مبانی نقشه خوانی ویژه کارگزاران حج و زیارت

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : عارف‌زاده، محمدامين

‏عنوان و نام پديدآور : ‏مباني نقشه‌خواني (ويژه كارگزاران حج و زيارت)‏/ گردآورنده محمدامين عارف‌زاده‏؛ [به سفارش] سازمان حج و زيارت،اداره آموزش كارگزاران.

‏مشخصات نشر : ‏تهران‏: نشر مشعر‏، ۱۳۸۸.

‏مشخصات ظاهري : ‏۴۸ ص.‏: مصور، نقشه.

‏شابك : ‏۴۰۰۰ ريال‏978-964-540-195-3 :

‏وضعيت فهرست نويسي : فاپا

‏يادداشت : ‏كتابنامه: ص. ۴۸.

‏موضوع : نقشه‌خواني

‏موضوع : حج

‏شناسه افزوده : سازمان حج و زيارت. اداره آموزش كارگزاران

‏رده بندي كنگره : ‏GA۱۵۱‏/ع۲م۲ ۱۳۸۸

‏رده بندي ديويي : ‏۹۱۲/۰۱۴

‏شماره كتابشناسي ملي : ۱۷۹۶۲۶۲

اشاره

1- ضرورت تدوين درس نقشه‏خوانى در جغرافياى كشورهاى عربستان، عراق و سوريه‏

بشر از ديرباز براى كشف ناشناخته‏ها و شناسايى محيط اطراف خود به كسب اطلاعات مى‏پرداخته است. اين كوشش در ابتدا، جنبه‏ى رفع نيازهاى اوليه را داشت. ليكن با پيدايش جوامع و پيچيدگى پديده‏هاى روى زمين ابعاد گسترده‏اى يافت (مقيمى، همراه، 1373: 1). يكى از جلوه‏هاى عينى دريافت اطلاعات از محيط طبيعى نقشه است. ضرورت تهيه نقشه بر همه كسانى كه به محاسن اطلاعات تصويرى واقف‏اند روشن است و بدون ترديد مى‏توان ادعا كرد كه اجراى هر طرح مطالعاتى، آبادانى، گردشگرى و زيارت بدون بهره‏گيرى از نقشه ميسر نخواهد بود و يا مشكلاتى را به همراه خواهد داشت.

موضوعاتى كه در نقشه مى‏گنجد متنوع است و همين امر، كاربرد نقشه را وسعت مى‏بخشد و تمام كارشناسان و كاربران نقشه در چند دهه‏ى اخير سعى بر آن داشتند كه از اطلاعات تصويرى بهره بيشترى برده و نقشه را وسيله‏ى مناسبى براى برآورده ساختن نيازهاى خود بدانند.

همچنين از آنجا كه ميدان و توانايى ديد انسان محدود است لذا مشاهده يكپارچه حتى يك شهر كوچك نيز به طور مستقيم ممكن نيست زيرا حتى‏

اگر با استفاده از امكانات تكنيكى امروزى نظير هواپيما و هلى‏كوپتر پهنه مورد مطالعه را از فاصله دور بررسى كنيم اگرچه ميدان ديد وسيع‏تر مى‏شود ولى در مقابل، به نسبت افزايش فاصله جزئيات بيشترى از چشم‏انداز غيرقابل تشخيص خواهد شد. علاوه بر اين هنگامى كه تمامى كره زمين به عنوان يك واحد جغرافيايى مورد بحث است، حتى ديدن خطوط كلى‏تر نظير پراكندگى آب و هوا و خشكى هوا و كشورها مقدور نيست.

اگرچه در تمام رشته‏هاى علوم زمينى و برخى كاركردهاى ديگر از نقشه به عنوان يك وسيله آموزش به طور وسيع استفاده مى‏شود ولى براى گردشگرى و سفر به كشورهاى مختلف به‏ويژه كشورهاى زيارتى چون عربستان، عراق و سوريه براى كارگزاران حج و زيارت اهميت خاصى دارد.

شناسايى و پيدا كردن شهرهاى زيارتى و مقدس چون مدينه و مكه بر روى نقشه‏هاى عربستان يا كربلا، سامرا، نجف در عراق و شهر شام، حلب و دمشق در سوريه از نيازهاى ضرورى به شمار مى‏رود. در مقياس بزرگتر كاربرد نقشه در نقشه‏هاى شهرهاى گفته شده غيرقابل انكار است. به طور مثال پيدا كردن محل خيمه‏هاى ايرانى‏ها، منا، محل قربانى، بزرگراه‏ها، هتل‏ها، بازارهاى مهم، مساجد قديمى در شهرهاى مكه و مدينه اهميت تدريس نقشه و نقشه‏خوانى را در كشورهاى مذكور نشان مى‏دهد. اين مهم نيز در سفر به كشورهاى عراق و سوريه و پيدا كردن شهرهاى مورد نظر بر روى نقشه كشور و پيدا كردن مكان‏هاى مقدس، هتل‏ها، خيابان و... بر روى نقشه شهرى مصداق پيدا مى‏كند.

2- تعريف نقشه:

نقشه تصوير قائم از تمامى يا قسمتى از سطح كره زمين روى يك سطوح مستوى است كه به نسبت به مقياس معينى كوچك شده و عوارض و

پديده‏ها و عوارض مختلف به طور انتخابى و با علائمى خاص روى آن نشان داده شده است. بنابراين نقشه وسيله‏اى كه اگر به طور صحيح مورد بهره‏بردارى قرار گيرد مى‏تواند اطلاعات سودمندى از قبيل مساحت، موقعيت ارتفاعات، مكان‏ها، راههاى ارتباطى و غيره را در اختيار كاربر يا استفاده‏كننده قرار دهد (عارف‏زاده، 1378: 5).

3- روش تهيه نقشه: عكس‏هاى هوايى و تصاوير ماهواره‏

عكس‏هاى هوايى كه توسط هواپيماى مخصوص تهيه مى‏شوند مبنايى براى تهيه نقشه به شمار مى‏روند. در ايران اولين عكسبردارى هوايى در 22 ارديبهشت سال 1335 صورت گرفت (زبيرى، دالكى، 1378: 5) عكسهاى هوايى در اكثر رشته‏هاى علمى براى پيش‏برد عمليات شناسايى و اندازه‏گيرى به كار برده مى‏شوند. نقشه‏بردارى هوايى و تهيه نقشه، امور كشاورزى و منابع طبيعى، حفاظت خاك و آبخيزدارى، مطالعات زيستى، تشخيص آلودگيها، بررسى توسعه شهرى، طراحى راهها، گردشگرى و باستان‏شناسى و ... از كاربردهاى عكس هوايى است. تفسير عكس هوايى توسط استرسكوپ صورت مى‏گيرد. امروزه تصاوير ماهواره‏ها به خصوص ماهواره‏هاى پيشرفته تهيه نقشه را نيز ميسر ساخته كه از دقت قابل توجهى نيز برخوردار است.

4- نقشه‏خوانى چيست:

اشاره

اساس نقشه‏خوانى بر دو اصل استوار است: اول اطلاعات حاشيه نقشه و دوم اطلاعات متن نقشه كه اطلاعات حاشيه نقشه شامل موارد زير مى‏شود:

1- طول و عرض جغرافيايى.

طول جغرافيايى به موازات نصف‏النهار مبدأ يا گرينويچ مى‏باشند كه بين‏

180-/ 0 درجه شرقى و 180-/ 0 درجه غربى قرار دارند. به عبارت ديگر نصف‏النهارات دايره‏هايى هستند كه از دو قطب كره‏ى زمين عبور مى‏كنند و زمين را به دو نيم‏كره شرقى و غربى تقسيم مى‏نمايند.

عرض جغرافيايى دوايرى به موازات خط استوا هستند كه بين 90-/ 0 درجه شمال و 90-/ 0 درجه جنوب آن قرار مى‏گيرند.

2- كادر نقشه كه به شكل عمدتاً مستطيل نقشه دربر مى‏گيرد.

3- عنوان نقشه كه در بالاى كادر نوشته مى‏شود.

4- جهت‏ها.

ما به طور روزمره جهت بعضى از عوامل يا پديده‏ها را با اصطلاحات سمت راست، سمت چپ، جلو، عقب و نظاير آن نشان مى‏دهيم. درواقع جهت آن پديده‏ها نسبت به يك نقطه مبداء مشخص مى‏كنيم. اين نقطه مبداء ممكن است شخص ناظر يا مكان معينى باشد. اما در روى نقشه‏هاى جغرافيايى، امتداد نقطه شمال جغرافيايى به عنوان مبداء مورد استفاده قرار مى‏گيرد و جهت و امتداد هر نقطه‏اى در سطح زمين نسبت به امتداد شمال به عنوان مبداء مقايسه مى‏گردد. بر اين اساس نصف‏النهارات، امتداد شمال به‏

جنوب و مدارات، امتداد مشرق به مغرب را نشان مى‏دهند.

اما ساده‏ترين راه براى پيدا كردن جهت‏هاى جغرافيايى روشى ساده ولى عملى است به اين صورت كه اگر دست راست به سمت طلوع خورشيد و دست چپ در جهت غروب خورشيد باشد دست راست سمت مشرق و دست چپ سمت مغرب را نشان مى‏دهد. به اين ترتيب سمت مقابل شمال و پشت سر جنوب را تعيين مى‏كند كه سمت شمال به عنوان مبداء انتخاب مى‏گردد.

1- 4- انواع شمال‏

اشاره

همان‏گونه كه اشاره گرديد در تعيين جهت و امتداد نقاط و موقعيت‏ها، امتداد شمال به عنوان امتداد مبداء درنظر گرفته مى‏شود. به طور كلى در كارهاى جغرافيايى براى سنجش امتدادها، سه امتداد مبنا به شرح زير وجود دارد:

الف: شمال حقيقى يا شمال جغرافيايى‏True North

امتداد شمال حقيقى هر نقطه همان‏گونه كه قبلًا اشاره گرديد، امتداد نصف‏النهارى است كه از آن نقطه مى‏گذرد. بديهى است نصف‏النهارها به قطب شمال حقيقى ختم مى‏گردند. امتداد شمال حقيقى را با يك فلش يا علامت ستاره، در حاشيه نقشه نشان مى‏دهند.

ب: شمال مغناطيسى:Magnetic North

هنگام استفاده از نقشه و توجيه آن، مشخص نمودن امتداد شمال حقيقى در روى زمين مشكل است و عموماً براى رفع اين مشكل، از قطب‏نما استفاده مى‏كنند. جهت شمالى كه عقربه قطب‏نما نشان مى‏دهد شمال مغناطيسى مى‏باشد. اين امتداد، بر امتداد شمال حقيقى منطبق نيست و شمال مغناطيسى نسبت به شمال حقيقى، داراى مقدارى انحراف است كه آن را «انحراف مغناطيسى» مى‏گويند (يمانى، 1382: 33).

ج: شمال شبكه:

Gride North

امتداد شمالى محورهاى شبكه را در مختصات قائم‏الزاويه‏اى شمال شبكه مى‏نامند. درحقيقت نصف‏النهارات و مدارها (عرض‏ها) برهم عمودند و بالاى آن شمال و مقابل آن جنوب قرار مى‏گيرند.

2- 4- روش پيدا كردن شمال جغرافيايى:

اشاره

چنان كه گفته شد يافتن جهت شمال يكى از ضروريات نقشه‏خوانى است. علاوه بر توجيه نقشه اغلب در كارهاى روزانه نيز يافتن سمت شمال مسائل گوناگونى را مطرح مى‏سازد.

يافتن سمت شمال به كمك خورشيد و سايه سردستك‏

اين طريقه كه يكى از ساده‏ترين شيوه‏هاى يافتن مى‏باشد به اين شرح است كه دستكى را كه در ازاى آن حدود 120 سانتى‏متر باشد انتخاب كرده و آن را در زمين آفتابگير مسطح و هموارى فرو بريد و محل سايه سردستك را (در هر موقع از روز فرق نمى‏كند) به وسيله ميخ و يا قطعه سنگى روى زمين علامت بگذاريد. حدود ده دقيقه صبر كرده و دوباره محل سايه سر دستك را با علامت ديگرى مانند چوب يا ميخ روى زمين نشانه‏گذارى كنيد. حال دو نقطه‏اى را كه نشانه‏گذارى كرده‏ايد به وسيله خط مستقيمى بهم متصل ساخته و آن را قدرى ادامه دهيد. اين خط درواقع جهت غرب به شرق را مشخص مى‏سازد بدين ترتيب كه نقطه يكم سوى مغرب و نقطه دوم شرق را نمايش مى‏دهد.

حال خط مستقيمى را بر هر نقطه از خط مشرق مغرب كه مورد نظرتان باشد عمود سازيد تا امتداد شمال و جنوب بدست آيد. بايد توجه داشت كه عمود بودن دستك بر سطح زمين ضرورتى ندارد و مورب هم كه باشد اشكالى ندارد (جعفرى، 1363: 30)

يافتن شمال با استفاده از برابرى سايه‏هاى دستك‏

اين طريقه نسبت به روش قبل (سايه سردستك) داراى دقت بيشترى است و طرز كار آن به شرح زير مى‏باشد:

دستكى را به طور قائم در زمين آفتاب‏گير هموارى كه بتواند حداقل سايه‏اى به درازاى حدود 30 سانتى‏متر ايجاد كند فرو ببريد و محل سايه را در زمان پنج تا ده دقيقه پيش از ظهر به وسيله ميخ يا قطعه سنگى روى زمين مشخص سازيد. حال كمانى به مركز پاى دستك و شعاع درازاى سايه آن به كمك ريسمان روى زمين رسم كنيد.

بديهى است هرچه به ظهر نزديك شويم از طول سايه كاسته شده و درازاى آن در ظهر به حداقل مى‏رسد و از ظهر به بعد دوباره بر درازاى آن افزوده مى‏شود تا هنگامى كه سايه مزبور كمان رسم شده را قطع نمايد. محل برخورد سايه دستك با كمان مزبور را بدون درنگ روى زمين نشانه‏گذارى كنيد و دو نقطه مزبور را به وسيله خط راستى بهم متصل سازيد تا مشرق- مغرب بدست آيد.

خطى از پاى دستك به خط مشرق- مغرب عمود سازيد تا كمان مزبور را در نقطه‏اى قطع نمايد و امتداد شمال مشخص گردد. بايد توجه داشت كه‏

دقت اين روش به سرعت عمل و دقت عامل در هنگام برخورد مجدد سايه و كمان دايره دارد.

يافتن شمال در شب‏

در هنگام شب براى شمال‏يابى از ستارگان استفاده مى‏شود. براى اين منظور در نيم‏كره شمالى مى‏توان از اشكال فلكى دب اكبر كمك گرفت و ستاره قطبى را به آسانى پيدا كرد. در نيم‏كره جنوبى نيز از ستارگان ديگرى به نام صليب جنوبى كمك گرفته شده و مطابق شكل محل قطب جنوب را به دست مى‏آورند.

مطابق شكل اگر فاصله ميان ستارگان 7 و 6 از صورت فلكى دب اكبر (خرس بزرگ) را از جهت 6 به 7 پنج برابر كنيم به ستاره نسبتاً درخشانى مى‏رسيم كه به آن ستاره‏ى قطبى يا ستاره جدى مى‏گويند. اين ستاره در امتداد محور چرخشى زمين بر فراز شمال كره‏ى زمين قرار گرفته و امتداد شمال جغرافيايى را نشان مى‏دهد.

در قطب جنوب مطابق شكل صورت فلكى صليب جنوبى اگر فاصله ميان ستارگان 2 و 3 از جهت 2 به 3 چهار و نيم برابر كنيم به نقطه‏اى مى‏رسيم كه در امتداد چرخش زمين و بر فراز قطب جنوب كره‏ى زمين قرار گرفته است.

اين نقطه امتداد جنوب جغرافيايى را نشان مى‏دهد.

شمال‏يابى به كمك ساعت:

اشاره

امتداد تقريبى شمال و جنوب را مى‏توان به كمك ساعت به شرح زير بدست آورد:

الف: در نيمكره شمالى‏

نوك عقربه ساعت شمار را طورى متوجه خورشيد بسازيد كه پايه آن درست در زير عقربه ساعت‏شمار قرار گيرد. در اين حال نيمساز زاويه حاصل از عقربه ساعت‏شمار و عدد 12 نمايشگر جنوب و سوى ديگر آن شمال را نشان مى‏دهد.

ب: در نيمكره جنوبى‏

عدد 12 ساعت را متوجه خورشيد كرده و نيمساز زاويه عقربه ساعت شمار و عدد 12 را نظرى رسم كنيد. در اين حال امتداد نيمساز معرف شمال و سوى ديگر آن جنوب را به‏طور تقريب نشان مى‏دهد.

3- 4 روش پيدا كردن قبله‏

الف- قطب‏نما

ب- آزيموت مكه‏

اشاره

چون تعيين سمت قبله يكى از مسائل مساجد و نمازخانه‏ها است، از اين رو به نحوه‏ى محاسبه از يموت جغرافيايى مكه كه درواقع همان سمت قبله است به شرح زير اشاره مى‏شود:

اصولًا براى محاسبه‏ى سمت قبله، مختصات جغرافيايى شهرى كه در آن به سر مى‏بريم و همچنين مختصات جغرافيايى شهر مكه ضرورى است.

براى اين كار اختلاف طول جغرافيايى نقطه مورد نظر يا شهر مورد نظر را با شهر مكه حساب مى‏كنيم سپس اختلاف عرض جغرافيايى نقطه مورد نظر با شهر مكه را نيز بدست مى‏آوريم و بعد اختلاف طول‏ها را بر اختلاف عرض‏ها تقسيم مى‏كنيم و عدد زاويه‏اى كه حاصل مى‏شود با مراجعه به جداول مثلثاتى يا ماشين حساب تانژانت آن را حساب مى‏كنيم كه اين آزيموت مستقيم مكه به تهران است.

تعيين سمت قبله با ساده‏ترين شيوه‏

قبله‏يابى و تعيين سمت قبله از مباحث بنيادين علم هيئت و نجوم اسلامى است و دانستن سمت قبله در بسيارى از عبادات امرى ضرورى است. يكى از شيوه‏هاى دقيق جهت‏يابى قبله، استفاده از سايه شاخص به هنگام زوال ظهر مكه معظمه در روزهاى 6 خرداد و 24 تير است. بر اين پايه مى‏توانيد با استفاده از يك شاخص و تعيين سايه شاصخ در اين دو روز، سمت دقيق قبله هر مكانى را در نيمكره شمالى به سادگى بياييد.

مكه معظمه كه قبله مسلمانان در آن واقع است، در طول جغرافيايى 39 درجه و 54 دقيقه شرقى و عرض جغرافيايى 21 درجه و 27 دقيقه شمالى‏

قرار دارد. در روزهاى 6 خرداد و 24 تير هر سال، ميل خورشيد (فاصله مركز خورشيد تا استواى سماوى) با عرض جغرافيايى مكه برابر مى‏شود و به عبارت ديگر، در هنگام ظهر شرعى، خورشيد درست در سمت‏الرأس مكه قرار مى‏گيرد؛ درنتيجه شاخص در مكه سايه نخواهد داشت و لذا در هر مكانى كه ايستاده باشيد، خلاف جهت سايه‏ى شما، سمت صحيح قبله را نشان مى‏دهد. براى آنكه اين عمل به دقت انجام پذيرد، مى‏توان از يك ميله‏ى عمود بر زمين يا شاغول استفاده كرد و خلاف جهت سايه‏ى آن را در اين دو روز از سال در هنگام ظهر مكه (ساعت 13 و 48 دقيقه روز 6 خرداد و ساعت 13 و 57 دقيقه روز 24 تير) مشخص نمود. به اين ترتيب جهت صحيح قبله در محل مورد نظر به دست مى‏آيد.

6 خرداد، ساعت 13 و 48 دقيقه به وقت ايران‏

24 تير، ساعت 13 و 57 دقيقه به وقت ايران‏

استفاده از دستگاه‏GPS

جديدترين وسيله‏ى تعيين مشخصات جغرافيايى و قبله‏GPS است كه با ارتباط با ماهواره‏هاى مختلف، طول، عرض، ارتفاع و جهت قبله‏ى هر نقطه امكان‏پذير است.

5- مقياس:

اشاره

همان طور كه در تعريف نقشه داريم يكى از اركان نقشه، مقياس آن بود كه تعريف كوچك شدن عوارض به نسبت معين است. آنچه كه مسلم است ترسيم عوارض سطح زمين به همان اندازه طبيعى امكان‏پذير نيست و ناگزير بايد عوارض طبيعى را به نسبت‏هاى معينى كوچك كرد تا انتقال و ترسيم آنها بر روى نقشه ميسر شود.

به عبارتى مى‏توان مقياس نقشه را چنين تعريف كرد كه مقياس عبارت است از نسبت فاصله مستقيم دو نقطه معين در روى نقشه به فاصله مستقيم همان دو نقطه بر روى زمين، يا نسبت كوچك شدن فاصله دو نقطه روى نقشه به فاصله همان روز نقطه روى زمين را مقياس مى‏گويند (يمانى، 1382: 41).

مقياس اساسى‏ترين فاكتور روى نقشه است و در تمام نقشه‏ها بايد مقياس آن مشخص شود. در فرمول مقياس،E مقياس،d فاصله دو نقطه بر روى نقشه وD فاصله دو نقطه بر روى زمين است.

E d/ D

انواع مقياس:

الف- مقياس لفظى‏

نسبت كوتاه شدن طول خطوط يا فاصله‏ها يعنى مقياس در نقشه‏هاى‏

قديمى اغلب به صورت لفظى بوده و با جملاتى از قبيل: يك سانتى‏متر برابر يك كيلومتر است يا يك سانتى‏متر بر يك كيلومتر بيان مى‏شد (جدارى عيوضى، 1369: 33).

ب- مقياس كسرى‏

در اغلب نقشه‏ها به صورت يك كسر ساده بيان مى‏شود. صورت كسر هميشه عدد يك (واحد) مى‏باشد و به اين ترتيب نسبت كوتاه شدن فواصل يا خطوط به دقيق‏ترين و روشن‏ترين شكل خود نشان داده مى‏شود. هر واحدى كه به صورت كسر داده شد مخرج نيز همان واحد را خواهد داشت.

براى مثال در مقياس 000/ 1400، فاصله دو آبادى بر روى نقشه يك سانتى‏متر است و فاصله آنها بر روى زمين 000/ 400 سانتى‏متر.

بايد توجه داشت كه قاعدتاً فاصله روى زمين را به متر و كيلومتر بيان مى‏كنند ولى در كسر صورت و مخرج بايد يك واحد اندازه‏گيرى باشند. در مقياس كسرى بالا مى‏توان گفت كه هريك سانتى‏متر روى نقشه معادل 000/ 400 سانتى‏متر يا 4000 متر يا 4 كيلومتر بر روى زمين است.

مسأله 1: فاصله دو روستا بر روى نقشه‏اى به مقياس 150000، چهار سانتى‏متر است. فاصله آنها بر روى زمين چقدر است؟

حل: با توجه به كسر 000/ 150، هر سانتى‏متر روى نقشه معادل پنجاه هزار سانتى‏متر بر روى زمين است كه معادله‏اى ساده مى‏توان فاصله آنها را بر روى زمين از روى فرمول‏E d /D بدست آورد ..

E

51/ 0000

مسأله 2: اگر فاصله دو شهر بر روى نقشه‏اى 5 سانتى‏متر و بر روى زمين اين دو شهر به فاصله 50 كيلومتر باشند مقياس نقشه را بدست آوريد.

حل: مطابق فرمول‏E d /D ، مقياس نقشه محاسبه مى‏شود ..

5 سانتى‏مترd

50 سانتى‏مترD

چون صورت و مخرج كسر بايد يك واحد باشند و صورت 5 سانتى‏متر است بنابراين‏D را كه فاصله روى زمين است به سانتى‏متر تبديل مى‏كنيم:

مقياس خطى يا ترسيمى:

مقياس نقشه معمولًا به صورت خطوط مدرجى ترسيم مى‏شود كه به واحدهاى معادل زمينى تبديل شده‏اند. مقياس خطى داراى دو قسمت است.

قسمت اول تقسيمات سمت راست صفر و قسمت دوم تقسيمات جزئى سمت چپ صفر است كه به پاشنه‏ى مقياس معروف است.

مسأله: مقياس 000/ 1500 را به مقياس خطى تبديل نمائيد.

حل: خطى به طول پنج سانتى‏متر رسم مى‏كنيم و آن را به واحدهاى يك سانتى‏مترى تقسيم مى‏كنيم و به شكل اعداد را قرار مى‏دهيم.

قسمت سمت چپ صفر تقسيمات جزئى كه هر كدام هزار متر و تقسيمات سمت راست صفر هر واحد يك سانتى‏مترى معادل پنج كيلومتر مى‏باشد. همان طور كه ملاحظه مى‏شود تقسيمات جزئى يعنى سمت چپ صفر يك سانتى‏متر معادل 5000 متر است كه پنج واحد جزئى‏تر هزار مترى تقسيم شده است. واحد جزئى مى‏توانست به ده واحد جزئى‏تر 500 متر نيز تقسيم شود.

6- محاسبه طول و مساحت از طريق مقياس نقشه:

اشاره

نقشه داراى مقياس است، بنابراين مى‏توان فواصل نقاط و نيز مساحت پهنه‏ها را اندازه‏گيرى كرد.

اندازه‏گيرى خطوط مستقيم‏

الف: با استفاده از مقياس كسرى‏

فاصله شهرى با روستايى بر روى نقشه‏اى به مقياس 120000، 5 سانتى‏متر است. فاصله آنها بر روى زمين چقدر است؟

ب: روشهاى اندازه‏گيرى طول خطوط منحنى‏

1- اندازه‏گيرى با نخ‏

يك تكه نخ را به تدريج بر مسير مورد اندازه‏گيرى منطبق نموده، سپس با كشيدن دو سر نخ آن را به يك امتداد مستقيم تبديل مى‏كنيم و سپس طول آن را با خطكش يا مقياس خطى نقشه قرائت مى‏كنيم.

2- اندازه‏گيرى با لبه كاغذ

طول مسير مورد اندازه‏گيرى را با مداد، تبديل به پاره‏خطهايى مى‏كنيم كه اين پاره‏خطها امتداد نسبتاً مستقيمى داشته باشند. سپس با قرار دادن لبه كاغذ، پاره‏خط را به روى كاغذ انتقال داده و مسير را تبديل به يك امتداد مستقيم مى‏نمائيم و درنهايت با استفاده از خطكش يا مقياس خطى، فاصله مورد نظر را بدست مى‏آوريم.

3- اندازه‏گيرى به وسيله كورويمتر

كورويمتر يا منحنى‏سنج دستگاهى است با يك صفحه مدرج (مطابق تصوير) كه در انتهاى آن چرخ كوچكى تعبيه شده است. براى اندازه‏گيرى بايد اين چرخ را به طور دقيق روى مسير مورد اندازه‏گيرى حركت داد. طول مسير طى شده برحسب مقياس يا يكى از واحدهاى متريك از روى صفحه مدرج كورويمتر قرائت شده و با توجه به مقياس نقشه محاسبه مى‏گردد. در

ميان روشهاى گفته شده دقت كورويمتر و سرعت آن از همه بيشتر است.

رابطه بين مقياس و مساحت سطوح‏

بايد توجه داشت كه مقياس، بيانگر نسبت كوچك شدن فاصله‏هاست، نه مساحت‏ها، براى مثال، يك فاصله يك سانتيمترى روى نقشه 50000: 1 برابر 500 متر است، اما يك پهنه يك سانتيمتر مربعى، روى همين نقشه، برابر 250000 متر مربع مى‏باشد. زيرا هر سطح داراى دو بعد است، (طول و عرض) و هرگاه يك سطح بر روى نقشه ترسيم مى‏شود، هر دو بعد آن به نسبت مقياس كوچك مى‏گردد. از اين رو كوچك شدن سطوح، با توان دوم (مجذور) مقياس نقشه متناسب است. مقياس نقشه موجود در تصوير زير دو برابر بزرگ شده است.

در صورتى كه ابعاد آن، 4 برابر بزرگتر است. زيرا همانگونه كه اشاره گرديد، مقياس بيانگر نسبت كوچك شدن فاصله‏هاست، نه مساحت‏ها.

بنابراين اگر هر كدام از اضلاع نقشه را دو برابر بزرگ كنيم، ابعاد آن همانند تصوير، در عمل 4 برابر بزرگتر خواهد شد. چون ضلع نقشه درواقع يك فاصله است.

روش محاسبه مساحت پهنه‏ها روى نقشه‏

همان‏گونه كه ذكر گرديد، مساحت روى نقشه با مجذور مقياس متناسب است. بنابراين اگر مساحت بدست آمده از روى نقشه را در مجذور مخرج مقياس كسرى ضرب كنيم، مساحت معادل آن روى زمين به دست مى‏آيد.

قسمتى از پلان طراحى شده براى آماده‏سازى يك شهرك‏

براى مثال، در پلان زير ابعاد زمين 3* 2 سانتيمتر است كه مساحت آن روى نقشه برابر 6 سانتى‏متر مربع خواهد بود. چون مقياس نقشه 2000: 1 است، پس مساحت واقعى آن در روى زمين 2400 متر مربع خواهد بود.

زيرا هر سانتيمتر مربع نقشه برابر (40/ 20* 20) 400 متر مربع مى‏باشد.

بنابراين:

بهتر است قبل از انجام محاسبه، واحدهاى طول اضلاع پهنه مورد اندازه‏گيرى را به واحد معادل روى زمين تبديل كرده و سپس محاسبه را انجام داد. مثال ديگر:

سانتيمتر مربع آن، 1000000 متر مربع مى‏باشد. متر مربع (1000000/ متر 1000* متر 1000).

بنابراين 3 سانتى‏متر مربع مساحت روى نقشه، در روى زمين معادل 3000000 متر مربع خواهد بود، (متر مربع 3000000/ متر مربع 1000000* سانتيمتر مربع 3).

اندازه‏گيرى مساحت پهنه‏ها

اشاره

براى اندازه‏گيرى مساحت پهنه‏هاى مختلف، روشهاى متفاوتى وجود دارد. بديهى است زمينه‏ى كار بر روى هر روش، با توجه به شكل پهنه و دقت روش، تفاوت مى‏كند. اين روشها عبارتند از:

الف- اندازه‏گيرى سطوح داراى شكل هندسى منظم‏

حالت اول:

نقشه زير قسمتى از نقشه بزرگ مقياس يك آبادى را نشان مى‏دهد.

مساحت عرصه‏هاى هندسى قابل محاسبه را به دست آوريد.

با استفاده از يك خطكش مى‏توان به سادگى هر محدوده را اندازه‏گيرى نموده و با روش محاسبه اشكال هندسى منظم و مقايس نقشه، مساحت آنها را بدست آوريد.

حالت دوم:

نقشه زير محدوده يك زمين زراعى را نشان مى‏دهد. قبل از اندازه‏گيرى اضلاع، بهتر است با خطكش و مداد، آن را تبديل به چند شكل هندسى منظم نموده، سپس اندازه‏گيرى و محاسبه نمائيم.

اين روش براى پهنه‏هايى مناسب است كه اضلاع آن خطوط مستقيم باشد.

ب- اندازه‏گيرى مساحت پهنه‏هاى داراى شكل نامنظم‏

اشاره

اگر پهنه‏ها، نظير درياچه‏ها، سطوح ناهموارى و شيب، اراضى تحت پوشش گياهى و نظاير آن، شكل هندسى منظمى نداشته باشند، روشهاى متفاوتى براى اندازه‏گيرى مساحت آنها وجود دارد. اين روشها عبارتند از:

1- روش شبكه‏بندى مربع‏

براى جلوگيرى از خطا و تكرار شمارش شبكه‏ها، داخل آنها را در هر شمارش، علامت‏گذارى مى‏كنند. اين روش نسبت به ساير روشهاى دستى از دقت نسبتاً خوبى برخوردار است. درنهايت كليه شبكه‏هاى شمارش شده، تبديل به سانتيمتر مربع مى‏شوند. از آنجا كه هر 100 ميليمتر مربع برابر 1 سانتيمتر مربع و هر 4 شبكه يك‏چهارم سانتيمتر مربعى برابر 1 سانتيمتر مربع مى‏گردد، بنابراين جمع شبكه‏ها برابر 8/ 4 سانتيمتر مربع مى‏باشد و با احتساب اينكه هر سانتيمتر مربع نقشه در مقياس 2000: 1 برابر 400 متر مربع مى‏باشد، مساحت پهنه مورد اندازه‏گيرى برابر 1920 متر مربع خواهد بود.

2- اندازه‏گيرى مساحت به روش نوارى‏

ابتدا بايد به وسيله مداد و خطكش پهنه مورد اندازه‏گيرى را بوسيله خطوطى موازى و هم فاصله تقسيم‏بندى نمود (تصوير زير).

بهتر است فاصله خطوط موازى، متناسب با مقياس نقشه باشد و از طرفى، انحناهاى محيط پهنه مورد اندازه‏گيرى بر خطوط منطبق گردند. زيرا هر قدر انحناها بيشتر باشد، پهناى نوارها بايد كمتر درنظر گرفته شوند.

در مرحله دوم، انتهاى نوارها بايد مطابق تصوير زير، با يك زاويه قائمه بسته شود. به گونه‏اى كه نوارها تبديل به مستطيل گردند. بايد توجه داشت كه موقع بستن انتهاى نوارها، خط در يك حالت بينابين، ترسيم گردد. در تصوير دوم پهناى نوارها 1 سانتيمتر بوده و طول مجموع آنها برابر 88/ 4 سانتيمتر است. چنانچه نوارها را به هم متصل كنيم، شكل حاصله يك مستطيل با ابعاد 1 سانتيمتر در 88/ 4 سانتيمتر خواهد بود و با توجه به مقياس نقشه، مساحت آن برابر 1952 متر مربع مى‏باشد.

روش نوارى يك روش نسبتاً آسانتر و سريعترى مى‏باشد. ليكن، در كارهايى كه نيازمند دقت زيادترى است، اين روش مناسب نبوده و از دقت‏

كافى برخوردار نيست. زيرا حدود نوارها يا ابعاد و مرز محدوده تحت مساعى، كاملًا منطبق نمى‏گردد.

3- اندازه‏گيرى مساحت به روش شبكه نقطه‏دار

با اين روش مى‏توان به سرعت مساحت پهنه‏اى را محاسبه نمود. اصول كار براساس همان روش شبكه‏بندى استوار است. وسيله‏ى اندازه‏گيرى، طلق يا كاغذ شفافى است كه روى آن يك شبكه متعامد، همراه با نقطه‏هاى با فاصله مساوى ترسيم شده است. هر نقطه درواقع در مركز مربعى قرار دارد كه طول اضلاع آن به اندازه‏ى فاصله هر دو نقطه است (تصوير 1). براى اندازه‏گيرى مساحت يك پهنه بايد شبكه نقطه را روى پهنه مورد نظر قرار داد (تصوير 2). ابتد كليه نقاط داخل محدوده را به صورت سطر سطر شمارش نموده و سپس نقاطى را كه در روى خط پيرامون پهنه قرار دارند جداگانه شمرده و نصف آنها را به نقاطى كه قبلًا شمارش شده اضافه مى‏كنيم. در تصوير 1 درمجموع تعداد 16 نقطه در مركز و تعداد 4 نقطه روى خط پيرامون قرار گرفته كه نصف آنها به اضافه نقاط اصلى، مجموعاً 18 نقطه مى‏گردد. از آنجا كه نقاط شبكه با فاصله 5/ 0 سانتيمتر مى‏باشند و

بيانگر شبكه‏اى با همين بعد هستند، بنابراين براساس مقياس 2000: 1 نقشه، مساحت محدوده مورد نظر 1800 متر مربع مى‏باشد. همان‏گونه كه نتيجه محاسبه نشان مى‏دهد، حدود 120 متر نسبت به روش مربع اختلاف دارد.

بنابراين روش شبكه نقطه‏اى، روش مناسبى براى اندازه‏گيرى مساحت نيست و تنها مزيت آن سرعت و سهولت اندازه‏گيرى است.

4- اندازه‏گيرى مساحت با پلانيمتر

پلانيمتر يا مساحت‏سنج، يك دستگاه مكانيكى يا الكترومكانيكى است كه براى اندازه‏گيرى مساحت در روى نقشه به كار مى‏رود. نوع مكانيكى آن به پلانيمتر قطبى معروف است.

پلانيمترهاى قطبى انواع متفاوتى دارند، ليكن عموماً طرز كار اصلى آنها شبيه به يكديگر است. نمونه‏هاى نيمه مكانيكى و ديجيتالى نيز وجود دارد كه به ترتيب داراى دقت بيشترى بوده و اندازه‏گيرى با آنها به مراتب ساده‏تر از پلانيمترهاى مكانيكى است. همراه پلانيمتر، جدولى وجود دارد كه مخصوص همان دستگاه است. اين جدول داده‏هاى مقياس نقشه، ضريب پلانيمتر براى هر مقياس و اندازه بازوى پلانيمتر را نشان مى‏دهد.

اطلاعات متن نقشه و روش خواندن آن‏

همچنان كه گفتيم، نقشه‏خوانى شامل دو بخش اطلاعات حاشيه و اطلاعات متن نقشه است كه پس از اطلاعات حاشيه نقشه به اطلاعات متن آن مى‏پردازيم.

7- جدول راهنما و علائم قراردادى‏

اشاره

جدول راهنما به صورت كادرى غالباً مستطيل شكل در پايين و سمت چپ نقشه قرار دارد. هدف از استفاده از جدول راهنما اين است كه به اطلاعات متن نقشه دسترسى پيدا كنيم و آن را توجيه كنيم. علت رسم جدول راهنما اين است كه اگر بخواهيم نام علائم و عوارض و پديده‏هاى داخل نقشه را بنويسيم، نقشه هم شلوغ مى‏شود و هم اين كه براى همه قابل استفاده نيست گو اينكه نقشه‏كشى و كارتوگرافى در تمام جهان استاندارد است و طبق اين استاندارد بايد به تدوين و ترسيم جدول راهنما اقدام كرد و در اين زمينه از علائم قراردادى استفاده مى‏كنيم.

در جدول راهنما شكل، اندازه و رنگ عارضه و پديده‏ها طورى انتخاب مى‏شوند كه بايد شكل علامت طورى انتخاب مى‏شود كه نشان‏دهنده عارضه اصلى باشد مثلًا براى نشان دادن فرودگاه مى‏توان از شكل يك هواپيما استفاده كرد. در مورد علائم، نسبت به اندازه‏ى واقعى عوارض در روى زمين بزرگتر ظاهر مى‏شوند. اين اندازه در ارتباط با مقياس، اهميت عوارض، وسعت منطقه‏ى مورد نظر و تراكم اطلاعات موجود در نقشه تعيين مى‏شود.

اما در مورد انتخاب رنگ براى نشان دادن علائم از اهميت خاصى برخوردار است. علائم معمولًا به وسيله‏ى رنگشان گويا مى‏شوند. مثلًا رنگ آبى براى آبها، رنگ سبز براى پوشش گياهى و مزارع و... انتخاب مى‏شوند.

طبقه‏بندى علائم‏

اشاره

تاكنون طبقه‏بندى متفاوتى ارائه شده است. در اين ميان ساده‏ترين طبقه‏بندى، علائم را به دو گروه علائم حقيقى و علائم مجازى تقسيم و سپس هريك از آنها به سه دسته علائم مكانى يا موقع، خطى و سطحى طبقه‏بندى نموده‏اند.

1- علائم حقيقى: تمام علائمى كه عناصر و پديده‏هاى فيزيكى و قابل رؤيت را نشان مى‏دهند جزء علائم حقيقى محسوب مى‏گردند.

2- علائم مجازى: شامل كليه علائمى است كه موضوع مورد نمايش آنها يا وجود خارجى نداشته يا نافذ شكل قابل مشاهده مى‏باشد (مانند تراكم جمعيت يا ميزان سود).

حال به توضيح انواع علائم قراردادى در طبقه‏بندى علائم مى‏پردازيم:

1- 7- انواع علائم قراردادى‏

- علائم قراردادى مكانى‏

علائم نقطه‏اى آن دسته از علائم مكانى هستند كه به صورت دايره، مثلث، مربع يا اشكال كوچك ديگر با قطرهاى متفاوت در نقشه ظاهر مى‏شوند و معمولًا موقعيت يك عارضه يا پديده را نمايش مى‏دهند. با تغيير شكل، اندازه و رنگ علائم نقطه‏اى مى‏توان تعداد زيادى علائم بوجود آورد. نقطه براى نمايش شهر، مثلث براى نمايش ايستگاه، مثلث‏بندى و دايره براى نمايش جمعيت يك شهر بكار مى‏رود. علائم نقطه‏اى هم براى نشان دادن خصوصيات كمى و هم براى نمايش خصوصيات كيفى اطلاعات‏

مورد استفاده قرار مى‏گيرد. به عنوان مثال، با تغيير قطر يك دايره مى‏توان شهرها را برحسب اهميتشان نمايش داد.

- علائم قراردادى خطى‏

علائم خطى موارد استعمال بسيار زيادى در نقشه دارد. با تغيير شكل، ضخامت و رنگ خطوط مى‏توان علائم خطى متعددى بوجود آورد. علائم خطى معمولًا امتداد يك عارضه را در روى زمين نشان مى‏دهد.

- علائم سطحى‏

اشاره

علائم سطحى آن دسته از علائم هستند كه مساحتى از نقشه را اشغال كرده باشند. چون شكل و ابعاد يك ناحيه در روى نقشه به شكل و اندازه‏ى طبيعى آن در روى زمين بستگى دارد، از اين جهت خصوصيت فرم و اندازه كه در علائم نقطه‏اى و خطى بكار مى‏رود، در مورد علائم سطحى مطرح نمى‏شود.

دو نكته مهم را درباره‏ى علائم در جدول راهنما بايد رعايت كرد. اول اينكه در انتخاب علائم بايد به واقعيت نزديك باشند. به طور مثال اگر از هواپيما براى نشان دادن فرودگاه استفاده مى‏كنيم، شكل ما به هواپيما شبيه باشد. ديگر اينكه اندازه شكل انتخابى در داخل نقشه با اندازه‏ى نقشه تناسب داشته باشد.

رنگ‏ها

همچنان كه از علائم براى توجيه جدول راهنما استفاده مى‏كنيم، استفاده از رنگ‏ها نيز همين كاربرد را دارد، يعنى قابل توجيه است. در رنگها،

در بهره‏گيرى از رنگ‏ها به دو مورد اساسى بايد توجه داشت:

نخست اينكه رنگها هم خانواده باشند، مثل استفاده از رنگ قهوه‏اى و زرد. ديگر اينكه رنگها پله‏اى باشد. به طور مثال: براى نمايش ارتفاع كم به زياد، رنگ قهوه‏اى از كم‏رنگ شروع و به قهوه‏اى پر رنگ تمام مى‏شود يا در مورد عمق يا ژرفا از عمق كم به عمق زياد، رنگ آبى كم‏رنگ و

درنهايت آبى پر رنگ به خود مى‏گيرد.

- جهت شمال‏

در جدول راهنما و يا گاهى در خارج آن و در پايين نقشه جهت شمال را با فلش يا حرف‏N نمايش مى‏دهيم.

نحوه‏ى استفاده از نقشه به‏ويژه بر روى زمين‏

زمانى يك كاربر نقشه‏اى از شهر يا مكانى ديگر در دست دارد، استفاده درست از آن به گونه‏اى كه بتواند محل مورد نظر را پيدا كند، بسيار اهميت دارد. براى اين كار به طور نمونه اگر نقشه‏اى از تهران را در دست داشته باشند و بخواهد ميدان انقلاب را در محلى كه از شهر تهران ايستاده پيدا كند، شرط لازم و كافى اين است كه اول بايد شمال نقشه (كه همان بالاى هر نقشه‏اى است) را بر شمال جغرافيايى يا واقعى تهران منطبق كند. در اين صورت به آسانى مى‏تواند به هر نقطه‏اى كه بخواهد از محلى كه در تهران ايتساده حركت و آن را پيدا كند. بنابراين با انطباق شمال نقشه بر شمال واقعى يا جغرافيايى مكان، جنوب، شرق و غرب نقشه يقيناً بر جنوب، شرق و غرب جغرافيايى منطبق خواهد شد. در غير اينصورت استفاده از نقشه و پيدا كردن محل‏هاى مورد نظر بر روى زمين مشكل خواهد بود.

طبقه‏بندى نقشه‏ها

نقشه به عنوان مهمترين ابزار از تنوع بسيارى برخوردار است. علت اين‏

امر تنوع و فراوانى پديده‏هاى سطح زمين است و نمى‏توان تمامى آنها را در يك نقشه نشان داد. از اين رو براى نمايش اين پديده‏ها و نيز براى پرهيز از شلوغى نقشه و با توجه به هدف نقشه بسيارى از آنها حذف مى‏گردد و تنها پديده‏هايى در روى نقشه نمايش داده مى‏شود كه مورد نياز باشند. تاكنون طبقه‏بندى‏هاى متفاوتى از نقشه به عمل آمده كه برحسب موضوع، مقياس و يا محتوى نقشه‏ها انجام گرفته است.

الف- طبقه‏بندى نقشه‏ها براساس موضوع‏

در اين طبقه‏بندى نقشه‏هاى جغرافيايى به هفت گروه تقسيم مى‏شوند:

1- نقشه ناهمواريها: كليه نقشه‏هايى كه بعد سوم را نمايش مى‏دهند مانند توپوگرافى، زمين‏شناسى، ژئومورفولوژى و ....

2- نقشه‏هاى قابليت اراضى: شامل نقشه‏هاى خاك، پوشش گياهى، منابع آب، كاربرى زمين.

3- نقشه‏هاى اقليمى: مانند نقشه‏هاى اقليمى و آب و هوايى، ايزومترى، ايزوپلت.

4- نقشه‏هاى اقتصادى: مانند نقشه‏هاى كشاورزى، صنعتى و خدماتى.

5- نقشه‏هاى جمعيتى: مانند نقشه‏هاى پراكندگى، تراكم، رشد و گروههاى سنى جمعيت.

6- نقشه‏هاى سكونتگاهى: مانند نقشه‏هاى سكونتگاهى، نقشه‏هاى ساختمانى، نقشه‏هاى هادى و نقشه‏هاى جامع.

7- نقشه‏هاى فرهنگى: مانند نقشه‏هاى توريستى، نقشه‏هاى سياسى، فرهنگى و مذهبى.

ب- طبقه‏بندى نقشه براساس مقياس‏

ميزان دقت نقشه وابسته به مقياس آن است و به پنج گروه تقسيم مى‏گردند:

1- مقياس خيلى بزرگ كمتر از 000/ 10)

2- مقياس بزرگ 000/ 50-/ 000/ 10

3- مقياس متوسط 000/ 500-/ 000/ 50

4- مقياس كوچك 000/ 1000-/ 000/ 500

5- خيلى كوچك بيشتر از 000/ 1000 (3035

ج- طبقه‏بندى نقشه‏ها براساس نوع محتوى و زمينه كاربرد

1- نقشه‏هاى عمومى كه منحصراً پديده‏هاى فيزيكى نسبتاً ثابت طبيعى (مانند كوهها و جنگل‏ها) و انسانى (مانند شهرها، جاده‏ها) كه شكل مشخص دارند ديده مى‏شود. اين نقشه‏ها به پنج قسمت نقشه‏هاى قاره‏اى، نقشه‏هاى منطقه‏اى، نقشه‏هاى كشورى و نقشه‏هاى توپوگرافى تقسيم مى‏شود.

2- نقشه‏هاى ويژه كه همان نقشه‏هاى موضوعى هستند كه شامل: نقشه‏هاى ناوبرى هوايى يا چارت هوانوردى، نقشه‏هاى دريانوردى يا چارت‏هاى دريايى، نقشه‏هاى راه، نقشه‏هاى توريستى و گردشگرى، نقشه‏هاى شهرى و نقشه ثبت املاكى (كاداستر) و نقشه‏هاى الگو (نقشه‏هاى آينده‏نگر و پيش‏بينى شده) است.

قسمتى از يك نقشه راه نقشه توريستى تركيه‏

مهمترين آنها نقشه‏هايى است كه توسط شهرداريها براى مناطق شهرى ترسيم مى‏گردند. احداث معابر جديد و تعريض معابر قديمى قبل از آنكه اقدامى در زمينه ايجاد آنها در محدوده شهر انجام مى‏گيرد.

منابع‏

1- جعفرى، عباس، 1363، نقشه‏خوانى گيتاشناسى، تهران، انتشارات گيتاشناسى، چاپ اوّل.

2- جعفرى، عباس، 1380، نقشه‏خوانى، تهران، سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، چاپ دوم.

3- حدادى عيوضى، جمشيد، 1369، نقشه و نقشه‏خوانى در جغرافيا، انتشارات دانشگاه پيام نور، چاپ اول.

4- زبيرى، محمود، دالكى، احمد، 1378، اصول تفسير عكسهاى هوايى با كاربرد در منابع طبيعى، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هشتم.

5- عارف‏زاده، محمدامين، 1380، نقشه و كاربردهاى آن در جغرافيا، جزوه درسى.

6- مقيمى، سيد جعفر، همراه، مجيد، 1373، كارتوگرافى، تهران، سازمان جغرافيايى و كارتوگرافى گيتاشناسى، چاپ دوم.

7- يمانى، مجتبى، 1382، مبانى نقشه‏خوانى، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.