آتش نشانی ویژه کاروانهای حج

مشخصات كتاب

نام كتاب: آتش نشانى ويژه كاروانهاى حج

نويسنده: مركز تحقيقات حج

موضوع: مباحث اجتماعى و سياسى

زبان: فارسى

تعداد جلد: 1

ناشر: نشر مشعر

مكان چاپ: تهران

نوبت چاپ: 1

اشاره

پيشگفتار

بسمه تعالى

آنگاه كه آتش براى بشر كشف و شناخته شد و راههاى استفاده از آن معلوم گرديد، مهمترين نقش را در تمدن و پيشرفت جامعه‌ها به وجود آورد و منشأ آثار ارزشمند گرديد. بنابر اين بايد گفت كه آتش نيز نعمتى است از نعمتهاى الهى، اگر راههاى درست استفاده كردن و كنترل نمودن آن را خوب بشناسيم و بى‌احتياطى را از دست ندهيم. بسيار ديده مى‌شود كه به علت بى‌احتياطى و رعايت نكردن اصول علمى در جلوگيرى از آتش‌سوزى، دچار ضرر و زيان جانى و اقتصادى، بخصوص در ايام حج مى‌شويم.

براى جلوگيرى از آتش سوزى، كه از حوادث تلخ اين سفر عبادى، سياسى و اجتماعى است، بايد همه خدمتگزاران حج روش آن را بياموزند و با به كار بردن اصول علمى، بتوانند آتش را خاموش و يا از بروز آن جلوگيرى كنند.

در ايام حج ممكن است در سه مكان با اين فاجعه روبروى شويم:

اگر نكات ذيل را رعايت نماييم، مى‌توانيم از اين معضل شوم جلوگيرى كنيم:

1- برادران خدمه پيش پرواز، جهت تحويل مكان اسكان زائرين، حتماً كپسولهاى آتش خاموش كن را در آبدارخانه و آشپزخانه تمام طبقات بررسى نموده، از سالم بودن آنها اطمينان حاصل نمايند و اگر با كمبود كپسول آتش‌نشانى روبرو شدند، از صاحب هتل و مكان اسكان درخواست نمايند.

همچنين آشپزخانه و آبدارخانه بايد داراى دستگاه تهويه باشد.

2- آبدار و آشپز بايد وسائل ذيل را، قبل از استفاده مورد بررسى قرار دهند:

الف) شلنگهاى گاز، تركيدگى و يا پوسيدگى نداشته باشد. حتى المقدور چند متر شلنگِ گاز از ايران همراه ببرند تا بتوانند شلنگهايى را كه از انبار تحويل مى‌گيرند، تعويض نمايند.

ب) پيچ سيلندر كپسول گاز شل نباشد.

ج) ژيگلاتور سالم باشد.

د) از سالم بودن پلوپزها اطمينان حاصل شود.

و) سر همه اتصالات، بستِ فلزى داشته، و محكم بسته شود.

3- چون مواد سوختنى (موادى كه زود آتش مى‌گيرد) در اثر داغ شدن،

آتش مى‌گيرند، برادران آبدار و آشپز و كمكهاى آنها بايد مواظبت بيشترى كنند.

الف) از پارچه‌هايى كه داراى مواد نفتى (پلاستيكى)، روغنى و پشمى هستند، هرگز نبايد به عنوان آسترى و يا لباس كار استفاده شود.

ب) هرگز نبايد آشغال و مانند آن را نزديك اجاق گاز جمع كرد.

ج) براى اطمينان حاصل كردن از سيلندر كپسول گاز و شلنگ و ... از كف‌صابون استفاده شود واز زدن‌كبريت وياشمع، قبل‌از اطمينان‌خوددارى شود.

د) اجاق گاز در مكانى قرار داده شود كه از حصارهاى چوبى ساختمان دور باشد.

ه) قبل از استفاده از اجاق گاز، ابتدا كبريت را روشن نموده و سپس پيچ گاز را باز كنيد و گاز را روشن نماييد و سپس كبريت افروخته را پس از خاموش كردن دو نيمه كنيد.

4- آشپز قبل و بعد از قرمز كردن هر نوع غذا، آب را به هيچ وجه نبايد در ظرف روغن داغ بريزد چون خطر مُشتعل شدن دارد وباعث آتش‌سوزى مى‌شود.

5- زمانى كه اجاقها روشن است آبدار و آشپز نبايد مكان خدمت را ترك نمايند، مگر اين كه كمك خود را جايگزين نمايند و پس از خاتمه كار و ترك آبدارخانه يا آشپزخانه، حتماً از بسته شدن پيچ سيلندر كپسولهاى گاز و خاموش شدن اجاقها، اطمينان حاصل كنند و پس از آن محل را ترك نمايند.

6- به زائران يادآورى شود كه مواظب ته سيگار خود باشند و پس از خاموش نمودن در زير سيگاريهاى فلزى يا چينى قرار دهند. در غير اين صورت ممكن است به آتش‌سوزى بزرگى منجر شود.

آتش سوزى در عرفات ومنا

ايام تشريق سرزمين عرفات و منا زير پوشش هزارها چادر به هم چسبيده است كه با يك بى‌احتياطى و غفلت از طرف خدمتگزاران حج و يا زائران، در كمتر از چند دقيقه، ممكن است جهنمى از آتش بوجود آيد كه مهار آن حتى با پيشرفته‌ترين امكانات آتش‌نشانى، مشكل و يا غير ممكن باشد و نمود عينى آن آتش سوزى در سال 1354 در منا كه خسارات جانى و مالى فراوانى را در پى داشت.

در حج 1374 نيز قبل از آمدن زائران به سرزمين عرفات و منا آتش‌سوزى مهيبى رخ داد كه خسارات مالى فراوان وارد شد.

پس بر ما فرض و واجب است براى پيشگيرى از آتش‌سوزى به موارد زير توجه كافى داشته باشيم:

1- به توصيه‌هاى ايمنى مأمورين به دقت توجه نموده و از بردن هر گونه وسائل آتش‌زا در چادرهاى منا و عرفات جداً خوددارى نماييد. و براى آوردن آب جوش جهت چاى، حتماً از مكانهاى تعيين شده مطوّف استفاده كنيد.

2- قبل از ايام تشريق، وقتى وسائل و مواد مورد نياز حجاج، جهت آسايش آنها به منا و عرفات برده مى‌شود، سعى گردد موادى كه احتراق بوجود مى‌آورد در چادرها روى هم انباشته نشود. چون در اثر گرماى زياد، شعله‌ور شده و فاجعه مى‌آفرينند.

3- به زائران و خدمه سيگارى، تذكر داده شود كه به هيچ عنوان حق ندارند، در چادرهاى منا و عرفات سيگار روشن بگذارند، حتماً از زير

سيگاريهاى فلزى يا چينى استفاده نمايند و پس از تمام شدن سيگار، باقى مانده آن را خاموش كرده و زير خاك و شِن دفن نمايند.

4- اگر خداى ناخواسته در منا و عرفات آتش‌سوزى رخ داد، قبل از هر اقدامى خونسردى خود را حفظ نموده و پس از تخليه چادرها از زائران، سعى كنيد چادرها را بخوابانيد و پس از آن آب روى آنها بريزيد و در صورت خطرناك بودن، محل را به سوى بلندى ترك نماييد.

در همه حال، رعايت حال مُسن‌ترها و بيماران و خانمها و ... در اولويت قرار دارد.

آتش‌سوزى در انبار

براى اين كه از سوختن وسائل و اثاثيه انبار بكاهيم، رعايت موارد ذيل ضرورى است:

1- هنگام تحويل اثاثيه از انبار يا تداركات، اصول ايمنى رعايت شده و از كشيدن سيگار در انبار خوددارى گردد.

2- به هنگام تحويل دادن اثاثيه، حتماً از خالى بودن كپسولهاى گاز اطمينان حاصل شود.

در ضمن خالى كردن كپسولهاى گاز، حتماً در محيطى باز و دور از مواد آتش‌زا و گرما باشد.

3- در بسته‌بندى اثاثيه، جهت تحويل به انبار، دقت كافى مبذول شود كه پس از تميز كردن آنها، موادى كه احتراق خود به‌خود بوجود مى‌آورند، روى هم انباشته نشود و حتى‌المقدور در بسته‌هاى فلزى سرپوشيده قرار گيرد.

تئورى حريق

مثلث آتش

خواص آتش 99% به‌نفع اقتصاد و صنعت مى‌باشد، لذا جبران 1% خسارتهاى احتمالى آتش‌سوزيها كه بوجود مى‌آيد غيرقابل جبران بوده و بدين منظور؛ يعنى براى جلوگيرى از 1% خسارت آتش‌سوزيهاى غير ارادى، دستگاههايى بنام «آتش‌نشانى» در شهرها دائر شده كه زندگى و جان و مال مردم را از خطر سوختن حفظ و حراست نمايد.

سازمان آتش‌نشانى تاكنون تعداد زيادى از افراد كارخانه‌ها، سينماها، ادارات و انبارها را آموزش داده تا قبل از رسيدن مأموران آتش‌نشانى اقدامات اوّليه انجام و از توسعه آتش‌سوزى جلوگيرى نمايند.

امروزه در تمام دنياى متمدن براى تبادل اعمال و افكار در خصوص آتش‌نشانى رابطه كامل موجود است و آرم مخصوص آتش‌نشانى كه عبارت از يك مثلث مى‌باشد براى كليه آتش‌نشانيها شناخته شده و تقريباً بصورت آرم بين‌المللى در آمده است.

با توجه به مثلث فوق، نتيجه مى‌گيريم كه آتش تركيبى است از:

الف) يك جسم يا ماده قابل اشتعال

ب) حرارت ج) هوا (اكسيژن) ما مى‌توانيم اين سه عامل اصلى را در كنار همديگر طبق شكل قرار دهيم و بنام مثلث آتش بشناسيم، هرگاه يكى از سه عامل را، كه تشكيل دهنده مثلث آتش و ضرورى براى انجام عمل احتراق است، از ميان برداريم، مثلث آتش ناقص شده و فرو مى‌ريزد و عمل احتراق متوقف مى‌گردد.

اين عمل را مى‌توانيم با برداشتن يا كم كردن مواد قابل سوخت؛ يعنى جلوگيرى از تغذيه حريق و يا جلوگيرى از رسيدن اكسيژن به آتش‌سوزى، با استفاده از مواد شيميايى، گازهاى خنثى و يا تقليل درجه حرارت با استفاده از آب انجام دهيم، در هر سه صورت آتش‌سوزى كنترل و متوقف خواهد شد.

مواد قابل اشتعال را مى‌توان به حالت جامد، مايع و يا بخار (گاز) در طبيعت يافت و معمولًا سوختن هر ماده قابل اشتعال، به استثناى كربن، با شعله همراه است و شعله نيز در اثر سوختن يك گاز يا بخار گازِ قابلِ اشتعال بوجود مى‌آيد. از اين رو كليه مواد قابل اشتعال بحالت جامد يا مايع، مى‌بايست با دريافت حرارت، به گاز قابل اشتعال تبديل شوند تا احتراق بوجود آيد و آتش‌سوزى ادامه پيدا كند، البته بعضى از مايعات قابل اشتعال؛ مانند بنزين، بدون دريافت حرارت و در شرايط محيط، از خود گازهاى قابل اشتعال متصاعد مى‌نمايد.

آتش

آتش نتيجه يك عمل شيميايى است كه از تركيب اكسيژن، حرارت و

يك ماده قابل اشتعال بدست مى‌آيد؛ بدين سان كه اكسيژن با كربن اجسام تركيب شده و توليد ائيدرئيد كربنيك مى‌كند. گاهى هم توليد اكسيد كربن نموده و در اثر اين فعل و انفعال، شعله و حرارت توليد مى‌نمايد.

تجربه نشان داده است كه هر جسم در مقابل حرارت و موقعيت بخصوص قابل اشتعال است.

مثال: براى اشتعال مايعات لازم است كه سه شرط رعايت گردد:

1- در حال بخار باشند.

2- اكسيژن به اندازه كافى موجود باشد كه مخلوط قابل اشتعال گردد.

3- حرارت به اندازه و به درجه احتراق رسيده باشد.

در جامدان حرارت كه بوسيله شعله ايجاد مى‌گردد، در تمام جسم منتشر شده و وسيله سوختن كليه اجسام را فراهم مى‌نمايد و هر اندازه كه به حرارت مواد سوختنى اضافه شود سرعت و شدت اشتعال بيشتر مى‌گردد و بطور كلى شعله عبارت است از همان سوختن گازهاى متصاعد.

احتراق

احتراق عبارت است از يك فعل و انفعال شيميايى كه توليد نور و حرارت نمايد.

درجه احتراق؛ درجه حرارتى كه لازم است تا احتراق حاصل شود را «درجه حرارت سوخت» مى‌گويند و به سه گروه مختلف به قرار زير تقسيم مى‌گردد:

الف- نقطه اشتعال؛ كمترين درجه حرارتى كه يك جسم مى‌تواند

آنقدر بخار قابل اشتعال متصاعد نمايد كه با دريافت شعله، يك احتراق موقّتى و كوتاه بوجود آورد و عمل احتراق ادامه نيابد.

ب- نقطه آتش؛ كمترين درجه حرارتى است كه قادر است از حرارت حاصل از احتراق گازهاى متصاعده، آنقدر بخار قابل اشتعال توليد نمايد كه عمل احتراق ادامه يابد، بطورى كه ملاحظه مى‌شود اختلاف بين نقطه آتش و نقطه اشتعال در اين است كه درجه حرارت مورد لزوم در نقطه اشتعال فقط براى يك احتراق موقتى است در صورتى كه در نقطه آتش درجه حرارت بايد آنقدر بالا باشد كه بتواند احتراق ادامه يابد. در نتيجه حرارت نقطه آتش از درجه حرارت نقطه اشتعال بالاتر خواهد بود.

ج- درجه حرارت خود سوزى؛ كمترين درجه حرارتى كه يك جسم بتواند خود بخود بسوزد. اين را «درجه حرارت خود سوزى» گويند و تقريباً با درجه احتراق يكى بوده و تفاوتى ندارد.

اطفاء يا خاموش كردن آتش به سه طريق مى‌توان آتش‌سوزى را خاموش كرد:

1- سرد كردن 2- قطع كردن هوا يا اكسيژن (خفه كردن) 3- قطع يا دور ساختن مواد سوختنى

توضيح

1- سرد كردن؛ يا پايين آوردن درجه حرارت؛ اين عمل معمولًا

بوسيله آب انجام مى‌شود؛ مثلًا وقتى آتش چوب را با آب خاموش مى‌كنيم، با اين عمل درجه حرارت پايين آمده و آتش خاموش مى‌شود.

2- قطع هوا (خفه كردن)؛ اين عمل معمولًا بوسيله گازهاى غير قابل اشتعال و سنگين‌تر از هوا؛ مانند گاز كربنيك و ئيدروكربورهاى هالوژنه مانند كربن تتراكلريد و يا متيل بروميد و يا راندن سريع هوا بوسيله پودرهاى شيميايى و يا پوشاندن سطح آتش بوسيله كفهاى شيميايى و يا كف مكانيكى (سبك و سنگين) و در بعضى از موارد حتى با يك عدد پتوى خيس و يا مقدارى خاك يا ماسه انجام مى‌شود.

3- قطع يا دور ساختن مواد سوختنى؛ در بعضى از آتش‌سوزيها؛ مانند آتش‌سوزى گازها و مايعات، بهترين روش، قطع يا دور ساختن مواد سوختنى مى‌باشد؛ مثلًا اگر يك سيلندر گاز آتش بگيرد، در مرحله اوّل بهتر است كه شير آن را ببنديم و جريان گاز را قطع نماييم و سپس اقدام به خنك نمودن آن كرده و همچنين در آتش‌سوزى مايعات مانند نفت و بنزين، علاوه بر اقدامات اطفائى، بايد منابع سوخت را نيز از محل دور كنيم و يا اگر در محلى با آتش‌سوزى مواجه شديم و هيچ وسيله اطفائى نداشتيم حداقل كارى كه مى‌توانيم انجام دهيم دور كردن وسائلى است كه آتش به آنها نرسيده است.

راههاى مختلف انتقال حرارت اين عمل به سه طريق امكان پذير است:

1- انتقال حرارت به طريق هدايت 2- انتقال حرارت به طريق جابجايى

3- انتقال حرارت به طريق تشعشعى 1- انتقال حرارت به طريق هدايت؛ همانطور كه مى‌دانيم، حرارت از جسمى كه داراى حرارت بالاترى است، به يك جسم كه داراى درجه حرارت پايين‌تر است منتقل مى‌گردد. وحتّى در يك جسم، از نقطه گرمتر به نقطه سردتر نيز حركت مى‌كند كه در اين صورت حرارت از يك ذرّه جسم به ذرّه ديگر در همان جسم جريان مى‌يابد، مانند هدايت جريان برق در يك جسم هادى، با اين تفاوت كه حرارت خيلى كندتر حركت مى‌كند. پس انتقال حرارت از طريق هدايت در آتش‌سوزيها باعث مى‌گردد كه حرارت از طريق ميله‌هاى فلزى در سقف يا پايه ساختمانها، از اتاقى به اتاق ديگر گسترش يابد، مگر اين كه اين ستونهاى فلزى از ميان ديوارهاى مقاوم در برابر حريق گذشته باشد.

2- انتقال حرارت به طريق جابجايى؛ در آتش‌سوزيها، اينگونه جريانات به علت احتراق و گرم شدن گازها بوجود مى‌آيد و باعث مى‌شود كه گازهاى گرم به طرف بالا از طريق پله‌كانها و كانال و آسانسورها حركت كرده و باعث گسترش حريق در طبقات مختلف ساختمان گردد و به همين دليل هواى سرد به طرف محل آتش سوزى جريان مى‌يابد كه با تغذيه حريق و تأمين اكسيژن كافى آتش‌سوزى ادامه مى‌يابد.

3- انتقال حرارت به طريق تشعشعى؛ در اين آتش‌سوزى، امواج

حرارتى با عبور از فضا به ساير اجسام برخورد كرده و حرارت را به آن جسم منتقل مى‌نمايد. هنگامى كه يك موج حرارتى به سطح يك جسم برخورد كند، سه صورت پيدا مى‌كند؛ يا اين اجسام منعكس مى‌گردند مانند جسم صيقلى، يا از آنها عبور مى‌نمايد مانند شيشه و يا بوسيله آن جسم جذب مى‌گردد مانند لباسهاى تيره يا لباس نزديك بخارى روشن.

طبقه‌بندى آتش‌سوزيها

اشاره

آتش‌سوزيها را از نظر نوع و طريقه مبارزه با آن، به شش طبقه تقسيم مى‌نمايند:

1- خشك. 2- مايعات. 3- گازها. 4- الكتريسته.

5- فلزات قابل اشتعال. 6- مواد منفجره.

طبقه اوّل: آتش‌سوزيهاى خشك

اشاره

اين طبقه از آتش‌سوزيها به‌مواردى گفته مى‌شود كه پس از سوختن، از خود خاكستر باقى مى‌گذارد؛ مانند فرآورده‌هاى چوبى، پنبه‌اى، پشمى، لاستيكى، پلاستيكى و انواع مختلف پارچه‌هاى مصنوعى و حبوبات و غلات و غيره. بهترين راه براى خاموش كردن اين نوع آتش‌سوزيها، «سرد كردن» و مؤثرترين وسيله «آب» مى‌باشد.

مطالب شرايط كلى و نحوه سوختن بعضى از مواد سوختنى، مى‌تواند براى ما آموزنده باشد؛ براى مثال چوب را به‌عنوان يك ماده جامد سوختنى مورد مطالعه قرار مى‌دهيم، هرگاه مطلب را از ديد يك آتش نشان بنگريم ملاحظه خواهيم كرد كه چوب يكى از مهمترين مواد سوختنى مى‌باشد.

نحوه آتش‌گيرى و ادامه گسترش و اطفاى حريق، رابطه مستقيم با خواص و مشخصات چوبهاى در حال سوخت دارد. چوب با دريافت حرارت كافى مى‌سوزد و در صورت عدم دريافت هواى كافى، تبديل به ذغال چوب گشته و يا تجزيه مى‌شود. چوب به مقدار زياد بخصوص در كشورهايى كه داراى اين ثروت هستند در مصالح ساختمانى مصرف دارد. گرچه اطلاعات كمى در مورد انواع چوبها وجود دارد ليكن بخوبى مى‌دانيم كه عكس‌العمل چوب در مقابل آتش، با توجه به نوع آن فر ق‌مى‌كند، همانطور كه مى‌دانيم، حتّى در چوب خشك نيز مقدارى رطوبت وجود دارد و قبل از آن كه چوب بتواند بسوزد باد رطوبت آن خارج شود. چوبهاى سبز كه مقدار قابل ملاحظه‌اى رطوبت دارند در مقابل درجات حرارت خيلى بالا نيز مقاومت مى‌نمايند، وجود رطوبت در چوبهاى مختلف و به مقادير متفاوت از نظر آتش‌سوزى نهايت اهميت را دارد، چون مقدار قابل ملاحظه‌اى حرارت لازم است تا رطوبت موجود در چوب را تبخير نمايد و اين مقدار حرارت را حرارت «نهان تبخير» مى‌نامند، تمام اين حرارت، بدون آن كه درجه حرارت چوب بالا رود يا آتش‌سوزى حاصل شود جذب مى‌گردد.

مقدار گازهاى فرّار و قابل سوخت، كه از سوختن چوب بدست مى‌آيد، با توجه به نوع چوب فرق مى‌كند. هرگاه مقدار هوايى را كه براى سوخت لازم

است مأخذ مقايسه قرار دهيم، مقدار گازهاى متصاعده از ذغال كمتر از 40 درصد وزن اصلى آن مى‌باشد، در صورتى كه در مورد چوب 63% تا 78% مى‌باشد و نظر به اين كه گازهاى فرّار و قابل سوخت بايد براى يافتن اكسيژن حركت نمايند به همين دليل آتش‌سوزيهاى چوبى با شعله‌هاى بلند مى‌سوزند كه اين خود يكى از عوامل گسترش حريق است.

مقدار خاكستر موجود در چوب بسيار كم است و معمولًا يك تركيب الكلى مى‌باشد كه اين تركيب در تشديد فعل و انفعال شيميايى و تبديل كربن به گازهاى قابل اشتعال مؤثر است، بطورى كه از خواص چوب استنباط گرديد با خروج رطوبت از داخل چوب و به وجود آمدن شعله‌هاى سوزان و مرتفع حريق گسترش مى‌يابد و به همين دليل است كه در آتش‌سوزيهايى كه چوب زيادى وجود دارد، سرعت آتش‌سوزى زياد و گسترش حريق فورى مى‌باشد.

خاصيت آتش‌گيرى چوبهاى خشك آنقدر مهم است كه منجر به تحقيق جهت تهيه مواد و روشهايى براى مقاوم ساختن چوب در برابر حريق گرديده است بهترين روش براى نيل به اين مقصود، رنگ‌آميزى چوب با مواد ضد حريق است كه اين رنگهاى ضد حريق را از مواد شيميايى فسفاتها، سولفاتها و نمك آمونياك تهيه مى‌كنند.

اطلاعاتى در مورد آب همانطور كه قبلًا توضيح داده شد، براى خاموش كردن آتش‌سوزيهاى خشك، بهترين طريقه «سرد كردن» و مؤثرترين وسيله «آب» مى‌باشد كه اينك به شرح اين تركيب مى‌پردازيم:

آب تركيبى بسيار پايدار، از اكسيژن و ئيدروژن است. نيروى كشش سطحى آن بسيار و پس از جيوه، از كليه مايعات عادى ديگر بيشتر است.

خاصيت چسبندگى آن زياد است. قدرت نفوذ كافى دارد. هادى الكتريسيته است. خاصيت حل كردن مواد در آن زياد است و هر چه درجه حرارتش پايين‌تر باشد، گاز بيشترى در خود نگاه مى‌دارد؛ بطورى كه در يخ ميزان گاز محلول با هوا بيشتر است تا در آب معمولى و به همين دليل يخ وزن كمتر و حجم بيشتر قريب 19 از آب معمولى داراست، در درجه فشار عادى در صورت تبخير 1700 مرتبه بر حجمش افزوده مى‌شود (انفجار ديگهاى بخار و پرتاب شدن آن به مسافتهاى نسبتاً دور، روى اين اصل است).

قدرت جذب حرارت يك گالن آب برابر با 7 گالن كف شيميايى است.

قدرت خنك كردن آب شور (آب دريا) كمتر از آب معمولى است.

سود آب از نقطه نظر آتش‌نشانى

ارزانى و فراوانى آب موجب شده است كه دسترسى به آن، به سهولت ممكن باشد. قدرت بسيار سيلان آب در انواع لوله‌هاى فلزى و لاستيكى و برزنتى، كه انتقال آب را از فواصل دور به كانون حريق ميسر مى‌سازد، وقتى توسط سر لوله‌هاى مخصوص حريق، بصورت گرد روى حريق يا در فضاى داغ پاشيده شود، به حداكثر خاصيت سردكنندگى آن مى‌رسيم و در صورتى كه به شكل قطرات درشت پخش گردد، به همان نسبت از اين خاصيت كاسته شده و قسمتى از آب بدون تبخير، در كف محل حريق روان مى‌شود و هرگاه آب را به صورت فوران پر روى حريق بريزيم بيش از 10 الى 15 درصد آن

تبخير نگشته و قسمت اعظمش، نه تنها به هدر مى‌رود كه ممكن است خود بر اثر فشار زيادى كه به در و ديوار كانون حريق يا محتويات محل وارد مى‌سازد، بر خسارت ناشى از حريق بيافزايد. وقتى آب زياد بدين ترتيب بپاشند كف طبقات بناى مورد حريق، از آب پر شده به ديوارها و كف و سقف و اثاث منقول و غير منقول اماكن مختلف خسارت بسيار وارد مى‌آورد، حتى فشار زياد آب كه بوسيله پمپهاى اتومبيلهاى آتش‌نشانى، با لوله‌هاى قوى به ديوارها روانه مى‌سازند، كم‌كم روكش و ملات مصالح ساختمانى را از بين برده و موجب در هم ريختن آن مى‌گردد.

با تمامى اين احوال، چگونگى استفاده از قدرت سردكنندگى آب اغلب بدست ما نيست و وضع خاص حريق به ما تحميل مى‌سازد؛ مثلًا در حريقهاى بزرگ چنانچه آب به صورت گرد به كار رود، حرارت زياد فضا و جريان شديد صعودى هواى داغ، اين نوع آب را قبل از رسيدن به كانون حريق تبخير نموده و توأم با جريان صعودى هوا به خارج مى‌راند. از طرف ديگر در حريقهاى بزرگ به علت حرارت زياد، نمى‌توان به كانون حريق نزديك شد و ناچار از فاصله دور بايد به خاموش كردن آن پرداخت و چون هر قدر آب با قطرات ريزتر پرتاب گردد، از بَرد و سردى آب به نسبت زيادى كاسته مى‌شود، لذا ناچار بايد از فوران پر در اين مورد استفاده كرد، با آن كه خود مى‌دانيم، در اين صورت قسمت اعظم آب به هدر مى‌رود.

در اينگونه موارد نيز چنانچه از هر دو شكل آب در آن واحد استفاده شود. به مراتب زودتر به نتيجه اصلى كه خاموش كردن كانون حريق است مى‌رسيم؛ بدين ترتيب كه در آن واحد از فوران پر، جهت حمله به منشأ حريق

از فواصل دور و از آب گرد براى سرد كردن فضاى داغ، مانند سپر پيشروى استفاده كنيم. در اين صورت بديهى است به سرعت مى‌توان به كانون اصلى حريق نزديك شد، بدون آن كه هواى داغ محل بتواند مانع كار گشته يا به مأموران صدمه بزند.

بنابر اين آب گرد را تنها در كانونهاى كوچك حريق يا براى سرد كردن فضاى داغ و سپر پيشروى در حريقهاى بزرگ مى‌توان بكار برد.

مقدار كل آب تبخيرى مورد نياز جهت خاموش كردن يك حريق، نسبت معكوس دارد با سرعت آب پاشى، بدين معنا كه هر چه ملايمتر آب بر روى‌حريق‌بپاشيم مقدار كل‌آب مورد نياز براى‌خاموشى كامل بيشتر خواهدبود.

زيانهاى آب از نقطه نظر آتش‌نشانى

آب نسبتاً سنگين وزن است، يك متر مكعب آن قريب يك تن وزن دارد، در نتيجه حمل و نقل آن دشوار است و چون هادى الكتريسيته است، لذا در محلهايى كه احتمال برخورد آب با سيم‌هاى برق يا آلات و ادوات و دستگاههاى الكتريكى مى‌رود، خطر برق گرفتگى براى آتش‌نشان وجود دارد.

خسارت از ناحيه آب زيادِ پر فشار به اماكن، گاه از خود حريق كمتر نيست و چون منظور اصلى از آتش‌نشانى تقليل خسارت است، بايد نكات فراوانى را با نهايت دقت رعايت نمود:

رسيدن آب به بعضى از مواد شيميايى، مايعات قابل اشتعال يا فلزات و مواد قابل احتراق، نه تنها اثر خاموش كننده ندارد، كه گاه بر شدت احتراق ودامنه‌دارشدن حريق مى‌افزايد ونيز ممكن‌است موجب‌انفجارهاى شديد گردد.

رسيدن آب به هر گونه دارو، بفرض آن كه آنها را تجزيه نكرده و گازهاى قابل اشتعال توليد نكند، يا اغلب آنها را در خود حل مى‌كند يا غير قابل استفاده مى‌سازد.

در صورت رسيدن آب به موادى؛ مانند كاربيت، بلافاصله گاز بسيار خطرناك استيلن در هوا پخش شده و محيط را انفجارى مى‌نمايد. يا بعض از فلزات؛ مانند سديم، پتاسيم و غيره كه واكنشهاى انفجارى دارد.

چون از بيشتر مايعات قابل اشتعال، مانند فرآورده‌هاى نفتى سنگينتر مى‌باشد لذا در آنها فرو رفته و به محض آن كه قشر داغ اين قبيل مايعاتِ مشتعل به آن رسيد يكباره تبخير گشته 1700 بار بر حجمش اضافه شده و در نتيجه قسمت اعظم مايع مشتعل، يكباره به خارج پرتاب و بصورت نهرهاى مشتعل جريان يافته و بر دامنه حريق و خسارات به مراتب مى‌افزايد.

در بعضى از مايعات قابل اشتعال؛ مانند الكل حل مى‌شود لذا اطفاى حريق اينگونه مايعات، تنها در صورتى امكان‌پذير خواهد بود كه آب بسيار فراوان به كار رود (نسبت به مقدار حريق) تا مايع مشتعل بسيار رقيق گشته و حالت اشتعال را از دست بدهد.

به علت قدرت زياد كشش سطحى در اطفاى حريق، بعضى از مواد؛ مانند خاك اره، ذغال سنگ و از اين قبيل، چندان مؤثر نيست زيرا فقط مانند پوشش روى آنها را مى‌گيرد و خاموشى سطحى ايجاد مى‌كند در حالى كه حريق در درون مواد ادامه داشته موجب تبخير سريع آب سطحى گشته و دوباره شعله‌ور مى‌گردد. مصرف آب در آتش‌نشانى نسبت به نوع حريق و چگونگى دستيابى، بسيار متفاوت است.

آب را به صورت فوران مستقيم يا دوش، «قطراتى» يا «گردى» از طريق لوله‌هاى آتش‌نشانى، به اندازه‌هاى مختلف دستگاههاى خاموش كننده دستى يا لوله كشيهاى ثابت؛ مانند آب پاشهاى سقفى و يا توسط هليكوپتر يا هواپيما روانه كانون حريق مى‌سازند.

طبقه دوم: مايعات قابل اشتعال

نقطه اشتعال: خطر آتش‌سوزى مايعات قابل اشتعال، بستگى مستقيم به خاصيت تبخير شدن اين مايعات دارد كه در اثر دريافت حرارت از محيط يا يك منبع ديگر و توليد گاز كافى براى اختلاط با هوا، توليد مخلوط قابل انفجار مى‌نمايد.

درجه حرارت نقطه اشتعال مايعات مختلف، مى‌تواند يك راهنماى مفيد براى اين ارزيابى باشد. دستگاههايى كه براى اندازه‌گيرى نقطه قابل اشتعال به كار مى‌رود، متفاوت بوده ولى اصول كار آنها يكى است. نمونه‌اى از مايع مورد آزمايش را در بك فنجان يا ظرف سربسته يا سرباز قرار مى‌دهند و سپس اين ظرف را به آرامى حرارت داده و درجه حرارت آن را بالا مى‌برند و در فواصل معين شعله را به آن نزديك مى‌كنند. در درجه حرارتى كه مايع مورد آزمايش آنقدر گاز از خود توليد كند كه با دريافت شعله در سطح مايع، براى يك لحظه كوتاه شعله ايجاد كند و ادامه نيابد، آن درجه حرارت موجود در مايع را «نقطه اشتعال» گويند.

در مورد بعضى از مواد نفتى، براى تعيين نقطه اشتعال، مى‌بايست حرارت كافى به آنها داده شود و در مورد بعضى از مواد ئيدروكربورها، مانند

بنزين حتى اگر درجه حرارت محيط، از نقطه انجماد آب پايين‌تر باشد، احتراق انجام مى‌گيرد. دانستن نقطه اشتعال مايعات مختلف از نظر ايمنى در امر نگهدارى و انبار كردن آنها كمال اهميت را دارد.

نقطه خود سوزى: خاصيت سوختن روغن گرم هنگام تماس با اكسيژن، يكى از نكات مهم و قابل بررسى است و از همين خاصيت است كه در موتورهاى ديزل استفاده شده است. درجه حرارتى كه روغن در برابر اكسيژن، هوا و حرارت مى‌سوزد را «درجه حرارت خود سوزى» گويند بدين صورت مى‌توان آن را اندازه‌گيرى كرد:

يك محفظه فلزى را به آرامى حرارت داده از داخل آن اكسيژن عبور مى‌دهيم آنگاه در فواصل معلوم قطره‌اى روغن به داخل اين محفظه مى‌ريزيم، در كمترين درجه حرارت كه قطرات روغن شعله‌ور گردد آن درجه را درجه حرارت خود سوزى گويند.

مايعات را از نظر قابل اشتعال بودن به دو دسته تقسيم مى‌كنند:

1- سريع الاشتعال. 2- كند اشتعال.

مايعات را از نظر حل شدن در آب به دو دسته تقسيم مى‌كنند:

1- مايعاتى كه درآب حل مى‌شوند؛ مانند الكلها.

2- مايعاتى‌كه‌درآب حل‌نمى‌شوند؛ مانند فرآورده هاى نفتى، روغنى و ....

در مايعات، ظرف هر چه بيشتر خالى باشد، خطر انفجار بيشتر است (بشكه يا تانكرهاى بنزين و نفت) و بايد توجه داشته باشيم كه در آتش‌سوزى مايعات، شدت آتش‌سوزى به سطع مايع بستگى دارد، بنابر اين در اين نوع از آتش‌سوزيها بايد از پخش شدن مايعات و جارى شدن آنها جلوگيرى نمود و بهترين خاموش كننده، اگر در سطح كوچكترى باشند، پودرهاى شيميايى و اگر در سطح بزرگترى باشند كف مكانيكى است.

طبقه سوم: گازها

اشاره

هر گازى مى‌تواند خطرناك باشد، حتى هواى فشرده داخل سيلندرها؛ زيرا اگر حرارت به سيلندر برسد، فشار بالا رفته و ممكن است آن را منفجر نمايد.

گازهاى قابل اشتعال از نظر وزن مخصوص به دو دسته تقسيم مى‌گردند:

1- گازهايى كه از هوا سبكترند، مانند ئيدروژن.

2- گازهايى كه از هوا سنگين‌ترند، مانند بوتان و پروپان.

گازهاى قابل اشتعال عبارتند از ئيدرو كربورهاى سير شده يا سير نشده كه از نفت گرفته مى‌شوند.

1- ئيدرو كربورهاى سير شده؛ مانند متان (4) اتان (6 2) پروپان (8 3) بوتان (10 4)

2- ئيدروكربورهاى سير نشده؛ مانند اتيلن (4 2) استيلن (2 2)

گازى كه براى سوخت منازل به كار مى‌رود و به وسيله سيلندر و با نامهاى مختلف؛ از قبيل «ايران گاز»، «پرسى گاز» و ... حمل و نقل مى‌شود، چنانچه توأم با احتياطهاى لازم مصرف و حمل و نقل نشود، خطرناك بوده در صورت تنفس باعث بيهوشى و در صورت اختلاط با هوا به نسبتهاى معين با شعله كبريت يا هر شعله ديگر يا جرقه كليد چراغ برق يا جرقه حاصل از قطع و وصل يخچال برقى و يا جرقه هر وسيله برقى ديگر، مشتعل و منفجر و باعث وارد آمدن زيانهاى جانى و مالى مى‌گردد. اين گاز مخلوطى از پروپان و بوتان مى‌باشد كه درصد اختلاط آن در فصلهاى مختلف متفاوت مى‌باشد.

جدول نسبت اختلاط گاز در فصول مختلف

درصد اختلاط

فصل پروپان بوتان بهار 30% 70% تابستان 10% 90% پاييز 30% 70% زمستان 50% 50%

خطرات گازها و طريقه مبارزه

بطوركلى در مورد مواجه شدن با خطرات گازها دو حالت مختلف وجود دارد:

1- مرحله‌اى كه آتش‌سوزى ناشى از گاز بوجود آمده باشد.

2- مرحله‌اى كه گاز در ساختمان پخش شده و آتش نگرفته باشد.

براى مبارزه در مرحله اوّل؛ يعنى آتش‌سوزيهاى ناشى از گاز در محلهاى سرپوشيده، لازم است ابتدا اطراف مخازن گاز را با توجه به نوع آتش‌سوزى خاموش نماييم، در صورتى خودِ گاز را خاموش مى‌نماييم كه مخزن گاز قابل حمل به بيرون يا شير كنترل آن سالم باشد تا بتوانيم پس از خاموش كردن، بلا فاصله مخزن را به خارج از ساختمان منتقل و يا با بستن شير كنترل از خروج گاز جلوگيرى نماييم.

در صورتى كه مخزن قابل انتقال نباشد و يا به عللى نتوانيم از خروج گاز جلوگيرى كنيم، بايد از خاموش كردن خود سيلندر گاز پس از خاموش كردن

اطراف خوددارى نماييم و مرتباً بوسيله آب مخزن را از تمام نقاط و بيشتر از قسمت بالا خنك نموده از سرايت آتش به اطراف جلوگيرى كنيم تا زمانى كه وسائل انتقال مخزن و يا جلوگيرى از خروج گاز آماده گردد.

يادآورى: علت اين كه بايد از خاموش كردن گاز در صورت عدم انتقال مخزن يا جلوگيرى از خروج گاز در جاهاى سر پوشيده خوددارى نماييم، اين است كه امكان دارد در اطراف سيلندر گاز خاموش نشده باشد و جرقه‌اى در زير جعبه‌ها، داخل كشوها و يا بطور كلى در محلى خارج از ديد آتش‌نشان، باقى بماند، از طرفى گاز را كه خاموش ساختيم نتوانيم آن را كنترل كنيم كه در نتيجه گاز رها شده مخلوط با هوا، فضا را پر مى‌كند و با باقى مانده جرقه آتش، توليد انفجار مى‌كند كه هم امكان تلف شدن افراد وجود دارد و هم خسارات ناشى از انفجار به مراتب بيشتر از آتش‌سوزى اوّليه خواهد بود.

براى خاموش نمودن آتش‌سوزى گازها، بايد هر سه طريق اطفاى مثلثِ آتش را انجام دهيم:

1- سيلندر را به وسيله آب خنك مى‌كنيم (پايين آوردن درجه حرارت).

2- آتش را بوسيله مواد خفه كننده، پودرهاى شيميايى و گاز كربنيك و غيره خاموش مى‌سازيم (خفه كردن).

3- جريان گاز را قطع مى‌كنيم (دور ساختن مواد سوختنى).

مرحله دوّم؛ زمانى كه گاز در ساختمان پخش شده و آتش نگرفته باشد (مرحله خطر) در اين حالت لازم است كه براى جلوگيرى از انفجار و آتش‌سوزى اقدامات زير انجام شود:

1- خاموش كردن تمام منابع حرارتى؛ از قبيل بخارى و چراغهاى

خوراك پزى و غيره.

2- از قطع و وصل نمودن كليدهاى برق خوددارى شود؛ يعنى اگر حتى يك لامپ روشن بود آن را بوسيله كليد خاموش نكنيم چون خود كليد توليد جرقه مى‌نمايد البته در مواردى كه فيوز برق در خارج از ساختمان قرار دارد مى‌توانيم فيوز كنتور را باز كنيم تا جريان برق در داخل ساختمان بدون ايجاد جرقه قطع شود ولى اگر فيوز در محل پخش شدن گاز باشد به هيچ عنوان آن را باز نمى‌كنيم.

3- جلوگيرى از خروج گاز بوسيله بستن شير كنترل.

4- باز كردن تمام دربها و پنجره‌هاى ساختمان.

5- خارج كردن گاز داخل ساختمان بوسيله ايجاد باد و براى اين كار بايد از وسائلى استفاده شود كه توليد الكتريسيته ساكن يا جرقه ننمايد و وسائل مناسب عبارتند از يك مقواى بزرگ يا قطعه‌اى گونى يا پارچه‌هاى نخى و غيره. مطمئن‌تر آن است كه پارچه يا گونى را خيس نماييم.

6- بهتر است از دستكش يا يك تكه پارچه مرطوب براى باز و بسته كردن دربها استفاده شود چون حركت در روى موكت‌ها، در بدن توليد الكتريسيته ساكن مى‌كند.

7- براى داخل شدن به محل بهتر است از دستگاه تنفس استفاده كنيم يا قطعه‌اى پارچه در جلوى دهان قرار دهيم و در صورت امكان چيزى باشد كه صورت را بپوشاند تا در زمان بروز آتش‌سوزى ريه و مجارى دچار سوختگى نشود.

يادآورى: در طول اقدامات فوق، بايد از تمام جهات احتياطهاى لازم

به عمل آيد و از پوشيدن كفشهاى ميخدار و پوشيدن يا درآوردن لباس در داخل ساختمان خوددارى شود و اگر به عنوان نيروى آتش نشانى به چنين محلى مى‌رويد بهتر است يك يا دو سر لوله آب را قبلًا در محل آماده كنيد تا اگر آتش‌سوزى ايجاد شد بتوانيد به موقع اقدام نماييد و به نجات افراد آسيب ديده بشتابيد و همچنين هنگام عمليات از اجتماع افراد در اطراف ساختمان جلوگيرى نموده و از حداقلّ افراد، براى داخل شدن به ساختمان استفاده شود.

توجه: اين مخلوط چنانچه از 1% الى 10% با هواى آشپزخانه يا مكان بسته‌اى اختلاط پيدا كند قابل انفجار خواهد بود.

گاز طبيعى

گاز طبيعى؛ مانند ذغال سنگ و نفت منشأ آلى داشته و اغلب با نفت همراه است و از چاههاى نفتى بدست مى‌آيد تركيبهايش نسبت به محل فرق مى‌كند ولى بيشتر از متان و اتيلن تركيب يافته و چند درصدى نيتروژن آزاد دارد و گاه 99% آن متان است.

گاز طبيعى سوخت تميز و راحتى است زيرا داراى بو و دود نبوده و خاكستر بجاى نمى‌گذارد، لذا سوختى ممتاز شناخته شده و در بعضى از كشورها اين گاز را بصورت مايع در آورده و در انبارهاى خاص نگاه مى‌دارند تا حمل و نقل آن به آسانى صورت گيرد.

اين گاز سبكتر از هوا است، چنانچه از 5% الى 15% با هواى آشپزخانه يا محيط سربسته‌اى اختلاط پيدا كند، قابل انفجار خواهد بود.

تجربه و آمار نشان مى‌دهد كه اغلب حوادث ناشى از گاز، در اثر عدم

آشنايى مصرف كنندگان گاز به اصول ايمنى بوده است ولى با رعايت اصول ايمنى مطمئناً هيچ گونه خطرى بوجود نخواهد آمد.

راهنماى ايمنى براى مصرف كنندگان گاز طبيعى 1- ركولاتور و كنتور گاز توسط شركت ملى گاز ايران، با رعايت تمام نكات فنى و ايمنى در محل مناسب نصب مى‌گردد. بنابر اين در صورت لزوم فقط شركت ملى گاز ايران مجاز است محل آنها را تغيير دهد.

2- در صورت بروز هر نوع آتش‌سوزى در ساختمان، چون وجود گاز در لوله‌ها باعث تشديد آتش‌سوزى و خطرات بيشترى خواهد شد، به سرعت شير اصلى ورود گاز به ساختمان را كه نزديك كنتور قرار دارد ببنديد تا جريان گاز به داخل ساختمان قطع گردد.

3- به علل مختلف، گاهى لازم مى‌شود كه تغييراتى در لوله‌كشى گاز منازل ايجاد شود يا به علت نقص فنى در سيستم لوله‌كشى، پاره‌اى تعميرات لازم مى‌گردد. اين تغييرات هرچند كه بظاهر كاملًا ساده باشد، بايد توسط اشخاص مجاز يا مؤسسات صلاحيت‌دار انجام گيرد.

4- لوله گاز مربوط به هر دستگاه گاز سوز، بايد به يك شير مصرف مجهز باشد تا در موقع ضرورت بتوان با بستن اين شير از ورود گاز به دستگاه معيوب جلوگيرى كرد.

5- چون لوله‌هاى لاستيكى معمولى، در برابر مواد نفتى و گازى به سرعت فاسد مى‌شوند لذا براى اتصال وسائل گازسوز خانگىِ كوچك، به سيستم لوله‌كشى گاز، مى‌توان از لوله‌هاى پلاستيكى و لاستيكى مصنوعى

تقويت شده استفاده كرد، طول لوله‌هاى ذكر شده نبايد از يك متر و نيم بيشتر باشد.

6- نصب آبگرمكن گازى در حمام يا اتاقى كه بطور عادى در آن جريان هوا وجود ندارد، باعث كمبود اكسيژن شده احتمالًا ايجاد خفگى مى‌نمايد.

7- از فرود آوردن ضربه به وسيله ديگ و ساير ظروف سنگين بر روى اجاق گاز، بايد خوددارى شود؛ زيرا اين عمل باعث سست شدن اتصالهاى نشت گاز خواهد گرديد.

دقت: براى روشن نمودن گاز ابتدا كبريت را روشن و سپس شير گاز را باز كنيد.

طبقه چهارم: الكتريسيته

مانند ژنراتورهاى مولد برق، دينام‌ها، كابلها و سيمهايى كه داراى انرژى الكتريسيته هستند، بايد قبل از هر اقدامى جريان برق قطع گردد و بعد از آن، با توجه به نوع آتش‌سوزى در اطراف وسائل برقى، از خاموش كننده مناسب استفاده كنيم.

طبقه پنجم: فلزات قابل اشتعال

بعضى از فلزات، مانند سديم، پتاسيم، كلسيم، آلومينيم، منيزيم و باريم داراى خاصيت اشتعال شديد مى‌باشند و در موقع آتش‌سوزى با نور خيره كننده‌اى مى‌سوزند و بهترين وسيله براى خاموش كردن اين فلزات، ماسه

صد درصد خشك و پودر شيميايى مى‌باشد و براى مثال سديم را شرح مى‌دهيم:

مشخصات سديم: فلزى نرم، رنگ نقره‌اى، روى آب شناور باقى مانده و با آن شديداً فعل و انفعال شيميايى همراه با شعله انجام مى‌دهد، بخارات آن شديداً تحريك كننده است.

نحوه نگهدارى: اين فلز را در ظروف شيشه‌اى در حالى كه در زير مواد نفتى قرار گرفته است، نگهدارى و حمل و نقل مى‌كنند.

خطرات: سديم در تماس با رطوبت و هوا، باعث تجزيه آنها گرديده و توليد گاز ئيدروژن و حرارت كافى براى شعله‌ور شدن آن مى‌نمايد.

آتش‌سوزى: از دستگاه تنفس و البسه كاملًا استحفاظى، براى جلوگيرى از هر گونه تماس با اين فلز، استفاده شود. از آب و هر گونه ماده اكسيژن‌دار نبايد استفاده كرد. براى اطفا و خاموش كردن از ماسه صد در صد خشك و پودر شيميايى استفاده گردد.

كمكهاى اوليه: بخارهاى حاصل از سوختن سديم در هوا كه محتوى اكسيد سديم مى‌باشد. براى چشم، بينى و گلو شديداً تحريك كننده مى‌باشد و تماس ذرات ذوب شده اين فلز با بدن، توليد سوختگى عميق مى‌نمايد. هر گونه آلودگى را خيلى سريع پاك كرده و محل سوختگى حاصله را با محلول اسيد استيك خنثى نماييد و فوراً او را به بيمارستان برسانيد.

طبقه ششم: مواد منفجره

اشاره

منظور از مواد منفجره در اين بحث مواد منفجره از نوع سبك يا

تجارى مى‌باشد؛ مانند انواع باروتها، ديناميت، چاشنى و ... اگر در اين گونه مواد منفجره، آتش‌سوزى رخ دهد بلافاصله تمام مواد در يك لحظه توأم با انفجار از بين مى‌رود و قدرت پرتاب تكه‌هاى ناشى از انفجار در اين گونه مواد تا شعاع 200 متر مى‌باشد. بنابر اين مبارزه با اين مواد منفجره، زمانى آغاز مى‌شود كه آتش‌سوزى به آنها نرسيده باشد و بايد از سرايت آتش به اين مواد جلوگيرى شود و براى مبارزه بايد به موارد زير توجه كرد.

1- افراد آتش‌نشان و وسائل مربوط به آن، بايد دور از شعاع خطر؛ يعنى به فاصله 200 متر يا در پشت پناهگاهى مستقر شوند.

2- شعاع خطر بايد از نوع درجه يك «منطقه خطر» اعلام گردد تا از ورود افراد متفرقه جلوگيرى شود.

3- اطلاع به مقامات انتظامى و احضار كارشناس مربوطه.

4- بايد از حداقل افراد براى نزديك شدن به محل مواد منفجره استفاده كرد و افراد منتخب براى نزديك شدن به محل بايد از حفاظ استفاده نمايند و ضمناً بايد داراى اطلاعات زير باشند:

الف) آشنايى به موقعيت محل

ب) آشنايى با محل دقيق مواد منفجره

پ) عكس العمل مواد منفجره در برابر حرارت

ج) نوع و مقدار مواد منفجره

افراد آتش‌نشان بايد سعى نمايند از سرايت آتش به مواد منفجره جلوگيرى كنند و ضمن خاموش كردن آتش (با توجه به نوع آتش‌سوزى) به وسيله آب مواد منفجره را خيس نمايند تا خاصيت انفجار آنها از بين برود.

در صورت عدم امكان جلوگيرى از سرايت آتش به مواد منفجره، آتش‌نشان بايد بلافاصله از محل دور شده و در صورت انفجار به حالت درازكش بر روى زمين قرار گيرد.

انواع انفجارات انفجاراتى كه ممكن است در آتش سوزى با آن مواجه شويم را به سه دسته تقسيم مى‌كنند ولى انفجار بطور كلى به چهار گروه تقسيم مى‌شود:

1- انفجار ناشى از احتراق (اكسيداسيون).

2- انفجار ناشى از فشار.

2- انفجار ناشى از تجزيه.

4- انفجارات هسته‌اى.

1- انفجار ناشى از احتراق (اكسيد اسيون)

اگر بخار مايعات قابل اشتعال و يا گاز قابل اشتعال با هوا مخلوط گردد، اختلاط قابل انفجارى بوجود مى‌آورند كه اين اختلاط در اثر رسيدن جرقه و يا شعله بروز مى‌كند.

2- انفجار ناشى از فشار

ظروف در بسته مايعات يا ظروف تحت فشار گازها، هرگاه در معرض حرارت قرار گيرند در اثر تبخير مايع و انبساط حجمى گازها فشار داخل ظرف بالا مى‌رود و همچنين از مقاومت بدنه ظرف در اثر حرارت كاسته مى‌شود.

زمانى كه فشار داخل ظرف به بيشتر از مقاومت بدنه ظرف برسد، مى‌تركد و اگر داخل اينگونه ظروف، مايع و يا گاز قابل اشتعال باشد، علاوه بر اين كه انفجار دومى، ناشى از احتراق ايجاد مى‌شود. آتش‌سوزى در يك لحظه تا شعاع بيست‌متر در اثر پرتاب مايع توسعه پيدا مى‌كند، براى جلوگيرى از اين قبيل انفجارها بايد از آب بصورت گردى جهت خنك كردن بدنه ظرف استفاده كرد و بايد توجه داشت كه تمام بدنه ظرف بطور يكنواخت خنك شود و از زدن آب به يك نقطه خوددارى كرد.

3- انفجارات ناشى از تجزيه

اين انفجارها شامل تمام مواد منفجره مى‌گردد و براى جلوگيرى از انفجارشان، از همان روش كه در آتش‌سوزيهاى مواد منفجره گفته شد استفاده مى‌گردد.

عوامل گسترش آتش‌سوزى

آتش‌سوزى بدو طريق گسترش مى‌يابد: 1- افقى. 2- عمودى.

1- باد

2- انتقال حرارت به صورت تشعشعى

3- ريختن مايعات قابل اشتعال و جارى شدن آنها

4- انفجارات ناشى از احتراق يا فشار

5- سرعت انتقال آتش در موارد مختلف

آتش‌سوزى به صورت عمودى سريعتر از افقى صورت مى‌گيرد و عوامل آن عبارتنداز:

1- راهروها و پله‌ها

2- كانال آسانسورها

3- پنجره‌ها

4- روزنه و منافذ سقف‌هاى كاذب

5- كانال كابلهاى برق، كولر و تهويه

6- انفجارات ناشى از احتراق يا فشار

طريقه ايجاد حرارت

ايجاد حرارت به سه طريق امكان دارد:

1- شيميايى 2- مكانيكى 3- الكتريسيته 1- طريقه شيميايى: تعدادى از عناصر و مواد شيميايى در شرايطى خود بخود حرارت توليد نموده و سبب آتش‌سوزى مى‌گردد؛ مانند آلوده شدن پارچه و چوب به اسيد نيتريك و مخلوط گليسيرين و پرمنگنات در معرض نور شديد.

2- طريقه مكانيكى: در اين طريقه، بر اثر اصطكاك و يا تحت فشار قرار گرفتن گازها، حرارت توليد شده و سبب آتش‌سوزى مى‌گردد.

3- طريقه الكتريسيته: هرگاه جريان برقى را از مقاومتى عبور دهيم، در آن مقاومت حرارت توليد مى‌شود؛ مانند اتوى برقى و اجاق برقى.