درسنامه مناسک حج

مشخصات كتاب

سرشناسه : فلاح‌زاده، محمدحسين، ۱۳۳۸ -

عنوان و نام پديدآور : درسنامه مناسك حج/محمدحسين فلاح‌زاده.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهري : ۱۰۴ ص.

شابك : ۹۰۰۰ ريال:978-964-540-232-5

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

موضوع : حج -- راهنماي آموزشي

موضوع : حج

رده بندي كنگره : BP۱۸۸/۸/ف۸د۴ ۱۳۸۹

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۳۵۷

شماره كتابشناسي ملي : ۲۰۳۳۲۴۴

اشاره

ديباچه

مراتب معنوي حج، كه سرماية جاودانه است و انسان را به افق توحيد و تنزيه نزديك مي‌نمايد، حاصل نخواهد شد مگر آنكه دستورات عبادي حج به طور صحيح و شايسته و مو به مو عمل شود.⁽¹⁾

حج نمايشي باشكوه از اوج رهايي انسان موحد از همه چيز جز او و عرصة پيكاري فرا راه توسن نفس و جلوة بي‌مانندي از عشق، ايثار، آگاهي و مسئوليت در گسترة حيات فردي و اجتماعي است. پس حج تبلور تمام عيار حقايق و ارزش‌هاي مكتب اسلام است.

مؤمنان زنگار دل را با زمزم زلال توحيد مي‌زدايند و با حضرت دوست تجديد ميثاق مي‌كنند و گرچه ميراث ادب و فرهنگ ما، مشحون از آموزه‌هاي حيات‌بخش حج است، اما هنوز ابعاد بي‌شماري از اين فريضة مهم، ناشناخته و مهجور مانده است.

پيروزي انقلاب اسلامي ايران، در پرتو انديشه‌هاي تابناك امام خميني١ حج را نيز همچون ديگر معارف و احكام اسلامي، در جايگاه واقعي خويش نشاند و سيماي راستين و محتواي غني آن را نماياند. اما

هنوز راهي دراز در پيش است تا فلسفه، ابعاد، آثار و بركات آن شناخته و شناسانده شود.

در راستاي تحقق اين هدف بزرگ، با الهام از انديشه‌هاي والا و ماندگار امام راحل ـ احياگر حج ابراهيمي ـ و با بهره‌گيري از رهنمودهاي ارزشمند رهبر عزيز انقلاب اسلامي، حضرت آيت الله خامنه‌اي ـ مدظله ـ معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبري، تلاش مي‌كند با كاربردي كردن متون آموزشي، فصل جديدي فرا راه كارگزاران حج و زائران حرمين شريفين بگشايد.

از اين رو، پس از كارشناسي‌هاي متعدد و بهره‌گيري از اساتيد و متخصصان فن، تلاش گرديده تا براي تهيه درسنامه‌ها و محتواي مورد نياز در سفر حج و عمره، عناوين، موضوعات، سرفصل‌ها و منابع هر درس را مشخص و جلسات آموزشي آنها زمان‌بندي گردد تا به نحو بهينه مورد استفاده قرار گيرد.

عناوين اين درسنامه‌ها عبارتند از:

بي‌ترديد آغاز هر كاري با كاستي‌ها و نواقص احتمالي همراه است. لذا انتظار مي‌رود با بهره‌گيري از نظرات خوانندگان ارجمند، نقاط قوت و ضعف اين مجموعه شناسايي و به تقويت داشته‌ها و زدودن كاستي‌هاي آن اقدام شود.

در پايان ضمن تشكر از همه كساني كه ما را در تهيه و تنظيم اين مجموعه ياري كرده‌اند، توفيق همگان را از خداوند منان خواهانيم.

معاونت آموزش و پژوهش بعثه

اداره كل آموزش

مقدمه

يكي از مباحث اساسي و مورد نياز زائران بيت الله الحرام، مناسك عمره و حج است. بر اساس اين نياز بخشي از فرصت روحانيان معظم كاروان‌ها نيز بايد به آموزش اين مسائل اختصاص يابد،

نوشته حاضر، يكي از متون آموزشي حج تمتع است كه به موضوع مناسك حج پرداخته و بر اساس سرفصل‌هاي مصوّب كه پيشتر منتشر گرديده تدوين شده است.

براي استفاده بهتر از اين نوشته نكات ذيل يادآوري مي‌شود:

ربّنا تقبّل منّا انّك أنت السميع العليم

محمّدحسين فلاح زاده

درس اول

اشاره

آمادگي براي سفر

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ اطلاعات لازم را براي آمادگي سفر حج به دست آوريم.

ـ لوازم مورد نياز براي احرام را بشناسيم.

ـ با برخي مسائل احرام آشنا شويم.

سفر به مكه مكرمه براي عمره و حج اهميت بسيار زيادي دارد كه بدون آمادگي لازم اقدام به آن شايسته نيست. آمادگي و توانايي مالي و بدني و باز بودن راه جزو شرايط شرعي و استطاعت لازم براي اين سفر است. افزون بر آن، شناخت وظايفي كه بايد به آن عمل كنند و محرماتي كه از آن بپرهيزند و معرفتي كه پيدا كنند و كمالي كه به دست آورند نيز لازم است. گذشته از اين امور برخي از آمادگي‌ها كه جنبه فقهي و شرعي دارد و پيش از سفر بايد به آن‌ها اقدام كرد، در اين مقال آورده مي‌شود.

1. لوازم مورد نياز براي احرام

* لباس احرام

تهيه لباس احرام به ويژه براي كساني كه در بدو ورود براي اعمال به ميقات مي‌روند يا به اصطلاح «مدينه بعد» هستند، از جمله اموري است كه پيش از سفر بايد اقدام كرد. در اين امر، هرچند وظيفه مردان و زنان با هم تفاوت دارد، ولي شرايط عمومي لباس احرام براي هردو گروه داشتن شرايط لباس نماز است؛

يعني همان ويژگي‌ها كه لباس نماز دارد، لباس احرام نيز بايد داشته باشد؛ يعني: مباح باشد، پاك باشد، از اجزاء مردار و حيوان حرام گوشت نباشد، به مقدار لازم بدن را بپوشاند، نازك و بدن‌نما نباشد و...

علاوه بر اين شرايط، لباس احرام مردان نبايد دوخته باشد، حتي به شكل لباس‌هاي معمولي نيز نباشد، بلكه به صورت دو تكه پارچه ندوخته يا حوله است كه يكي را به كمر مي‌بندند و ديگري را بر دوش مي‌افكنند.

چون در حال احرام، استفاده از هرگونه عطر و بوي خوش حرام است، لباس احرام نيز نبايد خوشبو باشد، لذا پيش از سفر اين لباس را جايي كه معطر است نگذارند تا هنگام احرام بوي خوش نداشته باشد.

* دمپايي و كفش بانوان

مردان در حال احرام نبايد كفش بپوشند، بلكه پوشيدن هرچيزي كه تمام روي پا را بگيرد جايز نيست، لذا براي احرام بايد دمپايي مناسبي كه تمام روي پا را نمي‌پوشاند تهيه كنند و چون دمپايي در حال احرام

پوشيده مي‌شود، بايد برخي از شرايط لباس احرام را داشته باشد، يعني پاك و مباح باشد و از چرم حيوان حرام گوشت يا مردار تهيه نشده

باشد.

كفش بانوان در حال احرام نيز بايد اين شرايط را داشته باشد.

هميان، كمربند پهني است كه مردان در حال احرام بر كمر مي‌بندند، كه براي نگه داشتن حوله احرامي و نگهداري پول و لوازم ديگر از آن استفاده مي‌شود. دوخته بودن هميان، حتي براي مردان اشكال ندارد.

* لوازم متفرقه

داشتن ناخن‌گير يا قيچي براي تقصير، تسبيح براي گفتن ذكر (چون در بسياري از اعمال عمره و حج اذكار مكرّر وجود دارد) و نيز كتاب مختصر مناسك و دعا نيز مناسب است.

2. تصحيح نماز

هرچند نماز را هميشه بايد صحيح خواند و تصحيح نماز از وظايف هميشگي نمازگزار است، ولي از آن‌جا كه در مجموعه اعمال عمره و حج سه نماز واجب وجود دارد و اين نمازها نيز مانند ساير نمازهاي واجب داراي اهميت زيادي است، افزون بر اين كه غلط خواندن آن‌ها ممكن است موجب بطلان اعمال عمره و حج بشود و پيامدهايي نيز به دنبال خواهد داشت، بنابراين ضرورت تصحيح نماز پيش از سفر دوچندان خواهد بود. لذا بر زائران عزيز لازم است كه نماز خود را

بر عالم محل، يا روحاني كاروان عرضه كنند و چنان‌چه اشكالي داشت، برطرف گردد.

نمازهاي واجب مربوط به اين سفر عبارتند از:

ـ نماز طواف عمره تمتع؛

ـ نماز طواف حج؛

ـ نماز طواف نساء.

و چنان‌چه عمره مفرده نيز بجا آورد، آن هم دو نماز دارد؛ يكي نماز طواف عمره مفرده و دوم نماز طواف نساء.

3. حسابرسي اموال

همان‌گونه كه پيشتر گفته شد، لباس احرام بايد مباح باشد و قرباني نيز اين‌چنين است، بلكه هر چه در اين سفر خرج مي‌شود از مال حلال باشد، هرچند زائران خانه خدا، به طور غالب افراد تلاش‌گري هستند و با كار و دريافت مزد حلال و پس انداز مازاد بر مخارج سال براي اين سفر ثبت نام كرده‌اند و هرگز مالي كه غصبي باشد ندارند، ولي گاهي بر اثر برخي كوتاهي‌ها وجوه شرعي واجب مثل خمس و زكات را نپرداخته‌اند كه لازم است پيش از سفر به اين امر مهم توجه داشته باشند و چنان چه تاكنون حسابرسي اموال نداشته‌اند با مراجعه به دفتر مرجع تقليد خود يا نماينده وي يا لااقل به روحاني كاروان مراجعه و نسبت به اين مسأله اقدام كنند و چنان‌چه چيزي بابت خمس يا زكات يا ساير وجوه شرعي بدهكار شدند بپردازند و با خيالي آسوده به اين سفر اقدام كنند. و چنان‌چه بدهي آن‌ها زياد باشد، كه اكنون قدرت پرداخت همه آن را

نداشته باشند، مي‌توانند مهلت بگيرند و در آينده بپردازند.

يادآوري مي‌شود كساني كه حساب خمس دارند و از درآمد بين سال پول ثبت نامي را پرداخته‌اند، به فتواي بسياري از مراجع معظم تقليد، پول ثبت نامي نيز مشمول خمس است.

4. شرايط استطاعت

اشاره

يكي از سؤالات مهم درباره حج، آن است كه بر چه كساني حج واجب است و يكي از مسائل مهم در اين اعمال، نيت است. براي روشن شدن پاسخ اين دو سؤال بحث استطاعت بايد تبيين شود، يعني اگر شرايط استطاعت موجود باشد، حج بر آن‌ها واجب است و بايد به نيت حج واجب يا «حجة الاسلام» بجا آورند و چنان‌چه آن شرايط موجود نباشد، واجب نيست و به نيت مستحب بجا مي‌آورند و مي‌توانند به نيابت ديگري انجام دهند.

اقسام استطاعت

ـ مالي؛

ـ بدني (صحت و توانايي)؛

ـ طريقي (باز بودن و امنيت راه)؛

ـ زماني (داشتن وقت كافي).

استطاعت مالي نيز به امور ذيل حاصل مي‌شود:

ـ داشتن مخارج حج (رفت و برگشت و مخارج ديگر)؛

ـ داشتن ضروريات زندگي، مانند خانه مسكوني، وسيله سواري، لوازم منزل، پوشاك، ابزار و ساير نيازمندي‌ها؛

ـ داشتن شغل يا ملك يا راه درآمد ديگري كه پس از برگشت مجبور نشود به سختي زندگي كند.

5. نيابت

اشاره

مسائل مربوط به نيابت پيش از سفر بايد مراعات شود، چون كسي كه شرايط نداشته باشد، از آغاز نمي‌تواند و نبايد نيابت ديگري را در عمره و حج بپذيرد.

شرايط نيابت

ـ حج واجب برعهده نايب نباشد؛

ـ عذري از انجام اعمال عمره و حج نداشته باشد، مثلاً نمازش غلط نباشد به طوري كه نتواند تصحيح كند؛

ـ با مناسك حج آشنايي داشته باشد.

خود آزمايي

درس دوم

اشاره

عمره و حج تمتع و احرام عمره تمتّع

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ مفهوم حج و عمره را بدانيم.

ـ با فهرست اعمال حج و عمره آشنا شويم.

ـ با واجبات، مستحبات و محرمات احرام آشنا شويم.

ـ با محرمات ويژه مردان و زنان آشنا شويم.

1. معناي حج و عمره

حج به معناي قصد و عمره به معناي زيارت است، ولي در اصطلاح فقه، بجاي آوردن اعمال خاصي در مكه و اطراف آن است كه در جلسات آينده تفصيل آن‌ها خواهد آمد.

2. چرا حج تمتّع به اين نام ناميده مي‌شود؟

حج تمتع نوعي از حج است كه وظيفه افراد بيرون از مكه كه از فاصله 16 فرسخ يا بيشتر مي‌آيند مي‌باشد و علت نامگذاري آن اين است كه تمتع به معناي لذت بردن، بهره‌مند شدن است و چون در اين نوع از

عمره و حج در مدتي كه انسان از احرام عمره خارج مي‌شود تا زماني كه بار ديگر براي حج محرم مي‌شود كارهايي كه به سبب احرام حرام شده بود از جمله زن و مرد بر يكديگر حلال مي‌شود.

3. فهرست اعمال عمره و حج

اشاره

آن‌چه زائران ايراني و كساني كه از بيرون مكّه مي‌آيند در ماه هاي حج انجام مي‌دهند دو بخش است:

ـ عمره تمتع؛

ـ حج تمتع.

فهرست اعمال عمره تمتع:

ـ احرام؛ در ميقات؛ مثلاً مسجد شجره يا جحفه.

ـ طواف؛ در مسجدالحرام به دور كعبه.

ـ نماز طواف؛ دو ركعت، در مسجدالحرام، پشت مقام ابراهيم.

ـ سعي؛ بين صفا و مروه، پيمودن هفت مرتبه فاصله بين صفا و مروه.

ـ تقصير؛ كوتاه كردن قدري از مو و ناخن.

فهرست اعمال حج تمتّع:

ـ احرام؛ در شهر مكه، پيش از ظهر روز نهم ذي حجه.

ـ وقوف در عرفات؛ از ظهر روز نهم ذي حجه تا مغرب آن روز.

ـ وقوف در مشعرالحرام؛ شب عيد قربان (دهم ذي حجه).

ـ رمي جمره عقبه؛ سنگ زدن به آخرين جمره در منا، روز عيد قربان.

ـ قرباني؛ ذبح يك گوسفند يا گاو يا شتر در روز عيد قربان.

ـ حلق (تراشيدن سر) يا تقصير، در روز عيد قربان در مِنا.

ـ بيتوته؛ ماندن شب‌هاي يازدهم و دوازدهم ذي حجه در مِنا.

ـ طواف حج؛ هفت دور طواف كعبه به نيت طواف حج.

ـ نماز طواف حج؛ دو ركعت نماز پشت مقام ابراهيم، پس از طواف.

ـ سعي؛ هفت شوط سعي بين صفا و مروه.

ـ طواف نساء؛ هفت دور طواف به گرد كعبه به نيت طواف نساء.

ـ نماز طواف نساء؛ دو ركعت نماز پشت مقام ابراهيم به نيت نماز طواف نساء.

اين فهرست اعمالي بود كه زائران بيت الله الحرام به عنوان اعمال عمره تمتّع و حج تمتّع بجا مي‌آورند كه هريك احكام و آداب خاص دارد كه در درس‌هاي آينده خواهد آمد.

يادآوري اين نكته لازم است كه اين اعمال دشوار نيست، ولي دقيق است و چنان‌چه احكام و مناسك آن به دقت فرا گرفته شود به راحتي مي‌توان به آن‌ها عمل كرد؛ إن شاءالله.

احرام عمره تمتّع

اشاره

اولين عمل از اعمال عمره و حج، احرام است. احرام، مستحبات و واجباتي دارد كه در اين بخش به طور اختصار به آن‌ها مي‌پردازيم.

1. پيش از احرام

مستحبات

ـ از اول ماه ذي القعده و اگر از اين تاريخ نتوانست، از اول ذي الحجه، موي سر و صورتش را كوتاه نكند.

ـ پيش از احرام بدن خود را پاكيزه كند و ناخن و شارب خود را بگيرد.

ـ پيش از احرام در ميقات غسل كند.

يادآوري: چنان‌چه نتواند در ميقات غسل كند يا خوف آن داشته باشد كه در آن‌جا نتواند غسل كند، مي‌تواند، پيش از ميقات، مثلاً در مدينه غسل كند.

2. هنگام احرام (واجبات، مستحبات)

واجبات احرام

ـ پوشيدن لباس احرام؛

ـ نيت (محرم مي‌شوم به احرام عمره تمتّع قربة إلي الله)؛

ـ لبيك، لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك، إن الحمد والنعمة لك والملك، لا شريك لك لبيك.

مستحبات هنگام احرام

در صورت امكان پس از نماز ظهر محرم شود و اگر ممكن نبود، پس از نماز واجب ديگر، مثلاً نماز مغرب يا عشاء و اگر آن هم ممكن نبود، پس از شش يا دو ركعت نماز مستحب احرام و نيز دعاهايي وارد شده كه اگر بتواند بخواند خوب است.

3. مكان احرام

مكان احرام عمره تمتّع ميقات است، و ميقات مكاني است كه براي احرام معين شده كه عبارت است از: مسجد شجره، جُحفه، وادي عقيق

(ذات عرق)، قرن المنازل و يَلملم.

كساني كه از مسير مدينه به مكه مي‌روند بايد در مسجد شجره كه بيرون مدينه و در منطقه ذوالحُليفه است محرم شوند و به فتواي اكثر مراجع تقليد، بايد داخل مسجد محرم شوند، ولي در ساير ميقات‌ها هر چند مسجدي ساخته باشند رفتن داخل مسجد و محرم شدن در آن لازم نيست، بلكه در بيرون مسجد هم در منطقه‌اي كه ميقات است اشكال ندارد.

4. محرمات احرام

انسان، پس از پوشيدن لباس احرام و نيت و گفتن لبيك مُحرم است

و بايد تا پايان اعمال عمره از كارهايي كه بر محرم حرام است پرهيز كند.

مجموع كارهايي كه بر محرم حرام است، بيست و چهارتاست، ولي بسياري از آن‌ها مورد ابتلاء نيست كه در اين‌جا به برخي از موارد مورد ابتلا اشاره مي‌شود.

است:

ـ استعمال عطريات و بوي خوش؛

ـ نگاه در آينه؛

ـ ناخن گرفتن؛

ـ زدودن مو از بدن؛

ـ كندن يا كشيدن دندان؛

ـ روغن ماليدن به بدن؛

ـ بيرون آوردن خون از بدن، مثلاً زخم كردن آن؛

ـ قسم خوردن به الله؛

ـ فخرفروشي به ديگران؛

ـ كندن درخت و گياه منطقه حرم؛

ـ زن و شوهر نيز در حال احرام بر يكديگر حرامند.

ـ پوشيدن لباس دوخته؛

ـ پوشيدن چيزي كه تمام روي پا را بگيرد؛ مثل كفش و جوراب؛

ـ پوشاندن سر؛

ـ در حال حركت سايبان بالاي سر داشتن، مثل گرفتن چتر روي سر يا در ماشين سقف دار سوار شدن؛

ـ پوشيدن صورت با روبند و امثال آن؛

ـ پوشيدن زيور براي زينت؛ زيورآلاتي كه قبلاً بر تن داشته لازم نيست بيرون آورد؛

ـ گره زدن و سنجاق زدن به لباس احرام.

مردان براي آن‌كه لباس احرام از دوششان نيفتد، مي‌توانند قسمتي از آن را بر قسمتي ديگر بگذارند و با گذاشتن سنگ يا چيز ديگر و انداختن كِش به دور آن، لباس احرام را نگه دارند و به فتواي برخي از فقهاء سنجاق زدن و گره زدن آن نيز اشكال ندارد.

خود آزمايي

درس سوم

اشاره

طواف عمره تمتع

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با شرايط طواف كننده آشنا شويم.

ـ با مستحبات طواف آشنا شويم.

ـ با مكروهات طواف آشنا شويم.

ـ مراقبت‌هاي لازم در طواف را بدانيم.

پس از احرام و ورود به شهر مكه زائران بايد هفت دور طواف كعبه بجاي آورند كه يكي از مهم‌ترين اعمال عمره و حج است، طواف داراي شرايط و واجباتي است كه در اين بخش به آن‌ها اشاره مي‌شود.

1. شرايط طواف‌كننده

* طهارت بدن و لباس

طواف از جهات مختلف، همچون نماز است؛ از جمله اين كه طواف‌كننده بايد بدن و لباسش پاك باشد، افزون بر اين، لباسي كه بر تن دارد بايد شرايط لباس نمازگزار را داشته باشد.

* طهارت از حدث

طواف‌كننده بايد با وضو باشد و غسلي برعهده او نباشد، و چنانچه نتواند وضو بگيرد يا غسل كند بايد تيمم كند. و طواف عمره بدون طهارت صحيح نيست، خانم‌هايي كه در ايام عادت ماهيانه به سر مي‌برند بايد صبر كنند و پس از پاك شدن، غسل بجاي آورند و طواف كنند.

* پوشش بدن

طواف‌كننده بايد در حال طواف به مقداري كه در نماز لازم است بدن خود را بپوشاند.

* ختنه

پسرها و مردها بايد ختنه شده باشند و بدون آن طواف صحيح نيست.

* نيّت

طواف و ساير اعمال عمره، از عبادات است و بايد با نيت باشد؛ يعني گشتن به دور كعبه بايد به قصد طواف و براي اطاعت دستور خداوند باشد.

2. واجبات طواف

* شروع از حجرالاسود

طواف بايد از گوشه‌اي از كعبه كه حجرالاسود در آن قرار دارد آغاز شود؛ همان گوشه‌اي كه نزديك درِ كعبه است.

حجرالاسود، سنگ مقدسي است كه با ارتفاع حدود 5/1 متر از زمين در يكي از گوشه‌هاي كعبه كار گذاشته شده است و اكنون با يك قاب

نقره‌اي محافظت مي‌شود. به هر يك از گوشه‌هاي كعبه، ركن و مجموع آن‌ها را اركان كعبه مي‌نامند كه به ترتيب براساس دور طواف، چنين نامگذاري شده‌اند: ركن حجرالاسود، ركن عراقي، ركن شامي، ركن يماني.

* ختم كردن به حجرالاسود

نقطه آغاز و پايان طواف حجرالاسود است، يعني هفت دور طواف مقابل حجرالأسود به پايان مي‌رسد و طواف، كمتر يا بيشتر از اين مقدار صحيح نيست، امّا دقت در اين امر لازم نيست و همين مقدار كه عرفاً بگويند روبه‌روي حجرالاسود است كافي است. و ايستادن مقابل حَجر در آغاز طواف و در پايان آن و در پايان هر شوط از طواف لازم نيست، ولي مستحب است با دست خود به سمت حَجر اشاره كند و دست خود را ببوسد.

* هفت دور طواف كردن

طواف كعبه هفت دور است نه كمتر نه زيادتر و به هر دور آن «شوط» گفته مي‌شود.

* كعبه را در طرف چپ خود قرار دادن

طواف‌كننده بايد همان‌گونه كه همه مسلمانان طواف مي‌كنند به دور كعبه بگردد، يعني عقب عقب نرود، برخلاف مسير طواف‌كنندگان نچرخد، و در حال طواف رو به كعبه نباشد، ولي نگاه به سمت راست يا چپ، حتي پشت سر، اگر بدن را نگرداند اشكال ندارد.

* محدوده طواف

به فتواي اكثر مراجع تقليد، طواف كعبه در مسجدالحرام تا جايي كه مردم طواف مي‌كنند و عرفاً بگويند دور كعبه مي‌گردد صحيح است، ولي به نظر برخي ديگر از مراجع تقليد، طواف بايد در محدوده فاصله بين كعبه و مقام ابراهيم كه حدود 13 متر است باشد. ولي براي مقلدين اين مراجع نيز اگر طواف در آن محدوده مشكل باشد يا ممكن نباشد، و نتوانند صبر كنند تا در وقت خلوت طواف كنند، در فاصله دورتر نيز اشكال ندارد.

* بيرون حجر اسماعيل طواف كردن

طواف‌كننده بايد به دور حجر اسماعيل هم بگردد، يعني در حال طواف داخلِ حجر نرود. حجر اسماعيل، فضايي است بين كعبه و ديوار نيم دايره به عرض حدود 10 متر كه از ركن عراقي (شمالي) تا ركن شامي (غربي) كعبه امتداد دارد، همان ضلعي كه ناودان كعبه قرار دارد.

به جز شرايط و واجباتي كه براي طواف گفته شد، آدابي نيز دارد كه برخي مستحب و برخي مكروه است كه مراعات آن‌ها نيز در طواف بر ثواب آن مي‌افزايد.

1. مستحبات طواف:

مناسب است زائران در حال طواف، به ذكر، دعا و تلاوت قرآن مشغول باشند تا هم از ثواب آن بهره‌مند باشند و هم از حواس‌پرتي و شك در تعداد دورهاي طواف جلوگيري شود و نيز از عجله و تند رفتن در حال طواف بپرهيزند كه گاهي مزاحمت براي ديگران است.

دست زدن و بوسيدن حجرالاسود مستحب است، ولي به جهت ازدحام زياد و اختلاط زن و مرد در كنار حَجرالاسود، از اين كار در حال طواف بپرهيزند و تنها به اشاره كردن با دست به طرف آن و بوسيدن دست اكتفا كنند.

در حال خواندن ذكر و دعا و قرآن نيز صدا را بلند نكنند و از دعا خواندن و صلوات فرستادن دسته جمعي بپرهيزند تا مزاحمتي براي طواف‌كنندگان نباشد.

2. مكروهات طواف:

هرچند در بسياري از امور، طواف مانند نماز است، ولي از جهاتي نيز تفاوت دارد؛ مثلاً خنديدن و سخن گفتن و خوردن و آشاميدن نماز را

باطل مي‌كند، ولي طواف را باطل نمي‌كند، امّا مكروه است و بهتر است از آن‌ها پرهيز شود. دست كشيدن به ديوار حجرِاسماعيل7 به فتواي برخي از فقها جايز نيست، ولي بسياري از آنان نيز مكروه مي‌دانند.

3. مراقبت‌هايي كه در طواف بايد صورت گيرد:

به قدري زياد بود كه شك كرديد بي‌اختيار شديد يا نه باز هم اشكال ندارد.

خود آزمايي

درس چهارم

اشاره

نماز طواف و سعي صفا و مروه

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با نماز طواف آشنا شويم.

ـ مستحبات نماز طواف را بدانيم.

ـ مستحبات بين طواف و سعي را بدانيم.

ـ واجبات سعي را بدانيم.

ـ مستحبات سعي را بدانيم.

پس از طواف بايد دو ركعت نماز به نيت نماز طواف بخوانند.

1. كيفيت نماز طواف

نماز طواف مانند نماز صبح است، ولي اذان و اقامه ندارد و بر مردان واجب نيست حمد و سوره آن را بلند بخوانند.

2. مكان نماز طواف

نماز طواف را بايد در مسجدالحرام، پشت مقام ابراهيم7 بخوانند به طوري كه مقام ابراهيم7 بين نمازگزار و كعبه واقع شود و چنانچه

مسجدالحرام خلوت باشد و مزاحمتي براي ديگران نباشد، هرچه نزديك‌تر بايستند بهتر است و به نظر برخي از فقهاء چنان‌چه دو طرف مقام (نزديك آن) بخوانند اشكال ندارد.

مقام ابراهيم؛ سنگي است كه حضرت ابراهيم7 هنگام ساختن كعبه زير پاي خود مي‌گذاشت و اثر پاي آن حضرت به معجزه الهي بر سنگ مانده است و اكنون در مسجدالحرام به فاصله 13 متر با كعبه در يك محفظه بلورين و ضريح كوچك نگهداري مي‌شود.

3. زمان نماز طواف

نماز طواف بايد پس از طواف و پيش از سعي خوانده شود و با طواف نبايد زياد فاصله داشته باشد، يعني پس از تمام شدن طواف بايد نماز را بخواند به طوري كه بگويد بعد از طواف، نماز طواف را خواند.

4. شك در نماز طواف

شك در نماز طواف حكم شك در نماز واجب دو ركعتي، مثل نماز صبح را دارد؛ بنابراين:

الف) اگر در تعداد ركعت‌هاي نماز طواف شك كند، نماز باطل است؛

ب) اگر در اجزاي نماز، مثل سجده يا تشهد شك كند، دو فرض دارد:

پيش از تشهد شك كند يك سجده بجا آورده يا دو سجده كه در اين صورت يك سجده ديگر بجا مي‌آورد و چنان‌چه از محل آن گذشته باشد، به شك خود اعتنا نمي‌كند و نماز صحيح است.

ج) اگر بعد از تمام شدن نماز طواف، برايش شكي پيش آيد، هر چه باشد اعتنا نمي‌شود و نماز خوانده شده كفايت مي‌كند.

5. وظيفه كساني كه نمازشان صحيح نيست

نماز طواف جزء نمازهاي واجب است و مانند ساير نمازها بايد به طور صحيح خوانده شود و چون جزء مجموعه اعمالي است كه اگر صحيح نباشد ممكن است، پي‌آمدهايي داشته باشد، مثلاً در احرام باقي بماند، داراي اهميت ويژه‌اي است، لذا بر تمام افراد لازم است كه براي تصحيح نماز خود اقدام كنند و چنانچه كسي تلاش كرد و تا وقت اعمال نتوانست تصحيح كند، بايد خودش نماز طواف را بجا آورد.

6. مستحبات نماز طواف

يادآوري مي‌شود چون نماز بايد به طور صحيح خوانده شود، چنانچه سوره كافرون را نمي‌تواند صحيح بخواند بايد هر سوره‌اي كه بلد هست بخواند.

سعي صفا و مروه

يكي ديگر از اعمال عمره تمتّع، سعي بين صفا و مروه است؛ يعني هفت مرتبه پيمودن فاصله بين صفا و مروه.

صفا و مروه دو كوه كوچك بوده نزديك مسجدالحرام كه امروزه فاصله بين آن دو را به صورت راهروي سرپوشيده ساخته‌اند.

1. زمان سعي

سعي بايد پس از نماز طواف و پيش از تقصير انجام شود و فاصله انداختن بين نماز طواف و سعي اشكال ندارد، ولي نبايد سعي را براي فردا بگذارد.

2. مستحبات بين طواف و سعي

«اَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نَافِعاً وَ رِزْقاً وَاسِعاً وَ شِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ سُقْم».

با آرامي دل و جان، بالاي صفا رفته و رو به خانه كعبه كرده و حمد و ثناي الهي را بجا آورد و نعمت‌هاي الهي را به خاطر بياورد و اين اذكار را بگويد:

الله اكبر (هفت مرتبه)؛

الحمد لله (هفت مرتبه)؛

لا إله إلاّ الله (هفت مرتبه)؛

3. واجبات سعي

* سعي بايد از صفا آغاز و به مروه ختم شود

يادآوري مي‌شود، چون قسمتي از صفا و مروه را برداشته‌اند، بخشي از راه شيب دار و محوطه مسطح نيز جزء كوه حساب مي‌شود، لذا همين كه از بالاي قسمت شيب‌دار، سعي را آغاز كنند صحيح است و رفتن بالاي صخره‌ها لازم نيست و بر مروه نيز پس از بالا رفتن از قسمت شيب‌دار و رسيدن به قسمت مُسطح كافي است.

* هفت شوط بودن

سعي نيز مانند طواف هفت شوط است و پيمودن فاصله صفا تا مروه يك مرتبه و برگشتن از مروه به صفا مرتبه دوم به حساب مي‌آيد؛ بنابراين هفت شوط سعي بر مروه ختم مي‌شود.

* رو به مروه و رو به صفا حركت كردن

در حال سعي، وقتي كه از صفا به مروه مي‌رود بايد رو به مروه باشد و نيز وقتي به طرف صفا برمي‌گردد بايد رو به صفا باشد و عقب عقب يا كج كج حركت كردن صحيح نيست.

4. احكام سعي

5. مستحبات سعي

الله اكبر (100 مرتبه)؛

لا اله إلاّ الله (100 مرتبه)؛

الحمد لله (100 مرتبه)؛

سبحان الله (100مرتبه).

خود آزمايي

درس پنجم

اشاره

تقصير و احرام حج تمتع

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با چگونگي تقصير آشنا شويم.

ـ احكام تقصير را بدانيم.

ـ با واجبات احرام آشنا شويم.

ـ با محرمات احرام آشنا شويم.

ـ با مستحبات احرام آشنا شويم.

آخرين عمل از اعمال عمره تمتّع تقصير است، يعني چيدن مقداري از ناخن و موي سر يا صورت.

1. زمان تقصير

تقصير بايد پس از سعي باشد، هرچند لازم نيست فوراً تقصير كند، ولي تا وقتي كه تقصير نكرده است، هيچ‌كدام از محرمات احرام بر او حلال نمي‌شود.

2. مكان تقصير

تقصير، مكان معيني ندارد، گرچه اكنون متعارف است كه بعد از سعي بر مروه تقصير مي‌كنند.

يادآوري مي‌شود كه به تازگي در كنار مروه محوطه‌اي مسقف اضافه كرده‌اند براي افرادي كه سعيشان به پايان مي‌رسد و براي تقصير توقف مي‌كنند، تا محل دور زدن مردم بر مروه شلوغ نباشد.

3. احكام تقصير

بچيند، چون هنوز محرم است و در حال احرام زدودن مو، حتي از

بدن ديگران نيز حرام است، لذا افرادي كه خودشان تقصير نكرده‌اند نمي‌توانند براي ديگران تقصير كنند، ولي چيدن ناخنِ شخص ديگر اشكال ندارد.

4. از تقصير عمره تمتّع تا احرام حج

اشاره

در فاصله بين تقصير عمره تمتّع تا احرام حج برخي كارها بر حاجيان حرام است كه بايد از آن‌ها بپرهيزند و بسياري كارها مستحب است كه مي‌توانند آن‌ها را انجام دهند.

* محرمات:

ـ به جاي آوردن عمره مفرده؛

ـ تراشيدن سر؛

ـ بيرون رفتن از شهر مكه، به فتواي عده‌اي از مراجع تقليد، هرچند عده‌اي ديگر بيرون رفتن را به شرط آن كه مطمئن است براي اعمال حج مي‌تواند بازگردد جايز مي‌دانند؛

ـ كندن و بريدن درخت و گياه حرم؛

ـ شكار، حتي كشتن ملخ و امثال آن.

يادآوري: كندن و بريدن درخت و گياه و نيز شكار از محرّمات مخصوص حرم است و بر كساني كه عمره تمتع بجاي نياورده باشند نيز حرام است و اختصاص به اين زمان ـ فاصله تقصير تا احرام حج ـ نيز ندارد.

* مستحبات:

اشاره

ـ تلاوت قرآن و چنانچه بتوانند يك دور كامل قرآن را در مكه بخوانند، ثواب بسيار زيادي دارد؛

ـ طواف مستحب؛

ـ نماز در مسجدالحرام و ساير مساجد معتبر مكه.

در برخي روايات آمده است كه ثواب يك ركعت نماز در مسجدالحرام معادل صدهزار ركعت نماز در جاي ديگر است و چه به جا و مناسب است زائران محترم از اين فرصت به خوبي استفاده كنند و چنانچه نماز واجب از آن‌ها قضا شده است، آن‌ها را در مسجدالحرام در مكه يا مسجدالنبي۹ در مدينه منوره بجاي آورند تا افزون بر بجاي آوردن وظيفه شرعي خود از پاداش بسيار زياد آن هم بهره‌مند شوند.

ـ زيارت قبور اولياي مدفون در قبرستان ابوطالب.

اعمال حج نيز مانند عمره با احرام آغاز مي‌شود. حجاج پس از اتمام اعمال عمره تمتّع و فرا رسيدن وقت احرام حج، براي رفتن به عرفات و مشعر و منا و بجاي آوردن مناسك حج آماده مي‌شوند.

1. واجبات احرام

احرام حج با عمره جز در نيت تفاوتي ندارد بنابراين واجبات احرام حج نيز عبارت است از:

پس مردان بايد همان دو تكه لباس احرام را با شرايطي كه در اعمال عمره گفته شد بپوشند، ولي لازم نيست حتماً همان لباس احرام عمره باشد، بلكه عوض كردن آن نيز اشكال ندارد و بانوان نيز لباسي كه پاك و مباح باشد و شرايط لباس نمازگزار را داشته باشد و حرير نيز نباشد مي‌پوشند.

پوشيدن لباس احرام و گفتن لبيك به نيت يكي از اعمال حج؛

يعني احرام و به قصد طاعت الهي باشد، و تفاوت آن با عمره در اين است كه در آن‌جا به قصد عمره تمتّع مُحرم مي‌شدند و اين‌جا به قصد حج تمتّع.

كساني كه حج واجب خود را بجا آورده‌اند، به قصد استحباب و كساني كه از طرف ديگران آمده‌اند به قصد نيابت از او محرم مي‌شوند.

يادآوري: اعمال عمره و حج به هر نيتي شروع شود، يعني به هر نيتي محرم شود بايد به همان نيت به پايان ببرد.

2. زمان احرام

احرام حج بايد در ماه‌هاي حج باشد؛ يعني شوال، ذي القعدة و ذي الحجّة، ولي در حج تمتّع بايد پس از اتمام اعمال عمره تمتّع باشد و نيز از نظر پايان وقت بايد زماني محرم شود كه پيش از ظهر روز نهم ذي الحجة به صحراي عرفات برسد تا وقوف در عرفات را كه از ظهر روز عرفه است آغاز كند.

3. مكان احرام

مكان احرام حج، شهر مكه است و به فتواي بسياري از مراجع تقليد احرام در قسمت‌هاي جديد و توسعه يافته شهر مكه نيز صحيح است، هرچند برخي نيز احتياط لازم مي‌دانند كه در مكه قديم كه حوالي مسجدالحرام است محرم شوند.

4. مستحبات احرام

ـ وقت برخاستن از خواب؛

ـ بعد از هر نماز واجب و مستحب؛

ـ وقت رسيدن به شخص سواره؛

ـ هنگام بالا رفتن از تل (تپه) يا سرازير شدن از آن؛

ـ وقت سوار يا پياده شدن؛

ـ آخر شب؛

ـ وقت سحر؛

ـ تكرار لبيك‌ها تا ظهر روز عرفه است، اما وقتي كه ظهر فرا رسيد بايد تلبيه را قطع كنند.

5. محرمات احرام

محرمات احرام حج، همان محرمات احرام عمره است كه تفصيل آن خواهد آمد، ولي بايد توجه داشت كه حركت از مكه به عرفات چنانچه در روز باشد، مردان مُحرم نبايد ماشين سقف‌دار سوار شوند.

خود آزمايي

درس ششم

اشاره

وقوف در عرفات و مشعرالحرام

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ چگونگي وقوف را بدانيم.

ـ با آداب و برنامه‌هاي روز عرفه آشنا شويم.

ـ واجبات وقوف را بدانيم.

ـ مستحبات وقوف را بدانيم.

دومين عمل از اعمال حج، وقوف در عرفات است. عرفات صحرايي مقدس است بيرون مكه با فاصله حدود 20 كيلومتر تا مسجدالحرام و چند كيلومتر با شهر مكه، حجاج پس از احرام در مكه روانه اين صحرا مي‌شوند تا يكي ديگر از وظايف واجب خود در حج را بجاي آورند.

1. معناي وقوف

وقوف در لغت به معناي ايستادن است، ولي در اصطلاح فقهي «حضور در مكاني خاص» است، بنابراين در روز عرفه حجاج بايد در

عرفات حاضر شوند و در آن‌جا بمانند و لازم نيست ايستاده باشند، بلكه نشسته و خوابيده و در حال حركت نيز اشكال ندارد.

2. زمان وقوف

زمان وقوف به عرفات از ظهر روز نهم ذي الحجة (عرفه) تا غروب است كه اين مدت را به طور كامل بايد در آن‌جا بمانند، لذا لحظه‌اي پيش از ظهر شرعي تا لحظه‌اي پس از غروب بايد باشند تا يقين كنند تمام وقت را در عرفات بوده‌اند و چنانچه كسي عمداً ديرتر به عرفات وارد شود گناه كرده و چنانچه زودتر برود، علاوه بر آن كه گناه كرده، يك شتر كفاره هم بر او واجب مي‌شود.

3. مكان وقوف

مكان وقوف، صحراي عرفات است، هرجاي آن كه باشد و امروزه حدود عرفات با تابلوهاي زردرنگ مشخص شده كه سمت بيروني آن نوشته شده: «بداية عرفات» و سمت دروني آن نوشته شده: «نهاية عرفات». زائران نبايد از اين حدود بگذرند، ولي اگر كسي بخشي از وقت را بيرون عرفات باشد و دوباره به عرفات برگردد، هرچند گناه كرده، ولي وقوف او اشكال ندارد.

4. اقسام وقوف

وقوف در عرفات دو قسم است: اختياري و اضطراري.

كساني كه عذري ندارند بايد تمام وقت (از ظهر تا غروب) در عرفات باشند كه وقوف در اين مدت را «وقوف اختياري» مي‌گويند و

كساني كه عذري دارند و نمي‌توانند روز عرفه به عرفات بروند، يا به جهتي به وقوف اختياري نرسيدند، بايد بخشي از شب عيد قربان را در عرفات بمانند كه وقوف در اين مدت را «وقوف اضطراري» مي‌گويند.

5. ترك وقوف

وقوف در عرفات از اركان حج است و اگر كسي عمداً آن را ترك كند، يعني بدون عذر در روز نهم به عرفات نرود، حج او باطل است. ولي چنانچه با عذر ترك شده، بايد وقوف اضطراري بجاي آورد و اگر وقوف اضطراري هم نتواند بجاي آورد بايد خود را به وقوف در مشعر برساند.

6. مستحبات وقوف

7. آداب روز عرفه

8. برنامه‌هاي روز عرفه

اشاره

اكنون براي بهره‌مندي بهتر از فرصت طلايي روز عرفه حجاج ايراني برنامه‌هاي ويژه‌اي دارند كه افزون بر مستحبات و آدابي كه ذكر شد، برنامه عمومي صبح و عصر به صورت گروهي و دسته‌جمعي برگزار مي‌شود كه بدين شرح است:

الف) صبح: مراسم برائت از مشركان:

كه يكي از وظايف مهم حجاج در اين ايام است و در عصر پيامبر۹ و به دستور ايشان اجراء شده و سال‌ها متروك مانده بود. در سال‌هاي اخير به امر بنيانگذار جمهوري اسلامي، امام خميني1 احيا شده و حجاج ايراني و جمع زيادي از حجاج ساير كشورها اين مراسم باشكوه را برگزار مي‌كنند كه در اين سال‌ها صبح روز عرفه در عرفات برگزار مي‌شود.

ب) عصر: دعاي روز عرفه:

هر چند بسياري از كاروان‌هاي حج و حجاج محترم در اين روز و در اين مكان مقدس دعاي معروف امام حسين7 يا امام سجاد7 را مي‌خوانند ولي هرساله به طور دسته جمعي در خيمه‌گاه بعثه حج تعداد زيادي از زائران حضور پيدا مي‌كنند و دعاي عرفه را به صورت دسته‌جمعي مي‌خوانند كه از شكوه و جلوه خاصي برخوردار است.

سومين عمل از اعمال حج، وقوف در مشعرالحرام است.

مشعرالحرام يكي از اماكن مقدس بيرون شهر مكه است و در كنار وادي منا و با فاصله حدود پنج كيلومتري از عرفات قرار دارد كه اكنون

بر اثر توسعه شهر مكه، فاصله چنداني با شهر ندارد.

نام ديگر مشعرالحرام «مُزدَلِفه» است.

1. زمان وقوف

زمان وقوف در مشعرالحرام از اذان صبح تا طلوع آفتاب روز عيد قربان است. حجاج، پس از غروب از عرفات بيرون مي‌آيند و روانه مشعرالحرام مي‌شوند و شب عيد را در مشعر سپري مي‌كنند و به فتواي بسياري از فقها شب عيد را نيز بايد به نيت اطاعت الهي در آن‌جا بمانند و از اذان صبح نيت وقوف داشته باشند.

2. مكان وقوف

مكان وقوف مشعرالحرام است، هرجاي آن كه باشد و هم اكنون حدود مشعرالحرام با تابلوهايي به رنگ بنفش مشخص شده كه سمت بيروني آن‌ها نوشته شده «بداية مُزدلفة» و سمت داخلي آن‌ها «نهاية مزدلفة» كه وقوف در خارج از اين حدود صحيح نيست.

3. اقسام وقوف

وقوف در مشعرالحرام سه قسم است:

الف) اختياري؛

ب) اضطراري شبانه؛

ج) اضطراري روزانه.

وقوف اختياري: از اذان صبح است تا طلوع آفتاب روز عيد قربان.

وقوف اضطراري شبانه: بخشي از شب عيد است، پيش از اذان صبح،

هرچند اندكي از آن.

وقوف اضطراري روزانه: بخشي از نيمه اول روز عيد است، يعني از طلوع آفتاب تا ظهر، هرچند اندكي از آن.

4. كوچ از مشعرالحرام

هرچند زمان وقوف تا طلوع آفتاب است ولي حجاج مي‌توانند كمي پيش از طلوع آفتاب از مشعر حركت كنند، ولي بنابر احتياط نبايد پيش از طلوع از وادي «مُحسّر» كه حد فاصله بين مشعر و منا است و قريب به 300 متر است بگذرند.

5. وظيفه معذوران

برخي افراد مي‌توانند پيش از اذان صبح از مشعرالحرام كوچ كنند، يعني با انجام دادن وقوف اضطراري شبانه از آن‌جا بروند و وقوف بين الطلوعين بر آن‌ها واجب نيست، هرچند به فتواي برخي از فقها، همين افراد نبايد پيش از نصف شب از آن‌جا بروند، بلكه بايد قدري پس از نيمه شب هرچند اندك در آن‌جا باشند و آن افراد عبارتند از:

بانوان، كودكان، بيماران، پيرمردان، ناتوانان، پرستاران و راهنمايان آن‌ها.

6. واجبات و مستحبات وقوف

در مشعرالحرام كاري جز حضور در آن‌جا به قصد وقوف، قربة الي الله واجب نيست، ولي مستحبات زيادي دارد كه برخي از آن‌ها بدين شرح است:

7. شرايط سنگ‌ريزه‌ها

سنگ‌ريزه‌هايي كه براي رمي جمع‌آوري مي‌كنند بايد اين شرايط را داشته باشد:

لازم نيست ريگ‌ها را خودِ انسان جمع كند، بلكه اگر شخص ديگري هم جمع كند به او بدهد اشكال ندارد.

خود آزمايي

درس هفتم

اشاره

واجبات منا (1)

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با اعمال منا آشنا شويم.

ـ واجبات رمي را بدانيم.

ـ مستحبات رمي را بدانيم.

ـ شرايط، زمان و مكان قرباني را بشناسيم.

پس از طلوع آفتاب روز دهم ذي الحجة (عيد قربان) حجاج براي بجاي آوردن بقيه اعمال حج از مشعرالحرام بيرون آمده و روانه منا مي‌شوند.

منا، سرزميني است واقع بين دو رشته كوه نزديك مشعرالحرام و مكه كه از انتهاي وادي مُحسّر تا جمره عقبه امتداد دارد.

اعمالي كه در منا بايد انجام دهند بدين شرح است:

1. رمي جمره عقبه

تا چند سال پيش اين سه جمره به صورت سه ستون سنگي به عرض كمتر از يك متر بوده، ولي اكنون به سبب ازدحام جمعيت حجاج و مشكلاتي كه هنگام رمي پيش مي‌آمد آن‌ها را توسعه داده‌اند و به صورت يك ديوار چند متري ساخته شده است.

اولين عمل واجب در روز عيد قربان زدن هفت عدد ريگ به جمره عقبه است.

2. واجبات رمي

سنگ ديگران به جمره برخورد كند كافي نيست.

3. مستحبات رمي

اشاره

برخي از مستحبات رمي بدين شرح است.

قرباني

حجاج در روز عيد قربان پس از رمي جمره عقبه بايد حيواني را در راه خدا به عنوان يكي از اعمال حج ذبح كنند.

1. حيوان‌هايي كه مي‌توان ذبح كرد:

2. زمان قرباني

قرباني بايد روز عيد، پس از رمي جمره عقبه و پيش از حلق يا تقصير انجام شود، ولي چنانچه در روز عيد موفق نشد، فرداي آن روز بايد عمل كند، و به فتواي برخي از فقها، ذبح در شب نيز براي كسي كه روز عيد موفق به ذبح نشده صحيح است.

3. شرايط قرباني

حيواني كه به عنوان قرباني ذبح مي‌شود شرايطي بايد داشته باشد كه اهم آن‌ها بدين شرح است:

ـ گوسفند (بز): كمتر از دو سال نداشته باشد؛

ـ گوسفند (ميش): به احتياط واجب كمتر از يك سال نداشته باشد و داخل در دوسال شده باشد.

ـ گاو: كمتر از دو ساله نباشد و وارد سال سوم شده باشد.

ـ شتر: كمتر از پنج ساله نباشد، بلكه وارد سال ششم شده باشد.

يادآوري: لازم نيست حيوان قرباني، نر باشد، اما مستحب است شتر يا گاو ماده باشد و گوسفند نر باشد.

4. نيابت در قرباني

حاجي مي‌تواند خودش حيوان را ذبح كند و مي‌تواند به شخص ديگري نيابت بدهد تا او از طرفش حيوان را ذبح كند. پس نيابت در قرباني براي كسي كه خودش توانايي ذبح دارد، اشكال ندارد، ولي بايد توجه داشت كه در سال‌هاي اخير و در كشتارگاه‌هاي جديد، به جهت ازدحام، همه حجاج نمي‌توانند به كشتارگاه بروند و زن‌ها را نيز راه نمي‌دهند.

5 . مكان قرباني

قرباني بايد در منا انجام پذيرد، ولي در سال‌هاي اخير به جهت ممنوعيت ذبح در منا و ايجاد كشتارگاه‌هايي در خارج ـ ولي نزديك ـ منا، از آن‌جا كه چاره‌اي جز اين نيست، به فتواي مراجع تقليد ذبح در مسلخ‌هاي جديد كفايت مي‌كند.

6. مصرف قرباني

احتياط مستحب است، قرباني را سه قسمت كنند:

ـ يك قسمت آن را هديه بدهند؛

ـ قسمت ديگر را صدقه بدهند؛

ـ و باقيمانده را بخورند.

يادآوري: برخي از فقهاء اين احتياط را لازم دانسته‌اند، ولي امروزه عمل به احتياط دشوار است، چون تمام قرباني‌ها با دستگاه‌هاي مكانيزه بسته‌بندي مي‌شود و براي استفاده مردم فقير برخي از كشورها فرستاده مي‌شود و برداشتن و تقسيم آن‌ها دشوار و گاهي غيرممكن است.

خود آزمايي

درس هشتم

اشاره

واجبات منا (2)

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با چگونگي تقصير آشنا شويم.

ـ زمان و مكان تقصير را بدانيم.

ـ مستحبات تقصير را بدانيم.

ـ زمان و مكان بيتوته را بدانيم.

ـ با چگونگي رمي جمرات آشنا شويم.

حلق يا تقصير

اشاره

آخرين عمل از اعمال روز عيد در منا حلق يا تقصير است.

حلق به معناي تراشيدن موهاي سر و تقصير به معناي كوتاه كردن قدري از مو و ناخن است.

1. افراد موظف به حلق

كساني كه بايد سر بتراشند عبارتند از:

خودش يا براي ديگري؛ به فتواي برخي از فقهاء، چنين فردي نيز مي‌تواند تقصير كند ولي حلق افضل است.

2. افراد موظف به تقصير

كساني كه بايد تقصير كنند، عبارتند از:

3. زمان حلق يا تقصير

زمان حلق يا تقصير، روز عيد است، از طلوع تا غروب آفتاب، ولي برخي از فقهاء احتياط مستحب مي‌دانند كه حلق يا تقصير روز عيد باشد و تأخير آن تا روز سيزدهم ذي‌الحجه را جايز مي‌دانند و نيز برخي از فقهاء حلق در شب را براي كسي كه در روز موفق به اين عمل نشده است كافي مي‌دانند.

4. مكان حلق يا تقصير

حلق يا تقصير بايد در منا انجام پذيرد و در بيرون منا صحيح نيست، لذا كساني كه براي قرباني به كشتارگاه رفته يا به جهتي ديگر از منا خارج شده‌اند بايد توجه داشته باشند كه براي حلق يا تقصير بايد به منا برگردند.

كسي كه نمي‌تواند براي حلق يا تقصير به منا برود، هرجا كه هست حلق يا تقصير مي‌كند و موي خود را به منا مي‌فرستد.

5. مستحبات حلق يا تقصير

«اللهم اَعْطِني بكلّ شعرة نوراً يوم القيامة»

6. مستحبات روز عيد

روز عيد، روز بسيار شريفي است و جداي از آنچه در منا براي حجاج واجب يا مستحب است، آداب زيادي دارد كه از جمله مستحبات آن روز عبارت است از:

7. مستحبات منا

به جز مستحبات رمي جمرات، قرباني، حلق يا تقصير كه آن‌ها نيز در منا انجام مي‌شود، اعمال زير نيز جزء مستحبات منا شمرده شده است:

حتي براي طواف مستحب؛

«الله اكبر، الله اكبر، لا اله الاّ الله والله اكبر، الله اكبر ولله الحمد، الله اكبر علي ما هدانا، الله اكبر علي ما رزقنا من بهيمة الأنعام، والحمد لله علي ما أبلانا».

خواندن صد ركعت نماز در مسجد خيف و گفتن سبحان الله، لا اله الاّ الله و الحمد لله هركدام صدمرتبه، ثواب بسيار زيادي دارد، ولي متأسفانه در طول سال، درِ اين مسجد بسته است و در ايام منا نيز به جهت بي‌برنامگي و سوء مديريت، عدّه‌اي از زائران در آن‌جا مي‌خوابند و مي‌نشينند كه نماز خواندن در آن‌جا بسيار دشوار شده است.

بيتوته

1. تعريف بيتوته

يكي ديگر از واجبات حج بيتوته است. بيتوته به معناي «شب را در جايي گذراندن» است.

2. زمان بيتوته

تمام حجاج (چه آن‌ها كه براي اعمال بعد از منا به مكه رفته‌اند و چه آن‌ها كه نرفته‌اند) بايد شب‌هاي يازدهم و دوازدهم ذي‌حجه را از غروب

آفتاب تا نيمه شب با قصد قربت در منا باشند، بنابراين آن‌ها كه به مكه رفته‌اند بايد قبل از غروب به منا برگردند.

به فتواي برخي از فقهاء، حجاج مي‌توانند نيمه اول يا نيمه دوم شب را در منا بيتوته كنند.

3. مكان بيتوته

مكان بيتوته، منا است كه حدود آن با تابلوهاي آبي رنگ مشخص شده كه بر قسمت بيروني آن‌ها نوشته شده «بداية منا» و در قسمت دروني آن نوشته شده «نهاية منا»؛ لذا حجاج در وقت بيتوته نبايد از اين حدود خارج شوند و چنانچه از منا بيرون رفته‌اند بايد پيش از وقت بيتوته به منا برگردند تا تمام وقت بيتوته را در منا باشند.

4. كساني كه بيتوته بر آن‌ها واجب نيست

كساني كه در مكه به عبادت مشغول مي‌شوند مي‌توانند اعمال مكه (طواف و نماز...) را بجاي آورند.

عبادت در مكه لازم نيست در مسجدالحرام يا در مكه قديم باشد، بلكه در هر جاي مكه هرچند در قسمت‌هاي توسعه يافته اشكال ندارد.

5. ترك بيتوته

كسي كه تمام بيتوته را ترك كند، يعني جزء معذورين نباشد و هيچ مقدار از شب را در منا نباشد، بايد يك گوسفند كفاره بدهد.

كسي كه بخشي از شب را در منا نباشد، مثلاً به مكه رفته و در برگشت به منا ديرتر از وقت بيتوته رسيده، بر او نيز بنابر احتياط واجب، يك گوسفند واجب مي‌شود.

يادآوري: به فتواي مراجعي كه نيمه دوم شب را براي بيتوته كافي مي‌دانند، كسي كه نيمه اول شب را در منا نباشد، بايد نيمه دوم را بماند و به فتواي مراجعي كه نيمه اول را واجب مي‌دانند چنين شخصي بنابر احتياط واجب بايد نيمه دوم را بيتوته كند و يك گوسفند نيز كفاره بدهد.

6. محاسبه نيمه شب براي بيتوته

چون نحوه محاسبه نيمه شب در وقت نماز براي مشخص شدن پايان وقت نماز عشاء با اين‌جا تفاوت دارد، لذا نحوه محاسبه نيمه شب يادآوري مي‌شود:

رمي جمرات

اشاره

يكي ديگر از اعمال حج، رمي جمرات است؛ يعني سنگ زدن به جمرات به همان شيوه‌اي كه در بحث رمي جمره عقبه گذشت.

1. واجبات رمي

واجبات رمي همان است كه در بحث رمي جمره عقبه گذشت.

2. زمان رمي

زمان رمي روزهاي يازدهم و دوازدهم ذي‌حجه است و در اين دو روز بايد در فاصله طلوع تا غروب آفتاب انجام داده شود.

اگر رمي را فراموش كند، بايد روز بعد آن را قضا كند.

3. رمي شبانه

رمي جمرات بايد در روز انجام داده شود، ولي كسي كه از رمي در روز معذور باشد، مي‌تواند در شب بجا آورد.

يادآوري: بانوان مي‌توانند رمي جمره عقبه كه در روز عيد بايد بجا آورده شود، در شب انجام دهند، هرچند از رمي در روز معذور نباشند، ولي رمي روزهاي يازدهم و دوازدهم را مانند ديگران بايد روز انجام دهند، مگر آن كه عذري داشته باشند.

4. ترتيب رمي

در روزهاي يازدهم و دوازدهم ذي الحجة، ابتدا بايد به جمره اولي، سپس وسطي و در پايان به جمره عقبه سنگ بزنند و مراعات اين ترتيب لازم است.

5. شكيات رمي

6. مستحبات رمي جمرات

آن چه در رمي جمره عقبه مستحب است ـ كه در درس دوازدهم گذشت ـ در رمي جمرات نيز مستحب است.

7. كوچ از منا

در روز دوازدهم ذي الحجة، بعد از ظهر شرعي، حجاج مي‌توانند از منا خارج شوند، ولي چنان‌چه كسي آن روز از منا نرود تا آفتاب غروب كند، بايد شب سيزدهم را نيز در آن‌جا بيتوته كند و روز سيزدهم نيز جمرات را به همان ترتيب روزهاي گذشته رمي كند.

خود آزمايي

درس نهم

اشاره

اعمال پس از منا

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ اعمالي را كه بايد پس از منا در مكه انجام گيرد، بدانيم.

ـ زمان و كيفيت اعمال مكه را بدانيم.

ـ مراحل خروج از احرام را بدانيم.

ـ با مسائل مربوط به اعمال مكه آشنا شويم.

پس از اعمال منا حجاج بايد به مكه برگردند براي پنج عمل از اعمال حج كه معروف است به اعمال مكه.

1. اعمال مكه و ترتيب آن‌ها

اعمالي كه در مكه بايد بجاي آورند، به ترتيب به اين شرح است:

2. زمان اعمال مكه

گرچه وقت اين اعمال تا پايان ماه ذي الحجة است و حاجي مي‌تواند در منا بماند براي بقيه اعمالي كه در منا بجاي آورده مي‌شود، يعني بيتوته و رمي جمرات، ولي احتياط مستحب است در روز عيد قربان پس از اعمال روز عيد بجاي آورده شود.

3. كيفيت اعمال مكه

كيفيت طواف و نماز طواف و سعي در حج با عمره تفاوتي ندارد، به جز در نيت. بنابراين تمام شرايط و واجباتي كه در آن‌جا گفته شد، در اين‌جا نيز بايد مراعات شود.

4. طواف نساء

كيفيت طواف نساء و نماز آن، مانند طواف عمره و نماز آن است، ولي بايد به نيت طواف نساء و نماز طواف نساء بجا آورده شود.

طواف نساء و نماز آن، اختصاص به مردان ندارد، بلكه بر تمامي كساني كه حج يا عمره مفرده بجا مي‌آورند واجب است.

5. مراحل خروج از احرام

بيرون رفتن از احرام حج و حلال شدن محرمات احرام سه مرحله دارد:

مرحله اول: با حلق يا تقصير كه تمام محرمات حلال مي‌شود، به جز بوي خوش و عطريات و زن و مرد.

مرحله دوم: پس از بجا آوردن طواف حج و نماز آن و سعي، بوي خوش و استعمال عطريات نيز حلال مي‌شود.

مرحله سوم: پس از طواف نساء و نماز آن، زن و شوهر بر يكديگر حلال مي‌شوند.

6. فاصله بين اعمال

7. موارد تقدّم اعمال پس از منا بر وقوف

اعمال مكه بايد پس از منا بجا آورده شود، و مقدم داشتن آن‌ها بر وقوف جايز نيست، مگر براي افرادي كه در ذيل آورده مي‌شود كه اين افراد مي‌توانند پس از احرام حج، پيش از رفتن به عرفات آن‌ها را بجا

آورند:

خود آزمايي

2.كيفيت طواف و نماز طواف و سعي در حج با عمره چه تفاوتي دارند؟

درس دهم

اشاره

محرمات احرام

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با محرمات ويژه آقايان در احرام آشنا شويم.

ـ با محرمات ويژه بانوان در احرام آشنا شويم.

ـ با محرمات مشترك بين بانوان و آقايان آشنا شويم.

ـ با برخي مسائل خاص مربوط به محرمات احرام آشنا شويم.

هنگام احرام، چه در عمره يا حج، بسياري از كارها بر مُحرم حرام است كه بايد از آن‌ها پرهيز كند كه فهرست اجمالي آن‌ها پيشتر در ضمن اعمال عمره تمتع گفته شد و اكنون توضيح داده مي‌شوند.

1. تقسيم محرمات احرام

كارهايي كه در حال احرام حرام است، به سه دسته تقسيم

مي‌شود:

2. تقسيمي ديگر براي محرمات احرام

مجموع كارهايي كه بر محرم حرام است، از جهت كفاره‌دار بودن يا نبودن به دو دسته تقسيم مي‌شود:

الف) محرمات كفاره‌دار؛

ب) محرمات بدون كفاره.

3. محرمات ويژه آقايان

محرماتي كه تنها بر مردان محرم حرام است بدين شرح است:

توضيح محرمات مخصوص آقايان

الف) با سايبان حركت كردن

زير پل يا سقف پمپ بنزين و امثال آن اشكال ندارد.

ب) پوشاندن سر

ج) پوشيدن لباس دوخته

د) پوشيدن كفش يا چيزي كه تمام روي پا را بگيرد

توضيح محرمات مخصوص بانوان

الف) پوشاندن صورت

ب) پوشيدن زيور

محرمات مشترك احرام

اشاره

در حال احرام برخي كارها بر مردان و زنان محرم حرام است كه به اختصار به آن‌ها اشاره مي‌شود:

1. استفاده از بوي خوش

استفاده از بوي خوش به گونه‌هاي زير در حال احرام جايز نيست:

خريد و فروش عطريات در حال احرام اشكال ندارد، ولي آن‌ها را نبويد، حتي براي امتحان.

2. نگاه در آينه

نگاه در آينه در حال احرام هرچند به قصد ديدن خود يا خودآرايي نباشد حرام است، ولي به فتواي برخي از فقها، نگاه كردن در آينه اگر براي زينت نباشد، اشكال ندارد.

نگاه كردن در دوربين عكاسي و فيلمبرداري و نيز عكس يا فيلم گرفتن در حال احرام اشكال ندارد.

3. زدودن مو از بدن

ـ در حال احرام، زدودن مو از بدن خود يا ديگري، به هر وسيله‌اي باشد، هر چند كم، حرام است.

ـ اگر هنگام وضو يا غسل بدون قصد مويي كنده شود، اشكال ندارد.

4. كِرِم زدن و روغن ماليدن به بدن

ـ كرم زدن و روغن ماليدن به بدن در حال احرام هرچند خوشبو نباشد، حرام است.

ـ كرم زدن پيش از احرام اگر بوي خوش نداشته باشد يا بوي خوش آن تا وقت احرام باقي نمي‌ماند اشكال ندارد.

5. سرمه كشيدن به چشم

سرمه كشيدن به چشم در حال احرام حرام است. برخي از فقها تنها سرمه سياه را حرام مي‌دانند، ولي عده‌اي ديگر غير سياه را نيز حرام

مي‌دانند.

در حال احرام اگر انگشتري براي زينت به دست كند حرام است، ولي انگشتري كه از پيش از احرام به دست داشته لازم نيست بيرون آورد.

7. جدال

جدال به معناي قسم خوردن به «الله» يا معادل آن به زبان ديگر است، چه براي اثبات مطلبي يا رد كردن آن.

8. فسوق

فسوق، دروغ و فحش و فخرفروشي به ديگران است، و از محرمات احرام شمرده مي‌شود.

دستور دادن به ديگران اگر از روي فخرفروشي باشد حرام است وگرنه اشكال ندارد.

9. بيرون آوردن خون از بدن

ـ زخم كردن بدن يا خون گرفتن در حال احرام، حرام است. ولي خاراندن بدن اگر زخم نشود و خون گرفتن اگر براي تشخيص بيماري باشد اشكال ندارد.

ـ محرم مي‌تواند از بدن ديگران خون بگيرد، مثلاً پزشك مُحرم از بدن بيمار خون بگيرد اشكال ندارد.

10. كشتن جانوران بدن

اين نيز يكي ديگر از محرمات احرام است و امروزه چندان مورد ابتلاء نيست.

11. ناخن گرفتن

چيدن و كوتاه كردن ناخن در حال احرام با هر وسيله‌اي باشد حرام است و فرقي بين ناخن دست يا پا نيست.

12.كشيدن دندان

كشيدن يا كندن دندان در حال احرام حرام است، ولي به فتواي برخي از فقها، اگر خون نيايد حرام نيست.

13. كندن درخت و گياه حرم

شهر مكه و اطراف آن تا حدود معيني «حرم» است كه داراي احكام خاصي مي‌باشد، از جمله كندن و بريدن درخت و گياه آن حرام است.

اگر در حال راه رفتن به طور متعارف گياه كنده شود اشكال ندارد.

كندن درخت و گياه حرم اختصاص به افراد محرم ندارد، بلكه به محرم و غيرمحرم حرام است.

14. شكار

افراد محرم بايد از هرگونه شكار حيوان‌هاي صحرايي پرهيز كنند و نيز نشان دادن حيوان به شكارچي و نگه داشتن حيوان شكار شده نيز حرام است.

كشتن ملخ و امثال آن نيز حرام است، ولي حيوان‌هايي كه قصد اذيت دارند، مثل زنبور و عقرب اشكال ندارد.

15. عقد كردن زن براي خود يا ديگري

عقد كردن زن براي خود يا ديگري در حال احرام حرام است.

16. لذت‌هاي جنسي

در حال احرام هرگونه لذت شهواني از جنس مخالف حرام است، بنابراين زن و شوهر هرچند محرميت آن‌ها در حال احرام نيز باقي است، ولي هيچ‌گونه لذت جنسي از يكديگر حتي نگاه با شهوت جايز نيست، امّا نگاه و تماس بدني بدون لذت اشكال ندارد، ولي بوسيدن يكديگر و آميزش حرام است.

17. استمناء

در غير حال احرام جزء گناهان كبيره است و در حال احرام گناهش افزون‌تر است.

يادآوري: برخي از محرمات احرام كه براي زائران مبتلابه نيست گفتن آن‌ها در جلسات آموزشي نه تنها ضرورت ندارد، بلكه اتلاف وقت است.

خود آزمايي

درس يازدهم

اشاره

كفارات محرمات احرام

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با كفاره محرمات در احرام آشنا شويم.

ـ با شرايط كفاره آشنا شويم.

ـ چگونگي مصرف كفاره را بدانيم.

در حال احرام برخي از كارها حرام است كه موارد هر يك و احكام آن‌ها گذشت.

برخي از اين محرمات كفاره نيز دارد و كفاره محرمات احرام غالباً همان حيوان‌هايي است كه به عنوان قرباني ذبح مي‌شود، يعني گوسفند يا گاو يا شتر و گاهي يك مدّ طعام كه تقريباً 750 گرم است.

1. ارتكاب سهوي محرمات احرام

هيچ‌كدام از محرمات احرام در صورت ارتكاب سهوي كفاره ندارد، به جز صيد.

يادآوري مي‌شود غالب محرماتي كه از زائران سر مي‌زند عمدي نيست، بلكه به جهت بي‌توجهي و فراموشي است.

2. برخي از محرماتي كه ممكن است اتفاق بيفتد و كفاره آن‌ها

بيشتر محرمات كفاره دارد از جمله كارهايي كه از زائران سر نمي‌زند و چنانچه سر بزند سهوي است كه كفاره ندارد، ولي برخي از آن‌ها كه ممكن است پيش آيد، و كفاره آن‌ها يك گوسفند است در اينجا مي‌آوريم:

حرمت عمل، حكم تكليفي است و وجوب كفاره، حكم وضعي است. چنانچه ارتكاب محرمات از روي ناچاري و با عذر باشد، حكم تكليفي برداشته مي‌شود، ولي حكم وضعي همچنان باقي است، يعني هرچند آن عمل به جهت معذور بودن مكلّف گناه محسوب نمي‌شود، ولي وجوب كفاره ساقط نمي‌شود؛ مانند:

ديگري وجود ندارد و براي زائر نيز اين امكان وجود ندارد تا با وسيله‌اي ديگر برود. در اين‌جا حركت زير سايبان حرام نيست، ولي كفاره يك گوسفند واجب است.

پوشيدن لباس دوخته براي كسي كه به جهت مشكلي ناچار است لباس دوخته بپوشد، مثل بيماري كه بايد جوراب يا دستكش طبي دوخته بپوشد.

4. شرايط حيواني كه به عنوان كفاره ذبح مي‌شود

حيواني كه به عنوان كفاره ذبح مي‌شود لازم نيست شرايط حيوان قرباني را داشته باشد. مثلاً اگر حيوان لاغر هم ذبح كند كافي است، امّا احتياط مستحب است كه آن شرايط را نيز داشته باشد.

5. محل ذبح كفاره

محل ذبح كفاره محرمات احرام عمره، مكه است.

و محل ذبح كفاره محرمات احرام حج منا است و چنان‌چه در آن‌جا ذبح نكند و در محل خود ذبح كند، كفايت مي‌كند.

6. مصرف كفاره

مصرف كفاره محرمات احرام فقراء هستند، يعني بايد به افراد فقير داده شود. و فقير كسي است كه خرج سال خود را نمي‌تواند تأمين كند.

خود آزمايي

درس دوازدهم

اشاره

عمره مفرده و احكام متفرقه عمره و حج

هدف‌هاي آموزشي

انتظار مي‌رود با مطالعه اين درس:

ـ با اعمال عمره مفرده آشنا شويم.

ـ تفاوت‌هاي عمره تمتع با عمره مفرده را بدانيم.

ـ شرايط استطاعت عمره مفرده را بدانيم.

ـ با احكام متفرقه عمره و حج آشنا شويم.

گاهي اوقات برخي از زائران پس از اتمام اعمال حج اقدام به انجام عمره مفرده مي‌كنند، لذا در پايان اين بحث مختصري از احكام عمره مفرده آورده مي‌شود.

1. تعريف عمره مفرده

عمره به معناي زيارت است و چون اين نوع از عمره جداي از اعمال حج، و خود به تنهايي اعمالي مستقل به شمار مي‌رود آن را عمره مفرده ناميده‌اند.

2. زمان عمره مفرده

عمره مفرده زمان خاصي ندارد و در طول سال هر وقت كه انسان به مكه مكرمه مشرف شود مي‌تواند عمره مفرده بجاي آورد، ولي در برخي اوقات بجا آوردن عمره مفرده جايز نيست؛ مثل:

3. اعمال عمره مفرده

مجموع اعمال عمره مفرده هفت‌تاست و به اين ترتيب بجا آورده مي‌شود:

4. تفاوت‌هاي عمره تمتع با عمره مفرده

عمره تمتع

ـ به نيت عمره تمتع بجا آورده مي‌شود؛

ـ بايد در يكي از ميقات‌هاي پنج‌گانه محرم شود؛

ـ طواف نساء و نماز آن لازم نيست.

عمره مفرده

ـ به نيت عمره مفرده بجا آورده مي‌شود؛

ـ بايد در ميقات يا أدني الحل محرم شود؛

ـ طواف نساء و نماز آن لازم است.

5. استطاعت عمره مفرده (وجوب يا استحباب)

كسي كه استطاعت حج را ندارد، ولي استطاعت عمره مفرده را دارد، بنابر فتواي مشهور فقها بجا آوردن عمره مفرده بر او واجب نيست، يعني لازم نيست به عمره برود و كسي كه حج واجب بجا نياورده و به نيابت از ديگري به حج رفته، احتياط مستحب است پس از اعمال حج، عمره مفرده بجا آورد.

6. عمره مفرده تكراري و فاصله دو عمره

نسبت به فاصله دو عمره مفرده چند نظر فقهي وجود دارد:

الف) حداقل يك ماه بايد فاصله باشد و در كمتر از اين فاصله رجاءً مي‌تواند بجا آورد.

ب) حداقل بايد ده روز فاصله باشد.

ج) اگر دو عمره براي يك نفر نباشد، مثلاً يكي را براي خودش و ديگري را به نيابت شخص ديگري بجا آورد فاصله شرط نيست.

د) بين دو يا چند عمره فاصله شرط نيست.

احكام متفرقه عمره و حج

1. وظيفه معذوران

اشاره

يكي از ويژگي‌هاي مهم احكام دين، تناسب آن‌ها با توانايي افراد است، يعني وظيفه هر يك از افراد نسبت به مسائل شرعي متناسب با قدرت و توانايي او مشخص شده است. بنابراين در اعمال عمره و حج، كساني كه عذري دارند و از بجا آوردن برخي از اعمال معذورند نيز به طور واضح مشخص شده است كه در اين بخش به بيان وظيفه چهار گروه از معذوران يعني بيماران و محصوران و مصدودان و بانوان معذور به عذر شرعي مي‌پردازيم.

وظيفه بيماران

هرچند بيماراني كه از بجاي آوردن اعمال عمره و حج عاجزند، مستطيع نيستند و حج بر آن‌ها واجب نيست، امّا چنانچه به حج رفتند يا در اثناء اعمال بيمار شدند، وظيفه آن‌ها بدين شرح است:

الف) احرام و وقوف در عرفات و مشعرالحرام را بايد خودشان بجا آورند، هرچند با وقوف اضطراري.

ب) بقيه اعمال را به كمك ديگران انجام دهند.

ج) چنانچه نتوانند با كمك ديگران اعمال را بجا آورند، نايب بگيرند.

وظيفه محصورشدگان

محصور، بيماري است كه نتواند به مكه برود يا نتواند اعمال عمره يا حج را بجا آورد. كسي كه محصور شده وظيفه‌اش بدين شرح است:

وظيفه مصدودها

مصدود كسي است كه دشمن يا شخص ديگري او را از بجا آوردن عمره يا حج باز داشته است. شخص مصدود بايد براي بيرون رفتن از احرام:

بانوان معذور به عذر شرعي

اگر براي بانوان عذر شرعي پيش آيد يعني حائض شوند، دو مشكل براي اعمال عمره و حجشان پيش مي‌آيد:

الف) وارد شدن به مسجدالحرام و توقف در مسجد شجره براي احرام.

ب) بجا آوردن طواف و نماز طواف.

بنابراين نسبت به ساير اعمال هيچ مشكلي از اين جهت ندارند، چون در آن‌ها طهارت شرط نيست و امّا وظيفه آن‌ها نسبت به توقف در مسجد شجره براي احرام:

كنند.

و وظيفه آنان نسبت به طواف و نماز طواف نيز بدين شرح است:

آورند.

2. فراموشي برخي از اعمال و حكم اعاده يا قضاي آن‌ها

چنانچه عملي از اعمال عمره يا حج فراموش شود، اعمال بعدي بجاي آورده شود، در برخي از موارد اعاده يا قضاي همان عمل كافي است، ولي در برخي از موارد، اعمال مترتبه نيز بايد اعاده شود. لذا به زائران

توصيه شود چنانچه عملي را فراموش كردند يا متوجه شدند باطل بجا آوردند، حكم آن را جويا شوند و به وظيفه خود عمل كنند.

3. مستحبات مكه

ايام اقامت در مكه از فرصت‌هاي طلايي و ارزشمند عمر انسان محسوب مي‌شود كه نبايد اين فرصت را بيهوده گذراند يا به كارهاي بي‌ارزش يا كم ارزش مصروف داشت.

به جز اعمالي كه جزء واجبات عمره و حج شمرده مي‌شود، برخي

از كارها در مكه مكرمه مستحب است كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود:

الف) تلاوت قرآن كه تأكيد بسيار شده و ختم قرآن در مكه فضيلت بسيار دارد.

ب) طواف مستحب، با همان شرايطي كه در طواف واجب گفته

شد با اين تفاوت كه نماز اين طواف لازم نيست پشت مقام بجا آورده شود.

طواف مستحب را مي‌توان براي خود يا به نيابت از شخص ديگر، اعم از زنده يا مرده، يك يا چند نفر بجا آورد.

ج) طواف وداع؛ در آخرين لحظات اقامت در مكه و پيش از بيرون رفتن از آن مستحب است طواف و دعا بجا آورند.

د) زيارت قبور اولياي الهي از جمله قبر حضرت ابوطالب و خديجه در قبرستان حجون و مولدالنبي9 نزديك مسجدالحرام و نماز در مساجد معروف مكه مثل مسجد جن و مسجدالراية و...

خود آزمايي