زیارت مجموعه مقالات هم اندیشی 1 و 2

مشخصات كتاب

عنوان و نام پديدآور : زیارت : مجموعه مقالات هم انديشى 1 و 2/ تالیف جمعی از نویسندگان؛ تهیه‌کننده پژوهشکده حج و زیارت.

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۲۰۳ ص.

فروست : مجموعه مقالات در رد وهابیت؛ ۲.

شابک : 978-964-540-488-6

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : زیارت و زائران

موضوع : زیارت و زائران -- فلسفه

موضوع : زیارت و زائران -- احادیث

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. پژوهشکده حج و زیارت

رده بندی کنگره : BP۲۶۲/ز۹۳ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۶

شماره کتابشناسی ملی : ۳۴۰۵۹۶۸

مجموعه مقالات هم‌انديشى 1

اشاره

يادداشت كميته علمى‌

داشتن ارتباط با انسان‌هاى بزرگ و اسوه، يكى از بهترين راه‌ها و شيوه‌هاى تربيتى به شمار مى‌رود. روح و جان آدمى، در جريان اين ارتباط، صيقل و صفا مى‌يابد و از كدورت‌ها و ناپاكى‌ها خلاص مى‌گردد. اين تأثيرپذيرى، در پرتو الگوبردارى از رفتار، منش، خُلق و خوى و حَسَنات و تمايلات انسان‌هاى بزرگ است.

از سوى ديگر، تأثير معنوى و اشراف ارواح بزرگ بر ديگران نيز قابل انكار نيست.

انبيا و اولياى الهى، بهترين الگوهايى هستند كه انسان‌ها مى‌توانند از ارتباط با آنان، در مسير رشد و تكامل خود، بهره برند. اين ارتباط، در قالب «زيارت» مطرح شده است. زيارت قبور اولياى الهى مى‌تواند به شناخت بيشتر آن بزرگواران و الگوبردارى از خصلت‌هاى الهى آنان بينجامد و يا از طريق اشراق معنوى، بر روح و جان آدمى تأثيرگذار باشد.

استقبال انسان‌ها از اماكن زيارتى در تمامى اديان آسمانى و بشرى و نيز اشتياق مسلمانان به زيارت اماكن و مزارات مقدّس، بر كسى پوشيده نيست. به عنوان نمونه، تنها از ميان ايرانيان، سالانه ميليون‌ها زائر به مكان‌هاى زيارتى سفر مى‌كنند و از آنها بهره معنوى مى‌گيرند؛ مكان‌هايى از قبيل:

جايگاه معنوى و بلند زيارت از يك سو و گستردگى و فراوانى زيارت و استقبال از آن از سوى ديگر، اين الزام را به ميان مى‌آورد كه مسأله زيارت، از ابعاد مختلف، مورد كاوش و پژوهش قرار گيرد و در كنار آن، به بررسى آفت‌ها و آسيب‌هاى اين پرونده نيز پرداخته شود. چنين پژوهشى، از يك سو براى متولّيان امر زيارت، مفيد است تا در برنامه‌ريزى‌ها از آن بهره گيرند و از ديگر سو براى زايران، تا بهره معنوى خويش را بالا برند.

معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى، با همكارى سازمان اوقاف و امور خيريه و دفتر امور حج و زيارت سازمان صدا و سيما، با انگيزه تحقق چنين آرمانى، در سال 1385، تصميم به برگزارى هم‌انديشى «زيارت» گرفت تا صاحب‌نظران و عالمان و محققان بتوانند ابعاد اعتقادى، اجتماعى و اخلاقى زيارت را مورد پژوهش قرار داده، دستاوردهاى خود را در اين موضوع، ارائه نمايند.

در اين راستا، در سال 1386، فراخوان مقاله و آثار ادبى، در محورهاى هفتگانه زير، اعلام گرديد:

نتيجه اين فراخوان، دريافت 290 مقاله و نوشته ادبى بود كه كميته علمى هم‌انديشى، به بررسى آنها در دو مرحله پرداخت و از آن ميان، 49 اثر برگزيده شد:

42 مقاله كه در مجموعه مقالات هم‌انديشى منتشر مى‌شوند. دو نوشته ادبى كه در خبرنامه نشر مى‌يابند و پنج سفرنامه كه در كتابى مستقل با عنوان سفرنامه‌هاى زيارتى در دسترس علاقه‌مندان و اهل نظر قرار خواهند گرفت.

در كنار آن، كميته علمى، دو برنامه ديگر را نيز در دستور كار قرار داد: يكى سفارش تهيه كتابشناسى زيارت و ديگرى تهيه خبرنامه هم‌انديشى زيارت.

اينك به يارى خداوند و ارواح بزرگ پيامبر و ائمه عليهم السلام محصولات هم‌انديشى در قالب چهار عنوان و شش مجلد، در اختيار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار مى‌گيرد.

گفتنى است مجموعه مقالات برگزيده- كه در دو جلد، نشر مى‌يابد-، در شش عنوان كلى به شرح زير، سامان يافته است:

اميد است اين حركت علمى، با يارى خداوند، گامى راه‌گشا براى نشست‌هاى تخصصى و همايش‌هاى ديگر باشد تا در آنها زواياى زيارت بيش از پيش مورد پژوهش و تبيين، قرار گيرد.

بخش يك: كليات‌

1. مفهوم زيارت‌

اشاره

خديجه نعمتيان‌

چكيده‌

خداوند متعال ما را به زيارت محبوبانش و منتخبانش هدايت نمود و زيارت آنان را راهى براى وصول به برترين منازل فوز و فلاح قرار داد. در اين مختصر كه نگرش ابتدايى و متوسط به مقوله با ارزش زيارت دارد، سعى شده تا به لايه‌هايى از اين حقيقت والا اشاره شود و در اين پرده‌بردارى و تفسير از مواقف و منازل برج رفيع زيارت، به ساحت‌هاى نو و عرصه‌هاى تازه‌اى پرداخته شود. شناخت زيارت و مفهوم‌شناسى زيارت به معناى واقعى آن، مى‌تواند جلو راه هرگونه خرافات، تحريفات و انحرافات را بگيرد. به ويژه در دورانى كه راه شهوات باز و باب شبهات گشوده و قلم‌هاى تحريف روان و قدم‌هاى انحراف دوان است.

در اين نوشتار مباحث زيارت در آيات و روايات، زيارت در فقه، زيارت با معرفت مورد بررسى قرار گرفته است، سپس به اهميت و ضرورت زيارت، اركان زيارت و اهداف زيارت پرداخته و در آخر با ذكر نتيجه و خلاصه، مقاله را به پايان رسانده است.

كليدواژه‌ها: زيارت، زاير، زيارتنامه، معرفت، اهل بيت عليهم السلام.

مقدّمه‌

زيارت حضور زاير است در پيشگاه معشوق، اتصال قلبى است با مبدأ فيض، كسب نور است از سرچشمه انوار الهى، زيارت آرامش است، آرامشى پريشانى زدا و اضطراب شوى و آرامشى گوارا. زيارت سعادت و خوشبختى است، و چه خوشبختى بالاتر از حضور در كنارمعصوم. حضور فقط «بودن» نيست، بلكه همنفس

شدن با فرشتگان، همصدايى با نيازمندان و همدعايى با دعاگويان است، يك حضور روحانى، ويك پرواز معنوى، بال گشودن تا حريم قدس، گويى از اين جا راه آسمان نزديك‌تر است و رسيدن به عرش ساده‌تر، اين جا سوخته دلان مى‌آيند تا شفاعتى نزد خالق يابند، اين جا بى‌كسان مى‌آيند تا با «كس بى‌كسان» انس گيرند. پاكان مى‌آيند تا صفا افزون كنند و آلودگان مى‌آيند تا زنگار از دل بشويند، گناهكاران مى‌آيند تا توبه كنند و توبه كنندگان مى‌آيند تا عهد خويش تقويت كنند.

حضور پيدا كردن در مقابل امام معصوم يا مرقد مطهر او فيضى است كه مرحله‌اى از زيارت با آن تحقق مى‌يابد، اما در هر زيارتى اين گونه است كه بعد از ديدار ظاهرى و تعارف متداول به گفت‌وگو با مزور و معشوق مى‌نشينند تا ديدار را طولانى‌تر و لذت وصال را بيشتر كنند.

كليم حق تعالى در آن وادى مقدس، به سوى آتشى رفت تا شعله‌اى برگيرد، ناگهان صداى محبوب خود را شنيد كه با وى سخن مى‌گويد. در آن ميان از او پرسيد: «وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يمُوسَى»؛ ⁽¹⁾اى موسى! آن چيست كه در دست توست؟ «قَالَ هِىَ عَصَاىَ أَتَوَكَّؤُاْ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِى وَ لِىَ فِيهَا مَارِبُ أُخْرَى»؛ ⁽²⁾موسى عليه السلام در جواب گفت:

اين، عصاى من است كه بر آن تكيه مى‌كنم، براى گوسپندانم از درخت برگ مى‌ريزم و منفعت‌هاى ديگرى نيز براى من دارد. برخى از مفسران گفته‌اند: با آن كه حضرت موسى عليه السلام مى‌توانست به يك جمله «هِىَ عَصَاىَ» اكتفا كند، بقيه جملات را براى طولانى‌تر كردن مناجات و مذاكره با خدا بر زبان آورد. ⁽³⁾بهترين عامل براى اطاله گفت‌وگو، اظهار عشق و ارادت به معشوق و ذكر كمالات و نيكويى‌هاى اوست. امام صادق عليه السلام به يكى از اصحاب خود، به نام هشام بن سالم فرمود: «إذا أحببت رجلًا فأخبره بذلك فإنّه أثبت للمودّة بينكما»؛ ⁽⁴⁾اگر به كسى علاقه مند

هستى و وى را دوست مى‌دارى، دوستى و محبت خود را به او اعلام كن، زيرا اين اعلام، موجب تثبيت مودت بين شما مى‌شود. اظهار عشق و ارادت همراه با ثناگويى و ذكر كمالات معشوق، از يك سو تكليف، بلكه تشريف عاشق را روشن مى‌كند و به اومى‌فهماند كه در برابر چنين محبوبى چه وظيفه سنگينى دارد و از سوى ديگر معشوق را دلگرم مى‌كند كه ارادت عاشق، صورى و ناپايدار نيست. در نتيجه ثناگويى و ذكر اوصاف و كمالات، حضور و ديدار را پرشورتر، گرمابخش‌تر و شيرين‌تر مى‌گرداند و به اوج خود مى‌رساند. متن اين ثنانامه، مثنوى و منشور ارادت است كه اصطلاحاً زيارتنامه خوانده مى‌شود و عاشق صادقى با خواندن آن از يك سو نهايت محبت و علاقه خود را به محبوب اعلام مى‌دارد و از سوى ديگر يكى از نيازهاى فطرى خود، يعنى ثناخوانى و تمجيد از كمالات را برآورده مى‌كند.

معناى زيارت‌

يكى از راه‌هاى بزرگداشت مفاخر و صاحبان كمال، زيارت آنان است كه در حقيقت موجب بقا و استمرار حيات علمى، هنرى و معنوى آنان مى‌گردد. افزون بر اين كه عامل پيوند نسل حاضر و نسل‌هاى آينده با نسل‌هاى گذشته و وسيله ارتباط روحى با آنان و كمالاتشان است.

زيارت از ريشه «زور» به معناى ميل و عدول از چيزى است. دروغ را از آن جهت، زور گفته‌اند كه از راه حق مايل و منحرف مى‌گردد. ⁽¹⁾احمد بن فارس در ادامه مى‌گويد:

زاير را بدين جهت زاير مى‌گويند كه وقتى به زيارت تو مى‌آيد از غير تو عدول مى‌كند و رو برمى‌گرداند. ⁽²⁾از اين رو برخى معتقدند: زيارت، به معناى قصد و توجه است. ⁽³⁾

فيومى سپس مى‌گويد: زيارت، در عرف آن است كه انسان با انگيزه بزرگداشت و انس گرفتن با كسى به وى روى آورد. ⁽¹⁾نيز برخى گفته‌اند: اين كه بر ملاقات اوليا و بزرگان، اطلاق زيارت شده، از آن جهت است كه اين كار، انحراف از جريان مادى و عدول از عالم طبيعت و توجه به عالم روحانيت است، در حالى كه در محيط طبيعى حضور دارد و جسمانيت خويش را حفظ مى‌كند. در اصطلاح دينى زيارت تمايلى است كه افزون بر ميل و حركت حسى، قلب هم گرايش جدى پيدا كرده و نسبت به مزور و زيارت شونده هم با اكرام و تعظيم قلبى و انس روحى همراه باشد. ⁽²⁾اين معنا در مرتبه برين و كامل خود همانا اقبال قلبى، روحى، فكرى، اخلاقى و عملى نسبت به مزور را با خود دارد.

گويا تنها موردى كه قرآن كريم اين واژه را در اين معنا استعمال كرده،(زرتم) در آيه كريمه «أَلْهَلكُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ» است. مفسران در تفسير اين آيه گفته‌اند:

دو طايفه از قريش، يعنى «بنى عبد مناف» و «بنى سهم بن عمرو» به مفاخره با يكديگر پرداختند و هر كدام، بزرگان و افراد قبيله خويش را به رخ ديگرى مى‌كشيد كه در نهايت بنو عبد مناف در اين مفاخره برترى يافت. گروه مقابل، يعنى بنى سهم براى جبران شكست خويش گفتند: در جاهليت بسيارى از افراد طايفه ما بر اثر بغى و ستم نابود شدند كه اگر زنده مى‌بودند، بر شما غلبه مى‌كرديم، از اين رو به قبرستان رفتند و به شمارش قبرهاى قبيله خويش پرداختند. بنابراين قرآن كريم به سراغ كسى يا چيزى رفتن و ديدار كردن با او را زيارت ناميده است.

زيارت در آيات قرآن‌

از آن جا كه زيارت، شريعه ورود به درياى ولايت، و ظهور تمسك و نمود اعتصام به مستمسك امامت است، و با توجه به اين نكته كه توصيه‌هاى قرآنى به اعتصام و

تمسك به حبل الهى از طريق زيارت تحقق مى‌يابد، شايسته است در حد گذرا و مختصر به برخى از آياتى كه بر اين ارتباط تأكيد دارد، اشاره كنيم. خداى سبحان در قرآن كريم از سه طريق عمده هدايتگرى مى‌كند و راه پيوند و قرب به اولياى الهى را توصيه مى‌كند:

يكم. بيان جايگاه و موقعيت والاى آنان در نظام تكوينى و عالم تشريع و نيز برشمارى اوصاف و كمالات شايسته و خصايص زنده، كامل و مؤثر آنها در نظام بشرى، و عصمت و مصونيت آنان از هر نوع رجس و پليدى مادى و معنوى. چنين كمالاتى به دلالت التزامى لزوم تبعيت و اطاعت و محبت و مودت به آنها را به همراه دارد.

دوم. پرهيز دادن از اعراض و دورى از آنها كه هم موجب انحطاط و سقوط بوده و هم حرمان از كمالات انسانى و الهى است. خداوند متعال با اين گونه بيان راه هرگونه گسست و سهل‌انگارى در مقابل عترت طاهره عليهم السلام را مى‌بندد، بلكه همه آن راه‌ها را اعوجاج و انحراف مى‌داند.

سوم. آياتى مستقل، صريح و روشن در جهت همراهى، مصاحبت و بلكه مسئوليت در مقابل اهل بيت عليهم السلام كه با عبارات مختلف قرآن اين معنا را تذكر مى‌دهد.

به نمونه‌هايى از اين آيات اشاره مى‌كنيم:

صادقين را با صادقين اشتباه نكنيد و هم بعد از شناخت، لحظه‌اى درنگ نكرده و همواره با كمال جديت و با همه وجود همراهى با صادقين را رعايت كنيد؛ همان‌گونه كه رسول مكرم صلى الله عليه و آله نيز در اين معيت و مصاحبت به حدى در عبوديت و بندگى به پروردگار عالم مداومت و همراهى مى‌كرد كه احدى در اين مسير با او يار نبود، از اين رو فرمود: «لى معى اللَّه وقت لايسعه ملك مقرّب ولا نبىّ مرسل»؛ ⁽¹⁾براى من نسبت به خداوند حالاتى است كه هيچ فرشته مقرب و هيچ نبى فرستاده‌اى ياراى قدم نهادن در آن عرصه را ندارد، و از فرط اين مصاحبت خداوند او را به عنوان حبيب خود اتخاذ كرد: «واتّخذتك حبيباً». ⁽²⁾و به تبع آن حضرت، امام على عليه السلام نيز نسبت به آن حضرت همين حد از متابعت را داشت، كه اولًا خود را به عنوان بنده‌اى از بندگان حضرت محمد صلى الله عليه و آله معرفى كرده:

«... إنّما أنا عبد من عبيد محمد صلى الله عليه و آله» ⁽³⁾و در خطبه «قاصعه» كيفيت اين تبعيت و همراهى را ياد مى‌كند: «ولقد كنت اتبعه اتباع الفصيل اثر امّه يرفع لى فى كل يوم من أخلاقه علما و يأمرنى بالاقتداء به»؛ ⁽⁴⁾تبعيت من از پيامبر گرامى به حدى بود كه از لحظه‌اى او جدا نمى‌شدم و هر روز نكته‌اى از اخلاق نيك وپسنديده به من مى‌آموخت و به من فرمان مى‌داد كه پيروى كنم.

اين مصاحبت به حدى بود كه در بين همه مؤمنان تنها او برادر و همتاى حقيقى پيامبر شد و طبعاً او نيز محبوب الهى و به منزله جان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله معرفى شد: «يا على أنت منّى و أنا منك و أنت اخى». ⁽⁵⁾بايد توجه داشت كه اين معيت و همراهى، وقتى به اوج رسيد و انسان در مسير عبوديت و اطاعت الهى ميادين، مواقف و منازل را طى كرد. اين معيت كه همراهى و مصاحبت ويژه بوده و متضمن هدايت، كمال و آشنايى با اسرار عالم است، از ناحيه

پروردگار عالم نيز به انسان خواهد رسيد، و اگر خداوند در قرآن مى‌فرمايد: با صادقين همراه باشيد، در آيه ديگر نيز مى‌فرمايد: «وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ»؛ ⁽¹⁾خداوند با محسنين است.

در اين مورد نيز اگر انسان با اهل بيت عليهم السلام باشد و رابطه با آنها را جدى گرفته، اعتصام، اتصال و تمسك را رعايت كرده باشد، يعنى تولى صورت پذيرفته و دوستى و ولاى آنان در قلب و اركان وجودى آدمى نشسته باشد، از آن سوى ولايت و سرپرستى اهل بيت عليهم السلام نسبت به انسان‌ها، كه خود برترين و مؤثرترين نعمت است، نيز ظاهر مى‌شود.

بديهى است كه با مولويت و حاكميت عترت عليهم السلام بر قلمرو وجود انسانى، زمينه‌هاى رشد و بالندگى انسان شكوفا مى‌شود و همراهى و مصاحبت به معيت و حضور دائم مبدل مى‌گردد: «وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْللِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مّنَ النَّبِيّينَ وَالصّدّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصلِحِينَ وَحَسُنَ أُوْللِكَ رَفِيقًا»؛ ⁽²⁾

و كسانى كه از خدا و پيامبر اطاعت كنند، در گروه كسانى خواهند بود كه خدا ايشان را گرامى داشته،(يعنى) با پيامبران و صديقان و شهيدان و شايستگانند و آنان چه نيكوهمدمانند. اين همراهى و حشر با اولياى الهى در سخت‌ترين مراحل با انسان بوده است و طبق احاديث فراوان، در مواقف و مهالك دشوار، اين معيتِ شفاعت آفرين، موجب گشايش و آسودگى است.

در زيارت شب و روز عرفه آمده كه هدف از زيارت آن است كه معيت و همراهى دنيا و آخرت را از شما مسئلت كنم: «أسال اللَّه بالشأن الذى لك عنده و بالمحلّ الذى لك لديه أن يصلّى على محمّد و آل محمّد و أن يجعلنى معكم فى الدنيا و الآخرهَ بمنّه و جوده و كرمه». ⁽³⁾اساساً يكى از بهره‌هاى انسان در زيارت همين همراهى و مرافقت است.

در زيارت عسكريين(امام هادى و امام عسكرى عليهما السلام) نيز مى‌خوانيم: «أسال اللَّه ربّى و ربّكما أن يجعل حظّى من زيارتكما الصلاه على محمّد و أهل بيته و أن يرزقنى مرافقتكما فى الجنان مع آبائكما الصالحين». ⁽¹⁾از همين رهگذر زيارت نقش مهم و اساسى خودرا در فراهم آوردن زمينه مصاحبت و همراهى تام دارد.

يكى از بهترين و مؤثرترين آثار زيارت همانا پذيرش و تأييد افكار و آرمان‌هاى مزور و زيارت شونده است. اگر انسان بر مبناى بيانات اعتقادى و رواياتى همانند آنچه جابربن عبداللَّه انصارى، اولين زاير حرم حسينى از رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله بيان داشته، اين معنا را بيابد كه زيارت نماد همفكرى و همدلى است و كسى كه به زيارت مى‌رود، خود را از نظر اعتقادى، اخلاقى و رفتارى با زيارت شونده هماهنگ ساخته و نيت همراهى همه جانبه را دارد و خود نيز به اين گرايش مايل و اميدوار است. اين جاست كه موفق به كسب همراهى و مصاحبت شده و آيه «وَ كُونُواْ مَعَ الصدِقِينَ» ⁽²⁾را تحقق بخشيده است. با توجه به حديث جابر اين نكته روشن‌تر مى‌شود.

جابربن عبداللَّه انصارى به عطيه كوفى مى‌گويد: «من أحبّ قوماً حشر معهم و من أحبّ عمل قوم أشرك فى عملهم»؛ ⁽³⁾دوستم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر كسى مردمى را دوست داشته باشد، با آنها محشور مى‌شود و هر كسى عمل و كار مردم و ملتى را علاقه‌مند باشد، با آنها در عملشان شريك است. از اين رهگذر كسانى كه به هر نحو نتوانستند در عرصه كربلا حاضر شوند، با اظهار همدردى و همراهى، خود را از نظر فكرى و روحى نزديك كرده و با تدارك كردن آن نقيصه همراهى خود را اعلام مى‌دارند؛ چنان كه در زيارت امام حسين عليه السلام به آن حضرت عرض مى‌كنيم: «لبّيك داعى اللَّه إن كان لم يجبك بدنى عند استغاثتك و لسانى عند استنصارك فقد أجابك قلبى و سمعى و بصرى، سبحان ربّنا إن كان وعد ربّنا لمفعولًا»؛ ⁽⁴⁾اى حسين عزيز كه در دعوت به كمك،

به خدا دعوت داشتى، اگر هنگام استغاثه و كمك طلبى تو، نتوانستم شما را با بدن و زبانم كمك كنم، هر آينه قلب، گوش و چشمم شما را اجابت كرده است. منزه است خداى ما و وعده خداى ما هر آينه محقق است.

البته اين اعتراف و تصديق به همراهى و تبعيت، شايستگى همراهى با آنان را نيز افزون مى‌گرداند؛ از اين رو در نوع زيارتنامه‌ها آرزوى مصاحبت آمده است: «يا ليتنى كنت معكم فأفوز فوزاً عظيماً»؛ ⁽¹⁾اى كاش با شما بودم و به رستگارى عظيمى نايل مى‌شدم. يا در زيارت حضرت امام حسين عليه السلام در شب عرفه آمده است: «أسأل اللَّه ... أن يصلّى على محمّد وآل محمّد و أن يجعلنى معكم فى الدنيا و الآخرة»؛ ⁽²⁾از خدا مى‌خواهم كه بر محمد صلى الله عليه و آله و آلش درود فرستد و مرا با شما در دنيا و آخرت همراه دارد. اين خصيصه در زيارت وداع و دعاى آن برجسته است و بر آن تأكيد شده است؛ زيرا يكى از خواسته‌هاى جدى در زيارت وداع همين مصاحبت و همراهى است: «... اللهم لاتجعله آخر العهد من زيارتى إياهم و أشركنى معهم فى صالح ما أعطيتهم على نصرتهم ابن نبيك و حجتك على خلقك و جهادهم معه»؛ ⁽³⁾بارالها اين زيارت را آخرين عهد و زيارت من قرار مده و مرا با اين شهيدان در عطاى ولايت شريك گردان؛ عطايى كه به پاس يارى كردن فرزند رسولت و حجتت بر خلق و جهاد آن شهيدان همراه با او به آنها عطا كرده‌اى.

پس اگر نمى‌دانيد از دانايان كتاب‌هاى آسمانى جويا شويد. اين آيه

در دو سوره مستقل تكرار و تأكيد شده كه از اهل ذكر سؤال كنيد. هدف از پرسش، رهيدن از جهل و ظلم و مشكلات فكرى، روحى، اخلاقى و عملى در مسايل فردى و اجتماعى است و مناسب‌ترين بستر براى آن زيارت است؛ چه در حال حضور اولياى الهى و چه در حال غيبت و ممات آنان.

رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در پاسخ اين پرسش كه اهل ذكر در آيه شريفه چه كسانى هستند، فرمود:

«الذكر أنا و الأئمة عليهم السلام أهل الذكر»؛ ⁽¹⁾

من ذكر هستم و امامان عليهم السلام اهل ذكر هستند.

حضرت امام رضا عليه السلام نيز در پاسخ همين سؤال فرمود:

«نحن اهل الذكر و نحن المسئولون»؛ ⁽²⁾

ما اهل ذكر و پرسش شوندگان هستيم.

در بيانى ديگر از امام رضا عليه السلام آمده است:

«الذكر رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و نحن اهله و ذلك بين فى كتاب اللَّه حيث يقول فى سورة الطلاق

«فَاتَّقُواْ اللَّهَ يأُوْلِى الْأَلْببِ الَّذِينَ ءَامَنُواْ قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَّسُولًا يَتْلُواْ عَلَيْكُمْ ءَايتِ اللَّهِ مُبَيّنتٍ»

فالذكر رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و نحن أهله».

در ذيل آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسُولُونَ» ⁽³⁾

نيز در برخى احاديث آمده است كه مورد سؤال، ولايت اهل بيت و مودت به آنهاست؛ ⁽⁴⁾بنابراين، چيزى كه با اين اصرار و تأكيد درخواست شده و چنين نقش و تأثير عمده‌اى در دنيا و عقبى دارد، ضرورت آن حتمى و اهميت آن قطعى است.

است. در اين كريمه به همان صورتى كه به اطاعت از رسول گرامى صلى الله عليه و آله توصيه شده بدون تكرار امر، به همان وجه تبعيت از صاحبان حقيقى امر و ولايتمداران دستور داده شده است.

كسانى كه در كنار پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله اطاعت از آنها الزامى شناخته شده، قطعاً مواليان و واليان راستين هستند و اساساً بدون اطاعت واليان امر، اطاعت از خدا و رسول امكان ندارد. از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمودند:

«إنّه من أتى البيوت من أبوابها اهتدى و من أخذ فى غيرها سلك طريق الردى وصل اللَّه طاعة ولى أمره بطاعة رسوله و طاعه رسوله بطاعته فمن ترك طاعة ولاة الأمر لم يطع اللَّه و لا رسوله و ...»؛ ⁽¹⁾

تنها كسانى كه از باب ولايت به بيوت هدايت و سعادت گام نهاده‌اند، هدايت يافته‌اند و كسانى كه در غير اين مسير راه مى‌پيمايند، در راه ضلالت و پستى گام مى‌نهند و در واقع اطاعت اولواالامر و اطاعت رسول در پرتو اطاعت الهى خواهد بود و اگر كسى اطاعت اولواالامر را ترك كند، در واقع خدا و پيامبرش را اطاعت نكرده است.

تولى، تبعيت و اطاعت از اولواالامر به همان حدى معتبر است كه اطاعت از رسول گرامى صلى الله عليه و آله داراى ارزش و بهاست و خداوند اين اطاعت را اطاعت از خود دانسته و فرموده است:

«مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ»

و طاعت آنها را مقرون به طاعت خود دانسته است: «و قرن طاعتكم بطاعته» با چنين اهميت و ارزشى طبعاً اتصال و اعتصام به آنها يك ضرورت براى كمال وجودى انسان‌ها خواهد بود و بديهى است كه زيارت با شاخصه‌هاى برجسته و دلنشين آن جلوه‌هاى اطاعت و تبعيت را در دل‌ها مى‌نشاند.

و تنها كسانى مى‌توانند در مقابل رسول اكرم صلى الله عليه و آله روسفيد و سرفراز باشند كه با معرفت و مودت نسبت به خويشاوندان آن حضرت حركت انسان و الهى خويش را تصحيح كرده و به اين حسنه دنيا و عقبى رسيده باشند؛ «وَ مَن يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ‌و فِيهَا حُسْنًا»؛ ⁽³⁾

قطعاً كسانى كه خير و نيكى، يعنى مودت به اهل بيت عليهم السلام را تحصيل كرده باشند، براى آنها

احسان و انعام الهى افزون خواهد بود. ترديدى نيست كه از بهترين راه‌هاى ايجاد محبت و دوستى و تحصيل ارادت و معرفت اهل بيت عليهم السلام حضور در مشاهد آنان و خواندن زيارتنامه‌هاى جامع و زيباى آنان است.

«وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يلَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا».

طبق بيان پيامبر صلى الله عليه و آله تنها طريق و راهى كه به رسالت ختم مى‌شود، راه ولايت است؛ زيرا وقتى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله سؤال شد «جنب اللَّه» چيست؟ فرمود: همان چيزى است كه به رسالت منتهى مى‌شود و انسان ظالم در روز قيامت به سبب ترك ارتباط با آن، دو دست حسرت به دندان مى‌گيرد؛ فقالوا: «يا رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و ما جنب اللَّه هذا؟» فقال: «هوالذى يقول اللَّه فيه: «وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يلَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا» فوصيّى السبيل إلى من بعدى». ⁽¹⁾6. انسان‌هاى دور افتاده از طريق هدايت و منقطع شده از مسير ولايت، در وادى حسرت با صد افسوس و آه از تفريط و كوتاهى، و از قصور و تقصير خود پشيمان و نادم هستند كه چرا در دنيا به «حبل اللَّه»، «نور اللَّه» و «جنب اللَّه» نزديك نشده و از آن دور و جدا مانده‌اند: «أَن تَقُولَ نَفْسٌ يحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطتُ فِى جَنبِ اللَّهِ»؛ ⁽²⁾

نيكوترين چيزى را كه از جانب پروردگارتان به سوى شما فرود آمده است، پيروى كنيد تا اين كه(مبادا) كسى بگويد: «دريغا بر آنچه در حضور خدا كوتاهى ورزيدم». شيخ صدوق رحمه الله فرموده است: جنب در لغت عرب به معناى طاعت است؛ گفته مى‌شود:

«هذا صغير فى جنب اللَّه، يعنى فى طاعة اللَّه عزوجل؛ پس معناى قول اميرالمؤمنين عليه السلام كه فرمود: «أنا جنب اللَّه» يعنى «أنا الذى ولايتى طاعة اللَّه». ⁽¹⁾مرتبه جنب اللهى ويژه رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و اوصياى معصوم آن حضرت است؛ چنان كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به حضرت على عليه السلام فرمود: «خلت أنا و أنت يا على من جنب اللَّه تعالى فقال: يا رسول اللَّه ما جنب اللَّه تعالى؟ قال صلى الله عليه و آله: سر مكنون و علم مخزون لم يخلق اللَّه منه سوانا فمن أحبّنا وفى بعهد اللَّه و من أبغضنا فإنّه يقول فى آخر نفس: «يحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطتُ فِى جَنبِ اللَّهِ»؛ ⁽²⁾خلقت من و تو يا على از جنب اللَّه است. از حضرت پرسيدند: جنب اللَّه چيست؟ رسول اكرم صلى الله عليه و آله در جواب فرمود: سِرّ الهى و علم پنهان ربوبى است كه جز ما اهل بيت از آن سرشته نشده و نمى‌شود و كسانى كه عهد امامت و ميثاق رسالت را وفا كردند با ما مى‌باشند و آنها كه آن را گسستند و رابطه با ما را نپسنديدند در حسرت و نگرانى باقى مى‌مانند.

بنابراين، تنها مصداق جنب اللَّه، عترت طاهره عليهم السلام هستند و انسان مقصر، همواره به سرزنش درونى و عذاب بيرونى معذب است.

در زيارت پنجم اميرالمؤمنين عليه السلام آمده: «وأشهد أنّك جنب اللَّه و بابه و أنّك حبيب اللَّه و وجهه الذى منه يؤتى و أنّك سبيل اللَّه»؛ ⁽³⁾من گواهى مى‌دهم كه تو جنب اللهى و طريق اهلى و حبيب و وجه خدايى كه راه و طريق ارتباط با خدايى. و امام باقر عليه السلام فرمود:

«معنى جنب اللَّه أنّه ليس شى‌ء أقرب إلى اللَّه من رسوله و لا أقرب إلى رسوله من وصيّه»؛ معناى جنب اللَّه اين است كه هيچ چيزى از رسول اللَّه به خدا نزديك‌تر نيست و هيچ كسى هم از وصى او به رسول اللَّه نزديك‌تر نيست. ⁽⁴⁾نيز آن حضرت فرمود: «نحن جنب اللَّه»؛ ما جنب اللَّه هستيم. ⁽⁵⁾امام حسن عسكرى عليه السلام طى نامه‌اى گلايه آميز به اسماعيل بن اسحاق نيشابورى ضمن اشاره به كوتاهى كردن شيعيان در امر امامت، آنها را از وادى حسرت و صحراى

ندامت پرهيز مى‌دهد: «و إيّاكم أن تفرطوا فى جنب اللَّه فتكونوا من الخاسرين»؛ ⁽¹⁾از كوتاهى نسبت به جنب اللَّه(كه همان ولايت اولياى الهى است) بپرهيزيد كه از خسارت ديدگان خواهيد شد.

بديهى است كه زيارت با شاخصه‌ها، آداب و شرايط ويژه‌اى كه دارد، از عاطفى‌ترين و در عين حال نزديك‌ترين راه حضور و تقرب به آنهاست و خروج از وادى تحسر و برهوت تأسف و نيز عدم سقوط در آن مهالك جز از اين طريق و با اين شيوه امكان‌پذير نيست.

زيارت در روايات اهل بيت‌

عبداللَّه، پسر خليفه دوم از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده است كه فرمود: «من جائنى زائراً لا تحمله إلّازيارتى كان حقاً علىّ أن أكون له شفيعاً يوم القيامة»؛ ⁽²⁾هر كس به زيارت من بيايد و انگيزه‌اى جز زيارتم نداشته باشد، بر من لازم است كه شفيع او در روز قيامت باشم.

متتبع بزرگ، علامه امينى اين حديث را از شانزده تن از محدثان و حفاظ اهل سنت نقل كرده است. همچنين آورده است: چهل و يك نفر از بزرگان آنان از عبداللَّه بن عمر نقل كرده‌اند كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «من زار قبرى وجبت له شفاعتى»؛ ⁽³⁾هر كس قبر مرا زيارت كند، شفاعت من بر او واجب مى‌شود. آن عالم امين افزون بر اين دو روايت، بيست روايت ديگر نيز در اين زمينه از منابع اهل سنت نقل كرده است. ⁽⁴⁾اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى‌كند كه فرمود: «مرّوا بالمدينه فسلّموا على رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و إن كانت الصلاه تبلغه من بعيد»؛ ⁽⁵⁾به مدينه برويد و بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سلام بدهيد، هر چند كه سلام و درود از راه دور نيز به آن حضرت مى‌رسد. زيارت از دور نيز گرچه مورد قبول و توصيه است، اما اين حديث، نشان مى‌دهد كه حضور زاير

در كنار مزور و قبر وى خصوصيتى دارد، لذا مورد توصيه و سفارش قرار گرفته است.

از جمله اين خصوصيت‌ها عبارت است از:

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «من زارنى أو زار أحداً من ذرّيتى زرته يوم القيامه فأنقذته من أهوالها»؛ ⁽³⁾كسى كه من يا يكى از فرزندانم را زيارت كند، در روز قيامت به زيارت و

ديدار او خواهم رفت و از هراس‌ها و وحشت‌هاى آن روز نجاتش خواهم داد؛ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به امام على عليه السلام فرمود: «يا على! من زارنى فى حياتى أو بعد موتى أو زارك فى حياتك أو بعد موتك أو زار ابنيك فى حياتهما أو بعد موتهما ضمنت له يوم القيامة أن اخلّصه من أهوالها و شدائدها حتى أصيره معى فى درجتى»؛ ⁽¹⁾اى على، هر كس مرا يا تو و فرزندانت را در زمان حيات يا پس از مرگ زيارت كند، من ضمانت مى‌كنم كه او را از سختى‌ها و شدايد روز قيامت نجات دهم، تا آن كه او را مانند درجه خودم مى‌گردانم.

اين روايت و امثال آن نشان مى‌دهد كه حيات و مرگ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام يكسان است؛ زيرا زيارت دوران حيات و مرگ آنها، اجر و آثار يكسان دارد. از اين جهت لازم است كه زاير به گونه‌اى در حرم شريف آنان حضور پيدا كند كه اگر زنده مى‌بودند، همان‌طور در كنارشان حضور پيدا مى‌كرد و زيارت در دوران مرگ بايد همان آثار و سازندگى زيارت در دوران حيات را براى او داشته باشد. چنان كه هم درجه شدن با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بدون حساب و برنامه نيست، بلكه سنخيت روحى، اخلاقى و معنوى لازم دارد و اين سنخيت، بايد در دنيا كسب شود. اصل زيارت، توجه به مقام مزور، تأمل در متن زيارتنامه و تلاش در تهذيب و تزكيه نفس، مى‌تواند در ايجاد اين سنخيت و تتميم و تكميل آن كمك كند.

زيد شحّام از صادق آل محمد صلى الله عليه و آله پرسيد: ثواب كسى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله را زيارت كند، چيست؟ فرمود:

«كمن زار اللَّه عزوجل فوق عرشه»؛

همانند كسى است كه در برتر از عرش با خدا ملاقات كند. پرسيد: كسى كه يكى از شماها را زيارت كند، ثوابش چيست؟ فرمود:

«كمن زار رسول اللَّه صلى الله عليه و آله». ⁽²⁾

مانند كسى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را زيارت كند.

شيخ مفيد رحمه الله در معناى اين حديث گفته است: مراد اين است كه ثواب و تكريم زاير آن حضرت صلى الله عليه و آله در روز قيامت، همانند كسى است كه خداوند او را به آسمان برده

و به عرش خود كه ملائكه حامل آن هستند نزديك مى‌كند و فرشتگان برگزيده خود را به او مى‌نماياند، به گونه‌اى كه موجب تأكيد بر تكريم او مى‌گردد. ⁽¹⁾مشابه اين تعبير را مجلسى اول رحمه الله نيز آورده است. ⁽²⁾از امام كاظم عليه السلام نقل شده است: «من زار قبر ولدى على كان له عند اللَّه كسبعين حجّة مبرورة»؛ هر كس كه فرزندم امام رضا عليه السلام را زيارت كند، از ثواب هفتاد حج قبول شده برخوردار است. راوى با تعجب پرسيد: ثواب هفتاد حج؟ فرمود:

«ربّ حجّة لاتقبل ...»؛ ⁽³⁾

بلكه هفتاد هزار حج. راوى دوباره با تعجب پرسيد: هفتاد هزار حج؟

فرمود: چه بسا حج كه مورد قبول واقع نمى‌شود.

فقيه فيلسوفان و فيلسوف فقيهان، ملامحسن فيض كاشانى رحمه الله مى‌گويد: رواياتى كه ثواب زيارت ائمه اطهار عليهم السلام را بيشتر از حج، عمره و جهاد در راه خدا مى‌داند، بيش از آن است كه شمارش شود و سرِّ آن همه ثواب آن است كه:

اولًا، هر كسى كه ادعاى مسلمانى مى‌كند- حتى اگر ناصبى باشد- اهل حج، عمره، جهاد و امثال آن است، در حالى كه زيارت ائمه اطهار عليهم السلام فقط اختصاص به كسانى دارد كه آشناى به قدر و منزلت آنان هر چند ناقص و معتقد به ايشان باشند.

ثانياً، حرم‌هاى شريف ائمه عليهم السلام مشهد ارواح بلند و مقدس آنان و محل حضور اشباح برزخى نوريشان است. آن ارواح بلند در حالى كه زنده، خوشحال و روزى خورنده از فضل پروردگارشان هستند، در آن مكان‌هاى شريف حضور پيدا مى‌كنند(و زاير در فضايى كه روح امام معصوم عليه السلام حضور دارد نفس مى‌كشد، عبادت و راز و نياز مى‌كند و ...).

ثالثاً، زيارت اهل بيت، صله و نيكى به خود آنان، رسول خدا صلى الله عليه و آله، اميرالمؤمنين، فاطمه زهرا، شيعيان، دوستدارانشان و بلكه نيكى به ساير انبيا و اوصياى الهى است و

موجب خوشحالى آنان، اجابت دعا، تجديد عهد با ولايت، زنده نگه داشتن مرام آنها و غلبه بر دشمنانشان مى‌گردد كه بدون ترديد همه اينها عبادت خداست و سبب مى‌شود كه انسان به فضايل و بركاتى كه نزد خداست برسد و به رضاى او دست يابد؛ زيرا خوشحال كردن مؤمن عادى اگر آن همه فضيلت و ثواب دارد، فضيلت و ثواب خوشحال كردن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام و حضرت زهرا كه از خطا و گناه معصوم هستند و خداوند آنان را پيشواى مؤمنان و مولاى متقيان قرار داد، آسمان و زمين را براى آنان آفريد، صراط، سبيل و راهنماى به سوى او، دروازه رحمت الهى، وسيله ارتباط بين او و بندگانش هستند و ... غير قابل توصيف است.

اما حج، عمره، جهاد و عباداتى مانند آنها اگرچه موجب انفاق مال، ترك وطن، تحمل مشقت‌ها و ... مى‌گردد، اما فضيلت اين امور در حد زيارت نيست؛ زيرا با آن كه عبادت الهى، اجابت امر او و موجب خشنودى خدا و اولياى او مى‌شود، اما آن فضايل ديگر را كم‌تر مى‌توان در اينها يافت. ⁽¹⁾امام على بن موسى الرضا عليه السلام فرمود:

«إن لكل امام عهداً فى عنق اوليائه و شيعته و إن من تمام الوفاء بالعهد و حسن الاداء زياره قبورهم. فمن زارهم رغبه فى زيارتهم و تصديقا بما رغبوا فيه كان ائمتهم شفعائهم يوم القيامه»؛ ⁽²⁾

شيعيان نسبت به هر يك از امامان معصوم پيمان و تعهدى دارند كه كمال وفاى به آن عهد، در زيارت مشتاقانه و عارفانه قبور آن وجودهاى نورانى عليهم السلام است.

اين حديث بيانگر نكاتى است كه ذيلًا ذكر مى‌گردد:

ترك زيارت قبر مطهر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله جفا ناميده شده، طبعاً زيارت آن، وفاى به عهد خواهد بود.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به امام على عليه السلام خبر داد كه تو در سرزمين عراق كشته و دفن خواهى شد. على عليه السلام پرسيد: كسى كه قبر ما را زيارت و عمران كند و تعهد خويش را با آن حفظ كند، چه اجرى دارد؟ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند قبر تو و قبر فرزند تو را بقعه‌اى از بقعه‌هاى بهشت و قطعه‌اى از قطعه‌هاى آن قرار داده است. قلب جوانمردان و برگزيدگان از بندگانش را مشتاق به سوى شما قرار داده، به گونه‌اى كه سختى اذيت در راه شما را تحمل مى‌كنند و قبرهاى شما را آباد مى‌سازند و با انگيزه تقرب به خدا و دوستى رسول او، فراوان به زيارت قبور شما مى‌شتابند. اى على! تنها آنان از شفاعت من برخوردار، وارد شونده بر حوضم و زايران من در بهشت هستند.

اى على! كسى كه قبر شما را آباد كند و به تعهد خويش پاى بند باشد، مانند آن است كه سليمان بن داود را در ساختن بيت المقدس يارى رساند. كسى كه قبر شما را زيارت كند، ثواب هفتاد حج- غير از حجة الاسلام كه واجب است- دارد و از گناهان خود بيرون مى‌آيد، همانند روزى كه از مادرش متولد مى‌شود. پس بشارت باد تو را و به دوستانت نيز بشارت بده به نعمت‌ها و لذت‌هايى كه نه چشمى ديده، نه گوشى شنيده و نه به قلب كسى خطور كرده است. اما نابخردانى، زايران قبور شما را سرزنش مى‌كنند، آن گونه كه زنان بدكار را بر اثر نابكاريشان سرزنش مى‌كنند. اينها اشرار امت من هستند، شفاعت من به آنها نرسد و بر حوض من وارد نشوند. ⁽¹⁾

توجه به اين نكته ضرورى است كه ثواب‌هاى مورد اشاره در اين گونه روايات، بيانگر مقام و عظمت و جايگاه معنوى امام است، چنان كه از آثار مثبت فردى و اجتماعى زيارت نيز حكايت مى‌كند.

زيارت در فقه‌

فقهاى شيعه و اهل سنت با استناد به توصيه‌ها و تأكيدات فراوانى كه درباره زيارت شده است، فتوا به استحباب زيارت داده‌اند. فقيه نامور اماميه، مرحوم محقق حلى گفته است: بر حج‌گزار مستحب مؤكد است كه به زيارت پيامبراكرم صلى الله عليه و آله بشتابد. ⁽¹⁾وى حتى مى‌گويد: اگر مردم زيارت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را ترك كردند، حاكم اسلامى بايد آنها را بر زيارت اجبار كند؛ زيرا ترك زيارت آن حضرت موجب جفاى به اوست. ⁽²⁾مرحوم شيخ طوسى نيز گفته است: «... و كذلك إن تركوا زيارة النبى كان على الإمام إجبارهم عليها». ⁽³⁾اين بزرگان به حديثى استناد كرده‌اند كه اين گونه از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است: كسى كه براى حج گزاردن به مكه عزيمت كند و مرا زيارت نكند، به من جفا كرده است. ⁽⁴⁾اگرچه برخى از فقها در وجوب اين احاديث خدشه كرده‌اند، ⁽⁵⁾ليكن شهيد ثانى رحمه الله گفته است: اگر همگان زيارت آن حضرت را ترك كنند، بزرگ‌ترين سنت الهى تحقير و بى‌ارزش مى‌شود. از اين جهت به مقدارى كه اين تحقير و تهاون رفع گردد، بر آن اجبار مى‌شود. ⁽⁶⁾عالم بزرگ اهل سنت، ابن قدامه مى‌گويد: زيارت قبر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مستحب است؛ زيرا از خود آن حضرت روايت شده است:

«من حجّ فزار قبرى بعد وفاتى فكانّمأ زارنى فى حياتى»؛ ⁽⁷⁾

كسى كه حج بگزارد و قبر مرا بعد از وفاتم زيارت كند همانند آن

است كه در حياتم مرا زيارت كرده باشد. و در روايت ديگر از آن حضرت رسيده است:

«من زار قبرى وجبت له شفاعتى»؛ ⁽¹⁾

كسى كه قبر مرا زيارت كند، شفاعت من بر او واجب مى‌شود. ابن هبيره مى‌گويد: پيشوايان چهارگانه اهل سنت(مالك، شافعى، ابوحنيفه و احمد حنبل) بر استحباب زيارت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اتفاق نظر كرده‌اند. ⁽²⁾برخى از فقهاى شيعه گفته‌اند: با ادله اربعه، يعنى كتاب، سنت، عقل و اجماع مى‌توان رجحان و فضيلت داشتن زيارت قبور صلحا، ابرار، متقيان و نيكان را نيز اثبات كرد تا چه رسد به زيارت انبيا، اوصياى معصوم عليهم السلام و علماى بزرگ. آن گاه به اثبات ادعاى خويش پرداخته است. ⁽³⁾فقيه نامدار اماميه در جواهر كلام خود هنگام شرح كلام محقق حلى رحمه الله، استحباب زيارت صديقه كبرا، فاطمه زهرا عليها السلام و امير مؤمنان، على عليه السلام و فرزندان معصوم آن دو بزرگوار عليهما السلام را مورد كاوش و بررسى قرار داده است. ⁽⁴⁾افزون بر اين، در جاى خود ثابت شده است كه ائمه اطهار عليهم السلام يك نور در چهارده رواق هستند:

«و أنّ أرواحكم و نوركم و طينتكم واحدة» ⁽⁵⁾

زيد شحّام از امام صادق عليه السلام پرسيد: امام حسن عليه السلام افضل است يا امام حسين عليه السلام؟ آن حضرت در جواب فرمود:

«... إنّ فضل أوّلنا يلحق بفضل آخرنا و فضل آخرنا يلحق بفضل أولنا ... خلقنا واحد و علمنا واحد و فضلنا واحد و كلّنا واحد ... أوّلنا محمد و أوسطنا محمّد و آخرنا محمد»

؛ ⁽⁶⁾فضل اول ما به آخر ما و فضل آخر ما به اول ما برمى‌گردد ... خلقت ما يكى است، علم ما يكى است، فضل ما يكى است، همه ما در نزد خدا يكى هستيم ... اول ما محمد است، وسط ما محمد است، آخر ما نيز محمد است.

شبيه اين مطلب را عبدالرحمن بن مسلم از امام كاظم عليه السلام پرسيد و گفت: زيارت

اميرالمؤمنين عليه السلام افضل است يا زيارت امام حسين عليه السلام يا زيارت فلان امام، فلان امام ...؟ و يك يك امامان را نام برد. امام كاظم عليه السلام در جواب فرمود: «يا عبدالرحمن بن مسلم! من زار أوّلنا فقد زار آخرنا و من زار آخرنا فقد زار أوّلنا و من تولى أوّلنا فقد تولّى آخرنا و من تولّى آخرنا فقد تولّى أوّلنا، و من قضى حاجة لأحد من أوليائنا فكأنّما قضاها لجميعنا ...»؛ ⁽¹⁾اى عبدالرحمان! هر كس اولين نفر ما را زيارت كند، آخرين نفر ما را زيارت كرده است، چنان كه اگر آخرين ما را زيارت كند، اولين نفر ما را زيارت كرده است. هر كس ولايت اولين نفر ما را بپذيرد، ولايت آخرين نفر ما را پذيرفته است، همان‌طور كه اگر ولايت آخرين نفر ما را بپذيرد، ولايت اولين نفر ما را پذيرفته است، كسى كه حاجت يكى از دوستان ما را برآورد، گويا حاجت همه ما را برآورده است ....

از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز نقل شده است: «إنّ اللَّه قد وكّل بفاطمة رعيلا من الملائكة يحفظونها من بين يديها و من خلفها و عن يمينها و عن يسارها و هم معها فى حياتها و عند قبرها بعد موتها، يكثرون الصلاة عليها و على أبيها و بعلها و بنيها، فمن زارنى بعد وفاتى فكأنّما زار فاطمة و من زار فاطمة فكأنّما زارنى و من زار على بن أبى طالب فكأنّما زار فاطمة و من زار الحسن و الحسين فكأنّما زار عليّاً و من زار ذرّيتهما فكأنّمّا زارهما»؛ ⁽²⁾خداى سبحان گروهى از فرشتگان را مأمور كرده تا فاطمه زهرا عليها السلام را از پيش رو، پشت، سمت راست و چپ محافظت كنند، در مدت حياتش با او باشند و بعد از مرگ نيز وى را در قبر همراهى كنند، بر او، پدرش، شوهرش و فرزندانش بسيار صلوات بفرستند.

پس كسى كه مرا بعد از وفاتم زيارت كند، گويا فاطمه را زيارت كرده است و كسى كه فاطمه را زيارت كند، مرا زيارت كرده است، كسى كه على بن ابى طالب عليه السلام را زيارت كند، گويا فاطمه را زيارت كرده است(در نتيجه مرا زيارت كرده است) كسى كه حسن و حسين را زيارت كند گويا على را زيارت كرده است(در نتيجه فاطمه و مرا زيارت كرده است) هر كس كه ذريه حسن و حسين را زيارت كند، گويا خودشان را زيارت كرده است(در واقع على و فاطمه و مرا زيارت كرده است).

بنابراين، زيارت هر كدام در حقيقت زيارت همه آنان است و از نظر فضيلت نيز يكسان هستند، اما برخى عوارض خارجى، مانند دورى راه، غربت، فشار و سخت‌گيرى‌هاى حاكمان ستمگر و ... سبب شده كه به زيارت برخى از امامان، مانند امام حسين و امام رضا عليهما السلام توصيه ويژه‌اى نموده‌اند، يا ثواب مخصوصى ذكر كرده‌اند.

چنان كه ممكن است فداكارى و ايثار ويژه امام حسين عليه السلام براى حفظ دين سبب توصيه ويژه به زيارت آن حضرت شده باشد.

بدين ترتيب مى‌توان گفت: دلايل اثبات فضيلت و استحباب زيارت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله براى اثبات فضيلت و ثواب زيارت ساير امامان و حضرت فاطمه زهرا عليها السلام، كفايت مى‌كند، حتى اگر دليل خاصى درباره زيارت آن بزرگواران نداشته باشيم.

زيارت، كلاس درس و مدرسه تعليم و تربيت و زيارتنامه‌ها متون آموزشى اين كلاس‌ها و مدرسه‌هاست. ائمه عليهم السلام كه همواره به تعليم و تربيت پيروان حق و بيان حقايق و معارف دين همت داشتند، مباحثى در توحيد و صفات الهى، نبوت و پيامبرشناسى، امامت و رهبرى، تاريخ زندگى و بيان مظلوميت‌ها و رنج‌هاى ائمه عليهم السلام، افشاى ستم‌هاى حاكمان جنايت پيشه در برابر حق‌طلبى ياران عدالت خواه و حقيقت‌جو، لزوم همگرايى در فكر، موضع، اقدام و عمل و ... را در اين زيارتنامه‌ها بيان كرده‌اند. در اين زيارتنامه‌ها، اوصاف معصومين هنگام سلام دادن تكرار مى‌گردد و به ذكر اسم بسنده نمى‌شود. اين، از آن جهت است كه مقام مرتبت شخص زيارت‌شونده براى زاير روشن‌تر گردد و توجه پيدا كند كه محبوب او براى اعلاى كلمه توحيد، اقامه نماز، اداى زكات، احياى امر به معروف و نهى از منكر، تلاوت كتاب خدا و ... چه رنج‌هايى كشيده است.

زيارتنامه‌هاى مأثور دو گونه است:

امتحنك الذى خلقك قبل أن يخلقك و كنت لما امتحنك به صابرة ...». ⁽¹⁾«السلام على أبى الأئمة و خليل النبوّة و المخصوص بالاخوّة ...»؛ ⁽²⁾«السلام عليك يا أبا عبداللَّه و على الأرواح التى حلّت بفنائك ...»؛ ⁽³⁾«اللهم صلّ على علىّ بن موسى الرضا المرتضى الامام التقى النقى ...»؛ ⁽⁴⁾«السلام على محى المؤمنين و مبير الكافرين، السلام على مهدى الامم و جامع الكلم ...». ⁽⁵⁾2. زيارتنامه‌هايى كه مضمونى عام و محتوايى كلى دارد و هر معصوم و امامى را با آن مى‌توان زيارت كرد، مانند زيارت امين اللَّه، ⁽⁶⁾زيارت جامعه كبيره، ⁽⁷⁾زيارت مخصوص ماه رجب «الحمد اللَّه الذى أشهدنا مشهد أوليائه فى رجب ...»، ⁽⁸⁾زيارت جامعه صغيره ⁽⁹⁾و .... ⁽¹⁰⁾

زيارت با معرفت‌

معرفت امام و آگاهى از منزلت او مورد سفارش و تأكيد بسيارى از روايات است. از امام كاظم عليه السلام رسيده است: «... فمن زاره مسلماً لأمره عارفاً بحقّه كان عند اللَّه جل و عز كشهداء بدر»؛ ⁽¹¹⁾... هر كس امام رضا عليه السلام را(كه در شهر غربت از دنيا مى‌رود) زيارت كند، در حالى كه تسليم امر او و عارف به حقش باشد، در پيشگاه الهى از منزلت شهداى

بدر برخوردار است؛ امام صادق عليه السلام فرمود: «زوروا الحسين ولو كلّ سنة فإنّ كلّ من أتاه عارفاً بحقّه غير جاحد لم يكن له عوض غير الجنه و رزق رزقاً واسعاً و أتاه اللَّه بفرج عاجل ...»؛ ⁽¹⁾امام حسين عليه السلام را زيارت كنيد، هر چند كه سالى يك بار باشد؛ زيرا هر كس عارف به حق او باشد و زيارتش كند، پاداشى جز بهشت ندارد، از رزق واسعى بهره‌مند مى‌شود و خداوند گشايشى در كار او ايجاد مى‌كند.

امام صادق عليه السلام فرمود:

«وكّل اللَّه بقبر الحسين عليه السلام أربعة آلاف ملكاً شعثاً غبراً يبكونه إلى يوم القيامة، فمن زاره عارفاً بحقّه شيّعوه حتّى يبلّغوه مأمنه و إن مرض عادوه غدوه و عشيه و إن مات شهدوا جنازته و استغفروا له إلى يوم القيامة»؛

خداوند چهار هزار فرشته ژوليده موى و غبار غم گرفته را موكل قبر امام حسين عليه السلام كرده كه تا روز قيامت براى او گريه مى‌كنند. پس كسى كه عارف به حق آن حضرت باشد و زيارتش كند، آن ملائكه، وى را همراهى مى‌كنند تا به مأمنش برسانند، اگر مريض شود صبح هنگام و شبانگاهان عيادتش مى‌كنند و اگر بميرد تشييع جنازه‌اش كرده، تا روز قيامت براى وى استغفار مى‌كنند؛ همچنين به بشير فرمود:

«يا بشير! من زار قبر الحسين بن على صلوات اللَّه عليه عارفاً بحقّه كان كمن زاراللَّه فى عرشه»؛ ⁽²⁾

هر كه قبر حسين بن على عليه السلام را همراه با معرفت زيارت كند، همانند كسى است كه خدا را در عرش زيارت كرده است؛ اين گونه روايات درباره ساير ائمه عليهم السلام نيز وارد شده است.

سرّ اين كه توصيه كرده‌اند زيارت زاير با معرفت باشد، اين است كه آنچه مايه كمال زيارت مى‌گردد، معرفت و شناخت مقام و موقعيت امام مزور است، نه اعمالى بى‌روح و همراه با غفلت، همانند بوسيدن صرف و ناآگاهانه ضريح يا در و ديوار، گردش كوركورانه در اطراف ضريح، تماشاى آثار هنرى، معمارى، ستون‌ها، چراغ‌ها، شمعدان‌ها، درها، پنجره‌ها و ... اين كارها، به سياحت شباهت بيشترى دارد تا زيارت.

ثواب‌هاى اخروى و آثار دنيوى كه در روايات آمده، بر زيارت واقعى مترتب است،

يعنى جايى كه ارتباط قلبى با مزور برقرار شود و منشأ تحول در زاير گردد، نه بر سياحت و زيارت جسمى و صورى.

شاهد اين ادعا كلام بزنطى است كه مى‌گويد: در نامه حضرت ثامن الحجج، على بن موسى الرضا عليه السلام خواندم كه فرمود:

«أبلغ شيعتى إنّ زيارتى تعدل عند اللَّه عزّوجلّ ألف حجّه»؛

اين پيام را به شيعيان ما برسانيد كه زيارت من در پيشگاه الهى با هزار حج برابر مى‌كند.(تعجب كردم، از اين رو) به امام جواد عليه السلام گفتم: واقعاً با هزار حج برابرى مى‌كند؟ فرمود: «أى واللَّه ألف ألف حجّة لمن زاره عارفاً بحقّه»؛ ⁽¹⁾آرى، به خدا سوگند! با هزار هزار(يك ميليون) حج برابرى مى‌كند، اما براى كسى كه با معرفت زيارتش كند.

معرفت و آگاهى، نه تنها شرط كمال زيارت ائمه اطهار عليهم السلام است، بلكه درباره طواف كعبه نيز اين تعبير آمده است. ابراهيم تيمى گويد: در حال طواف كعبه بودم كه امام صادق عليه السلام با تكيه زدن بر من فرمود:

«ألا اخبرك يا إبراهيم مالك فى طوافك هذا؟»؛

اى ابراهيم! آيا مى‌خواهى تو را از فضيلت اين طوافى كه انجام مى‌دهى آگاه سازم؟ گفتم:

بله قربانت گردم. فرمود:

«من جاء إلى هذا البيت عارفاً بحقّه فطاف به اسبوعاً و صلّى ركعتين فى مقام إبراهيم عليه السلام كتب اللَّه له عشرة آلاف حسنة ورفع له عشرة آلاف درجة ...»؛ ⁽²⁾

هر كس به زيارت اين خانه بيايد و در حالى كه عارف به حق آن است، هفت مرتبه دور آن طواف كند و سپس دو ركعت نماز در مقام ابراهيم عليه السلام بگزارد، خداوند ده هزار حسنه براى او مى‌نويسد و ده هزار درجه وى را بالا مى‌برد.

درباره مؤمن نيز در حديث صادقين عليهما السلام آمده است:

«أيّما مؤمن خرج إلى أخه يزوره عارفاً بحقّه كتب اللَّه له بكل خطوة حسنة و محيت عنه سيئة و رفعت له درجة فإذا طرق الباب فتحت له أبواب السماء فإذا التقيا و تصافحا و تعانقا أقبل اللَّه عليهما بوجهه ثمن باهى بهما الملائكه فيقول: انظروا إلى عبدى تزاورا و تحابّا فىّ حقّ علىّ إلّااعذّبهما بالنار بعد ذا الموقف ...»؛ ⁽³⁾

هر كه براى زيارت برادر مؤمنش از خانه خارج شود، در حالى كه عارف

به حق وى باشد، براى هر قدمى كه برمى‌دارد حسنه‌اى براى او نوشته مى‌شود و گناهى از او محو مى‌گردد و درجه‌اى بالا مى‌رود. هنگامى كه در خانه او را به صدا در مى‌آورد، درهاى آسمان به رويش گشوده مى‌شود. وقتى كه با يكديگر ملاقات، مصافحه و معانقه مى‌كنند، خداوند به آنها توجه كرده، بر ملائكه مباهات مى‌كند و مى‌گويد: بنگريد به دو بنده من كه براى رضايت من يكديگر را زيارت مى‌كنند و همديگر را دوست مى‌دارند. بر من لازم است كه آنان را عذاب نكنم ... بنابراين، نقش اصلى را در فضيلت و كمال زيارت، معرفت و آگاهى حق مزور ايفا مى‌كند.

اين كه امام معصوم عليه السلام چه شخصيتى است، دستيابى به معرفت او چگونه ممكن است؟ حق او چيست؟ حق معرفت او چيست و ... مطالبى است كه بحث‌هاى طولانى طلب مى‌كند، ⁽¹⁾اما به طور خلاصه مى‌توان گفت:

امام، جامع كلام تكوين و تدوين، واجد كتاب حقيقت و شريعت و شامل نشئه حقيقى و اعتبارى است، چنين جامعيتى نه در خور نظام سه گانه هستى(عالم عقل، عالم مثال و عالم طبيعت) است؛ زيرا هر كدام از مراحل سه گانه نظام هستى، تكوين صرف است و غير از بود و نبود، چيزى ندارد؛ و نه در وسع نظام تدوينى قرآن كريم؛ زيرا همه مضامين آن، اعم از اخبار و انشا از حوزه لفظ، مفهوم و حكايت‌هاى علم حصولى است، هر چند مخازن برين آن حقايق تكوينى نظام هستى است. اما انسان كامل كه مثل اعلاى آن اسره عصمت و طهارت عليهم السلام هستند، افزون بر حوزه فراگير تكوين، از منطقه گسترده اعتبار نيز برخوردارند؛ زيرا انسان، موجود متفكر و مختارى است كه صرف نظر از قوانين نظام هستى، از قوانين اعتبارى نيز پيروى مى‌كند، گرچه پشتوانه اين مقررات اعتبارى همان قوانين تكوينى است و اصول آن نظام عينى، پرتوافكن بر فروع اين منطقه اعتبارى است. از اين جهت هيچ موجودى

به جامعيت انسان كامل نخواهد بود و اوست كه مى‌تواند «كون جامع» باشد.

جامعيت عينى و علمى اهل بيت نبوت و امامت عليهم السلام به اين معناست كه اولًا، واجد هر كمال ممكن را مى‌باشند. ثانياً، هر چه را دارا هستند، مصون از عيب و نقص است.

ثالثاً، هر چه را در مرحله حدوث واجد بودند، در مرحله بقا نيز دارا خواهند بود. اين مقام جمع الجمعى را مى‌توان از عديل بودن آنان با كتاب بى‌بديل الهى، يعنى قرآن، استنباط كرد؛ زيرا رسول اكرم صلى الله عليه و آله طبق نقل محدثان شيعه و سنى فرمود:

«إنّى تارك فيكم الثقلين ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا بعدى، أحدهما أعظم من الآخر: كتاب اللَّه، حبل ممدود من السماء إلى الأرض، وعترتى أهل بيتى، ولن يفترقا حتى يردا علىّ الحوض، فانظروا كيف تخلفونى فيهما». ⁽¹⁾

مخاطبان اين پيام، وارثان تمدن غنى و قوى اسلام در پهنه زمان و گستره زمين‌اند، يعنى نه نسل هيچ عصر و زمانى از آن توصيه سعادت آفرين مستثناست و نه مردم هيچ مصر و ديارى از آن جدا خواهند بود.

چنين وصيت فراگيرى نشان از هماهنگى كامل تكوين انسانى و تدوين الهى است، به طورى كه همه مردم روى زمين تا بامداد معاد، در بخش علم و عمل، نيازمند به رهنمود و رهبرى قرآن و عترت هستند و هيچ مكتبى تا شامگاه تاريخ بشرى پديد نمى‌آيد جز آن كه لازم است جهان بينى و جهان آرايى آن بر قرآن و عترت عليهم السلام عرضه شود و پاسخ نفى يا اثبات آن از ثقلين استنباط گردد.

چنين كارى عزم جامعه انسانى و جزم امت اسلامى را طلب مى‌كند، تا اولًا، توان استنطاق از آن دو وزنه وزين را در هاضمه فكرى خويش احيا كنند. ثانياً، گوش هوش را براى اصغاى آواى حيات بخش آن دو وزنه وزين آماده سازند. ثالثاً، نقدهاى صاحب نظران و نيز تحليل‌هاى سودمند صاحب بصران را پس از جمع بندى براى تنفيذ نهايى به بارگاه ثقلين معروض دارند، تا از اين صعود و هبوط و از آن سؤال

و جواب، كام فكر بشر شيرين و گام عمل او استوار گردد و به دام تدليس بيگانه و تلبيس اهريمن گرفتار نشود. چنين آگاهى و معرفت به مقام و منزلت امام مى‌تواند زمينه اطاعت و تسليم در مقابل اوامر و نواهى مزور را- كه همان فرمان خداست- فراهم كند.

روزى امام صادق عليه السلام از فضيلت زيارت عارفانه امام رضا عليه السلام سخن گفت. حمزة بن حمران پرسيد: قربانت گردم منظور از معرفت حق او چيست؟ فرمود: «يعلم أنّه مفترض الطاعة غريب شهيد ...»؛ ⁽¹⁾اين كه بداند او واجب الاطاعه و غريب و شهيد است(و براى تبليغ دين و هدايت مردم و پايدارى و استقامت در راه حق، غريبانه به شهادت رسيده است). امام صادق عليه السلام فرمود: «من زار الحسين عليه السلام عارفاً بحقّه يأتم به غفر اللَّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخّر»؛ ⁽²⁾هر كس زيارت كند حسين عليه السلام را در حالى كه عارف به حق وى باشد و او را امام خود برگزيند، خداوند گناهانش را مى‌آمرزد.

امام كاظم عليه السلام نيز كم‌ترين پاداش زيارت قبر حسين عليه السلام را آمرزش گناهان معرفى كرده است، اما به شرط آن كه زاير، عارف به حق امام، احترام و ولايت وى باشد؛ «أدنى ما يثاب به زائر الحسين عليه السلام بشط الفرات إذا عرف حقّه و حرمته و ولايته إن يغفر له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخّر». ⁽³⁾در روايت ديگرى آمده است: يك درهم خرج كردن در راه زيارت قبر امام واجب الاطاعه هفتاد هزار حسنه دارد، هفتاد هزار سيئه را محو مى‌كند و نام او در ديوان صديقين و شهدا ثبت مى‌شود؛ «من نوى من بيته زيارة قبر إمام مفترض طاعته و أخرج لنفقته درهماً واحداً كتب اللَّه جل ذكره له سبعين ألف حسنة و محى عنه سبعين ألف سيئة و كتب اسمه فى ديوان الصديقين و الشهداء ...». ⁽⁴⁾از ديدگاه اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام- كه تجلى گاه اسلام راستين نبوى صلى الله عليه و آله و علوى عليه السلام است- انسان، آزاد خلق شده و طوق طاعت كسى به گردن او نيست: «لاتكن

عبد غيرك و قد جعلك اللَّه حرّاً». ⁽¹⁾حتى اختيار خودش نيز در اين زمينه محدود است، يعنى همان‌گونه كه حق ندارد سلامتى خود را به خطر بيندازد، دست و پاى خودش را قطع سازد، چشم خود را كور و گوش خود را كر كند و ... عزت، آبرو و آزادى خود را نيز نمى‌تواند به خطر بيندازد. سرّش آن است كه عزت مؤمن اكتسابى نيست كه چوب حراج بر آن بزند، بلكه امانتى ويژه الهى به دست وى است. اختيار چنين امانتى به دست خداست و تصرفات مؤمن نبايد فراتر از تصرفات امانت‌دارى پارسا باشد: «إنّ اللَّه فوّض إلى المؤمن أمره كلّه ولم يفوّض أن يكون ذليلًا. أما تسمع اللَّه عزوجل يقول: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ» فالمؤمن يكون عزيزاً و لا يكون ذليلًا». ⁽²⁾بنابراين، مردم سالارى و دموكراسى در نظام سياسى اسلام، زمانى قابل قبول است كه بر محور دين و در چارچوب شرع باشد و با حفظ چنين شرطى، آراى مردم براى حاكمان تعهد شرعى مى‌آورد. از اين رو نقض كردن و زيرپا گذاشتن آن حرام شرعى است، نه اين كه يك قرارداد عرفى محض باشد و تخلف از آن يك كار غير اخلاقى به شمار آيد.

نتيجه اين كه اختيار انسان به دست خداست و اطاعت و انقياد او بر همگان واجب است و اطاعت ديگران(پيامبر، امام، پدر، مادر، حاكم و ...) از آن جهت بر انسان واجب مى‌شود كه خداى سبحان چنين اطاعت و تبعيتى را واجب كرده است و بدون در نظر گرفتن دستور او هيچ كس حق حاكميت و حكومت بر ديگرى ندارد.

بنابراين، زاير زمانى عارف به حق امام است وبه ولايت و حرمت وى آگاهى دارد و از او پيروى مى‌كند كه او را معصوم، افضل و اعلم از ديگران، جانشين رسول خدا صلى الله عليه و آله و منصوب از جانب خدا بداند، اوامر و دستورهايش را اوامر الهى بشمارد، تبعيت از وى را در تمام امور زندگى واجب بداند، با اقتدا و پيروى از سيره و سنت او خط سير زندگى خود را ترسيم كند و ... چنين معرفت و شناختى هر چند كه مقول به

تشكيك و داراى مراتب فراوانى است و هركس به مقدار ظرفيت وجودى خود بهره‌مند مى‌گردد، اما مبتنى بر مقدمات بسيارى است تا مستدل و برهانى شود.

زيارتنامه‌هاى مأثور يكى از منابع شناخت و آگاهى از مقام مزور است.

ضرورت و اهميت زيارت‌

چنان كه گذشت، روح زيارت ارتباط و اتصال زاير با مزور است و اين ارتباط زنده، مؤثر و حيات‌بخش مى‌باشد. اكنون بايد ديد اين ارتباط چه پيامدهايى دارد و آثار و لوازم آن چيست و ترك آنچه مفاسد و مشكلاتى را در پى خواهد داشت تا با شناخت آن به ميزان ضرورت و اهميت اين ارتباط و زيارت پى برده شود.

گرچه هيچ شأن و حقيقتى به عظمت توحيد نيست و طبعاً هيچ انسانى هم به ارزش موحد نيست و نيز اگرچه رسالت و امامت، دو جلوه الهى و ربانى است كه ظهور قدرت الهى در هدايتگرى، ولايت و سرپرستى است و اين دو حقيقت نيز به نوبه خود معادل ندارد، اما آنچه راه وصول به جلوه‌ها و مظاهر الهى و در پرتو آن قرب به حق و توحيد را تأمين و تضمين مى‌كند تنها، ارتباط و اتصال به رسول خدا صلى الله عليه و آله و عترت آن حضرت است و بدون اين طريق راهى نيست و هيچ كمال انسانى و الهى جز از اين راه حاصل نمى‌شود:

«فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقّ إِلَّا الضَّللُ»؛

«پس از حق چيزى جز گمراهى نيست».

اين معنا در سوره مباركه «رعد» به اين صورت آمده است: «أَفَمَن يَعْلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ الْأَلْببِ* الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لَايَنقُضُونَ الْمِيثقَ* وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَآ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ‌ى أَن يُوصَلَ وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ* أُوْللِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ»؛ ⁽¹⁾

پس آيا كسى كه مى‌داند آنچه از جانب پروردگارت به تونازل شده، حقيقت دارد، مانند كسى است كه كوردل است؟ تنها خردمندانند كه عبرت مى‌گيرند. همانان كه به پيمان خدا وفا دارند و عهد(او) را نمى‌شكنند. و آنان كه آنچه

را خدا به پيوستنش فرمان داده مى‌پيوندند و از پروردگارشان مى‌ترسند و از سختى حساب بيم دارند ... براى ايشان است فرجام خوش سراى باقى».

در اين آيه براساس اولويت و اهميت، ابتدا به عهد و ميثاق الهى، يعنى توحيد اشاره شده: «يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ» و پس از آن به ميثاق و پيمان رسالت و امامت تذكر داده شده: «وَ لَايَنقُضُونَ الْمِيثقَ» سپس به مسأله ارتباط و اتصال به حقايقى كه همه خير و نيكى از آنها نشئت مى‌گيرد و مستقيماً هم مورد توصيه و امر الهى واقع شده، توجه داده شده است: «الَّذِينَ يَصِلُونَ مَآ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ» كه اين همان «بِحَبْلٍ مّنَ اللَّهِ» يعنى قرآن و «وَحَبْلٍ مّنَ النَّاسِ» ⁽¹⁾يعنى اهل بيت عليهم السلام است: عن ابى عبداللَّه عليه السلام قال:

«الحبل من اللَّه كتاب اللَّه و الحبل من الناس هو على بن ابى طالب عليه السلام»

. ⁽²⁾اين چينش و ترتيب نشانگر اهميت و ارزش هر يك از آنهاست و بدون توجه به آن، كه حلقه اصلى ارتباط است، خير و سراى ابد و دار رضوان نصيب كسى نخواهد شد؛ از اين رو بر هيچ حقيقتى پس از توحيد و رسالت، به اندازه ارتباط و اتصال با آنان، بلكه محبوب داشتن آن، تأكيد و اصرار نشده است؛ چنان كه هيچ عداوت و دشمنى هم در مقياس الهى بيش از خصومت و دشمنى به سفراى الهى و اوصياى آنها نبوده و نيست.

زيارت تفسير اين ارتباط و تبيين و تحقق آن اتصال است و به همان ميزانى كه ايجاد آن اتصال و تحكيم آن رابطه در هندسه معرفتى اسلام ضرورت دارد و مهم است، زيارت هم چون تنها طريق عملى و راه تحقق آن رابطه است، ضرورى و مهم خواهد بود؛ از اين رو همان طور كه ايجاد و تحكيم اين رابطه موجب خردمندى در دنياست: «إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ الْأَلْببِ» سبب نيك‌بختى در آخرت نيز هست: «لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ». در مقابل آنها، كسانى كه رابطه و اتصال به جريان رسالت و ولايت را گسستند و اتصال آن رابطه‌اى كه به امر الهى بوده قطع كرده و بريدند: «وَ الَّذِينَ ... يَقْطَعُونَ مَآ أَمَرَ

اللَّهُ بِهِ‌ى أَن يُوصَلَ» آنها هم در دنيا از رحمت الهى محرومند و هم در آخرت تيره‌بختى و شقاوت دامن گير آنهاست: «أُوْلَئكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ». ⁽¹⁾

با توجه به همين نكته است كه خداى سبحان شمارى از آيات قرآن را به ايجاد و تثبيت و تحكيم رابطه و ضرورت و اهميت آن اختصاص داده و در شمار ديگرى از آيات در جهت مذمت گسستن اين رابطه سخن گفته است: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ‌و مَعِيشَةً ضَنكًا وَ نَحْشُرُهُ‌و يَوْمَ الْقِيمَةِ أَعْمَى»؛ ⁽²⁾

و هر كس از ياد من دل بگرداند، در حقيقت، زندگى تنگ وسختى خواهد داشت، و روز رستاخيز او را نابينا محشور مى‌كنيم. «مَّنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ‌و يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيمَةِ وِزْرًا* خلِدِينَ فِيهِ وَ سَآءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيمَةِ حِمْلًا»؛ ⁽³⁾

هر كس از(پيروى) آن(قرآن) روى برتابد، روز قيامت بار گناهى بر دوش مى‌گيرد، پيوسته در آن(حال) مى‌ماند، و چه بد بارى روز قيامت خواهد داشت.

سرّ مذمت و راز نگون‌بختى اين افراد اين است كه اين اعراض و روى‌گرداندن موجب مى‌شود تا انسان از ذكر خدا و هر آنچه كه مايه كمال و خير است در غفلت بماند. و شناخت لازم و كافى به آن را از دست بدهد، يا به دست نياورد و آن‌گاه رابطه خود با آن حقيقت مؤثر و سودمند را قطع كرده و مى‌گسلد. اين گسستن رابطه، خطرات و مهالك فراوانى را در پى دارد؛ زيرا وقتى انسان از خير جدا شد يا به شر مى‌پيوندد و با آن ارتباط و اتصال وجودى پيدا مى‌كند، يا در وادى حيرت و سرگردانى كه خود شر مضاعف است سقوط مى‌كند «ظُلُمتُ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ»؛ ⁽⁴⁾

تاريكى‌هايى كه بعضى روى بعضى ديگر قرار گرفته است.

مهم‌تر از همه اين كه خداى مهربان و رئوف نيز چون اين انسان را فاقد قابليت و ظرفيت مى‌بيند هم خود از او اعراض كرده و لطفش را ممنوع مى‌كند و هم به پيامبرش دستور مى‌دهد كه او را به حال خود واگذارد تا در حيرت و سرگردانى خود باقى باشد:

«قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ»؛ ⁽¹⁾

بگو: خدا، آن‌گاه بگذارشان تا در ژرفاى باطل خود به بازى سرگرم باشند». زيرا چنين شخصى به مثابه درخت خشكيده‌اى است كه سودى نخواهد داد: «سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَايُؤْمِنُونَ»؛ ⁽²⁾

چه آنها را بترسانى و چه نترسانى، آنها ايمان نمى‌آورند. «سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ». ⁽³⁾

بنابراين، نه تنها زيارت موجب ارتباط و وابستگىِ وجودى با اهل بيت عليهم السلام است، كه خود منشأ خيرات و بركات و نزول فيض و اجر و ثواب است، بلكه انصراف از آن و بى‌ميلى به آن موجب انصراف رحمت و برگشت نعمت خواهد بود. كسى كه چنين علقه و علاقه‌اى را در جان خود نپروراند و تقويت نكند، از چشم رحمت و لطف خدا و رسولش صلى الله عليه و آله خواهد افتاد.

يكى از اصحاب امام صادق عليه السلام به حضرت عرض كرد: به فداى شما گردم، به حضور شما رسيدم در حالى كه توفيق نداشتم كه به زيارت قبر اميرالمؤمنين بروم حضرت در پاسخ فرمود: «بئس ما صنعت! لولا أنك من شيعتنا ما نظرت إليك، ألا تزور من يزوره اللَّه تعالى مع الملائكه و يزوره الأنبياء عليهم السلام، و يزوره المؤمنون؟!» كار بسيار ناپسندى انجام دادى، اگر نبود كه تو از پيروان و شيعيان مايى، هرگز به تو نگاه نمى‌كردم! چگونه زيارت نكردى شخصيتى را كه خداوند با فرشتگان آسمان و همه انبيا و مؤمنان او را زيارت مى‌كنند، آن شخص گفت: اين مطلب را من نمى‌دانستم. حضرت فرمود: «فأعلم أنّ أميرالمؤمنين عليه السلام عند اللَّه أفضل من الأئمة كلّهم وله ثواب أعمالهم و على قدر أعمالهم فضلوا»؛ ⁽⁴⁾بدان كه در نزد خداوند اميرالمؤمنين عليه السلام از همه ائمه برتر و افضل است و براى اوست پاداش تمامى اعمال، و برترى هر كسى به ميزان اعمال و عملكرد اوست.

بنابراين، زيارت به عنوان شاخصى روشن براى كسب فيض و دور نيفتادن از وادى

رحمت ضرورى است. حديث مزبور موقعيت والا و عظيم و برترى اميرالمؤمنين عليه السلام نسبت به ساير ائمه عليهم السلام و همچنين زيارت خداوند، انبيا و مؤمنان نسبت به آن حضرت عليه السلام را بيان مى‌كند. البته تفاوت مراتب زيارت خداوند متعال با زيارت پيامبران و زيارت مؤمنان، از ديد صاحب نظران مخفى نيست.

براساس آنچه گفته شد، انسان همواره بايد آرزوى زيارت اولياى الهى و اميد وصال و دوستى مشاهد آنان را در دل زنده دارد و از خداوند به طور جدى طلب كند:

«اللهم ... و حبّب إلىّ مشاهدهم و ألحقنى بهم و اجعلنى معهم فى الدنيا و الآخرة يا أرحم الراحمين». ⁽¹⁾از اين رو وقتى توفيق زيارت نصيب شد، جاى سپاس و ثناى الهى است؛ انسان شاكر و ثناگوى خدايى است كه در وادى نظر او را هدايت كرده و در وادى عمل توفيق حضور به او داده است؛ چنان كه در زيارت روز عرفه و عيد قربان پيش از زيارت امام حسين عليه السلام اين جملات آمده است: «الحمد للَّه‌الذى هدانى لولايتك و خصّنى بزيارتك و سهّل لى قصدك»؛ ⁽²⁾سپاس خدايى را كه مرا به ولايت شما هدايت كرد و توفيق ديدار و حضور داد و قصد زيارت به سوى شما را آسان كرد.

در زيارت ائمه بقيع عليهم السلام و زيارت امام حسين عليه السلام در روز عيد فطر نيز اين عبارت آمده است: «والحمد للَّه‌الفرد ... الذى من تطوّله سهّل لى زياره مولاى بإحسانه و لم يجعلنى عن زيارته ممنوعاً و لا عن ذمّته مدفوعاً بل تطوّل و منح»؛ ⁽³⁾سپاس و حمد از آن خداست؛ خدايى كه عطا و بخشش دارد، پروردگارا در سايه احسانت زيارت مولايم را براى من آسان بگردان و مرا از زيارت او محروم و ناكام مفرما و مرا از ذمه او وامرهان، بلكه تفضل و انعامت را بر من دريغ مفرما.

يكى از آموزه‌هاى جدى فرهنگ زيارت همين نكته است كه وقتى انسان موفق

شد در ميدان معرفت‌ها حجاب‌ها را كنار زده و خود را به حوزه معرفتى امام نزديك كند و در سايه اين معرفت كرامت بيابد و از نظر ارادت نيز توانسته سختى‌ها و مشكلات سفر را تحمل كرده، فاصله‌ها را پشت سر بگذارد و خود را به آنها نزديك كرده و در پرتو اين قرابت ولايت و مودت تحصيل كند، قطعاً به يكى از بهترين توفيقات و بزرگ‌ترين نعمت‌هاى الهى دست يافته است.

اين معنا در زيارات فراوانى و به صورت برجسته در زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام آمده است: «الحمد للَّه‌الذى أكرمنى بمعرفة رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و من فرض طاعته رحمة منه و تطوّلًا منه علىّ بالايمان، الحمد للَّه‌الذى سيّرنى فى بلاده و حملنى على دوابّه، وطوى لى البعيد و دفع عنّى المكروه حتى أدخلنى حرم أخى رسوله صلى الله عليه و آله فأرانيه فى عافية. الحمد للَّه‌الذى جعلنى من زوّار قبر وصى رسوله. «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى هَدَلنَا لِهذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلآَ أَنْ هَدَلنَا اللَّهُ»؛ ⁽¹⁾

سپاس خدايى را كه در پرتو معرفت خود و رسولش و كسانى كه طاعت آنها واجب است مرا كرامت بخشيد و اين رحمت و زيادتى نعمت بر من است و بر من به جهت ايمان و باور به اين معرفت‌ها منت نهاد. شكر خدايى را كه مرا در شهرها گرداند و قدرت سوار شدن بر مركب‌هاى خود را داد تا مقصد دور نزديك شود، و سختى‌ها و دشوارى‌هاى سفر را از من دور داشت تا توفيق ورود به حرم برادر رسول گرامى صلى الله عليه و آله نصيبم شد. خدا را سپاس كه مرا از زايران قبر وصى پيامبر صلى الله عليه و آله قرار داد. خدا را سپاس كه تنها اين هدايت از اوست و اگر هدايت او نبود چنين هدايت و توفيقى نصيب من نمى‌شد.

در ذيل زيارت آن حضرت آمده است: «اللهم أنت مننت علىّ بزيارة مولاى و ولايته و معرفته»؛ ⁽²⁾خدايا تو بر من به سبب زيارت مولايم و ولايت و معرفت او منت نهادى و نعمت عظيم عطا كردى.

از اين گونه تعابير پرشمار اين پيام قطعى حاصل مى‌شود كه اولًا، زيارت و تشرف

به مشاهد اوليا، توفيق بزرگ الهى است. ثانياً، اين توفيق نصيب نمى‌شود مگر از ناحيه لطف الهى. ثالثاً، زيرا در مقابل اين توفيق و نعمت همواره بايد ثناگوى حق و شاكر نعمت‌هايش باشد و بالأخره بايد بداند كه نه تنها تشرف به محضر اوليا توفيقى مهم است، بلكه باريابى به بارگاه و زيارتگاه آنان كرامتى ويژه و شرافتى خاص است؛ از اين رو در زيارت بارگاه حسينى عليه السلام مى‌گوييم: «اللهم هذا مقام كرّمتنى و شرّفتنى به». ⁽¹⁾حاصل سخن اين كه، زيارت ضرورتى دينى و الهى مى‌باشد و از اهميت والايى برخوردار است.

اهميت و ضرورت زيارت از منظر اسلام به حدى فراوان است كه خداوند عالم تعبيرهاى گونه‌گون و مؤكدى به كار گرفته است؛ به اين بيان كه بعد از امر به اصل اتصال: «مَآ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ»، ⁽²⁾

با تعبير تمسك كه «أخذ با قدرت» است از آن ياد مى‌كند: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْكَ»؛ ⁽³⁾

پس به آنچه به سوى تو وحى شده است، محكم چنگ بزن. از اين حد هم فراتر رفته، واژه اعتصام را كه «چنگ زدن و رها نكردن» است به كار برده است: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا». ⁽⁴⁾

از اين گونه تعابير و اصرار قرآن بر ارتباط و اتصال اين كه همگى با هم به ريسمان خدا چنگ بزنيد، روشن مى‌شود كه اين، تنها طريق ارتباط با حقايق علوى و تسخير جلوه‌هاى روحانى و معنوى است و غير از آن راهى نيست؛ چنان كه تلاش دشمنان انسانى خواه درونى همانند نفس و خواه بيرونى، يعنى شياطين انس و جن در گسستن همين ارتباط است.

تذكر: براى راهيابى و وصول به يك حقيقت و دست يابى به آثار آن تماس و ارتباط تنگاتنگ و وثيق لازم است و بر اين پايه مسأله تقرب، نيل، وصول و نظاير آن در فرهنگ دينى رايج است و ضرورت تلقى مى‌شود؛ همان گونه كه از ناحيه خداوند متعال نيز وقتى بحث ارتباط با بنده و اعطاى الهى مطرح است، خداوند در بهترين و

عالى‌ترين شكل و در عين حال بليغ‌ترين وجه عطيه خود را عرضه مى‌كند؛ به گونه‌اى كه هيچ مانع و حجابى براى وصول تام وجود ندارد.

خداى سبحان درباره قرآن كريم كه عطيه الهى به انسان‌هاست مى‌فرمايد: «وَ لَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ»؛ ⁽¹⁾

و به راستى، اين گفتار را براى آنان پى در پى و به هم پيوسته نازل ساختيم، اميد كه آنان پند پذيرند. اگر انسان بخواهد به مرحله تذكر برسد و آثار و علايم يك حقيقت را در خود زنده كند، بايد يك اتصالى تام و ارتباطى وثيق پيدا كند. اين همان ارتباط قلبى و عقلى است كه زمينه تذكر و فراگيرى تام را فراهم مى‌آورد، وگرنه آشنايى از دور و ارتباط با فاصله به جهت وجود غبار ماديت و كدورت‌ها و تيرگى‌هاى طبيعت زمينه تماس صحيح و لقاى كامل را مهيا نمى‌سازد.

شايد سِرّ برخى از آداب زيارت، مانند نزديك شدن به قبر، گذاردن دست يا صورت بر روى قبر، بوسيدن قبر و نزديك ساختن بدن به قبر، همه و همه نمادهاى آن ارتباط وثيق قلبى و روحى و فكرى باشد كه به صورت اين اعمال استحبابى ظاهر شده است.

زيارت، زنده‌ترين راه ارتباط

بعد از آن كه دانسته شد اصل اتصال و ارتباط با اهل بيت عليهم السلام ضرورتى انسانى و الهى است و بدون آن انسان بى‌معنا و بى‌هويت بوده و هيچ‌گونه كمالى بر او مترتب نيست، بايد به شيوه‌ها و راهكارهاى اين ارتباط انديشيد و نزديك‌ترين، مؤثرترين و در عين حال زنده‌ترين راه ارتباطى را جست‌وجو كرد.

از آن‌جا كه دين مجموعه‌اى كامل و به هم پيوسته است، طريق تماس و ارتباط وثيق را از ناحيه زيارت معرفى مى‌كند. زيارت با شرايط و آداب خاص، به ويژه معارف زيارتنامه‌اى آن، بهترين، سودمندترين و در عين حال شاداب‌ترين راه ارتباط است و به گونه‌اى حس حضور در محضر امام عليه السلام را در انسان ايجاد مى‌كند كه گويا با

امام عليه السلام حضوراً گفت‌وگو مى‌كند و نياز وجودى خود را در هر زمينه‌اى از او مى‌طلبد.

خطاب‌هاى زيارتى گاهى به حدى صريح و شفاف ادا مى‌شود كه گويا هيچ حجاب و فاصله‌اى بين زاير و امام او نيست؛ با هر سلامش، جوابى و با سؤالش، پاسخى را به همراه دارد. خواسته‌اش بى‌اجابت نيست و نيازش بدون جواب نمى‌ماند و اين ارتباط ملموس و زنده جز در سايه زيارتى با معرفت حاصل نمى‌شود. درباره عرفان و معرفت زيارت بحثى را در پيش خواهيم داشت.

زيارت و زيارتنامه كتاب وجود انسان را در محضر ولى خدا باز مى‌كند و به نقاط نقص و ضعف و به فقر و عجز زاير اشاره مى‌كند، راه كمال و سعادت را مى‌نماياند و امام را به شفاعت مى‌طلبد و ده‌ها و صدها نكته حياتى و تربيتى را تذكر مى‌دهد. انسان را از غفلت و سهو درآورده، به وادى تنبه و تذكر مى‌كشاند. خصلت‌هاى ممدوح و پسنديده اورا برجسته و احيا مى‌كند و خصلت‌هاى زشت و ناپسند او را با استغفار و طلب رحمت از خداوند برطرف كرده و با نظر مرحمت الهى جبران مى‌كند و بالأخره در كنار چشمه امامت كه عين الحيات است، انسان را شست‌وشو مى‌دهد و پاك و پاكيزه از ميخانه طهور امامت خارج مى‌شود و اين همان اثر زيارت است.

اين نگرش كه زيارت ارتباطى وثيق و زنده است، اقتضا مى‌كند كه انسان فاصله‌هاى زمانى ومكانى را پشت سر گذاشته و خود را در عصر ولى خدا و در زمان حضور او ببيند و كاملًا به محيط و فضاى حضور آن ولى درآيد و او را در تنهايى و غربتش حس و ادراك كند و در سختى‌ها و مشكلات مطيع و ياور او باشد. تنها با چنين تلقى از زيارت است كه حضور و نقش امام را در عرصه اجتماع با همه وجود مى‌يابد، دعوت و نداى او را لبيك مى‌گويد، امرش را اطاعت و نهيش را تبعيت مى‌كند و اجتماع را آن گونه كه او خواسته و اراده كرده مى‌سازد.

سرّ بيان خصايص و نيز رويكردها، نقطه نظرها، سيرت‌ها و سنت‌هاى آن مواليان كريم در زيارتنامه‌ها نيز همين است كه انسان خود را با خواسته‌ها و ارادات آنها تطبيق دهد و از مسير ترسيمى آنها فاصله نگيرد. تنها كسى از زيارت بهره كامل مى‌برد كه

حس حضور امام عليه السلام در صحنه زندگى را پيدا كند، خود را مخاطب سخنان او بداند و او را نيز مخاطب بداند، نه مغايب؛ از اين رو زيارتنامه‌ها همه در قالب تخاطب و گفت‌وگوى طرفينى و متقابل ايراد شده است؛ سلام‌ها، تحيت‌ها و صلوات‌ها همه به صورت خطابى انشا شده و حتى بيان اوصاف و ويژگى‌ها نيز به صورت خطاب است؛ چنان كه مثلًا مى‌گوييم: «السلام عليك يا رسول اللَّه»، «صلى اللَّه على روحك الطيّب»، «أنت الذى ...» و اين گونه گفتمان‌هاى حضورى در القاى حس حضور كمال تأثير را دارد. نيز طرح نيازهاى دنيوى و اخروى همه به صورت حضورى و تخاطب است و اين نيز در جهت حضور بخشيدن نقش مؤثرى دارد.

از نمونه‌هاى بارز احساس حضور در زيارتنامه‌ها، زيارت بارگاه حسينى عليه السلام است كه در ادب آن چنين آمده است: «دست چپ را روى قبر مى‌گذارى و با دست راست اشاره مى‌كنى و مى‌گويى: «السلام عليك يا ابن رسول اللَّه إن لم أكن أدركت نصرتك بيدى فها أناذا وافد إليك بنصرتى قد أجابك قلبى و سمعى و بصرى وبدنى و رأيى و هواى على التسليم لك و الخلف الباقى من بعدك الأدلّاء على اللَّه من ولدك، فنصرتى لكم معدّة حتّى يحكم اللَّه بأمره و هو خير الحاكمين»؛ ⁽¹⁾درود بر تو اى فرزند پيامبر خدا، اگر زمان شما را درك نكردم تا شما را با دستم نصرت كنم، اما اكنون با همه وجودم، قلبم، گوش و چشمم، بدن و رأيم و همه خواسته‌هايم تسليم امر شما هستم و در راه نصرت شما و جانشينان شما، يعنى راهنمايان به سوى خدا از فرزندان شما هستم. اكنون تمام نصرت و يارى من براى شما آماده است تا به هنگامى كه خداوند اراده و حكم كند و او بهترين حاكم است.

از همين بخش از زيارتنامه معناى انتظار و كيفيت آمادگى براى ظهور امام عليه السلام روشن مى‌شود، جان و دل، عقل و سر، رأى و هوا، همه را در راه دوست مهيا داشتن و بر اراده و خواست آنان خود را همسو كردن، روح انتظار است كه جمله «والخلف الباقى من بعدك» به اين معنا هم اشاره دارد.

براى اعتصام به حبل الهى قرآن، شيوه‌هاى مختلفى، مانند تلاوت، تدبر، تفكر، تعقل، حفظ، انس و حشر با قرآن مطرح شده، تا حس حضور قرآن در صحنه وجود انسانى ايجاد شود و انسان قرآن را همانند طبيبى دوّار همواره به همراه داشته باشد، تا اخلاق و روحيات و نيز منش و روش او قرآنى شود و به جايى برسد كه با همه وجود بگويد: «قُلْ إِنَّ صَلَاتِى وَنُسُكِى وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِى لِلَّهِ رَبّ الْعلَمِينَ». ⁽¹⁾

و اين همان تحقق تمسك و اعتصام به حبل الهى و اتصال به حقيقتى است كه به پيوند با آن امر شده است: «مَآ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ». ⁽²⁾

همچنين در مورد حبل الهى اهل بيت عليهم السلام بايد آنها را نيز شناخت و به همان صورت با آنان مأنوس و محشور شد. اين حبل الهى كه از منظر ديگر به «وَحَبْلٍ مّنَ النَّاسِ» ⁽³⁾

لقب گرفته، همان حقيقتى است كه به اعتصام و تمسك به آن نيز امر شده است؛ از رسول اكرم صلى الله عليه و آله سؤال شد كه مراد از «حبل من الناس» چيست؟ فرمود: مراد از آن وصى من است: «فقالوا: يا رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و من وصيك؟ فقال: هو الذى أمركم اللَّه بالاعتصام به فقال عزوجل: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا ولا تَفَرقوا». ⁽⁴⁾

فقالوا: يا رسول اللَّه بين لنا ما هذا الحبل؟ فقال صلى الله عليه و آله هو قول اللَّه: «الا بِحَبْلٍ مّنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مّنَ النَّاسِ» ⁽⁵⁾

فالحبل من اللَّه كتابه و الحبل من الناس وصيّى». ⁽⁶⁾در زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام آمده است: «وأنت ممّن أمرنى اللَّه بصلته و حثّنى على برّه و دلّنى على فضله و هدانى بحبّه»؛ ⁽⁷⁾شما كسى هستيد كه خداوند مرا امر فرموده تا با شما ارتباط و اتصال برقرار كنم و خداوند مرا به نيكى و رعايت ادب نسبت به شما دعوت كرده و بر فضل شما و محبت به شما راهنمايى و هدايت نموده است.

پروردگار عالم، ذلت و مسكنت را از آن قومى مى‌داند كه از «حبل من اللَّه» و «حبل من الناس» بگسلند. آنان به هر جا بروند و پناه بگيرند، هرگز سايه عزت را نمى‌بينند: «ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذّلَّةُ أَيْنَ مَاثُقِفُواْ إِلَّا بِحَبْلٍ مّنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مّنَ النَّاسِ». ⁽¹⁾

همين آيه مى‌تواند سند قرآنى حديث ثقلين نيز محسوب شود.

بنابراين، تا احساس حضور و درك واقعى محضر حاصل نشود، دل و ديده سپردن و تبعيت را با افتخار پذيرفتن، به راحتى به دست نمى‌آيد؛ از اين رو انسان بايد تلاش و جديت كند تا خود را به زيارتگاه اولياى الهى برساند و از فيض زيارت آنان بهره‌مند شود؛ و اگر سختى راه و دشوارى روزگار اجازه نداد، لااقل از دور زيارت و سلام به اهل بيت عليهم السلام را فراموش نكند.

امام صادق عليه السلام فرمود:

«إذا بعدت بأحدكم الشقة و نأت به الدار فليعل على منزله و ليصل ركعتين و ليؤم بالسلام إلى قبورنا فإنّ ذلك يصل إلينا و تسلّم على الائمة عليهم السلام من بعيد كما تسلّم عليهم من قريب غير انك لا يصح ان تقول: «أتيتك زائراً» بل تقول فى موضعه: «قصدت بقلبى زائراً اذ عجزت عن حضور مشهدك و وجهت اليك سلامى لعلمى بأنه يبلغك صلى اللَّه عليك فاشفع لى عند ربك جل و عز» و تدعوا بما أحببت»؛ ⁽²⁾

زمانى كه دورى راه بر شما عارض شد، به قسمت مرتفع و بالاى منزل برويد و دو ركعت نماز گزارده و با سلام به قبر ما اشاره كنيد، حتماً سلام شما به ما مى‌رسد و همان گونه كه از راه نزديك به ائمه عليهم السلام سلام مى‌كنيد، همان گونه از راه دور به آنها سلام كنيد، اما نگوييد: به سوى شما آمدم براى زيارت، بلكه در همان محلى كه هستيد بگوييد: من با قلبم و جانم قصد زيارت شما را كردم؛ زيرا اكنون ناتوان از زيارت شما از نزديك هستم، و سلامم را تقديم حضورتان مى‌كنم؛ زيرا مطمئنم كه سلامم به شما خواهد رسيد. حال از شما مى‌خواهم كه در نزد خدا از من شفاعت كنيد و نيز در حق ما دعا كنيد.

اركان زيارت‌

زيارت كه واقعيتى اصيل، عينى و خارجى است، نه پندارى، ذهنى و خيالى، آثار و بركات فراوان وجودى دارد و از سه ركن و پايه اصيل مركب است.

يكم. زاير، يعنى شخصى كه ميل و گرايش به چيزى يا كسى دارد.

دوم. مزور، يعنى زيارت شونده، شخص يا چيزى كه زاير ميل به سوى او دارد.

سوم. خصيصه‌اى نفسانى به نام گرايش قلبى كه با تكريم و تعظيم و انس گرفتن با مزور همراه است. روشن است كه هر يك از اين اركان سه‌گانه مختل شود يا از واقعيت و عينيت تهى باشد، زيارت تحقق نمى‌يابد و تنها پندارى از زيارت باقى مى‌ماند؛ از اين رو در جايى كه مزور امرى موهوم و پندارى باشد و زاير خود را با امرى خرافى و به دور از واقعيت سرگرم كرده و بدان قصد و ميل پيدا كند، قطعاً زيارت راستين تحقق نيافته، آثار عينى و واقعى آن هم مترتب نخواهد شد؛ گرچه نبايد تأثير زيارت خيالى را انكار كرد.

بديهى است هر چه اركان سه‌گانه فوق از بنيان و اساس محكم‌ترى برخوردار باشد، حقيقت زيارت وآثار آن نيز عينى‌تر و ظاهرتر خواهد بود. به عبارت ديگر، اگر زاير از معرفت و ايمان و كمالات وجودى والاترى برخوردار باشد، و همچنين اگر مزور شخصيتى ربانى و مؤثر در نظام هستى باشد، يا اگر تصميم و قصد با كمال معرفت و جديت و اراده جزمى همراه باشد، قطعاً جلوه كامل‌ترى از زيارت عرضه مى‌شود و حتماً تأثيرات چشمگير و گسترده‌اى خواهد داشت. و برعكس، هر چه اين اركان سه گانه به ضعف و سستى گرايد و از توان و صلابت لازم برخوردار نباشد، معنا و حقيقت زيارت وآثار آن نيز ضعيف و سست خواهد بود.

بنابراين، زيارت واقعيتى اصيل است و هرگز يك پندار خيالى و تهى از واقعيت نيست و اساساً همين نگاه هستى شناسانه به معنا و حقيقت زيارت است كه راه درست فهم چيستى زيارت و ماهيت پيچيده آن را هموار مى‌كند؛ زيرا گرچه معناى شرح الاسمى زيارت آسان و گفتن آن روان است، اما معناى حقيقى آن با حقايق و معارفى

همراه است كه بايد به تدريج آنها را آموخت؛ زيرا به صورت يك اصل و قاعده كلى، هر حقيقتى كه ميزان تأثير كمى و كيفى آن گسترده و عميق باشد، ضرورتاً از معنا و حقيقت بيشترى برخوردار است و زيارت از اين مقوله است.

پس از آن كه دانسته شد زيارت ارتباط زنده و مؤثرى است كه از دو طرف زنده ايجاد مى‌شود، اكنون مناسب است اين معنا را با منطق و عقل و زبان برهان تبيين كنيم؛ از مهم‌ترين مباحث معرفتى دين اسلام بحث معرفت نفس و احكام آن است. بزرگان حكمت و كلام، ادله فراوانى را در خصوص تجرد نفس و نزاهت آن از شوب ماده و طبيعت بيان داشته و مبرهن ساخته‌اند. از احكام اولى موجود مجرد، بقا، ثبات و پايدارى است. هرگز فنا و نيستى در حوزه نفس راه ندارد، بلكه زوال و نابودى در دايره طبيعت و عالم ماده است.

تعبير رسا و حكيمانه قرآن درخصوص نفس اين است كه هر نفسى طعم مرگ را مى‌چشد: «كُلُّ نَفْسٍ ذَآلِقَةُ الْمَوْتِ»؛ ⁽¹⁾

هر جاندارى چشنده طعم مرگ است. نه اين كه مرگ نفس را بچشد و چون مرگ انتقال از عالمى به عالم ديگر است و نفس با چشيدن مرگ به عالم برتر رفته، حيات كامل‌تر و قدرت وجودى و كمالات برترى يافته و دايره شمول و احاطه او بيش‌تر و وسيع‌تر مى‌شود، گرچه بدن و جسم مى‌ميرد و زايل مى‌گردد. از اين رهگذر انسان مرده به لحاظ جان و نفس زنده‌تر از انسان زنده است و شدت حيات او حجاب رؤيت حيات برتر اوست؛ از اين رو انسان‌هايى كه از روح قوى‌تر برخوردارند قدرت مشاهده نفوس و ارواح را دارند. اين پندار و گمان انسان است كه زندگان واقعى را مرده مى‌پندارد. براساس همين منطق است كه على عليه السلام دانشمندان و عالمان را باقى و ماندگار مى‌داند: «والعلماء باقون ما بقى الدهر». ⁽²⁾و هر چه نفس در عالم طبيعت از كمال و قدرت بيشترى برخوردار باشد، اين توان مضاعف شده و در آن نشئه ظهور مى‌كند و اين معنا به صورت روشن در سخنان ارباب حكمت

و عرفان آمده است.

حكيم بزرگ ابوعلى سينا در جوابيه‌اى كه براى جناب شيخ عارف ابوسعيد ابوالخير مى‌نويسد، در پاسخ سؤال از زيارت و تأثير آن، از زاير، مزور و زيارت، تحليلى عميق و عالى ارائه مى‌كند. او مى‌نويسد: زاير كه با همه وجودش اعم از بدن و نفس به سمت مزور مى‌رود، از نفس و جان مزور استمداد مى‌طلبد تا خيرى را تحصيل يا زيان و اذيتى را دفع كند و همه وجودش در سلك استعداد و استمداد در مى‌آيد. از آن سوى نفس مزور نيز به جهت مشابهت و مجاورتى كه با عقول يافته، منشأ تأثير و اثربخشى فراوان و كامل‌ترى خواهد بود و چون زاير با جسم و جان به سمت مزور روى آورده، هم بهره‌هاى جسمانى مى‌برد و هم بهره‌هاى روحانى و نفسانى.

اما بهره جسمانى اين است كه همان طور كه اگر مزاج و جهاز جسمانى انسان در حال اعتدال و تساوى باشد، تأثير ارادات نفسانى در آن راحت‌تر و آسان‌تر است، نفوس مجرد و عارى از ماده در اين مزاج‌هاى مستعد و مستمد بيشتر و بهتر تأثير گذاشته و موجب رفع يا حتى دفع آفات و مضرات مى‌شوند و در خصوص حالتى كه زاير با شوق و رغبت و با ميل و اراده به زيارت مزارى مى‌رود، آمادگى و توجه او بهتر و بيشتر بوده و جهت‌گيرى نفس دقيق‌تر و عميق‌تر است. در اين حالت نفس با داشتن قوت و شرافت افزون، به ويژه در مواضع و مكان‌هايى كه بارگاه و زيارتگاه مزار است، ذهن و حواس انسان از كدورت و تيرگى‌هاى روزمره پاك و صاف شده و شواغل و خواطر هم وجود ندارد، با ذهنى صاف و آماده و خاطرى جمع و آرام، استعداد و آمادگى بيشترى پيدا مى‌كند تا از مزور بهره برترى بگيرد؛ مثلًا در زيارت بيت اللَّه تعالى انسان به لحاظ موقعيت ويژه‌اى كه براى او حاصل شده، نزديك است كه به ساحت ربوبى و حضرت الهى راه بيابد و به جهتى روى آورد كه حضور حضرت الهى فراهم آيد. در اين‌جاست كه انسان از عذاب‌هاى دنيوى رهايى مى‌يابد و در واقع اين نفس است كه با درمان جسم و شفاى تن راحت مى‌شود؛ زيرا بدن نه احساس درد دارد و نه احساس لذت.

اما بهره‌هاى نفسانى كه از رهگذر زيارت نصيب انسان مى‌گردد، بسيار ارزشمندتر است؛ مانند اعراض و بى‌توجهى به متاع دنيا، حتى طيبات و حلال دنيا و همچنين دور ساختن شواغل و موانعى كه او را از مسير كمال باز مى‌دارد و در نتيجه فكر به ساحت قدس جبروت منصرف شده و در پرتو نور و اشراق ربانى در جان و سويداى وجود، تمامى اندوه‌ها و نگرانى‌ها و خوف‌ها و حزن‌ها برطرف شده و اين نيز خلاصى جان و آزادى دل است كه اميد است خدا ما و شما(خطاب به ابوسعيد ابوالخير) را به اين امر هدايت كرده و نفس را از شوائب اين عالم فانى و زايل رها سازد. ⁽¹⁾از اين رو در امر زيارت بايد دو مسأله خاص مورد توجه و دقت قرار گيرد:

اول، انسان پس از مرگ از حياتى برتر و كامل‌تر برخوردار است و ارتباط و تعلق او به عالم بالا و انس و حشر او با جواهر قدسى موجب گسترش وجود و ميدان احاطه و شمول وى مى‌شود و طبعاً آثار وجودى او قوى‌تر و گسترده‌تر است. و تفسير زيارت به ارتباطى زنده ميان دو حقيقت زنده بدين معناست كه نفس زاير با نفس و جان مزور ارتباط برقرار مى‌كند، و هرگز زيارت ارتباط زاير با بدن مدفون مزور نيست، بلكه بدن تنها به لحاظ تعلق و وابستگى شديد وجودى بين جان و تن مزور است كه علامت گويا و نشانه‌اى رسا از مزور را به همراه دارد.

دوم، ارتباط و توجه خاص مزور به بدن موجب مى‌شود كه بدن و جسد اويك نوع مركزيت و محوريتى پيدا كند و همين مايه توجه و زيارت قبر و بدن مى‌شود. گرچه روح و جان انسانى زمان و مكان ندارد و انسان در هر شرايطى و در هر مكان و زمانى با درود فرستادن و اهداى سلام و صلوات و ... مى‌تواند مزور را شادمان كند، يا خود از او اثر وجودى بپذيرد، اما به لحاظ توجه و عنايت خاصى كه آن نفس، به هر جهت، به شى‌ء دارد موجب مى‌شود در آن فرصت زمانى ومكانى موقعيت ويژه ايجاد شود. از باب تمثيل، خداوند متعال فراتر از همه چيز است و هيچ چيزى او را محدود

نمى‌سازد؛ چنان كه امام صادق عليه السلام فرمود:

«ان اللَّه تبارك و تعالى لايوصف بزمان و لا مكان و لا حركة و لا انتقال و لاسكون، بل هو خالق الزمان و المكان و الحركة و السكون، تعالى اللَّه عمّا يقولون علوّاً كبيراً» ⁽¹⁾

و انسان در هر زمان و مكان و در هر شرايط و موقعيتى مى‌تواند به سمت خداوند روى آورد: «فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»؛ ⁽²⁾

پس به هر سو رو كنيد آن‌جا روى(به سوى) خداست؛ اما خداوند متعال به لحاظ ظرفيت، شأنيت و به هر دليلى به مكانى مانند كعبه، يا به زمانى مانند ليلة القدر و ... يا حتى به اشخاصى مانند دل شكستگان: «و سئل رسول اللَّه صلى الله عليه و آله:

أين اللَّه؟ فقال: عند المنكسرة قلوبهم» ⁽³⁾

و ... توجه ويژه دارد. لذا از دو جهت انسان مى‌تواند به آن مكان يا زمان يا اشخاص يا ... دل ببندد و تعلق وجودى پيدا كند:

جهت اول اين كه، آن مكان يا زمان، مورد توجه و عنايت محبوب و حقيقت مورد علاقه است و انسان با توجه به آن، قطعاً مولا و محبوبش را تعظيم و تكريم كرده و ارادت و عشق خود را، كه نوعى سپاس و شكر است، اظهار داشته و از اين راه تعلق و پيوند خود را نسبت به اومى‌نماياند و متعهد به پايدارى دو تا مى‌شود؛ مانند اين كه با عبادت در مسجد يا ليلة القدر به امر الهى توجه كرده كه احيا و تعظيم شعاير الهى در واقع تعظيم و تكريم خداوند كريم و عظيم است.

جهت دوم اين كه، با حضور در اين گونه مكان‌ها و زمان‌ها، به مراتب فرصت تقرب فراهم‌تر است. بديهى است كه انسان مؤمن و عاقل اين فرصت‌ها را از دست نمى‌دهد و با توجه به موقعيت‌هاى ويژه، با تلاش اندك به اجر بيشترى دست يافته، از خير كثير و مباركى بهره مى‌برد.

در خصوص ابدان و قبور پاك صالحان و معصومان گرامى نيز همين گونه است؛ يعنى گرچه مى‌شود در هر شرايط و در هر مكان و زمانى براى آنها هداياى معنوى و

الهى تحفه داد، اما بدن و جسم آنان كه محل نشو و نماى جان شريف آنان و بسيار مورد علاقه و تعلق جان آنها بوده و هست و چيزى براى روح، عزيزتر از بدن نيست، از اين رو توجه به آن فرصت مناسبى است كه انسان مى‌تواند به آن روح بزرگ و عالى نزديك شود. با اين تحليل عقلى، رفتن به سوى قبور و مزار اهميت خاص خود را مى‌يابد.

امام خمينى رحمه الله كه روحش در ملكوت اعلى با عليين قرين باد، همين مضمون را در تعليقات خود بر شرح فصوص الحكم قيصرى در ذيل فص عزيرى از استاد عارف كامل خود، آيت اللَّه شاه آبادى رحمه الله نقل مى‌كنند: استاد عارف كامل ما كه سايه‌اش مستدام باد، فرمود: ممكن است گفته شود كه علاقه روح به بدن بعد از مرگ باقى است؛ زيرا بدن محل قرار و جايگاه رشد و پرورش اوبوده است.

من مى‌گويم آنچه را كه استادم فرمودند، محقق بزرگ ميرداماد در رساله فارسى كه منسوب به ايشان است، راجع به سِرّ زيارت اموات تذكر داده‌اند و آنچه من از آن نوشته به خاطر دارم اين است كه فرمود: براى نفس دو نوع علاقه به بدن وجود دارد:

علاقه صورى و علاقه مادى. البته مرگ موجب قطع علاقه صورى مى‌شود، اما علاقه مادى همچنان پايدار است و از همين جهت زيارت قبور تشريع و جايز شمرده شده است. ⁽¹⁾بنابراين، بدن مزور از آن جهت كه مورد تعلق و توجه روح و جان است و تنها علامت مادى و شاخص بعد از حيات انسان همانا بدن و قبر اوست، لذا توجه به آن ضرورت دارد.

اما در خصوص نحوه تعلق ممكن است اقوالى وجود داشته باشد؛ برخى معتقدند كه ارواح قوى، گرچه هنگام مرگ از بدن مفارقت مى‌كنند، اما چون به بدن علاقه و تعلق دارند، همواره بدن را تدبير و آن را از آفت زدگى و پوسيدگى و نظاير آن محفوظ

مى‌دارند؛ همان‌گونه كه در حال حيات اين تدبير و حفاظت روح از بدن موجب صيانت و سلامت بدن است. بديهى است كه ارواح ضعيف بر اثر اشتغال به مصائب خود، به بدن توجهى نداشته و در اندك زمانى بدن پوسيده و از بين مى‌رود و سِرّ ماندگارى ابدان صالحان و عالمان كه در تاريخ شواهد و نمونه‌هاى فراوانى دارد، در همين نكته است. اما عده‌اى از بزرگان حكمت و كلام در خصوص چگونگى تدبير روح نسبت به بدن بعد از مفارقت، بيانى دارند كه لازم است در محل خود مورد بحث قرار گيرد و از حوصله اين نوشتار بيرون است.

اهداف زيارت‌

زيارت كلاس تربيت است، زيارت مى‌خواهد آلودگى‌هاى وجود ما را بشويد.

زيارت مى‌خواهد ما را از حضيض ذلت به اوج عزت برساند. زيارت واقعى آن است كه وقتى آمدم كنار قبر امام على بن موسى الرضا عليه السلام و برگشتم احساس كنم نورانيت و روحانيت تازه‌اى پيدا كرده‌ام، احساس كنم از بار گناه سبك شده‌ام، احساس كنم آن نورانيتى كه از قبر امام على بن موسى الرضا عليه السلام پيدا كرده‌ام تا يك ماه دو ماه، يك سال دو سال در وجود من هست، البته اين بستگى دارد كه عمق زيارت من چقدر باشد.

هدف زيارت تربيت است، تمام اين برنامه‌ها و تعاليم دينى، آمدن يكصد و بيست و چهار هزار پيامبر، آموزه‌هاى قرآن و نهج البلاغه و صحيفه سجاديه و از آن جمله زيارت براى تربيت انسان است، اگر اين برنامه‌ها انسان را تربيت نكند خالى از محتوا مى‌شود، مصداق «ربّ تال القرآن و القرآن يلعنه» ⁽¹⁾كسانى كه قرآن را مى‌خوانند و آيه آيه قرآن آنها را لعن مى‌كند. به حج خانه خدا رفته است از زيارت خانه خدا برگشته است، اما تمام تعريفى كه از حج مى‌كند اين است كه در آن‌جا ميوه‌هاى گوناگون چه رقم بود، وسائل سوغات چگونه بود، وسائلى كه بار حجاج را سنگين‌تر مى‌كند، پس تو به زيارت خانه خدا نرفتى، به زيارت آن ميوه‌ها و وسائل صنعتى و ابزارها رفته‌اى؟! چرا

تعريف نمى‌كنى در اولين لحظه‌اى كه چشمت به خانه خدا افتاد چه حالى به تو دست داد؟ در اولين طواف كعبه چه حالى داشتى؟ در آن بيابان عرفات در زير آن خيمه‌ها وقتى دعاى عرفه امام حسين عليه السلام را مى‌خواندى چه حالى داشتى؟ شب مشعر چه حالى داشتى؟

در روايت آمده است كسى كه از زيارت خانه خدا برمى‌گردد مانند انسانى است كه تازه از مادر متولد شده است ⁽¹⁾آيا در بازگشت از حج احساس مى‌كنى تولد دومى پيدا كرده‌اى؟ آدم تازه‌اى شده‌اى؟ اگر احساس مى‌كنى، حج تو حج است والا حج نيست.

حج آن است كه انسان را تربيت كند، تا انسان به حج نرود نمى‌داند حج چيست؟

هر نويسنده توانا و هر گوينده توانا محال است بتواند بيان كند كه در آن‌جا چه احساسى براى انسان پيدا مى‌شود، كنار خانه خدا، عرفات، مشعر و منى، مگر اين‌كه لمس كند، ببيند و احساس كند.

چهار برنامه و يك هدف‌

اسلام چهار منبع براى برنامه تربيتى و دستورالعمل زندگى دينى دارد كه تمام آنها يك هدف را دنبال مى‌كنند:

قرآن از سوى خداوند نازل شده است، دعاها قرآن صاعد است و به سوى خدا مى‌رود، نهج البلاغه همان محتواى قرآن است، در لباس خطبه‌ها، نامه‌ها و كلمات قصار. زيارتنامه‌ها هم همان محتواى قرآن و نهج البلاغه و صحيفه سجاديه است، اما در غالب زيارت.

هر چهار راه، به سوى يك هدف يعنى تربيت انسان و تهذيب نفوس و قرب الى اللَّه حركت مى‌كند.

براى اين‌كه مطلب روشن شود به تناسب موضوع مقاله چند نمونه از زيارت‌ها را ذكر مى‌كنم، ببينيد زيارت‌ها به ما چه مسايلى آموزش مى‌دهند و تلقين مى‌كند.

از جمله مسايلى كه زيارتنامه‌ها به ما تلقين مى‌كند، ارزش‌هاى وجودى امام عليه السلام است. مى‌گوييم: اى امام اگر به زيارت شما مى‌آييم به خاطر اين ارزش‌ها و مقاماتى است كه در وجود شما است. مثلًا هنگامى كه به زيارت امام حسين عليه السلام مى‌رويم و مطابق بعضى از روايات هر قدمى كه برمى‌داريم ثواب حج و عمره دارد، يعنى اگر مى‌خواهى ارزش پيدا كنى، بيا و اين چنين باش. در زيارت امام حسين عليه السلام مى‌گويم:

«أشهد أنّك قد أقمت الصلوه و آتيت الزكوه وأمرت بالمعروف و نهيت عن المنكر».

تو داراى چهار ارزش وجودى بالا بودى:

اينها ارزش وجودى امام حسين عليه السلام است كه به خاطر آن به زيارتش مى‌رويم، ما به زيارت امامى مى‌رويم كه اين ارزش‌ها را دارد، آيا من به سوى او نروم؟ من اقامه نماز و ايتاء زكات و امر به معروف و نهى از منكر نكنم؟ اگر نكنم پس دروغ مى‌گويم، اين زيارت نيست، اگر اينها ارزش وجودى اوست، پس چگونه اين ارزش‌ها در من نباشد؟

نمونه ديگر زيارت امين اللَّه كه از زيارت‌هاى بسيار مهم معصومين عليهم السلام است، از كجا شروع مى‌شود؟ اولين جمله‌اى كه مى‌گوييم: «السلام عليك يا امين اللَّه فى ارضه»؛ سلام بر تو اى امين خدا در سرتاسر كره زمين، اگر امين اللَّه بودن خوب است، پس چرا

تو امانت‌دار نيستى؟ اگر راستى زيارت مى‌كنى معنايش اين است كه مهم‌ترين ارزش وجودى يك انسان كه اولين صفت امام معصوم قرار داده‌ايم مسأله امانت است، همين يك درس تربيت است كه من هم به سوى امانت عهدم حركت كنم.

«أشهد أنك جاهدت فى اللَّه حقّ جهاده»؛ شهادت مى‌دهم تو حق جهاد را انجام دادى، يعنى نه تنها جهاد كردى، بلكه آخرين درجه جهاد را انجام دادى، جهاد با نفس، جهاد با دشمن، جهاد در طريق علم، جهاد با جان، با مال، همه انواع جهاد در اين كلمه جمع است، يعنى ارزش مقام امام از اين جاست، اما اگر من قدمى به سوى جهاد برندارم، نه جهاد با نفس، نه با دشمن، نه جهاد از طريق علم، نه جهاد از طريق عمل، آيا من زاير هستم؟ اگر قدمى برندارم، اين زيارت، دروغ است، قلابى است.

«وأتبعت سنن نبيّك»؛ افتخار تو اى امام معصوم اين است كه تابع سنت‌هاى رسول اللَّه بودى، تو تابع بودى. اما اگر من كه زاير تو هستم تابع هيچ يك از سنت‌ها نباشم، آيا اين قابل قبول است؟

اين است كه مى‌گويند: زيارت‌ها بايد انسان را تربيت كند و مى‌كند، زيارت كار قرآن و نهج البلاغه و دعا را مى‌كند و همه اينها بار تربيتى دارد.

سه هدف در زيارت‌

زيارت سه هدف عمده دارد:

هدف اول: تعليم معارف دينى و الهى: يعنى خدا را معرفى كردن، زيارتنامه‌ها درباره خدا و اوصاف او چه مى‌گويد، همچنين معرفت رسول اللَّه و معرفت مقام ولايت، در همين زيارت جامعه كبيره كه پنج سلام در آغاز آن هست، در هر كدام از اين سلام‌ها مقدارى از مقامات امامان معصوم بيان شده است، در اين پنج سلام حدود شصت صفت براى امام ذكر مى‌شود يعنى مقام ولايت را با شصت صفت بيان مى‌كند.

بنابراين زيارت معرفى مقام ولايت است، البته گاهى ما در هنگام خواندن زيارت توجهى به محتواى آن نداريم كه در اين صورت قطعاً آن اثر تعليم معرفت الهى و

معرفت پيامبر و مقام ولايت در آن نيست.

هدف دوم: بيان ارزش‌ها: زيارت‌ها بيان مى‌كند كه چه چيزهايى از نظر اسلام داراى ارزش است. به عنوان نمونه به اين جملات از زيارت جامعه كبيره توجه كنيد:

«السلام على الدعاة إلى اللَّه»؛ سلام بر شما اى دعوت كنندگان به سوى خدا، معلوم مى‌شود دعوت الى اللَّه يك ارزش مهم اسلامى است. «والأ دلاء على مرضاة اللَّه»؛ سلام بر شما اى كسانى كه جامعه انسانيت را به سوى خشنودى خدا رهنمون شديد.

«والمستقرّين فى أمر اللَّه»؛ سلام بر شما اى كسانى‌كه در امر الهى استقرار داريد، شما در انجام اوامر الهى باوفا بوديد، نه اين‌كه انسان يك روز به سوى خدا حركت كند و يك روز غرق در گناه شود. «والتأمين فى محبّة اللَّه» شما در محبت خدا كامل بوديد، يعنى كامل بودن در محبت خدا يك ارزش والا است و ما به خاطر اين ارزش امام معصوم را زيارت مى‌كنيم. «والمخلصين فى توحيد اللَّه»؛ توحيد شما خالص از هر گونه شرك است، يعنى توحيد خالص داشتن يك ارزش است. «والمظهرين لأمر اللَّه و نهيه»؛ شما اوامر و نواحى الهى را اظهار كرديد. «و عباده المكرمين»؛ شما بنده خدا بوديد، افتخار شما در بندگى خدا بود. «الذين لايسبقونه بالقول و هم بأمره يعملون» يك گام از اوامر خدا جلو نمى‌افتاديد، يك گام عقب نمى‌افتاديد، تسليم خدا بوديد. ارزش‌هاى الهى اسلامى و عقايد شيعه اينها است، وقتى من امام را با اين ارزش‌ها مى‌ستايم، مى‌دانم چه چيزهايى ارزش دارند و چه چيزهايى ارزش ندارند.

هدف سوم: تلقينات: سومين هدفى كه زيارت‌ها دارد يك سلسله تلقين‌ها است، روايات به ما تلقين مى‌كند كه اين چنين باشيد، روحيات شما افكار شما، خواسته‌ها و حاجات شما بايد اين‌گونه باشد. البته بايد اين تلقين‌ها را در وجودمان پياده كنيم. در زيارت امام رضا عليه السلام مى‌خوانيم: «يا مولاى أتيتك زائراً وافداً، عائذاً ممّا جنيت على نفسى و احتطبت على ظهرى»؛ مولاى من، من به عنوان زاير به محضر تو، مهمانم آمده‌ام، پناه آورده‌ام از آن جناياتى كه بر ضد خودم كرده‌ام. گناه من جنايت بر خودم است گناهانى

كه انجام داده‌ام، بار هيزمى بود بر دوشم به سوى جهنم، چقدر اين تعبير آموزنده است؟ اين تعبير چه چيزى را تلقين مى‌كند؟ اولًا آمده‌ام و مهمانم، ثانياً كارم چيست؟

آمده‌ام پناه ببرم به شما از گناه، كدام گناه؟ گناهى كه اولين ضربه را به من مى‌زند.

وقتى انسان در اين چند جمله دقت مى‌كند، مى‌بيند اين زيارت چه پيام عميقى دارد، چه تلقينى به زاير مى‌كند، اين است كه گفتيم يك سوم زيارتنامه‌ها بحث‌هاى تلقينى است كه زاير را تربيت مى‌كند.

نتيجه‌

هر يك از ائمه معصومين عليهم السلام مثل يك دريا هستند. درياى آب شيرين و زلال، آب حيات، افرادى كه به سراغ اين دريا مى‌روند، هر كدام پيمانه‌اى دارند و به اندازه پيمانه خود مى‌توانند برداشت كنند، بعضى همراه با يك استكان مى‌روند و آب برمى‌دارند، دريا بخيل نيست، پيمانه وجودى ما كوچك است، برخى يك كف آب برمى‌دارد، اما بعضى استخر وجودخود را به اين دريا متصل مى‌كنند، نگوييد با وجود زيارت هر يك از ائمه معصومين پس چرا ما اين چنين هستيم؟ او كامل است، من كه مى‌روم بايد استعداد دريافت داشته باشم، قرآن مى‌گويد: «أَنزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةُم بِقَدَرِهَا». ⁽¹⁾

آب باران كه نازل مى‌شود محدوديتى در آن نيست، اما اين زمين‌ها هستند كه هر كدام به اندازه گنجايش خود از آب باران استفاده مى‌كنند، هر دره و هر وادى به اندازه گنجايش خود بهره مى‌گيرد.

بنابراين هنگامى كه به كنار قبر هر يك از ائمه معصومين عليهم السلام مى‌رويم بايد با اين سه نيت باشيم: 1. كامل كردن معارف الهى. 2. آشنايى با ارزش‌هاى اسلامى، چه چيزى ارزش است و چه چيزى ضد ارزش، در زيارتنامه‌ها صفات دشمنان هم گفته مى‌شود، در زيارت عاشورا بيشتر ضد ارزش‌ها بيان شده است، يعنى صفات دشمنان.

عوض مى‌كند، تا چه رسد به اين‌كه مثلًا ده روز در كنار مزار يكى از ائمه معصومين عليهم السلام بمانيم، اگر اين مدت بگذرد، برگرديم و ببينيم همان آدم سابق هستيم، نه نورانيتى، نه روحانيتى، نه صفايى، نه معنويتى، نه سبك شدن از بار گناهان، نه تربيتى، مثل كسى كه تشنه به كنار چشمه آب برود و تشنه برگردد، بايد خودش را نفرين كند، چشمه آب حيات چيزى كم ندارد.

خلاصه‌

زيارت به معناى عدول از چيزى است. دروغ را از آن جهت، زور گفته‌اند كه از راه حق منحرف مى‌گردد. زيارت، در عرف آن است كه انسان با انگيزه بزرگداشت كسى و انس گرفتن با او به وى روى آورد. زيارت در اصطلاح دينى تمايلى است كه افزون بر ميل و حركت حسى، قلب هم‌گرايش جدى پيدا كرده و به مزور هم با اكرام و تعظيم قلبى و انس روحى همراه باشد. و اين معنا در مرتبه برين و كامل خود همانا اقبال قلبى، روحى، فكرى، اخلاقى و عملى به مزور را با خود دارد.

نمونه‌اى از اين آيات، كه با فعل امر همراهى با سفراى الهى و اوصياى معصوم را توصيه مى‌كند، آيه «يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ كُونُواْ مَعَ الصدِقِينَ» است.

«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا».

خصيصه‌اى نفسانى به نام گرايش قلبى كه با تكريم و تعظيم و انس گرفتن با مزور همراه است.

روايات به ما تلقين مى‌كنند كه اين چنين باشيد، روحيات و افكار شما، خواسته‌ها و حاجات شما بايد اين گونه باشد. چهار فايده زيارت: 1. اخلاق ما را پاكيزه مى‌كند، 2. آلودگى‌هايى كه بر نفس ما نشسته پاك مى‌نمايد، 3. ما را تزكيه مى‌كند، 4. كفاره گناهان ماست.

در نتيجه هر يك از ائمه معصومين عليهم السلام مثل يك دريا هستند، افرادى كه به سراغ اين دريا مى‌روند، هر كدام به اندازه پيمانه خود مى‌توانند برداشت كنند. دريا بخيل نيست، پيمانه وجودى ما كوچك است، نگوييد با وجود زيارت ائمه اطهار عليهم السلام پس چرا ما اين چنين هستيم؟ او كامل است من بايد استعداد داشته باشم. اگر واقعاً بفهميم در اين زيارات چه مى‌گوييم، يك جلسه زيارت ما را عوض مى‌كند.

فهرست منابع‌

2- بازشناسى مفهوم زيارت‌

اشاره

محمدهادى فلاح‌

چكيده‌

زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى، با آداب خاص و حالات متعالى، در زمان فراخ يا اندك، با موضوع ويژه و با زبان دينى كه از اهل بيت عليهم السلام به ما رسيده است. زيارت، با خاستگاه دينى و مذهبى، از ويژگى‌هاى برجسته و متعارف حساب شده و شكل گرفته است و اركان ويژه را به ذهن مى‌رساند، مانند زمان، زبان، موضوع، آداب و حالات، كه هر كدام از اينها در بازشناسى مفهوم زيارت كارگر مى‌باشند. بار معرفتى و آثار وجودى زيارت در فرد و جامعه بسيار فراوان است و بايد ذهن را از تفسيرهاى نادرست و برداشت‌هاى غير منطقى از معنا و مفهوم زيارت، نهى ساخت و با نگاه واقعى و درست، اين معنا را تعقيب كرد. از آن‌جا كه زيارت مفهومى بسيار گسترده دارد و نمى‌شود آن را در يك حدّ فراگير محدود ساخت، از اين رو تعريف جامع آن ناممكن است و تنها بايد به ويژگى‌هاى برجسته و متعارف آن پرداخت.

كليدواژه‌ها: مفهوم زيارت، زاير، مزور، زيارت مأثور، زيارتگاه.

معناى واژگانى‌

«زيارت»، ⁽¹⁾كه به زبان انگليسى، آن را() گويند، واژه‌اى است عربى كه استفاده از آن در زبان فارسى نيز با همين ماده و شكل، معمول است؛ پژوهندگان

واژه‌شناس، معناى حقيقى زيارت را با قيود گوناگون چنين ياد كردند:

زور يك چيز است كه هم بر ميل و هم بر عدول دلالت دارد، و زاير از اين سنخ است؛ زيرا هرگاه تو را رو كند از ديگرى برگشته است. ⁽⁹⁾و غير از اين معنا، معناى قصد نيز ياد شده است و اين با معناى پيشين، مخالفت ندارد؛ زيرا گرويدن به جانبى، از قصد، جدا نيست. طريحى گويد: قصد كرد او را، پس زاير است. در حديث، ياد شده است:

هر كس برادرش را در كناره شهر، زيارت كند؛ يعنى قصد كند. و در دعا آمده است: بار

خدايا، مرا از زايران خويش قرار ده؛ ⁽¹⁾يعنى از كسانى قرار ده كه تو را قصد كرده‌اند و به تو پناه جسته‌اند. ⁽²⁾زيارت، قصد مزور است، از جهت گرامى داشت، ارج‌گذارى و انس‌گيرى با او. ⁽³⁾از كلام ابن فارس و آنچه ياد كرده پيداست كه معناى زيارت، فقط قصد خالى نيست، بلكه قصدى است كه(به سبب يكى از اهداف ياد شده: اكرام، تعظيم و استئناس) به حضور زاير نزد مزور، سپرى مى‌شود. ⁽⁴⁾زيارت،(به سبب يكى از اهداف ياد شده: اكرام، تعظيم و استئناس) حضورى است از روى قصد نزد مزور، ⁽⁵⁾كه بر پايه شأن و مقام و منزلت مزور، متفاوت مى‌شود. ⁽⁶⁾

يادسپارى‌

اشاره

«الزَّور»، به معنى برگرديدن و برگشتن است، و از آن جهت كه گشتن از جهتى، رويارو شدن با جهت ديگر را در پى دارد، اين لازم را معناى واژه زيارت دانستند، اما با اندك تأمل، روشن مى‌شود كه اين، معناى حقيقى و واژگانى زيارت نيست، بلكه يكى از

معانى(البته معناى لازم) است كه براى آن ياد كردند، چنان‌كه برخى از پژوهندگان معاصر همين يك معنا را معناى واژگانى و حقيقى زيارت پنداشته و البته با تكلّف و افزودن قيودى، آن را به معناى لغوى، نزديك دانسته‌اند:

«زيارت در لغت عبارت از تمايل و ميل كردن است؛ خواه از دور باشد يا از نزديك و خواه با گرايش قلبى و قصد هم همراه باشد يا نه؛ و اعمّ از اين كه با اكرام و تعظيم مزور همراه باشد يا نه». ⁽¹⁾يعنى تمايلى همراه با حركت حسى(دور يا نزديك)، بى آن‌كه داشتن و نداشتن نيت و قصد قلبى(حركت باطنى)، و نيز پاسداشت و كُرنش در آن شرط شده باشد.

از اين رو، به‌كارگيرى زيارت به معنى يادشده، درباره انسان و غير انسان حتى عناصر مادّى هم رواست؛ چنان‌كه قرآن كريم درباره اصحاب كهف فرمود: «وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَ وَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَ إِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشّمَالِ»؛ ⁽²⁾

و آفتاب را مى‌بينى كه چون برمى‌آيد، از غارشان به سمت راست مايل است، و چون فرو مى‌شود از سمت چپ دامن برمى‌چيند. ⁽³⁾5. برخى از پژوهندگان در ارتباط زاير و زيارت با عمره و عمارت، گزارشى را ياد كردند كه از آن، معنى «آبادسازى» بر مى‌آيد: «زاير با حضور در زيارتگاه، موجب آبادى و عمران آن مكان مى‌شود و از اين رو، عمل زاير را از اين رهگذر «عمره» مى‌نامند كه موجب آبادى آن مكان مى‌شود؛ از اين جهت صاحب جواهر در ابتداى كتاب العمرة در تعريف عمره مى‌فرمايد: عمره در لغت به معنى زيارت است و از عمارت گرفته شده است؛ زيرا زاير با زيارت خود، مكانِ زيارت را آباد مى‌سازد. ⁽⁴⁾گرچه از منظر ديگر مى‌توان گفت: در واقع اين زاير است كه به سبب زيارتش آباد

مى‌شود و جانش از ويرانى و خرابى خارج مى‌گردد». ⁽¹⁾

اشاره‌

معانى يادشده را مى‌توان كوتاه در سه دسته، رده‌بندى كرد: 1. ديدارِ حضورى از كسى با هدف گرامى داشت او؛ 2. رويكردى قصد شده و حضورى، به منظور گرامى داشت، ارج‌گذارى و انس‌گيرى با زيارت شونده، كه بر پايه شأن و مقام و منزلت مزور، متفاوت است. 3. آبادسازى(شى‌ء، جا و يا شخص)؛ يعنى عملى است كه مكان، شى‌ء، شخص و يا آرمان و فرهنگ ويژه‌اى را آباد و جاودان مى‌سازد، و البته در آباد شدن جان زيارت‌كننده نيز كارگر است. از نظر نگارنده، معناى دوّم، يعنى «رويكرد قصدشده و حضورى ...»، نزديك‌ترين معنا به واژه زيارت است.

معانى گرته‌بردارى شده‌

اشاره

برخى نيز در واژه‌شناسى زيارت و معناى لغوى آن، با گرته‌بردارى و گزينش از مفهوم اصطلاحى آن، چنين نوشتند:

«كسى كه به زيارت/ ديدار مكان مقدسى دينى مى‌رود(مقابل مجاور و مقيم)». ⁽¹⁾5. «(احترام آميز) ديدار كردن از چيزى، كسى، يا جايى كه داراى ارزش و اهميت است». ⁽²⁾اين تعريف، زيارت را شامل ديدار از اشيا و اشخاص و اماكن ارزشمند و با اهميت، دانسته است.

اشاره‌

معانى گرته‌بردارى شده، از مفاهيم اصطلاحىِ متعارف گرفته شده‌اند، اما در حقيقت نه اين هستند و نه آن، بلكه چيزى بين معناى لغوى و اصطلاحىِ متعارف‌اند و البته به‌زعم گروهى كه آن را ياد كردند، معناى لغوىِ حقيقى محسوب مى‌شوند. اين معانى با بهره‌جويى از تعريف‌هاى گوناگون اصطلاحىِ متعارف، هر كدام با قيود متفاوت،

متنوّع ياد شدند كه من براى راحت‌تر شدن دقّت و قضاوت خوانندگان، به گونه كوتاه از آنها ياد مى‌كنم:

چنان‌كه ياد شد، در جست و جو و بازكاوى حقيقت معناى واژگانى، اين معانى به مفهوم اصطلاحى آن، نزديك‌تر است تا معناى دقيق كلمه.

معناى لغوى، همواره به حقيقت معنايى كه از ساختار و بافتار شكلى و ماده‌اى كلمه بر مى‌آيد بدون پيش فرض و پيش زمينه ذهنى و علمى و اعتقادى مى‌پردازد و جز ارائه معناى حقيقى كلمه، هدفى را دنبال نمى‌كند و على القاعده، فروتر از مفهوم اصطلاحى است و بيرون از علم و اعتقاد دينى و مذهبى و يا باور و فرهنگ عرفى، تنها به حقيقت لغوى كلمه اشاره دارد.

در بازشناسى معناها و مفاهيم سره از ناسره، اين خرده‌گيرى رواست كه: شمارى از دانشوران علم لغت، در ترجمه دسته‌اى از لغات، گاه معانى لغوى و مفاهيم اصطلاحى آن را خلط كرده، معناهايى را براى يك واژه، باز مى‌نويسند كه از مفهوم و يا مفاهيم اصطلاحى آن، گرته‌بردارى و گزينش شده است و دقيقاً معناى حقيقى آن

واژه نيست! و چنان‌كه ياد كردم، در ترجمه لغت «زيارت» از مفهوم اصطلاحى آن گرته‌بردارى و گلچين شده است! در صورتى كه در بازشناسى واژگانى و مفهومى يك كلمه، اگر بناست از مفهوم اصطلاحى آن ياد شود، بايسته و شايسته اين است كه مفهوم اصطلاحى، مجزا از معناى حقيقى كلمه، مطرح شود. از اين رو، من نيز در نگاشتة پيش رو، بر آنم تا اين روال را رعايت كنم.

مفهوم اصطلاحى‌

مفهوم اصطلاحى معمولًا در ساحت علمى يا دينى و مذهبى و يا در باور و فرهنگ عرفى، با سبقه ذهنى خاص مطرح مى‌شود و فراتر از معناى حقيقى كلمه، و البته در محدوده برگزيده، مقصود ويژه‌اى را دنبال مى‌كند. مفهوم اصطلاحى، در نگاه درون دينى، ناظر به يك حقيقت شرعى است و خواست آيين‌گزار در آن دخالت دارد.

چنان‌كه در خصوص زيارت چنين است. زيارت يك اصطلاح دينى است و مفهوم آن، همواره بار دينى و مذهبى داشته و با قصد آيين‌گزار همراه بوده است؛ مثلًا «زاير بيت اللَّه، مسلمانى است كه بنابر بر وجوب دينى، يا از روى استحباب، به زيارت خانه خدا مى‌رود و حاجى مى‌شود ... غالب مسلمانان به زيارت قبر پيغمبر صلى الله عليه و آله و قبور ائمه عليهم السلام نيز مى‌روند و با خواندن زيارتنامه، اداى احترام مى‌كنند». ⁽¹⁾اكنون به چند تعريف اصطلاحى اشاره مى‌گردد:

به اميدوارى و پس از رويكردن به روشنى برسد». ⁽¹⁾4. «زيارت به كسرِ زاء به معنى قصد و ملاقات، و قصد مزور به جهت گرامى داشت و ارجمندى و انس با اوست. در حديث آمده است: يكديگر را زيارت و ملاقات و امر ما را ياد و احيا كنيد. و باز در حديث آمده است: هر كس چنان كند، همانا خدا را در عرشش زيارت كرده است. شيخ صدوق گويد: زيارت خداى تعالى، زيارت پيامبران و حجت‌هاى اوست؛ هركس آنان را زيارت كند همانا خداى عزّوجلّ را زيارت كرده است، چنان‌كه هر كس آنان را پيروى كند، همانا خدا را پيروى كرده و هر كس آنان را نافرمانى كند، خدا را نافرمانى كرده است». ⁽²⁾زيارت در عرف، به ديدار كسى به جهت تكريم و تعظيم يا انس‌گيرى رفتن. حج خانه خدا را زيارت بيت گويند.

چنان‌كه به كنار قبور معصومين به قصد تعظيم و توسّل و دعا رفتن زيارت آن بزرگواران، و به كنار قبر مردگان جهت استرحام نيز زيارت آنها گويند. ⁽³⁾امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«إِذَا بَعُدَتْ بِأَحَدِكُمُ الشُّقَّةُ وَ نَأَتْ بِهِ الدَّارُ فَلْيَعْلُ أَعْلَى مَنْزِلٍ لَهُ فَيُصَلِّى رَكْعَتَيْنِ وَ لْيُومِ بِالسَّلَامِ إِلَى قُبُورِنَا فَإِنَّ ذَلِكَ يَصِيرُ إِلَيْنَا»؛ ⁽⁴⁾

هر گاه منزل و وطن يكى از شما به ما دور بود بالاترين مكان منزل را انتخاب كند و در آن‌جا دو ركعت نماز خوانده و با اشاره به قبور ما سلام دهد، سلام وى حتماً به ما خواهد رسيد. ⁽⁵⁾5. برخى از واژه‌شناسان نيز، بر اين باورند كه زيارت در اصطلاح دينى، تمايلى است همراه با حركت حسى(دور يا نزديك) و البته با شرط نيت و قصد قلبى(حركت باطنى)، و نيز انس روحى و پاسداشت و كرنش زيارت شونده. ⁽⁶⁾

در تعاريف يادشده اصطلاحى، قيودى كه ياد شدند عبارت‌اند از:

زيارت در اديان‌

اشاره

زيارت در يهوديت و مسيحيت با معنا و مفهوم خاص، مثل نيايش و گاه نيز مشترك با اسلام، وجود داشته و دارد.

«در بين غير مسلمين نيز زيارت مقابر و مشاهد رواج داشته است؛ از جمله بيت المقدس زيارتگاهى است كه در نزد مسلمانان و يهود و مسيحيان هر سه محترم است.

در ايران يهوديان را نيز پس از زيارت آن‌جا حاجى مى‌نامند». ⁽¹⁾«به دستور پاپ، مسيحيان هر چند سال يك بار به عنوان زيارت به شهر رم مى‌روند؛ از جمله زيارتگاه‌هاى مسيحيان پيرو كليساى كاتوليك رومى در اروپا، لورتو، سانتياگو دكومپوستلا، لورد، فاطمه، و كنتربرى ... را مى‌توان نام برد». ⁽²⁾زيارتگاه‌هاى هندويى، انواعى دارد. ⁽³⁾هفت مكان مقدس/ هفت رودخانه مقدس. ⁽⁴⁾«از ديد هندوان، هر مكان زيارتى ويژگى‌هايى دارد و بركات مخصوصى را به

زايرانش ارزانى مى‌كند؛ براى مثال زيارتگاه‌هاى منطقه‌اى هست كه به داد نابينايان مى‌رسد، يا مخصوص بى‌فرزندان است، و يا حتى برخى زيارتگاه‌ها به امور جزيى‌ترى مثل شفاى عارضه‌هاى پوستى شهرت دارد». ⁽¹⁾«برخى ديگر از اماكن زيارتى چنان اند كه به زعم هندوها اگر كسى در آن بميرد از تولد مكرّر(سَمساره يا تناسخ) نجات مى‌يابد، و به اين سبب برخى هندوهاى متدين مايل اند اواخر عمر را در وارانَسى، يا همان بنارس، در ساحل رود گنگ در ايالت اوتّرپرادِش مجاور گردند». ⁽²⁾در آيين هندو، ⁽³⁾«بنابه مهابهارته، سفر زيارتى، يا همان تيرتهه ياترا، در گذشته مجاهده‌اى بود براى كسب و انباشتن ثواب، كه به ويژه كسانى كه توان اهداى قربانى‌هاى پرهزينه را نداشتند، آن را بر خود هموار مى‌كردند. اما هم اكنون اين واژه معناى عامى پيدا كرده است، به طورى كه شامل ديدارهايى نيز مى‌شود كه شايد بيشتر آميزه‌اى از سير و سياحت و تفريح و زيارت است». ⁽⁴⁾شايد به سبب ماهيتِ تلفيقى، جذب كننده و همگون سازنده آيين هندو، و نيز تكثر و گوناگونى سنّت‌هاى خداباور در اين آيين، زيارت هندويى از بساطت اوليه درآمده و نظام پيچيده‌اى پيدا كرده است. در حالى كه در متون پورانه‌اى، زيارت اغلب وسيله‌اى براى انباشتن ثواب كه الزامى هم نبوده تلقى شده است». ⁽⁵⁾«زيارت براى هندوها، همه خواصِ دينى و معنوى مورد انتظار از اين مؤلفه مهم دينى را در بر دارد. تقريباً همه آثار و بركاتى را كه مسيحيان و مسلمانان از زيارت مى‌طلبند، هندوها نيز در نظر دارند. اما علاوه بر آن، و شايد بيشتر از ساير اديان،

هندوها به وسيله زيارت به بُعد ديريابى از آيين هندو راه مى‌برند كه مشكل مى‌توان آن را با چيز ديگرى تبيين كرد. در آيينى مثل آيين هندو، با آن همه تنوع و تكثر، خودآگاهى هندويى، يا آگاهى به آنچه يك نفر به وسيله آن خود را در چارچوب اين آيين حس مى‌كند، امرى است ديرفهم و پيچيده، اما در اجتماعات بزرگِ هندويى، به ويژه كومب مِلاها، چنين مايه وحدت و هم بستگى‌اى به خوبى ادراك مى‌شود». ⁽¹⁾البته «درون مايه اصلى اعمال دينىِ ميليون‌ها هندو ترس از خدايان خيرخواه و بدخواهى است كه به همه چيز آگاه‌اند و همواره بر وقايع زندگى همه كس ناظرند.

لازم مى‌دانند هر خدايى را به نحو شايسته‌اى دلجويى كنند تا از بدبختى امان يابند و امنيت‌شان تضمين شود». ⁽²⁾«معمولًا هندوهاى روستايى، دو آرزوى دينى يا معنوى بزرگ در دل دارند: رفتن به زيارت يكى از اماكن مقدس، و شركت در جشنواره‌هاى معبدى. مكان‌هاى مقدس زيارتى در سرتاسر هند به وفور يافت مى‌شود. كوه‌ها، غارها، رودها، و مكان‌هايى كه وقايع اساطيرى(مانند جنگ‌ها يابازى‌هاى خدايان) در آنها رخ داده است، مكان مقدس و زيارتى محسوب مى‌شود. بر روى اين زمين‌ها يا در كنار آنها معبد و ضريح ساخته و به زيارت آن مى‌روند. مكان‌هايى مانند هَردوار ⁽³⁾در كوه‌هاى هيماليا، ساحل بِنگال، و وَرَنسى ⁽⁴⁾(بِنارس) از جمله سرزمين‌هاى مقدس شمرده مى‌شود. از سرتاسر هند عازم زيارت اين مكان‌ها مى‌شوند». ⁽⁵⁾در آيين بود: «زيارت به شهرهاى مقدس(مكان‌هاى مقدس) كار پسنديده محسوب مى‌شود و يك فرد هر چه زيارت‌هاى بيشترى را كامل كند، خيرات بيشترى به دست مى‌آورد. چهار مقصد بيشترين زيارت بوداييان را به خود اختصاص مى‌دهد:

محل تولد بودا، مكان روشن شدگى او، بستانى كه او اولين موعظه خود را ايراد كرد، و جايى كه او مُرد. ميليون‌ها زاير در طول قرون- راهبان، راهبه‌ها، و توده‌هاى مردم از تمام خاور دور- در سفرى طولانى به اين چهار مكان بسيار دور مسافرت كرده و مى‌كنند. آنها اغلب پياده به اين سفر مى‌روند و بسيارى مواقع با خطرهاى زيادى روبه‌رو مى‌شوند و به ندرت اتفاق مى‌افتد كه اين سفر بدون مشقت باشد». ⁽¹⁾

اشاره‌

اما از نظر اين كم‌ترين: زيارت، با خاستگاه دينى و مذهبى(شرعى)، از ويژگى‌هاى برجسته و متعارف(جنس و فصل مانند)، حساب شده و شكل گرفته است و اركان ويژه را به ذهن مى‌رساند؛ مانند زمان، زبان، موضوع، آداب و حالات، كه هر كدام از اينها در بازشناسى مفهوم زيارت، كارگر مى‌باشند و بايد ديده شوند.

چنان‌كه برخى نوشته‌اند: «گرچه معناى شرح الإسمى زيارت آسان و گفتن آن روان است، ليكن معناى حقيقى آن با حقايق و معارفى همراه است كه بايد به تدريج آنها را آموخت؛ زيرا به صورت يك اصل و قاعده كلى، هر حقيقتى كه ميزان تأثير كمّى و كيفى آن گسترده و عميق باشد، ضرورتاً از معنا و لبّ بيشترى برخوردار است و زيارت از اين مقوله است». ⁽²⁾«به هر تقدير، بار معرفتى و آثار وجودى زيارت در فرد و جامعه بسيار فراوان است و بايد از همين آغاز، ذهن را از تفسيرهاى نادرست و برداشت‌هاى غيرمنطقى از معنا و مفهوم زيارت، تهى و با نگاه واقعى و درست، اين معنا را تعقيب كرد». ⁽³⁾من در اين مقالت، با آراستگى و پيوند فراخور، هر كدام از ويژگى‌هاى متعارف در

مفهوم زيارت را پسِ يكديگر، روشن خواهم ساخت، و مرحله به مرحله، همچنين در پايان، تحت عنوان «نتيجه پژوهش»، از نظرِ به دست آمده ياد خواهم كرد، اما نخست بايد گفت: زيارت، عملى ديدارى است كه بين زيارت كننده(زاير) و زيارت شونده(مزور) رخ مى‌دهد، اما نه از نوع عيادت؛ عيادت، ديدن تن درست از رنجورى است كه ناخوش و دردزده در بستر افتاده است، ولى زيارت، ديدن دردمندِ دلخسته آزرده آرزومند از شى‌ء و جا و وجود متعالى و تن ⁽¹⁾و جان راست و درستى است كه در گشايش گِره‌هاى خواهش، كارگر است.

هدف در عيادت، تقويت روح طرف مقابل و رساندن او به سلامتى است، اما در زيارت، مقصودْ بيشتر، تقويت روح زيارت كننده، واسطه زيارت شونده و بازشدن گِره‌ها و رسيدن به خواسته‌ها توسط اوست. زيارت، تأثيرپذيرى، و عيادت، تأثيرگذارى است.

زيارت، واقعيت اصيل‌

«زيارت از جمله حقايق ارزشمند و حياتى است». ⁽²⁾«زيارت، واقعيتى اصيل است». ⁽³⁾واقعيت اصيل است، يعنى زنده و عينى است و با موضوعى زنده و واقعى سروكار دارد و نيز با آثار عينى، رو در رو در خواهش‌ها و آرزوهاى زاير، كارگر است؛ به ديگر بيان: هرچند بر آن خرافه بسته‌اند، ولى امرى جعلى و با اساس خرافى نيست، موضوع و آثار خيالى و ذهنى و سرگرم كننده ندارد. از اين رو، نوشته‌اند: «ارتباط و پيوند با مزور، حقيقى و عينى است و اساساً از آن جهت كه اين پيوندِ زاير با مزور، حقيقى، عينى، زنده و مؤثر است، لزوماً طرفين اين پيوند كه زاير و مزور هستند نيز بايد حى و زنده باشند، وگرنه نمى‌شود كه رابطه بين دو شى‌ء نا؟ پايدار، زنده و منشأ اثر باشد و طرفين يا يكى از دو طرف موهوم يا معدوم و فانى باشد؛ از اين جهت زيارت در واقع

ارتباط حى و زنده با حى و زنده ديگر است». ⁽¹⁾استاد شهيد مطهرى، زيارت را فراتر از رابطه ديدارى زنده‌هاى مادى دانسته است: «در مذهب با اولياء اللَّهِ از دنيا رفته هم چنين عمل مى‌شود كه با زنده، بلكه زنده‌تر از زنده‌هاى معمولى. چون در آنِ واحد هزارها نفر با او سخن مى‌گويند و درود مى‌فرستند و در عالم ضمير خود يك ارتباط واقعى برقرار مى‌كنند». ⁽²⁾«به طور كلى بزرگان و خدمتگزاران پس از مرگشان به نوعى تجليل مى‌شوند، ولى تجليل غير دينى صرفاً جنبه اعتبارى و تشريفاتى دارد، در حقيقت نوعى تلاعب است ...؛ مانند «زنده ياد» نوشتن براى به ياد ماندن وجود ذهنى يك شخصيت، و از اين قبيل است دسته‌گل نثار قبر كردن، يك دقيقه سكوت كردن، از برابر عكسش رژه رفتن». ⁽³⁾«احياناً ارتباط متقابل؛ از شكل امر تشريفاتى و قراردادى و اعتبارى و در حقيقت از شكل بازى- كه صرفاً فرض و اعتبار است- خارج مى‌شوند. به طور كلى اعياد مذهبى و سوگوارى‌هاى مذهبى همه از صورت قرارداد و تشريفات خارج است». ⁽⁴⁾پس زيارت، واقعيتى است اصيل.

عمل حسى‌

مقصود از عمل حسى در اين‌جا عملى است كه واسطه جسم، انجام مى‌گيرد و توسط چشم، ديده مى‌شود؛ به ديگر بيان: عمل حسى، از جنس تفكر كه به طور مطلق، عمل عقلى است و از دستة نيت كه مطلقاً، عمل قلبى است به شمار نمى‌آيد.

پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى.

عبادت‌

از نگاه دينى، اعمال انسان باورمند به دو دسته رده‌بندى مى‌شود: الف) اعمال عبادى؛ ب) اعمال غير عبادى.

از جمله تفاوت اعمال عبادى از غير عبادى در اين است كه غير عبادت، بيشتر رابطه انسان، با جهان هستى، همنوع و خويشتن است، اما عبادت، رابطه‌اى ويژه با خداى سبحان و تنها براى او است؛ اساساً جز براى او، روا و پذيرفته نيست. تفاوت ديگرشان، يكى از ويژگى‌هاى عبادت است؛ يعنى قصد قربت يا همان نيت؛ عبادت بايد با قصد نزديك شدن به خداوند انجام شود وگرنه علم فقه، صحتش را اعلام نمى‌كند و آسمان، آن را نمى‌پذيرد. بر خلاف اعمال غيرعبادى كه اين مهم در آنها شرط نيست. نيت در عبادت، دميدن روح در كالبد عمل است؛ بال رهايى از ناسوت به لاهوت و از ملك به ملكوت است. زيارت نيز از سنخ عبادت دانسته شده است. از اين رو، نيت بايد در شراشر ويژگى‌هاى برجسته و متعارفِ زيارت، سريان و جريان داشته باشد.

مرحوم شهيد ثانى، تحت چهاردهمين آداب زيارت نوشته است: زيارت از روى نيت در زمان‌هاى مشهور- مناسبت‌هاى ويژه- مستحب است». ⁽¹⁾در حديث آمده است:

«مَنْ أَتَى الْحُسَيْنَ عَارِفاً بِحَقِّهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ»؛ ⁽²⁾

هر كس، نزد مزار سيدالشهدا عليه السلام با معرفت به حق آن حضرت برود، خداوند گناهان گذشته و آينده‌اش را بيامرزد.

همچنين روايت شده است:

«وَ مَنْ زَارَهُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَكَأَنَّمَا زَارَ اللَّهَ فَوْقَ عَرْشِهِ»؛ ⁽³⁾

هر كس او سيدالشهدا عليه السلام را در روز عاشورا زيارت كند، مانند زيارت كسى است كه خداوند را بالاى عرشش زيارت كرده باشد.

امام رضا عليه السلام دوستداران و شيعيان را وامدار امامشان دانسته و زيارتشان را با شرايط «تمام الوفاء بالعهد و حسن الأداء» و «رغبةً» و «تصديقاً لما رغبوا فيه»، زيارت

نتيجه‌مند برشمرده‌اند. ايشان مى‌فرمايند:

«إِنَّ لِكُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِى عُنُقِ أَوْلِيَائِهِمْ وَ شِيعَتِهِمْ وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ حُسْنِ الْأَدَاءِ زِيَارَةَ قُبُورِهِمْ فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِى زِيَارَتِهِمْ وَ تَصْدِيقاً لِمَا رَغِبُوا فِيهِ كَانَ أَئِمَّتُهُمْ شُفَعَاءَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»؛ ⁽¹⁾

هر امامى، پيمانى بر گردن دوستداران و شيعيانش دارد، وفاى كامل اين پيمان و اداى نيكوى آن، زيارت مزار آنان است. پس هر كس در زيارت‌شان از روى رغبت، و بر آنچه رغبت‌شان است از روى تصديق، آنها را زيارت كند، امامان‌شان در روز قيامت، شفيع‌شان خواهند شد.

استاد شهيد مطهرى مى‌گويد: «در زيارت ابا عبداللَّه عليه السلام مى‌گوييم: يا ليتنا كنا معك فنفوز فوزاً عظيماً كه يك وِرد شده براى ما و به معناى آن هم توجه نمى‌كنيم، يعنى يا ابا عبداللَّه! اى كاش، ما با تو بوديم و رستگارى عظيم پيدا مى‌كرديم. معنايش اين است كه اى كاش ما در خدمت تو بوديم و شهيد مى‌شديم و از راه شهادت رستگارى عظيم پيدا مى‌كرديم. آيا اين ادعاى ما از روى حقيقت است؟ افرادى هستند كه از روى حقيقت ادعا مى‌كنند، ولى اكثر ما كه در زيارتنامه‌ها مى‌خوانيم، لقلقه زبان است». ⁽²⁾«زيارت، نوعى عبادت و موجب تقرب به خداست، لزوماً بايد زاير نيت كند؛ چون روح عبادت نيت است و عبادت بدون نيت جسد بى‌روح است؛ از اين رو، علامه حلى رحمه الله در كتاب شريف تذكرة الفقهاء در مقدمه بحث مزار مى‌فرمايد: در همه زيارات نيت(قربة الى اللَّه) شرط است؛ زيرا زيارت، عبادت است». ⁽³⁾پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى.

آداب‌

پاى ويژگى بالا، به ترتيب از حقيقت ادب و آداب زيارت و آداب عرفى مى‌نويسم:

آن به شمار مى‌آيد. بروزگاه ارزش يك عمل و آيين پيوند دادن بيرون با درون و گذرگاه رسيدن به بارگاه باطن است. از اين رو، فرجام پاييدن راست و درست مرز آداب، راه يافتن به اندرونى و سرسراى يك عمل كامل، قلمداد مى‌شود.

يعنى ساختار و بافتار حقايق فراسويى به گونه‌اى است كه جز با طهارت نمى‌توان بدان دست رساند، و هر كه بام طهارتش بيش، نزول فرشتگان سپيد پوش و نزولات نورانى بر آن بيشتر. «إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقمُواْ تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَللِكَةُ أَلَّا تَخَافُواْ وَ لَاتَحْزَنُواْ وَ أَبْشِرُواْ بِالْجَنَّةِ الَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ»؛ ⁽²⁾

در حقيقت، كسانى كه گفتند:

«پروردگار ما خداست» سپس ايستادگى كردند، فرشتگان بر آنان فرود مى‌آيند و مى‌گويند: «هان، بيم مداريد و غمين مباشيد، و به بهشتى كه وعده يافته بوديد شاد باشيد».

آن‌كه از گذار آداب زيارت، شايسته نگذرد، از فيض رب، محروم مى‌ماند و در گلستان دِهِش، بادبه دست مى‌ميرد. شايد اين مختصر، فلسفه تأكيد دين بر استحباب آداب زيارت را اندكى روشن ساخته باشد.

آداب زيارت، مختلف يادشده است: چهارده(شهيد در دروس)، هفده(علامه مجلسى در تحفة الزائر) و نيز افزون بر چهل(محدث نورى در تحية الزائر): غسل

زيارت، اذكار غسل زيارت، پوشيدن لباس تميز، اذن دخول، بوسيدن عتبه، آهسته سخن گفتن، تكبير، نزديك شدن به ضريح و بوسيدن آن، استقبال قبله حقيقى، خواندن زيارت مأثور، نماز زيارت، دعاى پس از نماز زيارت، تلاوت قرآن، تكريم حرم و خادمان آن، زيارت وداع، كمك به تهى‌دستان ⁽¹⁾كه البته برخى از آنها مانند غسل و پوشيدن لباس پاكيزه، بين بيشتر اعمال عبادى، مشترك است و بعضى از آنها نيز به حالات و شرايط باطنى مربوط است؛ يعنى كار درونى و قلبى زاير است؛ مانند خضوع و خشوع، حضور قلب و توبه، دگرگونى منش و روش.

پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى، با آداب خاص.

حالات‌

در اين بخش، كوتاه از حالات منفى و حالات مثبت و كاركرد اين دو و نيز از حقيقت و فلسفه حالات مثبت مى‌نويسم و از مرتبه مزور و مراتب زيارت ياد مى‌كنم:

مرحوم شهيد ثانى، در دومين آداب زيارت نوشته است: كسى كه قصد زيارت

دارد اگر خشوع و نازك دلى يافت، وارد شود و الّا بهتر آن است كه زيارت را به زمان دل نازكى واگذارد. چون مهم‌ترين هدف در زيارت، حضور قلب براى دريافت رحمتى است كه از سوى پروردگار نازل مى‌شود: و چون خشوع و رقّت قلب يافت وارد شود و گرنه بهتر، جست‌وجوى زمان رقّت قلب است؛ زيرا مهم‌ترين هدف، حضور قلب به منظور رسيدن به رحمتى است كه از سوى پروردگار نازل است. ⁽¹⁾همچنين نهمين آداب زيارت را اين دانسته است: قلب را در تمام احوال هرجور كه مى‌تواند حاضر كند. ⁽²⁾و نيز پنجمين آداب زيارت را اين دانسته است: زيارت به زبان مأثور است و سلام و حضور، كفايت مى‌كند. ⁽³⁾البته شايد مقصود از حضور در اين‌جا، حاضر شدن در مزار باشد كه بعيد به نظر مى‌رسد. چون مى‌بايست حضور بر سلام، مقدم ياد مى‌شد.

آرزوهايش پديد آورده باشد. بوعلى، اتصال زاير با مزور را به نوعى پيش زمينه استمداد ياد كرده است. ⁽¹⁾قصور و تقصير زاير در اين مهم، جز او را محروم نمى‌سازد:

«گر گدا كاهل بود تقصير صاحب خانه چيست؟»

يادسپارى‌

«مَنْ زَارَ قَبْرِى بَعْدَ مَوْتِى كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَىَّ فِى حَيَاتِى فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا إِلَيَّ بِالسَّلَامِ فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِى»؛ ⁽³⁾

هر كس بعد از مرگم، مزارم را زيارت كند، مانند كسى است كه در زمان حياتم به سوى من مهاجرت كرده است؛ و اگر نتواند مزارم را زيارت كند، پس به سويم سلام گسيل دارد؛ زيرا به من مى‌رسد. و نيز امام صادق عليهم السلام فرمود:

«مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى صِلَتِنَا فَلْيَصِلْ صَالِحِى مَوَالِينَا وَ مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى زِيَارَتِنَا فَلْيَزُرْ صَالِحِى مَوَالِينَا يُكْتَبْ لَهُ ثَوَابُ زِيَارَتِنَا»؛ ⁽⁴⁾

كسى كه نتواند به ما بپيوندد، با دوستان شايسته ما بپيوندد، و هر كه

نتواند به‌ديدار ما آيد، با دوستان شايسته ما ديدار كند، تا پاداش ديدار كردن ما براى او نوشته شود.

پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى، با آداب مخصوص و حالات متعالى.

زمان‌

اشاره

اين بخش را در دو نگاه ياد مى‌كنم:

نگاه اول‌

زمان در گذار ظاهرى، ابر مانند بر بلنداى همه اعمال، يكسان مى‌گذرد، اما در گذار باطنى و مقدّر و بر پايه نگاه درون دينى و مذهبى، مثال ابرى كه آبستن رحمت است بر بالاى زمين و اهل آن مى‌گذرد، چنان‌كه امير سخن، آن تيزهوش بى مانند عليه السلام، گذار زمان را به گذار ابر، و خود زمان را به ابر، همانند فرمود:

«الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب». ⁽¹⁾

فرصت، مثال گذار ابر، مى‌گذرد. از اين رو، دسته‌اى از اوقات با بعضى از اعمال، در فرود آمدن رحمت الهى، نقش و پيوند ويژه دارند، گويا ازدواجى است كه پنهانى و رازگونه بين‌شان صورت يافته و از پس آبستن شدن زمان، فرزند استجابت و تعالى و تقرب، زاييده مى‌شود. به تعبير دانشور بلندپايه، مرحوم سيد بن طاوس: همانا وقت‌هاى پذيرش، اسرارى دارد كه از آن خداوند است و جز با آيات و روايات شناخته نمى‌شوند. ⁽²⁾و البته برابر با نظريه نوشته شده علامه حسن زاده آملى: «برخى به معقول نيز شناخته و با شعورى مرموز ادراك مى‌شود»؛ ⁽³⁾براى نمونه از عيد مبعث ياد مى‌كنم كه فرجام پاييدن‌هاى مناسبت‌هاى زمانيه، واسطه جناب رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و آغازگاه

دريافت‌هاى ويژه به شمار مى‌آيد. مبعث، پربارترين زمانه اعتناى خداوند به بشر و جلوه سزاوارى انسان كامل براى همكلام شدن ذات اقدس يگانه با اوست.

شايد پس از اين توضيح كوتاه، تكيه قرآن كريم و توصيه عالى جنابان عصمت عليهم السلام به برخى از اوقات، بيشتر فهميده و قدرشناخته شود:

«وَاذْكُرُواْ اللَّهَ فِى أَيَّامٍ مَّعْدُودَ تٍ»؛ ⁽¹⁾

و خدا را در روزهايى معيّن ياد كنيد.

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بَايتِنَآ أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَكّرْهُم بِأَيَّلمِ اللَّهِ إِنَّ فِى ذَ لِكَ لَأَيتٍ لّكُلّ صَبَّارٍ شَكُورٍ»؛ ⁽²⁾و در حقيقت، موسى را با آيات خود فرستاديم و به او فرموديم كه قوم خود را از تاريكى‌ها به سوى روشنايى بيرون آور، و روزهاى خدا را به آنان يادآورى كن، كه قطعاً در اين يادآورى، براى هر شكيباى سپاسگزارى عبرت‌هاست.

«قُل لّلَّذِينَ ءَامَنُواْ يَغْفِرُواْ لِلَّذِينَ لَايَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِىَ قَوْمَام بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ»؛ ⁽³⁾

به كسانى كه ايمان آورده‌اند بگو: تا از كسانى كه به روزهاى پيروزى خدا اميد ندارند درگذرند، تا خدا هر گروهى را به سبب آنچه مرتكب مى‌شده‌اند به مجازات رساند.

ماه‌هاى ذى قعده، ذى حجه، رجب، شعبان، رمضان، شب‌هاى قدر، شب‌ها و روزها و عصرهاى جمعه، هنگام غروب، همه از اوقات ويژه دانسته شدند و ويژه‌تر از همه، گاه سحر كه جناب رسول اللَّه صلى الله عليه و آله فرمود:

«خَيْرُ وَقْتٍ دَعَوْتُمُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ الْأَسْحَار»؛ ⁽⁴⁾

بهترين و سودمندترين زمانى كه خداى عزوجل را در آن بخوانيد، اوقات سحر است. هرچه مى‌خواهى خبر، وقت سحر.

«روى ... أنّ زيارته الإمام الشهيد أبو عبداللَّه الحسين عليه السلام يوم عرفة بعشرين حجّة و عشرين عمرة مبرورة وعشرين غزوة مع النبى صلى الله عليه و آله أو الإمام عليه السلام» ⁽⁵⁾بل روى: ⁽⁶⁾«أنّ مطلق

زيارته خير من عشرين حجّة، و أنّ زيارته ⁽¹⁾يوم عرفة مع المعرفة بحقّه بألف ألف حجّة و ألف ألف عمرة متقبّلات و ألف غزوة مع النّبى أو الإمام»؛ ⁽²⁾روايت شده است ... زيارت امام حسين عليه السلام در روز عرفه، با بيست حج و بيست عمره و بيست غزوه همراه با پيامبر صلى الله عليه و آله يا امام عليه السلام محسوب مى‌شود. بلكه روايت شده: زيارت امام حسين عليه السلام در هر زمانى باشد، از بيست حج، بهتر است، و زيارت آن حضرت در روز عرفه، از سر شناخت حق آن جناب، با هزاران حج و هزاران عمره قبول و هزار غزوه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله و امام عليه السلام به شمار مى‌آيد.

«روى ... أن الجمع فى سنة واحدة بين زيارته ليلة عرفة و الفطر و ليلة النصف من شعبان بثواب ألف حجّة مبرورة و ألف عمرة متقبّلة و قضاء ألف حاجة للدنيا و الآخرة»؛ ⁽³⁾گزارش شده است ... جمع(انجام) زيارت امام حسين عليه السلام بين زيارت شب عرفه و فطر و شب نيمه شعبان در يك سال، با ثواب هزار حج مبرور و هزار عمره قبول و برآورده شدن هزار حاجت دنيايى و آخرتى، برابر است.

«وَ مَنْ زَارَهُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَكَأَنَّمَا زَارَ اللَّهَ فَوْقَ عَرْشِهِ»؛ ⁽⁴⁾

هر كس او سيدالشهدا عليه السلام را در روز عاشورا زيارت كند، مانند زيارت كسى است كه خداوند را بالاى عرشش زيارت كرده باشد.

«روى ... زيارته يوم عاشوراء مع معرفته بحقّه كمن زار اللَّه فوق عرشه»؛ ⁽⁵⁾روايت شده ... زيارت با معرفت حق امام حسين عليه السلام مانند زيارت كسى است كه خدا را بالاى عرشش زيارت كرده باشد.

اين يادشده‌ها، مناسبت‌هاى زمانيه‌اند و مناسبت‌هاى زمانيه، از تمام‌ترين مناسبات‌اند و بى‌شك در خواستن و احوال و حالات نمازگزار و دعا و زيارت كننده، بسيار تأثيرگذار مى‌باشند و فرصت تقرّب در آن، فراهم‌تر است. ⁽¹⁾مرحوم شهيد ثانى، در چهاردهمين آداب زيارت نوشته است: زيارت از روى نيت در زمان‌هاى مشهور- مناسبت‌هاى ويژه- مستحب است. ⁽²⁾امام رضا عليه السلام به بزنطى فرمود:

«احضر يوم الغدير عند أميرالمؤمنين عليه السلام ...»؛ ⁽³⁾

روز غدير نزد مزار اميرالمؤمنين عليه السلام حاضر شو. و بر همين پايه، «خداوند متعال به لحاظ ظرفيت، شأنيت و به هر دليلى به ... زمانى مانند ليلة القدر ... توجه دارد». ⁽⁴⁾

ابن الوقت/ ابوالوقت‌

معناى واژگانى «ابن الوقت» يعنى پسر وقت و معناى لغوى «ابوالوقت» يعنى پدر وقت، اما در اصطلاح اهل عرفان، خصوصيت جنسى ندارد، بلكه كسى(مرد يا زن) را گويند كه فرصت‌ها را غنيمت بشمارد و با هوشيارى و راستى و به زيبايى و درستى از زمان‌هاى پيش آمده براى تقرب به پروردگار سود ببرد و براى همين منظور، همواره در كمين اوقات پيش آينده باشد.

اگر زايرى بتواند «ابن الوقت» و يا برتر از آن «ابوالوقت» بشود و بماند؛ يعنى همواره در خواستن، چه خواستن، چگونه خواستن و احوال خويش هوشمندانه و يكدله، مناسبت‌ها و اولويت‌هاى زمانى آن را با راستى و درستى بپايد، بى‌شك دست به استجابت و تعالى و تقرب پروردگار رسانده و از صراط احوال ناپايدار، گذشته و در بهشت حال و مقام ماندگار، آرام يافته است.

نگاه دوم‌

زيارت هم مانند همه اعمال، از چنته و سيطره زمان، بيرون نيست و ناچار در آن، انجام مى‌شود. به همين اعتبار، زيارت را مى‌توان در سه دسته، رده‌بندى كرد:

الف) زياراتى كه هيچ، وقت ويژه‌اى ندارند؛ مثل زيارت مشاهد متبركه.

ب) زياراتى كه در وقت فراخ، توصيه شده‌اند؛ مثل زيارت خانه خدا(حج عمره).

ج) زياراتى كه بايد در زمان تنگ و اندك، انجام گيرند؛ مثل زيارت خانه خدا در ماه معين(حج تمتع) يا زيارت سيدالشهدا عليهم السلام در روز معين(اربعين يا شب جمعه).

پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى، با آداب مخصوص و حالات متعالى، در زمان فراخ يا اندك(كه به آن توصيه شده است).

موضوع‌

اشاره

از آن جهت كه موضوع زيارت، شى‌ء، مكان و شخص را در بر مى‌گيرد، درباره ويژگى يادشده با ترتيب به هر سه مى‌پردازم:

1. شى‌ء

در برخى از باورها، شى‌ء نيز زيارت مى‌شود، در آيين هندو مجسمه‌هايى كه نمادى از خدايان آنها به شمار مى‌آيند؛ در آئين بودا، مجسمه بودا؛ در اسلام(حجر الأسود)؛ در مسيحيت مجسمه مريم و عيسى مسيح، و ....

البته در غير آيين اسلام، گويا به قصد حاجت و ثواب، زيارت مى‌شوند، ولى در اسلام، حجر الأسود، تنها به قصد تبرّك و ثواب زيارت مى‌شود و كسى به قصد روا شدن حاجت دنيايى‌اش آن را زيارت نمى‌كند.

2. مكان‌

زيارتگاه، مرقد، گور، آرامگاه و مزار، «زيارت جا، زيارتكده، زيارتگه». ⁽¹⁾كلماتى‌اند

كه براى مكان زيارت، كاربرد دارند؛ براى نمونه:

«جاى زيارت، مزار، مرقد امام يا امامزاده يا شخص بزرگ كه مردم به زيارت آن بروند». ⁽¹⁾- مزار: «گور، آرامگاه». ⁽²⁾«جاى زيارت، زيارتگاه، در فارسى گور يا آرامگاه نيز مى‌گويند. مزارات جمع». ⁽³⁾البته چنان‌كه مى‌بينيد جامع‌ترين ترجمه براى واژگان يادشده، محل و جاى زيارت است؛ زيرا برخى از امكنه، زيارتگاه، مرقد، گور، آرامگاه و مزارِ كسى نيست، ولى با اين حال، موضوع رسمى زيارت مردم است؛ مثل خانه خدا در باور مسلمانان.

چنان‌كه برخى نوشتند: «زيارت گاه، زيارتگاه: مكانى مقدس(مانند آرامگاهِ بزرگان دين) كه به زيارت آن مى‌روند». ⁽⁴⁾

يادسپارى‌

الف) «وَ إِذْ قَالَ إِبْرَ هِيمُ رَبّ اجْعَلْ هذَا الْبَلَدَ ءَامِنًا ...»؛ ⁽⁶⁾

و ياد كن هنگامى را كه ابراهيم گفت: پروردگارا، اين شهر را ايمن گردان ....

«رَّبَّنَآ إِنّى أَسْكَنتُ مِن ذُرّيَّتِى بِوَادٍ غَيْرِ ذِى زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ»؛ ⁽¹⁾

پروردگارا، من يكى از فرزندانم را در دره‌اى بى‌كِشت، نزد خانه محترم تو، سكونت دادم.

ب) «إِذْ قَالَتْ رَبّ ابْنِ لِى عِندَكَ بَيْتًا فِى الْجَنَّةِ»؛ ⁽²⁾

ياد آر زمانى را كه همسر فرعون گفت: پروردگارا ...، پيش خود در بهشت، خانه‌اى برايم بساز.

ج) زيارت قبور، پيش از اسلام با قصد فخرفروشى، در ميان مردم حجاز، مرسوم بوده است: «حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ»؛ ⁽³⁾تا اين‌كه به زيارت گورستان رفتيد.

اين اعتنا در قرآن كريم نيز زياد به چشم مى‌آيد و البته برخى از آنها، رمزآلود به نظر مى‌رسد:

الف) «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لّلْعلَمِينَ». ⁽¹⁾

در حقيقت، نخستين خانه‌اى كه براى عبادت مردم، نهاده شده، همان است كه در مكه است و مبارك و براى جهانيان مايه هدايت است.

«وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَ هِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ ....» ⁽²⁾

به خاطر بياور زمانى كه براى ابراهيم جاى خانه را معين كرديم ....

«جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ ...»؛ ⁽³⁾خدا كعبه را خانه حرام قرار داد ....

«فَلْيَعْبُدُواْ رَبَّ هذَا الْبَيْتِ»؛ ⁽⁴⁾

پس بايد خداوندِ اين خانه را بپرستيد.

«وَلْيَطَّوَّفُواْ بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ»؛ ⁽⁵⁾

بايد بر گرد آن خانه كهن كعبه طواف به جاى آرند.

«وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ»؛ ⁽⁶⁾

سوگند به آن خانه آباد خدا.

«وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»؛ ⁽⁷⁾

سوگند به اين شهر امن و امان.

ب) «وَ الطُّورِ»؛ ⁽⁸⁾

سوگند به طور.

«وَ التّينِ وَ الزَّيْتُونِ* وَ طُورِ سِينِينَ»؛ ⁽⁹⁾

سوگند به تين و زيتون، و طور سينا.

«فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى»؛ ⁽¹⁰⁾

پاى پوش خويش بيرون آور، كه تو در وادى مقدس «طوى» هستى.

«إِذْ نَادَلهُ رَبُّهُ‌و بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى»؛ ⁽¹¹⁾

آن‌گاه كه پروردگارش او را در وادى مقدس «طوى» ندا در داد.

ج) «سُبْحنَ الَّذِى أَسْرَى بِعَبْدِهِ‌ى لَيْلًا مّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَا الَّذِى برَكْنَا حَوْلَهُ‌و لِنُرِيَهُ‌و مِنْ ءَايتِنَآ ...»؛ ⁽¹⁾

منزه است آن خدايى كه بنده‌اش را شبانگاه از مسجد الحرام به سوى مسجد الأقصى- كه پيرامون آن را بركت قرار داده‌ايم- سير داد، تا از نشانه‌هاى خود به او بنمايانيم ....

پس برخى از امكنه به صورت وضعى و طبيعى و نيز فراطبيعى و رمزگونه در روحيات و رسيدن به آمال و خواسته‌هاى انسان، اثر مثبت يا منفى دارند.

شايد بسيارى از بناهاى عظيم از معابد و مساجد و زيارتگاه‌ها و بيمارستان‌ها و پل‌ها و كاروانسراها و مدرسه‌ها چنين سرنوشتى داشته باشند، حسابش با خداست». ⁽³⁾

شخص‌

مزور: «مزور مَ ع ص نعت مفعولى از زيارت. زيارت شده و ديده شده». ⁽⁴⁾

«آن‌كه به زيارت او شده‌اند. زيارت كرده شده». ⁽¹⁾

شد تمام، القصه مسجد بى فتور بُد سليمان زاير و مسجد مزور ⁽²⁾

در اين بخش به ترتيب بايسته‌هايى را ياد مى‌كنم:

«لَآ أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ أَنتَ حِلُ‌م بِهذَا الْبَلَدِ»؛ ⁽³⁾

سوگند به اين شهر و حال آن‌كه تو در اين شهر جاى دارى.

مرحوم علامه مجلسى پاى دو آيه يادشده نوشته است: خداى سبحان به مكه، سوگند ياد كرده و سوگندش را به درآمدن رسولش صلى الله عليه و آله در آن، مقيد نموده است، تا افزونى فضليت آن جناب را آشكار كرده باشد و تا آگهى دهد كه شرف مكان، شرف اهل آن است. ⁽⁴⁾2. خداگرايى مخلصانه انسان كامل، با نگاه زمينى، همواره زمان را جلوتر بوده و اين مهم همواره به نامش ثبت است، و با نگاه آسمانى، بيرون از درازناى وقت و طاقت مكان مى‌باشد؛ بالاتر اين‌كه: زمان و مكان در قبضه يداللهى اوست و ملك طلق او محسوب مى‌شود، حتى ارج و ارجمندى او از مكان و زمان خدايى نيز بيشتر است؛ او مى‌تواند ماه، اين ويژگى زمان‌ساز را به دو نيم، شكاف دهد و يا خورشيد را فرمان براند و زمان را تازه كند؛ مكان نيز زير پاى اراده و تصرف اوست؛ اوست كه در مكان

موات، تازگى و شكوه مى‌دمد و شگفت‌آور، دل‌هاى مرده را احيا مى‌كند و آنان را مالك مى‌شود، حتى مى‌تواند آثارى را كه در زمان و مكان خويش به جاى گذارده است، به همه زمان‌ها و مكان‌ها تسرى داده، در پهناى هستى و درازناى زمان و در همه جان‌ها تزريق كند. شايد اكنون روشن شده باشد كه چرا امام صادق عليه السلام فرمود:

«زِيَارَةَ أَبِى عَلِىٍّ عليه السلام تَعْدِلُ حَجَّتَيْنِ وَ عُمْرَتَيْنِ»؛ ⁽¹⁾

زيارت امام على عليه السلام معادل دو حج تمتع و دو عمره است.

و نيز چرا دانشور شيعه، مرحوم بحرالعلوم رحمه الله در مقايسه بين كربلا و كعبه سروده بود:

و من حديث كربلا و الكعبة لكربلا بان علوّ الرتبة ⁽²⁾

درباره كربلا و كعبه بايد گفت: برترى رتبه كربلا از كعبه، آشكار است.

انسان كامل با دست كشيدن بر سر بشر، خِردشان را افزون مى‌كند، انديشه و عمل‌شان را سامان مى‌دهد و روحيات و زندگى‌شان را رونق و رمق مى‌بخشد و زمان و مكان را دلكش و گيرا مى‌سازد.

دليل بر كاركرد نفوس قدسيه در نظام هستى‌

بدان كه نفوس نيرومند قدسى، ويژه نفوس پيامبران و امامان عليهم السلام زمانى كه بدن‌هاى شريف‌شان بر زمين مى‌افتد و از آن جدا مى‌شوند و به عالم تجرّد بالا مى‌روند، در نهايت احاطه و استيلا بر اين عالم، ديده‌وَر مى‌شوند و اين عالم در نظرشان پيداى بى‌پرده مى‌گردد. از اين رو، بر آنان كه سرِ مزارشان براى زيات حاضر مى‌شوند آگاهى دارند، به‌ويژه كه مزارشان مشهد ارواح قدسىِ بلندپايه آنها و محل حضور كالبد برزخىِ نورى‌شان است؛ زيرا آنان در آن‌جا شاهدند «بَلْ أَحْيَآءٌ عِندَ رَبّهِمْ يُرْزَقُونَ». ⁽³⁾

بلكه زنده‌اند كه نزد پروردگارشان روزى داده مى‌شوند. و به آنچه خداى‌شان داده، شاداند. پس آنها نسبت به زايران و حاضران مزارشان، و خواهش و توسّل و شفيع خواهى و ناله و زارى آنها، تمام علم و اطلاع را دارند. از اين رو، دَمِش الطاف‌شان را بر

آنان مى‌بخشند و رشحات انوارشان را بر آنها افاضه مى‌كنند و در قضاى حوايج‌شان، نزد خداوند شفيع مى‌شوند و درخواست مقاصد و غفران گناهان و رفع اندوه‌شان را بر عهده مى‌گيرند. ⁽¹⁾

يادسپارى‌

الف) پيامبران و پيشوايان دين؛

ب) علما و انديشمندانى كه براى روشنى بخشيدن به ديگران مانند شمع سوختند؛

ج) مجاهدانى كه در راه مبارزه با ستم و برپايى عدالت، جان باختند. ⁽²⁾3. «حضور در پيشگاه شخص به جسم و جان، با توجه قلبى و حضور دل نسبت به اولياى خدا، زيارت است». ⁽³⁾

زيارت فُجّار (جان‌هاى منفى)

امام صادق عليه السلام به پسر خود فرمود:

«يَا بُنَيَّ إِذَا زُرْتَ فَزُرِ الْأَخْيَارَ وَ لَا تَزُرِ الْفُجَّارَ فَإِنَّهُمْ صَخْرَةٌ لَا يَنْفَجِرُ مَاؤُهَا وَ شَجَرَةٌ لَا يَخْضَرُّ وَرَقُهَا وَ أَرْضٌ لَا يَظْهَرُ عُشْبُهَا ....»؛ ⁽⁴⁾

پسرم، اگر مى‌خواهى زيارت كنى، خوبان را زيارت كن و فاجران را زيارت نكن؛ زيرا آنان صخره‌اى را مى‌مانند كه از آن، آب نمى‌جوشد و درختى را مى‌مانند كه برگ آن سبز نمى‌شود و زمينى را شبيه‌اند كه گياهى بر آن، ظاهر نمى‌شود ....

پس امكنه هم به خاطر شخصى كه در آن‌جا زيسته يا مدفون است و يا اثرى از او در آن‌جا به جاى مانده، فرحبخش يا دلگير مى‌شود. اما مقصود از ويژگى مكان در مفهوم زيارت، مكانى نيست كه اثر وضعى و طبيعى مثبت يا منفى دارد، همچنين مكان خرافى و مكانى كه به خاطر فردِ دور از رحمت الهى، داراى اثر منفى است، از مفهوم حقيقى زيارت، بيرون است، و تنها مكانى در تعريف زيارت، دخالت دارد كه به خاطر اراده الهى، داراى آثار واقعى و كارگر است؛ مانند كعبه، و نيز جايى كه شخصيت آسمانى در آن زيسته و يا كالبدش در آن‌جا مدفون است، مانند شهر مدينه و مزار رسول اعظم صلى الله عليه و آله.

يادسپارى‌

«از سنت‌هاى پسنديده در همه اقوام متمدّن، رفتن كنار قبور اموات و تجديد عهد با آنان است». ⁽¹⁾استاد شهيد مطهرى مى‌نويسد: «من هر وقت به قم مشرف مى‌شوم آرزو دارم قبر اين مرد بزرگ عارف بزرگ مرحوم حاج ميرزا جوادآقا ملكى تبريزى از بزرگان اهل معرفت زمان را زيارت كنم». ⁽²⁾پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى، با آداب مخصوص و حالات متعالى، در زمان فراخ يا اندك(كه به آن توصيه شده است) با موضوع خاص(شى‌ء، مكان يا شخص).

زبان‌

زبان، كليد و ابراز ارسال پيام است. ابزار ويژه‌اى است براى انتقال جَوَلان نوپديد ذهنى و تحولات فزاينده و كاهنده روحى. بروزگاه پويه‌هاى انديشه‌اى و نمايشگاه ديگرگونى درونگاه انسانى است. گستره وجودى انسان و رمزآلودى و تودرتويى

و توبرتويى او، هزاران زبان بازگفته دارد، اما زبان سربسته و نهفته، بيشتر است. زبان، پركارترين عضو انسانى است كه هيچ‌گاه خسته نمى‌شود و با سودمندى فراوان و آسيب بسيار، اتوبان بهشت و بزرگراه دوزخ است. از اين رو، هر جورى، همه جا جاى او نيست، به‌ويژه در دعوات و زيارات، هر زبانى را ياراى

«لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها»

(و نام‌هاى نيكو به خدا اختصاص دارد، پس او را با آنها بخوانيد) و پديدارسازى هر پيام و نياز درونى نيست؛ پيام و نياز مخصوص، زبان ويژه مى‌خواهد. اين ويژگى، در دعاها و زيارت‌ها با شرايط مخصوص، نقش ويژه‌اى را عهده دارد. وقتى «در روزگار كنونى مسأله زبان به طور خاصى موضوعيت يافته و فلسفه‌هاى تحليل منطقى زبان در دستور كار متفكران قرار گرفته است». روا نيست كه ما از ويژگى زبان در بازشناسى مفاهيم دينى، از جمله مفهوم زيارت، فراموشكار بمانيم.

زبان عرفى‌

مقصود از زبان عرفى در اين‌جا، زبان خودساخته و اختراعى كسانى است كه براى خواسته‌هاى شخصى، از پيش خود، ادعيه و زيارات عمومى مى‌سازند و فرافكنانه به ديگران مى‌آموزند. معمولًا دعاهاى ذهن ساخت، دور از شناخت بايسته و ادب شايسته، حرمت و حريم درخواست شونده را پاس نمى‌دارد. اين زبان در ادعيه و زيارات جوركرده و گردآورى شده، دور از آگاهى و در دامن نادانى، با بافته‌هاى خيالى، پايه و اساس آموزه‌هاى دينى را در باور مردم سست مى‌كند؛ زيرا هيچ در آرامش و تعالى و برآورده شدن درخواست‌هايشان اثر ندارد. علاوه اين‌كه آنان را نسبت به دعاها و زيارات وارده از اهل بيت عليهم السلام بى‌رغبت مى‌سازد و اين زبان متعالى را در نظرشان خوار مى‌كند. زبان عرفى در ادعيه و زيارات به كليد نادرست و خرابى مى‌ماند كه براى بازكردن درهاى بسته، عمداً به دست فرد مستأصلى سپرده باشند.

«عبدالرحيم قصير گويد: وارد بر امام صادق عليه السلام شدم و گفتم: فدايت شوم از پيش

خود دعايى اختراع كردم، امام فرمود: واگذار اختراع خود را! هرگاه تو را حاجتى باشد پناه به حضرت رسول صلى الله عليه و آله بياور و دو ركعت نماز بخوان و آن را به حضرتش هديه كن ...». ⁽¹⁾اين زبان در مفهوم زيارت، جايى ندارد و از آن بيرون است.

زبان دينى‌

مقصود از زبان دينى در اين‌جا، زبانى است كه از اهل بيت عليهم السلام براى ادعيه و زيارات، به ما رسيده است. وقتى اسم هرچيز، كليد آن است و هر اسمى از اسماى الهى، درهاى ويژه‌اى را باز مى‌كند، و اين همه از سوى بارى تعالى به اهل بيت عليهم السلام سپرده شده است، شايسته نيست، بلكه روا نيست كه از اسم و كليد ديگر، آن هم از بيگانه اين راه، استفاده كنيم.

كسى كه بر لب كوثر چشيد جام مراد دهان خويشتن از آب شورتر نكند

زبان خواستن بايد به زبان كسى باشد كه بلد اين راه است و از راه‌هاى تودرتو و توبرتوى خواهش‌هاى انسانى، آگاهى دارد. آن‌كه از قفل‌هاى وجودى انسان خبر دارد، مى‌داند چه كليدى براى گشايش كدام در بسته به‌كار مى‌آيد. و تنها دست زبان اوست كه مى‌تواند درهاى بسته پيش روى ما را باز كند.

بر در شهر اميد، دست تو راز كليد دير رسيدم اگر مانده خجولم بده ⁽²⁾

و اوست كه از نيازها، خواسته‌ها، چه خواستن، چه وقت خواستن، كجا خواستن، چگونه خواستن بشر و از راز و رمز دعا و زيارت، آگاهى دارد، و مهم‌تر از همه اين‌كه:

نسبت به برآورده ساز(قاضى الحاجات) كمال معرفت را داراست. «وَلِلَّهِ الأْسْمَآءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا»؛ ⁽³⁾

و نام‌هاى نيكو به خدا اختصاص دارد، پس او را با آنها بخوانيد.

اوست كه مى‌داند زبان دعا و زيارت، زبان عجز و تضرع است، نه زبان غرور و لاف و بادسرى و پرافادگى. «ادْعُواْ رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ‌و لَايُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»؛ ⁽⁴⁾

پروردگار خود

را به زارى و نهانى بخوانيد كه او از حد گذرندگان را دوست نمى‌دارد.

زبان زيارت‌

زيارتنامه، واژه‌اى است عربى- فارسى. «دعاهايى كه در وقت زيارت آرامگاه امام يا امامزاده‌اى از روى نوشته يا از بر مى‌خوانند». ⁽¹⁾شهيد ثانى نيز چنان‌كه ياد كردم، پنجمين آداب زيارت را: زيارت به زبان مأثور و سلام و حضور. ⁽²⁾دانسته و همچنين نوشته است: با زبان مأثور، زيارت كند. ⁽³⁾و يا اين‌كه: متن دعا و اذن دخول، با زبان مأثور باشد. ⁽⁴⁾و نيز در يازدهمين آداب زيارت نوشته است: و چون زمان خروج فرا رسيد، وداع كند و با زبان مأثور، دعا بخواند. ⁽⁵⁾پس در باور درون دينى و درون مذهبى ما، زبان دعا و زيارت، يك زبان دينى و مذهبى و اهل بيتى است. و اين زبان رسمى است كه در مفهوم زيارت، ويژگى نقش آفرين قلمداد مى‌شود.

يادسپارى‌

الف) زيارات مخصوص: زيارت‌هايى كه در موضوع خاص وارد شده‌اند و بايد در وقت معيّن خوانده شوند؛ مثل زيارت عاشورا، عرفه، اربعين و ....

ب) زيارات مطلقه: زياراتى كه در موضوع خاص وارد شده‌اند و مى‌توان آنها را در

هر جا و هر وقت خواند؛ مانند زيارت وارث و امين اللَّه و ....

پس زيارت، واقعيتى است اصيل و عملى است حسى، عبادى، با آداب مخصوص و حالات متعالى، در زمان فراخ يا اندك(كه به آن توصيه شده است) با موضوع خاص(شى‌ء، مكان يا شخص) و با زبان دينى(وارده از اهل بيت عليهم السلام).

هدف‌

زيارت از جنس و سنخ خواستن به نظر مى‌آيد. چون ديدارى است پر از خواهش، ولى يك كشش و نياز نفسانى با اهداف متفاوت و پرمراتب است. در بيان هدف زيارت كه آن را ركن اساسى زيارت مى‌دانم مى‌نويسم: مقصد و مقصود زاير را مى‌توان در سه دسته، رده‌بندى كرد:

الف) مكانى كه جسم مزور در آن به خاك شده و يا به دليل ديگر از او قدسيت يافته است.

ب) نياز به خير يا دفع ضرر و اذيت(به تعبير بوعلى). ⁽¹⁾ج) نفس مزور.

سه رده يادشده، از اهداف زيارت، به شمار مى‌آيند و به استعداد و بينش و آگاهى زاير باز مى‌گردند. بيان رده نخست، در ويژگى موضوع، ياد شد؛ نياز به خير و دفع

ضرر و اذيت ⁽¹⁾نيز همه فهم است، اما در بيان رده سوم بايد بنويسم: معمولًا زيارت، التقا و مصب دو نفس است؛ زاير و مزور در بيشتر زيارات، دو نفس انسانى است؛ ⁽²⁾جسم زاير در زيارت به منزله مركبى است كه بر آن سوار مى‌شود تا به مقصد و مقصود خود برسد و مرسوماً جسم مزور نيز هدف زيارت نيست، حتى براى زايران عوام و خواص كه به خاطر نياز به خير يا دفع ضرر و اذيت به زيارت آمده‌اند، نفس مزور و مزار او هم هدف نمى‌باشد، بلكه معمولًا از قرار گرفتن در كنار خاك و نفس او، بيشتر مؤثر بودنش در نظام هستى و قدرتش در رواسازى خواهش‌ها را هدف قرار مى‌دهند كه البته شايد كمى خودخواهانه به نظر برسد؛ و اين بدان خاطر است كه وضعيت به هم ريخته موجودشان، يعنى نياز به خير يا دفع ضرر و اذيت، حجاب‌شان شده و آنها را از نفس مزور بى‌خبر ساخته است. از اين رو، جز اين نمى‌خواهند. چون خواستن، فرع بر دانستن است و آنها از خير بالاتر بى‌خبراند و چون نمى‌دانند، نمى‌خواهند. به همين سبب، هم سطح و هم سنخ با استعداد و بينش و آگاهى‌شان، استمداد دارند و طلبى جز خير يا دفع ضرر و اذيتى كه مى‌فهمند ندارند! كه البته از نگاه عشق بازانِ دلداده، مزور متعالى در اين سطح از استعداد و بينش و آگاهى و استمداد، فقط عمله اجابت دانسته و به زير كشانده شده است! اما در استعداد و بينش و آگاهى متعالى، استمداد هم متعالى است و رنگ و بوى محبوب گرايى دارد.

هر كس ز درِ تو حاجتى مى‌خواهد من آمده ام از تو، تو را مى‌خواهم

زاير عشق بازِ دلداده در اين رده از زيارت و در يك كشش نفسانى، بر مركب جسم مى‌نشيند و خاطرخواهانه بدون چشم داشت مادى، با گذشت از خود و به قصد

وصال مزور، آگاهانه آهنگ او مى‌كند و وضعيت موجودش هرچه باشد(نياز به خير يا دفع ضرر و اذيت)، حس حضورش را نمى‌دزد، و نگاهش را به زمين نمى‌دوزد و از دِهِش‌هاى جمالى دلبر و دلدار باز نمى‌ماند. از اين رو، استعداد نفسانى و بينش و آگاهى‌اش را با استمداد آسمانى در مى‌آميزد و طلبى جز اين مطلوب ندارد. اساساً او چون از خيرات فرازين باخبر است مى‌طلبد و چون مى‌داند، مى‌خواهد. بدين جهت، بسنده كردن به خواهش‌هاى فرودين، با استعداد و بينش و آگاهى‌اش سازگار نيست و برايش به زندگى اجبارى زير خط فهم و گرفتارى در دوزخ مى‌ماند.

ديدار پرآب و مشوب كجا و زيارت نابِ محبوب كجا؟! گوارا اين زيارت به كام كسانى كه تنها به قصد اتصال با نفس مزور، گام برداشته‌اند و چونان قطره، يكى شدن با دريا را آرزو مى‌كنند و با گرفتن صد در دامن، نود را نيز پيش رو دارند؛ الحق و الانصاف، زيارت حقيقى، همين است؛ بلكه نزديك به بالاترين مرتبه غير معمول زيارات و از سنخ و جنس زيارت اللَّه است: «اللّهم اجعلنى مِن زُوّارك»؛

⁽¹⁾بار خدايا، مرااز زايران خويش قرار ده. زيارت بيت اللَّه كجا و زيارت اللَّه كجا؟

حضرت فاطمه عليها السلام فرمود: «شغلنى عن مسألته لذّة خدمته، لا حاجة لى غير النظر إلى وجهه الكريم»؛ ⁽²⁾لذّتى كه از خدمت حضرت حق مى‌برم مرا از هر خواهشى بازداشته است: حاجتى جز اين ندارم كه پيوسته ناظر جمال زيبا و والاى خداوند باشم.

روزى كه برفتند حريفان پى هر كار زاهد سوى مسجد شد و من جانب خمار

من يار طلب كردم و او جلوه گه يار حاجى به ره كعبه و من طالب ديدار

او خانه همى جويد و من صاحب خانه ⁽¹⁾

كى نوبت ما مى‌شود، اللَّه داند كى اين قفس وا مى‌شود، اللَّه داند

كى طور دل از آن اناالحق نام گيرد كى سينه سينا مى‌شود، اللَّه داند

در صحنه‌ام، اميدوارم، انتظارم كى صبر معنا مى‌شود، اللَّه داند

جانم به جان آيد در آن هنگامه بزم وقتى كه برپا مى‌شود، اللَّه داند ⁽²⁾

دست‌يابى به حقيقت يادشده كه كامل‌ترين مرتبه زيارت است، مشروط به پشت پا زدن به همه رذايل و روى آوردن به تمامى فضايل و نيز منوط به همگونى و همراهى فكر و خيال و قلب و زبان و عمل با آموزه‌هاى شريعت است: در اين‌جا سزاوار اشاره است كه خطيبان و عالمان مى‌بايست مسلمانان را به آداب درست زيارت، ارشاد و توجيه كنند و آنان را به آنچه در دنيا و آخرت سودشان مى‌بخشد يادآور شوند، تا زاير دريابد كه حضور در مزارِ شريف، وسيله‌اى براى يادكرد است و از عمل به شريعت و دين و سنت و تخلق به اخلاق، جدا نيست. ⁽³⁾و اگر جز اين باشد، مردود و به خودخواهى و فريب، محكوم است:

برو اين دام بر مرغ دگر نه كه عنقا را بلند است آشيانه

شهيد ثانى، دوازدهمين آداب زيارت را اين مى‌داند: زاير مى‌بايست پس از زيارت، بهتر از قبل باشد؛ زيرا اگر او به قبول دست رسانده باشد، بارهاى سنگين را به زمين گذاشته است. ⁽⁴⁾

پس، زيارت آن است كه در انديشه و عمل، كارگر بيفتد و زيست فردى و اجتماعى را محتوا ببخشد. زيارت، نفخه‌اى نو در كالبد زيستن و ترجمانى از «نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى» ⁽¹⁾است. زيارت آن است كه كاسه كسبِ دل و جان و عقيده زاير را پر كند و بركت را بر دامن زندگى عمل او سرازير سازد.

زيارت آن است كه حظّ حضور زاير را با محضر مزور در آميزد.

زيارت آن است كه برات رضايت حق را به دست زاير، هديه دهد.

حرف‌هاى آخر

اشاره

در پايان، از خاستگاه و فلسفه زيارت همراه با نكته‌هايى و نيز از نتيجه پژوهش، هموند و همگون با آنچه نگاشته‌ام ياد مى‌كنم كه البته برخى از اينها براى پژوهندگان علاقه‌مند، جهت پژوهشى تازه، به ويژه در نگاه درون دينى و مذهبى، دست‌مايه خوبى به نظر مى‌رسد:

1. خاستگاه زيارت‌

زيارت انسان از دوست صميمى يا از كسى كه با او پيوند روحى يا مادى داشته است، از امورى شمار مى‌آيد كه دل و جان سالم بدان اشتياق دارد. ⁽²⁾از اين رو، روا نيست دينى كه اساسش بر فطرت استوار است، با اين عمل مخالفت ورزد يا انسان را از نزديك شدن و رودرويى با دوستانش باز بدارد، بلكه بر عهده اسلام است كه آن را تعريف و آدابش را ياد كند و از برخى امورى كه در نهاد زيارت، وارد نيست ممانعت ورزد. ⁽³⁾انسان نسبت به معشوق و محبوبش، علاقه‌اى دارد كه با مرگ آن معشوق و محبوب، قطع نمى‌شود، بلكه بعد از فراق او هم به شكلى خاص آن را نگه مى‌دارد؛ و

اين، نكته‌اى است كه انسان از صميم قلبش آن را حس مى‌كند. از اين رو، بر شريعت آسمانى كه پاسخ فطرت است روا نيست كه انسان را از چنين علاقه‌اى منع كند، بلكه عهده اوست كه آن را ميانه و حدّ دار سازد و اضافات را از آن ازاله كند. ⁽¹⁾كوتاه سخن اين‌كه: زيارت، نماىِ عشقى پايدار است.

2. فلسفه زيارت‌

زيارت شخصيت‌هاى بزرگ و قديسان صاحب رساله، آثار مثبتى است كه گاه به زاير و گاه مزور باز مى‌گردد:

اما نخست: همانا زيارت پيوست بين كامل و كسى است كه كمال را مى‌خواهد.

پس ماندگارى اين پيوستگى به اين است كه او چشم خود را براى تخلق به اخلاق كامل، تيز كند و راه و روش او را پيروى كند و عهد با او را تجديد سازد. ⁽²⁾و دوم، يعنى آثار مثبتى كه به مزور باز مى‌گردد، اين است كه زيارت شخصيت‌هاى بزرگ، جاودان سازى يادشان و برجسته سازى رساله‌هاى آنان در اذهان است. ⁽³⁾پس اگر ما زيارت را از قاموس زندگى‌مان حذف كنيم و مزار بزرگان و قديسان را رها سازيم و بر خانه‌هايشان قفل بزنيم و سال‌ها درباره آثارشان تلاشى نكنيم، همانا آثارشان را در معرض نابودى و تباهى قرار داده‌ايم! ⁽⁴⁾در صورتى كه زيارت، بخشى از نيازهاى روحى و زندگى معنوى و اجتماعى است. در زيارت، تلقين و تعليماتى است كه انسان زاير را از جهل و گمراهى نجات مى‌دهد و او را به سمت و سوى زندگى شايسته فردى و اجتماعى رهنمون مى‌شود.

چنان‌كه «زيارت آن بزرگواران(معصومان) به شكلى كه در بالا گفته شد و به عنوان «اولياء اللَّه» و درخواست از آنان به عنوان «شفيعان درگاه الهى» و «عباد صالحين

پروردگار» عين توحيد و يكتاپرستى است، و سبب پرورش روح تقوا و ايمان است». ⁽¹⁾«كسى كه كم‌ترين آشنايى با مسايل روانى و روحيه الگوپذيرى انسان داشته باشد، تصديق خواهد كرد كه اگر زايرى با توجه و حضور قلب و با عنايت به «محتواى بلند كلمات و جملات زيارات» در حرم آن بزرگواران حضور يابد، در هر جمله‌اى از اين زيارات يك درس مهم تربيتى و انسان ساز نهفته است». ⁽²⁾از اين رو، با صراحت و افتخار مى‌توان نوشت: پرمحتواترين، زيباترين، واقعى‌ترين و متعالى‌ترين زيارات، زيارات مأثوره شيعى‌اند.

زيارتِ متعارف در تشيّع‌

كوتاه اشاره مى‌كنم كه زيارتِ متعارف در مذهب تشيّع، شرك نيست. استاد شهيد مطهرى در اين خصوص مى‌نويسد: «انبيا و اوليا راه‌هاى خدا هستند: أَنْتُمُ السَّبِيلُ الْأَعْظَمُ وَ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ؛ ⁽³⁾شماييد راه بزرگ و صراط پايدار. آنان علامت‌ها و نشانه‌هاى سير الى اللَّه هستند: وَ أَعْلَاماً لِعِبَادِهِ وَ مَنَاراً فِى بِلَادِهِ وَ أَدِلَّاءَ عَلَى صِرَاطِه؛ ⁽⁴⁾و نماينده خود براى بندگان و علامت روشن در بلاد عالم و راهنمايان صراط مستقيم خود گردانيد.

هاديان و راهنمايان به سوى حق مى‌باشند: ... الدُّعَاةِ إِلَى اللَّهِ وَ الْأَدِلَّاءِ عَلَى مَرْضَاةِ اللَّه؛ ⁽⁵⁾داعيان به سوى خدا، راهنمايان بر خشنودى خداوند.

پس مسأله اين نيست كه توسل و زيارت و خواندن اوليا و انتظار، كارى مافوق الطبيعى از آنها شرك است، مسأله چيز ديگر است. اولًا بايد بدانيم انبيا و اوليا چنين صفودى در مراتب قرب الهى كرده‌اند كه از ناحيه حق تا اين حد مورد موهبت واقع شده باشند يا نه؟ از قرآن كريم استفاده مى‌شود كه خداوند به پاره‌اى از بندگان خود

چنين مقامات و درجاتى عنايت كرده است». ⁽¹⁾مسأله ديگر اين است كه آيا مردمى كه توسلات پيدا مى‌كنند و به زيارت مى‌روند و حاجت مى‌خواهند، از نظر توحيدى درك صحيحى دارند يا ندارند؟ آيا واقعاً با نظر(به سوى اويى) به زيارت مى‌روند يا با فراموشى(او) و مقصد قرار دادن شخص زيارت شده كه بدون شك اكثريت مردم با چنان توجه غريزى به زيارت مى‌روند.

ممكن است اقليتى هم باشند كه فاقد درك توحيدى- ولو در حد غريزى- باشند، به آنها بايد توحيد آموخت، نه آن‌كه زيارت را شرك دانست». ⁽²⁾

نتيجه پژوهش‌

پس از بازشناسى ويژگى‌هاى برجسته و متعارفِ رُكنى و نقش آفرين در مفهوم زيارت، به اين نظر، دست رسانده‌ام كه: زيارت در يك نگاه آزادِ برون دينى و مذهبى و دور از جانبدارى، مفهومى بسيار گسترده دارد و نمى‌شود آن را در يك حدِّ فراگير، محدود ساخت. از اين رو، بر اين باورم كه زيارت، داراى مجموعه‌اى بى‌شمار از ويژگى‌هاى گوناگونِ متعارف و غير متعارف است كه در يك حدّ نمى‌گنجد؛ زيرا هم شامل آفريدگار مى‌شود: «اللهم اجعلنى من زوّارك»، هم شامل آفريده‌ها: ذوى العقول و غير ذوى العقول، عناصر مختلف، اهريمنى و غير اهريمنى، زنده و مرده، زمينى و آسمانى، فيزيكى و متافيزيكى، جسم و روح، خوراكى و غير خوراكى و ... در سطوح متفاوت و مراتب مختلف.

از اين رو، تعريفِ جامعِ زيارت، ناممكن به نظر مى‌رسد، و به همين سبب من در اين وجيزه، تنها به ويژگى‌هاى برجسته و متعارف آن پرداخته‌ام.

فهرست منابع‌

3. صفاى زيارت‌

اشاره

غلامرضا گُلى زواره‌

چكيده‌

در منابع روايى ما آمده است كه براى هر امامى پيمانى برگردن پيروانش مى‌باشد.

وفاى به اين ميثاق هنگامى كامل مى‌گردد كه مراقد آن بزرگواران زيارت شود. از اين رو زيارت تجديد ديدار و عهد و پيمان زاير با امام معصوم و انسان كامل است. زيرا زاير به وسيله زيارت، رشته مودت خود را محكم مى‌كند و ميزان اطاعت از دستورات امام خويش را افزايش مى‌دهد. و با تكيه بر مضامين آموزنده زيارتنامه مأثور و مستند كه از اهل بيت رسيده است با مقام معصومين و يا اولاد كرام آنان ارتباط قلبى و معنوى برقرار مى‌كند.

برخى ديگر از مباحث اين نوشتار مطالبى است كه در ذيل اين عناوين آمده است:

معناى زيارت، متون زيارتى، زيارت در قرآن، سيره پيامبر اكرم و ائمه اطهار در زيارت، روش علما و حكما و عرفا، حكمت زيارت، نقش تربيتى زيارت، بصيرت زاير، آداب زيارت، آفات زيارت و ...

كليدواژه‌ها: زاير، زيارت، ائمه اطهار، معصومين، ادب زيارت.

معناى زيارت‌

زيارت در لغت ديدار كردن با قصد را گويند كه در ريشه اين واژه مفهوم ميل و گرايش نهفته است، گويى زاير از ديگران روى گردانيده و به سوى زيارت شونده قصد كرده است. ⁽¹⁾در عُرف عموم مردم، قصد زيارت كننده يك نوع اكرام و تعظيم

مى‌باشد. ⁽¹⁾همچنين زاير با نوعى اميدوارى به سوى زيارت شونده مى‌رود و در صدد است بر اثر ارتباطى معنوى، يا از بار گناهان و خطاهاى خود كم كند، يا آن كه با اين حضور روحانى از گرفتارى‌هاى خويش بكاهد. در هر حال زاير در اين برنامه با بركت و معنوى يك نوع ترقى و تعالى را طالب است و مى‌خواهد ظرفيت‌هاى خويش را به سوى خوبى‌ها و خصلت‌هاى ارزنده ارتقا دهد. ⁽²⁾زيارت معصومين در حال حيات يا پس از شهادت تفاوتى ندارد؛ چنانچه قرآن مى‌فرمايد: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الّذينَ قتلوا فى سَبيلِ اللَّه امْواتاً بَلْ احْياءٌ عِنْدَ رَبَّهُمْ يُرْزَقونَ» ⁽³⁾

و كسانى را كه در راه خدا كشته شده‌اند مرده مپنداريد، بلكه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزى مى‌خورند.

مقصود اصلى زيارت اين است كه انسان مسلمان و معتقد، به مشاهد متبرك و بقاع مقدس برود و با تكيه بر متون مأثور و مستند كه از اهل بيت رسيده است با مقام معصومين يا اولاد آنان ارتباط قلبى و معنوى برقرار كند، امّا گاهى اين اتصال روحانى از راه دور برقرار مى‌گردد. در اعمال عبادى سياسى حج نيز خانه خدا طى اعمال خاصى توسط حاجيان زيارت مى‌شود.

علاوه بر اين، زيارت قبور مؤمنين و مؤمنات نيز در اين مقوله مى‌گنجد كه استحباب آن در منابع روايى مورد سفارش و تأكيد قرار گرفته است و فوايد اخلاقى و مزاياى عبرت‌انگيزى دارد. نوع ديگر زيارت، ديدار مؤمنان در حال زنده بودنشان، هنگام سلامتى يا بيمارى است كه از جمله آداب مهم دينى و اجتماعى است و در احاديث معتبر به آن تأكيد شده و پاداش‌هاى فراوانى براى اين عمل خير بيان گرديده است، زيارت برادران دينى نيز آدابى دارد و بايد براى ميزبان تكلّف و زحمت به

وجود نياورد، ميزبان بايد به استقبال زيارت كننده بيايد و در تكريم او بكوشد و در حد توان از وى پذيرايى كند. ⁽¹⁾گاهى ديدار با مشاهير و علما و شخصيت‌هاى برجسته دينى نيز مفهوم زيارت را در ذهن متبادر مى‌كند. ⁽²⁾

متون زيارتى‌

در بسيارى از منابع شيعى متون ارزشمندى به عنوان زيارتنامه از امامان نقل شده است. متن‌هايى كه به كمك آنها مى‌توان يكى از ائمه اطهار يا اولادشان را زيارت كرد، از متون معتبر و مستند هستند كه امام معصوم نقل نموده و يا توسط ائمه هدى به خواندن آنها تأكيد گرديده است. عبارت‌هاى فصيح، جمله بندى‌هاى ظريف، معانى دقيق، محتواى سازنده و رشد دهنده، مضامينى كه عقايد شيعه را مطرح مى‌كند، جبهه‌گيرى در برابر ستمگران و دفاع از مظلومان و محرومان، همراهى با حماسه آفرينان و تقاضاى همگامى با نوريان و پاكان و نفرت از اهل شرارت، از ويژگى‌هاى مهم متون زيارتى مى‌باشد. شيوايى كلام، والايى مضمون و معارف و كمالاتى كه در زيارتنامه‌هاى مستند موج مى‌زند خود گوياى اصالت و مُعرّف دانش ارجمند و الهى گوينده آن است.

زيارت جامعه كبيره از جمله متون بسيار معتبرى است كه هر يك از ائمه اطهار را مى‌توان با آن زيارت كرد، اين زيارتنامه به سندهاى موثق از امام هادى عليه السلام روايت شده و جمع بسيارى از علما و مؤمنين به خواندن آن مداومت داشته و دارند. سند آن به موسى بن عبداللَّه نخعى مى‌رسد كه امام هادى عليه السلام وى را به اين متن بليغ و كامل براى زيارت هر كدام از امامان تعليم فرموده است. ⁽³⁾زيارت آل يس، زيارت رجبيه و

زيارت عاشورا نيز شهرت فراوانى دارند. در كتاب‌هايى چون كامل الزيارات ابن قولويه، مصباح المتهجد شيخ محمّد بن جعفر مشهدى، مهج الدعوات ابن طاووس، المزار الكبير شيخ محمّدبن بهايى، تحفة الزائر علامه مجلسى و نيز مصباح المنير و مفاتيح الجنان، متون زيارتى متعددى درج گرديده است. ⁽¹⁾

زيارت در قرآن‌

در قرآن كريم درباره اصحاب كهف مى‌خوانيم: «قالَ الّذين غَلَبُوا عَلى امرِهم لَنَتخّذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجداً» ⁽²⁾

(آنان كه از رازشان آگاهى يافتند و ماجراى آنها را دليلى بر روز رستاخيز ديدند) گفتند: ما در كنار(مدفن) آنها مسجدى بنا مى‌كنيم(تا ياد و خاطره آنان فراموش نگردد). اين موضوع نشان مى‌دهد كه ساختن عبادتگاه، مرقد و بارگاه به احترام بزرگان دين، نه تنها خلاف شرع نمى‌باشد- و آن چنان كه فرقه منحرف وهّابى حرام مى‌پندارند نيست- بلكه جايز و كار خوب و شايسته‌اى خواهد بود. اصولًا بناهاى ياد بود كه خاطره افراد برجسته را احيا مى‌كند، يك نوع قدردانى از تلاش آنان و نيز تشويقى براى آيندگان است.

علامه طباطبايى ذيل آيه فوق حديثى را نقل كرده است كه ترجمه آن چنين مى‌باشد: «ملك گفت: سزاوار است اين جا مسجدى ساخته شود تا آن را زيارت كنيم.

از اين آيه و نيز روايت استفاده مى‌شود كه محل دفن افراد مؤمن و مُوحّد و مجاهدان در راه اعتلاى توحيد را مى‌توان زيارت كرد و حتى بر مزارشان مسجدى بنا نمود كه در آن ذكر پروردگار گفته شود و سازندگان مسجد نيز خداپرست و عابد بوده‌اند». ⁽³⁾در آيه ديگرى آمده است: «وَ لَوْ انَّهُمْ اذْ ظَلَمُوا انْفُسَهُمْ جاؤكَ فاسْتَغْفَرُاللَّه و استغفر لَهُمْ

الرسول لوجدوا اللَّه تواباً رحيماً» ⁽¹⁾

هنگامى كه به خود ستم مى‌كردند(اى پيامبر) نزد تو مى‌آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‌نمودند و پيامبر هم برايشان استغفار مى‌كرد،(پس) خدا را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند. اين آيه با صراحت مى‌گويد: پيامبر را مى‌توان به درگاه خدا شفيع قرار داد و توسط او رحمت و مغفرت الهى را جلب كرد.

همچنين از اين كلام وحى بر مى‌آيد كه توسّل جستن به پيامبر و امام، شرك نمى‌باشد و رواست. و در زيارت‌ها مؤمنين از مقام معصوم مى‌خواهند براى قبول توبه آنان در پيشگاه خداوند واسطه باشند و نيز از منزلت معنوى ائمه براى مغفرت و بخشش خطاهاى خود استفاده مى‌كنند. نورالدين فرزند سمهودى از سبكى نقل مى‌كند: اين آيه علاوه بر اين كه به طلب استغفار نزد پيامبر تأكيد دارد مُبَيّن آن است كه چنين حالتى با رحلت آن حضرت قطع نمى‌گردد. وى اضافه مى‌كند: با اين وصف مى‌توان بر كنار مرقد آن حضرت از پيشگاه حق تعالى، طلب استغفار كرد. ⁽²⁾قرآن مى‌فرمايد: «ذَ لِكَ وَ مَن يُعَظّمْ حُرُمتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ ... ⁽³⁾

و هر كس برنامه‌هاى الهى را بزرگ دارد برايش نزد پروردگار بهتر است. روشن است كه منظور از «حرمات» در اين آيه اشاره به اعمال و مناسك حج است، اما در منابع تفسيرى و تاريخى اهل سنت و شيعه مراعات احترام و تكريم مقام نبى اكرم صلى الله عليه و آله جزء حرمات الهى است و هر گونه تعدى به اين حريم مقدس در ايمان و تقواى آدمى خلل ايجاد مى‌كند، چرا كه آيه ديگرى مى‌فرمايد: «ذَ لِكَ وَ مَن يُعَظّمْ شَعلِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ» ⁽⁴⁾

و نيز قرآن تأكيد مى‌فرمايد: «إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‌و لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِى الدُّنْيَا وَ الْأَخِرَةِ» ⁽⁵⁾

و نيز خداوند فرموده است: «وَأَذَ نٌ مّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ‌ى إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجّ

الأْكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِى‌ءٌ مّنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ». ⁽¹⁾

طبيعى است وقتى چنين حرمتى براى رسول اكرم صلى الله عليه و آله اثبات گرديد، تكريم شئونات اهل بيت عليهم السلام او نيز ملازم و مقرون با آن است، چرا كه قرآن مى‌فرمايد: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهّرَكُمْ تَطْهِيرًا» ⁽²⁾

و نيز آيه مودّت دليلى براى چنين ادعايى است: «قُل لَّآأَسَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبَى». ⁽³⁾

و مگر نه اين است كه طبق قول پروردگار، خداوند و فرشتگان بر پيامبر درود مى‌فرستند و از مؤمنان خواسته شده است چنين كنند: «إِنَّ اللَّهَ وَ مَللِكَتَهُ‌و يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىّ يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ صَلُّواْ عَلَيْهِ وَ سَلّمُواْ تَسْلِيمًا»

⁽⁴⁾در منابع مستند روايى آمده است كه خداوند به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مقام و فضلى داده كه اين ويژگى به ديگر پيامبران اختصاص داده نشده است، از جمله آن كه خداوند در قرآن بر نوح، ابراهيم، موسى و هارون عليهم السلام درود مى‌فرستد: «سَلمٌ عَلَى نُوحٍ فِى الْعلَمِينَ»، ⁽⁵⁾«سَلمٌ عَلَى إِبْرَ هِيمَ»، ⁽⁶⁾«سَلمٌ عَلَى مُوسَى وَ هرُونَ». ⁽⁷⁾ در اين آيات به خاندان نوح، ابراهيم، موسى و هارون درود فرستاده نشده، امّا در روايت معتبرى آمده است منظور از يس، رسول اكرم صلى الله عليه و آله است و «سَلمٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ» ⁽⁸⁾

يعنى درود بر خاندان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله. اين حديث را حضرت امام رضا عليه السلام در يك اجتماع بزرگى كه مأمون و عده‌اى از دانشمندان عراق و خراسان حضور داشتند نقل كرده‌اند. ⁽⁹⁾سيوطى در تفسير خويش ذيل آيه: «فِى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ» ⁽¹⁰⁾

گفته است: وقتى پيامبر اين آيه را تلاوت فرمود، مردى از جاى برخاست و پرسيد:

منظور كدام خانه‌هاست. رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: بيوت انبياست. و چون آن مرد پرسيد:

آيا مصداق آن بيت، خانه حضرت على عليه السلام و فاطمه است، پيامبر فرمود: آرى، از افضل آنهاست و بر حرمت آن تأكيد فرمود و افزود: رعايت احترام آن همان است كه خداوند به آن امر كرده است. ⁽¹⁾و نيز ابو سعيد خدرى گفته است: رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: حُرُمات الهى سه تاست، حرمت اسلام، حرمت من و حرمت عترت من. ⁽²⁾

در سيره و سخن حضرت محمّد صلى الله عليه و آله‌

در منابع روايى و كتب حديث معتبر آمده است: رسول اكرم صلى الله عليه و آله به زيارت قبر مادرش آمنه بنت وهب مى‌رفت و مى‌گريست و مسلمين از گريه آن حضرت، مى‌گريستند. ⁽³⁾نقل نموده‌اند هنگام بازگشت از نبرد بدر، اولين كس از مهاجرين كه در مدينه فوت كرد، عثمان بن مظعون بود كه پيامبر به زيارت قبرش رفت. ⁽⁴⁾همچنين آن حضرت بر مزار شهداى احُد حاضر مى‌گرديد و اين آيه را تلاوت مى‌فرمود: «سَلمٌ عَلَيْكُم بِمَاصَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» ⁽⁵⁾

و چون آن حضرت به زيارت قبور بقيع مى‌رفت مى‌فرمود:

السلام عليكم دار قوم مؤمنين و اتاكم توعدون غداً مؤجّلون، و إنّا إن شاء اللَّه بكم لاحقون، اللهم اغفر لأهل البقيع الغر قد. ⁽⁶⁾عايشه نقل مى‌كند پيامبر فرمود: جبرئيل نزدم آمد و گفت: پروردگارت به تو امر مى‌كند در قبرستان بقيع حاضر گردى و براى درگذشتگان طلب آمرزش كنى. ⁽⁷⁾انس بن مالك از پيامبر نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: هر كس بعد از وفاتم مرا زيارت كند چنان است كه در حال حيات مرا زيارت كرده باشد و هر كس قبرم را زيارت كند، در روز رستاخيز شفاعتم بر او واجب مى‌گردد. ⁽⁸⁾آن حضرت فرمود: هر كس به زيارت من آيد و هيچ قصدى غير از آن نداشته

باشد، بر خداى سبحان سزاوار است كه من در روز قيامت شفيع او باشم، غزالى كه اين روايت‌ها را در كتابش آورده است، در آن هنگام از بزرگان اهل سنت بوده، ولى بعد به مذهب اهل بيت مشرّف گرديده است، او در همان زمان و قبل از شيعه شدن در اثر معروفش نوشته است: يكى از آداب حج اين است كه به مدينه بروى و مرقد پيامبر را زيارت كنى و اين زيارتنامه را بخوانى. و سپس متن زيارتى را آورده و افزوده است:

مستحب مى‌باشد كه به قبرستان بقيع رفته و قبر چهار امام را زيارت كنى. ⁽¹⁾امام صادق عليه السلام از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل نموده است: كسى كه براى زيارت خانه خدا به مكه برود و مرا در مدينه زيارت نكند، در قيامت به او اعتنايى نمى‌كنم(او را مشمول شفاعت خود قرار نمى‌دهم.) ⁽²⁾رسول اكرم صلى الله عليه و آله خطاب به حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد:

آنان كه قبور شما را زيارت كنند مانند كسانى هستند كه بعد از حج واجب، هفتاد حج به جاى آورده باشند و به هنگام بازگشت از زيارت شما همانند روزى هستند كه از مادر متولد شده‌اند و از گناهان پاك مى‌گردند. اى على دوستانت را بشارت باد به نعمت‌هايى كه چشمى نديده، گوشى نشنيده و بر قلب بشرى خطور نكرده است، ولى افراد فرومايه زايران قبر شما را نكوهش مى‌كنند؛ گويى به گناه و عمل ناشايستى دست يازيده‌اند، آنها بدترين امّت من هستند، شفاعت من به آنان نمى‌رسد و در كنار حوض كوثر بر من وارد نمى‌گردند. ⁽³⁾رسول اكرم صلى الله عليه و آله تأكيد نموده است: زيارت اهل قبور عموماً تذكرى براى آخرت و موجب زهد ورزى در دنياست، قلب را رقت مى‌دهد و اشك را جارى مى‌سازد. آن حضرت فرمود: قبور مُردگان خود را زيارت كنيد و بر آنان سلام بفرستيد كه ياد آنها مايه پند شماست. و نيز فرمود: هر كس هر جمعه قبر پدر و مادر خود يا يكى از آنان را زيارت كند، خداوند او را مورد آمرزش قرار مى‌دهد و در شمار كسانى خواهد بود كه

درباره والدين خود نيكى و وظيفه فرزندى را ادا كرده باشد. ⁽¹⁾

در سيره و سخن معصومين عليهم السلام‌

حضرت فاطمه زهرا عليها السلام هر روز به زيارت مرقد پدرش مى‌رفت و مى‌گريست و مى‌فرمود: پدر جانم بر من مصائبى نازل شد كه اگر بر روزها وارد مى‌شد، به شب تبديل مى‌گرديد. ⁽²⁾حضرت على عليه السلام براى همسرش حضرت زهرا عليها السلام مكانى به نام بيت الاحزان ساخت كه در آن به گريه و زارى مى‌پرداخت و نيز در اوقات بسيارى آن بانوى دو سرا براى زيارت قبور به قبرستان بقيع مى‌رفت. آن بانو مرقد شهداى احُد را نيز مورد زيارت قرار مى‌داد و در آن جا مى‌گريست. ⁽³⁾حضرت على عليه السلام نيز قبر رسول اكرم صلى الله عليه و آله و فاطمه زهرا عليها السلام را زيارت مى‌نمود، او بر سر مزار پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: گريستن جز بر فقدان آن حضرت روا نمى‌باشد، آن‌گاه صورت خويش را بر خاك مى‌نهاد و مى‌گريست و ناله مى‌كرد. حضرت امام حسين عليه السلام هنگام غروب هر جمعه قبر برادرش امام حسن مجتبى عليه السلام را در بقيع زيارت مى‌نمود. ساير ائمه نيز مرقد رسول اكرم صلى الله عليه و آله، حضرت على عليه السلام و امام حسين عليه السلام را زيارت مى‌كرده و اصحاب و ياران و ساير مؤمنين را بر اين امر توصيه مى‌نموده‌اند. ⁽⁴⁾

روش دانشمندان شيعه‌

زيارت پيامبر اكرم و ائمه اطهار سيره مستمر تمام عالمان تشيع و مراجع عظام بوده و مى‌باشد. امام خمينى در تمام ايّام اقامت در نجف، جز موارد استثنايى، برنامه زيارت حضرت امير المؤمنين عليه السلام را در هر شب ترك نكرد. و در اغلب ايّام زيارتى در كنار

بارگاه امام حسين عليه السلام در كربلا به سر مى‌برد و هر روز زيارت عاشوراى معروفه را با صد مرتبه سلام و صد مرتبه لعن مى‌خواند. ⁽¹⁾وحيد بهبهانى زمانى كه براى زيارت به حرم سيدالشهدا مشرّف مى‌شد، اوّل آستان كفش‌كن آن جناب را مى‌بوسيد، روى و محاسن خويش را بدان مى‌ماليد، پس از آن با خضوع و خشوع و رقت قلب، به اندرون حرم مشرّف مى‌شد و زيارت مى‌كرد. ⁽²⁾شهيد قدوسى مى‌گفت: علامه طباطبايى در ايام محرم و صفر خواندن زيارت عاشورا را ترك نمى‌كرد و به زيارت جامعه هم اهتمام داشت و معتقد بود از نسخه‌اى معتمد استفاده كند. ⁽³⁾شهيد قدوسى خود نيز به اين امور تقيّد زيادى داشت. شهيد مصطفى خمينى هر سال به مناسب‌هايى از جمله در روزهاى نيمه شعبان، عرفه، اربعين، اول و نيمه رجب كه مردم از نجف به كربلا مى‌رفتند، با پاى پياده به اين مكان مقدس مى‌رفت، و گاهى مى‌شد كه بر پايش تاول‌هايى مى‌زد و از آنها خون به راه مى‌افتاد و كاملًا مجروح مى‌شد، ولى باز هم براى زيارت با پاى پياده مصمم بود. ⁽⁴⁾مرحوم ميرزا حسين نورى صاحب مستدرك الوسائل هم اين گونه بود. و اصولًا پياده‌روى از نجف به كربلا در دوران شيخ انصارى متداول بود ولى پس از چندى ترك شد.

مرحوم نورى چون وضع را بدين منوال ديد، بدين شيوه شايسته همت گماشت و به آن ملتزم گرديد و در عيد اضحى براى حمل اثاث و بار سفر حيوان كرايه مى‌كرد، ولى خود و يارانش پياده راه مى‌رفتند و چون دچار ضعف مزاج گرديد اين مسير را در سه شب طى مى‌كرد. ⁽⁵⁾ملاصدرا عالم عرفانى و فلسفى بود، گاه از اين ديار به قم مى‌آمد و ضمن زيارت

بارگاه حضرت فاطمه معصومه، از روح مقدس آن بانو براى رفع معضلات علمى و اجتماعى استمداد مى‌جست. ⁽¹⁾البته از اين نمونه‌ها در سيره علما بسيار زياد است و ما به همين مقدار بسنده مى‌كنيم.

حكمت زيارت‌

محبوب‌ترين بندگان نزد خداوند همان انسان‌هاى كامل و برگزيدگانى هستند كه قلّه‌هاى بلند تقوا و فضيلت را به وجود آورده‌اند. چهارده نور مقدسى كه به انسان و فرشتگان پرستش ذات بارى تعالى را آموختند، معصومانى كه خداوند ايشان را از هر لغرش، اشتباه، خطا، نادرستى و .... پاك و دور نگاه داشته است. محبت ورزيدن به اين وجودهاى مبارك يك دستور الهى است و نيز كسى كه آنها را دوست بدارد، خدا را دوست داشته و دشمنان آنان در رديف دشمنان خداوند هستند. ⁽²⁾خداوند خطاب به حضرت آدم مى‌فرمايد: اهل بيت پيامبر بهترين مخلوقات من مى‌باشند كه به سبب وجود آنان به بندگان ثواب و عقاب داده مى‌شود و بايد در درگاه من به آنان توسّل جُست و هر گاه به تو ابتلائات دست دهد اين وجودها را نزدم شفيع قرار ده و به وسيله آنان طلب حاجت نما و من سوگند ياد كرده‌ام هر كس ايشان را در درگاه من شفيع خود قرار دهد و به وسيله آنان نياز خود را مطرح كند، درخواستش را اجابت كرده و شفاعت آنان را بپذيرم. ⁽³⁾رسيدن به مقامات معنوى و كمالات ملكوتى، بدون دوستى اولياى الهى امكان‌پذير نمى‌باشد و پذيرش اعمال هر مسلمان در گرو محبت و ولايت اهل بيت خواهد بود؛ به قول مولوى:

هر كه خواهد همنشينى با خدا او نشيند در كنار اوليا

و به قول شاعرى ديگر:

ما بدان مقصد عالى نتوانيم رسيد هم مگر پيش نهد لطف شما گامى چند

زيارت از بهترين طريقه‌هاى ارتباط با پيشوايان معصوم است كه موجب جلب معنويت خواهد شد. زيارت حضور عارفانه در ديار معشوق، ديدار عاشقانه زاير از سراى زيارت شونده، اظهار ارادت نسبت به محبوب و دل دادن صميمانه در كوى دلدار است.

زاير در برنامه زيارت در برابر پارسايان برگزيده فروتنى مى‌نمايد، وفادارى صادقانه مريد نسبت به مراد در زيارت آشكار مى‌گردد، زاير خود را فراموش مى‌كند تا مبادا ديانت و ارزش‌ها فراموش گردند و يا به حاشيه رانده شوند. يكى از راه‌هاى تكريم مفاخر و صاحبان كمال، زيارت آنان است كه در حقيقت موجب استمرار راه و مسير معنوى آنان خواهد شد.

حرم‌هاى شريف و مشاهد متبرك محل تردد فرشتگان، ارواح انبيا و اوليا و محل حضور روح زيارت شونده است، به همين دليل در اين فضاى معنوى زاير يك نوع پالايش و پاكى را در خود احساس مى‌كند و دعايش در مظان استجابت قرار مى‌گيرد، وجود انبوه زايران در اين گونه مكان‌ها موجب ترويج فرهنگ يكتا پرستى، گسترش فرهنگ اهل بيت، افزايش مودّت و رحمت بين مؤمنين و ايجاد اتحاد و انسجام بين مسلمانان خواهد شد و افراد با آگاهى از برخى دشوارى‌هاى يكديگر اولًا از بار مشكلات هم مى‌كاهند و كم‌تر دچار فشار روحى مى‌شوند. ثانياً براى برداشتن بارى از دوش ديگران مصمم‌تر مى‌گردند و اين روند كار نامه اعمال آنان را درخشان مى‌نمايد. به علاوه حرم‌هاى شريف امامان در طول تاريخ از مراكز مهم گسترش و نشر علم، تبليغ و ترويج دين، مبدأ قيام‌ها و نهضت‌ها و محل رويش و شكل‌گيرى انقلاب‌هاى رهايى بخش و جنبش‌هاى ضد ستم و استكبار بوده است.

زاير در برنامه مذكور احساس مى‌كند در فضايى قرار گرفته كه مى‌تواند با زيارت

انسانى كامل يك نوع ارتباط قلبى برقرار كند و از اين رهگذر در يك حالت آرام‌بخش و نويد دهنده، قادر است با امام درد دل كند، گرفتارى‌ها و نا بسامانى‌هاى خود را نزد او مطرح نمايد و با زبان سر و دل با او به گفت‌وگو بنشيند و با زمزمه كردن با او به زيباترين گويش عاطفى سخن گويد. و به دليل آن معرفتى كه در اين مكان‌ها احساس مى‌گردد و بر آن فضاى روحانى حاكم است، زايران به قدر ظرفيت‌هايى كه دارند مى‌توانند از سرچشمه زلال معارف ناب خاندان عترت بهره‌مند شوند.

مكان‌هاى زيارتى، پناهگاه امنى براى بندگانى هستند كه مى‌خواهند به درگاه حق تعالى استغفار كنند، تضرع نمايند و ميثاق خويش را با خداى خود تجديد كنند، قلب زاير همچون لامپى با يك منبع توليد كننده انرژى، چنان ارتباط برقرار مى‌كند كه نوعى انس معنوى با بوستان ملكوتى در خود احساس كرده و بدين گونه از تاريكى‌هاى خلاف و گناه فاصله مى‌گيرد و صفحه دل را براى تابش نور حق مهيّا مى‌كند، در اخلاق و رفتار خود تجديد نظر كرده، محاسباتى در زندگى خود انجام مى‌دهد و موازين شرع مقدّس را بيش از گذشته رعايت مى‌كند. راستى كجا بهتر از اين فضاهاست كه در آنها آدمى متوجه آخرت مى‌گردد، به خود مى‌آيد، پوسته‌هاى غفلت و نسيان را دور مى‌ريزد و خود را براى اعمال صالح و تقويت ايمان و پارسايى آماده‌تر مى‌بيند:

در بارگهت به صد اميد آمده‌ام با موى سيه رفته سپيد آمده‌ام

نقش تربيتى زيارت‌

زايرين در كنار مراقد مقدس به خواندن متونى روى مى‌آورند كه محتوايى عميق و سازنده دارند و از باورهاى دينى، كمالات معصومين، اوليا، صالحين و فرزندان اهل بيت حكايت دارند. در اين زيارتنامه‌ها آن چنان مضامين بكر و عبارات جاويدان و بارقه‌هاى معنوى ديده مى‌شود كه با وجود آن كه زاير بارها اين متون معتبر و موثق را

مى‌خواند خسته نمى‌شود، بلكه چشمه‌هاى شوق، صفا و معرفت در اعماق روح و ذهنش به جوشش در مى‌آيد و هر چه بيشتر در اين نوشته‌هاى نورانى دقت نمايد، معانى و نكات لطيف‌ترى را به دست مى‌آورد؛ گويى در اقيانوسى از حكمت و فضيلت غوّاصى مى‌كند و مشغول به دست آوردن مرواريدها و گوهرهاى گرانبها مى‌باشد.

نقش پرورشى و هدايتى اين گونه متن‌هاى مقدس براى شخص زاير بسيار قابل توجه و در خور تعمق و بررسى است، چرا كه در زيارات معتبر مباحث اعتقادى، امامت و ولايت و ارتباط آن با توحيد به شيوه‌اى محكم و متين مطرح مى‌شود، كه اوّلين ثمرات آن، اين است كه زندگى انسان را هدف‌دار و جهت‌دار مى‌نمايد و در قلب و روح او نوعى اطمينان، آرامش و اميدوارى ايجاد مى‌كند. اين كه زاير در چنين مكان‌هاى منوّرى به درگاه خداوند التماس مى‌كند تا به اذن الهى آن وجودهاى مقدس برايش شفاعت كنند و يا از خداوند مى‌خواهد كه شفاعت اين پاكان را شامل حال او كند او به رحمت الهى اميدوارتر مى‌گردد. و اين ويژگى است كه مسلمين و مؤمنين زاير را از غم‌هاى جانكاه، نگرانى‌هاى فرساينده و آشفتگى‌هاى روانى مى‌رهاند.

زيارت هم به عنوان دعا و سخن گفتن با معبود است، اما به طور غير مستقيم و با واسطه انسان كامل و از اين روى مى‌تواند درهاى رحمت الهى را به سوى زاير بگشايد. در هنگام زيارت افراد احساس مى‌كنند در فضايى ملكوتى اوج گرفته‌اند و فيوضات ربّانى از هر سو به طرف آنان جارى است. سنّت مسافرت براى زيارت و نيز برنامه‌هاى گوناگون زيارتى از چنان غناى فكرى و فرهنگى و بركات فراوان معنوى و حتى مادى برخوردار است كه در طول زمان نه تنها كهنه و فرسوده نشده، بلكه با كنار رفتن حجاب‌هاى جهل، غفلت و خرافات، مفاهيم والاى آنها روز به روز روشن‌تر، رساتر و كامل‌تر شده است.

اعتقاد به اين مسأله اختصاص به شيعه نداشته و در گذشته در انجام اين اعمال

مستحبى تفاوتى بين شيعيان و اهل سنت نبوده است، زيرا همه مسلمانان به زيارت مرقد معصومين و افرادى از خاندان آنان مى‌شتافته‌اند، اما متأسفانه از زمان پيدايش فرقه گمراه كننده وهابيت، عليه اين سنت نيكو و مصداق بارز شعاير الهى تبليغات منفى گسترده‌اى راه اندازى شد و برخى افراد كم بهره از خرد و منطق فريب شايعات اين گروه منحط را خورده و تصور كرده‌اند كه زيارت از مسايل مختص به شيعه است و نا دانسته و گاهى هم مغرضانه آن را مورد هجوم تبليغات مسموم خود قرار داده‌اند و مسلمانان را از مزاياى فراوان يك برنامه تربيتى و رشد دهنده محروم كرده‌اند.

به قول ابن سينا وقتى به زيارت اهل قبور مى‌رويم، چون روح زيارت شونده فارق از دنيا و ماده است، مى‌تواند بر زاير اثرات زيادى بگذارد و خيرات و بركات بسيارى را براى وى به ارمغان آورد و مزاجش را به سوى خوبى‌ها و فضايل راغب‌تر سازد. ⁽¹⁾شيخ شهاب الدين سهروردى هم تأكيد مى‌نمايد وقتى اهل سلوك معنوى با خلوص نيت و نوعى استقامت و بردبارى درب بيوت نورانى را مى‌كوبند، فرشتگان با هداياى آسمانى از آنان پذيرايى مى‌كنند و بديهى است نفوس كاملى كه در مراتب معرفتى ترقى كرده‌اند، با انوار و اشراق‌هاى خود نفس‌هاى ناقص را به فيض مى‌رسانند. ⁽²⁾فخر الدين رازى مى‌گويد: وقتى انسان در كنار قبرى حاضر مى‌گردد، روح زاير با آن تربت ارتباط برقرار مى‌كند و چون روح فرد در گذشته با آن خاك در اتصال است، در اين هنگام اين دو روح يكديگر را ملاقات كرده و مثل دو آيينه در برابر هم قرار مى‌گيرند و تابش هر كدام به ديگرى سرايت مى‌كند و معارف و مكارم هر كدام به فرد ديگر مى‌رسد. ⁽³⁾

عرفا، عالمان و اهل حكمت معتقدند هيچ چيزى براى دل‌هاى غافل مفيدتر از زيارت اهل قبور نمى‌باشد، دل‌هايى كه به زنگار دنيا آلوده شده‌اند و از مكارم معنوى فاصله گرفته‌اند، با حضور در اين مكان‌ها موعظه مى‌شوند، عبرت مى‌گيرند و با مشاهده امور در گذشتگان بسيارى از امراض اخلاقى آنان، چون حسد، طمع، حرص و آرزوهاى دراز دنيايى معالجه مى‌گردد. آدمى با زيارت اهل قبور از خواب غفلت بيدار مى‌شود، فريب دنيا را نمى‌خورد و متوجه مى‌شود از امكانات اين سراى فانى بايد سرمايه‌اى براى آخرت خود تدارك ببيند. ياد مرگ در اين مواقع در دل انسان زنده مى‌شود و اين پديده آرزوهاى غير الهى را كوتاه مى‌كند، قساوت دل بر اثر اين برنامه بر طرف مى‌گردد. حضرت على عليه السلام پس از تلاوت آيه «أَلْهَلكُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ» ⁽¹⁾

فرمود: شگفتا! چه مقصد بسيار دورى و چه زيارت كنندگان بى‌خبرى و چه كار دشوار و مرگبارى. ⁽²⁾وقتى انسان قبرى را مشاهده مى‌كند به ياد احوال در گذشته مى‌افتد و متوجه مى‌شود صاحب آن مدتى در اين دنيا زيسته و اكنون بدنش اسير خاك شده و روحش در عالم برزخ است، اين تفكر توأم با يك بيدارى بوده و مانع دنيا زدگى و عافيت طلبى او مى‌شود. همچنين وقتى آدمى مشاهده مى‌كند مردم به مرقد يك انسان برجسته، پاك و پارسا اقبال فراوانى نشان مى‌دهند و مقام او را تكريم كرده و به او توسل جُسته و نذر و نياز برايش اختصاص مى‌دهند و بر عكس به مردگان دنيا طلب و دور از معنويت هيچ رغبتى نشان نمى‌دهند، مى‌فهمد خوب زيستن و درست زندگى كردن، حتى در زندگى دنيايى اثر دارد، چه رسد به سراى جاويد، به همين دليل در ديندارى و پروا پيشگى اهتمام مى‌ورزد و از تشريفات دنيايى روى گردان مى‌شود و اين روند در خودسازى و رهايى وى از خسران آشكار بسيار مؤثّر است. ⁽³⁾

بصيرت زاير

انسان زاير بايد قبل از هر چيز تهذيب و طهارت ظاهرى و باطنى داشته باشد، بعد از آن سعى كند با برداشتن گام‌هاى كوتاه، تمركز حواس و ذكر گفتن، قلبش را به سوى مكان زيارتى متوجّه نمايد. مسلمان مشتاق زيارت بايد بداند آن جا محل حضور عالم ملكوت است و لذا ضرورت دارد با حالتى وارد آن مكان مبارك گردد كه متناسب با زيارتگاه باشد. زاير بايد تلاش كند بين خود و شخصيتى كه مى‌خواهد او را زيارت كند، حالت متناسبى برقرار كند، يعنى يك نوع تحول در رفتار، خصال، انديشه و باورهاى خود پديد آورد و توجه داشته باشد كه مى‌خواهد با انسانى پاك، شايسته و صالح و عبد پروردگار ملاقات كند و بديهى است اين ديدار محتاج يك توازن و معرفتى است. زاير قبل از انجام زيارت بايد وظايف شرعى و دينى خود را انجام داده و نسبت به اداى حقوق مردم كوشا باشد. آگاهى و ميزان معرفت زاير نيز در اين برنامه اهميتى به‌سزا دارد و در صورتى كه آدمى تسليم امر و عارف به حق در امر زيارت باشد، قطعاً در پيشگاه پروردگار منزلت والايى به دست مى‌آورد. بى‌ترديد اعمال بدون شناخت و عارى از هر گونه كمالات ايمانى، همچون پيكرى بى‌روح هستند كه فاقد خاصيت مى‌باشند؛ از اين روى در منابع روايى تأكيد شده كه زيارت ائمه با چندين حج برابرى مى‌كند؛ البته اين در صورتى است كه توأم با بصيرت درونى و يك ارتباط معرفتى باشد، زاير بداند اگر چه انسان كاملِ معصومى كه مشهدش را زيارت مى‌كند بر حسب ظاهر از دنيا رفته است، امّا كاملًا از نيت و حالات زاير آگاهى دارد، به خواسته‌هاى او توجه مى‌كند و براى بر آوردن حاجتش دعا مى‌نمايد.

بزنطى مى‌گويد: از امام رضا عليه السلام شنيدم كه آن حضرت فرمود:

«ما زارنى من أوليايى‌عارفاً بحقّى إلّاتشّفعت فيه يوم القيامة»

يعنى هر يك از اوليا و پيروان، مرا با معرفت زيارت كند، در روز قيامت او را شفاعت مى‌كنم. ⁽¹⁾

اذن دخول‌

يكى از آداب مهم در امر زيارت اذن دخول است، اين برنامه قبل از ورود به حرم مطهّر صورت مى‌گيرد. شهيد اول تأكيد مى‌نمايد: زاير در كنار درب حرم توقف نمايد و اذن دخول بخواند، اگر در خود رقت قلب و خشوع احساس كرد، داخل شود. نشانه اذن دخول، دل شكستگى و يك نوع دگرگونى در درون مى‌باشد. اذن دخول در حرم‌هاى معصومين يك معناى صورى و ظاهرى ندارد، بلكه در واقع بدين مفهوم است كه آيا اجازه دارم به محفل نورانى و مركز اسرار شما راه يابم؟ اين اجازه از حريم الهى آغاز مى‌گردد، سپس اجازه ورود از حريم سرّ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و معصومين عليهم السلام تقاضا مى‌شود. هر كسى به اندازه ظرفيت، لياقت و توانايى درونى خود به اين فضاى معطر و بوستان با صفا گام مى‌نهد، اجازه خواستن و آداب ورود به خانه پيامبر صلى الله عليه و آله نكته‌اى است كه قرآن بدان اشاره دارد: «يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَاتَدْخُلُواْ بُيُوتَ النَّبِىّ إِلَّآ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ» ⁽¹⁾

يعنى اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد در خانه‌هاى پيامبر داخل نشويد، مگر اين كه به شما اجازه داده شود. در ادامه همين آيه، قرآن مى‌فرمايد: «وَ مَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُواْ رَسُولَ اللَّهِ» يعنى شما هرگز نبايد پيامبر خدا را آزار دهيد. پس بى‌مقدّمه و بى‌موقع به حريم اين خاندان وارد شدن، خود يك نوع اذيت به شمار مى‌رود. از آيات ديگرى كه گوياى اذن دخول در خانه پيامبران و ائمه است، اين آيه شريف مى‌باشد:

«فِى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ‌و يُسَبّحُ لَهُ‌و فِيهَا بِالْغُدُوّ وَ الْأَصَالِ» ⁽²⁾

آن نور در خانه‌هايى است كه خداوند رخصت داده كه ارجمندش دارند و نامش در آن جا ياد شود و او را هر بامداد و شبانگاه تسبيح گويند.

نور خداوند مى‌تواند قرآن كريم، هدايت الهى، ايمان، آيين اسلام، معرفت درونى و پيامبر و ائمه هدى باشند، خداوند خود پيامبر را سراج منير معرفى مى‌كند ⁽³⁾و در

زيارت جامعه درباره پيشوايان معصوم و انسان‌هاى كامل آمده است: «خلقكم اللَّه أنواراً فجعلكم بعرشه محدقين» خداوند شما را از نورهايى آفريد كه گرد عرش او حلقه زده بوديد، در همان زيارت مى‌خوانيم: «و أنتم نور الأخيار و هداة الأبرار» شما نور خوبان و هدايت كننده نيكوكاران هستيد. اين نور در خانه‌هايى است كه اهل آن هر صبح و شام و هر لحظه خدا را تسبيح مى‌گويند، اين مكان‌ها مركز ياد خداست و حقايق و معارف اسلام از آنها نشر مى‌يابد و در يك معناى گسترده مساجد، خانه‌هاى انبيا و اوليا، شامل اين آيه هستند. امام باقر عليه السلام فرمود:

«هى بيوت الأنبياء و بيت على منها» ⁽¹⁾

يعنى اين آيه به خانه پيامبران اشاره دارد و بيت حضرت على عليه السلام هم در اين زمره محسوب مى‌گردد.

رسول اكرم صلى الله عليه و آله نيز مصداقش را خانه‌هاى فرستادگان الهى معرفى كرد و خانه حضرت على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام را از برترين اين بيوت دانست. ⁽²⁾امام باقر عليه السلام با قتاده(فقيه اهل بصره) گفت‌وگويى داشت. وى از حضور در مجلس امام و ابهت خاص آن حضرت اظهار شگفتى كرد، امام به وى فرمود: مى‌دانى كجا نشسته‌اى؟ در برابر همان‌ها كه خداوند درباره آنها فرموده است: «فِى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ ...»، سپس فرمود: تو آن هستى كه گفتى(فقيه اهل بصره) و ما اين هستيم كه قرآن معرفى مى‌نمايد. قتاده در جواب گفت: راست گفتى فدايت شوم، به خدا سوگند منظور آيه خانه‌هاى سنگى و گلى نمى‌باشد(بلكه هدف خانه‌هاى وحى و ايمان و هدايت است.) ⁽³⁾مشاهد ائمه هدى همان مكان‌هايى است كه در آنها كسانى آرميده‌اند كه وجودشان يك‌پارچه ذكر، عبادت و توحيد بوده و هدفى جز تقوا و پارسايى و تقرب به خداوند نداشته‌اند و نيز در اين مكان‌ها مردم زاير خدا را عبادت مى‌كنند، خدا را ياد مى‌نمايند و آنان كه لياقت دارند هدايت مى‌شوند، پس اذن دخول براى چنين اماكنى كه مخصوص انسان كامل است ضرورت دارد.

آداب زيارت‌

زاير علاوه بر جنبه‌هاى معرفتى و معنوى و آمادگى‌هاى روحى و طهارت درونى، لازم است آداب زير را در امر زيارت در نظر گيرد و مراعات نمايد:

مزاحمت فراهم نكند و از هياهو و سر و صداى آزار دهنده در حضور اين جايگاه معنوى بپرهيزد. قرآن مى‌فرمايد: «يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَاتَرْفَعُواْ أَصْوَ تَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِىّ وَ لَاتَجْهَرُواْ لَهُ‌و بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْملُكُمْ وَ أَنتُمْ لَاتَشْعُرُونَ إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَ تَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْللِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌعَظِيمٌ» ⁽¹⁾

: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، صداى خود را از صوت پيامبر بلندتر مكنيد، چنان كه با يكديگر بلند سخن مى‌گوييد، با او به آواز بلند سخن مگوييد كه اعمالتان ناچيز شود و آگاه نشويد. كسانى كه نزد پيامبر صداى خود را پايين مى‌آورند همان‌هايند كه خداوند دل‌هاى آنان را به تقوا آزموده است، براى آنهاست آمرزش و اجر بسيار. بنابراين در هنگام انجام اعمال اسلامى بايد ادب و احترام رعايت گردد و اگر بلند كردن صدا در كنار مرقد پيامبر و ائمه نوعى هتك و بى‌احترامى باشد، بدون شك جايز نمى‌باشد، مگر اين كه به صورت اذان نماز، تلاوت قرآن يا ايراد خطابه و امثال آن باشد.

در حديثى از امام باقر عليه السلام درباره ماجراى دفن امام حسن مجتبى عليه السلام و ممانعتى كه در خصوص دفن آن حضرت به عمل آمد و سر و صداهايى كه بلند شد، آمده است:

حضرت امام حسين عليه السلام اين آيه را تلاوت و به آن استدلال فرمود و از رسول اكرم صلى الله عليه و آله اين جمله را نقل نمود كه فرمود: «ان اللَّه حرم من المؤمنين امواتاً ما حرم منهم احياء»:

خداوند آنچه را از مؤمنان در حال حيات تحريم كرده، در حال مرگشان نيز تحريم كرده است. ⁽²⁾حتى برخى مفسران آيات مورد بحث را توسعه داده و گفته‌اند: در مراحل پايين‌تر يعنى نزد علما و رهبران فكرى و اخلاقى بايد مسلمانان آداب را رعايت كنند و البته در برابر امامان معصوم اين مسأله روشن‌تر است. يكى از ياران با حالت جنابت

خدمت يكى از ائمه رسيد، آن حضرت بدون مقدّمه فرمود: آيا نمى‌دانى سزاوار نيست با حالت جُنُب وارد بيوت پيامبران شوى!؟ ⁽¹⁾18. ترك امور بيهوده و لغو و پرهيز از گفت‌وگوهاى بى‌جا و سخنان نامناسب.

آفات زيارت‌

اشاره

زيارت بركات و مزاياى فراوان و گسترده‌اى دارد، اما پيروان راستين مكتب اهل بيت و دست‌اندركاران اماكن زيارتى و برنامه‌ريزان فرهنگى و تبليغى نبايد اجازه دهند اين سنت با ارزش و شعار شعور آفرين، پويا و اثر بخش دچار برخى آفت‌ها و آسيب‌هاى فرساينده گردد و از هدف اصلى خود كه ايجاد تحول روحى در انسان‌ها و گرايش آنان به سوى خير و صلاح، تقوا، معرفت و هدايت است باز ماند. در اين زمينه محورهاى ذيل مى‌تواند قابل تأمّل باشد:

1. محروميت از معرفت و جهالت باطنى‌

حالات معنوى، راز و نياز راستين و نوشيدن جرعه‌هاى جان بخشى از سرچشمه فياض امام و انسان كامل موقعى به دست مى‌آيد كه اين ويژگى‌ها با شناختى ارزشمند توأم گردد. محروميت از چنين معرفتى و نا آگاهى درونى، غفلت و خود فراموشى با محروم گرديدن از فضايل و مكارم قرين خواهد بود. وقتى اشتياق ما به ساحت مقدس معصوم از نوعى بصيرت بى‌بهره باشد، آن وقت چگونه مى‌توانيم او را از طرف خداوند مفترض الطاعة بدانيم، اطاعت از دستوراتش را در برنامه زندگى فردى و اجتماعى و جهت‌گيرى‌هاى فكرى و سياسى خود وارد كنيم. آيا مى‌توان با جهالت و غفلت خود نصايح، تعليمات و توصيه‌هاى هشدار دهنده امام را از عمق وجود پذيرفت و آن را در مسير حيات فرهنگى خويش جارى ساخت.

2. غفلت از ارزيابى خود

زاير بايد هنگام حضور در بارگاه معنوى، سرمايه‌هاى ايمانى و اخلاقى خود را مورد بررسى قرار دهد و به اين واقعيت برسد كه آيا با تحمّل رنج سفر و پشت سر نهادن مشقّات فراوان و تشرّف به بارگاهى مبارك چه چيزى را به دست آورده است. آيا اين جاذبه معنوى توانسته است خواهش‌هاى نفسانى او را تعديل نمايد. و نيز آيا موفق گرديده است برخى عادات مذموم و رفتارهاى ناروا و زشت را از خود دور كند؟

اين گونه فضاهاى معنوى همچون آيينه‌هاى صاف و شفاف هستند كه مى‌توان به وسيله آنها كاستى‌ها و عيوب خود را تشخيص داد و درباره رفع آنها اقدام كرد، ارمغان مهم سفرهاى زيارتى بايد اين باشد كه ضعف‌ها را به قوت و ضلالت‌ها را به انوار هدايت تبديل كند و آنچه را در زيارت خوانده و مرور كرده، بدان عمل نمايد و دل و زبان را با هم هماهنگ كند.

چقدر خسران و زيان دارد كسى كه در مقابل مرآتى فضيلت نما قرار گيرد و به

دليل فرو رفتن در خواب غفلت و غافل شدن از خويشتن اصيل، از برطرف كردن نقص‌ها و گرايش به كمالات عاجز باشد و براى انكسار درونى و زنگارهايى كه قلبش را دچار كدورت كرده فكرى نكند. زاير خود را به ميزان حق عرضه مى‌كند و توسط مقام معنوى امام توانايى خود را در معرض محك قرار مى‌دهد. او در برابر انسانى كامل، تنديس عصمت، فضيلت و جلوه‌اى از نور الهى و مشعلى از فيض ربانى، تجسمى از عبوديت، اخلاص و ايمان قرار مى‌گيرد و حال كسى كه از اين پرتو افشانى‌ها حداكثر استفاده را نكند، مثل اين است كه انوار فراوانى به جسمى بتابد، ولى تيرگى و تاريكى و سياهى‌هاى درونى آن به قدرى زياد است كه نمى‌تواند اين تابش معنوى را از خود عبور دهد.

چقدر غافل‌اند آنهايى كه زحمت پيمودن رنج سفرهاى طولانى را تحمل مى‌كنند و به اوج قلّه معرفت دست مى‌يابند، امّا صرفاً وجود فيزيكى‌شان اين مسير را در نورديده است و وجود راستين آنان همچنان در درهّ‌هاى جهل و غفلت آرميده‌اند و در مرداب ضلالت و باتلاق گمراهى فرو افتاده‌اند، در دام ابليس و قَفَس نَفْس گرفتارند و با وجود اين عروج معنوى، در بيابان بى‌ايمانى سقوط كرده‌اند.

پس بايد در بارگاه نور و ايمان انسان‌هاى وارسته، به محاسبه و سنجش خود بپردازيم، فرازها را فروزان و فرودها را هموار سازيم و براى زدودن غبارهاى خطا و لغزش اقدام كنيم و اين است معناى اصلى زيارت و الّا اگر صدها بار هم به زيارت برويم و اين ارزيابى فكرى و معنوى را در برنامه خود قرار ندهيم، در موجى از غفلت و جهالت گرفتار شده‌ايم و بدين‌گونه خود را از فيض مكرّر امام بى‌بهره ساخته‌ايم.

3. انجماد روحى و تصلّب فكرى‌

در جوار تربت اسوه‌هاى تقوا و پارسايى انسان‌هاى كامل، بايد خاك وجود ما كيميا و مس درونمان به طلاى ناب و خالص تبديل شود، ائمه اطهار همان طور كه ميزان

اعمال هستند، مقلّب احوال هم مى‌باشند، البته اين ويژگى در درجه اوّل مختص ذات پاك خداوند است، ولى پروردگار متعال چنين امتيازى را به ولىّ خويش اعطا مى‌نمايد تا او بتواند دل‌ها را دگرگون كند. در منابع روايى تأكيد شده است و متون زيارتى هم بر اين واقعيت اصرار مى‌ورزد كه زاير پس از زيارت بايد با قبل از آن فرق داشته باشد و اصولًا يكى از تقاضاهاى زيارت كننده بايد اين باشد كه امام با قدرت معنوى خود، وى را از انجماد روحى، تصلّب فكرى و ايستايى و ركود كه فضيلت‌سوز است برهاند.

نمونه‌هاى زيادى بوده‌اند كه با كوله بارى از گناه و عصيان به اين بارگاه‌هاى مبارك روى آورده‌اند و با توجهى خالصانه، التماس و تضرّعى صادقانه از پيشگاه پاكان و نيكان تقاضا كرده‌اند، آنان را از اين وضع مرارت بار و جاهليت زدگى و پريشانى فكرى نجات دهد، كه خواسته آنان اجابت گرديده و به ندامت رسيده‌اند و سرطان ايمان و تقوا را از ذهن خويش دور ساخته‌اند و اجازه نداده‌اند بعد از فيض حضور در اين گلستان با طراوت پيچك‌هاى گناه و انحراف و علف‌هاى هرز و خطرناك از رويش و شكوفايى آنان جلوگيرى كند. زيارت هم مى‌تواند چون آتشى سوزان تمام ناخالصى‌ها را بسوزاند و هم چون چشمه‌اى مصفا بر شعله‌هاى گناه ريخته شود و آنها را براى هميشه خاموش سازد.

4. عدم مراعات ادب حضور

زيارت با انصراف قلب به غير و عدم توجه به حق سبحانه و تعالى عين بى‌ادبى است و اين گونه زيارت نه تنها قرب و اتصال روحانى پديد نمى‌آورد، بلكه فاصله‌ها را افزايش مى‌دهد. ادب اقتضا مى‌كند كه در مطرح كردن تقاضاها، نيازها و آلام خويش، شئونات مقام با قداست امام را در نظر داشته باشيم و خواستار مواردى نباشيم كه با هدف امام، سيره و سخن آن وجود مقدس مغايرت داشته باشد.

شخصى كه بار سفر براى زيارت بر بسته و عزم خويش را جزم نموده تا مشهدى مطهر را زيارت كند. بايد در تمام برنامه‌هاى مسافرتى و ايام اقامت در جوار بارگاه امام همت و تلاشش زيارت باشد و محور تمامى تكاپوهاى او اين موضوع قرار گيرد، نه اين كه دائم در حرم باشد، بلكه به هر جاى شهر كه مى‌رود، و در ارتباطها، تصميم‌گيرى‌ها اصل ماجرا و حكمت زيارت را در نظر بياورد. بداند كه امام ناظر بر اعمال و رفتارش مى‌باشد و پيروى از فرامين آن حضرت بر هر كار ديگرى مقدم است. در پارك‌ها، مراكز تفريحى، بازار و مراكز تجارتى، زمينه‌هاى خلاف فراهم مى‌گردد، پس به خود اجازه ندهد چنين عفونت‌هايى را سدّ راه معنوى خويش كند.

بايد براى زيارت حسابى ويژه بگشايد و حتى از سرگرمى‌هاى غفلت‌آور كه مانع رسيدن به هدف اصلى است پرهيز نمايد.

اگر آداب و شرايط زيارت رعايت نگردد، ما اگر چه حضور فيزيكى در جوار آستانى با بركت را داريم، ولى از نظر فكرى و قلبى غايب هستيم و اين سنّت پسنديده به عملى بدون روح و گشت و گذارى تفنّنى و ديدن ديوارها، گچ‌برى‌ها، مقرنس‌ها، كاشى كارى‌ها، چراغ‌ها، لوسترها و رفت و آمد مردم تبديل مى‌شود. اگر چه در ادب ظاهرى، زاير بايد غسل كند، وضو سازد و خود را خوشبو نمايد و لباس پاكيزه بر تن كند، امّا آمادگى روحى و صفاى دل براى ديدار با چنين شخصيتى مقدّس و كسب فيض از حضورش ضرورت افزون‌ترى دارد. قصد قربت و پيروى از موازين شرعى، اجتناب از خود نمايى، تفنّن و گرايش‌هاى نفسانى، بايد اصل برنامه زاير باشد. ديده‌ها بايد از نگريستن‌هاى معصيت زا و مخرّب اعراض كنند كه چشم آلوده قادر نخواهد بود نور و ملكوت را ملاقات كند. به قول حافظ:

چشم آلوده نظر از رُخ جانان دور است بر رُخ او نظر از آينه پاك انداز

5. فراموش كردن ميثاق با امام‌

در منابع روايى آمده است: براى هر امامى پيمانى بر گردن پيروانش مى‌باشد، وفاى به اين ميثاق وقتى كامل مى‌گردد كه مراقد آن بزرگواران زيارت شود. پس كسى كه مزار ائمه را با شوق درونى و ميل باطنى زيارت كند، و به آنچه خواست آنان بوده، تصديق داشته باشد، امام در روز قيامت شفيع چنين زايرى خواهد بود. ⁽¹⁾در واقع زيارت تجديد ديدار و عهد و پيمان با انسان كامل است، زاير مشتاق ديدار يار است و براى رسيدن به اين مقصد، سختى را بر خويش هموار مى‌كند تا به وصال مذكور نائل گردد. بر اثر زيارت آن رشته مودّت و ميزان اطاعت از دستورات امام بايد افزايش يابد و نيز عميق‌تر شود. پس زاير وقتى از سفر زيارتى بر مى‌گردد بايد بر ميثاقى كه هنگام زيارت آن را استوار نموده است، باقى بماند. اين ميثاق پيامى مهم در بر دارد و آن اين است كه در ابلاغ هدف امام قصور نورزد، به خصال و فضايلى كه امام بر آنها اصرار داشته روى آورد، به امورى فردى اكتفا نكند و براى دور كردن جامعه از انحراف، نفاق و ريا بكوشد، با طاغوت‌ها سازش نكند كسى كه غير از اين عمل نمايد، ميثاقى را كه در موقع زيارت مرقد امام تجديد نموده، فراموش كرده است.

6. روى آوردن به امور خرافى‌

ائمه هدى نمونه‌هاى متعالى از عابدان و پرهيزگارى‌اند و در بُعد عملى نخستين كسانى هستند كه حتى براى لحظه‌اى از ياد خدا غافل نبوده‌اند، آستان‌هايى كه به اين بزرگان اختصاص دارد نيز آراسته به نور حق و جلوه‌هاى ملكوتى هستند و به بركت آن ذوات مقدّس زايران از بام تا شام به دعا و عبادت مشغولند و تجارت و شغل و امور شخصى را رها و فراموش كرده‌اند تا بهتر بتوانند در اين مراكز معنوى با خداوند ارتباط بر قرار كنند و اصولًا اساس تربيت اسلامى ياد حق است و ريشه تمام تباهى‌ها

و ضلالت‌ها اعراض از ذكر خداست.

سازندگى زيارت وقتى محقّق مى‌گردد كه تقرب به حق و عبودت در آن جلوه‌اى برجسته داشته باشد و اصولًا مقام و منزلتى كه ائمه هدى نزد خداى متعال به دست آورده‌اند به بركت بندگى آنان در برابر پروردگار متعال است و ما وقتى مى‌خواهيم سلام نماز را به جاى آوريم، اوّل در مورد خاتم پيامبران و برگزيده انبياى الهى لفظ «عبده» را به‌كار مى‌بريم و سپس مى‌گوييم «و رسوله». زاير بايد مراقب باشد كه از چنين مسيرى خارج نشود و براى رسيدن به مقاصد و اميال خويش و نيز حلّ مشكلات نبايد دستگاهى جداى از يكتا پرستى در ذهن خود ترسيم نمايد. يكى از افكار خطرناك كه آفت بزرگى براى زيارت است، اين مى‌باشد كه هر كارى با قيافه خوب و معيار حق، ثواب دارد؛ اگر چه روح پاك آن معصوم از اين حركت بيزار باشد و خاطر مباركش را برنجاند. دستگاه ائمه اطهار جداى از توحيد و عبوديت نمى‌باشد و هيچ‌گاه معصومين در عرض قدرت الهى قرار نمى‌گيرند، بلكه آن وجودهاى مقدّس از پرتو مشكات الهى نور گرفته‌اند و به بركت مصباح منير پروردگار مظهر لطف و رحمت حق تعالى هستند. اين نكته اعتقادى آموزه‌اى رفيع است كه خود ائمه بر آن تأكيد داشته‌اند، هيچ گاه بزرگان شيعه نخواسته‌اند همچون تفكرات زردشتى‌ها ثنويت را ترويج كنند. آنان همواره از عقايد شرك‌آميز كه برخى مكاتب و فرق به ترويج آنها مبادرت مى‌ورزند، نفرت خود را اعلام كرده‌اند.

پرهيز از امور وهن‌انگيز و خرافى و آغشته به بدعت بايد در دستور كار زاير باشد، چه بسا افرادى كه در جوار بارگاه امام به روح مقدس آن حضرت درود مى‌فرستند، اما از لحاظ فكر و باور در صف كسانى قرار مى‌گيرند كه ائمه از آنان بيزارند.

تأييد اهل تقوا و پويندگان مسير حق اگر چه مفيد و اثر بخش است، ولى كافى نمى‌باشد و آدمى را در رديف اهل سعادت قرار نمى‌دهد و چنين افرادى كه صرفاً با لسان از خوبى‌ها سخن مى‌گويند و يا به دفاع از ابرار در لفظ بسنده مى‌كنند، از جرگه

بدكاران بيرون نمى‌روند، مگر آن كه به اعمال صالح، ذكر، عبادت و اجتناب از منكرات روى آورند. امكان ندارد كسى با دورى از خدا و ناديده گرفتن موازين شرع مقدس كه ائمه هدى براى حفظ و حراست و ترويج آنها اهتمام ورزيده‌اند و حتى در اين راه به شهادت رسيده‌اند، به امام نزديك گردد و با خشم پروردگار امام را خشنود سازد.

برخى با وجود چنين سرمايه‌هاى ارزشمند دينى، دستگاهى در مقابل حرام و حلال و ثواب و عقاب پروردگار به راه انداخته‌اند. واى بر حال زايرى كه در اقامه نماز قصور ورزد و كاهلى كند و به دستورات قرآنى، سنت محمّدى و فرهنگ عترت پيامبر بى‌اعتنا باشد، حقوق مردم را رعايت نكند و مرتكب امور ناروا گردد و آن گاه دل خود را به اين خوش كند كه بله من زاير مثلًا امام رضا عليه السلام هستم، چندين بار مشرف شده‌ام، زيارت كربلا نصيبم گرديده و عتبات ائمه را بوسيده‌ام. بايد از اين فرد پرسيد تو چگونه خود را در زمره زوّار ائمه قرار داده‌اى در حالى كه نه اعمال صالح امام و نصايح او را خوش مى‌دارى و نه حضرت از كارنامه اعمالت راضى است. امام حامى راستى و درستى است، اما تو در ارتباط با مردم، معاملات و مانند آنها به دروغ، تزوير و كم‌فروشى روى مى‌آورى. او امانت‌دار بوده تو خيانت مى‌كنى. او دائم در حال نماز، دعا، استغفار، ذكر، تلاوت قرآن، رسيدگى به امور مردم، حمايت از نيكان و صالحان و مبارزه با متجاوزين و ستم‌كاران بوده و در راه خدا از بذل هر چه داشته دريغ ننموده است، ولى تو به خلاف‌ها و نارواها راغب‌ترى.

البته زايرى كه مقام امامت را به درستى مى‌شناسد، گرفتار اين انحرافات و خسران‌هاى آشكار نمى‌گردد و براى وجود مبارك امام در مقابل دستگاه خداوند حسابى جداگانه باز نمى‌كند و به خوبى واقف است كه رفعت، عظمت و ابهت امام بر پايه عبوديت، تقوا و مكارم اخلاقى استوار است و جز از اين راه نمى‌توان از فيض امام بهره گرفت.

همچنين زاير راستين هيچ گاه اعمال صالح، سنت‌هاى درست و مبتنى بر روايات ائمه را با خرافات، ترشحات فكرى و ذهنى افراد منحرف و عقيده‌هاى مخلوط به عُقده نمى‌آميزد. زيارت بايد ناب و خالصانه با همان آداب و موازينى كه در منابع روايى و كتب معتبر حديث آمده است انجام گردد.

زيارت مصداق بسيار خوبى براى تولى و تبرّى است؛ يعنى زاير بايد نفرت خود را از كارگزاران فساد، ظلم و بى‌عدالتى اعلام كند و از جبهه حق و مجاهدان راه اعتلاى فضيلت دفاع كند.

فهرست منابع‌

4. پيشينه زيارت در آموزه‌هاى دينى ايرانيان‌

اشاره

حسين قاسم‌نژاد

چكيده‌

مردم ايران از دير باز، تا آن‌جا كه مرز اسطوره به تاريخ مدوّن تبديل مى‌شود، به يگانگى ذات اقدس اله آشنايى داشتند و فرهنگ پرستش با تمام سستى و فطور در ميان‌شان جريان داشت. بنابر شواهد تاريخى مردم ايران را بايد خدا باورترين انسان‌هاى روى زمين ناميد. چرا كه از ابتدا به نوعى يگانگى و خداى واحد معترف بوده‌اند.

بايد پذيرفت كه تفسير غلط از دين سبب شده بود كه بسيارى از زرتشتيان ايران با اعمال سياست حكومت‌هاى ساسانيان به سمت ثنويت گرايش پيدا كنند. كه اتفاقاً ظهور دين اسلام سبب شد تا موبدان اصيل و درستكار رنگ سياست را از دين زدوده و آرام آرام يكتاپرستى در دين زرتشتى نمود بيشترى يابد و امروزه ركن ركين اين دين همان يكتاپرستى است. در واقع مباحث دينى زرتشتى و يهودى و مسيحى و مانوى و مزدكى و ساير اديان زمينى و آسمانى ايرانيان جهت بررسى مفهوم و رسوم زيارت در آن اديان است. سعى شده است تا حد مقدور در نهايت ايجاز بحث درباره زيارت ايرانيان در اين متن مطرح شود. ضمن اين‌كه خود واژه زيارت داراى ابعاد و تعاريف مختلفى است و معنى كاربردى زيارت در اين متن همان توسل قلبى از راه دور و يا بازديد معنوى و دينى از يك يا چند جايگاه مقدس نورانى و در واقع همان تعريف عامه از زيارت است كه در بين مردم مسلمان و مؤمن متداول است.

كليدواژه‌ها: زيارت، زيارت حضورى، زيارت باطنى، اسلام، زرتشت، مسيحيت، يهوديت، تاريخ.

... خداوندان امروزى چه دانند؟ خداخواهان از روز الستيم

اگر چه با شراب تلخ گرمند ولى ما مى‌نخورده مست مستيم

تمام حسن ما اخلاق نيكوست دَرِ اخلاق نيكو را نبستيم

و در علم است از حضرت اشارت كه از مرز ثريا هم سَرَستيم

زِما ايرانيان جز عشق و وحدت نمى‌بينند چون يكتاپرستيم ⁽¹⁾

تعريف زيارت‌

زيارت در لغت يعنى: «ديدار كردن شخص بزرگ و محترم، بازديد كردن، به مشاهد متبرك و بقعه‌ها رفتن، دعايى كه به عنوان تشرف باطنى براى امامان و امامزاده‌ها و اوليا خوانند». ⁽²⁾زيارت در تعريف عامه و در مطالب علمى به دو صورت باطنى و قلبى از راه دور و زيارت از نزديك كه با حضور شخص امكان‌پذير است معنى مى‌يابد. بنابراين در اين متن هم زيارت به دو صورت قلبى و بازديد از مكان معنوى مورد بررسى قرار مى‌گيرد. براى نمونه ما در مذهب تشيع زيارت عاشورا داريم كه نمونه زيارت باطنى و قلبى است. و علاقه‌مندان به حضرت امام حسين عليه السلام از هر جاى دنيا كه هستند به‌خصوص در ايران در منزل خود و يا هفته‌اى يك بار در مساجد به صورت دسته جمعى اين زيارت را مى‌خوانند و سلام مى‌دهند و در پايان آن دو ركعت نماز براى هديه به امام مى‌خوانند. از طرف ديگر رفتن كاروان‌هاى زيارتى به عراق و بازديد مرقد مطهر و تجديد عهد ائمه از نزديك هم زيارت است كه در واقع زيارت شهودى و حضورى است.

فلسفه زيارت‌

فلسفه زيارت در عالم مادى را مى‌توان نوعى دلدادگى ناميد كه انسان متعهد نسبت به اعتقادات خود از مكان‌هاى متبرك يا دعاهاى قلبى از راه دور ابراز مى‌دارد و اين رسم

از دير باز، حداقل از زمانى كه انسان نمادهايى را به عنوان مظاهر الهى در امر پرستش پذيرفت جريان داشته است. بنابراين قدمت آيين زيارت به قدمت تاريخ بشريت است. چنان‌كه در اسطوره‌ها كه هنوز رد شفافى از تاريخ نيست، نيز زيارت از مكان‌هاى مقدس يا افراد بزرگ ديده مى‌شود. به همين دليل زيارت همواره در فلسفه يك نماد مشخص است و در مكاتبات وآثار فيلسوفان زيارت واژه‌اى پر كاربرد است.

به عنوان مثال قبر كورش كبير تا ساليان درازى توسط ايرانيان و يهوديان مورد بازديد معنوى قرار مى‌گرفت كه با حمله اسكندر مقدونى معلوم شد قبر كورش در آن جايگاه نيست. و تاريخ مسير حركت رو به مرگ كورش را در آخرين لشگر كشى به شمال ايران منطقه‌اى حايل بين تالشات و اردبيل مى‌داند. ⁽¹⁾در رم باستان هم مكان‌ها و نمادهاى خدايان در معبدهاى گوناگون مورد زيارت روميان قرار مى‌گرفت و اين مسأله در مورد مصريان و هندوان و چينيان باستان نيز صدق مى‌كند. اكنون هم در كشورهايى كه دين بودا بر آن حاكم است، مثل چين و قسمتى از هندوستان و كشورهاى آسياى شرقى، مردم براى زيارت معابد كه مجسمه‌هاى بودا در آن قرار دارد مى‌شتابند، و نذرها و نيازهاى خود را مى‌بندند. اين روش در اديان آسمانى هم ادامه پيدا كرد. در آيين يهود مردم به زيارت كنيسه‌ها مى‌روند و ساليان درازى مردم براى زيارت هيكل سليمان مى‌رفتند و كورش كبير وقتى به بابل حمله كرد و يهوديان را آزاد نمود، به آنها اجازه داد تا كما فى السابق به زيارت هيكل سليمان بروند. در آيين مسيحيت هم مردم به زيارت كليساهاى رم باستان و مقبره شهادت اسقف‌هاى اعظم مثل ژوستين مقدس و ... مى‌روند. اكنون هم به زيارت پاپ در واتيكان مى‌روند و علاوه بر آن از مزار پاپ‌هاى گذشته نيز ديدن مى‌كنند و حاجت مى‌بندند.

البته در دين اسلام هم زيارت يك اصل انكارناپذير است و برترين مؤلفه آن كه در قرآن كريم هم به آن اشاره شده است، زيارت از مكه مكرمه و طواف آن و برگزارى مراسم حج است. و تمامى فرق اسلامى به آن اعتقاد راسخ دارند. در مذهب شيعه اثنى عشرى و مذاهب شيعى كه تا كنون پويا مانده‌اند، مثل زيديان و اسماعيليان و ... نيز زيارت از مرقد فرزندان رسول خدا صلى الله عليه و آله مثل زيارت از ائمه بقيع و كربلا جريان دارد.

پيروان مذهب شيعه امامى علاوه بر امامان و امامزاده‌هاى نسل اول تا پنجم به زيارت ساير امامزاده‌ها و اولياى الهى و مرقد و مزار دانشمندان و اديبان بزرگى چون حافظ و سعدى شيرازى و مولانا جلال الدين محمد بلخى نيز مى‌روند.

بنابراين فلسفه زيارت در انديشه‌هاى بشرى با نيل به آرزوهاى خداپرستى و فطرت خداگرايى انسان آغاز شد و همچنان ادامه دارد. كسى به معنى درست و واقعى زمانِ مشخص اولين زاير و زيارت كننده را نمى‌داند. خداوند در قرآن كعبه را اولين خانه مقدس مى‌داند كه مردم با اديان مختلف براى زيارتش اقدام مى‌كردند و طبعاً به غير از كعبه، مكان‌هاى مقدس ديگرى هم وجود داشته كه توسط مردم نقاط ديگر جهان به عنوان نماد مقدس مورد زيارت قرار مى‌گرفت. ⁽¹⁾

بررسى رسم زيارت در ايران قبل از اسلام‌

در آيين نيايش ايرانيان و در كهن‌ترين كتاب مقدس مردم ايران كه همان كتاب اوستاست، زيارت به دو صورت قلبى و حضورى جريان داشته. با توجه به اين‌كه در رد پاى اساطير ايرانى نيز زيارت مشهود و مبرهن است، در كهن‌ترين يادداشت و زنده داشت اساطير ايرانى كه همان شاهنامه فردوسى است، قهرمانان و بزرگان ايرانى براى تقويت نيروى معنوى خود به زيارت عبادتگاه‌هاى خويش مى‌رفتند و هميشه در دل خود ارادت قلبى خويشتن را به اهورا مزدا و نيروهاى مقدس كه همان نفوس

مطهر انسانى مقرب درگاه الهى است، ابراز مى‌داشتند. در شاهنامه اين يكتاپرستى به چشم مى‌خورد و تنها اسباب پرستش متفاوت است، چنان‌كه مسلمان سنگ را در محراب مى‌گذارد، نياكان ما آتش را نماد پرستش قرار دادند:

نيا را همى بود آيين و كيش پرستيدن ايزدى بود پيش

بدآن گه بدى آتش خوبرنگ چو مر تازيان است محراب سنگ

به‌سنگ اندر آتش از او شد پديد كز او روشنى در جهان گستريد ... ⁽¹⁾

بنابراين آتش خود نماد پرستش و آتشگاه محل زيارت ايرانيان باستان بوده است.

البته مردم ايران داراى اديان مختلف اوليه‌اى چون ميترائيسم و باورهاى توتمى و تابويى بودند. و بيشتر به سمت مرزهاى شرقى ايران باستان يعنى هندوستان و پاكستان امروزى سكونت داشتند كه بسيارى از اين مردم هنوز هم بر همان اعتقادات ميترايى و هندو و باورهاى توتمى وتابويى، مثل اعتقاد به عظمت گاو و مار و ... دارند.

اما بحث درباره اكثريت مردم ايران است كه در فلات مركزى ايران بين دو رشته كوه زيباى البرز و زاگرس تا حوالى بين النحرين امتداد داشت. اين اقوام به شواهد تاريخى و به دليل رفت و آمد مصلحان و پيامبران بزرگ دينى «از جمله تعداد زيادى از پيامبران بنى اسرائيل مانند دانيال نبى، حزقيال نبى، ميكاه نبى و ... كه همگى داراى كتابند و مزارشان نيز در ايران است و محل زيارت مردم منطقه و مسلمانان و ساير اديان الهى قرار دارند» بر يكتاپرستى خود استوار بوده‌اند. بنابراين آتشگاه يا همان محل عبادت مردم ايران، محل زيارت ايرانيان بوده است. اما به غير از اين در اسطوره‌ها هم دعاى قلبى و زيارت باطنى بين مخلوق و خالق جريان داشته كه در نوع خود بى‌نظير است. چنان‌كه در شاهنامه مى‌خوانيم:

شنيدم كه رستم از آغاز كار چنان يافت نيرو زپروردگار

كه گر سنگ را او به سر بر شدى همى هر دو پايش بدو در شدى

از آن زور پيوسته رنجور بود دل او از آن آرزو دور بود

بناليد بر كردگار جهان به زارى همى آرزو كرد آن

كه لختى ز زورش ستاند همى به زارى همى آرزو كرد آن

بر آن سان كه از پاك يزدان بخواست ز نيروى آن كوه پيكر بكاست ... ⁽¹⁾

البته از نوع ديگر تعريف زيارت يعنى به ملاقات اشخاص مهتر يا دانشمندان رفتن نيز در شاهنامه بسيار نقل شده است. چنان‌كه فردوسى در مورد ملاقات رفتن سام نزد دانشمندان براى مطالعه ستاره‌شناسان از وضعيت تولد كودك و چگونگى حالات فرزند نو رسيده آورده است:

چو برخاست از خواب با موبدان يكى انجمن كرد و با بخردان

كشاد آن سخن بر ستاره شمر كه فرجام اين بر چه آيد بسر

دو گوهر چو آب و چو آتش بهم بر آميختن باشد از بن ستم

همانا كه باشد به‌روز شمار فريدون و ضحاك را كارزار

ز اختر بجوييد و فرمان دهيد سر خامه بر بخش فرّخ نهيد

ستاره شناسان به‌روز دراز همى زآسمان باز جستند راز

بديدند و با خنده پيش آمدند چو شادان دل از بخت خويش آمدند

به‌سام نريمان ستاره شمر چنين گفت كه اى گر زرّين كمر

تو را مژده از دخت مهراب وزال كه باشند هر دو دو فرّخ همال

از اين دو هنرمند پيل ژيان بيايد ببندد به مردى ميان ... ⁽²⁾

از اسطوره كه بگذريم، در كهن‌ترين كتاب دينى ايرانيان كه به اوستا معروف است و خود شامل چند بخش يا در واقع چند كتاب جدا گانه به نام‌هاى «يشت‌ها، يسنا

ويسپرد، ونديداد، خرده اوستا» است. و كتاب گاثه‌ها كه سروده‌هاى زرتشت را در خود دارد، به عنوان نماد افكار ايرانيان سرشار از روح تعبد و زيارت‌هاى باطنى و قلبى است. متأسفانه اين كتاب هم مانند بسيارى از كتب دينى دستخوش حملات گوناگون قرار گرفته است ولى با وجود اين، به عنوان سندى ماندگار براى بررسى آرا و عقايد دينى ايرانيان تا كنون مانده و بسيار هم قابل ارزش و در نوع خود داراى احترام است. چون بعد از قرآن تنها كتابى است كه خدا را مجسم نمى‌كند.(مانند تورات كه در سفر پيدايش، خدا در باغ بهشت قدم مى‌زد و از آدم و حوا كه دچار گناه ميوه ممنوعه شده بودند خبر نداشت و يا اناجيل اربعه كه در آنها خدا به شكل انسان ظهور مى‌يابد.) ⁽¹⁾علاوه بر آن بر يكتاپرستى و عظمت اهورامزدا اعتقاد راسخ دارد و در حكم خداوندى او شريكى قايل نيست. و اهريمن ساخته‌اى از خود اوست كه بر او متمرد شده است. اما همان‌طور كه گفته شد، اين كتاب دستخوش تغييراتى هم شد؛ از جمله بسيارى از آرا و افكار ميترايى و چند خدا پرستى در بخش‌هايى از يشت‌ها رسوخ پيدا كرد كه مطمئناً مربوط به سياست‌هاى شاهنشاهى ايران قديم بوده است، تا بتوانند در اين راستا عظمت كروبى براى شاهان در نظر بگيرند. البته تفاوت‌هاى ساختارى متون به خوبى تغييرات را نشان مى‌دهد؛ ولى در كل، ما ايرانيان بايد به خودمان بباليم كه همواره يكتاپرستان روى زمين بوده‌ايم. چنان‌كه در گاثه‌ها كه سروده‌هاى زرتشت است مى‌خوانيم:

«اوست خداوندى كه در آغاز پيدايش، درباره بهترين سرزمين و نور انديشيد و چون چنان كرد، زمين و نور پديد آمد، و اين پيدايش از پرتو خرد او بود و اين است نيرويى كه همچنان است كه در آغاز بود و هيچ دگرگونى درش راه ندارد. آن‌گونه تو را

شناختم اى مزدا، كه از روى خرد، به درون انديشه كردم، سپس دريافتم كه تويى خرد كل جهان، و چون در انديشه تو را يافتم، در سراسر هستى نيز تو را ديدم، تويى كه آغازى و تويى كه انجامى و تويى كه خداوند جان و خرد و سرور راستى هستى». ⁽¹⁾بنابراين اگر گستره دينى مردم ايران را زرتشتى بدانيم، مردم ايران يك زيارتگاه به نام آتشگاه داشتند كه در آن عبادت مى‌كردند و توسل مى‌جستند و از موبدان و دانشمندان يارى مى‌طلبيدند. كه در واقع همان زيارت از مكان‌هاى زيارتى است و در نوع ديگر زيارت كه همان زيارت قلبى يا باطنى است، نيز در اوستا مشهود ديده مى‌شود. و قسمت يشت‌ها از كتاب اوستا سرشار از اين زيارت باطنى به ارواح مطهر يا انسان‌هاى پاك و آبرومند درگاه خداوند است:

«فروهرهاى نيرومند پاكان را مى‌ستايم كه آب‌ها را كه پس از آفرينش ساكن بودند، روان كردند به سوى سرزمين‌هاى مزدا آفريده تا خشنود گردانند اهورامزدا وامشاسپندان را». ⁽²⁾و يا در جايى ديگر در يشت‌ها مى‌خوانيم:

«مى‌ستايم اشى وَنگوهى را كه زيبا اندام است و گردونه‌اش به استوارى روان است، كه بخشنده ثروت و بركت است، و درمان بخش نيرومند و بسيار هوشمند. از مزداست، همچنان‌كه امشاسپندان از اويند. داننده است، همچون سوشيانت‌ها، چون خوب ستايش شود، به ستايشگر دانايى و شناسندگى بخشد، خواه اين آيين‌گزارى از سرزمين‌هاى دور باشد يا نزديك، و هر كه بستايد وى را، چونان است كه مهر را ستوده باشد». ⁽³⁾بنابراين افراد چه دور باشند و چه نزديك، مى‌توانند آيين عبادى را انجام دهند كه

همان تداعى كننده زيارت قلبى است. چون در ادامه مى‌فرمايد كه زيارت او در واقع همان زيارت مزداست.

و از اين دست زيارت‌ها بسيار است كه در جاى جاى اوستا قرار دارد. البته در ادامه يشت‌ها بندهاى «مهر نيايش» و «ماه نيايش» و ... هم وجود دارند كه ستايش از آفريده‌هاى خداوند كريمند و به نظر مى‌آيد كه اين بندها مربوط به دخل و تصرفات گوناگون در يشت‌ها و در اوستا است. كه هم همخوانى با بندهاى ديگر ندارد و هم در ستايش جمادات و نباتات، گاه غلو ديده مى‌شود كه بيشتر مى‌توان آن را مداخله افكار ميترائيسم در انديشه‌هاى زرتشت ناميد. در اين بندها رگه‌هايى از ثنويت هنوز باقى مانده است.

زيارت در آيين يهود

قوم بنى اسرائيل علاوه بر اين‌كه از مزار و مقبره پيامبران خود و كنيسه‌هاى مقدس زيارت مى‌كنند، داراى زيارتنامه‌ها و سرودهاى مقدسى هستند كه از جانب پيامبران خود به يادگار دارند. مانند سرود موسى در تورات و مزاميرهاى حضرت داود و حضرت سليمان و سرودهاى پيامبران بنى اسرائيل كه در نوع خود بى‌نظيرند. زيارت حضرت موسى در كوه نور و ملاقات او با نماد الهى و صحبت كردن با حضرت حق، خود نمايى از زيارت در اين آيين است. بررسى زيارت در آيين يهود از اين نظر كه دين بسيارى از مردم ايران بوده وهست قابل ارزش است. در تورات در سفر خروج زيارت موسى عليه السلام است كه به نوعى زيارت قلبى با خداى كريم است:

«آن‌گاه موسى و بنى اسرائيل در ستايش خداوند اين سرود را خواندند:

خداوند را مى‌سراييم كه شكوهمندانه پيروز شده است

او اسب‌ها و سواران‌شان را به دريا افكنده است

خداوند قوت و سرود و نجات من است

او خداى من است، پس ستايش مى‌كنم

او خداى نياكان من است، پس او را تجليل مى‌نمايم

او جنگاور است و نامش خداوند است

خداوند لشكر و عرابه‌هاى فرعون را به دريا سرنگون كرد

مبارزان برگزيده مصر در درياى سرخ غرق شدند

آب‌هاى دريا آنها را پوشاندند

و آنها مانند سنگ به اعماق دريا فرو رفتند

دست راست تو اى خداوند قدرت عظيمى دارد

به نيروى دستت، دشمنانت را در هم كوبيدى

با عظمت شكوهت دشمنان را نابود ساختى

آتش خشم تو، ايشان را همچون كاه سوزانيد ...». ⁽¹⁾در جايى ديگر كه خداوند دستور ساختن قربانگاه مى‌دهد تا مردم براى زيارت به آن‌جا بروند و قربانى‌هاى خود را تقديم خداوند كنند، آمده است:

«قربانگاهى كه براى من مى‌سازيد بايد از خاك زمين باشد. از گله و رمه خود قربانى‌هاى سوختنى و هداياى سلامتى روى اين قربانگاه قربانى كنيد. در جايى كه من براى عبادت تعيين مى‌كنم، قربانگاه بسازيد تا من آمده شما را در آن‌جا بركت دهم ...». ⁽²⁾البته اين زيارت و عبادت به اشياء مقدس مثل صندوق عهد، ميز نان مقدس، چراغدان با هفت چراغ، خيمه عبادت و قربانگاه و ... نيز تعلق مى‌گيرد كه ابزار مقدسى براى عبادت يهوه يا همان خداى يهود هستند. بنابراين زيارت در آيين يهود نيز به صورت حضورى و مشاهده جريان دارد. مثل زيارت از هيكل سليمان و كنيسه‌هاى قديمى و قربانگاه‌ها و چراغدان‌هاى عبادت و مزار پيامبران‌شان. و هم زيارت به صورت ارادت قلبى و باطنى جريان دارد

كه بهترين نمونه‌هاى آن سرودهاى حضرات موسى و داود و سليمان در مزامير هستند كه به زبور حضرت داود معروفند. در حالى كه «هفتاد و دو مزمور را حضرت داود نوشته، دو مزمور را حضرت سليمان، دوازده مزمور را آساف، نه مزمور را خاندان قورح و بالأخره يك مزمور را حضرت موسى به رشته تحرير در آورده است». ⁽¹⁾در مزمور سه داود در برابر بد عهدى‌هاى زمانه و قوم بنى اسرائيل چنين مى‌سرايد:

«اى خداوند، دشمنانم چقدر زياد شده‌اند، بسيارى بر ضد من بر مى‌خيزند

بسيارى مى‌گويند كه خدا به داد من نخواهد رسيد

اما اى خداوند، تو سپر من هستى

و از هر سو مرا محافظت مى‌نمايى

تو مرا پيروز و سربلند مى‌سازى

و شهامت مرا به من باز مى‌گردانى

به سوى خداوند فرياد بر مى‌آورم و او از كوه مقدس خود مرا اجابت مى‌كند

با خيال آسوده به خواب مى‌روم و از خواب بيدار مى‌شوم، زيرا خداوند از من مراقبت مى‌نمايد

از هزاران دشمنى كه مرا از هر سو احاطه كرده‌اند ترسى ندارم ...». ⁽²⁾بنابراين در آيين يهود، زيارت ريشه‌اى استوار دارد و درخت تناور اعتقادات آنها را تشكيل مى‌دهد. امروزه هم صهيونيست‌ها در اسرائيل تمام هدف‌شان ساخت و احياى مجدد هيكل سليمان در جنب يا در جايگاه مسجد الاقصى براى جلب تمام يهوديان و زيارت از آن مكان مقدس است، تا بدين وسيله و با عوام فريبى از اعتقادات مردم يهود سوء استفاده كرده و مهاجرت يهوديان را روز افزون كنند.

زيارت در آيين مسيحيت‌

آيين مسيحيت يكى از اديان مردم ايران در قبل از اسلام بوده وهست. در اين دين نماد اصلى پرستش بر پايه زيارت است. زيارت از كليسا و پاپ و اسقف‌ها و همچنين زيارت خواندن براى مسيح و پاپ‌هاى شهيد و ارواح مطهر از آداب عبادى اين دين به شمار مى‌رود. زيارت با هر دو تعريف كاربردى آن، يعنى زيارت قلبى و باطنى و مشاهده كردن مكان‌هاى مقدس در آيين مسيح جريان دارد. چنان‌كه در انجيل متى از زبان عيسى آمده است:

«اى تمامى كسانى كه زير يوغ سنگين، زحمت مى‌كشيد، نزد من آييد و من به شما آرامش خواهم داد، يوغ مرا به دوش بكشيد و بگذاريد من شما را تعليم دهم، چون من مهربان و فروتن هستم ...». ⁽¹⁾در واقع زيارت يا نوعى عبادت قلبى در دين مسيح مستقيماً به خود مسيح و مادر او بر مى‌گردد. در واقع هر چه در مورد مسيح باشد عبادت است و هرچه در مورد مادر مسيح و حواريون و استمداد يارى از ارواح مطهر شهدا و قديسان دين مسيح باشد، زيارت است. چه اين زيارت با حضور بر مقبره شهداى دين باشد، كه زيارت شهودى و حضورى است، و چه زيارت باطنى و قلبى باشد. در هر صورت زيارت زير بنايى‌ترين تفكر دين مسيح است و حتى ابزار وجودى ارتباط با خود مسيحى كه در باورشان خداى بزرگ آسمان‌ها هست و داراى اقانيم سه گانه است، با زيارت آغاز مى‌شود. چنان‌كه در مكاشفه يوحنا در مورد پيام مسيح با كليساها به عنوان مجمع زيارت مسيحيان آمده است:

«هر كه پيروز شود، او را در خانه خود ستونى محكم خواهم ساخت تا همواره در حضور خدا باشد و ديگر هرگز بيرون نرود. نام خداى خود را نيز بر او خواهم نهاد تا

متعلق به شهر خدايم يعنى اورشليم جديد گردد كه از آسمان از جانب خدايم مى‌آيد.

همچنين نام جديد خود را بر او خواهم نهاد. هر كه اين را مى‌شنود، خوب توجه كند كه روح خدا به كليساها چه مى‌گويد». ⁽¹⁾از اين رو كليساها ركن ركين زيارتگاه‌هاى مردم و محل عبادت خداوندند. از طرفى ديگر كليساهاى قديس شامل كليساهاى قديمى از اعتبار ويژه‌اى برخوردارند و كليساى واتيكان هر ساله محل زيارت ده‌ها ميليون مسيحى است كه از سراسر دنيا براى زيارت كليساهاى قديمى و متعدد اين شبه كشور دينى موجود در كشور ايتاليا مسافرت مى‌كنند و يا براى حضور در عشاى ربانى و مراسم‌هاى دينى مسيحيان با حضور پاپ شركت مى‌كنند. مسيحيان ايران نيز همان رسم و رسوم مسيحيان ديگر جهان را بر اساس فرق‌شان كه ارتودكس يا كاتوليك ويا پروتستان و ... باشند انجام مى‌دهند؛ با اين تفاوت كه برخى از مسيحيان كشورمان بر اساس نذرها و نيازهاى خود در روزهاى عاشورا براى حضرت عباس و امام حسين عليهما السلام نذر مى‌كنند و زيارت مى‌خوانند، بدون اين‌كه از دين خود خارج شده باشند. اين كار تنها نشانه ارادت قلبى‌شان است و يا حاجاتى كه با نام اين عزيزان دريافت كرده‌اند كه در نوع خود بى‌نظير است.

نمونه ارادت قلبى مسيحيان به آداب و سنن مسلمانان را در لبنان هم مى‌توان به عينه ديد البته قرآن كريم هم مسيحيان را بهترين دوستان مسلمانان معرفى مى‌نمايد كه در دل‌شان به مسلمانان نزديكند. ⁽²⁾حال شايد به دلايل سياسى وساير مؤلفه‌هاى اجتماعى و دينى در ظاهر نشان ندهند. ارادت قلبى بالاتر از اين كه جرج جرداق

مسيحى لبنانى بالغ بر چهارصد بار نهج البلاغه را خوانده و يكى از حافظان آن است.

زيارت در آرا و افكار مانى‌

مانى بعد از اين‌كه دين مسيح در درگيرى‌هاى ميان روميان و كشت و كشتارهاى پراكنده مؤمنان نجات يافت و آخرين قيصر روم علناً كيش مسيحيت را پذيرفت، كم كم جايگاه مسيحيت تقويت شد و كار به جايى رسيد كه مسيحيت ابزارى براى نيل به اهداف پادشاهان شد كه به غلط به حكومت كليسا و تفتيش عقايد در تاريخ معروف شد؛ چون كليسا نبود كه حكومت مى‌كرد. همان روميان با نرمش در مقابل دين مسيحيت و آميخته كردن آن با انواع خدايان خود مسيحيت را پذيرفتند. چنان‌كه ساليان درازى مسيح را اوزيريس يعنى همان خداى رم باستان كه براى نجات بشر خود را فدا مى‌كرد مى‌ناميدند. اتفاقاً تفتيش عقايد و كشتارها براى كفار نبود، بلكه مؤمنان حقيقى مسيح عليه السلام را مى‌گرفتند و مى‌كشتند، تا يكتاپرستى براى هميشه از اين دين رخت بندد. با وجود چند قرن كشتار و از بين بردن مؤمنان حقيقى، اكنون بالغ بر پنجاه هزار نفر مسيحى در كشورهاى پرتقال و اسپانيا و اندكى به صورت پراكنده در ساير كشورهاى دنيا زندگى مى‌كنند كه به خداى يگانه اعتقاد كامل دارند و مسيح را جلوه و نشانه عظمت خدا مى‌دانند، نه خود خدا. البته از طرف كليساى واتيكان مورد نفرت قرار داشته و مطرودند، ولى مؤمنان حقيقى هستند كه معجزه فاطيما كه در اوايل قرن بيستم در محلى كه بعدها فاطيما ناميده مى‌شود، اتفاق افتاد و مردم آن ديار براى هميشه بسيارى از اعتقادات گذشته را كنار گذاشته و اندك رابطه‌اى كه با كليساى كاتوليك واتيكان داشتند بهم زدند و براى خود به صورت مستقل عبادت مى‌كنند.

آنها به شدت در اقليتند و از بسيارى از مواهب اجتماعى محروم هستند.

مانى در زمانى متولد شد كه امپراطورى روم توانسته بود دين مسيح را با تخريب بسيار به دين رسمى خود تبديل كند و در اين راه مخالفان حقيقى كه همان مؤمنان به مسيح بودند را به وحشيانه‌ترين روش به مجازات برساند. بنابراين مسيحيت دين

سياسى و ابزار توسعه امپراطورى رم قرار گرفت و تنها نامش به امپراطورى رم مقدس تغيير كرد كه بعدها انشعابات گسترده‌اى پيدا نمود و القاب و عناوين مختلفى را از آن خود كرد. مانى در ايران متوجه شد كه دين زرتشت مورد بازيچه پادشاهان ساسانى قرار گرفته و از طرفى ديگر گرايش مردم ايران به سمت اديان بودايى و يهودى و مسيحى، روز به روز بيشتر مى‌شود. پس با مطالعه بسيار زياد بر اديان مختلف، روش جديدى را بنيان نهاد كه بر اساس محور ثنويت يعنى خداى خير و خداى شر صدق مى‌كرد. او توانست در كوتاه‌ترين زمان طرفداران زيادى را جذب كند. جذبه مانى كه هنرمندى تمام عيار بود و با ذوق بليغ خود سخن مى‌گفت، سبب وحشت دربار و موبدان شد كه البته مرگ او نتوانست از تعداد پيروان او بكاهد.

امروزه اگر چه دين مانى به نام مانى وجود ندارد، ولى بسيارى از فرق ثنويت هندو و چينى را مى‌توان وارثان پيچ و تاب خورده دين مانى ناميد كه هنوز هم در ميان مردم رواج دارند. در آيين مانى زيارت از مكان‌هاى مقدس مورد تأييد است. و زيارت قلبى كه همان عبادتنامه خواندن و يا زيارتنامه خواندن با تصور حضور باطنى است نيز جريان دارد. مطالعه بيشتر افكار و آراى مانى با پيدا نمودن بسيارى از كتب او در غارهاى چين ادامه دارد. قتل مانى به دستور مستقيم بهرام نوه شاپورساسانى، در سال 277 ميلادى بوده و او داراى كتاب‌هاى زيادى از جمله: 1. شاپورگان، 2. انجيل زنده، 3. گنجينه زندگى، 4. پراگماتيا(يا همان كتاب اعمال)، 5. كتاب رازها، 6. كتاب ديوها و .... بود، كه امروزه تعدادى از اين كتب پيدا شده و در حال بررسى‌اند. ⁽¹⁾

زيارت در آرا و افكار مزدك‌

مزدك به تمام معنى يك دان‌كيشوت ايرانى بود كه براى نجات مردم قيام كرد.

مشكلات مردم ايران سبب شد تا تاريخ مردى با نام مزدك را بپروراند كه با ديدگاهى

آنارشيستى و ضد حكومتى براى غلبه بر بحران زندگى حياتى مردم حركتى را آغاز كند. در مورد دين و آرا و تفكرات مزدك حرف‌هاى متناقض زياد است. ولى او از طرفداران مانى بوده و بسيارى از آداب او را در دين خود گنجانده بود. كشتار شديد مزدك و يارانش سبب شد كه مزدك و آيينش براى هميشه ابتر بماند و آنچه كه در مورد آيين او توسط مورخان بيان شده است، فقط در حد اما و اگر و شايد و احتمالًا مى‌باشد. در واقع مزدك نتوانست مثل مانى به تبليغ رسالت خود بپردازد. مثل او داراى مطالعه و قريحه خوش نبود. بيشتر يك طغيانگر و يك آشوبگر براى نجات مردم بود. كه گاه دچار افراط، يا تفريط در فرمان‌هايش نيز مى‌شد. كه از جمله فرامين او حتى تقسيم زنان بود. و شرايط زمانه مجال ارائه آثار و افكار او را فراهم نساخت.

مزدك در سال‌هاى حدود 300 ميلادى قيام خود را آغاز نمود و چند سال بعد به دستور مستقيم انوشيروان، او و تمام يارانش يك‌جا قتل عام شدند. باقى ياران مزدك نيز از اعتقادات خود توبه كردند و به زرتشت ايمان مجدد آورند و از مرگ نجات يافتند. ⁽¹⁾

زيارت در آرا و افكار بودا

آيين بودا در قسمتى از كشور ايران باستان شامل هند و پاكستان و افغانستان كه در ايران قديم جزو قلمرو ايران محسوب مى‌شدند، جريان داشته و دارد. در آيين بودا زيارت از مجسمه‌هاى بودا عبادت تلقى مى‌شود. علاوه بر اين‌كه از تمامى مكان‌هاى مقدس، مثل معبد زيارت به عمل مى‌آيد. زيارت با حضور قلبى هم با استفاده از نيايش‌هاى موجود در كتاب‌هاى منشعب شده از دين بودا جريان دارد. بودا پادشاه‌زاده‌اى نجيب بود كه بالغ بر سى سال از عمر خود را در رياضت به سر برد و با ارائه يك متد و روش نيك، دينى جديد را پايه‌گذارى نمود. البته بسيارى از مواردى

كه به بودا نسبت داده مى‌شود، خرافاتى بيش نبود كه اكنون هم جريان دارد، مثل معجزاتى كه به او نسبت مى‌دهند و نحوه تولد اساطير گونه او كه چگونه بود و چه اتفاقى افتاد. در دين بودا مظاهر يكتاپرستى بيشتر به چشم مى‌خورد. هر چند خرافات و دستبردهاى گوناگون اين آموزه‌ها را به شدت آلوده كرده، ولى با شعارهاى زيبايى كه دارد و بى‌آلايشى و صميميتِ زاهدانه‌اى كه در اين دين جريان دارد، هنوز هم بسيارى از مردم دنيا را به سمت خود مى‌كشاند. امروزه يكى از بزرگ‌ترين مشكلات كليساهاى جهان، به‌خصوص واتيكان، گرايش بيش از حد جوانان به آيين بودا و اسلام است.

بررسى زيارت در قرآن‌

در قرآن زيارت خانه خدا به عنوان يكى از فضايل معنوى و دينى بيان شده و سوره‌اى از قرآن هم نام حج را به خود گرفته است. اين خود نشان دهنده جايگاه معنوى زيارت در ساختار دين مبين اسلام است. در واقع اسلام با اصلاح خرافات از آيين زيارت در طول تاريخ، مردم را به سمت پاكى و روشنايى سوق مى‌دهد. كسى كه به زيارت مكه مى‌رود، در حقيقت به زيارت خدا مى‌رود و براى اين كار بايد تمام پل‌هاى مادى اطراف خود را بشكند. زاير خدانه خدا از همه حلاليت مى‌طلبد و با عزمى راسخ قدم در وادى عشق مى‌گذارد. در طواف خانه دوست مى‌چرخد تا هرچه كه از خود دارد دور كند و از من به ما برسد. سپس در آخرين مرحله از پرستش خدا نفس خود را به قربانگاه منا مى‌برد تا با قربانى كردن، ارادت قلبى خود را نشان دهد و با تراشيدن موهاى خود، آخرين حلقه زيبايى‌هاى مادى را از خود دور كند. او به زيارت عشق رفته و پاك است، آن‌چنان كه فرزند از مادر زاده شده است. از آن پس بايد مراقب احوال و نفوس خود باشد.

در الميزان ذيل آيه شريفه: «قَالَ الَّذِينَ غَلَبُواْ عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِم مَّسْجِدًا» ⁽¹⁾

آمده

است: از اين آيه شريفه استفاده مى‌شود كه محل دفن افراد مؤمن و موحّد را مى‌توان زيارت نمود و بلكه نزد قبر آنان مسجد بنا كرد و ذكر خداى متعال در آن‌جا نمود. و در حديث آمده كه افرادى پيشنهاد ساختن مسجد بر قبر اصحاب كهف را ذكر كردند همه آنان موحّد بودند، همان‌گونه كه علامه طباطبايى نيز فرموده است. ⁽¹⁾طبق آيه شريفه قرآن مردم موحد خواستند تا در محل غار اصحاب كهف مسجد و جايگاه عبادتى بسازند و ضمن زيارت از قبور متبركه به عبادت خداوند بپردازند.

در قرآن نيز بارها دعاهاى قلبى و باطنى به قرب الى اللَّه يافت مى‌شود كه از زبان و بيان پيامبران و اولياى الهى نقل شده است. ولى بزرگ‌ترين مؤلفه زيارت همان حج است كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد: «وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَ هِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَن لَّاتُشْرِكْ بِى شَيًا وَطَهّرْ بَيْتِىَ لِلطَّآلِفِينَ وَ الْقَآلِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ»؛ ⁽²⁾

زمانى را كه جاى خانه را براى ابراهيم آماده ساختيم چيزى را همتاى من قرار مده، و خانه‌ام را براى طواف كنندگان و قيام كنندگان و ركوع كنندگان و سجودكنندگان پاك ساز.

و در ادامه مى‌فرمايد مردم را براى زيارت خانه من دعوت كن: «وَ أَذّن فِى النَّاسِ بِالْحَجّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَ عَلَى كُلّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلّ فَجّ عَمِيقٍ»؛ ⁽³⁾

و مردم را دعوت عمومى به حج كن، تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دورى به سوى تو بيايند.

مردم براى زيارت خانه خدا بروند تا در اين راه انفاق كنند و به يتيمان و مسكينان برسند و آلودگى‌هاى‌شان را پاك كنند و دور خانه خدا بچرخند.(براى زيارت طواف كنند).

«ثُمَّ لْيَقْضُواْ تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُواْ نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُواْ بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ»؛ ⁽⁴⁾

سپس بايد آلودگى‌هايشان را برطرف سازند؛ وبه نذرهاى خود وفا كنند؛ و بر گرد خانه گرامى كعبه، طواف نمايند.

البته حج از شعاير الهى است و جزء پايه‌هاى نمادين و عبادى دين اسلام است كه بايد پاس داشته شود:

«وَ مَن يُعَظّمْ شَعلِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ»؛ ⁽¹⁾

و هر كس شعاير الهى را بزرگ دارد، اين كار نشانه تقواى دل‌هاست.

و البته خداوند براى هر قوم قربانگاه‌هايى براى عبادت و قربانى نمودن نفس مكاره قرار داده است. و براى مسلمين همان جايگاه نمادين و مقدس قربانى نمودن اسماعيل در كوه منى است كه خداوند آن را مكانى زيارتى معرفى مى‌نمايد:

«وَ لِكُلّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَكًا لّيَذْكُرُواْ اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُم مّن‌م بَهِيمَةِ الْأَنْعمِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ وَ حِدٌ فَلَهُ‌و أَسْلِمُواْ وَ بَشّرِ الْمُخْبِتِينَ»؛ ⁽²⁾

براى هر امتى قربانگاهى قرار داديم، تا(هنگام قربانى) نام خدا را بر چهارپايانى كه به آنان روزى داده‌ايم ببرند، و خداى شما معبود واحدى است؛ در برابر او تسليم شويد و بشارت ده متواضعان و تسليم شوندگان را.

در جاى جاى قرآن كريم علاوه بر زيارت عظيم كعبه و مسجد الحرام، براى عبادت معنوى حج، نكاتى وجود دارد كه در مورد آداب زيارت است. از جمله اين‌كه به هر جا مى‌رويد ابتدا در بزنيد. در زدن يا دق الباب كردن تنها يك امر اخلاقى نيست، بلكه يكى از مصاديق آن آداب زيارت افراد مختلف و به‌خصوص افراد كريم و بزرگ روزگار است و اين‌كه در هر جايى كه مى‌رويد نمايانگر اخلاق نيكو باشيد.

زيارت در حديث‌

در روايات نيز جايگاه خاصى براى زيارت در نظر گرفته شده است. حديث مشهور امام حسن عسكرى عليه السلام در مورد امامزاده عبدالعظيم حسنى عليه السلام مشهور و متواتر است كه: «من زار عبدالعظيم برى كمن زار حسين بكربلاء»؛ كسى كه در رى مزار امامزاده عبدالعظيم حسنى را زيارت كند، مانند آن است كه حسين 7 را در كربلا زيارت كرده باشد».

امام رضا عليه السلام درباره زيارت خواهر بزرگوارشان فرمود: «من زارها فله الجنلة»؛ ⁽¹⁾كسى كه حضرت فاطمه معصومه را زيارت كند پاداش او بهشت است.

همچنين از امام رضا عليه السلام نقل شده است: «هر كس نتواند به زيارت من بيايد، برادرم را در رى يا خواهرم را در قم زيارت كند كه ثواب زيارت مرا در مى‌يابد». ⁽²⁾از امام صادق عليه السلام نيز روايت شده است: «ألا إنَّ حرمى و حرم ولدى بعدى قم»؛ ⁽³⁾آگاه باشيد كه حرم من و حرم فرزندان بعد از من، قم است.

همچنين امام جواد عليه السلام در مورد زيارت قبر عمه مكرمه خود مى‌فرمايد: «من زار قبر عمّتى بقم فله الجنة»؛ ⁽⁴⁾كسى كه عمّه‌ام را در قم زيارت كند، پاداش او بهشت است.

اصولًا زيارت از قبور در مذهب تشيع يكى از موهبات خداوند است، چون مى‌تواند سبب رهايى بسيارى از بندهاى شيطانى شود و از نظر روان‌شناسى هم اين مسأله صدق مى‌كند.

ابان بن تغلب از امام صادق عليه السلام نقل كرده است: «كانت فاطمة بنت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله تزور قبر حمزة بن عبد المطلب كلّ جمعة و علّمته بصخرة»؛ ⁽⁵⁾فاطمه دختر رسول خدا صلى الله عليه و آله در هر جمعه‌اى قبر حمزه را زيارت مى‌نمود و آن را با سنگى علامت نهاده بود.

در بعضى از روايات آمده است كه امام حسين عليه السلام در شام هر جمعه به زيارت قبر امام حسن عليه السلام مى‌رفت. چنانكه بعد از شهادت امام حسين عليه السلام اسراى كربلا بعد از آزادى از شام به زيارت قبور مطهّر آمدند و يا زيارت تاريخى صحابى بزرگ رسول خدا جابر از مزار شهداى كربلا كه مشهور است. در نهج الفصاحه و بحار الأنوار آمده است:

«مردى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و از قساوت دل شكايت نمود، حضرت فرمود: به قبرستان برو و از قيامت عبرت گير».

بنابراين زيارت قبور عادى مسلمين هم ثواب دارد. علاوه بر اين‌كه تأثير معنوى و روانى زيارت از قبرستان بسيار بر شخص زاير اثر مى‌گذارد و اگر ضميرها آماده باشد زاير براى هميشه آگاه شده و ترك گناه مى‌كند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در حديثى، اهميت زيارت مزار خود را پس از رحلتشان چنين بيان مى‌نمايد:

«مَنْ زارنى بَعدَ وفاتى فكأنّما زارنى فى حياتى»؛ ⁽¹⁾

هركس پس از وفاتم مرا زيارت كند، گويا در زمان حياتم مرا زيارت كرده است.

و در جايى ديگر فرمود:

«مَنْ وَجَدَ سعةً ولم يَفد إلىّ فقد جفانى»؛ ⁽²⁾

هر كس توانايى مالى داشته باشد و به زيارت من نيايد به من جفا نموده است.

عظمت و جايگاه زيارت تنها منوط به روايات شيعه نيست. بلكه در روايات و مستندات اهل سنت مانند صحيح بخارى و صحيح مسلم نيز جريان دارد. منتها افكار وهابى‌ها بزرگ‌ترين مانع تفهيم اين مسأله است، به طورى كه برخى از علماى اهل سنت به خود جرأت نمى‌دهند در اين مبحث سخن بگويند. چون به حد زياد تبليغ منفى وهابيت بر اين مسأله سيطره يافته است. ولى علماى گذشته اهل سنت متفق القول زيارت از قبور و قبرستان‌ها را داراى ثواب دانسته و اقدام آن را مقدم و برتر از ترك آن معرفى نموده‌اند. در سنن ابو داود و شرح صحيح مسلم هم زيارت از قبور مسلمين داراى ثواب دانسته شده و زيارت قبر پيامبر را ثوابى بزرگ مى‌دانند. تنها مسح و بوسيدن و سجده بر ديوارها و ضريح قبر پيامبر را جايز نمى‌دانند. ⁽³⁾بنابراين علما و دانشمندان تمامى مذاهب اسلامى زيارت را متفق القول قبول دارند، ولى نمود عينى زيارت در انديشه‌هاى اماميه بيشتر است و آثار و مكارمى را كه بر آن در نظر گرفته‌اند نيز در احاديث شيعه بيشتر به چشم مى‌خورد.

بررسى زيارت در ايران بعد از اسلام‌

مردم ايران بعد از اين‌كه به دين اسلام گرويدند، بلافاصله برخى از احكامى را پذيرفتند كه براى سردمداران روزگار مناسب نبود. از جمله بسيارى از مردم ايران در شمال كشور بعد از قيل و قال اندكى كه زيديان كردند و با حضور سادات امامى مذهب اولين پايه‌هاى حكومت مستقل را در گيل و ديلم و تا دارالمرز چالوس گستراندند. در اين حكومت كه به مدت چند قرن توسط سادات كياييان كه همگى از فرزندان امام موسى كاظم عليه السلام بودند فرهنگ تشيع به آسانى جا گرفت و محل رفت و آمد دانشمندان بزرگ علوى شد. به گونه‌اى كه رى از بزرگ‌ترين خاستگاه‌هاى اجتماعى علوى گرديد. بنابراين فرهنگ شيعى از گيل و ديلم و از مركز فرهنگى‌شان يعنى شهر رى به اقصا نقاط ايران صادر مى‌شد.

از طرف ديگر مردم ايران به تدريج اسلام را پذيرفتند، آنها در افكارشان، حتى زمانى كه اكثريت مردم ايران مذهب تسنن را پذيرفته بودند، باز هم دوستدار خاندان نبوت بودند. بسيارى از دانشمندان با وجود اين‌كه اهل سنت بودند در عقايدشان نسبت به فقه جعفرى و نسبت به ارادت قلبى به ائمه در جهان معروف شدند. اين به مذاق حكومت عباسى بغداد خوش نبود. بنابراين ايران عزيز هميشه درگير حوادث خونين بود و ايرانيان هم به هيچ وجه اهل باج دادن به خلفاى عباسى نبودند. به همين دليل تركان اهل سنت همواره مورد قبول دستگاه عباسى قرار مى‌گرفتند، حتى اگر آدم‌كُش شيادى چون محمود غزنوى باشد كه افتخارش بريدن بيش از حد سرهاى علويان و يا به قول خودش رافضيان است.

ايرانيان به لطف خداوند و على رغم ميل باطنى خليفه عباسى ميزبان ميهمان عزيزى بزرگوار و نور چشم رسول خدا صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام شدند. و او امام هشتم شيعيان عالم، حضرت امام رضا عليه السلام است. مصادف با حضور امام رضا عليه السلام در ايران و به علت تنگناى زندگى در مدينه و مكه و بصره و بغداد، شيعيان و

سادات علوى كه شامل برادران و خواهران و پسر عموهاى امام عليه السلام بودند، به ايران آمدند و به دلايلى مورد يورش دشمنان قرار گرفتند و بيشترشان شهيد شدند. و برخى هم به شمال ايران كه خاستگاه قيام شيعيان بود، رفتند تا نهضتى آزادانه و شيعى را تشكيل دهند. يكى از اين مردان خدا امامزاده حسن اطروش است(كه زيديان او را امام خود مى‌دانند ولى او در آثار مكتوب و در اشعارش ارادت خود را به ائمه ثابت مى‌كند و علناً مى‌سرايد كه امامى مذهب است و به آن مفتخر است) او كه از نوادگان امام زين العابدين عليه السلام است، مزارش به نام امامزاده عبداللَّه در آمل محل زيارت عاشقان است. عظمت وى به حدى بود كه به شواهد اسناد تاريخى، در يك روز بالغ بر چهار هزار نفر از اديان قبلى خود كه شامل يهوديت و زرتشتى و ... بودند، به اسلام گرويدند. ⁽¹⁾به علت درگيرى‌هاى بى‌شمارى كه سادات علوى با ايادى دست نشانده قدرت حاكم و دستگاه عباسى در ايران داشتند، بسيارى از امامزاده‌ها شهيد شدند و بسيارى ديگر به سبب بيمارى و حزن و اندوه فراوان وفات نمودند كه در اقصى نقاط ايران مدفون شدند. بسيارى از اين امامزاده‌ها داراى نشان هستند و بسيارى ديگر براى هميشه مزارشان مانند مزار مادرشان حضرت زهراى مرضيه ناپيدا ماند. و هنوز هم كسى نمى‌داند كه در كجاى ايران چه تعداد مقبره قرار دارد. تنها رد پاى تاريخى است كه مسير حركت و انتهاى حركت را نشان مى‌دهد و مى‌شود حدس زد كه در آن حدود و در آن بلد يا شهر يا روستا مزار مطهر فلان امامزاده مدفون است. اما ساير مزارها و زيارتگاه‌ها كه داراى نشانند و امروزه به عنوان زيارتگاه محل آمد و شد عاشقان به خاندان عصمت و طهارت هستند و از دير باز مورد زيارت سيل عاشقان قرار گرفته‌اند، اكنون هم مورد زيارت مردم ايران قرار مى‌گيرند.

پايان سخن‌

زيارت و فرهنگ زيارت در تمام اديان آسمانى و زمينى وجود دارد. همچنين عقلا و علماى تمامى مذاهب اسلامى زيارت را تأييد مى‌كنند. حال ممكن است اين فرهنگ در ميان برخى از عوام شيعه گاهى همراه با خرافات باشد و يا از طرف عوام اهل سنت شرك و گناه محسوب شود. ولى وقتى كه خداوند كريم خانه خود را مكانى براى زيارت مردم معرفى مى‌كند. و از طرفى ديگر رسول خدا صلى الله عليه و آله در احاديثى مستند و متواتر بيان مى‌فرمايد كه هر كسى به زيارت من بيايد شبيه آن است كه در زنده بودن من مرا ديده است و يا كسى كه به ديدن من بيايد و مزارم را زيارت نكند به من ظلم نموده است، خود به خود اين تلقى را ايجاد مى‌كند كه خداوند كريم به اين وسيله از مردم مى‌خواهد كه ضمن طواف خانه خود و زيارت مسجد الحرام، به مزار شهدا و مرقد مطهر رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز بروند. چون بارها در قرآن آمده است كه شهدا زنده‌اند و روزى داده مى‌شوند.

از طرف ديگر ارواح مطهر انسان‌هاى پاك قدرت فراوانى در دربار الهى دارند و مى‌توانند شفاعت و شفاى بيماران را از حضرت حق دريافت نموده و عيناً به اذن خداوند كريم و با حمايت روح مطهر انسان مستأصل و بيمار را نجات دهند. و اين همه نشانه قدرت ارواح ملكوتى است، كه جزء مقربان درگاه الهى و از دوستان حضرت حقند. بنابراين زيارت از مكان‌هاى زيارتى كريم و كريمه بيش از همه سبب جلاى روحى و معنوى افراد مى‌شود. در بسيارى از موارد هم مردم به اذن خدا خواسته‌هاى خود را از توجه و توسل به آن آبرودار درگاه الهى به دست مى‌آورند. اين مسأله مخصوص مسلمانان نيست كه عده‌اى بخواهند آن را خرافات بدانند. امروزه در بسيارى از كليساها نجات مردم از ارواح خبيث انجام مى‌شود و در مورد شفاى بيماران لاعلاج هم تلاش‌هايى انجام شده و مى‌شود. اما مطمئناً جايگاهى كه مردم مسلمان و مذهب شيعه نسبت به ائمه دارد تا آنها كه به واسطه كشيش يا اسقف با

مسيح مقدس ارتباط برقرار مى‌كنند، تفاوت‌شان از زمين تا آسمان است.

بنابراين فرهنگ زيارت امرى پذيرفتنى و قابل قبول است و از نظر علم روان‌شناسى و متافيزيك و روح‌شناسى اين مسأله مورد تأييد است. چون خود به خود آرامشى به انسان مى‌دهد كه او را در برابر سختى‌ها صبور نگه مى‌دارد. در آيين‌ها و اديان آسمانى و زمينى هم اين رسومات پذيرفتنى هستند و اسلام يكى از شعاير دين را زيارت خانه خدا معرفى مى‌نمايد. از طرفى در احاديث هم به شدت اين مسأله مورد حمايت قرار دارد، تا آن‌جا كه ابعادى از مباحث اخلاقى ما را نيز به خود اختصاص داده است. اكنون بايد ديد مسأله مهم در اين باره چيست؟ چه چيزى در اين ميان حلقه مفقوده است؟ و چه كسانى متولى برخورد با آن هستند؟

حقيقت اين است كه بزرگ‌ترين مسأله آسيب‌پذيرى فرهنگ زيارت و زيارت به معنى عام كه گاه حتى عزادارى‌ها و ساير آداب و سنن را نيز در بر مى‌گيرد.(چون عزادارى‌ها به قصد قلبى زيارت انجام مى‌شود و به نوعى زيارت باطنى محسوب مى‌گردد). وجود خرافات و خرافه‌پذيرى در برخى آيين‌هاى مذهبى است كه بايد هر چه زودتر حد و مرز زيارت و خرافه توسط مسئولين امر روشن شود و از طريق رسانه‌ها به سمع و نظر مردم عزيز ايران برسد. چون به اين واسطه جلوى بسيارى از موج حملات خرافه‌پذيرى كه از طرف فركانس‌هاى غربى به سمت مردم ايران نازل مى‌شوند خنثى مى‌شود و مردم هم به خواسته قلبى خود نزديك‌تر مى‌گردند و جوانان پرسشگر هم جواب سؤالات‌شان را دريافت مى‌كنند.

فهرست منابع‌

هاشم رضى.

5. زيارات و نيايش‌ها در متون مقدس‌

اشاره

دكتر مرتضى بدخشان‌

چكيده‌

خداجويى و ارتباط با خدا همواره از دغدغه‌هاى مهم بشر در طول تاريخ بوده است.

راه‌هاى رسيدن به خدا در زمان‌ها و مكان‌هاى گوناگون، شكل‌ها و نيز قالب‌هاى خاصى داشته است. از جمله نمادهاى ارتباط با خدا نيايش و نماز و زيارت بوده است كه از مشتركات تمام اديان الهى به شمار مى‌رفته است. در متون مقدس، دعا و نماز و زيارت چه به صورت انفرادى و چه به صورت جمعى، جزء ضروريات دين محسوب مى‌شده است. نويسنده در اين نوشتار به بررسى آيين‌ها و نيايش‌ها و زيارات قبور و نذورات در متون مقدس پرداخته و خاطرنشان كرده است كه مقصود از متون مقدس، كتب عهد عتيق و نيز كتب عهد جديد مى‌باشد كه هر كدام شامل چندين رساله و كتاب و صحيفه است.

كليدواژه‌ها: دعا، زيارت، آيين‌ها، متون مقدس، تورات، انجيل، اپوكريفا.

تعاريف‌

شكوفه نموده بود و دو لوح عهد كه احكام بر آنها مكتوب بود، در كنار كتاب تورات داخل آن گذاشته بودند.(حقّه مَنّ و عصاى هارون در زمان سليمان در آن نبود).

مقدّمه‌

خداوند پس از خلقت حضرت آدم و حوا جايگاه آنان را باغ عدن قرار داد و آن را برايشان پربركت ساخت. آنها را نسبت به حسادت‌ها و شرارت‌هاى شيطان آگاه كرد.

اما آنها فريب خوردند و از باغ رانده شدند. آدم و همسرش از عملى كه مرتكب شده بودند توبه كردند و خداوند توبه آنها را پذيرفت، زيرا كه او توبه‌پذير مهربان است. ⁽¹⁾اما به سبب اين غفلت، آنها را به روى خاك فرستاد تا در آن‌جا توالد و تناسل كنند و براى اين‌كه نسل او نيز مورد آزمايش قرار گيرد، براى هدايت آنان پيامبرانى را فرستاد تا احكام الهى را بر آنها بيان كنند و آنها را از طغيان و سركشى بازدارند. سلسله اين انبيا از حضرت آدم شروع شده و تا حضرت خاتم به پايان رسيده است.

حس خداجويى و ارتباط داشتن با خداى يكتا همواره در نسل آدم بوده است و انسان پيوسته بازگشت به اصل خود را جست‌وجو مى‌كرده است. آنچه باعث فلاح و رستگارى يا ضلالت و عقوبت بشر گرديده، انتخاب راه درست يا نادرست در اين بازگشت بوده است. از آن پس بعضى راهى را كه انبيا راهنماى آن بوده‌اند انتخاب و طى كرده‌اند، و جماعت كثيرى كه هواى نفس بر آنها غلبه داشت، كالاى دنيا را برگزيدند و راهنمايشان شيطان شد.

آنچه كه بشر در طول تاريخ به دنبال آن بوده است، راه‌هاى رسيدن به خداست كه اين راه‌ها در زمان‌ها و در مكان‌هاى مختلف، شكل و قالب خاصى داشته است.

از جمله فرايضى كه ايجاد كننده اين ارتباط بوده و از آدم عليه السلام تا خاتم صلى الله عليه و آله اهميت خاص خود را داشته، راز و نياز با خداوند بوده است كه به شكل‌هاى مختلفى، چون دعا و نماز و زيارت و ... تجلى يافته است.

در اين تحقيق به بررسى زيارات، آيين‌ها و نيايش‌ها در متون مقدس پرداخته شده است، و مقصود از متون مقدس، كتب عهد عتيق و عهد جديد مى‌باشد.

كتب عهد عتيق شامل موارد زير مى‌باشد: اسفار خمسه، صحيفه يوشع بن نون، كتاب داوران، كتاب روت، كتاب اول سموئيل نبى، كتاب دوم سموئيل نبى، كتاب اول پادشاهان، كتاب دوم پادشاهان، كتاب اول تواريخ، كتاب دوم تواريخ، كتاب عزرا، كتاب نحميا، كتاب استر، كتاب ايوب، زبور داود، امثال سليمان، جامعه سليمان، غزل غزل‌هاى سليمان، صحيفه اشعياء، صحيفه ارميا، صحيفه مرائى ارميا، صحيفه حزقيال، صحيفه دانيال، صحيفه هوشع، صحيفه يوئيل، صحيفه عاموس، صحيفه اوبديا، صحيفه يونس، صحيفه ميكاه، صحيفه ناحون، صحيفه حبقوق، صحيفه صفنيا، صحيفه حجى، صحيفه زكريا و صحيفه ملاكى‌ء.

كتب عهد جديد شامل موارد زير بوده است: انجيل متى، انجيل مرقس، انجيل لوقا، انجيل يوحنا، كتاب اعمال رسولان، رساله‌هاى پولس رسول(چهارده رساله)، رساله يعقوب، رساله اول بطرس، رساله دوم بطرس، رساله اول يوحنا، رساله دوم يوحنا، رساله سوم يوحنا، رساله يهودا و مكاشفه يوحنا.

دعا و زيارت در متون مقدس‌

دعا به معنى صدا زدن و كمك طلبيدن است و دعا له يعنى براى او دعا كرد و دعا عليه يعنى بر او نفرين كرد. ⁽¹⁾واژه زيارت يعنى مَيل. و زاير اسم فاعل است. ⁽²⁾زيارت يك ديدار ارادى و خواست عقلى است كه با علاقه و تمايل همراه است، نه يك موضوع غير ارادى يا تصادفى. يعنى زاير به كسى گفته مى‌شود كه با عشق و علاقه و ميل و رغبت به زيارت كسى يا محلى برود. پس ديدارهاى تصادفى يا غير ارادى از مقوله اين تعريف خارج است.

با مرورى در زندگى انبياى الهى به روشنى پى خواهيم برد كه آن بزرگواران بيش از سايرين، دعا كرده‌اند و در استجابت آن اصرار بيشترى ورزيده‌اند.

دعا يكى از عوامل مؤثر در تهذيب و تزكيه انسان است كه اعتماد به نفس، صبر و پايدارى در هنگام مصايب و مشكلات بخشى از ثمره طيبه آن است.

نيايش و نماز همواره در ميان امت‌ها مرسوم بوده و نمادى از رابطه مستقيم انسان با خداى خود بوده است. انبيا و پيامبران الهى پيوسته اين دو فريضه را خود انجام داده و امت‌هاى خويش را نيز به انجام آنها ترغيب نموده‌اند. دعا و نماز كه موجب تقويت روحى نوع بشر بوده‌اند، انسان را از سردرگمى‌ها نجات داده و در حل مشكلات يارى كرده‌اند، يأس و نااميدى را از انسان دور ساخته و اميد و نشاط را در حيطه زندگى او گسترش داده‌اند.

در متون مقدس، دعا، نيايش و نماز، چه به صورت انفرادى و چه به صورت جمعى، جزءِ ضروريات دين بوده است.

آنچه كه از متون عهد قديم استفاده مى‌شود اين است كه زمان نماز و دعا مشخص بوده است و مؤمنين بايد اين فرايض را در ساعت و روزهاى خاص بجا آورند. مثلًا آنچه كه در مزامير داوود عليه السلام و كتاب دانيال نبى عليه السلام مورد تأكيد قرار داشته است، انجام فريضه دعا و نماز در ساعت‌هاى 3 و 6 و 9 روز و اوايل شب و انتهاى آن و وقت غذا خوردن بوده است. ⁽¹⁾نماز در ميان يهوديان مقدماتى داشت كه يك فرد يهودى بايد انجام مى‌داد.

يهوديان براى نماز به پيشانى يا بازوى چپ خود «عصابه» مى‌بستند و آن عبارت بود از قطعه چرم مكعبى شكل كه داراى چهار آيه بود و هر آيه بر قطعه‌اى از پوست يا كاغذ نوشته شده در عصابه قرار داده مى‌شد. اين چهار آيه عبارت بودند از: 1. آيات 2 تا 10 باب 12 سفر خروج؛ 2. آيات 11 تا 21 باب 12 سفر خروج؛ 3. آيات 4 تا 9 باب 6

سفر تثنيه؛ 4. آيات 18 تا 21 باب 11 سفر تثنيه. ⁽¹⁾مراسم نيايش و نمازهاى جمعى در بين يهوديان به شيوه‌هاى خاص انجام مى‌گرفت. در اين مراسم افراد براساس رتبه و مرتبه شخصيتى و خانوادگى بر يكديگر تقدم و برترى داشتند و بر همين اساس در مجمع مى‌نشستند.

«اول جايگاه مخصوص مشايخ بودند» ⁽²⁾بعد «رؤساى مجلس كه مركب از بزرگان و صاحب منصبان بود و سپس خادمان» ⁽³⁾پس از آن جايگاه شماسان بود كه صدقه‌ها را تقسيم مى‌كردند و بعد كسى كه دعا را مى‌خواند قرارداشت.

مراسم نيايش و نماز اين گونه شروع مى‌شد كه واعظ بر منبرى مى‌رفت و همه حاضرين به پا مى‌خاستند و پس از دعا همگى نماز اقامه مى‌كردند كه در آن برخى از آيات، قرائت گرديد. ⁽⁴⁾در دعا شخص داعى همان‌طور كه براى خود دعا مى‌كرد، براى ديگران نيز دعا مى‌كرد. على الخصوص براى سلاطين و صاحبان منصب ⁽⁵⁾اين دعا حتى مى‌تواند براى دشمنان و قاتلان خود هم باشد، همان گونه كه «استيفانِ» يهودى بعد از اين‌كه كليساى اورشليم او را تعيين كرد تا به حواريون در خدمت رسانى به فقرا مساعدت نمايد، باعث اشتعال غيرت و ضديت و تعصب يهود گرديد. لذا نسبت كفرگويى به وى داده، دستگيرش نمودند و پس از محاكمه او را سنگسار كردند و در حين سنگسار شدن زانو زد و ندا سر داد كه «خداوندا اين گناه را بر اينها مگير» اين را گفت و خوابيد. ⁽⁶⁾بعدها حواريون نيز در مراسم با يهوديان مشاركت مى‌كردند و اين مشاركت در انجام فرايض بين يهوديان و مسيحيان وجود داشت، تا زمانى كه حواريون مورد كينه

قرار گرفتند و از مجامع يهود رانده شدند. پس از آن مسيحيان ناچار بودند مراسم دعا و نماز را در خانه‌ها به صورت جمعى برگزار كنند.

البته امروزه بسيارى از آيين‌ها و مراسمى كه در گذشته بين يهوديان و مسيحيان معمول بوده است، رو به افول گذاشته است، زيرا نياز فطرى آنها كه همانا خداجويى و ارتباط با خدا بوده را اقناع نكرده است.

«به جرأت مى‌توان گفت كه عشاى ربانى، ديگر محور آيينى زندگى غالب مسيحيان غربى، چه كاتوليك و چه پروتستان نيست و آيين‌هاى اعتراف و توبه اكنون بيشتر به گذشته تعلق دارند». ⁽¹⁾امروزه در جوامع مسيحى گرايش مردم به نماز، آن هم به صورت انفرادى و در خانه‌ها گسترش يافته كه شايد به خاطر اين است كه نماز بهترين و بى واسطه‌ترين راه ارتباط با خداست.

زيارتگاه‌ها در متون مقدس‌

يهوديان در عهد عتيق غالب مراسم و عبادات رسمى و بزرگ خود را در هيكل‌ها يا معابد برگزار مى‌كردند و زيارت هيكل‌ها در نزد آنان، از اهميت بالايى برخوردار بود.

هيكل عبارت بود از چادر جماعت بزرگى كه مراسم مذهبى و ذبح و قربانى نيز در آن‌جا انجام مى‌گرفت. اين چادر بزرگ در اطراف خود، ايوان‌ها و ستون‌ها داشت و خانه‌ها و حجره‌هاى كاهنان در آن‌جا بود.

ساختن يك هيكل كارى بسيار دشوار، طاقت فرسا و زمان بر بود، مثلًا هيكلى را كه حضرت داود عليه السلام بناى آن را شروع كرد، با بيش از يكصد هزار نفر كارگر پس از مدت چند سال به دست سليمان عليه السلام به پايان رسيد ⁽²⁾مقصود از هيكلى كه در بيشتر مواضع كتاب مقدس از آن نام برده شده است، هيكل اورشليم است كه بر كوه «موريا»

بنا شده بود. در كتاب مقدس از سه هيكل نام برده شده است كه عبارت‌اند از: 1. هيكل سليمان؛ 2. هيكل زرُو بابل؛ 3. هيكل هيروديس.

تابوت مقدس را كه حضرت موسى به امر خداوند ساخته بود در هيكل اورشليم(هيكل سليمان) قرار داشت. تابوت عهد(مقدس) صندوقى بودكه موسى به امر حق‌تعالى از چوب شطيم ساخت. طولش سه قدم و نه قيراط و عرض و ارتفاعش دو قدم و سه قيراط بود و بيرون و اندرونش به طلا پوشيده بر اطراف سر آن تاج‌هاى طلايى ساخت و سرپوشى از طلاى خالص بر آن گذارده و دو كروب(فرشته) بر زير آن قرار دارد كه با دو بال خود بر سرپوش آمرزش سايه افكن بودند و بر هر يك از طرفين آن دو حلقه طلايى براى عصاهاى چوبى كه به طلا پوشيده شده براى برداشتن تابوت بود ساخت و حقّه مَنّ(نان آسمانى) ⁽¹⁾و عصاى هارون را كه شكوفه نموده بود و دو لوح عهد كه احكام بر آنها مكتوب بود در كنار كتاب تورات داخل آن گذاشته بودند ⁽²⁾همچنان آن را تابوت شهادت هم گفته‌اند. ⁽³⁾لازم به تذكر است كه حقّه مَنّ و عصاى هارون در زمان سليمان در آن نبوده‌اند. ⁽⁴⁾زمانى كه قوم بنى اسرائيل كوچ مى‌كردند تابوت عهد را برداشته و به دنبال آن حركت مى‌كردند. امورات مخصوص به تابوت عهد منحصر بود به هارون و پسرانش. آن‌گونه كه از متون مقدس برداشت مى‌شود، به نظر مى‌رسد كه چون بنى اسرائيل در دوران حضرت موسى در انجام دستورات الهى تعلل ورزيده و وارد جزئيات شده، زياد بهانه مى‌آوردند، خداوند نيز در اجراى فرايض از آنها مى‌خواست كه جزئيات را نيز رعايت كنند؛ مثلًا در سفر اعداد باب چهارم آيات 5 تا 15 در مورد تابوت عهد مى‌فرمايد: «هنگامى كه اردو كوچ مى‌كند هارون و پسرانش داخل خيمه اجتماع شده و پوشش حجاب را پايين بياورند و تابوت شهادت را با آن بپوشانند و

بر آن پوشش پوست خز آبى بگذارند و جامه‌اى كه تمام آن لاجوردى باشد بالاى آن پهن نموده، چوب دسته‌هايش را بگذارند و بر ميز نان تقدمه جامه لاجوردى بگسترانند و بر آن بشقاب‌ها و قاشق‌ها و كاسه‌ها و پياله‌هاى ريختنى را بگذارند و نان دائمى بر آن باشد و جامه قرمز بر آنها گسترانيده، آن را با پوشش پوست خز بپوشانند و چوب دسته‌هايش را بگذارند و جامه لاجوردى گرفته، شمعدان روشنايى و چراغ‌هايش و گل‌گيرهايش و سينى‌هايش و تمامى ظروف روغنش را كه با آنها خدمتش مى‌كنند بپوشانند و آن را و همه اسبابش را در پوشش پوست خز گذاشته بر چوبدستى بگذارند و بر مذبح زرين جامه لاجوردى گسترانيده، آن را به پوشش پوست خز بپوشانند و چوب دست‌هايش را بگذارند و تمامى اسباب خدمت را كه با آنها در قدس خدمت مى‌كنند گرفته، آنها را در جامه لاجوردى بگذارند و آنها را به پوشش پوست خز بپوشانند و بر چوب دست بنهند و مذبح را از خاكستر خالى كرده، جامه ارغوانى بر آن بگسترانند و جميع اسبابش را كه به آنها خدمت آن را مى‌كنند، يعنى مجمرها و چنگال‌ها و خاك اندازها و كاسه‌ها، همه اسباب مذبح را بر روى آن بنهند و بر آن پوشش پوست خز گسترانيده، چوب دست‌هايش را بگذارند و چون هارون و پسرانش در هنگام كوچ كردنِ اردو از پوشانيدن قدس و تمامى اسباب قدس فارغ شوند، بعد از آن پسران «قهات» براى برداشتن آن بيايند، اما قدس را لمس ننمايند مبادا بميرند». ⁽¹⁾اين قانون سخت و پيچيده اى بود كه خدا بر بنى اسرائيل نازل كرد و اگر كوچك‌ترين خطايى در انجام امور فوق الذكر اتفاق مى‌افتاد، خاطى فوراً عقوبت مى‌شد؛ مثلًا «عزّه» پسر ابى ناداب وقتى تابوت عهد كه بر روى عرابه در نزديك خانه‌اش توقف نموده بود، چون گاوان حمل كننده تابوت لغزيدند و او دستش را دراز كرد تا جلو لغزش تابوت عهد را بگيرد. چون دستش به تابوت خورد فوراً خداوند او را كشت، زيرا او از خانواده‌اى نبوده كه مجاز به دست زدن به تابوت

هستند ⁽¹⁾و خداوند انجام امورات خاصه تابوت عهد را به دست هارون و پسرانش واگذار كرده بود و گفته بود و ديگران اجازه دست زدن به آن را نداشتند. و يا «عزّيا» پسر «امصيا» در سن شانزده سالگى به تخت سلطنت مى‌نشيند و پنجاه و دو سال بر قوم خود حكومت مى‌كند و در اين مدت همواره بر دشمنان خود پيروز شده، شهرت فراوانى به دست مى‌آورد. آن‌گونه كه در كتاب دوم پادشاهان، باب 15، آيه 1 تا 7 آمده است، وى روزى بر پيروزى‌هايش مى‌بالد و جسارت مى‌ورزد و مى‌خواهد كارى را انجام دهد كه مختص كاهنان است، يعنى سوزاندن بخور. خداوند پس از اقدام او به اين‌كار و به خاطر جسارتش، وى را به بيمارى «برص» مبتلا مى‌كند و تا آخر عمرش در خانه‌اى كه مخصوص اين بيماران است زندگى مى‌كند.

اگر چه در اين چند قرن گذشته آيين‌هاى مذهبى از رونق افتاده بود؛ يا به سخن ديگر، به خاطر رفتار نامناسب كليساها با مسايل جديد علمى و مقابله با عقل‌گرايى بشر، نوعى دين‌گريزى در جوامع مسيحى گسترش يافته بود، ولى امروزه جمعيت مسيحيان و يهوديان، در زيارتگاه‌ها موج مى‌زند.

«در سال 1992 ميلادى، بقعه لورد در فرانسه پنج و نيم ميليون زاير داشت كه يك و نيم ميليون نفر بيشتر از ده سال قبل بود. از زيارتگاه‌هاى ديگرى مانند سانتياگو، كمپوستلا در اسپانيا و فاتيما در پرتغال نيز افزايش مشابهى گزارش شده است.

بسيارى براى شفا جويى به اين بقاع مى‌آيند ... با اين‌كه از زمان جنبش اصلاح دينى در اروپا زيارت به كلى منع شده است، پروتستان‌هاى اروپا نياز درونى خود را به احساس حضور قدسى در زيارتگاه‌هاى كاتوليك برآورده مى‌سازند». ⁽²⁾

تدفين مردگان و زيارت اهل قبوردر متون مقدس‌

آنچه كه از مطالعه متون مقدس به دست مى‌آيد، آن است كه قوم يهود در طول تاريخ نسبت به مراسم غسل، تكفين و تدفين اموات عنايت و دقت خاصى داشته‌اند و

عدم دفن ميت نشانه بى‌احترامى به احكام شرع بوده و همواره يكى از نشانه‌هاى تدين افراد، دفن اموات بوده است.

در شرع يهوديان حتى اموات دشمنان هم مى‌بايست دفن شود ⁽¹⁾همچنين يهوديان وصيت مى‌كردند كه در قبرستان يا محلى كه پدرانشان در آن‌جا مدفون بودند، به خاك سپرده شوند ⁽²⁾يعقوب در وصيت خود مى‌گويد: مرا با پدرانم در مغاره‌اى كه در صحراى «عفرون حتى» است دفن كنيد(ابراهيم آن را با آن صحرا از عفرون حتى براى ملكيت مقبره خريده بود؛ ابراهيم و زوجه‌اش ساره را در آن‌جا دفن كردند.

اسحاق و زوجه‌اش رفقه را دفن كردند و من‌در آن‌جا «ليه» را دفن نمودم ... چون يعقوب وصيت را با پسران خود به پايان برد، پاهاى خود را به بستر كشيد، جان بداد و به قوم خويش ملحق گرديد ⁽³⁾و در همان جايى كه وصيت كرده بود به خاك سپرده شد.

مصريان مردگان خود را بزرگ مى‌داشتند و براى جلوگيرى از فساد، آنان را موميايى مى‌كردند و با عطر درخت «بلسان» آنان را تدهين كرده، معطر مى‌ساختند(س پ 37: 25) همچنين براى خوشبو كردن خود يا مداوا كردن بيماران يا معطر ساختن اجساد از «پاتيلچه» كه روغن مقدس و تركيبى مطبوع بود كه از چند ماده تركيب مى‌شد استفاده مى‌كردند. ⁽⁴⁾چون شخصى به حالت احتضار مى‌رسيد، رسم بود خويشان وى و اطرافيان چشم‌هاى او را ببندند و آخرين بوسه‌ها را بر سر و روى او بزنند و بر بالين او گريه و زارى كنند. ⁽⁵⁾و اين عزادارى و ماتم و سوگوارى تا مدت‌ها بعد از دفن ميت ادامه داشت ⁽⁶⁾و گاه مى‌شد كه زنان تعزيه خوان و نوحه سرا را براى داغ‌تر كردن مجلس و گريانيدن حاضران اجير مى‌كردند. ⁽⁷⁾و گاه اين عزادارى‌ها با اصوات موزيك‌هاى غم‌انگيز همراه بود. ⁽⁸⁾بعد از دفن ميت خانواده او ناهار يا شامى را به شركت كنندگان مى‌دادند و تا مدت‌ها بعد از دفن ميت دوستان و خويشاوندان هر

روزه به قبرستان مى‌رفتند و بر قبر گل مى‌ريختند و گريه و زارى مى‌كردند.

يهوديان عادت داشتند كه بر سر قبور و زيارتگاه‌هاى اموات خود رفته، بر سر مزار مورد نظر نماز بخوانند. آنها بر ميت مى‌گريستند و هر چه فرد فوت شده به شخص نزديك‌تر مى‌بود يا جايگاه والاترى مى‌داشت، مراسم عزادارى و ايام آن بيشتر مى‌بود. ايام نوحه‌گرى هفت روز بود، ولى براى بزرگان اين ايام تا سى روز يا بيشتر ادامه داشت. ⁽¹⁾آنچه كه در آخرين آيات سفر پيدايش درباره وفات حضرت يعقوب آمده است، اين است كه چون يعقوب چشم از جهان فرو بست، بنى اسرائيل بسيار گريستند، حضرت يوسف بر روى پدر خود افتاد، بر وى گريست و او را بوسيد و طبيبانى را كه از بندگان او بودند فرمود تا پدر او را حنوط كنند و طبيبان اسرائيل(يعقوب) را حنوط كردند و چهل روز در كار وى سپرى شد، زيرا كه اين قدر روزها در حنوط كردن صرف مى‌شد و اهل مصر هفتاد روز براى وى ماتم گرفتند. ⁽²⁾يوسف پس از فوت پدر جسدش را در همان جايى كه وصيت كرده بود دفن كرد.

امروز نيز يهوديان از اول تا هشتم ماه «آب» براى شهادت زكريا عزادار هستند و روز هشتم به زيارت اموات رفته و به مستمندان كمك مى‌كنند. همچنين يك روز قبل از عيد «كيپور» به زيارت قبور رفته و به فقرا صدقه مى‌دهند و فرداى آن روز كه دهمين روز ماه «تشرى» است و عاسور يعنى عاشورا ناميده مى‌شود را روزه مى‌گيرند و تمام روز به عبادت و استغفار مشغول مى‌شوند. ⁽³⁾بنى اسرائيل، قبرها و معابد خود را همچون مصريان باستان و آشوريان باصُوَر و تماثيل رنگارنگ منقش مى‌ساختند. ⁽⁴⁾حزقيل نبى آنان را از اين كار منع مى‌كرد و

مى‌فرمود كه خدا مرا گفت: اى پسر انسان آيا آنچه را كه مشايخ خاندان اسرائيل در تاريكى و هركس در حجره‌هاى بت‌هاى خويش مى‌كند ديدى. زيرا مى‌گويند كه خدا ما را نمى‌بيند و خدا اين زمين را ترك كرده است. ⁽¹⁾در متون مقدس مواردى از شفاعت كه ذكر شده است و آن درخواست نمودن عفو از شخصى كه تقصير درباره او واقع شده مى‌باشد و شخص شافع، هم مدعى و هم مدعى اليه را مستخلص مى‌سازد و گاهى خود شافع براى دشمن خود شفاعت مى‌نمايد، چنانچه در رساله پولس رسول به رومانيان در حق مردم مكتوب است كه مى‌گويد: «خدا قوم خود را كه از قبل شناخته بود، رد نفرموده است، آيا نمى‌دانيد كه كتاب در باره‌الياس چه مى‌گويد، چگونه بر اسرائيل از خدا استغاثه مى‌كند». ⁽²⁾و يا در باب هشتم، آيه بيست و ششم همين رساله گويد: «و همچنين روح نيز، ضعف ما را مدد مى‌كند، زيرا كه آنچه دعا كنيم به طورى كه مى‌بايد نمى‌دانيم لكن خود روح براى ما شفاعت مى‌كند ...» شايد مقصود اين باشد كه آن‌گونه كه مى‌پذيرد به ما مى‌آموزد كه چنين كنيم يعنى به ما الهام مى‌كند.

يهوديان در زياراتشان براى اجابت درخواست‌هاى خود، اظهار عجز و تواضع نموده و انابه مى‌كردند و براى بخشش گناهان خود روزه مى‌گرفتند و به خطاهاى خويش اقرار مى‌كردند، تا رضايت ذات اقدس الهى را به دست بياورند و درون خويش را آرام سازند. ⁽³⁾

ارسال سلام‌ها و درودها براى صالحان‌

سلام و درود به بندگان صالح، چه آنانى كه از دنيا رفته‌اند و چه حاضرين در ميان امت‌ها، امرى معمول بوده است. در متون مقدس به خصوص در رساله‌هاى پولس رسول، اين سلام‌ها و درودها براى درگذشتگان و حاضران زياد به چشم مى‌خورد:

«از قيامت مردگان يعنى خداوند ما، عيسى مسيح، كه به او فيض و رسالت را يافتيم براى اطاعت ايمان در جميع امت‌ها به خاطر اسم او، كه در ميان ايشان، شما نيز خوانده شده عيسى مسيح هستيد، به همه كه در روم محبوب خدا و خوانده شده و مقدسيد، فيض و سلامتى از جانب پدر، خدا و عيسى مسيح خداوند بر شما باد. اول شكر مى‌كنم خداى خود را به وساطت عيسى مسيح درباره همگى شما كه ايمان شما در تمام عالم شهرت يافته است، زيرا خدايى كه او را به روح خود در انجيل پسرش خدمت مى‌كنم مرا شاهد است كه چگونه پيوسته شما را ياد مى‌كنم و دائماً در دعاهاى خود مسئلت مى‌كنم كه شايد الآن به اراده خدا سعادت يافته نزد شما بيايم. ⁽¹⁾در ميان همين سلام‌ها و دعاها گاه «پولس» افرادى را كه نام يهودى دارند، ولى اعمالشان نشان آن است كه بهره‌اى از تعاليم الهى نبرده‌اند را مؤاخذه و مورد خطاب و عتاب قرار مى‌دهد و از آنها مى‌خواهد كه در باطن و روح و عمل يهود با شند نه در حرف و ظاهر. ⁽²⁾

زيارت اماكن مقدس و قربانى كردن براى خدايان‌

زيارت اماكن مقدس و قربانى كردن براى خدايان در بسيارى از اقوام معمول بود و در مراسم خاص كه به مناسبت‌هاى مختلف برگزار مى‌گرديد، براى اداى دين و نذرى كه داشتند، قربانى مى‌آوردند و معمول اين بود كه قربانى از ميان حيواناتى همچون گاو، ميش، بز، بره و يا پرندگان باشد. آنچه كه براى قربانى آورده مى‌شد غالباً دو نوع بود:

چنانچه قربانى، خونى مى‌بود، شخص قربان گذار دست خود را بر قربانى مى‌گذاشت و سپس توسط كاهن يا لاوى ذبح مى‌شد. كاهنان كه محرمانه‌ترين امور

مربوط به هياكل يا بت‌ها را به عهده داشتند، افرادى بودند كه با استفاده از كلام سجع و پرداختن به برخى امور و رياضت‌ها، اطلاعات ناقصى از بعضى امور ساده غيب را از طريق شياطين به دست بياورند. «لا يقوى الكاهن على الكمال فى إدراك المعقولات لأنّ وحيه من وحى الشيطان». ⁽¹⁾كاهنان، آنچه را كه مأمور به سوزانيدن آن بودند، پس از كندن پوست و قطعه قطعه كردن گوشت حيوان در قربانگاه مى‌سوزاندند. ⁽²⁾انتخاب نوع قربانى، با توجه به وضع مالى قربانى گذار بود، مثلًا افراد فقير از براى قربانى حيوانات كوچك‌تر يا از پرندگانى همچون كبوتر و قمرى كه نوعى پرنده مانند كبوتر بود و در اراضى مقدسه فراوان يافت مى‌شد را مى‌آوردند. ⁽³⁾در هر صورت قربانى‌ها يا از حيوانات بود كه به مذبح آورده مى‌شد و يا آرد و روغن و مواد ديگر ....

تمام مراسمات مذهبى يهوديان اعم از زيارات، دعاها، نيايش‌ها و قربانى كردن‌ها، همراه با موسيقى و آوازهاى مختلف بود.

يهوديان با وجود خلف وعده‌هاى بى‌شمارشان نسبت به انجام تعهداتشان در برابر خداوند،- كه تورات و انجيل و قرآن پر است از اين نمونه‌ها- گاه نذوراتى غير معمول و غير معقول مى‌كردند و بر اجراى آنها پافشارى مى‌نمودند، حتى اگر نذرشان به ضرر و زيان آنها مى‌بود، مثل قربانى كردن بهترين نزديكان و خويشاوندانشان.

در متون مقدس موارد زيادى از قربانى كردن انسان‌ها براى خدايان آورده شده است، در زير چند نمونه از نذورات غير مرسوم بنى اسرائيل را كه در متون مقدس مذكور است، آورده‌ايم.

«يفتاح» وقتى پيشواى مشايخ جلعاد گرديد، در جنگى كه با بنى عمون در پيش داشت نذر كرد اگر خداوند او را در جنگ پيروز كند، هنگام مراجعت هرچه را كه به

استقبال او از در خانه‌اش بيرون بيايد از آن خداوند باشد و آن را براى قربانى سوختنى بگذارد. وى فقط يك دختر داشت و او اولين كسى بود كه پس از مراجعت پدر از جنگ به استقبال پدر آمد. وقتى «يفتاح» چشمش به دختر افتاد، پيراهن چاك كرده، نذر خود را آشكار كرد و دختر نيز پذيرفت تا قربانى شود و چنين شد. پس از آن دختران بنى اسرائيل هر سال چهار روز را براى دختر يفتاح عزادارى مى‌كردند. ⁽¹⁾پادشاه موآب كه از مقاومت در برابر «يهورام» و «يهوشافات» عاجز و درمانده شد، به جهت تحريك غيرت قوم خود يا دشمن خود، نخست زاده خود يعنى پسر بزرگ خود را قربانى سوختنى قرار داد. ⁽²⁾«عمّونيان» بتى داشتند به نام «مولك» يا «ملكون» اين بت از مس تو خالى ساخته شده و سر گوساله داشت كه بر صندلى نشسته بود. معمولًا براى اين بت كه خداى عمّونيان بود، قربانى‌هاى انسانى به خصوص از ميان بچه تقديم مى‌شد. روش قربانى كردن به اين شكل بود كه در درون اين بت آتش روشن مى‌كردند تا زمانى كه بازوهاى اين بت مسى، قرمز مى‌شد، آن‌گاه قربانى مورد نظر را بر روى دست‌هاى بت مى‌گذاشتند تا فوراً بسوزد.

در همين حين طبل‌ها نواخته مى‌شد تا صداى داد و فرياد قربانى شنيده نشود.

در كتاب دوم پادشاهان چنين آورده شده كه: «اهل سَفَروايم پسران خود را براى «ادرمَّلك» و «عنَّملك» كه خدايان سفروايم بودند به آتش مى‌سوزانيدند». ⁽³⁾انبياى بنى اسرائيل بارها و بارها يهوديان را از اين نوع كارها منع كرده بودند، ولى «آنها به مواعظ انبيا توجه نكردند، تا اين‌كه خشم يهُوه بر آنها افروخته شد». ⁽⁴⁾

از پرستش يهوه (خداى يكتا) تا شرك و بت‌پرستى‌

بت‌پرستى پس از اسارت، در ميان بنى اسرائيل شيوع گسترده‌اى يافت و با اين‌كه مواعظ انبيا را مى‌شنيدند، اما از كار خود دست بر نمى‌داشتند، تا اين‌كه گرفتار غضب

الهى مى‌شدند. آنچه كه از كتب مقدس به دست مى‌آيد نشان مى‌دهد كه بنى اسرائيل براى خدايان خود هيكل‌ها(مجسمه‌ها) و نمادها يا تماثيلى مى‌ساختند و آنها را پرستش كرده، براى آنها قربانى مى‌كردند. اين مجسمه‌ها و تماثيل كه خدايان اقوام بودند، گاه به شكل‌هاى پادشاهان و يا حيوانات و يا ممزوجى از انسان و حيوان يا فرشتگان ساخته مى‌شدند.

با اين‌كه خداوند گفته بود «هيچ شكلى از آنچه در آسمان و زمين و درياست براى خود مساز و نزد آنها سجده مكن و آنها را عبادت منما» ⁽¹⁾ولى پرستش و عبادت يهُوَه(خداى يكتا) كم كم به پرستش اوثان و تماثيل تبديل شد و اين نوع پرستش كم كم حالت رسمى گرفت تا آن‌جا كه «تمثال غيرت» را بر سردر دروازه اورشليم نصب كردند تا دلالت نمايد براى اين‌كه عبادت تماثيل در اين شهر آشكار و واضح گشته است. ⁽²⁾«هر امت خدايان خود را ساختند و در خانه‌هاى مكان‌هاى بلند كه سامريان ساخته بودند گذاشتند، يعنى هر امتى كه در شهر خود ساكن بودند، پس اهل بابل «سكّوت بنوت» را و اهل كوت «نَرجَل» و اهل حمات «اشيما» را ساختند و عِوّيان «نِبحَز» و «تَرتاك» را ساختند». ⁽³⁾انسان امروزى كه در قرن بيست و يكم بعد از ميلاد زندگى مى‌كند نيز گرفتار شرك و بت‌پرستى است و در بعضى از كشورها هنوز مردمى هستند كه براى خود بت‌هايى ساخته‌اند و شب و روز به عبادت آنها مشغول و براى آنها ركوع و سجود و قربانى مى‌كنند.

در قاموس كتاب مقدس تحت كلمه ميمون آمده است: «فعلًا در هندوستان بت ميمون‌مورد پرستش مى‌باشد، چه كه در آن‌جا هيكلى و معبدى براى آن حيوان برقرار دارند مى‌باشدكه داراى هفتصد ستون است».

در رساله پولس به روميان آمده است: ⁽⁴⁾اى كسى كه ديگران را تعليم مى‌دهى، چرا

خود را نمى‌آموزى؟ وعظ مى‌كنى كه دزدى نبايد كرد، آيا خود دزدى نمى‌كنى؟ و از زنا كردن نهى مى‌كنى، آيا خود زانى نيستى؟ از بت‌ها نفرت دارى، آيا به تجاوز از شريعت، خدا را اهانت نمى‌كنى؟ زيرا كه به سبب شما در ميان امت‌ها اسم خدا را كفر مى‌گويند، چنان كه مكتوب است.

البته هرگاه احكام الهى از جامعه طرد مى‌شد و ستمگران ستمگرى مى‌كردند و مانع مى‌شدند كه قوم خدا، او را عبادت كنند، خداوند وعيد عذاب به آنها مى‌داد؛ از جمله عذاب‌هايى كه بر مصريان رفت، عذاب‌هاى ده‌گانه بود كه عبارت بودند از:

نتيجه‌گيرى‌

نتيجه اين‌كه آيين‌ها و فرايض مذهبى همچون دعا، نماز و زيارات از مشتركات تمام اديان الهى بوده است كه در تمام دوره‌هاى تاريخى در ميان امت‌ها وجود داشته، فقط شكل و نوع و شدت ضعف و قوت آن متفاوت بوده است. در متون مقدس نمونه‌هاى پايبندى مردم به اين آيين‌ها به وفور يافت مى‌شود. و هر گاه انسان خواسته است از نمادهاى ارتباط با خدا فاصله بگيرد، فوراً اين حصار را شكسته و دوباره مراجعت كرده است، مانند آنچه كه مى‌بينيم امروزه در جوامع مسيحى و يهودى جهان گرايش به دعا و زيارت به شدت رو به گسترش است و اين نشان‌دهنده آن است كه دين‌گريزى در ميان آنان در قرون گذشته كه به خاطر عملكرد نامناسب متوليان دينى بوده، نه اين‌كه مشكل را حل نكرده كه مشكلات عديده‌اى براى آنان به وجود آورده است. لذا حل بسيارى از معضلات و ناهنجارى‌هاى موجود در جوامع خود را در روى آورى به دعا، نماز و زيارات مى‌دانند.

فهرست منابع‌

6. نذر و نياز در دين زرتشت و ايران باستان‌

اشاره

دكتر سيد حسين اميديانى ⁽¹⁾

چكيده‌

از مطالعات انسان شناختى استنباط مى‌شود كه نذورات و زيارت اماكن مقدس از ديرپا، بنيادين و كهن‌ترين صور رفتارها و تجربه‌هاى دينى فرهنگ‌ها و جامعه‌ها بوده است. ثروتى را كه در گذشته زايران از طريق اهداى نذرها براى زيارتگاه‌ها هزينه مى‌كرده‌اند با توجه به امكانات محدود مادى و تنگناهاى معيشتى، شگفت‌آور بوده است. يكى از سنت‌هاى پسنديده مردم ايران باستان كه پيرو آيين يكتاپرستى دين رزتشت بوده‌اند، نيكى و نيكوكارى و كمك به همنوع و اهداى نذرها به معابد و اماكن زيارتى بوده است. زرتشتيان اين عمل نيك را از جمله وظايف ملى و مذهبى آيين خود مى‌دانسته و به آن عمل مى‌كردند. دين زرتشت با توجه به نمونه‌هايى كه در كتاب مقدس «اوستا» به آنها اشاره شده، به موضوع نذر و نياز، چه براى اهورا مزدا(خداى يكتا) و چه براى انجام مراسم مذهبى در آتشكده‌ها و اهدا به آن‌جا و يا پيشكش نمودن به همنوعان پرداخته شده است. هم‌اكنون نيز هموطنان زرتشتى ما در كرمان و يزد، نذورات و موقوفاتى دارند كه نذر و وقف برگهنبار شده و همه ساله درآمد آنها در محل صرف نيات نذر كننده و واقف مى‌شود.

كليدواژه‌ها: اهورا مزدا، زرتشت، اوستا، گات‌ها، نذر و نياز، يسنا.

مقدّمه‌

شناخت فرهنگ هر ملت، براى مردم آن مرز و بوم، در حقيقت نوعى خودشناسى و آگاهى به منابع فرهنگى و ريشه‌هاى موجوديت و شناسنامه آن قوم و ملت محسوب

مى‌شود. براى ما ايرانيان كه خوشبختانه وارث فرهنگى بسيار غنى و سرشار، چه از عهد باستان و قبل از اسلام و چه بعد از ظهور دين پر بركت اسلام هستيم، شناخت و آگاهى از مدنيت و فرهنگ، ضرورى و واجب است.

شناسانيدن ايران و جلوه‌هاى گوناگون عناصر با ارزش تاريخ و تمدن ايرانى به مردم و آگاه ساختن آنان از ويژگى‌هاى ظريف و عشق به زيبايى و روش‌ها و سنت‌هاى نيك اجتماعى، از جمله مهم‌ترين وظايفى است كه ايران دوستان و پژوهشگران و اهل قلم و مربيان و معلمان بر عهده دارند.

از شواهد باستان‌شناختى و منابع تاريخى و مطالعات انسان‌شناختى چنين استنباط مى‌شود كه اهداى نذور و زيارت اماكن مقدس از ديرپا، بنيادين و كهن‌ترين صور رفتارها و تجربه‌هاى دينى فرهنگ‌ها و جامعه‌ها و جمعيت‌ها بوده است. همه تجربه‌هاى دينى به طريقى با زيارت و اعمال زايرانه جمعيت‌هاى متدين درپيچيده‌اند. به ديگر سخن دينى را بدون زيارت و اعمال و آداب آن و نذر و نياز سراغ نداشته و نمى‌شناسيم. اصولًا هر اندازه فرهنگ‌ها، جامعه‌ها و جمعيت‌ها دينى‌تر زيسته و هستى را متدينانه و آيينى‌تر تجربه كرده‌اند، با ادب و آدابى زايرانه‌تر نيز زندگى را تشكّل داده‌اند. لايه‌هاى باستانى‌تر فرهنگ‌ها، پرمايه و غنى از تمثيل‌هاى آيينى و كنش‌ها و رفتارهاى زايرانه و آداب عميقاً معنوى جمعيت‌هاى زاير بوده است.

سرمايه و ثروتى را كه در گذشته جمعيت‌هاى زاير از طريق اهداى نذرها براى زيارتگاه‌ها و اماكن متبرك خود هزينه مى‌كرده‌اند، با توجه به امكانات محدود مادى و تنگناهاى معيشتى كه با آن دست و پنجه مى‌فشرده‌اند، شگفت‌آور بوده است. امر اتفاقى نيست كه زنده، غنى، معنوى و فعال‌ترين محوطه‌ها و مكان‌ها در گذشته زيارتگاه‌ها بوده‌اند. معمارى، هنر، ادبيات و آداب زيارت و اهداى نذور را بى‌اغراق مى‌توان از گرانمايه‌ترين ذخاير معنوى و ميراث جمعيت‌هاى زاير دانست.

باستان‌شناسان و مورخان اديان اطلاعات مهمى را از ميراث زايران و سنت و معنويت و آداب و ادبيات زيارت در فرهنگ‌ها و آيين‌هاى مختلف در دوران‌هاى گذشته در اختيار ما مى‌نهند. از مطالعات تطبيقى- تاريخى و پديدار شناختى زيارت و زايرى و مناسبات آن با ديانت و ديندارى نيز چنين استنباط مى‌شود كه نسبت، رابطه يا مواجه زايرانه با «چيزها» با امرالوهى، قدسى و متعالى كه هر سه از عناصر بنيادين تجربه‌هاى دينى هستند سخت و استوار درتنيده است. ⁽¹⁾يكى از سنت‌ها و خصلت‌هاى پسنديده مردم ايران باستان، نيكى و نيكوكارى و كمك به همنوع و اهداى نذور به معابد و اماكن مقدس بوده است و اين عمل را جزء وظايف ملى و مذهبى خود مى‌دانسته‌اند. در هر دين الهى، نذر و نياز و داد و دهش و خير و خيرات و نيكوكارى از وظايف عمده پيروان آن دين به شمار مى‌رود و پيامبران الهى بر اين مطلب تأكيد فراوانى نموده‌اند.

ايرانيان باستان پيرو آيين يكتاپرستى زرتشت بوده‌اند و در كتاب مذهبى آنان يعنى" اوستا" در بخش گات‌ها چنين آمده است:

اوستا با نويسه فارسى‌

ات‌راتوم زرتوشترو تنوس چيت خوخياو اوتنم ددائيتى پئوروتات مننگهس چاونگهوش مزدا شيوتنهيا اشايى ياچا اوخذ خياچا سروشم خشتروم چا(يسنا- هات 33- بند 14)

دين زرتشت‌

خداوند متعال براى هر امتى پيامبرى فرستاده كه مردم را به راه راست هدايت كند، به طور مثال مى‌فرمايد: «وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِى كُلّ أُمَّةٍ رَّسُولًا ...». ⁽²⁾

و همانا ما در ميان هر امتى پيغمبرى فرستاديم تا به خلق ابلاغ كند كه خداى يكتا را بپرستيد ....

در كتاب آسمانى قرآن هميشه از پيامبران گذشته با احترام و نيكى ياد نموده و به مؤمنين نيز توصيه مى‌كند، ضمن احترام به همه پيامبران و رسولان به تمام آنها ايمان داشته باشند. از جمله فرموده: «ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبّهِ‌ى وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَمَللِكَتِهِ‌ى وَكُتُبِهِ‌ى وَرُسُلِهِ‌ى لَانُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّن رُّسُلِهِ ...». ⁽³⁾

رسول خدا به آنچه خدا بر او نازل كرد ايمان آورده و مؤمنان نيز همه به خدا و فرشتگان خدا و كتب و پيغمبران خدا ايمان آوردند و(گفتند) ما ميان هيچ يك از پيامبران خدا فرق نگذاريم.

زرتشت پيامبر الهى، طبق نظر پژوهشگران و محققين، بين حدود 1700- 1400 سال پيش از ميلاد يعنى 3700- 3400 سال پيش ظهور نموده است. كتاب مقدس پيروان زرتشت اوستا مى‌باشد كه مجموعه شعاير، آداب و رسوم، برداشت‌ها و معتقدات مذهبى آنان در آن آمده است. در كتب مقدس آسمانى تورات و انجيل و قرآن، هر گاه خواسته‌اند از مذهب باستانى ايران سخنى به ميان آورند، تنها به نام" مجوس" بسنده كرده‌اند. در قرآن مجيد كلمه مجوس يك بار به كار رفته است: «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ

وَ الَّذِينَ هَادُواْ وَ الصبِينَ وَ النَّصرَى وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِينَ ...». ⁽¹⁾

مرحوم علامه طباطبايى در تفسير الميزان ذيل آيه مذكور مى‌نويسد: «منظور از مجوس قوم معروفى هستند كه به زرتشت گرويده و كتاب مقدسشان اوستا نام دارد .... و در قديم الايام مجوسيان در ايران و چين و هند وغير آنها آتشكده‌هايى داشتند و وجود همه عالم را مستند به اهورامزدا دانسته و او را ايجاد كننده همه مى‌دانستند». ⁽²⁾از اين آيه شريفه و ترجمه و تفسير آن كه در الميزان خيلى مفصل نقل شده معلوم مى‌شود كه قرآن كريم ملت مجوس را اهل كتاب دانسته و آن طايفه را با يهود و نصارى كه از امم خداپرست و داراى احكام و شريعت متقنى بودند، در يك دريف آورده و كلمه مجوس را با واو وصل به ايشان مى‌پيوندد و به توسط حرف موصول دوم(كلمه الّذين)؛ آنان را از مشركين جدا مى‌سازد. در ضمن ذكر حديثى از ابا عبداللَّه عليه السلام راجع به مجوس در انتهاى آن از قول پيغمبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «مجوس را پيغمبرى بوده است كه او را بكشتند و كتابى آورد كه آن را بسوزانيدند و بر دوازده هزار پوست گاو نوشته شده بود». ⁽³⁾مى‌دانيم كه كافران و دشمنان زرتشت او را به شهادت رسانيدند و كتاب اوستا نيز در حمله اسكندر به ايران به آتش كشده شد. در اين‌جا به ذكر چند نمونه از سروده‌هاى خود زرتشت كه در بخش گات‌هاى اوستا آمده، مى‌پردازيم كه دليلى است بر يكتاپرستى ايرانيان باستان كهن‌ترين و مطمئن‌ترين قسمت اوستا بخش گات مى‌باشد.

«اوست نخستين انديشه‌گرى كه با نور خود افلاك را درخشان ساخت و با نيروى خرد خويش راستى بيافريد تا نيك انديشان را يار و پشتيبان باشد. اى هستى بخش و داناى بزرگ؛ اى كسى كه هميشه در هر حال يكسانى، با روح مقدست فروغ ايمان را در قلب ما بر افروز». ⁽⁴⁾

«اى مزدا، هنگامى كه تو را با ديده دل نگريستيم در انديشه خود دريافتيم كه تويى سرآغاز، كه تويى سرانجام، كه تويى پدرمنش پاك، كه تويى آفريننده راستى، كه توى داور دادگر كارهاى جهانى». ⁽¹⁾گر مسلمان، گر نصارى هم مجوس و هم يهود

ذاكر درگاه او هريك همى گويد خدا

همه جا خانه يار است چه مسجد چه كنشت.

آتشكده‌

«لّكُلّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنزِعُنَّكَ فِى الْأَمْرِ وَ ادْعُ إِلَى رَبّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُّسْتَقِيمٍ»؛ ⁽²⁾

ما براى هر امتى پرستشگاهى مقرر كرديم تا به خدا توجه كنند(و آن‌جا سبب وحدت و انس و الفت آن امت شود) پس(اى رسول) نبايد مردم(در امر كعبه و قربانگاه و ساير دستورهاى الهى) با تو به منازعت برخيزند و تو خلق را به سوى خدا دعوت كن كه خود به راه راست و هدايت كامل هستى.

اولين آتشكده‌هايى كه در ايران باستان شناخته شد، به منظور حفظ و نگهدارى آتش مقدس براى رفع احتياجات روزمره مردم بود، ولى با گذشت زمان احترام اين عنصر درخشان و گرمابخش و بزرگداشت آن چنان در مردم ريشه دواند كه از هر گوشه و كنار به زيارت آن مى‌آمدند و در برابر آتش به ستايش و پرستش خداوند بزرگ مى‌پرداختند. پس از ظهور زرتشت نيز مغان و موبدان، بسيارى از سنت‌هاى قبل از زرتشت را به مرور وارد آيين زرتشت نمودند و مجدداً آتشكده‌ها محلى شد براى اجتماع مؤمنين به منظور اداى نماز و ستايش اهورامزدا و به تدريج به مقتضاى زمان تغييراتى در آتشكده‌ها راه يافت. آتشكده‌ها كه تا آن زمان تنها محل زيارت و عبادت و نيايش به درگاه ايزد يكتا به شمار مى‌رفت، به لحاظ فعاليت‌هاى موبدانى كه

اهل فضل و دانش بودند و نيز در كانون توجه افراد عادى و دولتى و حكومتى قرار داشت، به تدريج به محل آموزش، كتابخانه و موزه مجهز گرديد و نيز از محوطه آن براى برگزارى مراسم و جشن‌ها استفاده مى‌گرديد.

نور و روشنايى، قبله زرتشتيان‌

پيامبران بزرگ هر يك قبله يا سويى جهت پرستش پيروان خود تعيين نموده‌اند، تا آنها بتوانند هنگام پرستش خدا رو به سوى قبله نموده، با خداى بزرگ راز و نياز نمايد، در قرآن آمده: «وَ لِكُلّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلّيهَا فَاسْتَبِقُواْ الْخَيْرَ تِ ...». ⁽¹⁾

و براى هر جمعيتى وجهه و قبله‌اى است كه بدان رو مى‌كنند، پس هر جا كه بوديد در خيرات سبقت بگيريد. مرحوم علامه طباطبايى در تفسير اين آيه مى‌فرمايد: «كلمه وجهه به معناى چيزى است كه آدمى رو به آن مى‌كند، مانند قبله، كه آن نيز به معناى چيزى است كه انسان متوجه آن مى‌شود. در اين آيه بيان سابق را خلاصه نموده، عبارت اخرايى مى‌آورد تا مردم را هدايت كند به اين مسأله كه قبله را تعقيب نكنند، و بيش از اين درباره آن بگومگو راه نياندازند و معنايش اين است كه هر قوم براى خود قبله‌اى دارند كه بر حسب اقتضاى مصالحشان برايشان تشريع شده است. خلاصه، قبله يك امر قراردادى و اعتبارى است، نه يك امر تكوينى ذاتى، اين حرف‌ها را بگذاريد و به دنبال خيرات شتاب بگيريد و از يكديگر سبقت بجوييد كه خداى تعالى همگى شما را در روزى كه شكى در آن نيست جمع مى‌كند، ولو هر جا كه بوده باشيد كه خدا بر هر چيزى تواناست». ⁽²⁾بر اين اساس همان طور كه ملاحظه مى‌فرماييد، قبله در اديان مختلف متفاوت است. قبله مسلمين خانه كعبه است و قبله كليميان، اورشليم يا بيت المقدس مى‌باشد و نيز كليسا طورى ساخته شده است كه محراب آن هميشه در سمت مشرق واقع شده،

به طورى كه عيسويان مؤمن كه به كليسا مى‌روند، الزاماً رو به سوى محراب كه در خاور واقع شده نماز مى‌خوانند.

قبله زرتشتيان نيز نور است به هر شكلى كه جلوه نمايد، خواه اين نور از شعله آتش يا شمع فروزان باشد و خواه از خورشيد يا هر شيئى نورانى ديگر. در اوستا فقره اول از كرده دوم هفتن يشت آمده است: «اى خداى هستى بخش داناى بى‌همتا كه بخشاينده همه چيز و از ديده ظاهربين ما ناپديدى، اين آتش را كه در برابر گذاشته‌ايم، نور آفرينش تو مى‌دانيم و آن را به منزله قبله مى‌شناسيم و به وسيله اين نور كه ذره اى از ذرات انوار تو است، خواستاريم كه خود را به نور حقيقت تو برسانيم».

و در فقره اول ارديبهشت يشت به زرتشتيان صريحاً دستور داده شده كه هنگام پرستش اهورامزدا در برابر نور و روشنايى قرار گيرند. و به پيروى از اين دستور، هنگامى كه زرتشتيان به آتشكده مى‌روند، در آن‌جا روبه‌روى آتش فروزان قرار مى‌گيرند و با خدا راز و نياز مى‌نمايند.

در قرآن مجيد چنين مى‌فرمايد: «اللَّهُ نُورُ السَّموَ تِ وَالْأَرْضِ ...» ⁽¹⁾

خدا نور آسمان‌ها و زمين است ....

مرحوم علامه طباطبايى در تفسير الميزان در اين مورد مى‌فرمايد: «خداى تعالى نورى است كه آسمان‌ها و زمين با اشراق او بر آنها ظهور يافته‌اند ... خداى تعالى كامل‌ترين مصداق نور مى‌باشد ...».

در انجيل، رساله اول ژان، باب اول، آيه پنجم آمده است: «اين پيغامى است كه ما از او شنيده و اينك بازگو مى‌كنيم كه خداوند نور محض است و ظلمت و تيرگى در او وجود ندارد».

متأسفانه برخى مردم ناآگاه و حتى بعضى از مستشرقين سطحى‌نگر، اين احترام به آتش در ميان زرتشتيان را دليل آتش‌پرستى آنها دانسته و تهمت بزرگى را به آنها روا

داشته‌اند. در صورتى كه همان طور كه در توضيحات بالا اشاره شد، زرتشتيان، اهل كتاب و يكتاپرست هستند و نور و آتش، در هنگام نماز و عبادت قبله آنها مى‌باشد.

فردوسى، شاعر نامدار نيز، در اين باره سروده است:

نگويى كه آتش‌پرستان بدند پرستنده پاك يزدان بدند

كه آتش بدانگاه محراب بود پرستنده را ديده پرآب بود

وجود آتشكده‌هاى مختلف در اقصى نقاط ايران باستان، خود دليلى بر مؤمن بودن و يكتاپرستى ايرانيان بوده است. هر يك از آتشكده‌ها نيز به نوبه خود و با توجه به وسعت و اهميت و موقعيتى كه داشته‌اند، داراى موقوفات و نذوراتى بوده‌اند و اداره امور آنها توسط موبدان و هيربدان از محل درآمد همان نذرهاى اهدايى و موقوفات بوده است.

مؤمنان همواره قسمتى از نذور و هدايايشان را به صورت چوب‌ها و گياهان خوشبو چون، هذانئپت(چوب انار) ⁽¹⁾اورواسن(چوب صندل) ⁽²⁾و هوگئون(لبان) ⁽³⁾و .. وهوكرتى(عود) ⁽⁴⁾نذر و به آتشكده‌ها تقديم مى‌كردند. ⁽⁵⁾.

روز سوم از ماه ارديبهشت كه ارديبهشتگان خوانده مى‌شود، مرسوم بوده است كه زرتشتيان به آتشكده رفته و مراسم ستايش بجاى آورند. زراتشت بهرام پژدو در شرح حال زرتشت موسوم به زرتشت‌نامه، از نصايح امشاسپند ارديبهشت به زرتشت آورده است:

به پيش آمدش فرخ ارديبهشت بدانگه كه همراه زو درگذشت

به زرتشت گفتا كه اى پاك تن پذيرفته ايزد ذوالمنن

پيامى بر از من به گشتاسب‌شاه بگو كاى خداوند ديهيم و گاه

به هر شهر بنهند آتشكده فراموش مكن رسم‌هاى سده

چو ما واگهش را پديد آورند برو بر بسى وقف‌ها گسترند

كه تا كار او را بود برگ و ساز نگيرند اين گفته ما مجاز

كه آن نور از نورهاى خداست كزآن‌گونه رخشان به پيش شماست ⁽¹⁾

همان گونه كه در شعر ملاحظه مى‌شود، توصيه شده كه در هر شهرى آتشكده‌اى بنا شود و پس از احداث آن نذور و موقوفات زيادى را برايش منظور كنند تا مايحتاج و مخارج آتشكده تأمين شود. ليست برخى آتشكده‌هاى ايران در كتاب جغرافياى تاريخى ايران باستان آمده است. ⁽²⁾

نذر و نياز در آيين زرتشت‌

پس از شرحى كه در مورد وضعيت اجتماعى ايران باستان داده شد، اينك در ابتدا به طور مختصر به ذكر قسمت‌هايى از اوستا مى‌پردازيم كه در آنها راجع به نذر و نياز مطالبى بيان شده است.

بخش گات‌ها

در حقيقت مى‌توان گفت: گات‌ها كهن‌ترين، مقدس‌ترين، مطمئن‌ترين و پرمغزترين مدرك اوستايى است كه از دستبرد زمان محفوظ مانده و شامل چكيده آيين زرتشت است. چون به شعر سروده شده، بهتر در حافظه‌ها مانده و از سينه به سينه نقل گرديده است. گات‌ها از سخنان خود زرتشت بوده و مسلّم است كه براى بيان افكار و پيام او از هر منبع ديگرى قابل اعتمادتر است.

برخى از انواع نذر و نياز و داد و دهش و خيرات‌

نذر و نياز و نيكوكارى و دهشمندى زرتشتيان از روزگاران كهن تاكنون بر سه گونه است:

دسترس گردانندگان نيايشگاه‌ها و آتشكده‌ها كه در روزگاران كهن سازمان‌هاى دينى و كشوردارى، هر دو به شمار مى‌آمد قرار مى‌دادند تا موبدان موبد، موبدان و يا هريك از سامانگران كه ويژه انجام كارهاى دهشى و نيكوكارى و خيرات بوده است، برابر با خواست شخص نيكوكار و خير دهشمند و در پاره‌اى از زمان‌ها بسته‌به نياز نيايشگاه و آتشكده به انجام كارهاى نيك و امور عام المنفعه برساند. نياكانمان باور داشتند كه دهش بايد به گونه‌اى همگانى انجام شود، نه دست به دست كه بى‌گمان فراگرد(جامعه) را به يك گونه تنبلى و گداپرورى وا مى‌دارد.

اگر با موشكافى چگونگى دهش و به ويژه دهش‌ها و كمك‌هاى دست به دست(فردى) را بررسى كنيم، مى‌بينيم كه دستورهاى داده شده در انجام اين گونه دهش‌ها تا چه اندازه دشوار بوده است. به اين بخش از ونديداد(كتاب قانون) بنگريد كه در آن آمده است: «... هرگاه خوراك به كسى دهى تا شكمش را از آن سير كنى، هرگونه(ثواب) و گناهى كه آن كس كند، دهشمند هم بهره‌اى از آن خواهد داشت». و يا در پوزش‌نامه زرتشتيان آمده است: «خورش اگر خورم و به ناكاران(بيكاران) دادم، پشيمانم و پوزش مى‌خواهم ...». همچنين در اندرز گواه(خطبه عقد) به هنگام بستن پيمان زناشويى، زن و مرد هريك چنين گويد: «اگر خوراك به ناارزانيان دادم پوزش مى‌خواهم».

بنابراين شايد مى‌توان اين گونه داورى كرد كه اين دشوارى‌ها براى آن است كه دهش‌ها، نذرها و كمك‌هاى دست به دست گسترش نيابد، مگر آن زمان كه دهشمند بى‌چون و چرا نيازمندى و ارزانى بودن تنگدستى را بداند. پس آن زمان كه اين گونه دهش در ميان نبود، دهشمندان و نيكوكاران به كمك‌هاى همگانى روى مى‌آوردند و موبدان و روحانيون آتشكده‌ها با روشن‌بينى ويژه‌اى كه داشتند، در انجام هدف دهشمند و شخص نيكوكار به كارهاى نيك و امور عام المنفعه مى‌پرداختند. بايد يادآورى كنيم همين نذرها و نيازها كه گاه ارزش چندى‌اش چندان زياد نبود، روى هم

انباشته مى‌گشت و به راه خير و سازندگى‌هاى نيك چون بنيان‌گذارى و احداث نوانخانه‌ها، آموزشگاه‌ها و يا بيمارستان‌ها، يعنى بناهاى موقوفه‌اى كه واقف آن همگان بودند مى‌انجاميد. ⁽¹⁾2. اشوداد: اين‌گونه دهش و كمك را بخشش در راه پارسايى و نيكى گفته‌اند، چه دهشمند و شخص نيكوكار به هنگام اين گونه بخشش تنها به پاس نيكى و نيكوكارى و عمل صالح اين كار را انجام مى‌دهد. به گفته ديگر، شايد بتوان گفت: اشوداد، دهش و كمك از چيزهاى جابه‌جا شدنى نيست. همواره خانه، زمين، بوستان، كشتزار يا از اين گونه دارايى را به نيايشگاه و آتشكده واگذار مى‌كرده‌اند، يعنى در واقع املاك مذكور را نذر و وقف مى‌نموده‌اند. گردانندگان نيايشگاه‌ها يا موبدان و روحانيونى كه كارشان سامان دادن به اشودادها(اين گونه نذورات و موقوفات) بوده است، نمى‌توانستند دارايى‌هايى كه از راه اشوداد به نيايشگاه داده شده(وقف گرديده) را به فروش برسانند. اشوداد درباره پارسايان و يا موبدان گاهى شده است. حتى آنان نيز پروانه فروش اشوداد(وقف) را نداشته‌اند. همان طور كه ملاحظه مى‌شود، مى‌توان اشوداد را گونه‌اى از پيوسته نيكى يا وقف دانست. ⁽²⁾3. گاهنبار: يكى از سنن ايرانيان باستان كه براى داد و دهش و خير و خيرات برگزار مى‌شد، مجالس شش گاهنبار يا گهنبار بود. اين آيين بسيار قديمى است. در زمان، يا پس از ظهور زرتشت، تغييراتى در روش برگزارى گهنبار داده شد. در ابتدا بخش‌هايى از اوستا را موبدان مى‌خواندند، آن‌گاه سفره عام مى‌كشيدند و هركس- اعم از فقير و غنى- بر سر سفره گهنبار مى‌نشستند و از آن استفاده مى‌كردند. اين روش تا زمان انوشيروان ساسانى ادامه يافت. در زمان او به علت اوج گرفتن فاصله طبقاتى بين مردم، تغييراتى در آيين گهنبار به وجود آمد.

شش گاهنبار يا گاهان‌بار- به طور كلى- اشاره به شش گاه يا شش هنگام از اوقات مختلف سال دارد كه موقع آفرينش عالم و عالميان مى‌باشد. در آيين مزديسنى(يكتاپرستى) زرتشت، اين شش گاه يا شش هنگام كه به شكرانه نعمت‌هاى خداوند متعال جشن مى‌گيرند و زرتشتيان- مانند ايرانيان قديم- در اين جشن‌ها بذل و بخشش و نذر و نياز و داد و دهش و خير و خيرات و انفاق مى‌نمايند و احسان مى‌كنند و سپاس اهورامزدا را بجا مى‌آورند. درآمد و منافع حاصله از موقوفات و نذور گهنبار نيز در اين ايام صرف نيات خيرخواهانه و نيكوكارانه واقف يا نذركننده مى‌شود.

شش جشن گاهان بار مربوط به اوقات شش‌گانه آفرينش جهان و جهانيان است.

در تورات و قرآن مجيد نيز آمده است كه خداوند متعال آسمان و زمين و مخلوقات و موجودات را در شش روز(مرحله) آفريده است.

اوستا نيز آفرينش جهان را در شش وقت قرار مى‌دهد. به همين لحاظ در آيين ايران باستان، اين شش هنگام به ياد اوقات شش‌گانه عالم خلقت جشن گرفته مى‌شد. نام اين جشن‌ها به ترتيب عبارت‌اند از:

در همه گاهان‌بارها به طور كلى نماز آفرينگان گاهان‌بار مى‌خوانند. شش گاهان‌بار سال نزد زرتشتيان ايران و هند، اوقات عبادت و انفاق و احسان و نيكى و خيرات و مبرات و كمك به مستمندان است. از وجوهات مربوط به اوقات گاهانبار و از محل درآمد و منافع نذورات موقوفاتى كه بر گهنبار نذر و يا وقف شده‌اند، مراسم و جشن‌هاى بزرگ مى‌آرايند، توانگر و بى‌نوا، هر دو در آن شركت مى‌كنند، آنانى كه خود از عهده مخارج اين مراسم برنمى‌آيند، بايد در مراسم دينى كه ديگران بانى آن هستند، يا از نذورات و موقوفات مربوطه داير مى‌شود شركت كنند و از خوان نعمت توانگران كه در همه جا گسترده مى‌شود بهره‌مند گردند. در كتاب صد در بندهش، باب 94 مى‌گويد: «اگر كسى در سال يك بار به گاهانبار نرود، يك سوم از ثواب‌هايى كه كرده بكاهد و يك سوم به گناهانش بيفزايد».

هم‌اكنون نيز هم‌وطنان زرتشتى ما در كرمان و يزد، نذورات و موقوفاتى دارند كه نذر و وقف بر گهنبار شده و همه ساله درآمد آنها در محل صرف نيات نذركننده و واقف مى‌شود. ⁽¹⁾

نذر و نياز و زيارت در دوره‌هاى مختلف ايران باستان‌

از زمان پيدايش اديان و معابد و پرستشگاه‌ها و زيارتگاه‌ها در روى زمين، موضوع نذر و نياز و زيارت نيز وجود داشته است، زيرا امور معابد و زيارتگاه‌ها معمولًا از طريق هدايا و نذورات پيروان آن اديان و معابد و يا از محل درآمد اراضى موقوفه‌اى بوده كه وقف يا نذر بر آن معبد يا پرستشگاه يا زيارتگاه مى‌شده است و روحانيون مخصوصى تصدى انجام اين امور را به عهده داشته‌اند.

در ايران باستان نيز نذر و وقف، ريشه‌اى ديرينه دارد و از زمان ورود آرياها به فلات ايران و هندوستان، نذورات و موقوفات معابد و زيارتگاه‌ها وجود داشته است.

در كتاب‌هاى ريگ وداى هندوها و اوستا، از نذر و نياز صحبت شده است. البته آنها مربوط به دين و آيين آرياهاى قبل از ظهور زرتشت بوده است، براى اين‌كه تا حدودى به چگونگى نذر و نياز آن دوران آشنا شويم، به توضيح مختصرى مى‌پردازيم:

«ريگ ودا» كتاب مقدس هندوها

«ريگ ودا» كتاب مقدس هندوها ⁽¹⁾

تاريخ فرهنگ و مذهب ايران باستان، با تاريخ فرهنگ و مذهب قديم هندوستان ريشه و اصل واحد و نزديكى كامل دارد و اين قرابت و شباهت با مطالعه ودا و اوستا نمايان مى‌شود. فرهنگ باستانى ايران و هند را نمى‌توان از يكديگر جدا شناخت، و اين موضوع بايد هم همين‌طور باشد. زيرا هر دو از يك فرهنگ هندوايرانى منشأ گرفته و از يك سرچشمه سيراب شده‌اند. ⁽²⁾واژه «ودا»،(/ بيد) در زبان سانسكريت ⁽³⁾از ريشه «ويد»(/ دانستن) مشتق شده و به معنى «دانش» است. اما به طور اخص به معنى «دانش الهى» يا «علم مُنزَل» است.

كتاب ودا در نظر غالب «هندوان» در حكم وحى مُنّزَل است و از نظر دين‌باوران «هندو» تعليمات آن كامل و بالاترين سند و مدرك مذهب است. اين تعليمات حاكم بر جميع شئون زندگانى هر فرد مى‌باشد و وظايف او را در هر وضع و شكل و در هر مرحله‌اى از مراحل حيات، از تولد و كودكى و جوانى و پيرى و مرگ معيّن مى‌كند. به عبارت ديگر اين تعليمات وظيفه هر هندويى را از گهواره تا گور زير نظر دارد.

«ودا» ها مرجع كليه آداب و سنن است. همه قوانين و مقررات در چهارچوب تعليمات و تفسيرهاى آنها به وجود آمده و مراسم و تشريفات مذهبى، مانند دعا و نماز و نذر و نياز و زيارت و آداب و رسوم اجتماعى هندو از آنها سرچشمه گرفته‌اند.

همان‌گونه كه در عالم اسلام روح «قرآن» مجيد در كتاب‌هاى اسلامى جلوه‌گر شده و زبان قرآن در «فرهنگ اسلام» بنياد نوين و استوارى به وجود آورده است، و كم‌تر كتاب اسلامى را مى‌توان يافت كه از روح قرآن الهام نگرفته باشد. به همين مقياس هيچ كتابى در قلمرو «فرهنگ هندو» تأليف و تدوين نشده، مگر آن كه تعليمات وداها كم و بيش نويسنده را تحت تأثير و نفوذ خود قرار داده باشد. با اين تفاوت كه اسلام دين جهانى الهى است و از سرزمين عربستان به كشورهاى دور و نزديك ديگر هم گسترش يافته است، ولى حوزه مذهب هندو در طول تاريخ بشر محدود به همان شبه جزيره هند بوده و جنبه مذهب بومى و ملّى دارد. ⁽¹⁾راجع به قدمت اين كتاب در ميان محققان هندى و غير هندى اختلاف نظر است.

در قرن نوزدهم برخى از دانشمندان هندى مانند تيلك ⁽²⁾بعضى از قسمت‌هاى ريگ ودا را از روى محاسبات ارقام نجومى مربوط به پنج تا شش هزار سال پيش از ميلاد مسيح و حتى قديمى‌تر دانسته‌اند، ولى ماكس مولر ⁽³⁾تاريخى را در حدود 1200 سال پيش از ميلاد در نظر گرفته است.

آنچه مسلّم است به وجود آمدن اين سرودها قرن‌ها پيش از بودا و تبليغ عقايد بودايى بوده و از طرف ديگر شروع آن همزمان يا كمى قبل و يا بعد از ورود قوم آريايى به هندوستان است. ژاكوبى ⁽⁴⁾براساس اطلاعات نجومى چنين نتيجه مى‌گيرد كه تاريخ دو تا از سرودهاى ريگ ودا در هزاره پنجم پيش از ميلاد است. به هر حال آنچه قطعى به نظر مى‌رسد، ريگ ودا قديم‌ترين اثر قوم آريايى هند است، و بى‌شك تاريخ به وجود آمدن آن قبل از تاريخ تمدن يونان و پيش از تدوين كتب مذهبى موجود قوم يهود است. ⁽⁵⁾

دين آريايى‌هاى هند

پيش از آن‌كه از دين آريايى‌هاى ايرانى سخن بگوييم، لازم است از چگونگى احوال آريايى‌هاى هندى در آغاز ورود به هندوستان و اخلاق و فرهنگ و ديانتشان اطلاع حاصل نماييم، چه اين آگاهى كمكى است بسيار شايسته به شناخت بهتر فرهنگ و ديانت آرياهاى ايرانى كه در ابتدا، و زمان نزديكى مشتركاً مى‌زيسته و بعد بر اثر حوادثى از يكديگر جدا گشته و هريك در منطقه‌اى استقرار يافته و دو فرهنگ بزرگ جهانى بنياد نهادند.

در زمانى كه آرياها به هند هجوم آوردند، قديم‌ترين مردم تاريخى هند يعنى ناگاها ⁽¹⁾بر قسمت شمالى آن سرزمين تسلط داشتند. اينان مطابق با يافته‌هاى باستانى درّه سند براى مار احترام زيادى قايل بودند و آن را ستايش مى‌نمودند و هنوز بازماندگانشان در كوهستان‌هاى دورافتاده هند زندگى مى‌كنند. در قسمت جنوبى نيز مردمى سياه‌پوست با بينى‌هاى پهن زندگى مى‌كردند كه آنها را دراويدى ⁽²⁾مى‌نامند.

اينها ظاهراً از فرهنگ و تمدنى در زمان هجوم آرياها برخوردار بوده‌اند. بيشتر مردمانى تاجرپيشه بودند كه به وسيله درياگردى تا بابل و سومر راه داشته و از ذوق هنرى بهره فراوانى داشته‌اند. چنان‌كه به نظر مى‌رسد آرياها پس از استقرار تحت تأثير اين قوم قرار گرفته‌اند.

غلبه آرياها بر اين طوايف بومى و انقيادشان از رويدادهاى تاريخى است كه منجر به تفوق آرياها بر دراويدى‌ها شد. آرياها از ناحيه درياى خزر مهاجرت كردند، يعنى همان محلى كه پسرعموهاى ايرانى‌شان آن را «يا خانه آريايى‌ها» ⁽³⁾مى‌ناميدند.

آرياهاى هندى تقريباً زمانى كه كاسيان ⁽⁴⁾بابل را فتح كردند، داخل هند شدند.

دسته‌ها و گروه‌هاى كوچك آريايى، با جذب بوميان اوليه كم كم مراكزى پر جمعيت با قدرت مركزى به وجود آوردند. هريك از اين مراكز كه به وسيله گرد آمدن عده‌اى از گروه‌هاى پراكنده تشكيل شده بود، به وسيله شاهى اداره مى‌شد. ⁽¹⁾

نذر و نياز و قربانى در وداها

قربانى و اهداى آن به خدايان چون جمله مذاهب باستان در آيين ودايى نيز انعكاس دارد.

همچون ايرانيان آريايى گاه اسب را به عنوان قربانى براى خدايان نذر مى‌كرده‌اند. در مورد اجراى مراسم و آداب قربانى به وسواسى بسيار قايل بودند، هرگاه مراسم درست، صحيح و مطابق با خواست خدايان انجام مى‌شد، تقاضا و درخواست صاحب قربانى اجابت مى‌شد، و اگر نه پاداشى وجود نداشت. مجرى اين رسوم كاهنان بودند كه در سرودهاى «ريگ ودا» عمل قربانى براى جلب توجه‌خدايان اهميت شايان دارد.

در وداها خدايان موجودات مهربان و خيرخواهى‌اند كه در ميان مردم آمد و شد مى‌كنند و از بشر والاتر و قوى‌ترند و به مناسبت عظمت و نيرومندى سزاوار ستايش و احترام مى‌باشند. علاقه به نذر و قربانى دارند، به همين سبب قربانى و نذور برجسته‌ترين مشخصات مذهب ودايى است. در اين قربانى‌ها حيوانات ذبح و تقديم و يا مواد خوراكى و غير حيوانى نذر و اهدا مى‌شود. در مراسم قربانى، نذور و تقديمى‌ها و نيازها با ترانه‌ها و خواندن آيات بيد، مقدس مى‌گردد. خدايانى كه خوانده مى‌شوند در محل قربانى حضور مى‌يابند.

آگنى واسطه انتقال قربانى به خدايان ديگر است. آب و باد نيز گاهى وسيله انتقال قربانى مى‌باشند. عمل قربانى و اهداى نذور خدايان را وامى دارد كه خورشيد را طالع نمايند و باران را به زمين برسانند، و دانه‌ها را برويانند و به ثمر برسانند و حيوانات را

از گزند محفوظ بدارند و آنها را زياد كنند. قربانى و نذر و نياز قدرت كامله خدايان و نيروى بشر را براى انجام دادن كارهاى بزرگ افزايش مى‌دهد، و از تجاوز افراد به حقوق يكديگر جلوگيرى مى‌كند. ⁽¹⁾

پيدايى جهان‌

در اين‌جا به عنوان نمونه به موضوع نذر در سرود پيدايى جهان در ريگ ودا مى‌پردازيم:

3.(به او) كه به بزرگى خويش يگانه پادشاه جهان نفس كشنده و بيننده است. و بر مجموع دوپايان و چهارپايان حكم مى‌راند. پس ستايش و نذر خود را به سوى چه خدايى تقديم نماييم؟

با فكر خود او را مى‌نگرد، و خورشيد طالع در او مى‌درخشد. پس ستايش و نذر خود را به سوى چه خدايى تقديم نماييم؟

باشد كه حاجات ما كه به منظور آنها براى تو قربانى مى‌كنيم، روا گردد. باشد كه صاحب ثروت شويم ⁽¹⁾. ⁽²⁾

قيام زرتشت‌

پس از اين دوران بود كه زرتشت به عنوان پيامبر الهى ظهور نمود و عليه كاهنان و خدايان متعدد آنان قيام كرد و گفت: خداوندِ تمام جهانيان يكى است و او «اهورامزدا» خداى يكتاست كه آفريدگار همه جهان مى‌باشد و تنها اوست كه شايسته پرستش و عبادت و نذر و نياز مى‌باشد.

نذر و نياز و نيكوكارى (امور خيريه) در اوستاى كنونى‌

الف) بخش يسنا

اوستاى كنونى پنج بخش است: بخش نخست يسنا، دوم ويسپرد، سوم يشت‌ها، چهارم خرده اوستا، پنجم ونديداد. ذيلًا به قسمت‌هايى از يسنا كه در آنها درمورد نذر

و نياز و نيكوكارى اشاره شد مى‌پردازيم:

يسنا بيشتر جنبه تقدس دارد و حاوى سرودهاى ستايش است كه براى ايزدان در معنى وسيع كلمه، هر چيز نيكو و سودرسان و زندگى‌بخش سزاوار ستايش است. ايزد در اوستا يزت ⁽¹⁾مى‌باشد، يعنى هرچيز شايسته ستايش. كاربرد پهلوى واژه يزد و يزدان به معنى شايسته ستايش و سزاواران ستايش، مفهوم ايزد يا فرشته را پيدا كرد. از لحاظ دستورى يزدان جمع يزد است در پهلوى، و در فارسى جديد عنوانى عام براى خداوند شده است.

آب پاك نيالوده، باران سودرسان زندگى‌بخش، ماه گوى چهره زيبا، خورشيد تابنده بركت‌بخش، ستارگان فروغمند، آسمان، رودها، درياها، چشمه‌ها، گياهان سودمند، زمين گهواره‌سان براى انسان، چارپايان و دام‌هاى سودرسان، سال و ماه و روز، گاه‌ها وقت‌ها، شهرها و روستاها، خان و مان، بزرگان و پارسايان، فَروَشى‌ها و روانان نيك، ايزدان و امشاسپندان سى و سه گانه، دين مزدايى زرتشتى، قوانين نيك زندگى ساز، كوه‌هاى آسايش بخش، داد و دهش(انفاق و صدقات)، علم و دانش، نعمت و ثروت و بركت، دليرى و زورمندى، راستى و درستى و بسيارى ديگر كه همه سزاوار ستايش و نيايش هستند. اهورامزدا خود خير محض، دانش محض، نيكى محض، خرد محض، جوهر اولاى زيبايى و نيكى و سودمندى است. ستايش و نيايش هر پديده نيك و سودرسان در واقع ستايش و پرستشى است براى خود اهورامزدا و همه ايزدان جلوه‌هاى بى‌شمار از ذات خداوندى او به شمار مى‌روند.

در مراسم دينى كه بدين شكل ميان زرتشتيان چندين قرن است ادامه دارد، سرودهاى يسنا را دو موبد با هم تلاوت كرده و مى‌خوانند. اين دو موبد زوت ⁽²⁾و راسپى ⁽³⁾ناميده. مى‌شوند. اما پيش از آن، در زمان ساسانيان و حتى سده‌هاى اوليه تسلط تازيان، مراسم ستايش و يسناخوانى و آداب مربوط به آن به وسيله هفت موبد انجام مى‌شد. ⁽⁴⁾

در اين‌جا ناچار از توضيح و شرح بسيار كوتاه براى چند اصطلاح مى‌باشيم:

زور ⁽¹⁾در اوستا زَاثرَ ⁽²⁾در پهلوى زور ⁽³⁾و زوهر ⁽⁴⁾آمده است. امروزه زرتشتيان آن را ... «آبزور» مى‌نامند و آن عبارت است از دهش و نذر آشاميدنى و مايع كه برابر با مراسم و آيين انجام مى‌شد و هنگام برگزارى مراسم دينى و خواندن يسنا در سفره مى‌نهادند.

نوعى ديگر نذر خوراكى، مَيزدَ ⁽⁵⁾در اوستا و ميزد ⁽⁶⁾در پهلوى است. زَور كه نذر مايع و. آشاميدنى است، مى‌زد، نذر غير مايع عبارت از نان و ميوه و گوشت و غيره ... مى‌باشد.

در اوستا بَرسَمن ⁽⁷⁾و در پهلوى بَرسَم ⁽⁸⁾عبارت است از شاخه‌هاى صاف و بدون گره. انار يا گز كه به شمارى چند آنها را دسته كرده، هنگام اجراى مراسم دينى و خواندن سرودها به دست مى‌گيرند. برسم از ريشه ⁽⁹⁾به معنى رشد كردن، باليدن و نمو است.

شايد منظور از به دست گرفتن شاخه‌هاى گياهى در مراسم دينى و ستايشى، بجاى آوردن سپاس جهت نباتات و روييدنى‌ها و گياهان باشد كه موجب نعمت و بركت و پرورش و باليدن و تغذيه انسان و چارپايان قرار مى‌گيرد.

درون ⁽¹⁰⁾نيز خوراكى ديگرى است كه در سفره چنين مراسم ستايشى نهاده مى‌شود. در اوستا درَاننَگه ⁽¹¹⁾درَانه ⁽¹²⁾و در پهلوى درون ⁽¹³⁾نام دارد و عبارت است از نان .. گرد و كوچكى كه تهيه آن داراى آداب و تشريفات ويژه‌اى بوده كه آن مراسم و تشريفات را «درون يشتَن» ⁽¹⁴⁾مى‌نامند ..

هوم در اوستا هَئُومَه ⁽¹⁵⁾و در سنسكريت سومَه ⁽¹⁶⁾نام گياهى مقدس بوده است كه. شيره آن را با مراسم و تشريفاتى بسيار با آب و شير آميخته و شربت آن را

پراهوم ⁽¹⁾مى‌خواندند و در مراسم دينى، مؤمنان هر يك جرعه‌اى مى‌نوشيدند ..

هنگام انجام مراسم سرود خواندن و اجراى تشريفات و ستايش اهورامزدا، گياهان خوشبو و چوب‌هاى ويژه در آتشدان نهاده مى‌شد. كلمه «هاونى» نيز معنى بامداد را مى‌دهد و هاون گاه يعنى بامدادان. واژه رتو ⁽²⁾/ رد يعنى سرور، جمع آن ردان مى‌شود سروران، مثلًا رد خانواده، يعنى سرور خانواده. همچنين رد معنى روحانى و موبد را هم مى‌دهد. ⁽³⁾

واژه‌هايى كه در اوستا به مفهوم نذر، بخشيدن و وقف است‌

دا

دا ⁽⁴⁾.

دا در فرس هخامنشى مصدر است به معنى دادن، بخشيدن، بخشودن، ارزانى داشتن، ساختن، آفريدن، نهادن، گماشتن و فرونهادن، كه در پهلوى داتن و در فارسى دادن شده است. دا گاهى به معنى نگهدارى و پرستارى كردن، و نيز در راه خدا بخشودن هم آمده است. دا به عنوان صفت به معنى داده شده يا دهنده و بخشنده نيز ديده مى‌شود.

از همين بنياد است داترز، در پهلوى داتارو در فارسى دادار كه به معنى بخشنده يا بخشايشگر و آفريدگار است. در برخى از جاها نيز به معنى انديشيدن و شناختن آمده است. به طور كلى منظور نذر و وقف كردن و در راه خداوند انفاق كردن است. ⁽⁵⁾

مثال:

يسنا هات 4:

بند 1. اين پندارهاى نيك و گفتارهاى نيك و كردارهاى نيك، اين هوم‌ها و ميزدها و زورها و به رسم از روى راستى گسترده شده و گوشت خوشى دهنده، رسايى

(خرداد) و بيمرگى(امرداد) و شير خوشى‌دهنده و هوم و پراهوم، هيزم و بوى را، اين بهره از زندگى(ديگر سرا) و پاكى و نماز ردپسندردان و سرود گات‌ها و فرمان ايزدى نيك بجاى آورده شده(همه اينها را) تقديم مى‌كنيم و نذر مى‌كنيم.

بند 2. افعالى كه به پيشكش(تقديم كردن و نذر كردن) ترجمه شده، اولى از مصدر دا ⁽¹⁾كه به معنى دادن و بخشيدن مى‌باشد مشتق است(و مربوط است به واژه دَدِمَ هى) كه مصدر به پئيرى ⁽²⁾به معنى پيشكش نمودن و تقديم كردن و در راه خدا بخشودن است ..