هزار و یک نکته از قرآن کریم

مشخصات کتاب

سرشناسه:دهقان‌فردوس، اکبر، ۱۳۲۹ -

عنوان و نام پدیدآور:هزار و یک نکته از قرآن کریم/ تالیف اکبر دهقان.

مشخصات نشر:تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری:۶۸۰ ص.

شابک:۲۰۰۰۰ ریال 964-5652-03-0 : ؛ ۲۰۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۲۰۰۰۰ ریال (چاپ سوم) ؛ ۲۵۰۰۰ ریال (چاپ پنجم) ؛ ۲۸۰۰۰ ریال (چاپ هفتم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال: چاپ نهم : 978-964-5652-03-4

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ دوم: ۱۳۷۹.

یادداشت:چاپ سوم: ۱۳۸۲.

یادداشت:چاپ چهارم و پنجم: ۱۳۸۴.

یادداشت:چاپ هفتم: بهار ۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ نهم: زمستان ۱۳۸۷.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع:شیعه -- عقاید

شناسه افزوده:مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن

رده بندی کنگره:BP۹۸/د۸۸ھ۴ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی:م‌۷۸-۲۷۶۶۹

اشاره

1- پیشگفتار

هزار و یک نکته از قرآن کریم » پیشگفتار

 تمجید از قرآن مجید؛ «ق و القرءان المجید»⁽¹⁾و تکریم از این کتاب آسمانی؛ «انّه لقرءان کریم»⁽²⁾و تعظیم از این وحی الهی؛ «و لقد ءاتیناک سبعاً من المثانی و القران العظیم»⁽³⁾، در شأن ذات اقدس خداوندی است که این کتابِ نور و هدایت؛ «قد جاءکم من اللّه نور و کتاب مبین یهدی به اللّه من اتّبع رضوانه سبل السّلام»⁽⁴⁾، را بر اساس علم بی منتهای خویش نازل کرده است؛ «فإلّم یستجیبوا لکم فاعلموا انّما أنزل

بعلم اللّه»⁽⁵⁾. چه بهتر که توصیف این مأدبه آسمانی؛ «القران مأدبة اللّه»⁽⁶⁾را از معلم آن که خداوند رحمن است؛ «الرّحمن علّم القران»، بشنویم.

 قرآن کریم بهترین سخن الهی است؛ «اللّه نزّل أحسن الحدیث»⁽⁷⁾، و مایه‌ی ذکر و یادآوری است؛ «ان هو الاّ ذکر و قرءان مبین»⁽⁸⁾، و برترین موعظه و پند الهی است؛ «قد جاءتکم موعظة من ربّکم»⁽⁹⁾. برای مؤمنان شفا و درمان است؛ «و ننزّل من القران ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین»⁽¹⁰⁾، همچنین جدا کننده‌ی حق از باطل است؛ «تبارک الّذی نزّل الفرقان علی عبده».⁽¹¹⁾

 کتابی که هیچ شکی در آن نیست و مایه‌ی هدایت پرهیزکاران است؛ «لا ریب

فیه هدی للمتّقین».⁽¹⁾

 کتابی که از سنگینی خاصی برخوردار است؛ «انا سنلقی علیک قولاً ثقیلاً».⁽²⁾کتابی که دارای برکت و خیر کثیر است؛ «و هذا کتاب أنزلناه مبارک»⁽³⁾. کتابی که هرگز باطل در آن راه پیدا نمی‌کند؛ «لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه».⁽⁴⁾

 کتابی که معجزه‌ی جاوید پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است؛ «قل لئن اجتمعت الانس و الجنّ علی أن یأتوا بمثل هذا القران لا یأتون بمثله».⁽⁵⁾

 کتابی که تعلیم و تعلّم و عمل به آن، انسان را عالم ربانی می‌کند؛ «و لکن کونوا ربّانیین بما کنتم تعلّمون الکتاب».⁽⁶⁾

 کتابی که تمسک به آن مایه‌ی صلاح و فلاح انسان است؛ «و الّذین یمسّکون بالکتاب و أقاموا الصّلوة انّا لا نضیع أجر المصلحین»⁽⁷⁾.

 جای بسی تأسف است که مسلمانان به جای اخذ این کتاب؛ «خذوا ما ءاتیناکم بقوّة»⁽⁸⁾، آن را مهجور کردند؛ «و قال الرّسول یا ربّ انّ قومی اتّخذوا هذا القرءان مهجوراً»⁽⁹⁾، و به جای این که کتاب الهی را امام و قائد خود بدانند؛ «علیکم بالقران فاتّخذوه اماماً و قائداً»⁽¹⁰⁾، آن را مأموم خود قرار دادند؛ «فنبذوه وراء ظهورهم».⁽¹¹⁾

 امیدوارم که قرآن کریم، شافی ما در دنیا؛ «و ننزّل من القرءان ما هو شفاء و

رحمة»⁽¹⁾و شافع ما در قیامت باشد؛ «علیکم بالقرآن فانه شافع مشفّع».⁽²⁾

2- هدف از تدوین

هزار و یک نکته از قرآن کریم » هدف از تدوین

 پس از آن که کتاب «یکصد و پنجاه موضوع از قرآن کریم» ویژه‌ی مبلغان، منتشر و مورد استقبال سروران عزیز روحانی و مبلّغان دینی قرار گرفت، بعضی از دوستان چنین پیشنهاد دادند: مناسب بود در ذیل هر بحثِ موضوعی، نکته‌ای از قرآن کریم بیان می‌شد. در پاسخ عرض کردم که ان شاء اللّه کتاب جداگانه‌ای تحت عنوان «نکته‌ها» به صورت موضوعی خواهم نوشت تا دسترسی به بعضی از نکات و لطایف قرآن کریم برای

دوستداران فرهنگ قرآنی سهل و آسان باشد.

 سرانجام تصمیم گرفتم برخی از کتب تفسیری مانند تفسیر کبیر، کشف الاسرار، نور الثقلین، المیزان، نمونه، نور و بعضی از کتب دیگر را مطالعه کرده و نکته‌های لطیف آن‌ها انتخاب و به صورت موضوعی تنظیم کنم که بحمد اللّه توفیق رفیق گشت و این مهم به پایان رسید.

3- یادآوری چند نکته

هزار و یک نکته از قرآن کریم » یادآوری چند نکته

 1 - نکته‌های گزینش شده، نمونه‌ای از لطایف و نکته‌ها و قطره‌ای از دریاست که هرگز به عمق این بحر عمیق نتوان رسید؛ «بحراً لا یدرک قعره».⁽³⁾

 2 - نکته‌های انتخاب شده در هر موضوعی متنوع و مختلف، و مشتمل بر نکات اعتقادی،

اخلاقی، تربیتی، عرفانی، ادبی، سیاسی و اجتماعی است.

 3 - جهت طولانی نشدن مطالب و نکته‌ها، نوعاً از ترجمه‌ی آیات خودداری شده و در بیان شرح بعضی از آیات و روایات، از تفسیر نمونه و ترجمه‌ی المیزان استفاده شده است.

 4 - جهت اعتماد خوانندگان عزیز، مدارک و منابع نکته‌ها در پانوشت ذکر گردیده است. حدود یکصد نکته که مدرک آن بیان نشده، از خود مؤلف است.

 5 - غالباً در نقل نکته‌ها تصرّفی اعم از تلخیص و تکمیل صورت گرفته است.

 6 - مقصود از تفسیر موضوعی که در پاورقی به آن اشاره شده، تفسیر موضوعی استاد گرانمایه حضرت آیت اللّه جوادی آملی «دامت برکاته» و منظور از محاضرات، نکته‌هایی است که از درس معظم له استفاده شده است.

 7 - در خاتمه از استاد ارجمند جناب حجة الاسلام و المسلمین حاج آقای قرائتی که حدود پانصد نکته‌ی این کتاب را مطالعه کرده و تذکراتی را در تکمیل بعضی از نکته‌ها به بنده دادند و نیز مسئولیت نشر این کتاب و کتاب «یکصد و پنجاه موضوع» را عهده‌دار شدند، کمال تقدیر و تشکر را دارم. همچنین از دوست گرامی حجة الاسلام آقای مجید حیدری‌فر که تنظیم فصول و ویراستاری این اثر را پذیرفتند، تشکر می‌کنم.

اکبر دهقان - حوزه‌ی علمیه‌ی قم

 1 / 5 / 78

4- نکات 1 تا 15

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 1 تا 15

 ادله‌ی اثبات خداوند 

 1 - اصول سه‌گانه‌ی اعتقادی

 اصول سه‌گانه‌ی اعتقادی گاهی در یک سوره مطرح است، چنان که در سوره‌ی مبارکه‌ی (یس) آمده است؛ «نبوّت» در ابتدای سوره بیان شده است؛ «انّک لمن المرسلین»، مبدأ و معاد نیز پایان آن؛ «فسبحان الّذی بیده ملکوت کل شی‌ء و الیه ترجعون»⁽¹⁾، گاهی نیز این سه اصل اعتقادی در یک آیه مطرح شده است؛ «ءامن الرّسول بما أنزل إلیه من ربّه و المؤمنون کلّ ءامن باللّه و ملئکته و کتبه و رسله لا نفرّق بین أحد من

رسله و قالوا سمعنا و أطعنا غفرانک ربّنا و إلیک المصیر»⁽²⁾، که جمله‌ی «کلّ ءامن باللّه» ناظر به توحید و جمله‌ی «لا نفرّق بین أحد من رسله» بیان کننده‌ی نبوت و جمله‌ی «و إلیک المصیر» اشاره به معاد است.

 2 - عدم شک در مبدأ و معاد

 قرآن کریم شک و ریب را از سه امر نفی کرده است: خداوند، قیامت، قرآن کریم. آنگاه، برای کسانی که احیاناً شک و تردیدی دارند، بدین شرح استدلال می‌کند:

 1 - در وجود ذات خداوند متعال هیچ شکی نیست؛ «أفی اللّه شک». زیرا او پدید آورنده‌ی نظام هستی است؛ «فاطر السّموات و الأرض».⁽¹⁾

 2 - در معاد و روز قیامت نیز جای هیچ شکی نیست؛ «ربّنا انّک جامع النّاس لیوم لاریب فیه».⁽²⁾زیرا خداوند انسان را از خاک آفرید؛ «یا أیّها النّاس ان کنتم فی ریب من البعث فإنّا خلقناکم من تراب».⁽³⁾

 3 - در قرآن کریم هیچ شکی نیست که از ناحیه‌ی خداست؛ «لاریب فیه هدی للمتّقین».⁽⁴⁾زیرا تحدی می‌کند و می‌گوید: اگر شک دارید، سوره‌ای همانند قرآن بیاورید؛ «إن کنتم فی ریب مما نزّلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله».⁽⁵⁾

 3 - فطرت خدا آشنا

 قرآن کریم انسان را دارای فطرتی خداخواه و خداشناس معرفی می‌کند؛ «فطرة اللّه الّتی فطر النّاس علیها لاتبدیل لخلق اللّه»⁽⁶⁾تا فطرت او بیدار است، وی خداگرا و خداجوست، و همه‌ی هستی و دارایی‌هایش را از او می‌داند؛ لیکن گاهی بر اثر غفلت از حقیقت خویشتن، به اسباب مادی دل می‌بندد و در نتیجه، از پروردگارش غافل می‌گردد و در این صورت، اگر به سختی و مصیبتی گرفتار شود، ناامید و مضطرب خواهد شد؛

«و اذا أنعمنا علی الإنسان أعرض و ناء بجانبه و إذا مسّه الشّرّ کان یؤساً».⁽⁷⁾

 بنا بر این، انسان دو حال دارد: فطری و عادی؛ بر اساس هوشیاری فطری، چه در آسایش و رفاه، چه در سختی و بلا، دل سوی خدا دارد و بر پایه‌ی غفلت از فطرت، به نعمت‌های دنیوی مثل مال و جاه و فرزندان سرگرم است، لیکن حوادث تلخ می‌تواند او را از خواب غفلت بیدار کرده و با خدای خویش آشنا سازد؛ «و اذا مسّکم الضّرّ فی البحر ضلّ من تدعون الاّ ایّاه»⁽¹⁾و نیز «و اذا مسّ الانسان الضرّ دعانا لجنبه».⁽²⁾

 کوتاه سخن این که: انسان دارای فطرتی خداجوست، لیکن گاهی هنگام رفاه و آسایش از خداوند غافل می‌شود، ولی زمان گرفتاری و ابتلا هوشیار می‌گردد و یگانه موجودی را صدا می‌زند که توان برطرف کردن مشکلاتش را دارد و برای سهولت دستیابی به اهدافش، وعده‌ی اطاعت و شکرگزاری می‌دهد؛ «لئن أنجینا من هذه لنکوننّ من الشّاکرین».⁽³⁾

 پیدایش چنین ارتکازی در انسان‌ها مبتنی بر رفتار اجتماعی آنهاست که برای تأمین نیازهای خویش اقدام به معامله می‌کنند و چیزی می‌دهند و در مقابلش چیز دیگری می‌ستانند. بدین جهت، در ارتباط با خداوند سبحان نیز چنین عمل می‌کنند، در حالی که ساحت مقدسش منزه از احتیاج است.

 توسل و رویکرد انسان به خدای سبحان، هر چند در حالت اضطرار و بیچارگی باشد، دلیل روشنی بر وجود فطرت خداجو و خداگرای اوست، گرچه پس از رسیدن به ساحل امن و رهایی از مصایب دوباره ناسپاسی می‌کند؛ «ثم أنتم تشرکون».(38)

  4 - شکوفایی فطرت به هنگام خطر

 «هو الذّی یسیّرکم فی البرّ و البحر... و ظنّوا أنّهم أحیط بهم دعواللّه مخلصین له الدّین»⁽¹⁾

 خداوند کسی است که شما را در خشکی و دریا سیر می‌دهد .... زمانی که سرنشینان کشتی در محاصره‌ی بلا گرفتار می‌شوند، خداوند را با اخلاص می‌خوانند.

 شخصی خدمت امام صادق علیه السلام عرض کرد: دلیلی بر وجود خداوند متعال بیان کنید. حضرت فرمودند: آیا هنگامی که کشتی دچار موج دریا شده، در حال سفر با آن بوده‌ای؟ گفت: آری. آنگاه پرسیدند: آیا در آن لحظه، قلب تو به جایی متوجه شد، ناله و دعا کردی؟ گفت: آری. حضرت فرمودند: خداوند همان کسی است که در آن لحظه به آن متوجه شدی.⁽²⁾

 5 - عالم ذرّ و پیمان فطرت

 «و إذ أخذ ربّک من بنی ءَادم من ظهورهم ذرّیّتهم و أشهدهم علی أنفسهم ألست بربّکم قالوا بلی»⁽³⁾

 خداوند در آیه‌ی فوق سخن از پیمانی می‌آورد که به طور سربسته از فرزندان آدم گرفته شده، اما این که این پیمان چگونه بوده است، توضیحی در باره‌ی جزئیّات آن در متن آیه نیامده است، لیکن مفسران با اتّکا به روایات فراوان، نظرات مختلفی را بیان کرده‌اند که از همه مهمتر دو نظر است:

 1 - هنگامی که آدم آفریده شد، فرزندان آینده‌ی او تا آخرین فرد بشر از پشت او به صورت ذراتی بیرون آمدند (و طبق بعضی از روایات این ذرات از کل آدم بیرون آمدند)، آن‌ها دارای عقل و شعور کافی برای شنیدن سخن و پاسخ گفتن بودند. در این هنگام از طرف خداوند به آن‌ها خطاب شد: «ألست بربّکم»؛ آیا پروردگار شما نیستم؟ همگی در پاسخ گفتند: «بلی شهدنا»؛ آری! بر این حقیقت همگی گواهیم.

 سپس همه‌ی این ذرات به صلب آدم‌علیه السلام (یا به گل آدم) بازگشتند و به همین جهت این عالم را «عالم ذرّ» و این پیمان را «پیمان ألست» می‌نامند. بنا بر این، پیمان مزبور یک پیمان تشریعی و قرار داد خود آگاه میان انسان‌ها و پروردگارشان بوده است.

 2 - منظور از این عالم و این پیمان، همان عالم استعدادها و پیمان فطرت و تکوین و آفرینش است؛ به این ترتیب که به هنگام خروج فرزندان آدم به صورت نطفه از صلب پدران به رحم مادران که در آن هنگام ذراتی بیش نیستند، خداوند استعداد و آمادگی برای حقیقت توحید به آن‌ها داده است. هم در نهاد و فطرتشان این سرّ الهی به صورت یک حسّ درون ذاتی به ودیعه گذارده شده، هم در عقل و خردشان به صورت یک حقیقت خود آگاه.

 بنا بر این، همه‌ی افراد بشر دارای روح توحیدند و سؤالی که خداوند از آن‌ها کرده به زبان تکوین و آفرینش است و پاسخ آن‌ها نیز به همین زبان است.

 گفتنی است که تفسیر اوّل دارای اشکالاتی است که بدان‌ها اشاره می‌کنیم:

 الف - در متن آیات سخن از خارج شدن ذرات از پشت فرزندان آدم است، نه خود آدم؛ «من بنی ءادم  من ظهورهم - ذریتهم»، در حالی که تفسیر اول از خود آدم یا از گل آدم سخن می‌گوید.

 ب - اگر این پیمان با خود آگاهی کافی و عقل و شعور گرفته شده، چگونه همگان آن را فراموش کرده‌اند و هیچ کس آن را به خاطر نمی‌آورد؟

 ج - هدف از چنین پیمانی چه بوده است؟ اگر هدف این بوده که پیمان گزاران با یادآوری آن در راه حق قدم بردارند و جز راه خداشناسی نپویند، باید گفت: چنین هدفی به هیچ وجه از این پیمان به دست نمی‌آید. زیرا همه آن را فراموش کرده‌اند.

 بنا بر این، تفسیر دوم مناسب‌تر است که منظور از این سؤال و جواب یک پیمان فطری بوده است که الآن هم هر کس در درون جان خود آثار آن را می‌یابد؛ «فطرت اللّه الّتی فطر النّاس علیها».⁽¹⁾

 6 - خداوند یگانه نجات‌بخش انسان

 «قل من ینجّیکم من ظلمات البرّ و البحر تدعونه»⁽²⁾

 مقصود از نجات دادن از ظلمات دریا و خشکی، رهایی از شدائدی است که انسان هنگام مسافرت‌های زمینی و دریایی با آن روبرو می‌شود، از قبیل سرمای شدید و گرمای طاقت فرسا و باران و برف و طوفان. روشن است که ابتلای به این گرفتاری‌ها در تاریکی شب رنج‌آورتر است؛ زیرا در تاریکی شب یا در ظلمتی که ابر و باد ایجاد می‌کند، اضطراب، حیرت و بیچارگی آدمی بیشتر می‌شود و کمتر می‌تواند راه چاره‌ای بیابد. بدین

جهت، در آیه‌ی کریمه، نجات دادن را مقید به ظلمات کرده است، وگرنه اصل معنای آیه این است؛ «چه کسی شما را در شداید دستگیری می‌کند؟».(44)

 7 - قانون علیت و تأثیر و تأثر در جهان

 «لا اله الاّ هو خالق کل شی‌ء»⁽¹⁾

 قرآن کریم در باره‌ی موجودات جهان، از آسمان و زمین و ستارگان و کوه‌ها و درختان و حیوان و انسان که دارای آثار و خواصی هستند و این که نسبت این آثار به موجودات، نسبت فعل به فاعل و معلول به علت است، همان نظریه‌ای را ابراز داشته که عقل و تجربه نیز آن را تأیید می‌کند.

 تمامی اجزای عالم، با همه اختلافی که در هویت‌ها و انواع دارند، هر یک دارای فعل و اثری است و این همان قانون علیت عمومی در اجزای جهان است. هر موجودی که از ناحیه‌ی وجود و عدمش مانند دو کفه ترازو مساوی است؛ یعنی، ممکن است موجود شود و ممکن است نشود، چنین موجودی، اگر وجود یافت، قطعاً به وسیله‌ی علتی وجود یافته و معلول علتی غیر خودش است.

 قرآن کریم این قانون را تصدیق کرده و در اثبات وجود صانع و سایر صفاتش، بدان استدلال می‌کند، و اگر این قانون صحیح نبود و عقل و تجربه‌ی ما در تشخیص آن به خطا رفته بود، استدلال به آن صحیح نبود.⁽²⁾

 8 - برهان علیت در اثبات واجب الوجود

 «أم خلقوا من غیر شی‌ء أم هم الخالقون»⁽³⁾

 این آیه‌ی شریفه اشاره به برهان معروف علیّت است که در فلسفه و کلام، برای اثبات

وجود خداوند آمده است؛یعنی جهانی که در آن زندگی می‌کنیم، بدون شک حادث است. زیرا همواره در تحول است و آن چه در حال تغییر و دگرگونی است، در معرض و چنین چیزی قدیم و ازلی نخواهد بود.

 اکنون این سؤال پیش می‌آید که موجود حادث، از پنج حال بیرون نیست:

 1 - بدون علت به وجود آمده است.

 2 - خود علت خویشتن است.

 3 - سایر معلولات جهان علت وجود آن است.

 4 - این جهان معلول علتی است که آن هم به نوبه‌ی خود معلول علت دیگری است و تا بی‌نهایت پیش می‌رود.

 5 - این جهان مخلوق خداوند واجب الوجود است که هستی‌اش از درون ذات پاک اوست.

 باطل بودن چهار احتمال نخست روشن است. زیرا اولاً: پیدایش معلول بدون علت محال است، وگرنه هر چیزی در هر شرایطی باید به وجود آید، در حالی که چنین نیست. ثانیاً: علیّت چیزی نسبت به خودش نیز محال است. چون مفهومش این است که قبل از وجودش موجود باشد و این اجتماع تقیضین است.

 همچنین احتمال سوم که سایر مخلوقات، خالق انسان باشد، نیز واضح البطلان است. زیرا مستلزم دور است، و نیز احتمال چهارم، یعنی امتداد سلسله‌ی علل و معلول‌ها تا بی‌نهایت نیز غیر قابل قبول است. چون بی‌نهایت معلول، مخلوق است و نیاز به خالق دارد، آیا بی‌نهایت صفر عدد می‌شود؟ یا از درون ظلمت نور برمی‌خیزد؟ یا از بی‌نهایت فقر و نیاز، بی‌نیازی به وجود می‌آید؟

 بنا بر این، راهی جز قبول احتمال پنجم؛ یعنی خالقیت واجب الوجود باقی

نمی‌ماند، و از آنجا که رکن اصلی این برهان، نفی احتمال اول و دوم است، قرآن مجید به همان بسنده کرده است.⁽¹⁾

 9 - برهان عام و فراگیر بر توحید

 «فلمّا جنّ علیه اللّیل رءا کوکباً قال هذا ربّی فلمّا أفل قال لاأحبّ الآفلین»⁽²⁾

 هدف حضرت ابراهیم علیه السلام از جمله‌ی «لا أحبّ الآفلین» تفهیم این نکته بود: چیزی که برای انسان باقی نمی‌ماند و از نظر او غایب می‌شود، شایسته نیست که انسان به آن دل ببندد. معبود باید کسی باشد که انسان به شکل فطری او را دوست داشته باشد. بنا بر این، باید چیزی را بپرستد که دستخوش زوال نمی‌گردد.

 این برهان به گونه‌ای است که تمامی اقشار مردم، خواص و عوام، آن را می‌فهمند و از سوی دیگر عام و فراگیر است. زیرا غروب یعنی زوال هر چیزی پس از وجودش، و این معنا در باره‌ی همه‌ی موجودات صادق است. پس، برهان حضرت ابراهیم‌علیه السلام پایه و اساس هر گونه شرک و دوگانه پرستی را منهدم می‌سازد.⁽³⁾

 10 - برهان تمانع و اثبات توحید

 اگر پروردگارانی جز خدای متعال در آسمان‌ها و زمین باشند، بی‌تردید هستی به فساد و تباهی کشانده می‌شود، و چون هیچ گونه ناسازگاری در جهان خلقت به چشم نمی‌خورد و کمترین نارسایی در آن‌ها وجود ندارد، پس خدایانی غیر از خداوند متعال وجود ندارد.

 قرآن کریم این برهان را به صورت قیاس استثنایی بیان می‌کند که یک قضیه‌ی شرطیه‌اش این آیه است؛ «لو کان فیهما ءالهة الاّ اللّه لفسدتا»⁽¹⁾و قضیه‌ی دیگر آن که بطلان تالی را دربر دارد، در آیه‌ی دیگری آمده است؛ «فارجع البصر هل تری من فطور».⁽²⁾

 11 - یگانگی خداوند در زمین و آسمان

 «هو الّذی فی السماء إله و فی الأرض إله»⁽³⁾

 ابو شاکر دیصانی که یکی از منکران توحید بود، به نظر خود برای قرآن کریم ایرادی یافته بود. روزی به هشام بن حکم گفت: در قرآن آیه‌ای وجود دارد که عقیده‌ی ما (دوگانه پرستی) را تصدیق می‌کند. هشام گفت: کدام آیه را می‌گویی؟ ابوشاکر آیه‌ی فوق را ذکر کرد که معنایش این است؛ «او کسی است که در آسمان خداست و در زمین نیز خداست». هشام می‌گوید من توان پلسخ دادن را نداشتم. از این رو، در آن سال به زیارت

خانه‌ی کعبه مشرف شدم و نزد امام صادق‌علیه السلام رفتم و جریان را گفتم. امام فرمود: این، سخن فرد بی‌دینی است، هنگامی که بازگشتی از او بپرس نام تو در کوفه چیست؟ می‌گوید: فلان، بگو نام تو در بصره چیست؟ می‌گوید: فلان، پس بگو پروردگار ما نیز همین گونه است؛ نام او در آسمان «اله» است و در زمین نیز نام او «اله» است. هشام می‌گوید: هنگامی که بازگشتم، به سراغ ابو شاکر رفتم و این پاسخ را به او ارائه

کردم. وی گفت: این سخن از تو نیست، به یقین پاسخ را از حجاز آورده‌ای.(54)

 12 - شناخت پروردگار

 عموم مردم از مخلوق پی به خالق، و از مصنوع پی به صانع می‌برند، چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «إنّ‌فی خلق السموات و الأرض .... لایات لقوم یعقلون»⁽¹⁾اما برخی از انسان‌ها مانند انبیای الهی، خداوند را به خودش می‌شناسند، نه به غیر او، و از صانع پی به مصنوع می‌برند.همان گونه که قرآن کریم می‌فرماید: «ألم ترإلی ربّک کیف مدّ الظلّ»⁽²⁾به ما بنگر تا صنع ما بینی، نه این که به سایه بنگر تا ما را

ببینی. اول خداوند مطرح است، بعد مصنوع او که سایه باشد.⁽³⁾

 13 - دقت و تفکر در آفرینش شتر

 «أفلا ینظرون إلی الأبل کیف خلقت»⁽⁴⁾

 چرا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟ این حیوان ویژگی‌های عجیبی دارد که او را از حیوانات دیگر ممتاز می‌سازد و به حق، آیتی است از آیات خدا. به برخی از آن‌ها توجه کنید:

 الف - بعضی از چهارپایان تنها از گوشتشان استفاده می‌شود و بعضی دیگر غالباً از شیرشان، و بعضی دیگر تنها برای سواری سودمند است و بعضی برای باربری؛ اما شتر حیوانی است که تمام این جهات در آن جمع است.

 ب - شتر نیرومندترین و مقاومترین حیوانات اهلی است. زیرا بار زیادی با خود می‌برد و عجب این که به هنگامی که خوابیده است، بار سنگینی را بر او حمل می‌کنند و او با یک

حرکت برمی‌خیزد و روی پای خود می‌ایستد، در حالی که چهارپایان دیگر قدرت چنین کاری را ندارند.

 ج - شتر می‌تواند روزهای متوالی (حدود یک هفته الی ده روز) تشنه بماند و در مقابل گرسنگی نیز تحمل بسیاری دارد.

 د - شتر توان مسافرت طولانی هر روزه را داراست و می‌تواند از زمین‌های صعب العبور بگذرد.

 ه - او از نظر تغذیه بسیار کم خرج است و هر گونه خار و خاشاکی را می‌خورد.

 و - او در شرایط نامساعد جوّی، در میان طوفان‌های بیابان که چشم و گوش را کور و کر می‌کند، با ابزار خاصّی که خداوند در پلک‌ها و گوش‌ها و بینیِ او آفریده است، مقاومت می‌کند و به راه خود ادامه می‌دهد.

 ز - شتر با تمام قدرتی که دارد، از رام‌ترین حیوانات است؛ به گونه‌ای که کودک خردسال نیز می‌تواند مهار یک شتر را در دست گرفته، و آن را هدایت کند.

 خلاصه این که: ویژگی‌های این حیوان چنان است که دقت در آفرینش او، انسان را متوجه خالق بزرگی می‌کند که آفریننده‌ی چنین موجودی است. ناگفته پیداست مراد از «نظر» در جمله‌ی «أفلا ینظرون» نگاه کردن عادی نیست، بلکه نگریستن با تفکر و اندیشه است.(59)

اسمای الهی

  14 - آغاز هر کار به نام خداوند

 1 - «بسم اللّه الرحمن الرحیم» سرآغاز کتاب الهی است، «بسم اللّه» نه تنها در ابتدای قرآن، بلکه در آغاز همه‌ی کتب آسمانی بوده است.

 2 - حرکت و توقف کشتی نوح به نام خدا بود؛ «بسم اللّه مجریها و مرسیها».⁽¹⁾

 3 - حضرت سلیمان وقتی ملکه‌ی سبا را به ایمان به خداوند فرا خواند، دعوت‌نامه‌ی خود را با جمله‌ی «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم» برای او فرستاد.

 4 - «بسم اللّه» رمز آن است که در شروع کار نیاز به دلگرمی و امید و رحمت است و مبدأ و منشأ همه‌ی قدرت‌ها و امیدها و رحمت‌ها خداست. از این رو، بعد از کلمه‌ی «اللّه» رحمن و رحیم به کار رفته است. پیامبر نیز رسالت خویش را با نام خدا شروع کرد؛ «اقرأ باسم ربّک ».⁽²⁾

 5 - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود، بی‌فرجام است؛ «کلّ أمر ذی بال لم یذکر فیه بسم اللّه الرّحمن الرّحیم فهو أبتر».⁽³⁾

 6 - ابن عباس می‌گوید که از علی‌علیه السلام پرسیدم: چرا سوره‌ی برائت «بسم اللّه» ندارد؟

فرمود: «بسم اللّه» امان و مایه‌ی امنیت است و در سوره‌ی برائت امان وجود ندارد و فرمان جنگ داده شده است؛ «لأنّها أمان و برائة، نزلت بالسّیف لیس فیها أمان».⁽¹⁾

 7 - امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: هرگز «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم» را ترک نکن، گرچه بخواهی بعد از آن شعری بخوانی؛ «لا تدع بسم اللّه الرّحمن الرّحیم و ان کان بعده شعر».⁽²⁾

 8 - امام حسن عسگری‌علیه السلام می‌فرماید: گفتن بسم اللّه یاری خواستن از خداوند در جمیع شئون زندگی است؛ «بسم اللّه ای أستعین علی أموری کلّها باللّه».⁽³⁾

 9 - امام باقرعلیه السلام می‌فرماید: بسم اللّه نزدیک‌ترین اسم به اسم اعظم خداوند است؛ «بسم اللّه الرحمن الرحیم أقرب الی اسم اللّه الأعظم من ناظر العین الی بیاضها».⁽⁴⁾

 15 - عظمت و قداست نام الهی

 نام الهی از چنان عظمت و قداستی برخوردار است که اگر به هنگام ذبح حیوان ذکر شود، آن حیوان حلال، وگرنه گوشت آن حیوان حرام می‌گردد. از این رو، قرآن کریم به صورت سلب و ایجاب آن را مطرح می‌کند. گاهی می‌فرماید: از آن حیوانی که نام خدا بر آن برده نشده، نخورید؛ «و لا تأکلوا ممّا لم یذکر اسم اللّه علیه و انّه لفسق»⁽⁵⁾، گاهی می‌فرماید: از آن حیوانی که نام خدا بر آن برده شده، بخورید؛ «فکلوا ممّا ذکر

اسم اللّه علیه ان کنتم بایاته مؤمنین».(68)

5- نکات 16 تا 30

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 16 تا 30

 16 - «اللّه» جامعترین نام خداوند

 هر کدام از نام‌های خدا در قرآن کریم، ناظر به برخی از صفات اوست. تنها نامی که به تمام صفات و کمالات الهی اشاره دارد و به تعبیر دیگر، جامع تمام صفات جمال و جلال است به همین دلیل، سایر اسمای خداوند غالباً صفت برای کلمه‌ی «اللّه» ذکر می‌شود، مانند: «فإنّ اللّه غفور رحیم»⁽¹⁾و «فانّ اللّه سمیع علیم».⁽²⁾

 17 - معنای اللّه

 «اللّه» اسم است برای ذات واجب الوجود که مستجمع جمیع صفات کمال است. این نام بزرگ خداوند که اختصاص به ذات خود او دارد، در سراسر قرآن کریم دو هزار و هشتصد و دوازده بار ذکر شده است.

 بعضی معتقدند که کلمه‌ی «اللّه» اسم وضع شده‌ای است و مشتق نیست، چنان که خلیل گفته است و برخی دیگر گویند که مشتق است و در اشتقاق آن اختلاف کرده‌اند، بعضی آن را مشتق از «اله، یأله» می‌دانند که مصدر به معنای اسم مفعول است. «اله» یعنی «معبود» و برخی آن را مشتق از «وله» به معنای تحیر و سرگردانی دانسته‌اند؛ یعنی عقول و اندیشه‌های انسان‌ها در باره‌ی او متحیر و سرگردان است.⁽³⁾

 18 - ویژگی نام مقدّس اللّه

 هر اسمی، جز کلمه‌ی «اللّه» هرگاه حرفی از آن کم شود، معنایش به هم می‌خورد. زیرا اگر

«الف» حذف گردد، «للّه» می‌شود. قرآن می‌فرماید: «للّه ملک السّموات و الأرض»⁽¹⁾و اگر «لام» اول حذف گردد، «له» می‌شود. قرآن می‌فرماید: «له ما فی السّموات و الأرض».⁽²⁾اگر «لام» دوم حذف گردد، «هو» می‌شود. قرآن می‌فرماید: «و هو اللّه لا اله الاّ هو».⁽³⁾

 19 - معنای لطیف بودن پروردگار

 «اللّه لطیف بعباده یرزق من یشاء و هو القویّ العزیز»⁽⁴⁾

 توصیف خداوند به «لطیف» بدین جهت است که لطیف از ماده‌ی «لطف» به معنای هر موضوع دقیق و ظریف و هر گونه حرکت سریع و جسم لطیف است، بنا بر این لطیف بودن خداوند اشاره به علم او نسبت به اسرار دقیق و ظریف آفرینش است.

 گاه به معنای خلقت اجسام لطیف و کوچک و ذره‌بینی و مافوق ذره‌بینی نیز آمده است. امام رضاعلیه السلام می‌فرماید: «این که می‌گوییم خدا لطیف است، به دلیل آن است که مخلوقات را لطیف آفریده و از اشیای لطیف و ظریف آگاه است. آیا آثار صنع او را در گیاهان نمی‌بینی؟ همچنین در موجودات و حیوانات کوچک و حشرات ریز و چیزهایی که از آن هم کوچک‌تر است. هنگامی که به این موجودات می‌نگریم، در می‌یابیم که

خالق آن‌ها لطیف است».(76)

  اوصاف الهی

 الف - اراده و مشیت الهی

 20 - معنای اراده‌ی الهی

 «إنّما أمره إذا أراد شیئاً أن یقول له کن فیکون»⁽¹⁾

 آیه‌ی شریفه‌ی فوق، از آیات برجسته‌ی قرآن کریم است که معنای ایجاد را تبیین می‌کند و می‌فرماید: خداوند در ایجاد هر چیزی که اراده‌اش به آن تعلق گیرد، به غیر از ذات مقدس خود، به هیچ سبب دیگری محتاج نیست.

 تعبیرات قرآن کریم در این زمینه مختلف است؛ گاهی با تعبیر امر؛ «إنّما أمره إذا أراد شیئاً» و گاهی با تعبیر قول؛ «إنّما قولنا لشی‌ء إذا أردناه أن نقول له کن فیکون»⁽²⁾و در جای دیگر تعبیر به قضا کرده است؛ «و إذا قضی أمراً فإنّما یقول له کن فیکون».⁽³⁾

 گفتنی است که منظور از کلمه‌ی امر و قول و قضا در آیات شریفه، بیان کردن شأن الهی در هنگام اراده خلقت است، نه این که خداوند متعال وقتی می‌خواهد چیزی را

بیافریند، این کلام را می‌گوید و «کن» می‌گوید، وگرنه تسلسل لازم می‌آید. به دلیل این که خود تلفظ هم چیزی است که بعد از اراده کردن، تلفظ دیگری می‌خواهد، باز آن تلفظ هم چیزی از چیزهاست که محتاج به اراده و تلفظ دیگری است.⁽¹⁾

 21 - خواست الهی

 الف - اگر خداوند بخواهد اشرف مخلوقات، (پیامبر اکرم‌علیه السلام) را با «أوهن البیوت» و تار عنکبوت حفظ می‌کند؛ «إلاّ تنصروه فقد نصره اللّه».⁽²⁾

 ب - اگر خدا بخواهد فرعون صاحب قدرت را؛ «و فرعون ذی الأوتاد»⁽³⁾به وسیله‌ی آب که به آن می‌نازید؛ «و هذه الأنهار تجری من تحتی»،⁽⁴⁾غرق می‌کند؛ «حتّی إذا أدرکه الغرق».⁽⁵⁾

 ج - اگر خدا بخواهد درخت خشک، میوه‌دار می‌شود؛ «و هزّی إلیک بجذع النّخلة تساقط علیک رطباً جنیّاً».⁽⁶⁾

 د - اگر خدا بخواهد از یک علت، دو معلول متفاوت به وجود می‌آید. گاهی حضرت موسی عصا را به سنگ می‌زند، چشمه‌ی آب می‌جوشد؛ «أن اضرب بعصاک الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عیناً».⁽⁷⁾گاهی نیز عصا را به دریا می‌زند، قسمتی از آب دریا خشک می‌شود؛ «أن اضرب بعصاک البحر».⁽⁸⁾

 ه - اگر خدا بخواهد زن بی‌شوهر بچه‌دار می‌شود؛ «فحملته فانتبذت به مکاناً قصیّاً».⁽¹⁾

 و - اگر خدا بخواهد کلاغ معلم انسان می‌شود و دفن کردن مرده را به او می‌آموزد؛ «فبعث اللّه غراباً یبحث فی الأرض».⁽²⁾

 22 - تنها ذات دارای حیات حقیقی

 مرحوم علامه طباطبایی‌قدس سره بعد از بیان اقسام حیات دنیوی و ذکر یک سلسله از آیات کریمه چنین می‌گوید: توضیح و تفسیر همه‌ی این آیات در قرآن آمده که می‌فرماید: «و ما الحیوة الدّنیا إلاّ لهو و لعب و إنّ الدّار الاخرة لهی الحیوان لو کانوا یعلمون»⁽³⁾زندگی دنیا واجد حقیقت و کمال حیات نیست، به عکس حیات آخرت که دارای حقیقت و کمال حیات است، که مرگ در آن راه ندارد؛ «ءَامنین لا یذوقون فیها الموت

إلاّ الموتة الأولی»، ولی همین حیات اخروی چنان که از آیات زیادی استفاده می‌شود از طرف پروردگار متعال افاضه می‌شود و اوست که انسان را در آخرت زنده می‌کند و زمام همه‌ی امور به دست اوست. بنا بر این، حیات اخروی نیز مملوک و مسخّر قدرت الهی است، نه این که مطلق و رها باشد؛ یعنی کسی که به این حیات زنده می‌شود، خاصیت آن را به واسطه‌ی خداوند مالک می‌شود، نه خود به خود.

 پس، حیات حقیقی باید به گونه‌ای باشد که عروض مرگ بر آن محال باشد و این تصور نمی‌شود، مگر در صورتی که حیات، عین ذات صاحب آن باشد، نه عارضی و

دریافت شده از دیگری. خداوند در قرآن می‌فرماید: «و توکّل علی الحیّ الّذی لا یموت».⁽¹⁾بنا بر این، حیات حقیقی همان حیات خدایی است که وجود خدا بالذات دارای علم و قدرت است.⁽²⁾

 23 - از نظر قرآن کریم اصل خلقت حیات به دست خداست؛

«الّذی خلق الموت و الحیوة»⁽³⁾و زنده کردن موجودات نیز به دست خداست؛ «إنّه أمات و أحیی»⁽⁴⁾و زنده بودن دیگران با مرگ همراه است؛ «کلّ نفس ذائقة الموت»⁽⁵⁾و خداوند زنده‌ای است که مرگ و فنا در او راه ندارد؛ «و توکّل علی الحیّ الّذی لا یموت».⁽⁶⁾بنا بر این روشن می‌شود که حیات بالاصالة مربوط به ذات خداوند است و حیات و قوام دیگران به او بستگی دارد؛ «هو الحیّ القیّوم».⁽⁷⁾

 24 - استفاضه‌ی عموم مردم

 در جهان هستی اموری وجود دارد که عموم انسان‌ها می‌توانند از آن فیض و بهره ببرند و اختصاص به هیچ طایفه و نژاد خاصی ندارد. از جمله:

 الف - رحمت الهی؛ «إنّ اللّه بالنّاس لرؤف رحیم».⁽⁸⁾

 ب - رسالت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله؛ «و أرسلناک للنّاس رسولاً».⁽⁹⁾

 ج - قبله و خانه‌ی کعبه؛ «إنّ أوّل بیت وضع للنّاس للّذی ببکّة مبارکاً».⁽¹⁰⁾

 د - قرآن کریم؛ «شهر رمضان الّذی أنزل فیه القرءان هدی للنّاس».⁽¹⁾

 ه - عاشورای امام حسین‌علیه السلام؛ «و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهالة و حیرة الضّلالة».⁽²⁾

 25 - خداشناسی و تحوّل جهان هستی

 تفکّر و فرض تغییر و تحوّل در نعمت‌های خداوند یکی از راه‌های خداشناسی و نعمت‌شناسی است.

 الف - اگر درختان سبز نشوند؛ «لو نشاء لجعلناه حطاماً».

 ب - اگر آب‌ها تلخ و شور شوند؛ «لو نشاء لجعلناه أجاجاً».

 ج - اگر آب‌ها به زمین فرو روند؛ «قل ان أصبح ماءکم غوراً فمن یأتیکم بماء معین».

 د - اگر شب یا روز همیشگی باشد چه می‌شود؛ «ان جعل اللّیل علیکم سرمداً».

 ه - اگر خداوند نعمت گوش و چشم را از شما بگیرد؛ «قل أرأیتم ان أخذ اللّه سمعکم و أبصارکم و ختم علی قلوبکم من إله غیر اللّه یأتیکم به».⁽³⁾

 ب - وجه الهی

 26 - مفهوم وجه الهی

 «یریدون وجهه»⁽⁴⁾

 وجه یا روی به مناسبتی که میان صورت و سطح بیرونی هر چیزی هست، به طور مجاز بر

همان سطح بیرونی آن هم اطلاق می‌شود. ذات چیزی برای چیز دیگری هیچ وقت ظهور نمی‌کند و تنها ظاهر و سطح بیرونی و اسما و صفات است که برای موجود دیگری جلوه می‌کند.

 به ذات خدای تعالی نیز نمی‌توان پی برد. زیرا به طور کلی علم و معرفت، نوعی تحدید فکری است و ذات مقدس او بی‌نهایت است. از آنجا که وجه یا روی هر چیزی همان قسمتی است که دیگران با آن مواجه می‌شوند، از این جهت می‌توان گفت: از هر چیزی آن قسمتی که به آن اشاره می‌شود، نیز وجه آن چیز است.

 به این اعتبار نیز می‌توان گفت: اعمال صالحه وجه خدای تعالی است، همچنان که کارهای زشت وجه شیطان است. چنانکه صفاتی را که خدای سبحان با آن صفت با بندگان خود روبرو می‌شود، نظیر رحمت و خلق و رزق و هدایت، از صفات فعلیه، بلکه صفات ذاتیه را هم که به وسیله‌ی آن مخلوقات، خدای خود را تا حدی می‌شناسند، مانند علم و قدرت، همه را می‌توان وجه خدا دانست. زیرا خداوند متعال به وسیله همین صفات با مخلوقات

خود روبرو می‌شود و آفریدگان نیز به وسیله‌ی آن به جانب خدا رو می‌کنند.⁽¹⁾

 27 - معنای وجه اللّه

 وجه در لغت به معنای صورت است و گاهی به معنای ذات به کار می‌رود. بنا بر این «وجه‌اللّه» یعنی ذات خدا. پس ذکر کلمه‌ی «وجه» در آیه‌ی انفاق و مانند آن متضمّن نوعی تأکید است. زیرا هنگامی که گفته می‌شود «برای ذات خدا»، تأکید آن از «برای خدا» بیشتر است؛ یعنی حتماً برای خدا باشد، نه دیگری.

 افزون بر آن، معمولاً صورت انسان شریف‌ترین قسمت ظاهری بدن اوست. زیرا اعضای مهم بینایی، شنوایی و گویایی در آن قرار گرفته‌اند. به همین دلیل هنگامی که کلمه‌ی «وجه» به کار برده می‌شود، شرافت و اهمیت را می‌رساند. در اینجا هم (به طور کنایه) که در مورد خداوند به کار برده شده است، در واقع نوعی احترام و اهمیت از آن فهیمده می‌شود. بدیهی است که نه خداوند جسم است و نه صورت دارد.⁽¹⁾

 28 - مفهوم بقای وجه الهی و فنای جنّ و انس

 «کل من علیها فان و یبقی وجه ربّک ذوالجلال و الإکرام»⁽²⁾

 هر موجود دارای شعوری که بر روی زمین است، به زودی فانی خواهد شد و عمرش پایان می‌پذیرد و حقیقت این فنا، انتقال از دنیا به آخرت است. زیرا زندگی دنیا حیات مقدمی است و زندگی حقیقی در آخرت است. منظور از این فنا، فنای مطلق و هیچ و پوچ شدن 2نیست، ولی پروردگار متعال با همه‌ی جلال و اکرامش باقی می‌ماند، بدون این که فنای موجودات، اثری در خود او یا دگرگونی در جلال و اکرام او باقی بگذارد.

 بنا بر این که مراد از وجه خدا هر چیزی باشد که دیگران به آن رو دارند، قهراً مصداقش عبارت است از تمامی چیزهایی که به خداوند منسوبند و مورد نظر هر خداجویی واقع می‌گردد، مانند انبیا و اولیای خدا و دین او و ثواب و قرب او و سایر چیزهایی که از این قبیل هستند.⁽³⁾

 ج - علم الهی

 29 - گستردگی علم الهی

 «و لو أنّما فی الأرض من شجرة أقلام والبحر یمدّه من بعده سبعة أبحر مانفدت کلمات اللّه»⁽¹⁾

 این آیه در باره‌ی وسعت و گستردگی علم الهی است، اگر تمامی درختان روی زمین درختان قلم شوند و آب دریاها جوهر گردد و هفت دریا نیز به آن افزوده شود، این‌ها همه

 تمام می‌شوند، اما کلمات و علم الهی تمام نخواهد شد.

 گاهی از ساقه و شاخه‌های یک درخت تنومند، هزاران بلکه میلیون‌ها قلم به وجود می‌آید و با در نظر گرفتن حجم عظیم درختان روی زمین و جنگل‌هایی که بسیاری از کوه‌ها و دشت‌ها را پوشانیده است و تعداد قلم‌هایی که از آن پدید می‌آید و همچنین اگر تمام اقیانوس‌های روی زمین که تقریباً سه چهارم کره‌ی زمین را با عمق زیادی پوشانیده است، جوهر شوند، چه وضع عجیبی برای نوشتن ایجاد می کند؛ به ویژه با

توجه به افزوده شدن هفت دریای دیگر به آن که هرکدام از آن‌ها معادل تمام اقیانوس‌های روی زمین باشد، آیا ترسیمی جالبتر از این برای توصیف بی‌نهایت به نظر می رسد؟

 جالب این که «شجره» به صورت مفرد و کلمه «اقلام» به صورت جمع آمده تا بیانگر تعداد فراوان قلم‌هایی باشد که از یک درخت با تمام ساقه و شاخه هایش به وجود می‌آید و نیز تعبیر «البحر» به صورت مفرد و الف و لام جنس برای آن است که تمام اقیانوسهای روی زمین را شامل شود، و کلمه‌ی «سبعة» اشاره به کثرت دریاها دارد.(110)

 30 - مراد از علم خلق و امر

 «ألا له الخلق و الأمر»⁽¹⁾

 در این که منظور از «خلق» و «أمر» چیست، میان مفسران گفتگوست، اما با توجه به قرائنی که در این آیه و آیات دیگر قرآن موجود است، استفاده می‌شود که منطور از «خلق» آفرینش نخستین و منظور از «أمر» قوانین و نظاماتی است که به فرمان پروردگار در عالم هستی حکومت می‌کند و آن‌ها را در مسیر خود رهبری می‌کند. این تعبیر در حقیقت پاسخی است به آن‌ها که چنین می‌پندارند که خداوند جهان را آفریده و آن را به

حال خود واگذارده و کناری نشسته است. به تعبیر دیگر عالم هستی در ایجادش نیازمند به خدا است، اما در بقا و ادامه حیات نیازی ندارد.

 این جمله می‌گوید: همان گونه که جهان در حدوثش نیازمند به اوست، در تدبیر و ادامه‌ی حیات و اداره‌اش نیز وابسته به اوست و اگر لحظه‌ای خدا از آن گرفته شود، نظامش به کلی از هم گسسته و نابود می‌گردد.⁽²⁾

 علم غیب

 «إنّ اللّه عنده علم السّاعة و ینزّل الغیث و یعلم ما فی الأرحام و ما تدری نفس ماذا تکسب غداً و ما تدری نفس بأیّ أرض تموت»⁽³⁾

6- نکات 31 تا 45

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 31 تا 45

31 - سؤال: چرا فرمود: «ما فی الأرحام» و نفرمود: «من فی الأرحام»؟

 پاسخ: در این صورت افاده عموم نمی‌کرد؛ یعنی فقط نشانه‌ی عالم بودن خدا به پسر یا

دختر بودن موجود در رحم است و در این صورت اشکالی پیش نمی‌آمد که هر متخصص جنین شناسی می‌تواند آن را بداند یا به وسیله‌ی اشعّه‌ی برق، ممکن است پسر و دختر بودن را تشخیص داد، ولی حالا که «ما» فرموده، نه تنها نر و ماده بودن جنین از آن فهمیده می‌شود، بلکه همه خصوصیات او را شامل می‌شود؛ زشتی و زیبایی و سعادت و

شقاوت و طولانی بودن عمر و کوتاهی آن، زیادی رزق و کم بودن آن و خصوصیات اخلاقی او، که همه این‌ها از همان وقتی که جنین در شکم مادر است، تعیین می‌گردد و کیست که بتواند از مشاهده‌ی چنین جنینی از خصوصیات آن آگاه گردد.⁽¹⁾

 32 - سؤال: چرا خداوند علم قیامت و نزول باران و آنچه را در ارحام است، به خود نسبت داد و علم دو چیز (روزی و مرگ) را از بندگان نفی کرد و به خودش اسناد نداد؟

 پاسخ: آن سه چیز را به جهت بزرگداشت به خود نسبت داد، اما آن دو که از صفات مخلوقات است، از خودشان نفی کرد تا بدانند آنچه را مربوط به خودشان است، توان آگاهی از آن را ندارند، پس آن سه چیز دیگری که اصلاً ارتباطی به آن‌ها ندارد، بی‌تردید از علم به آن عاجز و ناتوان هستند.⁽²⁾

 د - قدرت الهی

 33 - قدرت خداوند

 «قل اللّهمّ مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممّن تشاء و تعزّ من تشاء و تذلّ من تشاء بیدک الخیر إنّک علی کل شی‌ء قدیر * تولج اللّیل

فی النّهار و تولج النّهار فی اللّیل و تخرج الحیّ من المیّت و تخرج المیّت من الحیّ و ترزق من تشاء بغیر حساب»⁽¹⁾

 در این دو آیه 12 مرتبه از قدرت خداوند نام برده شده است تا روح توحید را در انسان شکوفا کند:

 1 - خداوندا مالک حکومت‌ها تو هستی.

 2 - به هر کس بخواهی (طبق مصلحت خود) حکومت می‌دهی.

 3 - از هر کس بخواهی می‌گیری.

 4 - هر کس را بخواهی عزیز می‌کنی.

 5 - هر کس را بخواهی ذلیل می‌کنی.

 6 - خیر، تنها به دست توست.

 7 - تو بر هر چیزی قدرت داری

 8 - شب را در روز داخل می‌کنی.

 9 - روز را در شب داخل می‌کنی.

 10 - موجود زنده را از مرده خارج می‌سازی.

 11 - موجود مرده را از زنده خارج می‌سازی.

 12 - به هر کس بخواهی بدون حساب روزی می‌دهی.(117)

 34 - عدم تعلّق قدرت الهی به ممتنع

 «إنّ اللّه علی کلّ شی‌ء قدیر...»⁽¹⁾

 شخصی از امیر المؤمنین سؤال کرد: آیا خداوند قدرت دارد که دنیا را در تخم مرغ قرار دهد، بدون این که دنیا کوچک و تخم مرغ بزرگ شود؟ حضرت فرمودند: به خدا نسبت عجز و ناتوانی داده نمی‌شود، اما آن چیزی که تو سؤال کردی امکان ندارد؛ یعنی قدرت به امر ممتنع تعلق نمی‌گیرد؛ «قیل لأمیر المؤمنین علیه السلام هل یقدر ربّک أن یُدخل الدّنیا فی بیضة من غیر أن تصغر الدّنیا أو تکبر البیضة؟ قال: إنّ اللّه

تبارک و تعالی لا ینسب إلی العجز و الّذی سئلتنی لا یکون».⁽²⁾

 شخصی خدمت حضرت رضاعلیه السلام آمد و همین سؤل را کرد؛ حضرت در پاسخ او فرمودند: آری! خداوند این کار را در کوچکتر از تخم مرغ انجام داده و آن چشم توست که تمام زمین و آسمان و مابین آن دو را می‌بینی؛ «جاء رجل إلی الرضاعلیه السلام فقال له: هل یقدر ربّک أن یجعل السّموات و الأرض و ما بینهما فی بیضة؟ فقال: «نعم، و فی أصغر من البیضة، قد جعلها فی عینک و هو أقلّ من البیضة، لأنّک اذا فتحتها عاینت

السّماء و الأرض و ما بینهما».⁽³⁾

 35 - قلمرو اذن تکوینی خدا

 «ما أصاب من مصیبة إلاّ باذن اللّه»⁽⁴⁾

 کلمه‌ی «مصیبت» به معنای صفت یا حالتی در انسان است که بر اثر برخورد با هر حادثه

به او دست می‌دهد و غالباً در مورد حوادث ناگوار استعمال می‌شود. کلمه‌ی «اذن» به معنای اعلام رخصت و رفع مانع است و همواره ملازم با علم و آگاهیِ اذن دهنده نسبت به عملی است که اجازه آن را صادر می‌کند.

 بنا بر این، اذن در آیه‌ی شریفه، اذن لفظی یا تشریعی نیست، بلکه اذن تکوینی است که همان به کار انداختن اسباب و برداشتن موانعی است که سر راه سببی از اسباب قرار می‌گیرد. مثلاً آتش اقتضای حرارت و سوزاندن را دارد و اذن خداوند در سوزاندن آتش، برطرف کردن رطوبت از میان پنبه و آتش است تا این که آتش بتواند پنبه را بسوزاند و در عرف عام معمول بوده که کلمه‌ی اذن را در مورد ذوی العقول به کار ببرند.

می‌گفتند: من به فلانی اذن دادم که چنین و چنان کند و هرگز نمی‌گفتند: من به آتش اذن دادم که پنبه را بسوزاند. چون فکر می‌کردند که آتش شعور ندارد و نمی‌شود چیزی را به آن اعلام نکرد.

 ولی قرآن کریم اذن را در این موارد نیز استعمال کرده است. در مورد عقلا فرمود: «و ما أرسلنا من رسول الاّ لیطاع باذن اللّه»⁽¹⁾و در غیر عقلا فرمود: «و البلد الطّیّب یخرج نباته باذن ربّه»⁽²⁾. شاید این تعمیم بر این اساس باشد که قرآن کریم علم و ادراک را مختص به ذوی العقول نمی‌داند، بلکه تمامی موجودات را دارای درک و شعور می‌شمارد.⁽³⁾

 36 - خداوند اختیار در امور تشریعی و تکوینی

 از نظر قرآن کریم خداوند متعال صاحب اختیار در امور تکوینی و تشریعی است. خدای

سبحان در امور تکوینی هر چه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند و از دیگران کاری ساخته نیست؛ «و ربّک یخلق ما یشاء و یختار ما کان لهم الخیرة»،⁽¹⁾و در امور تشریعی هر که را بخواهد، برای منصب نبوت و رسالت اختیار می‌کند؛ «اللّه أعلم حیث یجعل رسالته»،⁽²⁾چه این که منصب امامت نیز به اراده و انتخاب اوست و دیگران حق

انتخاب ندارند؛ «إنّی جاعلک للنّاس اماماً».⁽³⁾

 چنانکه امور دیگری از قبیل مرگ و حیات و رزق و شفاعت و مانند آن نیز به اختیار اوست؛ «إنّه أمات و أحیی»،⁽⁴⁾«إنّ اللّه هو الرّزّاق ذوالقوّة المتین».⁽⁵⁾

 ذ - رزق الهی

 37 - مفهوم رزق در قرآن

 «و ترزق من تشاء بغیر حساب»⁽⁶⁾

 رزق معنای معروفی دارد و آنچه از موارد استعمال آن به دست می‌آید، معنای عطا و بخشش در آن موجود است. رزق در نظر ابتدایی به خوردنی‌ها اطلاق شده و غیر آن از پوشیدنی‌ها و امثال آن را شامل نبوده است. سپس در معنای آن توسعه داده شده و شامل تمام چیزهایی گشته که به آدمی می‌رسد و انسان از آن بهره‌مند می‌گردد چون مال جاه، مقام، فامیل، علم و امثال آن.

 آنچه از آیه‌ی شریفه‌ی «إنّ اللّه هو الرّزّاق ذو القوّة المتین»⁽¹⁾که در مقام حصر وارد شده استفاده می‌شود، چند چیز است:

 الف - گرچه رزق در ظاهر ممکن است به غیر خداوند نسبتی پیدا کند، چنان که از امثال «و اللّه خیر الرّازقین»⁽²⁾که وجود رازق‌های دیگر را تصدیق کرده، خداوند را بهترین آن‌ها معرفی کرده است و همچنین از آیه‌ی «وارزقوهم فیها واکسوهم»⁽³⁾استفاده می‌شود، لیکن در حقیقت جز به خداوند متعال منسوب نیست، رزق هم مانند عزت و ملک است که در حقیقت مخصوص خداست و دیگران به واسطه‌ی اعطا و بخشش خداوند از آن

نصیبی گرفته‌اند.

 ب - آنچه مخلوقات به آن منتفع شده و از خیر آن بهره‌مند می‌شوند، رزق آنان بوده و خداوند هم رازق آن است. این مطلب گذشته از آیاتی که در باره‌ی رزق وارد شده، از آیات دیگری هم که خلق و امر و حکم و ملک و مشیت و تدبیر و خیر را مخصوص خداوند دانسته، فهمیده می‌شود.

 ج - آنچه آدمی مورد استفاده قرار می‌دهد، ولی از نوع حرام است، از نظر معصیت منسوب به خداوند نیست. زیرا خداوند نسبت معصیت را از نظر تشریع از خود نفی کرده است، چنان که آیه‌ی شریفه‌ی «قل إنّ اللّه لا یأمر بالفحشاء» بدان دلالت دارد.(134)

 38 - خداوند رازق مردم

 «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیوة الدّنیا»⁽¹⁾

 اختیار رزق فقط به دست خداوند است، نه به دست انسان. دلیل بر آن، اختلاف در ثروت و فقر و عافیت و صحت و اولاد و سایر اموری است که رزق شمرده می‌شود.

 با این که هر فردی از افراد بشر می‌خواهد از نهایت درجه‌ی ارزاق را که دیگر بیش از آن تصور ندارد، دارا باشد؛ اما روشن است که هیچ کس به چنین آرزویی نمی‌رسد و به همه‌ی آنچه دوست دارد، دست نمی‌یابد. پس می‌فهمیم که ارزاق به دست انسان نیست، وگرنه هیچ فردی فقیر و نیازمند به هیچ یک از مصادیق رزق نمی‌شد.⁽²⁾

 39 - برتری رزق معنوی بر رزق مادی

 حضرت ابراهیم‌علیه السلام وقتی مقام امامت را برای ذریه‌ی خویش طلب می‌کند؛ «و من ذریّتی»، خداوند در جواب می‌فرماید: این مقام به افراد ستمگر نمی‌رسد؛ «لا ینال عهدی الظّالمین»؛ اما وقتی طلب رزق برای مردم می‌کند، تنها برای مؤمنان تقاضا می‌کند؛ «وارزق أهله من الّثمرات من ءَامن منهم»، خداوند در پاسخ او می‌گوید: رزق مادی را هم به مؤمنان می‌دهیم، هم به کافران؛ «قال و من کفر فأمتّعه

قلیلاً». از اینجا روشن می‌شود که رزق مادی خیلی مهم نیست، از این رو به اهل و نااهل داده می‌شود، اما مقامات معنوی و اجتماعی و رهبری مردم به هر کسی واگذار نمی‌شود.(137)

 40 - ضامن رزق همه‌ی موجودات

 «و ما من دابّة فی الأرض إلاّ علی اللّه رزقها»⁽¹⁾

 هیچ جنبنده‌ای در روی زمین نیست، مگر این که روزی آن بر خداست. روزی رساندن خداوند به موجودات مختلف بسیار حیرت انگیز است؛ از جنینی که در شکم مادر قرار گرفته تا حشرات گوناگونی که در اعماق تاریک زمین هستند یا در لابه‌لای درختان و بر فراز کوه‌ها و در قعر دره‌ها زندگی می‌کنند، از دیدگاه علم خداوند هرگز مخفی و پنهان نیست.

 رزق بعضی از انواع پرندگان در لابه‌لای دندان‌های پاره‌ای از حیوانات عظیم الجثّه‌ی دریا نهفته شده‌است. این حیوانات که پس از تغذیه از حیوانات دریایی، دندان‌هایشان احتیاج به خلال کردن دارد، به ساحل می‌آیند، دهانشان را که بی‌شباهت به غار کوچکی نیست، باز نگه می‌دارند، گروهی از پرندگان بدون هیچ گونه وحشت و اضطراب وارد این غار می‌شوند و به جستجوی روزی خویش در لابه‌لای دندان‌های

حیوان غول پیکر می‌پردازند، هم شکمی از عزا در می‌آورند و هم حیوان را از این مواد مزاحم راحت می‌سازند و هنگامی که برنامه‌ی هر دو پایان پذیرفت و آن‌ها به خارج پرواز کردند، حیوان با احساس آرامش دهانش را می‌بندد و به اعماق آب فرو می‌رود.⁽²⁾

 ر - آفرینش جهان هستی

 41 - هدف از خلقت

 در آیات مختلف قرآن، به هدف آفرینش انسان یا مجموعه‌ی جهان هستی اشاراتی شده

است که در بدوِ امر ممکن است مختلف به نظر برسد، ولی با دقت می‌بینیم همه به یک حقیقت بازمی‌گردد.

 الف - عبادت و بندگی؛ «و ما خلقت الجنّ و الإنس إلاّ لیعبدون».⁽¹⁾

 ب - علم و آگاهی از صفات خداوند؛ «اللّه الّذی خلق سبع سموات و من الأرض مثلهنّ یتنزّل الأمر بینهنّ لتعلموا أنّ اللّه علی کلّ شی‌ء قدیر».⁽²⁾

 ج - آزمایش بشر؛ «و هو الّذی خلق السّموات و الأرض فی ستّة أیّام و کان عرشه علی الماء لیبلوکم أیّکم أحسن عملاً».⁽³⁾

 د - رحمت الهی؛ «ولِذلک خلقهم...».⁽⁴⁾

 کمی دقت در این آیات نشان می‌دهد که بعضی مقدمه برای بعضی دیگر است. آگاهی و معرفت، مقدمه‌ای برای آزمون و تربیت بشر و آن هم مقدمه‌ای برای بهره‌گیری از رحمت خداوند است.⁽⁵⁾

 «و هو الّذی خلق السّموات و الأرض ... لیبلوکم أیّکم أحسن عملاً»⁽⁶⁾

 42 - سؤال: این آیه‌ی شریفه هدف خلقت را آزمایش انسان می‌داند؛ «لیبلوکم»، ولی در سایر آیات اهداف دیگری بیان شده‌است. جمع میان این آیات چگونه است؟

 پاسخ: هدف‌ها در طول یکدیگر و به صورت مرحله‌ای است، چنانکه شخم زمین برای کشت است و کشت برای دستیابی به گندم و گندم برای پخت نان و نان برای تغذیه‌ی انسان. آیات قرآن نیز مراحلی را برای هدف خلقت انسان بیان کرده است:

 الف - آفرینش برای آزمایش؛ «لیبلوکم».

 ب - آزمایش برای جدا کردن خوبان از بدان است؛ «لیمیز اللّه الخبیث من الطّیّب».⁽¹⁾

 ج - جدا کردن خوبان از بدان برای جزا و کیفر متناسب است؛ «لِتُجزی کلّ نفس بما کسبت».⁽²⁾

 د - جزا و کیفر متناسب، برای عمل به وعده است؛ «وعداً علینا».⁽³⁾

 آفرینش جهان در شش روز

 «و هو الّذی خلق السّموات و الأرض فی ستّة أیّام»⁽⁴⁾

 43 - بحث از آفرینش جهان در شش روز، در هفت مورد از آیات قرآن کریم آمده است. با توجه به سخن دانشمندان که میلیاردها سال طول کشیده تا زمین و آسمان به وضع کنونی درآمده است، مقصود از خلقت آسمان و زمین در شش روز چیست؟

 پاسخ: منظور از شش روز در آیه‌ی شریفه اشاره به شش مرحله است. زیرا در ابتدای خلقت، آسمان و زمینی وجود نداشت تا شب و روزی وجود داشته باشد. در قرآن کریم صدها بار کلمه‌ی یوم و ایام به کار رفته است و در بسیاری از موارد به معنای شبانه‌روز معمولی نیست، مثلاً تعبیر از عالم رستاخیز به «یوم القیامة» نشان می‌دهد که از مجموعه رستاخیز که دوران بسیار طولانی است، با تعبیر «روز قیامت» یاد شده است.

 در بعضی از آیات می‌خوانیم که محاسبه‌ی اعمال بعضی مردم در روز قیامت

پنجاه هزار سال طول می‌کشد؛ «فی یوم کان مقداره خمسین ألف سنة».⁽¹⁾در روایات نیز کلمه «یوم» به معنای دوران آمده است. حضرت علی‌علیه السلام می‌فرماید: «الدهر لک یومان یوم لک و یوم علیک». دنیا برای تو دو روز است، روزی به سود تو و روزی به زیان تو. امام علیه السلام در ذیل آیه‌ی شریفه‌ی «فی ستّة أیّام» می‌فرماید: «فی ستّة

أوقات».⁽²⁾

 44 - قرآن مجید در آیات نهم تا دوازدهم سوره‌ی فصّلت، آفرینش زمین را در دو روز و کوه‌ها و برکات و غذاها را در چهار روز و در پایان، آفرینش آسمان‌ها را نیز در دو روز ذکر می‌کند که مجموعاً هشت روز می‌شود، در حالی که در آیات فراوانی از قرآن کریم، آفرینش آسمان‌ها و زمین را مجموعاً در شش روز یا به تعبیر دیگر در شش دوران بیان شده است، در اینجا این سؤال مطرح است که جمع میان این آیات چگونه است؟

 مفسران در پاسخ این سؤال دو راه انتخاب کرده‌اند:

 الف - مشهور معتقد است که مراد از «أربعة أیّام» تتمه‌ی چهار روز است. به این ترتیب که در دو روز اول از این چهار روز زمین آفریده شد و در دو روز بعد، سایر خصوصیات زمین، و خلقت آسمان‌ها نیز در دو روز که مجموعاً شش روز (شش دوران) می‌شود. طبق این تفسیر، آیه تقدیری دارد به این صورت «و قدّر منها اقواتها فی تتمة أربعة أیام» و یا تعبیری که در تفسیر کشاف آمده؛ «کلّ ذلک فی أربعة أیّام».

 ب - تعداد کمی از مفسّران بر آنند که «أربعة أیام» مربوط به آغاز خلقت نیست، بلکه اشاره به فصول چهارگانه‌ی سال است که مبدأ پیدایش ارزاق و پرورش مواد غذایی انسان‌ها و حیوانات است. حدیثی نیز به این مضمون در تفسیر علی بن ابراهیم آمده

است.⁽¹⁾

 ز - توحید و شرک 

 45 - توحید خالص

 هنگامی که زن عزیز مصر، حضرت یوسف‌علیه السلام را به آلودگی فراخواند، وی با قاطعیت بی‌نظیر از او اعراض کرد و به خدا پناه برد؛ «قال معاذ اللّه»⁽²⁾او هیچ عامل دیگری را بازدارنده‌ی خویش معرفی نکرد، مثلاً نفرمود: از عزیز مصر می‌ترسیدم یا به وی خیانت نمی‌کنم یا از عذاب خدا می‌ترسم یا به ثواب الهی امیدوارم یا ... اگر حضرت یوسف‌علیه السلام به چیزی جز خدا دلبستگی داشت، در آن هنگام بروز

می‌کرد و پاسخ کوتاه و جالب او حاکی از توحید خالصی است که همه چیز را کنار گذاشت و به عروة الوثقای الهی چنگ زد. آری! او حتی خودش را نیز در این صحنه فراموش کرده بود. زیرا نگفت: «أعوذ باللّه منک». پس روشن می‌شود که میان سخن وی و جناب مریم(س) فاصله فراوان است؛ «إنّی أعوذ بالرحمن منک إن کنت تقیّاً».⁽³⁾

7- نکات 46 تا 60

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 46 تا 60

 46 - توحید ربوبی

 «الحمد للّه ربّ العالمین»

 تمام تلاش انبیاعلیهم السلام برای دستیابی مردم به توحید ربوبی بوده است و در موضوع ربوبیت، با انسان‌ها همواره درگیر بوده‌اند. در مسأله‌ی توحید واجب و توحید خالقیت که از مسائل عقلی و نظری هستند، چندان با کسی اختلاف نداشتند. مشرکان از پذیرش

توحید خالقی استنکاف نمی‌ورزیدند؛ «و لئن سئلتهم من خلق السّموات و الأرض لیقولنّ اللّه».⁽¹⁾

 آری خدایی که آسمان‌ها و زمین را خلق کند، اما کاری با انسان‌ها نداشته باشد و انسان در برابر او مسئول نباشد، چنین خدایی را همه‌ی بت پرست‌ها قبول داشتند. انبیا می‌گفتند: آن که آفرید، باید بپروراند، دیگران می‌گفتند: اصلاً بشر رب نمی‌خواهد یا این بت‌ها و ستاره‌ها و امثال آن ربوبیت انسان‌ها را عهده دارند. پس برای این که از زیر بار طاعت و مسئولیت بیرون بروند، ربوبیّت را نمی‌پذیرفتند.

 گفتنی است که قرآن کریم توحید ربوبی خدای سبحان را از دو راه اثبات می‌کند:

 الف - بر پایه‌ی تحلیل عقلی مرجع ربوبیت خالقیت است. پس اگر خالقیت خدا را قبول دارید، باید ربوبیّتش را هم بپذیرید. زیرا در ربوبیت نوعی خلقت نیز وجود دارد.

 ب - کسی می‌تواند ربّ باشد که چیزی را آفریده باشد، اگر کسی چیزی را آفرید، می‌تواند آن را بپروراند؛ «ربّنا الّذی اعطی کلّ شی‌ء خلقه ثمّ هدی».⁽²⁾

 47 - تفاوت احد با واحد

 «قل هو اللّه أحد»

 کلمه‌ی «أحد» صفتی است که از ماده‌ی «وحدت» گرفته شده، همچنان که کلمه‌ی «واحد» نیز وصفی از این ماده است؛ لیکن کلمه‌ی «احد» در مورد چیزی و کسی به کار می‌رود که قابل کثرت و تعدّد نباشد، نه در خارج و نه در ذهن، و اصولاً داخل اعداد نمی‌شود، به خلاف کلمه‌ی «واحد» که هر واحدی، ثانی و ثالثی دارد یا در خارج یا در وهم.

به دلیل همین تفاوتی که میان این دو کلمه هست، کلمه‌ی «احد» در هیچ کلام

ایجابی، به جز در باره‌ی خداوند متعال استعمال نمی‌شود.⁽¹⁾

 48 - صعود اعتقاد حق

 «الیه یصعد الکلم الطّیّب و العمل الصّالح یرفعه»⁽²⁾

 مقصود از کلم طیب، اعتقاد حق است و قدر متقین از آن، اعتقاد به توحید و یگانگی خداوند است و برگشت سایر اعتقادات حق نیز به آن است و این کلمه‌ی توحید همان است که در آیه‌ی شریفه‌ی «الم ترکیف ضرب اللّه مثلاً کلمة طیّبة کشجرة طیّبة» بیان کرده است که اعتقاد حق مانند درخت طیب، ریشه‌هایش در زمین ثابت است.

 معنای صعود کردن اعتقاد حق و کلمه طیب به خداوند تقرّب آن به خداوند است و چون اعتقاد، وابسته به شخصِ معتقِد است، وقتی اعتقاد تقرّب پیدا می‌کند، خود شخص نیز تقرب می‌یابد.⁽³⁾

 49 - معنای سوره‌ی توحید

 «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم * قل هو اللّه أحد * اللّه الصّمد * لم یلد و لم یولد * و لم یکن له کفواً أحد»

 در این سوره، هر آیه‌ی بعدی تفسیر آیه‌ی قبلی خود است؛ اگر گویند: اوکیست؟ تو گویی: «أحد». اگر گویند: «أحد» کیست؟

تو گویی: «صمد». اگر گویند: «صمد» کیست؟ توگویی: «لم یلد و لم یولد». اگر گویند: «لم یلد و لم یولد» کیست؟ تو گویی: «و لم یکن له کفواً أحد».⁽¹⁾

 شهادت خداوند بر یگانگی خویش

 «شهد اللّه أنّه لا إله إلاّ هو و الملئکة و أولوا العلم قائماً بالقسط»⁽²⁾

 50 - منظور از شهادت خداوند، شهادت عملی و فعلی است، نه قولی؛ یعنی خداوند با پدید آوردن جهان آفرینش که نظام واحدی در آن حکومت می‌کند و قوانین آن در همه جا یکسان و برنامه‌ی آن یکی است و در واقع یک واحد به هم پیوسته و یک نظام یگانه است، عملاً نشان داده که آفریدگار و معبود در جهان یکی بیش نیست و همه از یک منبع سرچشمه می‌گیرند.

بنابر این، ایجاد این نظام واحد، شهادت و گواهی خداست بر یگانگی ذاتش، اما شهادت و گواهی فرشتگان و دانشمندان جنبه‌ی قولی دارد و این گونه تفکیک در آیات قرآن کریم وجود دارد. مثلاً در آیه‌ی: «إنّ اللّه و ملئکته یصلّون علی النّبیّ»، خداوند و فرشتگان بر پیامبر درود می‌فرستند. درود از ناحیه‌ی خدا چیزی است و از ناحیه‌ی فرشتگان چیز دیگر؛ از ناحیه‌ی خدا، فرستادن رحمت است و از ناحیه‌ی فرشتگان،

تقاضای رحمت.⁽³⁾

 51 - سؤال: در این آیه‌ی شریفه مدّعی وحدانیت خود خداوند است، پس چگونه مدعی می‌تواند خودش شاهد باشد؟

در پاسخ می‌توان گفت: شاهد حقیقی جز خداوند نیست.

زیرا او همه‌ی اشیا را آفریده و آن‌ها را دلیل و نشانه‌ی وحدانیت خویش قرار داده است و اگر این دلایل وجود نداشت، شهادتی حاصل نمی‌گشت و پس از آن که این دلایل را قرار داد، علما را نیز به معرفت این دلایل موفق گردانید، وگرنه دانشمندان از معرفت الهی عاجز بودند. بنا بر این شاهد حقیقی به وحدانیت حق تعالی، خود خداوند است. از این رو قرآن می‌فرماید:

«قل أیّ شی‌ء أکبر شهادة قل اللّه»⁽¹⁾.

 52 - خداوند، مقصد همه‌ی موجودات

 «قل هو اللّه أحد * اللّه الصّمد * لم یلد و لم یولد * و لم یکن له کفواً أحد»

 این سوره خداوند متعال را به احدیّت ذات و بازگشت ما سوی اللّه در تمامی حوایج وجودی‌اش به سوی او، و نیز به این که احدی، نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال شریک او نیست، می‌ستاید و این توحید قرآنی، توحیدی است که مختص به خود قرآن کریم است و تمامی معارف اصولی و فروعی و اخلاقی اسلام، بر این اساس پی‌ریزی شده است.

 «أحد»: این کلمه در مورد چیزی و کسی به کار می‌رود که قابل کثرت و تعدد نباشد؛ نه در خارج و نه در ذهن و اصولاً داخل اعداد نمی‌شود.

 «صمد»: اصل در معنای کلمه‌ی صمد، قصد کردن یا قصد کردن با اعتماد است. پس خدای تعالی سیّد و بزرگی است که تمامی موجودات عالم در تمامی حوایجشان او را قصد می‌کنند. وقتی خداوند متعال پدیدآورنده‌ی همه‌ی عالم است و هر چیزی را که دارای هستی است، خداوند به او داده است. بنا بر این، هر چیزی که نام «چیز» بر آن

صادق باشد، در ذاتش و آثارش محتاج به خداست و در رفع نیازمندی‌هایش قصد می‌کند. همچنان که

خودش فرمود: «ألا له الخلق و الأمر»⁽¹⁾و نیز به طور مطلق فرمود: «و أنّ إلی ربّک المنتهی».⁽²⁾

 پس، در هر حاجتی که در جهان تصوّر شود، خدای سبحان صمد و مقصد است. از اینجا روشن می‌شود که تعریف «صمد» با الف و لام، به منظور افاده‌ی حصر است؛ یعنی تنها خداوند متعال صمد علی الاطلاق است.

 53 - برهان ناپذیری شرک

 قرآن کریم به بت‌پرستان می‌گوید: اگر مدّعی هستید که بت‌ها شایسته‌ی پرستش و عبادت هستند، برهانی بر معبود بودن آن‌ها بیاورید. برهانی که یا به عقل محض استناد داشته باشد یا به نقل قطعی که در کتابی از کتب انبیای پیشین نوشته شده باشد؛ «ائتونی بکتاب من قبل هذا أو أثارة من علم إن کنتم صادقین».⁽³⁾بنا بر این، اگر نه خود می‌توانید برهان اقامه کنید و نه وارث براهین گذشتگانید، پس چرا این‌ها را

می‌پرستید؟

 از این رو، قرآن کریم دلیل بر صحّت بت‌پرستی را از مشرکان می‌طلبد و می‌فرماید: «قل هاتوا برهانکم إن کنتم صادقین»⁽⁴⁾شما که شرک را می‌پذیرید، بر درست بودنش برهان اقامه کنید، درحالی که خدای سبحان برهانی برای شما نازل نکرده است؛ «ما أنزل اللّه بها من سلطان» دلیل و حجت یقین‌آور را سلطان می‌گویند. چون

دلیل بر شک و وهم و خیال و مظنّه مسلّط است. کسی که دلیل ندارد، گرفتار شک و وهم است.

 برهان براثر نورانی و روشن بودنش، شک و وهم را زیر سلطه خود می‌گیرد، چنانکه بر انسان مسلط می‌شود و او را از شک‌زدگی نجات می‌بخشد.⁽¹⁾

 54 - شرک یا تکیه‌گاه سُست

 «مثل الّذین اتّخذوا من دون اللّه أولیاء کمثل العنکبوت اتّخذت بیتاً و إنّ أوهن البیوت لَبیت العنکبوت لوکانوا یعلمون»⁽²⁾

 کسانی که غیر از خدا را ولیّ و معبود خود برگزیدند، چون عنکبوتند که خانه‌ای برای خود برگزیده‌اند و سست‌ترین خانه‌ها، خانه‌ی عنکبوت است.

 سرّ تشبیه شرک به خانه‌ی عنکبوت آن است که هیچ یک از آثار خانه به جز اسم، بر آن صادق نیست. زیرا خانه را برای این جهت می‌سازند که صاحبش را از سرما و گرما حفظ کند و چیزی که این خواص را ندارد و صاحبش را از هیچ مکروهی حفظ نمی‌کند، خانه نیست. اولیایی هم که مشرکان برای خود گرفته‌اند، تنها ولایت اسمی دارند. زیرا نه نفعی می‌رسانند و نه ضرری، نه مالک مرگی هستند و نه حیاتی.⁽³⁾

 55 - شرک بزرگترین ظلم

 در پانزده مورد از قرآن کریم افرادی ظالمترین مردم معرّفی شده‌اند که همه با جمله‌ی

استفهامیه «ومن أظلم» یا «فمن أظلم» شروع شده است. گرچه بسیاری از آیات در باره‌ی شرک و بت‌پرستی سخن می‌گوید؛ یعنی ناظر به اصل توحید است، ولی بعضی از آن‌ها در باره‌ی مسائل دیگر است. مانند: «و من أظلم ممّن منع مساجد اللّه أن یذکر فیهااسمه»⁽¹⁾و «و من أظلم ممّن کتم شهادة عنده من اللّه».⁽²⁾

 در اینجا این سئوال پیش می‌آید: چگونه ممکن است هر یک از این طوایف، ستمکارترین مردم باشند، در صورتی که ظالمترین تنها بر یک طایفه صدق می‌کند؟

 پاسخ: همه‌ی این امور در حقیقت از یک جا ریشه می‌گیرد و آن مسئله شرک و کفر و عناد است. زیرا منع مردم از ذکر خدا در مساجد و سعی و کوشش در ویران کردن آن‌ها نشانه‌ی کفر و شرک است و همچنین کتمان شهادت که موجب سرگردانی مردم در وادی کفر می‌شود، از چهره‌های گوناگون شرک است.⁽³⁾

 56 - توحید (اوثق البیوت) شرک (اوهن البیوت)

 از نظر قرآن کریم کسی که به طاغوت کفر بورزد و به خداوند سبحان ایمان بیاورد، به دستگیره‌ی محکمی دست یافته است که هرگز گسستنی نیست؛ «فمن یکفر بالطّاغوت و یؤمن باللّه فقد استمسک بالعروة الوثقی لاانفصام لها»⁽⁴⁾، اما اگر کسی به ذات اقدس الهی ایمان نیاورد و به غیر خدا تکیه کند، مانند عنکبوتی است که خانه‌اش سست بنیاد است و به تعبیر قرآن کریم «أوهن البیوت» است که از هم پاشیده خواهد شد؛ «مثل

الّذین اتّخذوا من دون اللّه أولیاء کمثل العنکبوت اتّخذت بیتاً

و إنّ أوهن البیوت لبیت العنکبوت».⁽¹⁾

 ه - توصیف خداوند 

 57 - توصیف خداوند ویژه‌ی مخلصین

 «سبحان اللّه عمّا یصفون * إلاّ عباد اللّه المخلصین»⁽²⁾

 سرّ این که بندگان مخلص، حق توصیف خداوند را دارند و دیگران چنین حقی را ندارند، آن است که خداوند این‌ها را برای خود خالص کرده و هیچ موجودی غیر از خدا در این افراد سهمی ندارد و خداوند آن‌ها را بندگان مخلص معرفی کرده و خود را به آن‌ها شناسانده و غیر خود را از یادشان برده، در نتیجه تنها خدا را می‌شناسند و غیر خدا را فراموش می‌کنند.

 چنین افرادی اگر خداوند را توصیف کنند، به اوصافی وصف می‌کنند که لایق ساحت کبریایی اوست و اگر هم به زبان وصف کنند، هر چند الفاظ قاصر، و معانی آن‌ها محدود باشد، لیکن اعتراف می‌کنند که بیان بشر عاجز و قاصر است از این که او را توصیف کند؛ «لا أحصی ثناء علیک أنت کما أثنیت علی نفسک».⁽³⁾

 58 - تمامی ستایش‌ها برای خداوند

 «الحمد للّه ربّ العالمین»

 الف و لام در «الحمد» به معنای جنس یا استغراق است؛ یعنی تمامی حمدها برای

خداست. زیرا حمد و ستایش در برابر زیبا و زیبایی انجام می‌شود و مالک آن‌دو خداست. توضیح این که: از سویی خداوند آفرینش همه اشیا را به خود اسناد می‌دهد؛ «ذلکم اللّه ربّکم خالق کلّ شی‌ء»⁽¹⁾و از سوی دیگر خلقت تمامی آفریده‌ها را به زیبایی می‌ستاید؛ «الّذی أحسن کلّ شی‌ء خلقه»⁽²⁾پس روشن شد که تمامی کارهای او زیباست.

 همچنین خداوند خودش را به دارنده‌ی بهترین نام‌ها می‌ستاید؛ «و للّه الأسماء الحسنی فادعوه بها»⁽³⁾. پس با توجه به این که تمامی افعال و اسمای الهی زیبا و نیکوست، تمامی ستایش‌ها نیز از آن اوست.⁽⁴⁾

 59 - تنها خداوند سزاوار ستایش

 همان گونه که «الحمد للّه» دلالت می‌کند بر این که ستوده‌ای جز خدا نیست، عقل نیز بر آن دلالت دارد و بیان آن به چند وجه ممکن است:

 الف - اگر خدای تعالی انگیزه‌ی انعام را در دل منعم نمی‌آفرید، هرگز انعام نمی‌کرد. پس در حقیقت منعم اصلی خدایی است که این انگیزه را آفریده است.

 ب - هر نعمتی از موجودات ممکن الوجود است و هر ممکن الوجودی به ایجاد حق، هستی یافته است؛ خواه در آغاز و خواه به واسطه. از اینجا نتیجه می‌گیریم که هر نعمتی از خدای تعالی است و این معنا را به قول خود تأکید می‌کند؛ «و ما بکم من نعمة فمن

اللّه».⁽¹⁾

 حمد هیچ معنایی ندارد مگر ثنا بر انعام. پس چون انعامی نباشد مگر از خدای سبحان، پس ضروری است که هیچ کس سزاوار حمد نیست مگر خداوند متعال.⁽²⁾

 60 - ثناگویان حقیقی خداوند

 حمد الهی نوعی توصیف حق متعال است که جز مخلصین را یارای آن نیست، آنان که خداوند خالصشان کرده و آن‌ها را به کرامت و قرب خویش مخصوص ساخته است؛ «سبحان اللّه عمّا یصفون * إلاّ عباد اللّه المخلصین».⁽³⁾بدین جهت قرآن کریم، پرداختن به حمد خالص را فقط به پیامبران دستور می‌دهد؛ «فقل الحمد للّه الّذی نجّینا من القوم الظّالمین»⁽⁴⁾و «الحمد للّه الّذی وهب لی علی الکبر إسماعیل و إسحق»⁽⁵⁾و گاهی نیز

آن را از زبان بهشتیان نقل می‌کند؛ «و قالوا الحمد للّه الّذی أذهب عنّا الحزن»⁽⁶⁾و «آخر دعویهم أن الحمد للّه ربّ العالمین».⁽⁷⁾

 قابل توجه این که در غیر موارد مزبور، اسناد حمد به دیگران همراه تسبیح است؛ «و إن من شی‌ء الاّ یسبّح بحمده»⁽⁸⁾. زیرا ستایش در برابر زیبایی انجام می‌گیرد و همگان از درک همه‌ی زیبایی‌های گفتاری و کرداری خداوند سبحان ناتوانند؛ «و لایحیطون به علماً».⁽⁹⁾

 پس حمد و ستایش آن‌ها به حوزه‌ی درکشان محدود می‌شود. از این رو، باید آن را با تسبیح الهی توأم ذکر کنند تا خداوند را از محدودیت پیش گفته منزّه بدانند.⁽¹⁾

8- نکات 61 تا 75

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 61 تا 75

61 - محرومیت از سیر آفاقی و انفسی

 «إنّا جعلنا فی أعناقهم أغلالاً فهی إلی الأذقان فهم مقمحون * و جعلنا من بین أیدیهم سدّاً و من خلفهم سداً فأغشیناهم فهم لایبصرون»

 برای شناخت خداوند معمولاً دو راه مطالعه وجود دارد:

 1 - مطالعه در نشانه‌های خدا که در جسم و جان انسان است و آن را «آیات انفسی» می‌نامند.

 2 - مطالعه در آیاتی که در بیرون وجود انسان است، مانند زمین و آسمان و ثوابت و سیارات و کوه و دریا و ... و آن را «آیات آفاقی» می‌نامند که قرآن کریم به هر دو اشاره کرده است؛ «سنریهم أیاتنا فی الافاق و فی أنفسهم حتّی یتبیّن لهم أنّه الحقّ».⁽²⁾

 کسانی که ایمان نمی‌آورند و از شناخت خداوند محروم می‌شوند، به دلیل آن است که به سوءِ اختیار خود موانعی ایجاد کردند، مانعی که نمی‌گذارد انسان در آیات الهی نظر کند، دو قسم است: یکی از نظر کردن در آیات انفسی جلوگیری می‌کند و دیگری از نظر کردن در آیات آفاقی. موانع نوع اول را به غل و زنجیری تشبیه کرده که صاحبش را مقمح کند؛ یعنی نمی‌گذارد که سرش را پایین آورده و خودش را نگاه کند و چشم بر بدن

خود بیفکند و نوع دوم را به سدّی تشبیه کرده که اطراف انسان کشیده شده باشد و نگذارد که انسان چیزی را ببیند. کسی که به این دو مانع مبتلا گردد، به کلّی از نظر کردن محروم

می‌ماند.⁽¹⁾

 و - انسان و نیاز به خداوند

 62 - نیاز همیشگی موجودات به پرورش الهی

 «الحمد للّه ربّ العالمین»

 سرّ این که خداوند فرمود: «الحمد للّه ربّ العالمین» و نفرمود: «الحمد للّه خالق العالمین»، آن است که احتیاج موجودات و اشیای جهان به موجد، در حال حدوث، امر مسلّمی است، اما نیاز به آن‌ها به مُبقی و مربّی، در حال بقا، امر اختلافی است. خداوند تعبیر به «رب» کرد تا بفهماند که موجود تحت تربیت، در حال بقا نیز نیازمند به مربّی است.⁽²⁾

 63 - ضرورت توجه به خداوند و پرهیز از توجه به غیر خدا

 آنان که به غیر خدا رو کنند، هیچ عذری در قیامت ندارند. زیرا خداوند متعال هم انسان‌ها را دعوت می‌کند؛ «و اللّه یدعوا إلی دار السّلام»⁽³⁾هم مردم را راهنمایی می‌کند؛ «یهدی من یشاء»⁽⁴⁾هم مزد و اجر می‌دهد؛ «للّذین أحسنوا الحسنی»⁽⁵⁾هم اضافه می‌دهد؛ «و زیادة»⁽⁶⁾هم دعای انسان‌ها را مستجاب می‌کند؛ «أدعونی أستجب لکم».⁽⁷⁾

 از طرفی غیر خدا توان یاری کردن انسان را ندارد؛ «و الّذین تدعون من دونه لایستطیعون نصرکم»،⁽¹⁾دعای انسان را نمی‌شنوند؛ «إن تدعوهم لایسمعوا دعائکم»،⁽²⁾مالک هیچ نفع و ضرری نیستند؛ «قل أتعبدون من دون اللّه ما لایملک لکم ضرّاً و لانفعاً»،⁽³⁾مالک رزق انسان نیستند؛ «إنّ الّذین تعبدون من دون اللّه لایملکون لکم رزقاً»،⁽⁴⁾هیچ دلیلی بر توجه به آن‌ها وجود ندارد؛ «و یعبدون من دون اللّه ما لم

ینزل به سلطاناً».⁽⁵⁾

 64 - نیازمندی همگانی موجودات به خداوند

 «یسأله من فی السّموات و الأرض کلّ یوم هو فی شأن»⁽⁶⁾

 آیه‌ی شریفه‌ی فوق دلالت دارد بر این که تمام موجودات زمینی و آسمانی از خداوند درخواست دایمی دارند. تعبیر به «یسأله» به صورت فعل مضارع، نشان می‌دهد که این درخواست همیشگی است. البته این درخواست به زبان نیست، بلکه درخواست به احتیاج است. زیرا احتیاج، خودش زبان است و روشن است که تمام موجودات جهان از هر جهت به خداوند نیاز دارند. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «أنتم الفقراء إلی اللّه و اللّه

هو الغنیّ الحمید».⁽⁷⁾

 خداوند متعال پاسخ این نیاز را داده است، چنانکه می‌فرماید: «و ءاتاکم من کلّ

ما سألتموه».⁽¹⁾ذیل همین آیه نیز همین معنا را بیان کرده است؛ «کلّ یوم هو فی شأن». آری خلقت او پیوسته و مستمر است و پاسخگویی او به نیازهای مختلف درخواست‌کنندگان نیز چنین است.⁽²⁾

  آزمایش الهی

 «أم حسبتم أن تدخلوا الجنّة و لمّا یأتکم مثل الّذین خلوا من قبلکم مسّتهم البأساء والضّرّاء و زلزلوا حتّی یقول الرّسول و الّذین ءَامنوا معه متی نصر اللّه ألا إنّ نصر اللّه قریب»⁽³⁾

 از آیه‌ی شریفه‌ی فوق نکاتی استفاده می‌شود:

 65 - این پندار و تفکر باطل در میان مؤمنان وجود دارد که چون طرفدار حق هستند، لازم است بدون تحمل رنج و درد به اهداف اجتماعی خود و سعادت ابدی برسند، و قرآن کریم این تفکر را رد می‌کند و می‌فرماید: در صورتی ایمان عامل سعادت است که انسان در برابر سختی‌ها و آزمایش‌های الهی صبر و پایداری داشته باشد؛ «أم حسبتم أن تدخلوا الجنّة و لمّا یعلم اللّه الّذین جاهدوا منکم و یعلم الصّابرین».⁽⁴⁾

 66 - امتحان الهی برای کشف امری بر خداوند نیست. زیرا چیزی بر خداوند پوشیده

نیست تا به واسطه‌ی امتحان کشف شود، بلکه او «علاّم الغیوب» و «عالم السرّ و الخفیّات» است و حکمت امتحان دو چیز است:

 الف - بر شخص ممتحَن معلوم می‌شود که حقیقتاً دارای چه صفاتی است و دعاوی او تا چه حد مقرون به حقیقت است. زیرا چه بسا بر خود انسان امر مشتبه می‌شود و فکر می‌کند دارای مراتب عالیه از ایمان و ملکات فاضله است، ولی هنگامی که امتحان پیش می‌آید، چه بسا خلاف آن ظاهر می‌شود.

 ب - بر دیگران نیز موقعیّت و مرتبه‌ی این شخص معلوم می‌گردد که اگر مورد عنایتی واقع شود یا معذّب به عذابی گردد، بدانند که به جا و سزاوار بوده است.⁽¹⁾

 67 - سؤال: گفتن «متی نصراللّه» چگونه با علم و یقین پیامبر به نصرت الهی سازگار است؟

 پاسخ: روشن است که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله اذیت و آزار فراوانی از ناحیه‌ی دشمنان به او رسید؛ به اندازه‌ای که قرآن کریم گاهی به او تسلیت می‌دهد و می‌فرماید: «و لقد نعلم انّک یضیق صدرک بما یقولون لعلّک باخع نفسک ألاّ یکونوا مؤمنین». بنا بر این، گاهی پیامبر از کلماتی که دشمنان به او می‌گفتند، دلتنگ می‌شد و یقین داشت که نصرت الهی شامل حال او می‌شود، لیکن نمی‌دانست در چه زمانی

خدا او را یاری می‌کند و هیچ مانعی ندارد که پیامبر برای دانستن زمان نصرت الهی این سخن «متی نصراللّه» را بگوید.⁽²⁾

 68 - امتحان الهی به فراق فرزند

 خداوند گاهی پدر را مبتلا به فراق فرزند می‌کند، مانند حضرت یعقوب‌علیه السلام که مدتی

در فراق فرزندش یوسف به سر برد و حزن و غم و اندوه خویش را به خداوند بازگو کرد؛ «قال انما أشکو بثّی و حزنی الی اللّه»⁽¹⁾و گاهی مادر را به فراق فرزند مبتلا می‌سازد، مانند مادر موسی‌علیه السلام که او نیز در فراق فرزندش و به دریا انداختن او محزون بود که خداوند بشارت برگرداندن فرزندش را به او داد؛ «فاذا خفت

علیه فألقیه فی الیمّ و لا تخافی و لا تحزنی انّا رادّوه إلیک».⁽²⁾

 69 - مال و فرزند از دیدگاه قرآن

 قرآن کریم مال و فرزند را به نحو «موجبه‌ی کلیه» ابزار آزمون الهی معرفی می‌کند؛ «إنّما أموالکم و أولادکم فتنة»⁽³⁾و گاهی به نحو «موجبه‌ی جزئیّه» می‌فرماید: برخی همسران و فرزندان دشمن انسان هستند؛ «یا أیّها الّذین ءَامنوا انّ من أزواجکم و أولادکم عدوّاً لکم فأحذروهم».⁽⁴⁾

 شایان توجه است که آزمون بودن مال و فرزند را به صورت کلّی مطرح فرمود و دشمن بودن همسران و فرزندان را به صورت جزئی. زیرا هر مال و فرزندی وسیله‌ی امتحان است، ولی هر همسر و فرزندی دشمن نیست.(217)

 70 - نعمت وحی و نبوّت

 «و یعلّمکم ما لم تکونوا تعلمون»⁽¹⁾

 انبیای الهی علومی را به انسان‌ها تعلیم می‌دهند که بدون وحی و رسالت دسترسی به کلیّات و جزئیات آن سلسله از علوم و دانش‌ها ممکن نیست و به تعبیر دیگر، اگر نعمت وحی و نبوّت نبود، انسان‌ها در شئون دینی خود متحیّر بودند و نمی‌دانستند به چه کیفیّت می‌بایست انجام وظیفه کنند.⁽²⁾

 71 - هدف از نزول وحی

 خداوند ولیّ مؤمنان است و آن‌ها را از هر تیرگی و تاریکی می‌رهاند و به سوی نور می‌برد؛ «اللّه ولیّ الّذین ءامنوا یخرجهم من الظّلمات إلی النّور».⁽³⁾بنا بر این، هدف از نزول وحی آن است که انبیای الهی مردم را نورانی کنند. از این رو، قرآن کریم در باره‌ی حضرت موسی‌علیه السلام می‌فرماید: «و لقد أرسلنا موسی بایاتنا أن أخرج قومک من الظّلمات إلی النّور».⁽⁴⁾چه این که در باره‌ی رسول اکرم‌صلی

الله علیه وآله می‌فرماید: «الر کتاب أنزلناه إلیک لتخرج النّاس من الظّلمات إلی النّور».⁽⁵⁾

 72 - اقسام وحی

 وحی به صورت‌های گوناگون بر پیامبران نازل می‌شد. که در آیه‌ی زیر به همه‌ی اقسام آن

اشاره شده است؛ «و ما کان لبشر أن یکلّمه اللّه الاّ وحیاً أو من وراء حجاب أو یرسل رسولاً فیوحی باذنه ما یشاء انّه علیّ حکیم».⁽¹⁾

 الف - الاّ وحیاً؛ در این قسم از وحی، هیچ گونه واسطه‌ای در میان نیست و خداوند با پیامبر خود بدون هیچ واسطه و حجابی سخن می‌گوید؛ یعنی بعضی از انبیا در حالات خاصی، کلام خدا را بدون واسطه می‌شنیدند. علامه طباطبایی‌قدس سره در ذیل آیه‌ی فوق این نوع وحی را مربوط به سخن گفتن خداوند با پیامبر دانسته است که حتّی جبرئیل نیز واسطه‌ی میان پیامبر و خدا نبوده است. برخی از مفسران نیز می‌گویند: دو

آیه‌ی اخیر سوره‌ی بقره را پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله در شب معراج بلا واسطه دریافت کرده است.

 ب - أو من وراء حجاب؛ گرچه در این قسم از وحی واسطه وجود داشته، ولی واسطه، خود وحی نمی‌کرده، بلکه وحی از ماورای آن نازل می‌شد. این قسم از وحی به دو نوع قابل تقسیم است:

 * - گاهی پیامبر حقایقی را در عالم رؤیا متوجه می‌شد. مانند حضرت ابراهیم‌علیه السلام که به این طریق فرمان یافت فرزندش اسماعیل را ذبح کند؛ «فلمّا بلغ معه السّعی قال یا بنیّ انّی أری فی المنام أنّی أذبحک فانظر ماذا تری».⁽²⁾

 * - گاهی وحی از طریق امواج صوتی القا می‌شد؛ یعنی خدا با ایجاد صدا با پیامبر خود سخن می‌گفت. مانند سخن گفتن درخت با حضرت موسی‌علیه السلام که درخت واسطه بود و خداوند از پس پرده با او سخن گفت؛ «و رسلاً قد قصصناهم علیک من قبل و رسلاً لم نقصصهم علیک و کلّم اللّه موسی تکلیماً».⁽³⁾

 ج - أو یرسل رسولاً؛ در این قسم از وحی، پیک وحی فرامین الهی را بر قلب پیامبر نازل

می‌کرد؛ یعنی گاهی فرشته‌ی وحی به صورت خاصی تمثل پیدا می‌کرده و پیامبر نیز با تمام وجود خود وحی را تلقی می‌کرد؛ «قل من کان عدوّاً لجبرئیل فانّه نزّله علی قلبک باذن اللّه».⁽¹⁾

 73 - سبب نیازمندی پیامبران به معجزه

 هماره در برابر ادّعای انبیا، مدّعیان کاذبی بوده‌اند که این مقام و منصب الهی را از خود دانسته‌اند، یا به خود نسبت می‌دادند.

 مردم باید یا ادّعای هر مدّعی را بپذیرند یا دعوت همه را رد کنند؛ اگر همه را بپذیرند، هرج و مرج به وجود می‌آید و اگر هیچ کدام را نپذیرند، نتیجه‌اش گمراهی و عقب‌ماندگی است. از این رو، انبیا باید نشانه‌ای همراه داشته باشند که علامت امتیاز آنان از مدعیان دروغین و سند حقّانیت آن‌ها باشد.⁽²⁾

 74 - امتیاز پیامبران

 «إنّ اللّه اصطفی ءادم و نوحاً و ءال ابراهیم علی العالمین»⁽³⁾

 این آیه‌ی شریفه دلالت بر امتیاز انبیای الهی دارد. در اینجا سئوالی مطرح است که این امتیاز گرچه آن‌ها را مجبور به پیمودن راه حق نمی‌کند، ولی در عین حال باز یک نوع تبعیض محسوب نمی‌شود؟

 در پاسخ باید گفت: آفرینش آمیخته با نظم صحیح چنین تفاوتی را ایجاب

می‌کند. مثلاً بدن انسان دارای آفرینش منظم است و برای تأمین این نظام، تفاوت‌هایی باید در میان اعضای بدن وجود داشته باشد. اگر تمام سلول‌های بدن انسان به ظرافت سلول‌های شبکیّه‌ی چشم یا به استحکام سلول‌های استخوان ساق پا یا به حساسیّت سلول‌های مغز باشد، مسلّماً سازمان بدن به هم می‌ریزد و هیچ کس نمی‌تواند بگوید چرا

همه‌ی بدن مغز نیست.

 افزون بر آن، این امتیاز ذاتی توأم با یک مسئولیت عظیم به اندازه‌ی این امتیاز است. وجود این مسئولیت سنگین، تعادل کفه‌های ترازوی خلقت آن‌ها را تأمین خواهد کرد؛ یعنی به همان نسبت که انبیا امتیاز دارند، مسئولیت نیز دارند و دیگران که امتیاز متفاوتی دارند، مسئولیت کمتری خواهند داشت.(229)

 75 - پیامبران و عبودیت

 از بهترین و برجسته‌ترین اوصاف انبیا که مقدم بر همه‌ی اوصاف و علت همه‌ی کمالات و فضایل نفسانی انبیاست، عبودیت آنان در برابر ذات اقدس خداوند است. به نمونه‌های زیر توجه کنید:

 * - نوح‌علیه السلام؛ «ذرّیة من حملنا مع نوح انّه کان عبداً شکوراً».(230)

 * - ابراهیم‌علیه السلام و اسحق‌علیه السلام و یعقوب‌علیه السلام؛ «و وهبنا له اسحق و یعقوب نافلة و کلاًّ جعلنا صالحین * و جعلناهم أئمّة یهدون بأمرنا و أوحینا إلیهم فعل الخیرات و إقام الصّلوة و إیتاء الزّکوة و کانوا لنا عابدین».(231) با توجه به این آیات ضمیر «له» به

حضرت ابراهیم‌علیه السلام بر می‌گردد.

 * - الیاس‌علیه السلام؛ «سلام علی ال یاسین * انّا کذلک نجزی المحسنین * انّه من عبادنا المؤمنین».⁽¹⁾

 * - ایوب‌علیه السلام؛ «نعم العبد انّه اواب».⁽²⁾

 * - داود و سلیمان‌علیهما السلام؛ «و لقد ءاتینا داود و سلیمان علماً و قالا الحمد للّه الّذی فضّلنا علی کثیر من عباده المؤمنین».⁽³⁾

 * - عیسی‌علیه السلام؛ «قال انّی عبداللّه ءاتانی الکتاب و جعلنی نبیّاً».⁽⁴⁾

 * - موسی و هارون‌علیهما السلام؛ «سلام علی موسی و هارون * انّا کذلک نجزی المحسنین * انّهما من عبادنا المؤمنین».⁽⁵⁾

 * - یوسف‌علیه السلام؛ «کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء انّه من عبادنا المخلَصین».⁽⁶⁾

 * - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله؛ «سبحان الّذی أسری بعبده لیلاً من المسجد الحرام إلی المسجد الأقصی».⁽⁷⁾

9- نکات 76 تا 90

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 76 تا 90

 76 - لزوم پیروی از هدایت انبیا

 «أولئک الّذین هدی اللّه فبهدیهم اقتده»⁽⁸⁾

 هدایت الهی بسیار گران‌سنگ و باعظمت است. زیرا از سویی قرآن کریم بعضی از انبیا را

با وصف مشمول هدایت الهی شدن توصیف می‌کند و از سوی دیگر، برترین پیامبر را به پیروی از هدایت آنان فرمان می‌دهد.

 قابل توجه این که نمی‌فرماید: «بهم اقتدهْ»؛ به خود این‌ها اقتدا کن، بلکه می‌فرماید: «بهدیهم اقتده»؛ یعنی به هدایت این‌ها اقتدا کن. گفتنی است که اگر «بهم اقتده» نیز ذکر شده بود، معنایش اقتدا به هدایت بود، لیکن از جهت عظمت هدایت، امر به تبعیّت از آن شده است.⁽¹⁾

 77 - پیروی از مکتب انبیا، نشانه‌ی محبت الهی

 از نظر قرآن کریم تنها راه محبت الهی، پیروی و تبعیت از مکتب انبیاست؛ «قل إن کنتم تحبّون اللّه فاتّبعونی یحببکم اللّه»⁽²⁾و اگر در اسلام افرادی چون سلمان، جزو خانواده‌ی انبیا به حساب آمدند، به دلیل همین تبعیت و پیروی از مکتب است؛ «سلمان منّا أهل البیت». زیرا حضرت ابراهیم‌علیه السلام گوید: هرکس از من پیروی کند، از من خواهد بود؛ «فمن تبعنی فانّه منّی»،⁽³⁾چه این که قرآن می‌فرماید: «إنّ

أولی النّاس بابراهیم للّذین اتّبعوه و هذا النّبی».⁽⁴⁾

 در مقابل، اگر کسی از مکتب انبیا پیروی نکند، از آنان نخواهد بود، گرچه فرزند حضرت نوح‌علیه السلام باشد؛ «انّه لیس من أهلک».⁽⁵⁾پس دستور خداوند مبنی بر فروتنی پیامبرصلی الله علیه وآله در برابر مؤمنان مطلق نیست، بلکه برای کسانی است که پیرو آن حضرت باشند؛ «واخفض جناحک للمؤمنین».⁽⁶⁾

 اما در جای دیگر، این خفض جناح و تواضع را مقیّد به تبعیّت و پیروی مؤمنین از پیامبر می‌کند؛ «واخفض جناحک لمن اتّبعک من المؤمنین».⁽¹⁾

 78 - سبب عدم درخواست مزد از مردم

 «یا قوم لاأسئلکم علیه أجراً إنّ أجری إلاّ علی الّذی فطرنی»⁽²⁾

 پیشوای واقعی در صورتی می‌تواند دور از هرگونه اتّهام و در نهایت آزادی به راه خود ادامه دهد و هر گونه انحراف و کجروی را در پیروانش اصلاح کند که وابستگی و نیاز مادی به آن‌ها نداشته باشد، وگرنه همان نیاز، زنجیری خواهد شد بر دست و پای او، و قفل و بندی بر زبان و فکر او.

 منحرفان، از این طریق برای تحت فشار قرار دادن او وارد می‌شوند یا از طریق تهدید به قطع کمک‌های مادّی یا از طریق پیشنهاد و کمک‌های بیشتر. پیشوا و رهبر هر اندازه که پیراسته و مخلص باشد، باز انسان است و ممکن است در این مرحله گام او بلرزد. از این رو، قرآن کریم می‌فرماید: انبیا صریحاً اعلام می‌کردند که هیچ گونه درخواست مادی و انتظار پاداش از پیروانشان را ندارند.⁽³⁾

 79 - تکذیب پیامبران

 «کذّبت قوم نوح المرسلین»⁽⁴⁾

 در آیه‌ی فوق قوم نوح‌علیه السلام را تکذیب کننده‌ی همه‌ی پیامبران مرسل خوانده است، با

این که آن‌ها غیر از نوح‌علیه السلام پیغمبر دیگری را تکذیب نکردند، زیرا دعوت انبیا و مرسلین یکی است و همه در دعوت به توحید متفقند. پس، اگر مردمی یکی از ایشان را تکذیب کند، در حقیقت همه را تکذیب کرده است و به همین جهت، خداوند ایمان به بعضی از پیامبران بدون بعض دیگر را کفر به همه‌ی آنان خوانده است؛ «...

یقولون نؤمن ببعض و نکفر ببعض و یریدون أن یتّخذوا بین ذلک سبیلاً * أولئک هم الکافرون حقّاً».⁽¹⁾

 80 - انگیزه‌های مخالفت با انبیا

 قرآن کریم در مورد ریشه و انگیزه‌ی مخالفت با انبیا، عواملی را ذکر کرده است. مهم‌ترین عامل هوای نفس است که اساس و مبنای سایر انگیزه‌ها به شمار می‌رود.

 الف - هوای نفس؛ «کلّما جائهم رسول بما لا تهوی أنفسهم فریقاً کذّبوا و فریقاً یقتلون».⁽²⁾

 ب - خود بزرگ بینی؛ «انّ الّذین یجادلون فی ءایات اللّه بغیر سلطان أتیهم إن فی صدورهم إلاّ کبر».⁽³⁾

 ج - جهل و نادانی؛ «و قال الّذین لا یعلمون لولا یکلّمنا اللّه أو تأتینا ءایة».⁽⁴⁾

 د - دانش مادی؛ «فلمّا جائتهم رسلهم بالبیّنات فرحوا بما عندهم من العلم»⁽⁵⁾و «قال انّما أوتیته علی علم عندی».⁽⁶⁾

 ه - به خطر افتادن منافع مادی؛ «قالوا یا شعیب أصلوتک تأمرک أن نترک ما یعبد ءاباؤنا أو أن نفعل فی أموالنا ما نشاء».⁽¹⁾

 و - در پوشش بودن دل‌های آنان؛ «و قالوا قلوبنا غلف بل لعنهم اللّه بکفرهم فقلیلاً ما یؤمنون».⁽²⁾

 ادّله‌ی اثبات نبوّت

  81 - راه‌های اثبات نبوّت عامّه

 برای اثبات نبوّت راه‌های مختلفی وجود دارد:

 الف - اعجاز

 انجام دادن کارهای خارق العاده را «اعجاز» گویند. در داستان موسی‌علیه السلام که صحنه‌ی مبارزه‌ی حق و باطل و معجزه و سحر بود. موسی به فرعون و اطرافیان او چنین گفت: من از سوی پروردگار تو، همراه با معجزه‌ای به سوی تو آمده‌ام؛ «قد جئناک بایة من ربّک و السّلام علی من اتّبع الهدی».⁽³⁾

 خداوند در مقام اثبات حقانیّت نبوّت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله که قرآن بر او نازل شده است، به مردم می‌گوید: اگر شک دارید در آنچه بر بنده‌ی خود نازل کردم، شما هم مانند

آن را بیاورید؛ «إن کنتم فی ریب ممّا نزّلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله».⁽¹⁾

 ب - تشخیص پیامبر پیشین

 هرگاه نبوّت فردی با دلایل قطعی ثابت شد و او نشانه‌ها و ویژگی‌های پیامبر بعد از خود را به گونه‌ای روشن بیان کرد، آنگاه خصوصیات یاد شده به نحو روشن بر فردی منطبق گردید، در این صورت می‌توان نبی بعدی را از طریق تشخیص پیامبر پیشین شناخت. چنانکه حضرت عیسی علیه السلام مژده‌ی آمدن پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را به مردم داد و او را معرفی کرد؛ «و إذ قال عیسی ابن مریم یا بنی إسرائیل إنّی

رسول اللّه إلیکم مصدّقاً لّما بین یدیّ من التّوریة و مبشّراً برسول یأتی من بعدی اسمه أحمد».⁽²⁾

 ج - گردآوری قراین و شواهد

 انسان با گردآوری قراین و شواهد، نبی راستگو را از متنبّی بشناسد؛ مثلاً اگر کسی بخواهد در مورد پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله به جمع‌آوری قراین بپردازد، باید در باره‌ی موضوعات زیر تحقیق کند:

 1 - بررسی سوابق زندگی او پیش از بعثت؛ آیا او در این بخش از حیاتش وارسته بود یانه؟

 2 - محتویات آیین او؛ هرگاه محتویات آیین او در اصول و فروع در درجه‌ی بسیار بالایی قرار گیرد، گواه بر آن است که آورنده‌ی این برنامه از غیب کمک می‌گیرد.

 3 - ثبات و استقامت او در راه دعوت؛ او که حاضر شد جان و مال خود را در راه هدف خویش فدا سازد، نشانه‌ی معنویت و اخلاص اوست و به روشنی ثابت می‌کند که وی در تبلیغ شریعت، انگیزه‌ی مادی ندارد.

 4 - وسایلی که او در پیشبرد آیین خود از آن بهره می‌گرفت؛ در این قسمت، مطالعه‌ی

غزوات پیامبر و برنامه‌های تبلیغی او می‌تواند رهگشا باشد.

 5 - وضع پیروان و یاران نزدیک وی از نظر روحی و اخلاقی می‌تواند پرده از روحیات مدعی نبوت بردارد. زیرا انسان هرچه پنهان‌کار باشد، نمی‌تواند خصوصیات خود را از بستگان و نزدیکانش پنهان سازد.

 6 - عدم تناقض و خلاف‌گویی در برنامه‌هایش حاکی از احاطه‌ی مقام ربوبی بر برنامه اوست، وگرنه بشر عادی و خطاکار هر روز نغمه‌ای سر می‌دهد؛ ولی یکنواختی او در مقام بیان، در موقعیت‌های گوناگون عزّت و قوت و ضعف، نشانگر صدق و صفای اوست.⁽¹⁾

 82 - پنج دلیل برای نبوّت

 «الّذین یتّبعون الرّسول النّبیّ الأمّیّ الّذی یجدونه مکتوباً عندهم فی التّوریة والإنجیل یأمرهم بالمعروف و ینهیهم عن المنکر و یحلّ لهم الطّیّبات و یحرّم علیهم الخبائث و یضع عنهم اصرهم...»⁽²⁾

 در هیچ یک از آیات قرآن، دلایل حقانیت دعوت پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله مانند آیه‌ی فوق یکجا بیان نشده است. اگر درست در اوصاف هفتگانه‌ای که در این آیه، خدا برای پیامبر ذکر کرده، دقت کنیم، پنج دلیل روشن برای اثبات نبوّت او خواهیم یافت:

 الف - او امّی و درس نخوانده بود، اما با این حال، کتابی آورد که تمام درس خوانده‌ها نمی‌توانند مانند آن را بیاورند.

 ب - دلایل نبوت او با تعبیرات مختلف در کتب آسمانی سابق وجود دارد، به گونه‌ای که انسان را به حقّانیّت او مطمئن می‌سازد.

 ج - محتوای دعوت او با عقل و خرد سازگار است. زیرا به معروف فرا می‌خواند و از منکرات و زشتی‌ها باز می‌دارد.

 د - محتوای دعوت او با طبع سلیم و فطرت هماهنگ است.

 ه - اگر او از طرف خدا نبود، حتماً به جهت منافع خویش دست به چنین کاری می‌زد و در این صورت، نه تنها نباید غل و زنجیرها را از مردم بگشاید، بلکه باید آن‌ها را همچنان در جهل و بی‌خبری نگه دارد تا بهتر بتواند آن‌ها را استثمار کند؛ در حالی که می‌بینیم او زنجیرهای گران را ازدست و پای بشریّت گشود.⁽¹⁾

  اوصاف پیامبران

  83 - انذار انبیا مایه‌ی نجات بشر

 با آن که انبیا هم مبشّر هستند و هم منذر، ولی چون تلاش انسان بیشتر برای دفع ضرر است و نیاز روحی به انذار بیشتر دارد، در قرآن مجید کلمه‌ی «نذیر» بیش از «بشیر» و «مبشّر» به کار رفته است. انذار و مشتقّات آن 120 بار و بشارت و مشتقات آن 80 بار در قرآن آمده است.⁽²⁾

 84 - موضوع انذار به صورت حصر آمده‌است؛

«إن أنت إلاّ نذیر»،⁽³⁾«إنّما أنت

منذر»،⁽¹⁾«إن أنا الاّ نذیر»⁽²⁾، اما مسئله‌ی بشارت به صورت حصر نیامده است. گفتنی است که حصر انذار نشانه‌ی آن است که مهمترین راه نجات انسان از سقوط، انذار و ترساندن است، نه بشارت.⁽³⁾

 85 - عصمت انبیا

 «و ما أرسلنا من رسول الاّ لیطاع باذن اللّه»⁽⁴⁾

 فرمان به اطاعت انبیا بدون قید و شرط نشانه‌ی عصمت آنان است. زیرا اگر معصوم نباشند و مرتکب گناه شوند، نوعی تضاد در حکم الهی پیدا می‌شود و این محال است. زیرا از سویی انجام آن عمل به دلیل این که معصیت است، ممنوع است و از طرف دیگر پیروی از انبیا لازم است و این دو باهم سازگار نیست. بنا بر این، باید انبیا از گناه معصوم باشند.⁽⁵⁾

 86 - عدم منافات عصمت انبیا با تکلیف

 آیات بسیاری از قرآن کریم بر مکلّف بودن انبیا دلالت دارد، مانند آیه‌ی «و لو أشرکوا لحبط عنهم ما کانوا یعملون»⁽⁶⁾که در باره‌ی عموم انبیاست. چه این که در باره‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز می‌فرماید: «لئن أشرکت لیحبطن عملک»⁽⁷⁾. برخی از مفسران گفته‌اند: تکالیف الهی برای این است که خداوند مکلّفان را به حدّ کمال برساند. پس اگر

بنده‌ای به حدّ کمال رسید، تکلیف از او برداشته می‌شود.

زیرا در آن صورت تکلیف، تحصیل حاصل و لغو است و به همین جهت انبیا تکلیف ندارند.

 در پاسخ باید گفت: این سخن صحیح نیست. زیرا اعمال صالحی که تکلیف بدان تعلق می‌گیرد، همان گونه که نفس آدمی را به کمال سوق می‌دهد، خود نیز آثار کمال نفس است و معقول نیست نفس کسی به کمال برسد، ولی آثار کمال را نداشته باشد.

 همان گونه که واجب است برای به کمال رسیدن نفس، آثار کمال اعمال صالح را بجا بیاوریم، همچنین بعد از به کمال رسیدن نفس نیز باید به آن آثار تداوم بخشیم تا دوباره نفس ما از کمال رو به نقص نگذارد. پس، تا زمانی که انسان به زندگی زمینی وابسته است، چاره‌ای جز تحمل زحمت تکلیف ندارد.⁽¹⁾

 87 - انبیا و یاران آن‌ها اسوه‌ی مؤمنان

 «و کأیّن من نبیّ قاتل معه ربّیّون کثیر فما وهنوا لما أصابهم فی سبیل اللّه و ماضعفوا و مااستکانوا و اللّه یحبّ الصّابرین * و ما کان قولهم الاّ أن قالوا ربّنا اغفر لنا ذنوبنا و إسرافنا فی أمرنا و ثبّت أقدامنا و انصرنا علی القوم الکافرین * فاتیهم اللّه ثواب الدّنیا و حسن ثواب الأخرة و اللّه یحبّ المحسنین»⁽²⁾

 خداوند برای تشویق اهل ایمان به صبر و مقاومت در برابر مشکلات، پیامبران و یاران واقعی آن‌ها را نمونه و الگو معرفی می‌کند و از آنان به دلیل اوصاف ذیل مدح و ستایش می‌کند:

 الف - آنان در برابر مشکلات سستی نورزیدند؛ «فما وهنوا».

 ب - ضعف نشان ندادند؛ «و ما ضعفوا».

 ج - در برابر دشمن تسلیم نشدند و زاری و تضرّع نکردند؛ «و ما استکانوا».

 آنگاه خواسته‌هایشان را این گونه بیان کردند:

 1 - خداوندا گناهان ما را بیامرز؛ «ربّنا اغفرلنا ذنوبنا».

 2 - از تندروی‌های ما درگذر؛ «و إسرافنا فی أمرنا».

 3 - ما را ثابت‌قدم بدار؛ «و ثبّت أقدامنا».

 4 - ما را بر کافران پیروز فرما؛ «و انصرنا علی القوم الکافرین».

 جالب توجه این که: هنگامی که آن‌ها به تقصیر و گناه خود اعتراف کردند، خداوند آن‌ها را «محسن» نامید؛ گویا خداوند به انسان می‌گوید: هرگاه اعتراف به گناه و تقصیر خود کردی، من تو را به احسان توصیف و تو را دوست و حبیب خودم قرار می‌دهم؛ «و اللّه یحبّ المحسنین»، تا این که بداند راهی برای بنده به سوی خدا نیست، مگر به اظهار عجز و ذلّت و ناتوانی.⁽¹⁾

 مجاهدان حقیقی به جای این که شکست خود را به دیگران نسبت دهند یا به عوامل موهوم و مرموز مربوط بدانند، سرچشمه‌ی آن را در خودشان جستجو می‌کنند و به فکر جبران اشتباهات خویش هستند، حتی آن‌ها کلمه‌ی شکست را بر زبان نمی‌آورند و به جای آن اسراف و تندرویِ بیجا ذکر می‌کنند؛ به عکسِ ما که امروز سعی می‌کنیم نقاط ضعفی را که سرچشمه‌ی ناکامی‌ها و شکست‌های ماست، نادیده بگیریم و همه‌ی آن‌ها را

به عوامل خارجی و بیگانه مربوط بدانیم.(276)

 88 - انبیا برادر مردم

 خداوند پیامبران را برادر مردم خواند و ایشان را قوم آن‌ها، نه برادر. چون مردم با انبیای الهی رفتار برادرانه‌ی مبنی بر مهربانی و احسان را رعایت نکردند، بلکه دشمنی کردند و ناسزا گفتند و آنان را تکذیب کردند.

 قوم صالح‌علیه السلام گفتند: «إنّما أنت من المسحّرین»⁽¹⁾.

 قوم نوح‌علیه السلام گفتند: «لئن لم تنته یا نوح لتکوننّ من المرجومین»⁽²⁾.

 قوم هودعلیه السلام گفتند: «و ما نحن بتارکی ءالهتنا عن قومک و ما نحن لک بمؤمنین»⁽³⁾.

 قوم لوطعلیه السلام گفتند: «لئن لم تنته یا لوط لتکوننّ من المخرجین»⁽⁴⁾.

 قوم شعیب‌علیه السلام گفتند: «ما أنت إلاّ بشر مثلنا و إن نظنّک لمن الکاذبین»⁽⁵⁾.

 89 - انبیا، مشمول نصرت الهی

 «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلین * إنّهم لهم المنصورون»⁽⁶⁾

 انبیای الهی مشمول نصرت الهی هستند، اما نصرت را مقید نکرد به این که آن‌ها را در دنیا نصرت می‌دهد یا در آخرت یا به نحوی دیگر؛ اما این نصرت را عمومیّت داد که شامل دنیا و آخرت می‌شود؛ «إنّا لننصر رسلنا و الّذین ءامنوا فی الحیاة الدّنیا و یوم یقوم

الأشهاد».⁽¹⁾

 پس رسولان الهی در حجت و دلیل منصورند. زیرا راه حق را پیش گرفته‌اند و راه حق، هرگز شکست نمی‌خورد و هم بر دشمنان خود منصورند. چون خداوند از دشمنان انبیا انتقام گرفته است؛ «و ما أرسلنا من قبلک الاّ رجالاً نوحی إلیهم من أهل القری أفلم یسیروا فی الأرض فینظروا کیف کان عاقبة الّذین من قبلهم و لدار الاخرة خیر للّذین اتّقوا أفلا تعقلون * حتّی إذا استیأس الرّسل و ظنّوا أنّهم قد کذبوا جاءهم

نصرنا فنجّی من نشاء و لایردّ بأسنا عن القوم المجرمین».⁽²⁾

 90 - حضرت سلیمان‌علیه السلام و درخواست توفیق عمل صالح

 «و تبسّم ضاحکاً من قولها و قال ربّ أوزعنی أن اشکر نعمتک الّتی أنعمت علیّ و علی والدیّ و أن عمل صالحاً تَرضیه و أدخلنی برحمتک فی

 عبادک الصّالحین»⁽³⁾

 از آیه‌ی فوق نکاتی استفاده می‌شود:

 الف - «أوزعنی» از باب افعال که مصدرش «ایزاع» و به معنای الهام است. حضرت سلیمان‌علیه السلام هنگامی که سخن مورچه را شنید، از شدت خوشحالی تبسّمی کرد که خداوند تا چه اندازه به او نعمت داده است. از این رو عرض کرد: پروردگارا! مرا الهام کن تا در برابر نعمتی که به من و پدر و مادرم مرحمت فرموده‌ای، سپاسگزار باشم و عمل

شایسته‌ای انجام دهم که خشنود شوی و مرا به رحمت خویش در زمره‌ی بندگان صالح در

آور.

 ب - «و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصّالحین» از آنجا که این درخواست صلاح مقیّد به عمل نشده تا مراد تنها عمل صالح باشد، اطلاقش حمل می‌شود بر صلاح نفس تا در نتیجه نفس او مستعد برای قبول هر نوع کرامتی گردد و روشن است که قدر و منزلت صلاح ذات از صلاح عمل بالاتر است پس، این که اول درخواست کرد که موفق به عمل صالح شود و سپس درخواست کرد که خداوند صلاح ذاتی به او دهد، در حقیقت درخواست‌های خود را

درجه‌بندی کرد و از پایین گرفته به سوی بالاترین درخواست‌ها رفت.

 ج - حضرت در درخواست عمل صالح گفت: من عمل صالح انجام دهم و خود را در آن دخالت داد، ولی در صلاح ذات نامی از خود نبرد. زیرا هر کسی در عمل خود نقش دارد، گویا اعمال ما هم مخلوق خدا هستند، اما هر چه باشد، نسبتی با خود ما هم دارند.

 بر خلاف صلاح ذات که هیچ چیز آن به دست ما نیست، از این رو اصلاح ذات را از پروردگار خود درخواست کرد، ولی صلاح عمل را از او طلب نکرد و نگفت: «و أوزعنی العمل الصالح»، بلکه گفت: «أوزعنی أن أعمل صالحاً»؛ این که عمل صالح انجام دهم.⁽¹⁾

10- نکات 91 تا 105

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 91 تا 105

 91 - انبیا مظهر صفات خداوند

 قرآن کریم مشابه اوصاف و افعالی را برای خداوند متعال بیان می‌کند برای انبیای الهی

نیز اسناد می‌دهد. در جمع میان این آیات باید چنین گفت: آن اوصاف و افعال اولاً و بالذات در باره‌ی خداوند است و انبیا، مظهر اوصاف و کمالات حق هستند که از لطف الهی بهره‌مند شده‌اند. در این زمینه به نمونه‌های زیر توجه کنید:

 الف - حاکمیت الهی

 حضرت داود مظهر حاکمیت الهی است؛ «إنّ الحکم الاّ اللّه»⁽¹⁾و «یا داود إنّا جعلناک خلیفة فی الأرض فاحکم بین النّاس بالحقّ».⁽²⁾

 ب - رأفت و رحمت الهی

 پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مظهر رأفت و رحمت الهی است؛ «إنّ اللّه رؤف رحیم»⁽³⁾و «بالمؤمنین رؤف رحیم».⁽⁴⁾

 ج - زنده کردن مردگان

 حضرت عیسی مظهر زنده کردن مرده‌هاست؛ «و أنّه هو أمات و أحیی»⁽⁵⁾و «و هو الّذی أحیاکم»⁽⁶⁾و «و أحیی الموتی باذن اللّه».⁽⁷⁾

 د - هدایت الهی

 انبیا مظهر هدایت الهی؛ «قل اللّه یهدی للحقّ»⁽⁸⁾و «و جعلناهم ائمّة یهدون بأمرنا».(295)

 92 - اولیای الهی و علم غیب

 آیات قرآن کریم در زمینه‌ی علم غیب دو دسته است: نخست آیاتی که علم غیب را مخصوص خداوند معرفی کرده و از غیر او نفی می‌کند مانند: «و عنده مفاتح الغیب لا یعلمها إلاّ هو»،⁽¹⁾کلیدهای غیب به دست اوست و جز او کسی آن‌ها را نمی‌داند.

 گروه دوم آیاتی است که به روشنی نشانه‌ی آگاهی اجمالی اولیای الهی از غیب است؛ «و ما کان اللّه لیطلعکم علی الغیب و لکن اللّه یجتبی من رسله من یشاء»؛⁽²⁾چنان نبود که خدا شما را از علم غیب آگاه کند، ولی خداوند از میان رسولان خود هر کسی را که بخواهد، برمی‌گزیند (و قسمتی از اسرار غیب را در اختیار او می‌گذارد).

 در اینجا طرق مختلفی برای جمع میان آیات وجود دارد:

 الف - منظور از اختصاص علم غیب به خدا، علم ذاتی و استقلالی است. بنا بر این، غیر او مستقلاً هیچ گونه آگاهی از غیب ندارند و دیگران هر چه دارند، از ناحیه‌ی خداست، با الطاف و عنایات اوست و جنبه‌ی تبعی دارد. شاهد این جمع همین آیه‌ی فوق است که می‌گوید: خداوند هیچ کس را از اسرار غیب آگاه نمی‌کند، مگر رسولانی را که مرضیّ او هستند.

 ب - اسرار غیب دو گونه است؛ قسمتی مخصوص به خداست و هیچ کس جز او نمی‌داند. مثل قیام قیامت و مانند آن، و قسمتی از آن را به انبیا و اولیا می‌آموزد، چنان که امیر المؤمنین‌علیه السلام می‌فرماید: «و إنّما علم الغیب علم السّاعة و ما عدّده اللّه سبحانه بقوله: «إنّ اللّه عنده علم السّاعة و ینزّل الغیث و یعلم ما فی الأرحام و ما تدری

نفس ماذا تکسب غداً و ما تدری نفس بأیّ أرض تموت»»؛⁽¹⁾علم غیب تنها

علم قیامت و موارد مذکور در این است. آگاهی از زمان قیامت مخصوص خداست و اوست که باران نازل می‌کند و آنچه را در رحم مادران است، می‌داند و هیچ کس نمی‌داند فردا چه می‌کند یا در چه سرزمینی می‌میرد.

 سپس امام در شرح این معنا افزود: خداوند سبحان از آنچه در رحم‌ها قرار دارد، آگاه است که پسر است یا دختر، زشت است یا زیبا، سخاوتمند است یا بخیل، سعادتمند است یا شقی، اهل دوزخ است یا بهشت؟ ... این‌ها علوم غیبی است که غیر از خدا کسی نمی‌داند و غیر از آن علومی است که خدا به پیامبرش تعلیم کرده و او به من آموخته است.

 ج - خداوند بالفعل از همه‌ی اسرار غیب آگاه است، ولی انبیا و اولیا ممکن است بالفعل بسیاری از اسرار غیب را ندانند، اما هنگامی که اراده کنند، خداوند به آن‌ها تعلیم می‌دهد؛ این اراده نیز با اذن و رضای خدا انجام می‌گیرد. شاهد این جمع روایاتی است که در کتاب کافی با عنوان «إنّ الأئمّة إذا شاؤا أن یعلموا، علموا»؛ امامان هر گاه بخواهند چیزی را بدانند، به آن‌ها تعلیم داده می‌شود.⁽²⁾

 93 - کیفر افترا بر خداوند

 «و لو تقوّل علینا بعض الأقاویل * لأخذنا منه بالیمین * ثمّ

 لقطعنا من الوتین»⁽³⁾

 این آیه پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را تهدید می‌کند که اگر سخنانی را بر ما افترا

می‌بست، دست

راستش را می‌گرفتیم، سپس شاهرگش را قطع می‌کردیم.

 علامه طباطبایی‌قدس سره به این شبهه که با وجود این همه مدّعی نبوّت و سخنانی که به دروغ به خداوند نسبت می‌دهند، چرا خداوند با آنان چنین معامله‌ای نمی‌کند؟ چنین پاسخ می‌دهد: این امر در حق پیامبران صادق و صحت دارد، نه هر مدّعی کذّابی.⁽¹⁾

 94 - انبیای اولواالعزم

 «فاصبر کما صبر اولوا العزم من الرّسل»⁽²⁾

 در آیه‌ی فوق خداوند به پیامبر گوید: صبر کن همان گونه که پیامبران صاحب عزم صبر و شکیبایی کردند؛ یعنی تو نیز از آن گروهی، پس باید مانند آنان صبر کنی.

 از قرآن مجید چنین استفاده می‌شود: انبیای اولوالعزم کسانی بودند که خداوند از آن‌ها پیمان محکم و استواری گرفته است و آن‌ها عبارتند از نوح‌علیه السلام ابراهیم‌علیه السلام موسی‌علیه السلام عیسی‌علیه السلام محمّدصلی الله علیه وآله؛ «و إذ أخذنا من النّبییّن میثاقهم و منک و من نوح و إبراهیم و موسی و عیسی ابن مریم و أخذنا منهم میثاقاً غلیظاً»⁽³⁾. از آیات دیگر برمی‌آید که این پنج نفر

دارای شریعت و آیین جدید بودند؛ «شرع لکم من الدّین ما وصّی به نوحاً و الّذی أوحینا إلیک و ما وصّینا به إبراهیم و موسی و عیسی»⁽⁴⁾.

 روایات فراوانی در منابع شیعه و سنّی در این زمینه نقل شده است که پیامبران اولواالعزم همین پنج نفر بودند.(305)

 95 - انبیای اولوالعزم، صاحبان شریعت

 «شرع لکم من الدّین ما وصّی به نوحاً و الّذی أوحینا إلیک و ما وصّینا به إبراهیم و موسی و عیسی أن أقیموا الدّین و لا تتفرّقوا فیه»⁽¹⁾

 نکاتی از آیه‌ی فوق استفاده می‌شود:

 الف - شرایع الهی و ادیانِ مستند به وحی، فقط شرایع مذکور در آیه است؛ یعنی شریعت نوح، ابراهیم، موسی، عیسی‌علیه السلام و محمدصلی الله علیه وآله. چون اگر شریعت دیگری بود، باید در این آیه که مقام بیان جامعیت شریعت اسلام است، نام برده می‌شد، و لازمه‌اش این است که قبل از حضرت نوح‌علیه السلام، شریعت و قوانینی در جوامع بشری آن روز وجود نداشته تا در رفع اختلافات اجتماعی روزمرّه به کار رود.

 ب - انبیایی که بعد از نوح‌علیه السلام تا زمان ابراهیم‌علیه السلام مبعوث شدند، همه پیرو شریعت نوح‌علیه السلام بوده‌اند و پیامبرانی که بعد از ابراهیم‌علیه السلام و قبل از موسی‌علیه السلام بودند، تابع شریعت ابراهیم‌علیه السلام و انبیای بعد از موسی‌علیه السلام و قبل از عیسی‌علیه السلام پیرو شریعت موسی‌علیه السلام و پیامبران بعد از عیسی‌علیه السلام تابع شریعت آن حضرت بوده‌اند.

 ج - انبیای صاحب شریعت که قرآن کریم ایشان را اولوالعزم خوانده، تنها همین پنج نفرند. چون اگر پیامبر اولوالعزم دیگری بود، باید در این آیه که مقام مقایسه‌ی اسلام با سایر شرایع است، نامش برده می‌شد و آیه‌ی شریفه‌ی «و اذ أخذنا من النّبییّن میثاقهم و منک و من نوح و إبراهیم و موسی و عیسی بن مریم»⁽²⁾نیز مؤیّد این معناست.(308)

 96 - معنای روح القدس

 «و اتینا عیسی بن مریم البیّنات و أیّدناه بروح القدس»⁽¹⁾

 مفسران در باره‌ی روح القدس تفسیرهای مختلفی ذکر کرده‌اند:

 الف - منظور جبرئیل است. شاهد این سخن آیه‌ی «قل نزّله روح القدس من ربّک بالحقّ»⁽²⁾است. چرا جبرئیل را روح القدس گویند؟ برای این است که از طرفی جنبه‌ی روحانیت در فرشتگان مسأله‌ی روشنی است و اطلاق کلمه‌ی «روح» بر آن‌ها کاملاً صحیح است و اضافه کردن آن به «القدس» اشاره به پاکی و قداست فوق العاده‌ی این فرشته است.

 ب - «روح القدس» همان نیروی غیبی است که عیسی‌علیه السلام را تأیید می‌کرده است و با همان نیروی مرموز الهی مردگان را به فرمان خدا زنده می‌ساخت، البته این نیروی غیبی به صورت ضعیف‌تر در همه‌ی مؤمنان با تفاوت درجات ایمان وجود دارد و همان امدادهای الهی است که انسان را در انجام اطاعت و کارهای مشکل مدد می‌کند و از گناهان باز می‌دارد. چنان که امام‌علیه السلام به بعضی از شاعران، پس از خواندن

اشعارشان فرمود: «انما نفث روح القدس علی لسانک»؛ روح القدس بر زبان تو دمید و آنچه گفتی با یاری او بود.

 ج - روح القدس همان انجیل است.

 گفتنی است که دو تفسیر اول به ذهن نزدیک‌تر است.(311)

 حضرت آدم‌علیه السلام

  97 - اهتمام خداوند به خلقت حضرت آدم‌علیه السلام

 «قال یا إبلیس ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدیّ أستکبرت

 أم کنت من العالین»⁽¹⁾

 جهت این که در آیه‌ی شریفه خلقت بشر را به دست خود نسبت داده و فرمود: چه چیزی مانع سجود تو شد در برابر موجودی که آن را با دست‌های خودم آفریدم؟ برای انسان است؛ یعنی هر چیز را برای چیز دیگری آفریدم، ولی آدم را برای خودم خلق کردم. چنان که این اختصاص از آیه‌ی «و نفخت فیه من روحی» استفاده می‌شود.

 جهت تثنیه آوردن «یدیّ» اشعار به داشتن اهتمام تام به خلقت انسان است، وگرنه ذکر آن به صورت مفرد نیز مفید معنای پیش گفته بود. زیرا ما انسان‌ها نیز در مواردی که اهتمام بیشتری برای تحقق کاری داریم، آن را با دو دست انجام می‌دهیم.

 98 - سجده‌ی فرشتگان بر آدم‌علیه السلام

 شکی نیست که سجده به معنای پرستش برای خداست. زیرا در جهان هیچ موجودی جز خدا، شایسته‌ی پرستش جز خدا نیست و معنای توحید در عبادت همین است که غیر از او

را پرستش نکنیم. بنا بر این، سجده‌ی فرشتگان برای خدا بود، ولی به دلیل آفرینش چنین موجودی شگرف، و یا این که سجده برای آدم کردند، اما سجده به معنای خضوع، نه پرستش.

 امام رضاعلیه السلام می‌فرماید: «کان سجودهم للّه تعالی عبودیة و لآدم اکراماً و طاعة لکوننا فی صلبه »؛ سجده‌ی فرشتگان، پرستش خداوند از یک سو و اکرام و احترام به آدم از سوی دیگر بود. زیرا ما در صلب آدم بودیم.⁽¹⁾

 99 - عصیان حضرت آدم‌علیه السلام

 «و عصی ءادم ربّه فغوی»⁽²⁾

 گر چه عصیان معمولاً به معنای گناه می‌آید، ولی در لغت به معنای خروج از طاعت و فرمان است، اعم از این که وجوبی باشد یا مستحبّی.

 افزون بر این، گاهی امر و نهی جنبه‌ی ارشادی دارد، مانند امر و نهی طبیب که در مخالفتش غیر از مفسده و ضرری که در خود فعل است، محذور و فساد دیگری نیست. بی‌تردید اگر بیمار مخالف دستور طبیب عمل کند، تنها به خودش ضرر می‌زند و بس. خداوند نیز به آدم فرموده بود: از میوه‌ی درخت ممنوع نخور، وگرنه از بهشت خارج می‌شوی و در زمین گرفتار درد و رنج خواهی شد.

 علاوه بر این، گناه گاهی جنبه‌ی مطلق دارد؛ یعنی بدون استثنا برای همه گناه است. مانند دروغ و ظلم و گاهی جنبه‌ی نسبی دارد که اگر از یک نفر سر بزند، گناه نیست،

اما اگر از دیگری به دلیل مقام و موقعیت او، کار نامناسبی است.

 برای مثال در ساختن بیمارستانی از مردم تقاضای کمک می‌شود، شخص کارگری مزد یک روزش را می‌دهد که گاه چند تومان بیشتر نیست، این عمل نسبت به او ایثار و حسنه است؛ اما اگر ثروتمندی این مقدار کمک کند، این کار نسبت به او پسندیده نیست، بلکه گاه مستحق ملامت نیز است.

 مراد از عبارت معروف «ترک اولی» همین معنا است و ما از آن به «گناه نسبی» یاد می‌کنیم که مخالف عصمت نخواهد بود.⁽¹⁾

 100 - بهشت آدم‌علیه السلام

 گر چه بعضی آن را بهشت موعود می‌دانند، ولیکن به سه دلیل بهشت موعود نبوده است:

 1 - آن بهشت محکوم به جاودانگی و خلود است و بیرون رفتن از آن ممکن نیست و بهشت آدم‌علیه السلام یکی از باغ‌های پرنعمت و از مناطق سرسبز دنیا بوده است؛ «جنّة من جنان الدّنیا یطلع فیها الشّمس و القمر و لو کان من جنان الأخرة ما خرج منها أبداً».⁽²⁾

 2 - ابلیس آلوده به گناه و بی‌ایمان را در آن بهشت راهی نیست، بلکه جایگاه او جهنّم است؛ «لأملأنّ جهنّم منک و ممّن تبعک».⁽³⁾

 3 - بهشت موعود، بهشت پاداش است و حضرت آدم‌علیه السلام هنوز کاری نکرده بود که مستحقّ آن باشد. قرآن کریم می‌فرماید: «أم حسبتم أن تدخلوا الجنّة و لمّا یعلم

اللّه الّذین جاهدوا منکم»⁽¹⁾و «جزاء بما کانوا تعملون».⁽²⁾

 101 - انسان کامل خلیفه‌ی الهی

 «و إذ قال ربّک للملئکة إنّی جاعل فی الأرض خلیفة قالوا أتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدّماء و نحن نسبّح بحمدک و نقدّس لک قال إنّی

 أعلم ما لا تعلمون»⁽³⁾

 از آیه‌ی فوق نکته‌هایی استفاده می‌شود. از جمله:

 الف - تنها مسئله‌ای که خداوند با کارگزارانش مطرح کرد، خلقت انسان است.

 ب - انتصاب خلیفه و جانشین و حاکم الهی تنها از سوی خداوند است.

 ج - انسان جانشین و خلیفه‌ی همیشگی خداوند بر زمین است. کلمه‌ی «جاعل» اسم فاعل و رمز تداوم است.

 د - فرشتگان یا از طریق اِخبار الهی یا سوء سابقه‌ی انسان‌های قبل از حضرت آدم‌علیه السلام در عوالم دیگر یا در همین عالم یا به دلیل پیش بینی صحیحی که از انسان خاکی و مادی و تزاحم‌های طبیعی آن‌ها داشتند، خونریزی و فساد انسان را پیش بینی می‌کردند.

 ه - فرشتگان، فساد و خونریزی را کار همیشگی انسان می‌پنداشتند؛ «یفسد و یسفک»، فعل مضارع نشانه‌ی استمرار است.

 و - طرح لیاقت خود، اگر بر اساس حسادت نباشد، مانعی ندارد؛ «و نحن نسبّح».

 ز - برای قضاوت کردن باید تمام خیرات و شرور را کنار هم گذاشت و نباید زود قضاوت کرد.

 ح - عبادت و تسبیح در فضای آرام تنها معیار لیاقت نیست.

 ط - هر کس بر اساس اطلاعات و برداشت خود سخن می‌گوید. در جهان بینی ملائکه، هدف آفرینش تنها تسبیح و حمد است. ابلیس نیز اول کار را می‌بیند و می‌گوید: من از آتشم و آدم از خاک و زیر بار نمی‌رود، اما خداوند متعال مجموعه را می‌بیند که انسان بهتر است و می‌فرماید: «إنّی أعلم ما لاتعلمون».

 ی - توقع نداشته باشید همه‌ی مردم بی چون و چرا سخن یا کار شما را تصدیق کنند. زیرا فرشتگان نیز از خدا سؤال می‌کنند و مطیع بودن و تسلیم بودن، منافاتی با سؤال کردن برای رفع ابهام ندارد.⁽¹⁾

 102 - ازدواج فرزندان آدم‌علیه السلام

 «و بثّ منهما رجالاً کثیراً و نساء»⁽²⁾

 خداوند از آدم و همسرش مردان و زنان فراوانی به وجود آورد و از این تعبیر استفاده می‌شود که تکثیر نسل فرزندان آدم، تنها از طریق آدم و همسرش صورت گرفته است و موجود ثالثی در آن دخالت نداشته است.

 لازمه‌ی این سخن ازدواج فرزندان آدم (برادر و خواهر) با یکدیگر است. زیرا اگر آن‌ها با همسران دیگری ازدواج کرده باشند، «منهما» تکثیر نسل بشر از آن دو صادق نخواهد بود.

 این موضوع در احادیث متعددی نیز وارد شده است و زیاد هم جای تعجب نیست. چون طبق استدلالی که در بعضی از احادیث از ائمه اهل بیت‌علیه السلام نقل شده است، این ازدواج‌ها مباح بود و هنوز حکم تحریم ازدواج خواهر و برادر نازل نشده بود.

 بدیهی است ممنوعیت کاری در گرو خداوند است.

 چه مانعی دارد که ضرورت‌ها و مصالحی ایجاب کند که در پاره‌ای از زمان‌ها کاری جایز باشد و بعداً تحریم گردد، ولی در احادیث دیگری تصریح شده که فرزندان آدم، هرگز با هم ازدواج نکرده‌اند و شدیداً به کسانی که معتقد به ازدواج آن‌ها با یکدیگرند، حمله شده است.

 پس با توجه به ترجیح روایاتی که موافق ظاهر قرآن مجید است، احادیث دسته اول را انتخاب می‌کنیم. زیرا موافق آیه‌ی فوق است.⁽¹⁾

 حضرت نوح‌علیه السلام

 103 - پاسخ حضرت نوح‌علیه السلام به تهمت‌ها و اعتراض‌ها

 قوم نوح‌علیه السلام به پیامبرشان تهمت‌های مختلفی زدند، از جمله:

 الف - جنون؛ «فکذّبوا عبدنا و قالوا مجنون وازدجر»⁽²⁾.

 ب - دروغگویی؛ «بل نظنّکم کاذبین»⁽¹⁾.

 ج - گمراهی؛ «قال الملأ من قومه إنّا لنریک فی ضلال مبین»⁽²⁾.

 د - برتری‌طلبی؛ «یرید أن یتفضّل علیکم»⁽³⁾.

 اما اعتراض‌های آنان عبارت بود از:

 1 - بشر بودن؛ «قال الملأ الّذین کفروا من قومه مانریک إلاّ بشراً مثلنا».⁽⁴⁾

 2 - پیروان تو افرادی تهیدست و گمنام هستند؛ «ما نریک اتّبعک إلاّ الّذین هم أراذلنا بادی الرّأی».⁽⁵⁾

 مخالفان نوح‌علیه السلام پس از اتهام و اعتراض گام را فراتر نهاده او را تهدید به مرگ کردند و گفتند: ای نوح! اگر دست از دعوت خود برنداری، تو را سنگسار می‌کنیم؛ «قالوا لئن لم تنته یا نوح لتکوننّ من المرجومین».⁽⁶⁾اما حضرت نوح در پاسخ به تهمت دروغگویی و اعتراض به بشر بودن می‌فرماید: من از جانب خداوند با دلیل و برهان آمده‌ام و دارای معجزه هستم؛ «أرءیتم إن کنت علی بیّنه من رّبّی».⁽⁷⁾

 در ردّ اتهام به گمراهی می‌فرماید: من ضلالت ندارم، بلکه رسالت دارم؛ «قال یا قوم لیس بی ضلالة ولکنّی رسول من ربّ العالمین * أبلّغکم رسالات ربّی و أنصح لکم».⁽⁸⁾

 در ردّ اعتراض به این که پیروان او افراد تهیدست هستند، می‌فرماید: من پیامبر

مال و ثروت نیستم که ثروتمندان را بپذیرم و تهیدستان را طرد کنم. من پیامبر الهی هستم و برای هدایت همه آمده‌ام؛ «و یا قوم لاأسئلکم علیه مالاً إن أجری إلاّ علی اللّه و ما أنا بطارد الّذین ءامنوا».⁽¹⁾

 104 - نجات نوح‌علیه السلام از اندوه بزرگ

 «و نجّیناه و أهله من الکرب العظیم»⁽²⁾

 ما نوح و اهل او را از اندوه بزرگ نجات بخشیدیم. این اندوه بزرگ کدام اندوه بوده که نوح را سخت رنج می‌داد؟ ممکن است اشاره به سخریه‌های قوم مغرور و آزارهای زبانی و توهین نسبت به او و پیروانش باشد یا اشاره به تکذیب‌های پی در پی این قوم لجوج باشد.

 گاه می‌گفتند: ما نمی‌بینیم کسی از تو پیروی کند، مگر یک مشت اوباش؛ «ما نریک اتّبعک الاّ الّذین هم أراذلنا».⁽³⁾گاه می‌گفتند: ای نوح! با ما زیاد سخن گفتی (و پررویی کردی) اگر راست می‌گویی، عذابی را که وعده دادی بیاور؛ «یا نوح قد جادلتنا فأکثرت جدلنا فأتنا بما تعدنا إن کنت من الصّادقین»،⁽⁴⁾گاهی نیز او که مشغول ساختن کشتی بود، گروهی از قومش که از کنار او عبور می‌کردند، وی را مسخره

می‌کردند؛ «و یصنع الفلک و کلّما مرّ علیه ملأمن قومه سخروا منه».(337)

 105 - اجابت دعای نوح‌علیه السلام

 «و لقد ناد ینا نوح فلنعم المجیبون»⁽¹⁾

 «لام» در کلمه‌ی «لقد» و «لنعم» لامِ قسم است و نشانه‌ی آن است که خداوند عنایت ویژه‌ای به ندای نوح و اجابت خود دارد و خود را در اجابت کردن ندای نوح، مدح و ستایش می‌کند و تعبیر از خدای واحد به «مجیبون» به صورت جمع، برای تعظیم است.

 همان گونه که از سیاق کلام استفاده می‌شود، منظور از ندای نوح‌علیه السلام همان نفرینی است که به قوم خود کرد و گفت: پروردگارا! احدی از کافران را روی زمین مگذار. زیرا اگر آنان را به حال خود واگذاری، بندگانت را گمراه می‌کنند؛ «و قال نوح ربّ لاتذر علی الأرض من الکافرین دیّاراً إنّک إن تذرهم یضلّوا عبادک»،⁽²⁾و نیز دعای دیگر نوح‌علیه السلام است که گفت: پروردگارا! من زیر دست شده‌ام، مرا یاری

فرما؛ «فدعا ربّه إنّی مغلوب فانتصر».⁽³⁾

11- نکات 106 تا 120

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 106 تا 120

 106 - سلام خداوند بر نوح‌علیه السلام

 یکی از ویژگی‌های حضرت نوح‌علیه السلام این است که خداوند در باره‌ی وی فرموده است: «سلام علی نوح فی العالمین»؛⁽⁴⁾درود بر نوح در همه‌ی عوالم. خداوند در باره‌ی هیچ پیامبری با این تعبیر درود نفرستاده است. در باره‌ی انبیای دیگر تنها به ذکر اصلی درود اکتفا کرده، می‌فرماید: «سلام علی موسی و هرون»،⁽⁵⁾یا «سلام علی

ابراهیم».⁽¹⁾و این نشانه‌ی برجستگی خاص نوح‌علیه السلام است که در همه عوالم

مشمول درود خاص خداست.

 شاید سرّ این که خداوند در باره‌ی نوح‌علیه السلام چنین سلامی کرده است، دو چیز است:

 الف - آنچه از توحید و دیگر معارف الهی بر روی زمین هست، محصول تعلیمات حضرت نوح‌علیه السلام است و اولین شریعتی که بر بشر نازل شده، ظاهراً توسط حضرت نوح بوده است.

 ب - حضرت نوح‌علیه السلام نهصد و پنجاه سال در میان مردم ماند و به ارشاد و هدایت آنان پرداخت؛ «فلبث فیهم ألف سنة إلاّ خمسین عاماً»،⁽²⁾آن هم قومی که ظلم و طغیانش از همه اقوام بیشتر است؛ «و قوم نوح من قبل إنّهم کانوا هم أظلم و أطغی».⁽³⁾هدایت افراد نرم خو و معتدل آسان است، ولی ارشاد مردمی سرکش و خشن کار آسانی نیست.⁽⁴⁾

  حضرت ابراهیم‌علیه السلام

  107 - شخصیّت حضرت ابراهیم در قرآن

 در شخصیت و عظمت این پیامبر همین بس که نام و صفات او شصت و نه مرتبه در سی و پنج سوره‌ی قرآن کریم ذکر شده است. به برخی از آن‌ها توجه فرمایید:

 1 - اوّلین مسلمان؛ «و أنا أوّل المسلمین».⁽¹⁾

 2 - از مشرکین نبود؛ «و ما کان من المشرکین».⁽²⁾

 3 - مطیع فرمان الهی؛ «قانتاً للّه».⁽³⁾

 4 - پیامبری راستگو؛ «واذکر فی الکتاب إبراهیم إنّه کان صدّیقاً نبیّاً».⁽⁴⁾

 5 - وفادار به تمام دستورات الهی؛ «و إبراهیم الّذی وفّی».⁽⁵⁾

 6 - مهمان‌نواز و باسخاوت؛ «هل أتیک حدیث ضیف إبراهیم المکرمین»⁽⁶⁾و «فجاء بعجل سمین».⁽⁷⁾

 7 - آمر به معروف و ناهی از منکر؛ «یا أبت لم تعبد مالم یسمع و لایبصر و لایغنی عنک شیئاً».⁽⁸⁾

 8 - شاکر و سپاسگزار الهی؛ «شاکراً لأنعمه».⁽⁹⁾

 9 - توکل و اعتماد به خدا؛ «الّذی خلقنی فهو یهدین * و الّذی هو یطعمنی و یسقین * و إذا مرضت فهو یشفین * و الّذی یمیتنی ثم یحیین * و الّذی أطمع أن یغفرلی خطیئتی یوم الدّین».⁽¹⁰⁾

 10 - برپا کننده‌ی نماز و هجرت برای احیای آن؛ «ربّنا إنّی أسکنت ذرّیّتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم».⁽¹¹⁾

 11 - صابر و بردبار؛ «إنّ إبراهیم لحلیم أوّاه منیب».⁽¹⁾

 12 - اخلاص در تمام زندگی و کارها؛ «قل إنّ صلاتی و نسکی و محیای و مماتی للّه ربّ العالمین * لاشریک له و بذلک أمرت».⁽²⁾

 13 - بنیان‌گذار کعبه؛ «و إذ یرفع إبراهیم القواعد من البیت».⁽³⁾

 14 - خادم کعبه؛ «أن طهّرا بیتی للطّائفین و العاکفین و الرّکّع السّجود».⁽⁴⁾

 15 - دعوت کننده‌ی مردم به حج؛ «و أذّن فی النّاس بالحجّ».⁽⁵⁾

 16 - مقام ابراهیم در مسجد الحرام؛ «و اتّخذوا من مقام إبراهیم مصلّی».⁽⁶⁾

 17 - مبارزه با بت پرستی؛ «تاللّه لأکیدنّ أصنامکم بعد أن تولّوا مدبرین * فجعلهم جذاذاً إلاّ کبیراً لهم».⁽⁷⁾

 18 - نخستین مجریِ برائت از مشرکین؛ «إنّی بری‌ء ممّا تشرکون».⁽⁸⁾

 19 - قبولی در امتحان؛ «و إذا ابتلی إبراهیم ربّه بکلمات فأتمّهنّ».⁽⁹⁾

 20 - امتحان به فرزند؛ «یا بنیّ إنّی أری فی المنام إنّی أذبحک‌فانظر ماذا تری قال یا أبت افعل ما تؤمر ستجدنی إن شاء اللّه من الصّابرین * فلمّا أسلما وتلّه للجبین».⁽¹⁰⁾

 21 - امتحان به جان؛ «قلنا یا نار کونی برداً و سلاماً علی إبراهیم».⁽¹¹⁾

 22 - رهبر جهانیان؛ «قال إنّی جاعلک للنّاس إماماً».⁽¹⁾

 23 - محبوب خدا؛ «واتّخذ اللّه إبراهیم خلیلاً».⁽²⁾

 24 - تسلیم محض الهی؛ «إذ قال له ربّه أسلم قال أسلمت لربّ العالمین».⁽³⁾

 25 - گزینش ابراهیم از جانب خدا در دنیا؛ «لقد اصطفیناه فی الدّنیا».⁽⁴⁾

 26 - از صالحین در آخرت؛ «و إنّه فی الأخرة لمن الصّالحین».⁽⁵⁾

 27 - پیروی پیامبران از ابراهیم‌علیه السلام؛ «ثمّ أوحینا إلیک أن اتّبع ملّة إبراهیم حنیفاً»⁽⁶⁾و «و وصّی بها إبراهیم بنیه و یعقوب یا بنیّ إنّ اللّه اصطفی لکم الدّین فلاتموتنّ إلاّ و أنتم مسلمون».⁽⁷⁾

 28 - اسوه بودن ابراهیم؛ «قد کانت أسوة حسنة فی إبراهیم».⁽⁸⁾

 29 - رسیدن به مقام یقین؛ «و کذلک نری إبراهیم ملکوت السّموات و الأرض لیکون من المؤمنین».⁽⁹⁾

 30 - دریافت سلام از ناحیه‌ی خداوند؛ «سلام علی إبراهیم».⁽¹⁰⁾

 31 - درخواست کننده‌ی پیامبر اسلام برای هدایت مردم؛ «ربّنا وابعث فیهم رسولاً منهم یتلوا علیهم ءایاتک».⁽¹¹⁾

 32 - دعا برای فرزندان؛ «ربّ اجعلنی مقیم الصّلوة و من ذرّیّتی»⁽¹²⁾و

 «إنّی جاعلک للنّاس إماماً قال و من ذرّیّتی قال لاینال عهدی الظّالمین».(381)

 108 - معنای صدّیق بودن ابراهیم‌علیه السلام

 «و اذکر فی الکتاب ابراهیم إنّه کان صدّیقاً نبیّاً»⁽¹⁾

 ظاهراً کلمه‌ی «صدّیق» مبالغه در صدق است و به کسی می‌گویند که در صدق مبالغه کند؛ یعنی آنچه را می‌گوید، انجام می‌دهد و آنچه را انجام می‌دهد، می‌گوید و میان گفتار و کردارش تناقض نباشد و ابراهیم‌علیه السلام چنین بود. زیرا در محیطی که یک پارچه مردم بت می‌پرستیدند، سخن از توحید گفت. با عموی خود و معاصرینش مبارزه کرد، با پادشاه بابل به مبارزه برخاست و خدایان دروغین آنان را شکست و بر آنچه

می‌گفت، استقامت به خرج داد تا آنجا که او در آتش افکندند. سرانجام نیز همان گونه که به عمویش وعده داده بود، از همه کناره‌گیری کرد و خداوند به پاداش این مقاومت، اسحق و یعقوب را به او ارزانی داشت و نیز وعده‌های دیگری را که خداوند از موهبت‌های خود به او وعده داده بود، تنفیذ کرد.⁽²⁾

 109 - ادب حضرت ابراهیم‌علیه السلام

 قرآن کریم ادب حضرت ابراهیم‌علیه السلام را در جای جای ترسیم سیره‌ی آن حضرت بیان می‌کند. در این زمینه به دو نمونه‌ی زیر توجه کنید:

 الف - ادب با خدا؛ «الّذی خلقنی فهو یهدین * و الّذی هو یطمعنی و یسقین * و إذا مرضت فهو یشفین».⁽³⁾

 حضرت ابراهیم‌علیه السلام در مقام احتجاج با قوم خود، همه‌ی نعمت‌ها را به خداوند اسناد می‌دهد، مانند نعمت خلقت، هدایت، اطعام و... . اما مرض را به خود نسبت می‌دهد و می‌گوید: وقتی مریض می‌شوم، خداوند شفایم می‌دهد؛ «وإذا مرضت فهو یشفین». زیرا در مقام ستایش مناسب نیست که مرض را به او نسبت دهد، بلکه شفای مرض را به خداوند اسناد می‌دهد و این حکایت از ادب آن حضرت می‌کند.

 ب - ادب با مردم؛ هنگامی که حضرت ابراهیم‌علیه السلام عمویش آزر را از بت‌پرستی نهی کرد، او زبان به اهانت گشود و گفت: اگر دست از این کار برنداری، تو را سنگسار می‌کنم. حضرت ابراهیم‌علیه السلام در برابر آن تندی و خشونت، با نهایت ادب و بزرگواری گفت: سلام بر تو، من به زودی برای تو از پروردگارم طلب آمرزش می‌کنم. زیرا او نسبت به من مهربان است؛ «سلام علیک سأستغفر لک ربّی إنّه کان بی حفیّاً».⁽¹⁾

 110 - حضرت ابراهیم و تقاضای امنیّت

 «و إذ قال إبراهیم ربّ اجعل هذا البلد ءامناً و اجنبنی و بنیّ أن نعبد الأصنام»⁽²⁾

 حضرت ابراهیم‌علیه السلام در این آیه از خداوند دو چیز خواست:

 1 - امنیّت مکه از تسلّط دشمن؛ «ربّ اجعل هذا البلد ءامناً»

 2 - امنیّت جان از سلطه‌ی هوای نفس؛ «واجنبنی و بنیّ أن نعبد الأصنام».

 هر چه انسان را از حق بازدارد، صنم اوست و هر چه دل انسان به آن گرایش داشته باشد،

هوای اوست. «أفرأیت من اتّخذ إلهه هواه».⁽¹⁾

 111 - حضرت ابراهیم و رسیدن به مقام یقین

 قرآن کریم وقتی حضرت ابراهیم‌علیه السلام را ستایش می‌کند، می‌فرماید: «و کذلک نری إبراهیم ملکوت السّموات و الأرض و لیکون من المؤمنین».⁽²⁾ما باطن عالم و درون جهان را نشان ابراهیم خلیل می‌دهیم تا این که به مقام شامخ یقین برسد. این رؤیت ملکوت منافعی دارد که یکی از آن منافع برجسته، دستیابی به یقین است.

 خدای سبحان ما را تشویق می‌کند که شما هم به درون جهان راه پیدا کنید؛ «أو لم ینظروا فی ملکوت السّموات و الأرض»، خدای سبحان در این آیه‌ی کریمه، عدّه‌ای را تشویق و گروه دیگری را مذمت می‌کند که چرا به باطن عالم سری نمی‌زنند، چرا درون عالم را نگاه نمی‌کنند که ببینند. اگر رؤیت و دیدن ممکن نبود، خدا ما را به آن دعوت نمی‌کرد. «ملکوت» به معنای باطن و «ملک» به معنای ظاهر است. آنجا که سبحان است،

جای ملکوت است؛ «فسبحان الّذی بیده ملکوت کلّ شی‌ء».⁽³⁾آنجا که سخن از ملک است، جای «تبارک» است؛ «تبارک الّذی بیده الملک».⁽⁴⁾میان ملک و ملکوت، مثل ظاهر و باطن بسیار تفاوت است.(391)

 112 - استجابت دعای حضرت ابراهیم‌علیه السلام در مورد فرزند

 «ربّ هب لی من الصّالحین»⁽¹⁾

 در آیه‌ی فوق، خداوند دعای ابراهیم‌علیه السلام را بیان می‌کند که از خداوند فرزند صالح و شایسته طلب می‌کند، وخداوند این دعا را مستجاب کرد و فرزندان صالحی چون اسماعیل و اسحاق را به او مرحمت کرد. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «و بشّرناه بإسحق نبیّاً من الصّالحین»؛⁽²⁾ما او را بشارت دادیم به تولد اسحاق، پیامبری از صالحان.

 در مورد اسماعیل نیز می‌گوید: «و إسماعیل و إدریس و ذا الکفل کلّ من الصّابرین * و أدخلنا هم فی رحمتنا إنّهم من الصّالحین»؛⁽³⁾اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را به یاد آور که همه از صابران بودند و ما آن‌ها را در رحمت خود وارد کردیم. زیرا همگی از صالحان هستند.⁽⁴⁾

 113 - سفارش فرزندان به آیین اسلام

 «و وصّی بها ابراهیم بنیه و یعقوب یا بنیّ إنّ اللّه اصطفی لکم الدّین

 و لا تموتنّ إلاّ و أنتم مسلمون»⁽⁵⁾

 همان گونه که حضرت ابراهیم‌علیه السلام و حضرت یعقوب‌علیه السلام فرزندان خویش را به آیین اسلام سفارش کردند، هر انسانی موظّف است به فکر عقاید نسل خود باشد. نشانه‌ی پدر مهربان تنها آن نیست که در فکر تأمین زندگی مادی فرزندانش باشد، بلکه لازم است در

فکر سلامت عقیده و ایمان نسل و فرزندان خود نیز باشد و در وصایای خویش تنها به جنبه‌های مادّی اکتفا نکند.⁽¹⁾

 114 - آزمایش حضرت ابراهیم‌علیه السلام

 خداوند حضرت ابراهیم‌علیه السلام را به غیر خویش و به جزء خویش و به کلّ خویش آزمایش کرد:

 الف - آزمایش به غیر خویش؛ به او گفتند از هزارها گوسفند دل بردار و همه را در راه خدا صرف کن. که حضرت همه را در راه خدا بخشید.

 ب - آزمایش به جزء خویش؛ حضرت ابراهیم وقتی به جمال اسماعیل نظاره کرد، توجهی از او پدید آمد. خطاب آمد: ای خلیل! دوستی ما با دوستی دیگری جمع نیاید. از این رو، به او گفتند: اسماعیل را قربانی کن که اطاعت کرد؛ «یا بنیّ إنّی أری فی المنام إنّی أذبحک فانظر ماذا تری».⁽²⁾

 ج - آزمایش به کل خویش؛ نمرود برای مبارزه با ابراهیم‌علیه السلام آتشی را افروخت و او را در آتش افکندند که خطاب آمد: «یا نارکونی برداً و سلاماً علی ابراهیم».(399)

  حضرت یوسف‌علیه السلام

  115 - قصه یوسف‌علیه السلام نیکوترین قصه‌ها

 قصه‌ای در قرآن کریم زیباتر از قصه حضرت یوسف‌علیه السلام نیست. زیرا

 الف - خداوند در آغاز سوره فرمود: «نحن نقصّ علیک أحسن القصص»،⁽¹⁾و در آخر سوره فرمود: «لقد کان فی قصصهم عبرة لاولی الألباب».⁽²⁾در اول گفت: نیکوترین قصه‌ها است، در آخر گفت: در این قصه پندها و عبرت‌ها است.

 ب - خداوند وقتی که قصص انبیا را مطرح می‌کند، واسطه در میان می‌آورد؛ چنانکه در قصه نوح فرمود: «واتل علیهم نبأ نوح»،⁽³⁾در قصه حضرت ابراهیم فرمود: «واتل علیهم نبأ إبراهیم»،⁽⁴⁾در قصه پسران آدم فرمود: «واتل علیهم نبأابنی ءادم».⁽⁵⁾چون به قصه یوسف رسید، واسطه را از میان برداشت و به خود اضافه کرد؛ «نحن نقصّ».⁽⁶⁾

 116 - برجسته‌ترین مقام یوسف‌علیه السلام

 برجسته‌ترین مقامی که قرآن کریم برای یوسف‌علیه السلام اثبات می‌کند، همان مخلص بودن اوست. رسالت، سمت پیام آوری است، اخلاص درجه‌ی عالیه‌ی کمال انسانی است که چیزی در حرم امن قلب یک انسان مخلص راه ندارد، همان گونه که خداوند در باره‌ی اسحق و یعقوب و ابراهیم خلیل می‌فرماید: «إنّا أخلصناهم بخالصة ذکری الدّار»؛ این‌ها بندگان مخلص ما هستند. در باره‌ی اخلاص حضرت یوسف صدّیق‌علیه السلام

نیز

صحّه گذاشت و فرمود او بنده‌ی مخلص ماست. از این رو گناه در او راه ندارد و آن حضرت در پرشورترین حالت‌های جوانی و در شدیدترین خطرات مالی، به سنگین‌ترین آزمون‌های الهی مبتلا شد و پیروز به در آمد.

 در دوران کودکی به چاه افکنده شد و لب به شکایت باز نکرد، به صورت یک برده فروخته شد، به کید زنان زندانی شد، اما در همه‌ی حالات صبور و شاکر بود و همه‌ی این‌ها نشانه‌ی بنده‌ی مخلص بودن اوست.⁽¹⁾

 117 - حضرت یوسف‌علیه السلام و علم غیب

 قرآن کریم آگاهی حضرت یوسف‌علیه السلام از علم غیب را اثبات کرده است: «اذهبوا بقمیصی هذا فألقوه علی وجه أبی یأت بصیراً»؛⁽²⁾او می‌داند که پیراهنش این خصیصه را دارد که از راه معجزه، نابینایی پدرش یعقوب‌علیه السلام را شفا می‌دهد، همان گونه که آشنایی با علم غیب را نیز برای حضرت یعقوب‌علیه السلام نیز ذکر کرده است که حضرت وصال یوسف‌علیه السلام را خبر می‌دهد؛ «إنّی لأجد ریح یوسف لولا أن

تفنّدون».⁽³⁾

 118 - لطف الهی نسبت به یوسف‌علیه السلام

 «کذلک لنصرف عنه السّوء و الفحشاء إنّه من عبادنا المخلصین»⁽⁴⁾

 خداوند متعال در باره‌ی حضرت یوسف‌علیه السلام می‌فرماید: این گونه پلیدی و ناپاکی را از وی

دور کردیم؛ «کذلک لنصرف عنه السّوء و الفحشاء»، نفرمود: این گونه او را از زشتی و معصیت دور گردانیدیم؛ «کذلک لنصرفه عن السّوء و الفحشاء». زیرا در این صورت نشانه‌ی روشنی بود که مقتضی اقدام به آلودگی در آن حضرت بود و این با شهادت خداوند به بنده‌ی مخلص بودن او ناسازگار است؛ «إنّه من عبادنا

المخلصین».⁽¹⁾مخلصین کسانی هستند که در پرتو شایستگی‌هایشان از وساوس شیطان در امان هستندو به چیزی جز خدا نمی‌اندیشند و جز او را فرمان نمی‌برند.⁽²⁾

 119 - برکات پیراهن حضرت یوسف‌علیه السلام

 در سه مقطع تاریخی، سه ابتکار از پیراهن یوسف صدّیق دیده شد که همه‌ی آن‌ها به برکت آن بدن بود که در جوار رحمت روح پاکش قرار داشت:

 الف - رسوایی برادران

 وقتی که برادران یوسف، گریه‌کنان پیراهن آغشته به خون او را به حضور یعقوب‌علیه السلام آوردند؛ «و جاؤا أباهم عشاء یبکون»،⁽³⁾شکل پیراهن نشان داد که این‌ها دروغ می‌گویند؛ «و جاؤا علی قمیصه بدم کذب».⁽⁴⁾زیرا اگر گرگ کسی را بدرد، پیراهن وی سالم نمی‌ماند.

 ب - دفع اتّهام گناه از یوسف‌علیه السلام

 وقتی همسر عزیز مصر، یوسف‌علیه السلام را تعقیب کرد و پیراهنش را از پشت پاره کرد و عزیز مصر را نزدیک در دید، در این هنگام یوسف‌علیه السلام را متهم کرد و گفت: «هی راودتنی

عن نفسی».⁽¹⁾اینجا کسی گفت: شما بررسی کنید، ببینید پیراهن یوسف از پشت دریده شده یا از جلو. اگر از جلو؟ دریده شده، معلوم می‌شود که او قصد تجاوز داشته است و همسر عزیز مصر از خود دفاع کرده و جلوی پیراهن او را پاره کرده است؛

اما اگر از پشت سر دریده شده، معلوم می‌شود یوسف خواسته بگریزد تا از تهاجم محفوظ بماند و آن زن از پشت سر پشت پیراهن او را پاره کرده است. اینجا هم پیراهن یوسف شهادت صدق داد و مدّعی کذب را رسوا کرد؛ «إن کان قمیصه قدّ من قبل فصدقت و هم من الکاذبین و إن کان قمیصه قدّ من دبر فکذبت و هو من الصّادقین».⁽²⁾

 ج - شفا یافتن چشم یعقوب‌علیه السلام

 «اذهبوا بقمیصی هذا فألقوه علی وجه أبی یأت بصیراً»⁽³⁾

 از این آیه استفاده می‌شود که یوسف‌علیه السلام علم غیب دارد. زیرا از نابینایی دیده‌ی پدر و راه درمانش خبر می‌دهد که پیراهنم را به چشم او بمالید تا وی بینا گردد

 120 - عفو و بخشش یوسف‌علیه السلام

 بعد از آن که برادران یوسف‌علیه السلام به خطاکاری خود و به برتریِ الهی او به خودشان اعتراف کردند؛ «قالوا تاللّه لقد ءاثرک اللّه علینا و إن کنّا لخاطئین»⁽⁴⁾، حضرت یوسف‌علیه السلام بعد از دلداری از برادران، و عفو و گذشت از ایشان، شروع کرد به دعا کردن و از خداوند خواست تا گناهانشان را بیامرزد؛ «قال لاتثریب علیکم الیوم یغفر اللّه لکم و هو

أرحم الرّاحمین».⁽¹⁾

 گفتنی است هنگامی که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله در شرایط مشابهی قرار گرفت و در فتح مکه بر دشمنان خود پیروز شد، رو به آن‌ها کرد و فرمود: «ماذا تظنّون یا معشر قریش؟ قالوا خیراً أخ کریم و ابن أخ کریم و قد قدرت! قال: و انا أقول کما قال أخی یوسف، لاتثریب علیکم الیوم»؛ اکنون که در چنگ من گرفتار آمده‌اید، در باره‌ی رفتار من با شما چگونه می‌اندیشید؟ آن‌ها در پاسخ گفتند: ما از تو چیزی جز خیر

و نیکی انتظار نداریم. تو برادر بزرگوار و بخشنده و فرزند برادر بزرگوار ما هستی و الان قدرت در دست توست. پیامبر فرمود: من در باره‌ی شما همان را می‌گویم که برادرم یوسف در باره‌ی برادرانش گفت: «لا تثریب علیکم الیوم»؛ امروز روز ملامت و سرزنش نیست.

 عمر می‌گوید: در این موقع من خجالت کشیدم. زیرا هنگام ورود در مکه به آن‌ها گفتم: امروز روزی است که از شما انتقام می‌گیرم. هنگامی که پیامبر این جمله را فرمود، من از گفتار خود شرمنده شدم.⁽²⁾

12- نکات 121 تا 135

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 121 تا 135

121 - کرامت اخلاقی یوسف‌علیه السلام

 حضرت یوسف‌علیه السلام وقتی با پدر خویش، یعقوب سخن می‌گفت، ماجرای افتادن در چاه و زندانی شدن را هیچ یک از حوادث تلخ و رنج‌آور زندگی‌اش را بیان نکرد. زیرا برادران وی خجالت می‌کشیدند، بلکه فقط نجات یافتن خود از زندان را که از لطف و کرم الهی بود، بیان کرد. «و قد أحسن بی إذ اخرجنی من السّجن».(420)

  پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

  122 - بشارت حضرت عیسی‌علیه السلام

 خدای سبحان از زبان حضرت عیسی‌علیه السلام می‌فرماید: «و مبشّراً برسول یأتی من بعدی اسمه أحمد»⁽¹⁾به شما بشارت می‌دهم آمدن پیامبری پس از خودم را که نام (مبارک) او احمدصلی الله علیه وآله است.

 بشارت در موردی است که پیامبر بعدی، مطلب نو و تازه‌ای را برای امتش یا برای دیگران بیاورد. اگر پیامبر خاتم در سطح انبیای گذشته یا در سطح رسالت عیسی‌علیه السلام سخن گفته باشد، اولاً نیازی به آمدن پیغمبر نبود. ثانیاً مجالی برای بشارت نبود .پس، اخبار حضرت عیسی‌علیه السلام به آمدن پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نشانه‌ی آن است که آن حضرت از انبیای گذشته و نیز از حضرت عیسی‌علیه السلام،

افضل است و قرآن کریم هم از انجیل بالاتر است.⁽²⁾

 123 - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله واسطه‌ی فیض هدایت

 قرآن کریم برخی از افعال را که به خدا نسبت می‌دهد، به پیامبر گرامی اسلام‌صلی الله علیه وآله نیز اسناد می‌دهد، مانند بیرون کردن مردم از تاریکی‌های جهل و جهالت، و هدایت آن‌ها به

سوی نورانیت تقوا و معنویت؛ «اللّه ولی الّذین ءامنوا یخرجهم من الظّلمات إلی النّور»⁽¹⁾و «کتاب أنزلناه الیک لتخرج النّاس من الظّلمات إلی النّور باذن ربّهم إلی صراط العزیز الحمید»⁽²⁾. با تأمل در این آیات به دو

نکته‌ی زیر پی می‌بریم:

 الف - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وسیله‌ی ظاهری هدایت انسان‌هاست و ایمان هر مؤمنی، هر چند در هزاران سال بعد با وسایط فراوان، به ایشان مستند است و آن حضرت در پاداش همگان شریک است.

 ب - پیامبر عظیم الشّأن اسلام‌صلی الله علیه وآله دارای منصب رفیع رهبری و هدایت مردم است و آیاتی نظیر «إنّک لا تهدی من أحببت ولکنّ اللّه یهدی من یشاء»⁽³⁾. نافی اصل هدایت از پیامبر نیست، بلکه ناظر به نفی استقلال اوست. زیرا در بخش دیگری می‌فرماید: «و إنّک تهدی إلی صراط مستقیم»،⁽⁴⁾و در آیه‌ی مورد بحث نیز قید «باذن ربّهم» را افزود. پس رسول خداصلی الله علیه وآله در هدایت مردم واسطه‌ای الهی

است که در پرتو مشیّت حق کار می‌کند.⁽⁵⁾

 124 - فضیلت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «تلک الرّسل فضّلنا بعضهم علی بعض»⁽⁶⁾

 درجه و مرتبه‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله از سه جهت رفیع است:

 الف - خصوصیات و ویژگی‌هایی که بر اساس آیات قرآن در شخص پیامبرصلی الله علیه وآله وجود

دارد، مانند: «إنّک لعلی خلق عظیم»،⁽¹⁾«و ما أرسلناک إلاّ رحمة للعالمین».⁽²⁾

 ب - خصوصیتی که در کتاب اوست که برتر از همه‌ی کتب آسمانی است؛ «اللّه نزّل أحسن الحدیث کتاباً متشابهاً»⁽³⁾و این کتاب مصون از تحریف است.

 ج - خصوصیتی که در امت اوست که برتر از همه‌ی امم هستند، در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ «کنتم خیر أمّة أخرجت للنّاس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر».⁽⁴⁾

 125 - اخلاق پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «عبس و تولّی * ان جاءه الأعمی * و ما یدریک لعلّه یزکّی»⁽⁵⁾

 در این آیات و شأن نزول آن میان مفسران اختلاف نظر است. بعضی می‌گویند: آیات خطاب به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است که مرد نابینایی به نام ابن ام مکتوم وارد مجلس حضرت شد، در حالی که پیامبرصلی الله علیه وآله مشغول سخن گفتن با سران قریش بود. آن مرد نابینا گفت: برای من از آنچه خدا به تو آموخته است بگو. پیامبرصلی الله علیه وآله در دل خود اندیشید که مبادا این اشراف نزد خود بگویند که پیروان

محمد مردم دور از فرهنگ هستند. از این رو، چهره در هم کشیده و با او به سردی سخن گفت.

 اما مفسران شیعه از جمله شیخ طوسی، مرحوم طبرسی، مرحوم علامه طباطبایی این امر را نمی‌پذیرند و می‌گویند: آن شخصی که چهره در هم کشید، مردی از بنی امیه

بوده و قراینی دلالت بر این معنا دارد که شخص مورد عتاب غیر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است:

 الف - همه می‌دانیم که صفت عبوسی از صفات پیامبر نبوده و آن جناب با کفار عبوس نمی‌شد، چه رسد به مؤمنان.

 ب - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله در طول زندگی سابقه نداشته که دل اغنیا را به دست آورد و از فقرا روی برگرداند. با این که خداوند او را ستایش به خلق عظیم کرده است؛ «إنّک لعلی خلق عظیم».

 ج - مگر خداوند به پیامبر نفرمود: «لا تمدّنّ عینیک إلی ما متّعنا به أزواجاً منهم ...»⁽¹⁾، چطور ممکن است در سوره‌ی حجر که اوایل دعوت علنی اسلام نازل شده، به آن جناب دستو دهد که اعتنایی به زرق و برق زندگی دنیاداران نکند و در عوض در برابر مؤمنین تواضع کند و در همین سیاق او را مأمور سازد که از مشرکان اعراض کند و بفرماید: «فاصدع بما تؤمر و أعرض عن المشرکین»⁽²⁾، آن وقت خبر دهد که آن جناب به جای

اعراض از مشرکان از مؤمنان اعراض کرده و به جای تواضع در برابر مؤمنان، در برابر مشرکان تواضع کرده است؟!

 د - زشتی عمل پیش گفته چیزی است که عقل به آن حکم می‌کند و هر عاقلی از آن بیزار است، تا چه رسد به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و چنین عمل قبیح عقلی نیازی به نهی لفظی ندارد. زیرا هر عاقلی تشخیص می‌دهد که ثروت به هیچ وجه ملاک فضیلت نیست.⁽³⁾

 126 - خلق عظیم پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 در بیان مقصود از خلق عظیم پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله اقوالی گفته شده است، از جمله:

 الف - تو بر دین بزرگی هستی که دین اسلام است.

 ب - تو متخلّق به اخلاق اسلام و بر طبع بزرگی هستی و حقیقت اخلاق آن است که انسان، نفس خود را به آن آراسته کند.

 ج - خلق عظیم همان صبر بر حق و بخشش وسیع و تدبیر بر اقتضای عقل است.

 د - عایشه می‌گوید: اخلاق پیامبر متضمن موارد دهگانه‌ای بود که در اول سوره‌ی مؤمنون آمده است و کسی را که خداوند به داشتن اخلاق بزرگ ستایش کند، برتر از آن ستایشی نیست.

 ه - خداوند خلق او را عظیم ستود. چون با اخلاقش با مردم معاشرت داشت و با قلبش از آنان جدا بود. پس ظاهرش با مردم و باطنش با خدا بود.

 و - چون حضرت امتثال کرد به دستوری که خدای سبحان فرمود؛ «خذ العفو و ءامر بالعرف و أعرض عن الجاهلین».

 ز - به جهت اجتماع مکارم اخلاق در آن حضرت و مؤید این معنا سخن معروف نبوی است؛ «انّما بعثت لأتممّ مکارم الاخلاق».

 ح - از عایشه پرسیدند: اخلاق پیامبر چگونه بود؟ پاسخ داد: «کان خلقه القرآن».

 ط - بعضی گفته‌اند: سرّ این که خداوند پیامبر را بر عظمت در اخلاق ستایش کرد، آن است که به او دستور داد تا به هدایت انبیا اقتدا کند؛ «أولئک الّذین هدیهم اللّه فبهدیهم اقتدهْ»؛ یعنی به تمام فضایل اخلاقی که در انبیا متفرق است، اقتدا کن و چون این درجه عالیه برای هیچ یک از انبیای پیشین میسّر نشد، ناگزیر خداوند اورا به اخلاق عظیم یاد

کرد.(437)

 127 - خاتمیّت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «ما کان محمّد أبا أحد من رجالکم ولکن رسول اللّه و خاتم النّبییّن»⁽¹⁾

 «خاتم»: چیزی که به وسیله‌ی آن پایان داده می‌شود و نیز چیزی که با آن، اوراق و مانند آن را مهر می‌کنند. این کلمه از ریشه‌ی «ختم» به معنای پایان، گرفته شده و از آنجا که این کار (مهر زدن) در خاتمه و پایان قرار می‌گیرد، نام خاتم بر وسیله‌ی آن گذارده شده است و اگر یکی از معانی خاتم انگشتر است، آن نیز به همین دلیل است که نقش مهرها را معمولاً روی انگشترها می‌کندند و به وسیله‌ی انگشتر،

نامه‌ها را مهر می‌کردند.

 این ماده در قرآن کریم در همه جا به معنای پایان دادن و مهر نهادن به کار رفته است، مانند: «ختم اللّه علی قلوبهم و علی سمعهم و علی أبصارهم عشاوة»⁽²⁾خداوند زمانی بر قلب کفار مهر می‌زند که کار هدایت آنان پایان پذیرفته و در قلب آن‌ها سخن حق تأثیری نکند.

 بنا بر این، کسانی که در دلالت آیه‌ی 40 سوره‌ی احزاب بر خاتمیت پیامبر و پایان گرفتن سلسله‌ی انبیا به وسیله‌ی او وسوسه کرده‌اند، به کلی از معنای این واژه ناآگاه بوده‌اند یا خود را به بی‌اطلاعی زده‌اند، وگرنه هر آن که کمترین اطلاعی از ادبیات عرب داشته باشد، می‌داند کلمه‌ی «خاتم النّبییّن» به وضوح دلالت بر معنای خاتمیت دارد.(440)

 128 - نام مبارک پیامبرصلی الله علیه وآله

 «یس و القرآن الحکیم * إنّک لمن المرسلین»⁽¹⁾

 امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: «یس» نام رسول خداصلی الله علیه وآله است. چون پس از آن می‌فرماید: تو از مرسلین و بر صراط مستقیم هستی؛ «یس اسم رسول اللّه و الدلیل علی ذلک قوله تعالی: انّک لمن المرسلین علی صراط المستقیم».⁽²⁾

 129 - عصمت پیامبرصلی الله علیه وآله

 «فلا و ربّک لایؤمنون حتّی یحکّموک فیما شجر بینهم ثمّ لایجدوا فی أنفسهم حرجاً ممّا قضیت و یسلّموا تسلیماً»⁽³⁾

 این آیه‌ی شریفه، دلیل روشنی بر عصمت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است. زیرا دستور به تسلیم مطلق از نظر گفتار و کردار در برابر همه فرمان‌های پیامبرصلی الله علیه وآله و حتّی تسلیم قلبی در برابر او، نشانه‌ی روشنی بر این است که او در احکام و فرمان‌ها و داوری‌هایش اشتباه نمی‌کند و عمداً چیزی برخلاف حق نمی‌گوید. از خطا و گناه معصوم است.⁽⁴⁾

 130 - عصمت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله در سه مقام

 قرآن کریم در سه مقام عصمت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را تضمین کرده است:

 الف - دریافت وحی؛ «إنّک لتلقّی القرآن من لدن حکیم علیم».⁽⁵⁾

 ب - ضبط و نگهداری آن؛ «سنقرئک فلا تنسی».⁽¹⁾

 ج - تعلیم وحی به مردم؛ «و ما ینطق عن الهوی * إنّ هو إلاّ وحی یوحی».⁽²⁾

 131 - تفاوت میان صلوات و سلام

 «انّ اللّه و ملئکته یصلّون علی النّبیّ یا أیّها الّذین ءامنوا

 صلّوا علیه و سلّموا تسلیماً»⁽³⁾

 «صلّوا» امر به طلب رحمت و درود فرستادن به پیامبر است، اما «سلّموا» به‌4 معنای تسلیم در برابر فرمان‌های پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است. چنان که در آیه‌ی «... ثمّ لا یجدوا فی أنفسهم حرجاً ممّا قضیت و یسلّموا تسلیماً»⁽⁴⁾آمده است. مؤمنان راستین کسانی هستند که به داوری تو تن دهند و در دل خود نیز از این قضاوت کمترین ناراحتی نداشته باشند و تسلیم مطلق تو گردند.

 ابو بصیر از امام صادق‌علیه السلام از معنای تسلیم در برابر پیامبرصلی الله علیه وآله پرسید. حضرت فرمود: «هو التسلیم له فی الأمور»؛ منظور، تسلیم بودن در برابر او در همه‌ی کارهاست.

 ابوحمزه ثمالی از یکی از یاران پیامبرصلی الله علیه وآله به نام کعب چنین نقل می‌کند: هنگامی که این آیه نازل شد، عرض کردیم: سلام بر تو را می‌دانیم، ولی صلوات بر تو چگونه است؟ فرمود: این گونه بگویید: «اللّهمّ صلّ علی محمد و آل محمد کما صلّیت علی ابراهیم انّک حمید مجید و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم

و آل ابراهیم انّک حمید مجید».⁽¹⁾

 132 - معنای غفران الهی در باره‌ی پیامبرصلی الله علیه وآله

 «لیغفر لک اللّه ما تقدّم من ذنبک و ما تأخّر»⁽²⁾

 شیخ طوسی می‌گوید: در معنای آیه‌ی شریفه اقوالی گفته‌اند:

 الف - گناهانی که قبل از نبوت و پس از آن از تو صادر شده است.

 ب - آنچه قبل از فتح و پس از آن صادر شده است.

 ج - آنچه از تو واقع شده یا نشده، و این از طریق وعده و نوید است.

 د - آنچه از گناهان قبلی و بعدی پدرت آدم که از او صادر شده است و این وجوه از نظر ما تماماً مردود است. زیرا انبیا چه قبل از بعثت و چه بعد از آن، مرتکب هیچ گناهی اعم از صغیره و کبیره نمی‌شوند.

 برای آیه‌ی شریفه دو تأویل ممکن است:

 الف - تا گناه امّتت را چه در گذشته و چه در آینده، به دلیل شفاعت و مقام تو ببخشد و گناه را به پیامبر اضافه فرموده و مراد امت اوست، چنان که می‌فرماید: «و اسئل القریة»⁽³⁾و مراد اهل قریه است.

 ب - مراد، گناهی است که قوم تو در حق تو روا داشتند؛ یعنی باز داشتن ایشان تو را از ورود به مکه در سال حدیبیه، آنگاه خداوند آن را بر طرف ساخت که مکه را برای تو فتح کرد.(453)

 133 - هنر انذار و منذر

 «ان أنت الاّ نذیر»⁽¹⁾«انّما أنت نذیر»⁽²⁾

 با این که رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله هم بشیر است و هم نذیر، اما خدای سبحان هیچ گاه به او نفرمود: تو منحصراً مبشّر هستی، ولی مسئله‌ی انذار را به صورت حصر یاد کرد و در اوایل بعثت هم به حضرت دستور داد: برخیز و مردم را بترسان؛ «قم فأنذر».⁽³⁾

 «انذار»کار همگان نیست. هر کسی نمی‌تواند دیگران را از جهنّم بترساند. انسان می‌تواند موعظه کند، سخنرانی کند، کتاب بنویسد و تدریس کند، اما چه بسا آن هنر را نداشته باشد که دیگری را بترساند. انسان تا خود نترسد و نشانه‌های ترس در وجود او هویدا نباشد، حرفش برای دیگران رعب آور نیست.

 اگر کسی از در وارد شود و به صورت عادی بگوید: در اینجا مار هست، یقیناً کسی نمی‌ترسد، اما اگر کسی سراسیمه و وحشت زده وارد شود و همان سخن را بگوید، قطعاً حرفش در اهل مجلس اثر می‌گذارد و همگان را به جنب و جوش می‌اندازد.

 شیخ مفیدقدس سره و دیگران نقل کرده‌اند که رسول اللّه‌صلی الله علیه وآله وقتی از جهنّم سخن می‌گفت، تمام صورت مبارکش سرخ می‌شد؛ پیداست که او را آتش را می‌دید، از این رو حرفش در مردم اثر می‌گذاشت. کاری هم که به عهده‌ی علماست، همان ترساندن است. زیرا هدف از نَفْر و کوچ کردن و درس خواندن و فقیه شدن آن است که مردم را انذار کنند، نه این که درس بخوانند تا بتوانند تدریس یا سخنرانی کنند، بلکه

همه‌ی این‌ها مقدمه‌ی انذار مردم است؛ «فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقّهوا فی الدّین و لینذروا

قومهم اذا رجعوا الیهم».⁽¹⁾

 134 - فضیلت پیامبر اکرم بر سایر پیامبران

 «تلک الرّسل فضّلنا بعضهم علی بعض»⁽²⁾

 پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمودند: خداوند انسانی را برتر از من نیافریده است. أمیر المؤمنین سؤال کرد: آیا شما فضیلت بر جبرئیل دارید یا جبرئیل بر شما؟ پیامبر فرمودند: خداوند تمام انبیای مرسل خود را بر فرشتگان مقرب برتری بخشیده و مرا بر تمام انبیا و مرسلین فضیلت داده است و فضیلت بعد از من برای تو و امامان بعد از توست و فرشتگان خادمان ما و خادمان علاقمندان به ما هستند.

 قال رسول اللّه‌صلی الله علیه وآله: «ما خلق اللّه خلقاً أفضل منّی و لا أکرم علیه منّی». قال علی‌علیه السلام: «فقلت: یا رسول اللّه! أفأنت أفضل أم جبرئیل؟ فقال: یا علی! إنّ اللّه فضّل أنبیائه المرسلین علی ملائکته المقرّبین و فضّلنی علی جمیع النّبیین و المرسلین و الفضل بعدی لک یا علی و للأئمة من بعدک و إنّ الملئکة لَخدّامنا و خدّام محبّینا».⁽³⁾

 135 - بهانه‌های مخالفان پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 در قرآن کریم آیات زیادی در باره‌ی بهانه‌های مخالفان پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وجود دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

 الف - غیر از این قرآنِ موجود، قرآن دیگری بیاور؛ «ائت بقرءان غیر هذا أو بدّله».⁽¹⁾

 ب - چرا قرآن یکجا فرود نیامده و تدریجاً نازل می‌شود؛ «لولا نزّل علیه القرءان جملة واحدة».⁽²⁾

 ج - چرا پیامبر باغ و گنج و ثروت ندارد؛ «أو یلقی الیه کنز أو تکون له جنة».⁽³⁾

 د - گروهی از یهود و نصاری تقاضا می‌کردند که بر خود آن‌ها کتاب نازل شود؛ «یسئلک أهل الکتاب أن تنزّل علیهم کتاباً من السّماء».⁽⁴⁾

 ه - پدران و اجداد مرده‌ی ما را باید زنده کنی؛ «قالوا ائتوا بابائنا ان کنتم صادقین».⁽⁵⁾

 و - چرا پیامبر غذا می‌خورد یا در بازار راه می‌رود؛ «قالوا مالهذا الرّسول یأکل الطّعام و یمشی فی الأسواق».⁽⁶⁾

 ز - چرا فرشتگان بر ما نازل نمی‌شود یا این که ما خدا را ببینیم؛ «و قال الّذین لا یرجون لقائنا لولا أنزل علینا الملئکة أو نری ربّنا».⁽⁷⁾

 ح - ما هرگز به تو ایمان نمی‌آوریم تا این که چشمه‌ی جوشانی از این سرزمین (خشک و سوزان) برای ما خارج سازی؛ «و قالوا لن نؤمن لک حتی تفجر لنا من الأرض ینبوعاً».

 ط - یا باغی از انگور از آن تو باشد و نهرهایی در لابه‌لای آن جاری کنی؛ «أو تکون لک جنّة من نخیل و عنب فتفجّر الأنهار خلالها تفجیراً».

 ی - یا قطعات (سنگهای) آسمان را آن چنان که می‌پنداری، بر سر ما فرود آری یا خداوند و فرشتگان را در برابر ما بیاوری؛ «أو تسقط السّماء کما زعمت علینا کسفاً أو تأتی باللّه و الملئکة قبیلاً».

 ک - یا برای خانه‌ای پر از نقش و نگار از طلا باشد، یا به آسمان بالا روی، حتی اگر به آسمان بالا روی ایمان نمی‌آوریم، مگر آن که نامه‌ای بر ما فرود آوری که آن را بخوانیم؛ «أو یکون لک بیت من زخرف أو ترقی فی السّماء و لن نؤمن لرقیک حتی تنزّل علینا کتاباً نقرؤه»

13- نکات 136 تا 150

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 136 تا 150

 136 - تفاوت منزلت حضرت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله با حضرت ابراهیم‌علیه السلام

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام طالب حق است؛ «إنّی ذاهب إلی ربّی»⁽¹⁾و پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مطلوب حق؛ «سبحان الّذی أسری بعبده لیلاً».⁽²⁾

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام تقاضای مغفرت دارد؛ «و الّذی أطمع أن یغفر لی»⁽³⁾و به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وعده‌ی مغفرت داده شده است؛ «لیغفر لک اللّه».⁽⁴⁾

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام طلب عدم خزی می‌کند؛ «و لا تخزنی»⁽⁵⁾و به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وعده‌ی عدم خزی داده شده است؛ «یوم لا یخزی اللّه النبی».⁽⁶⁾

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام در وسط آتش می‌گوید: خداوند مرا کفایت می‌کند؛ «حسبی اللّه»و به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وعده‌ی کفایت داده شده است؛ «یا أیّها النّبی حسبک

اللّه».⁽¹⁾

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام تقاضای ارث‌بری بهشت را می‌کند؛ «واجعلنی من ورثة جنّة النّعیم»⁽²⁾و به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وعده‌ی بهشت داده شده است؛ «و للاخرة خیر لک».⁽³⁾

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام در باره‌ی ذریّه‌ی خود طلب طهارت می‌کند؛ «واجنبنی و بنیّ أن نعبد الأصنام»⁽⁴⁾و پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله ذریّه‌اش دارای طهارت هستند؛ «إنّما یرید اللّه یذهب عنکم الرّجس».⁽⁵⁾

 137 - تفاوت منزلت حضرت موسی‌علیه السلام با پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 حضرت موسی از خداوند تقاضای شرح صدر و آسانی کار کرد؛ «ربّ اشرح لی صدری و یسّرلی أمری».⁽⁶⁾همین دو امر را خداوند به پیامبر بدون تقاضا مرحمت کرد؛ «ألم نشرح لک صدرک»⁽⁷⁾و «و نیسّرک للیسری».⁽⁸⁾

 138 - تفاوت نگرش توحیدی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله با حضرت موسی‌علیه السلام

 * - حضرت موسی‌علیه السلام از خود به خداوند نگریست و گفت: «انّ معی ربّی»،⁽⁹⁾اما پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله از خداوند به خود نگریست و گفت: «انّ اللّه معنا».⁽¹⁰⁾به تعبیر دیگر،

حضرت موسی‌علیه السلام اول خود را مطرح کرد، بعد خدا را؛ اما پیامبرصلی الله علیه وآله اول خدا را مطرح کرد، بعد خودش را.⁽¹⁾

 * - حضرت موسی‌علیه السلام وقتی انصراف قوم خود را دید، از خداوند تقاضای جدایی از آنان را کرد و گفت: «ربّ إنّی لا أملک الاّ نفسی و أخی فافرق بیننا و بین القوم الفاسقین»⁽²⁾اما پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وقتی انصراف و لجاجت قوم خود را مشاهده کرد، از خداوند تقاضای هدایت آنان را کرد؛ «اللّهم اهد قومی فانّهم لا یعلمون». در قیامت که همه‌ی افراد می‌گویند: «ربّ نفسی»، پیامبرصلی الله علیه

وآله می‌گوید: «ربّ أمّتی أمّتی».⁽³⁾

 139 - عطایای خداوند به حضرت موسی‌علیه السلام و امت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 خداوند متعال هر نوع کرامتی که به موسی‌علیه السلام عطا کرد، به امت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز مرحمت فرمود:

 * - به حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: «قد أوتیت سؤلک یا موسی»،⁽⁴⁾به امت پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «و ءاتاکم من کلّ ما سألتموه».⁽⁵⁾

 * - به حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: «ألقیت علیک محبّة منّی»،⁽⁶⁾به امّت پیامبر فرمود: «یحبّهم و یحبّونه».⁽⁷⁾

 * - به حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: «لا تخف إنّک من الامنین»،⁽⁸⁾به امّت پیامبر

فرمود: «أولئک لهم الأمن».⁽¹⁾

 * - به حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: «أجیبت دعوتکما»،⁽²⁾به امّت پیامبر فرمود: «فاستجاب لهم ربّهم».⁽³⁾

 * - به حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: «لا تخافا إننّی معکما»،⁽⁴⁾به امّت پیامبر فرمود: «إنّ اللّه مع الّذین اتّقوا».⁽⁵⁾

 * - به حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: «و أنجینا»،⁽⁶⁾به امّت پیامبر فرمود: «و کذلک ننجی المؤمنین».⁽⁷⁾

 * - موسی با ما گفت: «و عجلت إلیک ربّ لترضی»،⁽⁸⁾ما با امّت تو گفتیم: «لقد رضی اللّه عن المؤمنین».⁽⁹⁾

 * - در قرآن کریم سخن از ضیق صدر و شرح آن در باره‌ی حضرت موسی‌علیه السلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به میان آمده است، با این تفاوت که حضرت موسی‌علیه السلام ضیق صدر و طلب شرح آن را خودش درخواست می‌کند؛ «و یضیق صدری و لا ینطلق لسانی فأرسل إلی هرون»،⁽¹⁰⁾و «ربّ اشرح لی صدری»⁽¹¹⁾، اما خداوند به پیامبرصلی الله علیه وآله می‌گوید: ما می‌دانیم تو ضیق صدر پیدا می‌کنی و ما به تو شرح صدر عطا

کردیم؛ «لقد نعلم إنّک یضیق صدرک بما یقولون»،⁽¹²⁾در جای دیگر می‌فرماید: «ألم نشرح

لک صدرک».⁽¹⁾

 * - خداوند در باره‌ی حضرت موسی‌علیه السلام می‌گوید: حضرت موسی به میقات ما آمد؛ «جاء موسی لمیقاتنا».⁽²⁾اما در باره‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌گوید: خداوند او را برد؛ «سبحان الّذی أسری بعبده».⁽³⁾

 * - خداوند حضرت موسی‌علیه السلام را که طالب علم بود، به حضرت خضرعلیه السلام حواله کرد؛ «هل أتّبعک علی أن تعلّمن ممّا علمت رشداً».⁽⁴⁾اما پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را به خود حواله کرد؛ «قل ربّ زدنی علماً».⁽⁵⁾

 140 - تفاوت امت پیامبرصلی الله علیه وآله با امّت بنی اسرائیل

 «یا بنی إسرائیل اذکروا نعمتی»⁽⁶⁾

 میان بنی اسرائیل و این امت تفاوت بسیار است. ایشان را گفت: «اذکروا نعمتی» و این امت را گفت: «فاذکرونی». ایشان را گفت: نعمت من را فراموش نکنید و این امت را گفت: مرا فراموش نکنید. ایشان را نعمت داد و این امت را صحبت داد.⁽⁷⁾

 141 - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله الگوی دعوت به توحید

 قرآن کریم بهترین سخن را دعوت به توحید می‌داند؛ «و من أحسن قولاً ممّن دعا

إلی اللّه و عمل صالحاً»،⁽¹⁾و در این زمینه، پیامبر را الگو و نمونه معرفی می‌کند که دعوت او به سوی توحید بود؛ «أدعوا إلی اللّه علی بصیرة أنا و من اتّبعنی».⁽²⁾

 142 - معنای تهدید خداوند

 این جمله «لئن اشرکت» خطاب به پیامبر اکرم است که در صورت شرک اعمال اوحبط می‌شود. در اینجا این سؤال مطرح است که با علم خداوند به عدم شرک پیامبر این سخن چه معنا دارد؟ در پاسخ باید گفت:

 الف - این جمله از قبیل «ایاک اعنی و اسمعی یا جارة» است که در ظاهر، پیامبر مخاطب است و در واقع خطاب به عموم مردم است.

 ب - این جمله به صورت قضیه‌ی شرطیه مطرح شده و صدق قضیه‌ی شرطیه به این نیست که هر دو جزء آن صادق باشد. اگر کسی بگوید: اگر عدد پنج زوج باشد، به دو عدد متساوی تقسیم خواهد شد؛ این کلام به صورت قضیه‌ی شرطیه صادق است، در عین حال هیچ یک از دو جزء آن صادق نیست.⁽³⁾

 143 - پیامبرصلی الله علیه وآله اولین مسلمان

 «و أنا اوّل المسلمین»⁽⁴⁾

 جمله‌ی «و أنا اوّل المسلمین» دلالت دارد بر این که اولیّت به حسب درجه مراد است، نه اولیّت به حسب زمان. زیرا قبل از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز مسلمانانی بودند.

 * - حضرت نوح‌علیه السلام گفت: مأمور شده‌ام که از مسلمین باشم؛ «و أمرت أن أکون من المسلمین».⁽¹⁾

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام گفت: اسلام آوردم برای پروردگار هستی؛ «أسلمت لربّ العالمین».⁽²⁾

 * - حضرت ابراهیم و اسماعیل گفتند: پروردگارا! ما را دو مسلمان برای خود قرار بده؛ «ربّنا و اجعلنا مسلمین لک».⁽³⁾

 144 - نام پیامبرعلیه السلام در ردیف نام خداوند

 خداوند سبحان، نام پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را در موارد فراوانی در کنار اسم خود ذکر کرده است: از جمله:

 * - عزّت؛ «و للّه العزّة و لرسوله».⁽⁴⁾

 * - اطاعت؛ «أطیعوا اللّه و أطیعوا الرّسول».⁽⁵⁾

 * - معصیت؛ «و من یعص اللّه و رسوله».⁽⁶⁾

 * - اذیّت؛ «إنّ الّذین یؤذون اللّه و رسوله».⁽⁷⁾

 * - اجابت؛ «استجیبوا للّه و للرّسول».⁽⁸⁾

 * - نصرت؛ «و ینصرون اللّه و رسوله».⁽⁹⁾

 * - نصیحت؛ «إذا نصحوا للّه و رسوله».⁽¹⁾

 * - حرب؛ «فأذنوا بحرب من اللّه و رسوله».⁽²⁾

 * - ایمان؛ «فامِنوا باللّه و رسوله».⁽³⁾

 * - اعراض؛ «و من یتولّ اللّه و رسوله».⁽⁴⁾

 145 - عطایای خداوند نسبت به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 آنچه را که انبیای الهی از خداوند تقاضا کردند، خداوند آن‌ها را بدون تقاضا به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله عطا فرمود:

 * - حضرت آدم‌علیه السلام طلب مغفرت می‌کند؛ «و إن لم تغفر لنا»،⁽⁵⁾به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مژده‌ی مغفرت را داد؛ «لیغفر لک اللّه».⁽⁶⁾

 * - حضرت نوح‌علیه السلام نابودی دشمنان را تقاضا می‌کند؛ «ربّ لاتذر علی الأرض من الکافرین دیّاراً»،⁽⁷⁾به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مژده‌ی مصونیت از شرّ دشمنان داده شد؛ «انا کفیناک المستهزئین».

 * - حضرت ابراهیم‌علیه السلام عدم خزی را از خداوند تقاضا می‌کند؛ «و لا تخزنی یوم یبعثون»،⁽⁸⁾به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله وعده عدم خزی داده شده است؛ «یوم لا یخزی اللّه النّبی».⁽⁹⁾

 * - حضرت شعیب‌علیه السلام طلب فتح می‌کند؛ «ربّنا افتح بیننا»،⁽¹⁾به پیامبر مژده‌ی فتح داده می‌شود؛ «إنّا فتحنا لک».⁽²⁾

 * - حضرت لوطعلیه السلام طلب نصرت می‌کند؛ «ربّ انصرنی علی القوم»،⁽³⁾به پیامبر مژده‌ی نصرت داده می‌شود؛ «ینصرک اللّه».⁽⁴⁾

 * - حضرت موسی‌علیه السلام گوید: «ربّ اشرح لی صدری»،⁽⁵⁾به پیامبر گفته می‌شود؛ «ألم نشرح لک صدرک».⁽⁶⁾

 * - حضرت موسی‌علیه السلام طلب آسانی امور را می‌کند؛ «و یسّر لی أمری»،⁽⁷⁾به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مژده‌ی آسان شدن کار داده شد؛ «فسنیسّره للیسری».⁽⁸⁾

 146 - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله محبوب خداوند

 کسی که دوست عزیزی دارد، هماره رضای او جوید و پیوسته در او می‌نگرد، رازش با وی بود، سوگندش به جان او بود، حدیث وی بسیار گوید، در حضر و سفر، در خواب و در بیداری او را حفظ می‌کند؛ خداوند این مطالب را به حبیب خود پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله ارزانی داشت:

 * - در همه‌ی احوال رضای وی را خواست؛ «و من اناء اللّیل فسبّح و أطراف النّهار لعلّک ترضی».⁽⁹⁾

 * - در تغییر قبله،رضای وی جست؛ «فلنولّینّک قبلة ترضیها».⁽¹⁰⁾

 * - در شفاعت امّت رضای وی را طلب کرد؛ «و لسوف یعطیک ربّک فترضی».⁽¹⁾

 * - به حیات او سوگند یاد کرد؛ «لعمرک إنّهم لفی سکرتهم یعمهون».⁽²⁾

 * - به شهر او سوگند یاد کرد؛ «لا أقسم بهذا البلد».⁽³⁾

 * - در خواب و بیداری او را محافظت کرد؛ «و اللّه یعصمک من النّاس»،⁽⁴⁾همیشه در منظر او بود؛ «فانّک بأعیننا».

 * - همواره او را کفایت کرد؛ «ألیس اللّه بکاف عبده».⁽⁵⁾

 * - در خواب بود که به او وحی آمد؛ «یا أیّها المدّثّر»،⁽⁶⁾«یا أیّها المزّمّل».⁽⁷⁾

 * - در اندوه به سر می‌برد که وحی آمد؛ «لقد نعلم أنّک یضیق صدرک بما یقولون».⁽⁸⁾

 * - در شادی به سر می‌برد که وحی آمد؛ «إنّا فتحنا لک فتحاً مبیناً».⁽⁹⁾

 * - در شب معراج نیز به او وحی شد؛ «فأوحی إلی عبده ما أوحی».⁽¹⁰⁾

 * - از کودکی او یاد می‌کند؛ «ألم یجدک یتیماً فاوی».⁽¹¹⁾

 * - نسبت به خانواده‌ی او توصیه‌ی خاص دارد؛ «یا نساء النّبی لستنّ کأحد من النّساء».⁽¹²⁾

 * - از اخلاق او به عظمت یاد می‌کند؛ «إنّک لعلی خلق عظیم».⁽¹⁾

 * - از وصیّ او ستایش می‌کند؛ «إنّما ولیّکم اللّه و رسوله».⁽²⁾

 * - از اهل بیت او به طهارت و عصمت یاد می‌کند؛ «إنما یرید اللّه لیذهب عنکم الرّجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیراً».⁽³⁾

 * - عزّت او را در ردیف عزّت خود می‌داند؛ «و للّه العزّة و لرسوله».⁽⁴⁾

 * - به او دستور ویژه‌ی نماز شب می‌دهد؛ «فتهجّد به نافلة لک».⁽⁵⁾

 * - به او عنایت ویژه دارد و کوثر مرحمت می‌کند؛ «إنّا أعطیناک الکوثر».⁽⁶⁾

 147 - رفعت مقام پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «و رفعنا لک ذکرک»⁽⁷⁾

 نام پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله در همه جا مطرح و به عظمت و بزرگی یاد می‌شود، در شهادتین، تشهّد نماز، کتب آسمانی پیشین، خطبه‌ها و مواعظ، اذان و اقامه و در ابتدای رساله‌ها و کتاب‌ها و ...  خداوند هنگام خطاب به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله با نام «رسول» یا «نبیّ» با او سخن می‌گوید؛ «یا أیّها النّبی جاهد الکفّار و المنافقین»،⁽⁸⁾«یا أیّها الرّسول بلّغ ما أنزل إلیک».⁽⁹⁾در صورتی که

سایر پیامبران را فقط با اسم خطاب می‌کند. مانند: «یا موسی»،

«یا عیسی»، «یا یحیی»... .⁽¹⁾

 148 - پیامبرصلی الله علیه وآله رحمت برای همه‌ی هستی

 «و ما أرسلناک إلاّ رحمة للعالمین»⁽²⁾

 تو رحمتی هستی که به سوی جهانیان ارسال شده‌ای. دلیل بر این معنا، جمع با «الف» و «لام» است؛ اما چگونگی رحمت بودن حضرت برای همه اهل دنیا بدین جهت است که او آورنده‌ی دینی است که در تمسک به آن، سعادت اهل دنیا در دنیا و آخرتشان تأمین است. علاوه بر این، آثار حسنه‌ای که از قیام او در اجتماع بشری به وجود آمد، نشانه‌ی روشن مدعاست. زیرا وضع زندگی بشر در قبل از بعثت با اوضاع پس از قیام و بعثت او

مقایسه کنیم، بسیار متفاوت است.⁽³⁾

 149 - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مظهر رحمت الهی

 انسان کامل کسی است که هم بتواند رحمت مطلقه حق را نشان دهد و هم رحمت خاص او را و هم مظهر غضب مخصوص او باشد. باید در هر سه بخش مظهر تام بوده و در این ارائه و اظهار هم معصوم باشد.

 خدای سبحان خودش را با این سه صفت را می‌ستاید:

 الف - رحمت عامّه‌ی الهی؛ «رحمتی وسعت کلّ شی‌ء».⁽⁴⁾

 ب - رحمت ویژه‌ی الهی نسبت به مؤمنان؛ «و کان بالمؤمنین رحیماً».⁽¹⁾

 ج - غضب الهی نسبت به کفّار؛ «غضب اللّه علیهم و لعنهم و أعدّ لهم جهنّم».⁽²⁾

 همین سه وصف رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله را نیز با اوصاف پیش‌گفته می‌ستاید: تو مظهر رحمت مطلقه‌ی من هستی؛ «و ما أرسلناک إلاّ رحمة للعالمین»،⁽³⁾و نسبت به مؤمنان رحمت خاص داری؛ «بالمؤمنین رؤف رحیم»،⁽⁴⁾با کفار با خشم و غضب رفتار می‌کنی؛ «یا أیّها النّبی جاهد الکفّار و المنافقین و اغلظ علیهم».⁽⁵⁾

 150 - تکلیف پیامبر نسبت به خویش و نسبت به مردم

 «انّا انزلنا الیک الکتاب بالحقّ فاعبد اللّه مخلصاً له الدّین»⁽⁶⁾

 «انّا انزلنا الیک الکتاب للنّاس بالحقّ فمن اهتدی فلنفسه و من ضلّ فانّما یضلّ علیهاو ما أنت علیهم بوکیل»⁽⁷⁾

 دو آیه‌ی فوق در مبتدا مشابه و در خبر و نتیجه آن متفاوت هستند؛ هر دو آیه از نزول راستین کتاب بر پیامبر سخن می‌گویند، اما در آیه‌ی نخست وظیفه‌ی پیامبر را نسبت به نفس خویش و در دومی نسبت به مردم بیان می‌کند.

 نسبت به خود وظیفه دارد بر اساس موازین کتاب، خدا را خالصانه بپرستد و هیچ گونه شرک و ریایی را در آیین عبادی دخالت ندهد، اما نسبت به مردم، از آنجا که نزول

کتاب به دلیل مصلحت آنها (للناس) تحقق یافته است، در پذیرش آن نباید هیچ گونه اجبار و تکلّفی به کار برده شود و هر کس گمراه شود، به خدا ضرری نزده، بلکه منحصراً به ضرر خودش گمراه شده است.

 بنا بر این هیچ گونه وکالت و حفاظتی را خداوند به رسول گرامیش تفویض نکرده که در این زمینه سیطره و جبّاریتی به دلیل ایمان، بر مردم روا دارد.

 «ما أنت علیهم جبّاراً»و «لست علیهم بمصیطر»و «ما أنت علیهم بحفیظ».⁽¹⁾

14- نکات 151 تا 165

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 151 تا 165

 151 - بهره‌برداری مؤمنان از رحمت پیامبرصلی الله علیه وآله

 گاهی قرآن کریم پیامبر گرامی اسلام‌صلی الله علیه وآله را به وصف «رحمة للعالمین» می‌ستاید⁽²⁾و گاهی می‌فرماید: «و رحمة للّذین ءامنوا منکم»؛⁽³⁾جمع میان این آیات چگونه است؟ در پاسخ باید گفت: رحمت دارای درجات و مراتبی است، یکی مرتبه‌ی قابلیت و دیگری مرتبه‌ی فعلیت؛ مثلاً باران، رحمت الهی است؛ یعنی قطره‌های آن شایستگی منشأ برکت بودن را داراست، لیکن بی‌تردید این رحمت، تنها در

زمین‌های حاصلخیز ظهور می‌کند و سنگلاخ‌ها از آن بهره نمی‌برند.

 پس، پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز بالقوه برای همه موجودات هستی، به ویژه انسان‌ها، مایه‌ی رحمت است، ولی بالفعل مؤمنان از رحمت او بهره‌مند می‌شوند.(577)

 152 - خشنودی پیامبر و رحمت الهی

 «و لسوف یعطیک ربّک فترضی»⁽¹⁾

 امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به منزل فاطمه‌علیها السلام وارد شد، در حالی که لباس خشنی از پشم شتر در تن دخترش بود، با یک دست آسیا می‌کرد و با دست دیگر فرزندش را شیر می‌داد. اشک در چشمان پیامبرصلی الله علیه وآله ظاهر شد و فرمود: دخترم تلخی دنیا را در برابر شیرینی آخرت تحمل کن. زیرا خداوند بر من وعده داده است که آن قدر پروردگارت به تو می‌بخشد که راضی

شوی.⁽²⁾

 153 - درود فرستادن بر پیامبرصلی الله علیه وآله

 در قرآن کریم موضوع درود فرستادن به صورت‌های مختلفی بیان شده و مراتب آن ملاحظه شده است:

 الف - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله بر زکات دهندگان درود می‌فرستد؛ «و صلّ علیهم إنّ صلَوتک سکن لهم».⁽³⁾

 ب - خداوند بر صابران درود می‌فرستد؛ «و بشّر الصّابرین .... أولئک علیهم صلوات من ربّهم».⁽⁴⁾

 ج - خداوند و ملائکه و همه مؤمنان بر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله درود می‌فرستند؛ «إنّ اللّه و ملئکته یصلّون علی النّبی یا أیّها الّذین امنوا صلّوا علیه و سلّموا تسلیماً».(582)

 154 - تسلیم بودن در برابر پیامبرصلی الله علیه وآله

 «إنّ اللّه و ملئکته یصلّون علی النّبی یا أیّها الّذین امنوا صلّوا علیه و سلّموا تسلیماً»⁽¹⁾

 حضرت علی‌علیه السلام می‌فرماید: یکی از فضیلت‌های پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله این آیه‌ی شریفه است که ظاهر و باطنی دارد، ظاهر آن جمله‌ی «صلّوا علیه» است و باطن آن جمله‌ی «و سلّموا تسلیما»؛ یعنی در مقابل کسی که او را وصی و جانشین خود قرار داد، تسلیم باشید؛ و این معنا را درک نمی‌کند، مگر کسی که از لطافت حس و صفای باطن برخوردار باشد.⁽²⁾

 155 - جاذبه و دافعه‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و یاران او

 از نظر قرآن کریم پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و یاران او نسبت به مؤمنان رأفت و مهربانی و حالت جاذبه دارند و نسبت به کفار و منافقان شدت و خشونت و حالت دافعه دارند؛ «محمد رسول اللّه و الّذین معه أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم».⁽³⁾قرآن کریم جاذبه و دافعه‌ی پیامبر را در آیات دیگر نیز بیان می‌کند:

 الف - جاذبه‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله؛ «فبما رحمة من اللّه لنتَ لهم».⁽⁴⁾

 ب - دافعه‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله؛ «یا أیّها النّبی جاهد الکفّار و المنافقین و اغلظ علیهم».⁽⁵⁾

 قرآن کریم جاذبه و دافعه‌ی یاران واقعی پیامبر و اسلام را چنین بیان می‌کند؛

«... أذلّة علی المؤمنین أعزّة علی الکافرین»⁽¹⁾. زیرا ذلّت به معنای تواضع و فروتنی است و لازمه‌ی آن جاذبه است و لازمه‌ی عزّت و سختی نشان دادن در برابر کفّار دافعه است.

 156 - تقدّم دستور پیامبر بر خواسته‌ی انسان

 همان گونه که دستورات خداوند تقدم بر خواسته‌های انسان دارد، پیامبر اکرم نیز چنین است. قرآن کریم در باره‌ی فرامین الهی می‌فرماید: ای اهل ایمان، عدالت را در مقام شهادت و گواهی دادن رعایت کنید و برای خداوند گواهی دهید، گرچه به زیان خود شما یا والدین یا نزدیکان شما باشد و غنای شخص ثروتمند شما را وادار نکند که از حق به طرف او میل کنید، و فقر فقیر نیز باعث نشود که حال او را در نظر بگیرید و از

حق عدول کنید، بلکه حق تقدّم با خداوند است؛ «یا أیّها الّذین امنوا کونوا قوّامین بالقسط شهداء للّه و لو علی أنفسکم أو الوالدین و الأقربین إن یکن غنیّاً أو فقیراً فاللّه أولی بهما».⁽²⁾

 همین تعبیر «اولویت» در باره‌ی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز آمده است؛ «النّبیّ أولی بالمؤمنین من أنفسهم»⁽³⁾. زیرا پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله عبد مطلق خداست و از خود سخنی نمی‌گوید؛ «و ما ینطق عن الهوی * إن هو الاّ وحی یوحی».⁽⁴⁾از این رو، در قرآن کریم از سویی اطاعت پیامبر، اطاعت خداوند دانسته شده؛ «و من یطع الرسول فقد أطاع اللّه»،⁽⁵⁾و از سوی دیگر نشانه‌ی محبت الهی در اطاعت و

تبعیت پیامبر

اکرم‌صلی الله علیه وآله معرفی شده است؛ «قل إن کنتم تحبّون اللّه فاتّبعونی».⁽¹⁾

 157 - دفاع خداوند از پیامبرصلی الله علیه وآله

 دشمنان اسلام هم نسبت ناروا به حضرت نوح‌علیه السلام دادند، هم به پیامبرصلی الله علیه وآله. چون گفتند: پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله مجنون است و ضال. خداوند در باره‌ی او فرمود؛ «ما أنت بنعمة ربّک بمجنون»⁽²⁾و «ما ضلّ صاحبکم و ما غوی»⁽³⁾اما وقتی دشمنان به حضرت نوح گفتند: «إنّا لنریک فی ضلال مبین».⁽⁴⁾حضرت نوح خودش به آنان پاسخ داد: «یا قوم لیس بی ضلالة».⁽⁵⁾میان کسی که از خود دفاع کند و

کسی که خداوند از او دفاع کند، تفاوت بسیار دارد؛ «فشتّانَ بین من دفع عن نفسه و بین من دفع عنه ربّه».⁽⁶⁾

 158 - شرح صدر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «ألم نشرح لک صدرک»⁽⁷⁾

 چرا قرآن کریم در بیان نعمت شرح صدر برای پیامبرصلی الله علیه وآله قید «لک» را ذکر کرد، با این که اگر می‌فرمود: «ألم نشرح صدرک» صحیح بود؟ از سه جهت این قید را اضافه کرد:

 الف - گویا خداوند به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌گوید: چون تمام کارهای تو برای من است، من هم این شرح صدر را برای تو قرار دادم.

 ب - تنبیه به این معناست که منافع رسالت از آنِ پیامبر است، نه خداوند.⁽¹⁾

 ج - این گونه تعبیر یک نوع تجلیل و تکریم از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است.

 159 - عبودیت برجسته‌ترین وصف پیامبرصلی الله علیه وآله

 قرآن کریم اوصاف فراوانی را برای پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله ذکر می‌کند، رسول، عزیز، حریص بر هدایت مردم، رؤف، رحیم، نبی شاهد، مبشّر، منذر، سراج منیر؛ «لقد جاءکم رسول من أنفسکم عزیز علیه ما عنتّم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم»⁽²⁾و «یا أیّها النّبی إنّا أرسلناک شاهد و مبشّراً و نذیراً و داعیاً إلی اللّه و سراجاً منیراً».⁽³⁾

 اما ممتازترین وصف رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله، عبودیت اوست که سبب نزول قرآن بر او شد؛ «تبارک الّذی نزّل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیراً».⁽⁴⁾چه این که سفر معراج پیامبرصلی الله علیه وآله نیز در پرتو عبودیت او تحقق یافت؛ «سبحان الّذی أسری بعبده لیلاً».

 160 - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله جان مردم

 خداوند انبیای الهی را برادر مردم یاد کرد؛ «و إلی أخاهم هوداً»⁽⁵⁾و «و إلی مدین أخاهم شعیباً»⁽⁶⁾در برادری گرچه مهربانی مطرح است، اما گاهی کار به جدایی و عداوت می‌کشد، مانند برادران یوسف.

 اما خداوند پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را جان مردم یاد کرد؛ «لقد جاءکم رسول من أنفسکم»،⁽¹⁾و انسان از جان خود جدا نمی‌شود، و به آن عداوت نمی‌ورزد. از این رو، بعضی از پیامبران هلاک قوم خود را خواستند، اما پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله برای آزار دهندگانش طلب مغفرت کرد.⁽²⁾

 161 - معراج پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «سبحان الّذی أسری بعبده لیلاً من المسجد الحرام إلی المسجد الأقصی الّذی بارکنا حوله لنریه من ءایاتنا إنّه هو السّمیع البصیر»⁽³⁾

 این آیه‌ی شریفه، در باره‌ی سفر معراج پیامبر است که مشتمل بر چند نکته است:

 الف - جمله‌ی «أسری» نشان می‌دهد که این سفر در شب انجام گرفت. زیرا «أسری» در لغت عرب به معنای سفر شبانه است.

 ب - کلمه‌ی «لیلاً» در عین این که تأکیدِ مفهوم اسراست، این حقیقت را بیان می‌کند که این سفر، به طور کامل در یک شب واقع شد.

 ج - کلمه‌ی «عبد» نشان می‌دهد که این افتخار به جهت مقام بندگی و عبودیت پیامبرصلی الله علیه وآله بود.

 د - تعبیر به «عبد» نشان می‌دهد که این سفر در بیداری واقع شده و این سیر جسمانی بود، نه روحانی؛ یعنی جسم و جان پیامبرصلی الله علیه وآله در این سفر شرکت داشته است.

 ه - هدف از این سیر مشاهده‌ی آیات بزرگ الهی بود.⁽¹⁾

 162 - شرط ادب در محضر پیامبراکرم‌صلی الله علیه وآله

 «یا أیّها الّذین ءامنوا لا ترفعوا أصواتکم فوق صوت النّبی و لا تجهروا له بالقول کجهر بعضکم لبعض أن تحبط أعمالکم * إنّ الّذین یغضّون أصواتکم عند رسول اللّه أولئک الّذین امتحن اللّه قلوبهم للتّقوی لهم مغفرة و أجر کریم»⁽²⁾

 این دو آیه شرط ادب در محضر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را بیان می‌کند، با این تفاوت که:

 الف - آیه‌ی اول اشاره به «تخلیه» است و آیه‌ی دوم ناظر به «تحلیه». چون محور سخن در آیه‌ی اول نهی از رفع صوت است و در آیه‌ی دوم، از افراد متقی ستایش می‌کند که در محضر پیامبر، غض صوت می‌کنند.

 ب - در آیه‌ی اول تهدید به حبط عمل است و در آیه‌ی دوم مژده به تقوای قلب.

 ج - آیه‌ی دوم می‌گوید: کسی که دارای تقوای قلب است، همیشه این ادب را رعایت می‌کند؛ چون «یغضّون» فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد.

 سؤال: تکلیف کسانی که در روزهای پایانی عمر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله که حضرت در بستر بیماری بود، جار و جنجال راه انداخته و با کمال بی‌شرمی فریاد زدند و اهانت به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله کردند، چیست؟

 بخاری در صحیح خود می گوید: آهنگ عمر و ابوبکر هنگام گفتگوی با یکدیگر در حضور

رسول خداصلی الله علیه وآله بلند شد، آنگاه خداوند آیه‌ی «لا ترفعوا أصواتکم ...» را نازل کرد.⁽¹⁾

 163 - برکات زیارت پیامبرصلی الله علیه وآله

 هنگامی که به زیارت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به مدینه می‌رویم، مشمول لطف خاص خداوند می‌شویم که هم پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به ما سلام می‌کند؛ «إذا جاءک الّذین یؤمنون بایاتنا فقل سلام علیکم»⁽²⁾هم برای گناهان ما از خداوند طلب رحمت می‌کند؛ «و لو انّهم إذ ظلموا أنفسهم جاءوک فاستغفروا اللّه و استغفر لهم الرّسول لوجدوا اللّه توّاباً رحیماً».⁽³⁾

 164 - شفاعت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله

 «و من اللّیل فتهجّد به نافلة لک عسی أن یبعثک ربّک مقاماً محموداً»⁽⁴⁾

 کلمه‌ی «تهجّد» از ماده‌ی هجود به معنای خواب است و «تهجّد» به طوری که بسیاری از اهل لغت گفته‌اند، به معنای بیداریِ بعد از خواب است. پس معنای آیه‌ی شریفه، چنین است: قسمتی از شب را پس از خوابیدنت، بیدارباش و به نماز مشغول شو، به امید این که خداوند تو را به مقام محمود را برساند.

 گفتنی است که محمود بودن مقام پیامبرصلی الله علیه وآله را مطلق و بدون قید ذکر کرده است. زیرا آن، مقامی است که همگان آن را می‌پسندند. روشن است وقتی همه‌ی

انسان‌ها مقامی را حمد می‌کنند که از آن خوششان بیاید و از آن بهره‌مند گردند. به همین جهت، آن را تفسیر کرده‌اند به مقامی که خلایق آن را حمد می‌کنند و آن، مقام شفاعت کبرای رسول خداصلی الله علیه وآله است که روز قیامت در آن مقام قرار

می‌گیرد و روایات شیعه و اهل سنت در این معنا متّفق است.⁽¹⁾

 165 - پیامبر و معصومان و حق تشریع

 «و ما ءاتاکم الرّسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا»⁽²⁾

 آیا پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین‌علیهم السلام حق دارند آنچه را که مصلحت می‌بینند، برای مسلمین قانون وضع کنند، هر چند وحی الهی نسبت به خصوص آن نازل نشده باشد؟ بی شک این امر محال نیست، اما سخن در این است که آیا چنین امری واقع شده و دلایل نقلی بر آن گواهی می‌دهد یا نه؟

 روایات فراوانی که بعضاً صحیحه است، دال بر این معناست که خداوند تفویض امر به پیامبر و ائمه‌علیهم السلام کرده است و منظور از تفویض امر، حق قانون‌گذاری و تشریع است. در حدیثی از امام باقرعلیه السلام و امام صادق‌علیه السلام چنین می‌خوانیم: «انّ اللّه تبارک و تعالی فوّض الی نبیّه أمر خلقه لینظر کیف طاعتهم ثم تلی هذه الآیة: «و ما ءاتاکم الرّسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا»»؛ خداوند متعال

کار مردم را به پیامبرش تفویض کرد، تا بنگرد چگونه اطاعت می‌کنند. سپس این آیه را تلاوت کرد که فرمود: هر آنچه را که رسول خدا دستور می‌دهد، بگیرید و به آن عمل کنید و از هر چه شما

را نهی می‌کند، خودداری کنید.⁽¹⁾

 در برخی از این روایات آمده است: بعد از این تفویض، پیامبر قوانینی را تشریع فرمود. از جمله این که خداوند نماز را دو رکعت قرار داد و پیامبر در نمازهای ظهر و عصر و عشا، دو رکعت و در نماز مغرب یک رکعت افزود و این تشریع پیامبرصلی الله علیه وآله همسنگ فریضه‌ی الهی است و عمل به آن نیز واجب است و نیز 34 رکعت، دو برابر فرایض، نافله قرار دارد.

 خداوند روزه‌ی ماه رمضان را واجب کرد و پیامبر روزه‌ی ماه شعبان و سه روز از هر ماه را مستحب کرد.⁽²⁾ضمناً از این روایات استفاده می‌شود که خداوند این مقام را به چند دلیل به آن‌ها داده است:

 1 - بیان عظمت مقام آنان که تشریع آن‌ها هم‌طراز تشریع خداوند است.

 2 - امتحان مردم که تا چه اندازه تسلیم فرمان پیامبرند.

 3 - خداوند آن‌ها را مؤید به روح القدس فرمود و از این طریق به اسرار احکام الهی آشنا ساخته است.(619)

15- نکات 166 تا 180

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 166 تا 180

 166 - خالی نبودن زمین از حجت

 «یا أهل الکتاب قد جائکم رسولنا یبیّن لکم علی فترة من الرّسل ...»⁽¹⁾

 سؤال: طبق عقیده‌ی ما، جامعه‌ی انسانیت لحظه‌ای از نماینده‌ی خدا و فرستادگان او خالی نخواهد شد، پس چگونه ممکن است چنین فترتی وجود داشته باشد؟

 پاسخ: باید توجه داشت که قرآن می‌گوید: «علی فترة من الرّسل»؛ یعنی رسولانی در این دوران نبودند، اما هیچ مانعی ندارد که اوصیای آن‌ها باشند. به تعبیر بهتر، «رسولان» آن‌هایی بودند که دست به تبلیغات وسیع و دامنه‌داری می‌زدند، مردم را بشارت و انذار می‌دادند و سکوت و خاموشی جامعه را درهم می‌شکستند و صدای خود را به گوش

 همگان می‌رساندند. ولی اوصیای آن‌ها همگی چنین مأموریتی نداشتند، حتی گاهی ممکن است آن‌ها به علت یک سلسله عوامل اجتماعی در میان مردم به طور پنهان زندگی داشته باشند.

 حضرت علی‌علیه السلام می‌فرماید: «اللّهم بل لا تخلوا الأرض من قائم للّه بحجّة اما ظاهراً مشهوراً أو خائفاً مغموراً لئلاّ تبطل حجج اللّه و بیّناته ...»؛ آری! روی زمین هرگز از کسی که قیام به حجت الهی کند، خالی نخواهد ماند، خواه آشکار و مشهود باشد یا پنهان و ناشناخته؛ برای این که احکام و دستورات الهی و نشانه‌های خداوند از بین نرود.⁽²⁾

 167 - امامت در کودکی

 «و ءاتیناه الحکم صبیّاً»⁽³⁾

 علی ابن اسباط گوید: به خدمت امام جوادعلیه السلام رسیدم (در حالی که سن امام کم بود) من

درست به قامت او خیره شدم تا به ذهن خویش بسپارم و به هنگامی که به مصر بازمی‌گردم، کم و کیف مطلب را برای یاران نقل کنم. ناگهان امام‌علیه السلام رو به سوی من کرد و فرمود: ای علی ابن اسباط! خداوند کاری را که در مسأله‌ی امامت کرد، مانند کاری است که در نبوت کرده است. گاه می‌فرماید: «و ءاتیناه الحکم صبیّاً»؛ ما

به یحیی در کودکی فرمان نبوت دادیم، و گاه در باره‌ی انسان‌ها می‌فرماید: «حتّی إذا بلغ أشدّه و بلغ أربعین سنة»؛⁽¹⁾هنگامی که انسان به بلوغ کامل عقل به چهل سال رسید. بنا بر این، همان گونه که ممکن است خداوند حکمت را در چهل سالگی به انسان بدهد، در قدرت اوست که آن را در کودکی به وی عطا کند.⁽²⁾

 168 - دو نوع امامت

 امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: امام در قرآن کریم دو گونه است. گاهی خداوند می‌فرماید: «و جعلناهم أئمة یهدون بأمرنا»؛⁽³⁾یعنی به امر خدا مردم را هدایت می‌کنند، نه به امر مردم؛ امر خدا را بر امر خودشان مقدّم می‌شمرند و حکم او را برتر از حکم خود قرار می‌دهند. در بخش دیگری می‌فرماید: «و جعلناهم أئمّة یدعون إلی النّار»؛⁽⁴⁾ما آن‌ها را پیشوایانی قرار دادیم که دعوت به دوزخ می‌کنند؛ فرمان

خود را بر فرمان پروردگار مقدّم می‌شمرند و حکم خویش را قبل از حکم او قرار می‌دهند و مطابق هوس‌های خود

و بر ضدّ کتاب اللّه عمل می‌کنند.⁽¹⁾

 169 - عظمت مقام امامت

 در اهمیت مقام امامت همین بس که خداوند متعال آن را در کلام خویش با دو قید قرین ساخته است؛ «و جعلنا منهم أئمّة یهدون بأمرنا».⁽²⁾نخستین وظیفه‌ی امام، هدایت و رهبری جامعه به سوی اهداف و آرمان‌های الهی است که این مسئولیت خطیر را با الهام از «عالم امر» به انجام می‌رساند.

 موجودات جهان دو گونه‌اند: مادی، مجرد؛ گونه‌ی نخست در بستر زمان و مکان و قوانین حرکت محدود است، ولی نوع دوم از همه‌ی شرایط پیش گفته رهاست. گاهی از آن به «ملکوت عالم» نیز تعبیر می‌شود؛ «إنّما أمره إذا أراد شیئاً أن یقول له کن فیکون * فسبحان الّذی بیده ملکوت کلّ شی‌ء».⁽³⁾

 پس، امام آن کسی است که جنبه‌ی ملکوتی موجودات را نیز رهبری کند و جوامع بشری را به مقصد نهایی خویش، یعنی آشنایی با خدا و احیای ارزشهای الهی برساند و سعادت آن‌ها را تضمین کند.⁽⁴⁾

 170 - مقام رفیع امامت

 قرآن کریم مقام رفیع امامت را که منصب الهی است؛ «إنّی جاعلک للنّاس

اماماً»،⁽¹⁾در سه جهت بیان کرده است:

 الف - وظیفه‌ی امام: هدایت انسان‌ها به سعادت؛ «و جعلناهم أئمّة یهدون بأمرنا».⁽²⁾

 ب - شرط دستیابی به مقام امامت: صبر و یقین؛ «و جعلنا منهم أئمّة یهدون بأمرنا لمّا صبروا و کانوا بایاتنا یوقنون».⁽³⁾

 ج - واسطه‌ی فیض خداوند به انسان‌ها: انجام دادن نیکی‌ها، برپاداشتن نماز، پرداخت زکات، عبادت؛ «و جعلناهم أئمة یهدون بأمرنا و أوحینا إلیهم فعل الخیرات و إقام الصّلوة و إیتاء الزّکوة و کانوا لنا عابدین».⁽⁴⁾

 171 - امامان، ستارگان هدایت

 «هو الّذی جعل لکم النّجوم لتهتدوا بها فی ظلمات البرّ و البحر»⁽⁵⁾

 خداوند متعال همان گونه که برای سفرهای دریایی و صحرایی که در عمر انسان‌ها اندک پیش می‌آید، راهنما قرار داده است، برای سفر معنوی انسان‌ها و حرکت دایمی بشریت در مسیر حق نیز راهنما معین کرده است. از این رو، در احادیث وارد شده که مقصود از ستارگان هدایت، رهبران معصوم و اولیای خداوند هستند.⁽⁶⁾

 همچنین همان گونه که خداوند زمین مرده را زنده می‌کند، زمینه مرده (قلب

انسان‌ها) را به وسیله‌ی امام معصوم زنده می‌کند. از این رو، در ذیل آیه‌ی شریفه‌ی «اعلموا انّ اللّه یحیی الأرض بعد موتها»⁽¹⁾، امام باقرعلیه السلام می‌فرماید: خداوند زمین را به وسیله‌ی حضرت مهدی‌علیه السلام زنده می‌کند، بعد از آن که مرده باشد. منظور از مردن زمین، کفر اهل ایمان است و کافر مرده است؛ «یحیی اللّه

تعالی بالقائم بعد موتها»؛ یعنی «بموتها کفر أهلها و الکافر میت».⁽²⁾

 172 - امامت امر ملکوتی

 امامت امری ملکوتی است، ولی مقام اداره‌ی امور مسلمین جزو عالم ملک است که با رسالت تأمین می‌شود. خدای سبحان می‌فرماید: «ما أرسلنا من رسول الاّ لیطاع»؛⁽³⁾هیچ پیامبری را نفرستادیم، مگر این که مردم باید از او اطاعت کنند. امامت ملکوتی غیر از نبوت و رهبری امور مردم است. در قرآن کریم گاهی سخن از دعوت به امر دینی است که از نوع امامت ملکی است. مانند: «أدع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة

الحسنة»،⁽⁴⁾«بلّغ ما أنزل إلیک»،⁽⁵⁾«یعلّمهم الکتاب و الحکمة»،⁽⁶⁾«لتبیّن للنّاس ما نزّل إلیهم».⁽⁷⁾

 ولی گاهی سخن از هدایت به امر و امامت ملکوتی است؛ «و جعلنا منهم أئمّة یهدون بأمرنا»،⁽⁸⁾هدایت کردن به امر خداوند، هدایت تکوینی است. در مواردی که

سخن از دعوت، تبلیغ، تعلیم و تبیین محتوای قرآن کریم است، هیچ یک مقید و مصحوب به امر نیست.

 خدای سبحان «امر» را یک چهره‌ی ملکوتی می‌داند که آن را در خصوص هدایت ملکوتی تعبیه کرده است که به دست ائمه معلوم می‌شود امامت هدایت باطنی است و هدایت باطنی از «اهتداء» جدا نیست.⁽¹⁾

 173 - روز اکمال دین

 «ألیوم یئس الّذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم و اخشون ألیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دیناً»⁽²⁾

 مقصود از این روز «الیوم» که در آیه‌ی فوق دو مرتبه ذکر شده، کدام روز است که دارای چهار ویژگی است:

 1 - همه‌ی کفار در آن ناامید شدند.

 2 - دین کامل گشت.

 3 - نعمت الهی تمام شد.

 4 - خداوند آیین اسلام را آیین نهایی برای مردم پذیرفت.

 در میان مفسران و دانشمندان سخن بسیار است، لیکن شبهه‌ای نیست که چنین روزی باید بسیار روز مهمی در تاریخ اسلام باشد. احتمالات مختلفی داده شده است که هیچ کدام درست نیست:

 1 - روز بعثت پیامبرصلی الله علیه وآله؛ این احتمال درست نیست. چون سیاق آیه این است که

مردم دینی داشته‌اند و کفار در باطل کردن آن یا تغییر آن طمع می‌ورزیدند، و دین مردم ناقص بود و خدا آن را کامل کرد، در حالی که مردم قبل از اسلام دینی نداشتند که کفار در آن طمع ورزند یا خدا کاملش کند.

 2 - روز فتح مکه؛ چون در آن روز خداوند کید و مکر مشرکان را باطل ساخت، این احتمال هم درست نیست؛ چون فتح مکه که در سال هشتم هجری اتفاق افتاد، هنوز دین کامل نگشته بود. زیرا واجبات فراوانی بعد از فتح مکه و حلال و حرام بسیاری که در فاصله‌ی فتح مکه و رحلت پیامبرصلی الله علیه وآله تشریع شد.

 3 - روز نزول آیات سوره برائت؛ این احتمال هم درست نیست. چون بسیاری از احکام اسلام بعد از نزول سوره‌ی برائت نازل شد. از جمله همین سوره‌ی مائده که متضمن بسیاری از احکام شرعی است و بالاتفاق در آخرین روزهای زندگی پیامبر نازل شد.

 4 - روز عرفه در حجة الوداع؛ این احتمال هم درست نیست. زیرا در آن روز اتفاق خاصی رخ نداد که باعث یأس کفّار شود.

 5 - روز نزول احکام فرعی که در آیه شریفه مطرح شده است؛ این احتمال هم درست نیست. چون نزول این احکام فرعی دارای چهار خصوصیت مذکور نیست.

 بنا بر این، تنها روزی که با آن چهار خصوصیت فوق تطبیق می‌کند، «روز غدیر خم» است که روایات فریقین نیز این معنا را تأیید می‌کند، به ویژه با توجه به این که تمام تلاش کفّار بر این بود که نور الهی را خاموش کنند؛ «یریدون لیطفئوا نور اللّه»، و هر کاری کردند به مقصود خود نرسیدند، جز این که امید به این داشتند که پس از رحلت پیامبرصلی الله علیه وآله نسل او قطع شده و رسالت او هم از بین می‌رود که

قرآن کریم می‌فرماید:

«إنّ شانئک هو الأبتر».⁽¹⁾

 در چنین شرایطی بود که خداوند حضرت علی‌علیه السلام را جانشین او قرار داد و کفّار را ناامید ساخت.⁽²⁾

 174 - امامت مایه‌ی کمال دین اسلام

 «الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی»⁽³⁾

 «دین» مجموعه‌ی اموری است که از ناحیه‌ی پروردگار متعال نازل شده است و از آن جهت که عمل کردن به آن مشتمل بر ولایت خدا و پیامبر و اوصیای اوست، نعمت شمرده می‌شود.

 مقصود خداوند در آیه‌ی شریفه‌ی فوق این است که مجموع معارف دینی را که بر شما نازل کردم، به واسطه‌ی واجب کردن ولایت کامل ساختم. زیرا تا امروز تنها ولایت خدا و پیامبر بود و بعد از انقطاع وحی که پیامبری در میان مردم نیست که از دین الهی دفاع کند، لازم است خداوند شخصی را منصوب کند و همو ولی امر بعد از رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله است و ولایت خدا، یعنی تدبیر امور بندگان به وسیله‌ی دین، تمام

نمی‌شود مگر به ولایت رسول، و ولایت رسول نیز جز به واسطه‌ی ولایت اولی الامر تمام نمی‌شود.

 خداوند می‌فرماید: «یا أیّها الّذین ءامنوا أطیعوا اللّه و أطیعوا الرّسول و أولی الأمر منکم»⁽⁴⁾، ولایت خداوند و پیامبر و امامان معصوم و لزوم پیروی از آنان در این آیه بیان شده است. چنان که این حقیقت از آیات ذیل نیز استفاده می‌شود:

 الف - ولایت خداوند؛ «اللّه ولیّ الّذین ءَامنوا یخرجهم من الظّلمات الی النّور»⁽¹⁾.

 ب - ولایت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله؛ «فلا و ربّک لا یؤمنون حتّی یحکّموک فیما شجر بینهم ثم لا یجدوا فی أنفسهم حرجاً ممّا قضیت و یسلّموا تسلیماً»⁽²⁾و «النّبیّ أولی بالمؤمنین من أنفسهم».

 ج - ولایت امام معصوم‌علیه السلام؛ «انّما ولیّکم اللّه و رسوله الّذین ءامنوا الّذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزّکوة و هم راکعون»⁽³⁾.

 175 - امامت و اتمام نعمت

 خداوند متعال در ماجرای تغییر قبله می‌فرماید: تغییر قبله برای این است که در آینده نعمت خود را بر شما تمام کنم؛ یعنی استقلال شما و توجه مسلمانان به کعبه، زمینه‌ی اتمام نعمت در آینده است؛ «لأتمّ نعمتی». این ماجرا در سال دوم هجری در مدینه واقع شد.

 در سال هشتم هجری نیز خداوند به مناسبت فتح مکه می‌فرماید: «و یتمّ نعمته علیک»؛⁽⁴⁾یعنی این پیروزی برای این است که خداوند در آینده نعمت خود را برای شما تمام خواهد کرد. در هر دو آیه «اتمام نعمت» به صیغه‌ی مضارع بیان شده است که نشانه‌ی حدوث آن در آینده است، ولی هنگام بازگشت از حجة الوداع در سال دهم هجری و بعد از معرفیِ علی بن ابی طالب به جانشینی پیامبر در غدیرخم، این آیه نازل می‌شود:

«ألیوم

أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی»؛ یعنی امروز نعمت خودم را بر شما تمام کردم.

 قابل تأمل است که خداوند رویکرد مردم به کعبه را قدم نخستین برای اتمام نعمت، و فتح مکه را قدم دیگر و تعیین و معرفی رهبر را، آخرین قدم در اتمام نعمت بیان می‌کند. از این رو، در دو مرحله‌ی نخستین که زمینه‌ساز نعمت است، به صورت فعل مضارع «أتمّ» و «یتمّ» بیان می‌کند، ولی در حادثه‌ی غدیر با واژه‌ی «أتممت» فعل ماضی بیان می‌کند.

 گفتنی است که در تغییر و تعیین قبله و همچنین در تعیین رهبر، تذکر می‌دهد که: «لا تخشوهم و اخشونی»، چون در هر دو، احتمال مقاومت، مقابله، بهانه‌گیری و شایعه‌پراکنی از سوی دیگران می‌رود.⁽¹⁾

 176 - تبیین ولایت در غدیر خم

 «یا أیّها الرّسول بلّغ ما أنزل إلیک من ربّک و إن لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه یعصمک من النّاس»⁽²⁾

 با توجه به دو نکته‌ی اساسی، مقصود آیه‌ی شریفه روشن می‌شود:

 1 - دستوری در این آیه به پیامبر داده شده است که پیام تازه‌ای را به مردم ابلاغ کند و در صورت عدم تبلیغ آن، تمامی زحمات هدر می‌رود.

 2 - وعده‌ای که خداوند به پیامبر داده است که او را از خطراتی که در ابلاغ این امر تهدید می‌کند، نگهداری کند.

 سؤال: باتوجه به این که این آیه در اواخر عمر پیامبر نازل شده، چه مطلب مهمی است که خداوند پیامبرش را مأمور تبلیغ آن می‌کند؟

 الف - آن امر مهم مربوط به توحید و نبوت و معاد نیست، چون این اصول در اوایل بعثت برای مردم بیان شده است و نیازی به این همه تأکید نداشت.

 ب - آن امر مهم مربوط به احکام فرعی مانند نماز و روزه و حج و جهاد نیز نیست، چون در طول 23 سال، پیامبر همه‌ی آن‌ها را بیان کرده بود و از بیان آن‌ها ترسی از مردم نداشت.

 ج - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله ترسی از یهودیان و منافقان در آن زمان نداشت. زیرا در زمان نزول آیه، آنان قدرتی نداشتند که پیامبر بترسد.

 د - پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله ترس از جان خود نداشت. زیرا عمرش را در مبارزه با بت‌پرستان و تحمّل انواع شکنجه‌ها از ناحیه‌ی مخالفان در جنگ‌ها سپری کرد.

 ه - قرآن، پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله را از این نوع ترس‌ها مصون و محفوظ داشت. زیرا فرمود: «الّذین یبلّغون رسالات اللّه و یخشونه و لا یخشون أحداً الاّ اللّه».⁽¹⁾

 پس، آن امر مهم مربوط به هجدهم ذیحجه‌ی سال دهم هجری در حجة الوداع است که امامت حضرت علی‌صلی الله علیه وآله از ناحیه‌ی خداوند به مردم ابلاغ شد. زیرا از سویی روایات شیعه و سنّی آن را بیان می‌کند و از سوی دیگر، این امر مهم مربوط به رسالت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است؛ «یا أیّها الرّسول».(658)

 177 - نصب امام و تبلیغ رسالت

 «فإذا فرغت فانصب»⁽¹⁾

 آیه‌ی شریفه، خطاب به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و نتیجه‌ی آیات قبل است؛ یعنی حالا که تو شرح صدر پیدا کردی و تو را بلندآوازه کردیم و بار گران را از دوش تو برداشتیم، پس چون از واجب فراغت پیدا کردی، در عبادت و دعا بکوش و خود را به رنج انداز.

 امام باقرعلیه السلام می‌فرماید: «فإذا فرغت من الصّلوة المکتوبة فانصب إلی ربّک فی الدّعاء و ارغب إلیه فی المسئلة».

 زمخشری می‌گوید: از جمله بدعت‌هااین است که بعضی از رافضیان «فانصب» را به کسر صاد خوانده؛ یعنی علی را بر خلافت منصوب گردان. اگر این طور خواندن رافضی روا باشد، صحیح است که ناصبی آن را همین طور بخواند و بگوید؛ یعنی ناصبی بودن را که بغض و عداوت علی‌علیه السلام است در میان مردم بگذار.

 مرحوم فیض کاشانی پس از نقل کلام زمخشری می‌گوید: نصب امام و خلیفه بعد از تبلیغ رسالت یا پس از فراغ از عبادت، امری معقول، بلکه واجب است تا مردم بعد از آن حضرت در حیرت و ضلالت واقع نشوند، اما بغض و عداوت علی چطور معقول است که بر تبلیغ رسالت یا عبادت مترتب شود، با این که کتب عامه مملوّ از ذکر محبت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نسبت به علی‌علیه السلام است و اظهار فضیلت آن حضرت برای مردم است

و این که محبت علی ایمان، و بغض او کفر است.

 آری! بنگرید به این فردی که ملقّب به «جار اللّه» است، چگونه چشم او به دلیل تعصب کور گشته است؛ «انظروا الی هذا الملقّب بجار اللّه العلامة، کیف أعمی اللّه

بصیرته بغشاوة حمیّة التّعصّب».⁽¹⁾

 اوصاف امام

 178 - لزوم عصمت در امام

 «لا ینال عهدی الظّالمین»⁽²⁾

 بر خلاف پندار اهل سنت، دانشمندان شیعه وجود عصمت را در امام ضروری می‌دانند و در این زمینه به آیه‌ی «لا ینال عهدی الظّالمین» استدلال می‌کنند. زیرا غیر معصوم یا به خود ستم می‌کند یا به دیگران.

 علامه‌ی طباطبایی می‌فرماید: شرط دستیابی به مقام رفیع امامت، پیراستگی از ظلم و آراستگی به سعادت عدل است. زیرا هر آن که صدور ستم از وی روا باشد، هدایت نیافته و نیازمند هدایت است و بر اساس آیه‌ی «أفمن یهدی إلی الحقّ أحقّ أن یتّبع أمّن لا یهدّی إلاّ أن یهدی»،⁽³⁾هدایتگر به سوی حق باید از هر گونه نقصی که نیاز به رهبری دیگری دارد، وارسته و پاک باشد. بنا بر این، دو طرف قضیه را می‌توان اثبات

کرد؛ هم لزوم عصمت در امام و هم عدم امکان امامت غیر معصوم.

 آنگاه تقریر یکی از اساتید خودشان را در استدلال به آیه چنین بیان می‌کنند: مردم را به چهار گروه می‌توان تقسیم کرد:

 1 - آن که در تمامی عمرش ظالم باشد.

 2 - آن که در تمامی عمرش عادل باشد.

 3 - آن که در آغاز ستمگر و در فرجام عادل باشد.

 4 - آن که نخست عادل و سرانجام ظالم باشد.

 شکی نیست که گروه یکم و چهارم شایستگی دستیابی به مقام منیع امامت را ندارند و از عظمت ابراهیم خلیل دور است که امامت را برای چنین فرزندانی طلب کند. دسته‌ی سوم نیز در مقطعی از زمان آلوده به ظلم بوده و در نتیجه فاقد صلاحیت لازم است، پس فقط گروه دوم است که واجد شرط احراز آن مقام است.⁽¹⁾

 جایگاه ولیّ امر و لزوم پیروی از او

 «یا أیّها الّذین امنوا أطیعوا اللّه و أطیعوا الرّسول و أولی الأمر منکم»⁽²⁾

 179 - اطاعت بی‌چون و چرا از رسول خدا و اولی الامر، نشانه‌ی عصمت آن بزرگواران است. پس غیر معصوم صلاحیت احراز جایگاه ولایت امر را ندارد.

  180 - تکرار «أطیعوا» به جهت تعدد نوع دستورهاست.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله گاهی احکام الهی را بیان می‌کرد، گاهی دستور حکومتی می‌داد. او هم منصب «رسالت» داشت، هم «حکومت». قرآن کریم هم به پیامبر می‌فرماید: «و أنزلنا إلیک الذّکر لتبیّن للنّاس ما

نزّل إلیهم»⁽¹⁾و هم می‌فرماید: «لتحکم بین النّاس بما أریک اللّه».⁽²⁾

16- نکات 181 تا 195

هزار و یک نکته از قرآن کریم » نکات 181 تا 195

 181 - ذکر نام اولی الامر در کنار نام خدا و رسول، همراه با اطاعت مطلق

نشان آن است که مسئول حکومت و نظام اسلامی باید از قداست والایی برخوردار باشد. طبق روایات متعدد مراد از اولی الامر، ائمه‌ی اهل بیت‌علیهم السلام هستند.

 182 - مقایسه با اضداد یکی از راه‌های شناخت است.

قرآن در باره‌ی مفسدان، مسرفان، گمراهان، جاهلان، جباران و ... دستور «لا یطع» و «لا تتّبع»می‌دهد. نتیجه این که موارد «أطیعوا» باید کسانی باشند که از اطاعت آنان نهی نشده باشد.⁽³⁾

  183 - عصمت ائمه‌ی اطهارعلیهم السلام

 «یا أیّها الّذین ءامنوا اتّقوا اللّه و کونوا مع الصّادقین»⁽⁴⁾

 این آیه‌ی شریفه دلالت بر عصمت ائمّه‌ی اطهارعلیهم السلام دارد. زیرا دستور مطلق پیروی و همگامی با صادقان را می‌دهد. اگر کسی معصوم نباشد، ممکن است چنین دستوری از ناحیه‌ی خدا در باره‌ی پیروی مطلق از آنان داده شود.

 فخر رازی می‌گوید: خداوند مؤمنان را با همراه بودن با صادقان دستور داده است. بنا بر این، آیه‌ی شریفه دلالت دارد آن‌ها که جایز الخطا هستند، باید به کسی اقتدا کنند که معصوم است تا در پرتو او از خطا مصون بمانند و این معنا در هر زمانی خواهد بود

و هیچ دلیلی بر اختصاص عصر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نداریم.⁽¹⁾

 184 - آگاهی امامان از کردار مؤمنان

 بر اساس آیه‌ی کریمه‌ی «و قل اعملوا فسیری اللّه عملکم و رسوله و المؤمنون»،⁽²⁾امامیه معتقد است که خداوند و پیامبرش و امامان‌علیهم السلام از رفتار و کردار مسلمانان آگاهند. امام رضاعلیه السلام با استناد به آیه‌ی فوق می‌فرماید: «و اللّه، انّ أعمالکم لتعرض علیّ فی کل یوم و لیلة».⁽³⁾شایان توجه است که جمله‌ی «ثم تردّون إلی عالم الغیب و الشّهادة»، نشانه‌ی روشنی بر حصول رؤیت دنیوی و پیش

از عالم آخرت است و نیز مراد از مؤمنان، عموم اهل ایمان نیستند، بلکه تعداد انگشت‌شماری از آنانند که قرآن کریم در بخش دیگری آن‌ها را با وصف «امت وسط» که گواه بر اعمال مردم هستند، می‌ستاید؛ «و جعلناکم أمّة وسطاً لتکونوا شهداء علی النّاس و یکون الرّسول علیکم شهیداً».(672)

 منزلت اهل بیت‌علیهم السلام

 جایگاه اهل بیت در قرآن

 «إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرّجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیراً»⁽¹⁾

 185 - اراده‌ای که در این آیه‌ی کریمه به خدا نسبت داده شده، اراده‌ی تکوینی است که هرگز از مراد تخلّف نخواهد داشت

«إنّما أمره إذا أراد شیئاً أن یقول له کن فیکون»،⁽²⁾و جهت تکوینی بودن اراده در آیه‌ی فوق این است که اراده‌ی خداوند به فعل خودش تعلّق گرفته است، نه به فعل غیر.

 186 - به مقتضای حصر، این تطهیر تکوینی را خداوند تنها به آن ذوات طاهره اختصاص داد و فقط برای آنان اراده کرد.

 187 - به مقتضای استمرار مستفاد از تعبیر به فعل مضارع «یرید» منظور از اذهاب، دفع هرگونه رجس است، نه رفع آن. چون که اگر لحظه‌ای پلیدی گناه به حرم امن آن ذوات پاک راه یابد، بادوام و استمرار فیض «اذهابِ رجس» و تطهیر از هر ناپاکی سازگار نخواهد بود.

 188 - تعبیر آیه‌ی شریفه این نیست که اهل بیت را از رجس دور می‌دارم که با میل درونی آنان

سازگار باشد، بلکه تعبیر آن است که «رجس» را از آنان دور می‌دارم و از آنان برطرف می‌سازم

مانند تعبیری که در باره‌ی بنده‌ی مخلص، حضرت یوسف صدیق‌علیه السلام ذکر شده است؛ «کذلک لنصرف عنه السّوء و الفحشاء إنّه من عبادنا المخلصین»؛⁽¹⁾یعنی بدی و زشتی را از حضرت یوسف‌علیه السلام بازداشتیم، نه حضرتش را از آلودگی و پلیدی.

 بنا بر این، گناه اصلاً به کوی صداقت و اخلاص بندگان مخلص راه ندارد و مستفاد از تعبیر «لیذهب عنکم الرّجس»، همان انصراف «رجس» از اهل بیت‌علیهم السلام است، نه انصراف آنان از «رجس».

 189 - امام رازی را سخنی نغز در سرّ جمع بین «اذهاب رجس» و تطهیر آن ذوات است

«و فیه لطیفة و هی أنّ الرّجس قد یزول عیناً و لا یطهر المحلّ، فقوله تعالی «لیذهب عنکم الرّجس» ای لیزیل عنکم الذّنوب «و یطهّرکم» ای یلبسکم خلع الکرامة»؛ یعنی نه تنها صفات سلبیه را با اذهاب رجس تأمین فرمود، بلکه خلعت کرامت را که محور تمام صفات ثبوتیه است باتطهیر که یک امر وجودی است، تضمین فرمود.⁽²⁾

 190 - عصمت اهل بیت‌علیهم السلام و اراده‌ی تکوینی خدا

 «إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرّجس ...»

 اراده‌ی الهی بر طهارت اهل بیت‌علیهم السلام از معصیت، اراده‌ی تکوینی است، نه تشریعی. زیرا اراده‌ی تشریعی نسبت به پاکی و تقوا ویژه‌ی اهل بیت‌علیهم السلام نیست. زیرا خدا به همه‌ی انسان‌ها دستور داده که پاک و با تقوا باشند و این مزیّتی برای آن‌ها نخواهد بود.

احادیثی که در ذیل آیه‌ی شریفه وارد شده، سخن از یک مزیت والا و ارزش مهم و ویژه‌ای می‌کند که مخصوص اهل بیت‌علیهم السلام است.

 نکته‌ی قابل توجه این که اراده‌ی تکوینی که به معنای آفرینش است، در اینجا به معنای مقتضی است، نه علت تامّه، تا موجب جبر و سلب اختیار نگردد. مقام عصمت به معنای نوعی تقوای الهی است که به امداد پروردگار در انبیا و امامان ایجاد می‌شود، اما با وجود این حالت، چنان نیست که آن‌ها نتوانند گناه کنند، بلکه قدرت این کار را دارند و با اختیار خود از گناه چشم می‌پوشند، دقیقاً مانند طبیب بسیار آگاه

که هرگز یک ماده‌ی بسیار سمّی را که خطرات جدّی آن را می‌داند، نمی‌خورد، با این که قدرت بر این کار را دارد، اما آگاهی‌ها و مبادی فکری و روحی او سبب می‌شود که با میل و اراده‌ی خود از این کار چشم بپوشند.⁽¹⁾

 191 - اهل بیت پیامبرعلیهم السلام کشتی نجات

 «و قال ارکبوا فیها بسم اللّه مجریها و مرسیها إنّ ربّی لغفور رحیم»⁽²⁾

 حضرت نوح‌علیه السلام به مسافران کشتی گفت: بر آن سوار شوید که حرکت و توقفش با نام خداست. بی‌تردید پروردگار من آمرزنده و مهربان است.

 پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «إنّ أهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها هلک»؛ اهل بیت من چون کشتی نوح هستند؛ هر کس بر آن سوار شد، نجات یافت و هرکه از آن دوری گزید، هلاک شد. اگر این حدیث متواتر را در کنار حدیث متواتر دیگری بگذاریم که پیامبر فرموده است: «مسلمانان هفتاد و سه فرقه می‌شوند و

تنها یک فرقه‌ی آن‌ها اهل نجات است»؛ روشن می‌شود که خود پیامبرصلی الله علیه

وآله مصداق فرقه‌ی ناجیه را اهل بیت خودش معرفی کرده و فرمود: «من رکبها نجی».⁽¹⁾

 192 - اطعام به مسکین و یتیم و اسیر

 «و یطعمون الطّعام علی حبّه مسکیناً و یتیماً و اسیراً»⁽²⁾

 «و ما أدریک ما العقبة * فکّ رقبة * أو اطعام فی یوم ذی مسغبة * یتیماً ذا مقربة * أو مسکیناً ذا متربة».⁽³⁾

 در این آیات سه گروهِ مسکین و یتیم و اسیر از نظر رسیدگی و عنایت به آن‌ها مطرح شده‌اند، با این تفاوت که ترتیب توجه به آن‌ها در دو آیه عکس یکدیگر است. به نظر می‌رسد دلیل آن در اختلاف موضوع رسیدگی باشد. توضیح این که: در آیه‌ی نخست چون موضوع اطعام مطرح است، گرسنگی مسکین قابل تحمل‌تر از دو طبقه‌ی دیگر است. زیرا برای یتیم و اسیر در هر حال سرپرست و صاحبی وجود دارد که حدّاقل طعامی را برای

آن‌ها فراهم کند، اما در آیه‌ی دوم چون مسئله آزادی اسیر به مراتب مهم‌تر از اطعام است، مقدم ذکر شده است.

 همچنین به دلیل تقدم خویشاوند بر غریبه، اطعام یتیم «ذامقربة» جلوتر از مسکین «ذا متربة» (زمین گیر) قرار گرفته است، درست بر عکس آیه‌ی قبل.(682)

 193 - توسل به معصومین‌علیهم السلام

 «یا أیّها الّذین ءامنوا اتّقوا اللّه و ابتغوا الیه الوسیلة و جاهدوا  فی سبیله لعلّکم تفلحون»⁽¹⁾

 آیه‌ی شریفه‌ی فوق بعد از امر به تقوا، مسلمانان را دستور می‌دهد که برای تقرب به سوی خداوند، وسیله‌ای انتخاب کنند. «وسیله» در اصل به معنای تقرب جستن یا چیزی است که باعث تقرب به دیگری از روی علاقه و رغبت می‌شود.

 بنا بر این، وسیله در آیه‌ی شریفه معنای بسیار وسیعی دارد و هر کار و هر چیزی را که باعث نزدیک شدن به پیشگاه خداوند می‌شود، شامل می‌گردد که مهم‌ترین آن‌ها ایمان به خدا و پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و جهاد و عبادات همچون نماز و زکات و روزه و ... است. همان گونه که علی‌علیه السلام می‌فرماید: «انّ أفضل ما توسّل به المتوسّلون إلی اللّه سبحانه و تعالی الایمان به و برسوله و الجهاد فی

سبیله».⁽²⁾

 نکته‌ی قابل توجه این که معنای توسل این نیست که انسان مستقیماً حاجات خویش را از معصومین بطلبد تا در نتیجه به نوعی شرک مبتلا گردد، بلکه چنان که در آیه بدان تصریح شده و در دعای توسل عرضه می‌داریم: «و توسّلنا بک إلی اللّه»، تنها آنان وسیله‌ی توجه و تقرّب به خداوند بوده و به واسطه‌ی آنان حاجات خویش را از خداوند می‌خواهیم. و به تعبیر دیگر، اگر انسان با اعمال صالح و اطاعت از خداوند یا سوگند

دادن خدا به مقام و منزلت اهل بیت‌علیه السلام، از خداوند چیزی را طلب کند، هیچ مانعی ندارد، بلکه

لازم است.

 قال رسول اللّه‌صلی الله علیه وآله: «الائمّة من ولد الحسین، من أطاعهم فقد أطاع اللّه و من عصاهم فقد عصی اللّه، هم العروة الوثقی و هم الوسیلة الی اللّه تعالی».⁽¹⁾

 194 - حضرت فاطمه‌علیها السلام در قرآن

 در قرآن کریم آیات فراوانی وجود دارد که به حضرت فاطمه‌علیها السلام تأویل و تطبیق شده و آن بر دو دسته است: برخی از آیات به طور خاص منطبق بر فاطمه‌علیها السلام و بعضی از آیات به طور عام شامل آن حضرت می‌شود. به نمونه‌ای از آن‌ها اشاره می‌شود:

 1 - آیات خاص، مانند:

 الف - «اصطفاک» در آیه‌ی شریفه‌ی؛ «ان اللّه اصطفاک و طهّرک و اصطفاک علی نساء العالمین».⁽²⁾

 ب - «نساءنا» در آیه‌ی شریفه‌ی؛ «فقل تعالوا ندع أبناءنا و أبناءکم و نساءنا و نساءکم و أنفسنا و أنفسکم».⁽³⁾

 ج - «ذی القربی» در آیه‌ی شریفه‌ی؛ «و ءات ذی القربی حقّه».⁽⁴⁾

 د - «ذکر کثیر» در آیه‌ی شریفه‌ی؛ «یا أیّها الّذین ءامنوا اذکروا اللّه ذکراً کثیراً».⁽⁵⁾

 2 - آیات عام، مانند:

 الف - «صالحین» در آیه‌ی شریفه‌ی «... الّذین أنعم اللّه علیهم من النبییّن و الصّدّیقین و الشّهداء و الصّالحین و حسن أولئک رفیقاً».⁽¹⁾

 ب - «شجرة طیبة» در آیه‌ی شریفه‌ی «ألم ترکیف ضرب اللّه مثلاً کلمة طیّبة کشجرة طیّبة أصلها ثابت و فرعها فی السّماء».⁽²⁾

 ج - «اهل بیت» در آیه‌ی شریفه‌ی «انّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرّجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیراً».⁽³⁾

 د - «بحرین» در آیه‌ی شریفه‌ی «مرج البحرین یلتقیان».⁽⁴⁾

 ه - «یطعمون» در آیه‌ی شریفه‌ی «و یطعمون الطّعام علی حبّه مسکیناً و یتیماً و أسیراً».⁽⁵⁾

 و - «یؤثرون» در آیه‌ی شریفه‌ی «و یؤثرون علی أنفسهم و لو کان بهم خصاصة».⁽⁶⁾

 195 - فضیلت حضرت فاطمه‌علیها السلام

 بسیاری از نعمت‌های بهشت در سوره‌ی دهر ذکر شده، ولی از «حور العین» که غالباً در قرآن کریم در عداد نعمت‌های بهشتی آمده، مطلقاً سخنی مطرح نیست. ممکن است این امر به دلیل نزول این سوره در باره‌ی فاطمه‌ی زهراعلیها السلام و همسر و فرزندانش باشد