منتخب مناسک حج سال 1384

مشخصات كتاب

نام كتاب: منتخب مناسك حج( سال 1384)

نويسنده: حسامى

موضوع: احكام و مناسك

زبان: فارسى

تعداد جلد: 1

ناشر: نشر مشعر

مكان چاپ: تهران

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: 2

اشاره

پيشگفتار

از نيازهاى مهمّ و جدّى روحانيان محترم كاروان‌هاى حج، آگاهى يافتن از مسائل و فروع مناسك حج و اختلاف فتاواى مراجع عظام تقليد است و از آن جا كه زائران و حجاج بيت‌اللَّه الحرام، از مراجع مختلف تقليد مى‌كنند، بر روحانى كاروان است كه آراء فقهى مراجع معظّم تقليد را فراگرفته، زائران را راهنمايى نمايد تا آنان بتوانند اعمال حج را بدون اضطراب و دغدغه خاطر به جاى آورند.

براى پاسخگويى به اين نياز اساسى، از سال 1370 ه. ش. تا كنون تلاش‌هايى بدين شرحصورت پذيرفته است:

آية اللَّه العظمى حاج سيّد محمدرضا گلپايگانى قدس سره

آية اللَّه العظمى حاج سيّد ابوالقاسم خويى قدس سره

آية اللَّه العظمى شيخ محمدعلى اراكى قدس سره

با كوشش و تلاش فراوان تعدادى از عزيزان، تهيه و منتشر گرديد.

حال با توجه به مطالب فوق، نظر خوانندگان عزيز و محترم را به چند نكته مهم جلب مى‌كنيم:

1- متن اين مناسك مطابق با فتاواى بنيانگذار جمهورى اسلامى، امام خمينى قدس سره مى‌باشد كه از مناسك محشى گرفته شده است.

2- تمام استفتائات موجود در مناسك حضرت امام خمينى قدس سره توسط حضرت آية اللَّه حاج شيخ محمد حسن قديرى دام ظله بهصورت مسأله درآمده كه منتخبى از آنها در اين مناسك، در جايگاه واقعى خود آورده

شده است.

3- در اين مناسك حواشى حضرت آية اللَّه آقاى حاج سيد موسى شبيرى زنجانى دامت بركاته، نيز افزوده شد.

4- براى آن كه مسائل عمره و حج از نظم منطقى بهتر برخوردار باشد، برخى جابجائى‌ها در مسائلصورت پذيرفته است.

5- پس از آماده شدن اين مناسك، نسخه‌اى از آن به دفاتر مراجع معظم تقليد تقديم، و پس از ملاحظه و درج اصلاحاتى به اين دفتر مسترد گرديد كه از اين جهت مسائل آورده شده مورد اطمينان مقلدان مراجع نيز خواهد بود.

6- اسامى مراجع محترمى كه حواشى آنان در اين مرحله افزوده شده به ترتيب حروف الفبا، عبارتند از:

على رغم تلاشهاى به عمل آمده شايد كار بدون نقص نباشد، موجب سپاس خواهد بود اگر نظرات اصلاحى و تكميلى خود را به نشانى مركز تحقيقات حجّ- واحد فقه، ارسال نماييد.

در پايان از تمامى حضرات آيات، علماى اعلام، بيوت مراجع معظم و روحانيان فاضل و ارجمندى كه در تمامى مراحل ذكر شده در فراهم آمدن اين مجموعه ارزشمند ما را يارى دادند تشكر و قدردانى نموده، توفيق همگان را از خداوند قادر متعال مسألت داريم.

معاونت آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظم رهبرى

مقدمه

بدان كه بر هر مكلف كه جامع شرايط باشد وجوب حج به دليل قرآن و احاديث وارده از نبى اكرمصلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم السلام ثابت است. حج يكى از اركان دين است و از ضروريات آن بشمار مى‌رود. ترك حج با اقرار به وجوب، يكى از گناهان كبيره و با انكار، موجب كفر است. «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: در صورت منافات با بقاء تصديق به وحدانيّت خالق يا بقاء تصديق به نبوت.

آية اللَّه فاضل: چنانچه به انكار رسالت برگشت كند.

آية اللَّه زنجانى: و انكار آن از كسى كه در محيط اسلامى بزرگ شده اماره كفر است و بر اساس احاديث معتبر به همين جهت خداوند متعال ...

آية اللَّه مكارم: در صورتى كه علم به ضرورى بودن آن داشته باشد.

وَللَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنْ الْعَالَمِينَ

. شيخ كلينى قدس سره به طريق معتبر از حضرتصادق عليه السلام روايت نموده كه:

هر كس از دنيا رود و حَجة الاسلام را بجا نياورد بدون اين كه او را حاجتى ضرورى باشد يا آنكه به جهت بيمار شدن از آن باز ماند يا آنكه پادشاهى

از رفتن آن جلوگيرى نمايد، چنين كس در حال مردن به يهوديت يا نصرانيت از دنيا خواهد رفت.

حَجّة الاسلام

1- حَجّة الاسلام كه حجّ واجب بر شخص مستطيع است بيش از يك مرتبه در تمام عمر واجب نمى‌شود.

(م 1)

2- وجوب حجّ بر شخص مستطيع فورى «⁽¹⁾» است يعنى «⁽²⁾» واجب است در سال اوّل استطاعت بجا آورد و تأخير آن جايز نيست «⁽³⁾

آيةاللَّه بهجت: و تأخير آن بدون عذر حرام است و تكرار اين تأخير در سالها بدون توسيط توبه از گناهان كبيره مثل ترك حجّ است.

آيةاللَّه فاضل: تأخيرآن معصيت است ولى كبيره بودن آن به طورى كه مسقط عدالت باشد ثابت نيست.

(م 2)

3- بر مستطيع واجب است مقدّمات انجام حجّ از قبيل تهيّه وسائل

واسباب سفر را «⁽¹⁾» به طورى كه بتواند در همان سال به حجّ برسد «⁽²⁾» فراهم كند و درصورتى كه شخص كوتاهى كند «⁽³⁾» و به حجّ در آن سال نرسد حجّ بر او مستقر مى‌شود «⁽⁴⁾

آيةاللَّه خويى، آيةاللَّه تبريزى: مگر اينكه حرجى باشد كه در اين صورت برخودش واجب نيست ولى بعد از مرگ وى بايد از تركه او حج بجا آورند.

آية اللَّه سيستانى: اگر تأخر بعلت اطمينان به درك حجّ در همين سال باشد و اتفاقاً نرسد حجّ بر او مستقر نخواهد شد.

آيةاللَّه فاضل: در صورتى حجّ بر او مستقر مى‌شود كه اگر مى‌رفت به حجّ مى‌رسيد.

(م 3)

شرايط وجوب حجّةالاسلام

اشاره

با چند شرط حج واجب مى‌شود و بدون وجود تمامى آنها حجّ واجب نيست.

1- بلوغ، 2- عقل. پس‌بركودك‌و ديوانه «⁽¹⁾» حجّ‌واجب نيست.

(ص 20)

3- استطاعت از جهت مال وصحت بدن و توانايى و باز بودن راه و وسعت وقت و كفايت آن. «⁽²⁾»

استطاعت مالى

4- استطاعت از جهت مال يعنى داشتن زاد و راحله كه توشه راه و مَركب سوارى است، «⁽³⁾» و چنانچه عين آنها را ندارد كافى است چيزى مثل پول يا متاع ديگر داشته باشد كه ممكن است آن راصرف در تهيه آنها نمايد «⁽⁴⁾» و شرط است كه مخارج برگشتن «⁽⁵⁾

آية اللَّه سيستانى: مگر اينكه بيشتر از هزينه بازگشت به وطن باشد كه در اين صورت اگر ناگزير از سكونت در آنجا نباشد، هزينه بازگشت به وطن در وجوب حج كافى است.

آية اللَّه بهجت: بنحويكه بواسطه حج ناچار به تبديل محل اقامت و مسكن نشود.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: داشتن هزينه بازگشت هنگامى معتبر است كه مكلّف قصد بازگشت به وطن خود يا جايى كه دورتر از وطن نباشد را داشته باشد ولى اگر قصد رفتن بجايى دورتر از وطن خود را داشته باشد داشتن هزينه برگشت به وطن كافيست البته مقصود جايى است كه از نرفتن به آنجا بحرج نمى‌افتد.

آية اللَّه خامنه‌اى: اگر تصميم به بازگشت داشته باشد.

آية اللَّه خويى رحمه الله: داشتن مازاد بر مصارف و رفتن و برگشتن در تحقّق استطاعت شرط نيست بلى اگر به علّتى اداء حج بر مكلّف مستلزم وقوع در حج باشد حج بر او واجب نيست.

آية اللَّه زنجانى: داشتن هزينه بازگشت در صورتى معتبر است كه مكلف نيازى به برگشتن داشته باشد و اگر انجام حج باعث شود كه حاجى ملزم به سكونت در جاى ديگرى غير از وطن خود شود بايد هزينه رفتن به آنجا را داشته باشد.

در استطاعت معتبر است كه در مسائل آينده بيان مى‌شود.

(م 15)

5- شرطاست در وجوب حج، علاوه بر مصارف رفتن و برگشتن، ضروريات زندگى «⁽¹⁾» و آنچه را در معيشت به آن نياز دارد داشته باشد، «⁽²⁾» مثل

خانه مسكونى «⁽¹⁾» و اثاث خانه و وسيله سوارى و غير آن در حدى كه مناسب «⁽²⁾» با شأن او باشد «⁽³⁾» و چنانچه عين آنها را ندارد، «⁽⁴⁾» پول يا چيزى كه بتواند آنها را تهيه كند، داشته باشد.

(م 16)

6- اگر ضروريات زندگى يا پول آنها را در حجصرف كند از حَجة الاسلام كفايت نمى‌كند. «⁽⁵⁾

آية اللَّه زنجانى: كسى كه براى سفر حج بايد لوازم زندگى خود را بفروشد و پس از بازگشت براى تهيه آن با مشكل روبه‌رو مى‌شود مستطيع نمى‌باشد والا- با داشتن بقيه شرايط- مستطيع بوده به هر شكلى حج بجا آورد كافى است هرچند ضروريات اوليه زندگيش را خرج سفر حج كند.

(م 17)

7- كسى كه از ديگرى طلب دارد، و بقيه شرايط استطاعت را نيز دارا است، «⁽⁶⁾» اگر وقت طلب او رسيده يا حالّ است و مى‌تواند بدون واقع

شدن در حَرَج و مشقت، «⁽¹⁾» آن را بگيرد واجب است مطالبه كند «⁽²⁾» و بگيرد و به حج برود، «⁽³⁾» مگر مديون نتواند بپردازد كه در اينصورت مطالبه جايز نيست و استطاعت حاصل نمى‌شود «⁽⁴⁾

آية اللَّه سيستانى: اگر بتواند دَين رابفروشد بنحوى‌كه اجحاف در حق او نباشد، و پول آن به تنهايى و يا به ضميمه مال ديگر وافى هزينه حج باشد، در اين صورت مستطيع است و بايد به حج برود.

آية اللَّه فاضل: اگر بتواند دَينش را به مقدار كمتر بفروشد در صورتى كه موجب ضرر و مشقّت نباشد. و اين مقدار براى حج كافى باشد مستطيع است و بايد حج انجام دهد.

آية اللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: و اگر شك داشته باشد كه مديون با مطالبه مى‌پردازد يا نه، به جهت آنكه احتمال استطاعت مى‌دهد، و تمكّن از فحص دارد، احتياط در مطالبه است، و مطالبه در اين فرض فحص از استطاعت است، نه تحصيل استطاعت.

آية اللَّه صافى: حكم مسأله در صورتى است كه فروش دين مؤجّل به نقد ممكن نباشد والّا فروش آن مانند فروش ساير اموال واجب است.

آيات عظام خويى، تبريزى، بهجت: درصورتى‌كه اگرمطالبه‌كند بدهكار خواهدپرداخت، بايد مطالبه‌كند و به حج برود.

آية اللَّه فاضل: مگر آنكه يقين داشته باشد كه اگر مطالبه كند مديون حاضر به پرداخت آن مى‌شود، كه در اين صورت مطالبه لازم است.

آية اللَّه مكارم: اگر مطالبه محذورى ندارد بايد مطالبه كند.

(م 19)

8- اگر غير مستطيع، مصارف حجّ را قرض كند، مستطيع نمى‌شود، «⁽¹⁾» هر چند بتواند بعداً به سهولت قرض را اداء كند «⁽²⁾» و اگر با آن حج بجا آورد از حَجّة الاسلام كفايت نمى‌كند. «⁽³⁾

آية اللَّه بهجت: قرض گرفتن براى حج تحصيل استطاعت است و واجب نيست. مگر آنكه مالى داشته باشد بالفعل كه مى‌تواند پس از حجّ با فروش و استبدال آن اداء دين كند كه در اين صورت قرض گرفتن واجب است با عدم تمكن از فروش آن قبل از حجّ و اگر مالى كه با آن اداء دين مى‌نمايد بعد از حج تحصيل مى‌شود، پس در وجوب حج فعلًا تأمّل است.

آية اللَّه تبريزى: هرگاه كسى مقدارى پول قرض كند كه آن پول بمقدار مخارج حج باشد و در وقت قرض كردن مالى داشته باشد كه بتواند با آن قرض خود را اداء كند ولى فعلًا نمى‌تواند آن را بفروشد يا در آن تصرّف كند حج بر او واجب خواهد بود. بلكه در اين صورت اگر قرض كرده بر او حرجى نباشد مستطيع است و بايد حج برود و استطاعت متوقف بر قرض گرفتن نيست.

آية اللَّه سيستانى: مگر آنكه وقت پرداخت قرض آنقدر دور باشد كه اصلًا عقلاء به آن توجه نكنند. كه در اين صورت اگر قرض كرد حجّ بر او واجب خواهد شد.

آيةاللَّه گلپايگانى و آيةاللَّه صافى: در صورتى كه مالى دارد كه در دسترس او نيست و بعداً به واسطه آن به‌راحتى بتواند قرضى را كه گرفته ادا كند، در اين صورت با قرض گرفتن صدق استطاعت مى‌كند و با وجود ساير شرايط، حج واجب است و حجةالاسلام محسوب مى‌شود.

(م 20)

9- اگر در سالى كه استطاعت مالى دارد از جهت صحّت بدن يا باز بودن راه استطاعت ندارد و در سالهاى ديگر از آن جهات استطاعت پيدا مى‌كند، مى‌تواند «⁽¹⁾

آية اللَّه تبريزى: اگر ضرورت عرفى نداشته باشد بنابر احتياط واجب آن را حفظ كند.

آية اللَّه خامنه‌اى: پس از فرا رسيدن زمانى كه صرف آن براى رسيدن به حج لازم است شخص مستطيع نمى‌تواند خود را از استطاعت بيندازد و پيش از فرا رسيدن اين زمان نيز احتياط واجب آن است كه خود را از استطاعت خارج نسازد.

آية اللَّه زنجانى: مستطيع مى‌باشد و اگر براى حج در سال بعد حفظ پول لازم باشد بايد پول را حفظ كند بلى چنانچه ضرورتى پيش آمد مى‌تواند مال را در آن صرف نمايد پس اگر مصرف كرد از استطاعت مى‌افتد.

آيةاللَّه گلپايگانى: اگر اطمينان دارد كه در سال‌هاى بعد از آن جهات استطاعت پيدا مى‌كند نمى‌تواند در مال خود تصرف نمايد.

(م 24)

10- شخص مستطيع اگر پول ندارد لكن ملك دارد «⁽²⁾» بايد بفروشد و

به حج برود اگر چه بواسطه مشترى نداشتن به كمتر از قيمت معمولى «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: اگر حرجى يا ضررى نباشد.

آية اللَّه سيستانى: مگر اينكه اجحاف بر او باشد.

آية اللَّه مكارم: بطورى كه در عرف بگويند مستطيع نيست.

(م 27)

11- اگر مالى كه براى حج كفايت مى‌كند را به او ببخشند براى اينكه حج بجاآورد «⁽³⁾

آيةاللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: چنانچه مال، كافى‌براى مؤونه حج‌باشد، ويا به‌مقدارى است كه به ضميمه اموال خود شخص استطاعت حاصل مى‌شود، حج بر او واجب، و كافى از حجّة الاسلام است.

آية اللَّه نورى: مگر اينكه در قبول ذلّت و مهانت براى او باشد كه در اين صورت قبول واجب نيست.

آية اللَّه زنجانى: در هر سه صورت با داشتن ساير شرايط مستطيع است مگر آن كه قبول بذل يا تحويل مال موهوب حرجى يا مستلزم هتك حيثيت او باشد و همچنين است در صورتى كه مكمّل هزينه حج را به او ببخشند و در هر حال پول قربانى مانند حج غير بذلى جزء استطاعت نيست پس كسى كه تمكن از قربانى ندارد روزه مى‌گيرد. بلى اگر روزه گرفتن مشقت شديد يا خوف ضرر داشته باشد حج واجب نمى‌شود.

(م 34)

12- كسى كه براى نيابت از ديگرى اجير شد و با اجرت آن مستطيع گشت درصورتى كه استيجار براى سال اول باشد بايد حج نيابى را مقدم بدارد «⁽¹⁾

آيةاللَّه زنجانى: و بعد از آن در اولين سال ممكن براى خودش حج به‌جا آورد و اگر راه انجام حج خود منحصر به حفظ اين اجرت باشد، نبايد آن را در كار ديگرى هزينه كند، مگر آن‌كه نياز مبرمى پيش بيايد و در اين صورت اگر پول را در آن نياز مصرف كرد از استطاعت مى‌افتد.

آيات عظام خويى، تبريزى، زنجانى، فاضل: اما اگر مقيّد به همان سال نباشد و براى او محرز است كه مى‌تواند حج نيابى را در سالهاى بعد بجا آورد، حج خودش را مقدّم كند و الّا بايد حج نيابى را مقدّم بدارد.

آية اللَّه بهجت: امّا اگر حج نيابتى مقيّد به همان سال نباشد حجّ خود را مقدّم بدارد.

(م 38)

13- شرط است در استطاعت كه مخارج عائله‌اش را تا برگشت از حج داشته باشد هرچند عائله واجب النفقه او نباشند. «⁽²⁾

آيات عظام خويى، سيستانى، تبريزى: داشتن مخارج عائله غير واجب‌النفقه شرعى، شرط نيست مگر اينكه با ترك انفاق بر آنها خودش به حرج مى‌افتد.

آية اللَّه بهجت: در عيال غير واجب النفقه و مصارف لازمه براى حفظ شأن احوط رعايت عسر و حرج است يعنى نه اقتصار فقط بر مقدارى كه بر او واجب شرعى است مى‌كند و نه انتظار تمكّن از هر چه عرفيت دارد مى‌كشد. پس تحقق استطاعت منوط به دارا بودن مقدارى است كه اگر نباشد لازمه‌اش عسر و حرج است.

آية اللَّه زنجانى: در استطاعت، شرط است كه حج سبب اختلال در تأمين زندگى كسانى كه عرفاً يا شرعاً واجب النفقه او هستند نباشد و لازم نيست كه مخارج آنها را بالفعل داشته باشد بلكه كافى است بتواند با كسب، آن را تأمين كند.

(م 39)

14- شرط است در استطاعت رجوع به كفايت، «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى: رجوع به كفايت در تحقق استطاعت دخيل نيست بلى اگر شخصى بداند كه از رفتن به حجّ در آينده به حرج مى‌افتد حج بر او واجب نيست.

آية اللَّه زنجانى: داشتن شغل مناسب از شرايط وجوب حج نيست. بلى رجوع به كفايت به اين معنى در استطاعت شرط است كه حج مستلزم اختلال در زندگى مكلف نباشد. پس چنان‌چه انجام حج موجب از دست دادن شغلى كه تنها ممرّ زندگى مكلف است گردد، مستطيع نمى‌باشد.

كفايت نمى‌كند، «⁽¹⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: كسى كه از وجوه شرعيه مانند خمس و زكات و امثال اينها زندگى خود را اداره مى‌كند و بر حسب عادت مخارجش بدون مشقت، مضمون و حتمى باشد، در صورتى كه داراى مقدارى پول گردد كه وافى به هزينه حج و مخارج عيالش باشد، بعيد نيست حج بر او واجب باشد، و همچنين است كسى كه شخص ديگر در تمام مدت زندگى او، مخارجش را متكفل باشد و همچنين كسى كه اگر آنچه دارد در راه حج صرف كند زندگى بعد از حجّش با قبل از آن تفاوتى نكند.

آية اللَّه بهجت: عيناً موافق حاشيه قبلى بوده با اين تفاوت كه ايشان صراحت در وجوب حج دارند.

آية اللَّه زنجانى: نياز به شهريه و وجوه شرعيه مانع استطاعت نيست مگر در مورد كسانى كه انجام حج آنها را مجبور به استفاده از وجوهات گرداند و اين گونه ارتزاق مناسب شأن آنها نباشد.

آية اللَّه گلپايگانى: افرادى كه از وجوه خاصّى مثل سهم سادات و وجوهات شرعيه و نذورات استفاده مى‌كنند، مانند طلّاب و سادات و اشخاص ديگرى كه مورد توجّه مردم هستند، در صورتى كه هزينه حج و مخارج عيالات را تا بازگشت داشته باشند، بعيد نيست كه حج بر آنان واجب باشد.

آية اللَّه صافى: ولى‌رعايت احتياط به‌اينكه به نحوى خود را واجد شرط استطاعت نمايد خوب است.

(م 40)

استطاعت طريقى و بدنى و زمانى

15- شرط است در وجوب حج، استطاعت بدنى و استطاعت از

جهت باز بودن راه و استطاعت زمانى، پس بر مريضى «⁽¹⁾» كه قدرت رفتن به حج ندارد يا بر او حرج و مشقّت زياد دارد واجب نيست «⁽²⁾

آية اللَّه خويى: در اين فرض گرفتن نايب واجب است و وجوب آن فورى است.

آية اللَّه سيستانى: اگر اميد به تمكّن از حجّ بدون حرج و مشقّت بعد از آن هم نداشته باشد در اين فرض گرفتن نايب واجب است، و وجوب آن فورى است.

آية اللَّه تبريزى: بنابر احتياط بايد نايب بگيرد و وجوب آن فورى است مگر اينكه اطمينان به تمكّن از مباشرت در سالهاى بعد داشته باشد.

آية اللَّه بهجت: در صورت يأس از خوب شدن استنابه مى‌كند بنحو فورى بنابر اظهر.

و اگر از برخى از اين جهات استطاعت نداشته باشد پس اگر احتمال مى‌دهد كه در آينده بتواند خودش حج بجا آورد- و لو با تحصيل استطاعت- فوريت حج از او ساقط مى‌گردد ولى بايد استطاعت از اين جهات را تحصيل كند و تا ضرورتى پيش نيامده نمى‌تواند با مصرف مال خود را از رفتن به حج عاجز گرداند و اگر از تحصيل استطاعت مأيوس باشد بايد در اولين سال ممكن با قصد قربت براى حج نايب بگيرد و اگر نگرفت در سال بعد و همين طور ... و اين حج كفايت از حجة الاسلام او مى‌كند هر چند عذر اوبرطرف‌گردد و در جميع فروض اگر خودش حرج يا بيمارى را تحمل كرده حج بجا آورد مجزى است.

(م 41)

16- اگر با وجود شرايط استطاعت، حجّ را ترك كرد، حج بر او

مستقر مى‌شود «⁽¹⁾

آية اللَّه فاضل: چنانچه تا پايان اعمال حج شرايط استطاعت باقى باشد، كه در اين صورت بايد حج را انجام دهد مگر اينكه انجام حج حرجى باشد، كه در اين فرض از خودش ساقط است، و در اين صورت بايد از تركه او- ولو از ميقات- نايب بگيرد، يا شخصى تبرعاً حج او را انجام دهد.

آية اللَّه بهجت: هر وقت قدرت پيدا نمود فوراً بايد بجا آورد ولو استطاعت شرعيه زائل شده باشد.

آية اللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 3 مراجعه شود.

(م 42)

17- مستطيع بايد خودش به حج برود، و حج ديگرى از طرف او كفايت نمى‌كند، «⁽³⁾» مگر در مورد مريض يا پير به شرحى كه بعداً بيان مى‌شود.

(م 43)

18- كسى كه خودش مستطيع است «⁽⁴⁾» نمى‌تواند از طرف ديگرى براى حج نايب شود يا حج استحبابى بجا آورد و اگر حج نيابى يا استحبابى بجا آورد باطل است. «⁽⁵⁾

آية اللَّه مكارم: حج نيابتى او صحيح است هرچند گناه كرده است. و حج استحبابى او حج وجوبى محسوب مى‌شود.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: در صحت آن اشكال است و احتياط ترك نشود، عالم باشد و يا جاهل.

آية اللَّه سيستانى: كسى كه ذمّه‌اش مشغول به حجّ واجب است و بايد در همان سال بجا آورد چنانچه متوجّه آن است جايز نيست در همان سال نيابت بپذيرد ولى اگر حجّ نيابى انجام داد صحيح است و ذمّه منوب‌عنه فارغ مى‌شود، امّا اجاره باطل است و مستحقّ اجرت المثل است و در مورد حجّ استحبابى با علم به استطاعت نظر ايشان در دست نيست.

آية اللَّه بهجت: حجّ نايب، صحيح و ذمّه منوب عنه برئ مى‌شود.

آية اللَّه خويى: در صورت تنجّز وجوب حج بر نايب اجاره باطل است، مگر اينكه اجاره مطلق باشد كه بتواند اوّل براى خودش حج بجا آورد و بعد از آن حج منوب‌عنه را و در فرض بطلان اجاره، اجير مستحق اجرةالمثل است مگر اينكه اجرةالمثل بيشتر از اجرةالمسمى باشد و اگر مستطيع حج استحبابى براى خودش انجام دهد، با اينكه مى‌داند مستطيع است، گرچه حجش صحيح است ولى مجزى از حجةالاسلام نمى‌باشد.

آية اللَّه تبريزى: اگر حج نيابى بجا آورد، حجش صحيح است و ذمّه منوب عنه برى‌ء مى‌شود ولى در فرضى كه واقعاً بر او حج واجب بوده ولو نسبت به آن جاهل باشد اجاره باطل است و نايب استحقاق اجرة المثل را دارد مگر بيشتر از اجرة المسمى باشد و اگر حج استحبابى براى خودش انجام دهد در صورت علم به استطاعت خود و عدم صحت حج استحبابى، حج او باطل است و در غير اين صورت حجش صحيح و مجزى از حجةالاسلام مى‌باشد.

(م 44)

19- كسى كه حج بر او مستقر شد و بجا نياورد تا فوت شد، بايد از تركه او براى او حج بدهند و حج ميقاتى كفايت مى‌كند، «⁽¹⁾» و تا حج او را

ندهند ورثه نمى‌توانند در تركه تصرف نمايند «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: حتى در صورتى كه تركه بيش از مخارج حج باشد، بنابر احتياط واجب تصرّف در اموال ميّت جايز نيست.

آية اللَّه فاضل: بلى اگر تركه بيشتر از مخارج حج باشد بهتر است تصرّف نكنند.

آية اللَّه بهجت: ورثه پيش از استيجار براى حج مى‌توانند در تركه تصرف كنند در صورتى كه قصد استيجار داشته باشند.

آية اللَّه سيستانى: براى ورثه جايز نيست تا زمانى كه ذمّه او به حج مشغول است به طورى در ميراث تصرّف نمايند كه منافى با قضاء حج ميّت از ميراث باشد.

آية اللَّه مكارم: مگر اينكه بناى قطعى بر اداى حج داشته باشد، در اين صورت تصرف جايز است.

آية اللَّه خامنه‌اى: در خصوص اختيار ورثه نسبت به تصرف در تركه و عدم آن، نظر ايشان يافت نشد.

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه زنجانى: مگر اين كه وصيّت كند از ثلث خارج شود و ثلث كافى باشد و اگر كافى نباشد از ساير تركه بايد تكميل شود.

آية اللَّه مكارم: مگر اينكه وصيّت كند از ثلث خارج شود.

بگيرند مگر به زيادتر از اجرت متعارف، لازم است اجير بگيرند و تأخير نيندازند، «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: و اگر كسى كه تركه، در دست اوست اهمال كند و تركه از بين برود ضامن است هر چند وصى يا وارث نباشد.

(م 45)

20- زنى كه مهريه‌اش وافى براى مخارج حج هست و آن را از شوهر خود طلبكار است «⁽²⁾» اگر شوهرش تمكّن از اداء آن را ندارد، زن حق مطالبه ندارد «⁽³⁾» و مستطيع نيست و اگر تمكن دارد و مطالبه آن براى زن مفسده‌اى ندارد با فرض اينكه شوهر نفقه و مخارج زندگى زن را مى‌دهد لازم است زن، مهريه را مطالبه كند و به حج برود و چنانچه براى او مفسده دارد مثل اينكه ممكن است مطالبه به نزاع «⁽⁴⁾

آية اللَّه گلپايگانى: مجرّد طلاق باعث عدم وجوب حج نيست. بله اگر صرف مهريه در حج موجب شود كه زندگى او مختلّ شود حج بر او واجب نيست.

آية اللَّه مكارم: حتى اگر منجرّ به طلاق نشود ولى مشكلات مهمّى در زندگى او حاصل گردد حج لازم نيست.

آية اللَّه تبريزى: اگرمطالبه مهريّه موجب ناراحتى‌هايى شود كه زن در زندگى‌اش به حرج و مشقّت بيفتد، حج بر او واجب نيست.

آية اللَّه خويى: يعنى مطالبه بر او حرجى يا در آن خوف ضرر باشد. حج بر او واجب نيست.

مفسده دارد، مستطيع نشده است.

(م 47)

21- اگر كسى منزل گران قيمتى دارد و درصورتى كه آن را بفروشد و منزل ارزانتر بخرد و با تفاوت قيمت آن بتواند به حج برود، «⁽¹⁾» چنانچه منزلى كه دارد زائد بر شئون او نباشد لازم نيست آن را بفروشد «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه خويى: اگر فروش خانه سبب حرج و مشقت او نيست حج بر او واجب است.

(م 49)

22- كسى كه در محل خودش مستطيع نيست واجب نيست به حج برود هرچند استطاعت حج ميقاتى را داشته باشد، ولى اگر رفت و وقتى به ميقات «⁽³⁾» رسيد استطاعت حج از آنجا را با همه شرايط ديگر داشت مستطيع مى‌شود و كفايت از حَجة الاسلام مى‌كند.

(م 54)

23- پزشكان يا كسان ديگرى كه با مأموريت به ميقات آمده‌اند و در

ميقات جامع شرايط استطاعت هستند، واجب است حجةالاسلام بجاآورند «⁽¹⁾

آيةاللَّه زنجانى، آية اللَّه بهجت: بايد حجةالاسلام بجا آورند، مگر آنكه مأموريت به گونه‌اى باشد كه نتوانند به وظائف عمل كنند.

(م 59)

24- اگر كسى براى حجّ ثبت نام كرد و نوبت او را براى چند سال ديگر اعلام نمودند چنانچه قبل از رسيدن نوبت از راه ديگر وسيله رفتن براى او فراهم شد لكن بايد قرض كند و به مكّه برود، اگر قبلًا حجّ بر او مستقر نشده و فعلًا هم نمى‌تواند به حجّ برود مگر با قرض «⁽²⁾

آية اللَّه بهجت: حكم قرض گرفتن در ذيل مسأله 15 گذشت.

آيةاللَّه خامنه‌اى: حكم قرض گرفتن در حاشيه مسأله 8 گذشت.

آيةاللَّه خويى: ولى اگر قرض كرد و در وقت اداء مى‌توانست آن را اداء كند مستطيع مى‌شود و حج بر او واجب است.

آيةاللَّه مكارم: مگر اينكه نوبت خود را كه‌براى آن‌ثبت نام كرده در مقابل آن به وام دهنده واگذار كند.

(س 65)

25- شخص مستطيع با بخشش مال خود به ديگرى مثل پدر و مادر ياصرف آن در كارهاى خير مثل فرستادن آنها به حجّ از استطاعت خارج نمى‌شود و بايد حجّ خود را بجا آورد و درصورتى كه با بخشش پول به والدين نتواند حجّ واجب بر خود را بجا آورد بخشش جائز نيست، اگر چه صحيح است.

(س 75)

26- اگر در وقت ازدواج يك سفر حجّ به زوجه وعده داده شود چنانچه مجرّدِ وعده بوده است «⁽¹⁾» لازم نيست اداى «⁽²⁾» آن و اگر مهر قرار داده شده «⁽³⁾

آيةاللَّه زنجانى: يا ضمن عقد لازمى تعهد كرده ....

آية اللَّه بهجت: تنها وعده سفر موجب استطاعت نمى‌شود ولى بر مرد لازم است كه به وعده خود وفا كند اگر هنگام عقد ازدواج به او وعده داده است.

(س 84)

27- كسى كه به علّت كهولت سن و مرض قادر به انجام فريضه حجّ نباشد اگر قبلًا از جميع جهات مستطيع بوده و اقدام بر انجام حجّ نكرده حجّ بر او مستقر شده اگر در اثر پيرى يا بيمارى كه اميد خوب شدن نباشد تمكّن‌از سفرندارد واجب‌است كسى‌را نايب‌بگيردتابراى او حجّ بجاآورد «⁽⁵⁾

آيةاللَّه بهجت: بر چنين شخصى واجب نيست به حج برود ولى نايب گرفتن بر او واجب است على الأظهر.

نيست و لازم نيست نايب بگيرد.

(س 85)

28- در سفر حجّ واجب براى زن اجازه شوهر شرط نيست و اگر زن مستطيعه شده بايد حجّ واجب خود را بجا آورد ولو شوهر او راضى به مسافرت او براى حجّ نباشد. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: بلى اگر مخالفت با شوهر با مشقت شديد يا هتك حيثيت زن همراه باشد، رفتن به حج فعلًا واجب نيست.

(س 87)

29- اگر شخصى طبق وصيّت پدر كه پول به حساب سازمان حجّ واريز كرده است به نيابت او به مكّه آمده در حالى كه خود فرزند نيز استطاعت مالى داشته چنانچه راه براى پسر باز نبوده و از جهت نوبت پدر و نيابت او راه براى او باز شده است بايد براى پدرش حجّ كند «⁽²⁾» مگر آنكه تبرعاً و بدون اجاره به نيابت پدر آمده باشد، كه در اينصورت مستطيع شده وبايد براى خودش حج بجاآورد، «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: در صورتيكه وصيت پدر اين بوده كه او خودش حج نيابى را بجاآورد فتواى ايشان معلوم نيست.

آية اللَّه زنجانى: در اين صورت نيز بايد براى پدرش حج بجا آورد بلى در صورتى كه پدر وصيت نكرده كه خصوص اين شخص برايش حج بجا آورد و همچنين وصيت نكرده كه با اين فيش براى او حج بجا آورده شود چنانچه مستطيع بتواند فيش را از ورثه بخرد و براى خودش حج بجا آورد، انجام حج براى او واجب مى‌گردد و بايد براى حج پدرشان نايب ديگرى بگيرند.

آيةاللَّه فاضل: در اين صورت نيز بايد براى پدرش حج به‌جا آورد، هرچند اگر حج را براى خودش انجام دهد، حج او صحيح است.

آية اللَّه مكارم: اگر وصيت را قبول كرده واجب العمل است.

آية اللَّه سيستانى: اگر اجرت معين شده باشد و او در حيات پدر وصيت را قبول كرده باشد، اجاره است و بايد انجام دهد.

نيابت واجب نمى‌شود مگر آنكه قبل از استطاعت اجير شود.

(س 88)

30- پول‌هدى جزء استطاعت نيست «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: مستطيع نمى‌شود وپول هدى جزء استطاعت است.

آية اللَّه سيستانى: استطاعت حاصل است و به جاى هدى روزه مى‌گيرد.

آية اللَّه مكارم: زيرا بجاى آن روزه مى‌گيرد و چنين كسى عرفاً استطاعت براى حج دارد.

آية اللَّه تبريزى: در صورتى كه بتواند بدون حرج و مشقّت بدل هدى روزه بگيرد.

(س 89)

عمره و حجّ كودكان

31- اگر غير بالغ حجّ بجا آوردصحيح است هر چنداز حجّةالاسلام كفايت نمى‌كند.

(م 4)

32- مستحب است «⁽³⁾» ولىّ طفل غير مميّز «⁽⁴⁾» محرم كند او را و لباس

احرام به او بپوشاند و نيّت كند كه اين طفل را محرم مى‌كنم براى حجّ يا اين طفل را معتمر مى‌كنم به عمره تمتّع و اگر مى‌شود تلبيه را به او تلقين كند و الّا خودش به عوض او بگويد.

(م 8)

33- بعد از آنكه طفل محرم شد يا او را محرم كردند بايد ولىّ، او را از محرّمات احرام باز دارد «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: در مورد كودكى كه مستقلًا محرم شده، ولى وظيفه‌اى ندارد، امّا در مورد كودكى كه ولى او را محرم كرده است، ولى موظف است كه با نهى يا ممانعت عملى كودك را از محرمات احرام بازدارد و در اين امر فرقى بين مميز و غير آن نيست.

(م 10)

34- بر ولىّ طفل لازم نيست او را محرم كند يا از طرف او حجّ انجام دهد ولى اگر او را محرم كرد بايد وظائف و اعمال را مطابق وظيفه‌اى كه در مناسك و در رساله ذكر شده است انجام دهند «⁽²⁾» وگرنه در بعضىصور طفل در احرام باقى مى‌ماند و تا تدارك نكند نمى‌تواند ازدواج نمايد.

35- بعد از اينكه طفل محرم شد اگر محرّمات احرام را بجا آورد يا ولىّ؛ او را از آنها باز نداشت كفّاره بر ولىّ طفل است نه بر مال طفل، بنابر اقوى درصيد و بنابر احتياط واجب در غير آن. «⁽³⁾

آيات عظام خامنه‌اى، خويى، تبريزى: ظاهراً كفارات ديگر در غير صيد نه بر ولىّ واجب است و نه در مال طفل، ولى كفاره صيد بر ولىّ واجب است.

آية اللَّه مكارم: اين احتياط مستحب است.

آية اللَّه سيستانى: كفاره صيد غير مميز بر ولىّ اوست و در غير آن بر نابالغ كفاره نيست نه در مال او و نه در مال وليّش.

آية اللَّه بهجت: فداء صيد مولىّ عليه بر ولىّ است كه با مباشرت او عمل مولىّ عليه صحيح است و كفاره موجب هدى بر ولىّ است در آنچه عمد و خطاء كفّاره دارد بلكه در آنچه عمد فقط كفّاره دارد و صبى عمداً مرتكب شد ثبوت كفاره بر ولى كه سبب است خالى از وجه نيست.

آية اللَّه زنجانى: در غير صيد كفاره ندارد و در صيد بر عهده خود اوست، مگر آن‌كه پدر كودك او را محرم كرده باشد، كه در اين صورت كفاره صيد بر عهده پدر اوست.

(م 11)

36- قربانى حجّ بر عهده ولىّ طفل است. «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: پول قربانى بچه غير مميّز بر ولىّ اوست.

آية اللَّه فاضل، زنجانى: و اگر تمكن نداشت از طرف طفل روزه بگيرد، و چنانچه خود ولىّ نيز حجّ تمتع‌انجام داده وفقط تمكّن از يك قربانى دارد آن رابراى طفل قربانى كند و براى خودش روزه بگيرد.

(م 12)

37- تمام اعمال حج و عمره را بايد ولىّ، طفل را وادار كند كه بجا آورد «⁽²⁾» و اگر نمى‌تواند، ولىّ او به نيابت طفل بجا آورد. «⁽³⁾

آية اللَّه فاضل: در اعمالى كه نياز به وضو دارد احتياطاً طفل را وضو بدهد، و خودش هم وضو بگيرد.

آية اللَّه بهجت: در صورت تمكن، احوط آن است كه در حال طواف هر دو طاهر باشند و نماز طواف را هر دو بخوانند و سنگ ريزه را در دست طفل يا مجنون بگذارد و ولى با آن كيفيت رمى و نيّت نمايد و در تمام افعال آنچه در غير نيّت مى‌تواند انجام دهد ولىّ متصدّى نيّت مى‌شود.

(م 13)

نيابت در حجّ

اشاره

38- در نايب امورى شرط است:

1- بلوغ، «⁽¹⁾» بنابر احتياط واجب. «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: بلوغ شرط است و بنابر احتياط بچه مميّز نمى‌تواند نايب شود، مگر در حج مندوب به اذن ولى.

آية اللَّه خويى: در حج واجب بلوغ نايب شرط است ولى در حج مستحبى بعيد نيست كه نيابت غير بالغ با اذن ولىّ صحيح باشد.

آية اللَّه بهجت: نيابت طفل غير مميز صحيح نيست، و اگر بچه مميّز باشد و قائل به مشروعيّت عبادت صبىّ مميز باشيم، خالى از رجحان نيست كه نيابت وى صحيح باشد.

آية اللَّه مكارم: بلكه بنابر اقوى در حج واجب.

آيةاللَّه خامنه‌اى: بنابر احتياط واجب.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: و اگر نايب ثقه باشد إخبار او كافيست.

آية اللَّه سيستانى: اگر خبر داد كه از طرف او انجام داده و از خبرش وثوق و اطمينان حاصل نشد در اين صورت اكتفا به خبر دادن او اشكال دارد.

آية اللَّه زنجانى: وثوق به انجام نايب شرط واقعى صحت نيابت نيست، لكن براى امتثال واجب نمى‌توان به مجرد نايب گرفتن بدون داشتن حجت شرعى بر انجام دادن عمل اكتفا كرد.

اطمينان بهصحت آن، و درصورت شك درصحت، «⁽¹⁾» حكم به صحت مى‌شود «⁽²⁾» و استنابه صحيح است هرچند قبل از عمل شك داشته باشد. «⁽³⁾» 5- معرفت نايب به افعال و احكام حج «⁽⁴⁾» ولو با ارشاد كسى در حال عمل. 6- ذمّه نايب، مشغول به حج واجبى «⁽⁵⁾

آية اللَّه بهجت: اضافه مى‌فرمايد: پس هرگاه در حاليكه حج بر خودش واجب بوده و از قبل ديگرى و به نيابت او حجّ نمايد اظهر آن است كه حج او صحيح است و ذمّه منوب عنه برى‌ء شده است ولى نايب اجرتى را كه قرار داده شده مستحقّ نخواهد شد بلكه مستحقّ اجرة المثل خواهد بود اجرة المثل يعنى نرخ متعارف.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: در صحت حجّ غافل و جاهل اشكال است و احوط عدم اكتفاء به حج آن دو است.

آية اللَّه خويى: ذمّه نايب مشغول به حج واجب منجّز نباشد و اين شرط صحّت اجاره است.

آية اللَّه تبريزى: ذمّه نايب مشغول به حج واجب نباشد و اين شرط صحّت اجاره است، پس اگر غافل از استطاعت بود اجاره او صحيح است.

آية اللَّه فاضل: اين شرط معتبر نيست.

آية اللَّه مكارم: اگر ذمه او مشغول باشد نيابت او صحيح است هرچند گناه كرده است.

آية اللَّه زنجانى: در سال نيابت انجام حجة الاسلام خودش، بر او واجب نباشد و اگر غير حجة الاسلام خودش حج ديگرى بر او واجب بود، نيابت باطل نمى‌شود.

7- معذور «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى: بنابر احتياط نيابت معذور صحيح نيست.

آية اللَّه خويى: اجاره كردن معذور براى حج جايز نيست بلكه اگر خودش تبرعاً حج نيابى بجا آورد اجزاء آن از منوب عنه مشكل است ولى كسانى كه جايز است در شب عيد قبل از طلوع فجر به منى بروند و در شب رمى كنند و يا كسانى كه ناچار به ارتكاب محرّمات احرام هستند نيابتشان مانعى ندارد و ايشان نيابت معذور بعذر طارى را مجزى مى‌دانند.

آية اللَّه سيستانى: بنابر احتياط واجب نمى‌شود كسى را كه از پيش عجز او از عمل اختيارى معلوم است اجير كرد، بلكه اكتفا به تبرّع او در نيابت نيز محلّ اشكال است و در مورد عذرهايى كه بعداً عارض مى‌شود حكم نايب همان حكم منوب‌عنه است كه در بعضى موارد حج صحيح است و گاهى باطل است و استيجار و نيابت كسى كه در انجام بعضى واجبات حج كه ترك عمدى آنها هم موجب بطلان نيست، مانند طواف نساء و بيتوته و رمى روز يازده و دوازده اشكال ندارد.

آية اللَّه بهجت: بنابر احتياط با تمكّن از استيجار غير معذور، نمى‌توان معذور را اجير نمود، بلكه اگر چنين شخصى تبرّعاً به نيابت ديگرى حج نمود اكتفا كردن به عملش مشكل است[ بلى اگر در بجا آوردن كارهايى كه بر محرم حرام است معذور باشد مثل اينكه مضطرّ به تظليل زير سايه رفتن باشد اجير گرفتن يا نايب گرفتن چنين شخص عيبى ندارد].

آية اللَّه مكارم: ولى عذرهايى كه در خود حج پيش مى‌آيد مانعى ندارد.

آية اللَّه تبريزى: نيابت كسى كه از ابتدا مى‌داند از اتيان به حج اختيارى عاجز است در حج واجب اشكال دارد.

آية اللَّه صافى: نيابت كسى كه از اتيان بعض اعمال عمره و حج معذور است اگر ترك عمدى آن عمل از غير معذور موجب بطلان حج يا عمره نباشند به اينكه ترك آن عمل يا فقط حرمت تكليفى دارد و يا علاوه بر آن موجب كفّاره هم هست ولى ترك آن موجب بطلان عمل عمره يا حج نيست، اشكال ندارد و حتى اگر مى‌داند كه اجير بعضى از اعمالى كه ترك آن موجب بطلان حج و عمره نيست عمدا بدون عذر ترك مى‌كند استيجار او مانعى ندارد و مبرءذمّه منوب‌عنه مى‌باشد بلى نسبت به استحقاق اجرت اگر موقع عقد اجاره، مستأجر اطّلاع از معذور بودن اجير در امور مذكوره نداشته باشد اجير استحقاق اجرت ندارد ولو اينكه عمل او مبرءذمّه منوب‌عنه است.

آية اللَّه زنجانى: كافى است بتواند به شكل صحيح محرم شود و هنگام محرم شدن گمان داشته باشد كه از انجام مناسك اختيارى معذور نيست، در اين صورت اگر در طول اعمال براى او عذرى پيش آيد ضررى به نيابت او نمى‌زند و همچنين معذور بودن نسبت به محرمات احرام، نيابت را باطل نمى‌كند و در بطلان نيابت معذور فرقى نيست كه عمل نايب تبرعى باشد يا بالاجاره، نيابت در حج واجب باشد يا مستحب.

(م 107)

شرايط منوب عنه

39- در منوب عنه امورى شرط است:

1- اسلام. «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: نيابت از كافر به احتمال حصول تخفيف عذاب محلّ تأمّل است.

آية اللَّه زنجانى: در منوب عنه علاوه بر اسلام امورى معتبر است:

1- بلوغ. 2- عقل مگر در مورد ديوانه‌اى كه قبلًا حج بر عهده او مستقر شده است. 3- منوب عنه ناصبى نباشد بلى در صورتى كه منوب عنه پدر نايب باشد مسلمان بودن كافى است. 4- در حجة الاسلام شرط است كه منوب عنه فوت شده باشد يا اگر زنده است استطاعت مالى پيدا كرده و به تفصيلى كه در حاشيه مسأله 15 گذشت از برخى از جهات ديگر مانند توانايى بدنى يا باز بودن راه مستطيع نباشد. در حج كفاره‌اى نيابت صحيح نيست، و صحت نيابت در حجى كه با نذر يا قسم يا شرط ضمن عقد و مانند آن واجب شده بستگى به كيفيت التزام آنها دارد.

زنده است حج بر او مستقر شده «⁽¹⁾» و خودش از جهت مرضى كه اميد خوب شدن آن نيست يا از جهت پيرى نتواند به حج برود و در حج استحبابى اين شرط نيست و در منوب عنه بلوغ و عقل شرط نيست «⁽²⁾

آية اللَّه مكارم: نيابت از بچه و ديوانه‌اى كه حج بر او مستقر نشده خالى از اشكال نيست.

آية اللَّه فاضل: شرط هست ولى اگر حج قبل از جنون بر او مستقر شده عقل شرط نيست و در صورت يأس از بهبودى يا بعد از فوت او بايد از مالش- ولو از ميقات- براى او استنابه كنند.

آية اللَّه بهجت: در غير صبى مميّز مشكل است.

آية اللَّه بهجت: بلى نايب گرفتن صروره مكروه است به خصوص در صورتى كه نايب زن و منوب عنه مرد باشد، اگر چه با داشتن بعض مرجّحات ديگر از قبيل فقاهت و تقوى و كمالات ديگر جانب رجحان تقويت مى‌يابد و از مرجوحيّت بيرون مى‌آيد.

(م 108)

40- نايب بايد در عمل قصد نيابت نمايد و منوب‌عنه را در نيت

تعيين كند «⁽¹⁾» و لو اجمالًا و شرط نيست اسم او را ذكر كند، گرچه مستحب است. «⁽²⁾»

(م 109)

41- لباس احرام و پول قربانى در حج نيابى بر اجير است مگر درصورتى كه شرط شده باشد كه مستأجر بدهد و همچنين اگر اجير موجبات كفاره را انجام دهد كفاره بر عهده خود او است نه مستأجر.

(م 111)

42- نايب در طواف نساء نيز بايد قصد منوب عنه نمايد «⁽³⁾» و احتياط استحبابى «⁽⁴⁾» آن است كه بقصد ما فى الذمه بجا آورد.

(م 112)

43- در حج واجب نيابت يك نفر از چند نفر در يكسال جايز نيست «⁽⁵⁾» و در غير واجب مانع ندارد.

(م 115)

44- كسى كه حج بر او مستقر شده يعنى سال اول استطاعت، حج نرفته اگر بواسطه مرض، يا پيرى قدرت رفتن ندارد يا رفتن براى او حرج ومشقت دارد واجب است نايب بگيرد، درصورتى كه اميد خوب شدن و قدرت پيدا كردن نداشته باشد، و بنابر احتياط

واجب «⁽¹⁾» بايد فوراً نايب بگيرد «⁽²⁾» و اگر مستقر نشده باشد بر او، اقوى عدم وجوب است. «⁽³⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه سيستانى: بلكه واجب است نائب بگيرد.

آية اللَّه تبريزى: احتياط واجب در اين صورت هم اين است كه نائب بگيرد.

آية اللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 3 و مسأله 15 مراجعه شود.

آيةاللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: به حاشيه مسأله 15 مراجعه شود.

(م 116)

45- كسى كه حج بر او واجب باشد چه سال استطاعتش باشد و چه حج بر او مستقر شده باشد جايز نيست نيابت كند از غير، و اگر نيابت كند باطل است، «⁽⁴⁾» چه عالم بحكم باشد يا نباشد. «⁽⁵⁾»

(م 118)

46- كسى كه به عنوان نيابت رفت به مكه، و خودش حج واجب بجا نياورده «⁽⁶⁾

آية اللَّه زنجانى: احتياط مستحب آن است كه پيش از محرم شدن به عمره تمتع يا بعد از انجام حجّ و گذشتن ايام تشريق براى خودش عمره مفرده بجا آورد خصوصاً اگر استطاعت انجام عمره مفرده از بلد خود را داشته باشد.

نيست «⁽¹⁾» لكن خيلى مطلوب است.

(م 121)

47- كسى كه خود مستطيع است «⁽²⁾» اگر به نيابت ديگرى محرم شود نيابت اوصحيح نيست «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: در فرض تنجّز وجوب حج بر خود نايب، اجاره باطل است ولى اگر حج نيابى را تمام كند مجزى از منوب‌عنه است گرچه وظيفه‌اش اين بود كه هر لحظه حج نيابى را رها كرده و به ميقات برود و براى خودش حج بجا آورد.

آية اللَّه سيستانى: اگر مطمئن باشد در سال بعد حج خود را انجام مى‌دهد، حج نيابى را تمام كند و اگر مطمئن نيست بايد به يكى از مواقيت رفته و براى خود احرام ببندد ولى اگر حج نيابى را تمام كند حجّش صحيح است و اگر استيجارى باشد اجاره باطل است و مستحقّ اجرت المثل است.

آية اللَّه فاضل: نيابت او صحيح است. همچنين احرام او صحيح است و بنابراين بايد عمره تمتع را تمام كند و از احرام خارج شود و بعد به يكى از مواقيت خمسه برود و براى خودش محرم شود. عمره تمتع و حج براى خودش به‌جا آورد و اگر دوباره معصيت كرد و محرم به حج نيابى شد، حج او صحيح است و از منوب عنه كفايت مى‌كند.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: نيابت معذور اشكال دارد.

(م 124)

48- نايب شدن معذور، «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: اگر عذر بعداً پيش آمده است نايب گرفتن جايز است و همچنين در مواردى كه تفصيل آن در حاشيه مسأله 38 گذشت.

آية اللَّه صافى: به حاشيه شرط هفتم از مسأله 38 مراجعه شود.

آيةاللَّه فاضل: در حج واجب.

آية اللَّه بهجت: اگر بدون توجه محرم شده احتياطاً در موارد عذر نايب بگيرد تا عمل را صحيحاً بجا آورد و خود نيز آن عمل را انجام دهد نيابتش صحيح است هر چند از اوّل نمى‌توانسته نايب شود و امّا قبل از احرام پس با احراز رضايت منوب عنه حج ميقاتى براى او بدهد چون اطلاق اجاره قيد مباشرت را بر مى‌دارد.

(س 125)

49- خدمه كاروانها كه به ناچار بايد نيمه شب از مشعر براى انجام كارهاى لازم در منى يا همراه ضعفاء به منى بروند «⁽⁶⁾» با توجّه به اينكه

از معذورين هستند و نمى‌توانند وقوف اختيارى در مشعر را درك كنند نيابت آنهاصحيح نيست «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: بنا بر احتياط با تمكّن از استيجار غير معذور نمى‌توانند اجير شوند مستفاد از مناسك، ص 40 مسأله 110 و در جزوه پرسشهاى جديد حج ص 4، مسأله 13 آمده است در صورتيكه بدانند به واجبات اختياريه نمى‌توانند عمل كنند احتياط در ترك نيابت است.

آية اللَّه صافى: به حاشيه شرط هفتم از مسأله 38 مراجعه شود.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: نيابت آنان محل اشكال است مگر اينكه بتوانند براى درك مسمّى وقوف اختيارى به مشعر برگردند.

آيةاللَّه فاضل: نيابت آن‌ها در حج واجب در صورتى‌كه از اول مى‌دانسته‌اند كه بايد همراه زن‌ها بروند و نمى‌توانند برگردند و وقوف اختيارى را درك كنند، صحيح نيست، يعنى كفايت از حج واجب منوب عنه نمى‌كند.

آية اللَّه مكارم: نيابت آنها صحيح است.

آية اللَّه سيستانى: صحّت نيابت آنان بعيد نيست.

(س 126)

50- عمره مفرده «⁽²⁾» و طواف استحبابى را مى‌توان به نيابت چند نفر انجام‌داد ودر اعمال آن از جمله طواف نساء بايد نيّت همه بشود.

(س 128)

51- از كسانى كه مجاز هستند در شب عيد قربان بعد از درك اضطرارى مشعر به منى بروند فقط زنها مى‌توانند نائب باشند و نيابت در ساير ذوى‌الاعذارصحيح نيست. «⁽³⁾

آية اللَّه سيستانى: چون وقوف ركنى را درك كرده‌اند نيابت آنها صحيح است.

نظر ساير آيات عظام در ذيل مسأله 38 گذشت.

آية اللَّه زنجانى: كسانى كه اختياراً مى‌توانند شب عيد در مشعر وقوف كرده به منى كوچ كنند مانند بانوان و كودكان مميز، و همچنين خدمه‌اى كه بايد براى انجام كارهاى لازم يا همراهى ضعفاء شبانه از مشعر كوچ كنند، مى‌توانند نايب شده به وقوف شبانه اكتفا كنند و غير آنها نمى‌توانند به وقوف شبانه اكتفا كنند مگر در صورتى كه عذر آنها بعد از احرام پيش آمده باشد.

(س 138)

52- بر نائب واجب است كه بر طبق فتواى مرجع تقليد خودش اعمال را انجام دهد و ميزان وظيفه خود او است «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: بايد طبق تقليد خودش عمل كند ولى اگر اجير شده باشد كه طبق نظر منوب‌عنه يا مستأجر عمل كند، چه به صراحت ذكر شده باشد، و چه اطلاق منصرف به آن باشد بايد به همان نحو عمل كند، مگر در صورت يقين به فساد عمل.

آية اللَّه بهجت: در نيابت از ميّت به وظيفه خودش عمل مى‌كند و در نيابت صحيح از زنده فى الجمله احتياط مى‌كند.

(س 148)

53- كسى كه حجّ نيابى انجام مى‌دهد اگر در قربانى شخص ثالثى را

وكيل كرد لازم نيست ذابح در نيّت نام ميّت را ببرد بلكه چنانچه نيّت كند آنچه بر عهده نايب است را انجام مى‌دهد كافى است. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: اگر حاجى ذابحى را براى قربانى بفرستد بايد خودش نيت كند كه براى حج تمتع قربانى مى‌كند و با قصد قربت از ذابح بخواهد كه قربانى كند، خواه حجة الاسلام خودش باشد يا حج نيابى، و بر ذابح قصد مناسك حج و همچنين قصد قربت لازم نيست.

(س 156)

54- نايبى كه در وقت قبول نيابت معذور نبوده است و بعد از عقد اجاره در موقع عمل يا قبل از محرم شدن جزء معذورين شده و در هر عذرى كه پيش آمده طبق وظيفه معذورين رفتار نموده نيابت او محلّ اشكال است «⁽²⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: نايبى كه در وقت قبول نيابت براى حجّ معذور نبوده است لكن بعد از عقد اجاره در موقع عمل يا قبل از محرم شدن جزء معذورين شده اگر عذر او منجرّ به نقص بعضى از اعمال حج نشود نيابت او صحيح است مثل اينكه در ارتكاب بعضى از تروك معذور شود ولى اگر عذر منجر به نقص در اعمال حج شود بطلان اجاره در اين صورت بعيد نيست و احوط مصالحه بين نايب و منوب عنه در اجرت و اعاده عمره و حج براى منوب عنه مى‌باشد.

آية اللَّه تبريزى: در عذر طارى نيابت معذور صحيح است و حج او از منوب عنه كافى است و در اجرت با مستأجر خود تراضى كند.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه سيستانى: عذر طارى اشكال ندارد.

آية اللَّه بهجت: اتمام عمل طبق وظيفه عذر بى‌نايب كفايت مى‌كند و مضربه به صحّت نيابت نيست مناسك س 25. و مسأله اجرت در صورت صحّت نيابت و اجزاء مستحق تمام اجرت است اگر شرطى بر خلاف نباشد.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 38 مراجعه شود.

(س 159)

55- معذور «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى، آيةاللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 38 مراجعه شود.

آية اللَّه صافى: به حاشيه شرط هفتم از مسأله 38 مراجعه شود.

آية اللَّه بهجت: با علم و اطلاع از معذور بودن قبول نيابت خلاف احتياط است.

آية اللَّه تبريزى: نيابت او اشكال دارد.

آية اللَّه مكارم: عذرهايى كه در حج پيش مى‌آيد مانع صحّت نيست.

(س 162)

56- كسى كه قرائت نماز اوصحيح نيست و به نيابت براى حجّ آمده است اگر از قرائتصحيح معذور است نيابت و احرام او باطل است «⁽³⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: نيابت او اشكال دارد.

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط واجب.

آية اللَّه سيستانى: بنابر احتياط واجب نيابتش مجزى نيست ولى احرامش صحيح است و بايد عمل را تمام كند.

آيةاللَّه فاضل: احرام او صحيح است و بايد اعمال را تمام كند، ولى در حج واجب نمى‌توان به آن اكتفا كرد.

آية اللَّه صافى: به حاشيه شرط هفتم از مسأله 38 مراجعه شود.

آية اللَّه بهجت: احتياطاً در موارد عذر نايب بگيرد تا عمل را صحيحاً بجا آورد و خود نيز آن عمل را انجام دهد نيابتش صحيح است هر چند از اوّل نمى‌توانسته نايب شود.

اگر معذور نيست نيابت و احرام اوصحيح است و بايد قرائت خود را درست كند «⁽¹⁾» و خودش نمازصحيح بخواند.

(س 163)

حجّ استحبابى

57- مستحب است كسى كه شرايط وجوب حج را ندارد از بلوغ و استطاعت و غير آنها، «⁽²⁾» درصورت امكان حج بجا آورد و همچنين بر كسى كه حج واجبش را انجام داده است مستحب است دو مرتبه به حج برود و مستحب است تكرار حج در هر سال. بلكه مكروه است پنج سال متوالى آن را ترك كند و مستحب است در وقت خارج شدن از مكه نيّت برگشتن نمايد و مكروه است قصد برنگشتن داشته باشد. «⁽³⁾»

(م 165)

58- مستحب است از طرف خويشاوندان يا غير آنها حج بجا آورد تبرّعا، چه زنده باشند يا مرده و همچنين از طرف معصومين عليهم السلام، و نيز

طواف از طرف آنها و غير آنها مستحب است بشرط آنكه در مكّه نباشند يا معذور باشند. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: و چون بر حسب روايات معتبر حضرت ولى عصر عجل اللَّه تعالى فرجه الشريف همه ساله در موسم حج حضور دارند، انجام طواف مستحبى به نيابت از آن حضرت در موسم حج خالى از اشكال نيست و به جاى آن بسيار مناسب است كه طواف مستحبى انجام داده، ثواب آن را به محضر مبارك حضرت تقديم نمايند.

(م 166)

اقسام عمره

اشاره

59- عمره هم مانند حج دو قسم است: واجب و مستحب. و بر كسى كه شرايط استطاعت را داشته باشد يك مرتبه در عمر واجب مى‌شود، و وجوب آن مانند حج فورى است و در وجوب آن استطاعت حج معتبر نيست بلكه اگر براى عمره مستطيع باشد واجب مى‌شود، «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى، آيةاللَّه فاضل: و اگر از اهالى مكه يا حوالى آن باشد.

چون حج تمتع مركب از هر دو عمل است «⁽¹⁾» بخلاف كسانى كه در مكه يا قريب به آن هستند كه وظيفه آنها حج و عمره مفرده است كه نسبت به آنها استطاعت براى يكى از دو عمل تصور مى‌شود. «⁽²⁾»

(م 171)

60- واجب است بر كسى كه مى‌خواهد داخل مكه شود «⁽³⁾

آية اللَّه زنجانى: ورود به مكه يا حرم بدون احرام جايز نيست همچنان كه بر كسى كه قصد ورود به مكه يا حرم را دارد جايز نيست بدون احرام از مواقيت يا نزديكى آن‌ها عبور كند.

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه فاضل: و همچنين كسانى كه پس از اعمال حج يا عمره مفرده از مكه خارج شوند و در همان ماه بازگردند. آية اللَّه سيستانى اضافه نموده‌اند: چنانچه عمره مفرده‌اش به نيابت از ديگران باشد بنابر احتياط واجب با احرام جديد وارد حرم يا مكّه شود.

آية اللَّه بهجت: و همچنين كسى كه بعد از تمام نمودن اعمال حج يا بعد از عمره مفرده از مكّه خارج شده و بيرون رفته باشد چنين شخصى مى‌تواند در همان ماه خروج بدون گذشتن سى روز بدون احرام وارد مكّه شود و در غير اين صورت حكم آن خواهد آمد.

آية اللَّه زنجانى: و همچنين مريضى كه احرام بستن و انجام مناسك براى او مشقت دارد و نيز كسانى كه قبلًا حج يا عمره بجا آورده‌اند و از بيرون آمدنشان از احرام، سى‌روز نگذشته است، استثناء شده‌اند.

(م 172)

فاصله بين دو عمره

61- تكرار عمره مانند تكرار حج مستحب است و در مقدار فاصله بين دو عمره اختلاف فرموده‌اند و احوط آن است كه در كمتر از يك ماه بقصد رجاء بجا آورده شود. «⁽¹⁾

آية اللَّه تبريزى: در اعتبار فاصله بين عمره تمتّع و عمره مفرده اگر به نيّت يك شخص باشد احتياط ترك نشود.

آية اللَّه خامنه‌اى: فاصله معينى بين دو عمره شرط نيست ولى بنابر احتياط در هر ماه فقط يك عمره براى خود مى‌تواند به جا آورد ولى آوردن عمره براى غير خود هر نفر يك عمره جايز است.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه زنجانى: فاصله انداختن بين دو عمره مفرده لازم نيست. بلكه مى‌توان در يك روز چندين عمره مفرده به جا آورد، خواه براى خود يا نيابت از ديگرى.

آية اللَّه نورى: مى‌تواند هر روز يك عمره به جا آورد.

آية اللَّه بهجت: فاصله بين دو عمره لازم نيست بنابر اظهر اگر چه افضل در عمره ثانيه اين است كه در ماه ديگرى غير از ماه عمره سابقه باشد و يا فاصله ده روز بين دو احرام باشد، بلكه احد الفصلين احوط است و چنانچه بخواهد، يك عمره براى خود و يك عمره براى ديگرى به جا آورد فاصله يك ماه لازم نيست و همچنين است، اگر هر دو عمره براى ديگرى باشد، همچنانكه فاصله بين عمره تمتع و عمره مفرده و بالعكس لازم نيست.

اما در فاصله بين عمره تمتّع با عمره مفرده نظر آيات عظام چنين است:

آية اللَّه گلپايگانى: انجام دو عمره پى در پى با فاصله كمتر از ده روز مكروه است و احوط ترك آن است اگر چه اقوى جواز عمل عبادى مكروه است.

آيةاللَّه صافى: در تكرار عمره به قصد اشخاص مختلف و همچنين يك عمره براى خود و يك عمره به نيابت از ديگرى فاصله معتبر نيست.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه فاضل: كسى كه مى‌خواهد حج تمتّع به جا آورد مى‌تواند قبل از عمره تمتع و يا بعد از حج تمتّع عمره مفرده به جا آورد و بين اين دو عمره فاصله معتبر نيست.

آية اللَّه سيستانى: در اعتبار فاصله بين عمره تمتع و عمره مفرده اشكال است و احتياط نبايد ترك شود و امّا انجام عمره مفرده بين عمره تمتع و حج، موجب بطلان عمره تمتع مى‌شود.

آية اللَّه تبريزى: در فاصله بين عمره تمتّع و عمره مفرده احتياط ترك نشود.

(م 173)

اقسام حجّ

حجّ بر سه قسم است:

تمتّع، قِران، افراد.

تمتع وظيفه كسانى است كه چهل و هشت ميل «⁽¹⁾» كه شانزده فرسخ است «⁽²⁾

آيات عظام خويى، خامنه‌اى، تبريزى: از مسجدالحرام 16 فرسخ دور باشد.

آية اللَّه زنجانى: بيشتر از 48 ميل كه بر خلاف مشهور حدود هشتاد كيلومتر است.

(ص 96)

صورت حجّ افراد و عمره مفرده

62-صورت حج افراد كه گاهى مورد ابتلاى متمتع مى‌شود از اين قرار است كه: زن حائض «⁽¹⁾

و حكم كسى كه به واسطه ضيق وقت نمى‌تواند عمره تمتع بجاآورد در مناسك الحج مسأله 102 و 103 مذكور است.

آيةاللَّه فاضل: كسى كه به‌علت ضيق وقت نمى‌تواند عمره تمتع به‌جا آورد، مى‌تواند قصد حج افراد كند، ولى كفايت از حجةالاسلام او نمى‌كند.

مگر هدى را كه واجب نيست بر او، بعد برود به مكه و طواف زيارت و نماز و سعى و طواف نساء و نماز آن را بجا آورد، پس در اين وقت از احرام خارج مى‌شود، بعد از آن برگردد به منى براى بيتوته و اعمال ايام تشريق به همان نحو كه ساير حجاج بجا مى‌آورند، پسصورت حج افراد عينصورت حج تمتع است با يك «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: با چند فرق كه در مناسك‌الحجّ مذكور است.

(م 174)

63-صورت عمره مفرده- كه بايد كسى كه حج تمتع او بدل به حج افراد شد بعد از حج بجا آورد «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: بايد بعد از حج و گذشتن ايام تشريق عمره مفرده بجا آورد، هرچند حج تمتع او استحبابى باشد و بهتر است آن را در اوايل محرّم بجا آورد. و ميقات آن خارج حرم است و بهتر است از حديبيه يا جعرانه يا تنعيم محرم گردند.

(م 175)

64- عمره مفرده با عمره تمتع كه تفصيلا خواهد آمد درصورت فرق ندارد مگر در سه چيز: «⁽³⁾» اوّل: آنكه در عمره تمتّع بايد تقصير كند، يعنى از مو يا ناخن خود

بايد بگيرد، «⁽¹⁾» و سر تراشيدن «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: سر تراشيدن كفايت نمى‌كند و در عمره مفرده مردان بين تراشيدن سر و تقصير مخير هستند و تراشيدن سر افضل است.

دوّم: آنكه در عمره تمتّع طواف نساء ندارد و در عمره مفرده دارد.

سوّم: آنكه ميقات عمره تمتّع يكى از مواقيت پنجگانه است كه ذكر آن مى‌آيد. «⁽⁴⁾» و ميقات عمره مفرده ادنى‌الحلّ است «⁽⁵⁾

آيةاللَّه بهجت: اگر در حرم باشد، و ميقات است در صورت مرور به آن.

آيةاللَّه فاضل: براى كسى كه از ميقات يا محاذات آن عبور مى‌كند و مى‌خواهد عمره مفرده انجام دهد، واجب است از ميقات يا محاذات آن محرم شود، ولى كسى كه از ميقات يا محاذات آن عبور نمى‌كند كسانى كه به جده مى‌روند يا در مكه هستند و مى‌خواهند عمره مفرده انجام دهند، مى‌توانند به يكى از مواقيت خمسه بروند و از آن‌جا محرم شوند يا از ادنى‌الحل محرم شوند و عمره مفرده انجام دهند.

(م 176)

65- كيفيت أفعال حج افراد از احرام و وقوفين و اعمال منى و

اعمال مكه عين كيفيت حج تمتع است، و در احكام مشترك هستند، «⁽¹⁾» و كيفيت افعال عمره تمتع از احرام و طواف و ساير اعمال عين كيفيت عمره مفرده است.

(م 177)

66- كسى كه وظيفه‌اش حج تمتع است مثل اشخاصى كه از مكه شانزده «⁽²⁾» فرسنگ شرعى دور باشند اگر استطاعت براى عمره داشته باشند و براى حج نداشته باشند عمره مفرده بر آنها واجب نيست مثل اشخاصى كه به نيابت، حج مى‌كنند، گرچه احتياط آن است كه بجا آورد. «⁽³⁾

آية اللَّه زنجانى: مخصوصاً كسى كه استطاعت انجام عمره مفرده را از مكان خود داشته باشد.

(م 179)

67- كسى كه محرم شد به احرام عمره مفرده حرام مى‌شود بر او جميع چيزهايى كه در احرام تمتع گفته شد و بعد از آنكه تقصير كرد يا سر تراشيد همه چيز بر او حلال مى‌شود مگر زنها و بعد از آنكه طواف نساء را با نمازش بجا آورد زن هم بر او حلال مى‌شود.

(م 180)

68- طواف نساء را در عمره مفرده بايد بعد از تقصير يا سر تراشى بجا آورد. «⁽⁴⁾»

(م 181)

69- كسى كه به احرام عمره مفرده وارد مكّه شد اگر احرامش در

ماههاى حجّ بوده «⁽¹⁾

آيةاللَّه سيستانى: اگر عمره مفرده را در ماه‌هاى حجّ انجام دهد و در مكّه تا روز هشتم ذى‌الحجّة بماند و قصد حجّ كند عمره او عمره تمتّع به حساب مى‌آيد.

(م 182)

70- اگر فاصله بين دو عمره كمتر از يك ماه باشد بايد عمره دوّم را به قصد رجاء بجاآورد و فرقى «⁽³⁾

آيات عظام خويى، سيستانى، تبريزى، فاضل، صافى: در يك ماه قمرى نمى‌تواند دو عمره براى خود و يا يك نفر ديگر انجام دهد. ولى انجام دو عمره يكى براى خود و يكى براى ديگرى و يا دو عمره براى دو نفر متفاوت جايز است.

آية اللَّه خامنه‌اى: نظر ايشان در خصوص اين مسأله و دو مسأله بعد ذيل مسأله 61 آمده است.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه زنجانى: فاصله بين دو عمره شرط نيست.

مقصود از ماه در اين مسأله ماه هلالى است «⁽⁴⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: چنانكه گذشت در هر ماه قمرى مى‌توان يك عمره انجام داد پس اگر يك عمره را در اواخر ماه انجام دهد عمره ديگر را در اوّل ماه بعد مانعى ندارد.

آية اللَّه فاضل: ميزان عنوان ماه است.

عمره بجاآورده احتياط مذكور را تا سى روز مراعات كند.

(س 186 و 187)

71- اگر زنى به نيّت عمره مفرده محرم و بعد از آن عادت شود و در همه روزهايى كه مى‌تواند در مكّه باشد حيض است بايد براى طواف و نماز نائب بگيرد و بقيه اعمال عمره را خودش بجا آورد و چنانچه از مكّه رفته باشد بايد برگردد و اگر نمى‌تواند، براى اعمال عمره نائب بگيرد ولى بايد خودش تقصير كند و ترتيب بين آن و ساير اعمال مراعات شود و تا اعمال را بجا نياورد آنچه به وسيله احرام بر او حرام شده بر او حلال نمى‌شود.

(س 189)

72- عمره مفرده قبل از عمره تمتّع با فاصله شدن كمتر از يك ماه جايز است «⁽¹⁾» ولى عمره مفرده بعد از عمره تمتّع با فاصله شدن كمتر از يك ماه به قصد رجاء انجام شود. «⁽²⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: بنابر احتياط واجب بين عمره تمتّع و حج، عمره مفرده انجام ندهد لكن بعد از اتمام حج مانع ندارد و قصد رجاء لازم نيست.

آية اللَّه فاضل: در فرض مزبور فاصله و قصد رجا لازم نيست امّا بين عمره تمتّع و حجّ تمتّع نمى‌تواند عمره مفرده انجام دهد.

آية اللَّه گلپايگانى: قصد رجاء لازم نيست.

آية اللَّه خويى: بعد از فراغ از اعمال حج مانع ندارد و قصد رجاء لازم نيست.

آية اللَّه صافى: اگر هر دو را براى خود انجام مى‌دهد در عمره مفرده قصد رجاء نمايد.

آية اللَّه نورى: بين عمره تمتّع و عمره مفرده فاصله لازم نيست چه قبل باشد چه بعد و فاصله ده روز بين دو عمره مفرده معتبر است.

آية اللَّه سيستانى: انجام عمره مفرده بين عمره تمتع و اعمال حج، موجب بطلان عمره تمتع است ولى اگر بعد از اعمال حج و در ماه ديگر قمرى غير آنچه در آن براى عمره تمتع محرم شده بود انجام دهد اشكال ندارد و اگر در همان ماه باشد خالى از اشكال نيست.

آية اللَّه تبريزى: به ذيل مسأله 61 مراجعه شود.

آية اللَّه زنجانى: كسى كه عمره مفرده انجام داده بلافاصله مى‌تواند احرام عمره تمتع ببندد و همچنين كسى كه حج تمتع بجا آورده مى‌تواند بعد از ايام تشريق عمره مفرده بجا آورد و انجام عمره مفرده در بين عمره و حج تمتع باعث بطلان عمره تمتع مى‌شود و صحت آن عمره مفرده خالى از اشكال نيست و بنابر احتياط بايد از حرم خارج شود هر چند نبايد از مكه خارج گردد لذا مى‌تواند مثلًا به تنعيم برود و رجاءً به عمره تمتع محرم شده اعمال آن را رجاءً بجا آورد و كفايت مى‌كند.

(س 194)

صورت اجمالى حجّ تمتّع

73- حج تمتع مركب است از دو عمل: يكى عمره تمتع، و ديگرى حج تمتع. و عمره تمتع مقدم است بر حج.

و عمره تمتع مركّب است از پنج جزء:

اول- احرام.

دوم- طواف كعبه.

سوم- نماز طواف.

چهارم- سعى بين كوه صفا و مروه.

پنجم- تقصير، يعنى گرفتن قدرى از مو يا ناخن. «⁽¹⁾» و چون محرم از اين اعمال فارغ شد آنچه بر او بواسطه احرام بستن حرام شده بود حلال مى‌شود. «⁽²⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: ولى تراشيدن سر جايز نيست و اگر سر بتراشد بايد يك گوسفند كفّاره بدهد بنابر احتياط هر چند جاهل يا ناسى باشد.

اول- احرام بستن در مكه.

دوم- وقوف به عرفات.

سوم- وقوف به مشعر الحرام.

چهارم- انداختن سنگريزه به جمره عقبه در منى.

پنجم- قربانى در منى.

ششم- تراشيدن سر يا تقصير كردن در منى.

هفتم- طواف زيارت در مكه.

هشتم- دو ركعت نماز طواف.

نهم- سعى بينصفا و مروه.

دهم- طواف نساء.

يازدهم- دو ركعت نماز طواف نساء.

دوازدهم- ماندن در منى، شب يازدهم و شب دوازدهم و شب سيزدهم براى بعضى از اشخاص.

سيزدهم- در روز يازدهم و دوازدهم رمى جمرات، و اشخاصى كه شب سيزدهم در منى ماندند روز سيزدهم بايد رمى جمرات كنند. «⁽¹⁾»

(ص 100 و 99)

74- بدان كه محل احرام بستن براى عمره تمتع كه آن را ميقات مى‌نامند مختلف مى‌شود به اختلاف راههايى كه حجاج از آنها بطرف مكه مى‌روند، و آن پنج محل است:

اوّل: مسجد شجره؛ كه آن را ذوالحليفه مى‌نامند ميقات كسانى است كه از مدينه منوّره به مكّه مى‌روند.

دوّم: وادى عقيق.

سوّم: قرن المنازل.

چهارم: يلملم.

پنجم: جحفه.

(م 200)

75- احتياط واجب «⁽²⁾

آية اللَّه خويى: احرام از منطقه ذو الحليفه، مانعى ندارد.

آية اللَّه خامنه‌اى: احرام خارج از مسجد شجره براى كسانى كه از طريق مدينه به سوى مكه حركت مى‌كنند كفايت نمى‌كند و واجب است داخل مسجد محرم شوند.

آية اللَّه بهجت: جايز نيست در بيرون مسجد بطورى كه محاذى و برابر آن از طرف راست يا چب باشد احرام بسته شود و اختياراً بايد در صورت امكان از درون مسجد احرام بسته شود.

آية اللَّه تبريزى: جايز است در بيرون مسجد بطورى كه محاذى آن از طرف راست يا چپ باشد احرام بسته شود و احوط اين‌است كه‌درصورت امكان ازدرون‌مسجداحرام بسته‌شود و احتياط واجب آن است كه از پشت مسجد قديم احرام نبندند.

نه خارج آن، «⁽¹⁾» هر چند نزديك به آن باشد. «⁽²⁾»

(م 202)

76- شخص جنب و حائض مى‌توانند «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: اين مسأله و دو مسأله بعد مبنى بر لزوم احتياط است و در مسأله قبل گفته شد كه احتياط واجب نيست و احرام در خارج مسجد مانع ندارد.

آية اللَّه سيستانى: براى حائض و نفساء احرام بستن بيرون مسجد شجره كافى است.

آيةاللَّه فاضل: اگر امكان نداشته باشد، يعنى مسجد دو درب نداشته باشد يا امكان عبور از مسجد به جهت ازدحام و موانع ديگر نباشد، كنار مسجد محرم شوند و در اين فرض تجديد احرام در جحفه يا محاذات آن لازم نيست.

(م 203)

وادى عقيق كه اوائل آن را «مسلخ» و اواسط آن را «غمره» و اواخر آن را «ذات عرق» مى‌گويند كه محل احرام عامّه است، و آن ميقات كسانى است كه از راه عراق و نجد به مكه مى‌روند.

(ص 111)

قرن المنازل و آن ميقات كسانى است كه از راه طائف حج مى‌روند.

(ص 111)

يلملم كه اسم كوهى است، و آن ميقات كسانى است كه از راه يمن مى‌روند.

(ص 111)

جحفه و آن ميقات كسانى است كه از راه شام مى‌روند. «⁽¹⁾»

(ص 111)

77- كسى كه بواسطه فراموشى يا ندانستن مسأله و عذر ديگر «⁽²⁾» بدون احرام از ميقات عبور كرد پس اگر امكان داشت برگشتن به ميقات و به اعمال عمره مى‌توانست با برگشتن برسد واجب است برگردد و از ميقات «⁽³⁾

آية اللَّه مكارم: مى‌تواند از همانجا محرم شود.

آية اللَّه زنجانى: واجب است از همان ميقات احرام ببندد و اگر نمى‌تواند به همان ميقات برگردد چنانچه ميقات ديگرى سر راه اوست، از ميقات بعدى محرم شود والا از همانجا كه هست محرم مى‌گردد مگر داخل حرم شده باشد كه در صورت امكان بايد براى احرام از حرم خارج گردد و در هر صورت اگر از يكى از مواقيت محرم شود كافى است.

آية اللَّه مكارم: اگر مى‌تواند و به اعمال عمره مى‌رسد از حرم خارج شود و هرچند به تنعيم رود.

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه تبريزى: بنابر احتياط واجب به مقدارى كه ممكن است به طرف ميقات برگردد و محرم شود.

برگردد و آنجا محرم شود، و اگر داخل حرم شده واجب است اگر مى‌تواند وبه اعمال عمره مى‌رسد از حرم خارج شود «⁽¹⁾

آيةاللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: ودر ميقات محرم گردد ويا به طرف ميقات به مقداريكه ممكن است برود وإلّا از ادنى‌الحل محرم شود و در صورت عدم تمكّن از رفتن به ادنى‌الحلّ در مكّه محرم شود.

آية اللَّه بهجت: و احتياط به دور شدن از حرم بمقدار عدم فوت حج ترك نشود.

(م 215)

78- جايز نيست احرام بستن پيش از رسيدن به ميقات، و اگر احرام ببنددصحيح نيست ولى اگر نذر كند كه از محلى كه پيش از ميقات است احرام ببندد جايز است، «⁽²⁾

آيةاللَّه فاضل: صحت نذر براى كسى كه مى‌داند ناچار مى‌شود در روز با وسيله مسقف حركت كند، محل اشكال است. بلى، اگر بداند كه براى احرام عمره تمتع نمى‌تواند به يكى از مواقيت معروفه برود، مى‌تواند نذر كند و معصيت هم نكرده است و احرام او صحيح است و احتياط اين است كه در ادنى‌الحل تجديد احرام كند و على أي حال اگر استظلال كرد، بايد كفاره آن را بدهد.

آية اللَّه فاضل: تجديد احرام لازم نيست.

محاذات ميقات كه رسيد احرام را تجديد كند. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: اگر از يكى از مواقيت يا نزديكى آن عبور مى‌كند بايد از همان ميقات محرم شود و نذر كردن مجوز احرام قبل از ميقات نيست و اگر از مواقيت و نزديك آن عبور نمى‌كند از هر كجاى حل محرم شود كافى است و نيازى به نذر نيست. هرچند با نذر احرام بستن از محل نذر شده بر او واجب مى‌شود مشروط بر آن كه مستلزم ارتكاب محرمات احرام- مانند استظلال- نباشد.

(م 217)

79- جايز نيست احرام را از ميقات تأخير بيندازد اختياراً، بلكه احتياط «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: و احوط اين است كه مكلف از محاذى ميقات نگذرد مگر با احرام، اگر چه بعيد نيست كه گذشتن جايز باشد، در صورتى كه در پيش روى مكلف ميقاتى يا محاذى ميقاتى باشد.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: بلكه واجب است.

آية اللَّه فاضل: اين احتياط مستحب است.

آية اللَّه خوئى: تجاوز نمودن از ميقات مسجد شجره و محاذات آن و احرام بستن از محاذات يكى از مواقيت ديگر مشكل است.

آية اللَّه زنجانى: گذشتن از مواقيت و محاذات نزديك آن بدون احرام جايز نيست و گذشتن از محاذات بعيد مانعى ندارد، پس چنانچه ميقات ديگرى سر راهش نباشد، هركجا خارج حرم محرم شود كافى است.

(م 218)

80- اگر از ميقات بدون احرام «⁽³⁾

آية اللَّه بهجت: در حال اختيار.

آية اللَّه زنجانى: اگر بدون عذر بى احرام از ميقات گذشت بايد اگر مى‌تواند به آن ميقات برگردد و از آنجا محرم شود هرچند ميقات ديگرى بعد از آن باشد، و در هر صورت اگر به ميقات ديگرى رفته محرم شود كافى است. و اگر نمى‌تواند چنانچه ميقات ديگرى سر راه اوست، از آنجا محرم مى‌شود والا حج و عمره او باطل است و داخل شدن در حرم و مكه برايش جايز نيست.

امكان برگردد و از آن ميقات محرم شود، بلكه اگر ميقات ديگرى بعد از آن ميقات باشد بايد به احتياط واجب «⁽¹⁾

آيات عظام خامنه‌اى، خويى، گلپايگانى، تبريزى، بهجت، صافى: در صورت امكان بايد برگردد.

آية اللَّه مكارم: اين احتياط واجب نيست.

(م 219)

81- اگر زن در ميقات حائض باشد و يقين كند كه نمى‌تواند عمره تمتع را در وقت خود انجام دهد، بايد نيت حج افراد كند «⁽²⁾

آية اللَّه خويى: اگر به نيّت مافى‌الذمّه محرم شود اشكالى نيست ولى اگر به نيت حج افراد محرم شود و بعد پاك شود احرامش باطل است.

آيةاللَّه خامنه‌اى: مى‌تواند به نيت حجّ افراد محرم شود و نيز مى‌تواند به‌قصد مافى‌الذمة داخل احرام شود، ولى در صورت اول، اگر زودتر از موعد مقرر پاك شود لازم است براى عمره تمتع، بار ديگر محرم شود. و اما در صورت دوّم اگر پيش از موعد پاك نشد، احرام او براى حج خواهد بود و اگر پيش از موعد پاك شد، با همان احرام مى‌تواند عمره تمتع به‌جا آورد.

آية اللَّه مكارم، آيةاللَّه فاضل: بهتر است در موقع احرام قصد كند احرامى را كه بر او واجب است انجام مى‌دهد، تا مشكلى براى او پيش نيايد.

آية اللَّه تبريزى: مى‌تواند به قصد مافى‌الذمّه احرام ببندد و چنانچه قبل از گذشتن وقت عمره تمتع پاك شد، عمره تمتع بجا آورد و بعد حج آن را انجام دهد. و اگر پاك نشد به همان احرام حج افراد بجا آورد و سپس عمره مفرده انجام دهد بلكه اگر بقصد حج افراد احرام بست، و قبل از گذشتن وقت عمره پاك شد، با همان احرام اعمال عمره تمتع را انجام داده و سپس حج تمتع را انجام دهد، گرچه احتياط مستحب در اين صورت تجديد احرام براى عمره تمتع مى‌باشد.

افراد محرم شود ولى اگر بعد از آن كشف خلاف شد «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: عدول كند به عمره تمتع و اعمال آن را انجام دهد و بايد رعايت كند كه پس از انجام سعى تلبيه نگويد.

ساير آيات عظام متذكر مسأله كشف خلاف نشده‌اند. و در نيّت افراد با حضرت امام رحمه الله موافق هستند.

(م 221)

82- كسانى كه با هواپيما به جدّه مى‌روند «⁽³⁾» نمى‌توانند از جدّه

يا حديبيّه محرم شوند بلكه بايد به يكى از مواقيت مثل جحفه «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: مى‌تواند از جدّه با نذر محرم شود زيرا جنوب شرقى آن محاذى با جحفه است.

آية اللَّه سيستانى: ميقات عمره مفرده براى كسى كه مى‌خواهد وارد حرم شود همان ميقاتهاى معروف است ولى اگر كسى براى كار ديگرى غير از عمره در آن محل بوده و قصد دخول حرم هم نداشته و از ميقات گذشته و سپس تصميم بر انجام عمره گرفته است مى‌تواند از ادنى‌الحل محرم شود.

آية اللَّه زنجانى: كسانى كه در مكه هستند براى محرم شدن لازم نيست به مواقيت معروفه بروند، بلكه از هر نقطه خارج حرم محرم شوند صحيح است و ادنى‌الحلّ و حديبيه و ساير حدود حرم خصوصيتى ندارد.

(م 222)

83- ميقات در جحفه خصوص مسجد نيست و از هر جاى جحفه مى‌توانند محرم شوند و همچنين مسجد تنعيم خصوصيّت ندارد «⁽⁴⁾» و احرام از ادنى الحلّ صحيح است «⁽⁵⁾» هر چند در مسجد نباشد بنابراين درصورت

توسعه مسجد باصدق جحفه در اوّل و ادنى‌الحلّ در ثانى احرام اشكال ندارد.

(س 236)

84- بعد از اتمام حجّ تمتّع اگر شخص از مكّه خارج شود و بخواهد مراجعت كند درصورتى كه از وقت احرام «⁽¹⁾

آيةاللَّه فاضل: اگر در ماه قمرى بعد وارد شود، عمره تمتع قبلى او باطل شده است و نمى‌تواند حج تمتع انجام دهد، مگر اين‌كه مجدداً به يكى از مواقيت خمسه رفته و محرم به احرام عمره تمتع شود و سپس بعد از انجام عمره، حج تمتع به‌جا آورد.

آيةاللَّه گلپايگانى: اگر قبل از گذشتن يك ماه سى روز از مُحل شدن قصد ورود داشته باشد، احرام جديد لازم نيست.

آيات عظام مكارم، تبريزى، صافى، فاضل: در همان ماهى كه محرم شده مراجعت كند لازم نيست محرم شود.

آية اللَّه سيستانى: اگر در همان ماه قمرى باشد كه عمره تمتّع را انجام داده است لازم نيست محرم شود.

آية اللَّه بهجت: در اين صورت عدم فاصله اگر ماه خروج با ماه مراجعت تغاير دارد احوط اين است كه با احرام براى عمره وارد مكه شود اگرچه خروج در آخر ماهى و ورود در اوّل ماه ديگر باشد و همچنين است گذشتن سى روز با عدم تغاير ماه.

(س 241)

واجبات احرام

1- نيّت، 2- تلبيه، 3- پوشيدن دو جامه احرام براى مردان. «⁽¹⁾»

(م 251)

85- در وقت احرام سه چيز واجب است:

اول- نيت، «⁽²⁾

1- قصد قربت، مانند عبادات ديگر غير از احرام.

آية اللَّه بهجت: قصد قربت يعنى به جهت اطاعت و امتثال فرموده خداوند عالم.

2- همزمان بودن با شروع در احرام.

3- تعيين احرام كه براى عمره است يا براى حج، و تعيين حج كه تمتع است يا قران يا افراد، و تعيين اين كه براى خود است يا براى ديگرى، و تعيين اين كه حجش حجة الاسلام است كه براى اولين بار به استطاعت بر او واجب شده يا حج نذرى است كه به سبب نذر بر او واجب شده يا حجى است كه به سبب فاسد بودن حج قبل بر او واجب شده يا حج مستحبى است. خلاصه هريك از اينها كه باشد بايد در نيت مشخص شود. پس اگر بدون تعيين نيت، احرام نمود، احرامش باطل خواهد بود.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: حجة الاسلام عنوان قصدى نيست و اگر مكلّف مستطيع براى خود حج بجا آورد حجةالاسلام است مگر با علم و عمد قصد حجّ استحبابى نمايد.

آية اللَّه سيستانى: در نيت معتبر است قصد قربت و وقوع آن در ميقات و مانند آن و مشخص نمودن عبادتى كه قصد احرام براى آن دارد، كه آيا حج است و يا عمره و تعيين حج كه تمتّع است يا قِران يا افراد، و در صورت نيابت بايد آن را قصد كند و اگر براى خودش باشد كافى است كه قصد انجام آن از غير ننمايد و در عمل نذرى كافى است كه آنچه نذر نموده بر عملش منطبق باشد، و لزومى ندارد قصد كند حجى كه انجام مى‌دهد- مثلًا- حج نذرى است، همچنان كه براى اينكه حجى كه انجام مى‌دهد حجةالاسلام باشد، كفايت مى‌كند كه حجةالاسلام كه بر او واجب شده بر عملش منطبق باشد و نياز به قصد زايدى نيست.

آية اللَّه زنجانى: در نيت احرام- مانند هر امر عبادى- سه امر معتبر است الف: قصد عمل، ب: تعيين نوع احرام، پس بايد در نيت احرام معين كند كه احرام عمره است يا حج، تمتع است يا افراد، واجب است يا مستحب و اگر نيابى است قصد نيابت و تعيين منوب‌عنه نيز لازم است. ج: قصد قربت و خلوص. در نيت احرام رعايت چند امر ديگر نيز لازم است: 1- وجود ارتكازى نيت كافى نيست بلكه لازم است چنين معنايى را از قلب خود بگذراند كه« خود را محرم مى‌كنم- مثلًا- به عمره تمتع». 2- در نيت عمره تمتع لازم است قصد انجام مجموع عمره و حج تمتع را داشته و عمره تمتع را به عنوان بخش اول اين مجموعه بجا آورد. 3- در احرام عمره مفرده بايد هنگام احرام تصميم داشته باشد- ولو اجمالًا- كه از ارتكاب عمل حرامى كه باعث فساد عمره مفرده مى‌شود/ جماع قبل از تمام شدن سعى پرهيز كند.

يعنى انسان در حالى كه مى‌خواهد محرم شود به احرام

عمره تمتع، نيت كند عمره تمتع را و لازم نيست «⁽¹⁾

آية اللَّه مكارم: نيت احرام اين است كه قصد مى‌كند تروك احرام را بر خود حرام كند و قصد اجمالى كافى است.

محرمات را.

(ص 133- 132)

86- عمره و حج و اجزاء «⁽¹⁾» آنها از عبادات است و بايد با نيت خالص براى طاعت «⁽²⁾» خداوند تعالى بجا آورد. «⁽³⁾»

(م 253)

87- دوّم- تلبيه؛ يعنى لبيك گفتن، وصورت آن بنابر اصحّ آن است كه بگويد:

«لَبَّيْك، اللَّهُمَّ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْك». «⁽⁴⁾»

و به اين مقدار اگر اكتفا كند محرم شده و احرامش صحيح است، و احتياط مستحب «⁽⁵⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: صورت تلبيه واجب كه بوسيله آن احرام واقع مى‌شود اين است:« لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيكَ لَبَّيكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيكَ» احتياط در اين است اين جمله اضافه شود:« انَّ الْحَمدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الْمُلكَ لا شَريكَ لَك» و بهتر است بعد از آن بگويند: لَبَّيْكَ.

آية اللَّه مكارم: احتياط واجب است كه جمله دوّم را بگويد امّا لبّيك پنجم را نگويد، البته گفتن آن به‌قصد احتياط مانعى ندارد و در هر حال ضررى به صحّت لبيك وارد نمى‌كند.

آية اللَّه سيستانى: لبيك پنجم جايز است ولى جزء اين احتياط استحبابى نيست.

گفته شد گفت، بگويد:

«انَّ «⁽¹⁾» الْحَمْدَ وَ النِعْمَةَ لَكَ وَ الْمُلْك، لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْك».

و اگر بخواهد احتياط «⁽²⁾

آية اللَّه فاضل: احتياط مستحب آن است كه به جاى صورت اوّل بگويد.

«لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ انَّ الْحَمْدَ و النِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لا شَرِيْكَ لَكَ لَبَّيْكَ».

و مستحب است بعد از آن بگويد:

«لَبَّيْكَ ذَا الْمَعارِجِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ داعِياً إِلى دارِ السَّلامِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ غَفَّارَ الذُّنُوبِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ أَهْلَ التَّلْبِيَةِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ ذَا الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ تُبْدِئُ وَ الْمَعادُ إِلَيْك، لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ، تَسْتَغْنِي وَ يُفْتَقَرُ إِلَيْكَ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ مَرْهُوباً وَ مَرْغُوباً إِلَيْكَ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ إِلهَ الْحَقِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ ذَا النَّعْماءِ وَ الْفَضْلِ الْحَسَنِ الْجَمِيلِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ كَشَّافَ الْكُرَبِ الْعِظامِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ عَبْدُكَ وَ ابْنُ عَبْدَيْكَ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ يا كَرِيم».

و اين جملات را نيز بگويد خوب است:

«لَبَّيْكَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ مَعاً لَبَّيْك، لَبَّيْكَ هَذِهِ عُمْرَةُ مُتْعَةٍ إِلى الْحَجِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ أَهْلَ التَّلْبِيَةِ لَبَّيْك، لَبَّيْكَ تَلْبِيَةً تَمامُها وَ بَلاغُها عَلَيْك».

88- معنى تلبيه چنين است: ترجمه

«لبَّيْكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ»

چنين است: «⁽¹⁾» اجابت مى‌كنم دعوت تو را خدايا اجابت مى‌كنم دعوت تو را، اجابت مى‌كنم دعوت تو را، شريكى نيست مر تو را، اجابت مى‌كنم دعوت تو را. و اگر كلمه دعوت را هم نگويد كفايت مى‌كند در مواردى كه بايد ترجمه را بگويد.

89- اگر تلبيه را بقدر واجب كه ذكر شد، نداند «⁽²⁾» بايد آن را ياد بگيرد يا كسى او را در وقت گفتن تلقين كند، يعنى كلمه كلمه آن شخص بگويد و شخصى كه مى‌خواهد احرام ببندد دنبال او بطورصحيح بگويد.

(م 259)

90- اگر نتواند ياد بگيرد يا وقت ياد گرفتن نباشد و با تلقين هم نتواندبگويد احتياطآن‌است كه‌به‌هر نحو كه مى‌تواند بگويد، «⁽³⁾» و ترجمه‌اش را هم بگويد، و بهتر آن است كه علاوه بر آن نايب «⁽⁴⁾

آيةاللَّه تبريزى، آيةاللَّه مكارم: احوط اين است نايب هم بگيرد.

آية اللَّه خامنه‌اى: بايد به هر نحو كه مى‌تواند بگويد و بنابر احتياط نايب هم بگيرد.

آيةاللَّه خويى: اگر كسى قدرت بر تصحيح تلبيه ولو با تلقين نداشته باشد مى‌تواند به ملحون اكتفا كند گرچه احوط جمع بين ترجمه و استنابه نيز هست. و نيز اخرس گنگ ولال كافى است با اشاره تلبيه بگويد گرچه احوط استنابه نيز هست.

آية اللَّه سيستانى: كافى است به نحوى كه مى‌تواند بگويد، اگر عرفاً صدق تلبيه كند و اگر صدق نكند به احتياط واجب هم مرادف عربى و هم ترجمه آن را بگويد و نيز نايب بگيرد.

آية اللَّه نورى: نايب گرفتن لازم نيست.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: اگر تلقين ممكن نشد به هر طورى كه مى‌تواند بخواند و ترجمه‌اش را به فارسى يا زبان ديگر بگويد و نايب هم بگيرد رجاءاً كه از طرف او بطور صحيح بخواند.

(م 262)

91- واجب در لبيك بيش از يك مرتبه نيست، ولى مستحب است تكرار آن و زياد گفتن آن هرچه مى‌تواند، و براى هفتاد مرتبه گفتن ثواب زيادى ذكر شده است، و لازم نيست آنچه را در حال احرام بستن گفته است تكرار كند، بلكه كافى «⁽¹⁾» است بگويد «لبيك اللهم لبيك» يا تكرار كند «لبيك» را فقط.

(م 267)

92- احتياط واجب «⁽²⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: قطع‌تلبيه عمره‌تمتع در هنگام پيدا شدن خانه‌هاى مكه وقطع تلبيه حج از زوال روز عرفه واجب است.

آية اللَّه زنجانى: در عمره تمتع بعد از مشاهده خانه‌هاى مكه ديگر تكرار تلبيه مستحب نيست و مراد از مكه در اين مسأله، محدوده مكه زمان پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌باشد و در احرام حج بعد از رسيدن ظهر روز عرفه ديگر تكرار تلبيه مستحب نيست.

دروقتى كه‌خانه‌هاى مكه‌پيدا مى‌شودلبيك راترك كند و ديگر لبيك نگويد، و مراد از خانه‌هاى مكه «⁽¹⁾» خانه‌هايى است كه در زمانى كه عمره بجا مى‌آورد جزء مكه باشد هرچند مكه بزرگ شود، «⁽²⁾» و احتياط واجب «⁽³⁾

آية اللَّه گلپايگانى، متعرض اين مسأله نشده‌اند.

(م 268)

93- سوّم- پوشيدن دو جامه احرام براى مردان «⁽⁴⁾

آية اللَّه فاضل: دو جامه‌اى كه بايد محرم بپوشد، مخصوص مرد است. ولى زن قبل از نيت و تلبيه به احتياط واجب نيت كند. همان لباسى كه پوشيده لباس احرامش باشد، ولى احتياط مستحب آن است كه فقط در حال نيّت و تلبيه دو لباس احرام را بپوشد.

آية اللَّه صافى: احتياط مستحب آنست كه زنها نيز دو جامه احرام را در وقت محرم شدن بپوشند و در طواف و سعى نيز همراه داشته باشند.

آية اللَّه زنجانى: پوشيدن لباس احرام شرط صحت احرام نيست، ولى از آن‌جا كه پوشيدن لباس‌هاى معمولى بر محرم حرام است، لذا چنان‌چه كسى در لباس‌هاى معمولى نيت احرام كرده، تلبيه بگويد، محرم مى‌شود، ولى در صورت عدم عذر گناهكار است و بايد يك گوسفند قربانى كند.

كه يكى «لنگ» است و ديگرى «رداء» كه بايد آن را به دوش بيندازند. و احتياط واجب «⁽⁵⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: مى‌بايست قبل از نيت و تلبيه دو جامه را بپوشند.

آن است كه «⁽¹⁾» اين دو جامه را قبل از نيّت احرام و لبيك گفتن بپوشد و اگر بعد از لبيك پوشيد احتياط «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: احتياط مستحب اعاده نيت و تلبيه است.

(م 269)

94- در پوشيدن جامه احرام احتياط واجب «⁽³⁾

آيةاللَّه فاضل: براى مردان كه لباس احرام مى‌پوشند واجب است كه آن‌را با قصد قربت بپوشند و زنان نيز لازم است نيت كنند لباسى را كه پوشيده‌اند لباس احرام آن‌ها باشد و در اين نيت قصد قربت داشته باشند.

آيةاللَّه خامنه‌اى: پوشيدن دو جامه احرام، واجب تعبّدى است.

آيات عظام خويى، تبريزى و سيستانى: بعيد نيست اعتبار قصد قربت در پوشيدن لباس احرام.

(م 273)

95- شرط است «⁽⁵⁾

آية اللَّه زنجانى: پوشيدن لباس احرام بر محرم واجب نيست لكن لباسى كه محرم مى‌پوشد بايد شرايط لباس نماز گزار را داشته باشد، خواه مرد باشد يا زن و از اينجا حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

(م 274)

96- دو جامه‌اى كه ذكر شد كه بايد محرم بپوشد مخصوص به مرد

است، «⁽¹⁾» ولى زن مى‌تواند در لباس خودش به هر نحو هست محرم شود چه دوخته باشد يانباشد «⁽²⁾» ولى حرير محض نباشد «⁽³⁾

آية اللَّه تبريزى، آيةاللَّه سيستانى: زنان مى‌توانند در لباسهاى عادى خود در صورتى كه داراى شرايط ذكر شده در لباس احرام باشد احرام ببندند.

(م 277)

97- احتياط واجب «⁽⁴⁾

آية اللَّه صافى: اگر لباس احرام در بعض حالات احرام نجس شود، احتياط مستحبّ آن است كه آن را عوض كند و يا تطهير نمايد، بلكه احوط و اولى آن است كه اگر محرم بدنش نجس شود نجاست را از آن زايل كند.

آية اللَّه مكارم: اين حكم واجب است.

آية اللَّه سيستانى: به احتياط واجب بايد مبادرت كند به تبديل يا تطهير.

آية اللَّه زنجانى: بدن يا لباس محرم نبايد نجس شود و اگر نجس شد بايد بدون تأخير تطهير يا تبديل شود.

آية اللَّه فاضل: احتياط استحبابى است.

آية اللَّه سيستانى: وجوب مبادرت به تطهير بدن ثابت نيست.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: اين احتياط لازم نيست.

(م 278)

98- شخص محرم مى‌تواند از دو جامه احرام بيشتر بپوشد، مثل دو سه رداء و دو سه لنگ براى حفظ از سرما يا غرض ديگر. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: لكن همه آنها بايد شرايط لباس نماز گزار را داشته باشد.

(م 285)

99- گره زدن لباس احرام اشكال ندارد «⁽²⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، بهجت، سيستانى: احوط اين است كه ازار لنگ خويش را به گردن خود بلكه مطلقا گره نزند، ولو بعض آن را به بعض ديگر. و با چيزى مانند سنجاق نيز آن را به هم وصل نكند. و احوط اين است كه ردا نيز گره زده نشود، ولى فرو كردن سوزن يا سنجاق در آن عيبى ندارد.

آية اللَّه زنجانى: گره زدن لباس احرام و بستن آن با دكمه و كش و سنجاق و مانند آن جايز نيست مگر در صورت لزوم و در هر حال به احرام او ضرر نمى‌زند.

آية اللَّه نورى: چنانكه جايز است بعضى از لباس احرام را به بعضى ديگر با سوزن و غير وصل كند.

(م 287)

بعضى از مستحبات احرام

100- اوّل: آنكه قبلًا بدن خود را پاكيزه نموده و ناخن و شارب خود را بگيرد و موى زير بغل و عانه را با نوره ازاله نمايد.

دوّم: آنكه پيش از احرام در ميقات غسل احرام بنمايد و اين غسل از زن حائض و نفساء نيزصحيح است «⁽¹⁾» و تقديم اين غسل بخصوص درصورتى كه خوف آن باشد كه در ميقات آب يافت نشود جايز است و درصورت تقديم اگر در ميقات آب يافت شد مستحب است غسل را اعاده بنمايد و بعد از اين غسل اگر مكلف لباسى را پوشيد يا چيزى را خورد كه بر محرم حرام است باز هم اعاده مستحب است و اگر مكلف در روز غسل نمود از غسل تا آخر شب آينده كفايت مى‌كند و همچنين اگر غسل در شب نمود تا آخر روز آينده كافى است ولى اگر بعد از غسل و پيش از احرام به حدث أصغر محدث شد غسل را اعاده نمايد. «⁽²⁾

آية اللَّه بهجت: در انتقاض غسل سابق بغير نوم، تأمّل است و اظهر در نوم، عدم انتقاض است، و آنكه اعاده، شبيه به مستحب در مستحب است.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: اگر محدث به حدث اصغر غير از خواب بشود بهتر است رجاءً غسل را اعاده كند و غسل روز براى شب و غسل شب براى روز كفايت مى‌كند، خصوصاً اگر غسل شب در آخر شب و غسل روز در آخر روز باشد.

سوّم: آنكه احرام را به ترتيب ذيل ببندد درصورت تمكن بعد از فريضه ظهر، و درصورت عدم تمكن بعد از فريضه ديگر، «⁽¹⁾» و درصورت عدم تمكن از آن بعد از شش يا دو ركعت نماز نافله، در ركعت أول پس از حمد سوره توحيد، و در ركعت دوم سوره جحد را بخواند، و شش ركعت أفضل است، و بعد از نماز حمد و ثناى الهى را بجا آورد و بر پيغمبر و آل اوصلوات بفرستد آنگاه بگويد:

عَبْدُكَ وَ فِي قَبْضَتِكَ، لا أُوقى إِلَّا ما وَقَيْتَ، وَ لا آخُذُ إِلَّا ما أَعْطَيْتَ، وَ قَدْ ذَكَرْتَ الْحَجَّ، فَأَسْأَ لُكَ أَنْ تَعْزِمَ لِي عَلَيْهِ عَلى كِتابِكَ وَ سُنَّةِ نَبِيِكَصَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ، وَ تُقَوِيَنِي عَلى ما ضَعُفْتُ عَنْهُ، وَ تَسَلَّمَ مِنِي مَناسِكِي فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عافِيَةٍ، وَ اجْعَلْنِي مِنْ وَفْدِكَ الَّذِينَ رَضِيتَ وَ ارْتَضَيْتَ وَ سَمَّيْتَ وَ كَتَبْتَ، اللَّهُمَّ إِ نِي خَرَجْتُ مِنْ شُقَّةٍ بَعِيدَةٍ، وَ أَنْفَقْتُ مالِي ابْتِغاءَ مَرْضاتِكَ، اللَّهُمَّ فَتَمِمْ لِي حَجِي وَ عُمْرَتِي، اللَّهُمَّ إِ نِي أُرِيدُ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلى الْحَجِ عَلى كِتابِكَ وَ سُنَّةِ نَبِيِكَصَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِه، فَإِنْ عَرَضَ لِي عَارِضٌ يَحْبِسُنِي، فَحُلَّنِي حَيْثُ حَبَسْتَنِي لِقَدَرِكَ الَّذِي قَدَّرْتَ عَلَيّ، اللَّهُمَّ إِنْ لَمْ تَكُنْ حَجَّةً فَعُمْرَةً، أَحْرَمَ لَكَ شَعْرِي وَ بَشَرِي وَ لَحْمِي وَ دَمِي وَ عِظامِي وَ مُخِي وَ عَصَبِي مِنَ النِساءِ وَ الثِيابِ وَ الطِيبِ، أَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَكَ وَ الدَّارَ الْآخِرَة».

چهارم: آنكه تلبيه‌ها را در حال احرام تكرار كند خصوصاً در موارد آينده:

الف- وقت برخاستن از خواب.

ب- بعد از هر نماز واجب و مستحب.

ج- وقت رسيدن به سواره.

د- هنگام بالا رفتن از تلّ يا سرازير شدن از آن.

ه- وقت سوار شدن يا پياده شدن.

و- آخر شب. «⁽¹⁾» ز- اوقات سحر.

زن حائض و نفساء «⁽²⁾» نيز اين تلبيه‌ها را بگويند.

و شخص متمتع تلبيه گفتن او در عمره مستمر خواهد بود تا آنكه خانه‌هاى مكه راببيند. و اما تلبيه حج تا ظهر روز عرفه مستمر است. «⁽³⁾»

(م 302)

بعضى از مكروهات احرام

1- احرام بستن در جامه چركين و اگر جامه در حال احرام چرك شود بهتر آن است كه مكلف مادامى كه در حال احرام است آن را نشويد. «⁽¹⁾» 2- احرام بستن در جامه راه راه. «⁽²⁾

آية اللَّه بهجت: اين مورد در مناسك ايشان نيامده است.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: با قصد زينت خلاف احتياط است.

آية اللَّه بهجت: اظهر جواز استعمال حنا است قبل از احرام هرگاه اثر آن باقى بماند تا حال احرام.

4- لبيك گفتن محرم در جواب كسى كه او راصدا نمايد. «⁽⁴⁾

آية اللَّه فاضل: و همچنين ساييدن صورت، چنانچه نداند موجب بيرون آمدن خون مى‌شود و همچنين كشتى گرفتن.

(م 303)

محرّمات احرام به طور اجمال چنين است «⁽⁵⁾»:

1- استعمال عطريّات، 2- نگاه كردن در آيينه، 3- انگشتر به دست كردن، 4- پوشيدن چيز دوخته، 5- پوشيدن چيزى كه تمام روى پا را

بگيرد براى مردان، 6- پوشانيدن مرد سرخود، 7- سايه قرار دادن بالاى سر خود براى مردان. 8- پوشيدن زيور براى زنان. 9- پوشانيدن زنصورت خود را. 10- روغن ماليدن به بدن. 11- ازاله مو از بدن. 12- سرمه كشيدن.

13- ناخن گرفتن. 14- بيرون آوردن خون از بدن خود. 15- كندن دندان.

16- فسوق. 17- جدال. 18- كشتن جانوران ساكن در بدن. 19- كندن درخت و گياه حرم. 20- شكار حيوانصحرايى. 22- آميزش و استفاده شهوانى. 23- عقد كردن. 24- استمنا.

احكام محرّمات احرام

اشاره

آنچه از محرّمات احرام گفته شد برخى فقط بر مردان محرم حرام است وبرخى بر بانوان محرم‌حرام است وبخشى ديگربر هر دو گروه حرام مى‌باشد، كه در ابتدا احكام محرّمات مشترك بيان مى‌شود و سپس احكام محرّمات مخصوص مردان و در پايان احكام محرّمات مخصوص بانوان.

محرّمات مشترك بين مردان و زنان:

استعمال عطريات است از قبيل مشك و زعفران و كافور و عنبر بلكه مطلق «⁽¹⁾

آية اللَّه تبريزى: اين حكم در غير زعفران وعود و عنبر و مشك وورس، مبنى بر احتياط مستحب است.

آية اللَّه سيستانى: بر محرم حرام است استعمال هر ماده‌اى كه براى خوشبو كردن بدن يا لباس يا خوراك يا غير آنها مورد استفاده واقع مى‌شود چه استعمال به بوييدن باشد يا خوردن يا ماليدن يا رنگ كردن يا بخور دادن و احتياط واجب آن است كه از شامپو و صابون و سيگارى كه بوى خوشى دارد نيز اجتناب كند.

آيةاللَّه خامنه‌اى: و نيز استفاده محرم از صابون عطرى و شامپوى معطر بنابر احتياط جايز نيست.

آية اللَّه زنجانى: بوييدن مطلق اشياء خوشبو خواه از عطريات باشد يا گلها و سبزيجات خوشبو بلكه بوييدن ميوه‌جات خوشبو بر محرم جايز نيست، لكن حرمت انواع ديگر استعمال عطريات مانند خوردن آنها مخصوص زعفران و مشك و عود و عنبر و ورس و عطرهايى است كه در اين سطح يا قوى‌تر از آنهاست و لذا هر گونه استفاده از عطرهايى كه امروزه متداول است بر محرم حرام است.

(م 334)

101- ماليدن عطر بر بدن و لباس جايز نيست و همينطور پوشيدن لباسى‌كه بوى‌عطر مى‌دهداگرچه قبلا به آن عطر ماليده شده باشد. «⁽¹⁾»

(م 335)

102- خوردن چيزى كه در آن چيزى است كه بوى خوش مى‌دهد مثل زعفران «⁽²⁾» جايز نيست.

(م 336)

103- احتياط «⁽³⁾» آن است كه از «دارچين» و «زنجبيل» و «هِل» و امثال آنها اجتناب كند اگرچه اقوى حرام نبودن آنها است. «⁽⁴⁾

نظر آيات عظام در مسأله قبل گذشت.

(م 339)

104- از ميوه‌هاى خوشبو از قبيل سيب و به، اجتناب لازم نيست، و خوردن آنها «⁽⁵⁾» و بوئيدن آنها مانع ندارد، لكن احتياط «⁽⁶⁾

آية اللَّه بهجت: متعرض اين احتياط نشده است.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه سيستانى: بنابر احتياط از بوئيدن آنها هنگام خوردن بايد خوددارى شود.

آية اللَّه تبريزى: اولى اين است كه از بوئيدن آنها هنگام خوردن خوددارى شود.

(م 340)

105- اقوى «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: بنابر احوط بلكه اقوى.

آية اللَّه فاضل: و اگر گرفت معصيت كرده ولى كفاره ندارد.

(م 341)

106- كفاره استعمال بوى خوش يك گوسفند است «⁽²⁾» بنابر احتياط واجب. «⁽³⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: كفاره‌اش بنابر مشهور يك گوسفند است، ولى ثبوت كفاره در غير خوردن، محل اشكال است هرچند احوط كفاره دادن است.

آية اللَّه سيستانى: هرگاه محرم عمداً مقدارى از چيزهاى خوشبو را بخورد، و يا چيزى را بپوشد كه اثر بوى خوش از سابق در آن مانده باشد، بنابر احتياط واجب بايد يك گوسفند كفاره بدهد، ولى در غير اين دو مورد در استفاده از بوى خوش كفاره واجب نيست، هرچند احوط كفاره دادن است.

آية اللَّه فاضل: در صورت علم و عمد.

آيات عظام: گلپايگانى، مكارم، صافى، بهجت: در صورت عمد ...

(م 343)

107- اگر بوى خوش را مكرر «⁽⁴⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: تكرّر استعمال طيب در يك زمان تا حدى كه عرفاً آن را يكبار استعمال كردن بدانند كفاره را متعدد نمى‌كند و در غير آن على‌الظاهر بايد كفاره را به تعداد استعمال تكرار كند و عدم تخلل كفاره تأثيرى ندارد.

آية اللَّه بهجت: با تخلل تكفير كفّاره دارد و بدون آن احتياط است.

آية اللَّه تبريزى: چنانچه گذشت كفاره در غير خوردن مبنى بر احتياط وجوبى است و در صورت تكرار احتياط در تعدّد كفاره است.

نيست يك گوسفند كفايت كند، لكن احتياط در تعدد است، و اگر در اوقات متعدده استعمال كرد احتياط «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: اگر در احرام واحد بود يك كفاره كافى است مگر در خوردن غذاى معطر كه چنان‌چه بعد از كفاره دادن، دوباره غذاى معطر بخورد بايد دوباره كفاره بدهد.

آية اللَّه سيستانى: به حاشيه مسأله 106 مراجعه شود.

(م 345)

108-صابون و بعضى شامپوها كه بويى دارد اگرصدق بوى خوش مى‌كند «⁽³⁾» در حال احرام از آن اجتناب كنند «⁽⁴⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: استفاده محرم از صابون عطرى و شامپوى معطر بنابر احتياط جايز نيست.

آية اللَّه سيستانى: احتياط واجب اجتناب از استعمال آنهاست در صورتى كه بوى خوش داشته باشند.

(س 495)

109- اگر محرم به علّتى مثل عرق سوز شدن بدن احتياج به ماليدن پماد پيدا كند نمى‌تواند «⁽⁶⁾

آية اللَّه مكارم: ماليدن انواع پمادها در ضرورت و معالجه مانعى ندارد.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: كفاره روغن مالى از روى علم و عمد يك گوسفند و از روى جهل اطعام يك فقير است بنا بر احتياط در هر دو مورد.

ضرورت «⁽¹⁾» ولى كفّاره ندارد ولو در غير موارد ضرورت «⁽²⁾» مگر آنكه بوى خوش داشته باشد، كه كفاره آن يك گوسفند است، اگرچه از روى اضطرار باشد «⁽³⁾» و حتّى درصورتى كه چربى نداشته باشد. «⁽⁴⁾»

(س 500)

نگاه كردن در آينه. «⁽⁵⁾

آية اللَّه مكارم: در صورتى كه براى تزيين خود و اصلاح سر و وضع خود باشد.

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه تبريزى: نگاه كردن در آينه جهت زينت بر محرم حرام است.

آية اللَّه بهجت: در صورتى كه براى عذرى از قبيل مرض نباشد كه صدق تزيّن نمى‌كند. مناسك شيخ ص 21

آية اللَّه زنجانى: نگاه كردن در آينه و همچنين در ديگر اجسامى كه عكس انسان در آنها پيداست در صورتى كه همراه با قصد زينت يا در معرض تزيين محرم باشد جايز نيست لكن نگاه كردنى كه هيچ ارتباطى با زينت ندارد مانعى ندارد.

110- نگاه كردن به اجسامصافصيقل داده شده كه عكس در آن پيداست و نگاه كردن در آبصاف اشكال «⁽⁶⁾

آية اللَّه سيستانى: اجسام صيقلى ديگرى كه خاصيت آينه را داشته باشند حكم آينه را دارند.

آية اللَّه مكارم: هرگاه براى تزيين و اصلاح خود باشد اشكال دارد.

(م 364)

111- عينك زدن اگر «⁽¹⁾» زينت نباشد اشكال ندارد، ولى اگر زينت محسوب شود «⁽²⁾» جايز نيست. «⁽³⁾

آية اللَّه سيستانى: در صورتى كه عينك زدن عرفاً زينت باشد، احوط پرهيز از آن است.

(م 365)

112- اگر در اطاقى كه ساكن است «⁽⁴⁾» آينه باشد و بداند كه گاهى چشم او سهواً به آينه مى‌افتد اشكال ندارد، لكن احتياط آن است كه آن را بردارد يا چيزى روى آن بيندازد.

(م 367)

113- نگاه كردن در دوربين عكاسى براى عكس گرفتن «⁽⁵⁾» اگر معلوم نيست «⁽⁶⁾

آية اللَّه فاضل: نظر در آينه صدق نمى‌كند و اشكال ندارد.

آيات عظام سيستانى، خويى، تبريزى: بر فرض آينه بودن، و نظر كردن به آن چون غرض غير زينت است، مانعى ندارد.

آيةاللَّه خامنه‌اى: در حال احرام تصويربردارى با دوربين عكاسى يا فيلم‌بردارى اشكال ندارد.

(س 498)

114- احوط اجتناب «⁽⁸⁾

آية اللَّه مكارم: تنها در موردى اشكال دارد كه براى تزيين و اصلاح سر و وضع خودش در آينه نگاه كند.

آية اللَّه بهجت: نگاه كردن محرم در آيينه اگر براى زينت باشد حرام است و گرنه حرام نيست.

علاج دردى در آن نظر مى‌كند. «⁽¹⁾

آيةاللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: نظردر آينه مطلقاً جايز نيست چه به قصد زينت باشد و چه نباشد.

آيةاللَّه فاضل: آن‌چه از محرمات احرام است آن است كه انسان خود را در آينه ببيند، اما اگر بخواهد از طريق آينه اشياء يا افراد ديگر را ببيند اشكال ندارد.

آية اللَّه زنجانى: نگاه كردن در آينه در اين موارد اشكال ندارد.

(س 497)

انگشتر به دست كردن.

115- انگشتر به دست كردن به جهت زينت جايز نيست، و اگر براى استحباب باشد مانع ندارد. «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: انگشتر به دست كردن براى زينت به احتياط واجب جايز نيست ولى براى امر ديگرى مانند استحباب و يا نگهدارى آن اشكال ندارد.

آية اللَّه مكارم: انگشتر زينتى به هر قصد باشد حرام است.

(ص 186)

116- احتياط واجب «⁽³⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: مراجعه شود به حاشيه مسأله قبل.

آية اللَّه سيستانى: احتياط واجب براى زن و مرد محرم ترك هر چيزى است كه عرفاً زينت شمرده شود چه قصد زينت كردن داشته باشد چه نداشته باشد و از اين قبيل است حنا ماليدن به روش معمول ولى استعمال آن به نحوى كه زينت نباشد در موارد علاج و مانند آن اشكال ندارد.

آية اللَّه بهجت: حنا بستن اگرچه براى زينت باشد عيبى ندارد.

حرمت «⁽¹⁾» آن در هر دوصورت خالى از وجه نيست.

(م 388)

117- اگر قبل از احرام «حنا» ببندد چه بقصد زينت باشد يا نباشد و چه اثرش تا زمان احرام بماند يا نماند مانع ندارد، ولى احتياط خوب است. «⁽²⁾

آية اللَّه مكارم: اگر قصدش ادامه زينت براى حال احرام باشد اشكال دارد.

118- اگر از روى اضطرار و احتياج روغن بمالند عيبى ندارد. «⁽⁴⁾

آيةاللَّه زنجانى: لكن‌چنانچه باماليدن روغن غيرمعطر مشكل برطرف شودنبايد روغن‌معطراستفاده كند.

(م 397)

ازاله مو است از بدن خود يا غير خود چه مُحرم باشد چه مُحِلّ.

(ص 180)

119- در حرمت ازاله مو فرقى نيست ميان كم و زياد بلكه ازاله يك مو نيز حرام است. «⁽⁵⁾

آية اللَّه زنجانى: لكن موهايى كه هنگام وضو يا غسل واجب يامستحب كنده مى‌شود اشكال ندارد.

(م 401)

120- اگر از زير هر دو بغل خود ازاله مو كند بايد يك گوسفند ذبح كند براى كفاره، «⁽¹⁾» بلكه احتياط «⁽²⁾» آن است كه اگر از زير يك بغل هم ازاله مو كند يك گوسفند كفاره بدهد. «⁽³⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: كفاره ازاله مو از زير بغل يك گوسفند است.

آية اللَّه بهجت: اگر موى زير هر دو بغل خود را بكند كفاره‌اش يك گوسفند است بنابر اقوى و در كندن موى يك طرف سه مسكين را طعام بدهد.

آية اللَّه فاضل: سه فقير را اطعام كند.

آية اللَّه زنجانى: اگر موى هر دو زير بغل خود را بكند بايد يك گوسفند يا گاو يا شتر قربانى كند و در ساير موارد ازاله مو از زير بغل كفاره واجب نيست.

(م 407)

121- اگر دست بكشد به سر ياريش خود و يك مو يا بيشتر بيفتد احتياط «⁽⁴⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: بايد يك مشت طعام بدهد.

آية اللَّه سيستانى: خاراندن سر و بدن اشكال ندارد اگر مويى را نكند و خون خارج نشود و اگر بى‌جهت محرم دست به سر و ريش خود بكشد و مويى يا بيشتر بيافتد بايد يك مشت طعام كفاره بدهد ولى اگر در وضو و مانند آن باشد چيزى بر او نيست.

آية اللَّه خامنه‌اى: احتياط آن است كه به قدر يك مشت گندم و آرد و امثال آن بدهد، اگرچه وجوب اين احتياط معلوم نيست.

آية اللَّه فاضل: در غير وضو و غسل.

آن است كه يك كف طعامصدقه بدهد. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: صدقه دادن واجب است و همچنين است حكم كسى كه عضو ديگرى از بدن خود را به سر يا صورت بكشد و مو بريزد.

(م 409)

سرمه كشيدن.

122- سرمه كشيدن به سياهى «⁽²⁾

آيةاللَّه خامنه‌اى: كشيدن سرمه به چشم در صورتى كه زينت محسوب شود و همچنين خط بالاى پلك‌ها كه زنان براى زينت مى‌كشند در حال احرام جايز نيست و فرقى ميان رنگ سياه و غير آن نيست.

آية اللَّه مكارم: فرقى بين سرمه سياه و غير سياه نيست، ملاك در حرمت زينت و عدم زينت است.

آية اللَّه سيستانى: سرمه سياه و هر سرمه‌اى كه زينت حساب شود اگر به قصد زينت باشد حرام و اگر به قصد زينت نباشد احتياط واجب در ترك است و امّا سرمه‌اى كه نه سياه باشد و نه زينت شمرده شود اگر به قصد زينت نباشد جايز و اگر به قصد زينت باشد احتياط واجب در ترك است، بلى در هر صورت براى معالجه در حال اضطرار اشكال ندارد.

آية اللَّه زنجانى: كشيدن سرمه سياه و سرمه معطر و هر سرمه‌اى كه زينت محسوب شود بر محرم حرام است هرچند قصد زينت نداشته باشد بلى در صورت ضرورت، مانند مواردى كه معالجه متوقف بر سرمه كشيدن باشد، مانعى ندارد.

آيةاللَّه بهجت: اگر سرمه سياه بكشد و قصد زينت نداشته باشد بلكه براى علاج مرض باشد اشكال ندارد.

نظر آيات عظام در قسم اوّل از محرمات احرام گذشت.

(م 359)

ناخن گرفتن. «⁽¹⁾»

123- جايز نيست بعض ناخن را هم بگيرد «⁽²⁾» مگر آنكه موجب آزار شود، مثل آنكه بعض آن‌افتاده باشد وبعض ديگرموجب‌آزار شود. «⁽³⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: وكفاره آن يك مدّ طعام است.

آية اللَّه تبريزى: در اين صورت گرفتن ناخن جايز است و از هر ناخنى يك مشت طعام كفاره بدهد.

(م 454)

124- جايز نيست ناخن پا را هم بگيرد چنانچه جايز نيست ناخن دست را بگيرد.

(م 455)

125- اگرتمام ناخن دستها و پاها را در يك مجلس بگيرد يك گوسفند كفاره آن است.

(م 459)

بيرون آوردن خون از بدن خود. «⁽⁴⁾

آية اللَّه خامنه‌اى، آيةاللَّه سيستانى: به احتياط واجب.

126- بيرون آوردن خون از بدن ديگرى مثل حجامت كردن او يا دندان او را كشيدن حرام نيست. «⁽⁵⁾

آية اللَّه زنجانى: لكن اگر اين كار باعث نجس شدن بدن يا لباس محرم شود جايز نيست.

(م 450)

127- جايز نيست «⁽⁶⁾» به مثل خراشيدن بدن خون از آن بيرون آورد، و همينطور به مسواك «⁽⁷⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه بهجت: بنابر احتياط واجب.

آية اللَّه مكارم: در اين مسأله و مسأله قبل بنابر احتياط مستحب.

بيرون آورد. «⁽¹⁾

آيةاللَّه صافى: بنابر احتياط مستحب يك گوسفند كفاره دارد.

آية اللَّه زنجانى: اگر بتواند با احتياط مسواك كند كه خون بيرون نيايد نبايد در مسواك زدن بى‌احتياطى كند ولى اگر لثه‌هاى او طورى است كه معمولًا با مسواك زدن خون از آن بيرون مى‌آيد، مسواك زدن معمولى جايز است هرچند خون بيايد. و در هر حال نبايد از خمير دندان معطر كه بوى آن به مشامش مى‌رسد استفاده كند.

(م 451)

128- تزريق آمپول در حال احرام مانع ندارد ولى اگر موجب بيرون آمدن خون از بدن مى‌شود تزريق «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: بنابر احتياط جايز نيست مگر در حال ضرورت.

آية اللَّه خامنه‌اى: بنابر احتياط واجب تزريق نكند مگر در صورت نياز.

آية اللَّه مكارم: مكروه است.

(م 487)

كندن دندان. «⁽⁴⁾»

129- كندن دندان بنابر احتياط جايز نيست هر چند خون نيايد، «⁽⁵⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: جمعى از فقهاء نظرشان اين است كه كندن دندان هرچند خون در نيايد، از محرمات احرام است و كفاره‌اش را يك گوسفند دانسته‌اند، ولى دليلش تأمل دارد و بعيد نيست اين عمل جايز باشد.

آية اللَّه بهجت: كندن دندان در صورتى كه موجب خون آمدن شود حرام است ولى كفاره ندارد و اگر موجب خون آمدن نشود و يا كندن دندان ضرورت داشته باشد، مانعى ندارد.

آية اللَّه مكارم: اين احتياط و احتياط بعد مستحب است.

احتياط آن است كه يك گوسفند كفاره بدهد. «⁽¹⁾

آيةاللَّه صافى: احتياط مستحب است.

آية اللَّه زنجانى: اگر كندن دندان با خونريزى همراه باشد بر محرم جايز نيست ولى كفاره ندارد.

(م 468)

فسوق

130- فسوق اختصاص به دروغ گفتن ندارد «⁽²⁾» بلكه فحش دادن و فخر «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: فخر در صورتى كه مستلزم اهانت به ديگران نباشد حرام نيست.

آية اللَّه تبريزى: فخر كردن بر ديگران اگر براى اثبات فضيلت و برترى براى خود باشد كه توهين ديگرى را در برداشته باشد اين عمل فى نفسه حرام است.

آية اللَّه فاضل: خواه موجب نقص ديگران باشد و يا نباشد.

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط واجب فخر فروشى نيز از فسوق است.

آية اللَّه سيستانى: فخر كردن اگر مستلزم اهانت و تحقير مؤمن باشد هميشه حرام است و در حال احرام حرمتش مؤكّد است و اگر چنين نباشد اشكالى ندارد حتى در حال احرام.

بهتر است.

(م 372)

جدال و آن گفتن «لا واللَّه» و «بلى واللَّه» است. «⁽¹⁾»

(ص 173)

131- گفتن كلمه «لا» و كلمه «بلى» و در ساير لغات مرادف «⁽²⁾» آن مثل «نه» و «آرى» دخالتى «⁽³⁾

آية اللَّه تبريزى: و احتياط در اين است كه به غير اين دو كلمه نيز قسم نخورد و همچنين با الفاظى كه مترادف آنهاست از هر لغتى كه باشد.

ظاهر فرمايش آية اللَّه خويى اين است كه: كلمه لا و بلى دخالت در مطلب دارد.

(م 373)

132- قَسَم اگر به لفظ «اللَّه» باشد يا مرادف آن مثل «خدا» در زبان فارسى «⁽⁴⁾» جدال «⁽⁵⁾

آيةاللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: بنابر احتياط واجب مى‌بايست از مطلق قسم خوردن به خداوند پرهيز شود، بلى در هنگام ضرورت براى ... آداب و احكام ص 159.

آية اللَّه بهجت: اگر قسم به لفظ جلاله نباشد اظهر عدم الحاق است، و اگر به لفظ جلاله باشد ظاهر تحقق حرام به مجرّد آن است.

آية اللَّه فاضل: ظاهراً لفظ« اللَّه» بدون« لا» و« بلى» جدال محرّم نيست، و مرادف« اللَّه» نيز به هر زبانى كه باشد جدال محرّم نمى‌باشد.

(م 374)

كشتن «⁽¹⁾» جانورانى كه در بدن «⁽²⁾» ساكن مى‌شوند «⁽³⁾

آيةاللَّه خامنه‌اى: بنابر احتياط واجب.

مثل شپش و كَك «⁽⁴⁾» و كنه كه در بدن حيوان است. «⁽⁵⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، گلپايگانى، صافى: كشتن شپش و انداختن او از بدن براى محرم جايز نيست اما پشه و كك احتياط در نكشتن آنهاست در صورتى كه ضررى متوجه محرم نشود اما تا راندن آنها ظاهراً جايز است هرچند احوط ترك است.

(ص 176)

كندن «⁽⁶⁾

آيةاللَّه خامنه‌اى: و بريدن و مانند آن‌ها.

آيات عظام سيستانى، نورى، فاضل: و بريدن آن.

آية اللَّه بهجت: و بريدن و نحو آنها.

133- درختهاى ميوه و درخت خرما از اين حكم بيرون است و مى‌تواند «⁽¹⁾

آية الله فاضل ميوه‌هاى آنها و شاخه‌هايى از آنها را كه در كميت يا كيفيّت ميوه تأثير مى‌گذارد مى‌تواند قطع كند اما خود آنها را نبايد قطع كند.

(م 473)

سلاح همراه برداشتن.

134- سلاح در برداشتن بنابر احوط «⁽³⁾

آية الله خويى: رداشتن سلاح بر مُحرم حرام است. برداشتن اعم از پوشيدن و حمل كردن است.

آية الله مكارم: بنابر اقوى.

آية الله بهجت: بر محرم حرام است سلاح برداشتن مگر بجهت ضرورت كه در اين صورت كفار هم ندارد، و منصوص پوشيدن است يا آنكه صدق كند سلاح بر اوست پس همراه داشتن سلاح حرمت ندارد على الاظهر.

آية الله خويى، آية الله تبريزى: حمل سلاح بر محرم حرام است و الحاق آلات تحفظ به سلاح احوط است و كفاره حمل سلاح بنا بر احتياط يك گوسفند است، آية الله تبريزى: ولى بودن سلاح نزد محرم اگر حملش نكند مانعى ندارد هدچند احوط ترك آن است.

آية الله خامنه‌اى: حمل سلاح بر محرم حرا است مگر براى ضرورت.

آية الله زنجانى: مسلح بودن بر محرم جايز نيست مگر براى ضرورت. و مكروه است ...

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط مستحب.

آية اللَّه سيستانى: بنابر احتياط حمل آن هم به طورى كه او را مسلّح بدانند جايز نيست. ولى بودن سلاح‌نزد محرم‌وحمل‌آن اگر بطورى باشد كه او را مسلّح ندانند اشكال ندارد، ولى احوط ترك آن است.

را همراه بردارد درصورتى كه به تن او نباشد اگر ظاهر «⁽¹⁾» باشد و احوط ترك آن است.

(م 480)

شكار حيوانصحرايى بر محرم حرام است.

135- شكارصحرايى كه وحشى باشد، مگر درصورتى كه ترس داشته باشد از آزار آن. «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: و همچنين كمك به شكارچى و نگاه داشتن حيوان شكار شده و خوردن گوشت شكار بر محرم حرام است.

(ص 152)

136- شكار دريايى مانع ندارد، و آن حيوانى است كه تخم و جوجه، هر دو را در دريا كند. «⁽³⁾

آية اللَّه مكارم: و زندگى در دريا كند بنابر احتياط واجب.

آية اللَّه نورى: و در آن هم زندگى كند.

آية اللَّه فاضل: زندگى او در دريا باشد به نظر عرف.

(م 307)

137- ذبح و خوردن حيوانات اهلى مثل مرغ خانگى و گاو و گوسفند و شتر مانع ندارد.

(م 308)

138- پرندگان، جزء شكارصحرايى مى‌باشند و ملخ نيز در حكم شكارصحرايى است.

(م 309)

139- احتياط واجب آن است كه زنبور «⁽¹⁾» را نكشد اگر قصد اذيت او را نداشته «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: كشتن زنبور اگر قصد اذيت او را نداشته باشد، بر محرم جايز نيست.

آية اللَّه سيستانى: همان گونه كه شكار حيوانات صحرايى حرام است كشتن همه حيوانات حرام است به جز: 1- حيوانات اهلى هر چند وحشى شده باشند. 2- مرغى كه قادر بر پرواز نيست مانند مرغ خانگى. 3- حيوانى كه از آن بر خود مى‌ترسد يا قصد زدن يا گزيدن انسان را دارد. 4- پرندگان شكارى اگر كبوتران حرم را اذيت كنند. 5- مار بد و عقرب و موش و همچنين تيراندازى و سنگ انداختن به كلاغ و لاشخور جايز است.

(م 310)

آميزش يا هرگونه استفاده شهوانى.

140- جماع كردن با زن و بوسيدن و دست‌بازى كردن، «⁽³⁾» و نگاه «⁽⁴⁾

آية اللَّه سيستانى: در صورتى كه نگاه كردن به همسر از روى شهوت موجب خروج منى شود لازم است از آن پرهيز كند و احتياط مستحب آن است كه اگر موجب خروج منى هم نشود پرهيز كند.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: محرم مى‌تواند به غير از جماع و بوسيدن و لمس و نگاه به شهوت و ملاعبه از عيال خود لذت برد بنابر اظهر مانند التذاذ از صدا و يا سخن گفتن با او گرچه احوط ترك استمتاع است مطلقاً.

آية اللَّه فاضل: مرد نسبت به زوجه خودش.

آية اللَّه مكارم: نگاه و لمس بدون قصد لذت مانعى ندارد، و احتياط آن است كه بوسيدن بدون قصد لذت را نيز ترك نمايد.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: براى زنان همين حكم نسبت به مردان صادق است اگر چه از محارم زن باشند.

آيةاللَّه خامنه‌اى: نگاه زن و شوهر به يكديگر و گرفتن دست يكديگر، اگر از روى شهوت و التذاذ جنسى نباشد، جايز است.

آية اللَّه زنجانى: جماع كردن با زن و بوسيدن او از روى شهوت و ملامسه او در صورتى كه با قصد لذت يا خروج منى همراه باشد و همچنين نگاه كردن به او چنانچه با قصد لذت و خروج منى همراه باشد بر محرم حرام است، و احتياط مستحب ترك مطلق استمتاع است.

آية اللَّه نورى: از زن.

(ص 154)

141- اگر در عمره تمتع اين عمل را از روى علم و عمد پس از سعى مرتكب شود «⁽¹⁾» كفاره بر او واجب مى‌شود و كفاره «⁽²⁾

آية اللَّه صافى: كفاره آن اگر متمكّن است يك شتر و إلّايك گاو است.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه نورى: بنابر احتياط واجي يك شتر است براى كسى كه بتواند شتر تهيه كند، و يك گاو است اگر متوسط باشد و نتواند شتر تهيه كند، و يك گوسفند است اگر مُعْسِر باشد و نتواند گاو تهيه كند.

آية اللَّه سيستانى: كفاره‌اش بنابر احتياط يك شتر و يا يك گاو است.

آية اللَّه تبريزى: كفاره‌اش يك گوسفند است و بنابر احتياط يك شتر و يا يك گاو.

آية اللَّه خامنه‌اى، آية اللَّه بهجت: كفاره‌اش يك شتر است.

آية اللَّه فاضل: كفاره‌اش يك شتر و يا يك گاو و يا يك گوسفند است به اختيار خودش اگرچه بهتر آن است كه شتر را كفاره دهد.

آية اللَّه زنجانى: در كفاره بين شتر و گاو و گوسفند مخير است و شتر افضل از گاو و گاو افضل از گوسفند است و اگر قبل از اتمام سعى مرتكب شود، در اين صورت نيز عمره او فاسد نمى‌شود و كفاره آن يك شتر است.

شتر است چه ثروتمند باشد يا نباشد.

(م 315)

142- اگر در احرام حج اين عمل را از روى علم و عمد بجا آورد اگر قبل‌از وقوف به‌عرفات بوده‌حج او فاسد است مسلّماً، «⁽¹⁾

آية اللَّه فاضل: ظاهراً حج او در هر دو صورت صحيح است ولى بايد يك شتر و در صورت عجز يك گاو كفّاره بدهد و بايد زن و شوهر با هم خلوت نكنند تا اعمال مناسك خود را تمام كنند و سال بعد بايد حج تمتّع به عنوان عقوبت انجام دهند. و همچنين در سال بعددر صورتى كه از همان راه قبلى قصد حج كنند، پس از رسيدن به محلّ معصيت بايد از هم جدا شوند تا اتمام مناسك. و زن هم اگر در احرام بوده و به عمل راضى شده همين حكم را دارد. و اگر مجبور شده كفّاره‌اش به عهده شوهر است.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: اگر اين عمل قبل از وقوف در مزدلفه صورت گرفته باشد بايد حج در سال آينده اعاده شود.

آية اللَّه سيستانى: اگر اين عمل قبل از وقوف در مزدلفه صورت گرفته باشد بايد حج را تمام كند و در سال آينده نيز اعاده نمايد چه حج واجب باشد چه مستحب.

آية اللَّه خامنه‌اى: كفّاره آن شتر است و متعرّض صورت عجز نشده‌اند.

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: در صورت تمكن يك شتر و در صورت عجز يك گوسفند كفاره بدهد.

(م 316)

143- اگر زنى را از روى شهوت ببوسد كفاره آن يك شتر «⁽¹⁾

آية اللَّه تبريزى: اگر زنش را با شهوت ببوسد و منى خارج شود يك شتر كفاره بدهد و اگر منى خارج نشود و يا از روى شهوت نباشد يك گوسفند كفاره بدهد.

آية اللَّه سيستانى: اگر مرد محرم همسرش را از روى شهوت ببوسد و منى خارج شود لازم است يك شتر كفاره بدهد ولى اگر منى خارج نشود بعيد نيست كه يك گوسفند كفاره دادن كافى باشد و اگر مردى كه محرم نيست همسر محرم خود را ببوسد به احتياط واجب بايد يك گوسفند كفّاره بدهد.

آية اللَّه بهجت: اگر او را از روى شهوت ببوسد بنابر احتياط يك شتر كفاره بدهد چه منى خارج شود و چه نشود.

آية اللَّه فاضل: اگر زنش را با شهوت ببوسد و منى خارج شود كفّاره آن يك شتر است و اگر منى خارج نشود كفّاره آن يك گوسفند است. و بوسيدن بدون شهوت كفّاره ندارد، چون حرام نيست. و زن هم در اين مسأله حكم مرد را دارد.

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط واجب.

آية اللَّه زنجانى: اگر محرم همسرش را با قصد لذت ببوسد كفاره آن يك شتر است مگر در صورتى كه اين عمل بعد از اتمام سعى در عمره يا حج تمتع رخ داده باشد كه مى‌تواند به ذبح گوسفند اكتفا كند و اگر بدون قصد لذت ببوسد كفاره ندارد مگر منى خارج شود كه بايد يك گوسفند قربانى كند و اگر غير همسر را ببوسد، مَحرم باشد يا نامحرم، كفاره واجب نمى‌شود.

اگر بدون شهوت ببوسد كفاره آن يك گوسفند «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه بهجت: در اين صورت بنابر احتياط واجب يك گوسفند كفاره بدهد.

آية اللَّه نورى: در اين صورت بنابر احتياط واجب يك شتر بايد كفاره بدهد.

آية اللَّه مكارم: احتياط آن است كه بوسيدن بدون قصد لذّت را ترك كند و اگر ببوسد يك گوسفند كفّاره بدهد.

آية اللَّه خامنه‌اى: كفاره بوسيدن همسر اگر با شهوت باشد يك شتر است و اگر بدون شهوت باشد يك گوسفند و ظاهراً بوسيدن غير همسر مانند مادر و فرزند حرام نيست و كفاره هم ندارد.

(م 319)

عقد كردن.

144- عقد كردن زن از براى خود يا غير، «⁽³⁾» چه آن غير، احرام بسته باشد يا نبسته باشد و محلّ باشد.

(ص 161)

استمناء.

145- استمناء يعنى طلب بيرون آمدن منى كردن بدست يا غير آن هر چند به خيال باشد يا به بازى‌كردن با زن خود يا كس ديگر به هر نحو باشد، پس اگر منى خارج شود كفاره آن يك شتر است، «⁽⁴⁾

آية اللَّه زنجانى: اگر محرم با آلت خود بازى كرده منى از او خارج شود كفاره آن يك شتر و انجام حج در سال آينده است- هر چند قصد او خروج منى نباشد- و اگر با همسر خود به قصد خروج منى ملاعبه نموده، منى از او خارج شود بايد يك شتر قربانى كند و انجام عملى كه باعث خروج منى شود در غير اين دو صورت كفاره ندارد.

احتياط «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: اگر محرم با آلت خود بازى كند و منى از آن بيرون بيايد حكم كسى است كه با زن خود نزديكى كرده و مسأله آن گذشت. و اگر بدون بازى با آلت استمناء نمود، كفاره بر او واجب مى‌شود و بنابر اظهر حج و عمره‌اش فاسد نخواهد شد. هرچند رعايت احتياط در اعاده آنها بهتر است.

آية اللَّه سيستانى: استمناء با عضو تناسلى چه با دست و غير آن مطلقا حرام است و حكم آن در حج حكم جماع است كه گذشت و همچنين در عمره مفرده به احتياط واجب و استمناء بوسيله بوسيدن زن و يا دست زدن و يا ملاعبه و نگاه حكمش در مسائل قبل گذشت. و استمناء بوسيله شنيدن صحبت زن و يا اوصاف و مشخصات او و يا بوسيله تصوّرات او در خيال و مانند آن بر محرم حرام است ولى موجب كفاره نيست.

آية اللَّه بهجت: و بدان كه انزال منى با استمناء، بعضى او را مفسد حج دانسته‌اند مثل جماع كردن و اين قول احوط است در استمناء به مثل عبث با آلت خود و مانند آن‌ها از محرّم بر غير محرم پس ترك نشود احتياط به قضاء حج.

(م 334)

محرمات مخصوص مردان

پوشيدن چيز دوخته «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى: پوشيدن پيراهن و قبا و شلوار و زير شلوارى و جامه دكمه‌دار با بستن دكمه آن و درع زره و هر جامه‌اى كه آستين‌دار باشد كه دست در آن برود بر محرم حرام است.

آيةاللَّه زنجانى: دوخته بودن لباس از محرمات احرام نيست ولى پوشيدن لباس‌هاى معمولى مانند پيراهن و قبا و شلوار و زير پوش و هر لباسى كه مانند آن عرض بدن را مى‌پوشاند بر مرد محرم جايز نيست و در اين امر فرقى بين لباس دوخته و بافته و غير آن نيست و پوشيدن حوله و لنگ و پتو و مانند آن مانعى ندارد و بنابر احتياط مستحب دوخته نباشد و از اينجا حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

مثل پيراهن و زير جامه و قبا و امثال آنها براى مردان محرم، حرام است.

(ص 166)

146- چيزهايى كه شبيه به دوخته است مثل پيراهنهايى كه با چرخ يا با دست مى‌بافند يا چيزهايى را كه با نمد به شكل بالاپوش مى‌مالند مثل كليجه و پستك و كلاه و غير آن جايز نيست «⁽²⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: احوط اجتناب از هر جامه دوخته بلكه شبيه دوخته است، مانند نمدى كه چوپانان آن را مى‌پوشند.

آية اللَّه مكارم: همچنين لباسهايى كه قطعات آن را بهم مى‌چسبانند.

(م 346)

147- احوط «⁽¹⁾

آية اللَّه فاضل: ظاهراً حرمت و ثبوت كفاره مخصوص به پوشيدن لباس دوخته مانند پيراهن، قبا، شلوار و ساير لباس‌هاى متعارف است. اما پوشيدن و استفاده از دمپايى و كفش دوخته كه تمام روى پا را نپوشاند و كمربند و هميان و فتق‌بند و بند ساعت و ساير اشياء دوخته كه به آن لباس گفته نمى‌شود و همچنين حمل قمقمه دوخته اشكال ندارد و كفاره هم ندارد.

آية اللَّه خويى: احوط اجتناب از مطلق جامه دوخته و شبيه دوخته است ولى انداختن پتوى حاشيه‌دار كه طرفين آن را با نخ دوخته‌اند مانع ندارد.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: استفاده از اين اشياء براى محرم جايز است هرچند دوخته باشد: 1- هميان و كمربند كه براى حفظ پول به كمر مى‌بندند. 2- فتق بند. 3- كفشى كه تمام روى پا را نپوشاند.

آية اللَّه تبريزى: پوشيدن شب كلاه جايز نيست و كمربند مانعى ندارد.

آية اللَّه زنجانى: پوشيدن كلاه و هرچه سر را مى‌پوشاند و پوشيدن هميان و كمربند و مانند آن جايز نيست مگر در صورت لزوم پس محرمى كه براى حفظ پول يا نگه داشتن لباس احرامش بايد از هميان يا كمربند استفاده كند مى‌تواند از اينها استفاده نمايد هرچند دوخته باشد و كفاره هم ندارد، و از اين حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

(م 347)

148- هميانى را كه در آن پول مى‌گذارند اشكال ندارد به كمر ببندد

هرچند دوخته باشد، و بهتر آن است كه قسمى كند كه بى‌گره باشد. «⁽¹⁾»

(م 348)

149- اگر به لباس دوخته احتياج پيدا كرد جايز است بپوشد، ولى كفاره بايد بدهد. «⁽²⁾

آيات عظام خامنه‌اى، خويى، تبريزى، سيستانى: بنابر احتياط واجب بايد يك گوسفند بدهد.

آية اللَّه زنجانى: اگر لنگ نيابد جايز است شلوار بپوشد و كفاره ندارد و در غير اين مورد پوشيدن لباس‌هايى كه گفته شد كفاره دارد هرچند مضطر باشد.

(م 350)

150- جايز است كه لباس احرام را با سوزن يا چيز ديگر بعضى را ببعضى وصل كند گرچه احتياط در ترك است. «⁽³⁾»

(م 352)

151- كفاره پوشيدن لباس دوخته، يك گوسفند است. «⁽⁴⁾

آية اللَّه نورى: هر چند از روى اضطرار پوشيده باشد و با تعدّد لباس يا تكرار در پوشيدن، كفاره نيز تكرار مى‌شود.

آية اللَّه زنجانى: اگر مرد محرم پيراهن يا شلوار يا قبا يا زيرپوش و مانند آن يا جوراب يا عمامه و كلاه و مانند آن بپوشد بايد يك گوسفند كفاره بدهد هرچند دوخته نباشد همچنان كه زن محرم نيز اگر دستكش بپوشد يا با نقاب و پوشيه و مانند آن تمام يا قسمتى از صورت خود را بپوشاند بايد يك گوسفند قربانى كند.

(م 354)

152- احتياط آن است كه محرم قمقمه آبى را كه در محفظه دوخته نگهداشته مى‌شود به دوش «⁽⁵⁾

آية اللَّه فاضل: احتياط مستحب است.

آية اللَّه سيستانى، آية اللَّه تبريزى: مانعى ندارد.

آية اللَّه بهجت: اگر مثل هميان باشد و صدق لبس نكند اشكال ندارد.

مانع ندارد. «⁽¹⁾»

(س 496)

پوشيدن چيزى كه تمام روى پا را بگيرد.

153- پوشيدن موزه و چكمه و گيوه و جوراب و هرچه تمام روى پا را مى‌گيرد «⁽²⁾» بر مردان محرم، حرام است. «⁽³⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: و احتياط آنست كه از پوشيدن چيزى كه قسمتى از روى پا را هم بپوشاند نيز خوددارى كند ولى بند نعلين اشكال ندارد.

آية اللَّه بهجت: و مانند چكمه و جوراب است بلكه مطلقا با صدق لبس و پوشيدن على الاحوط.

آية اللَّه زنجانى: و بنابر احتياط از پوشيدن كفشى كه تمام پشت پا را مى‌پوشاند نيز اجتناب نمايد.

(ص 172)

پوشانيدن سر با هرچه آن را بپوشاند.

154- بر مردان محرم پوشانيدن سر با هر چيزى كه آن را بپوشاند حرام است و احتياط واجب «⁽⁴⁾» آن است كه چيزى بر سر نگذارند مثل بار براى حمل كه سر به آن پوشيده شود.

(م 411)

155- جايز است «⁽⁵⁾

آية اللَّه زنجانى: جايز است به جهت آزار آفتاب.

را روى سر بگذارد، لكن «⁽¹⁾» احتياط در ترك آن است.

(م 412)

156- جايز نيست سر را زير آب كند «⁽²⁾

آيةاللَّه خامنه‌اى: فرو بردن سر در آب براى مرد و زن محرم جايز نيست، ولى كفاره ندارد.

آيةاللَّه فاضل: محرم چه زن و چه مرد نبايستى سرش را در آب فرو ببرد.

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط واجب ولى ريختن آب بر سر مانعى ندارد.

آية اللَّه خويى: بردن بعض سر در آب مانعى ندارد.

آية اللَّه فاضل: بنابر اقوى در تغطيه، لكن در حمل، بنابر احتياط.

آية اللَّه سيستانى: پوشيدن بعض سر جايز نيست ولى زير آب بردن بعض سر جايز است.

(م 414)

157- گوشها ظاهراً «⁽⁴⁾

آية اللَّه تبريزى: گوشها در اين حكم ملحق به سر است.

آيةاللَّه فاضل: ولى پوشاندن مقدارى از گوش مانعى ندارد.

آية اللَّه نورى: گوشها از سر محسوب است پس نبايد آنها را پوشاند.

(م 415)

158- دستمالى را كه براى سردرد بسر مى‌بندد عيب ندارد. «⁽⁵⁾

آية اللَّه زنجانى: كفاره هم ندارد.

(م 418)

159- گذاشتن سر روى بالش براى خوابيدن مانع ندارد.

(م 419)

160- اگر سر را شست نبايد «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: مرد مى‌تواند سر خود را با حوله خشك كند و زن صورتش را در صورتى كه اين كار بتدريج انجام گيرد.

آية اللَّه سيستانى، آيةاللَّه فاضل: هرچند به نحو كشيدن پارچه بر سر باشد بنابر احتياط واجب و اگر وقت نماز تنگ است گوشه حوله يا پارچه را بگيرد و به مقدارى كه در مسح سر واجب است خشك كند.

آية اللَّه خامنه‌اى: خشك كردن سر با حوله اشكال ندارد مگر در صورتى كه حوله را بر روى تمام سر بيندازد و سر را با آن خشك كند.

آية اللَّه مكارم: خشك كردن مانع ندارد به شرط اينكه سر را با آن نپوشاند.

آية اللَّه زنجانى: خشك كردن سر با حوله و هر چيز غير مستقرى مانع ندارد.

(م 422)

161- در وقت خوابيدن مرد نبايد سر خود را بپوشاند، «⁽²⁾» و اگر بدون التفات پوشانيد بايد فوراً آن را باز كند، و همينطور اگر از روى فراموشى پوشانيد واجب است فوراً سر را باز كند، «⁽³⁾» و مستحب است تلبيه بگويد بلكه احوط است گفتن آن. «⁽⁴⁾

آية اللَّه نورى: از- مستحب است تلبيه ...- در مناسك ايشان نيامده است.

(م 423)

162- اگر سر را بپوشاند به نحوى از انحاء، كفاره «⁽⁵⁾» آن يك گوسفند

است، «⁽¹⁾» و احتياط «⁽²⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: كفاره پوشاندن سر بنابر احتياط يك گوسفند قربانى كردن است و بعض سر حكم تمام سر را ندارد مگر عرفاً برآن صدق كند كه سر را پوشانده است مثل اينكه كلاه كوچكى كه فقط قسمت وسط سر را مى‌پوشاند بر سر بگذارد.

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: متعرض اين فرع نشده‌اند.

(م 424)

163- كسى كه موى مصنوعى دارد و با همين حال براى عمره و حجّ محرم شده و اعمال خود را انجام داده است ضرر به عمره و حجّ او ندارد ولى چنانچه مرد آن را بر سر گذاشته است بايد كفّاره بدهد. «⁽³⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، زنجانى: اگر از روى اضطرار باشد ظاهراً كفاره ندارد.

آية اللَّه سيستانى: اگر از روى ضرورت باشد كفاره ندارد و در غير اين صورت بنابر احتياط يك گوسفند كفاره دارد.

آيةاللَّه فاضل: در صورتى كه تمام سر را پوشانده باشد، اما اگر قسمتى از سر را پوشانده است كفاره ندارد

(س 504)

164- اگر محرم سر خود را با چيز دوخته بپوشاند بايد دو كفاره بدهد «⁽⁴⁾

آية اللَّه مكارم: در مثل پارچه دوخته شده يك كفاره دارد ولى كلاه دوخته و مانند آن بنابر احتياط واجب دو كفاره دارد.

آية اللَّه تبريزى، آية اللَّه زنجانى: يك كفاره كافى است.

آية اللَّه خويى: حرمت لبس اينگونه مخيط به نظر ايشان مبنى بر احتياط است و لذا احتياط در دو كفاره است.

(س 526)

سايه قرار دادن بالاى سر خود براى مردان. «⁽¹⁾

آية اللَّه نورى: در حال سير و راه پيمودن.

آية اللَّه زنجانى: مرد محرم نمى‌تواند با وسيله نقليه مسقف مانند ماشين مسقف حركت كند- هرچند شب يا هوا ابرى باشد- همچنان كه نمى‌تواند در حال حركت با وسيله‌اى مانند چتر از تابش خورشيد يا باريدن باران بر سر يا بدن خود جلوگيرى كند، ولى اگر در حال حركت در سايه ماشينى كه از كنار او مى‌گذرد قرار گيرد يا سايه صندلى‌ها يا ديوارهاى ماشينى كه خود بر آن سوار است بر وى بيفتد، اشكال ندارد.

165- حرام بودن سايه قرار دادن بالاى سر مختص بحال منزل طىّ كردن است و اما در حالى كه در محلى منزل كرد در منى باشد يا غير آن «⁽²⁾» زير سايه رفتن مانع ندارد، و با چتر و مثل آن سايه بر سر قرار دادن مانع «⁽³⁾

آية اللَّه بهجت: احتياط واجب ترك سايه انداختن است در وقت تردّد براى حوائج غير خانه و خيمه و نحو آنها، چه در مكه و چه در عرفات و منى.

آية اللَّه تبريزى، آيةاللَّه خامنه‌اى: رفتن زير سايه ثابت مانعى ندارد ولى بنابر احتياط نمى‌تواند در حال حركت براى خود سايه‌بان درست كند مثل آنكه چتر بردارد و يا سوار ماشين سقف‌دار شود.

آية اللَّه نورى: حرمت سايه بر سر قرار دادن اختصاص به سايه‌اى دارد كه با شخص حركت مى‌كند مثل چتر و ماشين مسقّف و هواپيما وامّا سايه ثابت مثل پل و تونل هر قدر طولانى باشد جواز عبور از زير آنها بدون اشكال است.

ندارد اگرچه در حال راه رفتن باشد پس مانع ندارد كه در منى از چادر خود تا محلى كه ذبح مى‌كنند يا محلى كه رمى جمرات مى‌كنند با چتر برود «⁽¹⁾» گرچه احتياط مستحب «⁽²⁾» ترك است در حال راه رفتن.

(م 438)

166- نشستن در زير سقف در حال طى منزل در شب «⁽³⁾

آية اللَّه نورى: جايز است بنابر اين نشستن محرم در هواپيمايى كه در شب حركت مى‌كند و همچنين ماشين و كشتى جائز است.

آية اللَّه مكارم: جايز است مگر در شبهاى سرد و بارانى كه بايد كفاره بدهد و در روزهاى كاملًا ابرى و بين الطلوعين نيز استفاده از ماشين سرپوشيده مانعى ندارد.

آية اللَّه خويى: مراد از استظلال تحفظ از آفتاب و سرما و گرما و باران و باد و مانند آنها است پس اگر هيچكدام از آنها نباشد به نحوى كه وجود و عدمِ سايبان يكسان باشد اشكال ندارد، و در اين حكم بين شب و روز فرقى نيست. و در فرض شك در اين كه آيا مظلّه وجود و عدمش يكسان است يا نه، استظلال جايز است.

آية اللَّه خامنه‌اى: ولى احتياط به ترك تظليل درشبهاى بارانى وسرد ترك نشود مگر اينكه اين احتياط موجب حرج شود.

آية اللَّه تبريزى: بنابر احتياط در حرمت استظلال فرقى بين شب و روز نيست.

آية اللَّه زنجانى: در حرمت تظليل و كفاره آن فرقى بين شب و روز نيست، بلى اگر حركت با ماشين مسقف موجب تحفظ از تابش آفتاب يا بارش باران هم نباشد هرچند جايز نيست لكن كفاره ندارد.

جايز بودن نشستن محرم در هواپيمايى كه شب حركت مى‌كند.

(م 444)

167- استظلال در وقت طىّ منزل براى عذرى مثل شدّت گرما يا شدّت سرما يا بارندگى جايز است، لكن بايد كفاره بدهد.

(م 447)

168- كفاره سايه قرار دادن در حال طى منزل يك گوسفند است چه با عذر سايه افكنده باشد چه با اختيار بنابر احتياط «⁽¹⁾

آية اللَّه فاضل، آية اللَّه مكارم: بنابر اقوى.

آية اللَّه نورى: كفاره آن يك گوسفند است چه با عذر سايه افكنده باشد چه با اختيار و بدون عذر.

(م 448)

169- اقوى كفايت يك گوسفند است در احرام عمره هر چند بيش ازيك مرتبه سايه قرار داده باشد، ويك گوسفند است در احرام حج هر چند بيش از يك مرتبه استظلال كرده باشد. «⁽²⁾»

(م 449)

170- شخصى كه با ماشين مسقف رانندگى مى‌كند بايد در هر احرام يك گوسفند كفاره بدهد و با تكرار پياده و سوار شدن كفاره تكرار نمى‌شود. و همچنين در ساير موارد سايه بر سر قرار دادن. «⁽³⁾»

(م 483)

171- در شب استظلال «⁽⁴⁾

آية اللَّه زنجانى: به قبل از مسأله 165 مراجعه شود.

ماشين سقف‌دار به مكه برود ولى در هواى ابرى «⁽¹⁾» در روز جايز نيست مگر ابر بطورى تيره «⁽²⁾

آية اللَّه مكارم: تيره بودن ابرها لازم نيست، منظور نبودن سايه است.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: استظلال در روز ابرى هم جايز نيست.

آية اللَّه بهجت، متعرض اين حكم نشده‌اند.

آيةاللَّه سيستانى: اگر ابرتيره باشدكه اشعّه‌آفتاب رابه‌كلّى پوشانده باشد و باران نباشد اشكال ندارد.

(م 485)

172- در حرام بودن سايه بر سر قرار دادن فرقى بين سايه‌اى كه با شخص حركت كند مثل چتر و ماشين مسقف و سايه ثابت «⁽³⁾

آية اللَّه گلپايگانى: احتياط آن است كه به اختيار خود، روز از آن تونلهايى كه صدق رفت و آمد در منزل نمى‌كند، نرود.

آية اللَّه خامنه‌اى: عبور از زير سايه‌بان ثابت مانند پل و تونل اشكال ندارد.

آية اللَّه زنجانى: عبور از زير سايبان ثابت اشكال ندارد ولى در هواى آفتابى يا بارانى اگر مشقت ندارد نبايد از تونل‌هاى طولانى عبور كند.

آية اللَّه مكارم: پلها اشكال ندارد.

(م 488)

173- مكّه منزل است و محرم مى‌تواند «⁽⁶⁾» به محض وصول به مكّه

استظلال نمايد. «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى: به حاشيه مسأله 165 مراجعه شود.

(520)

174- بعد از آنكه محرم به منزل رسيد ولو در محله‌هاى جديد مكه كه از مسجدالحرام دور هستند مى‌تواند «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله قبل مراجعه شود.

(م 490)

175- كسانى كه در مسجدالحرام براى حجّ محرم مى‌شوند تا عرفاً در منزل ومكّه هستند و در حال سير براى خارج شدن از مكّه نيستند مى‌توانند استظلال نمايند. «⁽⁴⁾

آية اللَّه مكارم: در مكّه مانعى ندارد هر چند در حال حركت به سوى عرفات باشد.

آيةاللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 173 مراجعه شود.

(س 508)

176- ميقات عمره مفرده (تنعيم) در خود مكّه واقع است بنابر اين كسى كه در آنجا براى عمره مفرده احرام بست مى‌تواند در اتوبوس سقف‌دار سوار شود و در خود مكّه به مسجدالحرام يا منزل يا جاى ديگر

برود و در اينصورت استظلال مانع ندارد. «⁽¹⁾

آية اللَّه تبريزى: احتياط لازم ترك استظلال در تنعيم و در حركت از آنجا تا مسجد الحرام يا محل اقامت است.

آية اللَّه سيستانى: حكم به جواز استظلال در مفروض سؤال بسيار مشكل است و احتياط ترك نشود.

آيةاللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 173 مراجعه شود.

آية اللَّه بهجت: به احتياط واجب تظليل جايز نيست.

(س 510)

177- حرمت استظلال مخصوص به سايه بر سر قرار دادن است و اگر سايه فقط بر شانه بيفتد مانع ندارد. «⁽²⁾

آية اللَّه تبريزى، آيةاللَّه زنجانى: صدق مى‌كند.

(م 516)

178- زير چتر حركت كردن در عرفات مثل مكّه و منى اشكال ندارد. «⁽³⁾

آية اللَّه زنجانى: اشكال دارد.

(س 518)

179- در مكّه، رفتن در تونل‌هايى كه احداث شده و سفر كردن از داخل آنها مانع ندارد مگر خودش آن راه را اختيار كند و از زير سقف برود كه در اينصورت اشكال دارد. «⁽⁴⁾

آية اللَّه مكارم: در اين صورت هم مانعى ندارد.

نظرات آيات عظام در مسأله 173 گذشت.

آية اللَّه بهجت: اشكال ندارد.

آية اللَّه زنجانى: به حاشيه مسأله 172 رجوع شود.

(س 519)

محرّمات مخصوص بانوان

پوشيدن زيور براى زنان به قصد زينت. «⁽¹⁾» 180- اگر زيور زينت باشد احتياط واجب «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: اگر زيور به قصد زينت باشد حرام است و اگر به قصد زينت هم نباشد ولى عرفاً زينت حساب مى‌شود احتياط واجب در ترك است.

آية اللَّه فاضل: احتياط مستحب.

(م 391)

181- زيورهايى را كه عادت داشته به پوشيدن آن قبل از احرام لازم نيست براى احرام بيرون بياورد. «⁽⁴⁾

آية اللَّه مكارم: ولى آن را بپوشاند.

(م 392)

182- زيورهايى را كه عادت داشته به پوشيدن آن نبايد «⁽⁵⁾» به مرد نشان دهد حتى به شوهر خود.

(م 393)

پوشانيدن «⁽¹⁾

آيةاللَّه زنجانى، آية اللَّه نورى: پوشاندن رو هر چند به چيزهاى غيرمتعارف مثل پوشال و گل نيز جايز نيست و جايز نيست با بادبزن روى خود را بپوشاند.

183- پوشانيدن رو را به هر چيز اگرچه چيزهاى غير متعارف باشد مثل پوشال و گل و چيزهاى ديگر جايز نيست بنابر احتياط، و جايز نيست با بادبزن روى خود را بپوشاند.

(م 428)

184- بعض رو در حكم تمام آن است و نبايد آن را بپوشاند. «⁽²⁾

آية اللَّه فاضل: بعض رو در حكم تمام است. و بنابر اقوى پوشاندن صورت در قسمت پايين آن يعنى از بينى تا چانه جايز نيست. و در قسمت بالايى آن به احتياط واجب.

آية اللَّه خامنه‌اى: بر زنان حرام است پوشاندن صورت به آنگونه كه به‌طور معمول براى حفظ حجاب يا ناشناخته ماندن مى‌پوشانند و نيز پوشاندن فقط قسمت‌هايى از صورت كه براى اين منظورها پوشانده مى‌شود شامل گونه‌ها و بين و دهان و چانه حرام است. و اما پوشاندن گوشه‌هايى از بالا يا پايين صورت يا دو طرف آن بطورى كه پوشاندن صورت بر آن صدق نكند مانع ندارد، چه در نماز و چه در غير آن.

آية اللَّه مكارم: پوشانيدن بعض صورت به طورى كه نقاب و برقع به آن نگويند جايز است.

آية اللَّه تبريزى: بنابر احتياط.

آية اللَّه نورى: با توجه به حرمت پوشيدن صورت براى زنان در حال احرام چون چانه جزء صورت محسوب مى‌شود بايد مقنعه را طورى ببندد كه زير چانه قرار بگيرد چون زير چانه جزء صورت نيست.

(م 429)

185- اگر دستهاى خود راروى‌صورت‌بگذارد مانع‌ندارد. «⁽³⁾»

(م 430)

186- اگر روى خود را براى خوابيدن روى بالش بگذارد مانع ندارد. «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: بلكه موقعى كه مى‌خواهد بخوابد مى‌تواند روانداز را روى صورتش بكشد، هرچند احتياط مستحب در ترك آن است.

(م 431)

187- بنابر احتياط «⁽²⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه فاضل: جايز نيست، مگر در حال ضرورت.

آية اللَّه مكارم، آية اللَّه زنجانى: پاك كردن صورت با حوله مانعى ندارد.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: به نحوى كه صورت پوشيده نمى‌شود خشك كند.

آية اللَّه بهجت: اگر تدريجى باشد مانعى ندارد.

(س 506)

188- زنها در حال احرام براى پوشيدن و در آوردن مقنعه سعى كنند كهصورتشان پوشيده نشود «⁽³⁾

آيةاللَّه‌سيستانى: پوشيدن مقنعه كه مقدارى از اطراف صورت را مى‌پوشاند به احتياط واجب جايز نيست.

آية اللَّه مكارم، آية اللَّه زنجانى: اين مقدار مانعى ندارد.

(س 507)

189- در مورد حرمت پوشيدنصورت براى زنان در حال احرام «⁽⁴⁾»

زيرچانهصورت محسوب نمى‌شود لكن پوشيدن مقنعه‌اى كه چانه را مى‌پوشاند اشكال دارد. «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: جزء صورت است كه نبايد پوشانده شود و بعض صورت نيز در حكم تمام آن است ولى دست گذاشتن روى صورت مانعى ندارد.

(س 505)

مسائل متفرّقه احرام

190- كسى كه حجش را باطل كند اگر حج فاسد شده را به اتمام رسانده «⁽²⁾» از احرام خارج شده وگرنه در احرام باقى است. «⁽³⁾

آية اللَّه مكارم: يا در بعضى از موارد كه وظيفه او تبديل به عمره مفرده است، عمره مفرده را به پايان برساند.

آيةاللَّه فاضل: و بايد با اعمال عمره مفرده از احرام خارج شود و تا اعمال تمام نشده، محرمات احرام را رعايت كند.

(م 489)

191- در بين مردم معروف است كه محرم نبايد به كسى دستور بدهد، مثلًا نبايد به كسى بگويد يك ليوان آب يا چاى يا چيز ديگر به من بدهيد و بايد خودش بردارد، اگر در حال احرام چنين درخواستى از دوست خود يا غيره بكند اشكال ندارد.

(س 527)

192- شرايطى كه براى هدى است كه در حج تمتع بايد ذبح كند «⁽⁴⁾» هيچيك در حيوانى كه براى كفاره تقصير بايد قربانى كند معتبر نيست پس مى‌تواند گوسفند خصى و معيوب را براى كفاره قربانى كند. «⁽⁵⁾»

(م 1327)

193- مصرف كفارات: فقراء و مساكين هستند. «⁽⁶⁾

آية اللَّه گلپايگانى: متن مطابق احتياط است.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: بايد مؤمن باشند.

آيةاللَّه فاضل: مصرف كفاره فقير مؤمن است.

آية اللَّه مكارم: احتياط آن است كه كفاره غير سادات به سادات داده نشود.

(م 1329)

مستحبات ورود به حرم

«⁽¹⁾»

194- اوّل: همينكه حاجى به حرم رسيد، پياده شده و به جهت دخول حرم غسل نمايد.

دوّم: از براى تواضع و فروتنى نسبت به حضرت حق جلَّ و علا پا برهنه شده و نعلين خود را در دست گرفته داخل حرم شود و اين عمل ثواب زيادى دارد.

سوّم: وقت دخول حرم اين دعا را بخواند:

«اللَّهُمَّ إِنَّكَ قُلْتَ فِي كِتابِكَ الْمُنْزَلِ وَ قَوْلُكَ الْحَقُّ وَ أَذِنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِ فَجٍ عَمِيقٍ، اللَّهُمَّ وَ إِ نِي أَرْجُو أَنْ أَكُونَ مِمَّنْ أَجَابَ دَعْوَتَكَ، وَ قَدْ جِئْتُ مِنْ شُقَّةٍ بَعِيدَةٍ وَ مِنْ فَجٍ عَمِيقٍ، سامِعاً لِنِدائِكَ وَ مُسْتَجِيباً لَك، مُطِيعاً لِأَمْرِكَ، وَ كُلُّ ذَلِكَ بِفَضْلِكَ عَلَيَّ وَ إِحْسانِكَ إِلَيَّ، فَلَكَ الْحَمْدُ عَلى ما وَفَّقْتَنِي لَه، أَبْتَغِي بِذلِكَ الزُّلْفَةَ عِنْدَكَ، وَ الْقُرْبَةَ إِلَيْك، وَ الْمَنْزِلَةَ لَدَيْكَ، وَ الْمَغْفِرَةَ لِذُنُوبِي، وَ التَّوْبَةَ عَلَيَّ مِنْها بِمَنِكَ، اللَّهُمَّصَلِ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ حَرِمْ

بَدَنِي عَلَى النَّارِ، وَ آمِنِي مِنْ عَذابِكَ وَ عِقابِكَ بِرَحْمَتِكَ، يا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ»

چهارم: وقت دخول حرم مقدارى از علف (اذخر) گرفته آن را بجود.

(م 528)

مستحبات ورود به مكه معظمه

195- براى دخول مكه معظمه نيز مستحب است مكلّف غسل بنمايد. و هنگاميكه وارد مكه مى‌شود با حالت تواضع وارد شود، و كسى كه از راه مدينه برود از بالاى مكه داخل شده و وقت بيرون آمدن از پائين آن بيرون آيد.

(م 529)

آداب ورود به مسجد الحرام

196- مستحب است مكلّف براى دخول مسجد الحرام غسل بنمايد «⁽¹⁾» و همچنين مستحب است با پاى برهنه و با حالت سكينه و وقار وارد شود و هنگام ورود از در «بني شيبه» وارد شود و گفته‌اند كه باب بني شيبه در حال كنونى مقابل باب السّلام است بنابراين نيكو اين است كه شخص از باب السّلام وارد شده و مستقيماً بيايد تا از ستونها بگذرد.

و مستحب است بر در مسجد الحرام ايستاده بگويد:

«السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ، بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ ما شاءَ اللَّهُ، وَ السَّلامُ عَلى رَسُولِ اللَّهِ وَ آلِهِ، وَ السَّلامُ عَلى إِ بْراهِيمَ وَ آلِهِ، وَ السَّلامُ عَلى أَنْبِياءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ الْعالَمِينَ»

و در روايت ديگر وارد است كه نزد در مسجد بگويد:

«بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ ما شاءَ اللَّهُ وَ عَلى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِصَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ وَ خَيْرُ الْأَسْماءِ لِلَّهِ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالسَّلامُ عَلى رَسُولِ اللَّهِصَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ، السَّلامُ عَلى مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ، السَّلامُ عَلى أَنْبِياءِ اللَّهِ وَ رُسُلِه، السَّلامُ عَلى إِ بْراهِيمَ خَلِيلِ‌الرَّحْمان، السَّلامُ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، السَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلى عِبادِ اللَّهِ الصَّالِحِين، اللَّهُمَّصَلِ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّد، وَبارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّد، وَارْحَمْ مُحَمَّداً وَآلَ‌مُحَمَّد، كَماصَلَّيْتَ وَبارَكْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلى إِ بْراهِيمَ وَ آلِ إِ بْراهِيم، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيد، اللَّهُمَّصَلِ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَرَسُولِكَ، وَ عَلى إِ بْراهِيمَ خَلِيلِكَ، وَ عَلى أَ نْبِيائِكَ وَ رُسُلِكَ، وَ سَلِمْ عَلَيْهِمْ وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِين، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ الْعالَمِين، اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوابَ رَحْمَتِكَ، وَ اسْتَعْمِلْنِي فِي طاعَتِكَ وَ مَرْضاتِكَ، وَ احْفَظْنِي بِحِفْظِ الْإِيمانِ أَبَداً ما أَبْقَيْتَنِي، جَلَّ ثَناءُ وَجْهِكَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنِي مِنْ وَفْدِهِ وَ زُوَّارِه، وَ

جَعَلَنِي مِمَّنْ يَعْمُرُ مَساجِدَهُ، وَ جَعَلَنِي مِمَّنْ يُناجِيهِ، اللَّهُمَّ إِ نِي عَبْدُكَ وَزائِرُكَ فِي بَيْتِكَ، وَ عَلى كُلِ مَأْتِيٍ حَقٌّ لِمَنْ اتَاهُ وَزارَهُ، وَ أَ نْتَ خَيْرُ مَأْتِيٍ، وَ أَكْرَمُ مَزُورٍ، فَأَسْأَلُكَ يا اللَّهُ، يا رَحْمانُ، وَ بِأَنَّكَ أَ نْتَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا أَ نْتَ، وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ، وَ بِأَ نَّكَ واحِدٌ أَحَدٌصَمَد، لَمْ‌تَلِدْ وَلَمْ‌تُولَدْ، وَلَمْ يَكُنْ لَكَ كُفُواً أَحَد، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَصَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ عَلى أَهْلِ بَيْتِه، يا جَوادُ ياكَرِيم، ياماجِدُ ياجَبَّارُ يا كَرِيم، أَ سْأَ لُكَ أَنْ تَجْعَلَ تُحْفَتَكَ إِيَّايَ بِزِيارَتِي إِيَّاكَ أَوَّلَ شَيْ‌ءٍ تُعْطِينِي فَكاكَ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ».

پس سه مرتبه مى‌گويد:

«اللَّهُمَّ فُكَّ رَقَبَتِي مِنَ النَّار».

پس مى‌گويد:

«وَ أَوْسِعْ عَلَيَّ مِنْ رِزْقِكَ الْحَلالِ الطَّيِبِ، وَ ادْرَأْ عَنِي شَرَّ شَياطِينِ الْإِنْسِ وَ الْجِنِ، وَ شَرَّ فَسَقَةِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَم».

پس داخل مسجد الحرام شود و رو به كعبه دستها را بلند نموده و بگويد:

«اللَّهُمَّ إِ نِي أَسْأَ لُكَ فِي مَقامِي هَذا فِي أَوَّلِ مَناسِكِي، أَنْ تَقْبَلَ تَوْبَتِي وَ أَنْ تَجاوَزَ عَنْ خَطِيئَتِي، وَ تَضَعَ عَنِي وِزْرِي، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَلَّغَنِي بَيْتَهُ الْحَرامِ، اللَّهُمَّ إِ نِي أَشْهَدُ أَنَّ هَذا بَيْتُكَ الْحَرامُ الَّذِي جَعَلْتَهُ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ مُبارَكاً وَ هُدًى

لِلْعالَمِينَ، اللَّهُمَّ إِ نِي عَبْدُك، وَ الْبَلَدُ بَلَدُك، وَ الْبَيْتُ بَيْتُك، جِئْتُ أَطْلُبُ رَحْمَتَك، وَ أَؤُمُّ طاعَتَكَ، مُطِيعاً لِأَمْرِكَ، راضِياً بِقَدَرِكَ، أَسْأَ لُكَ مَسْأَ لَةَ الْمُضْطَرِ إِلَيْك، الْخائِفِ لِعُقُوبَتِك، اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوابَ رَحْمَتِكَ، وَ اسْتَعْمِلْنِي بِطاعَتِكَ وَ مَرْضاتِك».

بعد خطاب مى‌كند بسوى كعبه و مى‌گويد:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَظَّمَكِ وَ شَرَّفَكِ وَ كَرَّمَكِ وَ جَعَلَكِ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً مُبارَكاً وَ هُدًى لِلْعالَمِينَ».

و مستحب است وقتى كه محاذى حجر الأسود شد بگويد:

«أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَه، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه، آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ كَفَرْتُ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوت، وَبِاللَّاتِ وَالْعُزّى، وَعِبادَةِ الشَّيْطانِ، وَعِبادَةِ كُلِّ نِدٍّ يُدْعى مِنْ‌دُونِ اللَّهِ».

و هنگامى كه نظرش به حجر الاسود افتاد متوجه بسوى او شود و بگويد:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهَذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانا اللَّهِ، سُبْحانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ، لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَ يُمِيتُ، وَ يُمِيتُ وَ يُحْيِي، وَ هُوَ حَيٌّ لا يَمُوتُ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ، وَ هُوَ عَلى كُلِ شَيْ‌ءٍ قَدِير، اللَّهُمَّصَلِ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد، كَأَفْضَلِ مَاصَلَّيْتَ وَ بَارَكْتَ وَ

تَرَحَّمْتَ عَلى إِ بْراهِيمَ وَ آلِ إِ بْراهِيم، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَ سَلامٌ عَلى جَمِيعِ النَّبِيِينَ وَ الْمُرْسَلِين، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ الْعالَمِينَ، اللَّهُمَّ إِ نِي أُومِنُ بِوَعْدِكَ، وَ أُصَدِقُ رُسُلَكَ، وَ أَتَّبِعُ كِتابَكَ».

و در روايت معتبر وارد است كه وقتى كه نزديك حجر الأسود رسيدى دستهاى خود را بلند كن و حمد و ثناى الهى را بجا آور، وصلوات بر پيغمبر بفرست و از خداوند عالم بخواه كه حج تو را قبول كند پس از آن حجر را بوسيده و استلام نما. و اگر بوسيدن ممكن نشد استلام نما، و اگر آن هم ممكن نشد اشاره به آن كن و بگو:

«اللَّهُمَّ أَمانَتِي أَدَّيْتُها، وَ مِيثاقِي تَعاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِي بِالْمُوافاة، اللَّهُمَّ تَصْدِيقاً بِكِتابِكَ، وَ عَلى سُنَّةِ نَبِيِك، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ كَفَرْتُ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ، وَ بِاللَّاتِ وَ الْعُزّى، وَ عِبادَةِ الشَّيْطانِ وَ عِبادَةِ كُلِ نِدٍ يُدْعى مِنْ دُونِ اللَّه»

و اگر نتوانى همه را بخوانى بعضى را بخوان و بگو:

«اللَّهُمَّ إِلَيْكَ بَسَطْتُ يَدِي، وَ فِيما عِنْدَكَ عَظُمَتْ رَغْبَتِي، فَاقْبَلْ سَيْحَتِي، وَ اغْفِرْ لِي وَ ارْحَمْنِي، اللَّهُمَّ إِ نِي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكُفْرِ وَ الْفَقْرِ وَ مَواقِفِ الْخِزْيِ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».

(م 530)

طواف واجب و احكام آن

اشاره

كسى كه محرم شد به احرام عمره تمتع و وارد مكه معظّمه شد اول چيزى كه از اعمال عمره بر او واجب است آن است كه طواف كند به دور خانه كعبه براى عمره تمتع.

(ص 216)

197- طواف عبارت است از هفت مرتبه دور خانه كعبه گرديدن بنحوى كه خواهد آمد، و هر دورى را شوط مى‌گويند، پس طواف عبارت از هفت شوط است.

(م 531)

198- طواف از اركان عمره است، و كسى كه آن را از روى عمد ترك كند تا وقتى كه فوت شود وقت آن، عمره او باطل است چه عالم به مسأله باشد و چه جاهل باشد. «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: بنابر احتياط جاهل به حكم بايد يك شتر كفاره بدهد.

آيةاللَّه فاضل: عمره تمتع او باطل مى‌شود، ولى احرام او باقى مى‌ماند كه براى خروج از احرام بايد اعمال عمره مفرده را تمام كند.

آية اللَّه زنجانى: چه عالم به اصل وجوب طواف باشد و چه جاهل به آن ولى كسى كه به خاطر جهل به احكام فرعى طواف، آن را به صورت باطل انجام داده و طواف صحيح را ترك كرده، در بعضى صورت‌ها عمره‌اش باطل نمى‌شود و تفصيل آن در ضمن مسائل طواف خواهد آمد. و كسى كه عمره تمتعِ او باطل مى‌شود بايد حج افراد و پس از آن، عمره مفرده به‌جا آورد، هرچند عمره تمتع او مستحبى باشد و اگر در ترك طواف معذور نبوده، كفايت از حجةالاسلام نمى‌كند.

(م 532)

199- شخص مريض را كه طواف مى‌دهند بايد مراعات شرايط و احكام طواف را به مقدارى كه براى او ممكن است بكنند.

(م 538)

واجبات طواف:

واجبات طواف:

1- نيّت، 2- طهارت از حدث اكبر و اصغر، 3- طهارت بدن و لباس، 4- ختنه براى مردان، 5- ستر عورت، 6- شروع طواف از حجر الاسود، 7- ختم نمودن آن به حجرالاسود، 8- قرار گرفتن خانه كعبه در طرف چپ طواف كننده. 9- داخل كردن حجراسماعيل در طواف. 10- بودن طواف بين خانه كعبه و مقام ابراهيم. 11- خروج طواف‌كننده از خانه كعبه و آنچه از آن محسوب است. 12- هفت دور طواف نه كمتر و نه زيادتر. «⁽¹⁾» واجبات طواف دو قسم است:

قسم اول- چيزهايى كه شرط طواف است و آن پنج امر است:

اول- نيت است يعنى بايد طواف را با قصد خالص براى خدا بجا آورد. «⁽²⁾

آية اللَّه مكارم: براى عمره تمتّع يا حج و غير آن.

آية اللَّه فاضل: و نيز نيت كند كه هفت دور طواف خانه كعبه انجام مى‌دهم براى عمره تمتّع از حجة الإسلام يا حج استحبابى.

(ص 218)

200- نيت را لازم نيست به زبان بياورد و لازم نيست به قلب بگذراند، بلكه همانكه بنا دارد اين عمل را بجا آورد و با اين بنا بجا آورد، كفايت مى‌كند و به عبارت ديگر، نيت در عبادت و كارهاى ديگر در اين جهت فرق ندارد، پس همانطور كه انسان با قصد آب مى‌خورد و راه مى‌رود عبادت را اگر همانطور بجا آورد با نيت بجا آورده. «⁽¹⁾»

(م 539)

دوم- آن است كه طاهر باشد از حدث اكبر مثل جنابت و حيض و نفاس و از حدث اصغر يعنى بايد با وضو باشد. «⁽²⁾»

(ص 219)

201- طهارت از حدث اكبر و اصغر در طواف واجب شرط است، چه طواف عمره باشد يا طواف حج يا طواف نساء، حتى در عمره و حج مستحب «⁽³⁾» كه پس از احرام بستن واجب است آن را تمام كند.

(م 545)

202- طواف- يعنى هفت دور اطراف خانه كعبه گرديدن- مستحب است و بلكه هرچه شخص بتواند طواف كند خوب «⁽⁴⁾» است. و در اين طواف طهارت شرط نيست.

(م 547)

203- اگر در اثناى طواف حدث عارض شود پس اگر پس از تمام شدن دور چهارم است بايد طواف را قطع كند و طهارت تحصيل كند و از همانجا كه طواف را قطع كرده تمام كند. «⁽¹⁾

اوّل: حدث قبل از رسيدن به نصف طواف باشد، در اين صورت طواف باطل مى‌شود كه بايد بعد از تحصيل طهارت آن را از سر بگيرد، خواه محدث شدن اختيارى باشد يا بدون اختيار.

دوّم: پس از رسيدن به نصف و قبل از تمام شدن دور چهارم باشد، كه در اين صورت بنابر احتياط واجب پس از وضو طواف را تمام كند و نماز آن را بخواند و دوباره طواف ديگر كند و نماز آن را نيز بخواند، خواه حدث با اختيار باشد يا بدون اختيار.

سوم: بعد از تمام شدن دور چهارم اختياراً خود را محدث كند، كه در اين صورت نيز مثل صورت دوّم احتياط كند.

چهارم: پس از تمام شدن دور چهارم بى‌اختيار محدث شود، در اين صورت پس از تحصيل طهارت، طواف را از آنجايى كه محدث شده تمام كند، و صحيح است. و در اين مسأله فرقى بين حدث اصغر و اكبر نيست.

آيةاللَّه خامنه‌اى: اگر پيش از تمام شدن نصف دوره چهارم، حدث اصغر عارض شود واجب است قطع كند طواف را و بعد از طهارت آن را اعاده كند و در صورتى‌كه بعد از نصف دور چهارم و قبل از پايان اين دور عارض شود، بايد طواف را قطع و بعد از طهارت اگر موالات عرفيه باقى است طواف را تكميل كند و اگر موالات به‌هم خورده طواف كاملى را به‌قصد اعم از تمام و اتمام انجام دهد و در هر دو صورت مى‌تواند طواف اول را رها كند و از نو طواف ديگرى انجام دهد و حكم عروض حدث پس از پايان دور چهارم نيز همين است، گرچه در اين صورت اگر موالات عرفيه به هم خورده باشد، احتياط در اتمام طواف و اعاده آن است.

آية اللَّه خويى: اگر حدث بعد از تمامى دور چهارم و بدون اختيار باشد، كه در اين صورت طواف را قطع نموده و طهارت گرفته و طواف را از همانجا كه قطع نموده ادامه مى‌دهد. و اگر حدث بعد از نصف و پيش از تمامى دور چهارم طواف، يا بعد از تمامى دور چهارم و اختيارى باشد، كه احوط در اين دو صورت اين است كه طواف خود را پس از طهارت از جايى كه قطع نموده تمام كرده سپس اعاده‌اش نمايد. و بجاى اين احتياط اگر اين كار را بكند كافى است كه پس از قطع طواف و طهارت، يك طواف كامل بقصد اعم از تمام كردن طواف پيش و يك طواف كامل جديد بجا آورد.

آية اللَّه تبريزى: اگر حدث قبل از رسيدن به نصف و از روى اختيار باشد طواف را از سر مى‌گيرد و در غير اين صورت احتياط واجب اين است كه وضو گرفته و طواف را تكميل كند و پس از نماز طواف آن را اعاده نمايد و كافيست يك طواف كامل به نيت اعم از تمام و اتمام بجا آورد.

آية اللَّه بهجت: آنكه حدث بعد از تجاوز از نصف از روى سهو و غفلت باشد، كه در اين صورت طواف را قطع نموده و طهارت گرفته و طواف را از همانجا كه قطع نموده ادامه مى‌دهد و در صورتى كه بعد از تجاوز از نصف و از روى عمد باشد حكم به ادامه طواف بعد از قطع آن مورد تأمل است.

آية اللَّه سيستانى: اگر بدون اختيار پس از تمام شدن شوط چهارم محدث شود، بايد طوافش را قطع نمايد و بعد از تحصيل طهارت از همانجا كه قطع كرده ادامه دهد و به اتمام برساند. و اگر از روى اختيار باشد احتياط واجب اين است كه طوافش را قطع نمايد و بعد از تحصيل طهارت از همانجا كه قطع كرده ادامه دهد و به اتمام برساند، و سپس طواف را اعاده نمايد.

آية اللَّه زنجانى: اگر در بين طواف حدث عارض شد چنانچه حدث اختيارى باشد طواف باطل مى‌شود و بايد پس از طهارت آن را از سر گرفت و چنانچه غير اختيارى باشد سه صورت دارد: اول: قبل از رسيدن به نيمه شوط چهارم، در اين صورت بايد بعد از تحصيل طهارت طواف را از سر گرفت. دوم: پس از پايان شوط چهارم، در اين صورت بايد بعد از طهارت طواف قبلى را از جايى كه محدث شده تكميل كند. سوم: پس از رسيدن به نصف طواف و قبل از اتمام شوط چهارم، در اين صورت بايد بعد از طهارت طواف قبل را تكميل كرده مجدداً يك طواف كامل بجا آورد. و در اين تفصيل فرقى بين حدث اصغر و حدث اكبر نيست و از اينجا حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

(م 549)

204- اگر در فرض سابق پيش از تمام شدن دور چهارم، «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: پس اگر به سه شوط و نيم نرسيده طواف او باطل است و بايد بعد از وضو يا غسل يا بعد از رفع عذر طواف را از سر بگيرد. و اگر از سه شوط و نيم گذشته و به چهار شوط نرسيده احتياط به اتمام و اعاده طواف با نمازهاى آن ترك نشود.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: اگر حدث پيش از رسيدن به نصف طواف باشد، در اين صورت طواف باطل و لازم است پس از طهارت اعاده شود.

آية اللَّه خامنه‌اى: اگر پيش از تمام شدن نصف دور چهارم حدث اصغر عارض شود واجب است كه قطع كند طواف را و بعد از طهارت آن را اعاده كند و در صورتى كه بعد از نصف دور چهارم و قبل از پايان اين دور عارض شود باز هم بايد طواف را قطع و بعد از طهارت اعاده كند لكن به نيت مافى الذمّه.

آية اللَّه سيستانى: اگر قبل از تمام شدن شوط چهارم باشد، طوافش باطل است و بايد پس از تحصيل طهارت آن را دوباره انجام دهد.

عارض شود احتياط واجب «⁽¹⁾» آن است كه تمام كند طواف را و اعاده كند، و اين حكم در حدث اصغر است. «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: تفصيل اين مسأله در حاشيه مسأله قبل گذشت.

(م 550)

205- اگر عذر داشته باشد از وضو و غسل، «⁽³⁾

آية اللَّه زنجانى، آيةاللَّه فاضل: بنابر احتياط بايد صبر كند تا عذر او بر طرف شود و اگر از زوال عذر مأيوس شد با تيمم طواف كند بلى قبل از يأس از زوال عذر مى‌تواند رجاءً با تيمم طواف نمايد پس اگر تا آخر عذر او ادامه داشت به آن طواف اكتفا كند.

آية اللَّه فاضل: و وقت طواف تنگ شود ....

(م 552)

206- اگر محدث به حدث اصغر يا اكبر بوده و شك كند كه وضو گرفته يا نه يا غسل كرده يا نه بايد در فرض اول وضو بگيرد و در فرض دوم غسل كند.

(م 556)

سوّم: طهارت بدن و لباس است از نجاست. «⁽¹⁾

آيةاللَّه خامنه‌اى: بدن و لباس طواف‌كننده بايد از خون و نيز از ساير نجاسات بنابر احتياط پاك باشد.

(ص 255)

207- احتياط واجب «⁽²⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: خونى كه در نماز معفوّ است در طواف هم معفو است و در چيزهايى از قبيل جوراب و عرقچين و نيز دستمال و انگشتر طهارت شرط نيست.

آية اللَّه زنجانى: رعايت اين احتياط مستحب است.

آية اللَّه مكارم: نجس‌بودن اين لباسهاى كوچك ضررى ندارد ولى خون كمتر از درهم معاف نيست.

آية اللَّه سيستانى: همراه داشتن چيز متنجس در طواف مانع ندارد.

(م 562)

208- در خون قروح و جروح «⁽¹⁾» اگر تطهير آن مشقت داشته باشد لازم نيست تطهير كند. «⁽²⁾

آيات عظام خويى، بهجت، تبريزى: متعرض اين فرع نشده‌اند.

آية اللَّه زنجانى: بر كسى كه در بدنش زخم يا جراحت يا دملى است كه خوب نشده است لازم نيست براى طواف و نماز، آن زخم يا دمل و قسمت‌هايى از بدن و لباس را كه معمولًا از آن خون نجس مى‌شود تطهير كند، و اگر خوب شده بايد بدن و لباس را تطهير كند مگر اين كار براى او ضرر داشته يا حرجى باشد، و از اين حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

(م 563)

209- در خون قروح و جروح تا آن اندازه‌اى كه مى‌شود تطهير كرد و لباس را عوض كرد احتياط واجب آن است كه تطهير كند يا جامه را عوض كند.

(م 564)

210- اگر طواف كند و بعد از آنكه از طواف فارغ شد علم پيدا كند به نجاست در حال طواف اظهر آن است كه طوافشصحيح است.

(م 566)

211- اگر در بين طواف نجاستى ببدن يا لباس او عارض شود اظهر آن است كه دست از طواف بردارد و جامه يا بدن را تطهير كند و طواف را از همانجا تمام كند، و طواف اوصحيح است. «⁽³⁾

آية اللَّه مكارم: خواه قبل از تكميل شوط چهارم باشد يا بعد از آن.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: هرگاه نجس بودن بدن يا لباس خود را نمى‌دانسته و در اثناى طواف دانست يا آنكه پيش از فراغت از طواف، بدن يا لباسش نجس شد، اگر جامه پاكى داشته باشد همان جا جامه نجس را كنده و با جامه پاك طواف خود را تمام نمايد، و چنانچه جامه پاك همراه نداشته باشد. و اگر اين حادثه بعد از تمام شدن شوط چهارم بوده، طواف را قطع نموده و پس از ازاله نجاست از بدن يا لباس باقيمانده طواف را بجا آورد. و چنانچه علم به نجاست يا حدوثش پيش از تمام شدن شوط چهارم باشد، باز هم طواف را قطع و نجاست را ازاله نموده و بنابر احتياط يك طواف كامل بقصد اعم از تمام يا اتمام بجا آورد.

آية اللَّه خامنه‌اى: اگر بدون رها كردن طواف تطهير ممكن نباشد بايد دست از طواف بردارد و جامه يا بدن را تطهير كند و فوراً برگردد و طواف را از همانجا تمام كند و طواف او صحيح است.

(م 568)

212- اگر فراموش كند نجاست را و طواف كند، احتياط «⁽¹⁾

آية اللَّه مكارم: در فرض فراموشى اعاده ندارد.

آيةاللَّه خامنه‌اى: طوافش صحيح است، ولى اگر نماز طواف را هم با بدن و لباس نجس خوانده، بايد آن را دوباره بخواند، و احتياط آن است كه در اين صورت طواف را نيز بار ديگر به‌جا آورد.

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: بنابر اظهر طوافش صحيح است و اگر در اثناء يادش بيايد، حكم علم به نجاست در اثناء را دارد.

آية اللَّه بهجت: صحّت طواف خالى از وجه نيست. در فرضى كه بعد از طواف يادش بيايد و مسأله بيادآوردن بين نماز را متعرّض نشده‌اند.

آية اللَّه زنجانى: بنابر احتياط مؤكد استحبابى اعاده كند. و اگر در بين طواف يادش بيايد آنچه انجام داده صحيح است و بايد پس از طهارت طوافش را تكميل كند و بنابر احتياط مؤكد استحبابى در اين صورت نيز طواف را اعاده نمايد و اگر بعد از نماز يادش آمد، اعاده نماز واجب است.

آيةاللَّه خامنه‌اى: اگر بدون رها كردن طواف، تطهير ممكن نباشد، بايد دست از طواف بردارد و جامه يا بدن را تطهير كند و فوراً برگردد و طواف را از همان‌جا تمام كند و طواف او صحيح است.

(م 571)

چهارم- ختنه كردن است در حق مردان و اين شرط در زنها نيست، و احتياط «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى: واجب است.

آيةاللَّه فاضل: طواف طفل مميزى كه ختنه نشده، صحيح نيست و از غير مميز بنابر احتياط صحيح نيست، هرچند احرام آن‌ها صحيح است.

آية اللَّه خامنه‌اى: و در اين حكم فرقى بين بالغ و غير بالغ نيست.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: احوط بلكه اظهر اين است كه بچه مميز كه خوب و بد را تشخيص مى‌دهد، اگر شخصاً محرم شود بايد ختنه كرده باشد، و اما اگر بچه مميز نباشد، اعتبار ختان در او ظاهر نيست، اگرچه اعتبارش احوط است.

(ص 228)

پنجم- ستر عورت «⁽³⁾

آية اللَّه خامنه‌اى: بنابر احتياط واجب ستر عورت در طواف شرط است.

آية اللَّه بهجت: طواف در لباس غصبى جايز نيست و در صحّت آن تأمّل و احتياط است خصوصاً در ساتر.

صحيح نيست بلكه با لباس غصبى غير ساتر نيز بنابر احتياط «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: اگر جامه احرام، كفش و يا لباسهاى ديگر شخص طواف كننده غصبى باشد طواف باطل است.

آية اللَّه نورى: بلكه با لباس غصبى غير ساتر نيز صحيح نيست.

(ص 229)

قسم دوم- چيزهايى است كه گفته‌اند داخل در حقيقت طواف است، اگرچه بعضى از آنها نيز شرط است از براى طواف، لكن در عمل فرقى نمى‌كند، و آن هفت چيز است: اول- آنكه ابتداء كند به حجر الاسود.

(ص 230)

213- آنچه واجب است آن است كه در عرف گفته شود از حجرالاسود شروع به طواف كرد «⁽³⁾» وختم كرد به حجرالاسود، چه‌از ابتداء آن شروع كند چه از وسطش چه از آخرش.

(م 576)

214- در طواف بايد به همان طورى كه همه مسلمين طواف مى‌كنند، از محاذات «حجر الأسود» بدون دقتهاىصاحبان وسوسه، شروع كنند، و در دورهاى ديگر بدون توقف دور بزنند «⁽⁴⁾

آية اللَّه زنجانى: يعنى توقف لازم نيست، هرچند اگر توقف كند اشكال ندارد مخصوصاً اگر براى استراحت باشد.

دوم- ختم نمودن هر دورى است به حجر الاسود و اين حاصل مى‌شود به اينكه بدون توقف، هفت دور را ختم كند و در دور هفتم به همان جا كه شروع كرده ختم «⁽¹⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: و در شوط آخراحتياطاً قدرى‌از حجر بگذرد وزيادى را مقدمه علميّه محسوب دارد.

آية اللَّه خامنه‌اى: و مانعى ندارد كه از باب احتياط اندكى زودتر وارد مسير طواف شود، با اين نيت كه طواف او از مقابل حجرالأسود باشد هم‌اكنون در مقابل حجرالأسود از كنار كعبه تا آخر صحن مسجدالحرام خط تيره‌اى كشيده شده است كه افراد مى‌توانند هنگام رسيدن به آن خط طواف را آغازو به همان‌جا ختم كنند.

(ص 231)

سوم- آنكه در طواف كردن، خانه كعبه در طرف چپ طواف كننده واقع شود. «⁽²⁾»

(ص 232)

215- لازم نيست در تمام حالات طواف خانه را حقيقتاً بشانه چپ قرار دهد، «⁽³⁾» بلكه اگر در موقع دور زدن به حجر اسماعيل عليه السلام خانه از طرف

چپ قدرى خارج شود مانع ندارد، حتى اگر خانه متمايل به پشت شود لكن دور زدن به نحو متعارف باشد اشكال ندارد. «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: خانه بايد در همه حالات طواف در طرف چپ باشد پس اگر رو به آن كند براى بوسيدن و مانند آن يا فشار جمعيت او را ناچار به پشت كردن يا رو كردن به آن كند آن مقدار از طواف شمرده نمى‌شود ولى معيار صدق عرفى است و لازم نيست در دو دهانه حجر اسماعيل و در نبشهاى خانه بدن را منحرف سازد.

آية اللَّه مكارم: بهتر است بجاى اينگونه كارهاى غير متعارف مانند همه مسلمين طواف كند و حضور قلب داشته باشد و با خداوند راز و نياز كند.

(م 580)

216- اگر در موقع رسيدن به گوشه‌هاى خانه شانه از محاذات كعبه خارج شود هيچ اشكالى ندارد اگر بطور متعارف دور زند، حتى اگر خانه متمايل به پشت شود. «⁽²⁾»

(م 581)

چهارم- داخل كردن حِجر اسماعيل عليه السلام است در طواف، و حجر اسماعيل محلى است كه متصل به خانه كعبه است، و بايد طواف كننده دور حجر اسماعيل نيز بگردد.

(ص 233)

پنجم- بودن طواف است «⁽¹⁾

آيةاللَّه فاضل: ولى چنان‌چه ضرورت عرفى اقتضا كند، طواف در خارج از محدوده با رعايت الأقرب فالأقرب صحيح است.

آية اللَّه نورى: اقوى اين است كه در طواف همين قدر كه« طواف دور خانه خدا» صدق كند كافى است و مراعات اينكه طواف بين خانه خدا و مقام ابراهيم عليه السلام است لازم نيست و مستحب است.

آية اللَّه خويى: به حاشيه مسأله بعد مراجعه شود.

(ص 234)

217- مراد از اينكه طواف بين كعبه و مقام باشد آن است كه ملاحظه شود مسافتى را كه ميان خانه و مقام ابراهيم عليه السلام است و در همه اطراف خانه كعبه «⁽²⁾» طواف كننده از آن مقدار دورتر نباشد از خانه كعبه (و مابين مقام و خانه چنانچه گفته‌اند تقريباً بيست و شش ذراع و نصف است) «⁽³⁾» پس در همه اطراف بايد همين قدر بيشتر دور نباشد. «⁽⁴⁾

آية اللَّه تبريزى: در صورت امكان بنابر احتياط طواف بايد در محدوده فاصله بين كعبه و مقام ابراهيم عليه السلام باشد ولى در موارد ازدحام طواف در خارج اين محدوده هم كافى است.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: در صورت ازدحام جمعيت تا جايى كه جمعيّت طواف كننده متّصل به يكديگر مشغول طوافند، طواف در آن حدّ صحيح و مجزى است، ومع ذلك اولى رعايت حدّ است با امكان.

آية اللَّه سيستانى: ولى بعيد نيست كه در بيش از مقدار ذكر شده هم- هرچند كه كراهت دارد- طواف جايز باشد، خصوصاً براى كسى كه در فاصله ذكر شده توانايى طواف را ندارد يا موجب حرج و مشقت زياد براى او مى‌شود، و در صورت توانايى رعايت احتياط اولى است و از اينجا حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

آية اللَّه خامنه‌اى: اقوى عدم وجوب است، و براى مطاف حدى وجود ندارد و تا هر جاى مسجدالحرام كه طواف در آن طواف كعبه صدق كند طواف مجزى است، بلى مستحب است كه اگر اضطرار و ازدحام نباشد فيمابين كعبه و مقام ابراهيم انجام دهد. و از اين مسأله حكم مسأله بعد نيز روشن مى‌شود.

آية اللَّه بهجت: لكن ظاهر اين است كه طواف در دورتر از اين مسافت- بيست و شش ذراع و نيم- نيز كافى باشد براى كسانى كه در اين مسافت نتوانند طواف كنند يا طواف در آن بر آنها مشقت داشته باشد و مراعات احتياط با قدرت و تمكن متعيّن است و با تحرى اوقات خلوت نسبى و عدم تمكن از طواف در حد لازم، اقرب جواز طواف از اقرب به حد است با رعايت اختلاف اطراف در مانع. و از اينجا حكم مسأله بعدى معلوم مى‌شود.

آيةاللَّه مكارم: رعايت اين امر خوب است ولى لازم نيست. و در همين‌جا حكم مسأله بعد روشن مى‌شود.

(م 592)

218- چون در طرف حجر اسماعيل عليه السلام محل طواف تنگ مى‌شود «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه زنجانى: در طرف حجر فاصله از ديوار حجر محاسبه مى‌شود.

آية اللَّه صافى: در طرف حجر بنابر احتياط در فاصله 5/ 6 ذراع طواف كنند.

زيرا كه مقدار حجر از آن كاسته مى‌شود و چنانچه گفته‌اند تقريباً شش ذراع و نيم براى محل طواف باقى مى‌ماند بايد در طواف از آن جانب بيشتر از شش ذراع و نيم دور نشود. «⁽¹⁾»

(م 595)

ششم- خروج طواف كننده است ازخانه و آنچه از آن محسوب است.

(ص 236)

219- در اطراف ديوار خانه يك پيش‌آمدگى است كه آن را «شاذروان» گويند، و آن جزء خانه كعبه است، و طواف كننده بايد آن را هم داخل قرار دهد. «⁽²⁾»

(م 597)

220- دست به ديوار خانه كعبه گذاشتن «⁽³⁾» در آنجايى كه شاذروان است جايز است، «⁽⁴⁾» و به طواف ضرر نمى‌رساند گرچه احتياط مستحب «⁽⁵⁾

آية اللَّه نورى، آية اللَّه فاضل: بنابر احتياط واجب جايز نيست و بايد همان قسمت را اعاده كند.

(م 599)

221- در حال طواف دست گذاشتن روى ديوار حجر اسماعيل عليه السلام

جايز است، «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: به ذيل مسأله قبل مراجعه شود.

آية اللَّه نورى: جايز نيست و بايد همان قسمت را اعاده نمايد.

آية اللَّه خامنه‌اى، اين احتياط را متعرض نشده‌اند.

(م 600)

هفتم- آنكه هفت شوط يعنى هفت دفعه دور بزند نه كمتر و نه زيادتر.

(م 237)

222- اگر از روى عمد، طواف كننده از اول قصد كند كمتر از هفت دور بجا آورد و يا بيشتر بجا آورد طوافش باطل «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: اعاده لازم نيست.

ساير آيات عظام متعرض اين مسأله نشده‌اند. و امّا نظر آية اللَّه مكارم موافق متن است.

آية اللَّه بهجت: اشكال ندارد.

(م 601)

223- اگربعد از طواف‌واجب كه هفت دور است بخيال آنكه يك دور نيز مستحبى جداگانه است هشت دور بجا آورد طوافش صحيح است.

(م 605)

224- در طواف واجب، قران جايز نيست «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: يعنى جايز نيست بعد از طواف واجب بلافاصله طواف ديگرى- واجب يا غير واجب- انجام دهد، بدون آن كه بين دو طواف نماز فاصله شود و اين كار طواف را باطل مى‌كند بلى اعاده احتياطى طواف از قران خارج است و مبطل طواف نيست.

(م 611)

225- جايز است قطع طواف نافله را بدون عذر و اقوى كراهت قطع طواف واجب است «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: قطع طواف و سعى جايز نيست.

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط واجب قطع نكند.

آية اللَّه سيستانى: قطع طواف واجب براى كارى ضرورى بلكه بنا بر اظهر قطع آن مطلقاً گرچه براى كارى يا ضرورتى نباشد جايز است.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: طواف واجب را نبايد بدون عذر قطع كند.

آيةاللَّه زنجانى: قطع‌عمدى طواف‌واجب درغيرمواردخاصه جايز نيست و مراد از قطع در اين مسأله و مسائل بعدى اين است كه طواف كننده با فاصله زياد انداختن يا انجام فعل كثير و مانند اينها موالات عرفيه بين اشواط طواف را از بين ببرد، موارد خاصه عبارتند از: استراحت، وضو و غسل، آب كشيدن بدن و لباس، تنگى وقت نماز واجب يا نماز وتر، نماز جماعت يا رسيدن به نماز اول وقت، برآوردن احتياج‌ديگرى، بيمارى، عيادت‌بيمار و هر كارى كه مطلوب شارع مقدس بوده و وقت آن مى‌گذرد مانند تطهير مسجد، تشييع جنازه مؤمن. در تمام مواردى كه طواف را رها مى‌كند اگر موالات از بين نرفته بايد آن را تكميل كند و اگر از بين رفته به وظيفه قطع طواف كه در مسائل آينده مى‌آيد رفتار نمايد.

آية اللَّه فاضل: احتياط مستحب آن است كه قطع نكند.

آية اللَّه تبريزى، موافق متن هستند.

ساير آيات عظام متعرض اين حكم نشده‌اند.

نكردن آن است، به اين معنى كه قطع نكند بطورى كه ترك بقيه را كند تا موالات عرفيه بهم بخورد.

(م 615)

226- اگر بدون عذر طواف را قطع كرد احوط «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: احوط بلكه اقوى استيناف آن است هر چند كه چهار شوط بجا آورده باشد.

آية اللَّه تبريزى: هرگاه طواف كننده پيش از تجاوز از نصف طواف، بدون عذر از مطاف خارج شود، اگر موالات عرفيه از او فوت شود طوافش باطل و اعاده‌اش لازم است، و چنانچه موالات فوت نشود يا خروجش بعد از تجاوز نصف باشد، احتياط اين است كه آن طواف را تمام نموده سپس اعاده كند.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: هرگاه طواف كننده پيش از تجاوز از نصف طواف بدون عذر از مطاف خارج شود، اگر موالات عرفيه از او فوت شود طوافش باطل و اعاده‌اش لازم است و چنانچه موالات فوت نشود يا خروجش بعد از تجاوز نصف باشد، احتياط اين است كه آن طواف را تمام نموده سپس اعاده كند.

آية اللَّه سيستانى: اگر طواف كننده در طواف واجب بى‌دليل طواف خود را قطع كرد به اين معنى كه از مطاف خارج شود و مشغول به كارى شود كه عرفاً صدق كند طوافش را قطع كرده است پس اگر قبل از تمام نمودن شوط چهارم باشد، طواف باطل است و بايد آن را دوباره انجام دهد، و اگر بعد از آن باشد، اگر فوت موالات شود، از سر مى‌گيرد.

آية اللَّه زنجانى: اگر در غير مواردى كه در حاشيه مسأله قبل ذكر شد طواف را قطع كرد بايد طواف را از سر بگيرد و احتياط مستحب در آن است كه اگر قطع طواف بعد از نيمه شوط چهارم بود، قبل از اعاده، طواف قبلى را تكميل كرده نماز آن را بخواند.

كند، «⁽¹⁾» و اين درصورتى است كه منافى بجا آورده باشد حتى مثل زياد فاصله دادن كه موالات عرفيه بهم بخورد.

(م 616)

227- اگر طواف را قطع كند و منافى بجا نياورده باشد اگر برگردد و تمام كند طواف صحيح است.

(م 617)

228- اگر در بين طواف عذرى براى اتمام آن پيدا شد «⁽²⁾

در تمام صورت‌هاى چهار گانه اگر به جهت ندانستن حكم، طواف را از سر بگيرد طوافش صحيح است برخى صورت‌هاى ديگر براى قطع طواف هست كه بايد به مناسك ايشان مراجعه شود.

دور بوده بعد از رفع عذر برگردد و از همانجا تمام كند و اگر قبل از آن بوده «⁽¹⁾

آية اللَّه فاضل: اگر از نصف تجاوز نكرده عذر پيدا شد طواف را اعاده كند و اگر از نصف گذشته و دور چهارم را تمام نكرده است احتياط واجب آن است كه طواف را تمام كند و اعاده نمايد.

و امّا در مورد مرض:

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: در اين فرض اگر ناچار به قطع طواف شد و از مطاف خارج گرديد چنانچه قبل از تمامى شوط چهارم باشد، طوافش باطل و اعاده‌اش لازم است و چنانچه بعد از آن بوده احتياط اين است كه براى باقيمانده نايب بگيرد و شخصاً بعد از زوال عذر احتياطاً باقيمانده را بجا آورده و طواف را اعاده نمايد.

آية اللَّه سيستانى، نظر ايشان مطابق با متن است ولى اضافه فرموده‌اند: اين در طواف واجب بود و امّا در طواف مستحبى از هرجا كه قطع كند مادامى كه موالات عرفى فوت نشده است مى‌تواند برگردد و تمام نمايد و همچنين در مورد عذر علاوه بر مرض قضاى حاجتى براى خود يا برادر دينى ذكر فرموده‌اند.

آية اللَّه بهجت: هرگاه طواف كننده به علّت عذر ناچار طواف خود را قطع نمود و از مطاف بيرون رفت، چنانچه قبل از تمامى شوط چهارم باشد طوافش باطل و اعاده‌اش لازم است، و چنانچه بعد از آن بوده اگر قادر بر اتمام نباشد احوط آن است كه صبر كند تا وقت آن طواف تنگ شود اگر قادر نشد او را دوش مى‌گيرند و طواف مى‌دهند و اگر ممكن نباشد نايب از براى او مى‌گيرند در اتمام.

(م 618)

229- جايز است بلكه مستحب است قطع كند طواف را براى رسيدن به نماز جماعت يا رسيدن به وقت فضيلت نماز واجب، و از هر جا قطع كرد از همانجا بعد از نماز اتمام كند، «⁽¹⁾» و احتياط آن است كه اگر بعد از چهار دور رها كرد از همان جا طواف را تمام كند والا اعاده كند، و سزاوار نيست اين احتياط ترك شود. «⁽²⁾

آية اللَّه مكارم: اين احتياط واجب نيست.

آية اللَّه زنجانى: اتمام طواف قبلى در هر صورت كافى است- هرچند قبل از نصف باشد يا از مطاف خارج شده باشد- و رعايت اين احتياط مستحب است.

(م 621)

230- اگر بعد از تمام شدن طواف و انصراف از آن شك كند كه آيا طواف را زيادتر از هفت دور بجا آورده يا نه يا شك كند كمتر بجا آورده يا نه اعتناء نكند «⁽³⁾» و طوافش صحيح است، لكن درصورت دوم خالى از اشكال نيست «⁽⁴⁾» و احتياط ترك نشود. «⁽⁵⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: در صورت دوم طواف باطل است مگر اينكه بعد از دخول در نماز طواف شك بكند كه به شكش اعتنا نمى‌كند.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: احتياط واجب نيست.

آية اللَّه سيستانى: اگر در عدد شوطها يا در صحت آنها بعد از تمامى طواف يا بعد از تجاوز از محل شك كند نبايد به شك اعتنا نمايد مثلًا پس از فوت موالات يا بعد از وارد شدن در نماز طواف شك نمايد.

(م 622)

231- اگر بعد از طواف شك كند كهصحيح بجا آورده آن را يا نه، مثلًا احتمال بدهد كه ازطرف راست طواف كرده يا محدث بوده يا از داخل حجر اسماعيل عليه السلام طواف كرده «⁽¹⁾» اعتنا نكند، و طوافشصحيح است اگرچه باز در محل طواف باشد و از آنجا منصرف نشده يا مشغول كارهاى ديگر نشده باشد، درصورتى كه هفت دور بودن معلوم باشد بى‌زياده و نقيصه.

(م 623)

232- اگر در آخر دور كه به حجر الاسود ختم شد شك كند «⁽²⁾» كه هفت دور زده يا هشت دور يا زيادتر، اعتناء به شك نكند و طوافش صحيح است.

(م 624)

233- اگر قبل از رسيدن به حجر الاسود و تمام شدن دور شك كند كه آنچه را دور مى‌زند دور هفتم است يا هشتم طوافش باطل است. «⁽³⁾

آية اللَّه فاضل، آية اللَّه مكارم: آن دور را تمام كند و طوافش صحيح است.

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: ظاهر اين است كه طوافش باطل است و احتياط مستحب اين است كه به قصد رجاء تمام و پس از نماز طواف آن را اعاده نمايد.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: لكن احوط اتيان نماز طواف و اعاده طواف و نماز است.

آية اللَّه زنجانى: شك در اشواط طواف در صورتى طواف را باطل مى‌كند كه استمرار داشته و در اثناء يا بعد از آن به اطمينان مبدل نشود و از اينجا حكم مسأله بعد نيز معلوم مى‌گردد.

(م 625)

234- اگر در آخر دور يا اثناء آن شك كند ميان شش و هفت و هرچه پاى نقيصه در كار است، طواف او باطل است. «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: اگر شك در نقيصه در غير 6 و 7 باشد، طوافش باطل است. و اگر شك در پايان شوط بين 6 و 7 باشد، بنابر احتياط واجب طواف را اعاده كند ولى اگر در اين صورت بنابر 6 گذاشت و از روى جهل به مسأله طواف را تمام كرد و متوجّه مسأله نشد تا وقت اعاده گذشت طوافش صحيح است و اگر شك در زياده و نقصان باشد مثل اينكه شك كند بين 6 و 7 و 8 و يا شك بين 6 و 8 طوافش باطل است.

آية اللَّه مكارم: بنابر احتياط واجب.

(م 626)

235- اگر در طواف مستحب شك كند در عدد دورها، بنابر اقل گذارد، و طوافشصحيح است.

(م 627)

236- شخص كثير الشك در عدد دورها «⁽²⁾» اعتناء به شكش نكند «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: كثيرالشك در طواف تا به حدّ وسواس نرسد بايد به شكش اعتناء كند.

آية اللَّه بهجت: كثير الشكّ در طواف مثل كثير الشك در نماز است و همان وظيفه را دارد.

آية اللَّه سيستانى: كثيرالشك در طواف نبايد به شكش اعتنا كند چنانچه در نماز نبايد اعتنا كند.

(م 628)

237- اگر كسى مريض يا طفلى را حمل كند و طواف دهد و خودش نيز قصد طواف كند طواف هر دوصحيح است. «⁽¹⁾»

(م 633)

238- واجب نيست در حال طواف روى طواف كننده طرف جلو باشد بلكه جايز است به يمين و يسار نگاه كند وصفحهصورت را برگرداند بلكه به عقب نگاه كند، «⁽²⁾

آية اللَّه بهجت: متعرّض نگاه كردن به عقب نشده‌اند.

(م 635)

239- جايز است در بين طواف براى رفع خستگى و استراحت بنشيند يا دراز بكشد و بعد از همانجا اتمام كند، «⁽⁴⁾» ولى نبايد آنقدر طول دهد كه موالات عرفيه بهم بخورد، و اگر آن قدر نشست «⁽⁵⁾

آيات عظام خويى، سيستانى، تبريزى: در اين صورت طوافش باطل است، و لازم است از نو شروع كند.

آية اللَّه فاضل: كه موالات عرفيه بهم خورد.

آية اللَّه مكارم: احتياط به اتمام لازم نيست.

كه اتمام كند و اعاده نمايد. «⁽¹⁾»

(م 636)

240- هرگاه در طواف خانه خدا مثلًا در چند قدم از طواف اشكالى پيش آمد مثل اينكه او را بى‌اختيار بردند، «⁽²⁾» همان چند قدم را بايد از سر بگيرد و اگر از حجرالاسود به قصد طواف شروع كند، اشكال دارد. «⁽³⁾

آية اللَّه بهجت: اگر بتواند برگردد و از همانجا طوافش را ادامه دهد بايد اين كار را بكند و گرنه بدون نيّت دور ميزند تا به محلّى كه بدون اختيار برده شده برسد تا از همانجا به طواف ادامه دهد.

آية اللَّه سيستانى، آيةاللَّه فاضل: اگر به‌طور كلى از حالت اختيار خارج نشود، يعنى بتواند بايستد يا از مطاف خارج شود، طوافش صحيح است و اگر به‌طور كلى از اختيا خارج شود، اگر نتواند برگردد و جبران كند مى‌تواند بدون قصد طواف تا حجرالاسود برود و آن دور را از سربگيرد.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: ولى چنانكه سابقاً گفته شد، مجرّد بردن جمعيت موجب بطلان نمى‌شود مادامى كه ساير شرايط موجود باشد.

(م 639)

241- اگر در طواف بى‌اختيار او را ببرند، اعاده آن مقدار لازم «⁽⁴⁾» است و بايد طواف راصحيح انجام دهد و خودش به اختيار طواف كند و چنانچه

ممكن نيست بايد در وقت خلوت طواف نمايد «⁽¹⁾» ولى بايد دانست كه منظور از بى‌اختيار شدن اين نيست كه در اثر فشار جمعيت تندتر برود «⁽²⁾» بلكه در اينصورت اگر قدمها را به اختيار خود برمى‌دارد ضرر ندارد و طوافش صحيح است.

(م 640)

242- اگر در حال طواف در اثر فشار و ازدحام جمعيت «⁽³⁾» پشت به «⁽⁴⁾» خانه شود و قسمتى از طواف به اينصورت انجام گيرد «⁽⁵⁾» يا در اثر فشار جمعيت، شخص را مقدارى جلو ببرند بايد مقدارى از طواف كه پشت به خانه يا بدون اختيار بوده، اعاده شود و اگر نمى‌تواند برگردد با جمعيت بدون قصد طواف برود تا بجايى كه بايد از آنجا طواف را اعاده كند برسد و از آنجا تدارك نمايد. «⁽⁶⁾

آيةاللَّه فاضل: همان‌گونه كه گذشت مى‌تواند بدون قصد طواف تا حجرالأسود برود و آن شوط را اعاده كند.

(م 641)

243- اگر در اثناء طواف يا سعى نماز جماعت برقرار شد و شخص از ادامه طواف معذور شد «⁽¹⁾» اگر بعد از شوط چهارم «⁽²⁾» طواف يا سعى قطع شده، «⁽³⁾

آية اللَّه بهجت: در طواف اگر موالات عرفيه بهم نخورد اشكالى ندارد و اگر بهم بخورد و قبل از اكمال شوط چهارم باشد احتياط مراعات شود با اكمال آن طواف و اعاده آن، ولى در سعى چون موالات معتبر نيست با فرض عذر كه مورد سؤال است مانعى ندارد.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: و اگر بعد از سه شوط و نيم و قبل از چهار بوده احتياط اين است كه طواف را تمام كند و نماز آنرا بخواند و طواف و نماز را اعاده نمايد و اگر قبل از نصف بوده، طواف را اعاده كند.

شوط چهارم طواف بوده «⁽¹⁾

آيةاللَّه فاضل: در تمام صور مى‌تواند طواف يا سعى را از سر بگيرد و صحيح است، اما اگر بخواهد احتياط كند، اگر طواف قبل از سه دور و نيم قطع شده باشد و فاصله زياد شده، بايد طواف را از سر بگيرد و اگر بعد از نصف و قبل از تمام شدن دور چهارم طواف قطع شده و فاصله زياد شده است، بايد طواف را تمام كند و بعد از نماز آن دو مرتبه نماز و طواف آن را اعاده كند و اگر بعد از دور چهارم قطع شده طواف را تمام كند.

آية اللَّه نورى: طواف را از سر بگيرد و در سعى نيز اگر بعد مرتبه چهارم است بعد از قطع كردن سعى و خواندن نماز از همانجا كه قطع كرده بود سعى را به آخر برساند و اگر قبل از مرتبه چهارم است سعى را از سر بگيرد.

(س 646)

244- كسانى كه در طواف بعد از انجام مقدارى از آن، آنرا رها مى‌كنند و بلافاصله از نو شروع مى‌كنند «⁽¹⁾» طواف آنها اشكال دارد «⁽²⁾

آية اللَّه سيستانى: مگر اينكه جاهل قاصر باشد.

آية اللَّه مكارم: اشكال ندارد.

آية اللَّه فاضل: اشكال ندارد و صحيح است.

آية اللَّه تبريزى: در هر دو صورت اگر يك طواف كامل به نيّت وظيفه فعليّه اعم از تمام و اتمام بجاآورد كافى است.

آيةاللَّه خويى، آيةاللَّه تبريزى: در صورت اعتقاد به جواز از سر گرفتن طواف، عمل مزبور مجزى است.

آية اللَّه سيستانى: تفصيل آن در مسأله 226 گذشت.

(س 657)

245- اگر مأمورين نظافت مسجدالحرام با دست به دست دادن و توسعه آن شخص را از مطاف خارج كنند، به همين مقدار ضرورت

حاصل نمى‌شود و اگر امكان دارد كه در حدّ طواف كند بايدصبر كند و در حدّ طواف نمايد و در اينصورت طواف در خارج حدّصحيح نيست. «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: بلكه طواف صحيح است.

آية اللَّه فاضل: افرادى كه به طريق مذكور عمل كرده‌اند طواف و نماز را بايد اعاده كرده و مستحب است كه سعى و تقصير را اعاده كند و اگر كيفيت مذكور در طواف نساء واقع شده زن بر آنها حلال نشده است.

آية اللَّه بهجت: مى‌تواند در كنارى قرار بگيرد تا بعد از تمام شدن كار آنها از آنجا كه طوافش را قطع كرده بود به طوافش ادامه بدهد و صحيح است.

آية اللَّه سيستانى: بعيد نيست كه در بيشتر از مقدار ذكر شده[ فاصله بين مقام ابراهيم و كعبه] هر چند كراهت دارد، طواف جايز باشد.

آية اللَّه زنجانى: پس اگر موالات طواف قبلى از بين نرفته آن را تكميل مى‌كند وگرنه به تفصيلى كه در حاشيه مسأله 243 ذكر شد بايد عمل نمايد.

(س 666)

246- كسى كه سال خمسى براى خود قرار نداده است اگر پول او از در آمد كسب و حقوق است و معلوم نيست كه ربح بين سال است بدون تخميس حكم غصب را دارد كه اگر با همان پول احرامى تهيّه يا قربانى كند طواف با آن احرامى و قربانى مزبورصحيح نيست. «⁽²⁾

آية اللَّه نورى: و بايد خودش آنها را انجام بدهد و اگر چون مراجعت كرده قدرت ندارد بايد براى انجام طواف و نماز طواف و قربانى نايب بگيرد.

آيات عظام خويى، تبريزى، صافى، بهجت: ولكن اگر همانطور كه متعارف است به ذمّه خريدارى كرده باشد، حجّش صحيح است.

آيةاللَّه فاضل: ولى در همين فرض چنان‌چه بداند پول از درآمد همان سال است و در همان سال خرج مى‌شود، خمس واجب نيست.

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: اگر با عين پول خمس نداده لباس احرام بخرد اشكال دارد.

آية اللَّه زنجانى: كسى كه به مقدارى از اموالش خمس تعلق گرفته، تا خمس آن را نداده نبايد در آن اموال تصرف كند. و همچنين اگر مال متعلق خمس، با اموال ديگرى مشتبه شود و همه آن‌ها محل ابتلاء او باشد، و در هر دو صورت اگر آن را در راه حج صرف كرد يا لباس احرام يا قربانى خريد، معصيت كرده، لكن معامله و اعمال بعدى او صحيح است، هرچند احتياط مستحب مؤكّد در آن است كه در فرض عدم عذر به طواف و نماز و سعى در آن اكتفا نكند.

(س 667)

247- اگر با پول خمس نداده لباس احرام بخرد و با آن محرم شود و طواف و نماز بجاآورد چنانچه از روى علم و عمد نبوده اصل عمره و حجّ اوصحيح است ولى درصورتى كه جاهل مقصّر باشد «⁽¹⁾» بايد طواف و نماز را اعاده كند. «⁽²⁾

آيةاللَّه صافى: اگر با عين پول خمس نداده باشد، حكم مطابق با متن است و اگر به‌صورت كلّى خريده و بعد پول را داده اشكال ندارد.

آية اللَّه بهجت: اگر قصد قربت از او محقق نشده است.

آية اللَّه فاضل: و مستحب است سعى و تقصير را اعاده كند.

(س 668)

248- اگر با پولى كه معلوم نيست متعلّق خمس است يا نه لباس احرام بخرد «⁽³⁾» لازم نيست خمس بدهد و طواف با آنصحيح است هر چند

احتياط مطلوب است. «⁽¹⁾

آية اللَّه سيستانى: اگر احتمال مى‌دهد خمس به آن متعلق باشد به احتياط واجب بايد با حاكم شرع به نسبت احتمال مصالحه كند ولى طواف با فرض خريد بنحو كلى فى‌الذمه صحيح است.

آية اللَّه خويى: صور مسأله مختلف است و احتياط به مصالحه با حاكم شرع ترك نشود.

(س 669)

249- ياوضع فعلى كه غالباً در مطاف و نزديك مقام ازدحام است اگر مى‌توانند ولو دروقت خلوت در مطاف طواف كنند بايد «⁽²⁾

آية اللَّه مكارم: طواف حدّ معيّنى ندارد.

آيةاللَّه فاضل: ولى چنان‌چه ضرورت عرفى اقتضا كند، انجام طواف در خارج از حد با رعايت الأقرب فالأقرب مانعى ندارد و صبر كردن و تأخير انداختن لازم نيست.

آية اللَّه زنجانى: و اگر نمى‌توانند يا مشقت شديد دارد، براى طواف در محدوده مقام نايب مى‌گيرند و اگر نمى‌توانند نايب بگيرند يا مشقت شديد دارد، مى‌توانند در فاصله دورتر طواف كنند و در هر حال اگر طواف در محدوده مقام- ولو با تأخير- براى نوع حجاج مشقت شديد داشته باشد طواف در فاصله دورتر مانع ندارد حتى براى كسانى كه مى‌توانند در محدوده طواف كنند و در صورت ازدحام مى‌توان نماز طواف واجب را با فاصله از مقام خواند لكن بايد پشت مقام بايستد به طورى كه از نظر عرفى رو به مقام و كعبه باشد.

(س 658)

250- اگر قبل از حجر الاسود طواف را شروع كند طوافش باطل است. «⁽⁵⁾»

(س 680)

251- قطع طواف بدون عذر مانع ندارد «⁽¹⁾

آيةاللَّه گلپايگانى، آيةاللَّه صافى: به مسأله 255 مراجعه كنيد.

آيةاللَّه فاضل: قبل از فوات موالات نيز مى‌تواند آن را از سر بگيرد و فرقى نيست كه دور دوم را رها كند يا غير آن‌را.

آيات عظام گلپايگانى، صافى، مكارم: از سرگرفتن آن مانعى ندارد.

(س 684)

252- چنانچه شخصى در اثناء طواف به خاطر بوسيدن و لمس بيت‌اللَّه الحرام از مسير خود منحرف شود اگر ملتفت «⁽⁴⁾» بوده كه از همان محلى كه طواف را رها كرده شروع كرده و بعداً شك عارض شده حكم بهصحّت نمايد و در غير اينصورت «⁽⁵⁾» اكتفا به طواف مزبور محلّ اشكال «⁽⁶⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: در صورتى كه توجّه به حكم و بنابر اتيان طواف صحيح داشته است. طواف صحيح است.

است.

(س 696)

253- اگر در اثناء طواف بر اثر فشار جمعيت به جلو رانده شود و بعد به جاى اين كه همان مقدار را جبران كند شوط ديگرى بجاآورد و طواف را تمام كند «⁽¹⁾» طواف او اشكال دارد و بايد آن را اعاده كند. «⁽²⁾

آيةاللَّه فاضل: اگر آن شوط را رها كرده و از نو يك شوط ديگر به‌جا آورده صحيح است.

(س 697)

254- اگر طواف را فراموش كند يا باطل انجام دهد «⁽³⁾» مى‌تواند در ماه‌هاى غير حجّ هم انجام دهد. «⁽⁴⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: اگر طواف باطل باشد با گذشت زمان تدارك، حجش باطل است.

آية اللَّه سيستانى: اگر بطلان نيز در اثر فراموشى بعضى از شروط باشد پس اگر طواف عمره باشد و در وقت متذكر شود بايد در وقت انجام دهد و اگر بعد از آن و قبل از طواف حج باشد به احتياط واجب قبل از طواف حج انجام دهد و اگر بعد از آن باشد هر وقت قضا كند جايز است و در صورتى كه طواف حج باشد و در ماه ذيحجه متذكر شود بايد قبل از پايان ماه انجام دهد وگرنه هر وقت قضا كند كافى است. و چنانچه بطلان حج ناشى از جهل به حكم باشد يا مثلًا بفهمد كه در اعضاى وضويش حاجب بوده با گذشت عمره تمتع عمره‌اش باطل مى‌شود و نيز اگر در حج باشد با گذشت وقت حج حجش باطل مى‌شود.

آية اللَّه فاضل: اگر بطلان طواف عمره تمتع در اثر فراموشى بعضى از شروط يا از جهت جهل به برخى شرايط و خصوصيات باشد و در وقت متوجه شود، بايد آن را تدارك كند و نماز آن را اعاده كند و اگر بعد از تقصير متوجه شود از احرام خارج شده و فقط طواف و نماز آن را اعاده كند و اگر بعد از محرم شدن به احرام حج و قبل از طواف حج متوجه شود، بايد طواف و نماز آن را اعاده كند و مستحب است كه قبل از طواف حج آن را انجام دهد و اگر بعد از اعمال حج و در ماه ذى‌حجه متوجه شد همان وقت طواف و نماز آن را اعاده كند و اگر نشد هر وقت كه توانست و اگر خودش نمى‌تواند نايب بگيرد تا نايب او طواف و نماز او را انجام دهد و عمره و حج او صحيح است.

آية اللَّه زنجانى: مى‌تواند به شمارش ديگرى اعتماد كند هرچند برايش اطمينان پيدا نشود.

(س 710)

255- اگر در عدد اشواط طواف وسعى و عدد سنگ‌هاى رمى به ديگرى اعتماد كند چنانچه اطمينان به عدد پيدا نمايد «⁽¹⁾

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: يا آن شخص ثقه باشد.

(س 712)

256- محرم مى‌تواند قبل از انجام طواف واجب خود هم (چه طواف عمره يا حج و چه طواف نساء) همين طوافها را براى معذور نيابت كند. «⁽²⁾

آية اللَّه تبريزى: احتياط اين است كه پس از انجام اعمال خود، آن را براى منوب عنه انجام دهد.

(س 715)

257- اگرصاحب عادت وقتيّه و عدديه كه عددش مثلًا هفت روز است، روز هفتم پاك شد و غسل كرد و اعمال را بجا آورد و بعداً خون ديد «⁽³⁾» چنانچه از روز دهم تجاوز نكرده محكوم به حيض است «⁽⁴⁾

آية اللَّه تبريزى: اگر آن لك صفات حيض را داشت و قبل از گذشت ده روز از ابتداء حيض قطع شد بايد طواف و نماز طواف را كه خوانده اعاده نمايد و اگر بعد از آن سعى يا تقصير كرده آنها را هم اعاده نمايد و در غير اينصورت اعمالى را كه انجام داده صحيح است.

آية اللَّه خويى: اگر به صفات حيض ادامه يافت و از ده روز نگذشت اعمال گذشته باطل بوده و اگر از ده روز گذشت و يا به غير صفات ادامه يافت اعمالش صحيح واقع شده.

آية اللَّه سيستانى: پاكى بين دو خون كه حيض واحد شمرده مى‌شوند محل اشكال است و به احتياط واجب بايد اعمالش را تدارك نمايد.

وسعت وقت بايد طواف و نماز را اعاده كند و در ضيق وقت محلّ اشكال است كه مراعات احتياط بايد بشود. «⁽¹⁾»

(س 719)

258- هر گاه زنى ولو به جهت خوردن قرص نظم عادت ماهانه‌اش بر هم خورد چنانچه خون سه روز استمرار داشته باشد «⁽²⁾» ولو به اين نحو كه پس از خروج تا سه روز باطن فرج آلوده باشد حكم حيض دارد وگرنه

بايد به وظايف مستحاضه عمل كند. «⁽¹⁾»

(720)

259- مستحاضه كثيره بايد براى هر يك از طواف و نماز جداگانه غسل كند، مگر آنكه از وقت غسل براى طواف تا آخر نماز خون قطع باشد. «⁽²⁾

آية اللَّه بهجت: زنى كه در حال استحاضه است به همان دستورى كه براى نماز خود طهارت مى‌گيرد براى طواف نيز همان طهارت كافى است.

آية اللَّه تبريزى: بنابر احتياط براى طواف و نماز آن يك غسل كند و براى هريك از آن دو يك وضو بگيرد.

آية اللَّه مكارم: مستحاضه كثيره هنگامى كه غسلهاى نماز خود را به موقع بجا آورد غسل ديگرى براى طواف بر او واجب نيست، تنها وضو بگيرد بنابر احتياط.

آية اللَّه خويى: و اما كثيره غسل كند براى هر كدام و محتاج به وضو نيست مگر اين كه محدث به حدث اصغر باشد، كه در اين صورت احوط ضم وضو است به غسل.

آية اللَّه سيستانى: اگر خون مستمر باشد كه بيرون آمدن خون از پنبه منقطع نشود يك غسل كافى است اگرچه احتياط مستحب براى هر كدام يك غسل است و اگر چنين نباشد و به نحوى باشد كه بتواند پس از طواف با غسلى ديگر نماز را انجام دهد در حالى كه خون بيرون نزده باشد در اين صورت اگر پس از غسل و انجام طواف خون بيرون نيامده بود مى‌تواند با همان غسل نماز را بخواند و اگر بيرون آمده بود به احتياط واجب براى نماز دوباره غسل كند.

آية اللَّه فاضل: احتياط واجب آن است كه مستحاضه كثيره و متوسطه علاوه بر اغسال يوميه، يك غسل براى طواف و نماز آن انجام دهند و براى طواف يك وضو و براى نماز طواف هم يك وضو بگيرد و اگر غسل براى او حرجى است، يعنى مستلزم مشقتى است كه عادتاً قابل تحمل نيست، به‌جاى غسل تيمم كند و وضو بگيرد. مستحاضه قليله براى طواف يك وضو و براى نماز آن هم يك وضو بايد بگيرد.

آية اللَّه زنجانى: مستحاضه كثيره بايد براى هر نماز و هر طواف جداگانه علاوه بر غسل، وضو هم بگيرد، و در مورد نماز طواف، چنانچه آن را بدون فاصله قابل توجهى از طواف بجا آورده باشد لازم نيست براى آن مجدداً اعمال مستحاضه را بجا آورد، والا بايد براى نماز طواف هم اعمال مستحاضه را تكرار كند، مگر در صورتى كه اطمينان داشته باشد كه پس از طواف تا پايان نماز آن، از وى خون بيرون نيامده است.

(س 725)

260- اگر براى جلوگيرى از قاعدگى از قرص استفاده مى‌كنند كه موقع طواف گرفتار حيض نباشند چنانچه در ايام عادت لك كمرنگ ببيند «⁽¹⁾» اين خون حكم استحاضه را دارد «⁽²⁾

آية اللَّه زنجانى: اين خون حيض به حساب مى‌آيد و به طور كلى خونى كه زن در ايام عادت مى‌بيند هرچند نشانه‌هاى حيض را نداشته باشد و به جهت مانعى- چون قرص- كمتر از سه روز باشد، حيض به شمار مى‌رود.

(س 736)

261- در مواردى كه طواف و نماز يا سعى بايد اعاده شود لازم

نيست «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: احوط آنست كه طواف و سعى را قبل از تقصير و خروج از احرام انجام دهد.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: اگر طواف را از روى جهل ترك كرده و يا آنها را باطل انجام داده تا محل تدارك آن باقى است باقى در احرام مى‌باشد و لباس دوخته را بايد دربياورد و بعد از گذشت زمان تدارك حجش باطل است و بعيد نيست احرامش هم باطل باشد.

(س 751)

262- هرگاه محرم لباس احرام را كنار بگذارد و با لباس دوخته اعمال عمره از طواف و سعى را انجام دهد، جهلًا يا عمداً، طواف و سعى مزبورصحيح، و عمره مذكور مجزى است. «⁽³⁾

آية اللَّه خويى: فتواى ايشان در جايى كه هيچگونه ساتر دوخته نشده نداشته باشد روشن نيست.

آية اللَّه تبريزى: اگر ساتر منحصر به لباسهاى دوخته‌اى كه پوشيده است باشد طواف اشكال دارد مگر اعتقاد داشته كه اين عمل بر او جايز است.

آية اللَّه بهجت: ولى پوشيدن لباس مخيط در حال احرام كفاره دارد براى متعمّد و يا مضطرّ، بخلاف ناسى و ساهى و جاهل.

آية اللَّه نورى: هر چند كه مرتكب حرام شده است و بايد يك گوسفند كفّاره بدهد.

(س 752)

263- حجاب زن در طواف با حجاب زن در نماز فرق مى‌كند، «⁽⁴⁾

آية اللَّه فاضل: فرقى ندارد.

آية اللَّه مكارم: در حال نماز پشت پا و كف آن نيز مستثنى است ولى در طواف احتياط پوشاندن آن است. همچنين در نماز نقاب ضررى ندارد ولى در طواف جايز نيست.

آية اللَّه سيستانى: فى الجمله فرق مى‌كند گرچه احتياط اين است كه همان مقدار كه در نماز پوشاندن واجب است در طواف نيز واجب است ولى اگر قسمتى از موها يا بازو و ساق پا پيدا باشد طواف صحيح است همچنين به احتياط واجب نبايد صورت خود را با نقاب و مانند آن بپوشاند حتى اگر مُحل باشد.

آية اللَّه نورى: فرق مى‌كند چون در نماز مى‌تواند صورت خود را بپوشاند ولى در طواف واجب است صورت خود را نپوشاند.

فقط وجه و كفين در طواف مستثنى است على الاحوط. «⁽¹⁾»

(س 754)

264- اگر مقدارى از موهاى سر زن يا جاهاى ديگر بدن او كه بايد در حال طواف بپوشاند ظاهر باشد، چنانچه عمدى باشد، طوافصحيح نيست «⁽²⁾

آية اللَّه خويى: در فرض جهل به حكم طواف صحيح است.

آية اللَّه زنجانى: طواف مطلقاً صحيح است هر چند در فرض عدم عذر گناهكار است، بلى رعايت اين احتياط بسيار مناسب است.

(س 755)

265- اكل و شرب در حال طواف مانع ندارد.

(س 757)

266- اگر در عمره يا حجّ طواف را تمام كند و بگويد دلچسب

نشد لذا يك طواف ديگر بدون خواندن نماز طواف اول بجا مى‌آورد، عمل اوصحيح است، «⁽¹⁾

آية اللَّه بهجت: چون جنبه احتياطى دارد اشكالى ندارد و طواف احتياطى طواف ديگر نيست تا قران حاصل شود.

نسبت به نظر ساير آيات عظام مراجعه شود به مسأله 224

آية اللَّه سيستانى: صحّت عمل مورد اشكال است از جهت فاصله بين طواف و نماز مگر اينكه جاهل قاصر باشد.

(س 756)

267- به وسوسه نبايد اعتنا كرد، و اگر قسمتى از طواف اشكال پيدا كند همان قسمت بايد تصحيح شود و انجام يك عمل چندين بار به عنوان احتياط و رجاء با اينكه عمل نقصى هم ندارد وسوسه است بلى انجام عمل احتياطى بدون وسوسه مانع ندارد.

(س 763)

268- اگر در طواف مستحبى زن بداند كه به بدن مرد نگاه مى‌كند «⁽²⁾» يا احياناً در بين فشار مردان قرار مى‌گيرد، چنانچه اختياراً نگاه به نامحرم نكند اشكال ندارد، ولى در ازدحام بهتر است مراعات كنند و در هرصورت طواف صحيح است.

(س 766)

269- احوط ترك طواف «⁽¹⁾

آية اللَّه گلپايگانى، آية اللَّه صافى: اقوى جواز و احوط ترك آن است.

آية اللَّه خويى، آية اللَّه تبريزى: احوط اين است شخصى كه احرام حج تمتع بسته پس از احرام و پيش از رفتن به عرفات طواف مستحبى ننمايد و چنانچه طواف نمود بنابر احتياط بعد از طواف تلبيه را تجديد كند.

آية اللَّه بهجت: اشكالى ندارد.

[ در عمره تمتع و عمره مفرده نظر آيات عظام نامبرده در مناسك مطابق متن است ولكن در آراء المراجع ص 323 در جواب استفتاء آية اللَّه خويى چنين فرموده‌اند: طواف مستحبى در اثناء عمره تمتع و عمره مفرده جايز است. و در ادامه از آقاى لطفى چنين نقل شده: به نظر آية اللَّه العظمى خويى احوط ترك طواف مستحبى است در اثناء عمره تمتع و عمره مفرده قبل از تقصير، ولى در عمره مفرده بعد از تقصير و قبل از طواف نساء مانعى ندارد.]

(س 768)

270- شخص نمى‌تواند هر شوط از طواف مستحب را به نيّت يك نفر بجاآورد ولى‌مى‌تواند مجموع را به نيّت چند نفر انجام دهد. «⁽³⁾

آية اللَّه سيستانى: نيابت در يك شوط نيز صحيح است ولى در اين صورت نبايد مجموع هفت شوط را به عنوان يك طواف انجام دهد.

(س 769)

271- جايز نيست طواف مستحبى را خارج از محدوده طواف واجب بجاآورد مگر در مورد ضرورت. «⁽⁴⁾

آية اللَّه زنجانى: طواف مستحب از اين جهت حكم طواف واجب را دارد كه در مسأله 217 گذشت.

(س 770)

272- احوط آن است كه حاجى بعد از برگشتن از منى تا اعمال واجب را انجام نداده طواف مستحبى نكند. «⁽¹⁾»

(س 771)

آداب و مستحبات طواف

«⁽²⁾»

273- در حال طواف، مستحب است بگويد:

«اللَّهُمَّ إِ نِي أَسْأَ لُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي يُمْشى بِهِ عَلى طَلَلِ الْماء، كَما يُمْشَى بِهِ عَلى جَدَدِ الْأَرْض، وَ أَسْأَ لُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي يَهْتَزُّ لَهُ عَرْشُكَ، وَ أَسْأَ لُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي تَهْتَزُّ لَهُ أَقْدامُ مَلائِكَتِكَ، وَ أَسْأَ لُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي دَعاكَ بِهِ مُوسَى مِنْ جانِبِ الطُّورِ، فَاسْتَجَبْتَ لَهُ، وَ أَ لْقَيْتَ عَلَيْهِ مَحَبَّةً مِنْكَ، وَ أَسْأَ لُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي غَفَرْتَ بِهِ لِمُحَمَّدٍصَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ، ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ ما تَأَخَّرَ، وَ أَتْمَمْتَ عَلَيْهِ نِعْمَتَكَ، أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذا وَ كَذا».

و بجاى كذا و كذا حاجت خود را بطلبد.

و نيز مستحب است در حال طواف بگويد:

«اللَّهُمَّ إِ نِي إِلَيْكَ فَقِير، وَ إِ نِي خائِفٌ مُسْتَجِير، فَلا تُغَيِرْ جِسْمِي وَ لا تُبَدِلِ اسْمِي»

وصلوات بر محمد و آل محمد بفرستد بخصوص وقتى كه به در

خانه كعبه مى‌رسد. و بخواند اين دعا را:

«سائِلُكَ فَقِيرُكَ مِسْكِينُكَ بِبابِكَ، فَتَصَدَّقْ عَلَيْهِ بِالْجَنَّةِ، اللَّهُمَّ الْبَيْتُ بَيْتُكَ، وَ الْحَرَمُ حَرَمُكَ، وَ الْعَبْدُ عَبْدُكَ، وَ هَذا مَقامُ الْعائِذِ الْمُسْتَجِيرِ بِكَ مِنَ النَّارِ، فَأَعْتِقْنِي وَ والِدَيَّ وَ أَهْلِي وَ وُلْدِي وَ إِخْوانِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ النَّار، يا جَوادُ يا كَرِيم»

و وقتى كه به حجر اسماعيل رسيد رو به ناودان و سر را بلند كند و بگويد:

«اللَّهُمَّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِكَ، وَ أَجِرْنِي بِرَحْمَتِكَ مِنَ النَّارِ، وَ عافِنِي مِنَ السُّقْمِ، وَ أَوْسِعْ عَلَيَّ مِنَ الرِزْقِ الْحَلالِ، وَ ادْرَأْ عَنِي شَرَّ فَسَقَةِ الْجِنِ وَ الْإِنْسِ، وَ شَرَّ فَسَقَةِ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ»

و چون از حِجر بگذرد و به پشت كعبه برسد بگويد:

«يا ذَا الْمَنِ وَ الطَّوْلِ، وَ الْجُودِ وَ الْكَرَمِ، إِنَّ عَمَلِي ضَعِيفٌ فَضاعِفْهُ لِي، وَ تَقَبَّلْهُ مِنِي، إِنَّكَ أَ نْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيم».

و چون به ركن يمانى برسد دست بردارد و بگويد:

«يااللَّهُ ياوَلِيَّ الْعافِيَة، وَخالِقَ الْعافِيَة، وَرازِقَ الْعافِيَة، وَالْمُنْعِمَ بِالْعافِيَة، وَ الْمَنَّانَ بِالْعافِيَة، وَ الْمُتَفَضِلَ بِالْعافِيَة عَلَيَّ وَعَلَى جَمِيعِ خَلْقِك، يا رَحْمانَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِيمَهُما،صَلِ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَ ارْزُقْنا الْعافِيَةَ، وَ دَوامَ الْعافِيَةِ، وَ تَمامَ الْعافِيَةِ، وَشُكْرَ الْعافِيَةِ فِي‌الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ، يا أَرْحَمَ الرَّاحِمِين».

پس سر به جانب كعبه بالا كند و بگويد:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي شَرَّفَكِ وَ عَظَّمَكِ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً نَبِيّاً، وَ جَعَلَ عَلِيّاً إِماماً، اللَّهُمَّ أَهْدِ لَهُ خِيارَ خَلْقِكَ، وَ جَنِبْهُ شِرارَ خَلْقِك».

و چون ميان ركن يمانى و حجر الأسود برسد بگويد:

«رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً، وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً، وَ قِنا عَذابَ النَّار»

و در شوط هفتم وقتى كه به مستجار «⁽¹⁾» رسيد مستحب است دو دست خود را بر ديوار خانه بگشايد و شكم و روى خود را به ديوار كعبه بچسباند و بگويد:

«اللَّهُمَّ الْبَيْتُ بَيْتُكَ، وَ الْعَبْدُ عَبْدُكَ، وَ هَذا مَكانُ الْعائِذِ بِكَ مِنَ النَّارِ»

پس به گناهان خود اعتراف نموده و از خداوند عالم آمرزش آن را بطلبد كه انشاء اللَّه تعالى مستجاب خواهد شد بعد بگويد:

«اللَّهُمَّ مِنْ قِبَلِكَ الرَّوْحُ وَ الرَّاحَةُ، وَ الْفَرَحُ وَ الْعافِيَةُ، اللَّهُمَّ إِنَّ عَمَلِي ضَعِيفٌ فَضاعِفْهُ لِي، وَ اغْفِرْ لِي ما اطَّلَعْتَ عَلَيْهِ مِنِي وَخَفِيَ عَلى خَلْقِكَ، أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ»

و آنچه خواهد دعا كند، و ركن يمانى را استلام كند و به نزد حجر الأسود آمده و طواف خود را تمام نموده و بگويد:

«اللَّهُمَّ قَنِعْنِي بِما رَزَقْتَنِي، وَ بارِكْ لِي فِيما آتَيْتَنِي»

274- براى طواف‌كننده مستحب است در هر شوط أركان خانه كعبه و حجر الأسود را استلام نمايد و در وقت استلام حجر بگويد «⁽¹⁾»:

«أَمانَتِي أَدَّيْتُها، وَ مِيثاقِي تَعاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِي بِالْمُوافاة».

(م 772)

نماز طواف

اشاره

275- واجب است بعد از تمام شدن طواف عمره دو ركعت نماز بخواند مثل نمازصبح.

(م 773)

276- مى‌تواند نماز طواف را با هر سوره‌اى كه خواست بخواند مگر سوره‌هاى سجده، «⁽¹⁾

آية اللَّه زنجانى: قرائت سوره سجده در نماز مانعى ندارد و فقط آيه سجده را نبايد بخواند لذا مى‌تواند كل سوره به استثناء آيه سجده را بخواند و نماز را تمام كند و چنانچه آيه سجده را در نماز خواند بايد سجده كند و اگر عمداً آيه را خوانده و سجده كرد، نمازش باطل مى‌شود.

(م 774)

277- جايز است نماز طواف را بلند بخواند مثل نمازصبح يا آهسته مثل نماز ظهر.

(م 775)

278- شك در ركعات نماز طواف موجب بطلان نماز است، «⁽²⁾» و بايد

اعاده كند، و بعيد نيست اعتبار ظنّ در «⁽¹⁾» ركعات، و در ظن در افعال «⁽²⁾

آيات عظام خويى، تبريزى، سيستانى: ظن در افعال حكم شك را دارد.

(م 776)