنوان كميسيون سياسي و تبليغاتي جبهه ملّي كه مركّب بود از بقايي، دكتر فاطمي، حسين مكّي، عبدالقدير آزاد، عباس خليلي و ابوالحسن حائري‌زاده، در اين ملاقات‌ها همه اين چند نفر شركت داشتند. جالب اين كه بقايي در همين مصاحبه از احمد ملكي به عنوان يك آدم مهمل كه همه فكر و ذكرش اين بود كه به جايي برسد، ياد مي‌كند امّا درباره كتاب او تاريخچه جبهه ملّي، يك كلمه نمي‌گويد و مطالب اين كتاب را نفي نمي‌كند.

س: تاريخچه جبهه ملّي؟

ج: بله، تاريخچه جبهه ملّي نوشته احمد ملكي، كه من در كتاب خاطرات، صفحات 229 تا 232 بخش مربوط به حزب زحمتكشان آن را عيناً نقل كرده‌ام.

س: مربوط به همان سال‌هاي 1330 مي‌شود؟

ج: بله، بعد از كودتا آن را چاپ كرد و بعدها به دست ما رسيد. همان طور كه گفتم اوّلين كار سياسي بقايي پس از تشكيل جبهه ملّي، انتشار روزنامه شاهد است. روزنامه باختر امروز هم به مسئوليت دكتر فاطمي همزمان با شاهد شروع به انتشار كرد. بقايي شاهد را با فلاكت منتشر مي‌كرد اما اين كه چگونه شد كه پيش از تشكيل حزب زحمتكشان آن دم و دستگاه را راه انداخت و آنهمه پول براي ايجاد دم و دستگاه حزب را از كجا آورد و آن چاقوكشان را اجير كرد؟ سؤال برانگيز است.

بت‌سازان ملكي همگي قائل به اين هستند كه بقايي مبارزي وطن‌پرست و ضدامپرياليست بوده و عليه انگلستان در قضيه ملّي كردن نفت مبارزه جدي داشته اما واقعيّت اين است كه گفته‌هاي خود بقايي شاهد اين مدعاست كه او از مدّتها قبل از تشكيل جبهه ملّي و حزب زحمتكشان روابط بسيار نزديكي با دربار داشته است. آن هم با آگاهي كامل از سرسپردگي دربار و درباريان به انگليسي‌ها.

اوّلين مطلبي كه او درباره ارتباطش با شاه و دربار گفته است به زمان دولت هژير مربوط است. در اين كه هژير سرسپرده انگليس و نوكر اشرف بود هيچ ترديدي نيست، حالا ببينيم

نزديكي هژير و بقايي تا چه حد بوده؟ او در صفحات 63 و 64 متن پياده شده مصاحبه‌اش مي‌گويد: «يك روز هژير زماني كه هنوز نخست‌وزير نبود تلفن كرد، در فاصله وزارت تا نخست‌وزيري، گفت من فردا ساعت 6 صبح مي‌آيم پهلوي تو، گفتم كه تشريف بياوريد.

بعد جريان را شرح مي‌دهد كه قبلاً قرار گذاشته بود ساعت 7 صبح مورّخ‌الدوله بيايد منزلش و قرار با مورّخ الدوله را بعد از آمدن هژير به او مي‌گويد هژير هم چون از مورّخ‌الدوله سپهر خيلي بدش مي‌آمد فوري مي‌رود، بقايي مي‌گويد: پس خداحافظ و زود بلند شد و رفت، پالتويش را پوشيد و رفت. اتفاقاً در آن روز، ساعت 8 شاه مرا احضار كرده بود و جالب اينكه جريان مربوط به استانداري مورّخ‌الدوله براي كرمان در كابينه هژير بود، هژير مورّخ‌الدوله را براي استانداري كرمان تعيين كرده بود فهميدم كه هژير موضوع را با خنده گفته بود تا مرا خام كند.

هژير چون از مورّخ‌الدوله بدش مي‌آمد، براي اينكه او را از تهران دور كند حكم استانداري كرمان براي او صادر كرده بود و چون اين را با شوخي به من گفته بود، فكر مي‌كردم كه شوخي است بعد فهميدم كه جدّي است، رفتم خدمت اعليحضرت و گفتم يك چنين جرياني شده است ما به هيچ‌وجه نمي‌توانيم قبول كنيم كه چنين كسي استاندار ما باشد ـ سپهر فردي بود كه در مجّله خواندنيها مقاله مي‌نوشت، با ثابتي دوست بود، مأمور ساواك بود، به او پول مي‌دادند ـ شاه خنديد و گفت: ميرزا كريم خان رشتي را مي‌شناختيد؟ گفتم: با پدرم ديده بودم، ولي آشنائي نداشتم. گفت كه مي‌دانيد درباره مورّخ‌الدوله سپهر چه مي‌گفت؟ گفتم كه نه، گفت: مي‌گفت اگر مورّخ‌الدوله سپهر يك روز نخست‌وزير بشود، با مخالفينش در مجلس ساخت و پاخت مي‌كند كه كابينه‌اش ساقط شود تا در كابينه بعدي بتواند وزير شود.

بقايي مي‌گويد: وقتي، من مي‌رفتم پيش شاه، تا آن وقت با هم ايستاده بوديم يا روبرو بوديم. صحبت مي‌كرديم و يا با همديگر راه مي‌رفتيم .

بعداً مي‌گويد با شاه كنار استخر كاخ سعدآباد مي‌نشستيم و با هم گپ مي‌زديم ...»

اين هم نمونه ديگر از ارتباط بقايي با شاه. در جاي ديگر بقايي درباره شاه مي‌گويد:

اوّلين دفعه كه شاه را شناختمش اين بود كه سر لشگر امان‌پور دزدي كرده بود و در معاملات غله دزدي كلاني كرده و در دادگاه محكوم شده بود به زندان و پرداخت مبالغ كلان. ولي شاه با دخترش كه خوشگل بوده رابطه داشته است شاه دستور داده بود اسم او را بگذاريد جزء ليست عفو، با وجودي كه من درباره‌اش سخت صحبت كرده بودم كه خيلي بدنام است و بايست حتماً مجازات شود و غيره... در همان روزها دولت حكيمي بود بعد

ازقوام شاه مرا خواسته بود يا من تقاضاي ملاقات كرده بودم. توي عمارت سعدآباد بوديم. من به شاه عرض كردم توي اين مجلس يك عده جوانها هستند كه طالب اصلاحات هستند. كه اين وضع تغيير كند، همه انتظار داريم كه اعليحضرت اين فكر را تقويت كند. شاه گفت: نه، من هيچ‌وقتي تقويت نمي‌كنم. من پرچم را به دوشم مي‌گيرم و شما به دنبال من بيائيد و مرا تقويت كنيد. محكم هم گفت. بعدها كه هر وقت ملاقات شاه مي‌رفتم، عمده صحبتمان دربارۀ اصلاحات بود، اين دفعه كه رفتم شاه ايستاده بود تا آن زمان هنوز با شاه با همديگر نمي‌نشستيم. يا قدم مي‌زديم يا روبروي همديگر مي‌ايستاديم و صحبت مي‌كرديم...

همين گفتار، نشان‌دهنده ارتباطات بسيار نزديك بقايي با شاه از دوران هژير به بعد است. در مورد روابطش پيش از آن تاريخ، چيزي نگفته است. ترديدي نيست كه پيش از آن هم با شاه رابطه داشته است. به اين ترتيب ادعاي اين آقايان كه او بعد از 30 تير با دربار رابطه داشت نه تنها دروغ است بلكه براي پياده كردن اين ادعا است كه بقايي تا سي‌ام تير وطن‌پرست بوده و با دربار رابطه‌اي نداشته است! پس همكاري ملكي با او همكاري با يك فرد وطن‌پرست آزاديخواه و هوادار نهضت ملّي و دكتر مصدّق بوده است.

س: شما كي بعد از 30 تير با شاه ملاقات كرديد؟

ج: همان غروب 30 تير يا روز 31 تير بوده است، بلافاصله شاه مرا احضار كرد.

من، بت‌سازان ملكي را به اين مناسبت كه از مناسبات بقايي با شاه از سال‌ها پيش از 30 تير خبر نداشته‌اند محكوم نمي‌كنم. چون اين اطّلاعات را هيچ كس نداشته است. او به هيچ كس اين مطلب را تا قبل از آن هم نگفته است. حتي در آن وصيّت‌نامه تاريخي كه كرده بود اين مسايل و ارتباطات با شاه را مطر ح نكرده است.

س: در اينجا دو سؤال پيش‌مي‌آيد. يكي اينكه آيا مصدّق مي‌دانسته كه بقايي داراي چنين شخصيّتي است و با وجود اين در برابرش موضع نمي‌گرفت؟ ديگر آنكه چه طور يك آدم با اين شارلاتاني، مدّت مديدي، به ويژه بين سال‌هاي 25تا 31، به عنوان آدم روز مطرح بود؟

ج: آدم‌هاي حقّه‌باز و شارلاتان همينطورند. شهرت بقايي از دوران مخالفت با قرارداد گس گلشائيان شروع شد. واقعيّت اين است كه اين چهار نفر در مجلس با پيشنهاد گلشائيان كه از طرف شركت نفت و انگليسي‌ها با كمك شاه ديكته شده بود، به طور جدي مخالفت كردند و

اين مخالفت آنان به حساب مخالفت با سياست انگلستان گذاشته شد و مردم هم از انگليس نفرت داشتند. آيت‌الله كاشاني در خارج مجلس اين كار را مي‌كرد و اين مخالفت در اعلاميه‌هاي او و در روزنامه پخش مي‌شد. در گفتارهاي پيشين يادآور شدم كه دكتر مصدّق از اينها بهره‌برداري مي‌كرد. حتي مهمّ‌ترين سخنراني مكي را دكتر مصدّق تهيه كرده بود. بت‌سازان مظفر بقايي دربارۀ مخالفت اقليّت چهار نفري بقايي، مكي، حائري‌زاده، عبدالقدير آزاد، در مجلس پانزدهم با لايحه الحاقي گس گلشائيان بسيار داد سخن داده‌اند و اين كار اين گروه را نشانۀ ميهن‌پرستي‌شان دانسته‌اند.

بد نيست كمي در اين‌باره گپ بزنيم: اين چهار نفر از اعضاء فعال حزب دموكرات قوام و از نزديكان شخص قوام بوده‌اند.

علاقه شركتهاي نفت ايالات متحده آمريكا را به نفت ايران در گفت‌وگوهاي پيش يادآور شدم و نشان دادم كه آمريكائي‌ها از سال 1300 شمسي براي دست‌يابي به امتياز نفت در ايران دست و پا مي‌زدند و بلافاصله پس از سرنگوني رضاخان هم اين تلاش را از نو آغاز كردند.

اكنون ببينيم نظر آمريكائي‌ها دربارۀ قانون ملي كردن صنعت نفت ايران چگونه بوده است؟

در كتاب جنبش ملي شدن صنعت نفت ايران نوشتۀ سرهنگ غلامرضا نجاتي چنين مي‌خوانيم :

آمريكائي‌ها ترور رزم‌آرا را با خونسردي تلقي كردند. ولي تصويب طرح ملي شدن نفت به عنوان يك واقعۀ مهم در مطبوعات مهم آن كشور مورد بحث قرار گرفت و كمپاني‌هاي نفت آمريكائي را براي استفاده از نفت ايران افزون ساخت خبرگزاري يونايتد پرس از نيويورك چنين گزارش داد:

به مجردي كه خبر تصويب لايحۀ ملي شدن نفت ايران به آمريكا رسيد، سرو صداي زيادي در شركت‌هاي آمريكائي پديد آورد.» سخنگوي شركت نفت تگزاس گفت: اگر دولت ايران بهره‌برداري از منابع نفت خود را به مزايده بگذارد كليه شركت‌هاي نفت آمريكائي در مزايده شركت خواهند كرد و شركت نفت تگزاس در مزايدۀ احتمالي شصت درصد از سود به نفع دولت ايران پيشنهاد خواهد كرد.

يكي از كارشناسان شركت «اسو ـ اويل» اظهار داشت كه در صورت گرفتن امتياز نفت ايران،

حاضر است 67 تا 70 درصد سود خالص را به ايران بدهد.

كتاب نامبرده در بالا ص 127، نقل از نويد آينده 128 اسفند 1329

در پيوند با اين جريان، اين پرسش پيش مي‌آيد كه اين چهار «تفنگدار» ضد شركت نفت انگليس آيا بلندگوي شركت‌هاي نفتي آمريكايي نبودند؟ اگر نبودند چرا پس از آنكه موضع‌گيري دكتر مصدق روشن كرد كه حاضر به دادن امتياز نفت نه به انگليس و نه به آمريكا نيست چرا هر چهار تفنگدار با هم براي سرنگوني دكتر مصدق به اردوي كودتاچيان پيوستند؟

بقايي، مكي، حائري‌زاده، عبدالقدير آزاد از همان موقع در جامعه مطرح شدند و اين وضع تا پايان مجلس پانزدهم ادامه يافت. بعدها مسئله انتخابات مجلس شانزدهم مطرح شد و بست نشستن در دربار و تشكيل جبهه ملّي كه در خدمت مؤسّسين جبهه ملّي نام اين‌ها هم بود و بقايي هم جزو مؤسّسين جبهه ملّي است.

جالب اينكه مصدّق اينها را مي‌دانسته، حتي مي‌دانسته كه قرار بود اگر در مجلس رأي نياورد سيدضياء براي نخست‌وزيري به مجلس معرّفي شود. در همان وقتي كه رأي تمايل مجلس به مصدّق در جريان بود. سيّدضياء بغل شاه نشسته بود و قرار بود اگر دكتر مصدّق نخست‌وزيري را نپذيرد، سيّدضياء به مجلس معرّفي شود كه به دربار تلفن مي‌شود كه دكتر مصدّق پيشنهاد جمال امامي، را پذيرفته است.

پيشنهاد كردن دكتر مصدّق توسط جمال امامي هم يك ترفند انگليسيها بود و مسلماً شاه هم در جريان بوده است. پيشنهاددهندگان چنين فكر مي‌كردند كه دكتر مصدق يا اين پيشنهاد را مي‌پذيرد يا نمي‌پذيرد، اگر نپذيرد كه مي‌گوئيم. مصدق يك آدم منفي‌باف، بيشتر نيست و مسئله ملّي شدن صنعت نفت هم ول مي‌شود، اگر هم بپذيرد كه در عرض سه يا چهار ماه چون انگلستان قدرت مسلّط است و مصدّق نمي‌تواند در برابرش كاري از پيش ببرد استعفا مي‌دهد و مسأله خود به خود حلّ مي‌شود، بگذريم.

س: حالا جبهه‌گيري و مخالف‌خواني بقايي عليه مصدّق را به بعد از سي تير نسبت مي‌دهند، آيا درست است؟

ج: مسلم اين است كه از مدتها قبل از سي تير، دشمني بقايي با مصدّق، به اوج رسيده بود و اقداماتي كه در روزهاي 27 تا 29 تير كرد يك بازي بيشتر نبود بعد هم در مراسم چهلم كشته‌شدگان سي تير، ماهيّت خود را مجدداً نشان مي‌دهد. ماهيت او ماهيّت درباري و ضد

مصدّق بود.

او همه چيزهايي را كه مصدّق مي‌خواست برعكس عمل مي‌كند وبلافاصله هم شمشير را از رو مي‌بندد، قبل از سي تير در رهبري حزب زحمتكشان تحت عنوان «اولتيماتوم عليه مصدّق» بيانيه‌اي تنظيم كرده و تلاش مي‌كند تا آن را در روزنامه شاهد چاپ كند. در اين بيانيه او كساني مثل دكتر فاطمي و دكتر شايگان را به عنوان جاسوس امپرياليسم انگلستان متهم مي‌كند و حتي قصد داشته تا آن را به تصويب رهبري حزب هم برساند.

او در هجدهم تير ماه دست به اين كار مي‌زند كه ده دوازده روز به سي تير مانده است. همايون كاتوزيان در اين‌باره چنين نوشته است: «اختلاف‌نظرها و كشمكش‌ها در رهبري جبهه ملّي از مدتها پيش وجود داشت. اما تا قبل از قيام 30 تير، هيچ كدام علني نشده بود. به گفته دكتر فاطمي، سنجابي و مكي تا آستانۀ نزاع و درگيري پيش رفتند.» در روز18 تير، بقايي نامۀ محرمانه‌اي براي رهبران حزب زحمتكشان فرستاد. در اين نامه از دار و دستۀ پرقدرت و خائني سخن رفته بود كه در اثر غفلت يا مصلحت جويي‌هاي عاليجناب دكتر مصدّق به داخل نهضت نفوذ كرده‌اند. از اين رو رهبري حزب تصميم گرفت مسأله را با عاليجناب دكتر مصدّق در ميان بگذارد و در ضمن اولتيماتومي به او داده باشد اما به زباني كه راه طفره رفتن را بر او ببندد. آن دار و دستۀ خائني كه بقايي مكرر از آن سخن مي‌گويد به احتمال زياد رهبران حزب ايران و شايگان بوده‌اند. دكتر فاطمي هم جزء اين عده بوده است زيرا بقايي او را عامل انگلستان مي‌دانست. دربارۀ اتهام بقايي به دكتر فاطمي بقايي در وصيّت‌نامۀ سياسي‌اش داستان سرايي كرده است و به طوري كه نويسندگان كتاب افول يك مبارز تذكر داده‌اند، حسين مكّي اين داستان را رد كرده است.

دربارۀ تشكيل جبهه ملّي، بقايي چنين گفته است:

... آن روزي كه از دربار آمديم، رفتيم خانه دكتر مصدّق و تصميم گرفته شد كه جبهه ملّي باشد. البته بعضي اشخاص خيلي ناباب هم بودند، مثل احمد ملكي مدير روزنامه ستاره، كه حسابش با كرام‌الكاتبين است، و عميدي نوري كه روزنامه‌اش ارگان جبهه ملّي بود و همين كه نامش از صندوق وكالت درنيامد، از جبهه خارج شد و دشمن جبهه ملّي، يا عباس خليلي كه خودش را كنار كشيد و همين طور ارسلان خلعتبري...

بقايي نام چهار تن از افراد ناجور را مي‌برد. من در خاطراتم گفته‌ام كه ده نفر از اعضاي جبهه ملّي، آدمهاي ناجور بودند. چهار نفري را كه بقايي اسم برده، عبارتند از حائري زاده،

عبدالقدير آزاد، مكّي و خود بقايي! اين شد هشت نفر، افشار هم كه با شاه رابطه داشته و تكليفش معلوم است. اين هم نه نفر، ما گفتيم كه ده نفر، آدمهاي مشكوكي هستند.

س: تفاوت احمد ملكي، عميدي نوري و مظفر بقايي، با توجه به غربزدگي و گرايش به دربار كه همگي داشتند، چه بود؟

ج: عميدي نوري كه درباري كامل بود و بعد از كودتا هم معاون سياسي و پارلماني زاهدي شد. احمد ملكي هم مثل عباس خليلي، پولكي بود. اينها از آن دسته آدمهايي بودند كه پول مي‌گرفتند تا از كسي خوب يا بد بنويسند. نام روزنامه عباس خليلي، اقدام و نام روزنامه احمد ملكي هم، ستاره بود، اينها جزو فهرستي بودند كه «استايكل» رئيس تبليغات شركت نفت دستور داده بود اعلانات شركت را به آنها بدهند و براساس اسناد خانه سدان نوعي حقوق بگير شركت نفت بودند.

برخلاف مكي و يا بقايي، اين دو نفر شخصيتي نداشتند و حتي بعيد نيست كه براي پيوستن به جبهه ملّي از همان آقاي استايكل دستور گرفته باشند! بقايي به هر حال، استاد دانشگاه بود و يا مكّي، تاريخ‌نويس بود و ادعايي داشت و يا حتي خود حائري‌زاده، بالاخره كمي سابقه آزاديخواهي داشته و سابقه روشني داشت و پدرش هم در مشروطيت نقش مثبتي داشت، اما اين دو نفر اين طور نبودند و از قماش جداگانه‌اي بودند. درست است كه شاه، يا آمريكائي‌ها و يا انگليسي‌ها، نوكر زياد داشتند و كساني كه حرف گوش كن آنها باشند زياد بودند اما همه از يك قماش نبودند همان طور كه قوام و سهيلي و ساعد و صدرالاشرف، از يك قماش نبودند. مثلاً شما نگاه كنيد هم حكيمي و هم منصور، گوش به فرمان بودند اما حكيمي آدم درستكار و پاكي بود در حالي كه منصور، تنها به فكر دزدي و گرفتن رشوه بود.

س: فروغي چه طور؟

ج: فروغي مثل حكيمي، آدم تميزي بود. به هيچ‌وجه دزد نبود، اما رئيس يك لژ ماسوني بود. ظاهراً همۀ وابستگان به انگلستان، از پير و جوان، از حكيمي تا شريف امامي و اقبال و... ماسون بودند. ساعد هم ماسون بود اما آدم دزدي نبود ولي امان از شريف امامي و اقبال.

س: ظاهراً ساعد بي‌عرضه و احمق بود.

ج: بله، بي‌عرضه و احمق بود، بقايي در وصيت نامه‌اش دربارۀ ساعد مي‌گويد كه او بچّه نوكر بود، پسر نوكر كنسولگري در قفقاز بود كه آن وقت شده ساعد. البته منظورم اين نيست كه پسر نوكر بودن عيب است. اميركبير هم از خانوادۀ خيلي پائيني بود اما والاترين شخصيت

دورۀ قاجار شد، به هر حال بگذريم، منظورم اين است كه اين شخصيت‌ها را نمي شود يك كاسه كرد. درباره به راه انداختن روزنامه شاهد و سختي و فلاكت آغاز كار انتشار اين روزنامه بقايي مي‌نويسد:

وقتي خواستيم روزنامه شاهد را منتشر كنيم، اصلاً بودجه‌اي نداشتيم. ما چهار نفر بوديم آقاي زهري بود، مرحوم باغچه بان بود، مرحوم دكتر سپهري و من. اول آمديم فكر كرديم كه بودجۀ يك ماهۀ روزنامه را تأمين كنيم. [ببينيد چقدر كار و بارشان خراب بوده است]. و اگر روزنامه توانست روي پاي خودش بايستد كه بايستد و الا حرفي نداشتيم. برآورد كرديم براي يك ماه روزنامه، يعني بيست و چند شماره از آن، در آن روزها هزينه كاغذ و چاپ و اينها دو هزار تومان مي شد. يك حسابي در بانك باز كرديم و هر كدام پانصد تومان در آن ريختيم. آقاي زهري يك خانه‌اي داشت توي كوچۀ شيباني ايشان ته اين كوچه بن‌بست يك خانۀ كوچكي داشت كه عبارت بود از يك زيرزمين و دو اطاق كه روي طبقه اين درطبقه اول و در واقع روي سقف زيرزمين، يك اطاق كوچكي هم بود كه اطاق خوابش بود. آن دو تا اطاق و زيرزمين را به ما واگذار كرد. براي سازمان نظارت انتخابات هم يكي از تجار به وسيلۀ آقاي حائري‌زاده، يك زمين خرابه‌اي را ته كوچۀ اميرتيمور كلالي، روبروي سفارت انگليس پيدا كرد، براي هر فصلي دويست تومان اجاره كرديم، سپس يكي از تجار يك چادر خيلي عالي، دو پوشه‌اي با يك اطاق داد كه آنجا ستاد مبارزه براي انتخابات شد.

با اين اعتراف بقايي روشن مي‌شود كه امكانات مالي آنها تا چه حد ناچيز بوده است ولي پس از مدّت كوتاهي كه حزب زحمتكشان را درست مي‌كند، خانه خيلي عالي تهيه مي‌كنند. همراه با تشريفات و وسايل و امكانات و اجرت چاقوكشان و غيره...

پول اين دم و دستگاه و چاپ دو نشريه ديگر غير از شاهد از كجا آمده است؟

اين بودجه از همان جايي آمد كه احمد ملكي نوشته است كه وقتي با آمريكائي‌ها ملاقات كرديم بالاخره قبول كردند كه بودجه اين كار را براي تشكيل حزب بدهند.

چه كسي مي‌توانست خرج چاقوكشها را بدهد؟ چاقوكشها كه مفت نمي‌آمدند كار بكنند! بودجه روزنامه شاهد را نه بقايي، نه زهري، نه باغچه بان و نه سپهبدي، هيچكدام نمي توانستند تأمين كنند. مسئله ديگر كه بسيار جالب است، مسئله قتل رزم‌آرا است خود بقايي مي گويد.

س: قتل رزم‌آرا توسط چه كساني صورت گرفت و ريشه‌اش چه بود؟

ج: به طور مسلّم دربار در جريان كار بوده است. چون من پرونده‌اش را ديدم و جداي آن استنباط خودم هم اين است كه رزم‌آرا دو گلوله خورده بود. يك گلوله به شانه‌اش خورد و يكي هم از پشت سرش رد شده بود و به مغزش خورده بود.

نكته ديگر اينكه پزشك قانوني، محرمانه به آقاي زهري گفته بود كه دو گلوله از دو كاليبر مختلف بود. مسئله ديگر وصيّت‌نامه سياسي مظفر بقايي است كه در كتاب افول يك مبارز چاپ شده است.

س: بله، شرح وصيّت‌نامه و نوشته نويسندگان آن جالب است.

ج: بله، آيت‌الله كاشاني به شهيد نواب صفوي مي‌گويد كه چند نفر از دوستان ما از جبهه ملّي مي‌خواهند پيش شما بيايند اين چند نفر پيش شهيد نواب صفوي مي‌روند و پيشنهاد ترور رزم‌آرا را با او در ميان مي‌گذارند يكي از اين افراد دكتر بقايي است كه اصرار زيادي بر اين كار داشته است.

يعني بقايي خودش نواب صفوي را براي كشتن رزم‌آرا آماده كرده و مستقيماً در قتل او دخالت داشته است. امّا او تنها به دخالت شاه اشاره مي‌كند كه البته كاملاً درست است.

س: دليل انكار مظفر بقايي چيست؟

ج: نمي‌خواهد خودش را به آدمكشي مشهور كند. اگر خودش بگويد كه در اين كار دخالت داشته ديگر مبارز سياسي نمي‌شود، مي‌شود تروريست، بگذريم حالا گفت و گو درباره قتل رزم‌آرا جالب مي‌شود كه در بخش مربوط به بقايي عين ماجرا نقل شده است.

س: بقايي در مورد قتل احمد دهقان هم چيزهاي گفته، اين طور نيست؟

ج: بله، صحبت‌هاي بقايي در مورد قتل احمد دهقان هم جالب است، دوباره برگرديم به مصاحبه بقايي، اكنون مي پردازيم به گفته‌هاي بقايي درباره قتل احمد دهقان.

س: جريان قتل دهقان چه بوده ؟

ج: جريان قتل دهقان، داستان طولاني دارد كه به داستان كودتاي رزم‌آرا هم مرتبط مي‌شود. يك روز من در مجلس نشسته بودم، پيش خدمت آمد پاكت كوچكي به دست من داد و گفت كه آن را يك نفر از بيرون مجلس داده. من پاكت را باز كردم ديدم يك كاغذ كوچكي است كه نوشته: «خواهش مي‌كنم امروز از در بزرگ مجلس بيرون تشريف نياوريد.»

همين، نه امضائي و نه چيزي، اتفاقاً آن روز ما شميران دعوت داشتيم. در آن موقع هم وكلا مي‌توانستند اتومبيل‌شان را ببرند توي حياط چاپخانه، من به طور طبيعي رفتم آنجا، سوار

ماشين شدم رفتم شميران چند روز بعد از اين واقعه دهقان كشته شد، اسم قاتلش هم «حسن جعفري» عضو حزب توده بود.

يك روز كسي آمد پيش من و گفت: من برادر حسن جعفري هستم، شما برويد به ملاقات جعفري. من رفتم و ديدمش و مقداري صحبت كرديم، گفت يك جريان مفصلي هست كه من بايد اينها را به شما اطلاع دهم و خواهش هم دارم كه وكالت مرا قبول كنيد، گفتم جريان چيست؟ گفت: اينها را مي‌نويسم و مي‌دهم به شما، بعد چندين صفحه نوشت و داد به من، او كارمند شركت نفت بود. توده‌اي هم بود، در جريان اعتصاب كارگران آبادان در سال 1325 زنداني شد، اينها خانواده‌اي بودند از ملاير، خانواده نسبتاً سرشناسي بودند، يك تيمساري كه الآن اسمش خاطرم نيست با اينها قرابتي داشت. مي‌آيد در زندان و با او صحبت مي‌كند و قانعش مي‌كند كه از زندان بياورندش بيرون، كارش را هم درست كنند، به شرط اينكه وابسته به دستگاه شود، او هم قبول مي‌كند و اين ابتداي ارتباطش با رزم‌آرا مي شود. وسيله ارتباط وسيله مستقيم مشخصي بود بنام نقشينه كه يك دفعه هم توي يك ميهماني من ديدمش خودش را معرفي كرد و احمد دهقان با او صحبت‌هائي مي‌كند، چند تا مأموريت انجام مي‌دهد و بالاخره مي‌خواهندش به تهران و مي‌گويند تو اين مأموريت آخري را كه انجام بدهي ما تو را فراري مي‌دهيم و پاسپورت و بليط حاضر است تو را مي‌فرستيم انگلستان، هم براي معالجه و هم براي ادامه تحصيلات، او هم قبول مي‌كند.

واسطه اين مذاكرات هم احمد دهقان بوده است، اينها چيزهائي است كه او نوشته بود، من نوشته‌اش را دارم، به هر حال نبش خيابان بهارستان خيابان سپهسالار يك آب ميوه‌فروشي است. نمي‌دانم پهلوي كوچه، اسم كوچه هم يادم نيست. توي آن كوچه روزنامه آتش بود، تصادفاً يكي از سؤالاتي كه من در روزنامه كرده بودم اين بود كه گزارش داده بودند كه يك اتومبيل خلاف جهت جلوي آبميوه‌فروشي رو به شمال پارك كرده بود، اين موضوع اتومبيل را نوشته بودم، يادم نيست شماره اتومبيل را هم نوشته بودم تو روزنامه شاهد يا نه، بايد به روزنامه شاهد مراجعه كرد. نوشته بودم كه اين اتومبيل آن روز آنجا چه مي‌كرد؟ اين پيش از جريانات بود، بعد كه جعفري نشاني‌ها را داد من ديدم تطبيق مي‌كند، يعني نقشه‌اش اين بوده كه وقتي مرا ترور كرد، اتومبيل را روشن كند و بزند وسط جمعيت. او بپرد توي ماشين و فرار كند، جعفري گفت اين را صد در صد نمي‌دانم من حدس زدم كه شايد مقصود كشتن تو باشد. اين را ممكن است براي تعارف گفته باشد ولي مطلب ديگر اين است كه

مي‌گويد براي من روشن شد كه اگر من اين كار را بكنم اينها به فرض اينكه مرا هم در ببرند، مرا سر به نيست خواهند كرد. مرا با آن سوابق ول نمي‌كنند توي لندن، كه يك وقتي زبانم باز شود و افشاگري كنم، او به اين نتيجه مي‌رسد كه محكوم به مرگ است و اينكه خودش را محكوم به مرگ مي‌بيند، فكر مي‌كند، حالا كه من مردني هستم آنكس كه باعث اين شد كه من به اين ورطه بيفتم، او را از ميان بردارم و دهقان را ترور مي‌كند، اين خلاصه مطالبي است كه جعفري نوشت.

من هم وكالتش را كردم اين قضيه گذشت و رزم‌آرا آمد سر كار، يك موضوع ديگر هم هست و آن اينكه تا وقتي رزم آرا زنده بود حسن جعفري اطمينان داشت كه كشته نمي‌شود.

س: علت پشتگرمي جعفري به رزم‌آرا چه بود؟ چون عملاً ايشان مأمور رزم‌آرا را ترور كرده بود؟

ج: بله، ولي او اين اطمينان را داشته و مطلبي كه هست اين است كه تا رزم‌آرا زنده بود حكم اعدام اجراء نشد.

س: يعني ممكن است دهقان هم با تمايل رزم‌آرا كشته شده باشد؟

ج: بعيد نيست.

س: خوب، حالا اگر موافقيد برگرديم به ماجراي سي تير.

ج: بله، ظاهراًً شما هم به آن علاقه‌منديد. جريان سي تير مقدمه‌اي دارد كه بايد به آن اشاره شود و آن اينكه تلاش براي سرنگوني دكتر مصدّق، از هفت ماه پيش از سي تير شروع مي‌شود، از همان زمان، يعني آذر 1330، انگليسي‌ها با تمام نيروهايشان در تلاش براي سرنگوني دكتر مصدّق و آوردن قوام‌السلطنه بودند.

در اين مورد كتاب فوق‌العاده با ارزش «بحران دموكراسي در ايران»، نوشته دكتر فخرالدين عظيمي، اشاره‌اي دارد كه جالب است، عبارت كتاب چنين است:⁽¹⁾

انگليسي‌ها به رغم اطمينان‌هايي كه در مورد حسن نيت قوام از طريق عباس اسكندري و شخص قوام‌السلطنه به «زاينر»⁽²⁾

وودهاوس در «عمليّات چكمه» كه در مورد براندازي دكتر مصدّق نوشته، شرح مي‌دهد كه زاينر كمكهاي بسياري به او كرده است.

ضياءالدين قويّاً توصيه مي‌كرد كه قبل از نخست‌وزيري قوام، نوعي تعهد از او گرفته شود، چون احتمالاً مدت زيادي زنده نخواهد بود و همين كه زمام امور مملكت را به دست گرفت، ممكن است فكر قهرماني و بيگانه‌ستيزي به سرش بزند و حتي بزرگتر از مصدّق شود و اين به معني سياست ناسازگاري در مورد مسأله نفت خواهد بود، به اين جهت سفارت انگليس خواستار اطلاع از برنامه قوام شد.

قوام هم يك نامه امضاء شده حاوي جزئيات سياستهايش تسليم كرد كه شامل حل مسأله نهضت بر اساس تقسيم 25 به 75بود، يعني 25 درصد سهم ايران و 75 درصد سهم انگليس.⁽¹⁾

انگليسي‌ها تعهّدي بهتر از اين نمي‌توانستند دريافت كنند و ميدلتون كارشناس ارشدشان، بلافاصله به وزارت خارجه انگليس اطلاع داد كه قوام، بهترين جانشين در دسترس براي دكتر مصدّق است.⁽²⁾

به اين ترتيب تدارك 30 تير از مدّت‌ها پيش در جريان بود و حادثه‌اي نيست كه به كناره‌گيري دكتر مصدّق مربوط بشود بلكه از هفت ماه پيش چنين توطئه‌اي در دست اقدام بوده است. بد نيست به دستور انگليسي‌ها به شاه در اين مورد توجه كنيم: انگليسي‌ها عقيده دارند كه دكتر مصدّق، به ويژه به خاطر ملايمت كه نسبت به حزب توده نشان مي‌دهد، مملكت را به سوي هرج و مرج سوق مي‌دهد، بنابراين، دولت پادشاهي انگلستان معتقد است كه تغيير وي ضروري است ولي اين تصميمي است كه خود شاه بايد بگيرد.

فعّاليت‌هاي قوام كه از سوي انگليس به لندن گزارش مي‌شد و شامل نقشه مفصّل براي سرنگون كردن دكتر مصدّق و همچنين تهيّه صورت اعضاي كابينه خودش بود، اميدهاي زيادي را برانگيخت ولي كار زيادي صورت نگرفت.

با اين وجود، مخالفان مصدّق، هيچ فرصتي را براي تضعيف دولت از دست ندادند. يكي از اين فرصت‌ها در 14 آذر پيش آمد. در اين روز دانشجويان دانشگاه تهران در اعتراض به

اخراج و بازداشت تعدادي از دانشجويان، به اخطار شهرباني داير بر منع تظاهرات اعتنا نكرده و صف پليس اطراف دانشگاه را شكستند و به سوي ميدان بهارستان راه‌پيمائي كردند. تعداد زيادي از افراد شهرباني و ارتش به مقابله پرداختند كه كار به خشونت و خونريزي كشيد. ساعاتي بعد در همان روز، يك تظاهرات دست راستي و مخالف دولت همراه با غارت و تاراج و سوزاندن دفتر روزنامه‌هاي توده‌اي مخالف دولت برگزار شد. اين اغتشاشات كه پليس چشم‌هايش را در برابر آن برهم گذاشته بود، از جانب گروهي از پيروان بقايي رهبري مي‌شد كه ادعا مي‌كردند پشتيبان دولت هستند. گروه مزبور شامل عده‌اي از چاقوكش‌هاي حرفه‌اي از جمله شعبان جعفري بودند كه بعدها براي فعّاليت عليه دولت اجير مي‌شدم. در سراسر اين رويدادها، امير تيمور كلالي وزير كشور و رئيس شهرباني، و نيز ظاهراً دكتر مصدّق، در جريان بودند. اين اسناد نشان‌دهنده آن است كه تلاش‌هاي زيادي قبلاً صورت گرفته بود تا به سرنگوني دكتر مصدّق بينجامد. گذشته از مقدّمات جريان سي تير1331، بقايي در مصاحبه خود درباره جريان 30 تير هم مطالبي گفته كه عيناً نقل مي‌كنم:

س: مقدّمات سي تير چه بود؟

ج: از لاهه كه برگشتيم و مجلس رسميّت پيدا كرد. مطابق قانون بايد نخست‌وزير استعفا بدهد تا يك نخست‌وزير جديد و يا خود نخست‌وزير قبلي، انتخاب شود. يك روز در مجلس بوديم، آمدند و گفتند كه دكتر مصدّق استعفا داده است. من در سرسراي مجلس بودم كه گفتند، مصدّق استعفا داده است. شايگان داشت مي‌رفت به طرف اتاق جلسه فراكسيون كه همان دور و بر بود، در حال رفتن گفت: راحت شديم (ببينيد براي اينكه بگويد از مصدّق راحت شديم، چه دروغي از زبان شايگان مي‌سازد)

اين، چيزي است كه به گوش خودم شنيدم.

س: آيا ايشان نگفته بودند كه مثلاً من مي‌روم اگر شاه وزارت جنگ را نداد استعفا مي‌دهم؟

ج: نخير، مصدّق رفته بود پيش شاه، و وقتي مشكل پيش آمد يك استعفا نوشت. ما رفتيم توي اتاق آقاي رئيس، آقاي رئيس نامه آقاي علاء، وزير دربار به مجلس را نشان داد، علاء نوشته بود كه چون آقاي دكتر مصدّق مي‌خواست وزير جنگ را خودش معرّفي كند و شاه قبول نفرموده بودند، استعفا داد و حسب الامر، مجلس به يك نخست‌وزير ديگر رأي تمايل بدهد.

اين نامه به نظر من، خيلي زننده و معني‌دار بود، چون مجلس را براي رأي تمايل احضار كرده بودند. من با اينكه از فراكسيون نهضت ملّي خارج شده بودم اما همفكر بوديم. ما آمديم درجلسه خصوصي، آنها چهل نفر بودند و ما تقريباً سي و چند نفر بوديم، ما حاضر نشديم. آنها از همان 40 نفر براي قوام‌السلطنه رأي تمايل گرفتند و همه هم به قوام رأي دادند. چون دستور شاه بود.

س: اسم قوام از كجا مطرح شد؟ باسابقه‌اي كه قوام داشت و مغضوب شاه بود و آن نامه نوشتن‌ها و ناسزا گفتن‌ها به مجلس مؤسسان.

ج: حتماً مذاكرات خارجي هم دخيل بوده است. شاه دستور داد كه لقب جناب اشرف را كه قبلاً از او گرفته شده بود، دوباره در فرمان نخست‌وزيري به او برگرداند.

س: آيا اينكه مي‌گويند او از مدتها قبل، در پشت پرده به دنبال اين بوده كه به نخست‌وزيري برسد و شركت نفت هم واسطه شده است صحت دارد؟

ج: در اين‌باره چيزي نمي‌دانم.

س: هيچ اطلاعي نداريد؟

ج: نه، هيچ اطلاعي ندارم، اما در اينكه زمينه‌اي فراهم شده بود، ترديدي نيست. با توجه به آن ناسزاهايي كه به آن اشاره كرده‌ايد، آوردن دوباره او، پيداست كه همراه با فشارهايي بوده است.

س: شما كه در آن جلسه در اتاق جداگانه‌اي نشسته بوديد، براي جانشيني دكتر مصدّق چه فكري داشتيد؟

ج: اصلاً بحث به جانشيني مصدّق نرسيد، فرمان قوام صادر شده بود. ظهر همان روزي كه اعلاميه قوام صادر شد من رفتم شميران، با يكي از رفقا، راديوي اتومبيل داشت اعلاميه را مي‌خواند كه كشتيبان را سياستي دگر آمد (اصطلاح قوام). از آن اعلاميه فهميدم كه قوام آمده تا موضوع ملي شدن و همه را به هم بزند. اعلاميه را خواند و صداي خودش هم بود. متن اعلاميه را يا مورخ‌الدوله سپهر نوشته يا ارسنجاني، هر دو برگردن هم مي‌انداختند. يادداشتهاي ارسنجاني هم خيلي دقيق و قيمتي است. آن اعلاميه كه خوانده شد، من ديدم چاره‌اي نيست جز اينكه قد علم كنم و مبارزه بكنم.

س: ظن اصلي شما اين بود كه مي‌خواستند ملي شدن نفت را باطل كنند؟

ج: بله، نمايندگان نهضت ملي و ما كه در حاشيه بوديم، همگي در مجلس متحصن

شديم. به عنوان اينكه اين رأي تمايل غيرقانوني بوده است، حالا توي شهر هم شلوغ است و تظاهرات است.

س: تظاهرات خودجوش بود؟

ج: خودجوش بود.

(فراموش نكنيم كه همايون كاتوزيان ادعا كرده است كه تظاهرات را بقايي ترتيب داده ولي خود بقايي مي‌گويد تمام تظاهرات خودجوش بوده است)

يك روز ساعت بين 8-7 فكر كردم پياده بيايم مجلس كه وضع شهر را ببينم، خوب، بعضي دكانها بسته بود، بعضي گروهها ايستاده بودند. آمدم توي مجلس ديدم سه، چهار تا از وكلا كله‌هايشان را كرده‌اند توي همديگر و صحبت مي‌كنند. پنج نفر در آنجا دارند پچ‌پچ مي‌كنند، من رفتم ببينم كه موضوع چيست؟ گفتند هيچي، راجع به نخست‌وزير آينده دارند، صحبت مي‌كنند. حالا اين حرفهائي كه مي‌زنند همه‌اش ساختگي است. ديدم آقاي دكتر معظمي چند نفر را جمع كرده كه براي او كار بكنند براي اينكه نخست‌وزير بشود. دكتر شايگان چند نفر را جمع كرده تا براي خودش كار بكند، خوب يكي دو تا گروه ديگر هم همين طور، يك حالت عجيبي به من دست داده خيلي عصبي شدم. در اين ضمن آقاي زهري هم كه مريض بود آمده بود. من رفتم آنجا پهلوي او نشستم و گفتم: آقا، يك چنين وضعي است. اين موضوع اگر به كشمكش برسد ديگر كار تمام است، چون نه شايگان حاضر است گذشت كند نه معظمي. اصولاً مصدق از دور خارج شده بود. با آقاي زهري صحبت كرديم، به اين نتيجه رسيديم كه بايد يك اسمي بياوريم كه اينها در برابر او نتوانند بگويند يكي او يكي من، اسمي پيدا نكرديم، بالاخره فكر كرديم و ديديم غير از اسم دكتر مصدق هيچ اسم ديگري وجود ندارد. چون خارج از نهضت كه كسي نمي توانست باشد، همانجا با زهري توافق كرديم، متني تهيه شد كه توي روزنامه هست:

ما امضاكنندگان متعهد مي‌شويم كه هيچ كس ديگر را جز دكتر مصدق به نخست‌وزيري نپذيريم.

اين موقعي بود كه صددرصد مخالف دكتر مصدّق شده بودم...

ببينيد، اين چه بازي است كه بقايي مي‌كند. آن وقت همين را كاتوزيان و اميرخسروي و ديگران علم كرده و ادعا مي كنند كه تنها بقايي اين بيانيۀ تاريخي را تهيه كرد!!!

نمي‌توانند ببينند كه آقاي بقايي يك آدم حقه باز بيشتر نيست، خودش اعتراف دارد كه

چون نام شخص ديگري را پيدا نكرديم با زهري به اين نتيجه رسيديم كه تنها نام دكتر مصدق مي‌تواند از تجزيه جلوگيري كند، معلوم هم نيست كه اصلاً ادعاي اينكه دكتر شايگان و دكتر معظمي درصدد جمع كردن آرائي براي نخست‌وزيري خودشان بودند. درست باشد. بگذريم، بقايي بعد اين‌طور ادامه مي دهد:

اين را نوشتم و رفتم پايين روي يكي از اين ميزهائي كه آنجا بود ايستادم و گفتم: آقايان توجه كنيد! اين وضعي كه پيش آمده اگر اختلاف بيفتد براي تعيين نخست‌وزير، نهضت شكست مي‌خورد. به اين جهت من پيشنهاد مي‌كنم كه غير از دكتر مصدق هيچ كس را براي كانديداي نخست‌وزيري نپذيريد پيشنهاد را خواندم.

همين امضاء اول را كرد و شايگان صدايش در نيامد، اين پيشنهاد نوشته شد، ديگران و همه وكلا امضاء كردند و از فردايش هم شعار يا مرگ يا مصدق را در تظاهرات دادند.

س: اين شعار را چه كسي پيشنهاد كرد؟

ج: يادم نيست اين از سوي مردم بود.

همه جا تظاهرات شد تا شب سي تير، رئيس شهرباني و فرمانداري نظامي سپهبد علوي مقدم بود، هم مردم و هم دولت مجهز بودند كه ايستادگي كنند و مردم مواجه مي‌شدند با سر نيزه نظاميان، اين نقش را چندين بار بازي كردند.

س: پس اينكه شاه گفته بود من دستور تيراندازي ندادم صحت ندارد؟

ج: مسلماً صحت ندارد، شاه فرمانده كل قوا بود، رئيس شهرباني، رئيس ژاندارمري كه از نخست‌وزير فرمان نمي‌گرفتند، دستور از بالا صادر مي‌شد، ترديدي در آن نيست كه شاه دستور تيراندازي داده است ...

حال توجه كنيم كه متن اعلاميه‌اي كه بقايي با دوستش سپهبد علوي مقدم در نيمه‌شب سي تير تهيه كرده و به امضاء همه نمايندگان جبهه ملّي رسانده چه بود؟ به هر حال او در خانه‌اش بود و حتماً كس ديگري توانسته امضاء همه نمايندگان را جمع كند. اين اعلاميه در طول شب چندين بار از راديو خوانده و پخش شد. متن اعلاميه چنين است:

اعلاميه نمايندگان جبهه ملّي در شب 30 تير 1331

ملت رشيد ايران! چون ممكن است در تعطيل عمومي فردا كه بنا به تقاضاي اينجانبان انجام مي‌گيرد، دشمنان ايران بخواهند از ابراز احساسات ملي هموطنان عزيز سوءاستفاده نمايند، تمنّا داريم با كمال متانت و آرامش بدون تجمع و تظاهر و اجتناب از هرگونه تصادم با

مأمورين انتظامي رشد ملّي خود را به جهانيان ثابت فرمائيد.

با توسل به خداوند متعال

دكتر مظفر بقايي، حسين مكي، حائري‌زاده، نريمان، افشار، مهندس رضوي، مهندس حسيبي، دكتر شايگان و 20 نفر ديگر اين اعلاميه را امضاء كرده بودند.

خوشبختانه مردم انقلابي به اين توصيه اعتنايي نكرده و مبارزه را به شدت ادامه دادند و با نظاميان و پليس درگير شدند، عده‌اي جان دادند و پيروزي افتخارآميزي به دست آورند، مسئله جالب اينجاست كه بقايي صريحاً مي‌گويد كه دستور تيراندازي را شاه داده بعد آن جنجال را راه مي اندازد كه قوام، مسئول بوده است و شاه مطابق قانون اساسي مسئوليت ندارد و نخست‌وزير مسئول است. خودش اينجا صريح مي‌گويد:

من با سپهبد علوي مقدم از فرنگ دوست بودم . سپهبد علوي مقدم به من تلفن كرد و گفت: فردا چه مي‌شود؟ گفتم: والله شما بايد بهتر بدانيد كه چه مي شود، مردم قيام كرده‌اند. گفت: دولت هم مي خواهد شديداً بايستد و قيام را بكوبد. با هم خيلي صحبت كرديم اين پيشنهاد از توي حرفهايمان درآمد، گفتم ممكن است من يك اعلاميه بدهم كه هم نظاميان و هم مردم را دعوت به ملايمت بكنيم، اتفاقاً در چاپخانه هم كاغذ اصلاً نداشتيم، به سپهبد مقدم گفتم كه يك چنين وضعيتي است، ما كاغذ نداريم، سپهبد مقدم گفت من كاغذ مي‌فرستم، سپهبد مقدم كاغذ فرستاد از آن كاغذهاي اعلا، مال كتاب‌هاي لوكس و گران قيمت، چند بند هم بود. متن اعلاميه به امضاء همه نمايندگان جبهه ملّي است.

اينجا حزب توده يك نقش بازي كرد، افراد حزب توده مشخص بودند، يك پيراهن سفيد پوشيده بودند و شلوار سفيد يا سياه، جلوي نظامي‌ها مردم را تحريك مي‌كردند به فحش دادن به نظامي‌ها، همين كه درگيري شروع شد اينها فرار مي‌كردند.

بقايي اين جريان را بعد از سي تير، تنها براي تضعيف دكتر مصدّق راه مي‌اندازد. حالا ببينيم مظفر بقايي، از چه زماني با شاه تماس داشته است.

س: در اين ضمن خود شما با شاه تماس داشتيد؟

ج: نه هيچ تماس نداشتم.

س: شاه هم دنبال شما فرستاد؟

ج: خير.

س: تاريخ ملاقاتتان با شاه كي بود؟

ج: عصر روز 30 تير يا سي و يكم تير، الآن خاطرم نيست. مصدّق رفته بود فرمان نخست‌وزيريش را بگيرد كه شاه هم مرا هم احضار كرده بود. اين جور مواقع شاه خيلي نرم و پائين بود.

(باز هم بسيار قابل ترديد است كه شاه پس از استعفاي دكتر مصدّق با آن نزديكي كه با بقايي داشته، او را پيش از 31 تير نخواسته باشد!)

مردم مسلط بودند بر شهر و پاسبانها و نظامي‌ها رفته بودند توي خانه‌هايشان.

توده‌اي‌ها هم خيلي دم درآورده بودند. چون مصدّق مدعي بود كه با آنها زيرزيركي در ارتباط بود .

س: فقط قوام مطرح بود يا خود شاه هم هدف بود؟

ج: هيچ تاريخش يادم نيست، خسرو قشقايي آمد توي حزب پيشنهادي داشت، گفت من خانه‌ام را فروخته‌ام 500 هزار تومان. آماده است كه در اختيار مي‌گذارم . حالا كه چنين شده شاه هم با قوام برود. من قبول نكردم. اين مطلب را تا الآن هم به كسي نگفتم به خود شاه هم نگفتم.

س: چرا شما قبول نكرديد؟

ج: من طرفدار رفتن شاه نبودم من مخالف شاه هم نبودم تا آن وقت هم شاه هيچ اقدامي عليه نهضت نكرده بود (!! عجب عجب)

عرض كنم كه جمعيت جمع شده بود توي حياط حزب، خيابان اكتابان و يك قسمتي از ميدان بهارستان كه من صحبت كنم آمدم توي بالكن حزب و شروع كردم به صحبت كه خوب قيام ملت به نتيجه رسيد و قوام استعفاء داد. يكدفعه از توي جمعيت چند نفر از جاهاي مختلف شعار دادند كه شاه بايد برود، من فوري دستور سكوت دادم و گفتم: اينجا ميتينگ عمومي نيست، اينجا حزب است و من دارم صحبت مي‌كنم. هيچ كس حق صحبت ندارد و اگر كسي بخواهد شعار بدهد آنهائي كه اطرافش هستند وظيفه دارند او را بزنند و بيرون كنند خلاصه حين سخنراني گفتم من به نمايندگي شما قسم خوردم مطابق قانون اساسي براي حفظ سلطنت وقتي اين جمله را گفتم يك دفعه مجلس به طور عجيبي يخ كرد بعد هم در ملاقات با شاه گفتم اشرف بايد از ايران برود.

س: اين جور مواقع يعني وقتي است كه موقعيت او ضعيف مي‌شد؟

ج: بله همين وقتي كه نقشه نخست‌و زيري قوام شكست خورده بود و مصدّق علي رغم آن آمده بود و وقتي رزم‌آرا كشته شده بود اينجور مواقع زود به زود شاه دلش براي من تنگ مي‌شد خوب مواقع تسليم بود.

س: شاه به شما پيشنهاد نخست‌وزيري نكرد؟

ج: در آن موقع خير.

س: اولين باري كه به شما پيشنها كرد كي بود؟

ج: اولين بار آخر مرداد يا اول شهريور.

س: تقريباً يك ماه بعد از 30 تير ؟

ج: بله من گرفتاري‌هاي زيادي در آن زمان داشتم، حزب بودم، روزنامه بودم، مجلس بودم، كميسيون تحقيق بودم، بيچاره شدم و ناخوش بودم. خلاصه، شب آقاي دكتر رضانور را آورده بودند. من در حال اغما بودم. معاينه‌ام كرد و من را بردند به بيمارستان. تاريخ آن يادم نيست. اجازه گرفته بودم كه از تخت بيايم پائين نيم ساعت كنار صندلي بنشينم. در چنين موقعي از دربار مرا احضار كردند. اتومبيل فرستادند و زير بلغم را گرفتند و با عصا رفتم كاخ سعدآباد. چون يادم هست كه اصلاً رمق بالا رفتن از پله‌ها را نداشتم و همين طور زير بغلم را گرفتند مرا بردند بالا. به اين ترتيب رفتم خدمت اعليحضرت، مقداري احوال‌پرسي و سپس شاه گفت براي اينكه اوضاع اصلاح بشود من فكر كردم كسي بهتر از تو نيست كه بيايد قبول مسئوليت بكند. (يك ماه بعد از سي تير) من گفتم قربان، من الان وضعم اينجور است و معلوم نيست كه چقدر در بيمارستان باشم و هيچ موقعيتي براي قبول مسئوليت ندارم.

اگر مريض نبودم با آن حالي كه نسبت به مصدّق داشتم حتماً اين پيشنهاد را قبول مي‌كردم.

س: زمان ملاقات شما با شاه خيلي عجيب است. درست يك ماه بعد از سي تير و نخست‌وزير بودن مصدّق و گرفتن اختيارات از مجلس ؟

ج: نه! هنوز اختيارات را يادم نيست گرفته بود يا نه، خاطرم نيست ولي همان موقع بود.

س: شاه چه جور ترتيب اين كار را مي داد؟ اگر شما موافقت كرده بوديد، اين كار چگونه عملي مي‌شد؟

ج: لابد مصدّق را ساقط مي‌كردند. من با شاه صحبت نكردم كه مي‌خواهد چه كاري بكند. شاه فقط اين پيشنهاد را داد. بعد آمدم و شبها درباره اين موضوع مطالعه كردم. در آن

حال و هوا و در آن شرايط و امكانات، ديدم كه اگر من به جاي مصدّق مي‌آمدم حتماً شكست مي‌خوردم. شكستي فاجعه‌آميز. دو ماه بعد از اين، وقتي حالم بهتر شد، شاه مجدداً مرا خواست و گفت: خوب، حالا كه خوب شدي ديگر مانعي نيست...

س: يعني دو مرتبه پيشنهاد نخست‌وزيري را مطرح كرد.

ج: من به خاطر حسابهايي كه كرده بودم عذر خواستم و گفتم: در اين شرايط نمي‌توانم...⁽¹⁾

حالا ببينيد كه در آن زمان شاه به او چه اطميناني داشته كه چنين پيشنهادي را با او در ميان مي‌گذارد! باز مسئله جالبي كه در اين ميان مطرح مي‌شود اين است كه مي‌گويد: لابد يك كاري مي‌كردند !

دكتر فخرالدين عظيمي، از زبان انگليسي‌ها دربارۀ نقشه‌اي كه براي سرنگوني مصدق داشته‌اند مي‌نويسد: «رئيس مجلس به ما مي‌گويد كه پول بدهيد براي اينكه چاقوكش‌ها و اوباش را استخدام كنيم تا مصدّق سرنگون شود. امام جمعه تهران كه رئيس مجلس بوده، در همان زمان به انگليسي‌ها مراجعه مي‌كند كه به ما پول بدهيد تا بتوانيم براي سرنگوني دكتر مصدّق، چاقوكش‌ها را اجير كنيم».⁽²⁾

به اين ترتيب، نقشه سرنگوني دكتر مصدّق به دست چاقوكش‌هاي مزدور، از ماهها پيش از جهات مختلف، بررسي و زمينه‌سازي شده بود.

س: لابد شاه يك كارهايي مي‌كرده، مسلماً دربار و شاه هم بيكار نمي‌نشستند.

ج: بقايي كه اينها را راست نمي‌گويد. دروغ مي‌گويد. او وارد بوده و مي‌دانسته كه چه شيوه‌هايي براي اين كار وجود دارد. نقش چاقوكش‌هاي او را در روز 14 آذر به منظور براندازي مصدّق و روي كار آوردن قوام، در صحبت قبل مرور كرديم. اسناد گوياتري هم در اين‌باره وجود دارند. سردار فاخر حكمت، رئيس مجلس، به رغم موضع به ظاهر بي‌طرفش، ادعا مي‌كرد كه موجبات تحصن روزنامه‌نگاران را در مجلس فراهم ساخته است. او حتي به لزوم مقداري خونريزي معتقد بود. حتي پيشنهاد اجير كردن چند صد نفر آدمكش را براي ساقط كردن مصدّق داد.

با اين همه دشمنان كينه توز مصدّق، به خصوص امام جمعه كه نقشه‌هايش براي @@@

نخست‌وزيري قوام شكست خورده بود و علاوه بر تشديد فعاليت پارلماني عليه مصدّق، آماده بود تا از هر وسيله‌اي براي سرنگوني او استفاده كند، مصدّق هم در برابر انبوهي از مشكلات قرار داشت. سام فال،⁽¹⁾گزارش مي‌دهد:

مخالفان، به خصوص امام جمعه، از ما مقداري پول مي‌خواهند تا دسته‌هايي از اوباش را به ضددولت، متشكل كند.

سفير انگليس به دنبال درخواست پول از سوي امام جمعه و سردار فاخر حكمت، به وزارت خارجه بريتانيا مي‌نويسد: اينها با همه ثروتي كه دارند براي يك چنين كاري از ما پول مي‌خواهند...

چنين موضع‌گيري چقدر تحقيرآميز است. انگار دارند دربارۀ نوكران خودشان صحبت مي‌كنند.

به اين ترتيب ما تاريخچه روابط بسيار نزديك بقايي با شاه، شركتش را با شاه در قتل رزم‌آرا، و عملكردش را در سي تير 1331 و در جريان آن و پس از آن، آنهم از روي گفته‌هاي خود او ديديم و مي‌بينيم كه واقعيت تا چه حد با ادعاهاي بت‌سازان در دفاع از او براي تبرئه همكاري خليل ملكي با او، حتي پس از سي تير، تضاد آشكار دارد.

س: ما بقايي را يك جريان فكري بدانيم يا شخصيتي كه در يك مقطع آمده و رفته؟

ج: به نظر من در مورد بقايي، هر دو مطلب صدق مي‌كند.

البته او در نوع خود، پديدۀ حيرت‌آوري است. بقايي يك ماجراجوي جاه‌طلب بود كه براي رسيدن به هدفش ـ كه نخست‌وزيري ايران بود ـ حاضر به انجام هر دسيسه و جنايتي بود و اگر كسي مانعي بر سر راه او و هدفش ايجاد مي‌كرد، براي از بين بردن او آمادگي كامل داشت. همان طور كه در مورد رزم‌آرا، افشار طوس و دكتر مصدّق ديديم كه حاضر بود به هر جنايتي دست بزند و با شيطان هم همكاري بكند.

او كوشش مي‌كرد كه با هر كسي و با هرگونه وابستگي همكاري بكند. او با همه دوستي داشت. با كساني كه از نوكران مستقيم انگليس بودند مثل هژير دوستي داشت، با زاهدي در كودتا همكاري كرد، از سازمان سيا پول مي‌گرفت و تا آخر عمر با آن رابطه داشت. پس از تشكيل ساواك، با ساواك همكاري كرد، در دوران بعد از 28 مرداد و دوران قبل از انقلاب و

به خصوص در سال 42 ـ آن افشاگري حجت الاسلام هاشميان را حتماً خوانده‌ايد كه مي‌خواستند امام را به قتل برسانند ـ با شريعتمداري و ساواك هم همكاري داشت. يعني به هر كاري دست مي‌زد براي آنكه به مقام برسد. او دربارۀ ارتباطش با آمريكائي‌ها، تقريباً همان چيزي را مي‌گويد كه احمد ملكي گفته است. منتهي به شكل ديگري. در اين‌باره بد نيست كه باز به گفته‌هاي خود او استناد كنيم.

ما به آمريكا كه رفتيم براي آنكه مبادا اسناد خانه سدان را كه برده بوديم براي شوراي امنيّت ندزدند، چه حقّه‌اي زديم. اينها را توي جعبه‌هايي گذاشتيم و مخفي كرديم و داديم دست هر يك از افراد هيئت نمايندگي، ولي در چمدانهايمان نبود، بعد كه ما رفتيم آنجا در فرودگاه، چمدان من روي باند نيامد و بعد در آنجا ديديم كه آقاي «دوهر» پيدايش شد، اين آقا وابسته ايالتي سفارت آمريكا در ايران بود و به اين ترتيب موضوع چمدان حل شد.

س: آقاي دوهر كيست؟

ج: ما با دوهر و چند آمريكائي ديگر تماس داشتيم . يعني جبهه ملّي تصميم گرفته بود كه ما با آنها تماس داشته باشيم چون آمريكائيها خيلي راجع به ملّي شدن نفت همراه بودند. جلساتي داشتيم . چند دفعه ديده بودمش. من اين آشنائي را داشتم. پيش از حكومت رزم‌آرا بود. يك روز عصر آقاي فاطمي گفت: امروز عصر چندتا از اين آمريكائيها مي‌آيند خانه من شما هم تشريف بياوريد. البته من و چند تا از جبهه ملّي [درست همين چيزهايي است كه احمد ملكي مي‌گويد] رفتيم منزل دكتر فاطمي. البته اين مال زمان پيش‌تر است زمان خيلي پيش‌تر. رفتيم آنجا، آقاي دوهر بود و يكي دو نفر ديگر، و صحبت آمدن رزم‌آرا شد. آقاي دوهر شروع كرد به تبليغ براي رزم‌آرا. دوهر دفاع كرد. خلاصه آخرش عصباني شدم و فردايش در مجلس پشت تريبون رفتم و گفتم به چه مناسبت وابسته ايالتي سفارت آمريكا براي آمدن رزم‌آرا كه مي‌خواهد بيايد ديكتاتور بشود فعاليت مي‌كند؟ پس فردايش آقاي دوهر از ايران رفت. اين واقعه مال سال 1329 است. هنوز رزم‌آرا سر كار نيامده بود.

حالا ملاحظه بكنيد! چيز تازه و جالب اين مسئله اين است كه او اين نكته‌ها را مي‌گويد كه ما و چند تا عضو جبهه ملّي با مأموريت با آمريكايي‌ها تماس مي‌گرفتيم و جلساتي هم داشتيم و او نمي‌گويد اين جلسات در كجا بود؟ و بعد نام يكي از آمريكايي‌ها را مي‌گويد بقيه‌اش را ديگر احمد ملكي عيناً شرح مي‌دهد كه كميسيون تبليغاتي و سياسي جبهه ملّي كه افرادش عبارت بوده از بقايي، حائري‌زاده، مكي و عبدالقدير آزاد و دكتر فاطمي و خود احمد

ملكي در كجاها ملاقات مي‌كردند. بله هفته اي يك بار، يك هفته در ميان در منزل مجلل امير اشرافي مدير روزنامه آتش و چند هفته هر بار در منزل يكي از آمريكايي‌ها و جلسه آخر هم در منزل ييلاقي احمد ملكي، هيچ يك از شركت‌كنندگان حتي خود بقايي هم، نوشته احمد ملكي را تكذيب نكرده‌اند.

اينكه مي‌گويد «دوهر» فرداي روزي كه او در مجلس درباره او صحبت كرده از ايران رفت نادرست است ويراستار خاطرات من در زيرنويس صفحه 229 درباره «دوهر» نوشته است:

دوهر از مأمورين برجسته اطلاعاتي آمريكا در ايران بود كه در تير ماه 1332 در پي ورود كرميت روزولت از ايران خارج شد، دوهر پس از خروج از ايران رياست بخش خاورميانه صداي آمريكا را به عهده گرفت و سپس مدتها در رأس انجمن طرفداران ملل آسيا و آفريقا قرار داشت.

اين را هم بايد توجه داشته باشيم كه اسنادي كه در آمريكا و انگلستان منتشر شده است تنها بخشي از اسناد است. اولاً اسنادي كه در آمريكا منتشر شده است اسناد وزارت خارجه است آن دو تا سندي هم كه در همان اسناد لانه جاسوسي داريم اسناد وزارت خارجه است، اسناد سيا نيست. اسناد سيا منتشر نشده و همينطور در انگلستان، اسناد (ام، اي، 6) سازمان جاسوسي خارجي بريتانيا منتشر نشده است. انگلستان خيلي كم چيزهاي اساسي را منتشر مي‌كند. تا به حال انگلستان منتشر نكرده كه اسدالله علم نوكر مستقيمش بوده است كه توي (ام، اي، 6) عضو بوده، وودهاوس از او به نام «ترون» نام مي‌برد، ولي در هيچ يك از اسناد منتشر شده از اين جريان خبري نيست.

اين سازمان‌هاي جاسوسي هيچ وقت عناصر اصلي را كه مهره‌هاي مهمّ سياسي بوده‌اند فاش نمي‌كنند. به اين ترتيب، اسناد «سيا» منتشر نشده است كه بدانيم بقيه ارتباط، چه بوده و فقط خود بقايي در پايان گفتگويش مي‌گويد كه يك نفر از «سيا» خواسته در تهران با او ملاقات كند و قرار گذاشتيم در فلان جا باهم ملاقات كنيم و رفتيم و در آنجا ملاقات كرديم. به اين ترتيب است كه برخلاف گفته همايون كاتوزيان كه هيچ كدام اينها با بيگانگان ارتباط نداشته‌اند، ارتباط بسيار زيادي از اين طرف و آن طرف داشته‌اند.

س: درباره بقايي مطلب ديگري هم هست؟ مثلاً عملكردش بعد از 28مرداد و حدود سال‌هاي 39 تا 43 و بعد هم سال 56، بقايي در اين سالها دوبار هم محاكمه و دستگير شده

حالا بد نيست به همين دستگيري او اشاره‌اي بشود.

ج: يك‌بار تبعيد شد، يك‌بار هم بازداشت و محاكمه شد، تبعيدش به زاهدان در نتيجه اختلاف نظرش با زاهدي بوده و زاهدي او را تبعيد كرده بود ولي در همان زمان تبعيد از سوي دربار هر هفته با هواپيما برايش گوشت، ميوه و ساير وسايل رفاهي فرستاده مي‌شد. در اسناد لانه جاسوسي و در كتاب افول يك مبارز هم اشاره‌اي به اين امر شده است. او زاهدي را قبول نداشته و خودش مي‌خواست نخست‌وزير بشود و زاهدي براي رام كردن او پيشنهادهائي به او مي‌كرد. از جمله به او دو جور پيشنهاد كرده يكي اينكه به او گفت به شرطي كه ساكت باشي 12 تا 16 نماينده مجلس از هر جائي كه تو بخواهي به تو مي‌دهيم هر كسي كه مي‌خواهي در هر جائي كه باشد. پيشنهاد دوّم اين بود كه به او مي‌گويد برو به خوزستان با يك بودجه بسيار بسيار زياد چند ميليون توماني و استاندار آنجا باش و اين قدر امكانات و چند تا هم نماينده از هر كجا كه بخواهي مال تو. به شرطي كه تا وقت انتخابات هيچ صحبتي نكني. بقايي حاضر نمي‌شود. بعد او را تبعيد مي‌كنند به زاهدان. اولش او را مي‌فرستند به يك جزيره‌اي كه با دوستانش در آنجا زنداني بوده است و بعد او را برمي‌گردانند و در زاهدان خانه اي براي او مي‌گيرند كه در آنجا زندگي مي‌كرد.

س: علت آن فقط مخالفت با زاهدي است؟ ظاهراً او با قرارداد كنسرسيوم كه 56% سهام آن در دست انگليسيها بود (40% سهم شركت نفت انگليس و 16% سهم كمپاني شِل كه سهامدار عمده آن هم همان شركت نفت انگليسي بود) علناً مخالفت كرده بود.

ج: شركت نفت انگليس، نقش تعيين‌كننده در كنسرسيوم داشت. تمام كارمندان و اداره نفت و همه اينها دست انگليسيها بود. به همين علت با كنسرسيوم مخالفت كرد.

زاهدي كه بلافاصله پس از 28 مرداد، هنوز وضعش تثبيت نشده بود، تلاش مي‌كرد تا مخالفين دكتر مصدّق را كه در انجام كودتا به او كمك كرده بودند با وعده و وعيد نگهدارد. به ويژه سعي داشت همان طور كه انگليسيها به او سفارش كرده بودند، خود را با سابقه‌اي كه از سال 1322 داشت با آيت‌الله كاشاني كه از سوي ارتش انگليس به اتهام همكاري با «نازيها» بازداشت شده بود، هماهنگ كرده و چهره ضدانگليسي به خود بگيرد. ديداري هم كه در روز 31 مرداد، يعني 3 روز پس از كودتا با آيت‌الله كاشاني و ديگران داشت و وعده‌هاي دروغيني كه در اين ديدار داد، گواه اين واقعيّت است. جريان اين ديدار را من به نقل از روزنامه شاهد، قبلاً شرح داده‌ام.

س: نمي‌توان اين تحليل را مطرح كرد كه زاهدي، چون اوّلين دولت كودتا بود و كودتا هم يك كودتاي آمريكايي، ارتباطي با انگليسي‌ها نداشت؟ نه اين كه زاهدي مخالف انگليسي‌ها بود بلكه به آنان وابستگي نداشت. چون زاهدي كه رجال سياسي نبود، در درجه اوّل يك ارتشي بود.

ج: زاهدي در درجه اوّل، وابسته مطلق به انگليسي‌ها بود و اصولاً او را انگليسي‌ها به آمريكايي‌ها معرّفي كردند. ابتدا آمريكايي‌ها كمي ترديد داشتند امّا بعد بر اساس اطمينان انگليسي‌ها پذيرفتند.

اسناد معتبر زير از كتاب بحران دموكراسي در ايران، اين گفته را تأئيد مي‌كند از سوي ديگر، انگليسي‌ها همچنان با تاكتيك‌هاي مؤثر خود به تحت تأثير گذاشتن آمريكا ادامه مي‌دادند. كه اگر مصدّق بر سر كار بماند، كمونيست‌ها احتمالاً قدرت را در دست خواهند گرفت. آنها طوري رفتار مي‌كردند كه گويي واقعاً به پيش‌گويي هراس‌انگيز تغيير ناگهاني اوضاع ايران كه مرتب تكرار مي‌كردند اعتقاد دارند.⁽¹⁾

در دوران پس از 30 تير، انگليسي‌ها در وضعي نبودند كه شرايطشان را به مصدّق تحميل كنند و بيش از پيش به اين نتيجه رسيدند كه يك كودتاي نظامي، مؤثرترين وسيله سقوط او است يا چنانكه ميدلتون نوشت: تنها اقدامي است كه مي‌تواند جلو كمونيسم را بگيرد.⁽²⁾

ميدلتون و ديگر مقامات انگليسي در اين مورد دست كم از همدلي برخوردار بودند.

ردپاي كودتا عليه مصدّق را مي‌توان از اوائل زمامداري او دنبال كرد. در تير ماه 1330 اميركيوان يكي از فعالان اتحاديه‌هاي كارگري نخستين فرد ايراني بود كه طرح مفصلي در خصوص بركناري مصدّق به وسيله كودتا تقديم انگليسي‌ها كرد. نخستين افسري كه او براي اجراي چنين طرحي پيشنهاد كرد سرلشگر زاهدي بود ...

اميدبخش‌ترين كانديدا براي رهبري كودتا زاهدي بود كه نخست از وزارت كشور استعفا داد و در اواخر 1330 به مخالفان پيوست. حتي قبل از نخست‌وزيري نافرجام قوام، انگليسي‌ها زاهدي را به عنوان جانشيني تلقي مي‌كردند كه در صورتي كه شاه زير بار نخست‌وزيري قوام نرود، او را پيشنهاد كنند.⁽³⁾

اكنون چشم انداز موقعيت زاهدي تا حد زيادي افزايش يافته بود او با اغلب عناصر ناراضي جبهه ملّي، از قبيل: مكي، بقايي و حائري‌زاده در تماس نزديك بود و آنان بيشتر اوقات درباره ناخشنودي خود از مصدّق با او گفت و گو مي‌كردند.⁽¹⁾

او همچنين با كاشاني ارتباط نزديك داشت و ادعا مي‌كرد موافقت آيت‌الله را با پيشنهاد «حق اظهار نظر» در تركيب كابينه‌اش جلب كرده است.⁽²⁾

تمام اين اسناد در كتاب بحران دموكراسي در ايران و نيز مدارك اشاره شده، آمده است، در همين كتاب، يعني بحران دموكراسي در ايران، صفحه 406 آمده است:

واكنش آمريكاييها متفاوت بود. چارلز بولن يكي از اعضاي بلندپايه وزارت خارجه آمريكا ... اطلاع يافته بود كه انگليسيها هنوز درباره امكان يك كودتاي نظامي مي‌انديشيدند و از اين بسيار نگران بود. اما هندرسون نظر ديگري داشت او در خوشبيني انگليسيها نسبت به زاهدي كاملاً شريك نبود ولي با ميدلتون موافق بود كه تنها راه ساقط كردن مصدّق كودتائي است كه به نام شاه، منتهي بدون اطلاع او صورت بگيرد.⁽³⁾

با اين همه همانطور كه در گزارش آنتوني ايرن، وزير مشاور آمريكا ديده مي‌شود، در يك مورد بين آمريكاييها و انگليسي‌ها توافق وجود داشت.

آقاي هلمز گفت كه دلش مي‌خواست يك ژنرال نجيب در اين كشور وجود داشته باشد. در هر صورت من عقيده نداشتم كه ما بايد اميد پيدا كردن يك ژنرال نجيب ايراني را از دست بدهيم.⁽⁴⁾

افزون بر اين درباره تشكيل كنسرسيوم و تقسيم سهام آن، پيش از كودتا ميان آمريكا و انگلستان تصميم گرفته شده بود.

س: عملكرد و يا موقعيت سياسي مظفر بقايي بين 1332 بعد از كودتاي 28 مرداد تا روي كار آمدن علي اميني و «جو به اصطلاح آزاد»، چه بود؟

ج: اگر موافق باشيد خوب است بخش آخر مصاحبه‌اش كه پرسش‌كننده درباره جلسه

محاكمه پس از 30 تير مطرح مي كند و پاسخ خنده آور بقايي و نظر خنده‌آورتر او درباره دكتر مصدّق و همچنين ماجراي قتل افشار طوس را پيش از پرداختن به دوران پس از كودتا بياورم كه مطالب بسيار جالبي دارد.

س: اظهار نظر درباره دكتر مصدّق در ارتباط با مخالفتش با او پيش از 30تير 1331.

ج: به هر حال من از مجموع اوضاع و احوال استنباط كردم كه آقاي مصدّق نمي‌خواهد مجلس باشد يعني شمائي كه در نظر من بود اين بود كه ايشان مي‌خواهد تغيير رژيم بدهد و شاه را بيرون كند و خودش همه كاره بشود اين البته اول استنباط من بود بعد كم‌كم به تحقق پيوست.

اين گفته در ارتباط با هماني است كه مي‌گويد: من صد در صد با مصدّق قبل از سي تير مخالف شده بودم! بعد در آخر، دو مرتبه سؤال‌كننده به اين گفتگو باز مي‌گردد و مي‌پرسد.

دكتر محمد سجادي وزير در زمان رضاشاه و سناتور در زمان محمد رضا شاه در سالنامه سال 1345 اسامي بازداشت‌شدگاني كه با نازيها سر و سري داشتند نوشته است.

اين عده شامل رجال سياسي، كارمندان عالي‌رتبه، روزنامه‌نگاران، مالكين و مهندسين است:

رجال سياسي كشوركارمندان عاليرتبهروزنامه‌نگاران مالكينروزنامه‌نگاران مالكين

دكتر احمد متين دفتري

دكتر ناصر منشي

دكتر محمود شروين

حسين گورگاني

دكتر محمد سجادي

عليرضا يحيائي

عباس حكيم مشكاتي

جواد فرجو

دكتر علي هيئت

هادي سپهر

دكتر آرداشس بابائيان

عباس سلجوقي

جواد بوشهري

حبيب‌الله خان خيلتاش

حسن نيوندي

ناصر مستوفي

علي‌اكبر موسي‌زاده

مصطفي مهتدي

جهانگير تفضلي

محمد الهي

عباس باستاني

منوچهر فرزين

محمدرضا خلعتبري

عباس سلجوقي

صالح عليزاده

عزيز زنگنه

منصور علم

مهندس هوشنگ سميعي

جوانشير نقيب‌زاده

عباس ريشارد

جواد علي‌آبادي

اسدالله فرزانه پور

مشايخ

زين‌العابدين منتظمي

حسين‌قلي كاتبي

محمود كاوياني

دكتر رضانور

نورالله لارودي

نصرت‌الله صوفي

اسماعيل اشرف

دكتر نامدار

شهاب‌الدوله بختياري

بيوك فتحي

ويلهيم شيمي

رجال سياسي كشوركارمندان عاليرتبهروزنامه‌نگاران، مالكين

دكتر محمود مشاور

احتشام‌الدوله قره‌گوزلو

نادعلي مشكل‌گشا

مهندس ميرهادي زاده

خسرو اقبال

جواد اميني

امير شوقي بدر

علي گل‌محمدي

حسين نوري

يحيي ويدا

موسي تيموري‌پور

سيدمحمد حسين دشتي

بني آجوري روياني

دكتر نراقي

حميدآقا هاشمي

خاچيك ملكوتيان

جعفر فيض‌بخش

شاويس قاسمي

حسين ابراهيم خاني

احمد شمسائي

سيف‌الله اردلان

عبدالوهاب اقبال

علي‌اكبر كميلي

حسين گلريز

سلطانقلي سيلاخوري

علي‌نقي فيض‌بخش

علي‌انتظام وزيري

عبدالله فقيه

عبدالرحيم صديقي

مهندس حسين هاشمي‌نژاد

مهدي قاسم زاده

محمد سپاهاني

دكتر رمضاني

مانويك مارتين

حسين زاهدي

مهندس داود رجبي

ابراهيم سپهر

دكتر رضي اسلامي

حسين مالكي

حميد مجتهدي

منوچهر عدل

فردريك تالبرگ

حسين مستشاري

موسي تيموري‌زاده

ابوالقاسم بهزادي

مهندسين و كارمندان راه‌اندازي

مهندس جعفر شريف‌امامي

عزت الله شهرابي

مهندس ناصح ناطق

مسعود مظفري

حسين سودكي

رجبعلي شاهوراني

مهندس علاءالدين وكيلي

اسماعيل شيردل

حبيب‌الله فتحي

ويكتور هاكوب

مهدي‌قلي بهروزي

منوچهر عدل

كارول دولوسي

حشمت‌الله حجازي

رضا زاهدي

حسين ماهوتچي

حسين اسكوئي

سرگرد صفاري

سيدعلي عالم پور

سروان گل‌محمدي

جواد اخوان

سروان متيني

حسين دهناد

سروان عباس فقيه

علينقي غفاري

دارا بزند

حيدرقلي بهروزي

سروان مهاجر

عزت‌الله سليمي

سرلشكر ولي انصاري از شهرباني

خليل وزيرنظامي

سرتيپ عبدالله اشرفي

از افسران ارشد حزبسرهنگ پليس ابراهيم فتحي

سپهبد فرج‌الله آق‌ولي

سروان نجومي

سرلشكر بقايي

سرهنگ سرتيپ پوركار گشا

سرلشكر فردزند

سرهنگ مهدي عامري

سرلشكر نادر باتمانقليچ

نصرت الله رفعت

سرلشكر دولو

غلامرضا نظيري‌پور

سرتيپ مهين

سرهنگ فرزد

سرتيپ افطسي

آيت‌الله كاشاني

سرتيپ مهديقلي بهرامي

حبيب‌الله نوبخت

سرتيپ علي انصاري

اكرمي

سرهنگ محمود جهانبيگلو

كاشفي

سرهنگ قائم‌مقامي

بني زاده

سرهنگ دكتر ابطحي

احمد شاملو

سرهنگ تقي منتظمي

بانو پيرايش

سرهنگ فريدون صوتي

بانو داراب

سرهنگ همايون

بانو گالوسكي

ابوالقاسم جهانبيگلو

بانو گريلند

سرهنگ مظاهري

بانو كدوك روجوني

س: شما دوبار در مصاحبه قبلي خودتان فرموديد كه مصدّق مي‌خواست شاه را بيرون بكند و خود همه كاره بشود. اين سؤال ممكن است پيش بيايد كه منظور از همه‌كاره چيست؟ به نظر شما مي‌خواست رئيس جمهور بشود يا مثلاً پادشاه ديكتاتور بشود؟

ج: استنباط من اين است كه ابتدا مثل اينكه قصد رياست جمهوري شدن داشت. ولي بعداً تغيير تصميم داد و مي‌خواست پادشاه بشود براي اينكه بعد از 9 اسفند قرآن مهر كرد و براي شاه فرستاد و پشت قرآن نوشت (توي روزنامه هم منتشر شده) كه به قرآن سوگند مي‌خورد كه اگر اين مملكت جمهوري بشود و بخواهند مرا رئيس جمهور بكنند، قبول نكنم، امضاء دكتر مصدّق.

س: گفته شد كه آقاي دكتر سپهبدي كه يكي از رهبران حزب زحمتكشان بود در روز 29 تير 1331 به منزل آقاي قوام‌السلطنه و ديدار ايشان رفتند آيا اين موضوع صحت دارد؟

ج: متأسفانه بله صحت دارد.

س: آيا ايشان از طرف سر كار يا حزب مأموريت داشتند؟

ج: خير خير خير

س: موضوع جلسه چه بوده است؟ (جلسه محاكمه)

ج: دكتر سپهبدي خيلي احساساتي و خيالاتي بود… به هرحال بقائي از پاسخ خودداري مي‌كند و سؤال كننده او را سؤال پيچ مي‌كند و مي‌پرسد كه اگر در سي‌ام تير شاه دستور تيراندازي داده بود شما چرا قوام را مسئول مي‌دانيد؟ و بقايي باز از پاسخ طفره مي‌رود و از اين شاخه به آن شاخه مي‌پرد كه شاه مطابق قانون اساسي مسئوليّت ندارد و آنها كه اجرا مي كنند مسئوليت دارند و از اين حرفها ... و بعد از اين سؤال و جواب‌ها و طفره رفتن‌ها مصاحبه به ماجراي قتل افشار طوس مي‌كشد.

س: يك سؤال درباره قتل افشار طوس هست و آن اينكه آيا درست است كه در منزل حسين خطيبي در خيابان صفي عليشاه بيهوش شد و از آنجا ربوده شد؟ اصلاً حسين خطيبي كيست؟

ج: حسين خطيبي با من دوست بود. اصلاً چنين تصوّري را در مورد او نداشتم. براي اينكه وقتي او را گرفتند من در روزنامه مقاله نوشتم و در مجلس صحبت كردم و هيچ برايم معلوم نشد كه ماجرا چه بوده. نمي توانم رويش قسم بخورم ...

بقايي درباره افشار طوس طوري صحبت مي‌كند كه انگار اصلاً دخالتي در قتل او نداشته است! در جواب اين سؤال همه مهملات را به هم مي‌بافد و بعد به شناسايي «دوفاكتو اسرائيل» مي‌پردازد:

اكنون ببينيم ربودن و كشتن افشار طوس به دستور كدام مقام سياسي و به دست چه جنايتكاراني انجام گرفته است:

درباره شركت مستقيم بقايي و سرلشگر زاهدي در قتل سرلشگر افشار طوس به دستور سازمان جاسوسي انگلستان سرهنگ نجاتي در كتاب خود به نام، جنبش ملّي شدن صنعت نفت ايران (تهران 1365) صفحه 293 چنين نوشته است:

«در تاريخ 27 مه 1985 (6 خرداد 1364) هنگامي كه كتاب زير چاپ بود، برنامه‌اي درباره نقش انگلستان در كودتاي مرداد ماه سال 1332 و قتل سرلشگر محمود افشار طوس در كانال 4 تلويزيون لندن پخش گرديد. در اين برنامه يكي از عوامل سازماني اينتليجنت سرويس [ام ـ اي ـ 6] انگلستان بي‌آنكه چهره‌اش نشان داده شود اظهار داشت:

افشار طوس به دستور اينتليجنت سرويس ربوده شد و به قتل رسيد ولي چند تن از امراي بازنشسته ارتش به رهبري سرلشگر فضل‌الله زاهدي و دكتر مظفر بقايي و برادران رشيديان(سيف‌الله ـ اسدالله ـ قدرت‌الله) را عامل اجراي اين جنايت معرفي كرد و هدف از قتل افشار طوس را بالا بردن روحيه مخالفان دولت مصدّق و تهديد طرفداران آن دانست.»

و در ادامه مصاحبه بقايي چنين است:

س: در مورد شناسايي دولت اشغالگر قدس كه در همان زمان بود و يا احتمالاً زمان رزم‌آرا يا ساعد، چه خاطره‌اي داريد؟ چه عاملي باعث شد دولت ايران رژيم اشغالگر قدس را به صورت دو فاكتو به رسميّت بشناسد ؟

ج: هيچ خاطرم نيست.

س: چه انگيزه‌اي باعث شد، در اين‌باره چه مي‌دانيد؟

ج: خوب، انگيزه شناسائي اسرائيل بود. حقيقتش را بخواهيد جايي از قول من نگوئيدها، من هم مخالف نبودم كه اسرائيل به رسميت شناخته شود، من هم با به رسميت شناخته شدن اسرائيل موافق بودم. چون اعراب هيچ وقت با ما خوب نبودند. اولاً ما را مسلمان نمي دانستند ثانياً با ايران مخالف بودند، به اين جهت من هيچ غصه‌دار نبودم از اينكه فلسطيني‌ها را بيرون كردند.

س: موضع‌گيري آيت‌الله كاشاني در اين زمينه چه بود؟

ج: او طرفدار فلسطيني‌ها بود و خيلي شديد به فلسطيني‌ها كمك مي‌كرد و براي كمك به آوارگان فلسطيني حسابي باز كرده بود...

اينها همه موضع‌گيريهاي بقايي است كه چهره‌اش را نشان مي‌دهد.

س: شايد واقعاً مشكل اين سه چهار نفر يعني بقايي، مكي و يا حائري‌زاده اين بود كه پستي به آنها ندادند. اگر مصدّق پستي مثل وزارت كشور يا خارجه و يا امثال آن به آنها مي‌داد آيا موضع بقايي باز همين بود؟

ج: اينها همه وكيل مجلس بودند ـ اول اين كه وكالت مجلس براي آنان از وزارت مهم‌تر بود و به عنوان وكيل مجلس، بهتر مي‌توانستند عرض اندام كنند و مشهور شوند. دوم اين كه مخالفت اين‌ها با دكتر مصدّق، ريشه ديگري داشت. در مورد بقايي ديديم كه او از سال‌ها پيش از تشكيل جبهه ملّي با دربار رابطه نزديك داشت و همزمان با تشكيل جبهه ملّي با آمريكائي‌ها تماس گرفت و از آنان براي تشكيل حزب زحمتكشان پول گرفت. سوم اين كه بقايي آنقدر جاه طلب بود كه به كمتر از نخست‌وزيري، آنهم نخست‌وزيري چون قوام راضي نمي‌شد. چهارم اين كه اينها مي‌دانستند كه با وجود افرادي چون دكتر فاطمي، وزارت در اين دولت در خور شأن آنان نبود و بالاخره اين كه دكتر مصدق به تجربه دريافته بود كه اينها خرده شيشه دارند.

س: قبول نمي‌كردند يا مصدّق اصلاً به آنها پيشنهاد نداد؟

ج: مسئله اين است كه به عقيدۀ من دكتر مصدّق، به اينها عقيده‌اي نداشت. براي هيچ كاري به اينها اعتقاد نداشت، به همين دليل هم اين‌ها را به حساب نياورد اما در بعضي جاها كه كاري از آنان بر مي‌آمد دخالتشان داد. مثلاً حسين مكي را براي خلع يد از شركت نفت فرستاد. مكي هم خيلي هم خودنمايي كرد اما به محض اينكه مصدّق، سهام‌السلطان بيات را به عنوان رئيس شركت نفت برگزيد، مكي قهر كرد و به تهران آمد. اينها به اين چيزها راضي نبودند. همه آنها مي‌خواستند به جاي مصدّق نخست‌وزير بشوند.

س: يعني به وزارت هم راضي نمي‌شدند؟

ج: نه، وزارت مسئوليت داشت، نياز به كار پرزحمت داشت. دكتر مصدّق از آنها كار زياد مي‌خواست. هيچ كدام از اين افراد، باوجودي كه به زاهدي بسيار نزديك بودند، از او مقام وزارت نخواستند.

زاهدي به بقايي پست استانداري خوزستان را كه مهم‌ترين استان كشور بود، با بودجه بسيار فراوان پيشنهاد كرد آن هم با حق انتخاب 12 نماينده، اما بقايي اينطور پست‌ها را قبول نداشت. او آدم بسيار جاه‌طلبي بود. عبدالقدير آزاد كه بلافاصله بعد از نخست‌وزيري مصدق مخالفت را شروع كرد همان اول رفت، مانند سه نفر ديگر، مكي، حائري‌زاده و بقايي.

حائري‌زاده علاقه داشت به عنوان سفير كبير سيار به اروپا برود. پس از كودتا هم بلافاصله اين مأموريت خوشگذراني را از زاهدي گرفت و پس از بازگشت هم دوباره وكيل مجلس شد و آرزويش اين بود.

مكي هم همانطور كه مأمورين انگليس خصوصياتش را درست تشخيص دادند، تنها عرضۀ اين را داشت كه سخنراني‌هاي آتشين ايراد كند. مي‌ماند بقايي كه به كمتر از نخست‌وزيري راضي نبود. در هيچ جا هم چنين چيزي ديده نمي‌شود كه آنها تقاضاي وزارت از مصدق كرده باشند. تنها همايون كاتوزيان مي‌كوشد تا تمام تقصيرها را به گردن دكتر مصدّق بيندازند كه به خواست‌هاي آيت‌الله كاشاني و اين چهار نفر تن نداد و قوم و خويش بازي كرد. حالا بر فرض كه اين مطلب درست باشد. آنها با مصدّق مخالف بودند چرا به طرف سازش با آمريكا و انگليس رفتند؟

س: درباره بقايي و عملكردش بعد از 28 مرداد صحبت مي‌كرديم.

ج: بله، بعد از 28 مرداد، آنچه كه پيداست اين است كه با زاهدي ارتباط نزديك داشت و هفته‌اي يك‌بار با او نهار مي‌خورد اما بقايي در وصيت‌نامه سياسي‌اش نمي‌نويسد كه در مورد مسايلي ميانه‌اش با زاهدي به هم خورد! تنها به پيشنهاد زاهدي مبني بر سكوت در برابر اقدامات دولت و نپذيرفتن اين پيشنهاد و در نتيجه به زنداني شدن و تبعيد به زاهدان اشاره مي‌كند. بد نيست به يك نكته ديگر هم تا در خاطرم هست اشاره كنم، او ادعا مي‌كند كه دكتر مصدّق دستور كشتن او را داده بود و قرار بود كه حزب توده ايران اين دستور را اجرا كند او در وصيت‌نامه‌اش در اين‌باره نوشته است:

موقعي كه من در مسافرت آبادان بودم، از طرف آقاي دكتر مصدّق دستور كشتن من داده شد عامل اين مي بايستي توده‌اي‌ها باشند. قرار اين بود كه وقتي به استقبال من مي‌آمدند، با آن شور و هيجان مردم، در نزديكي پل بهمنشير، توده‌اي‌هايي كه دور و بر اتومبيل من بودند و ابراز احساسات مي‌كردند، مرا بلند كنند و در رودخانه بيندازند تا ضيافتي براي كوسه‌ها باشم!...

ببينيد بقايي ديوانه نبود، به معناي كامل كلمه، رذل بود.

س: خوب، خودش را خيلي برجسته مي‌دانست، احساس مي‌كرد كه همه توطئه‌ها عليه اوست.

ج: به نظر من او دروغ مي‌گويد. براي بدنام كردن مصدّق از خودش حرف مي‌سازد. او كاملاً آگاهانه اين دروغ را مي‌سازد. مانند دروغي كه در مورد ارتباط جاسوسي دكتر حسين فاطمي در وصيّت‌نامه‌اش ساخته است. اين دروغ سازي محصول رذالت و پستي او است.

س: نقش بقايي در فاصله سال‌هاي 1332 تا 1339 چه بود؟ در اين شش، هفت سال چه مي‌كرد؟

ج: در خاطرات او چيزي نيامد. او فقط در وصيّت‌نامه‌اش در اين‌باره صحبت مي‌كند و مي‌گويد كه بعد از اين كه با زاهدي اختلاف پيدا كرد او را تبعيد مي‌كنند. اوّل او را به يك جزيره مي‌فرستند كه در زندان چند روز اعتصاب غذا مي‌كند تا اين كه بالاخره او را براي تبعيد به زاهدان مي‌فرستند.

س: چرا شاه جلوي اين تبعيد را نمي‌گيرد؟

ج: زاهدي در آن وقت همه كاره بود. هنوز شاه قدرت را قبضه نكرده بود. در زاهدان هم تحت حمايت شاه بوده، خانه‌اي برايش مي‌گيرند و آزادي عمل هم داشت، هر هفته هم برايش از دربار با هواپيما گوشت و ميوه فرستاده مي‌شد. همان طور كه گفتم هم در اسناد لانه جاسوسي و هم در كتاب افول يك مبارز، به اين مطلب اشاره شده است. بعد هم مثل اينكه در پاره‌اي مسايل با شاه درگير مي‌شود و زنداني مي‌شود و مدّتي هم زنداني بود و محاكمه مي‌شود و بعد آزاد مي‌شود.

س: بله، در محاكمه‌اش به يك چيز اشاره مي‌كند. مثل منافع ملّي.

ج: بله، اشاره‌هايي مي‌كند كه از شاه و منافع ملّي دفاع كرده، گفته است كه آن روز كه توده اي‌ها شعار براندازي سلطنت دادند ما بوديم كه خفه شان كرديم و از اين حرف‌ها ... و همه‌اش از سلطنت و از شاه دفاع مي‌كند و گروهي از مورخان هم خلاصه مي‌كنند جزئيات اين مطالب را در هيچ جايي ديده نمي‌شود، فقط در كتاب «تاريخ بيست و پنجساله ايران»، نوشته سرهنگ نجاتي، در صفحات 21، 22، 140 و 157 و 159 از بقايي نام برده شده و آن هم مربوط به جلسه رسيدگي پس از سي تير است و نيز در گزارش دكتر امير پيشداد كه در زيرنويس صفحه 159 نوشته است:

براي آگاهي بيشتر درباره عمليّات مظفر بقايي در شكست نهضت ملّي ايران و وابستگي او به سازمان‌هاي جاسوسي انگليس و آمريكا رجوع كنيد به جنبش ملّي شدن صنعت نفت و كودتاي 28 مرداد، صفحات 271 تا 273 و صفحات 12 و 28 اسناد مربوط به كودتاي 28 مرداد.

س: نشانه‌هايي كه بقايي را يك جريان نشان مي‌دهد كدام است؟

ج: يك جريان؟ به نظر من بقايي تكرو بود. نزديكترين فرد به او همان زهري بود كه تا آخر هم با او بود، چون خود را با او همتراز هم مي‌دانست بقايي دوست نداشت.

س: نسبت به مكي، حائري‌زاده و عبدالقدير آزاد چه طور؟

ج: حائري‌زاده و ديگران را داخل نمي‌داشت با آنها در مبارزه عليه مصدّق همكاري داشت ولي آنها را به حساب نمي‌آورد. او جز شاه، هيچكس را قبول نداشت، آنهم با اين شرط كه شاه سلطنت كند و حكومت را بگذارد براي بقايي.

اين جاه‌طلبي بي‌اندازه‌اش بود كه بعداً موجب درگيري‌اش با زاهدي و شاه مي‌شود ولي در دوران آخر حكومت شاه دو مرتبه جزء مشاورين شاه مي‌شود و شاه از وي دعوت مي‌كند.

س: حزب زحمتكشان در فاصله سال‌هاي 39 تا 42 تحرّّكات تازه‌اي پيدا مي‌كند، اين طور نيست؟

ج: حزب زحمتكشان دوباره تشكيل مي شود و فعّاليت‌هايي را شروع مي‌كند از جمله اين كه از دولت اميني پشتيباني مي كند. ولي كار زياد ديگري انجام نمي‌دهد. اميني به او پيشنهاد مي‌كند كه براي تبليغات انتخاباتي به كرمان برود ولي البتّه انتخاباتي انجام نمي‌شود.

س: بعد از سال 43 چه طور؟

ج: بعد از سال 43 ديگر خبري نيست. سكوت مطلق است تا اين كه به زمان انقلاب مي‌رسيم، خود بقايي در مصاحبه خود درباره مقدّمات انقلاب مي‌گويد:

س: حالا جنابعالي مايل باشيد، برسيم به مقدّمات انقلاب اسلامي. از چه هنگامي شما متوجه بحران شديد؟ و چه به نظرتان رسيد و چه اقداماتي صورت داديد و چه ملاقاتهايي داشتيد، حالا با همفكران خود يا حتي با شاه و ...؟

ج: جريان مسجد جامع كرمان كه پيش آمد، ساواك يك عده از كوليها را با چماق و چوب كلفتي كه سرش را آهن كوبيده بودند، مجهّز كرده بود تا به مردمي كه مسجد اجتماع كرده بودند حمله كند. آنها مي‌ريزند و مردم را كتك مي‌زنند و دوچرخه و موتور سيكلت مردم را

آتش مي‌زنند و از دور و اطراف و پشت بام به طرف مردم سنگ پرتاب مي‌كنند، خيلي فاجعه‌آميز بود.

س: بهانه اين كار چه بود؟

ج: بهانه اينكه مردمي كه در مسجد جمع شده‌اند شرارت مي‌كنند. عكسهاي اين جريان به دست من رسيد. يك جايي صحبت شد گفتم: اگر فرصتي مي‌شد كه من اين عكسها را به شاه نشان بدهم. خيلي خوب است.

چند روز بعد به دربار احضار شدم. رفتم كاخ صاحبقرانيه. عكسها را هم برده بودم كليات صحبتهايمان اين بود. اوّل موقعي كه مرا احضار كردند وقتي آمدم شاه تا دم درب دو سه قدمي فاصله داشت. و تا نزديك در آمده بود. توي يكي از تالارهاي كاخ صاحبقرانيه. با خنده از من استقبال كرد. عكسها را نشان دادم. شاه گفت: شريف امامي موضوع را تعقيب مي‌كند! گفتم: شريف امامي هيچ غلطي نمي‌تواند بكند. خودشان مي‌دانند كه كي كرده! تعقيبي نخواهند كرد. شاه خيلي بي‌حال بود. هيچ حرف هم نمي‌زد. گاهي وقتها يك جمله‌اي مي‌پراند. از مجموع صحبت‌هايش اينطور فهميدم كه مجال مي‌داد تا من پيشنهاد نخست‌وزيري بدهم. بعد از صحبتها شاه گفت: چه كسي مي تواند اوضاع را در دست بگيرد؟ گفتم: كسي كه قدرت قوام‌السلطنه را داشته باشد. موقعي كه ازهاري استعفا داده بود و آن ملاقات را مقدّم با شاه ترتيب داده بود. بعد ملاقات با دكتر صديقي كه برخلاف شايعات پيشنهاد نخست‌وزيري را پذيرفته بود امّا موفّق نشده بود وزرايش را تعيين بكند. هيچكس حاضر نشده بود عضويّت در كابينه دكتر صديقي را قبول كند. شاه گفت: اين صديقي بعد از ده روز كه ما را معطل كرد، هنوز نتوانسته است كابينه‌اش را معرّفي كند، او توانايي اين كار را ندارد.

س: پس اين ملاقات دوّم با شاه بود؟

ج: بله، آن اوّل كه مال كرمان بود. اين دفعه هم مال موقعي بود كه در بازار اعتصاب شده بود و همه جا شلوغ بود.

س: شاه صراحتاً به شما پيشنهاد نخست‌وزيري كرد؟

ج: نه، ولي صحبت‌ها به آنجا منتهي مي‌شد كه من پيشنها بكنم. يكي از نمايندگان مجلس به نام دكتر انوشيرواني كه با دربار در ارتباط بود، يك روز گفت كه شهبانو مي‌خواهد تو را ملاقات بكند. يكي دو روز بعد، وقتي تعيين كردند كه ساعت 10 صبح بود. رفتم دفتر

مخصوص ايشان، خيلي به اصطلاح با مهر و محبت برخورد كرد، تقريباً تمام حرفهاي مرا پذيرفت. بعد از ربع ساعت اشكش جاري شد، چشمهايش پر از اشك شده بود و گاهي مي‌چكيد روي صورتش.

س: اردشير زاهدي دخالتي توي اين ملاقاتها نداشت؟

ج: نه ولي زاهدي خودش يك ملاقات از من خواست.

س: آيا شاه علناً به شما پيشنهاد نخست‌وزيري نداد؟

ج: خودش مطرح كرد كه در اين موقع شما بايد بيائيد كارها را اصلاح كنيد. گفتم در صورتي كه اعليحضرت پيشنهادات من را بپذيرد حاضرم كه اين كار را بپذيرم. ديگر به كلي رژيم فرو ريخته بود. شاه در تلاش بود يك كابينه آشتي تشكيل بدهد. در دربار، آمد و رفتهاي زيادي بود و كميسيونهاي زيادي كه دكتر اميني در آن جلسات بود، عبدالله انتظام بود، احسان نراقي بود، اينها بودند.

س: مي‌گويند كه آمريكائي‌ها و انگليسي‌ها اصرار داشتند شاه برود.

ج: خير، برعكس، شاه خودش مي‌خواست برود اما سفراي انگلستان و آمريكا مايل نبودند كه شاه، ايران را ترك كند. شاه خودش را باخته بود. به كلي مأيوس شده بود. هر دو سفير در كتابهاي خود نوشته‌اند كه شاه از آنها كسب تكليف مي‌كرد. ولي مي‌گفت: اگر دست خودم بود در كمتر از يك ربع ساعت از ايران بيرون مي‌رفتم ...

اين صحبت‌هاي بقايي بود در رابطه با حوادث روزهاي انقلاب، امّا در ادامه مصاحبه درباره شخصيّت‌هاي ديگري مثل احمد آرامش و مدني و اميني هم صحبت مي‌كند كه بد نيست برايتان بگويم.

س: درباره آقاي احمد آرامش چه مي‌دانيد؟

ج: احمد آرامش را ساواك در پارك فرح كشت.

س: به چه علت.

ج: آرامش، چند سال در زندان بود. بعد از هفت سال او را از زندان آزاد كردند، آمده بود در هتل كومودور اقامت كرده بود كه يكي از پايگاههاي ساواك به حساب مي‌آمد. روزها هم به پارك لاله مي رفت. بعداً اعلام شد كه احمد آرامش به دست شخص ناشناسي كشته شد ...

س: اصولاً در آن چند ماه آخر، نقش اميني را چه طور ديديد؟

ج: او ديدارهايي با شاه داشت و شاه را راهنمايي مي‌كرد. حتي گفتند آن نطق شاه را كه

گفته بود صداي انقلاب شما را شنيدم، اميني تهيه كرده بود. در همان روزها، اميني به من گفت شما هم تشريف ببريد كرمان و براي انتخاب خودتان اقدام كنيد ...

س: با تمام صحبت‌هايي كه درباره فراماسونري در ايران شده، قضاوت شما درباره اين سازمان و عضويّت در آن چه بوده است؟

ج: فراماسونري، يك شعبه از شعبات انگليس است و براي اجراي كوركورانه دستورات انگليس.

س: درباره اسماعيل رائين چه مي‌دانيد؟ او را كشتند يا سكته كرد؟

ج: او را كتك زدند. زير كتك سكته كرد. در دعواي مالي با انتشارات اميركبير، كارگران مؤسسه او را كتك زدند و او سكته كرد ...

س: حالا جداي آنچه كه بقايي گفته به نظر شما با توجه به اينكه اسماعيل رائين از دوستان بقايي بود، چه طور شد كه رفته آنجا و چرا او را زدند، عبدالرحيم جعفري، صاحب انتشارات اميركبير هم با توجه به سوابقش، آيا منافع مادي داشته و يا چيز ديگري بوده؟ ظاهراً بقايي بعد از كشته شدن اسماعيل رائين به انتشارات اميركبير رفته بود.

ج: به هر حال آنجا او را زدند. حتماً همان ساواكي‌ها او را زدند.

س: همين، براي چه؟

ج: ظاهراً مي‌گويند كه رفته آنجا حق‌التأليف خودش را بگيرد كه به او ندادند، بحث ديگري هم مطرح است كه مي‌گويند رائين مي‌خواسته، فراماسونري را افشاء كند. خود بقايي در ادامه همين مصاحبه اشاراتي دارد، بقايي ادامه مي‌دهد:

رائين بر سر دعواي مالي با بنگاه اميركبير كتك مي‌خورد و سكته مي‌كند. ساواك دستور داده بود كه تمام كتاب‌هاي فراماسونري را در ايران جمع كنند. ساواك از رائين التزام گرفته بود كه جلد چهارم را چاپ نكند زيرا صد و بيست صفحه آن درباره شريف‌امامي است يك خاطره ديگر هم درباره فراماسونري دارم.

دانشجويان دانشگاه ملّي يك‌بار جلوي امام جمعه را مي‌گيرند و مي‌گويند: آقا، شما فراماسون هستيد؟ امام جمعه مي‌گويد: بله هستم، توي اين مملكت هر كس بايد يك تكيه گاهي داشته باشد، بله، منهم هستم. از تقي‌زاده هم درباره فراماسونري پرسيده بودند كه او هم جواب داده بود: اينها افسانه‌هاي عوامفريبانه است كه در ميان مردم شايع است و هيچ پايه و اساسي ندارد!! بعد معلوم شد كه تقي‌زاده كه چنين حرفي زده، خودش جزء لژ

فراماسونري بوده و به مناسبت خدمت در فراماسونري به استادي اعظم مادام‌العمر منصوب شده بودند! ...

بقايي، بعد درباره شريف‌امامي و دزديهايش مفصل صحبت مي‌كند و بعد از او به اسدالله علم مي‌پردازد:

س: اين كه مي‌گويند اسدالله علم درصدد بود افرادي را كه از شاه گله‌مند بودند دور خودش جمع كند، درست است؟

ج: بله، جمع كردن دكتر خانلري، رسول پرويزي و فريدون توللي در همين رابطه بود. رسول پرويزي در مجلّه خواندنيها مقاله‌اي نوشت كه من سيزده سال در اشتباه و گمراهي بودم و از آقاي علم ممنون هستم كه چشم مرا باز كرد! و مرا از اشتباه بيرون آورد (اين هم از دار و دسته خليل ملكي بود - كيانوري)

خيلي از چپي‌ها دور علم را گرفتند، مثل محمد باهري و ... فريدون توللي در يكي از كتابهاي شعرش به علم لقب ميربتان داده است!

علم به اين روشنفكران كه محتاج پول و مواد مخدّر بودند، پول و مواد مخدّر مي‌رساند. باهري عضو حزب توده بود و صندوقدار حزب در شيراز، بعد موجودي حزب را بالا كشيد و به اروپا رفت و درس خواند و دكتر شد (بد نيست بگويم كه صندوق حزب در شيراز پولي نداشت، شايد حدود 2000 تومان، با اين پول هم نمي شد به اروپا رفت و درس خواند، تازه مگر ما در شيراز چند عضو داشتيم؟ بيست الي سي نفر، (به هر حال پول نمي توانسته در آنجا باشد كه او بدزدد ـ كيانوري)

س: شما شخصي به نام همايون صنعتي‌زاده را مي‌شناسيد؟

ج: بله خودش را هم ديده ام.

س: ايشان ارتباطش با آقاي علم و در ضمن واسطه‌اش با بعضي از مخالفين او چه بود؟

ج: در اين‌باره چيزي نمي‌دانم. ولي همايون صنعتي‌زاده را از لحاظ خانوادگي مي‌شناسم. او بچه يتيم بود در كرمان. يكي از دوستان مازندراني ما يك گرفتاري داشت. همايون صنعتي‌زاده 3 ميليون تومان براي والا حضرت اشرف از او گرفت و كارش را درست كرد. او در مؤسسه فرانكلين كار مي‌كرد و احتمالاً با آمريكائي‌ها ارتباط داشت.

س: ولي آقاي صنعتي‌زاده يك مأموريت سياسي داشته و با بعضي از آقايان از طرف آقاي علم و دربار صحبت مي‌كرده است.

ج: ممكن است.

س: همين طور از طرف والاحضرت اشرف؟

ج: ممكن است.

س: با هم تماسي داشتيد.

ج: او هيچ وقت با من تماس سياسي نداشت.

س: صنعتي‌زاده كه جزء دستگاه شما نبود.

ج: صنعتي‌زاده نه، من تنها يك چيزي يادم مي‌آيد. فكر مي‌كنم سال‌هاي 1970 ـ 1971 بود كه من آمدم تهران. قرار شد كه يكي از مأمورين «سيا» در تهران مرا ببيند. مأمور سيا براي ملاقات، دو جا را پيشنهاد كرد. يكي انتشارات فرانكلين و ديگري كتابخانه فرانكلين. من كتابخانه فرانكلين را پذيرفتم. من در اينكه مؤسسه فرانكلين يك پايگاه سياسي بود و مربوط به «سيا»هيچ ترديدي ندارم. همايون صنعتي‌زاده هم در رأس آن بود. باز ترديدي ندارم كه همايون صنعتي‌زاده دلال والاحضرت اشرف بود.

س: چه طور با اين وضعيت بعد از انقلاب در ايران مانده بود؟

ج: نمي‌دانم.

س: وقتي شما به عقب نگاه مي‌كنيد آيا نسبت به مخالفتهايتان با دولت مصدق پشيمان نمي‌شويد؟

ج: خير، من نمي‌توانم گذشت بكنم كه ايشان عمّال انگليس را بياورد سركار. مريم فيروز دختر دائي مصدق بود. برادر مريم فيروز، سرلشگر محمدحسين فيروز خواهرزاده‌اش ابونصر عضد اينها رابط مصدق با حزب توده ايران بودند...

ببينيد! مظفر بقايي چه رابطه‌اي با حزب توده داشته!

س: شايد همان جريان به اصطلاح قوام و دولت ائتلاف و بعد هم فعاليت مظفر فيروز در رابطه با حزب و دولت قوام.

ج: به مصدق مربوط نيست. اصلاً در آن وقت دولت مصدّق نبود.

س: فيروز گويا سفير ايران در روسيه بود. حتي تا پس از روي كار آمدن دولت كودتا،مدتي در مأموريت بود.

ج: نه بابا، دو ماه بيشتر نبود، بعد از اينكه قوام سقوط كرد، شاه بلافاصله او را بركنار كرد. اصلاً به مصدّق مربوط نيست. آن هم سرلشكر فيروز كه رابط مصدق با حزب توده باشد!!

به هر حال حرفش مبنايي ندارد،حالا ببينيم بقايي در ادامه چه مي‌گويد:

وقتي فهميدم ايشان در حال ائتلاف با حزب توده است يك روز رفتم خدمت ايشان و بعد از مقداري صحبت به ايشان گفتم: امروز من آمدم يك سؤال از شما بكنم... گفت: بفرمائيد.

س: شما مي‌خواهيد دكتر «بنش» بشويد. شما با دكتر چند وجه مشترك داريد. يكي اينكه شما تحصيلاتتان در سوئيس بوده و او هم تحصيلاتش در سوئيس بوده، ديگر اينكه شما دكترا در حقوق هستيد، او هم دكتر در حقوق بود...

ج: بقايي پس از صحبت مفصلي دربارة مبارزات طولاني ملت چك براي آزادي، مي‌افزايد: ادوارد «بنش» بعد از مرگ مازاريك رئيس جمهور چكسلواكي شد و مازاريك، پسر مازاريك بزرگ وزير امور خارجه. بنش با حزب توده كمونيست چكسلواكي ائتلاف كرد. توده‌اي‌ها پس از مدتي كه فرصت يافتند به مراكز حساس دست يافته و بر آنها مسلط شدند و يك روز كودتا كردند و بنش را به احمدآباد پراگ، تبعيد كردند! مخصوصاً اين احمدآباد پراگ را گفتم ـ بعد هم پسر مازاريك را كشتند و از پنجره طبقه پنجم وزارت خارجه به بيرون پرت كردند و گفتند خودكشي كرده است! و استقلالي كه اينها به خاطرش مبارزه كرده بودند، از بين رفت و چكسلواكي هم رفت پشت پرده آهنين.

گفتم جنابعالي الآن داريد همين كار را مي‌كنيد. ائتلاف مصدّق با توده‌اي‌ها همزمان بود با ائتلاف پنهاني او با انگليس و آمريكا كه به آنها نشان بدهد اگر من به مقصودم برسم به منافع شما لطمه‌اي نخواهد خورد! شما داريد همان راهي را مي‌رويد كه اين راه را دكتر بنش، در گذشته، طي كرد.

مصدّق گفت: شما مطمئن باشيد كه من متوجه هستم و در موقعش مي‌توانم جلوي اينها را بگيرم.

س: ائتلاف مصدق با توده‌اي‌ها، پنهاني بود يا آشكار؟

ج: پنهاني بود، آشكار نبود.

س: چه شد كه در روز 28 مرداد توده‌اي‌ها به كمك مصدّق نرفتند؟

ج: نمي‌دانم.

س: به نظر شما بزرگترين رجل سياسي ايران چه كسي بود؟

ج: قوام‌السلطنه. با اينكه با او مبارزه كرده بودم و دفعه آخر تا پاي اعدامش ايستاده بودم اما او سياستمدار خيلي خوبي بود. البته نقاط ضعفي داشت، از جمله اينكه خيلي دوست داشت

تملق بشنود. درست مثل شاه. البته شاه اين اواخر بيشتر تملّق را دوست داشت و در برابر تملّق، نرم مي‌شد...

اين بود مطالب مهمي كه از مصاحبه مظفر بقايي با دكتر حبيب لاجوردي در دانشگاه هاروارد آمريكا در سال 66،به نظرم رسيد كه مهم است و بيان كردم.

س: دو نظر وجود دارد،يكي اينكه بقايي بعد از انقلاب مي‌خواست جرياني به وجود بياورد تا به هدف خودش برسد و ديگر اينكه او محفلي داشت كه دربار و آمريكا هنوز اميدوار بودند كه او رابط خوبي است.

ج: به نظر من او تلاش زيادي به خرج داد تا به كمك دكتر حسن آيت،كه او هم عضو حزب زحمتكشان بوده است و دو تن از فرزندان آيت‌الله كاشاني با بهره‌گيري از احترام امام به پدرشان صاحب نفوذ بودند حزب خودش را دوباره راه بيندازد. من از سيدحسن آيت تعجب مي‌كنم كه چه طور به اين خيانت‌ها توجه نكرد، يا اينكه مي‌دانسته، به هر حال حسن آيت براي من يك سؤال است. و برايم معلوم نيست كه چه نقشي بازي مي‌كرد. او و دو پسر آيت‌الله كاشاني، عضو اين حزب بودند و مقامات حساسي هم گرفتند. يك پسر كاشاني كه نماينده مجلس شد و ديگري هم نماينده ايران در ديوان داوري لاهه. و بعد همان پسر بزرگتر كه نماينده ايران در لاهه بود، كانديد رياست جمهوري شد و نزديك دو ميليون رأي آورد كه رأي ارتجاع بود. تمام باقي‌مانده‌هاي سلطنت به كاشاني رأي دادند. از ديگر كارگزاران بقايي، جلال‌الدين مدني بودكه دو جلد تاريخ معاصر ايران را نوشته است. دكتر مدني كه عضو حقوقدانان شوراي نگهبان شده بود جاي خيلي حساسي را گرفته بود. بقايي با اين افراد و با كمك آيت در مقامات حساس ريشه ميدواند و خودش را براي رسيدن به هدفش آماده مي‌كرد. مسئله بسيار جالب كتاب‌هايي است كه البته نه به نام حزب زحمتكشان، بلكه به نام خود اين نويسندگان، چاپ و به طور وسيع، پخش مي‌شد. از جمله دو كتاب دكتر حسن آيت به نام زندگي سياسي دكتر مصدّق و 28 مرداد. آيت در اين كتاب‌ها، نه تنها همان سياست بقايي و ملكي را در حمله به حزب توده دنبال كرده بلكه پيكان تير حملاتش متوجه دكتر مصدّق است و حتي ادعا مي‌كند او از آغاز زندگي‌اش، جاسوس انگليسي‌ها بوده است! دكتر جلال‌الدين مدني هم كه استاد تاريخ دانشگاه نظامي بود در دو جلد كتاب خود به نام تاريخ معاصر ايران، در بخش مربوط به سال‌هاي 1320 تا 1332، از مظفر بقايي تجليل و به حزب توده و دكتر مصدّق حمله كرده است.

من در سال 1365، نقدهاي مفصلي به كتاب‌هاي انورخامه‌اي، آيت و مدني نوشتم و تحويلشان دادم، ولي معلوم نيست به چه سرنوشتي دچار شد. پس از بازگشت بقايي از سفر آمريكا، يكي از افراد مطلع به من گفت كه در آنجا خودش را به عنوان جايگزين نظام جمهوري اسلامي مطرح كرده كه اگر آمريكايي‌ها كمك بكنند، او دست به كار بشود.

س: براي چه به آمريكا رفت؟ چون در آنجا، ارفع‌زاده كه رئيس ساواك ايران در آمريكا بود، از مريدهاي خاص بقايي بود. او در آمريكا به دنبال چه بود؟ از او چه مي‌خواستند؟

ج: عكس اين ارفع‌زاده در كتاب خاطراتم هست. ظاهراً محافظ بقايي بوده، از همان دار و دسته چاقوكشان مزدبگير.

س: بقايي در آنجا با تيپ‌هايي هم ارتباط داشت. اين مسئله مطرح مي‌شود كه در اين تاريخ شفاهي احتمال هست كه دانشگاه هاروارد بخشي از اين مصاحبه را اصلاً منتشر نكند. چون به هر حال هاروارد هم با وجود همه ادعاها، چندان مستقل نيست. به هر حال ممكن است مصاحبه‌هاي ديگري هم انجام شده كه تاكنون منتشر نكرده‌اند.⁽¹⁾

ج: من دربارة اين مصاحبه، از كسي كه متن پياده شده نوارها را در اختيار من گذاشت اينطور شنيدم كه قرار بود بقايي به هاروارد خبر بدهد كه اين مصاحبه در چه زماني منتشر بشود. چون مطلب زيادي در آن مصاحبه هست كه اگر منتشر مي‌شد، در ايران باعث ايجاد مزاحمت برايش مي‌شد. بنا بود زمان انتشار مصاحبه را او به هاروارد خبر بدهد. شايد هم خيالي داشته كه براي هميشه به آمريكا برود و در آنجا، دور از هر خطري،اين مصاحبه را منتشر كند ضمناً اين را هم گفته بود كه اگر من مردم، كساني كه از من اختيار تام كتبي و رسمي داشته باشند اگر اجازه دادند، اين مصاحبه منتشر شود. شايد چون تا به حال نه از بقايي و نه از بازماندگانش، چنين اجازه‌اي به آنها نرسيده است،از انتشار مصاحبه خودداري كرده‌اند.

س: يكسري افراد هم كه مصاحبه كرده‌اند، قيد كردند كه ده سال يا پنج سال آينده، و يا دو سال بعد از مرگ ما،مصاحبه را منتشر كنيد. به هر حال اين احتمال هست كه مثل اسناد پنهان سيا يك بخش‌هايي را نگه دارند. چون مشهور است كه يك كتاب سيا هم

سيد‌ضياء نوشته و در سوئيس به امانت گذاشته تحت عنوان خاطرات كودتا كه هنوز از صندوق اسرار آن ديار بيرون نيامده است.

ج: بله، احتمال زياد وجود دارد كه همين‌طور باشد. ولي در هر صورت از مجموعه نوشته‌هاي،اين آقاي حبيب‌الله لاجوردي كه اين مصاحبه را انجام داده، چنين برمي‌آيد كه شخص بسيار بااطلاعي است و محقّق بي‌طرفي است.

س: شخصاً شايد، اما بعيد است مستقل باشد. يعني استقلال عمل براي آدمهايي كه در آمريكا استاد دانشگاه هستند، حدودي دارد.

ج: دربارة وضع دانشمندان در آمريكا بايد تأمل كرد. ما آمريكا را بايد همان طوري كه هست بشناسيم. اينطوري نيست كه همة اينها عامل «سيا» باشند و «سيا» به آنها دستور بدهد. ما مي‌بينيم كه بسياري از نوشته‌ها و تحقيقات آنان شديداً به زيان سياست آمريكا و افشاگرانه است. اينها غير از جاسوساني مثل خانم لمبتون و زاينر هستند كه جيره‌خوار مستقيم سيا و (ام. آي ـ 6)MI6 باشند.

س: به هر حال در دانشگاه كار مي‌كنند و احتمال دارد توسط استاد يا رئيس دانشگاه يا رئيس بخش مثلاً ايرانشناسي كنترلي روي آنها اعمال شود.

ج: نمي‌دانم. همان طور كه گفتم بايد با واقعيت زندگي فرهنگي در آمريكا دقيقاً آشنا بود تا بتوان در اين‌باره داوري كرد.

س: من منظورم شخص لاجوردي نيست. كلاً به اين حركت اشاره دارم. به اين روش غرب.

ج: من مي‌گويم بهتر است در جريان داوري و اظهارنظر در اين‌گونه مسايل، راه را بر احتمالات نبنديم. چون بايستي واقعاً اطلاع داشت و بحث كرد. زيرا اگر دقت كافي تا حد وسواس در داوري نداشته باشيم، ممكن است اتهاماتي مطرح شود كه خيلي سنگين است.

س: تا به حال با هزار و صد و پانزده نفر- البته فقط تا سال 65 – مصاحبه شده است و از اين همه مصاحبه،تا به حال فقط پنج يا شش مصاحبه منتشر شده است!

ج: همان مصاحبه‌كنندگان نخواستند. حتماً‌گذاشتند بعد از مرگشان، مثلاً بعد از ده سال.

س: ولي اين كار بودجه زيادي مي‌خواهد و امكانات فراواني، چون اينها براي مصاحبه به هر جا كه خواستند رفتند، به انگليس، آلمان و... البته نمي‌دانم به اينجا هم آمدند يا نه ولي به هر حال معلوم است كه بودجه زيادي براي اين كارها در اختيار دارند

و بعيد است كه پولش را خودشان بدهند، مثلاً يكي از همين دانشگاه‌هاي آمريكا، به احسان‌يار شاطر براي فراهم كردن يك دائرة‌المعارف ايرانيكا، 35 ميليون دلار پول داده است. آنها اين كارها را كه براي خدا نمي‌كنند!

ج: نه، به خاطر خدا نيست. ببينيد! آنها كه اين كارها را مي‌كنند، مؤسسات علمي در آنجا هستند كه اعتبارات زيادي دارند. آمريكا كشور ثروتمندي است و همه دنيا را مي‌چاپد، مؤسسات علمي دنيا هم از اين امكانات آمريكا براي تحقيقات بهره مي‌برند. البته در مجموع، سياست آمريكا، وزارت خارجه و «سيا» از اين كارها استفاده مي‌كنند ولي اين طور نيست كه همه جا دنبال كار باشند كه اينرا بنويس و آنرا ننويس. براي همين، خيلي مايلم كه اگر اين دائره‌المعارف ايرانيكا به ايران آمده آن را ببينم مسلمآً چيز بسيار جالبي خواهد بود.

س: آمده، هشت جلدش آمده و امكان دسترسي به آن هم وجود دارد.

ج: هشت جلدش آمده!؟ حتماً به انگليسي است؟ نمي خواهيد ترجمه‌اش كنيد؟

س: خودشان گفتند كه ترجمه مي‌كنند، چون متن اصلي آن فارسي است و اساتيدي در داخل و خارج مقاله مي‌نويسند و بعد متن فارسي فرستاده شده به طور يكنواخت به انگليسي ترجمه مي‌شود.

ج: خيلي جالب است. خيلي مايلم آن را ببينم... به هر حال بگذريم.

س: بله، بگذريم و برويم بر سر همان بحث بقايي. چرا با وجود داشتن يك سري نيرو، حزب زحمتكشان، بعد از بقايي نتوانست پا بگيرد؟

ج: نيروي زيادي نداشتند. بت‌سازان ملكي تبليغات زيادي راه مي‌اندازند. نيروهاي آنها چه كساني بودند؟ يك عده طرفداران ملكي بودند كه خودشان ادعا مي‌كنند كه بعداً نيروي سوم را تشكيل داده‌اند و همه در آن جهت قرار گرفتند.

س: نه، من بعد از همان سال 43 و يا دوران انقلاب را مي‌گويم.

ج: آن وقت هم بقايي نيرويي نداشت. چه كسي بيايد دنبال بقايي؟ بعد از انقلاب، آنها روي هواداران بدون ارتباط سازماني مخالفين نظام جمهوري اسلامي از يك‌سو و پشتيباني امپرياليسم آمريكا دشمن شمارة يكم جمهوري اسلامي، حساب مي‌كردند. روي بازماندگان رژيم شاه و ناراضيان در حال افزايش وگرنه كسي به دنبال بقايي نبود. اين بازماندگان در انتظار آنند كه آمريكا از چه كسي و يا چه گروهي پشتيباني مي‌كند تا همه به دنبالش راه بيفتند. بعد از 28 مرداد هم بقايي همان طور كه ريچارد كاتم نوشته، به عنوان يك رجال

سياسي فراموش شده بود. مانند حائري‌زاده، ملكي و ديگران.

س: يعني بقايي بعد از سال 1340 تمام شده بود و حرف و پيام و توان ديگري نداشت؟

ج: واقعيّت اين است كه او پس از 28 مرداد تمام شده بود. فراموش شدن خليل ملكي را هم كه از زبان «بزرگ بت‌سازش»، همايون كاتوزيان قبلاً يادآور شدم كه گفته است:

خليل ملكي در جامعه كنوني ايران، به كلي فراموش شده است.

بقايي پس از 28 مرداد، و اگر دقيق‌تر بگويم، پس از سي تير 1331،در ميان مردم حذف شد و تنها در زد و بندهاي بالايي‌ها، گاهي سرو كله او هم پيدا مي‌شد. به همين خاطر هم در مصاحبه خود دربارة اين دورة پس از سال 42 تا زمان انقلاب، چيزي نمي‌گويد. تنها نزديك پيروزي انقلاب كه شاه به بيچارگي افتاده بود افرادي را كه فكر مي‌كرد ممكن است به او كمك كنند، مثل دكتر اميني،عبدالله انتظام و مظفر بقايي را براي مشورت دعوت مي‌كرد.

س: بقايي زينت بود يا مشاوري مثل سيدضياء، كه مشاور روزهاي چهارشنبه شاه بود و تا زمان مرگ يعني دهة چهل، به اين كار ادامه مي‌داد، بعد از سال 48 هم كه مرد.

ج: بقايي از سيد ضياء خيلي پائين‌تر بود. چون سيدضياء هر چه كه باشد مورد اطمينان انگليس بود. مثل اسدالله علم كه تكليفش معلوم بود و رابط مستقيم شاه با انگليس بود. ولي آمريكائي‌ها عواملي به مراتب مهمتر از بقايي در اختيار داشتند. آنها با چند ده هزار مستشار نظامي و غيرنظامي و ارتباط مستقيم با خود شاه، نيازي به خرده‌پاهايي مانند بقايي نداشتند. بقايي پس از انقلاب كه بيشتر عمال آمريكا فراري شدند، مورد توجه مجدد قرار گرفت.

س: البته سيدضياء، خودش هم انكار نمي‌كند. او به نوعي افتخار مي‌كرد كه با دستگاه جاسوسي انگليسي مرتبط بود.

ج: بله، او رابط مستقيم بود. به اين ترتيب به عنوان مشاور مي‌توانست كار بكند و خودش هم بيشتر از حد مشاور چيزي نمي‌خواست و توقعي هم نداشت، نمي‌خواست نخست‌وزير بشود، تنها مأموريتش اين بوده كه سياست انگلستان را به شاه بگويد و نظرات و تصميمات او را به انگليسي‌ها گزارش كند. شايد خود انگليسي‌ها هم سيد‌ضياء را نه به عنوان پيام آ‌ور و رابط معمولي، بلكه به عنوان مشاور به حساب مي‌آوردند و همان طور كه ديديم توصيه او را دربارة گرفتن تعهد كتبي قوام‌السلطنه پذيرفتند. اما بقايي تا پايان عمر،خواب نخست‌وزيري مي‌ديد و به همين جهت بود كه از رقبايش كه قدرتي داشتند تو سري مي‌خورد. بقايي يك

جاه‌طلب بود.

اينكه در سال‌هاي 39 تا 43 جبهه ملّي توانست حركتي به وجود بياورد تا حد بسيار زيادي پيامد كوشش و ابتكار رهبرانش نبود، بلكه نام و گذشتة اين جبهه و ارتباطش با دكتر مصدّق، كه هنوز زنده بود، عامل تعيين‌كننده اين حركت بود. پس از 43 هم جبهه ملّي فراموش مي‌شود و در آستانه انقلاب هم جبهه ملّي نتوانست حركتي به وجود بياورد

س: بقايي هيچ جاذبه‌اي نداشت، به لحاظ فكري هم حرفي براي گفتن نداشت؟

ج: اصلاً چيزي نمي‌توانست بگويد. چه مي توانست بگويد؟ چه پيشنهادي بكند؟ بقايي داراي شخصيت سياسي مردم‌پسندي نبود كه بتواند مردم و يا قشري از روشنفكران و كارگران را گرد هم جمع كند. حتي نتوانست روزنامه شاهد را منتشر كند، چون امتياز شاهد مال زهري بود كه هم درگذشته بود. ولي در هر حال، بقايي به كمك آيت و فرزندان آيت‌الله كاشاني كه زير چتر پدرشان، كه در جمهوري اسلامي براي به فراموش سپردن دكتر مصدّق علم شده بود امكانات قابل توجهي داشتند و به جاهايي هم رسيده بودند، مي‌توانست روزنامه‌اي را منشتر كند. تا حد بسيار محدودي امكان اين را داشت. رهبران جبهه ملّي به خاطر آن كه چهرة سالم خودشان را حفظ كرده بودند، خيانت نكرده و با كودتاچيان سازش نكرده بودند وقتي كه امكان آن فراهم شد توانستند با همان گذشته سالم و نام خوب، دانشجويان را تجهيز بكنند.

س: اگر موافق باشيد بعد از صحبت‌هاي مفصل دربارة بقايي، به خليل ملكي بپردازيم در ادامه به دوران آشنايي او با دكتر اراني در آلمان و گروه 53 نفر و جريان شكل‌گيري اين گروه بپردازيم.

ج: در اين‌باره كاتوزيان مطالب زيادي را گفته كه من تنها آنچه را كه در خاطر دارم نقل مي‌كنم. بله خليل ملكي از جمله دانشجويان اعزامي دولت ايران به آلمان بود كه در رشته شيمي تحصيل مي‌كرد و در همانجا بود كه با دكتر اراني آشنا شد و تمايلات كمونيستي پيدا كرد و بعد به همين خاطر او را قبل از آنكه تحصيلات خود را تمام كند به ايران برگرداندند. او به ايران آمد و در اينجا معلم دبيرستان شد و با اراني تماس پيدا كرد و به گروه كساني پيوست كه با اراني همكاري مي‌كردند. از همين گروه، بعدها 53 نفر سربرآورد. البته گروه اراني 53 نفر نبودند. بعضي‌ها كه در ارتباط با جريان‌هاي ديگري گرفتار شده بودند به گروه اراني اضافه شده و 53 نفر را به وجود آوردند. مثل دكتر رادمنش كه در ارتباط با جريان

ديگري به نام جريان رشتي‌ها در همان دوران گرفتار شد و حزب كمونيست قديم و اينها هم به گروه اضافه شده و شدند گروه 53 نفر.

س: اخيراً كتابي به نام 53 نفر، نوشته باقر مؤمني به چاپ رسيده كه البته به اسم مستعار حسين فرزانه منتشر شده است.

ج: من آن كتاب را ديدم. اثر باقر مؤمني نيست.

س: چرا، گويا خود مؤمني آن را تنظيم كرده و اسم مستعار بر آن گذاشته است.

ج: اسم مستعار امر ديگري است. اما درباره آنچه كه نويسنده نوشته، فقط اسنادي كه از دادگستري در كتاب آمده اسناد جالبي هستند اما همه اثر ضدكامبخش است.

س: چرا؟ باقر مؤمني باكامبخش و جريان او چه مشكلي داشته است؟

ج: او به بيماري دشمني با كامبخش و كيانوري مبتلاست. گويا اسم بيماري او «شيزوفرني» است!

س: باقر مؤمني؟ او كه سن و سالش قد نمي‌دهد! در حزب هم كه موقعيتي نداشت، چرا ضد باشد؟

ج: بله، شديداً ضد است.

س: به هر حال، او تأكيد كرد كه اينها كه دستگير شدند همگي كمونيست نبودند. ارتباط‌هايي داشتند. به عنوان آدمهاي تئوريسين و يا آدمهاي فكري مطرح نبودند. البته بزرگ علوي هم همين تحليل را دارد.

ج: مسائلي كه باقر مؤمني نوشته، تقريباً همان مطالب انورخامه‌اي است.چيزي كه در اين كتاب هست و در نوشته‌هاي ديگر نيست يكي همان اعترافات و بعضي چيزهاي ديگر مثل ادعانامه دادستان و دفاعيات دكتر اراني است و موضوع ديگر فرضيه‌اي است كه او مطرح كرده و برحسب آن نظر مي‌دهد كه احتمالاً كامبخش با موافقت مقامات شوروي، آن اعترافات را بيان كرده است. بعد از اين كه گروه اراني گرفتار شدند، ملكي در زندان جزء افرادي بوده كه خيلي محكم و قرص در مقابل پليس ايستاده و هيچ‌گونه ضعفي از خود در زندان نشان نداد. البته ضياء الموتي كه جزء همين‌ها بود، ادعا كرده است كه ملكي يك دفعه زده تو گوش اراني! ولي ملكي در خاطراتش اين را تكذيب كرده است. او گفته است كه اين يك دروغ بيشرمانه بيشتر نيست چرا كه او به اراني احترام بسيار مي‌گذاشته است.

در زندان دو جريان وجود داشت، يك جريان،كمونيست‌هاي قديمي مثل اردشير، روستا و

پيشه‌وري بودند كه بينشان اختلاف زياد بود ولي هر سه نفر هوادار پروپا قرص اتحاد شوروي بودند و يك جريان ديگر متشكل از سه نفر، يوسف افتخاري، علي اميد و يك نفر ديگر كه هر سه از كارگران شركت نفت بودند و اولين اعتصاب كارگران نفت را راه انداخته بودند. يوسف افتخاري در دانشكده «كوتف»⁽¹⁾درمسكو تحصيل كرده بود. بين اين دو جريان، اختلاف فوق‌العاده خصمانه و شديدي وجود داشت.

س: ريشه اختلاف چه بود؟ واقعاً اختلاف تئوريك و ايدئولوژيكي بود؟ سياسي بود؟ يا تشكيلاتي و شخصي؟

ج: اردشير و روستا، يوسف افتخاري و يارانش را به داشتن تمايلات تروتسكيستي و ضدشوروي بودن متهم مي‌كردند ولي ديگران كه در زندان بودند، همه به اتحاد شوروي و نظم موجود در آن كشور كه استالين در رأس آن قرار داشت، شديداً معتقد بودند. در ميان همين كمونيست‌هاي قديمي، فردي به نام داداش تقي‌زاده بود كه اهل مراغه بود او هم در شوروي تحصيل كرده بود و ملكي از او خيلي، خيلي تعريف مي‌كند.

داداش تقي‌زاده جزء آنهايي است كه در آذربايجان اعدام شد. من هم در كنگره اول حزب او را ديده بودم. واقعا انسان والائي بود و تعريف ملكي در حق او كاملاً‌درست است. ملكي در خاطراتش از يوسف افتخاري و علي اميد، به دليل اين كه رفتارشان با زندانيان عادي خيلي رفتار توده‌اي و واقعاً انساني بود، خيلي تجليل مي‌كند. حتي يك‌جا مي‌گويد: اگر جاي مقايسه باشد، بين اين 53 نفر از خود اراني اگر بگذريم «يوسف افتخاري» و «علي اميد» به همه ديگران رجحان داشتند.

انورخامه‌اي هم عين همين مسائل را مي‌گويد. منتهي به شكل ديگر. او مي‌گويد كه اينها تمايلات تروتسكيستي داشتند و حتي ادعا مي‌كند كه اگر دكتر اراني زنده مانده بود، تروتسكيست مي‌شد. البته اين ادعاي خامه‌اي بي‌ربط است. چون دكتر اراني، شخصاً با كمينترن ارتباط داشته است. البته اين يك ادعا است. هر كس مي‌تواند دربارة كساني كه زنده نيستند ادعائي بكند و خامه‌اي در اين زمينه استاد بي‌همتائي است.

در درگيريهائي كه در زندان ميان زندانيان و مأموران زندان رخ مي‌داد ـ به طوري كه ملكي نوشته است ـ ديگران و به ويژه اسكندري هارت و پورت مي‌كردند ولي به محض

اينكه مسئله درگيري مي‌شد فقط ملكي مي‌ماند و يكي دو نفر ديگر و ديگران خود را به خطر نمي‌انداختند.

ملكي چندبار اين مسئله را مطرح مي‌كند او درباره يك يك اينها مطالبي نوشته، مثل ايرج اسكندري، يزدي و… از جمله درباره وضع غذا خوردنشان، كه از خانه برايشان غذاي خوب مي‌فرستادند و خودشان تنهائي مي‌خوردند. درباره طبري مطالبي نوشته است كه ديگران هم تأئيد كرده‌اند. ملكي در زندان تحت تأثير همين برخوردها به اين نتيجه مي‌رسد كه پس از آزادي با اين افراد همكاري نمي‌كند. عين نوشته او در خاطراتش چنين است:

... مشاهدات مذكور و يك سلسله آزمايش‌هاي تلخ ديگري كه شايد در اين خاطرات به بعضي از آنها اشاره كنم مرا در اين تخيلات مصمم ساخت و تصميم خود را همان وقت در حضور همه اعلام كردم و كه در صورتي كه در آينده همين 53 نفر، هسته رهبري جرياني را در دست بگيرند،من در آن جريان شركت نخواهم كرد...⁽¹⁾

اين مطلب را در چاپ بعدي كتاب هم تكرار مي‌كند و چيزي هم بر آن مي‌افزايد حادثه كوچكي برايش پيش مي‌آيد و مي‌گويد:

اين حادثه كه نسبت به حوادث تلخ گذشته، كوچك و بي‌اهميت بود، معذلك بعد از آن مقدمات در من تأثير زياد مي‌گذارد و مرا در تصميم عدم همكاري با سازماني در خارج از زندان كه هسته رهبري كننده‌اش همين گروه 53 نفر باشند، سخت‌تر و مصمم‌تر ساخت.

بنابراين مي‌بينيم كه آن تصميم اوليه، يك تصميم عجولانه و احساسي نبوده كه يكدفعه گرفته باشد. بعداً هم روي آن ايستاد و به همه هم اعلام كرد كه من نخواهم بود. بر همين اساس، پس از اينكه ديگران از زندان آزاد شدند او هم از تبعيدگاهش برگشت ـ چرا كه مدت محكوميت و دوران تبعيدش، چهار سال بود ـ بعد از اينكه در ده مهر 1320، حزب توده ايران تشكيل شد، حاضر نشد به عضويت حزب توده دربيايد. او ادعا مي‌كند كه نوشين وبعضي از امثال او، خيلي به او اصرار كردند كه ما براي اصلاح حزب به وجود تو احتياج داريم و وجود تو خيلي لازم است و حتماً بايد بيايي و به خاطر همين اصرارها بوده است كه او به رغم عهدي كه كرده بود در كنگرة اول حزب، عضويت حزب توده را مي‌پذيرد. ولي انورخامه‌اي ـ البته مسلماً به اين دليل كه طبري به عنوان عضو كميته مركزي برگزيده شد و به او اعتنايي

نكرده بودند ـ از عضويت حزب، سرباز زد.

بعضي از اين گروه 53 نفر اصلاً به حزب نيامدند و بعد از آزادي به دنبال زندگي خود رفتند. مثل لاله كه رفت عقب صرافي و بعد هم بانك درست كرد. چند تا سجادي هم بودند كه پزشك بودند و فقط اولين تماس آزمايشي با آنها گرفته شده بود تاببينند چه وضعي دارند. آنها هم دنبال زندگي حرفه‌اي خودشان رفتند. چند نفر را هم مصطفي فاتح براي تشكيل حزب همرهان (سوسياليست) وابسته به شركت نفت كه عباس نراقي همه جزوشان بود، قر زد و برد. به هر حال عده‌اي كه از گروه 53 نفر به حزب آمدند تعداد كمي بودند.

به اين ترتيب، استنباط ملكي به نظر من صادقانه نيست. واقعيت اين است كه ملكي وقتي ديد كه حزب نمو كرده و در انتخابات هم هشت نماينده به مجلس فرستاده، در فاصله انتخابات و كنگره اول به حزب پيوست. البته ديگران هم ميل داشتند ملكي هم بيايد و تفرقه نباشد.

دركنگره اول انتظار داشت كه به عضويت كميته مركزي انتخاب بشود،ولي نشد. در اين‌باره در خاطراتش نوشته كه در آنجا دسته‌بندي و حقه‌بازي بود، عين نوشته او چنين است:

ـ باري، در نتيجه بند و بست‌هاي پشت پرده و ديگر توطئه‌هاي آب زيركاه كه روح ما از آن نوع كارهاي غيراجتماعي، بي‌خبر و بيزار بود، و همچنين در نتيجه جملات مستقيم و ايجاد محيط تشنج و عصبانيت، دكتر فريدون كشاورز توانست يك رأي بيشتر از من بياورد...

همان طور كه در اين نوشته ديده مي‌شود، ملكي تمام صفات منفي را دربارة دكتر كشاورز، مثل دسته‌بندي،دادن وعده به افراد براي اين كه به او رأي بدهند و... را به كار مي‌برند تا توجيه كنند كه چرا يك رأي بيشتر آورده است.

اين اولين ضربه‌اي بود كه ملكي نسبت به شخصيت خود احساس كرد. چون او انتظار داشت كه نه تنها در كميته مركزي انتخاب شود بلكه در مقام بالاتر، مثلاً جزو هيئت دبيران يا عضو هيئت رئيسه كميته مركزي، قرار بگيرد. او خودش را خيلي بالاتر از بقيه مي‌دانست و تنها براي اردشير آوانسيان احترام زيادي قائل بود.

زندگي مادي ملكي، برخلاف آنچه كه بزرگ بت‌ساز «همايون كاتوزيان» ادعا كرده است، نه تنها متوسط نبود، بلكه خوب بود و حقوق معلمي‌اش تنها پول توجيبي او بود. يكي از برادرانش داروخانه داشت و درآمد خيلي خوبي داشت و زندگي او را تأمين مي‌كرد.

س: خانواده‌اش، به ويژه دو برادرش، وضع خوبي داشتند.

ج: ملكي، در ماههاي اول، پيش از آنكه اردشير «شترمآب» بشود. تنها براي او احترام و ارزش قائل بود. به نوشين همه احترام مي‌گذاشت. بيشتر به اين دليل كه او از قبل هنرمند با ارزشي بود كه به حزب روي آورده بود. نوشين هم براي ملكي احترام قائل بود.

انتخاب نشدن به عضويت كميته مركزي، اولين ضربه‌اي بود كه به ملكي وارد آمد. او به عنوان عضو كميسيون تفتيش كل حزب انتخاب شد. چون رهبري حزب از دو مقام، يكي كميته مركزي و يكي كميسيون تفتيش كل تشكيل مي‌شد. البته كميسيون تفتيش كل در آن زمان، در حقيقت چرخ پنجم درشكه بود و تنها وظيفه‌اش تفتيش امور مالي و رسيدگي به شكايات بود. ولي واقعيت اين است كه اين ارگان، جائي بود كه براي عده‌اي اسم و رسم و مقامي در حزب ترتيب داده شود. اعضاي كميسيون تفتيش هم عبارت بودند از نوشين، ملكي، دكتر جودت، احمد قاسمي، ضياء الموتي، كيانوري، دكتر يزدي،مهندس علي علوي و رضا روستا. اعضاي كميته مركزي هم 11 نفر بودند كه عبارت بودند از: اردشير آوانسيان، ايرج اسكندري، دكتر رضا رادمنش، دكتر محمد بهرامي، نورالدين الموتي، احسان طبري، عبدالصمد كامبخش، علي اميرخيزي، محمود بقراطي، دكتر فريدون كشاورز و محمد پروين گنابادي.

اردشير، در آغاز چپ روي مي‌كرد و با حزب توده كه آن را يك حزب دموكرات مي‌دانست موافقتي نداشت. معتقد بود كه بايد حزب كمونيست ايران را دوباره زنده كرد. اما اين نظرش پيش نرفت و از سوي مقامات شوروي به او گفتند كه با معتبر بودن قانون 1310 كه هرگونه فعاليت كمونيستي را جرم مي‌شناخت و 10 سال حبس برايش پيش‌بيني كرده بود و با توجه به تمايلات شديد مذهبي در مردم ايران، بهتر است يك حزب دموكراتيك چپ كه نيروهاي ملي غيركمونيست را هم دربر بگيرد، به جاي حزب كمونيست فعاليت كند.

س: اين نتيجه فشار انگليس بود يا موقعيت ايران؟ بعضي‌ها مي‌گويند كه فشار انگليسي ها بود كه به شوروي هم گفته بودند چيزي به عنوان كمونيست‌ها نبايد فعاليت داشته باشد بعضي هم مي‌گويند شورويها جوّ مذهبي ايران را در نظر گرفته بودند.

ج: اين نظر شورويها بود. اميرخسروي خيلي اصرار دارد كه فكر تشكيل حزب توده به جاي حزب كمونيست، ابتكار ايرج اسكندري بوده است. انورخامه‌اي مي‌گويد كه اين توصيه شوروي‌هاست و حتي رستم علي اوف، كه دبير اول سفارت شوروي بود در جلسه تأسيس حزب هم شركت كرده است. البته ديگران اين ادعاي خامه‌اي را رد مي‌كنند و معلوم نيست

كه ريشه اين ادعا از كجاست؟

س: مي‌گويد كه رستم علي اوف حضور داشت ولي ساكت بود.

ج: بله، ساكت بود و حرف نمي‌زد. حالا اين درست است يا نه، من نمي‌دانم. من در خاطراتم گفتم كه بعضي‌ها چنين مطلبي را گفته‌اند. در آن زمان من سرباز بودم و هنوز عضو حزب نشده بودم و بعداً هم اين را از كسي نشنيدم. طبري هم چيزي نگفته است. چنين ادعايي را خامه‌اي مطرح مي‌كند كه در آن زمان هنوز هيچ رابطه‌اي با مؤسسين حزب نداشت.

بعد هم مخالفين حزب اين ادعا را علم كردند و گفتند كه حزب توده ايران، ساخته و پرداخته شوروي‌هاست.

تنها تعجب من اين است كه اميرخسروي با وجود آنهمه تلاش براي نشان دادن اينكه فكر تشكيل حزب توده از اسكندري بوده و باز با توجه به اينكه كتاب خامه‌اي همه در زمان گفتگوي او با اسكندري، منتشر شده بود، چرا در اين‌باره از اسكندري پرسشي نكرده است؟ شايد هم پرسيده و جواب ايرج را چاپ نكرده. به هر حال اميرخسروي شمشير مي‌كشد كه اسكندري گفته كه نام حزب بايد «توده» باشد و بعد هم شوروي‌ها، آن را تأئيد كردند. به هرحال، اردشير تصميم مي‌گيرد كه يك جريان كمونيستي در كنار حزب توده ولي به طور مخفي، به وجود آورد و افراد اين گروه در حزب توده غيركمونيست، كه عناصر غيركمونيست هم وارد آن مي‌شوند، شركت كنند و سعي كنند به مقامات رهبري حزب دست يابند.

چند نفري از روشنفكران، از جمله نوشين، احمد قاسمي و كيانوري و چند نفر ديگر هم شركت مي‌كردند و نشريه‌اي هم به صورت مخفي درباره اصول مرام كمونيستي چاپ مي‌كردند.

س: گويا خليل ملكي هم در اين جلسات شركت داشت و عضو فعال بود؟

ج: اين جلسات پيش از اين بود كه ملكي به عضويت حزب درآيد، وقتي هم عضو حزب شد، اين جريان با اشاره شوروي‌ها، تعطيل شده بود. ظاهراً مثل اينكه اسكندري متوجه جريان مي‌شود و به مقامات شوروي مي‌گويد و آنها هم به اردشير تذكر مي‌دهند كه جريان را تعطيل كند.

س: بله، چون شوروي‌ها، به شدت از جريانات موازي جلوگيري مي‌كردند.

ج: بله، اما درباره اصلاحات در رهبري حزب، كه خليل ملكي در خاطرات خود تأكيد زيادي بر آن دارد، بايد اين واقعيت را بگويم كه اسكندري در آغاز كار، چند نفر از

شخصيت‌هاي مسئله‌دار را به عنوان «عناصر ملّي» وارد رهبري حزب كرده بود. از جمله عباس اسكندري، محمد يزدي برادر دكتر يزدي و دو سه نفر از اين قبيل افراد كه هيچگونه وجهه ملّي و اجتماعي نداشتند. تنها سليمان محسن اسكندري (سليمان ميرزا)، شخصيت خوشنام و باسابقه‌اي بود كه در ميان عده‌اي از مردم، حتي بازاريان، محبوبيت داشت. شماري از قديمي‌ها، مانند اردشير آوانسيان و روشنفكراني كه تازه وارد حزب شده بودند، با اينگونه افراد جداً مخالف بودند. خليل ملكي هم يكي از سرسخت‌ترين مخالفين اين‌گونه افراد، حتي مخالف دكتر يزدي بود. اسكندري نزد دكتر مصدّق هم رفت و از او هم دعوت كرده بود ولي دكتر مصدّق قبول نكرد.

سياست مصدق اين بود كه با توجه به وجهه‌اي كه در ميان مردم داشت، خود را در هيچ حزب و سازماني، زنداني نكند. تا آخر هم بر همين تصميم باقي ماند.

به هر حال با فشار مخالفين، اينگونه افراد در كنفرانس اول حزب، كنار گذاشته شدند. مسئله ديگري كه در آغاز تشكيل حزب مطرح شد، مسئله پيشه وري بود.

اردشير و پيشه‌وري، دشمن خوني يكديگر بودند و اردشير به هيچ‌وجه نمي‌خواست كه پيشه‌وري وارد حزب شود. پيشه‌وري جزو مؤسسين حزب هم بود. يعني در جلسه مؤسسين حزب شركت كرده بود.

ايرج اسكندري مي‌گويد كه مرامنامه حزب را من و پيشه‌وري با هم تنظيم كرديم ولي بعد تحت فشار اردشير آوانسيان و روستا، پيشه‌وري را از رهبري حزب كنار مي‌گذارند و او هم قهر مي‌كند و مي‌رود. حتي بعدها در كنگره حزب هم، پيشه‌وري به عنوان نماينده اول تبريز انتخاب شد اما اعتبار نامه‌اش به دليل فشار اين دو نفر، تصويب نشد.

س: عده‌اي مي‌گويند كه به همين دليل به آن طرف رفته.

ج: به نظر من اين جريان با موضوع تشكيل فرقه دموكرات آذربايجان ارتباطي ندارد، ولي بدون ترديد موضع‌گيري خصمانه‌اش نسبت به حزب توده ايران از همين‌جا ريشه گرفت. اما خليل ملكي پس از پذيرش عضويت حزب، در بخش مطبوعات حزب نقش فعالي داشت و همانطور كه جلال آل‌احمد گفته به «نظريه‌پرداز» حزب توده ايران مبدل شد. درعين اينكه همان افرادي كه سوگند خورده بود با آنها همكاري نكند در رهبري حزب توده قرار داشتند. به ابتكار خليل ملكي در حزب يك جلسة بحث و انتقاد و يا پرسش و پاسخ ترتيب يافت كه افراد غيرحزبي آزادانه در آن شركت مي‌كردند و اگر انتقادات و يا پرسش‌هائي درباره سياست و

عملكرد حزب داشتند مطرح مي‌كردند و چند نفر از افراد جوان و فعال حزب و از آن جمله احمد قاسمي و كيانوري زيرنظر خليل ملكي به پرسش‌ها وانتقادها پاسخ مي‌دادند. اين جلسه به يك آب‌راه بسيار جالب براي جلب افراد تازه به عضويت حزب تبديل شد. بعضي از ميهمانان، در پايان جلسه درخواست عضويت را پر كرده و امضا مي‌كردند. در همين زمان نماينده شوروي «كافتارادزه» با پيشنهاد تشكيل شركت مختلط نفت ايران و شوروي، به ايران وارد شد. كمي پيش از آمدن كافتارادزه، وقتي كه «ساعد» نخست‌وزير بود، مخفيانه مقاوله‌نامه‌اي با آمريكائي‌ها براي واگذاري نفت شمال ايران امضاء كرده و يا در شرف امضاء آن بود و اين جريان فاش شد. دكتر رادمنش به نمايندگي از سوي فراكسيون حزب توده،در يك سخنراني اعلام كرده بود كه حزب توده ايران با دادن هرگونه امتياز نفت به كشورهاي خارجي مخالف است. پس از اين اظهارنظر رسمي، آمدن كافتارادزه و طرح پيشنهادي اتحاد شوروي، رهبري حزب را در وضع بسيار ناگواري قرار داد. بالاخره مصدق پيشنهاد خود را به مجلس برد. ايرج اسكندري، جريان را خيلي خوب چنين تعريف مي‌كند:

«قضيه آن است كه بعد از آمدن هيئت نمايندگي به رياست كافتارادزه براي موضوع نفت يك روز در منزل خودم بودم. تلفن كردند. رفتم پاي تلفن، ديدم دكتر مصدق است. گفت كه مي‌خواهد با من ديدن كند. گفتم: اختيار داريد، من خودم مي‌آيم خدمت‌تان. گفت: نه من مي‌خواهم خودم بيايم ديدن شما. گفتم: البته منزل خودتان است و من هيچ راضي به زحمت شما نيستم، ميل داريد امر بفرمائيد مي‌آيم منزل شما. من به او خيلي احترام مي‌كردم. او هميشه به من مي‌گفت: تو به منزلة پسر من هستي،يحيي ميرزا برادر من بود. تو پسر يحيي ميرزا هستي، اين مملكت وطن ما است، مال ما است مي‌بايد تو خدمت خودت را نسبت به آن بكني، از دست تو اگر كاري برمي‌آيد بايد انجام دهي. گفتم: بنده كه هر چه بفرمائيد حاضرم، چه كاري از من ساخته است؟ گفت: الآن وضعيت اين است كه شوروي‌ها آمده‌اند و نفت مي‌خواهند. امتياز مي‌خواهند. مردم، اصلاً از لغت امتياز بدشان مي‌آيد حق هم دارند. هر قدر هم بگوئيم شوروي‌ها نمي‌خواهند استعمار بكنند، نمي‌توانند قبول كنند. اين اسم امتياز بيخودي است و آن را بايد بردارند اگر اين‌ها نفت مي‌خواهند، خوب چرا نمي‌خواهند ما با آنها قرارداد فروش نفت ببنديم. ديگر چرا امتياز مي‌خواهند؟ امتياز را بيخود مي‌خواهند، ما حالا مي‌خواهيم امتيازات ديگر را لغو كنيم، تازه برويم و يك امتياز ديگر بدهيم به شوروي؟ گفتم: خوب! حالا نمي‌دانم منظور از اين صحبت‌ها چيست؟ گفت: من از تو مي‌خواهم رفته و به

اين‌ها بفهماني و بگوئي اگر موافق باشند من فردا در مجلس نطقي مي‌كنم و ضمن آن پيشنهاد خواهم داد كه امتياز نفت نباشد ولي قرارداد فروش نفت باشد.

گفتم: بنده ارتباطي ندارم،من كه مأمور سفارت شوروي نيستم. گفت: تو حالا برو به ايشان بگو چه كار داري؟ يعني مي‌خواست بگويد كه بله خودتي. خلاصه هر چه خواستم بگويم كه: آقا من ... آخر بنده نمي‌دانم اين مطلب را با چه كسي صحبت كنم. گفت برو با هر كسي كه دلت مي‌خواهد صحبت كن من منتظر جواب تو هستم. من فردا در منزل منتظر هستم. گفتم: بسيار خوب...

بعد كه رفت به سفارت شوروي تلفن كردم و گفتم: يك مطلب مهمي است كه من مي‌خواستم آمده و راجع به آن با شما درزي صحبت بكنم. گفتند: خيلي خوب بيائيد. رفتم آنجا قبلاً به علي اوف گفتم كه دكتر مصدق آمده با من صحبت كرده و مطلب راجع به او است. رفت به سفير گفت او هم آمد و گفت: چيه؟ گفتم: قضيه اين است كه ايشان آمده و همچون صحبتي مي‌كند. مي‌گويد... خلاصه همانطور كه گفته بود توضيح دادم و گفتم: مي‌گويد، با اين كه نفت به شوروي بفروشيم و يا قرارداد تجارتي منعقد كنيم مخالفتي نداريم و گفتند كه اگر شما موافق باشيد او در نظر دارد فردا پيشنهادي در اين زمينه به مجلس بدهد. عقيدة شما چيست؟ گفت بنشينيد و همين جا باشيد. من برمي‌گردم و او رفت. البته فهميدم كه مي‌خواهد از مسكو بپرسد. تقريباً نيم ساعت هم بيشتر طول كشيد كه برگشت و گفت: بگوئيد پيشنهادش را بكند: من خيلي خوشحال شدم...

بعد من فوراً آمدم و به منزل دكتر مصدق تلفن كردم خودش پاي تلفن بود گفت: چطور شد؟ گفتم: بنده بايد بيايم خدمتتان. گفت فوري بيا. من زود بلند شدم و رفتم منزل دكتر مصدّق توي اطاقش نشسته بود. بلند شد چفت در اتاق را از بالا بست و بعد گفت: خوب چي شد؛ گفتم: من رفتم و به من جواب دادند كه به شما بگويم كه شما پيشنهادتان را بكنيد. بلند شد و مرا بوسيد و گفت: نمي‌داني چه خدمت بزرگي به اين مملكت كردي و از اين حرف‌ها.

مصدق فردايش آن پيشنهاد سه ماده‌اي را در مجلس داد كه البته با حرفي كه به ما زده بود تطبيق نمي‌كرد. در آن اعطاي امتياز ممنوع شده و هيچ دولتي حق مذاكره راجع به آن نداشته... مثل اينكه صحبت فروش نفت هم بود.

من دربارة اين مذاكره با مصدق حرفي به رفقاي خودمان نزده بودم. رفقاي ما پس از اين پيشنهاد مصدق قدري به جنب و جوش درآمدند. بعد ديدم، وضع طوري است كه اگر ما با اين

پيشنهاد مخالفت نكنيم،در مجلس اين احتمال ممكن است به وجود آيد كه پيشنهاد مصدق به عنوان اينكه پيشنهاد حزب توده هم هست از طرف اكثريت رد شود...

اين جريان را مي‌بايستي در اينجا مي‌گفتم زيرا قبل از اينكه بعدها در روزنامة «مردم» از جرايد مطلبي عليه پيشنهاد مصدق درج شده بود.⁽¹⁾

البته روشن نيست كه اگر اسكندري پيشنهاد دكتر مصدق را بطور دقيق و همه‌جانبه براي شوروي‌ها مطرح كرده است چرا آنها در آغاز با اين پيشنهاد موافقت كردند و پس از طرح و تصويب آن در مجلس شديداً با آن مخالفت كردند؟

در پي مخالفت شوروي‌ها با طرح تصويب شده در مجلس حملة مطبوعات حزب هم به دكتر مصدق آغاز شد گردانندة حملات در روزنامه و در جلسات بحث و انتقاد كه خيلي پرشور شده بود خليل ملكي بود كه به پاسخ‌دهندگان جوان خط مي‌داد و خودش سه مقالة مفصل عليه پيشنهاد دكتر مصدق در روزنامة «مردم» نوشت.

«سربت‌ساز» همايون كاتوزيان از نوشته‌هاي ملكي چند سطر زير را نقل كرده است:

ايمان قلبي ما اين است كه مقصود دولت شوروي نه كشورگشائي است و نه اينكه نفت هدف اصلي او است، بلكه هدف اصلي آن دولت مخالفت با سياست ضدشوروي است و چون اين عمل درعين حال استعمار است، با شعار مبارزه با هر‌گونه استعمار كشور ايران كاملاً موازي مي‌باشد.⁽²⁾

همانطور كه از اين نوشته برمي‌آيد، ملكي به طور همه‌جانبه از اتحاد شوروي دفاع مي‌كند. انورخامه‌اي مي‌نويسد:

نتيجه ديگر طرح فوق، يعني همان طرح دكتر مصدّق و تصويب آن، عصبانيت شديد رهبران حزب توده از دكتر مصدّق بود. و بعد از آن حمله به دكتر مصدّق آغاز شد و بيشتر اين حملات از جانب اصلاح‌طلباني چون قاسمي و ملكي صورت مي‌گرفت.

ملكي در مقالات متعددي چون: «توازن منفي»، «پس و پيش كردن عقربه‌ها‌ي ساعت» و به ويژه در مقاله «سرو ته يك كرباس»، دكتر مصدّق را به باد انتقاد گرفت و تا آنجا نوشت كه: «طرح آقاي دكتر مصدّق،مذاكرات را از محافل ايران و شوروي به محافلي منتقل مي‌كند كه

روزنامه تايمز منتشر كرده، يعني ميان سه كشور انگليس، آمريكا و شوروي تا مسئله را حل كنند.»

قاسمي نيز در مقاله «شيربرفي» و مقالات ديگري سخت به دكتر مصدّق مي‌تازد. در جلسات بحث و انتقادي كه ملكي گرداننده و خط‌دهنده‌اش بود و جمعي از جوانان آن موقع از جمله خود من با راهنمايي ملكي به انتقادات پاسخ مي‌داديم.

ملكي دقيقاً به ما خط مي‌داد كه در برابر پرسش‌هائي كه افراد مي‌كردند چه جور پاسخ بدهيم. بيشتر سؤالات درباره پيشنهاد شوروي درباره نفت بود. خوب، واقعيت هم اين است كه توضيحات ما تحت رهبري ملكي و مقالاتي كه ملكي و قاسمي مي‌نوشتند و اين كه پيشنهاد شوروي نسبت به قرارداد نفت جنوب به مراتب مناسب‌تر بود(حتي بعدها مظفر فيروز هم گفته بود كه پيشنهاد شوروي به مراتب از قرارداد شركت نفت مثبت‌تر بود) موجب شد كه در عده‌اي از روشنفكران تأثير مثبتي بگذارد،در همان دوران كه جلسات بحث و انتقاد برگزار مي‌شد شمار قابل ملاحظه‌اي از نيروهاي جديد، به حزب جلب شدند. به اين ترتيب ديده مي‌شود كه ملكي در اين دوران، مدافع سرسخت اتحاد شوروي بود و بطوري كه خامه‌اي نوشته، دفاع اوشديدتر و جدي‌تر از ديگران بوده است.

س: يعني حدود سال‌هاي 1322؟

ج: بله، در دورة چهاردهم مجلس، وقتي كه كافتارادزه به ايران آمد. موضع‌گيري سرسخت ملكي در دفاع از اتحاد شوروي ادامه پيدا مي‌كند تا مسئله آذربايجان حتي قبل از تشكيل فرقه دموكرات در آذربايجان، ملكي و جودت از طرف كميته مركزي براي سرو سامان دادن به تشكيلات حزبي در آذربايجان به آنجا فرستاده شدند.

س: من در روزنامه شرق‌نو سخنرانيهايش را ديدم.

ج: در آن موقع وضع حزب در آذربايجان به هيچ‌وجه رضايت‌بخش نبود، ارتش شوروي در آنجا بود و بيشتر افراد و افسران آن هم از آذربايجان شوروي بودند و سياست باقراف هم هدفش الحاق آذربايجان و ايران به آذربايجان شوروي بود. افرادي از كميته حزبي كه فرصت‌طلب و جاه‌طلب بودند مانند «بي‌ريا» به اين جريان ميدان مي‌دادند، نارضايتي زحمتكشان آذربايجان از فشار مالكين و سياست توهين‌آميز رضاخان نسبت به آذربايجان هم اين نارضايتي را شدت داده بود و زمينه را براي زياده‌روي‌هاي امثال بيريا آماده كرده بود، البته در ميان افراد مسئول در آذربايجان، افراد سالم و بافكر كم نبودند ولي در آن شرائط نقش اساسي را امثال «بيريا» ايفا مي‌كردند.

س: از بيريا اطلاعي داريد؟

ج: از وضع او خبري ندارم، او در آذربايجان مسئول اتحاديه كارگران بود و برو بيائي براي خود درست كرده بود. انسان خيلي بي‌ارزشي بود. آنچه خليل ملكي درخاطراتش دربارة او نوشته درست است.

پس از سقوط فرقه و مهاجرت به شوروي او را از هرگونه مسئوليتي بركنار كردند و شنيدم كه براي پول درآوردن فال‌گيري مي‌كرد و دعا مي‌نوشت. در شوروي از اين كارها مي‌كرد. حالا اگر مقالاتي مي‌نويسد نمي‌دانم.

س: الآن نه، ولي اوائل انقلاب مقاله و جزوه مي‌نوشت.

ج: من اطلاعي ندارم در هر صورت آن بيريا در شوروي ماند و نيامد به ايران كه جزوه بنويسد.

س: سال 57 و 58 نيامد به ايران؟

ج: من يادم نيست. در هر حال در آن زمان اين وضع پيش آمد كه ملكي پس از مشاهده اين وضع به عنوان مسئول در جهت محدود كردن اقدامات بي‌رويه امثال «بيريا» تصميمات درستي گرفت. مثلاً‌در خاطراتش نوشته است كه در اطاق «بيريا» چهار تا عكس «استالين» نصب كرده بودند، ملكي دستور مي‌دهد كه تنها يكي از آنها را باقي گذارند و پهلوي آن هم يك عكس از دكتر اراني آويزان كنند. اين كارهاي ملكي در جهت درست و دادن چهرة ملي به حزب در آنجا بود و نمي‌شود به آن ايراد گرفت ولي نتيجة اقدامات او اين مي‌شود كه «بيريا» در نزد مقامات شوروي او را به داشتن تمايلات ضدشوروي متهم مي‌كنند.

س: خليل ملكي خودش آذري بود؟

ج: بله، خودش هم آذري بود و لهجه غليظ آذري داشت و به آذربايجان علاقه زياد داشت اين جريان تا آنجا كه به ياد دارم مصادف مي‌شود با مقدمات تشكيل فرقه دموكرات آذربايجان. نكته دوم كه در شيوه عمل ملكي قابل توجه است، اينكه ملكي با اين اطمينان در كابينه قوام شركت كرد كه شركت نمايندگان حزب توده، موقتي نيست، بلكه ادامه خواهد يافت و موقعيت حزب، روز به روز بهتر خواهد شد و خواهد توانست در تمام كشور موقعيت خود را تثبيت كند. آنها نمي‌دانستند كه اين مسئله، يك سياست بازي پشت پرده قوام است. قبلاً هم گفتم كه دعوت نمايندگان حزب توده به شركت در دولت، پس از تشكيل حزب دموكرات ايران، يك بازي ماهرانه و مكارانه بود كه قوام انجام داد اما وزيران حزبي و خليل

ملكي اينطور فكر مي‌كردند كه اين جريان، جرياني است كه برگشت ندارد و به حاكميت حزب منجر خواهد شد. حتي يك جمله از دكتر يزدي نقل مي‌شود كه مثال معروف شتر و چادر است، او گفته كه شركت در دولت قوام، وارد كردن سر شتر در چادر است كه به تدريج منجر به ورود تمام بدن شتر مي‌شود و جايي براي بقيه ساكنان چادر باقي نمي‌گذارد. مي‌گويند كه قوام بعد از بركناري وزراي توده‌اي گفت: ما سر شتر را بريديم! به هر حال حساب‌هاي ملكي درست درنيامد.

نكته بااهميت سوم در ارتباط با موضع‌گيري خليل ملكي در ارتباط با فرقه دموكرات آذربايجان است.

ملكي در ارتباط با كارهاي مسئله‌دار حزب دموكرات، هيچ عصبانيتي نشان نمي‌داد. حزب دموكرات كج‌روي‌هاي زيادي داشت؛ مثلاً لباس نظاميان را تغيير داد و آن را با لباس متحدالشكل يا اونيفورم ارتش سرخ همانند كرد، نام افسران را عوض كرد سرگرد را به ماژور، ستوان را به ليتنانت، سروان را به كاپيتان، سرهنگ را به كلنل و سرتيپ را به ژنرال تغيير داد وبسياري كارهاي نادرست ديگر، خليل ملكي در مورد تمام اين جريان‌ها عصبانيتي نشان نداد و توجه به اين نكته براي بررسي موضع‌گيري ملكي و يارانش پس از شكست نهضت آذربايجان، داراي اهميت است. به هر حال، قوام، وزراي توده‌اي را بركنار كرد و مرحله دوم نقشه‌اش را كه آماده كردن شرايط براي سركوب نهضت آذربايجان بود به اجرا درآورد.

اسناد معتبر در دست است كه خود قوام جريان عشاير جنوب را راه انداخت و حتي همان وقت از زنجان به ذوالفقاري‌ها اسلحه مي‌داد و به آنها در مبارزه عليه فرقه، كمك مي‌كرد.

اين مطلب را خود ذوالفقاري در مصاحبه‌اي با دكتر فخرالدين عظيمي، عنوان كرده و گفته كه قوام در آن هنگام به ما كمك مي‌كرد. آن هم در شرايطي كه با آذربايجان قرارداد مي‌بست.⁽¹⁾

دربارة نقش دو رويانة قوام در سال‌هاي اخير، در دو كتاب «بحران دموكراسي در ايران» نوشته دكتر فخرالدين عظيمي و «اتحاديه كارگري و خودكامگي در ايران» نوشته دكتر حبيب‌الله لاجوردي، اسناد بسيار جالب توجهي آورده شده است كه به نظر من براي آشنائي كساني كه اين كتاب را نخوانده‌اند، ذكر آنها داراي اهميت است.

در كتاب «بحران دموكراسي در ايران»، جريان قيام عشاير جنوب مورد بررسي قرار گرفته و در كتاب «اتحاديه‌هاي كارگري...» جريان اعتصاب عظيم كارگران نفت جنوب در 23 تير ماه 1325، در هر دو كتاب دربارة نقش ويژه مظفر فيروز توجه خاص شده است.

در كتاب «بحران دموكراسي در ايران» مطالب زير را مي‌خوانيم:

در مراحل نخستين زمامداري قوام كه به نظر مي‌آمد سپهر نيز همچون مظفر فيروز سرسختانه پشتيبان قوام است، «بولارد» چنين مي‌پنداشت كه آن دو نفر مانع همكاري بين دولت و سفارت انگليس هستند...⁽¹⁾

... پس از تشكيل دولت ائتلافي، فعاليتهاي عشاير شدت يافت و در اوائل شهريور 1325 كنسول انگليس در اصفهان آگاه شد كه يك پيمان دفاعي بين سران ايلات قشقائي و بختياري عليه حزب توده به قصد تصرف شهرهاي اصفهان و شيراز منعقد شده است و رهبران مزبور از كنسول سؤال كرده بودند كه آيا سلاح در اختيار آنان قرار خواهد گرفت يا خير؟ دولت با آگاهي از اين تحولات، در شيراز حكومت نظامي اعلام كرد و فيروز، پس از ورود به اصفهان در اواسط شهريور، سران بختياري درگير در توطئه را توقيف كرد، ولي اعلام داشت كه براساس اعترافات به عمل آمده و ساير شواهد، «آلن ترات» كنسول انگليس در اهواز، در ماجرا دست داشته است.

ولي همانطور كه در اسناد ديگري فاش شده است، اين اقدام عشاير فارس با اشارة خود قوام و براي انجام نقشه‌اش در مورد كنار گذاشتن وزيران توده‌اي انجام گرفته بود.⁽²⁾

...سياستمداري كه از نزديك در تحولات سياسي آن دوره درگير بود، مدعي است كه حتي شورش قشقائيها با تأئيد حتمي قوام صورت گرفته است.⁽³⁾

به هر حال اين مطلب واقعيت دارد كه قوام با قشقائيها كه به حزب او پيوسته بودند روابط حسنه داشت.

و اما اعتصاب عظيم كارگران نفت جنوب و همكاري قوام با شركت نفت و نمايندگان سياسي بريتانيا براي سركوب نهضت كارگري خوزستان يكي از مهم‌ترين رويدادهاي مهم سال 1325 مي‌باشد. از اين رو به جا و سودمند خواهد بود كه كمي با تفصيل، اسنادي را كه

آقاي لاجوردي گرد آورده به اطلاع خواننده رسانده شود.

اين اعتصاب كه در 23 تير ماه 1325 آغاز شد، باتحريك شركت نفت و با نقشه سركوب جنبش كارگري تمام منابع نفت‌خيز و پالايشگاه آبادان بود. اكنون ببينيم اسناد چه مي‌گويند:

سفير آمريكا در تهران تنها چند روز پيش از درگيري خونين 23 تير گزارش داد نشانه‌ها حاكي از اين است كه انگليسيها نيروهاي خود را گرد مي‌آورند تا در لحظه مناسب ضربه سخت و در صورت امكان مرگباري بر حزب توده وارد آورند.⁽¹⁾

در ضمن سرهنگ «آندروود» و دستيارش «چيكاك»، موفق شده بودند كه شيخ‌هاي عرب درون و پيرامون آبادان را وادارند تا «اتحاديه عرب» را مركب از پنج هزار مرد مسلح براي مبارزه با تحركات حزب توده سازماندهي كنند.

... به گزارش يكي از مقامات سفارت امريكا در تهران، سرهنگ آندروود با همكاري سرهنگ «ويلوني» كنسول انگلستان در خرمشهر، درصدد برآمد كه به دستاويز جشن گشايش دفتر مركزي اتحاديه عرب ولي در واقع به منظور از ميان برداشتن نفوذ حزب توده در آبادان، مردان مسلح عرب را در 24 تير به آبادان بياورد.

از آغاز بهار 1325 دولت مركزي آشكارا سياست سختگيري به حزب توده و اتحاديه كارگري جنبي آن را در پيش گرفته بود... بنابراين نخست‌وزير در حالي كه هنوز روابط دوستانه‌اي با شوراي مركزي و حزب توده در تهران داشت، موافقت كرد كه در آبادان نسبت به آنها سختگيري شود. هيئت وزيران به استاندار خوزستان اجازه داد كه به تشخيص خود، در هر بخشي از استان خوزستان حكومت نظامي اعلام كند و در تير ماه مصباح فاطمي با آمادگي براي پشتيباني از «شركت نفت» به اهواز بازگشت...⁽²⁾

... اعتصاب عمومي آبادان در ساعت 6 بامداد يكشنبه 26 تير 1325 آغاز گرديد. «ترات»، سركنسول انگلستان اقرار كرد كه اعتصاب، به طرز «شگفت‌انگيزي» خوب سازمان يافته و منظم بود. ⁽³⁾

...هنگامي كه كارگران دست از كار كشيدند نزديك هزار تن از آنان به توزيع جزوه‌هائي

پرداختند كه علل اعتصاب را به اختصار توضيح مي‌داد...⁽¹⁾

...به مثابة اقدام احتياطي در برابر دسيسه‌هاي احتمالي از سوي شركت نفت، ساير كارگران را براي پاسداري در مواضع سوق‌الجيشي سراسر جزيره آبادان گماردند. اين پاسداران دستور داشتند كه از وارد آمدن خسارت به اموال شركت نفت و غارت از سوي محركان كه بعد ممكن است شوراي متحدة خوزستان، عامل آن شناخته شود، جلوگيري به عمل آورند و اجازه ندهند كه شركت نفت به منزله وسيله‌اي براي شكستن اعتصاب، مواد غذائي را از جزيره خارج كند...

...همين كه اخبار اعتصاب آبادان به اهواز رسيد،«مصباح فاطمي»استاندار خوزستان به جاي اعزام ميانجي به محل، در آبادان حكومت نظامي اعلام كرد و با آنكه نشاني از خشونت در ميان نبود او به سركنسول انگلستان توصيه كرد كه شركت نفت، هيچگونه امتيازي براي صلح و آرامش ندهد و از انگليسيها خواست از هر‌گونه اقدامي كه ممكن است براي بازگرداندن نظم و آرامش به عمل آورد، پشتيباني اخلاقي كنند. به گفتة وابسته نظامي ايالات متحده در تهران، بلوا در اتحادية عرب آبادان آغاز شد. نخست، گروهي از اعراب براي تهييج شركت‌كنندگان در بلوا رقص محلي خود را كه «چارلي» نام داشت، آغاز كردند. ولي جرقه‌اي كه آتش را شعله‌ور كرد، تيري بود كه در ساعت هشت و نيم شب از عراق شليك گرديد. در پي آن، ميان چند صد تن اعراب مسلح به هفت‌تير و تفنگ و چندين هزار اعضاي شوراي متحده مركزي خوزستاني كه چوبدستي و چاقو داشتند، درون و بيرون اتحاديه عرب، جنگ درگرفت و به سرعت به ساير نقاط آبادان كشيده شد.

در گرماگرم بلوا، سرهنگ آندروود، دفتر كار خود را به محلي در كنار دفتر «احمد فاتح» فرماندار نظامي خوزستان منتقل ساخت تا كوششهاي خود را هماهنگ سازند.

سربازان به كمك دويست تن از اعراب عراقي كه از آن طرف مرز آورده بودند به انبوه مردم تيراندازي كردند. در ساعت ده و نيم شب پس از دو ساعت نبرد، نظم برقرار گرديد

هنگامي كه اين نبرد سخت به پايان رسيد، رهبران شوراي متحدة خوزستان، از جمله نجفي، متقي، وفائي‌زاده تربيت و كبيري، به عنوان اقدامي آشتي‌جويانه، تعدادي از سلاحهاي آتشين را كه طي ستيز از اعراب گرفته شده بود جمع‌آوري كرده به دفتر فرمانداري نظامي

بردند و تحويل دادند و رسيد دريافت كردند و سپس زنداني شدند. در همان روز هيئت وزيران اجازه داد، گردان نظامي ديگري از تهران به اهواز گسيل گردد و مأموران انتظامي حزب توده به محض مشاهده، دستگير شوند. به استاندار دستور داده شد كه نام محركان را به تهران تلگراف كند تا دولت بتواند براي بازداشت و اخراج آنان از خوزستان دستور صادر كند. در موارد استثنائي، استاندار اجازه داشت كه خود براي دستگيري آنان اقدام كند.

بار ديگر دولت مركزي، بي‌علاقگي كامل خود را به كارگران آشكار مي‌ساخت. اگر قرار بود اشخاص، بخاطر نقشي كه در بلوا داشتند دستگير شوند، نام «سرهنگ آندروود» و سرگرد فاتح مي‌بايست در رأس فهرست اسامي بازداشتيها مي‌بود. وابسته نظامي آمريكا درباره نقش آندروود ترديدي نداشت. خود «آندروود» نيز مي‌داند كه در سازمان دادن اعراب، با آتش، بازي مي‌كرده است.

سازمان دادن درست شايد پذيرفتني باشد ولي سازمان دادن رقيبي جنگي براي حزب توده،كه نشان داده است اگر لازم باشد آماده است، سلاح بردارد تا دشمن را منكوب كند، شايد در محافل سياسي بلندپايه به ديدة احترام نگريسته نشود.

اگر چه احمد قوام، نخست‌وزير، در برابر اعتصاب، دست به زورورزي زده بود با اين همه نمي‌توانست فرياد اعتراضي را كه مطبوعات حزب توده رهبري مي‌كردند، ناديده انگارد بنابراين، مظفر فيروز را كه مرد دست راستش بود در رأس هيأتي كه دكتر رضا رادمنش و دكتر حسين جودت، يعني رهبران حزب توده جزء آن بودند به خوزستان اعزام داشت تا دربارة اعتصاب تحقيق كند.

«مظفر» به عنوان اولين اقدام خويش، رهائي بي‌درنگ پنج تن از رهبران شوراي متحدة خوزستان را خواستار شد. و آتش‌بس اعلام كرد و جلساتي را با مقامات اتحاديه و رهبران اعراب و نمايندگان «شركت نفت» آغاز كرد. او مي‌كوشيد تا فاتح فرماندار نظامي و لعلي رئيس شهرباني را نيز بركنار كند ولي قوام در اين مورد توصيه او را نپذيرفت.

در شب 24 تير، از «ج.ن.س.گوبي» يكي از مديران شركت نفت و «س.پ.اسكوابن» كه سمت مشاور در سفارت انگلستان را برعهده داشت، دعوت به عمل آمد تا با شركت در جلسه‌اي با فيروز در دفتر استاندار در آبادان حضور به هم رسانند.

احمد آرامش از وزارت پيشه و هنر (كه ايرج اسكندري وزير آن بود) و مصباح فاطمي استاندار خوزستان نيز در آن جلسه حضور داشتند هنگامي كه «فيروز» اظهار داشت امتناع

«شركت نفت» از پرداخت دستمزد روز جمعه موجب اعتصاب شده است، «گوبي» پاسخ داد كه پرداخت دستمزد روز جمعه و حداقل دستمزد را نمي‌توان از هم جدا كرد و شركت نفت در انتظار نتيجة مذاكرات تهران نشسته بود.

فيروز پاسخ داد كه كميته دستمزد در تهران، پيش از اين دربارة تعيين حداقل دستمزد به توافق رسيده بود و قرار بود فهرست مواد ضروري معيشت خانواده‌اي را كه از حيث تعداد اعضاء متوسط است فراهم آورد، فيروز گفت كه دربارة مواد فهرست دسته دو آنها نيز توافق شده بود و مبلغ به دست آمده به 450 ريال حداقل دستمزد روزانه بالغ مي‌گرديد.

همين كه فيروز، رهبران حزب توده را از زندان خلاص كرد، اعتراضات عليه او و اقداماتش، مجاري ديپلماتيك انگلستان را به صدا درآورد. مثلاً «آلن ترات» به تهران مخابره كرد:

«بيم دارم كه انتظار كمك بيشتر از استاندار كه تاكنون به عقيدة من بي‌اندازه خوب انجام وظيفه كرده است، بيهوده باشد. مگر اينكه فيروز و چهار تن همراهانش بيدرنگ به تهران فراخوانده شوند تا قانون‌شكنان دوباره دستگير شوند. آزاد كردن رهبران شوراي متحدة خوزستان، قدرت او (مصباح فاطمي) را تضعيف و اجراي سياستش را نامطمئن كرده است...

فيروز روابط بسيار صميمانه‌اي با قوام داشت ولي تحمل فشار انگليسيها بيرون از توان قوام بود، فرداي آن روز نخست‌وزير معاونش را به تهران فراخواند و استاندار را در خوزستان آزاد گذاشت تا سياست انگلستان را در جهت ريشه‌كن كردن نفوذ حزب توده در خوزستان اجراء كند.

نخستين اقدام مصباح فاطمي اين بود كه آتش‌بس فيروز را ملغي كرد و به فرمانده لشگر اجازه داد تا در صورت لزوم تيراندازي كند...⁽¹⁾

از اين گزارش مستند روشن مي‌شود كه شركت نفت، دست در دست كنسولگري انگلستان و استاندار خوزستان و با حمايت قوام نخست‌وزير تصميم به عدم پرداخت دستمزد روز جمعه كارگران كه مسبب اعتصاب كارگران شد مي‌گيرند و با تدارك اعراب مسلح از درون ايران و آوردن 200 عرب مسلح از عراق نقشه سركوب اتحاديه يكپارچه كارگران نفت جنوب را كامل مي‌كنند.

همان‌گونه كه از اين اسناد، استنباط مي‌شود و نيز با توجه به نوع عملكردهاي او درمي‌يابيم كه احمد قوام در دوران حكومتش در سال‌هاي 1325 و 1326، هم در مسئله آذربايجان و هم در مناسبات خود با اتحاد شوروي و هم در زمينه سركوب جنبش توده‌اي، سياستي مزّورانه و رياكارانه داشته است. به هر حال، شكست آذربايجان، عواقب بدي در داخل حزب برجاي گذاشت.

مجبور شديم چند نفر از افراد رهبري حزب را به خارج از كشور و به شوروي بفرستيم. اردشير روستا، كامبخش و دو سه نفر ديگر كه در كار اعزام افسران از تهران به آذربايجان، شركت داشتند به شوروي اعزام شدند. از سويي ديگر، ايرج اسكندري هم به دليل پرونده‌اي كه وزارت كشور در رابطه با ماجراي زيرآب و اقدام كارگران توده‌اي در مقابله با مخالفين و ژاندارمهايي كه از آنها پشتيباني مي‌كردند، برايش درست كرده بود (او و طبري مسئول سازمان در مازندران بودند به همين خاطر در وزارت كشور پرونده داشتند)، مجبور شد، مدتي مخفي شود و بعد هم تصميم گرفته شد كه به خارج از كشور برود.

اسكندري در خاطراتش، ماجراي گرفتن گذرنامه خدمت و نحوه خارج شدنش از ايران را نوشته است.

احسان طبري هم با همان هواپيماي شوروي كه ايرج را به شوروي برد، رفت ولي او دو سه ماه بعد از اين كه پرونده‌اي كه براساس اعترافات دروغين يكي از بازداشت‌شدگان به نام لنكراني ساخته شده بود دنبال نشد و آب‌ها از آسياب افتاد، به تهران بازگشت و تا بهمن 1327 در ايران باقي ماند.

همانطور كه گفتم، شكست آذربايجان موجب پيدايش بحراني در درون حزب شد، شماري از افراد بدون سروصدا از حزب كنار ه‌گيري كرده و به دنبال زندگي رفتند. كشتار وحشيانه ارتش شاه و ملاكين، وحشت زيادي در دل بسياري از افراد انداخته بود. هستة اصلي اعتراضات در درون حزب، بر دو مسئله بود كه چرا رهبري حزب سرنوشت خود را با سرنوشت نهضت آذربايجان گره زد و چرا دولت قوام شركت كرد؟ چرا دست قوام را نخواند و گول خورد؟ و چرا، چرا و چراهاي ديگر.

البته بخشي از اين اعتراضات، كاملاً‌درست بود. واقعاً‌رهبري حزب در آن دوران فريب قوام را خورده بود و اين فكر كه اين موفقيت يعني شركت در دولت ممكن است يك پيروزي موقتي باشد را به هيچ‌وجه در نظر نگرفته بود تا راه عقب‌نشيني را براي خودش باز نگهدارد.

در هر مبارزه، چه نظامي و چه سياسي، اين يك امر بسيار مهم است و آن اينكه فرماندهي عمليات كه طرح پيشروي را تنظيم مي‌كند بايد همراه با آن، نقشه عقب‌نشيني احتمالي را هم بكشد تا در صورتي كه يورش با موفقيت روبرو نشد بداند كه چه جور بايد خود را از زير ضربه خارج كند.

عدة زيادي از روشنفكران از حزب كنار رفتند و كارگران هم كناره‌گيري يا سكوت كردند. در جلسات حزبي شركت نمي‌كردند ولي علاقه‌شان را به حزب به هيچ‌وجه از دست ندادند. وقتي مدتي از اين جريان گذشت، دو مرتبه سيل بازگشت همان كارگران به حزب بعد از كنگره دوم شروع شد. حتي بعد از غيرقانوني شدن حزب، روزبروز تعداد افراد حزب بالا مي‌رفت و اين علي‌رغم سياست نادرستي بود كه ما دربارة دكتر مصدق داشتيم و اين يك پديده عجيب است. علت آنهم اين بود كه هيچ حزب ديگري برنامه مردمي نداشت غير از حزب توده كه به نفع كارگران و به نفع دهقانان برنامه داشت.

حزب زحمتكشان را هم كه به راه انداختند واقعاً نتوانستند نيروي قابل توجهي گردآورند. و به ويژه نفوذ آن حزب، علي‌رغم اينكه برنامه‌اش رونوشتي از روي برنامة حزب بود، در ميان كارگران، نفوذ بسيار ضعيفي بود.

س: حزب زحمتكشان بيشتر بين معلمان و دانشگاهي‌ها مطرح بود؟

ج: حزب زحمتكشان در آغاز سال 1330 تشكيل شد و توانست عده‌اي دانشجو و دانشگاهي و معلم را جمع كند. اما به رغم اينكه پس از آذر 1325 شماري از دانشجويان از حزب توده رفته بودند، اما باز هم اولين تظاهرات بزرگ دانشجويان دانشگاه تهران را دانشجويان وابسته به حزب و سازمان جوانان آن ترتيب دادند و جو اختناق پس از 15 خرداد را شكستند. در آن زمان اميرخسروي، مسئول سازمان جوانان دموكرات بود كه تشكل علني سازمان جوانان بود. به اين ترتيب در همة اين زمينه‌ها، حزب شروع به سربازگيري كرد و در مرحله اول، همان نيروهايي كه كنار رفته بودند به حزب بازگشتند همانطور كه گفتم پس از شكست آذربايجان، در داخل حزب وضع متشنجي پيش آمد، عده‌اي از شورش‌كنندگان به رهبري يكي از بچه‌هاي شلوغ در دانشكده حقوق بودند. ولي دانشكده علوم و دانشكده فني محكم مانده بودند.

بالاخره قبل از رفتن ايرج اسكندري، تصميم گرفته شد كه يك هيئت اجرائيه موقت براي جانشيني هيئت اجرائيه كه چند نفرشان به خارج رفته بودند، تشكيل بشود. دكتر رادمنش،

دكتر كشاورز و احسان طبري از كميته مركزي، نوشين و ملكي و دكتر يزدي از كميسيون تنفتيش و دكتر فروتن هم از كميته ايالتي در آن انتخاب شدند كه جمع آنها هفت نفر بود.

قرار شد دكتر بهرامي و دكتر محمود بقراطي هم از كميته مركزي و قاسمي و كيانوري هم از كميته تفتيش به عنوان اعضاي مشاور انتخاب شوند.

ما چهار نفر به عنوان عضو مشاور انتخاب شديم و حق رأي نداشتيم. به اين ترتيب هئيت اجرائيه موقت تشكيل شد و دبير اول هم نداشت. خليل ملكي ادعا مي‌كند كه به او پيشنهاد شد تا دبير اول بشود، اين ادعا نادرست است چرا كه در هيئت اجرائيه موقت، اصلاً هيئت دبيران وجود نداشت تا ملكي دبير اولش باشد. اما وضع نيروهاي هيئت اجرائيه موقت طوري بود كه نيروي ملكي مي‌چربيد. در جريان انتخاب هيئت اجرائيه، دو حادثه پيش آمد كه قابل توجه است. نخست اينكه در آغاز، دكتر كشاورز انتخاب نشد، بلند شد و اعلام كرد كه: پس خداحافظ، ما رفتيم. او مي‌خواست از حزب كناره‌گيري بكند، اما تا آنجا كه به ياد دارم، اسكندري پيشنهاد كرد كه دكتر كشاورز به جاي بقراطي انتخاب بشود، به اين ترتيب او ماند.

حادثه دوم اين بود كه نورالدين الموتي كه تا قبل از آذر 1325، دبير حزب بود، از اينكه انتخاب نشد، خيلي ناراحت شد و به كلي از حزب كناره‌گيري كرد، به همراه او پروين گنابادي هم از حزب كناره گرفت.

هيئت اجرائيه موقت، به اين ترتيب آغاز به كار كرد تا اينكه بالاخره پس از چند ماه به اعضاي مشاور گفته شد: اين طور نمي‌شود كه شما شركت كنيد و حق رأي نداشته باشيد! به اتفاق آراء، 7 نفر به 4 نفر اعضاء مشاور هم حق رأي دادند و به اين ترتيب هيئت اجرائيه شد 11 نفر.

اولين كار هيئت اجرائيه موقت انتشار يك اعلاميه انتقادي نسبت به گذشته حزب بود كه به راستي شرم‌آور است. در اين اعلاميه كه نويسنده آن ملكي بود و البته ديگر اعضاء هيئت اجرائيه با آن موافقت كردند، جملاتي از اين نوع ديده مي‌شود:

و اكنون هيئت اجرائيه موقت در نظر داد با توجه كامل به گذشته راه آينده را از روي شعور و تعقل طي كند...

در سياست داخلي ما سه هدف براي خود معين ساخته‌ايم: استقلال، آزادي، ترقي، مقصود ما از آزادي همان آزادي است كه در قانون اساسي، تصريح شده... اتهامات دشمنان ما در اينكه، مخالف رژيم مشروطه سلطنتي هستيم جداً مورد تكذيب ماست.

اعليحضرت شاه جوان ايران،همه گونه امكاني دارند كه با حمايت از آزادي و قانون اساسي مورد احترام كامل همه شيفتگان دموكراسي قرار گيرند و ما دليلي نمي‌بينيم كه ايشان از اين امكان استفاده نكنند. هدف ما در سياست داخلي، چه از لحاظ رژيم اقتصادي و چه از لحاظ رژيم سياسي، چيزي به مراتب كمتر از آنچه مثلاً امروز در سوئد و سوئيس و انگلستان و آمريكا وجود دارد نيست. ما نمي‌خواهيم در اينجا رژيم كارگري و دموكراسي رنجبري برقرار گردد، چنين مطالبه‌اي براي ايران ابلهانه و بي‌معني خواهد بود. ما براي دولت‌هاي بزرگ در ايران، منافع مشروعي قائليم و هرگز درصدد آن نيستيم كه اين منافع را انكار كرده و آنها را به خطر اندازيم، ولي جداً عقيده داريم كه بايد از هرگونه دخالت مضر و منافي با منافع ملت ايران در كشور، خودداري كرد.

اكثريت هيئت اجرائيه، در پي اعتراض بسياري از اعضاء و تذكري كه از سوي شوروي‌ها به نادرست بودن چنين موضع‌گيري داده شد، خيلي زود به اشتباه بزرگ خود پي برد و طي اعلاميه‌اي، ضعف‌هاي اعلاميه اول را ترميم كرد.

خامه‌اي به درستي نوشته است كه نكات اصلي اين اعلاميه، محصول نظر ملكي بود، اما همة اعضاي هيئت اجرائيه به آن رأي داده و پس از تصويب، طبري آن را نوشت و منتشر شد.

ملكي با پيگري خواستار اين بود كه از گذشته حزب انتقاد شود. نظر او اين بود كه تمام گذشته حزب را به لجن بكشد. او كه در 25 آذر 1325، سرسخت‌ترين هوادار اتحاد شوروي بود، در مدت كوتاهي مسخ شد.

ولي ديگر اعضاي هيئت اجرائيه، مطلقاً زيربار نرفتند و ملكي تنها ماند. از آن تاريخ، ملكي با كمك انورخامه‌اي ـ كه چون به رهبري حزب راه نيافته بود، بسيار ناراحت بود ـ شروع كرد به ترتيب دادن يك دسته‌بندي پنهاني جديد، آنها شروع به جمع‌آوري نيرو كردند و در انتخابات كميته ايالتي تهران، چون كارگران، همان عللي كه قبلاً گفتم كنار كشيده بودند و شركت نداشتند، به موفقيت‌هايي هم رسيده و اكثريت كميته ايالتي تهران را به دست آوردند. مهندس ناصحي دبير كميته ايالتي تهران شد و كارشان را ادامه دادند تا اينكه رفته‌رفته رهبري حزب، از جريان اين دسته‌بندي مطلع شد. من خوب به خاطر ندارم، چون مسئول تشكيلات در آن موقع، دكتر رادمنش بود و من معاون او بودم، اما خاطرم نيست كه از چه راهي، كشاورز صورت كامل انشعابيون را به دست آورد.

به هر حال ملكي و دار و دسته‌اش دسته‌بندي جديد راه انداختند و تمامي افرادي را كه احساس مي‌كردند از عملكرد حزب ناراضي هستند و يا روحيه جاه‌طلبانه دارند، به عنوان اصلاح‌طلبان زير نفوذ گرفتند. شعار پنهاني اين افراد، تسخير رهبري حزب و كنار گذاشتن همه افراد قديمي رهبري بود. همزمان با اين جريان، يك جريان ديگر هم در ميان روشنفكران جوان حزب پيدا شد كه مغز متفكر آن دكتر «اپريم» بود. دكتر «اپريم»، به طوري كه خامه‌اي نوشته، در گذشته دور از افراد 53 نفر اراني بود ولي پيش از گرفتاري 53 نفر او و چند نفر ديگر از طرف بانك ملي ايران براي تحصيل امور بانكي به انگلستان فرستاده شدند. «اپريم» بين آنان برجستگي خاصي داشت. چرا كه در همين فاصله توانست افزون بر تحصيلات امور بانكي، پايان‌نامه دكترايش را در رشتة اقتصاد بگذراند. او جواني از هر جهت بسيار برگزيده، باهوش و پركار و باسواد در ماركسيسم لنينيسم بود. پس از بازگشت از انگلستان، او و دو نفر از همتايانش، به عضويت حزب درآمدند. «اپريم» در انگلستان هم به عضويت حزب كمونيست انگلستان درآمده بود. آنها توانستند در مدت كوتاهي اتحاديه كارمندان بانك ملي را درست كنند و اعتصابي هم در بانك ملي به راه اندازند كه ابوالحسن ابتهاج در خاطراتش به تفصيل، هم درباره اعتصاب و هم دربارة شخصيت ممتاز دكتر اپريم، سخن گفته است. دكتر اپريم حاضر به پذيرش شروطي كه ابتهاج براي باقي ماندن او در بانك ملي گذاشته بود نشد و از بانك اخراج شد و در شرايط بسيار سختي زندگي مي‌كرد. «اپريم» با اين ويژگي‌هاي مثبت، يك نقص داشت كه خود را در كار حزبي بيش از آنچه بود ارزيابي مي‌كرد. و پس از شكست آذربايجان به نوشتن جزوه‌اي در زمينه تغيير شكل سازماني حزب به نام چه بايد كرد؟ اقدام كرد. اين نام برگرفته از نام يكي از آثار مشهور لنين بود.

اينها هم در حوزه‌هاي مخفي از رهبري حزب تعدادي را به نام آوانگارديست‌ها(پيش قراولان) جمع كردند كه بعداً همه در انشعاب شركت كردند ولي خود دكتر اپريم با انشعاب مخالف بود. دكتر «اپريم» بعدها هم نامه‌اي به سفارت شوروي نوشت و انشعاب را محكوم كرد. به هر حال آدم شريفي بود.

خليل ملكي در خاطراتش شرح مبسوطي از اهميت خودش مي‌دهد كه به او پيشنهاد رهبري حزب شد اما من كه خودم در آن جلسه شركت داشتم مي‌دانم كه اين گزافه‌گويي است هيئت اجرائيه موقت، نه رئيس داشت و نه دبير.

پس از آنكه آنان دسته‌بندي خود را تشكيل و بسط دادند، خبر اين دسته‌بندي به حزب

رسيد. مدتي بود كه خليل ملكي به عنوان اعتراض در جلسه شركت نمي‌كرد، چون ديگر اعضاي هيئت اجرايي، با اصرار او در اين مورد كه بايد طي يك بيانيه مفصل، اشتباهات گذشته حزب را بررسي كرده و در روابط خود با اتحاد شوروي، تجديدنظر كنيم، موافقت نكرده بودند.

س: اما جريان انشعاب چه بود؟ به عنوان مخالفت با حزب بود؟

ج: اينها مجبور به انشعاب شده بودند چرا كه ليست آنها فاش شده بود، خود مهندس ناصحي نصف شب شماري از بچه‌ها را خبر مي‌كند كه چه نشسته‌ايد كه كشاورز صورت كامل اسامي ما و تمام دسته‌بندي‌ها را به دست آورده و بايد كه هر چه زودتر قبل از اينكه اخراجمان كنند انشعاب كنيم. به اين ترتيب، جريان انشعاب شروع مي‌شود و اينها همان شب اعلاميه‌اي براي انشعاب از حزب مي‌نويسند. متن كامل اعلامية انشعاب، با تفصيل كامل در خاطرات خامه‌اي صفحات 657 تا 673 درج شده است و نكات جالب آن اعلاميه كه مشخصات جريان جديد انشعابيون، يعني «جمعيت سوسياليست توده ايران» در آن آمده، چنين است:

مشخصات كلي اين جمعيت تا حدودي كه فعلاً به طور مسلم و محقق مي‌توان اعلام داشت چنين است:

مي‌پذيرد.

در ضمن به اين نكته بايد توجه داشت كه مطابق منطق سوسياليسم علمي، در مرحله كنوني اقتصادي اجتماعي و سياسي ايران، برنامة ما نمي‌تواند شبيه به برنامة سوسياليستي در كشورهاي مترقي باشد كه از لحاظ اجتماعي، اقتصادي وسياسي در مراحل مترقي‌تري به سر مي‌برند.

در عين حال، امضاءكنندگان اين اعلاميه همواره اميدوارند كه درآيندة رهبري حزب توده ايران با اصلاح روشها و جبران نواقص، موجب شود كه وحدت تشكيلاتي دو جريان را هم چنانكه هم‌اكنون نيز وحدت هدف و اصول ميان ما برقرار است، دوباره امكان‌پذير سازد. ما تا آن هنگام، مبارزة خود را براي رسيدن به اين هدفها و اصول مشترك با تشكيلاتي نوين كه مشخصات كلي آن در بالا گذشت، ادامه خواهيم داد.

تزوير و رياكاري انشعاب‌كنندگان از مقايسه متن اين بيانيه با بيانيه اول، كاملاً مشخص است. اينها كه در اين بيانيه، نام جمعيت سوسياليست توده ايران را انتخاب مي‌كنند و به پذيرش ايدئولوژي طبقه كارگر، يعني سوسياليسم علمي و ماركسيسم لنينيسم و سركردگي (هژموني) طبقه كارگر در مبارزات اجتماعي اعتراف مي‌كنند، همانهايي هستند كه در اعلاميه اول هيئت اجرايي كه به پيشنهاد و طبق نظريات خليل ملكي تهيه شد و نكات مهم آن ذكر شد، بيانيه خود را با تملق از شاه آغاز و با شناسايي حقوق مشروع امپرياليستها پايان دادند. در اين اعلاميه آنها گفته بودند كه همان راه را مي‌رويم و به هيچ‌وجه راه ديگري نمي‌رويم و... طرفداري از شوروي و سوسياليست كمونيستي آنها به ظاهر خيلي چپ‌تر از حزب توده بود، اما در عين حال منظورشان اين بود كه طرفدار اصلاح كامل رهبري حزب از عناصر ناشايسته‌اند و چون موافقت نمي‌شود، مجبور به انشعاب هستند. اما انشعاب‌كنندگان انتظار نداشتند كه با انتشار چنين اعلاميه‌اي و اقدامشان به انشعاب، از طرف شوروي به شديدترين شكل ممكن محكوم شوند. وقتي كه انشعاب محكوم شد سرگيجه عجيبي در بين انشعابيون پيدا شد. اسامي 33 نفر گروهي كه اعلاميه اول انشعاب را امضاء كرده و عده‌اي كه پس از آن، آن را

تأئيد كرده‌اند، موجود است.

س: عكس‌العمل شوروي در چه حدي بود؟ روسها مستقيماً ايستادگي كردند؟ بعد از اين موضع‌گيري چه شد؟

ج: بلافاصله پس از انتشار اعلامية انشعاب راديو مسكو انشعاب را شديداً‌محكوم و آن را ترفندي امپرياليستي براي درهم شكستن جنبش مترقي ضدامپرياليستي در ايران ارزيابي كرد. پس از موضع‌گيري شوروي، حزب هم شروع كرد به كوبيدن انشعابيون. در نتيجه آنها مي‌نشينند بحث مي‌كنند و بالاخره پيشنهاد مي‌كنند كه بايد از تشكيل «جمعيت سوسياليست تودة ايران» منصرف شوند چون نام «جمعيت سوسياليست تودة ايران» را براي اين برگزيده بودند كه از حزب توده ايران سوسياليست‌تر باشد. بعد، اعلاميه انصراف را منتشر كردند. در اعلاميه انصراف و در بخش پاياني چنين نوشته شده است:

بنابراين در مقابل ما تنها يك راه منطقي و عاقلانه باقي مي‌ماند و آن اينكه با از خودگذشتگي و فدا نمودن شئون شخصي و سوابق و لواحق خود به منافع نهضت، از تشكيل جمعيت سوسياليست تودة ايران صرفنظر نمود. و به كلية آزاديخواهان و افرادي كه به ما پيوسته‌اند و يا در شرف پيوستن بودند، جداً و اكيداً توصيه نمائيم كه دور حزب توده حلقه بزنند و آن حزب را تقويت كنند و مطابق نظامات و دستورات حزبي جريان را به طرف ترقي و كمال سوق دهند.

در اينجا اين بحث پيش مي‌آيد كه واقعاً كساني كه اين اعلاميه انشعاب را نوشتند در موضع‌گيري‌هايشان تا چه اندازه صادق بوده‌اند؟

اميرخسروي در نوشته خود در دفاع از عمل انشعاب بر اين تكيه كرده كه انشعاب‌كنندگان در آن زمان با صداقت كامل و با اعتقاد به اتحاد شوروي و راه حزب تودة ايران، اعلاميه‌هاي خود را منتشر كردند.

من در خاطراتم نوشته‌ام كه به صداقت حداقل دو نفر از اينها اعتقاد ندارم يعني خليل ملكي و انورخامه‌اي. حالا بهترين شاهد عبارت است از شخص «انورخامه‌اي» كه از اين بهتر نمي‌شود كسي را پيدا كرد. انورخامه‌اي در خاطراتش در صفحه 638 و 639 چنين نوشته است:

در چنين شرائطي، ملكي و من و امثال من مجبور بوديم عقيده و انتقاد خود را نسبت به شوروي براي خودمان نگه‌داريم و با اين جوانان اصلاح‌طلب با زبان خودشان حرف بزنيم

و آنها را براي انشعاب و مبارزه با حزب تودة ايران آماده سازيم تا جانشين شايسته‌اي براي اين حزب بوجود آيد. ما اميدوار بوديم آنها خود بعدها به تدريج حقايق را دريابند همانطور كه دريافتند. اگر پيش از انشعاب آن چه را مي‌دانستيم بي‌پرده به آنها مي‌گفتيم يا اصلاً مأيوس شده مبارزه را كنار مي‌گذاشتند و يا در حزب توده مي‌ماندند و تبعيت مي‌كردند و به هر حال انشعابي پيش نمي‌آمد. خوب اين كه كساني مانند دكتر «اپريم» و «حسين ملك» نامه به سفير شوروي نوشتند و كوشيدند خود را از تمام انحرافات تبرئه كنند، از روي ترس نبود. بلكه ناشي از ايمان بود. شوروي حتي براي چنين شخصيت‌هائي به صورت بت درآمده بود تا چه برسد به كارگران و جوانان. شكستن اين بت كار آساني نبود. اين كار بايد در ساليان دراز و به تدريج انجام مي‌گرفت. انشعاب آغاز كار و گام مهمي در اين راه بود اما به همين مناسبت نمي‌توانست از جنبه‌هاي ضعف مبرا باشد. مهمترين جنبه ضعف آن اين بود كه فعالترين افراد آن به اين اميد انشعاب كردند كه شوروي به آنها حمله نخواهد كرد. به همين خاطر وقتي راديو مسكو به ما حمله كرد، حالت بحراني شديدي پيش آمد. اگر ما مي‌ايستاديم و به فعاليت ادامه مي‌داديم، ممكن بود عده‌اي از فعّالترين افراد انشعابي، به حزب بازگردند و انشعاب را بشكنند.

خوب، از اين «اعتراف‌نامه» بهتر نمي‌شود پيدا كرد تا معلوم شود آنها چه قدر دورويانه عمل كردند.

س: حالا فكر نمي‌كنيد تجديد چاپ كتاب انورخامه‌اي و برخي تجديدنظرها آن هم بعد از چاپ خاطرات شما و طبري و اسكندري، نوعي پاسخ به بعضي مطالب شما باشد؟

ج: چاپ اول كتاب در اختيار من نيست و من چند سال پيش (شايد 1365) در زندان آن را ديدم و نقد مفصلي بر آن نوشتم و تنها به بعضي مطالب كه در چاپ اول بود و اكنون حذف شده، توجه كرديم. در چاپ دوم مقداري مطلب افزوده شده است. اين را هم متوجه شدم كه يك مطلب را در چاپ اول كتابش درباره اتهام قتل احمد دهقان به كيانوري كه كشاورز مطرح كرده بود با دلائل درستي رد كرد. اميرخسروي هم در نقد خود به اين موضوع اشاره دارد و توجه نكرده كه در چاپ جديدش آن را حذف كرده است.

كشاورز در گفت‌وگويي كه با خسرو شاكري دربارة كتاب خامه‌اي انجام داده، به خامه‌اي حملات زيادي كرده و او را به دروغ‌سازي متهم كرده و خامه‌اي هم در يك جزوه كوچك تحت عنوان پاسخ به مدعي، عين گفت‌وگوي كشاورز را چاپ كرد و پاسخ داد و در اين پاسخ

يك‌بار ديگر مسئله اتّهام كشاورز به كيانوري را در مورد شركت در قتل احمد دهقان پيش كشيد و با دلايل و شهود تازه، كشاورز را به اختراع مزّورانه و دروغ ساختن از قول «ستوان قبادي» متهم كرده است.

اما ظاهراً پس از انتشار اين جزوه، ميان او و كشاورز «جلسه آشتي‌كنان» ترتيب يافت و نتيجه اين جلسه اين بود كه در چاپ دوم، از گنجاندن اين مطلب، به كلي صرف‌نظر كرده است!

خامه‌اي براي اين كه قتل احمد دهقان را به حزب توده بچسباند، گزارشي را كه حزب در روزنامه «به سوي آينده» دربارة اين قتل چاپ كرده و عين گفته مظفر بقايي وكيل مدافع حسن جعفري قاتل احمد دهقان بوده و بخشي از اين دفاعيات او را مورد استناد قرار داده و ادعا كرده است كه مقامات شوروي به رزم‌آرا گفته بودند كه تنها با موافقت با ترور احمد دهقان، با نخست‌وزيري او موافقت خواهند كرد. رزم‌آرا هم اين شرط را پذيرفت و حزب توده هم با موافقت رزم‌آرا، دهقان را كشته است.

به انورخامه‌اي بايد يك ديپلم دكترا در دروغ‌سازي عجيب و غريب داد. كار او همين دروغ‌سازي‌ها است.

در سراسر كتابش، هر جا دستش رسيده يك دروغ شاخدار، عليه اتحاد شوروي، حزب توده ايران و به ويژه عليه كيانوري، ساخته است.

به اين ترتيب از اعتراف خامه‌اي برمي‌آيد كه براي فريب جوانان انشعابي، ملكي و او و چند نفر ديگر به آنان دروغ گفته‌اند و به همين علت هم شماري از انشعابيون، پس از تكفير راديو مسكو، يكي پس از ديگري به حزب بازگشتند و تا پايان عمر هم در حزب باقي ماندند و اكثريت مطلق بقيه هم به تدريج از فعاليت سياسي كناره‌گيري كردند. از آن سي و سه نفري كه نامشان منتشر شد، تنها هفت يا هشت نفرشان در حزب زحمتكشان «بقايي و ملكي» شركت داشتند.

در حزب زحمتكشان، غير از خامه‌اي كه آبش با ملكي در يك جوي نمي‌رفت، نامي از مهندس زنجاني، مهندس زاوش، دكتر رحيم عابدي، مهندس ناصحي، حسن گوشه، اسماعيل زاهد، احمد آرام و بسياري ديگر ديده نمي‌شود.

س: احمد آرام برنگشت؟

ج: يادم نيست! از افرادي كه به حزب بازگشتند نام افراد زير را به خاطر دارم. محمدامين

محمدي، بانو ملكه محمدي، محمد سالك، جواهري، محمود نوائي، چند نفر ديگر به حزب بازگشتند. ده يا يازده نفر از 105 نفري كه اعلاميه انصراف را امضاء كردند، در حزب زحمتكشان شركت كردند كه نامشان را در پيش مرور كرديم.

س: اين مهندس زاوش همان الف زواش است كه تاريخ مي‌نويسد؟

البته نام اصلي اين «الف زاوش»، حسين ملكي است و تاريخ فراماسونري در ايران را نوشته است.

ج: نه، نمي‌شناسم، فكر نمي‌كنم آنها يك نفر باشند، آن مهندس زاوش مهندس معدن بود. خيال نمي‌كنم كه تاريخ‌نويس باشد.

س: نه، اين اسمش حسين ملكي است، توده‌اي هم بوده.

ج: نمي‌دانم! به هرحال، در جامعه سوسياليستهاي ايران كه آخرين دار و دسته ساخته خليل ملكي است، حتي نام بيشتر كساني كه در حزب زحمتكشان با ملكي بودند، ديده نمي‌شود، اسامي شوراي مركزي اين گروه را ملكي در نامه‌اي كه به دكتر مصدّق نوشته، آورده است و كاتوزيان هم عين آن را در پايان خاطرات ملكي چاپ كرده است. به هر حال تقريباً همة انشعابيون از ملكي كناره‌گيري كردند جز چند نفر، تنها حسين ملك برادر ناتني او و دو نفر ديگر با او ماندند، و او در عوض مريدان تازه‌اي از قماش همايون كاتوزيان، و عبدالله برهان و نظاير آن پيدا كرد.

س: بچه‌هاي هوادار و اعضاي پائيني چطور؟ در سطح دوّم و سوّم جريان چه كساني بودند؟

ج: نامه «انصراف» بر پايه نوشته انورخامه‌اي، به امضاي 105 نفر كه اكثرشان در تهران نبوده‌اند، رسيده است ولي هسته اساسي‌شان، غير از آن 33 نفر و هشت ده نفر ديگر كه در حزب زحمتكشان نامشان برده شد، در جاي ديگري منتشر نشده است. اين را هم بيفزايم كه پس از كودتاي 28 مرداد، ثروت شرميني هم از زندان، نامه تملّق‌آميزي به ملكي نوشت و او را ستود ولي پس از آزاد شدن، به دنبال زندگي خودش رفت.

واقعيت اين است كه شمار بسيار كمي از افراد حزب، به انشعابيون پيوستند و شماري از آنان هم به حزب برگشتند. چون اسامي آنان ديگر نيست.

س: حاج سيدجوادي هم بود؟ گويا جزو جوانان توده بوده؟

ج: شايد مثلاً در سازمان جوانان بوده ولي در بين اسامي امضاءكنندگان اعلاميه انصراف،

نامش نبود.

س: نه در آن سطح، آنها اصلاً پائين بودند، در سطح درجه دوّم و سوّم.

ج: خيلي پائين شايد، اما عباس ديوشلي بود، مجتبي ميرحسيني هم گويا بود، عبدالرسول پرويزي در ابتدا بود كه او هم مثل تولّلي فاسد شد و نوكر اسدالله علم شد، ميرحسين سرشار و پرويز قندهاريان هم بودند، حسين سرشار تا آخر با ملكي ماند و در دادگاه هم با او محاكمه شد.

س: شايان هم بود؟

ج: شايان در اين دسته نيست. عليرضا شانسي هم بين سي و چند نفر اول نيست، اما خبره‌زاده هست.

س: بله، علي‌اصغر خبره‌زاده و دكتر خنجي هم در همان هسته اصلي بودند كه بعدها از ملكي جدا شدند.

ج: خنجي هم با اينكه اسمش توي ليست نيست اما سابقه حزبي دارد. نادر نادرپور و اسماعيل پوروالي هم بوده است.

س: اسماعيل پوروالي؟ همان كه الآن در اروپا جزو باند ضدانقلاب است؟

ج: بله، اسماعيل پوروالي.

س: عضو حزب دموكرات قوام هم بود. پوروالي انگار در همه احزاب بوده، بعداً هم به خدمت دربار درآمد.

ج: نه او اصلاً عضو حزب توده نبود. در روزنامه «ايران ما» با تفضّلي همكاري مي‌كرد. در هر حال افراد سرشناس آنان همان ده يازده نفري هستند كه كاتوزيان از روي گفته‌هاي او و اميرخسروي نام مي‌برد.

چنانكه از جريان اخراج آنان از حزب زحمتكشان برمي‌آيد، مظفر بقايي پس از جلوس مجدد به مقام رهبري حزب، دوازده نفر را كه همين افراد هستند، از حزب اخراج كرده است.

س: يك سؤال مطرح مي‌شود و آن اين كه اگر حزب توده، اعتراضات خليل ملكي را پذيرفته بود و روش خود را تصحيح كرده بود، نتيجه كار بهتر نمي‌شد؟ هم اين‌ها انشعاب نمي‌كردند و هم عملكرد حزب تصحيح مي‌شد.

اينها مطرح مي‌كردند كه سرنوشتمان را از شوروي جدا كنيم، مستقل باشيم و قبول كنيم كه اشتباه كرديم، اگر به آنها توجه مي‌شد بهتر نبود؟

ج: نه، در اين صورت حزب به حزب ضدشوروي تبديل مي‌شد كه حقوق مشروع امپرياليست‌ها را در ايران به رسميت مي‌شناخت و از شاه جوان تملق مي‌گرفت. اعتراف انورخامه‌اي نشان مي‌دهد كه آنها چه نظري نسبت به شوروي داشتند. نظر فوق‌العاده منفي.

س: يعني قبول نداريد كه اگر شوروي‌ها انشعاب را قبول مي‌كردند و مي‌پذيرفتند كه در كنار حزب توده، يك جريان سوسياليستي ديگر هم باشد، اينها به طرف دربار و مظفر بقايي نمي‌رفتند؟

ج: نه، من به اين معتقد نيستم. هستة اصلي نظريات ملكي در همان اعلامية اول كه هيئت اجرائيه موقت منتشر كرد ديده مي‌شود. نرمش به امپرياليسم انگليس و پذيرش «حقوق» استعمار در ايران و تملق‌گويي به «شاه جوان‌بخت» شوروي‌ها غيرممكن بود كه از چنين جرياني با آن نظريات پشتيباني كنند. شوروي‌ها عاقبت چنين انشعاباتي را در احزاب ديگر ديده بودند. خودشان هم اين تجربه را داشتند و مي‌دانستند كه جريان انشعاب، اينطور كه شما فرض مي‌كنيد، نمي‌ماند. مگر كسي مثل اميرخسروي كه انشعاب كرد و ادعا داشت كه با همان ايدئولوژي انقلابي، راه را ادامه خواهد داد، در آن راه باقي ماند؟ او از «راه اراني» و لزوم انقلاب سوسياليستي به سركردگي طبقه كارگر آغاز كرد و گام به گام تا «ته» باتلاق همكاري با سلطنت‌طلبان و امپرياليسم آمريكا فرو رفت.

گذشته از آن در هيچ جاي دنيا، دو سازمان كمونيست موازي وجود نداشته است مگر يك‌بار و در دوره‌اي كوتاه. آن هم در هند كه در آنجا هم يكي طرفدار چين بود ويكي طرفدار شوروي كه حالا با همديگر دوست شده‌اند و احتمالاً متحدند. به هر حال شوروي‌ها با تجربه‌اي كه داشتند، مي‌دانستند كه اولاً اين جريان به كجا خواهد انجاميد و ديگر اينكه همانطور كه خود خامه‌اي اعتراف كرده انشعابيون به افراد خود دروغ مي‌گفتند و درنظر داشتند به تدريج آنها را به همان مسيري بكشانند كه مي‌خواهند.

س: آيا اين احتمال هست كه شورويها از درون اينها اطلاعاتي جمع كرده باشند؟

ج: ممكن است، من خبر ندارم.

س: به هر حال شوروي‌ها سريع موضع گرفتند. عجيب است.

ج: بله، خود خامه‌اي هم گفته كه انتظار چنين موضع‌گيري فوري وروشني را از جانب شوروي نداشته آنهم پيش از موضع‌گيري حزب توده.

س: حالا اگر رهبري حزب در دست خليل افتاده بود، در مقايسه با ديگران حزب از كارآيي

بهتري برخوردار نمي‌شد؟ يعني ملكي از نظر تئوري از ديگران قويتر نبود؟

ج: درباره اطلاعات تئوريك خليل ملكي من هيچ‌گونه اطلاعي ندارم. چون خودش مي‌گويد كه در زندان خواندن كاپيتال را شروع كرديم، ولي اينكه آيا همه كتابهاي لنين را خوانده و يا چقدر از سوسياليسم اطلاعات داشته، من خبر ندارم. اما قدر مسلم اطلاعات او از امثال رادمنش كمتر بود چرا كه خليل فقط جنبه‌هاي سياسي را مدنظر داشت اما خوب، از امثال روستا و يزدي و كشاورز، باسوادتر بود يعني اطلاعات بيشتري داشته است.

اما اطلاعات او از سوسياليسم علمي مثل اطلاعات كارشناسان قوي و بسيار مطلع دستگاههاي ارتجاعي است كه براي پاسخگويي به سوسياليسم و بر عليه آن رشد كرده‌اند و اطلاعات آنها بيشتر عليه ماركسيسم مورد استفاده است. مانند اطلاعات خامه‌اي از ماركسيسم كه آن را براي نوشتن يك كتاب ضدماركسيستي به كار برده است.

س: در رابطه با خليل، سه نقطه‌نظر مطرح است. عده‌اي كه خليل ملكي را مطرح مي‌كنند و مي‌گويند كه خليل يك تئوريسين قوي حتي در جهان كمونيسم و آدم بسيار برجسته‌اي بود، به ويژه آنكه با نشريّات كمونيستي و سوسياليستي آشنا بوده، عده‌اي ديگر مي‌گويند كه خليل روشنفكر آگاهي بود كه در كارهاي تئوري درنمي‌ماند و هر موقع به بن‌بست مي‌رسيد تلاش مي‌كرد كه راه چاره‌اي بيابد و در موضع‌گيريها موضع سالم‌تري را انتخاب مي‌كرد. و بالاخره عده‌اي هم مي‌گويند كه خليل به لحاظ رهبري سياسي و سازمان‌دهي تشكيلاتي همواره موفّق بود. چون هر كجا كه شكست مي‌خورد و انشعاب مي‌شد، دوباره قدرت راه‌اندازي تشكيلات را داشت، نظر شما در اين مورد سه نوع برخورد با ملكي چيست؟

ج: اين درست است كه بت‌سازان خليل ملكي از او بتي با اين ويژگي‌ها كه شما گفتيد ساخته‌اند. نمونه‌هايش را براي شما گفتم. ادعاهاي ديگرشان اين است كه ملكي هيچ‌وقت اشتباه نكرد بعد خودشان در يك‌جا مي‌گويند كه فلان جا اشتباه كرده است. از نوشته‌هاي خود كاتوزيان، چنين مواردي را آوردم كه از ملكي چه بتي ساخته است. بعد خودش يك‌جا گفته است:«ملكي در اينجا به پيش‌بيني مي‌پردازد كه نادرست درمي‌آيد و پيش‌بيني ملكي چنين است.هر چند رژيم به تهديد رهبران جبهه ملّي سوم و خاصه رفقاي جامعه سوسياليست‌ها و رهبري آن پرداخته و گفته است كه تشكيل جبهه ممنوع است واگر تشكيل شود اقدامات سختي عليه آن انجام خوهد داد ولي رژيم، كاري نمي‌تواند بكند. شايد رژيم بيش از اندازه به خود و موفقيت‌هاي

به دست آمده‌اش اعتماد و اطمينان دارد.»

ملكي اين را گفته و پس از سه هفته او و سه نفر ديگر از اعضاي رهبري جامعه سوسياليست‌ها، علي خان شانسي و رضا شايان و حسين سرشار به دستور مستقيم شاه بازداشت شدند و در دادگاه نظامي محاكمه و محكوم شدند. ملكي، كه كاتوزيان معتقد است هيچوقت اشتباه نكرد، به گفته همان كاتوزيان يك چنين اشتباه لپي مي‌كند كه همة جبهه ملّي را مي‌خواهد به دست شاه بدهد چگونه پاسخ مي‌دهد؟ اين بت‌سازي خيلي كار آساني است. من به هيچ‌وجه نمي‌توانم قبول كنم كه او از همه مثلاً از دكتر رادمنش و ايرج اسكندري باسوادتر بود. رادمنش عضو سابقه‌دار حزب كمونيست بود بعد هم در شوروي مدرسه عالي خارجي آكادمي علوم اجتماعي را طي كرد. رادمنش آدمي بود فوق‌العاده بي‌تظاهر و كاملاً مطلع. اصلاً نمي‌شود گفت كه ملكي از دكتر رادمنش اطلاعات بيشتري در مورد سوسياليزم علمي داشته، حتي اسكندري اطلاعاتش از ملكي به مراتب بيشتر بوده است.

قاسمي و من مانند شاگردان ملكي بوديم، قاسمي در آن زمان خط‌دهنده نبود و ما به خط ملكي عمل مي‌كرديم. چه در جلسات بحث و انتقاد و چه در نگارش مقاله، مسئول هر مطلب نادرستي كه ما نوشتيم، ملكي بود. بت‌سازان ملكي از او يك تئوريسين جهاني ماركسيسم ساخته‌اند، دنيا بايد صدها فرسنگ به زير خط صفر دانش اجتماعي پائين رفته باشد كه امثال ملكي در سطح جهان تئوريسين شوند! تئوريسين يعني تئوري‌ساز. كساني كه در زمينه ماركسيسم و فلسفه از آگاهي بسياري برخوردار بودند تنها يك تئوري‌دان بودند. ملكي هم در سطح ايران، تئوري هاي ماركسيستي را خوانده بود. كمي بلد بود. در مورد ملكي مسلماً دانش تئوريك او به مراتب كمتر از طبري بود. همة ما خودآموز بوديم، خودمان كتابهايي را كه از شوروي يا جاهاي ديگر مي‌آمد، با زحمت مي‌خوانديم. كار ترجمه آثار كلاسيك ماركسيسم خيلي دير در حزب شروع شد و بيشتر ترجمه‌ها مربوط به دوران مهاجرت است.

اميرخسروي ادعا مي‌كند كه اصطلاح نيروي سوم را در جهان، ملكي خلق كرده است. در صورتي كه نيروي سوم در همه دنيا يك جريان بود به معناي «نه شوروي و نه امپرياليسم غرب». اين جريان در همه جاي دنيا بود و بيشتر آنها سوسيال دموكرات بودند. حتي خود همايون كاتوزيان با همه ارادتي كه به ملكي داشته اين مطلب را اعتراف كرده است. او نوشته است:

حتي اصطلاح نيروي سوم نيز اختراع ملكي نبود و در همان سالها در اروپا، در رابطه با

موقعيت خاص كشورهايي چون چكسلواكي، پيش از كودتاي حزب كمونيست در آن كشور پديد آمده بود.⁽¹⁾

همة آنهايي كه قبلاً سوسيال دموكرات بودند يا از احزاب كمونيست بريدند و كنار رفتند، يا در آن دوران به نيروي سوم تبديل شدند. آنها يك مرتبه هم به اردوگاه امپرياليسم روي نياوردند، حزب كار انگلستان تا مدت زيادي، همين شكل، نيروي سوم حساب مي‌شد، در آغاز خيلي هم چپ‌گرائي داشتند. هنوز هم جناح چپ حزب كار انگلستان كه ماهنامه ما ناشر افكارش هست خود را ماركسيست غيركمونيست مي‌داند.

س: مثلاً فردهاليدي!؟

ج: البته به ديد من «فردهاليدي» و پل سوئيزي كه احتمالاً‌سردبير همان مجله است و همانندانشان انسانهاي بسيار شريفي هستند.

س: با كمونيست‌هاي اينجا هم مرتبط بود، با مجاهدين خلق هم رابطه داشت. در جريان روزنامه آيندگان در دفتر آن روزنامه بود. در همان سال‌هاي 1358. درباره ايران هم كارهايي كرده و نوشته‌هايي دارد، به هرحال انگليسي است و از خانواده بي‌بي‌سي، در كار روزنامه‌نگاري هم هست، انگار ژورناليست هم هست.

ج: بله، اما شخص باسواد و بااطلاعي است، هميشه هم در مسايل خيلي دشوار از او سؤال مي‌كنند در بخش فارسي بي‌بي‌سي هم گويا هست در انگلستان هم استاد دانشگاه است.

بگذريم. داشتم دربارة نيروي سوم و سوسيال دموكرات‌ها صحبت مي‌كردم، فراموش نكنيم كه ايدئولوژي حزب سوسيال دموكرات آلمان تا زمان رياست ويلي برانت، ماركسيسم بود اما بعد در يكي از كنگره‌هايشان اين را حذف مي‌كنند. در هر صورت اين مسئله امر خيلي عمومي است و اين اصطلاح، اختراع ملكي نيست. حالا در جواب بت‌سازان ملكي بايد گفت ببينيد ملكي تا كجا رفته؟ نيروي سوم ملكي تا جايي رفته با شاه سازش كرد و براي مبارزه با شوروي و حزب توده از شاه پول گرفت، با آمريكايي‌ها ملاقات كرد و حمايت آنها را خواست و مواردي از اين قبيل كه مدارك آن را قبلاً ارائه دادم و تكرارش را لازم نمي‌دانم.

س: نمي‌شود اين را گفت كه خليل ملكي در فكر اين بود كه سوسياليزم و كمونيزم را به نوعي با وضع ايران، وفق دهد و به اصطلاح نوعي سوسياليزم ملّي به وجود آورد؟ يعني

با اين انديشه و هدف شروع كرده باشد و بعدها در عمل به اين دامها افتاده باشد؟ خوب، هميشه يكي از مشكلات ماركسيستها بيگانگي مطلق با فرهنگ و جامعه ايران بود، خليل خواست ابتكاري به خرج بدهد.

ج: ببينيد، هر ماركسيستي مي‌داند كه ماركسيزم، جزمي(دگم) نيست. اصولي نيست كه در همه جا بدون تغيير به طور جامد قابل انطباق باشد، ماركسيسم يك راهنماي كلي است كه طبق گفته لنين بايد در هر كشوري و در هر جامعه‌اي و در هر تاريخي آن را با شرايط مشخص تاريخي، اجتماعي، اخلاقي و فرهنگي آن جامعه، انطباق داد. در ايران، سوسياليزم به كلي شكل ديگري مي‌گرفت. حتي سوسياليزم با پاية ماركسيستي، با آنچه كه در روسيه عملي شد فرق مي‌داشت. سوسياليسمي كه در روسيه پاي گرفت، در همه جا يكسان نبود. در لنينگراد يك جور بود و در تركمنستان جور ديگر. مگر كمونيست‌هاي فرانسه مي‌خواهند عيناً نظير آنچه را كه در تركمنستان انجام گرفت، در فرانسه پياده كنند؟سوسياليزم در هر كشوري بايد با توجه به ويژگي‌هاي ملّي آن كشور تحقق يابد اما سوسياليزم ملّي خليل ملكي و همانندان او، مقابله و دشمني با اتحاد جماهير شوروي بود.

مگر مي‌شد سوسياليسم را در چين و ويتنام و جمهوري خلق كره و كوبا و همانگونه پياده كرد كه در شوروي پياده شد؟ در اين مورد خوبست نظر جواهر لعل نهرو را دربارة همين مسئله برايتان بخوانم:

بزرگترين مظهر و نمايندة ماركسيسم، لنين بوده است. لنين نه فقط نمايندة كامل ماركسيسم بود و آن را بيان و تشريح كرد بلكه زندگي خود را براساس آن بنا نهاد.

معهذا خود لنين به ما هشدار داده است كه نبايد ماركسيسم را عنوان «قالب‌ها و دستوري‌هاي خشك و جامد و تغييرناپذير» تلقي كرد. لنين با وجود آن كه به حقيقت و روح ماركسيسم ايمان و اعتقاد داشت حاضر نبود جزئيات آن را چشم بسته و ناسنجيده در همه‌جا به كار بست خود او براي ما مي‌گويد:

ما به هيچ‌وجه به ماركسيسم به عنوان يك چيز كامل و انتقادناپذير نمي‌نگريم، بلكه برعكس، عقيده داريم كه اين نظريه سنگ بنا و بنيان علم تازه‌اي است كه سوسياليست‌ها اگر بخواهند از زندگي عقب نمانند، بايد آن را در جهات مختلف به پيش ببرند.

ما فكر مي‌كنيم و به ويژه براي سوسياليستهاي روسيه بسيار لازم و ضروري است كه نظريه ماركسيستي را بطور مستقل مورد مطالعه قرار دهند، زيرا اين نظريه پاية كلي فكري است كه

في‌المثل انطباق آن در مورد انگلستان ممكن است با فرانسه فرق پيدا كند. همچنين در مورد فرانسه و آلمان و...

اما درباره قدرت سازمان‌دهي ملكي كه بت‌سازان درباره‌اش داد سخن داده‌اند چه مدركي دارند. ملكي هربار كه سازمان ساخته و پرداخته‌اش با مسئله‌اي روبرو شد بخش مهمي از هواداران خود را از دست داد و با باقي مانده آن دستگاه كوچك‌تري برپا كرد. از حزب توده در ايران با 105 نفر انشعاب كرد «جمعيت سوسياليست توده ايران» را بنا نهاد پس از ورشكستگي آن سه سال هيچ كاري نكرد و يك‌باره مسخ شد و با ماجراجوئي مانند مظفر بقايي حزب زحمتكشان ملت ايران را تشكيل داد پس از يكسال و اندي آن هم دچار ورشكستگي شد و با باقي‌مانده آن حزب زحمتكشان ملت ايران نيروي سوم را كه به مراتب محدودتر از حزب زحمتكشان بقايي بود برپا كرد آنهم با 28 مرداد از هم پاشيد و سالها ديگر سازماني نداشت تا در سال 1340 جامعة سوسياليست‌هاي نهضت ملّي ايران را با شمار كمتري از نيروي سوم به وجود آورد و آن هم در سال 1344 براي هميشه تعطيل شد. اين زندگي چه تناسبي با آن گزافه‌گوئي‌هاي بت‌سازان دارد.

بالاخره در هرجائي وقتي در يك جريان سياسي انشعاب پيدا مي‌شود هر دو گروه اگر بخواهند ادامه بدهند، خوب شروع مي‌كنند به يك نوع فعاليتي. مگر حزب توده ايران، عين همين وضع را ادامه نداد؟ چند تا شكست خورد؟ تعداد شكست‌هاي حزب توده ايران از هر جريان سياسي ديگر، هم بيشتر و هم سنگين‌تر و هم پرتلفات‌تر بوده است. باز هم همانطور دو مرتبه آمد و سرش را بلند كرد و كاري را شروع كرد. باز هم شكست خورد. به نظر من اگر يك روزي دو مرتبه در ايران آزادي احزاب برقرار شود، باز هم «جنبش توده‌اي» بوجود مي‌آيد. جنبش توده‌اي با همان برنامه، يعني مدافع سرسخت كارگران و دهقانان و پيشه‌وران و روشنفكران آزاديخواه. البته با يك روش كار خيلي عاقلانه‌تر از آنچه كه در گذشته بوده است. يعني منطبق‌تر با شرايط مشخص تاريخي اجتماعي ايران.

س: خوب ملكي هم آمد اول باصطلاح همان «جمعيت سوسياليست تودة ايران» را درست كرد،بعد حزب زحمتكشان، بعد نيروي سوم و بعد جامعه سوسياليستها را.

ج: همه اين ساخته‌ها پس از مدت كوتاهي در هم شكسته شد. عمر هيچ‌كدام از اين سازمانها از يك سال و چند ماه بيشتر نبود. همين كه ملكي مي‌رود و يا زنداني مي‌شود، همه چيز از هم مي‌پاشد. سازمان نيروي سوم هم همين بود. از هم پاشيد. عين اين مطلب در

گفته‌هاي كاتوزيان هم هست.

من در اين ترديدي ندارم كه خليل ملكي آدم پيگيري بوده اما مخالفين او هم همينطور بودند. خنجي و حجازي و هفده نفر ديگر از حزب كناره‌گيري كردند، به جبهه ملّي رفتند و در آنجا همه‌كاره شدند و سازمان‌دهنده جبهه ملّي شدند. منتهي دستگاه ملكي كوچك تر مي‌شد و هر چه هم كوچك‌تر مي‌شد پرادّعاتر مي‌شد.

س: آيا قصد نوشته‌هايي كه اخيراً از طرف افراد مختلف براي مطرح كردن خليل منتشر مي‌شود، توجيه گرايش به غرب نيست؟ يعني طرح خليل بخاطر مشروعيّت بخشيدن به خط و تفكّر او كه گرايش به غرب است؟ احتمالاً داريوش آشوري، همايون كاتوزيان، بابك اميرخسروي و ديگران همان سياستي را دنبال مي‌كنند كه خليل در سال‌هاي 1326 تا 1348 دنبال مي‌كرد از جمله گرايش به غرب و دربار دنبال مي‌كرد؟

ج: عده‌اي اخيرا ً‌در مطبوعات شروع كرده‌اند به دفاع از خليل ملكي و بت‌سازي او. همايون كاتوزيان در رأس آنهاست و بعد هم عبدالله برهان كه عضو حزب زحمتكشان بوده و مصطفي رحيمي و به دنبال اين افراد، بابك اميرخسروي كه پرچمدار آنها شده است. مطرح كردن ملكي به عنوان يك مافوق انسان(سوپرمن) بيشتر به خاطر دفاع از خودشان است، يعني به عنوان مثال اميرخسروي درست همان راهي را رفته كه ملكي رفت، البته در گرايش به راست شديدتر از او بوده است چرا كه ملكي باز سوسياليست باقي مانده بود اما اميرخسروي با ايدئولوژي خداحافظي كرد و از طرفداري انقلاب سوسياليستي به سركردگي طبقه كارگر و دنباله‌روي از راه اراني، اكنون درصدد تشكيل جبهه واحدي با مشروطه‌خواهان و همكاري با سلطنت‌طلبهاست. يعني يك دموكراسي عادي سرمايه‌داري. عدالت اجتماعي و حقوق بشر را هم به عنوان «فلفل نمك» غذا به آن چسبانده است. به هرحال دفاع اين افراد از ملكي و در ارتباط با آن دفاع از بقايي تا 30 تير 1331، دفاع از عملكرد خودشان است، اينها دارند از عملكرد گذشته خودشان و يا وضعيت فعلي خود كه مطابق موضع ملكي است، دفاع مي‌كنند. اگر اينها به خوانندگان خود بقبولانند كه ملكي راه درست را رفته است نتيجه مي‌گيرند كه خودشان هم راه درستي طي كرده و مي‌كنند اما مسئله سوم وجود گرايشهاي جديدي در بين عده‌اي از اينهاست. يعني نزديكي با غرب به عنوان يك ضرورت براي تغيير نظام اجتماعي ايران. حالا بحث آنها اين است كه در انتخابات آزاد بايد مشخص شود كه رژيم آينده ايران، جمهوري يا سلطنتي باشد. البته آناني كه در ايران هستند، هنوز اين تمايلات را در نوشته‌هاي

خود علني نكرده‌اند. ولي اميرخسروي همانطور كه در مقاله‌اش در روزنامه سلطنت‌طلبان نوشته و عين آن را در شماره 34 و 35 ماهنامه آزادي منتشر كرده، چندين جلسه مشترك با سلطنت‌طلب‌ها و مشروطه‌خواهان و از جمله داريوش همايون كه نقش سخنگوي رضا پهلوي را دارد، تشكيل داده و با مشروطه‌خواهاني مثل بختيار هم مشغول مذاكره بوده است تا يك جبهه ائتلافي به وجود بياورند.

ناگفته پيداست كه دفاع از ملكي بخاطر ديدارش با شاه، دفاع از اتحادشان با سلطنت‌طلبهاست. آنها از او دفاع مي‌كنند تا خودشان را تبرئه كنند. اگر از ملاقات ملكي با آمريكايي‌ها براي جلب پشتيباني آنان دفاع كنند، پس جلب پشتيباني كلينتون، كه جانشين حزبي كندي است و همان ادعاها را دارد و پرچم دروغين حقوق‌بشر را بر دوش گرفته است هم درست است.

فكر مي‌كنم بجاست در همين مورد، بخشي از مقاله مفصل «اميرخسروي» را كه در روزنامه سلطنت‌طلب «نيمروز»، شماره 262، مورّخ جمعه 16 ارديبهشت 1373، چاپ شده و در رابطه با همين موضوع است نقل كنم. عنوان مقاله چنين است:

«دربارة مناسبات با سلطلنت‌طلب‌ها!»

چشم‌انداز و برنامه ائتلافي ما چيست؟

آنچه مردم ايران و مبارزان درون كشور انتظار دارند و آن حلقه گم‌گشته‌اي كه در پي آنند، ايجاد يك جانشيني دموكراتيك (آلترنايتو دموكراتيك) از همه مؤلفه‌هاي شناخته شده و آزمايش داده راه آزادي، دموكراسي و حقوق‌بشر، در برابر جمهوري اسلامي است.

مؤلفه‌هاي اين ائتلاف گسترده يا آنچه ما «جانشين دموكراتيك» مي‌ناميم، به نظر من عبارتند از: سازمان‌ها و نهضت‌هاي چپ دموكرات، گرايش‌هاي مختلف باقي مانده از جبهه ملّي (چه لائيك و چه اسلامي نظير نهضت آزادي) نهضت مقاومت ملي، حزب دموكرات كردستان ايران و جنبش‌هاي اصيل مشابه و جمهوريخواهان ملي.

بديهي است چنين ائتلاف گسترده‌اي با توجه به تركيب آن، جبهه جمهوري‌خواهان نيست و نبايد باشد تا بتواند درهاي خود را نه فقط به روي عناصر مشروطه‌خواه در درون نهضت مقاومت ملي و يا جريان‌هاي مشابه ديگري كه درباره نظام موضوع ندارند بازگذارد و آنها را دربربگيرد، بلكه قادر باشد ساير نهضت‌ها و افراد مشروطه‌خواهي را كه منشور ائتلاف را مي‌پذيرند، در داخل و خارج از كشور به سوي خود جلب نمايد. آن‌گاه كه اين نيروي

«جانشين دموكراتيك» به طور كامل يا نسبي به وجود آيد مي‌تواند با سازمان مشروطه‌خواهان بعد از انقلاب، اگر كه الزامات يك جريان دموكراتيك را آنگونه كه قبلاً به تفصيل بيان كرديم، رعايت كرده باشند، بدون اينكه درهم بياميزند، در موارد و مسايل مشخص، به ويژه در مبارزه براي آزادي و حقوق‌بشر و تحوّل ايران، به سوي دموكراسي و حكومت مردم، همه دست به اقدامات و ابتكارات مشترك بزند.

در هرحال ما به روال گذشته، براي گفتار با آنان و يا شركت در سمينارها و كنفرانسها در هر محوري كه مناسب تشخيص دهيم شركت نمائيم...

بله، خلاصة همه اين جمله‌پردازيها را مي‌توان در يك جمله چنين گفت: ائتلاف با دار و دست رضا پهلوي نه، ولي همكاري «آري» به نظر من همه اينها، اجراي يك كنسرت به هم پيوسته است كه در هر جايي با يك «نت» زده مي‌شود، اميرخسروي در روزنامه اطلاعات با يك «نت» مي‌زند و در نامه‌اش در روزنامه نيمروز، با «نتي» ديگر، به اين ترتيب من خيال مي‌كنم كه بايستي مسائل را درست از هم شكافت و تكّه‌تكّه‌هايش را پهلوي هم گذاشت و يك مجموعه درست از آن درست كرد.

س: نقش خليل ملكي در دوران نهضت ملّي شدن نفت، جداي آن بحث حزب زحمتكشان و بقايي كه قبلاً صحبت شد، چه بود؟

ج: بايد پذيرفت كه خليل ملكي، از همان آغاز مطرح شدن شعار ملّي كردن صنعت نفت در سراسر كشور، با جديّت از آن پشتيباني كرد. قبل از جدايي از مظفر بقايي و بعد از آن هم در سازمان نيروي سوّم از اين شعار دفاع كرده است. اما بقايي با اين شعار موافق نبود. همانطور كه گفته شد و سندش هم آمد، بقايي در آغاز با شعار ملّي كردن صنعت نفت موافق نبود. و طي چندين جلسه بحث، كه آل‌احمد هم در آن شركت داشته، ملكي توانست او را به پذيرش اين شعار و چاپ آن در روزنامه شاهد قانع كند.

در مورد خليل ملكي و مظفر بقايي و نوشته‌هاي كاتوزيان،يك پرسش پيش مي‌آيد كه چرا نه ملكي و نه كاتوزيان، از سي تير تا به حال، حتي يكبار هم كلمه «خيانت به نهضت ملّي» را براي عملكرد بقايي كودتاچي و عامل امپرياليسم آمريكا، به كار نبرده‌اند؟ آيا نمي‌شود گفت كه اين دفاع تا آنجا ننگين و زبونانه بوده است كه اين جنابان از انتشار آن شرم دارند وتنها ادعا مي‌كنند كه آنچه در روزنامه‌هاي اطلاعات و كيهان چاپ شده است، در مواردي با متن واقعي، تفاوت داشته است. در حالي كه متن كامل دفاع، هم در دست خود ملكي بود و هم در

دست آل‌احمد، براي دفاع از ملكي مي‌گويند كه او مدافع دكتر مصدّق بوده است، منتهي نمي‌توانند پاسخ دهند كه چرا ملكي از خيانت بقايي چيزي نمي‌گويد؟!

س: خليل ملكي، بعد از 28 مرداد تا سال 38، يك دوره سكوت داشت و در سال 1338 دوباره فعال شد.

ج: اينطور نيست، او مدتي پس از 28 مرداد زنداني شد ولي پس از 9 ماه از زندان آزاد شد و به او اجازه دادند كه مجله نبرد زندگي را منتشر كند و تنها از او خواستند نام مجله را به «علم و زندگي» تغيير دهد.

س: نبرد زندگي همان علم و زندگي بود؟ ملكي كي از زندان بيرون آمد؟

ج: 9 ماه بيشتر در زندان نبوده. در فلك‌الافلاك زنداني بود. كاتوزيان درباره جريان گرفتاري او و «مجله نبرد زندگي»، چنين نوشته است:

ملكي كه هر روز با جمع ديگري از سران نهضت ملّي از پشت راديو به فرمانداري نظامي دعوت مي‌شد در شانزدهم شهريور 1332 خود را معرفي كرد و پس از اندك مدتي بدون محاكمه به زندان فلك‌الافلاك اعزام شد.⁽¹⁾

در ادعانامة دادستان نظامي در سال 1344 چنين نوشته شده است:

آقاي خليل ملكي كه عادت دارد هر روز ماسك جديدي بر چهره بزند، بعد از قيام ملّي 28 مرداد 1332 كه مدت 9 ماه در قلعه فلك‌الافلاك بازداشت شد علي‌الظاهر خود را نادم نشان داد و سعي نمود خود را به مقامات انتظامي نزديك نمايد تا با همكاري با دستگاههاي انتظامي تشكيلات حزب توده را ريشه‌كن نمايد. به اين ترتيب، آقاي خليل ملكي طي سال‌هاي 1334- 1329 ضمن اينكه مقالاتي عليه سران حزب توده مي‌نوشت كم‌كم به خود عنوان سوسياليست را داد و براي جمع‌آوري طرفداران به سوي خود شروع به يك سلسله تبليغات نمود و اصلاحات مختلف را نويد داد.⁽²⁾

البته ادعانامه دادستان نظامي در رژيم شاه، مسلماً پر از تحريف واقعيات است. اما يك نكته در اين ادعانامه جلب توجه مي‌كند و آن اين است كه ملكي پس از آزادي از زندان توانست مجله نبرد زندگي و بعداً علم و زندگي را چند سال منتشر كند. درباره اين مجله،

همايون كاتوزيان كه تعريف‌هايش از ملكي، كمتر از ادعانامة دادستان، افسانه‌وار و دور از حقيقت است، چنين نوشته است:

«ملكي، بدون اين كه هدف اصلي را مطرح كند جوان 30 ساله‌اي را كه در مجلس هجدهم، نماينده مجلس بود و ملكي او را از طريق ارتباطات خانوادگي مي‌شناخت تشويق كرد كه به نام خود امتيازي براي انتشار مجله علم و زندگي بگيرد. دستگاه نمي‌دانست كه چه كاسه‌اي زير اين نيم كاسه است و تقاضاي آن جوان را براي دادن امتياز مزبور پذيرفت. فقط به او گفتند كه علم و زندگي، پيش از اين، عنوان نشريه گروهي خائن از خدا بي‌خبر بوده است و بهتر است او عنوان ديگري براي مجله‌اش انتخاب كند.»

اين چنين بود كه مجله نبرد زندگي در تاريخ سياسي ايران معاصر شكل گرفت.

پس از يكي دو سال «او هم» مانند درخشش، بار ديگر به نمايندگي مجلس انتخاب شد و حضرات دانستند كه سرنخ در دست چه كساني است. به اين جهت، سازمان(ضد) امنيت به ملكي و يارانش فشار آورد كه دست از انتشار نبرد زندگي بردارند. اينان مقاومت مي‌كردند و دستگاه نيز هنوز تبديل به آن بساط نشده بود. كه در پانزده سال آخر حياتش حتي حق فكر كردن را از ملت ايران گرفت.

پس از كشمكش زياد امنيتي‌ها گفتند كه اولاً عنوان نبرد زندگي تحريك آميز است و به هيچ‌وجه قابل تحمل نيست ثانياً ملكي و يارانش مي‌توانند بدون در دست داشتن امتياز، مجله‌اي منتشر سازند و مسئوليت عواقب آن را نيز به گردن بگيرند. به اين ترتيب، اينان عنوان مجله را به «علم و زندگي» تبديل كردند كه بدون امتياز و فقط با درج عبارت «ناشر: رضا شايان» انتشار مي‌يافت.⁽¹⁾

افسانه‌سازي كاتوزيان را مي‌توان ملاحظه كرد؛ سازمان امنيت آنقدر بي‌اطلاع بود كه پس از آزاد كردن ملكي و انتشار مجله نبرد زندگي كه در آغاز قرار بود به نام علم و زندگي يعني مجله «نيروي سوم» منتشر شود، تنها پس از مدتي كه البته كاتوزيان نمي‌نويسد كه چه وقت، فهميد كه سرنخ دست ملكي است ولي به جاي اينكه در مقابل كلاهي كه ملكي سر سازمان امنيت گذاشته از او بازخواست كنند و جلو انتشار مجله را بگيرند باز هم احمق شدند و به او اجازه دادند كه همان مجله «علم و زندگي» گذشته يعني ارگان «نيروي سوم» را كه در نظر

ساواك ارگان يك عده خائن از خدا بي‌خبر بود، چندين سال بدون امتياز منتشر كند! يعني درست در زماني كه افسران سازمان نظامي، گروه گروه اعدام مي‌شدند و هزاران توده‌اي در زندان شكنجه مي‌ديدند (زيبائي، شمار زندانيان توده‌اي پس از 28 مرداد را با نوشتن نامشان 3649 داده است و شمار افسران زنداني شده را 486 نفر كه 26 نفر آنان اعدام شدند و 144 نفر به حبس ابد با اعمال شاقه و بقيه از 15 سال به پائين محكوم شدند.)

س: خوب اگر ملكي با شاه ارتباط داشت، چرا زنداني‌اش كردند؟

ج: اول اينكه بلافاصله پس از 28 مرداد، هنوز شاه كارها را قبضه نكرده بود وغير از ملكي، فرمانداري نظامي، همه اعضاي جبهه ملّي و عده زيادي را گرفت. خود جلال آل‌احمد مي‌گويد: «غرضم همان گرفتاريهايي است كه ملك را به فلك‌الافلاك برد و براي من فقط يك روز زندان دادستان را پيش آورد كه نتيجه‌اش صادر كردن همان اعلامية بوسيدن سياست شد.»⁽¹⁾در همان يك روز بود كه فهميدم پس از قضية وثوقي راستي با سياست وداع كرده بودم... آخر تو هم تصديق مي‌كني كه وقتي گرگ‌ها بر مسند چوپاني نشسته‌اند بسيار احمقانه است كه آدم اداي گرگ دهن‌آلوده و يوسف ندريده را دربياورد...⁽²⁾

فرمانداري نظامي، وزيران دولت دكتر مصدّق را احضار كرد، شماري را مدتي نگهداشت و شمار ديگري را مانند دكتر سنجابي و مهندس حسيبي،با گرفتن ضمانت آزاد كرد. دوم اينكه اين اقدامات، زيرنظر زاهدي انجام مي‌گرفت و بيرون از احتمال نيست كه مظفر بقايي كه بر پايه گفته خودش روابط بسيار نزديكي با زاهدي داشت و هفته‌اي يك روز با هم ناهار مي‌خوردند و دربارة مسايل سياسي مشورت مي‌كردند، دربارة خليل ملكي موش دوانده باشد كه او را گوشمالي داده باشد. به هر حال ملكي را هم پس از 9 ماه همانطور كه كاتوزيان نوشته آزاد مي‌كنند:

ملكي نه در آن زمان و نه در هيچ وقت ديگري براي رهايي از زندان كمترين اظهار پشيماني از فعاليت‌ها و عقايد سياسي خود نكرد و كوچك‌ترين تعهدنامه‌ي براي اجتناب از فعاليت سياسي ننوشت و به دست كسي نداد.⁽³⁾

راستي خيلي عجيب است! اگر فرمانداري نظامي ملكي را براي اين آزاد كرد كه فعاليت

قديم خود را دنبال كند پس چه نيازي به گرفتن تعهد براي عدم فعاليت سياسي داشت؟

مطلب ديگري كه كاتوزيان در ارتباط با نوشته بالا، در همان صفحه و صفحه پس از آن و در زيرنويس نوشته شده، روش ملايم فرمانداري نظامي در برخورد با دانشجويان وابسته به گروه ملكي را نشان مي‌دهد. نوشته او چنين است:

در نوروز 1340 پنجاه و هشت دانشجوي زنداني (كه در حدود يك ماه موقتاً در زندان قزل‌قلعه بودند) با امضا كردن تعهدنامه‌اي از زندان آزاد شدند. اين تعهدنامه، «فرماليته‌اي» بيش نبود و همه بي‌چون و چرا آن را امضا كردند. در اتوبوسي كه قرار بود آنان را دسته‌جمعي به مركز شهر ببرد نشسته بودند و يكي از اعضاء جامعه سوسياليستهاي ايران، در ميان اين دانشجويان بود، و فقط او پس از يك ساعت مقاومت، تقاضاي بازگردانده شدن به زندان كرد. كه به او مي‌گفتند ممكن نيست. التماس و التجاي يكي از دلالان سازمان امنيت نتيجه داد و بالاخره امضاء داده بود.

«وقتي او گزارش كامل اين واقعه را به جلسه مخالفين جامعه سوسياليست‌ها داد، ملكي چنان طوفاني از انتقاد برانگيخت كه اين نويسنده ]همايون كاتوزيان] را به حيرت انداخت. زيرا اولاً‌اين جانب هرگز چنان عصبانيتي از ملكي نديده بودم، ثانياً مسئله، مسئله پيش پا افتاده‌اي بود و ميزان حساسيت ملكي براي اينجانب قابل فهم نبوده و نيست...»

مي‌توان احتمال داد كه اين فرد خوب جناب همايون كاتوزيان بوده است كه «با التماس و التجاي دلال سازمان امنيت» تعهدنامه را كه متن آن را ننوشته است، امضاء كرده است.

به نظر من دفعه دوم كه او را بازداشت و محكوم كردند و اين باز به گفته كاتوزيان،به دستور شاه بود و مربوط به پس از دوران پرتلاطم سال‌هاي 40 تا 42 بوده و بدون ترديد گوشمالي بود كه شاه به ملكي داد. دليل آنهم برخوردي بود كه ملكي در دوران ضعف و درماندگي شاه، در ديداري كه اسدالله علم براي ميانجيگري بين شاه و جبهه ملّي ترتيب داده بود، با شاه داشت و شاه بعداً خواست به نوعي او را گوشمالي بدهد.

بت‌سازان ملكي، دربارة اين ديدار، بر پايه ادّعاي خود ملكي در نامه‌اي كه به دكتر مصدّق نوشته و مطمئن بوده كه هر دروغي در آن بنويسد، به دست شاه نخواهد افتاد تا قضيه لو برود، خيلي جار و جنجال به راه انداخته‌اند. دربارة اين ديدار، هيچ مدركي جز نوشته خود ملكي به دكتر مصدّق در دست نيست ولي لحن تملّق‌آميزي كه او در دفاعش در سال 1344 دارد، نشان‌دهنده روحيّه اوست. ملكي مي‌گويد:

اينجانب براي اولين بار به حضور شاهنشاه شرفياب شدم و اعليحضرت همايوني، بدواً از مبارزات مؤثّر و ميهن‌پرستانه نهضت ملّي و همينطور از مبارزه ما عليه كساني كه از بيگانه الهام مي‌گيرند(يعني حزب توده ايران) فصلي بيان فرمودند و از حزب ما كه به نام نيروي سوم، ناميده مي‌شد، قدرداني فرمودند. قرار بود براي اينكه بهانه‌اي به دست توده‌اي‌ها نيفتد، اين ملاقات علني نشود. اينجانب درصدد بودم تا جايي كه امكان دارد از شكاف بين دربار و دكتر مصدّق، جلوگيري كنم و مدتي جبهه داخلي نهضت ملّي را در برابر بيگانگان حفظ نمايم.

بنابر گفتة ملكي شاه به ويژه در آستانه كودتاي 28 مرداد:

اعليحضرت همايوني، به خصوص در آن اواخر، نسبت به نهضت خوشبين بودند و آقاي دكتر مصدق و نهضت ملّي را تأئيد مي‌كردند.⁽¹⁾

جلال آل‌احمد كه بيش از هر كس ديگر با روحيّات ملكي آشنا بود، ديدارش را با شاه پيش از 28 مرداد، اينطور ارزيابي مي‌كند كه ملكي از ترس اينكه مبادا شاه مانند سال 1325 پشتيبانان دكتر مصدّق را قتل‌عام كند به حضور شاه رفت و در دفاعياتش در سال 1344، آنگونه تملّق‌آميز از شاه ياد مي‌كند و براي راضي نگهداشتن محاكمه‌كنندگانش، مبارزه‌اش را با حزب توده ايران، به رخ مي‌كشد.

جلال آل‌احمد با همان صداقت، دربارة اتهامات دكتر خنجي با ملكي صحبت مي‌كند اما دربارة ملاقات دومي كه در دوران ضعف شاه به دليل بحران اقتصادي رژيم بين ملكي و شاه صورت گرفت، صحبتي نمي‌كند. همانطور كه بقايي در چند مورد دربارة روحيه شاه گفته است:

شاه هر وقت در موقعيت ضعيفي قرار مي‌گرفت مثل موم نرم مي‌شد و حتي تملق مي‌گفت. در آن دوران هم كه آمريكا از عملكرد او بسيار ناراضي بود و او مي‌ترسيد كه او را كنار بگذارند، به دست و پا افتاد و اسدالله علم را واسطه كرد. علم هم چون مي‌دانست كه رهبران جبهه ملّي حاضر به چنين ملاقاتي نيستند و ظاهراً همانطور كه ملكي نوشته است، با ملكي دوست شده بوده و بدون ترديد روحيات ملكي را خوب دريافته بود به سراغ او آمد كه او را واسطه ميان شاه و رهبران جبهه ملّي نمايد.

ملكي هم ظاهراً روحيه‌اي مانند شاه داشت يعني هروقت احساس قدرت مي‌كرد و با طرفي كه در موقعيت ضعيفي قرار داشت برخورد مي‌كرد، به خود اجازه جسارت مي‌داد. با شاه هم طوري صحبت كرده است كه گوئي با او برابر است. او شاه را پس از آن همه رويدادها هنوز نشناخته بود و مانند دوران همكاري رهبران حزب توده ايران با دولت قوام، ملكي تصور مي‌كرد كه دوران سروري جبهه ملّي دوباره آغاز شده و عقب‌گردي در آن نيست به همين خاطر از «موضع قدرت» با شاه صحبت كرده است. شاه هم بعد از تثبيت مجدد موقعيتش و بركنار كردن دكتر اميني، همة رهبران جبهه ملّي را بازداشت كرد و ملكي را هم به خاطر همان برخورد جسارت‌آميزش در آن ديدار سه ساعته، گوشمالي مختصري داد و دستور داد او را به 3 سال زندان محكوم كنند بعد از يكسال و نيم هم او را مورد عفو قرار داد و به گوشه خانه فرستاد.

خليل ملكي در نامه‌اي كه پس از ديدار شاه و در آستانه مسافرتش براي معالجه به اروپا نوشته، پس از يك دنيا خودستائي از ديدارش با شاه چنين نتيجه گرفته است:⁽¹⁾

مجموعه اين احوال سبب شد كه يك فرصت تاريخي براي نهضت ملي ايران بوجود آيد. در صورتي كه درست عمل مي‌شد به آساني ممكن بود نهضت ملي، ابتكار عمل را به دست گيرد و هيأت حاكمه فاسد را از صحنه سياست خارج كند. ولي متأسفانه به سبب فقدان يك رهبري آگاه و نيرومند و به علّت عدم تشخيص شرايط داخلي و خارجي از طرف سران جبهه ملّي، اين فرصت تاريخي از دست رفت.

او درباره مقدمات ديدار خود با شاه در نامه‌اي به دكتر مصدّق چنين نوشته است:

اينك به بعضي از وقايع سياسي دوران اخير اشاره مي‌كنم. پس از آنكه شاه، انتخابات اوليه را لغو كرد، آقاي علم سه جلسه دو ساعته با من ملاقات كرد و سعي كرد كه مرا متقاعد سازد كه با شاه ملاقات به عمل بياورم. مناسبات آقاي علم با من از آنجا بود كه در يكي از شماره‌هاي نبرد زندگي(همان مجله‌اي كه با اجازه سازمان امنيت ملكي منتشر مي‌كرد!) از برنامه اصلاحات ارضي كه آقاي علم بنام حزب مردم مطرح كرده بود، يك انتقاد كوبنده صورت گرفته بود و به دنبال آن آقاي علم چندبار از ما تقاضاي همكاري كرده بود ولي من به ايشان گفتم كه همكاري ما با ايشان در چهارچوب دستگاه حاكم فعلي عملي نخواهد

بود. به هر صورت ارتباط دوستانه با ايشان باقي ماند (ايشان دوست آقاي علم شدند!) و به سابقه آن آشنائي، ملاقات مزبور به عمل آمد. در آن روزها رژيم حاكم ضعيف بود و در مقابل اوضاع و احوال بين‌المللي و محلي خود را ضعيف مي‌دانست. سرانجام من پس از تصويب هيأت اجرائيه سازمان و مشورت مستقيم با آقايان دكتر غلامحسين صديقي و دكتر كريم سنجابي به ملاقات رفتم. اين ملاقات دو نفره در حدود 3 ساعت طول كشيد و در اين ملاقات مانند ملاقات اول كه با اطلاع و مشورت آن جناب در گذشته صورت گرفته بود، من با كسب اجازه از لحاظ محتواي بحث، مانند يك انسان با انسان صحبت كردم كه مطابق رسوم درباري، مذاكرات، لااقل از طرف من، صريح و رك و ساده بود و نه مطابق رسوم درباري. در طي مذاكرات، شاه تقريباً دوبار عصباني شد ولي من تسليم نشدم. مثلاً در يك مورد او تصور مي‌كرد، يا لااقل تظاهر به اين مي‌كرد، كه نهضتي كه آن پدر بزرگوار (دكتر مصدّق) در رأس آن هستند، پشتيبان زيادي بين توده مردم ندارد. در جواب گفتم: آنچه كه در اين مورد به عرض اعليحضرت رسانده‌اند صحيح نيست و آن چه كه من به عرض مي‌رسانم با واقعيت تطبيق مي‌كند. خوب، در مقاومت مجدد او در برابر اين حرف، گفتم: اگر اعليحضرت انتظار دارند من هم مانند درباريان، هر چه را فرمودند تأئيد بكنم مسئله ديگري است، اما اگر اعليحضرت مايل هستند از واقعيات موجود اجتماعي، آنطور كه هست، اطلاع حاصل كنند، آنچه كه من عرض مي‌كنم صحيح است. اين را انصاف مي‌دهم كه در تمام مواردي كه من مقاومت كردم و توضيح دادم، بالاخره اعليحضرت قانع شدند. او مي‌گفت: براي من چه فرق مي‌كند كه عمر باشد يا زيد باشد (مقصود نخست‌وزير است) من هر نوع اختيارات قانوني دارم و حال كه مردم، صالح‌ها و سنجابي‌ها را مي‌خواهند، من حرفي ندارم. او مي‌گفت: من فقط از آنها 2 تا اطمينان مي‌خواهم. اول، وضع خود را رسماً نسبت به احترام به قانون اساسي ـ كه منظور ايشان احترام به مقام سلطنت بود ـ اعلام كنند. ثانياً، وضع خود را نسبت به حزب توده مشخص سازند. بعد گفت: البته مطلب سومي هم هست كه اختلافي در آن نخواهد بود و آن رشد اقتصادي است كه لازمه استقلال كشور است. او تأئيد كرد در صورتي كه دو مطلب روشن شود، براي من صالح‌ها با ديگران فرقي ندارد...⁽¹⁾

شاه در موقعي كه آمريكائيها مي‌خواهند اميني را به او تحميل كنند ادعا مي‌كند كه همه‌گونه اختيارات دارد و مي‌تواند صالح يا سنجابي را نخست‌وزير كند!

ملكي اين واقعيت را درك نكرد كه آمريكا و انگليس محال است كه شاه را حذف كنند. تنها چون او حاضر به اصلاحات ارضي ـ كه آمريكا براي جلوگيري از يك انفجار انجام آن را ضروري مي‌دانست ـ آمادگي نشان نمي‌داد، مي‌خواستند به وسيله دكتر اميني به شاه گوشمالي بدهند.

در برابر اين فشار آمريكا، شاه براي جلوگيري از نخست‌وزيري دكتر اميني به دست و پا مي‌افتد و به توصيه انگليسي‌ها، كه اسدالله علم نماينده آنان در كنار شاه بود، مي‌كوشيد تا شايد جبهه ملّي را به همكاري با خود جلب كند و اسدالله علم هم كه مي‌دانست رهبران جبهه ملّي گول اين مارمولك بازي شاه را نمي‌خورند، فرد ساده‌لوح و خوش‌باوري مانند ملكي را نامزد كرد. ملكي تصور كرد كه شاه به علت برجستگي شخصيتش او را براي اين واسطه‌گري دعوت كرده است! تنها يك نفر از بت‌سازان ملكي، به اين خوش‌باوري و ساده‌لوحي ملكي اعتراف كرده است، دكتر مصطفي رحيمي، كه در مقاله‌اش در دفاع از ملكي و بقايي و پاسخ به نوشته انتقادي آرمان تهچيري در مجله نگاه نو، اين خوش‌باوري ملكي را يادآور شده و آن را اشتباه او دانسته است.

ملكي، خوش‌باوري خود را دنبال مي‌كند و مي‌گويد:

در آن زمان كه هيأت حاكمه سخت متزلزل بود مي‌شد هر نوع امتيازي را به نفع نهضت ملّي از او گرفت. اعلام كردن دو كلمه دربارة قانون اساسي و حزب توده، مي‌توانست وضع نهضت را از جنبه داخلي و خارجي روشن و مشخص سازد...

(ببينيد، اصلاً دو كلمه كافي بود. آمريكائي‌ها هم واقعاً‌راضي مي‌شدند و آقاي صالح نخست‌وزير مي‌شد و آقاي ملكي هم مي‌شد معاون او!)

... به هر حال اگر درست عمل شده بود ممكن بود جبهه ملّي بجاي دكتر اميني روي كار بيايد ولي چنين نشد. در دورة حكومت دكتر اميني هم فرصت ديگري وجود داشت و ميان هيئت حاكمه شكاف افتاده بود و به آساني مي‌شد پس از اميني حكومت ملّي تشكيل داد اما رهبران جبهه با اشتباه‌كاريهاي حيرت‌انگيز، اين فرصت را از دست دادند...

به اين ترتيب مي‌بينيم كه خليل ملكي واقعاً ساده‌لوحي عجيبي نشان مي‌دهد و خيال مي‌كند كه آمريكا و انگلستان كه با آن همه زحمت و تجهيز تا مرز تدارك نظامي از خارج به

ايران، توانستند دولت دكتر مصدّق را سرنگون كنند، اكنون صاف و ساده اجازه مي‌دهند در زماني كه هنوز دكتر مصدّق زنده و در زندان احمدآباد است، به رهبران جبهه ملّي ـ كه شخصيّت و نفوذشان در ميان مردم فقط و فقط بخاطر پيروي آنان از دكتر مصدّق است ـ اين امكان داده مي‌شود كه دولت تشكيل بدهند و شاه را به دوران سال‌هاي 31 و 32 برگردانند. ظاهراًً علت زنداني و محكوم شدنش از سال 1344‌هم، به مناسبت همين صحبتي است كه با شاه كرد و گفته كه: من صريح با شما صحبت مي‌كنم. يعني خودش را با شاه مساوي مي‌دانسته است.

س: سال 42 دستگير شد؟

ج: نه در پائيز 44 دستگير شد و محاكمه‌اش هم در اسفندماه انجام گرفت؛ و يكسال و يكي 2 ماه بيشتر زنداني نبود كه با عفو ملوكانه آزاد شد! و چوب اين را خورد كه خيال كرده علي‌آباد هم شهري است و حالا كه شاه از او تقاضاي ملاقات مي‌كند، فكر كرد كه: ببين ما چه‌قدر مهميم و شاه ديگر رفتني است و خيلي كارش خراب است. حالا ديگر حكومت جبهه ملّي مسلم شده و فقط كافي است دو كلمه دربارة احترام به مقام سلطنت و دو سه تا نفرين هم به حزب توده بگويند. هدف شاه اين بود كه به آمريكائيها كه مي‌خواستند اميني را به او تحميل كنند، بگويد كه جبهه ملي هم با من همراه است و من اينقدر پايه مردمي دارم!

در دوران اميني هم تحليل ملكي درباره جناح مرتجع و جناح آزاديخواه هيأت حاكمه و قضاوت ريچارد كاتم را برايتان خواندم كه گفته است: ملكي عقيده داشت اميني نماينده جناح آزاديخواه هيأت حاكم است و جبهه ملّي بايد از او پشتيباني كند و او را تقويت كند.

آقا، اميني يك مأمور بود براي اينكه با ترساندن شاه او را براي تسليم شدن در برابر دستور آمريكا آماده كند. من سابقه اصلاحات ارضي را برايتان گفتم كه اولش در زمان سهيلي در سال 1322، انگليسي‌ها روي اين مسئله فشار آوردند. چون مي‌ديدند كه كشاورزان تهيدست كه از فشار بزرگ مالكان به ستوه آمده‌اند و هر روز بر اثر تلاش حزب توده ايران آگاه‌تر مي‌شوند وضع موجود را تحمّل نخواهند كرد و خطر يك انفجار انقلابي هر روز بيشتر مي‌شود و اين وضع قابل دوام نيست. بايد حتماً يك اقدام جدي انجام شود. آنها اميني را آوردند فقط به عنوان يك مترسك براي شاه. براي همين هم شاه وقتي احساس كرد كه موضوع جدي است بعد از يك سال به پابوس پرزيدنت كندي رفت و پس از سپردن تعهد، با احترامات فراوان و با قدرت بيش از پيش، پيروزمندانه بازگشت. اميني را بركنار كرد و اول

تصميم گرفت كه او را به جرم دزدي محاكمه كند ولي با دخالت آمريكا او را به اروپا تبعيد كرد⁽¹⁾و رهبران جبهه ملّي را هم به زندان انداخت و فعاليت جبهه ملّي به كلي تعطيل شد. ملكي هم كه به عنوان يك آدم برابر شاه با او صحبت كرده بود چوبش را خورد. اين جريان نشان مي‌دهد كه ملكي گاهي اوقات، كارش به ساده‌لوحي به معني كامل مي‌رسيد. كسي كه طبق ارزيابي همايون كاتوزيان يك تئوريسين عظيم‌الشأن در مقياس جهاني بود و يك استراتژي و تاكتيك‌دان و روشن‌بين بي‌نظير در مسائل سياسي كسي كه هرگز در پيش‌بيني‌هايش اشتباه نبود و در تاريخ معاصر ايران از اين جهت بي‌نظير است، در يك پرتگاه بسيار مهم، اين‌گونه خامي و ساده‌لوحي از خود نشان داد.

س: پس، دستگيري او به دليل همان دگرگوني اوضاع بود!؟

ج: بعد از اينكه شاه قدرت گرفت، هم اميني، و هم كساني را كه از او حمايت مي‌كردند و كساني كه در دوران ضعفش، عليه او تظاهرات به راه انداخته بودند (رهبران جبهه ملّي) همه را سر جايشان نشاند.

س: خليل ملكي برادري دارد به اسم حسين ملكي كه در اين اواخر هم با شاپور بختيار كار مي‌كرد، او به لحاظ فكري در چه حدي است؟ آيا شما از نزديك با او آشنا هستيد؟ در حزب توده چه موقعيتي داشت؟

ج: او را از دوران عضويّتش در حزب مي‌شناختم. آنچه از عملكرد او مي‌دانم اين است كه او چندين بار از اين شاخ به آن شاخ پريده است.

پس از انشعاب و اظهارات راديو مسكو، به طوري كه خامه‌اي نوشته، مانند دكتر اپريم، نامه‌اي به سفارت شوروي نوشته و خود را تبرئه كرد. بعداً‌به حزب زحمتكشان پيوست. بعد دوباره عليه بقايي و سياست ضدشوروي و حزب زحمتكشان نامه‌اي نوشت و مي‌خواست به سفارت شوروي بفرستد، ملكي از او خواهش كرد كه نامه را براي درج به خامه‌اي بدهد و خامه‌اي آن را در روزنامه خودش «حجّار» منتشر كرد. بعدها هم تا 28 مرداد با ملكي بود و نمي‌دانم در چه تاريخي به اروپا رفت و در جامعه سوسياليستهاي ايران در اروپا شركت كرد. جلال آل‌احمد در همان كتابش نامه‌اي از جواني كه در آلمان تحصيل مي‌كرد درج كرده كه

در آن اين جوان نوشته كه حسين ملكي آمده و مي‌خواهد ما را به گروه خود جلب كند، برويم يا نرويم؟ جلال آل‌احمد هم به او جواب مي‌دهد كه من سياست را بوسيدم و گذاشتم كنار، شما گول نخوريد و از اين چيزها. به دنبال اين چيزها نرويد.

س: از نظر فكري كارش در اروپا در چه سطحي بوده است؟

ج: هم از نظر فكر و هم از نظر معلومات تا آنجا كه من اطلاع دارم، در حد متوسطي بود ولي از دوستان شنيده بودم كه او خود را يك تئوريسين، آنهم بالاتر از ملكي بخصوص در مسائل اقتصادي مي‌دانست. همايون كاتوزيان هم ادعا كرده است كه در زمينه اطلاعات كشاورزي، ما نظير او را در ايران نداريم. او در دانشكده كشاورزي كرج تحصيل كرده بود. من از فعاليت او در اروپا اطلاعات قابل توجهي ندارم.

س: در فرانسه چكار مي‌كرد؟

ج: نمي‌دانم!

س: بعد از انشعاب، يعني دوران بعد از 32، هيچ ارتباطي با حزب توده نداشت؟

ج: خير، او جزو شديدترين دشمنان حزب توده ايران بود.

س: مي‌دانم. بعداً ديگر هيچ نيامد و تلاشي براي ارتباط با حزب انجام نداد؟

ج: نه، به هيچ‌وجه، هميشه با حزب دشمني داشت.

آقاي به‌آذين، در جلد دوم كتاب خاطراتش، تحت عنوان از هر دري، نوشته است كه در آستانه انقلاب 1957، عده زيادي اصرار داشتند كه به‌آذين را نيز به عنوان يكي از اعضاي هيئت مديره كانون نويسندگان ايران انتخاب كنند. حسين ملكي با تمام قوا مخالفت كرد و تهديد كرد كه اگر به‌آذين را انتخاب كنند او و گروهش استعفا مي‌دهند و گفته است:

من تمام زندگي‌ام را براي مبارزه با حزب توده ايران صرف كردم،حالا بيايم و با حزب توده همكاري كنم؟

س: چند سؤال در رابطه با افراد حزب برايم پيش آمده كه بد نيست قبل از ادامه بحث مطرح كنم، به هرحال براي شناسايي چهره‌هاي قديمي حزب هم بد نيست، مثلاً يكي در مورد پيشه‌وري، مي‌خواستم بدانم پيشه‌وري تنها به لحاظ تشكيلات يك نيروي قوي بود يا از لحاظ تئوري هم آدم باسوادي بود؟

ج: از نظر تئوري، آدم باسوادي بود، چون سابقه داشت. عضو كميته مركزي حزب كمونيست ايران بود و دورة آموزش حزبي «كونف» را هم در شوروي ديده بود. در سطح

متوسط ديگران بود.

س: در مقايسه با اردشير، پيشه‌وري از اردشير باسوادتر بود؟

ج: البته من با پيشه‌وري آشنايي چنداني نداشتم، از او نيز فقط يك جزوه كوچك، كه خاطرات زندان است و چيز مهمي هم ندارد، خوانده‌ام، اما فكر مي‌كنم در حد همان اردشير بود.

س: در مورد اردشير اين سؤال برايم پيش آمد، او بعد از پيروزي انقلاب به ايران نيامد؟

ج: او از جمله كساني بود كه پس از انقلاب، بخاطر سن بالا و وضع تندرستي‌اش، نمي‌توانست كاري انجام بدهد و ترجيح داد كه در همان خارج بماند، نمي‌دانم در چه سالي درگذشت!؟

س: ظاهراً تا سال 69 و 70 زنده بود.

ج: اما در دوران انقلاب نيامد و دخالتي هم در كارها نداشت. ما هم كه آنجا بوديم او در پلنوم شانزدهم، شركت كرد ولي چون در ايران زندگي مي‌كرد با افراد ديگر مهاجر، رابطه چنداني نداشت.

س: از حزب اخراج شده بود يا استعفا داد؟

ج: به هيچ‌وجه نه اخراج شده بود و نه استعفا كرده بود، فقط در جلسات پلنوم شركت مي‌كرد. من خيلي مايلم يكبار ديگر خاطرات او را بخوانم. يك بخشي را من خواندم كه پر از خودستايي بود. بيماري دوران پيري!

س: شما يك قسمت آن را ديديد، مثلاً حدود هفتاد يا هشتاد صفحه، اما كل خاطرات، سيصد و خرده‌اي صفحه است.

ج: تا همانجايي كه او وارد جريان حزبي بوده گفته، بعد از آن چيزي نداشته كه بگويد.

س: زن و بچه‌اش همانجا بودند؟

ج: خودش كه بچه نداشت. دختري از ايتام را به فرزندي قبول كرده بود كه عليرغم محبت كم‌نظيري كه همسر اردشير نسبت به او روا مي‌داشت، خيلي مادرخوانده‌اش را آزار داد و بالاخره هم دختر لوس و خودخواهي شده بود و آنقدر آزارشان مي‌داد كه گاه زجرش قابل تحمّل نبود.

س: رادمنش و روستا كتاب خاطراتي ندارند؟

ج: نه، رادمنش هيچ كتاب خاطراتي ندارد و جاي تأسف است. روستا هم همينطور.

س: در بين رهبران حزب، غير از ايرج و شما و طبري هيچكدام خاطراتي ننوشتند؟

ج: اردشير هم نوشته، از ديگران هيچ خبري ندارم.

س: تدوين تاريخ حزب چه مي‌شود؟ به هر صورت بايد يك آدم بي‌طرف باصداقت، تاريخ حزب را بنويسد.

ج: اصلاً‌نه، در مهاجرت در آن دوران همه‌اش دعوا بود. من كه خوب، 9 سال، نبودم.

س: دعواها بيشتر دعواهاي تئوريك بوده يا تشكيلاتي؟ يا براي مقام و موقعيت و استفاده از امكانات در بلوك شرق؟

ج: اصلاً در هيچ موردي اختلاف تئوريك وجود نداشت. دعوا بر سر مقام بود. حتي اختلاف دكتر فروتن و قاسمي كه به جدا شدن آنان از حزب انجاميد، پايه تئوريك نداشت بلكه پاية سياسي داشت. آنها هوادار موضع‌گيري حزب كمونيست چين عليه حزب كمونيست اتحاد شوروي پس از استالين بودند. دعوا عبارت بود از سمت‌گيري به طرف چين يا شوروي.

س: چه كساني از دعواها بركنار بودند؟ بين سال‌هاي 32 تا 57 را مي‌گويم.

ج: 2 گروه كه هميشه اين دو گروه مقابل هم بودند. گروه اول: دكتر رادمنش، اسكندري، روستا، دكتر جودت، بقراطي، دانشيان و گروهش بودند (صفري، لاهرودي، و ديگران) در گروه ديگر كامبخش، كيانوري، قدوه، ميزاني، اردشير، امير و نوشين و شماري از جوانها كه عضو مشاور بودند، از اين گروه دوم پشتيباني مي‌كردند. همين بابك اميرخسروي در تمام جنبه‌ها از موضع ما هواداري مي‌كرد، علي‌رغم اينكه با اسكندري مناسبات دوستانه جدي داشت.

اردشير هم هميشه با ما بود. دكتر فروتن هم، پيش از جدا شدن از حزب، طرف ما بود، قاسمي هم در اكثر موارد همينطور.

س: در جريانات عراق و قضاياي عباس شهرياري، هيچكدام اينها، مثلاً رادمنش، چيزي ننوشتند؟

ج: نه، هيچكدام. تنها من اين جريان را نوشتم.

س: آيا صحبت‌هاو جلسات خارج از كشور جايي ثبت و ضبط و مكتوب نمي‌شد؟

ج: از صورت جلسات پلنوم‌ها، منشي‌ها به صورت تندنويسي يادداشت برمي‌داشتند. نوار هم تهيه مي‌شد كه در مركز حزب در لايپزيك نگهداري مي‌شد. از صحبت‌هاي هيئت اجرائيه هم صورت جلسه كوتاه برداشته مي‌شد كه در جلسه بعد آن را مي‌خواندند و بايگاني مي‌شد.

طبري منشي جلسات بود.

س: اينها ارزش چاپ دارد يا نه؟ اين مطالب حالا كجاست؟

ج: معلوم نيست كه كجا هست و در اختيار كيست، تازه تنها گزيده‌اي از آنها به درد بخور هست.

س: در اختيار چه كساني است؟

ج: همة اينها در مركز حزب در لايپزيك و در اختيار علي خاوري بوده، حالا كجاست، نمي‌دانم!

س: خانه شما بوده و يا خانه صفري؟

ج: نه، در خانه ما نبود، در مركز حزب بود. دست صفري و علي خاوري، حالا با آن چه كرده‌اند؟ نمي‌دانم. تمام نوارهاي جلسات پلنومها آنجا بود.

س: خاطرات بزرگ علوي هم زير چاپ است.

ج: نمي‌تواند مثل خاطرات ايرج باشد. چرا كه علوي خيلي زود كنار رفت، و وقتي هم كه بود دخالتي نداشت.

س: تا 1343 بود. گويا ايشان در سال 1340 از حزب كناره‌گيري كرد و به دنبال كار ادبي رفت.

ج: بله، خيلي زود رفت. با بركناري رادمنش از مقام دبير اولي و بعد از جريان شهرياري، استعفا داد.

س: بعد هم رفت دنبال كارهاي ادبي، گويا از حزب توده سرخورده شد.

ج: رفت دنبال پول درآوردن از كتابهايي كه در خارج چاپ مي‌كرد.

س: در آلمان شرقي با اعضاي حزب ارتباطي نداشت!

ج: حتماً‌با دوستانش، ايرج اسكندري و يا رادمنش، رابطه داشته.

س: گويا بيشتر در طيف ايرج اسكندري بود، اينطور نيست؟

ج: بله، هميشه آنطرف بود.

س: حالا دوباره برگرديم به بحث شخصيّت‌ها، مثلاً رزم‌آرا، كه در مبحث ملكي دربارة او صحبت شد و چندان هم با بحث ما درباره ملكي و بقايي بي‌ارتباط نيست. به ويژه آنكه كاتوزيان از ارتباط شما با او در ترور شاه هم صحبت كرده است. درباره رزم‌آرا، اين سؤال مطرح است كه او وابسته به انگليس بود يا آمريكا؟ در جناح‌بندي قدرت‌هاي

خارجي به كدام طرف تمايل داشت؟

ج: به نظر من كاتوزيان دربارة او تحليل درستي مي‌دهد، يعني او نه عامل انگلستان بود و نه عامل آمريكا و نه عامل روسيه. عامل خودش بود، جاه‌طلب بود و حاضر به هر كاري براي كسب قدرت.

س: برخي عقيده دارند كه او وابسته به روسيّه بود حتي تلاش مي‌كنند تا نشان بدهند كه با حزب توده هم همدستي داشته و با حزب همكاري مي‌كرده، نظر شما چيست؟

ج: همة اين تحليل‌ها را دو نفر به راه انداخته‌اند. يكي انور خامه‌اي و يكي هم همايون كاتوزيان. بد نيست در آغاز اين بحث، بخشي از افسانه‌سازي‌هاي كاتوزيان را نقل كنيم:

... به نظر مي‌آيد كه رزم‌آرا با سران حزب توده قرار گذاشته بود كه حزب در انتخابات دوره شانزدهم شركت نكند. زيرا اگر چنين مي‌كرد اين خطر جدي وجود داشت كه حزب توده، با وجود عوامل شاه و ارتجاع، برخورد شديدي با دولت پيدا بكند چرا كه با وجود شاه و عوامل ارتجاع، ممكن نبود كه حزب توده پيروزي قابل توجهي در انتخابات كسب كند.

در اين صورت طبيعي است كه مطبوعات حزب توده، دولت، يعني رزم‌آرا را مقصّر بشناسند و سخت به او بتازند.

پس قرار شد كه حزب توده، انتخابات مجلس شانزدهم را تحريم كند، اما اين تحريم، صورت ظاهري بيش نبود، زيرا وقتي يك حزب سياسي، انتخابات پارلمان را تحريم كند، نيروي خود را براي افشاگري فسادي كه در انتخابات صورت گرفته يا مي‌گيرد به كار مي‌بندد. حال آنكه در آن زمان حزب توده، كم و بيش، دست روي دست گذاشته بود و طوري رفتار كرد كه انگار اصلاً انتخاباتي در حال تكوين و جريان نيست...⁽¹⁾

همانطور كه از اين تحليل بسيار دانشمندانه! برمي‌آيد، همايون كاتوزيان در اينجا به غيب‌گوئي روي آورده است! و يا شايد از ما بهتران كنار رود تايمز لندن به ايشان «الهام» فرموده‌اند. به هرحال همانطور كه گفتم، اين طور به نظر مي‌رسد كه رزم‌آرا وابسته به هيچ‌يك از قدرتها نبود.

براي بررسي دقيق شخصيت و عملكرد رزم‌آرا، بد نيست كه در آغاز خود او را بشناسيم.

سرهنگ غلامرضا نجاتي كه از افسران ناسيوناليست هوادار سرسخت دكتر مصدّق بود،

دربارة شخصيت رزم‌آرا چنين نوشته است:

در اواخر سال 1326، سپهبد رزم‌آرا، مقبول‌ترين چهره نظامي در ارتش ايران بود، وي تنها شخصي شناخته مي‌شد كه پس از شكست شهريور 1320 براي ارتش ايران قدرت و اعتبار فراهم ساخت. رزم‌آرا نه تنها در ارتش نفوذ و قدرت زيادي كسب كرده بود، بلكه در ساير امور مملكت نيز مداخله مي‌كرد...

رزم‌آرا در تهيه و تنظيم برنامة دولت خود، كه اهم آن حل مسئله نفت بود، از حمايت واشنگتن سود برد و چون نخست‌وزيري او برخلاف تمايل شاه بود، شاه و اطرافيانش را نسبت به مقاصدش نگران ساخت. زيرا سپهبد جوان، باهوش و جاه‌طلب و آشنا به زد و بندهاي سياسي كه ارتش را نيز پشت سر خود داشت، اگر زنده مي‌ماند «طوفان نفت» را از سر مي‌گذارند و مسلماً محمدرضا شاه را از ميان برمي‌داشت، چه بسا تاريخ سياسي ايران در مسير ديگري قرار مي‌گرفت. ولي با قتل او در اسفند 1329 كه شاه قطعاً در آن دست داشت، يكي از چهره‌هاي مهم سياسي ايران از صحنه خارج گرديد و محمدرضا شاه از يك تهديد بالفعل عليه خود و سلطنش رهائي يافت.⁽¹⁾

واقعيت اين است كه رزم‌آرا باسوادترين، پاك ترين و پركارترين فرد در ميان اميران ارتش ايران بود.

اكنون بپردازيم به افسانه‌سازي‌هاي «شركت سهامي دروغ‌سازان» يعني امثال انورخامه‌اي و همايون كاتوزيان.

همايون كاتوزيان در مقدمه‌اي كه بر خاطرات خليل ملكي نوشته است درباره مناسبات رزم آرا با حزب توده ايران، افسانة زير را فرض كرده است، درست توجه كنيد، او فرض كرده است:

تجزيه و تحليل شوروي و حزب توده از رزم‌آرا، اگر چه هرگز به هيچ صورتي افشاء نشده و حتي (گويا) دكتر كشاورز نيز از آن بي‌خبر باشد، قطعاً چيزي شبيه به اين بوده است:

راستي بايد به اين افسانه‌ساز گفت: «صدآفرين». نظر و تحليل خود را از رزم‌آرا به نام اتحاد شوروي و حزب تودة ايران، جا زده است.

اينها براي تمام چيزهائي كه به او نسبت مي‌دهند كوچكترين سندي ندارند. مثلاً مي‌گويند كه رزم‌آرا با حزب توده همكاري كرده اما كوچكترين دليل و سندي ندارند. تنها ادعاهاي بي‌پشتوانه است. رزم‌آرا ما را محاكمه كرد، محكوم كرد و به زندان انداخت. بعداً هم براي بريدن ارتباط ما با حزب، ما را به چند تكه تقسيم كرد و هر تكه را به يك زندان كثيف در يزد و كاشان و بندرعباس فرستاد. اين اسمش همكاري است؟

س: حتي در قضاياي فرار كردن اعضا؟ سياست غرب، كوبيدن حزب بود. سياست دربار هم، اما رزم‌آرا چرا؟

ج: مي‌گويند كه او كمك كرده ولي سفير انگليس در گزارش اين ادعا را گزافه‌گوئي دانسته و گفته است:

در اواخر آذر 1326 فرار اسرارآميز ده تن از سران حزب توده از زندان، موقعيت او (رزم‌آرا) را دشوارتر كرد و بسياري بعداً بر اين باور بودند كه زندانيان مزبور با موافقت ضمني رزم‌آرا گريخته‌اند.

اگر چه اظهار اين مطلب كه دولت، در فرار زندانيان توده‌اي دست داشته، خيلي زياده‌روي است ولي نشانه‌هائي وجود دارد كه دولت، اعضاي حزب توده را با شور و حرارتي كه زماني از خود نشان مي‌داد تعقيب نكرده است.⁽¹⁾

Fo - 371 Epq 91467

در اظهارنظر سفير بريتانيا به درستي از «شور و حرارتي» ياد شده كه رزم‌آرا براي سركوب حزب توده ايران به كار مي‌برده است. ولي هنگامي كه حزب در پي غيرقانوني شدن مجبور شد به فعاليت پنهاني پناه برد، ديگر سركوب حزب به آساني دوران علني ممكن نبود و انتظار

نمايندگان انگلستان به سركوب بيشتر حزب تودة ايران، زياده‌خواهي بود.

اميرخسروي در نقد بر خاطرات من، جريان ترتيب دادن فرار ما را از قول دكتر فروتن كه با سرهنگ مشيري اين نقشه را طرح و با دقت به اجراء گذاشتند، با تفصيل شرح داده است.

افسانه‌سازي‌هاي انور‌خامه‌اي در مورد همكاري خيالي رزم‌آرا و حزب تو‌د‌ة ايران از اين افسانه‌سازي كاتوزيان هم خنده‌آورتر است. او دربارة قتل محمد مسعود، قتل احمد دهقان و تيراندازي به شاه در بهمن 1327، هربار بدون ارائه دادن هيچگونه سندي ادعاهاي مسخره خود را تكرار كرده است.

در مورد محمد مسعود، اظهارات زنده‌ياد خسرو روزبه آنقدر روشن است كه حتي اميرخسروي هم آن را مسلم و درست تشخيص داده است.

در مورد قتل احمد دهقان، مظفر بقايي كه وكيل مدافع او بود، يك كلمه دربارة شركت حزب توده نگفته است. در مورد تيراندازي به شاه هم در همة فر‌ض‌هايي كه مي‌كند، كم‌ترين دليل و سندي در اين‌باره ارائه نمي‌دهد.

اين افسانه‌ها را چه كساني ساخته‌اند؟ چون يك نيروي عظيمي مخالف رزم‌آرا بود. شاه، ارفع و زاهدي و بقايي و دار و دسته‌هاي آنها مخالف رزم‌آرا بودند و حزب توده هم كه در عين مخالفت با رزم‌آرا با همه اينها مخالف بود و آنها هم دشمن حزب توده، تنها چيزي را كه عليه رزم‌آرا درآوردند و كوشيدند به او بچسبانند اين بود كه او با حزب توده ايران بند و بست كرده است.

حالا همايون كاتوزيان گفته است كه بله! رزم‌آرا به وسيله كيانوري به حزب توده خبر مي‌داده. از او بايد پرسيد بر پايه كدام سند اين ادعا را مي‌كند؟ حتي استادان تو در سازمان «ام،آي،6» انگلستان هم‌چنين ادعائي نكرده‌اند.

ميان تمام اسنادي كه در انگلستان و آمريكا منتشر شد، حتي يك كلمه هم دربارة ادعاي اين خرده عمالشان نيست. كاتوزيان با وقاحت و بي‌شرمي كم‌نظيري ادعا كرده است:

اقدام به ترور شاه در پانزدهم بهمن 1327 نتيجة همكاري مستقيم رزم‌آرا رئيس ستاد ارتش و يك جناح از رهبري حزب توده به زعامت دكتر نورالدين كيانوري بود...

رزم‌آرا بي‌ترديد قول‌هائي به كيانوري و رفقايش دربارة سياست داخلي و خارجي خود(پس از تشكيل حكومت ديكتاتوري كه در نظر داشت) داده بود و گرنه دليلي نمي‌داشت كه اينان نيروي خود را مفت و مسلم در اختيار رزم‌آرا بگذارند. ضمناً اين نحوه عمل، بي‌سابقه

هم نبود پيش از اين، جناح كيانوري تصميم گرفته بود كه با اقدام به يك سلسله عمليات تروريستي در صحنه سياست ايران، محيط تشنج و اختناقي ايجاد كند كه بر اثر آن حزب توده، ناگزير به يك سازمان مخفي تبديل شود و به اين ترتيب جناح كيانوري بتواند قدرت را در داخل حزب در دست گيرد. به همين منظور هم بود كه جناح كيانوري، محمد مسعود، نويسنده و روزنامه‌نگار معروف و مدير روزنامه مرد امروز را (كه روزنامه‌اش مرتباً به دربار حمله مي‌كرد)... ترور كرد، دكتر فريدون كشاورز هم اين واقعيت را در كتاب خودش (من متهم مي‌كنم حزب توده ايران را) اما بدون شرح و تفصيلي كه ما در اين جزوه آورده‌ايم بيان كرده است. چون، پيش از انتشار كتاب دكتر كشاورز، از منابع ديگري اين امكانات را مي‌داشتيم، در صحت اطلاعات مزبور ترديد باقي نمي‌ماند.⁽¹⁾

از اين نوشته بايد نتيجه گرفت كه همايون كاتوزيان، از منابع معتبري كه بدون ترديد سازمان جاسوسي برون مرزي انگلستان (ام، اي، 6) است، دستور گرفته است كه اين دروغ‌ها را سر هم كند، آنهم در زماني كه كيانوري در زندان است و از هرگونه امكاني براي پاسخ دادن بي‌بهره است. انورخامه‌اي هم كه بسيار مورد احترام همايون كاتوزيان است و دروغ‌هايش يكي از منابع مهم نوشته‌هاي اوست، در همين شرايط، 3 جلد كتابش را در سال 1363 يا 1364 به وسيله انتشارات هفته، كه معلوم شد مؤسسه‌اي وابسته به امپرياليسم آمريكا است، منتشر كرد. بد نبود اگر همايون كاتوزيان لااقل به نوشته‌هاي انورخامه‌اي درباره دروغ‌سازي‌هاي فريدون كشاورز، كه هم در همان چاپ اول كتابهايش و بدتر از آن در جزوة پاسخ به مدعي با دلائل و شواهد نوشته است و هم‌چنين به ارزيابي ايرج اسكندري از اين كتاب فريدون كشاورز، توجه مختصري مي‌كرد.

بي‌مناسبت نيست كه نظر ايرج اسكندري را هم در مورد كتاب «فريدون كشاورز» تحت عنوان من متهم مي‌كنم حزب توده ايران را، به نقل از گفتگوي تهران مصوّر با او بياورم.

س: نظر شما دربارة كشاورز و كتاب او و اتهاماتي كه به حزب وارد كرده، چيست؟

ج: چنانكه گفتم،كتابي كه از جانب دكتر كشاورز انتشار يافته، قويّاً آميخته به اغراض شخصي و دروغ و جعليّات و تحريف جدي بسياري از وقايع تاريخي است. برخي از فاكتهاي تاريخي نيز در اين كتاب، به صورت ناقص و تحريف شده ذكر شده و به طور كلّي، اين «به

اصطلاح كتاب» به منظور لطمه وارد آوردن به حزب و تخطئه كردن برخي از اعضاي رهبري حزب، نوشته شده است.

كشاورز مي‌خواهد خود را از تمام اشتباهات حزب تبرئه كند و انحرافات را به گردن ديگران بيندازد، او فرد بي‌غرضي نيست و جاه‌طلب و خودخواه است.

از همايون كاتوزيان بايد پرسيد: بگو دوستت كيست تا بگويم كه تو كيستي...

انورخامه‌اي در جزوه «پاسخ به مدّعي» تا آنجا پيش رفته كه شرافت فريدون كشاورز را مورد ترديد قرار داده است. امّا جالب‌تر از نوشته كاتوزيان و همانندان او، كه خواسته‌اند دست فريدون كشاورز و انورخامه‌اي را از پشت ببندند، كشف مهمّ محمود طلوعي است. اين جناب در آخرين اثر خود به نام بازيگران عصر پهلوي، كشف بي نظير زير را صورت داده است!⁽¹⁾

رابطه رزم‌آرا و حزب توده ايران، كه با وجود ضربات وارده بر اين حزب در طول سال 1325، هنوز منسجم‌ترين تشكيلات سياسي در ايران به شمار مي‌رفت، چنان زيركانه و پنهاني بود كه خبرچينان شاه و مأموران اطّلاعاتي شهرباني از آن خبر نداشتند و در گزارشهاي محرمانه شهرباني در فاصله سال‌هاي 1324 تا 1328 كه اخيراً از طرف سازمان اسناد ملّي انتشار يافته و جزئيات مربوط به رفت‌وآمدها و ارتباطات رجال آن زمان و حتي افراد درجة دو و سه در آن ديده مي‌شود حتي يك مورد اشاره به روابط رزم‌آرا و توده‌اي‌ها، ولو به صورت شايعه، ديده نمي‌شود. رزم‌آرا در همين زمان با سفارتخانه‌هاي انگليس و شوروي هم ارتباطاتي داشت. رابط او با انگليسي‌ها ميس‌لمبتون معروف و خط ارتباطي او با آمريكايي‌ها جرالد دوهر مستشار سياسي سفارت آمريكا بود كه ريچارد كاتم نويسنده كتاب ناسيوناليسم در ايران و مأمور سيا در ايران در آن سالها، در كتاب خود صريحاً به آن اشاره كرده است...

به راستي كه دلايل اين جنابان براي ساختن اين تهمت بي‌شرمانه و رذيلانه، بسيار محكم است!!

در پايان اين داستان، از جناب محمود طلوعي، كه به خود زحمت داده و بدون ترديد، ساعتها از وقت «گرانبهاي» خود را براي جستجو در سرتاسر اسناد منتشر شده و نيز گزارش‌هاي محرمانه شهرباني گذاشته‌اند و كوچك‌ترين اثري از آن خبري كه با بي‌صبري و بي‌تابي در جستجويش بودند پيدا نكردند، سپاسگزارم.

به هرحال داستان قتل رزم‌آرا هنوز در پردة ابهام است. مسلّم است كه اسدالله علم با كمك مظفر بقايي عامل اصلي بودند. در اينكه اسدالله علم مأمور مستقيم ام، آي، 6 ، بوده و با نام مستعار «نرون» در ايران كار مي‌كرد، ترديدي نيست.

س: اگر ما فرض كنيم كه بقايي آمريكايي است و اسدالله علم يك انگليسي، اين محاسبه شما درست درنمي‌آيد. چطور رزم‌آرا امتياز پنجاه پنجاه نفت را از انگليسي‌ها مي‌گيرد و انگليس موافقت مي‌كند و تازه به هرحال چطور بقايي با آنهمه رابطه‌اي كه با رزم‌آرا داشت در قتل او شركت مي‌كند.

ج: يكم اينكه بقايي از هر «توبره‌اي» جو مي‌خورده است. همانگونه كه در پيش گفتم سرهنگ غلامرضا نجاتي در مورد ربودن و قتل سرلشگر افشار طوس نوشته است كه سازمان جاسوسي انگلستان اين تصميم را گرفته و مأموريت اجراي آن را به زاهدي و بقايي داده است. و دوم اين كه مخالفت‌ها و چشم و هم‌چشمي‌هاي مزدوران در بسياري موارد عامل تعيين‌كننده مي‌شود.

س: انتخاب رزم‌آرا به هرحال مورد تأئيد غرب بود يا نبود؟ اگر بود كه غرب سعي در حفظ او مي‌كرد مگر اينكه تحليل ديگري داشته باشيم، به هرحال يعني مخالفت شخصي تا حد قتل؟

ج: بله، تا حد قتل، چون بقايي بيش از اندازه جاه‌طلب و ماجراجو بود و براي رسيدن به نخست‌وزيري، رزم‌آرا را بزرگترين سد راه خود مي‌دانست. او در مورد دكتر مصدّق هم تا حد كشتن پيش رفت. هم در نهم اسفند و هم در 28 مرداد.

س: فدائيان اسلام فلسفه ديگري دارند و تحليل ديگري مطرح مي‌شود، ولي وقتي پاي بقايي به ميان كشيده مي‌شود يا دربار، در اينجا ما نقش قدرتها را نمي‌توانيم ناديده بگيريم، فدائيان اسلام به دربار و آمريكا و انگليس توجّهي نداشتند، ايدئولوژي و هدف آنها، دشمن‌ستيزي و دربار ستيزي و نهايتاً حكومت اسلامي بود.

ج: باز هم تكرار مي‌كنم. كم نيستند افرادي كه زير چتر قدرتهاي بزرگ هستند اما ميان خود مناسبات آشتي‌ناپذير و رقابتهاي تا دم مرگ دارند. يعني بقايي در راه نخست‌وزيري رزم‌آرا را مانع خود مي بيند و بعد از رزم‌آرا هم، مصدّق را. در نهم اسفند مي‌خواستند دكتر مصدق را بكشند. در هر دو مورد، هم نهم اسفند و 28 مرداد، احمد عشقي‌ها و شعبان بي‌مخ‌ها و دارودسته چاقوكشان بقايي نقش داشتند. شاه، در زمان مرگ رزم‌آرا، خبر داشت كه

رزم‌آرا، امتياز پنجاه پنجاه نفت را گرفته و شركت نفت انگليس كاملاً از او حمايت مي‌كند اما با اين وجود، رزم‌آرا را كشت. يعني با وجودي كه خود شاه هم مطلقاً تابع انگلستان بود و دستوراتش را از انگليس مي‌گرفت، معذلك رزم‌آرا را به قتل رساند.

اين رقابت پائين‌دست‌ها را نبايد ناديده گرفت. مصدّق را هم اگر موفّق به فرار نشده بود مي‌كشتند.

س: دربارة مصدّق مي‌توان تحليلي ملّي اجتماعي داشت. حساب ساعد و صدرالاشرف و رزم‌آرا با حساب مصدّق جداست. مصدّق در حول و حوش نهضت نفت و قيام عمومي طلوع كرد.

ج: ساعد، صدرالاشرف، حكيمي و منصور، چهره‌هايي بودند كه بتوانند در مقابل بقايي بايستند. اينها فقط عاملين درجه دوّم بودند كه مستقيماً سرسپردة انگليسي‌ها به حساب مي‌آمدند و از آنجا دستور مي‌گرفتند و هر چه شاه مي‌خواست انجام مي‌دادند. به همين دليل هم سفير انگلستان گفته است: شاه فقط به دنبال نخست‌وزير‌هاي بي‌عرضه است. شاه درعين حالي كه تابع انگلستان بود حاضر نبود كساني را كه از او حرف‌شنوي نداشتند، تحمّل كند. به همين دليل با قوام و رزم‌آرا و دكتر مصدّق با تمام نيرو مخالفت مي‌كرد. او هميشه به دنبال برقراري نظامي مانند دوران پدرش بود، همانطور كه بعد از 28 مرداد عمل كرد. او از سال 1322، با سفراي آمريكا و انگليس صحبت مي كرد كه دموكراسي در ايران بي‌معني است و قانون اساسي مشروطيت به آن شكل سودمند نيست و بايد يك ديكتاتوري مانند پدرم در ايران برقرار باشد.

س: حالا بد نيست كه كمي هم درباره دادگاه نظامي سال 1344 ملكي صحبت كنيم. ظاهراً جلال آل‌احمد هم در اين‌باره مطالبي دارد.

ج: محاكمه خليل ملكي، رضا شايان و حسين سرشار و علي‌جان شانسي، در 16 بهمن 1344 شروع و در 5 اسفند به پايان رسيد و طي آن ملكي به 3 سال زندان، شايان و شانسي هر كدام به 18 ماه و سرشار به 12 ماه زندان محكوم شدند كه البته يكسال و نيم بعد، ملكي مورد عفو قرار مي‌گيرد. جز جلال آل‌احمد هم هيچكس به دادگاه نمي‌رود، جلال مي‌گويد:

من از همة ايشان درس مي‌گرفتم. آخر، اين شتري است كه در خانه همه خوابيده است و بعد مدام در اين فكر بودم كه چرا از آن همه شاگرد و سوسياليسم‌شناسي كه ملكي در اين همه سال تربيت كرد، كسي پاي اين درس آخر نيست!...

اما اين درس آخر، عيناً همان درس‌هاي پيشين، يعني كينه‌توزي بي‌پايان عليه حزب توده ايران بود، تمام دفاع ملكي، عليه حزب توده ايران بود. به همين علّت هم همة «ملكي ستايان اين دفاعيه را چاپ نكردند و فقط گفتند آنچه كه در اطّلاعات چاپ شده، دستكاري شده است. اما هيچگاه نگفته‌اند كه در كجاي دفاعيّه دست برده‌اند! اما واقعيّت اين است كه دفاع ملكي دو پايه داشت، يكي تملّق از شاه و ديگري حملاتي كه به حزب توده كرد.»

جلال آل‌احمد در اين‌باره مي‌نويسد:

همان روزهاي محاكمه، گاهي دوستان مشترك تلفني خبر مي‌گرفتند. لابد دلشان شور مي‌زد يا از وجدانشان خجالت مي‌كشيدند اما حالش را نداشتند و يا وقتش را كه به پاي خود بيايند و شاهد آن ماجرا باشند كه چه تلخ بود و چه غم‌انگيز. عمري را بابت اصول، بزني و بخوري و آنوقت در دادگاه، حتي عرضه اين را نداشته باشي كه بازيگري در تماشاخانه‌اي باشي.

آيا براستي همه‌چيز اينقدر بي‌معني شده است؟

روز اوّل كه تنها تماشاچي مجلس بودم، سرشار درآمد كه، اگر تو هم نمي‌آمدي، مي‌شد محاكمه را سرّي اعلام كرد و آيا به راستي بهتر نبود؟ من بارها به خود سركوفت زدم كه پس چرا مي‌رفتي؟ آيا باز هم مي‌خواستي شهادت داده باشي امري را كه ديگران وحشت مي‌كردند حتي از شاهد بودنش؟ چندي پس از محاكمه، در يكي از محافل روشنفكري بودم. شبي بر لقمه ناني و گپي. يكي از حضّار كه روزگاري در جواني سري پرشور داشت و توده‌اي بود درآمد كه ملكي چرا آبروي خود را برد؟

پرسيدم: مگر چه كرد؟ گفت: چرا هنوز دست از سر حزب توده برنمي‌دارد؟ مگر نمي‌داند كه براي مردم عادي، مفهوم انقلاب و حزب توده مترادف هستند؟

گفتم: صحيح! پس تو هنوز در اوّل عشقي. ازقضا اين حزب توده است كه هنوز از ملكي دست برنمي‌دارد و اصلاً لعن و نفرين حزب توده بودكه از ملكي چنين شخصيّتي ساخت! و شرايط ذهني و فعّاليّت سياسي او را مشخص كرد... حرفم را بريد و گفت: پس چرا رضايت داد كه مدافعاتش منتشر شود؟ اصلاً حالا چه وقت تسويه‌حساب با حزب توده است؟ گفتم: اولاً متن، دستكاري شده است و ثانياً حكومت است ديگر.

شايد گمان كرده كه چون دارد با روسها معامله گاز و ذوب آهن مي‌كند، بدنيست اگر در انتشار مدافعات ملكي، باز هم چوبي به حزب توده ايران بزند تا اينكه دنيايي جماعت

گمان نكنند كه حكومت ايران رفته زير بليط حضرات شوروي!...⁽¹⁾

س: فكر نمي‌كنيد اين، تيزبيني سياسي است؟

ج: به ديد من معاملة شاه با شورويها با موافقت كامل آمريكائي‌ها بود و انتشار دفاعيات ملكي ترفندي از سوي رژيم نبود، براي همين اين را منتشر كردند. چرا كه ملكي براي دفاع از خودش، به حزب توده فحش داد و خود را قهرمان مبارزه با حزب توده قلمداد كرده است.

از ميان افرادي كه به انشعاب پيوستند تنها آخرين همكاران ملكي، 3 نفر بودند: جلال آل‌احمد، ميرحسين سرشار و علي‌اصغر خبره‌زاده، فقط همين. هيچكس نيست. بعداً خبره‌زاده به جلال گفته است كه بهتر است به خودت عذاب ندهي! آخر حضور در اين جلسات، چه فايده‌اي دارد و چه كاري از دست من و تو برمي‌آيد؟ حالا ببينيد همايون كاتوزيان دربارة دفاعيات ملكي چه مي‌گويد:

...پاره‌اي از دفاعيّات او به دليل فشار افكار عمومي (كدام افكار عمومي؟) در خارج ايران و البتّه با دستبرد و تحريف و سانسور سازمان امنيّت، در روزنامه‌هاي دولت‌خواه اطلاعات و كيهان، انتشار يافت و عده‌اي از دوستداران ملكي را متعجّب كرد كه چرا در آن روزگار وانفسا، در محكمه نظامي شاه، ملكي با آن تفصيل دربارة سوابق خود در حزب توده و حقّانيت خود نسبت به رهبري آن سخن مي‌گويد: ازجمله، نگارنده (كاتوزيان) توسط امير پيشداد و جلال آل‌احمد ـ كه ملكي را در زندان ملاقات مي‌كردند ـ براي ملكي پيغام فرستادم و از او در اين مورد انتقاد كردم...⁽²⁾

(ببينيد ملكي در دفاعيّاتش چقدر افتضاح بالا آورده كه بت‌سازانش هم به او انتقاد كردند) خلاصه پاسخ ملكي به اين اعتراضات اين بود كه من ناچار بايد در دفاع از خود، متن كيفرخواست دادستان را رد مي‌كردم، دفاع ملكي تا آنجا نفرت‌آور بود كه حتي نزديك‌ترين دوستان او هم به او اعتراض كرده‌اند و براي همين هم دفاعيّاتش را منتشر نكردند.

خيلي بجا خواهد بود اگر شما مطالب مربوط به ملكي را در روزنامه‌هاي اطّلاعات و كيهان آن زمان كه اقدام به چاپ اين دفاعيّه كرده‌اند پيدا كرده و يا از طريق برادر جلال، شمس آل‌احمد كه بايگاني برادرش و از جمله متن كامل بدون سانسور دفاع ملكي را داشته، آن را

يافته و همه را منتشر كنيد.