پاسخ به پندارهای توسل

مشخصات كتاب

سرشناسه : كوثري، محمدزاهد، ۱۸۷۹ - ۱۹۵۲ م.

عنوان قراردادي : محق‌التقول في مسالة‌التوسل. فارسي

عنوان و نام پديدآور : پاسخ به پندارهاي توسل/ محمدزاهد الكوثري؛ مقدمه و تصحيح وهبي‌سليمان قاوجي؛ [ مترجم] مركز ترجمان ديني.

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهري : ۱۳۴ ص.

شابك : 978-964-540-303-2

وضعيت فهرست نويسي : فيپا

موضوع : وهابيه -- دفاعيه‌ها و رديه‌ها -- احاديث اهل سنت

موضوع : توسل -- احاديث اهل سنت

شناسه افزوده : غاوجي، وهي سليمان، مقدمه‌نويس، مصحح

شناسه افزوده : مركز تخصصي ترجمان ديني

رده بندي كنگره : BP۲۰۷/۶/ك۸۵م۳ ۱۳۹۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۴۱۶

شماره كتابشناسي ملي : ۲۳۳۲۷۳۰

اشاره

ديباچه‌

وهابيت فرقه‌اى است كه قدمت آن به بيش از دو قرن نمى‌رسد، اما اين فرقه با تكيه بر ظواهر برخى آيات و روايات به بهانه مبارزه با شرك و كفر در مقابل همه مسلمانان ايستاده و آنان را به شرك و كفر متهم مى‌كنند.

امروزه اين فرقه مدعى دفاع از مسلمانان است و خود را تنها منادى اسلام واقعى مى‌خواند.

آنان مدعى‌اند كه همه مسلمانان طرفدار افكار و انديشه‌هاى «ابن‌عبدالوهاب» و «ابن‌تيميه» اند و حال آنكه انديشمندان اسلامى و پيروان ساير فرق اهل سنت چنين ادعايى را نپذيرفته و ساليان متمادى با اين افكار انحرافي به مبارزه برخاسته‌اند.

آنچه در پيش روى حقيقت‌جويان است ترجمه «محق التقول في مسأله التوسل» از نگاشته‌هاى محمد زاهد الكوثرى از انديشمندان

اهل‌سنت در برابر وهابيت است. بديهى است كه ترجمه اين‌گونه آثار به معناى تأييد همه محتواى نوشته نبوده و چه بسا در برخى موارد با انديشه متكلمان شيعه در تعارض باشد.

اميد است اين سلسله آثار مقبول طبع بلند انديشه‌وران عرصه شناخت ملل و نحل قرار گرفته و راهى روشن فرا روى جست‌وجوگران حق و حقيقت قرار دهد.

انه ولى التوفيق

مركز تحقيقات حج

گروه كلام و معارف

زندگى‌نامه محمد زاهد كوثرى‌

اشاره

محدث فقيه، علامه و مورخ منتقد محمد بن زاهد بن حسن حلمى كوثرى صبح روز سه‌شنبه 27 شوال سال 1296 ه. ق به هنگام اذان صبح در روستايى به نام «دوزجه» به دنيا آمد. نام «كوثرى» به دليل انتساب او به قبيله‌اى از «چركس» به نام كوثر است. پس از آنكه روس‌ها قفقاز را اشغال كردند، پدرش شيخ زاهد براى حفظ دينش و رهايى از ستم روس‌ها از ديار خويش كوچ كرد و در روستايى نزديك پايتخت خلافت اسلامى (تركيه) ساكن شد. اين روستا در دوره‌هاى بعد «دوزجه» ⁽¹⁾نام گرفت.

وى كه در خانه دين و دانش زاده شد، نزد پدرش شيخ زاهد شاگردى كرد و بيشترين بهره را از ايشان برد. پدرش در صد سالگى وفات يافت (1345 ق) و او توانست از عمر طولانى كه خدا به پدرش داده، استفاده فراوان كند. محمد زاهد كوثرى علاوه بر پدر، در زادگاه خود از استادان ديگرى نيز كسب فيض كرد.

پانزده ساله بود كه به شهر «آستانه» آمد و در دارالحديث اقامت كرد. در آنجا در مسجد سلطان محمد فاتح نزد بسيارى به كسب دانش پرداخت. از جمله استادان او شيخ ابراهيم حفي الران (وفات: 1318 ق) و شيخ زين‌العابدين الصونى (وفات: 1326 ق) بودند. وى در سال 1332 هجرى دانش‌آموخته شد. ⁽¹⁾

در سال 1325 هجرى زمانى كه بيست و نه سال داشت، پس از رسيدن به رتبه علمى، در دانشگاه فاتح به تدريس پرداخت و اين فعاليت را تا اوايل جنگ اول جهانى ادامه داد. وى تا آن زمان توانست مراتب علمى را طى كند و نماينده مجلس بزرگان عثمانى (وكيل المشيخة العثمانيه) شود. سمتى كه هم‌تراز «شيخ الازهر» در مصر است.

وى در آن دوره به تأليف و نگارش كتاب پرداخت.

با نفوذ يهوديان «دونمه» ⁽²⁾و ديگران (نصرانى‌ها و ارمنى‌ها) در ارتش اسلامى تركيه و نيز در حوزه‌هاى تربيتى و مطبوعات و همچنين خريد عناصر ترك، علوم دينى را محدود و ستم نسبت به دانشمندان را آغاز كردند و سرانجام حكومت خلافت اسلامى را به فروپاشى كشاندند. بنياد اين خلافت عظيم به دست فردى يهودى به نام قرصو و ديگران از بين رفت.

مرحوم محمد زاهد كوثرى در برابر اين جريان از اسلام دفاع مى‌كرد. به همين دليل او را از سمت خود بركنار كردند و حكم به اعدام وى دادند. در نتيجه وى اين سرزمين را ترك كرد و بستگان و دارايى خود را رها كرد. در آن زمان حقوق ايشان ماهيانه 75 جنيه طلا بود.

وى در سال 1341 وارد مصر شد، اما كمتر از يك سال در آنجا ماند و از اين ديار به سرزمينى كه پدر ما ابراهيم (ع) به آن كوچ كرده بود (شام) هجرت كرد.

مرحوم كوثرى بار ديگر به مصر بازگشت و اين بار در قاهره سكنا گزيد؛ اما دوباره به شام سفر كرد و نزديك يك سال در آنجا ماند تا در اين مدت بتواند از نسخه‌هاى خطى كتابخانه «ظاهريه» و ديگر منابع بهره ببرد. پس از اين دوره كوتاه اقامت در شام، به مصر بازگشت و تا پايان عمر در اين كشور زيست. وى در نوزدهم ذيقعده سال 1371 در سن هفتاد و پنج سالگى، در حالى‌كه هنوز از حواس پنج‌گانه و عقل و هوشيارى كامل برخوردار بود، جان به جان‌آفرين تسليم كرد.

محمد زاهد كوثرى از زبان برخى معاصرانش‌

شيخ محمد ابوزهره مى‌گويد: من در سال‌هاى اخير جز امام كوثرى دانشمندى نمى‌شناسم كه با مرگ او، جاى خالى‌اش پر نشود. ايشان ذخيره پيشينيان صالح و شايسته‌اى بود كه علم را مايه كسب روزى و ابزارى براى رسيدن به هدف قرار ندادند؛ بلكه دانش، هدف نهايى و بلندترين افق اين دانشمندان بوده است؛ چراكه براى مؤمن هدفي فراتر از

دانش دين وجود ندارد و قله بالاترى نيست كه دانشمند خود را به آن برساند. ايشان مصداق روايت «دانشمندان ميراث‌داران پيامبران مى‌باشند» ⁽¹⁾بود.

وى اين وراثت را براى خود مايه شرافت نمى‌دانست كه به مردم فخرفروشى كند و بر آنان چيره شود؛ بلكه اين وراثت را جهاد براى تبليغ اسلام، بيان حقايق آن و زدودن غبار پندارهاى نادرست از جوهره دين مى‌دانست، تا اين دين را روشن و ناب به مردم معرفي نمايد و مردم نيز در پرتو نور آن زندگى كنند و هدايت شوند. به اقتضاى اين ميراث‌دارى، دانشمند و عالم دينى بايد همچون پيامبران و رسولان به مجاهدت بپردازد و در سختى‌ها و دشوارى‌ها نيز همچون آن بزرگان، صبور و بردبار باشد. عالم بايد همچون پيامبران ناگوارى‌هايى را كه دعوت‌شوندگان به حق و هدايت بر وى تحميل مى‌كنند، بر خود هموار نمايد. پس اين ميراث پيامبران، فقط براى كسى كه حق آن را به خوبى ادا كند و به مقتضيات آن عمل نمايد، شرافت‌آور است. امام كوثرى نيز اين‌گونه بود. اين دانشمند بزرگوار، نه پيرو مذهبى جديد و نه مبلغ امرى نوپيدا و نه از شمار كسانى بود كه مردم آنها را مجدّد مى‌خوانند؛ بلكه ايشان از چنين افرادى بيزار بود و به جاى اينكه بدعت‌آور باشد، پيرو بود. اما با اين حال، ايشان مجدّد به معناى واقعى كلمه بود. چون نوگرايى برخلاف تصور مردم، كنار گذاشتن همه چيز و رد كردن عهد نبوت نيست؛ بلكه

نوگرايى به معناى رونق‌بخشى دوباره به دين و زدودن پيرايه‌هاى آن مى‌باشد تا دين، با زلالى خود و آن‌گونه كه هست، براى مردم تبيين شود. از ويژگى‌هاى نوگرايى، جان بخشيدن به سنت‌ها و ميراندن بدعت‌ها و برپا كردن ستون دين در ميان مردم مى‌باشد.

ايشان در جاى ديگر مى‌فرمايند:

گواهى مى‌دهم كه فضايل و اوصاف بزرگان و دانشمندان را شنيده‌ام، اما در هيچ مورد مانند فضايل اين شيخ والامقام به خود نباليدم. چون ايشان براى كسانى كه نشان علمى اعطا مى‌كنند، خود نشان و افتخار هستند.

شيخ محمد اسماعيل عبده، واعظ قاهره درباره ايشان چنين مى‌گويد:

در روز يكشنبه، نوزدهم ذيقعده سال 1371 هجرى قمرى در كوى العباسيه مصر، دانشمندى جهانى، پژوهشگرى تيزهوش و محققى زبردست و بلندنظر، مفسرى نابغه و مناظره‌كننده‌اى كه هرگز كسى بر وى چيره نگشت، شمشيرى نهاده شده بر گردن ملحدان و فرقه‌هاى گمراه، تواناترين فرد و بهترين يارى‌رسان سنت نبوى، برجسته‌ترين مدافع باورهاى صحيح دينى و صاحب تأليفات ارزشمند و سودمند در هر علمى و همچنين فردى صاحب‌نظر در فنون و علوم مختلف به رحمت خدا پيوست. فردى كه رهبرى علوم سنت نبوى- به ويژه علوم جرح و تعديل، رجال‌شناسى، شرح زندگانى دانشمندان و دانش مربوط به فرقه‌هاى اسلامى، خاستگاه اختلاف ميان آنها و دلايل تنوع و نيز تحولات اين فرقه‌ها- را بر عهده داشت. اين فرد، علامه بزگوار حضرت استاد شيخ محمد زاهد بن حسن كوثرى، نماينده پيشين مجلس بزرگان عثمانيه است. ايشان فردى نرم‌خوى، بزرگوار و داراى تواضع علمى فراوان بود.

وى از انصاف ادبى برخوردار بود. گواهى مى‌دهم كه حُبّ و بُغض ايشان خدايى بود. وى كه از وقار و متانت علمى كم‌نظيرى بهره داشت، مى‌توانست با مهارت خيره‌كننده‌اى بحث را اداره كند. اگر درباره مسئله‌اى با وى گفت‌وگو مى‌شد، ابعاد پنهان و ابهام‌آميز آن را واكاوى مى‌كرد و با خبرگى خود، حقيقت امر را تشريح مى‌كرد. ايشان به دليل تبحر فراوان و آگاهى كامل به مسئله، شنونده را به‌گونه‌اى مجذوب كلام خويش مى‌كرد كه شنونده، لحظه‌اى از گوش كردن به كلام ايشان غافل نمى‌شد. وى دل‌هاى حاضرين در مجلس را مجذوب سخنان و بيان شيواى خود مى‌كرد.

مرحوم كوثرى فردى خوش‌سيما، اهل معاشرت و چهره‌اى گيرا داشت. نيكوسخن بود و به هنگام برخورد با ديگران گشاده‌رو بود. وى به هنگام سخن گفتن، چاپلوسى نمى‌كرد و بى‌محابا سخن نمى‌گفت. وى در بيان حق، شجاع بود. در راه خداوند از سرزنش‌كنندگان نمى‌هراسيد؛ بلكه شجاعت وى در اين دوران بى‌نظير بود. وى در حوزه دانش عقلى و نقلى فردى امين و ثقه بود. ⁽¹⁾

تأليفات‌

علامه كوثرى در تأليف پيشرو بود. در زمانى كه در پايتخت خلافت اسلامى به سر مى‌برد، 21 اثر از خود بر جاى گذاشت كه مهم‌ترين آنها «المدخل لعلوم القرآن» بود. وى اين كتاب را بر ديگر آثارش ترجيح مى‌داد و به همراه برخى كتاب‌هاى كمياب ديگر با خود مى‌برد.

از جمله كتاب‌هايى كه ايشان در اين دوره از زندگى خود نگاشته‌اند، مى‌توان به موارد زير اشاره كرد: نقدى بر كتاب «الضعفاء» اثر عقيلى،

«التعقب الحثيث لما ينفيه ابن‌تيمية من الحديث» و «البحوث الوفيه في مفردات ابن‌تيمية». همه اين آثار خطى هستند و برخى نيز مفقود شده‌اند. اين عالم مسلمان پس از هجرت خود 31 اثر به رشته تحرير درآورد كه اولين آنها در مصر با عنوان «دفع الريبة من تخبطات ابن‌قتيبة» بود. اين كتاب به صورت نسخه خطى است.

آثار ايشان در حوزه موضوعات مختلف اسلامى و به حسب نياز نگاشته شد و برخى از آنها در پاسخ به يك نويسنده، برخى در نقد يك ادعا يا در ابطال سخنى باطل تأليف شد. زمانى كه شيخ محمود شلتوت گمان كرد حضرت عيسى (ع) مرده و روحش به آسمان عروج كرده، وى در پاسخ به اين باور كه قاديانيه آن را باور داشتند، كتاب «نظرة عابرة في مزاعم من ينكر نزول عيسى (ع)» را نگاشت. اين كتاب به چاپ رسيده است. زمانى كه قاضى احمد شاكر كتابى با عنوان «نظام الطلاق» نگاشت و در آن مطالبى را آورد كه علما آنها را نادرست مى‌دانند، مرحوم كوثرى كتاب «الاشقاق على أحكام الطلاق» را نوشت. اين كتاب نيز چاپ شده است.

ابن‌ابى‌شيبه در كتاب «المصنف» در صدد مخالفت با ابى‌حنيفه در نقل حديث بر آمد. ⁽¹⁾برخى از هندى‌ها با كمك يكى از سرمايه‌داران عرب بخشى از اين كتاب را به چاپ رساندند. مرحوم كوثرى در پاسخ به اين ادعا كتابى با عنوان «النكت الطريفة في التحدث عن ردود ابن‌ابى‌شيبة على ابى‌حنيفة» را تأليف كرد. اين اثر بهترين كتاب رجالى و برترين اثر

علمى در زمينه روايت و جمع ميان روايت‌هاى مختلف است. نويسنده، اثر خود را با ادبياتى بى‌نظير نگاشته؛ به طورى كه بسيارى از دانشمندان كنونى از اين قلم بى‌بهره‌اند. زمانى كه قرار شد كتاب «تاريخ بغداد»، اثر خطيب بغدادى منتشر شود، الازهر مرحوم كوثرى را مكلف كرد كه بر اين اثر تعليقه بزند؛ چرا كه در اين كتاب اظهارات نادرستى درباره ابوحنيفه بيان شده بود. وى همين كار را كرد و تعليق وى به همراه كتاب تاريخ بغداد با عنوان «السهم المصيب في كبد الخطيب» منتشر شد. وى پس از آن، كتاب مستقلى را با عنوان «تأنيب الخطيب على ما ساقه في ترجمة أبى‌حنيفة من الأكاذيب» در همين موضوع منتشر ساخت.

هنگامى كه فرقه «مشبهه» كتاب‌هايى را چاپ كردند كه در آن صفت‌هاى ناشايستى به خداوند نسبت داده شده بود، (مانند نسبت دادن خوردن، آشاميدن، خسته شدن به خداوند) مرحوم كوثرى كتاب «فصل المقال في بحث اسطورة الأوعال» را به رشته تحرير درآورد. البته حافظ ابن‌عساكر نيز پيش از آن، كتاب «تبيان الوهم و التخليط فيما أخرجه ابوداود من حديث الأطيط» را در اين باره نوشته بود. زمانى كه «نونيةابن‌قيم» منتشر شد، وى كتاب «السيف الصقيل» را به همراه تعليقه‌اى از خود با نام «تبديد الظلام» منتشر ساخت. ⁽¹⁾نونية ابن‌قيم اثرى است كه در آن مطالبى به دور از شأن خداوند ذكر شده و خداوند را به مخلوقاتش تشبيه كرده بود.

شيخ معلمى كتابى با عنوان «طليعة التنكيل» نوشت و در اين كتاب مختصر تلاش كرد تا برخى مطالب كتاب «تأنيب الخطيب على ما ساقه في ترجمة ابى‌حنيفة من الأكاذيب» (اثر كوثرى) را اصلاح كند. كوثرى در پاسخ به آن، رساله‌اى با عنوان «الترحيب بنقد التأنيب» را به شيوه‌اى علمى و دقيق نگاشت. ⁽¹⁾البته پس از آن، كتاب مختصر «طليعة التنكيل» ضخيم‌تر شد و در دو جلد به چاپ رسيد. در اين كتاب مطالب ناپسند و بدزبانى فراوان ديده مى‌شود. به نظر مى‌رسد اين سخنان از محقق معروف، شيخ معلمى باشد.

ايشان همچنين كتاب‌هاى مختلفي نوشت. در كنار آن بر كتاب‌هايى كه در صندوق‌خانه‌ها خاك مى‌خورد يا نسخه خطى آنها موجود بود، تعليقاتى نگاشت. برخى از اين تعليقه‌ها كوتاه و برخى مفصل بودند كه در مجموع، شصت مقدمه يا تعليقه از ايشان بر جاى مانده است. برخى از دانشمندان گرامى، اينها را در مجموعه‌اى مستقل گردآورى كرده‌اند.

تأليفات، مقدمه‌ها، تعليقه‌ها و مقاله‌هاى مرحوم كوثرى‌

اشاره

تأليفات استاد به دو بخش اصلى تقسيم مى‌شود: تأليفات پيش از هجرت از آستانه وآنچه كه پس از مهاجرت نگاشته است.

بيشتر آنچه پيش از مهاجرت نوشته است، آثار خطى هستند. اما در بخش دوم آثار چنين نيست. از آثار بخش اول تنها از اثر «ارغام المريد»

آگاهيم. ايشان نسخه‌هايى از اين كتاب را به شاگردانش هديه كرده است. در زير نام كتاب‌ها و آثار علمى ايشان بر اساس دسته‌بندى بالا مى‌آيد:

بخش اول‌

بخش دوم‌

چاپخانه الانوار اين اثر را در 66 صفحه به چاپ رساند.

پيشين، صفحات 12 تا 16.

بنابراين مجموعه تأليفات اين دانشمند ارجمند 51 اثر است. ⁽²⁾علاوه بر آنچه گفته شد، برخى از نوشته‌هاى كوثرى در ضمن كتاب‌هاى تأليفي ايشان به مثابه تعليقه و حاشيه چاپ شده است. براى نمونه دو مورد را نام مى‌برم:

مقدمه‌ها و تعليقه‌هاى شيخ محمد زاهد كوثرى‌

استاد كوثرى بر بيش از پنجاه كتاب سودمند، مقدمه و تعليقه نوشته است.

مقالات

مقالات ⁽¹⁾

كوثرى در زمينه‌هاى گوناگون مقاله‌هاى فراوانى نوشته است. هر يك از اين مقاله‌ها به مخاطبان خود، درس‌هاى سودمندى مى‌آموزد. اين مقاله‌ها بيشتر در مجله‌هايى منتشر مى‌شدند كه با خط مشى مقالات همسو بودند. مجله «الاسلام» و پس از آن، مجله «الشرق العربى» بيشترين مقالات ايشان را منتشر كرده‌اند. برخى از شاگردان فاضل ايشان نيز اقدام به گردآورى مقالات در مجموعه‌اى جداگانه كرده‌اند و اين شرح زندگى‌نامه را در سرآغاز آن به چاپ رسانده‌اند. در اينجا يادآور مى‌شوم كه محمد زاهد كوثرى رساله‌هاى علمى فراوانى دارند كه به دليل پراكنده بودن در جهان، جمع‌آورى آنها آسان نيست. اين رساله‌ها در پاسخ به پرسش‌گران نگاشته و براى‌شان ارسال مى‌شد.

اين برگ زرين و پر افتخار از زندگى پربركت مردى است پارسا كه از اين دنيا دل كنده و به آخرت دل بسته بود. مردى كه همچون لباس سفيد و پاك از هرگونه لكه و تيرگى، خداوند او را از لغزش‌ها مصون

داشت. اميدواريم خداوند روحش را شاد گرداند.يادآورى:

مقدمه

مقدمه ⁽¹⁾

خداوند را سپاس مى‌گوييم. درود خدا بر رسولش و سرور ما حضرت محمد (ص)، خاندان و همه اصحاب ايشان.

طايفه‌اى از حشويه ⁽²⁾تلاش مى‌كنند هر از گاهى تمام امت اسلامى

را به دليل زيارت قبور ⁽³⁾و اينكه نيكان را واسطه درگاه خداوند قرار مى‌دهند، تكفير كنند؛ ⁽⁴⁾گويا كه با توسل جستن به غير خدا و زيارت قبور، بت‌پرست شده‌اند.

به همين دليل بر آن شدم تا آراى بزرگان معارف دينى درباره توسل ⁽⁵⁾را بيان كنم؛ زيرا آنان متوليان تبيين مرز توحيد با شرك و بت‌پرستى هستند. در اين راستا ادلة نقلى بيان شده از سوى دانشمندان مسلمان را بيان خواهيم كرد تا حق را اثبات كنيم و نادانى پيروان آن را آشكار كنيم.

اميدواريم خداوند ما را در اين راه توفيق دهد.

فصل اول: ادله جواز توسل‌

اشاره

به يارى خداوند نگارش درباره توسل را شروع مى‌كنم. هرچند به دليل بحث‌هاى فراوان در اين باره و وجود ادله قاطع، تمايل نداشتم دراين باره سخن را دوباره آغاز كنم، اما اين موضوع به ابزارى براى مشرك ناميدن امت محمدى مبدل شده است. ⁽¹⁾

اولين كسى كه اين فتنه را به راه انداخت، هدفي جز مباح كردن اموال مسلمانان نداشت تا بتواند به‌نام مشرك بودن مسلمانان خونشان را نيز بى‌حرمت گرداند ⁽²⁾

اين امر قطعى است كه امت اسلامى توسل را در دوران پيامبر ص فراگرفته و به آن عمل كرده است. همچنين اين عمل در عصر صحابه و پس از آنان تا قرن هفتم ادامه داشته است. پس از آن نيز تا به امروز و در آينده ادامه خواهد يافت؛ زيرا توسل از مسائل فرعى اهل سنت است؛ همان‌گونه كه پيامبر ص نيز فرموده‌اند كه خداوند هرگز امت رسول خويش را بر گمراهى هم انديشه نخواهد كرد. ترمذى و حاكم نيشابورى از ابن‌عمر روايت كرده‌اند: پيامبر ص فرمودند: «هرگز امت من بر گمراهى اتفاق نمى‌كنند.» ابوداود از ابومالك اشعرى نقل مى‌كند حديث مرفوع كه پيامبر ص مى‌فرمودند: «خداوند شما را از سه امر مصون نگه داشته است.» از جمله اين را فرمودند: [از اين عمل مصون داشته كه] شما بر گمراهى اتفاق نكنيد ر. ك: التلخيص الحبير، ج 3، ص 162.

حال آنكه حشويه در دعوت به توحيد، بويى از صداقت نبرده‌اند.

در ردّ اين گروه براى انكار توسل، به قرآن، سنت و روش پيشينيان و نيز ادله عقلى استناد مى‌كنيم.

قرآن‌

خداوند در سوره مباركه مائده مى‌فرمايد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (مائده: 35)

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد و وسيله‌اى براى تقرب به او بجوئيد و در راه او جهاد كنيد؛ باشد كه رستگار شويد.

آيه به طور عام، دستور به استفاده از وسيله براى تقرب به خداوند داده است ⁽¹⁾. عموم اين آيه، حتى توسل به افراد و توسل به اعمال را نيز

شامل مى‌شود؛ بلكه بايد گفت در شريعت، هم توسل به افراد و هم توسل به اعمال به ذهن تبادر مى‌كند؛ اگرچه دروغ‌گويان و شيادان غير از اين سخن را ترويج مى‌كنند. ⁽²⁾

تفاوت گذاشتن ميان زنده و مرده براى توسل، فقط از سوى كسى مطرح مى‌شود كه به فناپذيرى روح باور داشته باشد. امرى كه به انكار رستاخيز مى‌انجامد. ⁽³⁾

سيوطى در «بشرى الكثيب» اشعارى را سروده است. براى شرح اين ابيات ر. ك: «جمع التثبيت في شرح ابيات التثبيت»، محمد بن اسماعيل صنعانى، صص 152- 165. در اين شرح، روايات ارزشمندى در شرح ابيات آورده شده است.

همه مى‌پذيرند كه ارواح پس از مرگ، توان انجام كارهايى را دارند كه به هنگام ارتباط با بدن اين توانايى را ندارند؛ به طورى كه مى‌توانند ارتش‌هاى فراوان و لشكرها را با شمار بسيار اندكى نيرو شكست دهند. پيامبر ص- همچنين ابوبكر و عمر- در خواب ديده شده‌اند كه روح آنها لشكرهاى كفر و ظلم را شكست داده است؛ به طورى كه اين ارتش‌ها در برابر شمار اندك مؤمنان و ضعف آنها شكست خورده‌اند. كتاب الروح، صص 102 و 103.

اينكه توسل به افراد، از مصاديق «وسيله» در آيه بالاست، سخنى نادر يا فقط برگرفته از عموم لغوى نيست ⁽⁵⁾بلكه از عمر نيز روايت شده است كه پس از توسل به عموى پيامبر (ص) براى طلب باران گفت: «به خدا سوگند كه اين [عباس] وسيله به درگاه خداوند است». ⁽⁶⁾

اول: ترك يك امر، دلالت بر ممنوع بودن آن ندارد. در علم اصول تبيين شده كه ترك فعل هرگز نمى‌تواند دليل حكم شرعى قرار گيرد.

دوم: عمر مضطر بود. خداوند نيز مى‌فرمايد: أَمَّنْ يجيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يكْشِفُ السُّوء؛ «يا [كيست] آن كس كه درمانده را- چون وى را بخواند- اجابت مى‌كند، و گرفتارى را برطرف مى‌گرداند». نمل: 62 بنابراين، توسل به عباس مناسب‌تر بود.

سوم: عمر با توسل به عباس، مى‌خواست به پيامبر ص اقتدا كند و عموى رسول خدا را تكريم كند. در «فتوح البلدان» بلاذرى آمده كه خود عمر به اين دليل تصريح كرده است.

چهارم: شايد عمر با اين كار در صدد تبيين جواز توسل به غير از پيامبر ص بوده است.

پنجم: عمر با توسل به عباس، بر آن بود تا جواز توسل به انسان داراى فضيلت، با وجود فرد بافضيلت‌تر را بيان كند؛ زيرا در آن جمع، افراد بافضيلت‌ترى مانند على ع و عثمان بودند كه فضيلت آنان بيش از عباس بود.

ششم: توسل عمر به عباس در حقيقت، توسل به رسول خدا ص بود؛ زيرا توسل به عباس از سوى اصحاب به اين دليل بود كه او عموى پيامبر ص بود. اقتباس از كتاب اتحاف الاذكياء بجواز التوسل بالانبياء والاولياء، اثر محدث فقيه، شيخ عبدالله صديق غمارى، صص 35- 37.

روايات‌

علاوه بر قرآن كريم، روايات نيز بيانگر جايز بودن توسل است. حديث عثمان بن حنيف از جمله رواياتى است كه مى‌توان به آن استناد كرد. در اين حديث آمده: «يا مُحَمَّدَ! إنِّي تَوَجَّهتُ بِكَ إلى رَبِّي». ⁽¹⁾

عثمان بن حنيف مى‌گويد، ما از يكديگر جدا نشده بوديم و چندى سخن نگفته بوديم كه ديديم اين مرد با بينايى كامل بازگشت؛ گويا كه هيچ بيمارى در ديدگان او نبوده است. سنن ترمذى، ج 5، ص 229. اين روايت را ابن‌ماجه نيز در كتاب «صلاة الحاجة» نقل كرده است. ابواسحاق مى‌گويد اين روايت صحيح است. ج 1، ص 442

حاكم نيشابورى اين روايت را با اندكى تفاوت در بخش دعا نقل كرده است. وى مى‌گويد: روايت طبق نظر بخارى، صحيح است. المستدرك، ج 1، ص 526 ذهبى نيز گفته است روايت با اين اضافه صحيح است: «اللّهُمَّ شَفّعنى في نَفسِى» و شفاعت مرا نيز درباره خودم پذيرا باش. ابن‌السنى در «عمل اليوم واليلة»، ص 170 اين حديث را نقل كرده است. از ديگر محدثانى كه اين حديث را نقل كرده‌اند، بيهقى است.

شيوه دعا كردن را به نابينا مى‌آموزد. به موجب مفاد اين حديث، پيامبر (ص) براى شفا يافتن نابينا، توسل به غير خدا نزد پروردگار را تبيين مى‌كند. اگر كسى در پى دست كشيدن از ظاهر روايت و بيان معناى ديگرى براى آن باشد، به دليل هواى نفس، روايت را تحريف كرده است.

نمى‌توان گفت در اين روايت نيامده كه حاجت نابينا به دليل دعاى رسول‌خدا (ص) يا دعاى خودش برآورده شد. پس نمى‌توانيم به اين روايت استناد كنيم ⁽²⁾زيرا استدلال ما اين نيست كه بينا شدن فرد به دليل دعاى پيامبر (ص) يا دعاى خودش بوده؛ بلكه ما به نص دعا استناد مى‌كنيم كه از رسول خدا نقل شده و ايشان ياد داده‌اند كه براى برآورده شدن حاجت، فرد نابينا به ايشان متوسل شود. گروهى از حافظان حديث به صحيح بودن روايت تصريح كرده‌اند. در حديث فاطمه بنت اسد نيز اين عبارت ديده مى‌شود: «

بِحَقِّ نَبِيِّكَ وَ الأنبِياءِ الَّذِينَ مِن قَبلِي». ⁽³⁾راويان اين حديث به جز

رَوح بن صلاح، همگى ثقه هستند. درباره روح بن صلاح نيز حاكم نيشابورى مى‌گويد: «او ثقه قابل اعتماد است». ⁽¹⁾ابن‌حبان نيز او را از شمار

افراد ثقه قرار داده است. ⁽²⁾در اين روايت تصريح شده كه در مسأله توسل، ميان مرده و زنده تفاوتى نيست. ⁽³⁾

از بيهقى رساله‌اى با نام «حياة الانبياء» چاپ شده است. در صورت تمايل مى‌توانيد به اين رساله مراجعه كنيد.

متن كامل روايت اين‌گونه است: ابن‌ماجه از ابوسعيد خدرى نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا فرمودند: هركس از خانه خود براى نماز خارج شود و بگويد خدايا به حق كسانى كه بر تو حق دارند و به حق گام‌هايم، من نه براى معصيت و نافرمانى و نه براى ريا و كسب شهرت خارج نشدم. من براى پروا از ناخرسندى‌ات و براى به دست آوردن رضايت تو خارج شدم. پس از تو مى‌خواهم مرا از آتش نگه‌دارى و گناهانم را بيامرزى. فقط تويى كه آمرزنده گناهانى. هركس اين را بخواند، خدا به او روى مى‌كند و هفتاد هزار فرشته برايش طلب آمرزش مى‌كنند.

منظور از «به حقى كه درخواست‌كنندگان دارند»، احترام و كرامت آنان است؛ زيرا كسانى كه خالصانه دستان خود را به سوى خدا بلند مى‌كنند، از حرمت و كرامت برخوردارند و ثواب فراوان مى‌برند؛ وگرنه كسى حقى بر خداوند ندارد. هموست كه صاحب فضل و عظمت ازلى و ابدى است. اين باور اهل سنت است و حديث بخارى و ديگر روايات در باب «حَقُّ العِبادِ عَلَى اللهِ» حق بندگان بر خداوند را چنين تأويل مى‌كنند: «آنچه كه خداوند به فضل و كرم خود به آنها عطا مى‌كند»؛ زيرا عطاى هيچ چيز بر خداوند واجب نيست. «قُل انَّ الفَضلَ بِيدِ اللهِ»؛ بگو فضل به دست خداست.

زنده- توسل صورت گرفته است. ابن‌موفق تنها كسى نيست كه از ابن مرزوق روايت كرده باشد؛ بلكه ابن‌مرزوق از رجال صحيح مسلم نيز هست. ترمذى چند روايت نقل شده از عطيه را حسن دانسته است. در آينده در اين باره بيشتر سخن خواهيم گفت.

سيره همه امت، نسلى پس از ديگرى، بر توسل به انبيا وصالحان- مرده يا زنده- بوده است. ⁽⁵⁾

از ديگر روايات اين بخش، توسل عمر به عموى رسول خداست كه در آن گفت: «ما به عموى پيامبرت توسل مى‌جوييم». اين روايت تصريح مى‌كند كه صحابه به يكديگر توسل مى‌كردند. در اين روايت، توسل به شخص عباس صورت گرفته و اين سخن براى انشاى توسل به شخص است؛ زيرا اين عبارت فايده اخبارى ندارد؛ چراكه خداوند به اين امور آگاه است. پس اين جمله براى انشاى توسل به شخص بيان شده است. ⁽⁶⁾

در اين روايت، عبارت «به پيامبر (ص) توسل مى‌كرديم» نيز تصريح مى‌كند كه صحابه توسل مى‌كردند؛ در صورتى كه اگر عباراتى مانند «فلان كار را مى‌كرديم» به نقل از صحابه بيايد، اگر بپذيريم اين سخن به زمان پيش از بيان سخن بازمى‌گردد ⁽¹⁾، معناى عبارت اين مى‌شود كه صحابه در زمان حيات پيامبر (ص) به ايشان متوسل مى‌شدند و اين عمل پس از وفات ايشان نيز تا سال «خاكسترى» ⁽²⁾ادامه يافت.

بنابراين، تأويل اين حديث و محدود كردن آن به توسل در زمان حضور پيامبر (ص) و پيش از وفات ايشان، نادرست و تحريف نص روايت است. اين

تأويل بدون دليل پذيرفته نيست. ⁽³⁾

ممكن است گفته شود، عمر پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام به جاى توسل به ايشان، به عموى آن حضرت كه زنده بود، توسل پيدا كرد؛ بنابراين، توسل به انبيا پس از مرگشان جايز نيست. اما اين سخن درست نيست؛ زيرا اين اجتهاد به رأى است و چيزى به عمر نسبت داده مى‌شود كه حتى به ذهن وى خطور نكرده؛ چه رسد كه بخواهد آن را تبيين كند. ⁽⁴⁾بنابراين، سنت صحيح را با رأى نمى‌توان انكار كرد. ⁽⁵⁾

فعل عمر بر اين دلالت نمى‌كند كه توسل به پيامبر (ص) فقط در زمان حيات ايشان جايز بوده است؛ بلكه بيانگر جواز توسل به نزديكان رسول خداست. در كتاب «الاستيعاب» ابن‌عبدالبرّ دليل توسل عمر به عموى رسول خدا براى طلب باران بيان شده است. در اين اثر آمده است:

در سال هفدهم هجرى، در زمان عمر بن خطاب خشكسالى همه جا را فراگرفت. كعب خطاب به عمر گفت: وقتى چنين وضعيتى براى بنى‌اسرائيل به وجود مى‌آمد، از بستگان پيامبران خويش طلب باران مى‌كردند. عمر [با خود] گفت: عموى رسول خدا در ميان ما هست. او سيد و آقاى بنى‌هاشم است. پس آهنگ او كرد و نزد او شِكوِه كرد. ⁽¹⁾

بنابراين روشن مى‌شود دليل مراجعه عمر به عباس بن عبدالمطلب از اين جهت نبود كه رسول خدا (ص) درگذشته است و صداى توسل‌جويان را نمى‌شود يا نزد خداوند منزلت ندارد. هركس چنين اعتقادى داشته باشد،

بهتان‌زده است.

مالك الدار نقل مى‌كند پس از ظهور قحطى در زمان عمر، بلال بن حارث يكى از صحابى رسول خدا نزد آرامگاه پيامبر (ص) آمد و گفت:

اى رسول خدا! از خداوند براى امت خويش طلب باران كن. آنان هلاك شده‌اند. پيامبر (ص) به خواب وى آمد و گفت: نزد عمر برو و به او سلام برسان و بگو كه باران خواهد باريد. ⁽¹⁾

اين روايت تصريح مى‌كند كه صحابه رسول خدا پس از وفات ايشان نيز به آن حضرت متوسل مى‌شدند. ⁽²⁾در «فتح البارى» اين روايت ذكر شده و آن را ابن‌ابى‌شيبه با سند صحيح نقل كرده است. ⁽³⁾

علاوه بر حديث پيشين، عمل عثمان بن حنيف نيز دليل بر جواز توسل

به پيامبر (ص) پس از وفات ايشان است؛ همان‌گونه كه در گذشته بيان شد، عثمان بن حنيف به فرد نيازمندى كه عثمان بن عفان حاجت او را برآورده نمى‌ساخت، آموخت كه وضو بگيرد و به پيامبر (ص) متوسل شود. اين توسل در زمانى بود كه آن حضرت از دنيا رفته بودند. هيچ كس نيز با عمل عثمان بن حنيف مخالفت نكرده است. ⁽⁴⁾اين روايت را طبرانى صحيح مى‌داند و ابوالحسن هيثمى در «مجمع الزوائد» آن را پذيرفته است.

محدث بزرگ، محمد عابد سِندى در بخشى خاص، احاديث و روايات اين باب را به طور كامل جمع‌آورى كرده است. ⁽⁵⁾

سيره امت اسلامى در هر دوره‌اى نشانگر جواز توسل است كه به دليل پرهيز از طولانى شدن بحث، از ذكر آنها خوددارى مى‌كنيم. يادآورى اين نكته شايسته است كه در اين باره كتاب‌هايى نگاشته شده است. ⁽¹⁾

شيخ يوسف دجوى در اين باره مى‌گويد: جواز توسل و نيكويى اين عمل براى هر دين‌دارى آشكار است. گويا كه روى آوردن به درگاه خدا با توسل جستن به پيامبران، اوليا و مقربان درگاهش امرى فطرى است كه در نهاد انسان قرار گرفته است. به همين دليل پيروان پيامبران در هر زمانى به آن پيامبر توسل مى‌كردند. در روز قيامت نيز مردم به سوى انبيا مى‌روند تا به دليل منزلتى كه دارند، برايشان شفاعت كنند؛ هرچند خداوند از رگ گردن نيز به انسان‌ها نزديك‌تر است. توسل به پيامبر ص پيش و پس از وجود آن حضرت در دنيا و نيز پس از مرگ ايشان، در برزخ و به هنگام محشور شدن در عرصه قيامت، امرى ثابت شده است. شيخ يوسف دجوى در ادامه، ادله اثبات‌كننده اين موضوع را به تفصيل ارائه مى‌دهد. ر. ك: مقالات و فتاوى، ج 1، ص 152

در مناسك امام احمد بن حنبل روايتى از ابوبكر مروزى نقل شده كه بيان مى‌كند با توسل به پيامبر (ص)، به درگاه خداوند روى مى‌آورد. ⁽²⁾

بسيار شگفت‌آور است كه برخى با پيروى از هواى نفس و براى دنياطلبى توسل را نمى‌پذيرند. شيخ حامد الفقى در تعليق عبارت نقل شده از «كشف القناع» مى‌گويد: «منظور امام احمد توسل به اعمال شايسته‌اى است كه فرد صالح انجام داده و توسل به پيروى او از رسول خداست؛ نه اعمالى كه انسان‌هاى بدعت‌گذار و غرق در درياى غفلت انجام مى‌دهند.» ر. ك: براءة الحنيفيين، ج 1، ص 28. آيا شيخ حامد الفقى از غيب آگاه است و مى‌داند كه در دل امام احمد چه گذشته؟ يا آنكه از روى حدس و گمان سخن گفته است؟

شيخ مالكى مى‌گويد: در برخى جاها ابن‌تيميه جواز توسل به پيامبر ص را اثبات كرده است. وى ميان حيات و مرگ و حضور يا عدم حضور رسول خدا براى توسل تفاوت نگذاشته است. در «الفتاوى الكبرى» ج 1، ص 105 از امام احمد و عزالدين بن عبدالسلام جواز توسل به پيامبر ص نقل شده است. در جاى ديگر مى‌گويد به همين دليل امام احمد بن حنبل در مناسك خود كه براى همنشين خود ابوبكر مروزى نوشته، توسل به پيامبر ص را جايز دانسته است. اما ديگر دانشمندان گفته‌اند آنچه در روايات آمده، سوگند دادن خداوند به پيامبر است. هرچند سوگند دادن خدا به بنده‌اش جايز نيست؛ اما به نقلى امام احمد اين كار را جايز دانسته است. به همين دليل، معتقد به جواز توسل به پيامبر ص شده است ج 1، ص 140. اما در پاسخ به اين سخن مى‌گوييم: در آينده رواياتى مى‌آوريم كه روشن مى‌شود ميان اين دو سخن كه «خدايا به رسولت از تو مى‌خواهم» با «خدايا تو را به رسولت سوگند مى‌دهم و از تو مى‌خواهم» تفاوت بسيارى وجود دارد.

ابوالوفاءبن عقيل از بزرگان حنابله در «التذكره» شيوه توسل به رسول خدا را به طور مفصل آورده است. ما اين شيوه را در تكمله بر «السيف الصقيل» ذكر كرده‌ايم. ⁽³⁾در ابتداى كتاب «تاريخ الخطيب» با سند صحيح نقل شده كه امام شافعى به ابوحنيفه توسل جسته است.

حافظ عبدالغنى مقدسى براى شفا يافتن از جوش‌هاى چركينى كه پزشكان از درمانش ناتوان شده بودند، به قبر احمد بن حنبل متوسل شد. اين حكايت در «الحكايات المنثورة» اثر حافظ ضياء مقدسى نقل شده است. اين كتاب در كتابخانه ظاهريه دمشق به دست‌خط نويسنده وجود دارد.

اكنون كه سخنان بزرگان را نقل كرديم، مخالفان توسل بايد پاسخ دهند آيا اين بزرگان دين، مرده‌پرست بوده‌اند؟!

دلايل عقلى‌

بزرگانى همچون امام فخرالدين رازى ⁽⁴⁾، علامه سعدالدين تفتازانى ⁽⁵⁾،

علامه سيد شريف جرجانى ⁽¹⁾و ديگر دانشمندان آگاه به اصول دين كه مرجع امور اصول دين هستند، تصريح كرده‌اند كه توسل به انبياى الهى و انسان‌هاى صالح- چه زنده و چه مرده- جايز است. چه كسى جرأت مى‌كند اتهام مرده‌پرستى و مناديان شرك‌ورزى را به چنين بزرگانى نسبت دهد كه خود، تبيين‌كننده اصول دين و بيان‌كننده معناى ايمان و كفر، توحيد و شرك و دين ناب هستند؟ ⁽²⁾

از ديدگاه آنان، مددجويى از مسبب الاسباب است، به پاره‌اى از سخنانشان اشاره مى‌شود.

فخر رازى در تفسير خود مى‌گويد:

ارواح انسان‌ها كه از علقه‌هاى جسمانى رهانيده شده و شور پيوستن به جهان ملكوت دارد، پس از جدا شدن از تاريكى جسم، به دنياى ملائك و منزل‌گاه‌هاى قدسى وارد مى‌شود. اين ارواح مى‌توانند در اين جهان نيز اثر بگذارند؛ زيرا آنان مدبر برخى امور هستند. مگر نه اين است كه انسان در خواب، استاد خودش را مى‌بيند و درباره مسئله‌اى مى‌پرسد و استاد

نيز وى را در خواب راهنمايى مى‌كند؟ ⁽³⁾

ابن‌قيم در «كتاب الروح» مى‌گويد: روح رها شده از اسارت تن و وابستگى به جسم، از رفتار، قدرت، و سرعت عروج به سوى خدا و تحركى برخوردار است كه روح زندانى در جسم انسان، به دليل غرق شدن در شهوت و وابستگى به جسم از آن برخوردار نيست. وقتى وضعيت روح در اين دنيا اين‌گونه باشد، بى‌ترديد وقتى از اين جهان بيرون رود و قواى آن جمع شود، چگونه وضعيتى خواهد داشت؟ اين روح در زمان پيدايش خود، روحى عالى، بزرگ و داراى همت بلند بوده است. پس اين روح پس از جدا شدن از تن، وضعيت وفعل ديگرى خواهد داشت.

همه مى‌پذيرند كه ارواح پس از مرگ، توان انجام كارهايى را دارند كه به هنگام ارتباط با بدن، اين توانايى را ندارند؛ به طورى كه مى‌توانند ارتش‌هاى فراوان و لشكرها را با شمار بسيار اندكى نيرو شكست دهند. پيامبر ص با ابوبكر و عمر در خواب ديده شده‌اند كه روح آنها لشكرهاى كفر و ظلم را شكست داده است؛ به طورى كه اين ارتش‌ها در برابر شمار اندك مؤمنان و ضعف آنها شكست خورده‌اند. صص 101 و 102؛ همچنين ر. ك: تفسير قرطبى، ج 19، ص 194.

امام ابوبكر مقرى مى‌گويد: من به همراه طبرانى و ابوالشيخ در حرم رسول خدا بوديم. هر يك در حال خويش بوديم و گرسنگى در ما اثر گذاشته بود، تا نماز عشا صبر كرديم. آن‌گاه نزد قبر رسول اكرم آمدم و عرض كردم: اى رسول خدا! گرسنه‌ام. همين را گفتم و رفتم. ابوالقاسم به من گفت همين‌جا بنشين، يا مى‌ميريم يا برايمان غذا مى‌رسد. ابوبكر مقرى مى‌گويد: من و ابوالشيخ برخاستيم. اما طبرانى نشسته بود و به چيزى خيره شده بود. ناگهان ديديم كه سيدى در را زد. دو غلام نيز به همراه او بودند كه هر يك سبدى پر از غذا در دست داشتند. ما نشستيم و از اين غذا خورديم. گمان مى‌كرديم بقيه غذا را با خود خواهند برد؛ اما غلام غذا را گذاشت و بازگشت. وقتى دست از خوردن كشيديم، اين سيد به ما گفت: اى قوم! به رسول خدا شكوه كرده‌ايد؟ من در خواب ايشان را ديدم كه به من دستور دادند براى شما غذا بياورم. ر. ك: وفاء الوفاء، نور الدين سمهودى، ج 4، ص 1380. در اين كتاب داستان‌هاى ديگرى نيز نقل شده است.

فخر رازى در «المطالب العالية من العلم الالهى» ⁽¹⁾كه از برجسته‌ترين آثار ايشان در اصول دين است، چنين مى‌گويد:

چه بسا انسان پدر و مادرش را در خواب ببيند و درباره مسائلى از آنان بپرسد. آنان نيز پاسخ‌هاى درستى به او بدهند. چه بسا كه نقطه‌اى را در خواب به او نشان دهند كه در آنجا چيزى دفن شده و هيچ كس از آن خبر ندارد ... زمانى كه من كودك بودم، در اوايل تحصيل، كتاب «حوادث لا أول لها» ⁽²⁾

شيخ شعيب مى‌گويد: سخن ابن‌تيميه درباره حلول حوادث بر خداوند حلول‌گرايى مستند به قرآن و سنت نيست؛ چنانكه هيچ يك از صحابه بر اين عقيده نبوده‌اند. دليل اين سخن همان است كه دارمى سجزى در ص 121 كتاب «النقض» آورده است: «نمى‌پذيريم كه همه مفعول‌ها [امور انجام شده] مخلوق هستند. ما اجماع داريم كه حركت، نزول، قدم زدن، هروله و استيلاى بر عرش [على العرش استوى] و آسمان امورى قديم هستند [نه حادث]».

بايد گفت اين سخن بسيار شگفت‌آور است كه چيزى «مفعول» [پديدار گشته] باشد، اما در همين حال آفريده شده نباشد! وى حركت حسى، نزول و ... را براى خداوند ثابت مى‌داند و مدعى است همه اتفاق نظر دارند كه اين امور قديم هستند، نه حادث. آيا قابل تصور است كه امرى اول و آخر براى او وجود داشته باشد اما قديم باشد؟ يا اينكه معقول‌تر اين است كه بر آسمان و عرش استيلا صورت گيرد، بدون اينكه عرش و آسمان قديم باشند؟ بنابراين حكم، ادعاى قديم بودن عرش يا آسمان قدمت شخصى يا نوعى نزد اهل حقيقت بى‌پايه است. ر. ك: «مقالات الكوثرى»، ص 285.

در پاسخ مى‌گويم خداوند تعالى مى‌فرمايد: «اللهُ خالِقُ كُلِّ شَى‌ء» [خدا آفريننده همه چيز است]. آسمان و عرش نيز آفريده خداوند هستند. خداوند اين شيخ بزرگوار را يارى كرد و از همنشينى با حلول‌گرايان مصون داشت؛ اما وى نتوانست سخن باطل آنان را به طور قاطع رد كند. وى مى‌گويد: «كاش ابن‌تيميه اين سخن را نگفته باشد». اين عبارت در مختصرى كه بر «شرح العقيدة الطحاوية» اثر ابن‌ابى العز التيمى نگاشته، آورده است.

بهترين استدلال بر ابطال رأى به حلول‌گرايى، استدلالى است كه حضرت ابراهيم ع در پاسخ به پرستش غير خدا ستاره، ماه و خورشيد داد. در قرآن استدلال‌هاى آن حضرت بيان شده است: فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الآفِلين ... فَلَمّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يهْدِنى رَبِّى لأكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّالِّينَ ... فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنىِ بَرِى‌ءٌ مِّمَّا تُشرِكُون؛ «امّا هنگامى كه غروب كرد، گفت: غروب‌كنندگان را دوست ندارم! ... امّا هنگامى كه آن هم غروب كرد، گفت: «اگر پروردگارم مرا راهنمايى نكند، مسلّماً از گروه گمراهان خواهم بود ... و هنگامى كه افول كرد، گفت: اى قوم من! من از آنچه [براى خدا] شريك مى‌سازيد، بيزارم». انعام: 76- 78 بنابراين تغييرپذيرى از حالتى به حالت ديگر، شأن مخلوق است، نه شأن خالق. در «شرح العقيدة الطحاوية» آمده: «حلول حادث در خداوند تعالى در علم كلام سخنى نكوهيده است. در قرآن و سنت مطلبى در اثبات يا ابطال اين سخن ديده نمى‌شود.» شيخ شعيب الأرناؤوط در تعليق خود بر اين عبارت مى‌نويسد: عموم متكلمان اشعرى‌ها، ماتريديه، معتزله و فلاسفه مسلمان اتفاق نظر دارند كه امور حادث، بر خداوند حلول نمى‌كند. كراميه فرقه‌اى از مجسمه كه شيخ آنان محمد بن كرام است معتقد به قيام حوادث به ذات خويش شده‌اند. كراميه بين حادث و محدَث تفاوت گزارده‌اند. حادث امرى است كه به ذات خود قائم است؛ مانند امور متعلق به مشيت خداوند. محدَث امرى است كه خداوند آن را خلق مى‌كند و از ذات او جداست. ابن‌تيميه در جايز دانستن قيام امور حادث به ذات خويش پيرو اين گروه است. مؤلف، كلام مبسوط در «منهاج السنه» را به طور مختصر بيان كرده است. وى در دفاع از اين مذهب در برابر متكلمان و فلاسفه مخالف اين رأى، راه مبالغه‌آميزى را دنبال كرده و مدعى است كه مذهب پيشوايان پيشين نيز همين بوده است. استناد او به سخن امام احمد بن حنبل و ديگران است. وى مى‌گويد اگر كلام خداوند- كه حقيقتى قائم به اوست- متعلق مشيت و اختيار قرار گيرد، اين دلالت بر جواز قائم بودن امور حادث، به ذات خود دارد؛ زيرا آنچه كه متعلق مشيت و اختيار قرار مى‌گيرد، قطعاً حادث است. وى سرانجام نتيجه مى‌گيرد كه كلام خداوند از نظر جنس، قديم است و از حيث افراد، حادث. همچنين فعل و اراده ايشان و ديگر صفات غير لازم ذات نيز اين‌گونه هستند. از آن‌جا كه اين سخن مستلزم تسلسل و دور است، ابن‌تيميه آن را درباره گذشته و آينده جايز دانسته است. وى ادعا مى‌كند كه چنين تسلسلى باطل نيست. شمارى از علما نظر وى شيخ الاسلام تيميه را انحراف از راه درست دانسته و آن را انكار كرده‌اند. به اعتقاد آنان، ممكن نيست كه معتقد به قديم بودن جنس صفات و افعال شويم و در عين حال، افراد آن را حادث بدانيم. مگر جنس يك چيز غير از افراد اوست؟ مگر نه اين است كه كلى، از جزئى‌ها تشكيل مى‌شود؟ پس اگر چنين است و تك‌تك جزئى‌هاى يك شى‌ء حادث باشند، چگونه مى‌توان گفت كه كلى قديم است؟ ص 69، چاپ دمشق. اما شيخ شعيب در چاپ «شرح العقيدة الطحاوية» كه با تعليق خود او و دكتر عبدالله تركى، رئيس دانشگاه الامام سعود منتشر شده، اين تعليق و ديگر تعليق‌هاى مانند بالا را حذف كرده است.

ابن حجر در كتاب «الفتح البارى» در باب «و كان عرشه على الماء و هو رب العرش العظيم» بخشى از دو آيه را با ظرافت خاصى كنار هم چيده تا به كسانى كه خيال كرده‌اند طبق روايت «كان الله و لم يكن شى‌ء قبله و كان عرشه على الماء» عرش از ازل با خدا بوده است، پاسخ دهد ج 11، ص 405. مقلد ابن‌تيميه يعنى ابن‌قيم در «نونيه» سخنى مى‌گويد كه تقريباً مخالف سخن ابن‌تيميه است. حقيقت اين است كه عرش قبلا وجود داشته است؛ زيرا موقع كتابت، اركان داشته است؛ يعنى عرش قبل از قلم بوده است.

همچنين ر. ك: «السلفيه»، شيخ دكتر محمد سعيد رمضان البوطى، ص 164 به بعد.

ادله اين است كه گفته شود حركت، انتقال از حالتى به حالت ديگر است. حركت به جهت ماهيتى كه دارد، اقتضا مى‌كند كه مسبوق به غير باشد. ازل بودن، با مسبوق به غير بودن، منافات دارد. پس لازم مى‌آيد كه جمع ميان اين دو محال باشد. ⁽³⁾

سپس مصنف مى‌گويد: «ظاهر اين است كه اين وجه بهتر از همه وجوهى است كه پيشتر در اين باره گفته شده است».

فخر رازى همچنين در فصل هجدهم از گفتار سوم كه درباره بيان چگونگى بهره بردن از زيارت قبور و مردگان است، مى‌گويد: «ملك محمد بن سالم بن حسين غورى- كه از انسان‌هاى نيك‌سيرت و خوش‌روش بود و به علما تمايل فراوانى داشت و هم‌نشينى با اهل دين و خرد را دوست مى‌داشت- درباره اين مسئله [بهره بردن از زيارت قبور] از من سؤال كرده است. من هم برايش رساله‌اى در اين باره نوشته‌ام. خلاصه آن مطالب را در اينجا مى‌نويسم ⁽¹⁾: براى اين بحث چند مقدمه

وجود دارد: اول، ما ثابت كرديم كه نفوس بشرى پس از مرگ جسم، زنده و باقى هستند. اين روح جدا شده از تن از برخى جنبه‌ها بسيار نيرومندتر از روح متعلق به جسم است. دليل قوى بودن روح از برخى جنبه‌ها اين است كه وقتى روح از بدن جدا مى‌شود، پرده از جلوى آن برداشته مى‌شود و عالم غيب برايش آشكار مى‌شود و از اسرار منازل آخرت آگاه مى‌گردد.

همچنين دانش‌هايى كه پيش از اين استدلالى و قابل قبول بودند، اكنون به دانش‌هايى قطعى و يقينى تبديل مى‌شوند؛ زيرا تا پيش از جدا شدن از تن، اسير جسم و حجاب جسمانى بوده است. با از بين رفتن

مانع جسم، اين روح تجلى پيدا مى‌كند و نورافشانى دارد. به اين ترتيب روح جدا شده از تن، به نوعى كمال مى‌رسد، اما روح همراه با جسم از بعد ديگرى قوى‌تر است؛ زيرا اين روح هنوز براى به دست آوردن، ابزار دارد. اين روح با بهره‌مندى از توان جسم و از راه انديشه‌هاى گوناگون و نگاه‌هاى پياپى، هر روز دانشى جديد را به دست مى‌آورد؛ امرى كه براى روح جداى از تن ممكن نيست. دوم، تعلق روح به جسم، شبيه عشق شديد و دوست داشتن فراوان است.

به اين دليل هر آنچه را كه در دنيا مى‌خواسته و براى به دست آوردنش تلاش مى‌كرده، براى ايجاد رفاه و آسايش اين تن بوده است. وقتى انسان مى‌ميرد و روح از بدن جدا مى‌شود، اين علاقه از بين نمى‌رود و عشق جان به جسم، همچنان باقى است. ارواح پس از جدا شدن از بدن همچنان ميل شديد به اجسام را در خود حفظ مى‌كنند؛ چراكه ما پذيرفتيم نفوس ناطق، توانايى ادراك جزئيات را دارند و اين ادراك پس از مرگ نيز باقى است. پس از بيان اين مقدمه‌ها مى‌گوييم: وقتى انسان نزد آرامگاه انسانى صاحب نفس قوى، جوهر كمال و بهره‌مند از تأثير فراوان برود و مدتى درنگ كند، روحش از اين مرده اثر مى‌پذيرد- پيش از اين بيان شد كه نفس اين مرده همچنان به اين خاك تعلق خاطر دارد- بنابراين، فرد زائر با نفس اين مرده ملاقات مى‌كند؛ زيرا هر دو در اين مكان حضور دارند. گويا كه اين دو روح، آينه‌هايى صيقل‌يافته هستند كه روبه‌روى هم قرار گرفته و پرتو يكى در آينه ديگرى بازتاب دارد.

هر امرى، اعم از معارف استدلالى و علوم اكتسابى و اخلاق نيكو (خضوع، راضى به قضاى الهى بودن و ...) كه در زيارت‌كننده قبر وجود دارد، پرتوى از نور آن به روح مرده منتقل مى‌شود. از سوى ديگر، نور علوم كامل و تابان موجود در روح مرده در روح زيارت كننده قبر بازتاب پيدا مى‌كند.

به اين ترتيب، اين زيارت موجب دست‌يابى به منافع فراوان و روشن شدن روح زائر قبر و روح صاحب قبر مى‌گردد. دليل اصلى تشريع زيارت قبور نيز همين است. ⁽¹⁾

سبكى مى‌گويد: زيارت قبر پيامبر ص براى قصدهاى چهارگانه بالاست. هيچ كس در اين مقام مانند ايشان نيست. اقتباس با دخل و تصرف اندك از وفاء الوفاء بأخيار المصطفي، ج 4، ص 1362.

و پيچيده‌تر از آنچه بيان شد، دست يابند. بى‌ترديد خداوند است كه نسبت به همه امور دانش كامل دارد».

مشاهده مى‌كنيم طبق آنچه گفته شد، امام فخر رازى براى زيارت‌كننده قبر و صاحب آن قبر، معتقد به بهره‌مندى آنان از يكديگر است.

علامه محقق سعد تفتازانى در «شرح المقاصد» كه از مهم‌ترين كتاب‌هاى اصول دين است، در پاسخ به فلاسفه مى‌گويد:

اگر ادراك جزئيات از نگاه فلاسفه، مشروط به حصول صورت و آلات است، به هنگام جدا شدن نفس و از بين رفتن اين ابزارها بايد گفت اين نفس به دليل از بين رفتن شرط، قادر به ادراك جزئيات نيست؛ زيرا وقتى شرط از ميان رفت، مشروط نيز محقق نمى‌شود. اما ديدگاه ما اين است كه اين ابزار، شرط ادراك جزئيات از سوى نفس نيستند. چه به اين دليل كه صورت، نه در نفس و نه در حس حاصل نمى‌شود، و چه به اين دليل كه تصور صورت جزئى در نفس غير ممكن نيست؛ بلكه از ظاهر قواعد اسلامى چنين برداشت مى‌شود كه نفس انسان پس از جدايى از تن، داراى ادراكات جزئى است. اين نفس مى‌تواند از برخى امور زندگان باخبر شود؛ به ويژه كسانى كه ميان آنان و فرد مرده، در دنيا رابطه آشنايى وجود داشته است. بنابراين زنده‌ها از زيارت قبور بهره‌مند مى‌شوند. آنان مى‌توانند براى برطرف گرديدن غم خود و بهره‌مند شدن از خير و نيكى، از نفوس انسان‌هاى نيكى كه از اين دنيا رفته‌اند، كمك بخواهند؛ زيرا وابستگى‌هاى نفس انسانى به تن و خاكى كه در آن آرميده، تمام

نمى‌شود. وقتى انسان زنده‌اى به زيارت او مى‌آيد، ميان نفس انسان زنده و مرده، ملاقات صورت مى‌گيرد و از آن فيض مى‌برد. ⁽¹⁾

ديدگاه اين دانشمند بزرگ درباره زيارت قبور، در عبارات بالا به روشنى بيان شده است. آيا ايشان نيز مرز توحيد و شرك را نمى‌داند؟ نفرين بر كسى كه اين‌گونه گمان كند!

تفتازانى همچنين مى‌گويد:

به طور كلى، مسئله وقوع كرامت از سوى اولياى خداوند، به مثابه معجزات پيامبران دانسته شده. انكار كرامت از سوى پيروان هواى نفس و بدعت‌گذاران شگفتى ندارد؛ زيرا آنان هرگز اين كرامت‌ها را در خود مشاهده نكرده و از رهبرانشان نيز سراغ ندارند؛ رهبرانى كه خيال مى‌كنند از بهره‌اى برخوردارند با سعى و تلاشى كه از خود در انجام امور عبادى و خوددارى از ارتكاب گناه نشان مى‌دهند. به همين دليل، اولياى الهى و صاحبان كرامت ⁽²⁾

هرچند خوارج بسيار عبادت مى‌كردند؛ اما به دليل بدگمانى آنها نسبت به مسلمانان و باطل و گمراه دانستن ديگر مسلمانان، خداوند عبادت آنها را نپذيرفت. پيامبر ص درباره آنها مى‌فرمايد: «گروهى تازه به دوران رسيده و سبك عقل پديد مى‌آيند و سخنان بهترين مخلوق خدا، پيامبر اكرم را مى‌گويند، قرآن مى‌خوانند ولى از حلقومشان فراتر نمى‌رود و از دين همانند تيرى كه از كمان بيرون رود، خارج مى‌شوند.» به نقل از بخارى

و ترور شخصيت اولياى الهى است]. آنها را جاهل و صوفي نسب و در شمار بدعت‌گذاران قرار مى‌دهند. به درستى كه اينان مصداق ضرب‌المثل مشهور هستند كه «به آنان ناسزا گفتم و آنان هم شتر را دزديدند». ⁽¹⁾آنان نفهميده‌اند كه مبناى اين امر، صفاى باطن و زلالى سيرت و نيز پيروى از طريقت و برگزيدن حقيقت است.

آنچه نقل كرديم، سخن دانشمندى بزرگوار است كه با وجود ارتباط نداشتن با تصوف، درباره افراد داراى كرامت چنين سخن مى‌گويد. اين سخنان براى كسانى كه خون برگزيدگان امت را به آسانى مى‌ريزند، مايه عبرت است.

علامه جرجانى در آغازه حاشيه خود بر «المطالع» به هنگام تبيين دليل درود فرستادن بر پيامبر و خاندان ايشان از نگاه شارح و نيز دليل نياز به توسل به آنان براى كسب فيض مى‌گويد:

اگر اشكال شود كه توسل به ايشان وقتى قابل تصور است كه زنده باشند، اما اگر روح آنها از تن جدا شد، اين توسل بى‌معناست زيرا دليل مقتضى اين مقام وجود ندارد، پاسخ ما اين خواهد بود كه رسول اعظم و خاندان ايشان روزگارى به بدن تعلق داشتند، اما با همتى والا به دنبال رساندن

نفوس ناقص به كمال بودند. اما اثر اين عمل در آنان باقى است. به همين دليل زيارت مرقد آنان از اين روست كه پرتوهاى نور آنان به زائرانشان بهره و فيض برساند؛ امرى كه افراد داراى بصيرت آن را مشاهده مى‌كنند. ⁽¹⁾

از آنچه گذشت معلوم شد كه كتاب و سنت و عمل امت اسلامى در طول زمان و سخن پيشوايان علم كلام در اين مسئله با هم در توافقند و كسى كه بعد از اين عناد ورزد، از راه مستقيم منحرف است.

فصل دوم: نگاهى تفصيلى به روايات جواز توسل‌

اشاره

پس از آن‌كه در فصل پيش بيان كرديم قرآن، سنت، سيره امت اسلامى و نيز سخن پيشوايان حوزه عقايد، توسل را جايز مى‌دانند، اكنون برآنيم تا روايات و آثار نقل شده را به تفصيل بيان كنيم.

در گذشته، به آيه 35 سوره مباركه مائده ⁽¹⁾اشاره كرديم. گفتيم كه به موجب اين آيه، توسل به افراد و اعمال از نگاه شرع مطلوب است؛ زيرا «وسيله» در اين آيه شمول دارد. بيان كرديم كه اين شمول به دليل برداشت ما يا عموم لغوى نيست؛ بلكه رواياتى را نيز به عنوان پشتوانه موضوع نقل كرديم. از جمله روايتى است كه «ابن‌عبدالبر»، نگارنده «الاستيعاب» نقل كرده، مبنى بر اينكه عمر پس از طلب باران با توسل به عباس بن عبدالمطلب و استجابت اين دعا گفت: «به خدا! او وسيله

به سوى خداوند است و نزد او منزلت دارد». ⁽¹⁾

همچنين در «فتح البارى» از «الانساب» زبير بن بكار نقل شده كه عمر گفت: «او (يعنى عباس) را وسيله توجه به سوى خداوند قرار دهيد». ⁽²⁾

اين سخن به معناى درخواست دعا از عباس نيست؛ زيرا عمر از او درخواست دعا كرده بود و او نيز براى دعا واسطه شد. پس از درخواست عمر براى دعا و اقدام عباس به دعا اين عبارت از عمر صادر شد كه فقط يك معنا دارد: «به عباس توسل بجوييد»؛ همان‌گونه كه عمر نيز چنين كرد. اما افسوس كه هواى نفس انسان را كور و كر مى‌كند.

در «فتح البارى» آمده:

سخن عمر كه آنان به او توسل مى‌جستند، دلالت ندارد كه آنان از او [عباس] خواسته‌اند تا براى آنان طلب باران كند؛ زيرا احتمال دارد كه آنان در هر دو حالت با شفيع قرار دادن پيامبر (ص) از خدا باران درخواست كردند. ⁽³⁾

ابن رشيد در «الترجمه»، باب «سؤال الناس الامام الاستسقاء» مى‌گويد: «سخن اين دو حافظ روايت، باطل‌كننده پندار كسانى است

كه گمان مى‌كنند توسل به پيامبر (ص) يعنى درخواست از ايشان براى دعا كردن است. ⁽¹⁾مفهوم دعا كجا و توسل كجا؟ بله، ممكن است فردى كه به او توسل صورت مى‌گيرد، براى توسل جوينده دعا كند، اما اين معناى شرعى يا لغوى توسل نيست. بغوى و ديگر مفسران در ذيل آيه وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ؛ «و پيش از اين، به خود نويد پيروزى بر كافران مى‌دادند [كه با كمك آن، بر دشمنان پيروز گردند]. با اين همه، هنگامى كه اين كتاب و پيامبرى را كه از قبل شناخته بودند نزد آنها آمد، به او كافر شدند». (بقره: 89) گفته‌اند كه وقتى دشمن به يهوديان حمله مى‌كرد يا امرى آنان را غمگين مى‌ساخت، اين‌گونه دعا مى‌كردند: خدايا! به پيامبر مبعوث در

آخرالزمان كه ويژگى او را در تورات مى‌يابيم، ما را بر دشمنان پيروز گردان. با اين دعا يهوديان پيروزى كسب مى‌كردند. ⁽¹⁾سيوطى در تفسير «الدر المنثور» روايات اين موضوع را برشمرده است. ⁽²⁾

از ديگر آياتى كه جواز توسل را اثبات مى‌كند، آيه 64 سوره نساء است:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوّاباً رَحيماً (نساء: 64)

و اگر اين مخالفان، هنگامى كه به خود ستم مى‌كردند [و فرمان‌هاى خدا را زير پا مى‌گذاردند]، به نزد تو مى‌آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‌كردند و پيامبر هم براى آنها استغفار مى‌كرد، خدا را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند.

اما برخى اين آيه را به زمان حيات پيامبر (ص) اختصاص مى‌دهند. اين تخصيص بى‌پايه و به دليل هواى نفس است. ⁽³⁾دليلى نداريم كه اين آيه

مقيد به زمان حيات مبارك رسول خدا باشد؛ بلكه فقهاى مذاهب [چهارگانه]، از جمله حنبلى‌ها بر اين باورند كه آيه فوق زمان پس از رحلت رسول گرامى اسلام را نيز شامل مى‌شود؛ زيرا پيامبران در قبر نيز زنده هستند. ⁽¹⁾

پيش از اين در تكمله‌اى كه بر «الرد على نونية ابن‌قيم» ⁽²⁾نگاشتيم، به نقل از كتاب «التذكرة» ابى‌الوفاء بن عقيل كه از بزرگان متقدم حنابله است، گفتيم كه حنبلى‌ها چگونه به هنگام زيارت قبر رسول خدا، به ايشان متوسل مى‌شوند. در اين دعا آيه پيش گفته ذكر شده و به اين شكل به پيامبر (ص) توسل صورت مى‌گيرد. روايت عُتبى با قلم‌فرسايى قابل خدشه نيست. ⁽³⁾

يا خيرَ من دُفنتْ بالقاعِ اعْظَمُهُ نَفْسِى الفِداءُ لِقَبْرٍ أَنْتَ سَاكِنُهُ فطابَ مِن طيبهنّ القاعُ و الأكمُ فيهِ العَفَافُ وَفيه الجُودُ وَالكَرَمُ اى بهترين كسى كه در اين زمين آرميده‌اى. اين زمين و خاك از پاكى او پاكى گرفته است.

جانم فداى قبرى كه تو در آن قرار گرفته‌اى. در اين قبر عفاف، بخشش و كرم وجود دارد ..

اعرابى پس از خواندن اين شعر، از كنار قبر رفت. من به خواب رفتم و در خواب رسول خدا را ديدم كه فرمودند: اى عتبى! نزد اعرابى برو و بشارت بده كه خداوند او را آمرزيده است. مختصر ابن‌كثير، ج 1، ص 409. امام نووى در باب ششم الايضاح، ص 498 و نيز ابن‌قدامه در المغنى، ج 3، ص 556 اين روايت را نقل كرده‌اند. نووى در «المجموع» مستحب بودن سخن گفتن با رسول خدا را به هنگامى كه روبه‌روى قبر آن حضرت قرار مى‌گيريم، چنين تبيين مى‌كند: «سپس زائر به موضع اول خود و روبه‌روى رسول خدا بازمى‌گردد و براى خود به آن حضرت متوسل مى‌شود و با شفيع قرار دادن ايشان نزد خداوند به درگاه او سبحانه و تعالى روى مى‌كند.» ماوردى و قاضى ابوطيب و ديگر اصحاب ما شافعى‌ها از عتبى اين روايت را نقل كرده‌اند و آن را نيكو دانسته‌اند. سپس روايت عتبى را نقل مى‌كند. ج 8، ص 274

اكنون پيرامون برخى از روايت‌هاى نقل شده در باب توسل، با تفصيل بيشترى سخن مى‌گوييم.

اللّهُمَّ إنّا كُنّا نَتَوَسَّلُ إلَيكَ بِنَبِيّنا فَتَسقينا وَ إنّا نَتَوَسَّلُ إلَيكَ بِعَمِّ نَبِيّنا فَاسقِنا، قالَ فَيسقَون. ⁽¹⁾

خدايا! ما به رسولت متوسل مى‌شديم و باران فرو مى‌فرستادى؛ اكنون به

عموى پيامبر (ص) [عباس بن عبدالمطلب] متوسل مى‌شويم؛ پس براى ما باران نازل فرما. [انس مى‌گويد]: با خواندن اين دعا، باران باريد.

در اين روايت به يك انسان توسل شده است. اين ادعا كه در عبارت «به عموى پيامبر (ص)» كلمه دعا به عنوان مضاف «عموى پيامبر» حذف است، سخنى بى‌پايه و بدون هرگونه دليلى است. همچنين توسل نجستن عمر به پيامبر (ص)- به دليل وفات ايشان- و متوسل شدن به عموى آن حضرت، دليل بر جواز توسل به انسان زنده است؛ ادعايى كه به ذهن عمر خطور نكرده است؛ بلكه اين حديث دلالت مى‌كند كه توسل به انسان بافضيلت، در صورت وجود فردى بافضيلت‌تر جايز است. حتى بايد گفت توسل با لفظ «به عموى پيامبر (ص)» در واقع، توسل به نسبت و رابطه خويشى عباس به رسول خداست و نيز به دليل منزلتى است كه نزد رسول گرامى ما داشته است. بنابراين چنين عملى توسل به خود رسول خدا نيز هست. واژه «كنّا» ⁽¹⁾فقط به زمان پيامبر (ص) اختصاص ندارد؛ بلكه علاوه بر زمان آن حضرت، پس از وفات ايشان تا عام الرماده را نيز شامل مى‌شود. مقيد كردن بدون وجود دليل، بى‌اساس است. ⁽²⁾

بخارى نقل مى‌كند كه عبدالله بن عمر نيز اين شعر ابوطالب را مى‌خواند:

وَأَبْيضُ يسْتَسْقَي الْغَمَامُ بِوَجْهِه ثِمَالُ الْيتَامَى عِصْمَةٌ لِلأَرَامِل ⁽¹⁾

البته در «فتح البارى» آمده است كه رسول خدا (ص) درخواست سرودن اين شعر را كرد. ⁽²⁾

سأل الإمام وقد تتابع جدبنا عم النبى وصنو والده الذى أحيا الإله به البلاد فأصبحت فسقى الغمام بغرّة العباس ورث النبى بذاك دون الناس مخضرّة الأجناب بعد اليأس خشكسالى ما را فرا گرفته بود. امام درخواست كرد و ابرها به بركت روى عباس باران فرو ريختند؛ عباس كه عموى پيامبر ص و برادر پدرش است. كسى كه پيامبر ص از او ارث برد. خداوند به بركت او اين سرزمين را زنده كرد و پس از نوميدى به سرزمينى سرسبز مبدل گشت.

ر. ك: دلائل النبوة، بيهقى، ج 6، ص 147.

رسول خدا براى باريدن باران دعا كرد. در طبقات ابن‌سعد و «الاصابة» ⁽¹⁾آمده است كه مالك الدار در واقع مالك بن عياض (برده عمر) بود. وى سمت خزانه‌دارى عمر را بر عهده داشت. اطرافيان عمر و سپس عثمان او را مسئول توزيع اموال قرار دادند. به همين دليل به مالك الدار مشهور شد. در كتاب «معارف» ابن‌قتيبه آمده: مالك بن الدار از بردگان عمربن خطاب است. عمر او را مسئول خزانه كرد و او نيز اموال را ميان مردم تقسيم مى‌كرد. ⁽²⁾

متن روايت به اين شكل است: در زمان عمر خشكسالى شد. مردى كنار قبر پيامبر (ص) آمد و گفت: اى رسول خدا! براى امت خود نزد خداوند طلب باران كن. اين امت هلاك شدند. رسول خدا (ص) به خواب او آمد و فرمود: «پيش عمر برو و به او بگو كه باران مى‌آيد و سيراب مى‌شويد». ⁽³⁾

گواه سخن ما در اين روايت، درخواست فرد از پيامبر (ص) براى طلب باران است؛ درحالى‌كه ايشان در عالم برزخ به سر مى‌برند. همچنين آن حضرت از خداوند طلب باران مى‌كند. آگاه بودن رسول خدا به خواسته كسانى كه [پس از رحلت ايشان] به او مراجعه مى‌كنند، از سوى هيچ يك از صحابه ردّ نشده است. ⁽⁴⁾

در نهاية الآمال نيز در شرح حديث «عرضه اعمال» شيخ عبدالله الصديق غمارى درباره صحيح بودن روايت سخن گفته است. وى شمارى از محدثان، از جمله نووى و ابن‌حجر را نام برده كه حديث را صحيح دانسته‌ا ند. همچنين كتاب‌هاى الفتح، ج 11، ص 385 و فيض القدير، شرح الجامع الصغير، ج 3، ص 401 نام محدثان ديگرى را آورده‌اند كه آنان نيز حديث را صحيح دانسته‌اند. بنابراين، حديث بالا صحيح است و تضعيف روايت از سوى برخى معاصرين قابل اعتنا نيست.

شيخ عبدالله الصديق در «إتحاف الأذكياء» در اين باره مى‌گويد: اين حديث از بيست طريق نقل شده كه بيش از شش طريق آن را در «الرد المحكم المتين» آورده‌ام. ديگر طرق در كتاب الإلمام بما تواتر من حديثه 7، ص 25 اثر حافظ سيد احمد به طور كامل نقل شده است. امام سخاوى درباره عرضه اعمال امت رسول خدا به ايشان در عالم برزخ و رسيدن صلوات‌هاى فرستاده شده به ايشان مى‌گويد، اين مسئله اجماعى است. وى در ذيل رواياتى كه در اين باره است، مى‌گويد: از اين احاديث چنين برداشت مى‌شود كه آن حضرت هميشه زنده است؛ زيرا محال است كسى كه شب و روز بر او سلام مى‌كنيم، وجود نداشته باشد. ما ايمان داريم كه ايشان زنده‌اند و در قبر روزى دارند و پيكر ايشان نيز از بين نمى‌رود. اين مسئله اجماعى است. حتى برخى گفته‌اند كه جسد دانشمندان و شهيدان نيز از بين نمى‌رود. درباره چند عالم و شهيد گفته مى‌شود كه [به دلايلى] جسد آنها آشكار شده و مشخص گرديده كه اين اجساد سالم هستند. بى‌ترديد مقام پيامبران بالاتر از شهدا و عالمان دين است.

ابن حزم نيز در «المحلى» ادعاى اجماع كرده است. به همين دليل علما مى‌گويند آيه 64 سوره نساء، افاده عموم مى‌كند. داستان آن مرد اعرابى كه پس از سه روز از دفن رسول خدا بر سر قبر ايشان آمد، دليل بر عام بودن اين آيه است. در روايت است كه وقتى اين مرد بر سر قبر رسول خدا حاضر شد، گفت: اى رسول خدا! شما از خدا گرفتى و ما از شما آنچه فرمودى و نيز سخنان خدا را حفظ كرده‌ام؛ از جمله آياتى كه در قرآن كريم خداوند بر تو نازل كرد: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحيماً نساء: 64. من به خود ستم كرده و آمده‌ام تا برايم طلب آمرزش كنى. از قبر ندايى آمد كه گفت: آمرزيده شدى. ر. ك: الرد المحكم المتين، شيخ عبدالله الصديق. صاحب اين كتاب مى‌گويد، عرضه اعمال بر پيامبر ص به گونه اجمالى است، نه اينكه ايشان به همه اعمال به طور جزئى و يكايك آنها آگاه باشند. ص 52. همچنين ر. ك: براءة الحنيفيين، علامه ابوحامد بن مرزوق، ج 1، ص 285.

اين حديث را بخارى در تاريخ خود از ابوصالح ذكوان به طور خلاصه نقل كرده است. ابن‌ابى‌خيثمه نيز اين حديث را به طور مفصل آورده است. ⁽¹⁾

ابن ابى‌شيبه نيز با سند صحيح اين روايت را نقل كرده است. ابن‌حجر در الفتح ⁽²⁾اين روايت را از ابى‌صالح سمان از مالك الدار نقل مى‌كند و مى‌گويد: به گفته سيف در كتاب «الفتوح» كسى كه در خواب پيامبر (ص) را ديد، يكى از صحابه به نام بلال بن حارث مزنى بود.

آنچه گفته شد، به روشنى نشان مى‌دهد كه صحابه رسول خدا نيز پس از وفات آن حضرت، به وى متوسل مى‌شدند و طلب باران مى‌كردند. با اينكه اين خبر به ديگر صحابه نيز رسيده، اما هيچ كس با آن مخالفت نكرده است. از سوى ديگر خبر رفتار امير مؤمنان [عمر] ميان همه منتشر مى‌گشت. بنابراين دهان مخالفان توسل بسته مى‌شود.

اللّهُمَّ إنِّي أسألُكَ وَ أتَوَجَّهُ إلَيكَ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ نَبِيّ الرَّحمَةِ، يا مُحَمّد إنّي تَوَجَّهتُ بِكَ إلى رَبّي في حاجَتي ... ⁽³⁾

پيش از اين در پاورقى به طور كامل درباره اين روايت سخن گفتيم؛ از جمله اينكه عبارت «اگر حاجت ديگرى داشتى، باز همين عمل را انجام بده» با سند صحيح نقل شده است. ر. ك: ارغام المبتدع الغبى، شيخ عبدالله الصديق، ص 17.

در روايت، توسل به رسول خدا و منزلت ايشان صورت گرفته است؛ چنان‌كه در غياب ايشان، او را ندا مى‌دهد.

اين روايت را بخارى در «تاريخ البخارى» نقل كرده است. ترمذى در اواخر ادعيه كتاب «الجامع» ⁽¹⁾و ابن‌ماجه در «سنن»، باب «نماز حاجت»، نسائى در «عمل اليوم و الليلة»، ابونعيم در «معرفة الصحابة»، بيهقى در دلائل النبوة و ديگران از جمله حديث‌شناسانى هستند كه اين روايت را صحيح مى‌دانند. هرچند روايت بالا در اين منابع با اندكى اختلاف نقل شده، اما همگى در اين بخش از روايت كه محل استدلال ما مى‌باشد، اتفاق نظر دارند. گروهى از حافظان حديث كه شمار آنان نزديك به پانزده نفر است، اين حديث را صحيح دانسته‌اند. به جز متأخرين آنها مى‌توان از اين گروه به اين افراد اشاره كرد: ترمذى، ابن‌حبان، حاكم نيشابورى، طبرانى، ابونعيم، بيهقى و منذرى. ⁽²⁾

ترمذى اين روايت را با سلسله سندش به اين صورت نقل مى‌كند: محمود بن غيلان به نقل از عثمان بن عمر، به نقل از شعبة، از ابوجعفر

از عُمارة بن خزيمة بن ثابت، از عثمان بن حنيف. سپس مى‌گويد اين حديث حسن و صحيح است؛ اما آن را تنها از طريق ابوجعفر (خطمى) ⁽¹⁾مى‌شناسيم».

بنابر آنچه از كتاب‌هاى معروف رجالى (خطى و چاپى) برداشت مى‌شود، به نظر مى‌رسد ابوجعفر كه اين روايت را از عماره و از شيوخ شعبه نقل مى‌كند، همان عمير بن يزيد خطمى بصرى (مدنى تبار) است. ⁽²⁾

ابو جعفر رازى (م 160 ق) كه از شيوخ شعبه است، هرگز عماره را درك نكرده است؛ زيرا عماره در سال 105 هجرى درگذشت و سفر او به حجاز تقريباً نه سال پس از مرگ عماره بوده است. شعبه، در ثبت و ضبط روايت، فردى دقيق است. ⁽³⁾البته طبرانى و ديگران براى اين حديث طرق ديگرى را نيز بيان كرده‌اند. در سند اين طرق تصريح مى‌شود كه

اتفاق نظر وجود دارد خطمى ثقه است. سند طبرانى درباره اين حديث در «شفاء السقام» بيان شده است. ⁽¹⁾

رجال سند ترمذى همگى ثقه هستند. دليل اينكه گفته اين روايت ناآشناست، اين است كه عثمان بن عمر به تنهايى از شعبه نقل مى‌كند و ابوجعفر نيز به تنهايى از عماره اين حديث را نقل كرده است. بى‌ترديد اين دو راوى به اتفاق حديث‌شناسان، ثقه هستند. روايات صحيحى كه يكى از راويان به تنهايى آن را نقل كرده، كم نيست؛ مانند روايت «إنَّمَا الأعمالُ بِالنِّيّاتِ». ⁽²⁾دليل اينكه حديث را حسن مى‌داند، تعدد طرقى است كه پس از ابوجعفر و عثمان بن عمر مشاهده مى‌شود. ⁽³⁾صحيح دانستن اين روايت نيز، به اعتبار كامل بودن ويژگى‌هاى صحت در راويان حديث است.

مالكى مى‌گويد: اين روايت را طبرانى صحيح دانسته است. اين حديث را شعبه از ابى‌جعفر نقل كرده است. نام ابو جعفر، عمير بن يزيد است كه فردى ثقه بوده و عثمان بن عمر به واسطه او از شعبه روايت كرده است.

اين حديث را «طبرانى» در «المعجم الكبير» نقل كرده و پس از بيان آن از طرق مشخص، روايت را تصحيح مى‌كند. «ابوالحسن هيثمى» نيز آن را در «مجمع الزوائد» ⁽¹⁾نقل كرده و به آن اذعان كرده است. پيش از وى نيز منذرى در «الترغيب و الترهيب» و نيز پيش از او، «ابوالحسن مقدسى» روايت را پذيرفته‌اند. «ابونعيم» در «المعرفة» و «بيهقى» نيز از دو طريق اين روايت را نقل كرده‌اند. سلسله سند هر دو طريقى كه بيهقى روايت را نقل كرده، صحيح مى‌باشد.

مرتكب شد، به خدا عرض كرد: خدايا! به حق محمد از تو مى‌خواهم كه مرا بيامرزى». ⁽⁴⁾

حاكم نيشابورى مى‌گويد: سند اين حديث صحيح است. اما ذهبى به او پاسخ داده كه اين حديث جعلى است. ج 2، ص 615. شيخ عبدالله صديق مى‌گويد: حقيقت اين است كه اين حديث نه صحيح است و نه جعلى؛ بلكه اين روايت ضعيف است. همان‌گونه كه بيهقى نيز در «دلايل النبوة» تصريح كرده است. من عبارت اين عالم را در كتابم با نام «الرد المحكم المتين» آورده و از شش جهت به آن پاسخ داده‌ام. شواهد درستى اين حديث را نيز بيان كرده‌ام. در اين كتاب، با استناد به يكى از شواهد، مرتبه اين حديث را حسن دانسته‌ام؛ زيرا ابن‌بشر روايتى را با سند قوى از ميسرة الفجر نقل كرده است. در اين روايت از پيامبر ص مى‌پرسد: اى رسول خدا! از كى نبى الله بوده‌اى؟ پيامبر ص مى‌فرمايد: «وقتى خداوند زمين را آفريد و بر آسمان سلطه خود را گستراند و هفت آسمان را برپا كرد و عرش را آفريد، آن‌گاه بر ساق عرش نوشت: «محمد رسول الله خاتم الأنبياء». همچنين خداوند بهشتى را كه آدم و حوا را در آن قرار داد، خلق كرد و نام من را بر دروازه‌هاى آن، رواق‌ها، گنبدها و خيمه‌هاى آن نوشت. در آن زمان آدم در حالت بين روح و جسم قرار داشت. وقتى خدا او را زنده كرد، آدم به عرش نگاه كرد و نام مرا ديد. خداوند به او خبر داد كه او [محمد] سرور فرزندان توست. وقتى كه شيطان آنها را فريب داد، آدم و حوا توبه كردند و نام مرا نزد خداوند شفيع خود قرار دادند.» بيهقى در «دلايل النبوة» روايت كرده و شيخ الاسلام بلقينى در فتاواى خود و نيز قسطلانى در المواهب، ج 1، ص 62 نقل كرده است. همچنين ر. ك: المجمع، ج 8، ص 253. ابن‌تيميه اين روايت را به نقل از ابو الفرج بن جوزى از ميسرة الفجر نقل كرده است. آن‌گاه از ابو نعيم نقل مى‌كند كه وى در كتاب «دلايل النبوة» با سند خود اين روايت را نقل مى‌كند كه رسول خدا فرمودند: «وقتى آدم مرتكب اشتباه شد ...». سپس ابن‌تيميه مى‌گويد: اين حديث، روايت پيشين را تأييد مى‌كند. اين دو مانند تفسير احاديث صحيح هستند. ر. ك: مفاهيم يجب أن تصحح، صص 129- 133، به نقل از فتاواى ابن‌تيميه، ج 2، ص 150.

مى‌كند و مى‌گويد: سند اين حديث، صحيح است. اين اولين حديثى است كه به عبدالرحمن بن زيد بن اسلم گفته‌ام.

سبكى نيز در «شفاء السقام» سند اين روايت را بيان كرده است. طبرانى در «المعجم الاوسط» و «المعجم الصغير» روايت را آورده و در سندى كه ذكر مى‌كند، افرادى هستند كه به دروغ‌گويى متهم نيستند، اما به وهم و خيال متهمند. برخى احاديث ديگر او نيز اين‌گونه گزينش مى‌شود. همين كار را حاكم انجام داده و معتقد است اين روايت را مالك‌بن انس پذيرفته است. وى مى‌گويد: ابن‌حميد از مالك نقل مى‌كند كه به منصور دوانيقى گفته است: «... وَ هُوَ وَسيلَتُكَ وَ وَسيلَةُ آدَم عَلَيهِ السَّلام». ⁽¹⁾

ابن حجر مى‌گويد: عبدالرحمان بن زيد بن اسلم فردى ضعيف و غير موثق و از راويان طبقه هشتم است ص 340. امير مؤمنان منصور دوانيقى در مسجد رسول خدا ص با مالك بن انس مناظره مى‌كرد. مالك به او گفت: اى امير مؤمنان! در اين مسجد صدايت را بلند نكن؛ زيرا خداوند به گروهى رسم ادب را آموخته: يا أَيهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِى وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْل؛ «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! صداى خود را فراتر از صداى پيامبر نكنيد، و در برابر او بلند سخن مگوييد [و فرياد نزنيد]». حجرات: 2 همچنان‌كه گروهى را اين‌گونه ستوده است: إِنَّ الَّذِينَ يغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللهِ اوْلَئكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ اجْرٌ عَظِيم؛ «آنها كه صداى خود را نزد رسول خدا كوتاه مى‌كنند، همان كسانى هستند كه خداوند دل‌هايشان را براى تقوا خالص نموده، و براى آنان آمرزش و پاداش عظيمى است». حجرات: 3 در آيه ديگر، گروهى را نكوهش كرده و فرموده است: إِنَّ الَّذِينَ ينَادُونَكَ مِن وَرَاءِ الحُجُرَاتِ اكْثَرُهُمْ لا يعْقِلُون؛ « ولى كسانى كه تو را از پشت حجره‌ها بلند صدا مى‌زنند، بيشترشان نمى‌فهمند». حجرات: 4 حرمت پيكر رسول خدا نيز مانند حرمت رسول خدا در زمان حيات ايشان است. وقتى ابو جعفر منصور ديد كه خوار شده است، خطاب به مالك گفت: اى ابا عبدالله! رو به قبله بايستم يا رو به رسول خدا ص؟ مالك به او پاسخ داد: چرا از او روى بگردانى، حال آنكه ايشان در روز قيامت وسيله تو و وسيله پدرت آدم عليه السلام براى روى آوردن به درگاه خداست؟ رو به قبر ايشان نما و از او طلب شفاعت كن تا شفاعت او نزد خداوند پذيرفته شود. خداوند مى‌فرمايد: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحيماً؛ «و اگر گناهكاران هنگامى كه به خود ستم مى‌كردند و فرمان‌هاى خدا را زير پا مى‌گذاردند، به نزد تو مى‌آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‌كردند و پيامبر هم براى آنها استغفار مى‌كرد، خدا را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند». نساء: 64

زرقانى در شرح خود بر «المواهب اللدنية»، ج 8، ص 314 مى‌گويد: اين روايت را ابوالحسن على بن فهر در كتاب خود با عنوان «فضائل مالك» نقل كرده است. حافظ ابوالفضل عياض از طرق اين روايت است. وى در «الشفا» اين حكايت را به سندى نقل مى‌كند كه اشكالى ندارد؛ بلكه گفته مى‌شود سندش صحيح است. بنابراين به چه دليل اين روايت دروغ است، در حالى‌كه در ميان راويان آن، كذاب يا جعل كننده‌اى وجود ندارد. به نقل از براءة الحنيفيين، ج 1، ص 228 به بعد. شيخ عبدالله صديق پس از بيان مطالبى مى‌گويد: «حقيقت اين است كه اين حكايت ضعيف است. مالكى‌ها به مقتضاى اين روايت عمل كرده و معتقد به جواز توسل به پيامبر ص شده‌اند. هيچ يك از مالكى‌ها حتى معتقد به مكروه بودن اين عمل نيست؛ چه برسد به حرمت توسل جستن. در كتاب «الرد المحكم المتين» سخن ابن‌حاج، صاحب «المدخل»، امام قاسم عقبانى، امام ابن‌عرفه، عشار الشار مساحى و ديگر علما و بزرگان مالكى را نقل كرده‌ام. الإتحافات، ص 39

با توجه به اذعان امام مالك به درستى اين روايت و احتجاج به آن،

اتهام «وهم» و «اهل ضبط نبودن» عبدالرحمان از بين مى‌رود؛ كسى كه متهم‌كنندگان او به وهم و بى‌دقتى، از مالك پيروى مى‌كنند. از سوى ديگر همه روايات نقل شده از سوى عبدالرحمان بن زيد ردّ نمى‌شود.

شافعى نيز در دوكتاب «الأم» و «المسند» خود به برخى از روايات او در اثبات احكام دين استناد مى‌كند. بنابراين صحيح دانستن روايت گفته شده از سوى حاكم نيشابورى امرى نادرست نيست؛ بلكه بايد گفت كارى درست است؛ مگر نزد كسى كه از شنيدن فضايل رسول خدا (ص) سينه‌اش تنگى كند.

دربارة پاسخ مالك به منصور بايد يادآور شويم كه قاضى عياض اين روايت را در «الشفا بتعريف حقوق المصطفي» با سند خوب نقل كرده است. «ابن‌حميدى» كه در ميان سلسله سند روايت ديده مى‌شود، به احتمال بسيار، محمد بن حميد رازى است؛ اما نظر سبكى اين نيست. ⁽¹⁾هرچند «شمس بن عبدالهادى» با نقل سخن همه كسانى كه عليه رازى مطلبى گفته‌اند و نياوردن سخن كسانى كه از او تمجيد كرده‌اند ⁽²⁾،

تلاش كرده تا او را چهره‌اى منفي معرفي كند، اما واقعيت اين است كه رازى اين‌گونه نيست.

شمس بن عبدالهادى يكى از سه جوانى است كه با ابن‌تيميه در ارتباط بودند و فريب خوردند. وى درباره ادله‌اى كه بر ضدّ شيخ او آورده مى‌شود، جرح را نقل مى‌كند، اما از تعديل چشم مى‌پوشد.

محمد بن حميد، از ابوداود، ترمذى، ابن‌ماجه، احمد بن حنبل و يحيى بن معين نقل كرده است.

«ابن‌ابى‌خيثمه» مى‌گويد: «ابن‌معين» درباره او سؤال مى‌كند و او پاسخ مى‌دهد: محمد بن حميد فردى ثقه و بى‌اشكال است و رازى زيرك است. احمد [بن حنبل] درباره او مى‌گويد: مادامى كه محمد بن حميد زنده است پرچم ردّ و ايراد افراشته است او از كسانى است كه صاغانى و ذهلى از وى تمجيد كرده‌اند. «خليلى» در «الارشاد» مى‌گويد: وى حافظ حديث و در اين زمينه دانشمند بود. احمد و يحيى نيز از او رضايت داشتند. «بخارى» مى‌گويد: جاى تأمل است. ⁽¹⁾در اين روايت كسى مانند او متهم [به كذب و ...] نيست. وى به سال 248 هجرى در كهن‌سالى وفات يافت. در

زمان فوت مالك، او بيش از پانزده سال داشت؛ حال آنكه آنان در مسند امام خود، روايت يك كودك پنج ساله را مى‌پذيرند. ⁽¹⁾همان‌گونه كه «خطيب بغدادى» در تاريخ خود مى‌گويد: «يعقوب بن‌اسحاق» بى‌اشكال است. ⁽²⁾«ابوالحسن عبدالله بن محمد بن منتاب» از برجسته‌ترين اصحاب اسماعيل قاضى بود كه مقتدر او را در حدود سال سيصد هجرى به سمت قاضى مدينه منوره منصوب كرد. او غير ثقه نبود؛ بلكه از برجسته‌ترين دانشمندانى بود كه مى‌توانست قضاوت مدينه منوره را در آن زمان بر عهده گيرد.

«محمد بن احمد بن فرج» از هم‌نشينان و صحابى او بوده است. «سمعانى» در «النساب» به هنگام بيان الجزايرى، او را توثيق كرده است. «ابن‌اثير» نيز در «اللباب» توثيق او را امضا كرده است.

«ابوالحسن فهرى» ثقه و اهل ثبت است. «ذهبى» در «العبر» شرح حال او را بيان كرده است.

«ابن‌دلهاث» از شيوخ ثقه «ابن‌عبدالبرّ» مى‌باشد. «ابن‌بشكوال» شرح حال او را در «صله» ⁽³⁾آورده است. ابن‌عبدالهادى از پذيرش اين روايت خوددارى مى‌كند؛ زيرا وى شذوذات خود ابن‌تيميه را فقط مى‌فهمد و

لمس مى‌كند. «ابن‌منتاب» با نقل اين خبر خواسته تا به اظهارات شيخ خود، «اسماعيل قاضى مالكى» در «مبسوط» پاسخ دهد. اسماعيل قاضى مخالف روايت‌هايى است كه «ابن‌وهب» از «مالك» نقل كرده است. اسماعيل اهل عراق است و بى‌ترديد اهل مصر و مدينه، بيش از عراقى‌ها به مسائل مالك آشنا هستند. اسماعيل در نقل قول از مالك، سلسله سند را نياورده؛ بلكه به طور مرسل آن را بيان كرده است؛ اما از آنجا كه او نيز پيرو هواى نفس «ابن‌عبدالهادى» است، برخلاف اينجا، روايت را بدون سؤال از سند آن مى‌پذيرد. وى او را تمجيد مى‌كند و از نظر او نيازى به ذكر سند نيست؛ گويا كه سخن «داود اصفهانى» را درباره او نشنيده است. از سوى ديگر روايت‌هاى فراوان ديگرى نيز درباره توسل حضرت آدم (ع) به حضرت محمد (ص) وجود دارد كه يكديگر را تقويت مى‌كنند. با توجه به اينكه روايات پيشين براى اهل انصاف كفايت مى‌كند، از ذكر اين روايات خوددارى كرديم. ⁽¹⁾

در «سنن ابن‌ماجه» در باب «المشى الى الصلاة» از ابوسعيد خدرى نقل شده است: «هركس به قصد نماز از خانه‌اش بيرون بيايد، آن‌گاه بگويد: «

اللّهُمَّ! إنِّي أسألُكَ بِحَقِّ السّائِلينَ عَلَيكَ ...». ⁽¹⁾

«شهاب بوصيرى» در «مصباح الزجاج في زوائد ابن‌ماجه» مى‌گويد: راويان اين حديث ضعيف هستند. «عطيه» يا همان «عوفي»، «فضيل بن مرزوق» و «فضل بن موفق» ⁽²⁾[پسر دايى «ابن‌عيينه» است. «ابوحاتم» مى‌گويد: او فردى صالح و در نقل حديث، ضعيف است. فقط ابوحاتم وى را تضعيف كرده و دليل اين جرح و خدشه را نيز بيان نكرده است. اما «بستى» او را توثيق نموده است]. همگى ضعيف هستند.

اما «ابن‌خزيمه» در «الصحيح» خود از طريقى كه «فضيل بن مرزوق» در آن است، روايت نقل كرده است. بنابراين از نگاه «ابن‌خزيمه»، اين روايت

صحيح است.

«رزين» اين روايت را نقل كرده است. «احمد بن منيع» در «المسند» خود اين روايت را به همراه سندش نقل مى‌كند و در سند آن مى‌آورد: «يزيد بن هارون» به نقل از فضيل بن مرزوق مى‌گويد .... «علاء الدين مُغُلطاى» در «العلام شرح سنن ابن‌ماجه» مى‌گويد: اين روايت را «ابونعيم الفضل (ابن دُكين)» در كتاب «صلاة» از فضيل بن مرزوق، از «عطيه»، از «ابوسعيد خدرى» به صورت موقوف نقل مى‌كند. ⁽¹⁾

«عطيه» تنها كسى نيست كه از خدرى روايت نقل كرده؛ بلكه «ابوالصديق» نيز در روايت «عبدالحكم بن ذكوان» به نقل از خدرى روايت

نقل مى‌كند. «ابن‌حبان» او را ثقه مى‌داند؛ هرچند «ابوالفرج اصفهانى» در «علل» او را مخدوش مى‌داند.

از سوى ديگر «ابن‌سنى» در كتاب «عمل اليوم و الليلة» ⁽¹⁾اين روايت را با سندى ديگر نقل مى‌كند. «وازع» از كسانى است كه در اين سلسله سند ديده مى‌شود. اين حديث را «وازع» از «بلال» نقل مى‌كند؛ اما در اين سند «عطيه»، «مرزوق» و «ابن‌موفق» ديده نمى‌شود. در اين كتاب عبارت با كمى اختلاف به اين صورت نقل شده است: «اللهم بحق السائلين عليك». بنابراين مشخص مى‌شود كه اين روايت را فقط عطيه، ابن‌مرزوق و ابن‌موفق نقل نكرده‌اند. با فرض ضعيف بودن اين سه راوى، باز در سند روايت خدشه‌اى وارد نيست.

وانگهى! يزيد بن هارون شيخ و استاد «احمد بن منيع» نيز اين حديث را از ابن‌موفق، از ابن‌مرزوق نقل مى‌كند. فضل بن دكين و ابن‌فضيل و همچنين سليمان بن حبان و ديگران نيز چنين كرده‌اند.

در عطيه نيز خدشه‌اى نيست؛ زيرا ترمذى چند حديث حسن از او نقل كرده است. «ابن‌معين» نيز او را فردى صالح مى‌داند. «ابن‌سعد» درباره او مى‌گويد: «ان شاءالله كه او فردى ثقه است». همچنين «ابن‌عدى» درباره او مى‌گويد: «روايات درستى از او نقل شده است». ⁽²⁾پس از تصريح بر نام

«خدرى» و به ويژه پس از «متابعت» ⁽¹⁾

حديث شاهد عبارت است از روايتى كه با حديثى ديگر از نظر معنا مشابه يا يكسان است. در اين روايت، صحابى نيز بيش از يك نفر است. ذكر اين روايت نيز استشهاد ناميده مى‌شود. ص 64. شيخ على در پاسخ به ألبانى كه حديث عطيه را ضعيف دانسته مى‌گويد: اين حديث را احمد و ابن‌ماجه و ابن‌خزيمه در «التوحيد» نقل كرده‌اند. اين خزيمه از كسانى است كه روايت را صحيح مى‌داند. ابونعيم نيز در كتاب «الصلاة» خود و ديگران اين حديث را صحيح مى‌دانند. سپس مى‌گويد: بنابراين حافظ ابن‌حجر تنها كسى نيست كه اين حديث را صحيح دانسته است؛ زيرا ابن‌خزيمه در صحيح خود و پيش از وى ابن‌ابى حاتم و حافظ عبدالغنى مقدسى صاحب «الكمال» روايت را نقل كرده‌اند. حافظ شرف الدين عبدالمؤمن دمياطى در «المتجر المربح» و حافظ ابوالحسن شيخ المنذرى نيز كسان ديگرى هستند كه روايت را نقل كرده‌اند. اشرف دمياطى درباره شيخ المنذرى مى‌گويد: من حافظتر از او نديده‌ام. ابوالفضل عبدالرحيم عراقى و ابن‌حجر نيز اين حديث را نقل كرده‌اند. اين هفت نفر روايت را نقل كرده‌اند ... به اين ترتيب دانستيم كه عطيه از نظر حافظان روايت، فردى پذيرفته و مورد تأييد است. به اين ترتيب از راه شنيدن، بر درستى راوى تصريح شده است و سخن البانى درباره تدليس وى باطل مى‌شود. همچنين خلط صورت گرفته در سخن ابن‌حبان درباره روايت غير صحيح ردّ مى‌شود. نويسنده در ادامه مى‌گويد: همچنين تدليس راوى در اين روايت نيز از بين مى‌رود؛ زيرا ابن‌ماجه اين روايت را در سنن خود آورده و گفته كه از ابوسعيد خدرى نقل كرده است. اين مطلب در نسخه چاپى سنن ابن‌ماجه موجود است. مغلطاى در شرح خود بر اين كتاب روايى نسخه خطى متن اين روايت را با لفظ «عن ابى‌سعيد» آورده است. با توجه به تصريح ابن‌ماجه به نام «خدرى» اين گمان كه نام ديگرى منظور است، از بين مى‌رود. اما فرض اين امر نيز يك دروغ محض است و فقط افراد جاعل اين سخن را مى‌گويند. بنابراين خداوند عطيه را از اين امور مصون داشته است.

نگارنده در ادامه مى‌گويد: تنها كسى كه روايت عطيه را موقوف مى‌داند، يك راوى است و آن حافظ ابونعيم است. اما كسانى كه روايت او را مرفوع دانسته‌اند، حافظ كبير يزيد بن هارون و سه تن ديگر يعنى عبدالله بن صالح عجلى، محمد بن عزوان و ابوخالد بن احمر هستند كه اين سه نفر ثقه هستند. فضل بن موفق نيز پنجمين فردى است كه اين روايت را مرفوع دانسته است. او كه نامش در سلسله سند اين روايت در سنن ابن‌ماجه آمده، فردى ضعيف است. ابوصديق ناجى نيز اين روايت را شاهد و مرفوع مى‌داند. وى روايت را از ابوسعيد به شكل مرفوع نقل مى‌كند. بنابراين چگونه مى‌توان گفت آشفتگى و اضطراب در سند روايت وجود دارد؟ بلكه بايد گفت ادعاى اضطراب در سند با ظهور مرفوع بودن روايت دليل اين مطلب است كه استاد به دنبال حقيقت نبوده است. حافظ ابن‌ابى حاتم توقف درباره اين روايت را ترجيح داده؛ زيرا اين حديث فقط به روايت عبدالله بن صالح، مرفوع است. عبدالله بن صالح نيز فردى ثقه و غير حافظ است. از سوى ديگر ابو نعيم نيز روايت را موقوف دانسته كه رتبه او نيز حافظ است. بنابراين قول به وقف را ترجيح داده است. براى مطالعه كامل‌تر مطلب ر. ك: هداية المتخبطين، صص 59- 76.

مى‌رود.

«مسلم» توثيق «ابن‌مرزوق» را ترجيح داده است و به همين دليل در صحيح خود از او نقل حديث كرده است. با توجه به اينكه اين حديث از طريق بلال نقل شده، رتبه آن پايين نمى‌آيد؛ اگرچه ممكن است از ميزان احتجاج به آن كاسته شود. بلكه درباره اين روايت بايد گفت يا صحيح است يا حسن. دليل اين سخن نيز شاهدها و متابعت‌هاى فراوانى است كه به آنها اشاره كرديم.

گفته مى‌شود در جايى كه تعارض پيش آيد و هر دو طرف در يك

سطح باشند، در اينجا جرح بر تعديل، و تعديل بر ضعف مقدم است. اما پاسخ اين است كه اين سخن بايد اثبات شود ⁽¹⁾وگرنه اين اصل در اينجا به كار نمى‌آيد. بنابراين بدعت‌گران نمى‌توانند با تكيه بر اين اصل، احاديثى را انكار كنند كه رجال آن را كارشناسان و خبرگان اين حوزه توثيق كرده‌اند.

دو تن از حافظان حديث، رتبه اين حديث را «حسن» دانسته‌اند: «عراقى» در «تخريج احاديث الإحياء» و ابن‌حجر در «امالى الاذكار».

دلالت حديث

در اين حديث، به عموم و نيز خواص مسلمانان توسل شده است. آمدن حرف «باء» بر سر يكى از دو مفعول «أسألك» در سؤال استعلامى مطرح است؛ مانند آيه شريفه قرآن الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً ⁽²⁾

ابن جبير نيز مى‌گويد خبير «الله» است. تفسير قرطبى، ج 13، ص 63. مجاهد مى‌گويد: «ما أخبرتك من شى‌ء فهو كما أخبرتك»؛ «آنچه كه تو را بدان آگاه كرده‌ام، همان است». شمس بن عطيه مى‌گويد: «هذا القرآن خبير به»؛ «اين قرآن به آن آگاه است». مختصر ابن‌كثير، ج 2، ص 637.

تدبير جهان پرداخت، او خداوند) رحمان است؛ از او بخواه كه از همه چيز آگاه است. (فرقان: 59) و نيز آيه سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. (معارج: 1) ⁽¹⁾

در سؤال «استعطائى» هرگز «باء» بر سر مفعول نمى‌آيد؛ مگر بر سر كسى كه به آن توسل جسته مى‌شود. در اين باره دعاهاى نقل شده بسيارند. ⁽²⁾

روايت ديگر در اين زمينه را ابوداود و نسائى از ابوموسى اشعرى نقل مى‌كنند كه وقتى پيامبر ص از قومى بيم داشت، چنين دعا مى‌فرمود: «اللّهُمَّ إنّا نَجعَلُكَ في نُحورِهِم وَنَعُوذُ بِكَ مِن شُرُورِهِم». ترمذى نيز روايتى حسن نقل مى‌كند كه معاذ بن جبل از پيامبر ص نقل مى‌كند كه مى‌فرمود: «اللّهُمَّ اكفِنِى بِحلالِكَ عَن حَرامِكَ وَ اغنِنى بِفَضلِكَ عَمَّن سِواك».

آمده است؛ زيرا چنين تصورى باطل و خروج از قواعد نحوى است. معناى كلمه «حق» اجابت كردن نيست؛ بلكه آن چيزى است كه انسان‌هاى درخواست كننده و متضرع، از فضل خداوند استحقاق دارند. ⁽³⁾

پس اينكه «بحق السائلين» را سؤالى از روى هذيان بدانيم، به ويژه باتوجه به عطفي كه در حديث به اين عبارت وجود دارد ⁽⁴⁾و نيز بگوييم در سياق حديث عبارتى نيست كه در آن خواسته‌اى ديده شود، همه اين سخنان بسيار خنده‌دار و موجب شگفتى و حيرت است؛ زيرا در روايت آمده كه «أن تُعيذَني مِنَ النّار». وقتى يك فعل براى تأكيد تكرار مى‌شود، مفعول يكى از اين افعال براى هر دو فعل منظور مى‌شود. حتى اگر تكرار افعال از روى تأكيد

نباشد، تنازع مطرح مى‌شود. در نتيجه، قيد براى هر دو فعل معتبر است. ⁽¹⁾اما كسانى كه تلاش مى‌كنند توسل را با اين تصور باطل كنند كه توسل نيز سوگند خوردن به غير خداوند است، در واقع تلاش كرده‌اند تا به رسول خدا (ص) پاسخ دهند؛ زيرا ايشان شيوه‌هاى توسل را به ما آموخته است. يكى از اين شيوه‌ها، توسل به افراد است. بنابراين توسل، با سوگند تفاوت بسيارى دارد.

فصل سوم: ادله جواز استغاثه‌

در اينجا شايسته است مقدارى درباره استغاثه و استعانه نيز توضيح دهيم؛ هرچند همه در يك راستا هستند.

در حديث شفاعت كه بخارى نقل كرده، آمده است كه مردم در روز قيامت به حضرت آدم، سپس موسى و به حضرت محمد (ص) متوسل مى‌شوند. ⁽¹⁾

اگر ما بر اين باوريم كه پيامبران در قبرهاى خود زنده هستند- كه سخنى حق است- و هم‌چنين آنان كرامتى كه در اين دنيا داشته‌اند، پس از مرگ نيز همراه آنان است، پس استغاثه به آنان چه مانعى دارد؟ زيرا استغاثه يعنى درخواست كمك از كسى كه توانايى كمك‌رسانى دارد. اين عمل به معناى درخواست دعا از كسى است كه مالك دعاست [يعنى خداوند]. بنابراين با گفتن «اى خدا! به جاه و منزلت پيامبر ص به من كمك كن» هيچ خدشه‌اى به ايمان و باور ما وارد نمى‌آيد. بزار از ابن‌عباس نقل مى‌كند كه رسول خدا فرمودند: «إنّ للهِ مَلائِكَةً في الأرضِ يكتُبُونَ ما يسقُطُ مِن وَرَقِ الشَّجَرِ فَإذا اصابَت احَدُكُم عَرجَة- بأرضِ فَلاةٍ- فينادِ يا عِبادَ اللهِ أعينُونى» ابن‌حجر اين روايت را حسن دانسته است. شرح الاذكار، ابن‌علان الصديقى، ج 5، ص 151. سخاوى در شرح «الابتهاج» نيز اين روايت را حسن مى‌داند. هيثمى در مجمع الزوائد، ج 10، ص 132 نيز مى‌گويد: رجال اين حديث ثقه هستند. ابن‌تيميه اين حديث را در الكلم الطيب نقل مى‌كند. بنابراين ابن‌تيميه نيز اين روايت را نيكو مى‌دانسته كه در الكلم الطيب نقل كرده است. شيخ ناصر در تعليق بر آن مى‌نويسد: روايت ضعيف است. وى در جاى ديگر مى‌گويد: اين روايت حسن است و روايت را موقوف بر ابن‌عباس مى‌داند. سپس مى‌افزايد: شايد او اين روايت را از اهل كتاب اقتباس كرده باشد.

به راستى آيا مى‌توان چنين گمانى به ابن‌عباس داشت كه شرك را از اهل كتاب بگيرد و براى امت اسلام روايت كند؟ آن‌گاه علماى مسلمان و در رأس آن، احمد بن حنبل نيز آن را بپذيرند و به آن عمل كنند؟!

طبرانى و ابو يعلى در مسند و نيز ابن‌سنى در «عمل اليوم والليله» از عبدالله بن مسعود نقل مى‌كنند كه رسول خدا ص فرمود: «اذا انفَلَتَت دابّة أحَدكُم بِأرضِ فَلاةٍ فَلينادِ يا عَبدَالله احبِسُوا عَلَى يا عَبدَالله احبِسُوا عَلَى فَإنَّ للهِ في الأرضِ حاضِراً سَيحبسُهُ عَلَيكُم». در روايت ديگرى كه طبرانى در «المعجم الكبير» نقل كرده آمده است: «إذا أضَلَّ أحَدكُم شَيئاً أو أرادَ أحَدكُم غَوثاً وَ هُوَ بِأرضٍ لَيسَ بِها أنيسٌ فَليقُل يا عِبادَاللهِ أغيثُونى فَإنَّ للهِ عباداً لا نَراهُم». طبرانى پس از نقل اين حديث مى‌گويد اين امر تجربه شده است. امام نووى به نقل از برخى شيوخ خود نيز همين مطلب را مى‌آورد. ر. ك: المنتقى المختار من كتاب الأذكار، شيخ محمد على صابونى، ص 208. همچنين ر. ك: إتحاف الأذكياء، صص 29- 31.

برخى در اثبات نادرستى استغاثه، به حديثى استناد مى‌كنند كه طبرانى نقل مى‌كند. در اين حديث عبارت «لايستَغاث بى» آمده است. خدشه‌اى كه به اين سند وارد است، وجود «ابن‌لهيعة» در سلسله سند آن است كه شرح حال اين راوى را در «الاشفاق» ⁽²⁾

طبرانى از عبادة بن صامت نقل مى‌كند كه در زمان پيامبر ص منافقى مؤمنان را آزار مى‌داد. ابوبكر خطاب به ديگران گفت بلند شويد برويم نزد پيامبر ص و از ايشان كمك بخواهيم. رسول خدا فرمود: «أنَّهُ لايستَغاثُ بى وَ إنَّما يستَغاثُ بِالله»؛ «بايد از خدا كمك خواست نه از من». شيخ عبدالله الصديق مى‌گويد اين حديث در واقع درصدد بيان ناروايى استغاثه در امورى است كه فرد توان آن را ندارد؛ همان‌گونه كه ابن‌تيميه نيز بيان كرده است.

اما همان‌گونه كه در كتاب «الرد المحكم المتين» نيز بيان كرده‌ام، اين روايت ضعيف است.

شيخ ابوحامد مى‌گويد: بنابر فرض صحيح بودن حديث، در دلالت آن دو معنا احتمال دارد:

اول: پيامبر ص به دستور خداوند حكم كرده بود كه احكام مسلمانى بر منافقان نيز جارى است. از سوى ديگر ادب درخواست كردن اقتضا مى‌كند انسان چيزى را درخواست كند كه طرف مقابل توان انجامش را داشته باشد؛ چنان‌كه در درخواست از خداوند نيز چيزى را طلب مى‌كنيم كه در حوزه قدرت ذات بارى تعالى باشد. بنابراين نبايد از پيامبر ص درخواستى كرد كه او نمى‌تواند به آن پاسخ دهد.

دوم: فرمايش پيامبر ص از جهت توجه دادن افراد به فاعل حقيقى است؛ همان‌گونه كه مى‌فرمايد: «ما أنَا حَمَلتُكُم وَلكِنَّ اللهَ حَمَلَكُم» [من به شما مركب ندادم؛ بلكه خداوند به شما مركب عطا كرد و شما را بر شتر سوار كرد]. در واقع رسول اكرم مى‌فرمايد كه حتى وقتى از من طلب يارى شود، در واقع خداوند است كه مورد استغاثه قرار مى‌گيرد. در سنت و احاديث، مانند اين روايت را فراوان مى‌بينيم كه رسول خدا در صدد بيان حقيقت امر هستند. قرآن نيز وقتى مى‌فرمايد: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ «وارد بهشت شويد به خاطر اعمالى كه انجام مى‌داديد!» نحل: 32 عمل انسان را به اكتساب كننده آن پيوند داده است. اما پيامبر ص مى‌فرمايد: «لَن يدخِلَ أحَداً مِنكُم الجَنَّةَ عَمَلُه»؛ «هيچ يك از شما را اعمالش به بهشت نمى‌برد». شيخ ابوحامد در ادامه مى‌گويد: به طور كلى لفظ «استغاثه» نسبت به كسى كه از او يارى مى‌خواهيم، در واقع يا از روى خلق و ايجاد و يا از روى تسبب و كسب مى‌باشد. چنين مسئله‌اى نيز پذيرفته شده و در لغت و نيز در شريعت امرى جايز است. براءة الحنيفيين، صص 269 و 270 با دخل و تصرف.

اين حديث نمى‌تواند در تعارض با حديث صحيحى قرار گيرد كه پيش از اين بيان شد. ⁽¹⁾

اينكه پيامبر (ص) در روايتى ديگر مى‌فرمايند: «وَ إذَا استَعنتَ فَاستَعِن بِاللهِ» ⁽²⁾به اين معناست كه به هنگام يارى خواستن از هر كسى، از خداوند يارى بخواه و خداوند را مدّ نظر قرار بده. در اين صورت، روايت را حمل بر معناى حقيقى آن كرده‌ايم.

نبايد انسان مسلمان به هنگام يارى خواستن و تمسك به هر ابزارى، مسبّب الاسباب را فراموش كند. عمر نيز وقتى به عباس متوسل شد و

از او طلب باران كرد، خداوند را فراموش نكرد و گفت: «اللَّهُمَّ فَاسقِنا». اين همان ادب اسلامى است.

اما اگر حديث را اين‌گونه معنا نكنيم، دچار مجازگويى خواهيم شد. از سوى ديگر آيات و روايات فراوانى با اين معناى مجازى در تعارض قرار مى‌گيرند كه بيان آن مبحثى طولانى است. ⁽³⁾

وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللهِ؛ « اما هيچ كس نمى‌تواند ايمان بياورد، جز به فرمان خدا و توفيق و يارى و هدايت او!» يونس: 100

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ؛ «اين شما نبوديد كه آنها را كشتيد، بلكه خداوند آنها را كشت». انفال: 17

اما با اين وجود، قرآن كريم افعال را به اسباب ظاهرى آنها نيز نسبت مى‌دهد تا مسلمان از اين اسباب غافل نشوند؛ هرچند مسببات اين اسباب را خدا به وجود مى‌آورد. در سوره ذاريات مى‌خوانيم:

إِنَّ اللهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتين؛ «خداوند روزى‌دهنده و صاحب قوّت و قدرت است!» ذاريات: 58،

وَ مَنْ يقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فيها؛ «و هر كس، فرد باايمانى را از روى عمد به قتل برساند، مجازاتِ او دوزخ است، در حالى كه جاودانه در آن مى‌ماند». نساء: 93

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوت؛ «سپس به فرمان خدا، آنها سپاه دشمن را به هزيمت واداشتند. و داود نوجوان نيرومند و شجاعى كه در لشكر طالوت بود، جالوت را كشت». بقره: 251

وَ إِنْ يكادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْر؛ «نزديك است كافران هنگامى كه آيات قرآن را مى‌شنوند، با چشم‌زخم خود تو را از بين ببرند». قلم: 51

گمان نمى‌كنيم پس از آيه ده سوره مباركه انفال كسى منكر اسباب باشد. خداوند در اين آيه به مسلمانان دستور مى‌دهد: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّة؛ «هر نيرويى در توان داريد، براى مقابله با آنها [دشمنان]، آماده سازيد!» انفال: 10 همچنين در سوره «ملك» به اسباب اشاره شده است: هُوَ الَّذى جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ ذَلُولًا؛ «او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد». ملك: 15 اما اگر اين حديث را از روى جهل و قصور بر معناى مجازى آن حمل كنيم، بايد كمك‌خواهى از مردم را ممنوع بدانيم؛ حال آنكه انسان وقتى بيمار مى‌شود، به پزشك مراجعه مى‌كند. انسان براى خريد روزى خويش از تاجر كمك مى‌خواهد.؛ چنان‌كه براى تعمير خودروى خود از مكانيك كمك مى‌طلبد. همچنين وى براى كسب روزى به كار و فعاليت مى‌پردازد و .... طبق روايت مسلم، رسول خدا ص مى‌فرمايد: «... بنده‌اى كه به يارى برادرش مى‌رود، خدا نيز او را يارى مى‌كند». حتى خداوند به يارى‌رسانى به يكديگر فرمان داده است: وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَ الْعُدْوان؛ «و همواره در راه نيكى و پرهيزگارى با هم تعاون كنيد! و هرگز در راه گناه و تعدّى همكارى ننماييد!» مائده: 2

افزون بر اين، در اين روايت واژه «اذا»؛ «وقتى» به معناى «كلّما»؛ «هر زمانى كه» نيست؛ بلكه از صيغه‌هاى «اهمال» در سخن گفتن است. به همين دليل، خصم هرگز نمى‌تواند به اين روايت استناد كند. از سوى ديگر در روايت، ضمير مفرد مخاطب به كار رفته است. [نمى‌توان حكم اين روايت را به عموم سرايت داد؛ بلكه اين روايت درباره خواص است] براى خواص، از جمله ابن‌عباس نيكوست كه به هنگام كمك خواستن، از مسبب الاسباب يارى بخواهند.

آيه پنجم سوره مباركه حمد در مقام عبادت و هدايت است. اين نكته را از سياق آيات پيش و پس از آن مى‌توان دريافت. بنابراين در آيه ياد شده، مناجات با خداوند مطرح است و در آن، تعطيل كردن اسباب مادى

دنيايى ديده نمى‌شود. ⁽¹⁾

دوست ما علامه محقق استاد بزرگ «شيخ محمد حسنين العدوى المالكى» ⁽²⁾در اين باره تأليفات ارزنده‌اى دارد. وى در دفع شبهه‌هاى پيروان ابن‌تيميه درباره توسل چند كتاب نگاشته است تا با بيان شيوا و پژوهش شامخ خود، موضوع توسل را به خوبى تبيين كند. همه اهل علم اتفاق

نظر دارند كه جايگاه اين دانشمند، بالاتر از شيوخ و بزرگان مخالف توسل است.

محدث بزرگوار «عبدالحى لكنوى» در كتاب «تذكرة الراشد» ⁽¹⁾بيش از ديگران به تبيين مفصل ادلّه قدرت ادراك مردگان و توان آنان در شنيدن سخن زنده‌ها پرداخته است. بنابراين، در وجود ادراك براى مردگان شك و ترديدى نيست. در اينجا فقط اشاره‌اى به دليل مخالفان مى‌كنيم كه به آيه 22 سوره فاطر استناد مى‌كنند؛ حال آن‌كه محققان درباره آيه: وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ؛ «و تو نمى‌توانى سخن خود را به گوش آنان كه در گور خفته‌اند برسانى!» (فاطر: 22) مى‌گويند: اين آيه درباره مشركان نازل شده است؛ نه اينكه عدم ادراك مردگان را اثبات كند. ⁽²⁾

پيش از اين حديث، سخن گفتن پيامبر ص با مردگان جنگ بدر را آورديم. همچنين گفتيم كه مردگان صداى زائران خويش را مى‌شنوند. درباره انبيا بايد گفت كه آنان در قبرهاى‌شان زنده هستند و بى‌ترديد سخن ما را مى‌شنوند. نمى‌توان ميان زنده بودن رسول خدا در كره خاكى و حيات ايشان در عالم برزخ، تفاوت گذاشت و گفتيم كه اين سخن نادرستى است. يهوديان ميان حيات رسول خدا در دنيا و رحلت ايشان تفاوت قائل بودند و به اين ترتيب مى‌خواستند رسول‌خدا را خوار سازند. حضرت على فردى را كه در مجلس ايشان به خواركردن پيامبر ص اقدام كرد، كشت. وقتى كه يهوديان درصدد اين كار برآمدند، دانشمندان برجسته در برابر آنان ايستادند و سخنان آنان را با دلايل نقلى و عقلى، استحسان شرعى و عرفي باطل كردند. آنان يهوديان را تازيانه زدند و سر از تن برخى ديگر جدا كردند و آنان را از بين بردند. ر. ك: براءة الحنيفيين، ج 2، ص 23.

اين موضوع در كتاب گفته شده، به شيوه پژوهشى بررسى شده است. بنابراين نبايد به مغالطه‌هاى اين افراد توجه كرد.

خاتمه‌

اشاره

با روايت‌هاى گفته شده و آثار نقل شده، آشكار مى‌شود كه مخالفان توسل به انبيا، اولياى الهى و صالحان- چه زنده و چه مرده آنان- هيچ دليلى براى سخن خود ندارند. پس اينكه مسلمانان را به دليل توسل‌جستن به آنان متهم به شرك كنند، چيزى جز بى‌خردى نيست و ضرر آن به خود تكذيب‌كننده باز مى‌گردد.

البته اگر كسانى از عوام در رعايت آداب زيارت و توسل راه اشتباهى را مى‌پيمايند، وظيفه خواص است كه با نرم‌خويى آنان را به راه راست رهنمون سازند. ⁽¹⁾

كوتاه سخن آنكه استغاثه‌كنندگان معتقدند خداوند به اولياى خود موهبت‌هايى عطا كرده كه ديگران از آن محرومند. اين نيز امرى جايز است و نمى‌توان با آن مخالفت كرد. آنان مى‌گويند استغاثه‌كنندگان درباره اوليا و مردگان معتقد به الوهيت شده‌اند؛ در حالى كه هيچ كس چنين باورى ندارد؛ بلكه كسانى اين اتهام را مطرح مى‌كنند كه از روى كينه و ستم به مسلمانان بدگمان هستند. فرض كنيم كه اين عمل استغاثه‌كنندگان مشكوك است، آيا مى‌توان به دليل وجود اين شك و ترديد در رفتار، حكم كفر آنان و جواز كشتن آنها را صادر كرد؟ مقالات و فتاوا، ص 261.

شيخ محمد زاهد كوثرى مى‌گويد: اگر شيوة زيارت كردن برخى از عوام يا توسل آنها، با بدعت آميخته شود، وظيفه عالم است كه او را با نرم‌خويى به راه سنت راهنمايى كند؛ نه اينكه او را مشرك بداند و حكم به هدر بودن جان و مال وى را صادر كند. مقالات الكوثرى، ص 376.

سيره امت اسلامى بر اين بوده كه به مردگان متوسل مى‌شدند و به زيارت قبور مى‌رفتند تا اينكه ابن‌تيميه بدعت نهاد و اين سيره را انكار كرد. اهل علم نيز نيرنگ او را با گرفتن جانش پاسخ دادند؛ اما فتنه او از سوى جاهلان ادامه يافته است.

«آلوسى» و فرزندش كه در تفسير پدر دخل و تصرف كرده، دچار برخى اشتباهات شده‌اند كه ادلّه، پاسخ اين پدر و پسر را مى‌دهد. آنان به دليل سرايت شبهات از نزديكان و برخى اساتيد خود نگران بودند كه اينجا مجال بيان آن نيست. ⁽¹⁾

صاحب «تفسير روح المعانى» در ادامه مى‌گويد: [پس از بيان حكم توسل به مقام رسول خدا] پاسخ دو مسئله باقى مانده كه يكى از آنها حكم توسل به مقام غير پيامبر ص است. اگر كسى كه به او توسل مى‌شود، از كسانى باشد كه به طور قطع و يقين نزد خدا داراى مقام و منزلت است، اين توسل نيز بى‌اشكال است؛ مانند توسل به كسى كه صالح بودنش يقينى است. نويسنده اين تفسير در جاى ديگر مى‌گويد: پس از بيان اين امور، من توسل به رسول خدا- خواه زنده و خواه مرده- در درگاه حضرت حق را بى‌اشكال مى‌دانم. روح المعانى، ج 6، صص 124- 128.

براى آگاهى از سيره امت اسلامى در مسئله توسل به رسول خدا (ص) بايد به كتاب «مصباح الظلام في المستغيثين بخير الأنام» ⁽²⁾

همچنين در اين باره مى‌توان به فصل سوم كتاب «وفاء الوفاء» سمهودى مراجعه كرد. اين نويسنده پس از اختصاص دو فصل اول و دوم به زيارت رسول خدا، در فصل سوم توسل به آن حضرت را مطرح مى‌كند. در اين فصل، روايات فراوانى درباره توسل به پيامبر ص- چه زنده و چه مرده باشد- را نقل مى‌كند، تا از استغاثه كننده به رسول خدا نيز دفاع كند. از جمله اينكه در اين فصل از كتاب آمده: حافظ ابوالقاسم ابن‌عساكر در تاريخ مدينة دمشق، ج 4، صص 1371- 1382 از ابوالقسام ثابت بن احمد بغدادى نقل مى‌كند: او مردى را در مدينه ديد كه در كنار قبر رسول خدا براى نماز صبح اذان مى‌گفت و در اذان عبارت «الصلاة خير من النوم»؛ «نماز بهتر از خواب است» را خواند. در اين لحظه، يكى از خادمان مسجد آمد و به او سيلى زد. اين مرد گريست و عرض كرد: اى رسول خدا! آيا بايد در محضر شما با من اين‌گونه رفتار شود؟ در اين هنگام خادم مسجد كه به او سيلى زده بود، فلج شد. آن‌گاه خادم را به خانه بردند، اما سه روز پس از اين واقعه مرد.

دليل قلم‌فرسايى در مسئله توسل همان است كه شيخ على علوى بيان كرده است: ما در زمانى قرار گرفته‌ايم كه سرزنش توسل جوينده، بسيار شده و مخالفان توسل مورد سرزنش قرار نمى‌گيرند. در اين زمانه كسى كه توسل مى‌جويد، آبرويش را مى‌ريزند و او را به بدعت و شرك‌ورزى متهم مى‌سازند. به همين دليل، به مخالفان توسل پاسخ مى‌دهيم. مخاطب اين نوشتار كسانى هستند كه مخالف توسل مى‌باشند. ما از برادران خود مى‌خواهيم با خواندن اين سطور آگاه شوند كه مسئله توسل به انسان‌هاى صالح و داراى كرامت، برخلاف ادعاى آنان از مسائل اصول اعتقادى نيست؛ چنان‌كه برخلاف گفته اين استاد از خود راضى، توسل از مسائل عقيدتى نيست؛ بلكه توسل مسئله‌اى فرعى است كه نزاع دربارة آن، ميان عالمان دين وجود دارد. همان‌گونه كه علامه ابن‌تيميه در اين‌جا تصريح مى‌كند: [توسل] مسئله‌اى فرعى است كه اگر كسى معتقد به جواز يا عدم جواز آن شد، نبايد درصدد پاسخ به او بر آمد؛ بلكه بايد گفت مسئله توسل، موضوعى ساده است و در آن بدعت يا كفرورزى مطرح نيست؛ چنان‌كه مجادله و ستيزه‌جويى راه ندارد و هر يك از دو طرف، در راهى كه مى‌روند- چه مجتهد و چه مقلد- از اجر برخوردارند. آنانى كه درست اجتهاد كرده‌اند، دو اجر و براى كسانى كه اشتباه كرده‌اند نيز يك اجر در نظر گرفته مى‌شود. هداية المتخبطين، ص 97. ما عبارات ابن‌تيميه را درباره توسل به عنوان مسئله‌اى فرعى نقل كرديم. همچنين سخن محمد بن عبدالوهاب در اين زمينه را نقل نموديم.

تكفير مسلمانان، بسيار خطرناك است. حضرت على خوارجى را كه بر او خروج كرده بودند و آن حضرت را كافر مى‌دانستند، تكفير نكرد؛ بلكه درباره آنان گفت «برادران ما كه بر ما شوريده‌اند». مى‌دانيم كه على اهل حق، علم و شرف و خليفه چهارم مسلمانان بود كه از سوى اهل حلّ و عقد بزرگان و معتمدان براى خلافت برگزيده شده بود.

دليل اين‌گونه برخورد با خوارج، اين بود كه احكام مرتد بسيار شديد است و مسلمانان بايد به آن عمل كنند. با مرتد نبايد معامله كرد و عقود بسته شده با مرتد نيز نافذ نيست. همسر گزيدن از ميان مرتدان هم جايز نمى‌باشد. مرتد نبايد در ديار اسلام بماند. اگر حاكم شرع نيز او را دستگير كند، ابتدا اسلام را به او عرضه مى‌كند و پيشنهاد مسلمان شدن مى‌دهد. در صورتى‌كه اسلام را نپذيرفت، كشته مى‌شود. همسرش از او گرفته مى‌شود، پس از مرگ نيز بر او نماز خوانده نمى‌شود و مسلمانان از او ارث نمى‌برند. جاى او در گورستان مسلمانان نيست و بايد در جاى ديگرى دفن شود و .... رسول خدا ص مى‌فرمايد: «هر كس به برادرش بگويد «اى كافر»، اين لقب به يكى از آنان بازمى‌گردد. يعنى در صورتى كه واقعيت را گفته، به برادرش بازمى‌گردد و در صورتى كه خلاف حقيقت باشد «كافر» به خود گوينده اين لفظ برمى‌گردد.»

توصيه من به برادرانى كه در مسائل اختلافي عقيدتى، به ويژه وقتى با آيات قرآن مواجه مى‌شوند، اين است كه همچون پيشينيان و سلف صالح، آيات كتاب خدا را تفسير كنيد. اين‌گونه نباشد كه به دليل مخالفت ظاهرى گروهى از مسلمانان با امت اسلامى يا به دليل جهل، آيات مربوط به كفار و مشركان را بر اين شمار منطبق بدانيد؛ زيرا- پناه مى‌بريم به خدا- كه اين كار تحريف معنوى قرآن كريم و دور شدن از حق است. با اين كار، از نصّ آيات قرآن دور مى‌شويد و مرتكب گناه خواهيد شد. بلكه حتى بايد گفت كتاب خدا را تفسير به رأى مى‌كنيد. مصداق آيه وَ ما يؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُون؛ «و بيشترشان به خدا ايمان نمى‌آورند، جز اين‌كه [با او چيزى را] شريك مى‌گيرند». يوسف: 106 فقط مشركان هستند، نه مسلمانانى كه متوسل مى‌شوند. پناه مى‌بريم به خدا از اين سخن.

توصيه مى‌كنم كه آراى خود را به عالمان مختلف هم‌نظر و مخالف با نظر خود عرضه كنيد. خرد انسان در تضارب آراست كه رشد پيدا مى‌كند و شكوفا مى‌شود. با اين كار در جهت پيمودن راه درست تلاش كرده‌ايد. عوام و دانشمندان بايد در اين مسائل اختلافي از شيوه‌هاى علمى پيروى كنند و در صورت ضرورت، از قدرت حاكم استفاده كنند تا جلوى اختلاف نظرها گرفته شود. همان‌گونه كه به پزشك ناآگاه اجازه درمان بيماران داده نمى‌شود، خداوند نيز در قرآن، تكليف عوام را مشخص كرده كه به كارشناسان و اهل علم مراجعه كنند: فَسْئَلُوا اهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون؛ «اگر نمى‌دانيد، از آگاهان بپرسيد». نحل: 43

نوشته امام

«ابوعبدالله نعمان بن محمد بن موسى تلمسانى مالكى» (م 683 ق) مراجعه شود. اين كتاب در دار الكتب‌المصرية نگهدارى مى‌شود. اين اثر براى پويندگان راه حقيقت كافي است.

توسل نكوهيده از نگاه امام ابوحنيفه‌

در «فتح باب العناية شرح النقاية» ⁽¹⁾آمده است: گفتن عبارت «أَسأَلُكَ بِمَعقِدِ العِزِّ مِن عَرشِك» ⁽²⁾به هنگام دعا كردن حرام است. در

برخى نقل‌ها به جاى معقد، واژه «مقعد» ⁽¹⁾آمده است. اما بنابر اتفاق نظر عالمان دين، اين‌گونه دعا كردن جايز نيست؛ زيرا حمل اين معنا بر خداوند تبارك و تعالى محال است؛ زيرا اين توهم پيش مى‌آيد كه عزت به عرش متعلق است. از آنجا كه عرش حادث است، آنچه به امر حادث متعلق مى‌شود، آن نيز حادث است؛ حال آنكه خداوند منزه است و عزت او به امر حادث تعلق نمى‌گيرد. عزت خداوند همچون ذات او و ديگر صفات ربوبى امرى قديم است. از ابويوسف نقل شده كه بر زبان جارى كردن اين دعا بى‌اشكال است. فقيه گرامى ابوليث نيز همين نظر را پذيرفته است.

برخى گفته‌اند در دعا كردن نبايد گفت: به حق فلان پيامبر يا ولى خدا، يا به حق مشعرالحرام، يا بيت الحرام، و بيان اين الفاظ در دعا حرام است؛ زيرا آفريده‌هاى خداوند، حقى بر خدا ندارند تا به اين حق متوسل شويم. اما ممكن است گفته شود كه آفريده‌ها بر خداوند حق وجوبى ندارند؛ اما خداى بزرگ از روى فضل و كرم خود، اين حق را براى برخى از آفريده‌هاى خود قرار داده است. همچنين ممكن است معناى حق در اين عبارات، حرمت و عظمت باشد. در نتيجه از باب وسيله بودن اين آفريده‌ها، از آنها براى يارى گرفتن خداوند استفاده مى‌شود؛ همان‌گونه كه قرآن كريم نيز استفاده از اين وسيله را تأييد مى‌كند: وَابْتَغُوا إِلَيهِ الْوَسيلَةَ؛ «و وسيله‌اى براى تقرب به او بجوييد!» (مائده: 35)

در «الحصن الحصين» توسل به انبيا و اولياى الهى از آداب دعاكردن شمرده شده است. در اين كتاب دعايى مأثور نقل شده كه [به هنگام گام برداشتن براى رفتن به مسجد با اين عبارت دعا كنيم]: «اللّهُمَّ إنِّي أَسأَلُكَ بِحَقِّ السّائِلينَ عَلَيكَ وَ بِحَقِّ مَمشايَ إلَيكَ فَإنِّي لَم أَخرُج أَشَراً وَ لا بَطَراً ...». ⁽¹⁾

در كتاب «بدايع الصنايع»، اثر علامه فقيه «علاءالدين ابوبكر بن مسعود كاشانى» كه به «ملك العلماء» لقب يافته است (م 587 ق) آمده است: مكروه است كه در دعا بگوييم به حق پيامبران و به حق فلان از تو مى‌خواهم؛ زيرا هيچ كس حقى بر خداوند تبارك و تعالى ندارد. همچنين مكروه است بگوييم خدايا به منزلگاه‌هاى عزّت تو در عرش از تو مى‌خواهم. از «ابويوسف» نقل شده كه به دليل آمدن اين عبارت در روايت نقل شده از رسول خدا (ص)، دعا كردن با اين الفاظ جايز است. از رسول گرامى اسلام نقل شده كه در دعاى خود مى‌فرمودند:

اللّهُمَّ إنِّي أَسأَلُكَ بِمَعاقد العِزِّ مِن عَرشِكَ وَ مُنتَهَى الرَّحمَةِ مِن كِتابِكَ وَ بِاسمِكَ الأَعظَمِ وَ مَجْدِكَ الأعلى وَ كَلَماتِكَ التّامَّةِ. ⁽²⁾

ظاهر روايت به گونه‌اى است كه اين لفظ موجب ايجاد توهم تشبيه مى‌شود؛ زيرا عرش از آفريده‌هاى خداوند است. بنابراين، محال است كه عزت خداوند وابسته به امرى آفريده شده باشد. با توجه به

اينكه اين روايت، حديث واحد است، در صورتى كه توهم تشبيه را در ذهن پديد آورد، شايسته‌تر اين است كه از عمل كردن به آن دست بشوييم». ⁽¹⁾

علامه اصولى و فقيه بزرگوار «كمال الدين بن همام» مى‌گويد:

گفتن عبارت «إنِّي أَسأَلُكَ بِمَعاقد العِزِّ مِن عَرشِكَ» در دعا مكروه است. وى به توضيح اين سخن مى‌پردازند كه ما آن را از ابن‌عابدين نقل خواهيم كرد. ⁽²⁾

علامه محدث و فقيه اصولى، بدر الدين عينى، شارح «صحيح بخارى» مى‌گويد: گفتن «به حق فلان يا به حق انبيا و رسولان» در دعا مكروه است؛ زيرا هيچ آفريده‌اى بر خداوند حق ندارد. گفتن «به حق مشعرالحرام» نيز همين‌گونه است؛ هرچند اين امر ميان مردم به عادت تبديل شده است. با گفتن اين الفاظ گمان مى‌شود كه مخلوق بر خالق حق دارد. وى در ادامه مى‌گويد: ابن‌جوزى حديث «إنِّي أَسأَلُكَ بِمَعاقد العِزِّ مِن عَرشِكَ» را در شمار روايات جعلى قرار داده است. ⁽³⁾

فقيه اصولى و سرآمد محققان «محمد بن عابدين» مى‌گويد: گفتن «بِحَقِّ رُسُلِكَ وَ أَنبِيائِكَ وَ أَولِيائِكَ أَو بِحَقِّ البَيتِ» مكروه است؛ زيرا آفريده‌ها بر خداوند حقى ندارند. اما اگر كسى بگويد: «

بحق الله يا بالله

أن تفعل كذا» ⁽¹⁾واجب نيست آن كار را انجام دهد؛ هرچند انجام دادنش بهتر است. ابن‌عابدين مى‌گويد: گفتن «به حق رسولانت مكروه است؛ زيرا مخلوق بر خالق حقى ندارد. ممكن است گفته شود هيچ كس از روى وجوب، حقى بر خداوند ندارد، اما خداوند براى برخى آفريده‌ها از روى فضل و كرم خويش حقى قرار داده است. همچنين ممكن است منظور از حق، همان حرمت و عظمت باشد. در نتيجه از باب وسيله بودن اين آفريده‌ها، از آنها براى رفتن به محضر خداوند استفاده مى‌شود؛ همان‌گونه كه قرآن كريم نيز استفاده از اين وسيله‌ها را تأييد مى‌كند: وَابْتَغُوا إِلَيهِ الْوَسيلَةَ؛ «وسيله‌اى براى تقرب به او بجوييد!» (مائده: 35)

در «الحصن الحصين» توسل به انبيا و اولياى الهى از آداب دعا كردن برشمرده شده است. در اين كتاب، دعايى مأثور نقل شده كه [به هنگام گام برداشتن براى رفتن به مسجد با اين عبارت دعا كنيم]:

اللّهُمَّ إنِّي أَسأَلُكَ بِحَقِّ السّائِلينَ عَلَيكَ وَ بِحَقِّ مَمشايَ إلَيكَ فَإنّي لَم أَخرُج أَشَراً وَ لا بَطَراً ... ⁽²⁾

احتمال دارد منظور از اين عبارت حقى باشد كه اين آفريده‌ها بر ما دارند؛ مانند حق ايمان داشتن و احترام گزاردن به آنها. در «يعقوبيه» آمده كه احتمال دارد «حق» مصدر باشد، نه صفت مشبهه. در نتيجه، معناى عبارت چنين مى‌شود: «به حقيقت رسولت ...». در اين صورت بيان اين عبارت بى‌اشكال است. به عبارت ديگر، معناى اين الفاظ اين است

كه به حقيقت بودن آنها، نه داراى حق بودن آنها متوسل مى‌شويم. اما اين احتمالات به دليل آن چيزى است كه از ظاهر لفظ در ذهن ما متبادر مى‌شود. همان‌گونه كه در گذشته گفتيم به صرف وجود ايهام در عبارات، نمى‌توان حكم ممنوع بودن به كارگيرى اين الفاظ را صادر كرد.

بنابراين تعارضى با احاديث واحد، پيش نمى‌آيد. پيشوايان و بزرگان، حكم ممنوع بودن به كارگيرى اين عبارات را به اين سبب بيان كرده‌اند كه هنگام به كارگيرى اين الفاظ، معانى ياد شده، مدّ نظر باشند. همچنين صدور حكم ممنوعيت به اين دليل است كه در اين عبارات، ايهام وجود دارد و به غير خداوند سوگند ياد مى‌شود. ابن‌عابدين در ادامه اين دعا را نقل مى‌كند: «

اللّهُمَّ إنِّي أَسأَلُكَ وَ أَتَوَجَّهُ إلَيكَ بِنَبِيّكَ نَبِيّ الرَّحمَةِ

». «عزّ بن عبدالسلام» مى‌گويد: شايسته است اين امر منحصر در پيامبر (ص) باشد و خدا را به غير پيامبر (ص) سوگند ندهيم. بهتر است اين را از ويژگى‌هاى رسول خدا بدانيم. سبكى مى‌گويد: توسل به رسول گرامى اسلام نيكوست. به جز ابن‌تيميه، هيچ كس از علماى سلف و خلف، با اين امر مخالفت نكرده است. ابن‌تيميه بدعتى آورد كه هيچ دانشمندى پيش از او بر اين نظر نبوده است.

اما علامه «ابن‌امير حاج»، ادعاى اختصاصى بودن اين امر براى پيامبر (ص) را نمى‌پذيرد ⁽¹⁾و در اين رابطه به تفصيل سخن گفته است. ⁽²⁾

با بيان بالا مشخص شد كه امام ابوحنيفه كدام نوع توسل را مكروه مى‌داند و به كدام ادله شرعى استناد مى‌كند. اين‌گونه نيست كه خداوند نسبت به بنده‌اى از بندگان خود مسئول باشد. هيچ كس بر خداى تبارك و تعالى حق ندارد. خداوند از سوى بندگانش زير نظر نيست و نبايد در امور خود به بندگان پاسخ‌گو باشد.

ابوحنيفه رفتن به درگاه خدا با توسل به يكى از نام‌هاى خداوند را مكروه نمى‌داند و آن را انكار نمى‌كند؛ همان‌گونه كه نقل شده رسول‌خدا (ص) صداى فردى را شنيد كه مى‌گفت:

خدايا! من گواهى مى‌دهم كه تو خداى يكتا هستى و جز تو خدايى نيست؛ تو بى‌نياز هستى؛ نه زاييده و نه زاده‌اى و هيچ‌كس همتاى تو نيست. من به اين گواهى از تو مى‌خواهم ...

آن حضرت فرمود:

با توسل به اسم اعظم خدا، از او درخواست كرده‌اى؛ اسمى كه اگر با توسل به آن، از خدا خواسته شود، او عطا مى‌كند و اگر با توسل به آن دعا شود، اجابت مى‌كند.

«ترمذى» اين روايت را حَسَن مى‌داند. در «مسند احمد» نيز اين روايت نقل شده است. «ابن‌سنى» روايت را اين‌گونه نقل مى‌كند:

خدايا! من بنده تو و پسر بنده و كنيز تو هستم. پيشانى من به دست توست. حكم تو بر من اجرا مى‌شود و قضاوت و داورى تو عدل است. به هر نامى كه خود را ناميده‌اى يا هر نامى از نام‌هايت كه در قرآن نازل كرده‌اى يا به يكى از خلق خود ياد داده‌اى يا علم غيب را به آن

اختصاص داده‌اى، از تو مى‌خواهم كه قرآن را بهار دل من، نور سينه‌ام و جلاى غم و موجب زدودن اندوه از من قرار دهى.

فردى كه دعاى اين مرد را مى‌شنيد گفت: «اى رسول خدا! كسى كه اين عبارات را بلد نباشد، زيان ديده است». رسول خدا (ص) نيز فرمود:

بله، همين طور است. اين عبارات را بگوييد و ياد بدهيد؛ زيرا هركس اين عبارات را بگويد و به عبارات آن متوسل شود، خداوند غم و اندوه را از او بيرون مى‌كند و گشايش را برايش طولانى مى‌گرداند.

حديث بخارى در توسل سه نفر به اعمال خود، در غارى كه صخره‌اى در غار را به روى آنها بست و امكان بيرون آمدن برايشان نبود نيز پيش از اين بيان شد.

همچنين در گذشته داستان فرد نابينايى را بيان كرديم كه رسول‌خدا (ص) به او ياد داد چگونه دعا كند تا شفا يابد. او نيز همين كار را كرد و خدا بينايى‌اش را به او بازگرداند. «عثمان بن حنيف» نيز يكى از اصحاب است كه اين دعا را به فردى حاجتمند ياد داد. او نيز با عمل كردن به اين دعا، حاجت خود را از خليفه سوم عثمان گرفت. بنابراين، توسل درخواست از كسى نيست كه به او متوسل مى‌شويم؛ بلكه درخواست از خداوند بزرگ است.

شگفت اينكه فردى با تحصيلات دكترى، رساله‌اى درباره عقايد ائمه چهارگانه نوشته و اين تعبير را به كار مى‌برد: «اعقتاد او در باب توحيد و بيان توسل شرعى و ابطال توسل بدعت آميز!»

برخى از مردم بى‌شرمانه مى‌گويند توسل به رسول خدا (ص) پس از وفات

ايشان شرك است!

پيشينيان صالح و بزرگان دين چيزى به عنوان توسل شرك‌آميز يا بدعت‌آميز سراغ نداشتند؛ بلكه آنها نوعى توسل را مكروه مى‌دانستند؛ به اين معنا كه در منابع دينى، اين نوع توسل نقل شده است، اما دليل آن ضعيف است يا با دليل قوى‌تر در تعارض است. در رساله و تعليق من بر اين مسئله معناى توسل و مشروع بودن آن به خوبى تبيين مى‌شود.

همچنين در صفحات پيشين آورديم كه توسل، به انسان‌هاى صالح نيز صورت مى‌گيرد. حديث توسل عمر به عباس كه در «صحيح بخارى» نقل شده، در همين راستاست.

كتابنامه‌