خلاصه عبقات الانوار حدیث أنا مدینة العلم

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:کنتوری، حامدحسین‌بن‌محمدقلی، 1246 - 1306ق.

عنوان قراردادی:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:خلاصه‌ی عبقات‌الانوار حدیث انا مدینه‌العلم/ تالیف حامدحسین هندی؛ تلخیص و تعریب علی حسینی‌میلانی؛ ترجمه محمدباقر محبوب‌القلوب؛ ویرایش امیرمسعود جهان‌بین.

مشخصات نشر:تهران: نباء، 1387.

مشخصات ظاهری:1039 ص.

شابک:145000 ریال‌978-964-8323-56-6 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- احادیث

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل

موضوع:احادیث خاص (باب مدینه‌العلم).

موضوع:احادیث شیعه

شناسه افزوده:حسینی میلانی، سیدعلی، 1326 -

شناسه افزوده:محبوب القلوب، محمدباقر، 1328 - ، مترجم

شناسه افزوده:جهان‌بین، امیر‌مسعود

رده بندی کنگره:BP145 /ب2‌ک9 1387

ویراستار دیجیتالی: محمد منصوری

رده بندی دیویی:297/218

شماره کتابشناسی ملی:م85-44676

اشاره

چکیده

سخن مؤلّف

تقدیم به:

پرچم‌دار امامت بزرگ و خلافت سترگ،

حضرت ولی عصر مهدی منتظر:

حجةبن الحسن العسکری

ارواحنا فداه

یا أیهّا العزیز مسّنا و أهلنا الضرّ

و جئنا ببضاعة مزجاة فأوف لنا

الکیل و تصدّق علینا إنَّ اللّه یجزی

المتصدّقین

علی تقدیم این ترجمه را از طرف پدر و مادر مرحوم خویش، به پیشگاه مقدّس قطب عالم امکان،آخرین ذخیره‌ی الهی حضرت حجّةبن‌الحسن المهدی ارواحنا لتراب مقدمه الفداء و عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف تقدیم می‌دارم.

امید آن دارم که مورد پذیرش درگاهش قرار گیرد.آمین رب العالمین.

محمّد باقر محبوب القلوب 13 / 10 / 1385 - 13 ذیحجه 1427 حدیث «أنا مدینة العلم» از نقل‌های آن است: «أنا مدینة العلم و علیٌّ بابُها فمن أراد المدینة

فلیأتها من بابها» «من شهر دانشم و علی درِ آن است. هر که قصد آن شهر دارد، باید از درش وارد آن شود.»

بسم‌اللّه الرّحمن الرّحیم

حمد از آنِ پروردگار جهانیان است و درود و سلام بر سرور و پیامبر ما، محمّد و خاندان پاک و پاکیزه‌اش باد و لعنت خداوند بر تمامی دشمنان آن‌ها از نخستین تا آخرین تا روز رستاخیز باد.

سخن مؤلّف

اشاره

خداوند، جهان را با دانش آفرید، و دانش را علّت کلّی برای آفرینش خود قرار داد. سپس فرمود:

«اللّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً» ⁽¹⁾«خداوند آن کسی است که هفت آسمان و مانند آن از زمین را آفرید. فرمان میان آن‌ها فرود می‌آید تا بدانید که خداوند بر هر چیز تواناست و بر هر چیز احاطه علمی دارد.»

و علم، اوّلین نعمتی است که خداوند بعد از آفرینش انسان به او عطا نمود، پس در نخستین آیاتی که بر پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم فرو فرستاد، فرمود:

«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ ؛ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ؛ اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ » ⁽²⁾«بخوان به نام پروردگارت که آفرید، انسان را از علقه آفرید. بخوان که پروردگار تو گرامی‌تر است. همو که با قلم آموخت، آن‌چه را که انسان نمی‌دانست به او آموخت.»

گویی به انسان می‌گوید: تو در آغاز علقه‌ای در پست‌ترین مرتبه‌ها بودی. من تو را گرامی داشتم و به بالاترین مرتبه‌ها که علم است، رسانیدم.

زمخشری در تفسیر آن گفته است:

«گویی که گرامی‌داشتنی برتر از دادن علم نیست، آن‌جا که فرمود: «الأکرم الّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ » ؛ با آموختن نادانسته‌ها به بندگان و بردن آن‌ها از تاریکی جهل به روشنی علم، به کمال کرم خود راهنمایی کرد و بر برتریِ دانشِ نوشتن توجّه داد، از آن جهت که بهره‌های بسیار بزرگی در آن نهفته است که کسی جز او بر آن‌ها احاطه ندارد.»

همه‌ی دانش‌ها و حکمت‌ها، اخبار و اطّلاعات و گفته‌های پیشینیان و کتاب‌های فرو فرستاده شده‌ی الهی، تنها با نوشتن ثبت و نگهداری شده است. اگر نوشتن نبود، کارهای دین و دنیا استوار نمی‌شد و بر حکمت دقیق خدا و تدبیر لطیف او دلیلی جز امر قلم و خط، نیاز نیست.

پس کمال انسان تنها به دانش است... اگر دانش نمی‌بود، بنده از پروردگارش نمی‌ترسید، آن‌ترسی که مورد نظر خداوند است که می‌فرماید:

«إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ⁽¹⁾

«تنها بندگان دانشمند خدا از او می‌ترسند.»

و اگر این ترس نمی‌بود «باتقواتر»ی نبود تا نزد خداوند متعال «گرامی‌تر» باشد، همان‌گونه که فرمود:

«إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ » ⁽²⁾

«گرامی‌ترین شما نزد خداوند پرهیزکارترین شماست.»

و از این رو خداوند، دانشمندان را بر دیگران ترجیح می‌دهد؛ آن‌جاکه می‌فرماید:

«هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ » ⁽³⁾

آیا آنان که می‌دانند با آنان که نمی‌دانند یکسانند؟ تنها خردمندان متذکّر

می‌شوند.

و آنان را که نمی‌دانند، فرمان می‌دهد که به عالمان مراجعه و از ایشان سؤال کنند؛ وقتی می‌فرماید:

«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » ⁽¹⁾

از اهل ذکر بپرسید، اگر نمی‌دانید.

و بی‌تردید فرمان به پرسیدن و یادگیری و هدایت پذیری، همان فرمان به پذیرش و اطاعت و پیروی است. هم‌چنین خداوند عزّ و جلّ فرموده است:

«أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ » ⁽²⁾

پس پرسیدن، پیروی و فرمان‌بری را به دنبال دارد. لیکن فرمان‌بری مطلق، جز برای دانشمند معصوم، سزاوار نیست و اگر چنین باشد، دارای ولایت کبری است...

خداوند متعال می‌فرماید:

«أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ » ⁽³⁾

از خداوند و پیامبر و اولی الامر از میان خود پیروی کنید.

و خداوند متعال حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را برای پیامبری برگزید و او را با رسالت الهی فرستاد و کتاب آسمانی (قرآن) و حکمت را بر او فرو فرستاد و آن‌چه را که نمی‌دانست از تورات، انجیل و ... به او آموخت، بدان‌گونه که هیچ پیامبری را نفرستاد جز اینکه ایشان از او داناتر بود. در راه‌نمایی و آموزش و ارشاد مردم همه‌ی توان خود را به کار بست و از تلاشی فروگذار ننمود و همه‌گونه مشکل و سختی را آسان و ساده گرفت. همه‌ی مشقّت‌ها را به جان خرید... با شکیبایی و بردباری... با رأفت و رحمت... تا آن‌جا که پدر و مادرم فدایش باد، به بهترین شیوه رسالت و وظیفه‌اش را به انجام رساند... و کارهایی ماند که بر عهده‌ی اطرافیانش و مؤمنان به

او بعد از خود نهاد. و سخن ما این‌جا به ویژه درباره‌ی اصحاب خاص است.

آموزش و بهره‌گیری از هر استادی افزون بر ایمان و باورداشتنش، نیازمند هم‌راهی کامل، پیوستگی شدید، دلِ خردمند و گوش شنواست و هر چه درجه و مرتبه‌ی استاد بالاتر و والاتر و مطالب درس دقیق‌تر و ژرف‌تر باشد، بهره‌مندی شاگرد از این ویژگی‌ها لازم‌تر و واجب‌تر خواهد بود.

حال کسی که می‌خواهد از این پیامبر بیاموزد و از دانش‌هایش بهره گیرد به نظر شما چگونه باید باشد؟!

آری... هر یک از یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به اندازه‌ی همراهی با ایشان، ظرفیت پذیرش، فهم و درکِ خویش از آن‌چه که می‌فرمود، بهره می‌گرفت... که در میانشان کسانی بودند که از پیرامون حضرتش پراکنده شدند و رهایش کردند، آن‌گاه که سوداگری یا خرید و فروش در بازارها را دیدند، یا افرادی پرسش‌های بی‌ارزشی مطرح می‌کردند یا بعضی دیگر آن‌چه را که می‌فرمود، نمی‌فهمیدند... تا جایی‌که برخی بزرگانشان، ساده‌ترین معارف و نخستین حُکم‌ها را نمی‌دانستند... .

و علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام کسی بود که جهانیان جایگاه او را نسبت به رسول گرامی خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌دانستند؛ «با خویشاوندی بسیار نزدیک و جایگاهی ویژه» ⁽¹⁾«به سان پیروی بچّه شتر از مادرش، از ایشان پیروی می‌کرد.» ⁽²⁾«هنگامی که درخواست می‌کرد به او می‌داد و اگر سکوت اختیار می‌نمود خود آغازگر سخن با او می‌شد» ⁽³⁾و او «آن گوش شنوا و بیدار بود.» ⁽⁴⁾آن‌گونه بود که خود فرمود:

« علم الغیب الّذی لا یعلمه إلا اللّه و ما سوی ذلک فعلم علّمه اللّه نبیّه فعلّمنیه

و دعا لی بأن یعیه صدری و تضطم علیه جوانحی» ⁽¹⁾

«علم غیبی که کسی جز خداوند آن را نمی‌داند و به غیر از آن، دانشی است که خداوند به پیامبرش آموخت، ایشان آن را به من آموخت و برایم دعا کرد که سینه‌ام آن را بپذیرد.»

او این‌چنین، داناترین اصحاب رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود، نشانه‌ها و دلیل‌ها بر این واقعیّت بی‌شمار است و آن مطلبی است که پیامبر گرامی و صحابه و تابعان بر آن گواهی داده‌اند. از جمله، این گفته رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت فاطمه علیها السلام است:

گفتند: «مردی است که به علیّ‌بن‌ابی‌طالب ناسزا می‌گوید.»

سعد جلو رفت، راه برایش باز کردند تا به او رسید و گفت: «ای مرد! چرا به علیّ‌بن‌ابی‌طالب ناسزا می‌گویی؟ آیا او نخستین کسی نبود که اسلام را پذیرفت؟ آیا نخستین کسی نبود که با رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز گزارد؟ آیا پارساترین مردم نبود؟ و آیا داناترین مردم نبود؟...» ⁽⁶⁾و از ابن‌عبّاس روایت شده است که گفت: «به خداوند سوگند؛ نُه‌دهم دانش به علیّ‌بن‌ابی‌طالب عطا شد و به خداوند سوگند که در یک دهم دیگر هم با شما (مردم) شریک است.» ⁽⁷⁾ابو سعید خدری: «داورترین آنان (اصحاب) علی است.» ⁽⁸⁾ابن‌مسعود: «هماره با خود می‌گفتیم که داورترین مردم مدینه علی است.» ⁽⁹⁾

عایشه: «علی داناترین مردم به سنّت است.» ⁽¹⁾از عطاء پرسیده شد: «آیا در میان یاران محمّد کسی داناتر از علی بود؟» گفت: «نه. به خداوند سوگند کسی را نمی‌شناسم.» ⁽²⁾و مراجعه‌ی یاران رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم در مشکلات و گرفتاری‌ها به ایشان و هرگز مراجعه نکردن آن بزرگوار در چیزی به آنان، امری کاملاً مشهور است. همان‌گونه که بزرگان نوشته‌اند، مانند حافظ نووی در شرح حال آن بزرگوار در کتاب «تهذیب الأسماء و اللّغات» و نیز استناد همه‌ی علوم اسلامی به ایشان از قضایای ثابت شده‌ای است که همگان در برابرش سرِ تسلیم فرود آورده‌اند.

و از محکم‌ترین دلیل‌ها بر برتری علم امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به تمام اصحاب، حدیث «أنا مدینةُ العلم و عَلیٌّ بابُها» می‌باشد.

این حدیث، در کتاب‌های هر دو فرقه سنّی و شیعه از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، با سندها و طرق معتبر آمده است و لفظهای مختلف و شواهد بی‌شماری دارد تا آن‌جا که گروهی از دانشمندان اهل سنّت، آن را از احادیث متواتر مشهور به شمار آورده‌اند و گروهی هم سخن کسانی را که سند آن را مورد طعن قرار داده‌اند، ردّ و باطل نموده‌اند.

ولی علّت اصلی طعن گروهی به سند این حدیث، دلالت شدید و قویّ آن بر برتری حضرت امام علی علیه السلام بر تمامی دیگر افراد است که این ویژگی، خود، لازمه‌ی امامت و خلافت، بدون نیاز به هر دلیل و سخن دیگری است. از این‌رو گروه‌هایی با تأویل و تحریف در آن، تلاش در به بازی‌گرفتن متن آن کرده‌اند.

در این راستا، بعضی لفظ «علیّ» را از ریشه «علوّ» و صفتی برای «باب» گرفته‌اند؛ به این معنی که «درِ آن عالی و بلندمرتبه است.» و بعضی متن حدیث را با افزودن واژه‌هایی در آن، تحریف کرده‌اند؛ امّا این افزونی‌ها متعدّد است به خاطر اختلاف تحریف‌کنندگان. برخی از دروغ‌گویان نام سه خلیفه را بر آن افزوده‌اند: «من

شهر علمم و ابوبکر پایه‌ها و عمر دیوارها و عثمان سقف و علی درش می‌باشد.»

و یا: «من شهر دانشم و ابوبکر و عمر و عثمان دیوار اطرافش و علی در آن است.» که در آن نامی از معاویه نیست! امّا برخی دیگر چنین تحریف کرده‌اند: «من شهر علمم و علی درش و معاویه حلقه‌ی درش می‌باشد!!»

در این کتاب برآنیم سند و دلالت این حدیث را مورد بررسی و تحقیق قرار داده، افزون بر صحّت، متواتر بودنش را هم ثابت کنیم و معانی و مفاهیم مختلف آن را بر پایه‌ی مذهب امامیّه بیان کنیم؛ البتّه با بهره‌گیری از قاعده‌ها و اصول مربوطه و در پرتو سخنان بزرگانِ اهل فنِّ اهل سنّت. سپس آن‌چه طعنه‌زنان بر سند و مخالفان با دلالت و دروغ‌پردازان در متن حدیث آورده‌اند را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا نادرستی تک‌تک و همه‌ی آن‌ها آشکار و روشن گردد.

از خداوند متعال درخواست دارم که آن‌را همانند اصل آن، سودمند نماید و به حقّ محمّد و آل محمّد علیهم السلام از ما بپذیرد.

علی حسینی میلانی

دهم رمضان المبارک 1408

قم - ایران

سخن دهلوی در ردّ حدیث أنا مدینةالعلم

شیخ عبدالعزیز دهلوی در پاسخ به حدیث: «أنا مدینةالعلم و علیّ بابها» می‌گوید:

«حدیث پنجم خبر جابر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که فرمود:

«أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

این حدیث نیز رد شده و مورد طعن قرار گرفته است و درباره آن چنین گفته‌اند: یحیی‌بن‌معین: اصلی ندارد.

بخاری: ناشناخته است و هرگز وجه صحیحی ندارد.

ترمذی: منکر و غریب است.

و ابن‌جوزی آن را در کتاب الموضوعات (اخبار ساختگی) یاد کرده است.

شیخ تقیّ الدّین ابن دقیق‌العید: این حدیث را ثبت و اثبات نکرده‌اند.

شیخ محیّ‌الدّین نووی و حافظ شمس‌الدّین ذهبی و شیخ شمس‌الدّین جزری گفته‌اند: ساختگی است.

پس تمسّک به چنین حدیث‌های ساختگی - که اهل سنّت آن را از گردونه‌ی آن‌چه می‌توان به آن تمسّک جست و احتجاج نمود،خارج کرده‌اند - و ملزم داشتن خود به آن‌ها، دلیل روشنی بر فهم افزون دانشمندان شیعه است!! و این کار شیعیان همانند رفتار معامله‌گری با خدمتکاری است که ارباب او در پی خیانت‌ها و نافرمانی‌هایش او را رانده و از خانه بیرون کرده و به همه‌جا اعلام داشته که از این

پس با آن خدمتکار ارتباطی و نسبت به او مسؤولیّتی ندارد، سپس آن معامله‌گر با آگاهی از همه این‌ها، نزد ارباب آمده تا بدهی‌های خدمتکار را از او مطالبه کند!! بدیهی است چنین شخصی، از نظر خردمندان در بالاترین درجه‌ی نادانی است.

با این همه، این حدیث بر آن‌چه که ادّعا می‌کنند، دلالت ندارد، از این‌رو که چه ملازمه‌ای میانِ باب مدینة العلم بودن، با ریاست تام و بلافصل بعد از پیامبر، وجود دارد؟! حدّاکثر چیزی که در این موضوع می‌توان گفت، این که یکی از شرطهای امامت به صورت کامل در او متحقّق شده است، امّا با وجود یکی از این شرطها، تحقّق مشروط (امامت) واجب نیست، به ویژه هنگامی که همان شرط و یا بالاتر از آن را بتوان در شخص دیگری یافت. همان‌گونه که با روایت‌های اهل سنّت ثابت شده است؛ مانند: «خداوند چیزی بر سینه‌ام فرو نریخت مگر اینکه آن را در سینه‌ی ابوبکر ریختم.» و مانند: «اگر بعد از من پیامبری می‌بود، عمر بود.»

پس اگر روایت‌های اهل سنّت معتبر باشد همه‌ی آن‌ها معتبر است؛ وگرنه الزام آنان ساقط می‌شود؛ زیرا نمی‌توان آن‌ها را به یک روایت خاص ملزم دانست.»

با استمداد از لطف خداوند دانای بینا گویم:

از رخدادهای بسیار شگفت‌انگیز، بروز این‌گونه لغزش‌ها از چنین شخصی است که خود مدّعی است - یا درباره‌اش مدّعی شده‌اند که «مسند محدّثان دوران خویش است» یا «پیشوای محقّقان زمان خویش است»!!

آیا طعنه‌زدن و رد کردن حدیث: «أنا مدینة العلمِ و علیٌّ بابُها» ممکن است؟ حدیثی که یکی از فضیلت‌های برتر سرورمان حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به شمار می‌آید و کتابی از کتاب‌های مناقب از آن خالی نیست. حدیثی که بسیاری از پیشوایان معتبر و محدّثان مشهور آن را روایت کرده‌اند و گروهی از محدّثان بسیار بزرگ آن را «صحیح» و جمعی «حسن» و بسیاری از بزرگان مورد اعتماد، آن را به منزله «حدیث مرسل مسلّم» نقل کرده‌اند و دسته‌ای هم آن را «مشهور» دانسته‌اند.

امّا پیش از پاسخ‌گویی و ردّ آن سخنان بسیار زشت و بی‌ارزش و یاوه‌گویی‌های بی‌مقدار، ذکر مقدّمه‌ای مشتمل بر ده فایده ضروری است.

مقدّمه

اشاره

1 - راویان حدیث از اصحاب رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم .

2 - راویان حدیث از تابعان.

3 - طبقات راویان حدیث از علما.

4 - کسانی که نصّ بر «صحیح بودن» حدیث دارند.

5 - کسانی که نصّ بر «حسن بودن» حدیث دارند.

6 - کسانی که حدیث را به صورت «مرسل مسلّم» نقل کرده‌اند.

7 - کسانی که حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را با «باب مدینة العلم» وصف کرده‌اند.

8 - کسانی که این فضیلت را در ضمن شعری آورده‌اند.

9 - در «متواتربودن» حدیث «شهر علم»

10 - توضیحی در ثبوت حدیث.

1- فایده ی نخست:در نام های راویان حدیث از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

اشاره

حدیث «مدینة العلم» را گروهی از یاران مشهور رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده‌اند؛ اسامی آن‌ها عبارتند از:

1 - حضرت امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السلام

حدیث آن بزرگوار را گروهی از بزرگان اهل سنّت نقل کرده‌اند؛ از جمله:

سویدبن‌سعید حدثانی/ احمدبن‌حنبل/ عبادبن‌یعقوب رواجنی / ابوعیسی ترمذی/ ابوبکر باغندی واسطی/ محمّدبن‌مظفّر بغدادی/ ابن‌شاذان حربی/ ابوعبداللّه حاکم نیشابوری/ ابن‌مردویه اصفهانی/ ابونعیم اصفهانی/ ابوغالب محمّدبن احمدبن سهل معروف به «ابن‌بشران»/ ابن‌مغازلی واسطی/ احمدبن‌محمّد عاصمی/ مجدالدّین ابن‌الأثیر/ ابن‌النجّار بغدادی/ سبط‌ابن‌جوزی/ محمّدبن‌یوسف گنجی/ محبّ طبری شافعی/ شهاب‌الدّین احمد/ جلال‌الدّین سیوطی/ نورالدّین سمهودی/ ابن‌حجر مکّی/ علی متّقی هندی/ ابراهیم وصابی یمنی/ شیخ‌بن عبداللّه‌عیدروس یمنی/ احمد مکّی شافعی/ محمود شیخانی قادری/ شیخ عبدالحقّ دهلوی/ شیخ ابراهیم کردی/ میرزا محمّد بدخشانی/ شیخ محمّد صبّان مصری/ عبدالقادر عجیلی/ مولوی محمّدمبین لکنهوی/ مولوی ثناءاللّه پانی‌پتی/ مولوی ولی‌اللّه لکنهوی/ مولوی حسن‌علی محدّث لکنهوی/ نورالدّین سلیمانی/ سلیمان‌بن‌ابراهیم بلخی قندوزی

2 - حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام

بلخی حدیث آن حضرت را از طریق ابوسعید بحتری روایت کرده است.

3 - حضرت امام حسین علیه السلام

گروهی حدیث حضرتش را روایت کرده‌اند؛ از جمله:

ابن‌مردویه اصفهانی/ ابن‌بشران واسطی/ این مغازلی واسطی / احمدبن‌محمّد عاصمی/ ابن‌النجّار بغدادی/ سلیمان بلخی قندوزی

4 - عبداللّه بن عبّاس

حدیث او را اینان روایت کرده‌اند:

یحیی‌بن‌معین/ ابن‌فهم‌بغدادی/ ابوالعبّاس أصم/ ابن‌تمیم قنطری/ ابن‌جریر طبری/ ابوالقاسم‌طبرانی/ أبوالشیخ اصفهانی/ حاکم نیشابوری/ ابن‌مردویه اصفهانی/ ابوبکر بیهقی/ خطیب بغدادی/ ابن‌عبدالبرّ قرطبی/ ابن‌المغازلی واسطی/ ابوعلی بیهقی/ احمدبن‌محمّد عاصمی/ أخطب خوارزم/ عزّالدّین ابن‌أثیر/ گنجی شافعی/ صدرالدّین حموئی/ ابوالحجاج مزی/ جمال الدّین زرندی/ صلاح‌الدّین علائی/ مجدالدّین فیروزآبادی/ شمس‌الدّین جزری/ ابن‌حجر عسقلانی/ جلال‌الدّین سیوطی/ سمهودی شافعی/ علی متّقی هندی/ وصابی یمینی/ جمال‌الدّین محدّث شیرازی/ عبدالرؤوف مناوی/ علی عزیزی/ محمّد بدخشانی/ محمّد صدر العالم/ شاه ولیّ اللّه دهلوی/ محمّد مبین لکنهوی/ ثناءاللّه پانی‌پتی/ ولیّ‌اللّه لکنهوی/ نورالدّین سلیمانی / بلخی قندوزی

5- جابربن عبداللّه انصاری

اینان حدیث او را روایت کرده‌اند:

عبدالرزّاق صنعانی/ ابوبکر بزّار/ ابوالقاسم طبرانی/ قفال چاچی/ ابن‌سقا واسطی/ حاکم نیشابوری/ ابوالحسن عطّار شافعی/ خطیب بغدادی/ ابومحمّد غندجانی/ ابن‌مغازلی واسطی/ شیرویه دیلمی/ شهردار دیلمی/ ابن‌عساکر دمشقی/ گنجی شافعی / علی همدانی/ جزری شافعی/ ابن‌حجر عسقلانی/ جلال‌الدّین سیوطی/ سمهودی شافعی/ عبدالوهّاب بخاری/ ابن‌حجر مکّی/ علی متّقی هندی/ عیدروس یمنی/ محدّث شیرازی/ عبدالرّؤوف مناوی/ شیخ علی عزیزی/ شیخ ابراهیم کردی/ میرزا محمّد بدخشانی/ شاه ولیّ‌اللّه دهلوی/ شیخ محمّد صبّان مصری/ مولوی محمّد مبین لکنهوی/ مولوی ثناء اللّه پانی پتی / مولوی حسن علی محدّث

6 - عبداللّه بن مسعود

حدیث او را سیّد علی همدانی و شیخ سلیمان بلخی روایت کرده‌اند.

7 - حذیفةبن یمان

حدیثش را بلخی از ابن‌مغازلی روایت کرده است.

8 - عبداللّه بن عمر

گروهی حدیث او را روایت کرده‌اند، از جمله:

ابوالقاسم طبرانی/ ابوعبداللّه‌حاکم/ ابن‌حجر مکّی/ عیدروس یمنی/ میرزامحمّد بدخشانی/ شیخ محمّد صبّان/ مولوی محمّد مبین لکنهوی/ مولوی ثناءاللّه پانی پتی/ مولوی ولیّ‌اللّه لکنهوی / شیخ سلیمان بلخی

9 - انس بن مالک

حدیث او را سیّد علی همدانی و شیخ سلیمان بلخی روایت کرده‌اند.

10 - عمروبن عاص

حدیث او را ابوالمؤیّد أخطب خوارزم روایت کرده است.

واصحابی دیگر غیر اینان، آن را نقل کرده‌اند. همان‌گونه که بر خردمندان ژرف‌نگر در شواهد این باب، پوشیده نیست، بلکه همه‌ی آنان، بر صدور این حدیث ازپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم متّفقند وبه این فضیلتی که برامامت امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت می‌کند،معترفند وبرآن‌چه گفتیم، بیان زرندی در آغاز این حدیث گواهی می‌دهد که:

«فضیلتی دیگر که یاران (رسول‌خدا) به آن اعتراف و ابراز شادمانی کرده‌اند و راه سازش پیمودند و پیش رفتند.» ⁽¹⁾شهاب‌الدّین احمد هم پس از روایت حدیث از ابن‌عبّاس می‌گوید:

«زرندی آن را روایت کرده و گفته است: این فضیلتی است که اصحاب به آن اعتراف و ابراز شادمانی کرده‌اند و راه سازش پیمودند و پیش رفتند.» ⁽²⁾

گویم: اگر چنین است، چگونه طعنه‌زدن در این حدیث رواست؟ آن هم از کسی که مدّعی رابطه با اصحاب است و در هر زمینه‌ای از آنان دفاع می‌کند!!

2- فایده ی دوم:در نام راویان حدیث از تابعان

اشاره

این حدیث را گروهی از بزرگان تابعان روایت کرده‌اند:

1 - حضرت امام زین العابدین علیّ بن حسین علیهما السلام

کسانی که حدیث ایشان را آورده‌اند:

ابوغالب ابن‌بشران نحوی/ فقیه ابن‌مغازلی واسطی/ احمدبن‌محمّد عاصمی/ محبّ‌بن‌نجّار بغدادی / شیخ بلخی قندوزی

2 - حضرت امام محمّدبن علیّ باقر علیهما السلام

کسانی که حدیث را از ایشان نقل کرده‌اند:

ابوغالب‌ابن‌بشران/ فقیه ابن‌مغازلی / احمدبن‌محمّد عاصمی/ محبّ‌بن‌نجّار بغدادی / بلخی قندوزی

بدیهی است که این دو امام معصوم علیهما السلام را بر اساس اصطلاح اهل سنّت در گروه تابعان آوردیم.

3 - أصبغ بن نباته حنظلی کوفی

روایت او را ابن‌شاذان حربی و جلال‌الدّین سیوطی نقل کرده‌اند.

4 - جریر ضبی

حدیث او را ابوبکر باغندی واسطی/ محمّدبن‌مظفّر بغدادی / فقیه ابن مغازلی واسطی نقل کرده‌اند.

5 - حارث بن عبداللّه همدانی کوفی

عبادبن‌یعقوب رواجنی/ ابوبکر خطیب بغدادی / ابوعبداللّه گنجی شافعی حدیث او را نقل کرده‌اند.

6 - سعدبن طریف حنظلی کوفی

حدیث او را ابن‌شاذان حربی و جلال‌الدّین سیوطی نقل کرده‌اند.

7 - سعیدبن جبیر اسدی کوفی

از تصریح بلخی از حموئی، آشکار می‌شود که او این حدیث را روایت کرده است.

8 - سلمةبن کهیل حضرمی کوفی

حدیث او را سویدبن‌سعید/ احمدبن‌حنبل / سبط‌ابن‌جوزی آورده‌اند.

9 - سلیمان بن مهران کوفی معروف به «أعمش»

کسانی که حدیث را از او نقل کرده‌اند:

یحیی‌بن‌معین/ ابن‌فهم‌بغدادی/ أصمّ نیشابوری/ ابن‌تمیم قنطری/محمّد بن‌جریرطبری/ ابوعبدللّه حاکم نیشابوری/ ابوالقاسم طبرانی/ ابوبکر بیهقی/ ابوبکر خطیب بغدادی/ فقیه ابن‌مغازلی شافعی/ ابوعلی بیهقی/ احمدبن‌محمّد عاصمی/ أخطب خوارزم/ عزّبن‌اثیر/ گنجی شافعی/ صدرالدّین حموئی/ صلاح‌الدّین علایی/ مجدالدّین فیروزآبادی/ محمّد جزری دمشقی / جلال‌الدّین سیوطی

10 - عاصم بن ضمرةسلولی کوفی

حدیث او را عبادبن‌یعقوب رواجنی/ ابوبکر خطیب بغدادی و گنجی شافعی نقل کرده‌اند.

11 - عبداللّه بن عثمان بن خثیم قاری مکّی

کسانی که حدیث او را نقل کرده‌اند:

عبدالرزّاق صنعانی/ ابوبکر قفّال چاچی/ ابن‌سقّا واسطی/ ابوعبداللّه حاکم نیشابوری/ ابوالحسن عطّار شافعی/ ابوبکر خطیب بغدادی/ ابومحمّد غندجانی/ فقیه ابن‌مغازلیِ شافعی/ ابن‌عساکر دمشقی/ گنجی شافعی / ابن‌حجر عسقلانی

12 - عبدالرّحمان بن عثمان - یا بهمان تیمی مدنی

حدیث او را راویان حدیث عبداللّه‌بن عثمان نیز نقل کرده‌اند.

13 - عبدالرّحمان بن عسیلة مرادی أبوعبداللّه صنابحی

حدیثش را سویدبن‌سعید/ احمدبن حنبل و سبط‌ابن‌جوزی نقل کرده‌اند.

14 - مجاهدبن جبر أبوحجّاج مخزومی مکّی

حدیث او را نیز راویان حدیث أعمش نقل کرده‌اند.

3- فایده ی سوم:در نام راویان حدیث از حافظان و محدّثان

اشاره

حدیث «مدینة العلم» را بزرگان پیشوایان و حافظان و دانشمندان اهل سنّت در طول سده‌های گذشته نقل کرده‌اند:

1- سده ی سوم هجری

ابوبکر عبدالرزّاق‌بن همام صنعانی (211)

ابوبکر یحیی‌بن‌معین مری (233)

ابومحمّد سویدبن‌سعید هروی حدثانی انباری (240)

احمدبن محمّدبن حنبل شیبانی (240)

عبادبن‌یعقوب رواجنی أسدی (250)

ابوعیسی محمّدبن عیسی‌بن‌سورة ترمذی (279)

ابوعلی حسین‌بن محمّدبن عبدالرّحمان‌بن فهم بغدادی (285)

ابوبکر احمدبن عمروبن عبدالخالق معروف به بزّار (292)

2- سده ی چهارم هجری

ابوجعفر محمّدبن جریر طبری (310)

ابوبکر محمّدبن محمّدبن‌سلیمان‌بن حارث باغندی واسطی بغدادی (312)

ابوالعبّاس محمّدبن‌یعقوب أموی أصم (346)

ابوالحسن محمّدبن احمدبن تمیم حنّاط قنطری بغدادی (348)

ابوبکر محمّدبن عمربن‌محمّدبن سلیم تمیمی بغدادی معروف به «جعابی» (355)

ابوالقاسم سلیمان بن‌احمدبن ایّوب طبرانی (360)

ابوبکر محمّدبن علی‌بن اسماعیل‌چاچی معروف به «قفال» (366)

ابومحمّد عبداللّه‌بن عبداللّه‌بن جعفربن حیّان اصفهانی معروف به «ابوشیخ» (369)

ابومحمّد عبداللّه‌بن محمّدبن عثمان معروف به «ابن‌سقا واسطی» (373)

ابواللیث نصربن‌محمّد سمرقندی حنفی (379)

ابوالحسین محمّدبن مظفّربن موسی‌بن عیسی بغدادی (379)

ابوحفص عمربن احمدبن عثمان معروف به «ابن‌شاهین بغدادی» (385)

ابوالحسن علیّ‌بن عمربن محمّدبن حسن‌بن شاذان سکری حربی (386)

ابوعبداللّه عبیداللّه‌بن محمّدبن‌بطة عکبری معروف به «ابن‌بطة» (387)

3- سده ی پنجم هجری

ابوعبداللّه محمّدبن عبداللّه نیشابوری معروف به «حاکم» (405)

ابوبکر احمدبن موسی‌بن مردویه اصفهانی (416)

ابونعیم احمدبن عبداللّه اصفهانی (430)

ابوالحسن احمدبن مظفّربن احمد عطّار فقیهِ شافعی (441)

ابوالحسن‌علیّ‌بن محمّدبن حبیب بصری شافعی معروف به «ماوردی» (450)

ابوبکر احمدبن حسین‌بن علی بیهقی (458)

ابوغالب محمّدبن احمدبن سهل نحوی معروف به «ابن‌بشران» (462)

ابوبکر احمدبن‌علی معروف به «خطیب بغدادی» (463)

ابوعمر یوسف‌بن عبداللّه معروف به «ابن‌عبدالبرّ نمری قرطبی» (463)

ابومحمّد حسن‌بن احمدبن موسی غندجانی (467)

ابوالحسن علیّ‌بن محمّدبن طیب جلابی معروف به «ابن‌المغازلی» (483)

ابوالمظفّر منصوربن محمّدبن عبدالجبّار سمعانی (489)

4- سده ی ششم هجری

ابوعلی اسماعیل بن‌احمدبن حسین بیهقی (507)

ابوشجاع شیرویه‌بن شهرداربن شیرویه همدانی دیلمی (509)

احمدبن محمّدبن‌علی عاصمی، صاحب (زین الفتی - شرح سوره‌ی هل أتی)

شهرداربن شیرویه دیلمی همدانی (558)

ابوسعد عبدالکریم‌بن محمّدبن منصور تمیمی سمعانی مروزی (562)

ابوالمؤیّد موفّق بن‌احمد معروف به «اخطب خوارزم» (568)

ابوالقاسم علیّ‌بن حسن‌بن هبةاللّه دمشقی معروف به «ابن‌عساکر» (571)

ابوالحجّاج یوسف‌بن محمّد بلوی اندلسی معروف به «ابن‌الشیخ» (605) تقریباً

5- سده ی هفتم هجری

ابوالسّعادات مبارک‌بن محمّدبن محمّد جزری معروف به «ابن‌اثیر» (606)

ابوالحسن علیّ‌بن محمّد جزری معروف به «ابن‌اثیر» (630)

محی‌الدّین محمّدبن علی‌بن عربی طائی اندلسی (638)

محبّ‌الدّین محمّدبن محمود بغدادی معروف به «ابن‌النجّار» (643)

کمال‌الدّین ابوسالم محمّدبن طلحه قرشی نصیبی شافعی (652)

شمس‌الدّین أبوالمظفّر سبط‌ابن جوزی (654)

ابوعبداللّه محمّدبن یوسف گنجی شافعی (658)

عزّالدّین عبدالعزیزبن عبدالسّلام سلمی (660)

جلال‌الدّین محمّد معروف به «مولوی رومی» (672)

ابوزکریا یحیی‌بن شرف‌بن‌مری نووی (676)

محب‌الدّین احمدبن عبداللّه طبری شافعی مکّی (694)

سعیدالدّین محمّدبن احمد فرغانی (699)

6- سده ی هشتم هجری

احمدبن منصور کازورنی (متوفّای بعد از 707)

حسین‌بن محمّد معروف به «امیر حسینی فوزی» (718)

ابوالمجامع ابراهیم‌بن‌محمّدبن مؤیّدبن حمویه جوینی حموئی (722)

نظام‌الدّین محمّدبن احمد بخاری مشهور به «نظام الأولیاء» (725)

جمال‌الدّین ابوالحجّاج یوسف‌بن عبدالرّحمان مزی (742)

محمّدبن یوسف زرندی (متوفّای بعد از 750)

صلاح‌الدّین ابوسعید خلیل‌بن کیکلدی علائی دمشقی (761)

سیّد علی‌بن‌شهاب‌الدّین همدانی (786)

نورالدّین جعفربن‌سالار بدخشانی معروف به «امیر ملّا خلیفه‌ی همدانی»

بدرالدّین محمّدبن بهادر زرکشی شافعی (794)

7- سده ی نهم هجری

کمال‌الدّین محمّدبن عیسی دمیری (808)

محمّدبن‌یعقوب شیرازی فیروزآبادی لغوی (816)

امام‌الدّین محمّد هجروی ایجی واسطی

شمس‌الدّین محمّدبن محمّدبن محمّد جزری (833)

زین‌الدّین ابوبکر محمّدبن محمّدبن علی خوافی (838)

شهاب‌الدّین‌بن شمس‌الدّین زاولی دولت‌آبادی (849)

شهاب‌الدّین احمدبن علی‌بن‌حجر کنانی عسقلانی (852)

سیّد شهاب‌الدّین احمد (صاحب توضیح الدلائل)

نورالدّین علیّ‌بن محمّدبن صبّاغ مالکی مکّی (855)

عبدالرّحمان‌بن محمّد بسطامی (858)

شمس‌الدّین محمّدبن یحیی گیلانی لاهیجی (متوفّای بعد از 877)

8- سده ی دهم هجری

شمس‌الدّین ابوالخیر محمّدبن عبدالرّحمان سخاوی (902)

حسین‌بن علی کاشفی (910)

جلال‌الدّین عبدالرّحمان سیوطی (911)

نورالدّین علیّ‌بن عبداللّه سمهودی (911)

فضل‌اللّه‌بن روزبهان شیرازی

عزّالدّین عبدالعزیزبن عمربن‌فهد هاشمی مکّی (922)

شهاب‌الدّین احمدبن محمّد قسطلانی مصری شافعی (923)

جلال‌الدّین محمّدبن اسعد صدیقی دوانی (928)

کمال‌الدّین حسین‌بن معین‌الدّین میبدی

غیاث‌الدّین‌بن همام‌الدّین (نامیده شده به «خواند امیر» نویسنده‌ی حبیب السّیر)

عبدالوهّاب‌بن محمّد رفیع‌الدّین بخاری (932)

شمس‌الدّین محمّدبن‌یوسف شامی دمشقی صالحی (942)

شیخ ابوالحسن علیّ‌بن محمّدبن‌عراق کنانی (963)

احمدبن محمّدبن‌علی حجر هیثمی مکّی (974)

علیّ‌بن‌حسام الدّین (مشهور به «متقی») (975)

ابراهیم‌بن عبداللّه وصابی یمنی شافعی

محمّدبن طاهر فتنی هندی (986)

عبّاس‌بن‌معین الدّین جرجانی (مشهور به «میرزا مخدوم») (988)

کمال‌الدّین‌بن فخرالدّین جهرمی

شیخ‌بن‌عبداللّه عیدروس یمنی (990)

جمال‌الدّین عطاء اللّه‌بن فضل‌اللّه محدّث شیرازی (1000)

أبوالعصمة محمّد معصوم بابا سمرقندی

9- سده ی یازدهم هجری

علیّ‌بن‌سلطان هروی (معروف به «قاری») (1014)

محمّدبن عبدالرّؤوف بن‌تاج العارفین مناوی (1031)

ملّایعقوب بنبانی لاهوری

ابوالعبّاس احمدبن محمّد مقری اندلسی (1041)

احمدبن‌فضل‌بن محمّدبن باکثیر مکّی شافعی (1047)

محمودبن محمّدبن علی شیخانی قادری

عبدالحق‌بن سیف الدّین دهلوی بخاری (1052)

سیّد محمّدبن‌سیّد جلال الدّین ماه عالم بخاری

اللّه دیاب عبدالرّحیم چشتی عثمانی

عبدالرّحمان بن‌عبدالرّسول چشتی

شیخ‌بن‌علی‌بن محمّد خفری (1063)

علیّ‌بن احمدبن‌محمّد عزیزی (1070)

ابوالضیاء نورالدّین علیّ‌بن‌علی شبر املسی قاهری شافعی (1082)

تاج‌الدّین سنبهلی نقشبندی

10- سده ی دوازدهم هجری

ابراهیم‌بن‌حسن کردی کورانی شافعی (1101)

سیّد محمّدبن عبدالرّسول برزنجی (1103)

اسماعیل‌بن سلیمان کردی بصری

محمّدبن عبدالباقی ازهری زرقانی مالکی (1122)

سالم‌بن عبداللّه‌بن‌سالم بصری شافعی (متوفّای بعد از 1121)

میرزا محمّدبن معتمد خان بدخشانی

محمّد صدر العالم

شاه ولیّ اللّه احمدبن عبدالرّحیم دهلوی (1176)

محمّد معین‌بن‌محمّد امین سندی

محمّدبن سالم‌بن‌احمد شافعی مصری (مشهور به «الحفنی») (1181)

محمّدبن اسماعیل بن‌صلاح‌الأمیر صنعانی (1182)

شیخ سلیمان جمل

قمرالدّین حسینی اورنگ آبادی (1193)

11- سده ی سیزدهم هجری

شهاب‌الدّین احمدبن عبدالقادر عجیلی شافعی

شیخ محمّدبن علی صبّان (1205)

محمّد مبین‌بن محبّ اللّه سهالوی لکنهوی (1225)

ثناء اللّه پانی پتی (1225)

عبدالعزیز بن‌ولی‌اللّه (دهلوی)

شیخ جواد ساباطبن‌ابراهیم ساباطی حنفی

عمربن‌احمد خربوتی

محمّدبن‌علی شوکانی (1250)

محمّد رشیدالدّین خان شاگرد (دهلوی)

جمال‌الدّین ابوعبداللّه محمّدبن‌عبدالعلی محدّث شاگرد (دهلوی)

نورالدّین بن‌اسماعیل سلیمانی

ولی اللّه‌بن‌حبیب اللّه سهالوی لکنهوی (1270)

شهاب‌الدّین محمودبن عبداللّه بغدادی (مشهور به «آلوسی») (1270)

سلیمان‌بن ابراهیم قندوزی بلخی (1293)

سلامةاللّه بدایونی

حسن الزّمان

محمّدبن قاسم ترکمانی تبریزی (سپس، حیدرآبادی)

علیّ‌بن‌سلیمان شاذلی

عبدالغنی غنیمی

4- فایده ی چهارم در ذکر کسانی که نصّ بر صحّت این حدیث دارند

گروهی از دانشمندان بزرگ اهل سنّت حدیث را آشکارا «صحیح» شمرده‌اند از جمله:

یحیی‌بن‌معین / محمّدبن‌جریر طبری که آن را با حدیث «أنا دارالحکمة» یکسان دانسته است.

حاکم نیشابوری/ محمّدبن‌طلحة/ سبط‌ابن‌جوزی/ محمّدبن‌یوسف گنجی در کتاب «کفایة الطّالب»

صلاح‌الدّین علائی بر اساس گفته‌ی سخاوی و ابن‌حجر مکّی

شمس‌الدّین ابن‌جزری در کتاب «اسنی المطالب»

شمس‌الدّین سخاوی در کتاب «المقاصد الحسنه»

جلال‌الدّین سیوطی در «جمع الجوامع»

فضل‌اللّه بن‌روز بهان شیرازی در «الباطل»

علی متّقی هندی

سیّد محمّد بخاری

میرزا محمّد بدخشانی در کتاب «نزل الأبرار» که به صحّت آن ملتزم گشته است.

محمّد صدر العالم در «معارج العُلی»

محمّد امیر یمانی در «الروضة الندیّة»

ثناء اللّه پانی پتی در «السیف المسلول»

مولوی حسن الزّمان

گفته‌های آنان خواهد آمد؛ ان‌شاءاللّه.

5- فایده ی پنجم:در ذکر کسانی که نصّ بر «حَسَن بودن» این حدیث دارند

گروهی از دانشمندان بزرگ اهل سنّت این حدیث را مطلقاً و یا از لحاظ بعضی طرق آن، «حسن» شمرده‌اند و در این میان دسته‌ای آن را «صحیح» دانسته‌اند؛ گروه اخیر بر دو قسمند:برخی نخست آن را حسن به شمار می‌آورده و بعد «صحّت» آن برایش آشکار شده، مانند سیوطی که در مورد خود چنین می‌گوید و برخی دیگر، مانند گنجی بعضی طرق آن را صحیح و بعضی دیگر را حَسن می‌دیده‌اند. از جمله:

ترمذی، بنابر آن‌چه عبدالحق دهلوی در «اللمعات» به او نسبت داده است.

گنجی که درباره‌ی حدیث ابن‌عبّاس گوید: «این حدیث حسن عالی است.»

صلاح‌الدّین علائی

بدر زرکشی بنابر آن‌چه که مناوی و حسن‌الزّمان به او نسبت داده‌اند.

مجد شیرازی در «نقد الصّحیح»

ابن‌حجر عسقلانی در فتواهایش و در پاسخ به حدیث‌هایی که سراج قزوینی

پی‌گیر آن‌ها بوده است.

سخاوی نسبت به حدیث ابن‌عبّاس در «المقاصد الحسنة»

سیوطی در «تاریخ الخلفاء» و کتاب‌های دیگر

سمهودی که «صحیح دانستن» حاکم و «حسن شمردن» علائی و ابن‌حجر را آورده‌است. و خود نسبت به آن سکوت اختیار کرده پس دست کم به حسن بودن آن قائل است.

محمّدبن یوسف شامی صالحی در «سبل الهدی و الرّشاد»

ابوالحسن علیّ بن‌عراق در «تنزیه الشّریعة»

ابن‌حجر مکّی در «الصواعق» و «المنح المکیة» و «تطهیر الجنان» و دیگر کتاب‌ها

محمّد طاهر فتنی که سخن علایی و ابن‌حجر را در «تذکرة الموضوعات» نقل کرده است.

علی قاری در «المرقاة»

مناوی در «فیض القدیر»

محمّد حجازی شعرانی، بنابرآن‌چه که عزیزی از او نقل کرده است.

عبدالحق دهلوی در «اللمعات» و کتاب‌های دیگر

عزیزی در «السراج المنیر»

علیّ‌بن‌علی شبراملسی در «تیسیر المطالب السنیّة»

زرقانی در «شرح المواهب»

صبّان در «اسعاف الرّاغبین»

شوکانی در «الفوائد المجموعة»

حسن علی محدّث در «تفریح الأحباب»

6- فایده ی ششم:در ذکر کسانی که حدیث را به صورت «مرسل مسلّم» نقل کرده اند

حدیث «أنا مدینة العلم» را بسیاری از بزرگان علمای اهل سنّت، «مرسل

مسلّم» دانسته‌اند. از جمله:

ابواللیث سمرقندی/ احمدبن‌محمّد عاصمی/ ابوالمجد غزنوی/ ابوالحجاج بلوی/ ابن‌عربی اندلسی/ ابن‌طلحة شافعی/ ابوعبداللّه گنجی شافعی/ عزّبن‌عبدالسّلام/ محبّ‌الدّین طبری شافعی/ سعیدالدّین فرغانی/ امیرحسینی فوزی / نظام‌الأولیاء هندی/ شمس‌الدّین زرندی/ سیّد علی همدانی/ کمال‌الدّین دمیری/ زین‌الدّین خوافی/ شهاب‌الدّین دولت آبادی/ شهاب‌الدّین احمد/ ابن‌صبّاغ مالکی / عبدالرّحمان بسطامی/ شمس‌الدّین لاهیجی/ حسین‌بن‌علی کاشفی/ جلال‌الدّین دوانی / حسین میبدی یزدی / خواند امیر مؤرخ/ ابن حجر مکّی/ جمال‌الدّین محدّث شیرازی/ ابوالعصمة سمرقندی/ شیخ علی قاری/ عبدالرّحمان چشتی/ شیخ‌بن‌علی خفری/ شیخ ابراهیم کردی/ شاه ولیّ‌اللّه دهلوی/ شیخ سلیمان جمل/ قمرالدّین حسینی / مولوی مبین لکنهوی/ مولوی ثناء اللّه/ شیخ جواد ساباطی/ مولوی ولی لکنهوی.

بدین ترتیب آیا کسی در ثبوت این حدیث شک و تردید خواهد کرد؟

7- فایده ی هفتم:در ذکر کسانی که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را به «باب مدینة العلم»توصیف کرده اند

بزرگان پیشوایان اهل سنّت، سرورمان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را به «باب مدینة العلم» یا همانند آن و پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم را به «مدینة العلم» توصیف کرده‌اند.

بدیهی است که تمامی آن‌ها بر پایه‌ی حدیث «من شهر دانشم و علی درِ آن است» می‌باشد و این امر خود از واضح‌ترین و روشن‌ترین دلیل‌ها بر صحیح دانستن این حدیث شریف از سوی ایشان می‌باشد. از آن جمله‌اند:

ابونعیم اصفهانی/ ابوسعد سمعانی/ ابوالمؤیّد خوارزمی/ ابوعبداللّه گنجی/ سعیدالدّین کازرونی/ شمس‌الدّین زرندی/ سیّد علی همدانی/ میرزا محمّد بدخشانی/ هروی ایجی/ شهاب‌الدّین دولت‌آبادی/ شهاب الدّین احمد/ شهاب‌الدّین قسطلانی/ جلال‌الدّین دوانی/ شمس‌الدّین صالحی دمشقی/ ابن‌حجر

مکّی/ جمال‌الدّین محدّث شیرازی / شیخ علی قاری/ عبدالرؤوف مناوی/ عبدالحقّ دهلوی/ سیّد محمّد ماه عالم/ عبدالرّحمان چشتی/ شیخ تاج‌الدّین نقش‌بندی/ شیخ ابراهیم کردی/ شیخ سالم بصری/ سیّد محمّد برزنجی/ محمّد معین سندی/ محمّدبن‌اسماعیل امیر/ شهاب‌الدّین احمد عجیلی/ رشیدالدّین دهلوی/ سلامةاللّه بدایونی/ حسن الزّمان ترکمانی / عبدالغنی غنیمی

8- فایده ی هشتم:در ذکر کسانی که این بزرگواری و شرافت را به نظم درآورده اند

گروهی از بزرگان ادبی، این منقبت را در شعرهای خود به نظم درآورده‌اند، مانند:

ابوالقاسم اسماعیل بن‌عبّاد معروف به «صاحب»

ابوالقاسم حسن‌بن اسحاق طوسی معروف به «فردوسی»

ابوالمجد مجدودبن آدم، حکیم سنایی

موفّق‌بن‌احمد خوارزمی مکّی

افضل‌الدّین ابراهیم بن‌علی، مشهور به «خاقانی»

فریدالدّین محمّدبن ابراهیم معروف به «فرید عطّار»

جلال الدّین محمّدبن محمّد بلخی رومی معروف به «مولوی»

محیی‌الدّین یحیی‌بن شرف نووی

شرف‌الدّین مصلح‌بن‌عبداللّه شیرازی معروف به «سعدی»

شمس‌الدّین محمّدبن احمد اندلسی هواری معروف به «ابن‌جابر»

فخرالدّین عبدالرّحمان بن‌مکانس قبطی مصری

عزّالدّین عبدالعزیزبن عمر هاشمی مکّی معروف به «ابن‌فهد»

محمّدبن اسماعیل‌بن‌صلاح امیر صنعانی

شهاب‌الدّین احمدبن عبدالقادر عجیلی

9- فایده ی نهم:در شهرت این حدیث و تواتر آن در پرتو سخنان دانشمندان اهل سنّت

پوشیده نیست که این حدیث شریف از حدیث‌های مشهور، بلکه متواتری

است که از شخص رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است و برخی از شواهد آن از این قرار است:

1 - بیان صریح سبط‌ابن‌جوزی در «تذکرةالخواص» که این حدیث از فضیلت‌های مشهور و ثابت شده است.

قسطلانی نیز تصریح می‌کند که نزد علمای درایت، حدیث مشهور به تواتر ملحق می‌شود.

2 - شیخ عبدالحق دهلوی در «اللمعات فی شرح المشکات»، بر شهرت این حدیث، تصریح دارد.

3 - شیخ محمّدبن‌اسماعیل، امیر یمانی صنعانی در «الروضة النّدیّة» آن را به شهرت وصف کرده است.

4 - اعترافِ خودِ دهلوی به مشهور بودن حدیث، در پاسخ به پرسشی در این‌باره که به زودی خواهد آمد؛ إن شاءاللّه.

5 - مولوی حسن‌الزّمان در «القول المستحسن» به مشهور بودنش تصریح می‌کند، که به زودی خواهد آمد.

6 - ابن‌حجر مکّی در «الصّواعق» مدّعی است که حدیث امر کردن مردم به نمازگزاردن پشت ابوبکر متواتر است ⁽¹⁾، چون به ادّعای او هشت نفر از اصحاب آن را روایت کرده‌اند. بنابراین، اگر این تعداد راوی برای متواتر بودن حدیث بسنده است، پس حدیث «مدینة العلم» که ده نفر از اصحاب آن را روایت کرده‌اند، به طریق اولی متواتر است.

7 - ابن‌حزم در کتاب «المحلی» مدّعی متواتر بودن روایت «منع فروش آب» است که تنها چهار تن از اصحاب آن را روایت کرده‌اند. بر این پایه، وقتی روایت چهار نفر دلیل بر تواتر است، پس حدیث «مدینة العلم» قطعاً و یقیناً و بدون هرگونه

تردیدی و به طریق اولی، متواتر می‌باشد.

8 - ابن‌تیمیّه در کتاب «المنهاج» حدیث ساختگی: «اگر می‌خواستم از اهل زمین دوستی انتخاب کنم، ابوبکر را به دوستی می‌گرفتم» را متواتر گرفته، چون از ابن‌مسعود و ابوسعید و ابن‌عبّاس و ابن‌زبیر نقل شده است و گفته‌اش چنین می‌باشد: «این حدیث نزد اهل علم حدیث، مستفیض بلکه متواتر است و در صحاح از طرق مختلف از حدیث ابن‌مسعود و ابوسعید و ابن‌عبّاس و ابن‌زبیر روایت شده است.»

پس حدیث «مدینة العلم» نزد عالمان متواتر است - قطعاً و یقیناً چون از طرق متعدّد و از ده تن از اصحاب نقل شده است که عبارتند از امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السلام و ابن‌عبّاس و جابر و ابن‌مسعود و حذیفه و عبداللّه‌بن‌عمر و انس و عمروبن‌عاص.

9 - ادّعای «دهلوی» در کتاب «التحفة» در مقابل نکوهشهای وارد بر عثمان، که این حدیث را - که به دروغ به امیرالمؤمنین نسبت داده‌اند متواتر دانسته است:

«مَثل من و عثمان مانند سه نور است.» تنها به این دلیل که در کتاب‌های فریقین نقل شده است و چنین می‌گوید: «این داستان به آن اندازه از شهرت و تواتر رسیده است که در کتاب‌های هر دو فرقه آمده است و جای انکار ندارد.»

پس اگر نقل این سخن ساختگی در کتاب‌های دو فرقه، دلیل بر متواتربودن آن است، حدیث «مدینة العلم» قطعاً متواتر است؛ زیرا شمارش کتاب‌هایی از دو فرقه که این حدیث در آن آمده است، بسیار دشوار است.

10- فایده ی دهم توضیحی بیشتر درباره ی ثبوت این حدیث

وجوهی دیگر، ثبوت حدیث «مدینةالعلم» و صدور قطعی آن از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را آشکار می‌سازد.

1 - این حدیث را حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام روایت کرده است که دلیل و برهان‌هایی روشن و استوار بر عصمت آن بزرگوار برپا شده است؛ بلکه شاه‌ولی‌اللّه و

خود دهلوی، نیز بر عصمت ایشان اعتراف دارند؛ همان‌گونه که دهلوی بر اساس اجماع اهل سنّت به راست‌گویی آن حضرت تصریح می‌کند؛ لذا چاره‌ای جز اعتراف به صدور قطعی حدیث، نیست.

2 - این بزرگواران نیز حدیث را روایت کرده‌اند:

حضرات امام حسن مجتبی، امام حسین، امام زین‌العابدین، امام محمّد باقر، هم‌چنین امام جعفر صادق، امام موسی‌بن‌جعفر، امام علیّ‌بن‌موسی الرّضا علیهم السلام (چنان‌که به زودی خواهد آمد) که در عصمت همگی آنان با دلیل‌هایی که عامّه و خاصّه دارند، تردیدی نیست.

پس این حدیث قطعاً و بدون هر گونه تردیدی صادر شده است.

3 - دهلوی در کتاب «التحفة» حدیث ساختگی «لا نورّث...» را، همانند قرآن کریم که افاده‌ی یقین می‌کند، به شمار آورده است، با این ادّعا که حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و هم‌چنین حذیفه آن را روایت کرده‌اند. بنابراین در پرتوی کلام دهلوی در این راستا حدیث «مدینة العلم» نیز که هم آن‌حضرت و هم حذیفه آن را روایت نموده‌اند، در قطعیّت همانند آیه‌های قرآن کریم خواهد بود.

4 - دهلوی هم‌چنین حدیث ساختگی پیشین را مفید یقین دانسته چون زبیر، ابوالدرداء، ابوهریره، عبّاس، عبدالرّحمان‌بن‌عوف و سعد آن را روایت کرده‌اند.

بنابراین حدیث «مدینة العلم» هم چنین است؛ زیرا همان‌گونه که دانستنی آن را ده تن از اصحاب روایت کرده‌اند. بنابراین در پرتو نوشته‌های خودِ دهلوی، قطعی‌الصدور بودن آن ثابت و روشن می‌گردد. از این رو خداوند را سپاس می‌گوییم.

5 - حافظ قاضی عیاض در کتاب «الشفاء» چنین می‌گوید:

«... و هم‌چنین است داستان جوشیدن آب از زمین و افزایش غذا که آن را اشخاص ثقه و بسیاری از مردم از تعداد فراوانی از اصحاب روایت کرده‌اند... پس

این دسته از معجزات ایشان قطعی به شمار می‌آید...» ⁽¹⁾گویم: همین‌گونه است حدیث «مدینة العلم» که آن را افراد ثقه و تعداد زیادی از ائمّه از بسیاری از اصحاب روایت کرده‌اند. پس آن‌هم قطعی است.

6 - قاضی عیاض در کتاب «الشفاء» در ادامه‌ی سخن پیشین خود گوید: «از این قبیل است، حدیث‌هایی که همگان از همگان آن‌ها را با سند متّصل از جمله اصحاب و اخبار آن‌ها روایت کرده‌اند، این گزارش‌ها در حضور و محل اجتماع تعداد زیادی از اصحاب چون روز جنگ خندق، غزوه‌ی بواط، عمره‌ی حدیبیّه و غزوه‌ی تبوک و مانند آن از محفل‌های مسلمانان و جمع سربازان نقل شده است. و در آن هنگام هیچ‌یک از اصحاب مخالفتی با آن‌چه راوی نقل می‌کرد، ابراز نکرده است، از این‌رو سکوتشان همانند سخن‌گفتنشان خواهد بود، چون یاران رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم از سکوت در برابر باطل و سازش با دروغ، منزّه می‌باشند و هیچ‌گونه رغبت و ترسی مانع حقیقت‌گویی آنان نیست و اگر مطلبی را می‌شنیدند که برایشان آشنا و شناخته‌شده نبود، انکارش می‌کردند همان‌گونه که تعدادی از آنان، بعضی روایات را درباره‌ی سنّت‌ها، سیره‌ها و حروف قرآن انکار کردند و در این مورد به یک‌دیگر نسبت خطا و توهّم دادند که آشکار و روشن است. پس همه‌ی این دسته روایت‌ها به معجزه‌های قطعی ایشان می‌پیوندد، همان گونه که توضیح دادیم...» ⁽²⁾این گفتار او بود، بر این پایه گوییم:

بیشتر فضیلت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام و به ویژه حدیث «مدینة العلم»، قطعی است؛ آن‌گونه که خواهد آمد؛ مثلاً از جمله روایات اشخاص معروف، روایت جابر است که حدیث را از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در غزوه‌ی حدیبیّه نقل می‌کند و هیچ‌یک از اصحاب نه تنها مخالفتی با جابر نمی‌کند، بلکه از عبارت «زرندی» چنین برمی‌آید

که آنان همگی به آن معترف بوده‌اند. او چنین می‌گوید: «این هم فضیلتی است که اصحاب به آن اعتراف و شادمانی کرده‌اند و راه سازش پیمودند و پیش رفتند.»

شهاب‌الدّین احمد هم این سخن او را در «توضیح‌الدّلائل» نقل کرده است:

بنابراین اصحاب همگی به این فضیلت اعتراف و آن را بازگو کرده‌اند و رغبت یا ترسی آنان را از بازگوکردنش منع نمی‌کرده است. هر چند - در خصوص فضیلت‌های‌امام علیه السلام کار بر عکس بوده و در بیشتر آن‌ها انگیزه‌های پنهان‌کاری موجود بوده است.

7 - قاضی پس از گفته‌های پیشین این‌گونه ادامه می‌دهد:

«هم‌چنین است روایت‌هایی که اصلی ندارند و بر باطل بنا شده‌اند، به ناچار با گذشت زمان و بازگویی نسل‌ها و پژوهشگران بالاخره سستی آن‌ها برملا شده و کم‌کم از یاد می‌روند، همان‌گونه که در مورد بسیاری از روایت‌های دروغین و اراجیف ناشناخته دیده می‌شود؛ امّا خبرهای راست و درست پیامبرمان صلی الله علیه و آله و سلم که از طریق روایات آحاد رسیده با گذشت زمان آشکارتر می‌شوند و با بازگویی فرقه‌ها و افزایش طعنه‌های دشمن و تلاش او بر کوچک شمردن و تضعیف اصل آن‌ها و کوشش ملحدان بر خاموش کردن نورشان، استوارتر و قابل‌قبول‌تر می‌گردند و بر حسرت طعنه‌زنان نیز می‌افزایند.» ⁽¹⁾گویم: این سخن کاملاً در مورد فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام -که واقعیّت هم جز این نیست جاری و صادق است و همین دلیل و برهان بر درستی و صادرشدن قطعی آن‌ها از پیامبر مکرّم صلی الله علیه و آله و سلم بسنده است.

8 - دانشمندان بزرگ هر دو فرقه از آغاز تاکنون - این حدیث را در نظر داشته، آن را نقل کرده، مورد پژوهش قرار داده و شرح کرده‌اند و نسبت به آن شادمان بوده و به آن تبرّک می‌جسته‌اند.

و هر کس به سخنان این بزرگان مراجعه نماید، شک و تردیدی در صحّت و

ثبوت آن نخواهد داشت و به یاوه‌های نادری از اهل کژی و دشمنی گوش فرا نخواهد داد.

9 - این حدیثی است که هر دو فرقه‌ی سنّی و شیعی بر آن اتّفاق کرده‌اند که این خود روشن‌ترین دلیل بر صدور قطعی آن است و ما در جلد «حدیث طیر» در مورد گفته‌های دهلوی در کتاب «التحفة» به تفصیل آن را توضیح داده‌ایم.

سند حدیث مدینة العلم

1 - روایت امام رضا علیه السلام

اشاره

سرورمان حضرت امام‌رضا علیه السلام حدیث «مدینة العلم» را در «صحیفه»ی مبارکه از پدران معصوم خویش علیهم السلام ، چنین روایت کرده‌اند:

«قاتل حسین در تابوتی از آتش است و نیمی از عذاب مردم دنیا بر اوست.

دست‌ها و پاهایش با زنجیرهای آتشین بسته شده تا به قعر جهنّم فرو افتد. بویی دارد که جهنّمیان از شدّت تعفّن آن به پروردگارشان پناه می‌برند. جاودانه عذاب دردآور را خواهد چشید؛ [ عذابی که در آن] هرگاه پوست‌هایشان پخته شود، خداوند پوست‌های دیگری برایشان جایگزین می‌کند؛ [ عذابی که] لحظه‌ای از آنان بریده نگردد و از آب جوشان جهنّم نوشانده می‌شوند، پس [ چاه] ویل یکی از عذاب‌های خداوند عزّوجلّ است.»

«من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش خواهد، باید از آن دَر در آید.»

«وقتی روز قیامت فرا می‌رسد از درون عرش ندا داده می‌شوم: نیکو پدری است، پدرت ابراهیم و نیکو برادری است، برادرت علیّ‌بن‌ابی‌طالب.»

«صحیفه» رضا علیه السلام از اصول معتبره است

«صحیفة الرّضا علیه السلام »، از کتاب‌های معروف و مورد اعتماد و از اصول مشهور و معتبر نزد دانشمندان بزرگ اهل سنّت است.

ابوشجاع شیرویه فرزند شهردار دیلمی درباره‌اش این‌چنین می‌نویسد:

«امّا بعد، دیدم مردم این زمانه‌ی ما، به ویژه همشهریان از حدیث و اسنادهایش روی گردانده‌اند و نسبت به شناخت درست و نادرست آگاهی ندارند.

کتاب‌های قدیمی یا نوینی را که بزرگان دین تصنیف کرده‌اند، وانهاده‌اند و مسندهایی را که در واجبات و سنّت‌ها، حلال و حرام، آداب و وصایا، مثال‌ها و موعظه‌ها و فضیلت اعمال نوشته شده است، رها کرده‌اند و خود را با داستان‌ها و حدیث‌هایی مشغول کرده‌اند که اسنادش حذف شده و برای راویان حدیث ناشناخته است و بر هیچ‌یک از بزرگان حدیث هم خوانده نشده است و آنان جویای آن دسته از مطالب ساختگی شده‌اند که پرداخته‌ی قصّه‌خوانان است و این‌گونه می‌خواهند به مطالب قطعی در کوی و برزن آسیب رسانند.

از این رو من در این کتابم دوازده هزار و اندی حدیث کوتاه به اختصار ثبت کرده‌ام؛ با استفاده از کتاب‌های صحاح، غرائب، افراد و کتاب‌های روایت شده از پیامبر، نوشته‌ی علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا و عمربن‌شبیب...» ⁽¹⁾جاراللّه‌زمخشری در کتاب «ربیع‌الأبرار» می‌نویسد:

یحیی‌بن‌حسین حسینی در اسناد «صحیفةالرّضا» می‌گفت: «اگر این اسناد بر گوش دیوانه‌ای خوانده شود، هشیار می‌گردد.»

سمعانی گوید: «رضوی، نسبتی است به «رضا» و او علیّ بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علیّ‌بن حسین بن علیّ‌بن‌ابی‌طالب ابوالحسن و معروف به «رضا» است که در طوس مدفون است. او از پدران خود «صحیفه»ای را روایت می‌کند و گروهی از فرزندانش به او منسوبند که جملگی «رضوی» خوانده می‌شوند.» ⁽²⁾

سبط‌ابن‌جوزی در شرح حال حضرت امام رضا علیه السلام آورده است:

«عبداللّه‌بن‌احمد مقدّسی در کتاب «انساب القرشیین» از نسخه‌ای یاد کرده است که علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا از پدرش موسی از پدرش جعفر از پدرش محمّد از پدرش علی از پدرش حسین، از پدرش علی علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت می‌کند؛ اسنادی که اگر بر دیوانه‌ای خوانده شود شفا یابد.» ⁽¹⁾مزّی گوید: «روایت کرده است از او فرزندش محمّد و عثمان‌بن‌مثاور و نحوی علی‌بن‌علی دعبلی و ایّوب‌بن‌منصور نیشابوری و ابوالصلت عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی و مأمون‌بن‌رشید و علیّ‌بن‌مهدی‌بن‌صدقة که یک نسخه از آن را دارد و ابواحمد داودبن سلیمان‌بن‌سیف غازی قزوینی یک نسخه از آن را دارد و احمدبن عامربن سلیمان طایی نسخه‌ی بزرگی از آن دارد.» ⁽²⁾محبّ طبری «صحیفة الرّضا» را با نام «مسند الرّضا»، یکی از مآخذ کتاب خود به شمار آورده است و در چند جا از آن نقل کرده است. از جمله سخن او در فضیلت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام است که ایشان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نخستین کسی است که درِ بهشت را می‌کوبد. حضرت علی علیه السلام گوید:

«رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی! تو نخستین کسی هستی که درِ بهشت را می‌کوبد و بدون حساب بعد از من واردش می‌شود.»

امام علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا در مسندش آن را نقل کرده است. ⁽³⁾و هم‌چنین گوید: جبرئیل از سوی خداوند متعال خبر آورد که جایگاه علی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همانند جایگاه هارون نسبت به موسی است. از اسماء بنت عمیس نقل شده که گفت: «جبرئیل علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرود آمد و گفت:

«ای محمّد پروردگارت بر تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: علی نسبت به تو به منزله‌ی هارون نسبت به موسی است؛ امّا بعد از تو پیامبری نیست.»

امام علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا علیه السلام آن را [ در مسندش] نقل کرده است. ⁽¹⁾و هم‌چنین آورده است: «از علی نقل شده که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«تو آقای مسلمانان و پیشوای سپیدرویان و بزرگِ دین هستی.»

امام علی‌بن‌موسی‌الرّضا علیه السلام آن را [ در مسندش] نقل کرده است. ⁽²⁾محب طبری در کتاب دیگرش «ذخائرالعقبی» هم شماری از فضیلت‌های اهل‌البیت علیهم السلام را از «صحیفة الرّضا» نقل کرده است. ⁽³⁾ابراهیم‌بن عبداللّه وصابی یمنی هم، در چند جای کتابش «الإکتفاء فی فضل الأربعة الخلفاء» (که خطی است) درباره‌ی فضیلت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام با نام «مسندالرّضا» از آن نقل کرده است. به آن مراجعه شود.

ابن‌باکثیر مکّی هم چنین آورده است: از آقایمان علی نقل شده که گفت:

«رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هنگامی که به آسمان برده شدم، جبرئیل دستم را گرفت و بر فرشی از فرش‌های پُرزدار بهشتی نشانید و یک عدد بِهْ به دستم داد.

در حالی که آن را زیر و رو می‌کردم، شکافت و حوریه‌ای از میانش بیرون آمد که زیباتر از او ندیده بودم. گفت: سلام بر تو ای محمّد! گفتم: و بر تو سلام، تو کیستی؟

گفت: من راضیه‌ی مرضیّه‌ام. خداوند مرا از سه بخش آفرید، بالای بدنم از عنبر، میانم از کافور و پایین بدنم از مشک است. با آب حیات مرا سرشت، سپس به من فرمود: «باش» آنگاه هست شدم. مرا برای برادرت و پسرعمویت علیّ‌بن‌ابی‌طالب آفرید.»

این روایت را امام علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا نقل کرده است، ⁽⁴⁾بلکه محمّد عابد سندی آن [ صحیفه] را از کتاب‌های معتبری شمرده که آن‌ها را با اسنادهای صحیح روایت می‌کند؛ آن‌جا که در کتاب «حصر الشّارد» می‌گوید:

«امّاآن چهل حدیث راازنسخه‌ی علیّ‌بن‌موسی الرّضااز پدرانشان،نقل می‌کنم با سند پیشین که به حافظ ابن‌حجر می‌رسد،ازاحمدبن ابی‌المقدّسی از سلیمان‌بن‌حمزه،ازمحمودبن ابراهیم،ازحسن‌بن محمّدبن‌عبّاس راسمی،ازابوبکر احمدبن علی‌بن‌خلف،ازابوالقاسم حسن‌بن محمّد ابن حبیب،از ابوبکر محمّدبن‌عبداللّه نوه‌ی عبّاس‌بن حمزه، از ابوالقاسم عبداللّه‌بن احمدبن‌عامر طایی.»

شرح حال سندی

شیخ محمّد عابد سندی از دانشمندان بزرگ اهل سنّت است و صدیق حسن قنوجی درکتاب «ابجد العلوم» ضمن ستایش او، درباره‌اش چنین می‌گوید:

«شیخ محمّد عابد سندی فرزند احمدعلی فرزند یعقوب، حافظ و از دودمان ابوایّوب انصاری است. در شهر «سیون» واقع در ساحل رودخانه، در شمال حیدرآباد سند که بعد از شهر «بویک» قرار دارد به دنیا آمد. جدّش که لقب «شیخ‌الإسلام» داشت و از اهل دانش و درستی بود، به عربستان مهاجرت کرد.

شیخ محمّد عابد در«زبید» که مرکزدانش معروفی دریمن بود،اقامت گزید و از دانشمندان وپرتوبزرگانش بهره‌گرفت، تا ازآنان به شمار آمد. سپس برای معالجه‌ی امام صنعاء به یمن رفت و با دختر وزیر او ازدواج کرد. یک بار هم به عنوان سفیر امام صنعاء به مصر رفت. او به سرزمین «طابه» علاقه بسیار داشت. یک سفر به وطن خانواده‌اش رفت و وارد شهر «نواری» شد که در منطقه‌ی سند بعد از بندر کراچی قرار دارد و تنها چند شب در آن‌جا ماند و سپس به شهر مدینه طیبّه بازگشت، و از سوی والی مصر، عهده‌دار ریاست علمای آن شهر گردید. نوشته‌های مبسوط و مختصری از خود به جای گذاشت. او نسبت به مذهب حنفی تعصّب داشت...»

دیگر راویان «صحیفةالرّضا»

از بیان سندی روشن می‌شود که گروهی از حافظان اهل سنّت - مانند ابن‌حجر عسقلانی صحیفه‌ی حضرت امام رضا علیه السلام را روایت کرده‌اند.

در کتابخانه‌ی ناصریه دو نسخه از این صحیفه وجود دارد، یکی از آن دو را ابوالفتح عبیداللّه‌بن عبدالکریم‌بن هوازن قشیری نیشابوری شافعی روایت می‌کند که شرح حالش در کتاب «طبقات الشّافعیة» نوشته‌ی سبکی 7 / 207 آمده است.

و دیگری را صدرالدّین ابوالمجامع ابراهیم بن‌محمّد حمویی جوینی متوفّای 722 روایت می‌کند که شرح حالش در کتاب‌های «تذکرة الحفاظ 4 / 298»، «مرآةالجنان - حوادث 722»، «العبر - حوادث 795»، «الدرر الکامنة 1 / 67» و غیر آن آمده است. هم‌چنین حدیث «مدینة العلم» به زودی به روایت «عاصمی» و «ابن‌النجّار» در جای خود خواهد آمد، که عیناً از حضرت امام رضا علیه السلام ، از «صحیفه» نقل شده است. شکّی نیست که روایت این امام معصوم علیه السلام برای خواستار حقیقت بسنده است و آن را انکار نمی‌کند؛ جز کسی که دشمنی و بغض در دل نهان دارد.

2 - روایت حضرت امام رضا علیه السلام با لفظی دیگر

اشاره

حضرت امام رضا علیه السلام حدیث «مدینة العلم» را با بیان دیگری هم از پدران بزرگوارشان از جدّشان رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، روایت فرموده است. ابن‌مغازلی متن آن را چنین نقل کرده است:

«ابوغالب محمّدبن‌احمدبن‌سهل نحوی در میان روایاتی که به ما اجازه‌ی نقل آن‌ها را داده، ما را خبر داد که:

ابوطاهر ابراهیم بن‌عمر بن‌یحیی بر آنان حدیث کرد و گفت: حدیث کرد بر ما محمّد بن‌مطلب،از احمدبن محمّدبن عیسی در سال سیصد و ده از محمّد بن عبداللّه‌بن‌عمربن مسلم لاحقی صفّار در بصره سال دویست و چهل و چهار، از ابوالحسن علیّ‌بن‌موسی الرّضا علیه السلام که فرمود: «مرا حدیث کرد پدرم از پدرش جعفربن‌محمّد از پدرش از جدّش علیّ‌بن‌الحسین از پدرش حسین از پدرش علیّ‌بن ابی‌طالب علیهم السلام که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«ای علی من شهر دانشم و تو درِ آن هستی، دروغ گوید هر کس بپندارد جز از پیش دَر به شهر می‌رسد.» ⁽¹⁾

جایگاه این اسناد

این اسنادی است که رسیدن به ژرفای بزرگی و شکوه آن امکان‌پذیر نیست، و پیشوایان بزرگ و حافظان از حضرت امام رضا علیه السلام ملتمسانه تقاضا کردند که با آن اسناد برایشان حدیثی بفرمایند.

احمد حنبل گوید:

«اگر این اسناد بر دیوانه‌ای خوانده شود، شفا یابد.»

متن گفته‌ی ابوسعید منصوربن‌حسین آبی وزیر چنین است:

ابوصلت حدیث کرد و گفت:

با علیّ‌بن‌موسی بودم که سوار بر استری خاکستری رنگ وارد نیشابور شد.

دانشمندان شهر، احمدبن‌حرب و یاسین‌بن‌نضر و یحیی‌بن‌یحیی و شماری از اهل دانش، از بامدادان دنبال ایشان بودند. در «مربعه» به لگام استر آویختند و گفتند:

«به حقّ پدران طاهرینت یک حدیث که از پدرت شنیده‌ای برای ما نقل کن.»

فرمود: «پدرم، عبد صالح، موسی‌بن‌جعفر فرمود: پدرم صادق جعفربن‌محمّد فرمود: پدرم شکافنده‌ی دانش پیامبران محمّدبن‌علی فرمود: پدرم آقای عبادت‌کنندگان علیّ‌بن‌الحسین فرمود: پدرم سیّد جوانان اهل بهشت حسین‌بن‌علی فرمود: شنیدم پدرم سیّد عرب علیّ‌بن‌ابی‌طالب فرمود: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود:

«ایمان، معرفت به قلب و اقرار به زبان و عمل به ارکان است.»

گوید: احمدبن‌حنبل گفت: «اگر این اسناد بر دیوانه‌ای خوانده شود، شفا یابد.»

و از عبدالرّحمان بن ابوحاتم مانند آن، از پدرش حکایت شده است و اینکه آن را بر یک بیمار صرعی خوانده است و او به هوش آمده است.» ⁽¹⁾ابن صبّاغ گوید:

«مولای سعادتمند، امام دنیا، عماد دین، محمّدبن ابوسعیدبن عبدالکریم وزّان در محرّم سال پانصد و نود و شش گفت: نویسنده‌ی کتاب تاریخ نیشابور در کتابش آورده است: هنگامی که علیّ‌بن‌موسی الرّضا در سفری که در آن به فضیلت شهادت رسید وارد نیشابور شد، در کجاوه‌ای پوشیده با پارچه‌ای پشمین و سوار بر استری خاکستری رنگ بود. از بازار نیشابور که گذشت، دو تن از پیشوایان و حافظان حدیث‌های نبوی و سخت‌کوشان بر سنّت محمّدی، ابوزرعه‌ی رازی و محمّدبن‌اسلم طوسی همراه بی‌شماری از دانشجویان و طلّاب حدیث و اهل روایت و درایت بر سر راهش آمدند و گفتند:

« ای سیّد جلیل، فرزند امامان سرور، تو را سوگند می‌دهیم به حقّ پدران طاهرین و نیاکان گرامی‌ات، چهره‌ی مبارک خود را به ما بنمایان و از پدرانت از جدّت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم حدیثی برایمان روایت کن که شما را همواره به آن یاد کنیم.»

پس استر را متوقّف کرد و به غلامانش دستور داد که سایبان را از روی کجاوه کنار زنند و دیدگان آن مردم را با دیدن چهره‌ی مبارکش روشنی بخشید؛ در حالی که دو دسته موی بر شانه‌اش ریخته بود و مردم از همه‌ی طبقات برپا ایستاده به او می‌نگریستند؛ در حالی که یا فریاد می‌زدند یا گریه می‌کردند یا خود را به خاک می‌مالیدند یا سمِ استرش را می‌بوسیدند. هیاهو بالا گرفت. پیشوایان، فقیهان و دانشمندان فریاد برآوردند:

«ای مردم بشنوید و حفظ کنید و گوش فرا دهید به آن‌چه برایتان سودمند است. با فریادها و گریه‌های فراوانتان ما را آزار ندهید.»

و ابوزرعه و محمّدبن‌اسلم طوسی تقاضای املاء کردند. علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا فرمود:

«حدیث کرد مرا پدرم موسی‌کاظم از پدرش جعفر صادق از پدرش محمّد باقر، از پدرش زین‌العابدین، از پدرش حسین شهید کربلا از پدرش علیّ‌بن‌ابی‌طالب که گفت: جبرئیل بر من حدیث کرد و گفت: شنیدم پروردگار عزیز، سبحانه و تعالی می‌فرمود:

«کلمةُ لا إله‌إلّااللّه حصنی فَمَنْ قالَها دَخلَ حِصْنی و مَنْ دَخَلَ حصنی أَمِنَ مِنْ عَذابی.» ⁽¹⁾سپس پرده را بر کجاوه انداخت و حرکت کرد. نویسندگانِ قلم و دوات به دست را که شمردند، بیش از بیست هزار نفر شدند.

شیخ ابوالقاسم قشیری گوید:

این حدیث به یکی از امیران سامانی رسید، آن را با طلا نوشت و وصیّت کرد که با جنازه‌اش در قبر دفن شود. پس از مرگش در خواب دیده و به او گفته شد:

خداوند با تو چه کرد؟ گفت: با تلفّظ «لا إله إلّااللّه» و تصدیقم به اینکه محمّد رسول‌خداوند است، مرا بخشید.» ⁽²⁾در کتاب «جواهر العقدین» به نقل از جمال زرندی در کتابش «معراج الوصول» آمده است:

«پس از عبارت «تصدیقم به این که محمّد رسول‌خداوند است» چنین افزود:- و نوشتنم این حدیث را با طلا برای بزرگداشت و احترام آن.» ⁽³⁾چنان‌چه خواستار مرجع‌های بیشتری بر این مطلب هستی، می‌توانی به این کتاب‌ها مراجعه نمایی:

المقاصدالحسنة مفتاح‌النجا الحق‌المبین و فصل‌الخطاب. هم‌چنین سبط ابن‌جوزی در کتاب «تذکرة الخواص/ 352» و ابن‌حجر مکّی در کتاب «الصّواعق/ 122» این حدیث را روایت کرده‌اند.

بعضی از راویان هم افزون بر آن، این عبارت را نقل کرده‌اند:

«هنگامی که مرکب حرکت کرد ما را چنین ندا داد: «با شرطهایش و من از شرط هایش هستم.»

خواجه پارسا گوید:

«گفته شد: از شرطهایش اقرار به این است که او امامی است که اطاعتش واجب می‌باشد.»

عصمت حضرت امام رضا علیه السلام از هر خطا

هر چند عصمت حضرت امام رضا علیه السلام ، با دلیل‌های افزون بی‌شمار عامّه و خاصّه، ثابت است، ولی به مناسبت، با بهره‌گیری از کتاب‌های اهل سنّت متذکّر دو دلیل خاص می‌شویم:

1- خواجه پارسا در «فصل الخطاب»، عبدالحقّ دهلوی در «رسالة مناقب الأئمة»، محمّد مبین لکنهوی در «وسیلة النجاة»، جامی در «شواهد النبوّة»، رشیدالدّین دهلوی در «ایضاحِ لطافة المقال» و ولی‌اللّه لکنهوی در «مرآة المؤمنین» از حضرت امام موسی کاظم علیه السلام روایت کرده‌اند که فرمود:

«در خواب رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم را دیدم که امیرالمؤمنین علیه السلام با ایشان بود.

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «علی، پسرت، با نور خداوند عزّ و جلّ نگاه می‌کند و با حکمت سخن می‌گوید، صحیح می‌گوید و خطا نمی‌گوید، می‌داند و نادانی ندارد، از حکمت و دانش سرشار شده است.»

2- جامی در «شواهد النبوّة» و شیخ عبدالحقّ دهلوی در «رسالة مناقب الأئمّة» و خواجه پارسا در «فصل الخطاب» و مولوی محمّد مبین در «وسیلة النجاة» و مولوی ولی اللّه در «مرآة المؤمنین» روایت کرده‌اند که:

به ابوجعفر محمّدبن‌علی الرّضا علیهما السلام گفتند:

مأمون پدرت را رضا نامید و به ولایت‌عهدی او راضی شد. فرمود: «خداوند سبحان او را رضا نامید، چون او رضای خداوند عزّوجلّ در آسمانش و رضای رسولش صلی الله علیه و آله و سلم در زمینش بود، و از میان پدران گذشته‌اش این ویژگی را یافته بود، چون مخالفان همچون موافقان نسبت به او رضایت داشتند و پدرش موسی کاظم علیه السلام می‌فرمود: پسرم رضا را برایم بخوانید و اگر صدایش می‌زد می‌فرمود: ای

ابوالحسن!»

در نتیجه پوشیده نمی‌ماند که روایت حدیث مدینة العلم از امامی معصوم با چنین سند از جدّ بزرگوارش، بسنده است برای اعتراف به این که حدیثی قطعی است و هیچ‌گونه تردید و شکّی در آن راه ندارد.

و ستایش تنها از آنِ خداوندِ پروردگارِ جهانیان است.

3 - روایت عبدالرزّاق

اشاره

حاکم نیشابوری پس از نقل حدیث از ابن‌عبّاس و صحیح دانستنش چنین گوید:

«این حدیث، گواهی از حدیث سفیان ثوری با اسناد صحیح دارد که: ابوبکر محمّدبن‌علی فقیه امام چاچی قفّال در بخارا با پرسش من مرا حدیث کرد که از نعمان بن‌هارون بلدی در شهر بلد از اصل کتابش از احمدبن عبداللّه بن‌یزید حرّانی از عبدالرّازق از سفیان ثوری از عبداللّه‌بن عثمان‌بن‌خثیم از عبدالرّحمان عثمان تیمی که گفت: از جابربن عبداللّه شنیدم که گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: «من شهر دانشم و علی دَر آن است، هر کس دانش خواهد، باید از آن در، درآید.» ⁽¹⁾حاکم هم‌چنین از کتاب‌های مناقب ابن‌مغازلی، تاریخ دمشق، تاریخ بغداد و کفایة الطّالب حدیث را نقل کرده است (که خواهد آمد).

رجال این حدیث

بخشی از نوشته‌ها در توثیق رجال این سند را برای تأکید بر صحیح شمردن حدیث از طرف حاکم، متذکّر می‌شویم:

الف - سفیان ثوری:

او از رجال صحاح ستّه است و ابن‌حبّان ⁽²⁾او را ثقه دانسته و شرح حالش را

چنین آورده است:

1 - سمعانی درباره‌اش چنین گوید: «امّا تبارثوربن عبدمناة، امام ابو عبداللّه سفیان بن سعید است... در دوران خود از برگزیدگان در فقه، خویشتن‌داری، حفظ و دقّت در عمل بود. ظاهر و رفتارش در نیکوکاری و پرهیز، مشهورتر از آن است که نیازمند اغراق در بیان باشد...» ⁽¹⁾2 - ابن‌اثیر گفته است: «پیشوای مسلمانان و حجّت خداوند بر بندگانش، فضیلت‌هایش فراتر از شمارش و ناتوان‌کننده‌ی شمارشگران است، در دوران خود فقه و اجتهاد در آن، حدیث، زهد، عبادت، پرهیز و اعتماد را یک‌جا جمع کرده بود و علم حدیث و دیگر دانش‌ها به او منتهی می‌شد. مردم بر دیانت و زهد و پرهیز و اعتماد بر او اجماع کرده، اختلافی در آن نداشتند. او یکی از پیشوایان کوشا و قطب‌های اسلام و پایه‌های دین است.» ⁽²⁾3 - ذهبی گوید: «یکی از بزرگان دانش و زهد است.» ⁽³⁾4 - ابن‌حجر آورده است: «شعبه و ابن‌عیینه و ابوعاصم و ابن‌معین و تنی چند از دیگر دانشمندان گفته‌اند: سفیان در حدیث سرآمد مؤمنین است.

و ابن‌مبارک گوید: من از یک هزار و یک‌صد استاد بزرگ حدیث نقل کردم ولی از کسی بهتر از سفیان نقل نکردم. مردی به او گفت: ای ابوعبداللّه! با دیدن سعیدبن جبیر و دیگران چنین می‌گویی؟ گفت: همین است که می‌گویم، بهتر از سفیان ندیدم.

وکیع از شعبه نقل می‌کند: حفظکردن سفیان بیشتر از من است.

ابن‌مهدی گوید: وهب در حفظکردن، سفیان را مقدّم بر مالک می‌داشت.

یحیی قطّان گوید: نزد من کسی دوست‌داشتنی‌تر و هم‌پایه‌ی شعبه نیست و اگر سفیان با او مخالفت کند، گفته‌ی سفیان را برمی‌گزینم.

دوری گوید: دیدم یحیی‌بن‌معین در دوران خود کسی را در فقه، حدیث، زهد و همه‌چیز مقدّم بر سفیان نمی‌شمرد.

اجری به نقل از ابوداود گوید: شعبه و سفیان در مطلبی اختلاف پیدا نمی‌کنند مگر اینکه سفیان پیروز می‌شود.

ابوداود گوید: از ابن‌معین مرا خبر رسید که گفت: کسی در مطلبی با سفیان مخالفت نکرد، مگر اینکه سخن، سخن سفیان بود.

عجلی گوید: بهترین اسناد کوفه، سفیان از منصور از ابراهیم از علقمه از عبداللّه است.

مروزی به نقل از احمد گوید: در قلب من کسی از سفیان پیشی نمی‌گیرد.

عبداللّه‌بن‌داود گوید: فقیه‌تر از سفیان ندیدم.

ابوقطن گوید: شعبه به من گفت: سفیان با پرهیز و دانش، بر مردم آقایی کرد.

خطیب گفت: او پیشوایی از پیشوایان مسلمانان بود و بزرگی از بزرگان دین؛ بر امانت او اجماع کرده بودند به گونه‌ای که نیاز به تزکیه نداشت. هم‌راه با دقّت عمل و حفظ و معرفت و ضبط و پرهیز و زهد بود.

ابن‌سعد گوید: او ثقه‌ای امانت‌دار و عابدی استوار بود.

نسائی گوید:او والاترازآن است که او را ثقه بنامیم؛ او یکی از پیشوایانی است که امیدوارم از کسانی باشد که خداوند او را پیشوای پرهیزکاران قرار داده باشد.

ابن‌ابوحاتم گوید: کسی را شبیه‌تر از سفیان به تابعان ندیدم.

زائده گفت: در میان ما، داناترین مردم بود.

ابن‌حبّان گفت: او از سروران مردم در فقه و پرهیز و دقّت عمل بود.» ⁽¹⁾ب -عبداللّه‌بن‌عثمان بن‌خثیم قاری

1 - ابن‌حبّان گوید: «عبداللّه‌بن عثمان بن‌خثیم مکّی از سعیدبن‌جبیر روایت می‌کند. ابن‌جریج و مردم حجاز از او روایت کرده‌اند. در سال 132 وفات یافت.» ⁽²⁾

2 - سمعانی گوید: «ابوعثمان عبداللّه بن‌عثمان بن‌خثیم از «قارة» است. از ابوطفیل روایت می‌کند. از مردم مکّه به شمار می‌آید. معمّر از او روایت کرده است.

سال 144 - گفته شده است سال 135 - از دنیا رفته است.» ⁽¹⁾3 - ابن‌حجر: «ابن‌ابومریم از ابن‌معین نقل می‌کند: او ثقه و حجّت است.

عجلی گفته: ثقه است. ابوحاتم گوید: مشکلی ندارد؛ صلاحیت حدیث دارد.

نسائی گفته: ثقه است و یک بار هم گفته است: قوی نیست و ابن‌حبّان او را در ثقه‌ها آورده است.

... و ابن‌سعد گوید: او ثقه بود و حدیث‌های حسنی دارد.» ⁽²⁾ج -عبدالرّحمان بن‌بهمان مدنی

که در مستدرک حاکم، «عبدالرّحمان بن‌عثمان تیمی» خوانده شده است.

1 - ابن‌حبّان، او را در ثقات آورده است.

2 - ذهبی: ثقه است. ⁽³⁾3 - ابن‌حجر: او را ثقه دانسته است. ⁽⁴⁾عبدالرزّاق‌بن‌همام حدیث «مدینة العلم» را با سند دیگری هم (که در مناقب ابن‌مغازلی نقل شده) به این متن روایت کرده است:

«خبر داد ما را حسن‌بن‌احمدبن‌موسی از ابوالحسن احمدبن محمّدبن‌صلت قریشی از علیّ‌بن‌محمّد مصری از محمّدبن عیسی‌بن‌شیبه بزّار از احمدبن عبداللّه‌بن‌یزید مؤدب از عبدالرزّاق از معمّر از عبداللّه بن‌عثمان از عبدالرّحمان که گفت: شنیدم جابربن عبداللّه انصاری می‌گفت: در روز حدیبیّه شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم - در حالی که بازوی علیّ‌بن‌ابی‌طالب را گرفته بودند می‌فرمود: «این امیر نیکوکاران و قاتل تبه‌کاران است. هر کسی یاری‌اش کند، یاری

شده است، هر کسی یاری‌اش نکند سرشکسته و مخذول است.» سپس صدایش را بلند کرده، فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هرکه دانش را خواهد، باید از آن دَر درآید.» ⁽¹⁾

رجال این سند

رجال این حدیث ثقه هستند. امّا از معمّر، صاحبان صحاح ستّه، روایت کرده‌اند و شرح حال او با ستایش و تعظیم کامل (در این کتاب‌ها) آمده است:

الثّقات - خطّی ، تهذیب الأسماء و اللغات 2 / 107، تذکرة الحفّاظ 1 / 190، تهذیب التّهذیب 10 / 243، العبر 1 / 220، الکاشف 2 / 266، مرآة الجنان 1 / 323، طبقات الحفّاظ/ 82 و دیگر کتاب‌ها.

امّا عبداللّه بن‌عثمان و عبدالرّحمان بن‌بهمان، پیشتر بخشی از سخنان در ستایش آنان ذکر شد.

شرح حال «عبدالرزّاق بن‌همام» را هم در جلد «حدیث تشبیه» به تفصیل از تعدادی معجم‌های معتبر شرح حال آورده‌ایم. ⁽²⁾

4 - «تصحیح» یحیی بن معین

اشاره

⁽³⁾ یحیی‌بن معین به صراحت، حدیث «مدینة العلم» را صحیح دانسته است.

مزّی و عسقلانی در شرح حال ابوصلت عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی آورده‌اند:

«قاسم‌بن عبدالرّحمان انباری گفت: ابوالصلت هروی ما را حدیث کرد از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و

علی درِ آن است، هر که دانش را خواهد، باید از درش درآید.»

قاسم گوید: درباره‌ی این حدیث از یحیی‌بن‌معین پرسیدم گفت: صحیح است.

حافظ ابوبکربن‌ثابت گفت: منظور یحیی‌بن‌معین این است که از نظر روایت کردن آن توسّط ابومعاویه صحیح است و باطل نیست، چون چندین نفر آن را از او روایت کرده‌اند.» ⁽¹⁾سیوطی گفته است: «خطیب در تاریخش از یحیی‌بن‌معین روایت می‌کند که از او درباره‌ی حدیث ابن‌عبّاس پرسیدند، گفت: صحیح است.» ⁽²⁾مناوی گوید: «خطیب آن را در «التّاریخ» روایت کرده با همان لفظی که در روایت ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس آمده است. سپس می‌افزاید: قاسم گوید: از ابن‌معین درباره‌ی آن حدیث پرسیدم، گفت: صحیح است. خطیب گوید:

منظورش صحیح بودن و باطل نبودن آن از نظر نقل ابومعاویه است، چون بیش از یک نفر آن را از او روایت کرده‌اند.» ⁽³⁾شوکانی در پاسخ به قدح نسبت به این حدیث گوید:

«در مورد آن پاسخ می‌دهم که محمّدبن‌جعفر بغدادی فیدی را یحیی‌بن‌معین ثقه دانسته است و هم‌چنین اباصلت هروی را ابن‌معین و حاکم، ثقه به شمار آورده‌اند و از یحیی درباره‌ی این حدیث سؤال شد، گفت: صحیح است.» ⁽⁴⁾و امیر گوید: «خطیب در تاریخش از یحیی‌بن‌معین روایت کرده که درباره‌ی حدیث ابن‌عبّاس پرسیدند، گفت: صحیح است.» ⁽⁵⁾پس، این ادّعا که «منظورش صحیح بودن از جهت نقل ابومعاویه است»

بی‌دلیل و اساس است و از این‌رو سیوطی و شوکانی و دیگران، حدیث را به طور مطلق صحیح دانسته‌اند. و اگر از این بگذریم، ابومعاویه و اعمش و مجاهد، ثقه بوده و بدون تردید حدیث صحیح است.

به زودی تأیید و تحقیق بیشتری در این زمینه از گفته‌های حافظ علائی و علّامه فیروزآبادی خواهد آمد؛ همان‌گونه که هنگام ردّ سخنان «دهلوی» بارها اثبات این حدیث توسّط یحیی‌بن‌معین را خواهی دانست.

شرح حال یحیی بن معین

1 - ابن‌جزلة گوید:

«او پیشوا، حافظ و با دقّت بود... علی‌بن‌مدینی درباره‌اش گوید: دانش در بصره به یحیی‌بن‌ابی‌کثیر و قتاده، در کوفه به اسحاق و اعمش، در حجاز به ابن‌شهاب و عمروبن‌دینار پایان پذیرفت. دانش این شش نفر در بصره به سعیدبن‌ابوعروبة و شعبة و معمّر و حمّادبن‌سلمة و ابوعوانة رسید و از مردم کوفه به سفیان ثوری و سفیان‌بن‌عیینة و از مردم حجاز به مالک‌بن‌انس و از مردم شام به اوزاعی رسید. سپس دانش اینان به محمّدبن‌اسحاق و هشیم و یحیی‌بن‌سعید ابن‌ابوزائده و وکیع و ابن‌مبارک (که از همه‌ی آنان داناتر بود) و ابن‌مهدی و ابن‌آدم رسید. سپس دانش همگی آنان به یحیی‌بن‌معین رسید.

احمد گوید: هر حدیثی که یحیی‌بن‌معین آن را نشناسد، حدیث نیست.

ابن‌رومی گوید: هرگز هیچ‌یک از مشایخ را ندیدم که حق‌گو باشد جز یحیی‌بن‌معین؛ در حالی که دیگران در سخن انحراف داشتند.» ⁽¹⁾2 - سمعانی گوید:

«اوپیشوایی ربّانی،دانا، حافظ، ثابت وبسیاردقیق بود، درجرح وتعدیل به او مراجعه می‌شد... دانش دانشمندان به او منتهی شد به طوری که احمدبن‌حنبل

گفت: در این‌جا مردی است که خداوند او را برای این‌کار آفرید و دروغ دروغ‌گویان را آشکار فرمود - که منظورش یحیی‌بن‌معین بود و علیّ‌بن‌مدینی گوید: کسی از فرزندان آدم را نمی‌شناسیم که مانند یحیی‌بن‌معین حدیث نوشته باشد. ابوحاتم رازی گوید: اگر می‌بینی بغدادی احمدبن‌حنبل را دوست دارد، بدان که او پیروی سُنّت است و اگر دیدی که یحیی‌بن‌معین را دشمن می‌دارد، بدان که دروغ‌گو است.» ⁽¹⁾3 - نووی گوید:

«او در زمان خودش پیشوای اهل حدیث بود و به او اعتماد می‌شد ... بر پیشوایی و ثقه‌دانستن و حفظ و جلالت و پیشی‌گرفتن و توانایی‌اش در این زمینه همگی بر او اجماع داشتند... حالات و فضیلت‌هایش، بی‌شمار است... .» ⁽²⁾4 - ابن‌خلّکان گوید:

«حافظ معروف، پیشوا و دانشمند و حافظ و با دقّت بود. او صاحب جرح و تعدیل است. پیشوایان بزرگ از او روایت کرده‌اند؛ از جمله:

ابوعبداللّه محمّدبن‌اسماعیل بخاری و ابوالحسین مسلم‌بن حجّاج قشیری و ابوداود سجستانی وحافظانی دیگر. میان او و امام احمدبن‌حنبل دوستی و الفت و هم‌کاری فراوانی در علوم حدیث بود که شهرت داشت و نیاز به بازگویی و اطاله کلام ندارد... .» ⁽³⁾5 - ابوالفداء ایّوبی گوید: او پیشوا و حافظ بود... .» ⁽⁴⁾6 - ذهبی گوید:

الف: «یحیی‌بن‌معین، پیشوای حافظ دانای توانا، بزرگ محدّثان... .

عبدالرّحمان‌بن ابوحاتم گفت: از پدرم درباره‌ی یحیی سؤال شد گفت: امام است. نسائی گفت: ابوزکریا یکی از پیشوایان در حدیث، ثقه و امین است.» ⁽⁵⁾

ب: «یحیی‌بن معین امام یگانه، سرور حافظان... یحیی‌بن‌قطان گفت: پیش از ما، مانند این‌دو، یعنی احمدبن‌حنبل و یحیی‌بن معین کسی نبود.

احمدبن‌حنبل گفت: یحیی‌بن‌معین در رجال از همگی ما داناتر است. گویم:

یحیی مشهورتر از آن است که شرح مناقبش را به درازا بکشانیم. خنیس‌بن‌مبشر، یکی از ثقه‌ها، گفت: یحیی‌بن‌معین را در خواب دیدم، گفتم: خداوند نسبت به تو چه کرد؟ گفت: سیصد حوریه عطا کرد و بخشید و به ازدواج من درآورد و میان مردم جایی برایم تدارک دید.

در ذیقعده‌ی سال 233 در مدینةالنّبی صلی الله علیه و آله و سلم غریبانه درگذشت.» ⁽¹⁾ج: «امام ابوزکریا یحیی‌بن معین بغدادیِ حافظ، یکی از بزرگان قوم و حجةالاسلام... حدیث‌هایش در کتاب‌های شش‌گانه است.» ⁽²⁾د: «امام محدّثان، فضیلت‌های بسیاری دارد. تولّدش به سال 158 بود و در سفر حج در ذیقعده‌ی سال 233 در مدینه مُرد و بر تابوت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حمل شد.» ⁽³⁾7 - یافعی: آن‌گونه که از پیش گفته شد. ⁽⁴⁾8 - قنوجی در کتاب «التاج المکلّل/ 141»

5 - روایت سویدبن سعید

از مشایخ مُسلِم و ابن‌ماجه است. ابن‌کثیر پس از روایت حدیث «انا دارالحکمة... .» از ترمذی - گوید: «روایت سویدبن سعید از شریک از سلمة از صنابحی از علی مرفوعا: «من شهر دانشم و علی درِ آن است. هر کس دانش را خواهد از آن در درآید.» ⁽⁵⁾ذهبی هم آن را با اسنادش از او روایت کرده است که به زودی خواهد آمد؛ ان‌شاءاللّه تعالی.

شرح حالش را اینان آورده‌اند:

1 - سمعانی در «الأنساب - الحدثانی»

2 - مزّی در «تهذیب الکمال 12 247/»

3 - ذهبی در «تذهیب التّهذیب - خطّی» و «تذکرةالحفّاظ 2 / 454» و «العبر فی خبر من غبر 1 / 432»

4 - ابن‌حجر در «تهذیب التّهذیب 4 / 272»

5 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ/ 198»

و دیگران... همه او را مدح و ستایش بسیار کرده و موصوف به صفت‌های نیکو دانسته‌اند، مراجعه کنید.

6 - روایت احمدبن حنبل

اشاره

او از طریق‌های متعددّی حدیث را روایت کرده است... علّامه محمّدبن علیّ‌بن شهر آشوب (که شرح حالش در کتاب‌های: الوافی بالوفیات 4 / 164 و البلغة از فیروزآبادی/ 240 و لسان المیزان 5 / 310 و بغیة الوعاة 1 / 181 و طبقات المفسّرین از داودی 2 / 199 آمده است،) گوید: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به اجماع گفت: من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید از آن دَر درآید. و احمد آن را از هشت طریق روایت کرده است.» ⁽¹⁾سبط‌ابن جوزی گوید: «احمد در «الفضائل» آورده است: حدیث کرد ما را ابراهیم‌بن عبداللّه از محمّدبن عبداللّه (عمر) رومی از شریک از سلمةبن کهیل از صنابحی از علی که گفت، رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽²⁾سمهودی گفت: «امام احمد آن را در «الفضائل» از علی روایت کرده است.» ⁽³⁾هم‌چنین از سخن مناوی و شیخانی قادری همین مطلب برمی‌آید که ان‌شاءاللّه به زودی خواهد آمد.

رجوع به حدیثی که احمدبن حنبل روایت کند، واجب است

دانشمندان اهل سنّت این پایه و اساس را نهاده‌اند که واجب است رجوع به حدیثی که احمدبن‌حنبل روایت می‌کند. چون او امام دوران خویش و پیشوای این فن است.

اخطب خوارزم و گنجی در بی‌شماربودن فضایل مولایمان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام گویند:

«دلالت دارد بر این امر، آن‌چه که از امام اهل حدیث، احمدبن‌حنبل، روایت کردیم، که او عارف‌ترین اهل حدیث به علم حدیث است و برگزیده‌ی همتایانش و پیشوای زمان خویش است و از آغاز در این فن به او اقتدا شده است. او سواری است که اسب دیگر حافظان حدیث در میدانش فرو می‌افتند. روایتش پذیرفته است و بر شانه‌ی تصدیق حمل می‌شود. ولایت آنان در دین اوست و بی‌تردید، قائل به برتری شیخین ابوبکر و عمر است، خداوند از آن دو راضی شود و آن دو را راضی کند و ما را در سایه‌ی رضای آن دو قرار دهد، پس روایتش درباره‌ی او چون ستون شعله‌ی چراغ است که پوشانیدنش با کف دست غیرممکن است... .» ⁽¹⁾سبط‌ابن‌جوزی در ذکر حدیث «مؤاخاة»- برادری گوید:

«ما می‌گوییم: در حدیثی که احمد در «فضائل» روایت کرده، جای سخنی نیست و در این زمینه از احمد تقلید می‌شده است. هر گاه او حدیثی روایت کند بازگشت به آن واجب است، چون او امام زمان خویش و دانشمند دوران خود است و در علم نقل، بر همتایان خود برتری دارد. او تک‌سواری است که در میدانش هم‌آوردی ندارد و این پاسخی است به تمام اشکالاتی که در این زمینه به حدیث‌های آن کتاب وارد می‌شود.» ⁽²⁾

7 - روایت عبادبن یعقوب

عبادبن‌یعقوب رواجنی اسدی، استاد بخاری و ابن‌ماجة و ترمذی است و

این مطلب به زودی از سخن خطیب بغدادی و گنجی روشن و آشکار خواهد شد؛ ان‌شاءاللّه. شرح حال او را در جلد «حدیث طیر» به تفصیل آوردیم.

8 - روایت ترمذی

اشاره

ترمذی حدیث را در صحیحش روایت کرده؛ همان‌گونه که در «جامع‌الأصول» آمده است؛ آنجا که گوید: « علی: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ترمذی آن را روایت کرده است.» ⁽¹⁾و در «مطالب السؤول» آمده است: «همواره او - یعنی علی علیه السلام - در کنار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود و خداوند دانش او را افزون می‌کرد تا اینکه رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم - آن‌گونه که ترمذی با سندش از او نقل می‌کند - فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽²⁾و در همین کتاب، در شواهد دانش آن حضرت علیه السلام آمده است: « از آن جمله روایتی است که امام ترمذی در صحیحش با سند خود روایت کرده است - که پیشتر ذکر آن در استشهاد به این صفت امیرالمؤمنین علیه السلام آمد که او انزع بطین است که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽³⁾سیوطی گوید: «ترمذی و حاکم از علی روایت کرده‌اند که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. حق این است که این حدیثی حسن است.» ⁽⁴⁾و در کتاب «السیرة الشامیة» در نام‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: «شهر دانش، ترمذی و دیگران مرفوعاً روایت کرده‌اند: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. حق این است که گفته شود حدیثی حسن است.»

ابن‌تیمیّه در کتاب «المنهاج» و ابن‌روزبهان در کتاب «الباطل» اعتراف کرده‌اند که ترمذی حدیث مدینة العلم را در صحیحش روایت کرده است و این امر به زودی

از کتاب‌های: الصّواعق، النواقض، العقد النّبوی، الصّراط السوی، اسماء رجال المشکاة، تیسیر المطالب، النبراس، شرح المواهب اللدنیه، اسعاف الراغبین، ذخیرة المآل، شرح المثنوی و غیره، ظاهر و آشکار می‌گردد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حال ترمذی

در این‌جا مناسب است که از کتاب‌های بزرگان و مشاهیر اهل سنّت، بخشی از فضیلت‌های ترمذی نقل شود. برخی از اقوال کسانی که شرح حال او را آورده‌اند، به شرح زیر است :

1 - سمعانی گوید: «این نسبتی است به «بوغ» که دهی از دهات ترمذ و در فاصله‌ی شش‌فرسنگی از آن می‌باشد و امام نابینا، ابوعیسی بن‌سورة بن‌شداد بوغی ترمذی از آن دِه است. او بی‌نیاز از پشتیبانی و دفاع، امام دوران خویش و دارای تألیفاتی است... .» ⁽¹⁾و در لغت «ترمذی» هم گوید: «یکی از پیشوایانی است که در علم حدیث به آنان اقتدا می‌شود. کتاب‌های الجامع، التّاریخ و العلل را هم‌چون مردی دانشمند و دقیق تألیف کرده و در حفظ و درستی و دقّت، مثال زدنی بود. شاگردی ابوعبداللّه محمّدبن‌اسماعیل بخاری را نمود و با استادهای او، شریک است.» ⁽²⁾2 - مجدابن‌اثیر گوید: «او یکی از دانشمندان حافظ بزرگ بود و در فقه دستی شایسته داشت. نزد گروهی از پیشوایان حدیث درس خواند و با استادان صدر اوّل ملاقات کرد... و در علم حدیث کتاب‌های بسیاری دارد و این کتاب «الصحیح» او، سودمندترین و از نظر ترتیب بهترین کتاب‌هاست و کم‌ترین تکرار را دارد. مطالبی دارد که در دیگر کتاب‌ها نیست، از ذکر مذهب‌ها و راه‌های استدلال و تبیین انواع حدیث، از صحیح و حسن و غریب. در آن جرح و تعدیل هم هست. در پایان آن «کتاب العلل» آمده که فایده‌های نیکویی در آن گردآورده است که ارزش آن بر خواننده پوشیده نخواهد ماند.»

ترمذی خود گوید: «این کتاب را نوشتم و بر علمای حجاز عرضه کردم، به آن راضی شدند، بر دانشمندان عراق عرضه کردم، به آن راضی شدند، بر علمای خراسان عرضه کردم به آن راضی شدند و هر کس این کتاب را در خانه‌اش داشته باشد، گویی پیامبری سخن‌گو در خانه دارد.» ⁽¹⁾3 - عزابن‌اثیر گوید: «او امامی حافظ بود. تصنیف‌های نیکویی دارد از جمله:

الجامع الکبیر فی الحدیث که بهترین کتاب‌هاست. او نابینا بود.» ⁽²⁾4 - ابن‌خلّکان مانند سمعانی گفته است. ⁽³⁾5 - ابوالفداء ایّوبی: «او امامی حافظ بود و کتاب‌های نیکویی دارد از جمله «الجامع الکبیر فی الحدیث» و نابینا بود. او از پیشوایان مشهور حدیث است که در علم حدیث از آنان پیروی می‌شود... .» ⁽⁴⁾6 - ذهبی: الف: «امام حافظ، ابوعیسی محمّدبن عیسی‌بن سورة سلمی ترمذی، نابینا و نویسنده‌ی «الجامع» و «کتاب العلل»...

ابن‌حبّان در کتاب «الثّقات» گوید: ابوعیسی از کسانی بود که گردآوری کرد، تألیف نمود، حفظ و مذاکره کرد و ابوسعید ادریسی گفت: ابوعیسی در حفظ، مثال‌زدنی بود و حاکم گفت: شنیدم عمربن علیک می‌گفت: بخاری از دنیا رفت و در خراسان مانند ابوعیسی در علم و حفظ و ورع و زهد به جا نگذاشت. گریه کرد تا کور شد و سال‌ها نابینا ماند... . او گفت: در این کتابم حدیثی روایت نکردم جز این که بعضی از فقها به آن عمل کرده‌اند... .» ⁽⁵⁾ب: «... او در این زمینه از پیشوایان بود... .» ⁽⁶⁾7 - خطیب تبریزی، مانند سخن مجدابن‌اثیر را بیان کرده است. ⁽⁷⁾8 - سیوطی گوید: «حافظ و علّامه است. کشورها را در نوردید و به مردمان

بسیاری از خراسان و عراق و حجاز و غیر آنان گوش فرا داد... .» ⁽¹⁾9 - قاری گوید: او یکی از پیشوایان دوران و حافظان بزرگ زمانه خویش بود.

گفته شده است: کور مادرزاد بود، از مردم بسیاری شنید، از علمای بزرگ و حافظان مشایخ اسلام چون قتیبةبن سعید و بخاری و دارمی و هم‌ردیفانشان. کتاب جامعش نمایان‌گر گستره‌ی حفظ و فراوانی دانش او است، گویی که برای مجتهد بسنده و برای مقلّد پاسخ‌گوست. از شیخ عبداللّه انصاری نقل شده است که گفت: جامع ترمذی نزد من سودمندتر از دو کتاب بخاری و مسلم است... .» ⁽²⁾هم‌چنین به این کتاب‌ها مراجعه کنید:

دول الاسلام 1 / 168، مرآة الجنان 2 / 193، تتمة المختصر حوادث 279 و غیر آن‌ها.

9 - روایت ابن فهم بغدادی

اشاره

حاکم در «المستدرک» گوید: «حدیث کرد ما را - با صحیح دانستن آن‌چه که امام ابوزکریا یحیی بن‌معین ذکر کرده است ابوالحسین محمّدبن احمدبن تمیم قنطری از حسین بن‌فهم از محمّدبن یحیی‌بن ضریس از محمّدبن جعفر فیدی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است. هر کس آن شهر را خواهد نزد در آید.»

حسین‌بن فهم گفت: آن را ابوصلت هروی از ابومعاویه برای ما حدیث کرد.

حاکم گفت: بهره گیرنده از این دانش بداند که: حسین‌بن فهم‌بن عبدالرّحمان، ثقه، مأمون و حافظ است.» ⁽³⁾

شرح حالش

این بیان حاکم درباره‌ی ابن‌فهم ما را از پرداختن به شرح حالش بی‌نیاز

می‌کند. حافظ ذهبی هم در حوادث سال 289 از او یاد می‌کند: «در آن سال حسین‌بن محمّدبن فهم‌بن علی بغدادیِ حافظ، یکی از بزرگان حدیث درگذشت، که از یحیی‌بن معین برگرفت و طبقات را از ابن‌سعد روایت کرد.» ⁽¹⁾

10 - روایت بزّار

اشاره

شیخ ابراهیم‌بن حسن کردی گوید: « امّا این که او باب مدینة العلم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است؛ در سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. بزّار و طبرانی آن را در «الأوسط» از جابربن عبداللّه و ترمذی و حاکم آن را از علی، روایت کرده‌اند.» ⁽²⁾و به زودی روایت او را از کتاب‌های: الصّواعق، العقدالنّبوی، نزل الأبرار، اسعاف الرّاغبین، مفتاح النجا، وسیلة النّجاة، و السّیف المسلول خواهی دید.

شرح حال بزّار

1 - ابونعیم گوید: «احمدبن عمروبن عبدالخالق بصری ابوبکر بزّار، حافظ است. دوبار به اصفهان آمد.» ⁽³⁾2 - ذهبی گوید: «در آن سال حافظ زمان خویش، ابوبکر احمدبن عمرو بصری بزّار، نویسنده‌ی «المسند الکبیر»، در «رملة» از دنیا رفت.» ⁽⁴⁾3 - سیوطی گوید: «بزّار حافظ و علّامه‌ی مشهور است... .» ⁽⁵⁾4 - ازهری گوید: «سنن بزّار، حافظ ابوبکر احمدبن عبدالخالق بزّار عتکی...

ابن ابوخیثمه گوید: او رکنی از ارکان اسلام است. در زهد و تقوایش همانند ابن حنبل بود... .» ⁽⁶⁾

5 - دهلوی در کتابش، «التحفة»، او را به «عمدة المحدّثین» توصیف کرده و بر نقل او اعتماد نموده و در جاهای متعدّدی از آن کتاب، به روایت‌های او استشهاد کرده است.

11 - روایت ابن جریر طبری

اشاره

سیوطی بعد از نقل حدیث « أنا دارالحکمة و علیٌّ بابُها» از ترمذی و طبری و ابونعیم، سخن ترمذی را درباره‌ی آن آورده است که گفت: «ابن‌جریر سند این خبر را صحیح دانسته، امّا بر مبنای نظر دیگران به دو علّت باید آن را غیر صحیح شمرد، یکی اینکه فقط از این طریق نقل شده است، از علی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و دیگر این که سلمةبن‌کهیل نزد ایشان از کسانی به شمار می‌رود که با نقل او حجّتی برپا نمی‌شود.

و غیر از علی، دیگرانی هم در روایت این حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با او موافق هستند: حدیث کرد ما را محمّدبن ابراهیم فزاری از عبدالسّلام‌بن صالح بن‌هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس آن شهر را خواهد، باید از درش درآید.»

ابراهیم‌بن موسی رازی که شخصی غیر از فرّاء است از ابومعاویه با اسنادش مانند آن را برای ما حدیث کرد. این شیخ را نمی‌شناسم و غیر از این، حدیث دیگری از او نشنیدم. سخن ابن‌جریر پایان یافت.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ابن جزلة در «مختار مختصر تاریخ بغداد»- خطّی.

2 - سمعانی در «الأنساب»: الطبری.

3 - یاقوت در «معجم‌الأدباء» 6 / 423.

4 - نووی در «تهذیب الأسماء و اللغات» 1 / 78.

5 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ» 2 / 710 و در «العبر»

6 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر: حوادث 307»

7 - یافعی در «مرآة الجنان» 2 / 261

8 - سبکی در «طبقات الشّافعیّة» 2 / 135

9 - ابن‌الشحنة در «روضة المناظر»: حوادث 310

10 - اسدی در «طبقات الشّافعیة»- خطّی

11 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ / 307

12 - داووی در «طبقات المفسّرین» 2 / 106

هم‌چنین شرح حال او را در جلد «حدیث ولایت» به تفصیل آورده‌ایم.

فشرده‌ی گفته‌ی ابن‌خلّکان نیز از این قرار است: «در فنون بسیاری مانند تفسیر، حدیث، فقه، تاریخ و غیر آن‌ها پیشوا بود. او دارای نوشته‌های ظریفی در رشته‌های مختلفی است که نمایانگر گستره‌ی دانش و فزونی فضلش می‌باشد. او از پیشوایان مجتهد بود و از کسی تقلید نکرد. ابوالفرج معافی بن‌زکریای نهروانی معروف به «ابن‌طرار» بر مذهب او بود که بعد از این ذکرش خواهد آمد؛ ان‌شاء اللّه تعالی.

او در نقل، ثقه بود و تاریخش صحیح‌ترین و ثابت‌ترین تاریخ‌هاست. شیخ ابواسحاق شیرازی در«طبقات الفقهاء» او رادر زمره‌ی مجتهدین یاد کرده است... .» ⁽¹⁾ابوالفداء ایّوبی درباره‌ی او گوید: «او حافظ کتاب خدا و دانا به قرائت‌ها و بینا به معنی‌ها و از مجتهدین بود و از کسی تقلید نکرد، او فقیهی دانا و آگاه به گفته‌های اصحاب و تابعان و گروه بعدی بود... هنگامی که مُرد، عامه نسبت به او تعصّب ورزیده او را به رافضی بودن متّهم کردند، علّتش جز این نبود که او کتابی در اختلاف فقیهان نوشت و احمدبن‌حنبل را در آن ذکر نکرد؛ در این‌باره به او خبر دادند، گفت:

احمدبن‌حنبل فقیه نبود و فقط محدّث بود. این سخن بر حنبلی‌ها بسیار گران آمد؛ در حالی که تعداد بی‌شماری از آنان در بغداد بودند، پس هر آن‌چه که خواستند به

او دشنام دادند.» ⁽¹⁾جزری گوید: «امام ابوجعفر طبری آملی بغدادی یکی از بزرگان و صاحب تفسیر و تاریخ و تصنیف‌ها است. خطیب گفت: یکی از پیشوایان علم بود و به سخنش حکم می‌شود و به خاطر معرفت و فضلش، به رأیش مراجعه می‌شود. او دانش‌هایی را گرد آورده بود که کسی از افراد هم‌زمانش با او در آن شریک نبود، حافظ کتاب خداوند و دانا به قرائت‌ها و بینا به معانی، فقیه در احکام قرآن، دانا به سنّت‌ها و طریق آن، از صحیح و نادرست و ناسخ و منسوخ آن، آگاه به گفته‌های صحابه و تابعان، دانا به احوال مردم و خبرهایشان بود.» ⁽²⁾

12 - روایت ابوبکر باغندی

اشاره

ابن مغازلی گوید: «خبر داد ما را محمّدبن احمدبن عثمان از ابوالحسین محمّدبن مظفّربن موسی‌بن عیسی، حافظ بغدادی از باغندی محمّد بن محمّد بن سلیمان از محمّدبن مصفّا از حفص‌بن عمر عدنانی از علیّ‌بن‌عمر از پدرش از جریر از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است و به خانه‌ها جز از درهایشان وارد نمی‌شوند.» ⁽³⁾

شرح حالش

1 - سمعانی در: «الانساب» - باغندی.

2 - ذهبی در: تذکرة الحفاظ 2 / 736، العبر 2 / 153، دول الاسلام: حوادث 312.

3 - سیوطی در: طبقات الحفّاظ: 311.

و کتاب‌های دیگر، مراجعه شود.

13 - روایت اصم

اشاره

حاکم چنین گوید: «حدیث کرد ما را ابوالعبّاس محمّدبن یعقوب (اصم) از محمّدبن عبدالرّحیم هروی در رملة از ابوالصّلت عبدالسّلام بن‌صالح از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس آن شهر را خواهد، از آن دَر درآید.»

اسناد این حدیث صحیح است ولی مسلم و بخاری آن را روایت نکرده‌اند، و ابوصلت ثقه و امین است. من شنیدم که ابوالعبّاس محمّدبن یعقوب در «التّاریخ» می‌گوید: شنیدم عبّاس‌بن محمّد دوری می‌گفت: از یحیی‌بن معین درباره‌ی ابوصلت هروی پرسیدم، گفت: ثقه است. گفتم: مگر حدیث مدینة العلم را از ابومعاویه از اعمش نقل نکرده است؟ گفت: محمّدبن جعفر فیدی آن را حدیث کرد و او ثقه و امین است.» ⁽¹⁾ابن مغازلی چنین گوید:

«خبر داد ما را ابوالقاسم فضل‌بن محمّدبن عبداللّه اصفهانی هنگامی که به مسجد ما در واسط آمد در ماه رمضان سال چهارصد و سی و چهار و املاء کرد بر ما از ابوسعید محمّدبن موسی‌بن فضل‌بن شاذان صیرفی در نیشابور، از ابوالعبّاس محمّدبن یعقوب اصم، از محمّدبن عبدالرّحیم هروی از عبدالسّلام بن‌صالح از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، نزد آن در، بیاید.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - سمعانی:

«أَصمّ صفت کسی است که نمی‌شنود، از صمم مشتق می‌شود و کسی که به این نام در مشرق و مغرب شهرت دارد، ابوالعبّاس محمّدبن یعقوب است که محدّث

بلامنازع دوران خویش بود وهرگزدر راست‌گویی وصحّت روایت اواختلاف نشده است.حاکم ابوعبداللّه حافظ گوید: در سرزمین‌های اسلامی کسی را مانند او ندیدیم که مسافران برای شنیدن حدیث به سوی اوبروند و همین بسنده است برای شرافت و شهرت و مقام والای او در دین و مقبولیت او در سرتاسر کشورهای اسلامی.» ⁽¹⁾2 - ذهبی:

«اصم، امام ثقه و محدّث مشرق زمین است. حاکم گوید: شنیدم محمّد بن فضل بن خزیمه گفت: از جدّم پیشوای پیشوایان شنیدم هنگامی که درباره‌ی کتاب «المبسوط» شافعی از او سؤال شد گفت: آن را از ابوالعبّاس اصم بشنوید. او ثقه است او را دیدم که در مصر (حدیث) می‌شنید و شنیدم ابواحمد حافظ می‌گفت:

شنیدم عبدالرّحمان بن‌ابوحاتم می‌گوید: راوی برای کتاب «المبسوط» جز ابوالعبّاس وراق نمانده است و به ما خبر رسید که او ثقه و راستگوست.» ⁽²⁾و ذهبی در کتاب «العبر» گوید: «در آن سال محدّث خراسان و راوی دوران ابوالعبّاس اصمّ محمّدبن یعقوب درگذشت.» ⁽³⁾3 - سیوطی گوید: «اصمّ پیشوای سودمند، ثقه، محدّث مشرق‌زمین...

محدّث بلامنازع دوران خویش است... .» ⁽⁴⁾

14 - روایت ابوالحسن ابن تمیم بغدادی

پیشتر روایت او از این حدیث، از سخن حاکم، روشن شد و پس از این هم خواهد آمد.

15 - روایت ابوبکر ابن جعابی

اشاره

ابن‌شهر آشوب گوید:

«اجماع است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی دَرِ آن است، هر

کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» احمد از هشت نفر و ابراهیم ثقفی از هفت نفر، و ابن‌بطة و قاضی جعابی از شش نفر آن را روایت کرده‌اند.» ⁽¹⁾

شرح حالش

حافظ جلال‌الدّین سیوطی درباره‌اش چنین گوید:

«ابن‌جعابی حافظ برجسته، یگانه‌ی زمان خود، قاضی موصل، ابوبکر محمّدبن عمربن محمّدبن مسلم تمیمی بغدادی در ماه صفر سال 284 متولّد شد، و از ابن‌عقدة آموخت و «الابواب و الشّیوخ» را نوشت. دارقطنی و حاکم و ابونعیم از او روایت کردند و او آخرین یارانش بود. ابوعلی گفت: در مشایخ حافظتر از ابن جعابی ندیدم و از کسی شنیدم که می‌گفت: او دویست هزار حدیث در حفظ دارد و در مورد همین تعداد حدیث به مشکلات پاسخ می‌داد. بلکه او بر حافظان هم برتری داشت؛ زیرا متن‌ها را پیاپی با لفظهایش می‌خواند؛ در حالی که بیشتر حافظان در این زمینه کوتاهی می‌کنند. او در شناسایی مشکلات احادیث و رجال ثقه و تاریخ آنان، پیشتاز و پیشوا بود. در رجب سال 355 در بغداد از دنیا رفت.» ⁽²⁾

16 - روایت طبرانی

اشاره

آن را از حدیث ابن‌عبّاس روایت کرده است؛ آن‌جا که گوید:

«حدیث کرد ما را حسن‌بن‌علی معمّری و محمّدبن‌علی صائفی مکّی از ابوالصّلت عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی دَرِ آن است، هر کس دانش را خواهد، نزد دَرِ آن آید.» ⁽³⁾

ابن‌حجر هم با همین لفظ از او روایت کرده است، بر اساس آن‌چه که سیوطی در «شرح صحیح ترمذی» و «جمع‌الجوامع»، متقی در «کنزالعمال»، بدخشانی در «نزل الأبرار» و «مفتاح النجا»، مولوی مبین در «وسیلة النجاة» و ولی‌اللّه در «مرآةالمؤمنین» آورده‌اند که پس از این خواهد آمد، ان‌شاءاللّه‌تعالی.

و در همان کتاب آن را با لفظ دیگری از ابن‌عبّاس روایت کرده است. سیوطی گوید: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، نزد آن در، آید.

عق عد طب ک (عقیلی، ابن‌عدی، طبرانی، حاکم)» ⁽¹⁾و با همین لفظ، سمهودی در «جواهر العقدین» و متقی هندی در «کنز العمال» از او روایت کرده‌اند، که خواهد آمد.

روایت طبرانی از این حدیث از ابن‌عبّاس، از کتاب‌های «النکت البدیعات» و «شرح المواهب» و «الفوائد المجموعة» نیز آشکار می‌شود، آن‌گونه که در آینده خواهد آمد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

طبرانی در کتاب «الأوسط» این حدیث را از جابربن عبداللّه انصاری روایت کرده است؛ ابن‌حجر مکّی گوید:

«حدیث نهم: بزّار و طبرانی در «الأوسط» از جابربن عبداللّه آورده‌اند و طبرانی و حاکم و عقیلی در «الضعفاء» و ابن‌عدی از ابن‌عمر و ترمذی و حاکم از علی نقل کرده‌اند که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و س99لم فرمود، «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽²⁾روایت کردن طبرانی از حدیث جابر، در این کتاب‌ها هم آشکار می‌شود:

العقد النّبوی، النبراس، نزل الأبرار، مفتاح النجا، تحفة المحبین، اسعاف الرّاغبین، وسیلة النجاة و السیف المسلول که بعد از این خواهد آمد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

هم‌چنین آن را از حدیث ابن‌عمر هم نقل کرده است؛ که در عبارت کتاب «الصّواعق» دیدیم و آن را از عبارت این کتاب‌ها هم به زودی خواهیم دید:

نزل الأبرار، مفتاح النجا، تحفة المحبین، اسعاف الرّاغبین، وسیلة النجاة، ان‌شاءاللّه.

البتّه نقل این حدیث به طور مطلق از عبارت کتاب «کنوز الحقائق» او نیز، خواهد آمد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

1 - سمعانی در «الانساب الطبرانی»

2 - ابن‌خلّکان در «وفیات الاعیان 1 / 215»

3 - ذهبی در «العبر 2 / 315»

4 - یافعی در «مرآةالجنان 2 / 372»

5 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ/ 372»

6 - جزری در «طبقات القراء: 1 / 311»

شرح حال مفصّل او را از این کتاب‌ها و غیر آن‌ها، در جلد «حدیث طیر» آورده‌ایم.

ذهبی درباره‌اش چنین گوید:

«طبرانی، حافظ، امام، علّامه، حجّت، ابوالقاسم سلیمان‌بن احمدبن ایّوب‌بن مطیر شامی لخمی طبرانی مُسند دنیاست... .» ⁽¹⁾و در «دول الاسلام» آمده است: «مُسند دنیا، حافظ ابوالقاسم... .» ⁽²⁾قنوجی چنین گوید:

«او حافظ دوران خویش بود؛ در جست‌وجوی حدیث به مدّت سی و سه سال از شام به عراق، حجاز، یمن، مصر و شهرهای جزیره‌ی فراتیه سفر کرد و از بزرگان بسیاری حدیث شنید، تعداد استادانش به هزار تن می‌رسد، نوشته‌های او لذّت‌بخش، سودمند و غریب است، از جمله‌ی آن‌ها معجم‌های سه‌گانه است.» ⁽³⁾

«دهلوی» هم -مانند دیگران، در مواضعی از کتاب «التحفة» به خبرها و گفته‌های طبرانی تمسّک جسته است.

17 - روایت ابوبکر قفّال چاچی

اشاره

حاکم پس از نقل این حدیث، از روایت ابن‌عبّاس گوید:

«برای این حدیث با اسنادی صحیح، گواهی از حدیث سفیان ثوری وجود دارد: حدیث کرد مرا ابوبکر محمّدبن‌علی، فقیه امامِ چاچی قفّال در بخارا که من از او پرسیدم حدیث کرد مرا نعمان‌بن‌هارون بلدی در شهر «بلد» از اصل کتابش از احمدبن عبداللّه بن‌یزید حرّانی از عبدالرزّاق از سفیان ثوری از عبداللّه‌بن عثمان‌بن خثیم از عبدالرّحمان‌بن عثمان تیمی که گفت: شنیدم جابربن عبداللّه می‌گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است؛ هر کس دانش را خواهد، نزد آن دَر بیاید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - سمعانی: «امام ابوبکر محمّدبن علی‌بن اسماعیل قفّال چاچی یکی از پیشوایان دنیا در تفسیر و حدیث و فقه و لغت است.» ⁽²⁾و درباره‌ی قفّال گوید: «امام مسلّم مردم دوران خویش است. او امامی اصولی، لغوی و شاعر بود که عمرش را در طلب دانش و گسترش آن گذراند و یادش در شرق و غرب گسترده شد و کتاب‌های بسیار زیبایی نوشت... .» ⁽³⁾2 - رافعی گوید: «پیشوایی از پیشوایان اصحاب شافعی است، پیشرو در دانش است و کتاب‌های مشهوری در تفسیر و حدیث و اصول و فقه دارد.» ⁽⁴⁾3 - نووی گوید: «در ماوراءالنّهر پیشوای عصر خویش و داناترین آنان در

اصول بود و کتاب‌هایی از بهترین کتاب‌ها دارد. اوّل کسی است که در باب جدل، کتاب نوشت و رساله شافعی را شرح کرد. شیخ ابواسحاق در طبقاتش گوید:

کتاب‌های زیادی دارد که مانندش را دیگری ندارد... و امام ابوعبداللّه حلیمی گوید:

استاد ما، قفال چاچی داناترین دانشمند دروان خویش بود که ملاقاتش کردم... .» ⁽¹⁾4 - ابن‌خلکان گوید: «فقیه شافعی، امام مسلّم دوران خویش است او فقیه، محدّث، اصولی، لغوی و شاعر بود. در دوران او، در شافعی‌ها کسی مانند او در ماوراءالنهر نبود... .» ⁽²⁾5 - ذهبی گوید: «او در مذهب دارای وجهه‌ای است.» ⁽³⁾6 - یافعی گوید: «پیشوای بسیار دانشمند، فاضلِ مشهور، معروف به «قفّال کبیر» و «قفّال چاچی فقیه شافعی» پیشوای بی‌رقیب دوران و یگانه‌ی مسلّم روزگار خویش است. دارای تألیف‌های سودمند و روش ستوده‌ای است،... از دانشمندان بزرگ از جمله دو امام بزرگ، محمّدبن‌جریر طبری و پیشوای پیشوایان، محمّدبن‌خزیمه و هم‌ردیفانش روایت کرده است و گروهی از بزرگان از او روایت کرده‌اند؛ازجمله: حاکم ابوعبداللّه وابن‌مندة وابوعبدالرّحمان سلمی و دیگران... .» ⁽⁴⁾7 - سبکی گوید: «امام جلیل، یکی از پیشوایان دهر، دارای چیرگی در دانش‌ها و دست گشاده و جلالت کامل و عظمت فراوان است. در تفسیر، حدیث، کلام، اصول، فروع، پرهیزکاری و زهد، لغت و شعر، امام و پیشوا بود. یادآور دانش‌ها بود. درباره‌ی آن‌چه که به دست می‌آورد، پژوهش می‌کرد. از آن‌چه که داشت به خوبی بهره می‌گرفت. یگانه‌ی افراد زمان بود.

ابوعاصم عبادی درباره‌اش گوید: در میان یاران، فصیح‌ترین قلم را داشت و در ظرائف دانش‌ها، ژرف‌نگرتر و در بیان، سریع‌تر و در خرد استوارتر بود و از نظر سند حدیثی پایه‌ای رفیع‌تر داشت.

حلیمی گوید: استادمان قفّال، داناترین دانشمندان دوران خویش بود که با او ملاقات کردم ... حاکم ابوعبداللّه گوید: او فقیه، ادیب، پیشوای شافعیان دوران خویش در ماوراءالنّهر و در اصول، داناترین بود و در جست‌وجوی حدیث از همه‌ی آنان بیشتر مسافرت کرد. شیخ ابواسحاق شیرازی گوید: او امام بود و کتاب‌هایی دارد که کسی مانندش را ندارد... و ابن‌صلاح گوید: قفّال کبیر بزرگی از بزرگان مذهب، بلندآوازه و مجمع دانش‌هایی است که خود به آن‌ها آگاه است که دارای نوشته‌هایی است... .» ⁽¹⁾8 - اسنوی گوید: «یکی از پیشوایان اسلام است... .» ⁽²⁾

18 - روایت ابوالشیخ

اشاره

بر اساس گفته‌ی سخاوی، ابوالشیخ این حدیث را در «کتاب السنة» روایت کرده است. سخاوی گوید: «حدیث أنا مدینة العلم و علیّ بابها. حاکم در بخش «المناقب» در کتاب مستدرکش و طبرانی در معجم کبیرش و ابوالشّیخ ابن‌حیّان در «السنة» خودش و دیگران همگی از حدیث ابومعاویه‌ی نابینا از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس با این اضافه روایت کرده‌اند: هر کس آن علم را خواهد نزد آن دَر، بیاید.» ⁽³⁾همان‌گونه که به زودی از تصریح سمهودی و مناوی و زرقانی روایت او را خواهی دانست.

شرح حالش

1 - سمعانی گوید: «ابومحمّد عبداللّه‌بن عبداللّه‌بن جعفربن حیّان اصفهانی معروف به «ابوالشیخ»، حافظی بزرگ و ثقه است. کتاب‌های زیادی نوشت و ابونعیم احمدبن عبداللّه حافظ از او بسیار روایت کرده است. آخرین کسی که از او روایت

کرده، ابوطاهر محمّدبن احمدبن عبدالرّحیم، کاتبِ اصفهانی، می‌باشد.» ⁽¹⁾2 - ذهبی گوید: «ابوالشیخ، حافظ اصفهان و مُسند زمان خویش، امام ابومحمّد عبداللّه‌بن محمّدبن جعفربن حیّان انصاری، صاحب کتاب‌های پراکنده در نقاط عالم است و به ابوالشیخ شناخته می‌شود... با وسعت‌دانش و فراوانی حفظ، نیکوکار، خیّر، پرهیزکار و بسیار راستگو بود... ابن‌مردویه گوید: ثقه و امین است؛ تفسیر و کتاب‌های بسیاری در احکام و غیر آن تألیف کرد. ابوبکر خطیب گوید:

حافظ، استوار و بسیار راست‌گو بود... ابونعیم گوید: یکی از بزرگان و ثقه بود.» ⁽²⁾3 - سیوطی گوید: «ابوالشیخ حافظِ اصفهان و مُسند دوران خویش و پیشواست... با دانش وسیع و فراوانی حفظش یکی از بزرگان بود، نیکوکار، خیّر، امین، ثقه و با دقّت بود. تفسیر و کتاب‌های دیگری نوشت. در محرّم سال 369 از دنیا رفت.» ⁽³⁾هم‌چنین در کتاب «کفایة المتطلع» نوشته‌ی تاج‌الدّین دهان در زمره‌ی کتاب‌هایی که شیخ‌حسن عجیمی روایتشان کرده است، چنین گوید: «کتاب اخلاق النّبی صلی الله علیه و آله و سلم ، از امام محدّث ابوعبداللّه محمّدبن محمّدبن جعفربن حیان معروف به «ابوالشیخ»: خبر داد آن روایت را از شیخ محمّدبن علاءالدّین بابلی از محمّد حجازی شعرانی از معمّر محمّد ارکماس از حافظ احمدبن حجر عسقلانی از ابواسحاق ابراهیم بن‌صدیق رسّام که گفت: خبر داد مارا ابومحمّد اسحاق‌بن‌یحیی امدی از ابوسفیان خلیلِ حافظ از ناصربن‌محمّد ویری از جعفربن عبدالواحد ثقفی از ابوطاهر محمّدبن احمدبن عبدالرّحیم از نویسنده‌اش ابومحمّد عبداللّه‌بن محمّدبن جعفربن حیّان، پس او را یاد کرد.»

و شیخ حسن عجیمی از هفت استادی است که شاه ولیّ‌اللّه در «الإرشاد الی مهمات الاسناد» افتخار می‌کند که اسنادهایش به آنان می‌رسد و بنابراین، شیخ

ابوالشیخ حیانی از بزرگان استادهای پدر «دهلوی» می‌باشد. همچنین کابلی در «الصّواقع» و خود دهلوی در «التحفة» به روایت ابوالشیخ تمسّک می‌جویند... پس از شگفتی‌هاست که در یک مورد به روایت او متمسّک می‌شود و در موردی دیگر از آن دوری می‌جوید. آیا این چیزی جز تعصّب است؟!

19 - روایت «ابن سقا»

اشاره

ابن مغازلی گوید: « سخن ایشان صلی الله علیه و آله و سلم : من شهر دانشم: خبر داد ما را ابوالحسن احمدبن مظفّربن‌احمد عطّار، فقیه شافعی که حدیث را در سال 434 برایش خواندم پس به آن اقرار کرد. به او گفتم: خبر داد شما را ابومحمّد عبداللّه‌بن محمّدبن عثمان مزنی ملقّب به «ابن‌السّقا» حافظ واسطی از عمربن‌حسن صیرفی از احمد ابن‌عبداللّه بن‌یزید از عبدالرزّاق از سفیان ثوری از عبداللّه بن‌عثمان ازعبدالرّحمان‌بن بهمان ازجابربن عبداللّه که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بازوی علی را گرفت و فرمود: «این امیر نیکوکاران و قاتل کافران است. هر که او را یاری دهد، یاری می‌شود و بی‌یاور است هر کس او را بی‌یاور نهد.» سپس صدایشان را بلند کرده فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، نزد آن دَر، بیاید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ابن‌مغازلی در «ذیل تاریخ واسط خطّی»

2 - سمعانی در «الأنساب السقا»

3 - ذهبی در «تذکرة الحفاظ 3 / 965» و «العبر 2 / 365»

4 - ابن ناصرالدّین در «الطّبقات»

5 - سیوطی در «طبقات الحفاظ / 385»

6 - بدخشانی در «تراجم الحفّاظ - خطّی»

دراین‌جا به بیان ذهبی در «العبر» بسنده می‌کنیم که گوید: «ابومحمّدبن‌سقا، حافظ عبداللّه‌بن محمّدبن عثمان واسطی است، از ابوخلیفة و عبدان و هم‌ردیفان این دوروایت کرده است. جزازحافظه‌اش چیزی حدیث نکرد. درجمادی الآخراز دنیارفت واز بزرگان اهل واسط و دارای حشمت بود، پدرش او را به مسافرت بُرد.» ⁽¹⁾

20 - روایت ابواللیث

اشاره

ابواللّیث نصربن‌محمّد سمرقندی حدیث مدینةالعلم را چنین روایت می‌کند: «از قیس‌بن ابوحازم نقل شده که گفت: مردی نزد معاویه آمد و مسأله‌ای از او پرسید، گفت: آن را از علیّ‌بن‌ابی‌طالب بپرس که او به آن داناتر است. آن مرد گفت:

سخن تو برایم دل‌پذیرتر از سخن علی است. معاویه گفت: بسیار بد گفتی و کار ناشایستی کردی، از مردی کراهت داری که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را برای دانش به شدت می‌جنبانید و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: یا علی تو نزد من مانند هارون نزد موسی هستی؛ مگر اینکه بعد از من پیامبری نیست و عمربن‌خطّاب همواره از او می‌پرسید و برمی‌گرفت و من خودم دیدم که هرگاه بر عمربن‌خطاب چیزی مشکل می‌شد، می‌گفت: علیّ‌بن ابی‌طالب آن جاست. سپس معاویه به آن مرد گفت: بلند شو، خداوند پاهایت را بر پا ندارد و نامش را از دیوان حذف کرد.

و روایت شده که سؤال کننده‌ای از عایشه درباره‌ی مسح بر کفش پرسید، گفت: درباره‌ی آن از علیّ‌بن ابی‌طالب بپرسید؛ او به سنّت داناتر است.

و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - ذهبی در «تذکرة الحفاظ»

2 - عبدالقادر در «الجواهر المضیة فی طبقات الحنفیة 2 / 196»

3 - کفوی در «کتائب أعلام الأخیار خطّی»

4 - قاری در «الأثمار الجنیّة فی طبقات الحنفیّة»

5 - دهان در «کفایة المتطلع خطّی»

6 - کاتب چلبی در «کشف الظنون 441»

و در جلد «حدیث طیر» به تفصیل شرح حالش را آوردیم.

21 - روایت محمّدبن مظفّر بغدادی

اشاره

ابن‌مغازلی گوید: «ما را خبر داد محمّدبن احمدبن عثمان از ابوالحسین محمّدبن مظفّربن موسی‌بن عیسی، حافظ بغدادی، از باغندی محمّدبن محمّدبن سلیمان از محمّدبن مصفّا از حفض‌بن عمر عدنی از علیّ‌بن‌عمرو از پدرش از جریر از علی علیه السلام که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است و خانه‌ها را جز از درهایشان وارد نمی‌شوند.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ذهبی در «تذکرة الحفاظ 3 / 980» و «العبر 3 / 12» و «دول الاسلام 1 / 231» شرح حال او را آورده است.

2 - صفدی در «الوافی بالوفیات 4 / 34»

3 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ/ 389»

و دیگران... و ما شرح حال او را در جلد «حدیث ثقلین» به تفصیل آورده‌ایم.

22 - روایت «ابن شاهین»

اشاره

ابن‌شهر آشوب گوید: « اجماع بر این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید. احمد

از هشت طریق و ابراهیم ثقفی از هفت طریق و ابن‌بطه از شش طریق و قاضی جعابی از شش طریق و ابن‌شاهین از چهارطریق آن را روایت کرده‌اند.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - سمعانی در «الأنساب»

2 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث 385»

3 - خوارزمی در «اسماء رجال مسانید ابی‌حنیفة»

4 - ذهبی در «العبر 3 / 29»

5 - یافعی در «مرآة الجنان 2 / 426»

6 - جزری در «طبقات القراء 1 / 588»

7 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ / 392»

8 - داودی در «طبقات المفسّرین 2 / 2»

9 - دیار بکری در «الخمیس: حوادث 385»

10 - زرقانی در «شرح المواهب اللدنیّة 1 / 166»

در این‌جا برای اختصار، به خلاصه‌ای از شرح حال ابن‌شاهین از «تذکرة الحفّاظ» بسنده می‌کنیم:

«ابن‌شاهین، حافظ، دانش‌گستر، مکثر و محدّث مشهور عراق است. ابن ماکولا گوید: ثقه و امین است در شام و فارس و بصره حدیث شنید. باب‌ها و شرح‌حال‌ها را جمع‌آوری کرد و چیزهای بسیاری نوشت. ازهری گوید: ابن‌شاهین ثقه است و نزد او از بغوی هفت‌صد رساله وجود دارد. ابن ابوالفوارس گوید: ثقه و امین است و تصنیفات بسیاری دارد و کسی به پایه او نمی‌رسد.» ⁽²⁾

23 - تأیید صاحب بن عباد

اشاره

ابن‌شهرآشوب در کتاب «مناقب»، شعر بعضی شاعران درباره‌ی دانش

امیرالمؤمنین علیه السلام را گواه می‌گیرد، از جمله شعر صاحب‌بن‌عباد:

کان النّبی مدینة هو بابها *** لو أثبت النّصاب ذات المرسل

و نیز گوید:

باب المدینة لاتبغوا سواه لها *** لتدخلوها فخلّوا جانب التّیه

و در یادکرد کسانی که حدیث «ردّالشّمس» را به نظم آورده‌اند از صاحب‌بن‌عباد آورده است:

کان النّبی مدینة العلم الّتی *** حوت الکمال و کنت أفضل باب

ردّت علیک الشمس و هي فضیلة *** ظهرت فلم تستر بلف نقاب

شرح حالش

1 - ثعالبی در «یتیمة الدهر 3 / 31-118»

2 - ابن‌خلکان در «وفیات الأعیان 1 / 75»

3 - ابوالفداء ایّوبی در «المختصر- حوادث 385»

4 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث 385»

5 - ذهبی در «العبر حوادث 385»

6 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث 385»

7 - یافعی در «مرآةالجنان حوادث 385»

8 - سیوطی در «بغیة الوعاة/ 196»

و ما شرح حال مفصّل او را در جلد «حدیث طیر» آورده‌ایم.

24 - روایت ابن شاذان سکری حربی

اشاره

این‌گونه در کتاب «الأمالی» حدیث را روایت کرده است: «حدیث کرد ما را اسحاق‌بن‌مروان، از پدرش از عامربن‌کثیر سرّاج از ابوخالد از سعدبن‌طریف از اصبغ‌بن‌نباته از علیّ‌بن‌ابی‌طالب که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، ای علی! دروغ گوید هر کسی ادّعا کند از غیر درش وارد آن می‌شود.»

شرح حالش

1 - سمعانی در «الأنساب سکری»

2 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث 386»

3 - ذهبی در «العبر حوادث 386»

شرح حال او در جلد «حدیث طیر» آورده‌ایم.

25 - روایت ابن بطة

اشاره

از بیان ابن‌شهر آشوب معلوم شد که ابن‌بطّه حدیث را از شش طریق روایت کرده است.

شرح حالش

1 - سمعانی در «الأنساب العکبری»

2 - ابن‌ناصرالدّین در «الطّبقات خطّی»

3 - بدخشانی در «تراجم الحفّاظ خطّی»

و افرادی دیگر. در جلد «حدیث طیر» از تمسّک و اعتماد ابن‌تیمیّه به روایت‌های او یاد کردیم. هم‌چنین در جلد «حدیث تشبیه» بیان کردیم که ابن‌بطة از

استادان بزرگ شاه ولیّ‌اللّه، پدر «دهلوی» می‌باشد.

26 - روایت حاکم

اشاره

این روایت را از طریق‌های بسیاری آورده و گفته است: «حدیث کرد ما را ابوالعبّاس محمّدبن‌یعقوب از محمّدبن‌عبدالرّحیم هروی در شهر «رملة» از ابوالصلت عبدالسّلام‌بن صالح از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهری از دانشم و علی دَرِ آن می‌باشد، هر کس آن شهر را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» و این حدیثی با اسناد صحیح است ولی آن‌دو نقلش نکرده‌اند؛ در حالی‌که ابوالصّلت ثقه و امین است و من از ابوالعبّاس محمّدبن‌یعقوب در «التّاریخ» شنیدم که می‌گفت: از عبّاس‌بن‌محمّد دوری شنیدم که می‌گفت: از یحیی‌بن‌معین درباره‌ی ابوالصلت هروی پرسیدم، گفت: او ثقه است.

گفتم: آیا حدیث «من شهر دانشم» را از ابومعاویه از اعمش نقل نکرده است؟ گفت:

محمّدبن‌جعفر فیدی هم آن رانقل کرده و او ثقه و امین است.

از ابونصر احمدبن‌سهل، فقیه قبّانی که پیشوای دورانش در بخارا بود، شنیدم که می‌گفت: شنیدم حافظ، صالح‌بن محمّدبن حبیب، در حالی که درباره‌ی ابوصلت هروی از او پرسیدند، می‌گفت: یحیی‌بن‌معین در حالی که ما همراهش بودیم به ابوصلت وارد شد، بر او سلام کرد، هنگامی که بیرون آمد، او را دنبال کردم و گفتم:

خدایت رحمت کند درباره‌ی ابوصلت چه می‌گویی؟ گفت: او بسیار راست‌گوست.

گفتم: او حدیث اعمش را از مجاهد از ابن‌عبّاس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت می‌کند که:

«من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، از دَرِ آن وارد شود»؟ گفت: این حدیث را دانشمند اهل فید (محمّدبن‌جعفرفیدی) از ابومعاویه از اعمش نیز نقل کرده؛ همان‌گونه که ابوصلت روایت کرده است.

در تأیید صحّت آن‌چه یحیی‌بن‌معین آورده است، ابوحسین محمّدبن احمدبن تمیم قنطری گوید: حسین بن‌فهم از محمّدبن یحیی بن‌ضریس از محمّدبن‌جعفر فیدی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس نقل کرده که

گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس آن شهر را خواهد، باید نزد آن در بیاید. حسین‌بن‌فهم گفت: ابوصلت هروی آن را از ابومعاویه برایمان نقل کرد.

حاکم گوید: بهره‌گیرنده از این دانش باید بداند که حسین بن فهم بن عبدالرّحمان ثقه، امین و حافظ است. و این حدیث گواهی از حدیث سفیان ثوری با اسناد صحیح دارد: مرا حدیث کرد ابوبکر محمّدبن‌علی، فقیه، امام چاچی قفّال در بخارا - و من از او پرسیدم - مرا حدیث کرد نعمان‌بن‌هارون بلدی در شهر «بلد» از اصل کتابش از احمدبن عبداللّه بن‌یزید حرّانی از عبدالرزّاق از سفیان ثوری از عبداللّه‌بن عثمان بن‌خثیم از عبدالرّحمان بن‌عثمان تیمی که گفت: شنیدم جابربن عبداللّه می‌گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ⁽¹⁾گویم:

حاکم در صحیح دانستن و تنقیح این حدیث شریف بسیار کوشیده است.

بارها و بارها سندش را صحیح شمرده تا دشمنی انکارکنندگان را سست و شک تردیدکنندگان را از ریشه بَرکَند... و همه‌ی سپاس از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان است.

حاکم هم‌چنین حدیث «مدینة العلم» را به روایت امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده است... سیوطی گوید: «ترمذی و حاکم از علی روایت کرده‌اند که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن شهر است.» ⁽²⁾این واقعیت از کتاب‌های «الصواعق، العقد النبوی، النبراس، شرح المواهب، نزل الأبرار، مفتاح النجا، تحفة المحبّین، اسعاف الرّاغبین، وسیلة النّجاة، مرآة المؤمنین و ینابیع المودّة، نیز به دست می‌آید.

حاکم آن را از حدیث ابن‌عمر هم نقل کرده است. ابن‌حجر گوید: «حدیث

نهم: بزّار و طبرانی در «الأوسط» از جابربن‌عبداللّه و طبرانی و حاکم و عقیلی در «الضّعفاء» و ابن‌عدی از ابن‌عمر، ترمذی و حاکم از علی روایت کرده‌اند که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽¹⁾در کتاب‌های: العقد النبوی و نزل الأبرار، مفتاح النجا، تحفة المحبین، اسعاف الرّاغبین، وسیلة النجاة، مرآة المؤمنین، ینابیع المودّة هم این حدیث ذکر شده است که در آینده بدان آگاه خواهی شد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

1 - ابوموسی مدینی در «المصنف المفرد خطّی»

2 - عبدالغافر فارسی در «تاریخ نیشابور»

3 - فخر رازی در «مناقب الشّافعی»

4 - ابن‌اثیر در «جامع الاصول» و «الکامل حوادث 405»

5 - نووی در «تهذیب الأسماء و اللغات»

6 - ابن‌خلکان در «وفیات الأعیان 3 / 408»

7 - ابوالفداء ایّوبی در «المختصر 2 / 144»

8 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 3 / 1039»

9 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر 1 453/»

10 - خطیب تبریزی در «رجال المشکاة که به ضمیمه‌ی کتاب المشکاة چاپ شده است»

11 - یافعی در «مرآةالجنان حوادث 405»

12 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 4 / 155»

13 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ / 409»

14 - قنوجی در «التاج المکلّل / 113»

و دیگران... . بخشی از شرح حال‌هایش را در جلدهای پیشین آوردیم و بخشی دیگر را در جلدهای بعدی خواهیم آورد.

هم‌چنین شاه ولیّ‌اللّه دهلوی در کتاب «قرة العینین» او را تجدیدکننده‌ی دین در آغاز قرن چهارم دانسته و در آن کتاب و هم‌چنین در کتاب «إزالة الخفاء» به روایت‌های او تمسّک می‌جوید و خود دهلوی نیز در کتابش «التحفة» چنین کرده است.

27 - تأیید فردوسی

اشاره

ابوالقاسم حسن‌بن اسحاق فردوسی حدیث «مدینة العلم» را مرسل مسلَّم دانسته و در «شاه‌نامه» چنین گوید:

چهارم علی بود جفت بتول *** که او را به خوبی ستاید رسول

که من شهر علمم علیم دَرست *** درست این سخن، قول پیغمبر است

گواهی دهم کاین سخن را ز اوست *** تو گویی دو گوشم بر آواز اوست

بدان باش کو گفت، زان برمگرد *** چو گفتار و رایت نیاور بدرد

گویم: این بهترین گواه بر شهرت حدیث «مدینة العلم» و گسترش آن میان امّت از دوران‌های قدیم و دلیلی است بر درستی و ثابت‌بودنش نزد همه‌ی مسلمانان، حتّی متعصّب‌های اهل سنّت؛ زیرا فردوسی شاه‌نامه را به فرمان سلطان‌محمود فرزند سبکتکین به نظم درآورد که از سرسخت‌ترین دشمنان شیعیان و پیروان اهل بیت علیهم السلام بود. به علم حدیث دلبستگی داشت و از فقیهان شافعی بود، اگر در این حدیث جایی برای طعن بود، آن را انجام می‌داد. این گفته‌های بعضی از دانشمندان اهل سنّت در ستایش اوست:

شرح حال سلطان محمود

1 - ابن‌تیمیّه در کتاب «منهاج السنّة» گوید: «امّا نمازی که علامه حلّی یاد کرده که ابوحنیفه جایزش نمی‌داند و نزد یکی از پادشاهان به جا آورده تا پادشاه از مذهبش برگشته است، دلیلی بر فساد مذهب اهل سنّت نمی‌باشد، چون آنان می‌گویند که حق از ایشان بیرون نیست و نمی‌گویند که هیچ‌یک از آنان خطا نمی‌کند و این نماز را اکثریت اهل سنّت مانند مالک و شافعی و احمد ناروا می‌دانند. و پادشاهی را که یاد کرده محمودبن‌سبکتکین است و او بازگشت به آنچه که سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌دانست. او از نیکان و عادل‌ترین شاهان بود و نسبت به بدعت‌گذاران به ویژه رافضی‌ها بسیار سخت‌گیر بود.»

2 - ابن‌خلکان گوید: «امام الحرمین ابوالمعالی عبدالملک جوینی - که پیشتر یاد شد - در کتابش که «مغیث الخلق فی اختیار الأحق» نام دارد، آورده است: سلطان محمود بر مذهب ابوحنیفه بود و شیفته‌ی علم حدیث بود، در حضورش استادان حدیث می‌خواندند و او می‌شنید و در مورد آن‌ها توضیح و تفسیر می‌طلبید، وقتی اکثر آن‌ها را موافق با مذهب شافعی یافت، علمای هر دو مذهب را در مرو گِرد آورد و از آنان درخواست کرد در مورد ترجیح یک مذهب بر دیگری سخن بگویند، پس موافقت شد که در حضور او دو رکعت نماز بر مذهب امام شافعی و دو رکعت بر مذهب ابوحنیفة بخوانند، تا سلطان بنگرد و بیندیشد و نیکوترین را برگزیند. قفّال مروزی - که پیشتر یاد شد با طهارت فراوان و شرایط معتبر طهارت و پوشش و مقابل قبله ایستادن با انجام رکن‌ها و حرکت‌ها و سنّت‌ها و آداب و واجبات، به طور کمال و تمام دو رکعت نماز به جا آورد و گفت: این نمازی است که امام شافعی کمتر از آن را جایز نمی‌داند.

سپس دو رکعت نماز آن‌گونه که ابوحنیفه جایز می‌داند به جا آورد، پوست دبّاغی شده‌ی سگی را پوشید و جای نمازش را آلوده به نجاست کرد با عرق خرما وضو گرفت و چون در میانه‌ی تابستان و در بیابان بود مگس و پشه جمع شد و وضوی او وارونه و واژگون بود، سپس رو به قبله ایستاد و بدون نیّت در وضو به نماز

ایستاد و به زبان فارسی تکبیر گفت و یک آیه به فارسی خواند «دو برگ سبز» (ترجمه‌ی مُدّهامّتان) و بدون رکوع رفتن مانند نوک زدن خروس دوبار پیاپی سرش را به زمین زد و تشهّد خواند و در پایان بدون سلام‌گفتن از ماتحت خود صدایی برآورد و گفت: ای سلطان! این نماز ابوحنیفه است.

پادشاه گفت: اگر این نماز، نماز ابوحنیفه نباشد تو را می‌کشم، چون این چنین نمازی را هیچ دین‌داری جایز و روا نمی‌داند. حنفی‌ها انکار کردند که این نماز ابوحنیفه باشد. قفّال دستور داد کتاب‌های ابوحنیفه را بیاورند، سلطان به یک مسیحی که نویسنده بود دستور داد کتاب‌های هر دو مذهب را بخواند، پس نماز بر مذهب ابوحنیفه را همان‌گونه یافت که قفّال حکایت کرده بود، آنگاه پادشاه از مذهب ابوحنیفه دوری نمود و به مذهب شافعی تمسّک جست. سخن امام حرمین پایان یافت.

افتخارهای سلطان‌محمود بسیار بود و روش او بهترین روش‌ها و تولّدش در شب عاشورای سال سیصد و شصت و یک و مرگش در ماه ربیع‌الآخر و گفته شده در یازدهم صفر سال چهارصد و بیست و یک یا دو در غزنه بود.» ⁽¹⁾3 - ذهبی گوید: «عبدالغافر فارسی گفت: او راست نیّت در بالابردن کلمةاللّه تعالی، در جنگ‌هایش پیروز بود؛ سالی از سال‌های سلطنتش خالی از یک جنگ یا یک مسافرت نبود. او باهوش، دوراندیش، و خوش‌فکر بود. مجلس او جایگاه رفت و آمد دانشمندان بود...» ⁽²⁾4 - یافعی: آن‌گونه که پیشتر آمد. ⁽³⁾5 - سبکی گوید: «محمودبن‌سبکتکین پادشاه بزرگ، ابوالقاسم، سیف‌الدوله، فرزند امیرناصرالدّوله ابومنصور: یکی از پیشوایان دادگر و کسی که کشورها و بندگان تسلیم او شدند و زیبایی آثارش نمایان شد، پیش از سلطنت، «سیف‌الدوله» لقب

داشت و بعد از آن «یمین الدّوله» لقب گرفت و بر اساسِ این لقب، «الکتاب الیمینی» را ابوالنصر محمّدبن‌عبدالجبّار عتبی درباره‌ی زندگی این پادشاه نوشت و مردم خوارزم و سرزمین‌هایی که بر آن حکومت می‌کرد، به این کتاب توجّه و عنایت دارند و لفظهایش را با دقّت، ضبط و نگه‌داری می‌کنند، بیش از توجّه مردم سرزمین ما به «مقامات حریری».

این پادشاهی پیشوا، عادل، شجاع، پیشی‌جو، فقیه، دانا، جوان‌مرد، بخشنده، سعادتمند و تأیید شده بود. بررسی که کردم، در دادگری بعد از عمربن‌عبدالعزیز ، چهارنفر را یافتم که پنجمی ندارند امّا برای بعضی از مردم زمان به درازا نکشید و آثاری ماندنی از آنان دیده نشد و آنان عبارتند از سلطان‌محمود و نظام‌الملک وزیر - میان این دو فاصله‌ی زمانی وجود دارد و در کشور ما، یک سلطان و یک پادشاه، سلطان صلاح‌الدّین یوسف‌بن‌ایّوب فتح‌کننده‌ی بیت‌المقدّس، و پیش از او پادشاه نورالدّین محمودبن‌زنکیِ شهید... .» ⁽¹⁾هم‌چنین شرح‌حال فردوسی رادولت شاه سمرقندی در«تذکرة الشعراء57/» آورده است و بخشی از احوال او را با سلطان محمودبن‌سبکتکین به تفصیل بیان داشته است... به آن مراجعه کنید.

28 - روایت ابوبکربن مردویه

اشاره

این روایت را از حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده و می‌گوید: «از علی نقل شده که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی دَرِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.»

و از حدیث ابن‌عبّاس چنین آورده است: «از ابن‌عبّاس نقل شده که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.»

از بیان شوکانی هم - که خواهد آمد روایت او از حدیث ابن‌عبّاس آشکار می‌شود. ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

1 - سمعانی در «الأنساب البیهقی»

2 - یاقوت حموی در «معجم البلدان 2 / 346»

3 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 4 / 1212» و «العبر حوادث 458»

4 - ابن‌کثیر در «التّاریخ حوادث 458»

5 - سبکی در «الطّبقات خطّی»

6 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ/ 446»

7 - زرقانی در «شرح المواهب اللدنیّة 1 / 68»

29 - روایت ابونعیم

اشاره

این حدیث را ابونعیم اصفهانی در کتاب «معرفة الصحابة» آورده است. در کتاب «جمع الجوامع» از جلال سیوطی چنین آمده است: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ابونعیم در کتاب «المعرفة» از علی نقل کرده است.» ⁽¹⁾هم‌چنین سیوطی گوید: « حدیث شانزدهم: از او - یعنی از علی - نقل شده که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ابونعیم در «المعرفة» آن را روایت کرده است.» ⁽²⁾نقل ابونعیم از حدیث، در کتاب «المعرفة» از کتاب‌های «الاکتفاء» و «نزل‌الأبرار» و «مفتاح‌النجا» و «تحفةالمحبّین» نیز بر می‌آید. و نورالدّین سلیمانی هم در کتاب «الدر الیتیم» آن را نقل کرده که خواهد آمد، ان‌شاءاللّه‌تعالی.

هم‌چنین ابونعیم معنی حدیث «شهردانش» را در زمره‌ی لقب‌های

امیرالمؤمنین علیه السلام آورده است و این دلیلی بر اثبات بدون تردید آن می‌باشد و این متن سخن اوست در شرح حال آن امام علیه السلام :

«آقای قوم، دوستدار مردم، محبوب معبود، درِ شهر حکمت‌ها و دانش‌ها، سرلوحه‌ی خطاب‌ها، شکافنده و نمایان‌کننده‌ی اشاره‌ها، پرچم ره یافتگان و نور اطاعت‌کنندگان، ولیّ پرهیزکاران و امام دادگران، در پذیرش ایمان از همه جلوتر و در حکم و یقین از همه پایدارتر، در بردباری از همه والاتر و در دانش از همه‌برتر، علیّ‌بن‌ابی‌طالب ، پیشوای پرهیزکاران، زینت عارفان، خبردهنده از حقیقت‌های توحید، اشاره‌کننده به درخشش‌های علم یگانه‌پرستی، دارنده‌ی قلب بسیار خردمند و زبان بسیار پرسشگر و گوش شنوا و پیمان وفادار، چشم‌های فتنه‌ها را کور کرد و از محنت‌های گوناگون دوری گزید، ناکثین را عقب زد، قاسطین را خوار و مارقین خشن در دین خدا را سرکوب کرد، در راه خدا از ملامت هیچ‌کس نهراسید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - فخر رازی در «مناقب الشّافعی»

2 - ابن‌اثیر در «الکامل: حوادث: 430»

3 - خوارزمی در «اسماء رجال مسانید أبی‌حنیفة»

4 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 1 / 26»

5 - ابوالفداء ایّوبی در «المختصر حوادث 430»

6 - ذهبی در «تذکرة الحفاظ 3 / 1092» و «العبر 3 / 170» و «دول الاسلام حوادث: 430»

7 - ابن‌وردی در «تتمةالمختصر حوادث: 430»

8 - خطیب تبریزی در «اسماء رجال المشکاة (با مشکاة چاپ شده) 3 / 805»

9 - صفدی در «الوافی بالوفیات 7 / 81»

10 - یافعی در «مرآة الجنان - حوادث 430»

11 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 4 / 18»

12 - اسنوی در «طبقات الشافعیة 2 / 474»

13 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ/ 423»

14 - شعرانی در «لواقح الأنوار فی طبقات الأخیار»

15 - دیار بکری در «الخمیس حوادث 430»

16 - قنوجی در «التّاج المکلل/ 31»

17 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

و دیگران که در دیگر جلدهای کتاب خواهد آمد.

ابن‌خلکان گوید: «حافظ ابونعیم احمد بن عبداللّه بن‌احمد بن‌اسحاق بن‌موسی‌بن مهران اصفهانی، حافظ مشهور و نویسنده‌ی کتاب «حلیة الأولیاء» از بزرگان محدّثان و حافظان ثقه بود. از فضلا درس گرفت و از او درس گرفتند و بهره بردند و کتاب «حلیه»ی او از بهترین کتاب‌ها است و کتاب «تاریخ اصفهان» هم دارد که از آن نقل کردم... .» ⁽¹⁾و در کتاب «العبر» آورده است:

«در اسنادهای بلندمرتبه‌اش یگانه‌ی دنیا بود، همراه با حفظ و ژرف‌نگری در حدیث و در فنونش... کتاب‌های ارزشمندی نوشت که در بلاد مختلف شهرت دارند.» ⁽²⁾

30 - روایت احمدبن مظفّر، فقیه شافعی

اشاره

همان‌گونه که از کتاب «المناقب» ابن‌مغازلی گذشت، حدیث «مدینة العلم» را با اسنادش از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده است و در آینده نیز از آن آگاه خواهی

شد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

ذهبی شرح حالش را آورده است ⁽¹⁾و جلالت او از روایت‌کردن ابن‌مغازلی از او و توصیف او به «فقیه شافعی» در چند جای کتاب «المناقب» نمایان می‌شود.

31 - روایت ابوالحسن ماوردی

اشاره

این حدیث را بزرگ قاضیان، ابوالحسن علیّ‌بن محمّدبن حبیب بصری شافعی، معروف به «ماوردی» روایت کرده است. ابن‌شهر آشوب در مناقب آورده است:

« اجماع است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی دَرِ آن است، هر کس دانش خواهد، باید نزد آن در بیاید.» احمد از هشت طریق، ابراهیم ثقفی از هفت طریق، ابن‌بطّة از شش طریق، قاضی جعابی از شش طریق، ابن‌شاهین از چهار طریق، خطیب از سه طریق، یحیی‌بن‌معین از دو طریق و هم‌چنین سمعانی و قاضی ماوردی و ابومنصور سکری آن را روایت کرده‌اند.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - سمعانی: «بزرگ قاضیان، ابوالحسن علیّ‌بن‌محمّدبن حبیب بصری معروف به «ماوردی» از مردم بصره و ساکن بغداد، از بزرگان فقیهان شافعی بود.

کتاب‌هایی در اصول و فروع فقه و غیره دارد. خطیب گوید: از او حدیث نوشته‌ام و ثقه بود.» ⁽³⁾2 - ابن‌اثیر گوید: «او پیشوا بود و کتاب‌های زیادی در علوم مختلف دارد؛

یکی از آن‌ها «الحاوی» است. هشتاد و شش سال عمر کرد.» ⁽¹⁾3 - ابن‌خلکان: «از چهره‌های برجسته و بزرگان فقهای شافعی و نگهبان مذهب بود و کتاب «الحاوی» از اوست. هر که کتاب او را مطالعه کرد، به تبحّر و معرفت کامل او به مذهب گواهی داد. در شهرهای بسیاری قضاوت به او واگذار شده بود... .» ⁽²⁾4 - ذهبی: «در فقه و اصول و تفسیر، پیشوا و نسبت به ادبیات عرب، بینا بود... .» ⁽³⁾5 - یافعی: «پیشوای بسیار دانشمند و دریای بزرگ و داورترین قضات... .» ⁽⁴⁾6 - سبکی: «ابوالحسن ماوردی نویسنده‌ی «الحاوی»، پیشوای جلیل القدر و بلندمرتبه... او امامی بلندمرتبه و باجلالت بود، دستی گشاده در مذهب و آگاهی فراوانی در دیگر دانش‌ها داشت. شیخ ابواسحاق گفت: در بصره و بغداد سال‌های بسیاری درس خواند و در فقه و ادبیات، کتاب‌های فراوانی دارد و حافظ مذهب بود و خطیب گفت: از فقهای بزرگ شافعی است و کتاب‌های متعدّدی در اصول و فروع فقه و غیر آن دارد و گفت: در کل کشور قضاوت به او واگذار شده بود، یکی از پیشوایان بود و دارای نوشته‌های نیکویی در هر رشته از دانش بود... .»

آن‌چه ماوردی در کتاب «ادب الدّین و الدّنیا» می‌آورد بیانگر دیانت و مجاهده‌اش با نفس خویش است:

«از چیزهایی که در مورد خود می‌یابم اینکه در اقسام بیع‌ها کتابی تألیف کردم. در آن از کتاب‌های دیگران هرچه توانستم گِرد آوردم و سخت کوشیدم و ذهن خود را به کار گرفتم تا کامل شد و به پایان رسید. از آن به خود می‌بالیدم و می‌پنداشتم که آگاه‌ترین مردم در این رشته هستم. در مجلسی بودم که دو مرد اعرابی پیش من آمدند و از بیعی پرسیدند که در بادیه انجام داده بودند که آن‌عقد،

شرط هایی در ضمن خود داشت که چهار مسأله در مورد آن مطرح بود که برای هیچ‌کدام پاسخی نمی‌دانستم. سر به زیر انداخته، به حال خود و آن دو نفر می‌اندیشیدم که گفتند: آیا برای آن‌چه از تو سؤال کردیم پاسخی نداری، و حال آنکه سرکرده‌ی این گروه هستی؟ گفتم: نه. گفتند: ساکت باش و رفتند. سپس نزد کسی رفتند که بسیاری از دوستانم در دانش از او برتر بودند و از او پرسیدند، به سرعت پاسخ قانع‌کننده‌ای داد. در حالی که از پاسخ او خشنود بودند و دانش او را می‌ستودند، از پیش او بازگشتند... (تا آن‌جا که گوید:) آن رخداد، نهیبی پندآموز و اندیشه‌ای ژرف بود که زمام نفس در برابرش خوار و بال خودپسندی در برابرش به زیر کشیده شد.

خطیب گوید: او ثقة بود... .» ⁽¹⁾

32 - روایت ابوبکر بیهقی

اشاره

اخطب خوارزم گوید: «خبر داد ما را، شیخِ زاهدِ حافظ، ابوالحسن علیّ‌بن‌احمد عاصمی خوارزمی از شیخ القضاة، اسماعیل‌بن‌احمد واعظ از ابوبکر احمدبن‌حسین بیهقی از ابوالحسن محمّدبن حسین‌بن داود علوی از محمّدبن محمّدبن سعد هروی شعرانی از محمّد بن‌عبدالرّحمان نیشابوری از ابوالصلت هروی از ابومعاویه از أعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد باید نزد آن در، بیاید.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - فخر رازی در «مناقب الشافعی»

2 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث: 458»

3 - یاقوت حموی در «معجم البلدان 1 / 804»

4 - ابن‌خلکان در «وفیات الأعیان 1 / 20»

5 - ابوالفداء ایّوبی در «المختصر حوادث: 458»

6 - ابن‌وردی در «تتمةالمختصر حوادث: 458»

7 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 3 / 1132» و «العبر 3 / 240» و «دول الإسلام - حوادث: 458»

8 - خطیب تبریزی در «اسماء رجال المشکاة (چاپ شده با مشکاة) 3 / 806»

9 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث: 458»

10 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 4 / 8»

118 - اسنوی در «طبقات الشّافعیة 1 / 198»

12 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ 433»

13 - قاری در «المرقاة 1 / 23»

14 - مناوی در «فیض القدیر 1 / 28»

15 - زرقانی در «شرح‌المواهب 1 / 33»

16 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

17 - قنوجی در «التّاج المکلّل 28»

و افرادی دیگر. شرح حال او را در بعضی جلدهای این کتاب به تفصیل آورده‌ایم و در این جا به گفته‌ی ابن خلکان بسنده می‌کنیم که گوید:

«ابوبکر احمدبن حسین بن‌علی بن‌عبداللّه بن موسی بیهقی خسروجردی، فقیه شافعی و حافظ بزرگِ مشهور، یگانه‌ی دوران و یکتا در فنون، در میان هم‌ردیفان خود و از بزرگان اصحاب حاکم ابوعبداللّه‌بن‌بیع در حدیث بود و در دانش‌های مختلف افزون بر او بود، فقه را از ابوالفتح ناصربن‌محمّد عمری مروزی دریافت کرد. حدیث عمده‌ی وقت او را گرفت و به آن شهرت یافت و برای یافتن آن به عراق و حجاز مسافرت کرد و از علمای دوران خود در خراسان و دیگر کشورها حدیث

شنید و سپس به تألیف روی آورد و در مورد حدیث تا جایی نوشت که گفته شد تصنیف‌هایش به هزار جزء رسید. او نخستین کسی است که متن گفته‌های امام شافعی را در ده جلد گرد آورد... و در دنیا به اندک قانع بود. امام الحرمین درباره‌اش گوید: هیچ شافعی مذهبی نیست مگر این که شافعی بر او منّت دارد؛ جز احمد بیهقی که او بر شافعی منّت دارد. بیشترین یاری را به مذهب شافعی رساند. برای گسترش دانش به نیشابور دعوت شد، پذیرفت و به آن‌جا منتقل شد. بر روش گذشتگان بود و گروهی از بزرگان، حدیث را از او گرفتند... .»

33 - روایت ابوغالب ابن بشران نحوی

اشاره

از بیان ابن‌مغازلی در «المناقب» روایت او را ملاحظه کردید و در آینده نیز آن را خواهید یافت؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

1 - ذهبی در «العبر حوادث: 462»

2 - قرشی در «الجواهر المضیة فی طبقات الحنفیة 2 / 11»

3 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث؛ 462»

4 - قاری در «الأثمار الجنیّة فی طبقات الحنفیّة»

و ما آن را در مجلد «حدیث طیر» آوردیم.

34 - روایت خطیب بغدادی

اشاره

حدیث «مدینةالعلم» را از طُرق متعدّدی از ابن‌عبّاس نقل کرده است؛ آن‌جا که گوید: «خبر داد ما را حسین بن‌علی صمیری از احمدبن محمّدبن علی صیرفی از ابراهیم بن‌احمد بن‌ابوحصین از محمّدبن عبداللّه ابوجعفر حضرمی از جعفربن محمّد بغدادی ابومحمّد فقیه از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را

خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ⁽¹⁾«خبر داد مرا احمدبن محمّد عتیقی از عبداللّه‌بن محمّدبن عبداللّه شاهد از ابوبکر احمدبن فاذویه‌بن عزرة طحّان از ابوعبداللّه احمدبن احمدبن یزیدبن‌سلیم از رجاءبن سلمة از ابومعاویه‌ی نابینا از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد باید نزد آن دَر بیاید.» ⁽²⁾«ما را حدیث کرد محمّدبن احمدبن رزق از ابوبکر مکرّمِ قاضی از قاسم بن‌عبدالرّحمان انباری از ابوالصلت عبدالسّلام بن‌صالح بن‌سلیمان بن‌میسره‌ی هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽³⁾و از حدیث جابر از رسول‌خدا علیه السلام هم آن را نقل کرده؛ آن‌جا که گوید: «ما را خبر داد یحیی‌بن‌علی دسکری در حلوان از ابوبکر محمّدبن مقری در اصفهان از ابوالطیّب محمّدبن عبدالصّمد دقّاق از احمدبن عبداللّه ابوجعفر مکتب از عبدالرزّاق از سیفان از عبداللّه بن‌عثمان بن‌خثیم از عبدالرّحمان بن‌بهمان که گفت: شنیدم جابربن عبداللّه گفت: از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز حدیبیّه در حالی که دست علی را گرفته بود، شنیدم: «این امیر نیکوکاران و قاتل بدکاران است، پیروز است هر کس او را یاری کند، سرشکسته است هر کسی او را یاری نکند و واگذارد. صدایشان را بلند کرده فرمود: - من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» ⁽⁴⁾از حدیث سرورمان امیرالمؤمنین علیه السلام هم آن را نقل کرده، گوید: «ما را خبر داد عبداللّه‌بن محمّدبن عبداللّه از محمّدبن‌مظفّر از ابوجعفر حسین‌بن‌حفص خثعمی از عبادبن یعقوب از یحیی‌بن بشیر کندی از اسماعیل بن‌ابراهیم همدانی از ابواسحاق از

حارث از علی، و از عاصم بن ضمرة از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«خداوند من و علی را از یک درخت آفرید. من ریشه و علی شاخه‌ی آن و حسن و حسین میوه‌اش و شیعیان برگ‌هایش هستند. آیا از پاکیزه جز پاکیزه بیرون آید؟ و من شهر دانشم و علی در آن است. پس هر کس آن شهر را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» ⁽¹⁾و این روایت، از کتاب «کفایة الطالب فی مناقب امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب» هم دانسته می‌شود؛ همان‌گونه که خواهد آمد.

در کتاب «المتفق و المفترق» هم بر اساس آن‌چه در کتاب «الاکتفاء»، نوشته‌ی وصابی آمده، از حدیث ابن‌عبّاس، آن را نقل کرده که متن آن چنین است: «از او (یعنی از ابن‌عبّاس) نقل شده که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید. حاکم در «المستدرک» و خطیب آن را در «المفترق و المتّفق» نقل کرده است.» ⁽²⁾هم‌چنین در کتاب «تاریخ بغداد» چندین روایت از یحیی‌بن‌معین آورده است که نمایان‌گر ثابت و صحیح دانستن حدیث «مدینةالعلم» است که در آینده آن‌ها را خواهی دید؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

1 - سمعانی در «الأنساب البغدادی»

2 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث: 463»

3 - خوارزمی در «اسماء رجال جامع مسانید أبی‌حنیفه»

4 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 1 / 27»

5 - ابوالفداء ایّوبی در «المختصر حوادث: 463»

6 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث: 463»

7 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 3 / 1135» و «العبر 3 / 253» و کتاب‌های دیگر.

8 - یافعی در «مرآة الجنان 3 / 87»

9 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 4 / 29»

10 - اسنوی در «طبقات الشّافعیة 1 / 201»

11 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ / 434»

12 - دیار بکری در «الخمیس حوادث: 463»

13 - مناوی در «فیض القدیر 1 / 29»

14 - زرقانی در «شرح المواهب 1 / 105»

15 - ابن‌قاضی شهبة در «طبقات الشافعیة 1 / 246»

16 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

17 - قنوجی در «التّاج المکلّل»

قنوجی گوید: «حافظ ابوبکر احمدبن علیّ‌بن ثابت‌بن احمدبن مهدی‌بن ثابت بغدادی معروف به «خطیب»، نویسنده‌ی «تاریخ بغداد» و کتاب‌هایی دیگر است. از حافظان با دقّت و دانشمندان متبحّر بود و اگر جز کتاب تاریخ را نداشت، او را بسنده بود؛ که آن بیانگر اطّلاعی گسترده است. نزدیک به یک‌صد کتاب نوشت.

فضل او مشهورتر از آن است که وصف شود. فقه را از ابوالحسن محاملی و قاضی ابوالطّیب طبری و دیگران آموخت. او فقیهی بود که بیشتر به حدیث و تاریخ پرداخت. در روز پنج‌شنبه بیست و چهارم جمادی الثّانی سال 392 متولّد شد و در روز دوشنبه هفتم ذی‌حجّه‌ی سال 463 در بغداد از دنیا رفت. خداوند متعال رحمتش فرماید و سمعانی گوید: در شوّال از دنیا رفت و شنیدم که شیخ ابواسحاق شیرازی از کسانی بود که جنازه‌اش را بر دوش گرفت چون از او بسیار بهره‌مند شده بود و در کتاب‌هایش به او مراجعه می‌کرد. از شگفتی‌هاست که او در دوران خود، حافظ مشرق بود و ابوعمرو یوسف بن‌عبدالبر نویسنده‌ی کتاب «استیعاب» حافظ

مغرب بود و هر دو در یک سال از دنیا رفتند... .» ⁽¹⁾

35 - روایت ابن عبدالبرّ قرطبی

اشاره

حدیث «مدینة العلم» را در شرح حال امام امیرالمؤمنین علیه السلام چنین آورده است: «از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید از در آن وارد شود.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - سمعانی در «الانساب القرطبی»

2 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 2 / 348»

3 - ابوالفداء در «المختصر حوادث: 463»

4 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث: 463»

5 - ذهبی در «تذکرةالحفّاظ 3 / 1128» و «العبر 3 / 255» و کتاب‌های دیگر.

6 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث: 463»

7 - ابن‌شحنة در «روضة المناظر حوادث: 463»

8 - ابن‌ناصرالدّین در «طبقات‌الحفّاظ - خطّی»

9 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ 432»

10 - زرقانی در «شرح المواهب 1 / 126»

11 - بدخشانی در «تراجم الحفّاظ - خطّی»

12 - قنوجی در «التّاج المکلّل / 153»

13 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

خلاصه گفته میرزا محمّد بدخشانی چنین است: «یوسف‌بن عبداللّه‌بن محمّدبن عبدالبرّ نمری اندلسی، ابوعمر، معروف به ابن‌عبدالبرّ یکی از پیشوایان - او

را در نسبت قرطبی آورده است - و حافظان است. او امامی فاضل و بزرگ و جلیل القدر بود. کتاب‌هایی نوشت و در سال 463 از دنیا رفت. ذهبی و ابن‌ناصرالدّین در «طبقات الحفّاظ» از او یاد کرده‌اند.»

36 - روایت غندجانی

همان‌گونه که آمد، ابومحمّد حسن‌بن احمدبن موسی غندجانی حدیث «مدینةالعلم» را روایت کرده است و در سخن ابن‌مغازلی هم می‌آید. بخشی از شرح حال غندجانی را در جلد «حدیث ثقلین» به نقل از «کتاب الأنساب» آوردیم؛ که در آن آمده است: «او شیخی صالح، ثقه، صدوق بود، در پایان در واسط ساکن شد...» او در کتاب‌هایی چون معجم الأدباء 7 / 261 و بغیةالوعاة 217 هم شرح حال دارد.

37 - روایت ابن مغازلی

اشاره

این روایت را از طریق‌های متعدّد و لفظهای مختلفی روایت کرده است و چنین گوید: «ما را حدیث کرد ابراهیم‌بن عبدالرّحمان از محمّدبن عبدالرّحیم هروی در «رملة» از ابوالصلت هروی، عبدالسّلام‌بن‌صالح از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید از در آن وارد شود.»

فرمایش ایشان صلی الله علیه و آله و سلم : من شهر دانشم و علی درِ آن است، ما را خبر داد ابوالحسن احمدبن مظفّربن احمد عطّار، فقیه شافعی که من در سال 434 بر او خواندم و او به درستی آن اقرار کرد. به او گفتم: خبر داد به شما ابومحمّد عبداللّه‌بن عثمان مزنی ملقّب به «ابن‌السقاء حافظ واسطی» از عمربن حسن صیرفی از احمدبن عبداللّه‌بن یزید از عبدالرزّاق از سفیان ثوری از عبداللّه‌بن عثمان از عبدالرّحمان بن‌بهمان از جابربن عبداللّه که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بازوی علی علیه السلام را گرفتند و فرمود: «این امیر نیکوکاران و قاتل کافران است، هر کس او را یاری کند، یاری می‌شود. هر کس او را یاری نکند، یاری نمی‌شود.» سپس صدایشان را بلند کرده و

فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزدِ آن دَر بیاید.»

ما را خبر داد ابوطالب محمّدبن احمدبن عثمان‌بن‌فرج از ابوبکر احمدبن‌ابراهیم ابن‌حسن‌بن شاذان بزّاز، با اجازه، از محمّدبن حمید لخمی از ابوجعفر محمّدبن عمّاربن عطیّه از عبدالسّلام بن‌صالح هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.

ما را خبر داد محمّدبن احمدبن عثمان از ابوالحسین محمّد بن مظفّر بن موسی بن عیسی، حافظِ بغدادی از باغندی محمّدبن محمّدبن سلیمان از محمّدبن مصفّا از حفص‌بن عمر عدنی از علیّ‌بن‌عمر از پدرش از جریر از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است و جز از درها به خانه‌ها وارد نتوان شد.»

ما را خبر داد ابومنصور زیدبن‌طاهربن سیّار بصری که نزد ما در واسط آمد از ابو عبداللّه محمّدبن عبداللّه‌بن‌داسة از احمدبن عبیداللّه از بکربن احمدبن مقیل از محمّدبن حسن‌بن عبّاس از عبدالسّلام بن‌صالح از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید نزد آن دَر بیاید.

ما را خبر داد ابوالقاسم فضل‌بن محمّدبن عبداللّه اصفهانی که به واسط نزد ما آمد و در مسجد جامع شهر بر ما املاء کرد، در ماه رمضان سال چهار صد و سی و چهار از ابوسعید محمّدبن موسی‌بن فضل‌بن شاذان صیرفی در نیشابور از ابوالعبّاس محمّدبن یعقوب اصم از محمّدبن عبدالرّحیم هروی از عبدالسّلام بن‌صالح از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید نزد آن دَر بیاید.»

ما را خبر داد حسن‌بن احمدبن موسی از ابوالحسن احمدبن محمّدبن‌صلت قریشی از علی‌بن محمّد مقری از محمّدبن عیسی‌بن شعبه‌ی بزّاز از

احمدبن عبداللّه‌بن یزید مؤدّب از عبدالرزّاق از معمّر از عبداللّه‌بن عثمان از عبدالرّحمان که گفت: شنیدم جابربن عبداللّه انصاری گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم روز حدیبیّه می‌فرمود: - در حالی که بازوی علیّ‌بن‌ابی‌طالب را گرفته بود: این امیر نیکوکاران و قاتل گناه‌کاران است، هر کس او را یاری کند، یاری می‌شود هر که او را بی‌یاور نهد بی‌یاور می‌ماند. سپس صدایشان را بلند کرده، فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.

ما را خبر داد ابوغالب محمّدبن احمدبن‌سهل نحوی -ضمن آن‌چه که اجازه‌ی روایتش را به من داد که ابوطاهر ابراهیم‌بن عمربن یحیی برایشان حدیث کرد از محمّدبن عبیداللّه‌بن [ محمّدبن عبیداللّه‌بن] المطلب از احمدبن محمّدبن عیسی در سال سیصد و ده از محمّدبن‌عبداللّه بن‌عمربن مسلم لاحقی صفّار در بصره در سال دویست و چهل و چهار از ابوالحسن علیّ‌بن موسی الرّضا که فرمود: حدیث کرد مرا پدرم از پدرش جعفربن محمّد از پدرش از جدّش علیّ‌بن الحسین از پدرش حسین از پدرش علی‌بن ابی طالب علیهم السلام که فرمود: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی! من شهر دانشم و تو در [ آن] هستی، دروغ گفته هر کس ادّعا کند که به آن شهر جز از مقابل آن در می‌رسد.» ⁽¹⁾

شرح حالش

گروهی از بزرگان علمای اهل سنّت شرح حالش را آورده‌اند و او را بسیار ستوده‌اند. همان‌گونه که در بعضی جلدهای کتاب آوردیم. برخی از منابع شرح حال او عبارتند از الأنساب - جلّابی، ذیل تاریخ بغداد از ابن‌نجّار 4 / 71، الوافی بالوفیات 22 / 133 و اللباب فی الأنساب 1 / 319، تبصیر المنقبه 1 / 380.

38 - روایت ابومظفّر سمعانی

اشاره

ابن‌شهر آشوب گوید: «اجماع است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد باید نزد آن در بیاید.

احمد آن را از هشت طریق، ابراهیم ثفقی از هفت طریق، ابن‌بطه از شش طریق، قاضی جعابی از شش طریق، ابن‌شاهین از چهارطریق، خطیب تاریخی از سه طریق و یحیی‌بن‌معین از دو طریق این حدیث را روایت کرده‌اند.

هم‌چنین سمعانی و قاضی ماوردی و ابومنصور سکری آن را روایت کرده‌اند.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - عبدالغافر فارسی در «سیاق تاریخ نیشابور»

2 - سمعانی در «الأنساب: سمعانی»

3 - رافعی در «التدوین 4 / 118»

4 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان»

5 - ذهبی در «العبر حوادث 489» و «دول الاسلام حوادث 489»

6 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث 489»

7 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 5 / 330»

8 - اسنوی در «طبقات الشّافعیة 2 / 29»

9 - ابن‌قاضی شهبة در «طبقات الشّافعیة - 1 / 381»

10 - داودی در «طبقات المفسّرین 2 / 339»

و افرادی دیگر.

خلاصه‌ی گفته‌ی رافعی چنین است: «منصوربن محمّد سمعانی تمیمی، ابومظفّر، نزد پدرش بر مذهب ابوحنیفه فقه خواند تا در آن سرآمد شد، سپس وارد

بغداد شد و با ابواسحاق شیرازی ملاقات کرد و میان او و ابونصربن صبّاغ نویسنده‌ی «الشّامل» بحثی پیش آمد که به نیکویی در آن سخن گفت. سپس به مذهب شافعی روی آورد.

ابوالحسن عبدالغافربن اسماعیل فارسی در سیاق تاریخ نیشابور گوید:

ابوالمظفّر سمعانی در فضیلت و روش، یگانه دوران خویش و از خاندان دانش و پارسایی بود.

امام ابوالمظفّر تفسیری در سه جلد تألیف کرد و درباره‌ی مسائل اختلافی کتاب‌های مشهوری نوشت. سال چهارصد و هشتاد و نه از دنیا رفت.

39 - روایت ابوعلی بیهقی

اشاره

آن‌گونه که پیشتر، از عبارت «المناقب» اخطب خطباء خوارزم، دانستی، ابوعلی اسماعیل‌بن احمدبن حسین بیهقی حدیث «مدینةالعلم» را روایت کرده است.

شرح حالش

1 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث: 507»

2 - ابوالفداء در «المختصر حوادث: 507»

3 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث: 507»

4 - سبکی در «طبقات الشّافعیة الوسطی خطّی»

5 - اسنوی در «طبقات الشّافعیة 1 / 200»

6 - ابن‌شحنة در «روضة المناظر حوادث: 507»

و غیر آنان. ابن اثیر گوید: «اسماعیل‌بن احمدبن حسین بن‌علی، ابوعلی‌بن ابوبکر بیهقی امام و فرزند امام است. در سال چهارصد و بیست هشت متولّد شد و در شهر بیهق از دنیا رفت. پدرش کتاب‌های بسیار و مشهوری دارد.»

40 - روایت شیرویه دیلمی

اشاره

این حدیث را چنین روایت می‌کند: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - رافعی در «التدّوین 3 / 85»

2 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 4 / 1259» و «العبر 4 / 18» و کتاب‌های دیگر.

3 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث: 509»

4 - اسنوی در «طبقات الشّافعیه 2 / 104»

5 - سبکی در «طبقات الشّافعیه 7 / 111»

6 - ابن‌قاضی شهبة در «طبقات الشّافعیّة - 1 / 292»

7 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ 457»

8 - مناوی در «فیض القدیر 1 / 28»

و افرادی دیگر. شرح حال مفصّل او را در آینده خواهید دید؛ ان‌شاءاللّه تعالی.

البتّه بر دانشمندان پوشیده نیست که کتاب «الفردوس» دارای بالاترین درجه‌ی اعتبار و شهرت نزد دانشمندان بزرگ و دانایان حدیث و اخبار می‌باشد.

همان‌گونه که نویسنده‌اش، دیلمی، در مقدّمه‌ی کتاب آورده است که حدیث‌هایش را از میان حدیث‌های صحیح و غریب و فرد برگزیده است و بر اینکه کتابش خالی از دروغ‌های ساختگی است، تصریح دارد.

و فرزندش هم برتری و شأن این کتاب را در «مسند الفردوس» مورد ستایش قرار داده است؛ همان‌گونه که سیّد علی همدانی در کتاب «روضة الفردوس» چنین کرده است. مراجعه کنید.

41 - روایت عاصمی

این حدیث را در کتاب «زین الفتی فی تفسیر سورة هل أتی» چنین روایت می‌کند: «ذکر شباهت‌های پدرمان، آدم علیه السلام ؛ آدم علیه السلام در ده مورد با مرتضی علیه السلام شباهت داشت، اول: در آفرینش و طینت، دوم: در درنگ و طول زمان، سوم: در هم‌نشین و همسر، چهارم: در ازدواج و خلعت، پنجم: در دانش و حکمت، ششم: در خردمندی و زیرکی، هفتم: در فرمان و خلافت، هشتم: در دشمنان و مخالفت، نهم:

در مرگ، وصیّت و دهم: در فرزندان و خاندان.»

گوید: «امّا شباهت در علم و حکمت، خداوند متعال در مورد آدم علیه السلام فرمود:

«تمام اسماء را به آدم آموخت» ⁽¹⁾. پس با دانش برتری داد بندگانی را که از فرمان خداوند سرپیچی نمی‌کنند و آن‌چه را امر می‌شوند، انجام می‌دهند؛ از این‌رو شایستگی سجده‌کردن برای او یافت. همان‌گونه که دانش نادانی و دانشمند نادان نمی‌گردد، هم‌چنین آدم که با دانش برتری داده شده بود، زیردست قرار نگرفت و این‌چنین است حال کسی که با دانش برتری یافته است. امّا کسی که با عبادت برتری یافته ممکن است که زیر دست قرار گیرد، چون ممکن است عابد از درجه‌ی عبادت سقوط کند؛ اگر آن را رها کند و از آن رو برگرداند یا در بندگی از روی غفلت و چشم‌پوشی سستی کند که در این صورت فضل او فرو می‌ریزد و لذا گفته شده است: (عالم) با دانش برتری می‌یابد و بر او برتری نمی‌یابند و به دیدار دانشمند می‌روند و او به دیدار کسی نمی‌رود و از این بابت واجب است که خداوند به علم و عالم توصیف شود و نادرست است توصیف او به عبادت و عابد و لذا بر پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم منّت نهاد و فرمود: «و آن‌چه نمی‌دانستی به تو آموخت و بخشش خداوند بر تو بسیار بزرگ بود» ⁽²⁾. پس بخشش دانش به او را بسیار بزرگ داشت، در مقابل دیگر فضیلت‌هایی که به او عطا فرمود از خصلت‌ها و اخلاق و آن‌چه که از

سرزمین‌ها و کشورها برایش گشود.

و هم‌چنین است مرتضی علیه السلام ، برتری یافت به دانش و حکمت بر تمام امّت جز خلفای پیشین. و از این‌رو پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم او را به این دو صفت چنین توصیف فرمود: «یا علی! از دانش و حکمت انباشته شدی.» و در حدیث از مرتضی علیه السلام آمده است که: «شبی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در منزل امّ‌سلمه بود، سحرگاهان به سوی ایشان رفتم، دیدم عبداللّه‌بن عبّاس بر در خانه ایستاده است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به قصد مسجد بیرون آمدند در حالی که من در سمت راست و ابن‌عبّاس در سمت چپ ایشان بودیم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: یا علی نخستین نعمت خداوند بر تو چیست؟

عرض کردم: این که مرا آفرید و آفرینش مرا نیکو گردانید.

فرمود: سپس چه چیز؟ عرض کردم: این که خودش را به من شناسانید.

فرمود: سپس چه چیز؟ عرض کردم: اگر نعمت‌های خداوند را بشمارید، آن‌ها را شمردن نمی‌توانید. ⁽¹⁾پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر شانه‌ام زده فرمود: یا علی از دانش و حکمت انباشته شده‌ای.»

و از این جهت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و در بعضی روایات است: «من خانه‌ی حکمتم و علی دَر آن است.»

استادم محمّدبن‌احمد مراخبر داد و گفت: ابوسعید رازی مرا حدیث کرد که در مسجد در حالی که می‌شنیدم حدیث بر ابوالحسن‌بن محمّدبن مهرویه‌ی قزوینی خوانده شد، گفت: حدیث کرد ما را ابواحمد داودبن سلیمان‌بن وهب فرّاء از علیّ‌بن موسی الرّضا از پدرشان موسی‌بن‌جعفر از پدرشان جعفربن‌محمّد از پدرشان محمّدبن‌علی از پدرشان علیّ‌بن‌الحسین از پدرشان حسین‌بن‌علی از پدرشان علیّ‌بن ابی‌طالب که فرمود: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید نزد آن دَر بیاید.

این حدیث نقل‌های دیگری هم دارد که در فصل «خصایص المرتضی» خواهیم آورد؛ ان‌شاءاللّه عزّ و جلّ.»

و در بخش «ذکر مشابه داود ذی‌الأید علیه السلام » آن را روایت کرده و گفته است:

«میان داود علیه السلام و مرتضی علیه السلام در هشت مورد همانندی واقع شده است... و هشتم صفت فصل الخطاب است؛ این فرمایش خداوند متعال است: «حکمت و فصل الخطاب به او دادیم...» ⁽¹⁾و هم‌چنین است مرتضی علیه السلام که فصل الخطاب به او داده شده است،که در معنی سخنش صلی الله علیه و آله و سلم آوردیم: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و نیز در فصل قضاوت او.»

هم‌چنین آن را در بخش «اسماء الامام علیه السلام » روایت کرده که یکی از آن نام‌ها «باب مدینةالعلم و باب دارالحکمة» است و سپس گوید: «امّا باب مدینة العلم، پس ما را خبر داد محمّدبن ابوز کریاکه گفت: از چیزهایی که ابوحفص‌بن‌عمر اجازه‌ی روایتش را داد این است که گفت: ابوبکربن‌اسحاق ما را خبر داد از عبّاس‌بن‌فضل از ابوالصلت هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

42 - تأیید حکیم سنایی

اشاره

ابوالمجد مجدودبن آدم، مشهور به «حکیم سنایی»، در کتاب «حدیقة الحقیقة و الشریعة و الطّریقة» حدیث را به صورت مرسل مسلّم نقل کرده، چنین گوید:

« در مناقب همسر بتول و پسرعموی پیامبر، پدر حسن و حسین، آن مبارز کرّار و غیر فرّار، پیروز لشکر، سرور مهاجرین و انصار، امیرالمؤمنین علیّ‌بن ابی‌طالب علیه السلام : هر کس علی را دوست دارد به ریسمان مستحکم چنگ زده است، آن‌کس که خداوند متعال در شأنش فرو فرستاده است: «ولی شما تنها

خداوند و پیامبرش و کسانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» ⁽¹⁾و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است و فرمود: ای علی! جایگاه تو نسبت به من مانند جایگاه هارون به موسی است جز اینکه بعد از من پیامبری نیست و فرمود: پروردگارا! دوست بدار هر کس را که او را دوست بدارد و دشمنی کن با کسی که با او دشمنی کند و یاری ده هر کس او را یاری کرد و یاری مفرما آن‌کس که او را یاری نکرد و فرمود: هر کس من مولا و سرپرست اویم پس علی سرپرست اوست و جابربن‌عبداللّه گفت: عایشه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وارد شد، فرمود:

ای عایشه! درباره‌ی امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب چه می‌گویی؟ اندکی سر به زیر انداخت سپس سر برداشت و دو بیت شعر گفت: وقتی که طلا بر محک زده شود

و در کتاب «حدیقة الحقیقة» در مدح امام علیه السلام آمده است:

آل یس شرف بدو دیده *** ایزد او را به علم بگزیده

مر نبی را وصی و هم داماد *** جان پیغمبر از جمالش شاد

کتب نادیده بود خوانده بود به دل *** علم هر دو جهان ورا حاصل

به فصاحت چو او سخن گفتی *** مسمتع زان حدیث دُر سُفتی

لطف او بود لطف پیغمبر *** عنف او عنفِ شیر شرزه ی نر

خوانده در دین و ملک مختارش *** هم دَرِ علم و هم عَلَمدارش

شرح حالش

1 - عبدالرّحمان جامی در «نفحات الأنس من حضرات القدس: 595»

2 - دولت شاه سمرقندی در «تذکرة الشعراء: 106»

3 - مجدالدّین بدخشانی در «جامع‌السلاسل - خطّی»

و دیگران...

دهلوی او را در کتاب «التحفة» از بزرگان اهل سنّت به شمار آورده که نزد آنان از مقبولیّت برخوردار است و از والاترین بزرگانشان دانسته که میان شریعت و طریقت جمع کرده است... و در تفسیرش به نام «فتح العزیز»، شعری از او را به گواهی گرفته و از او تعبیر به «بعض المحقّقین» نموده است.

هم‌چنین کاتب چلبی این‌چنین از کتاب او یاد کرده است: «حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة معروف به «فخری‌نامه» کتابی فارسی و منظوم از ابومجد محمّد فرزند آدم، مشهور به حکیم سنایی، متوفّای سال 525 می‌باشد. آن را در بحر خفیف برای بهرام‌شاه قونوی سبکتکینی به نظم درآورده است که دارای بیست باب در توحید و سخن خداوند و ستایش پیامبر و برتری صحابه و خلفا و برتری دو سیّد شهید و دو امام ابوحنیفه و شافعی، و عقل و علم و عشق و قلب و تصوّف و صفت بشر و کهنسالی و فرورفتن در غفلت و حکمت و شهوت و صنعت افلاک و بهار و مدح بهرام‌شاه و پسرش دولت‌شاه و حکمت‌ها و مثل‌ها می‌باشد. در سال 524 از سرودن آن فارغ شد.» ⁽¹⁾

43 - روایت شهردار دیلمی

اشاره

حدیث «مدینةالعلم» را در کتابش، «مسند الفردوس»، روایت کرده است. او در این کتاب سند حدیث‌هایی را که پدرش در کتاب «الفردوس» آورده، ذکر کرده است.

مناوی در کتاب «فیض القدیر» گوید:

علامت اختصاری «فر» را برای «مسند الفردوس» دیلمی به کار برده‌ام که به «مأثور الخطاب المخرج علی کتاب الشهاب» نامیده شده است و کتاب «الفردوس» نوشته‌ی امام عماد الاسلام ابوشجاع دیلمی است که با حذف اسنادهایش و به ترتیب حروف آن را تألیف کرده تا حفظ کردنش آسان گردد و به جای نام راویان

احادیث حروف رمزی به کار برد (تا کتاب مختصر شود.) همان‌گونه که پیشتر گفته شد و مُسند آن کتاب، از فرزندش، ابومنصور شهرداربن‌شیرویه، بزرگِ حافظان است، که سند هر حدیث را در ذیلش آورده و آن را «إبانة الشبهة فی معرفة کیفیة الوقوف علی ما فی کتاب الفردوس من علامات الحروف» نامیده است. ⁽¹⁾در مورد روایت کردن حدیث (مدینةالعلم) در کتاب «الفردوس» توسّط پدر او پیش از این یاد کردیم.

شرح حالش

1 - ذهبی در «العبر حوادث: 558»

2 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 4 / 229»

3 - اسنوی در «طبقات الشافعیة 2 / 105»

4 - ابن‌قاضی شهبه در «طبقات الشافعیة 1 / 324»

5 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

پیشتر هم گفتیم که مناوی او را به «بزرگِ حافظان» توصیف کرده است.

44 - تأیید سمعانی

اشاره

سمعانی چنین می‌گوید:

گروهی ازدانشمندان معروف که کشته شدند به نام «الشهید» مشهورو شناخته شدند. نخستین آنان فرزند «باب مدینة العلم» و ریحانه رسول‌خدا شهید فرزند شهید حسین‌بن‌علی سرور جوانان اهلِ بهشت است که کُنیه‌اش ابوعبداللّه بود... .» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - ابن‌اثیر در «الکامل حوادث: 562» و «اللباب سمعانی»

2 - محب‌بن‌نجّار در کتاب تاریخش که خطّی است.

3 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 1 / 301»

4 - ابوالفداء در «المختصر حوادث: 562»

5 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث: 562»

6 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 4 / 1316» و «العبر 4 / 178»

7 - یافعی در «مرآة الجنان 4 / 371»

8 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 7 / 180»

9 - اسنوی در «طبقات الشّافعیة 2 / 55»

10 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ 471»

11 - دیار بکری در «الخمیس حوادث: 562»

12 - قنوجی در «التّاج المکلّل 76»

و دیگران.

خلاصه‌ی کلام ذهبی در «تذکرة الحفّاظ» چنین است: «سمعانی: حافظ برجسته، علّامه، تاج اسلام، ابوسعدعبدالکریم تمیمی سمعانی مروزی، صاحب کتاب‌هایی است. در ماه شعبان سال پانصد و شش متولّد شد و به کشورهای دوردست سفر کرد. او باهوش و فهمیده بود، با سرعت و زیبا می‌نوشت. درس خواند، فتوا داد، موعظه و املاء کرد و از افراد بسیاری حدیث نوشت. او مورد اطمینان، حافظ، حجّت، دارای مسافرت‌های زیاد، میانه‌رو در دین، رفتار نیکو، خوش‌صحبت و با محفوظات بسیار بود.

ابن‌نجّار گوید: از کسی شنیدم که می‌گفت: استادهایش به هفت هزار نفر می‌رسند و این چیزی است که کسی به آن نرسیده است. نوشته‌هایش ملیح و پربار با اسنادهای بسیار است. شوخی‌های لطیف و ظریف داشت، حافظ، دارای مسافرت‌های زیاد، مورد اطمینان در دین و بسیار صادق بود. استادان و هم‌ردیفانش از او حدیث شنیدند. گروهی از او حدیث نقل کردند.

در ماه ربیع‌الأوّل سال پانصد و شصت و دو در مرو از دنیا رفت، در حالی که پنجاه و شش سال داشت.»

45 - روایت خطیب خوارزمی

اشاره

ابوالمؤید، موفّق‌بن احمدبن اسحاق خوارزمی مکّی معروف به اخطب خوارزم و خطیب خوارزمی، در لقب‌های علی علیه السلام چنین گوید:

«لقب‌های او چنین است: امیرالمؤمنین، یعسوب الدّین و المسلمین، مبیر الشرک و المشرکین، قاتل الناکثین و القاسطین و المارقین، مولی المؤمنین، شبیه هارون و المرتضی، نفس پیامبر و برادر او، همسر بتول، سیف‌اللّه المسلول، ابوالسبطین، امیر البررة، قاتل الفجرة، قسیم الجنّة و النّار، صاحب اللّواء، سیّد العرب، خاصف النّعل، کاشف الکرب، الصدّیق الأکبر، ابوالریحانتین، ذوالقرنین، الهادی، الفاروق، الواعی، الشاهد، باب المدینة، بیضة البلد، الولی، الوصی، قاضی دَینِ الرّسول و منجز وعده.» ⁽¹⁾و در فصل هفتم کتابش، در بیان دانش سرشار او و اینکه داورترین اصحاب است، چنین گوید:

«ما را خبر داد شیخِ زاهدِ حافظ، ابوالحسن علیّ‌بن احمد عاصمی خوارزمی از شیخ القضاة اسماعیل‌بن‌احمد واعظ از ابوبکر احمدبن حسین بیهقی، از ابوالحسن محمّدبن حسین‌بن داود علوی، از محمّدبن محمّد بن‌سعد هروی شعرانی از محمّدبن عبدالرّحمان نیشابوری از ابوصلت هروی از ابومعاویة از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ⁽²⁾و در فصل شانزدهم کتابش چنین گوید:

«روایت است که امیرالمؤمنین علیّ‌بن ابی‌طالب پیش از حرکت به سوی صفین پیک‌های خود، طرماح، جریربن‌عبداللّه بجلی و دیگرانی را نزد معاویه فرستاد و چندین نامه برایش نوشت و احتجاج کرد به بیعت مردم مکّه و مدینه با او، و پیشینه‌اش در اسلام تا میان مردم عراق و شام جنگ واقع نشود؛ در حالی که

معاویه خون عثمان را بهانه کرده بود و بدین ترتیب نادانان اهل شام و فرومایگان بادیه‌نشین را فریب می‌داد و دنیاپرستان و ریاست‌طلبان را با نرمی و ملاطفت به سوی خود می‌کشید و در این میان با افراد مورد اطمینانش و دوستان و خویشانش برای جنگ با علی علیه السلام مشورت می‌کرد. برادرش عتبه به او گفت:

این کاری بس بزرگ است و جز به عمروبن عاص پایان نمی‌پذیرد که او در زیرکی و نیرنگ سرآمد مردان دوران خویش است، فریب می‌دهد و فریب نمی‌خورد و دل‌های مردم شام به او متمایل است. معاویه گفت:

راست گفتی، ولی او علی را دوست می‌دارد، می‌ترسم موافقت نکند. گفت:

با اموال و فرمانداری مصر او را بفریب. پس معاویه به او نوشت:

از معاویة بن‌ابوسفیان جانشین عثمان‌بن عفّان، امام مسلمین و جانشین رسول پروردگار جهانیان، ذوالنورین که دو دخترش را به ازدواج مصطفی درآورد و فرمانده‌ی لشکر عسرة و چاه دومة، بی‌یاور، بسیار سرشکسته، محاصره شده در خانه‌اش، با تشنگی و ستم در محراب منزلش کُشته شده، عذاب دیده با شمشیرهای فاسق‌ها به عمروبن‌عاص یارِ رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم و مورد اطمینانش و فرمانده‌ی سپاهش در غزوه‌ی ذات‌السلاسل، بلندنظر و چاره‌اندیش:

امّا بعد، بر تو پوشیده نیست آتش گرفتن دل‌های مؤمنان و فاجعه‌ای که از کشته‌شدن عثمان به آنان برخورد و آن‌چه همسایه‌اش از روی حسد و دشمنی مرتکب شد که از یاری‌کردنش خودداری کرد و او را تنها گذاشت و تحریک توده‌ی مردم بر ضد او [ گمراه‌کردن مردم نسبت به او] تا اینکه او را در محرابش کُشتند. پس چه مصیبت بزرگی است که مسلمانان را فرا گرفت و خون‌خواهی از قاتلین او را، بر آنان واجب کرد. و من تو را به ثواب بسیار زیاد و بهره‌ی فراوان در سرانجامی نیکو، برای جنگ با پناه‌دهنده‌ی قاتلین عثمان می‌خوانم که خداوند از او راضی باد و در بهشت جایش دهاد.

پس عمروبن‌عاص چنین پاسخش داد:

از عمروبن‌عاص یار رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم به معاویةبن ابوسفیان. امّا بعد، نامه‌ات

رسید، آن را خواندم و فهمیدم. امّا اینکه مرا دعوت کرده‌ای به بازکردن ریسمان اسلام از گردنم و فرورفتن در گم‌راهی همراه تو و یاری کردنت بر باطل و شمشیر کشیدن در برابر علیّ‌بن ابی‌طالب در حالی که او برادر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم و وصیّ و جانشین و وارث و پرداخت کننده‌ی بدهی‌های او و به انجام‌رساننده‌ی وعده‌هایش و همسر دخترش سرور زنان اهل بهشت و پدر دو نواده‌اش حسن و حسین سروران جوانان اهل بهشت است، [ پس هرگز محقّق نخواهد شد].

امّا این که گفته‌ای تو جانشین عثمان هستی، پس راست گفتی، ولی امروز برکناری تو از جانشینی او، آشکار شد و با دیگری بیعت شد و جانشینی تو از بین رفت.

امّا بزرگ‌داشت من از جانب تو و به یاری رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم نسبت دادنم و اینکه فرمانده‌ی سپاهش بودم؛ با این ستایش، مغرور نمی‌شوم و از دین منحرف نگردم.

امّا نسبت‌هایی که به ابوالحسن، برادر رسول‌خداوند صلی الله علیه و آله و سلم و وصیّ او دادی، از حسادت و دشمنی با عثمان و این که یاران پیامبر را فاسقان نامیدی و گمان بردی که او آنان را بر کُشتنش تحریک نموده، پس این فریب‌کاری است.

وای بر تو ای معاویه! آیا ندانسته‌ای که ابوالحسن، در برابر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم جان‌فشانی کرد و در بستر او خوابید؟ و در اسلام و هجرت بر همگان پیشی گرفت؟ و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌اش فرمود: «او از من است و من از اویم، و نسبت او به من مانند جایگاه هارون نزد موسی است جز اینکه بعد از من پیامبری نیست.» و رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز غدیرخم درباره‌اش فرمود: «بدانید هر کس من مولایش هستم، علی مولای اوست، خدایا دوستی کن با هر که با او دوستی کرد و دشمن باش با هر کس که با او دشمن است و یاری کن هر کس یاری‌اش کرد و خوار کن هر کس او را یاری نکرد.» و او همان کسی است که حضرت صلی الله علیه و آله و سلم در روز خیبر در باره‌اش فرمود: «فردا پرچم را به کسی می‌دهم که خدا و پیامبرش را دوست می‌دارد و خدا و پیامبرش هم او را دوست می‌دارند.» و او همان کسی است که در

روز «طیر» حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌اش فرمود: «خدایا دوست داشتنی‌ترین آفریده‌ات نزد خود را به من برسان.» پس هنگامی که بر ایشان وارد شد، فرمود: «به سوی من بیا، به سوی من بیا.» و در روز نظیر در باره‌اش فرمود: «علی امام نیکوکاران و قاتل گنه‌کاران است. یاری‌شونده است هر کس یاری‌اش کند و یاری نمی‌شود هر کس او را یاری نکند.» و درباره‌اش فرمود: «علی ولیّ شما بعد از من است» و سخن را بر من و تو و بر همه‌ی مسلمانان تأکید کرده، فرمود: «من میان شما دو چیز گران‌سنگ به جا می‌گذارم، کتاب خداوند عزّوجلّ و خاندانم را» و فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

و تو ای معاویه! آیه‌های تلاوت‌شده را می‌دانی که خداوند متعال در فضائل او فرو فرستاده که دیگری در آن شریک نیست. مانند فرموده‌اش:

«یُوفُونَ بِالنَّذْرِ» ⁽¹⁾، «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ » ⁽²⁾، «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ » ⁽³⁾، «رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ » ⁽⁴⁾

و خداوند متعال به پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی » ⁽⁵⁾و رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او فرمود: «آیا خشنود نیستی از اینکه صلح با تو صلح با من و جنگ با تو جنگ با من باشد و در دنیا و آخرت برادر و ولیّ من باشی؟ ای ابوالحسن! هر کس تو را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر کس تو را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است و هر کس تو را دوست بدارد خداوند او را وارد بهشت کند و هر کس تو را دشمن بدارد، خداوند او را وارد جهنّم کند.»

ای معاویه! این پاسخ نامه‌ای است که نوشتی و نامه‌ات، چیزی نیست که انسان باخرد یا دیندار، به آن فریب خورد؛ والسّلام.» ⁽⁶⁾

شرح حالش

خطیب خوارزمی از علمای برجسته و استوانه‌های محدّثان مورد اعتماد اهل سنّت است و بزرگان علما و حافظان مشهور آنان، او را ستوده‌اند و از او حدیث نقل کرده‌اند، مانند:

ابوحامد محمودبن‌محمّد صالحانی.

عمادالدّین کاتب اصفهانی.

ابوالفتح ناصربن‌عبدالسیّد مطرزی.

محب‌الدّین ابن‌نجّار بغدادی.

جمال‌الدّین قفطی.

ابوالمؤیّد خوارزمی.

ابوعبداللّه گنجی شافعی.

شمس‌الدّین ذهبی.

جمال‌الدّین زرندی.

صلاح‌الدّین صفدی.

عبدالقادر قرشی.

محمّدبن‌احمد فارسی.

احمدبن‌ابراهیم صنعانی معروف به «ابن‌وزیر»

شهاب‌الدّین احمد نویسنده‌ی «توضیح‌الدلائل»

نورالدّین ابن‌صبّاغ مالکی.

جلال‌الدّین سیوطی.

نورالدّین سمهودی.

شمش دمشقی صالحی.

شهاب‌الدّین ابن‌حجر مکّی.

احمدبن‌باکثیر مکّی.

عبداللّه‌بن‌محمّد مطیری.

ولی‌اللّه لکهنوی.

و دهلوی، خودش...

به کتاب‌هایشان مراجعه کنید. ما نیز گوشه‌ای از گفته‌هایشان را در بعضی جلدهای این مجموعه آورده‌ایم.

46 - روایت ابن عساکر

اشاره

ابوالقاسم علیّ‌بن‌حسن، معروف به «ابن‌عساکر دمشقی»، حدیث «مدینة العلم» را به طرق متعدّد، روایت کرده که گنجی دراین‌باره چنین آورده است:

«ما را خبر داد علّامه قاضی القضاة ابونصر محمّدبن‌هبةاللّه فرزند قاضی القضاة و محمّدبن هبةاللّه‌بن محمّد شیرازی، از حافظ ابوالقاسم از ابوالقاسم ابن (محمّد) سمرقندی از ابوالقاسم‌بن مسعدة از حمزةبن‌یوسف از ابواحمدبن‌عدی از نعمان‌بن هارون بلدی و محمّدبن احمدبن مؤمّل صیرفی و عبدالملک‌بن محمّد از احمدبن عبداللّه‌بن یزید مؤدّب از عبدالرزّاق از سفیان از عبداللّه‌بن عثمان‌بن خثیم از عبدالرّحمان بن بهمان که گفت: شنیدم جابر می‌گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز حدیبیه می‌فرمود - در حالی که بازوی علی‌بن‌ابی‌طالب را گرفته بود: این امیر نیکوکاران و قاتل گنه‌کاران است، یاری شود، هر کس او را یاری کند و بی‌یاور مانَد، هر کس او را یاری نکند، سپس صدایش را بلند کرده فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.»

گویم: ابن‌عساکر آن را چنین در تاریخش روایت و سلسله‌ی سند آن را از اساتید خود بیان کرده است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - یاقوت حموی در «معجم الأدباء 13 / 73»

2 - خوارزمی در «اسماء رجال جامع مسانید ابی حنیفة»

3 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 1 / 335»

4 - ابوالفداء در «المختصر حوادث: 571»

5 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث: 571»

6 - ذهبی در «تذکرة الحفاظ 4 / 1328» و «العبر 4 / 212» و «دول الاسلام حوادث: 571»

7 - یافعی در «مرآة الجنان 3 / 393»

8 - سبکی در «طبقات الشافعیة 7 / 215»

9 - اسنوی در «طبقات الشافعیه 2 / 216»

10 - ابن‌قاضی شهبة در «طبقات الشّافعیه 1 / 345»

11 - جلال‌الدّین سیوطی در «طبقات الحفّاظ / 474»

12 - دیار بکری در «الخمیس حوادث: 571»

13 - قنوجی در «التاج المکلّل 84»

خلاصه‌ی بیان ابن‌خلّکان چنین است:

«حافظ، ابوالقاسم ابن‌عساکر دمشقی، ملقّب به «ثقةالدّین»، یگانه محدّث شام در دوران خود و از بزرگان فقیهان شافعی بود، حدیث بر او چیره گشت و بدان شهرت یافت و در جمع‌آوری آن بسیار کوشید تا آن‌جا که کسی به آن شمار از حدیث دسترسی نیافت. به مسافرت و گردش در شهرها روی آورد و با اساتید ملاقات کرد. حافظی دیندار بود، میان شناخت متون و اسنادها جمع کرده بود و در توضیح حدیث‌ها بیانی نیکو داشت. از گِردآوری و تألیف لذّت می‌برد، تاریخ کبیر را درباره‌ی دمشق در هشتاد جلد نوشت و شگفتی‌های بسیاری در آن گنجانید که این خود گزیده‌ها و مطالب صحیح انتخابی اوست که از میان پیش‌نویس‌های بی‌شمار خود گزینش کرده است. علاوه بر این نوشته‌هایی نیکو و رساله‌های سودمند دیگری هم دارد.»

در کتاب «العبر» هم چنین آورده است:

«حافظ، ابن‌عساکر نویسنده‌ی تاریخ هشتاد جلدی، محدّث شام، ثقةالدّین است. در حدیث و رجال‌شناسی، سرآمد مردم زمان خویش بود، و به بالاترین قله‌ی آن دست یافت و هر کس تاریخ او را بنگرد، به جایگاه او در حفظ آگاهی

می‌یابد.»

47 - تأیید افضل الدّین خاقانی

اشاره

افضل‌الدّین ابراهیم‌بن‌علی، معروف به «خاقانی»، حدیث را مرسل مسلّم دانسته و در کتابش، «تحفة العراقین»، بدون هرگونه تردید آن را اثبات کرده است، آن‌جا که در قصیده‌اش در مدح محمّدبن‌مطهر علوی چنین گوید:

«این قدر و صفا که خاطرم راست *** از خدمت سیّد اجل خاست

این مایه که طبع را قوام است *** هم همّت سید امام است

ذوالف ضل محمد مطهر *** آن عرق محمّد پیمبر

آن مردم دیده مصطفی را *** وان وارث صدق مصطفی را

قدرش ز دو کون بر گذشته *** یک موی ز مصطفی نگشته

تا جایی که گوید:

در شهر علم حیدر *** وین سید دین، کلید آن در

وقف ابدی است بر زبانش *** هر خانه که داشت شهر دانش

جای شرفست و بحر علم است *** استاد سرای شهر علم است

پیش کرمش ز روی تسلیم *** پیش قلمش به بوی تعلیم

شهری که خراجش آورد دهر *** او میوه ی باغ آن چنان شهر»

هم‌چنین، «کاتب چلبی» در کتابش «کشف الظنون» درباره‌ی کتاب «تحفة العراقین» چنین می‌نویسد:

«تحفة العراقین منظومه‌ای فارسی از، افضل‌الدّین ابراهیم‌بن‌علی خاقانی است که در سال 582 از دنیا رفته است. وزن آن از «مزاحفات مسدس» است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - دولت شاه سمرقندی در «تذکرة الشعراء / 88»

2 - عبدالرّحمان جامی در «نفحات الأنس / 607»

48 - تأیید ابن الشیخ بلوی

اشاره

ابوالحجّاج یوسف‌بن محمّد بلوی اندلسی معروف به «ابن‌الشیخ» حدیث «مدینة العلم» را در مناقب امیرالمؤمنین علی علیه السلام آورده، در حالی که به صحّت آن اطمینان و به ثبوت آن قطع دارد. او در کتابش «الف باء» پس از نقل سخنان ابن‌عبّاس در اعلمیّت امام علیه السلام گوید: «اینک که یاد علی و ابن‌عبّاس به میان آمد، پس بعضی از فضیلت‌های آن دو را ذکر می‌کنیم و با مفاخر علی پارسا و والامرتبه، پسرعموی پیامبر آغاز می‌کنیم و سپس ابن‌عبّاس آن عدالت‌پیشه‌ی رضیّ را مورد ستایش قرار می‌دهیم که او هم پسرعموی پیامبر است:

ابوالطفیل گوید: دیدم علی خطبه می‌خواند و می‌گوید: از من بپرسید. به خداوند سوگند از هر چه بپرسید پاسختان می‌دهم. از کتاب خدا بپرسید. به خداوند سوگند آیه‌ای نیست جز این که می‌دانم در شب یا در روز، در بیابان یا در کوه نازل شده است. و اگر بخواهم در تفسیر فاتحةالکتاب (از نوشته‌هایم) هفتاد شتر را بار سنگین می‌کنم.

و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌ی او خواهد آمد (که فرمود): «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد، باید از دَر آن نزدش بیاید.» و سخن ابن‌عبّاس درباره‌ی اوست: نُه دهم دانش به علی داده شد و به خداوند سوگند که در یک دهم دیگر هم با آنان شریک شده است...» ⁽¹⁾ابن‌شیخ یک بار دیگر این حدیث را در همان کتابش نقل می‌کند - پس از ذکر داستانی شامل این سخن حجّاج‌بن‌یوسف ثقفی درباره‌ی امیرالمؤمنین علیه السلام ، که:

«انسان از سخن او می‌گریزد.» - چنین گوید:

«گفتم: هنگامی که این داستان را در «الکامل» و سخن حجّاج را درباره‌ی علی این‌گونه جفاکارانه دیدم، نتوانستم خویشتن داری کنم و غیرتم نسبت به محبوبم علی مرا بر آن داشت که در حاشیه‌ی کتاب نوشتم:

حجّاج فیما قلته تکذّب *** في قول من فيه الورى يرغب

ذاك على بن ابى طالب *** من مثله أو منه من يقرب

يكفيه أن كان ابن عم الذي *** في جاهه تطمع یا مذنب

صلى عليه الله من سيد *** ما تطلع الشمس و ما تغرب

حجّاج در آن‌چه گفته‌ای، دروغ می‌گویی، درباره‌ی سخن کسی که همه‌ی مردم به او رغبت دارند

او علیّ‌بن‌ابی‌طالب است، چه کسی مانند اوست یا چه کسی می‌تواند به مقام او نزدیک شود؟!

او را بسنده است که پسرعموی کسی است که، در جاه و مقامش ای گناهکار طمع می‌ورزی

خداوند بر او درود فرستاد بر آن که آقا و سرور است، تا زمانی که خورشید، طلوع و غروب کند

هم‌چنین گفتم: حجّاج را بنگر با طرفداران بسیار اندکش و گونه‌ی به خاک‌ساییده‌اش چگونه درباره‌ی مولایمان علی این‌گونه سخن می‌گوید و از فرموده‌های او دوری می‌جوید. به خداوند سوگند چیزی جز رشک آبروریز، او را به گفتن این سخن زشت وادار نکرده است و الّا آن گم‌راه، جایگاه رفیع علمی علی را دانسته است. چگونه نداند؟ در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌اش می‌فرماید: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید از درِ آن نزدش بیاید.» و ابن‌عبّاس می‌گوید: به خداوند سوگند نُه دهم دانش به علی علیه السلام عطا شده است و به خدا سوگند در یک‌دهم دیگر هم با آنان شریک شده است. و عمربن‌خطاب گفت:

داورترین ما علی است. و ابن‌مسعود گفت: داناترین مردم مدینه به واجبات، فرزند ابوطالب است...» ⁽¹⁾

کتاب الف باء

در کتاب «کشف الظنون» درباره‌ی کتاب «الف باء» چنین آمده: «کتاب الف‌باء محاضراتی است از شیخ ابوالحجاج یوسف‌بن‌محمّد بلوی اندلسی معروف به «ابن‌الشیخ» که کتاب قطوری است... .

در این کتاب بیان می‌کند که فایده‌های دانش‌های نوین را برای فرزندش عبدالرّحیم گرد آورده است، تا پس از مرگش آن‌ها را بخواند، چون اکنون با سنّ اندکش به درجه و مقام خردمندان نرسیده است و آن‌چه را برای این کودک گِرد آورده «کتاب الف باء» نامیده است... و آن نوشتاری ناشناخته است ولی سودمندی‌های فراوانی دارد.» ⁽¹⁾

49 - روایت ابوالسعادات ابن اثیر

اشاره

ابوالسعادات، مبارک‌بن‌محمّد، معروف به «ابن‌اثیر جزری» حدیث مدینةالعلم را روایت کرده، چنین گوید:

« علی: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ترمذی آن را نقل کرد.» ⁽²⁾و در کتاب «توضیح‌الدّلائل» آمده است: «از علی نقل شده است:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. آن را در «جامع‌الأصول» روایت کرده و گفته است: ترمذی آن را نقل کرده است.» ⁽³⁾

شرح حالش

1 - ابوالحسن‌ابن‌اثیر در «الکامل حوادث: 606»

2 - ابن‌مستوفی در «تاریخ اربل خطّی»

3 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 1 / 441»

4 - ابوالفداء، در «المختصر حوادث: 606»

5 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر حوادث: 606»

6 - ذهبی در «العبر حوادث: 606» و «دول الاسلام حوادث: 606»

7 - خطیب تبریزی در «اسماء رجال المشکاة 3 / 808»

8 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث: 606»

9 - سبکی در «طبقات الشّافعیة 5 / 153»

10 - أسنوی در «طبقات الشافعیة 1 / 130»

11 - ابن‌شحنه در «روضة المناظر حوادث: 606»

12 - ابن‌قاضی شهبة در «طبقات الشافعیة 1 / 392»

13 - سیوطی در «بغیة الوعاة: 385»

14 - قنوجی در «التاج المکلّل 100»

و افرادی دیگر، که در جلد «حدیث طیر» آن را آوردیم. فشرده‌ی سخن سبکی چنین است: «مبارک‌بن‌محمّد شیبانی، علّامه مجدالدّین ابوالسّعادات جزری ابن‌اثیر، نویسنده‌ی «جامع‌الأصول» و «غریب الحدیث» و «شرح مسند الشافعی» و غیر از آن‌ها. او مردی فاضل و رئیسی مورد توجّه بود. سال ششصد و شش درگذشت.»

50 - تأیید فریدالدّین عطّار

اشاره

شیخ فریدالدّین محمّد بن‌ابراهیم همدانی معروف به «عطّار» حدیث مدینة العلم را چند نوبت در دیوانش، «مظهر العجائب»، اثبات کرده است. از جمله در یکی از قصیده‌هایش گوید:

هیچ می‌دانی که معجز آن کیست؟ *** وین همه مدح و ثنا در شأن کیست؟

که نهاده پای بر کتف رسول؟ *** مصطفی کرده به معراجش قبول

که بده خود تاج دار إنما *** که بده در ملک معنا هل أتى

که بده قرآن ناطق در عیان *** که شده در لو کشف اسراردان

کیست باب علم از گفتِ رسول *** خود که را بودست در علم قبول

و در دیوانش «اسرارنامه» گوید:

اگر فرمان‌بری، فرمانِ شَه بَر *** و گرنه اوفتادی خود به چه در

اگر فرمان بری فرمان حیدر *** چو باب است آن به علم مصطفی در

و در دیوانش «الهی نامه» گوید:

پیمبر گفت با آن نور دیده *** ز یک نوریم هر دو آفریده

علی چون با نبی باشد ز یک نور *** یکی باشند هر دو از دوی دور

چنان در شهر دانش باب آمد *** که جنّت را به حق بوّاب آمد

شرح حالش

بزرگان علمای اهل سنّت شرح حال او را آورده و از عارفان مشهور خود به شمار آورده‌اند، که به تفصیل در بعضی جلدهای کتاب خواهد آمد. ان‌شاءاللّه‌تعالی.

دهلوی صریحاً می‌گوید که او از بزرگان پذیرفته شده نزد اهل سنّت می‌باشد.

همان‌طور او و کابلی سخنی از عطّار را به گواهی گرفته‌اند. کابلی گوید: شیخ جلیل فریدالدّین احمد بن‌محمّد نیشابوری گفت: هر کس به محمّد صلی الله علیه و آله و سلم ایمان آورد و به خاندانش ایمان نیاورد، مؤمن نیست، علما و عارفان همگی بر این مطلب اجماع کرده‌اند و هیچ‌کس آن را انکار ننموده است.» به «الصواعق» نوشته‌ی کابلی و «التّحفة الاثناعشریة» مراجعه کنید.

51 - روایت ابوالحسن ابن اثیر

اشاره

ابوالحسن علی‌بن‌محمّد جزری معروف به «ابن‌اثیر» حدیث مدینةالعلم را در کتابش «أسد الغابة فی معرفة الصحابة» چنین آورده است: «ما را زیدبن حسن‌بن زید، ابوالیمن الکندی و غیر از او، با نوشتن خبر دادند: خبر داد ما را ابومنصور زریق از احمدبن علی‌بن‌ثابت از محمّدبن‌احمدبن‌رزق از ابوبکربن مکرّم‌بن احمدبن‌مکرّم قاضی، ما را حدیث کرد قاسم‌بن عبدالرّحمان انباری از ابوصلت هروی، از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر

دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید نزد درِ آن بیاید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ابن‌خلّکان در «وفیات الأعیان 1 / 347»

2 - ذهبی در «دول الاسلام حوادث: 630» و «العبر 5 / 120»

3 - یافعی در «مرآة الجنان حوادث: 630»

4 - سبکی در «طبقات الشافعیة 5 / 127»

5 - اسنوی در «طبقات الشافعیة 1 / 132»

6 - ابن‌شحنة در «روضة المناظر حوادث: 630»

7 - ابن‌قاضی شهبة در «طبقات الشافعیة 1 / 412»

8 - سیوطی در «طبات الحفّاظ: 492»

و دیگر دانشمندان بزرگ در کتاب‌های معتبر خود آورده‌اند. خلاصه‌ی گفته‌ی ذهبی چنین است: «ابن‌اثیر: امام، علّامه، حافظ، فخر العلماء، عزّالدّین، ابوالحسن علی‌بن‌اثیر جزری محدّث و زبان‌شناس، نویسنده‌ی تاریخ و «معرفة الصحابة» و «الانساب» و کتاب‌های دیگر.

خانه‌اش مجمع فضلا بود و خود فضیلت‌هایش کامل بود. علّامه، نسب‌شناس، اخباری، آگاه به رجال و نسب‌های آنان، به‌ویژه یاران رسول‌خدا، هم‌راه با امانت‌داری و تواضع و کرامت. در اواخر ماه شعبان سال شش‌صد و سی از دنیا رفت.» ⁽²⁾

52 - تأیید محیی الدّین ابن عربی

اشاره

محی‌الدّین ابن‌عربی طایی حدیث را به صورت حدیثی مرسل و مسلم نقل کرده و در کتابش «الدرّالمکنون و الجوهر المصون» - بنابر آن‌چه بلخی قندوزی از او

نقل کرده چنین گوید:

« امام علی ، علم حروف را از سرورمان محمّد صلی الله علیه و آله و سلم به ارث برد و سخن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم اشاره به آن است: من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

گروهی از تاریخ‌نویسان و رجال‌شناسان بزرگ، شرح حال ابن‌عربی را آورده و محدّثان و عارفان برجسته از او حدیث نقل کرده‌اند و بعضی او را توصیفهای والایی کرده و مقام‌های بلندمرتبه‌ای برایش قائل شده‌اند. از جمله کسانی که شرح حالش را آورده و او را ستوده‌اند و در کتاب خود با اعتماد از او حدیث نقل کرده‌اند، اینان می‌باشند:

1 - ابن‌نجّار در «ذیل تاریخ بغداد»

2 - ابن‌نقطه، در «تکملة الاکمال»

3 - ابن‌عدیم در «تاریخ حلب»

4 - منذری در «الوفیات»

5 - ابن‌أبار در «التّاریخ»

6 - ابن‌زبیر در «التّاریخ»

7 - ابن‌دبیثی در ذیل تاریخ بغداد»

8 - ابوالعلاء فرضی در «مشتبه النسبة»

9 - قطب‌الدّین یونینی در «تاریخ مصر»

10 - سبط‌ابن‌جوزی در «مرآة الزّمان»

11 - قطب یونینی در «ذیل مرآة الزّمان»

12 - ابن‌فضل‌اللّه در «المسالک»

13 - اسکندری در «لطائف المنن»

14 - یافعی در «مرآة الجنان»

15 - صفدی در «الوافی بالوفیات»

16 - ابن‌شاکر کتبی در «فوات الوفیات»

17 - شعرانی در «لواقح الأنوار»

18 - جامی در «نفحات الأنس»

19 - کفوی در «کتائب اعلام الأخیار»

20 - ازنیقی در «مدینة العلوم»

21 - برزنجی در «الإشاعة»

22 - سهالوی در «الصبح الصادق»

23 - صدیق حسن در «الجنّة فی اتباع السنّة»

24 - دهلوی در «رسالة الرؤیا»

برخی هم در منقبت‌های او کتابی جداگانه نوشته‌اند، مانند کتاب جلال سیوطی به نام «تنبیه الغبی فی مناقب ابن‌عربی»

بعضی از مصادر شرح حال ابن‌عربی از این قرار است:

الوافی بالوفیات 4 / 173، البدایة و النهایة 13 / 156، سیر اعلام النبلاء 15 / 48، مرآة الجنان 4 / 100، طبقات المفسّرین 38، النّجوم الزّاهرة 6 / 339، فوات الوفیات 2 / 241، شذرات الذهب 5 / 190، نفح الطیّب 7 / 90، تاریخ ابن‌ابار 1 / 356، التکملة لوفیات النقلة 3 / 555.

53 - روایت محبّ الدّین ابن نجّار

اشاره

محب‌الدّین محمّدبن‌محمود بغدادی معروف به «ابن‌نجّار» با اسنادش از سرورمان امام رضا علیه السلام حدیث را روایت کرده، گوید: «ما را خبر داد رقیّه دختر معمّربن‌عبدالواحد از فاطمه دختر محمّدبن‌ابوسعد بغدادی از سعیدبن‌احمد نیشابوری از علی‌بن‌حسن‌بن بنداربن‌مثنّی از علی‌بن‌محمّدبن مهرویه، حدیث کرد ما

را داودبن سلیمان غازی از علیّ‌بن‌موسی الرّضا از پدرانش از علی مرفوعاً: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 4 / 1428» و «العبر 5 / 180»

2 - صفدی در «الوافی بالوفیات 5 / 9»

3 - یافعی در «مرآة الجنان 4 / 111»

4 - اسنوی در «طبقات الشافعیة 2 / 502»

5 - کتبی در «فوات الوفیات 2 / 522»

6 - ابن قاضی شهبة در «طبقات الشافعیه 1 / 454»

7 - صدیق حسن قنوجی در «التّاج المکلّل / 180»

شرح حال علی بن محمّدبن مهرویه

پوشیده نیست که «علیّ‌بن محمّدبن مهرویه» که نامش در سند حدیثِ روایت شده از ابن‌نجّار و عاصمی قرار دارد، از بزرگان محدّثان موثّق می‌باشد. سمعانی درباره‌اش گوید: «ابوالحسن علیّ‌بن محمّدبن مهرویه قزوینی در قریه در بغداد و در جبال از یحیی‌بن عبدک قزوینی و داودبن سلیمان غازی و محمّدبن مغیرة و حسن‌بن علی‌بن عفان حدیث نقل کرده است.

این اشخاص هم از او روایت کرده‌اند:

عمربن محمّدبن سنبک، ابوبکر محمّدبن عبداللّه ابهری، محمّد بن عبیداللّه بن شخیر و ابوحفص‌بن‌شاهین واعظ و دیگران.

ابوالفضل صالح‌بن محمّدبن احمد حافظ او را در «طبقات اهل همدان» چنین یاد کرده است: «ابوالحسن قزوینی سال سیصد و هیجده نزد ما آمد، از

هارون‌بن هزاری و داودبن سلیمان غازی نسخه علی‌بن موسی‌الرّضا را روایت کرد، هم‌چنین از محمّدبن جهم سمری، عبّاس‌بن محمّد دوری، یحیی‌بن‌ابی‌طالب، ابی‌حاتم رازی حدیث نقل می‌کند. خودم و پدرم از او مطلب شنیدیم و او به نسخه‌ی کتاب علیّ‌بن موسی الرّضا تمسّک می‌جست. او استادی سالمند بود و جایگاهش راستگویی بود.» ⁽¹⁾و رافعی هم او را این‌چنین یاد کرده است و از خطیب نقل می‌کند که او در سال سی‌صد و بیست و سه در بغداد حدیث می‌گفته است... .» ⁽²⁾

شرح حال داودبن سلیمان غازی

«داودبن سلیمان غازی قزوینی» نیز از راویان مشهور و پیشوایان حدیث است. رافعی درباره‌اش چنین آورده است: «داودبن سلیمان‌بن یوسف غازی ابواحمد قزوینی، بزرگی است که به روایت کردن از علیّ‌بن‌موسی الرّضا شهرت یافته است و گفته می‌شود: علی در طول مدّت اقامتش در قزوین در خانه‌ی او پنهان شده بود و او نسخه‌ای از ایشان دارد که مردم قزوین آن را از داود روایت می‌کنند؛ همانند اسحاق‌بن محمّد و علی‌بن محمّدبن مهرویه و دیگران...» ⁽³⁾و در کتاب «ایضاح لطافة المقال» نوشته‌ی رشید دهلوی در ذکر امام‌رضا علیه السلام چنین آمده است: «بیشتر بزرگان حدیث از او روایت کرده‌اند و در کتاب «مفتاح النجا» در شرح حالش چنین آمده است: اسحاق‌بن‌راهویه و یحیی‌بن‌یحیی و عبداللّه‌بن عبّاس قزوینی و داودبن سلیمان و احمدبن‌حرب و محمّدبن اسلم و افراد فراوان دیگری از او روایت کرده‌اند و ابن‌ماجه از او روایت کرده است... .»

54 - تأیید ابن طلحه شافعی

اشاره

ابن طلحه شافعی حدیث «مدینة العلم» را با اطمینان به صحّت آن، اثبات

کرده است؛ او آن‌جا که در فصل چهارم کتاب، درباره‌ی صفت «الانزع البطین»، برای امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گوید، به آن حدیث استشهاد می‌کند. بخشی از کلام او چنین است:

«همواره در کنار رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود و خداوند متعال بر دانش او می‌افزود تا اینکه رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم -بنابر آن‌چه ترمذی در صحیحش با اسناد خود از او نقل کرده است فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» او از دانش سرشارش قضایای پیچیده و سرکش را فرو می‌نشاند و مشکلات رخدادها را توضیح می‌داد و احکام بسیار سخت را آسان می‌نمود و در هر دانشی از او نشان و اثری بود و بر هر حکمتی روشنگری و غلبه داشت که به زودی در فصل ششم، تفصیل این اثرگذاری و بیان دانش و فضیلت او خواهد آمد. ان‌شاءاللّه تعالی».

و در فصل ششم به آن اشاره می‌کند:

«از آن‌جمله، روایتی است که امام ترمذی در صحیحش با اسنادش نقل کرده و پیشتر در صفت امیرالمؤمنین که ایشان انزع بطین است، بدان استشهاد شد:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و امام ابومحمّد حسین‌بن مسعود قاضی بغوی در کتابش، «المصابیح» نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من خانه‌ی حکمتم و علی درِ آن است.» آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم دانش را به شهر و حکمت را به خانه مخصوص گردانید. از آن‌رو که دانش، گونه‌های وسیع‌تر و فنون گسترده‌تر و شاخه‌های بیشتر و سودهای فراگیرتر از حکمت دارد. (لذا) اعم را به بزرگتر و اخص را به کوچک‌تر اختصاص داد، تا پایان آن‌چه که بعد از این خواهد آمد. ان‌شاءاللّه تعالی».

کتاب «مطالب السئول»

از کتاب‌های ارزشمند و نوشته‌های معتبر شمرده می‌شود که دانشمندان بزرگ در نوشته‌های گوناگون خود بر آن اعتماد و تکیه کرده‌اند. محمّد محبوب العالم در جاهایی از تفسیرش که دهلوی و شاگردش، رشید، آن را ستوده‌اند و بر

عظمت و وثاقت آن تأکید کرده‌اند به «مطالب السئول» استناد کرده و به مطالب آن گواهی جسته است.

ابن‌طلحه، خود نیز در آغاز کتابش (مطالب السئول) به اطمینان و اعتمادش به حدیث‌های آن تصریح کرده که متن گفته‌اش را در مجلّد «حدیث طیر» آوردیم.

هم‌چنین در فصل ششم - آن‌جا که حدیث «مدینةالعلم» را آورده است،تصریح کرده است:

«در این کتاب چیزی نیاورده‌ام که اضطراب داشته باشد و چیزی به ودیعت ننهادم که شک و دودلی بیافریند و بیهوده‌ای نگذاشتم که صدف گوش‌ها آن را نپذیرند، و خاشاکی که اصناف خردها آن را دور افکنند، بلکه برایش سابقه روایتی خلف از سلف تدارک دیدم تا از کره‌ی مشک‌های مملو از شیر بهره گرفتم و در آن گوهرها و درها را به نظم و ترتیب کشیدم. لذا زبان سنّت‌ها به آن تصریح دارند و آیه‌های کتاب (قرآن کریم) به آن گویا هستند و آن‌ها را با دلیل‌های دیدگاه‌های محکم صحیح تقریر کردم، ابری است فروریزنده‌ی آن‌چه دوست‌داشتنی است، بازکننده‌ی درها برای دانشجویان می‌باشد. ان‌شاءاللّه‌تعالی برای گردآوردنده‌اش ستایش نیکو و ثواب فراوان بیافریند.»

در همان فصل ششم نیز گوید: «این فصل را برای بیان فضیلت‌های بی‌شمار و دانش مشهور او قرار دادم، آیات قرآن و حدیث‌های نبوی مربوط به آن را آوردم، که در آن درمان (درد) سینه‌ها و وفا به قدر توان و استطاعت است و راه‌نمایی دل‌های گم‌راه از تاریکی‌ها به نور را در بر دارد. و به آن‌ها بسنده کردم، از آن‌جهت که مسیر و راهی روشن است، از نظر درستی و اعتقادی برتری دارد و نگهبانان الهی را از پیش و پس برای حفظش قرار دادم و از این روش با آوردن حدیث‌های پرتعداد، امّا با سند و استناد بی‌اساس، تجاوز نکردم.»

55 - روایت سبط ابن جوزی

اشاره

شمس‌الدّین ابوالمظفّر یوسف‌بن قَزُغْلی معروف به «سبط‌ابن جوزی» این روایت را از احمدبن حنبل نقل کرده و آن را صحیح دانسته و گفته است:

«حدیث انا مدینة العلم: احمد در «الفضائل» گوید: حدیث کرد ما را ابراهیم‌بن عبداللّه از محمّدبن عبداللّه رومی از شریک از سلمةبن‌کهیل از صنابحی از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است.» و در روایتی: « من خانه‌ی حکمتم و علی درِ آن است.» و در روایتی: «من شهر فقه هستم و علی درِ آن است پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» عبدالرزّاق آن را روایت کرده و افزوده است: هر کس حکمت‌ها را خواهد، باید نزد آن در بیاید.

اگر گفته شود: حدیث را ضعیف به شمار آورده‌اند، پاسخ چنین است:

دارقطنی گفته است: سویدبن غفلة از صنابحی آن را روایت کرده است و در این‌جا سویدبن‌غفله را ذکر نکرده است و اگر گفته‌ی دارقطنی ثابت شود این حدیث مرسل می‌شود و در باب احکام، مُرسل حجّت است، چه رسد به باب فضیلت‌ها؟

اگر گفته شود در این روایت‌ها گفت‌وگو و بحث است، گوییم: ما به آن‌ها نمی‌پردازیم، بلکه احتجاج می‌کنیم به آن‌چه احمد آورده و آن روایت اوّل از علی است. اگر نخستین روایت ثابت شد، تمامی آن روایات ثابت خواهند شد، چون روایت کردن معنای حدیث در احکام شریعت، جایز است و در این‌جا سزاوارتر.

اگر گفته شود: محمّدبن‌علی رومی استادِ استاد احمدبن حنبل است که ابن‌حبّان او را تضعیف کرده و گفته است: بر ضدّ ثقه‌ها حدیثهایی می‌آورد که اثبات نشده است. گوییم: ابراهیم‌بن محمّد استادِ احمد از او روایت کرده و اگر ضعیف بود آن را بیان می‌کرد و هم‌چنین احمد به او اسناد داده و او را ضعیف نشمرده در حالی که عادت او جرح و تعدیل است، پس هنگامی که به او اسناد می‌دهد، معلوم می‌شود که در روایت کردنش عادل است.» ⁽¹⁾هم‌چنین شایان ذکر است که در فصل دوم کتابش که درباره‌ی فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام است، گوید: «فضیلت‌های او مشهورتر از خورشید و ماه است و افزون‌تر از ریگ‌ها و سنگریزه‌هاست و من از آن‌ها آن‌چه را که ثابت و مشهور شده

است برگزیده‌ام که بر دو گونه است: بخشی از کتاب (قرآن کریم) استنباط شده و بخش دیگر از سنّت پاکی که هیچ شک و تردیدی در آن نیست.» ⁽¹⁾پس ثابت شد که حدیث مدینة العلم از فضیلت‌های امام علی علیه السلام می‌باشد که ثابت و مشهور بوده و هیچ‌گونه شک و تردیدی در آن نیست.

و چیزی که بیانگر پای‌بندی ابن‌چوزی است به نقل آن‌چه ثابت شد، این گفتارش در فصل ویژه‌ی مادر امیرالمؤمنین علیهما السلام است که گوید: «گویم: حافظ ابونعیم حدیثی طولانی در فضیلت او آورده است، مگر اینکه گفته‌اند در اسنادش روح‌بن‌صلاح آمده که ابن‌عدی او را تضعیف کرده است و از این جهت آن را نقل نکردیم.» ⁽²⁾به هر حال مجرّد روایت کردن این حدیث توسّط احمد در فضایل ایشان، برای سبط‌ابن جوزی و دیگران از نظر صحتش بسنده است، چون آنان معتقدند هر حدیثی را که احمد روایتش کند، حجّت است و باید بدان رجوع کرد. همان‌گونه که در بخش روایت این حدیث توسّط احمد بیان شد.

شرح حالش

شرح حال سبط‌ابن‌جوزی در کتاب‌های تاریخ و طبقات فقها با تجلیل و بزرگداشت آمده است. بزرگان علمای اعلام در کتاب‌های حدیث، فقه و سیره از او حدیث نقل کرده‌اند. از جمله:

1 - وفیات العیان از ابن‌خلّکان.

2 - ذیل مرآة الزّمان از یونینی.

3 - المختصر فی اخبار البشر از ابوالفداء.

4 - تتمة المختصر از ابن‌وردی.

5 - العبر فی خبر من غبر از ذهبی.

6 - الوافی بالوفیات از صفدی.

7 - مرآة الجنان از یافعی.

8 - الجواهر المضیة فی طبقات الحنفیّة از قرشی.

9 - الأثمار الجنیّة فی طبقات الحنفیّة از قاری.

10 - طبقات الشافعیة از ابن‌قاضی شهبة.

11 - مختصر الجواهر المضیة از فیروزآبادی.

12 - غایة المرام بأخبار البلد الحرام از ابن‌فهد.

13 - إتحاف الوری بأخبار امّ القری از ابن‌فهد.

14 - طبقات المفسّرین از داودی.

15 - کتائب أعلام الأخیار از کفوی.

16 - القول المنبی از سخاوی.

17 - حسن المقصد از سیوطی.

18 - الدرّ المختار از حصکفی.

19 - جواهر العقدین از سمهودی.

20 - الصواعق المحرقة از ابن‌حجر.

21 - انسان العیون از حلبی.

22 - کفایة الطالب از گنجی.

23 - مفتاح النجا از بدخشانی.

24 - التحفة از دهلوی.

بعضی مدارک شرح حال او از این قرار است:

المختصر 3 / 26، العبر 5 / 220، مرآة الجنان 4 / 136، الجواهر المضیة 2 / 231، طبقات المفسّرین 2 / 383.

56 - روایت گنجی شافعی

اشاره

ابوعبداللّه محمّدبن یوسف گنجی شافعی، یک باب از کتابش، «کفایة الطالب» را به حدیث «مدینةالعلم» اختصاص داده و آن را از طرق بسیار و وجوه استوار ثابت

کرده است؛ جایی که گوید:

« باب پنجاه و هشتم در اختصاص یافتن علی به این فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است: أنا مدینة العلم و علیّ بابها.

ما را خبر داد علّامه قاضی القضاة، بزرگ شام، ابوالفضل محمّد فرزند قاضی القضاة، استاد مذهب‌ها ابوالمعالی محمّدبن علی قرشی، از حجّت عرب زیدبن‌حسن کندی، از ابومنصور قزّاز، از زینت حافظان و بزرگِ مطلق اهلِ حدیث احمدبن‌علیّ بن‌ثابت بغدادی از ابوعبداللّه‌بن محمّدبن‌عبداللّه که ما را حدیث کرد محمّدبن مظفّر از ابوجعفر حسین‌بن حفص خثعمی از عبّادبن‌یعقوب از یحیی‌بن بشیر (بشر) کندی، از اسماعیل‌بن ابراهیم همدانی از ابواسحاق، از حرث از علی و از عاصم‌بن ضمرة از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند من و علی را از درختی آفرید که من ریشه‌اش هستم و علی شاخه‌اش و حسن و حسین میوه‌اش و شیعیان برگ‌هایش هستند. پس آیا از پاکیزه جز پاکیزه بیرون می‌آید؟ من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس آن شهر را خواهد، باید نزد آن در بیاید.»

گویم: خطیب آن را این‌گونه روایت کرده است.

و خبر داد ما را علّامه قاضی القضاة ابونصر محمّدبن هبة اللّه، و قاضی القضاة محمّدبن هبة اللّه‌بن محمّد شیرازی، از حافظ ابوالقاسم، از ابوالقاسم‌بن سمرقندی، از ابوالقاسم‌بن مسعدة از حمزةبن یوسف، از ابواحمد ابن عدی، از نعمان‌بن هارون بلدی و محمّدبن احمدبن مؤمّل صیرفی و عبدالملک‌بن محمّد که گفتند: حدیث کرد ما را احمدبن عبداللّه بن‌یزید مؤدّب، از عبدالرزّاق از سفیان از عبداللّه‌بن عثمان‌بن خثیم از عبدالرّحمان‌بن بهمان که گفت: شنیدم جابر می‌گوید:

شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز حدیبیه، در حالی که بازوی علی‌بن ابی‌طالب را گرفته بود، می‌فرمود: «این امیر نیکوکاران و قاتل گناه‌کاران است، هر کس او را یاری کند، یاری شود و بی‌یاور است هر کسی او را یاری نکند.» سپس صدایشان را بلندتر کرده فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس آن شهر را خواهد باید نزد آن در بیاید. (پس از دَرش درآید).»

(گفتم:) این‌چنین ابن‌عساکر در تاریخش آن را روایت کرده و راویانش را از سوی استادانش ذکر کرده است.

ما را خبر داد علی‌بن عبداللّه‌بن ابوالحسن ازجی در دمشق، از مبارک‌بن‌حسن، از ابوالقاسم بن‌بُسری، از ابوعبداللّه (بن) محمّد، از محمّدبن حسین از ابوالحسن علیّ‌بن اسحاق بن‌زاطیا از عثمان‌بن عبداللّه عثمانی از عیسی‌بن یونس از اعمش از مجاهد، از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

گویم: این حدیث، حسنِ عالی است.

دانشمندان در معنی این حدیث گفته‌اند: علی درِ دانش است و بسیار گفته‌اند تاجایی که گروهی گفتند: جز این نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با فرمایش «من شهر دانشم» منظورشان این بوده است: من معدن دانش و جایگاهِ آنم و آن‌چه نزد غیر از من است دانش، شمرده نمی‌شود. و مقصود ایشان‌از : «و علی درِ آن است.» این است که دَرِ این شهر بسیار بلند است (از آن‌جهت که شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، پایدارترین و ثابت‌ترین و هدایتگرترین شریعت‌هاست و نسخ و تحریف و تبدیل هرگز بر آن وارد نمی‌شود، بلکه با نگه‌داری خداوند عزّ و جلّ، نگاه داشته می‌شود؛ از کاستی مصون است و چیزی آن را دگرگون نمی‌کند، از این رو آن را به بلندی نسبت داده است و کتاب او آخرین کتابی است که خداوند عزّ و جلّ آن را فرو فرستاده است؛ پس نسخی بر آن وارد نمی‌شود. خداوند متعال می‌فرماید: «و مهیمناً علیه» ⁽¹⁾یعنی: این قرآن بر دیگر کتاب‌های نازل شده‌ی پیشین حکم‌فرمایی می‌کند و آن‌چه از حلال و حرام در آن آمده است، هرگز تغییر نمی‌کند و نسخ نمی‌شود و باطل نمی‌گردد. پس قرآن والاترینِ کتاب‌هایی است که خداوند متعال فرو فرستاده است و شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم والاترین و بالاترین و زیباترین و گران‌بهاترین شریعت‌هاست، بدان‌گونه که نسخ و تبدیل بر آن وارد نمی‌شود. پس همواره والامرتبه، برافراشته و برفراز است.

گویم: - و خداوند داناتر است وجه این حدیث نزد من چنین است که منظور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» این بود که خداوند متعال دانش را به من آموخت و فرمانم داد که در آغاز پیامبری مردم را به اقرار به یگانگی او بخوانم تا بخشی از دوران رسالت بدین‌گونه سپری شد، سپس خداوند به جنگ با کسانی فرمانم داد که از اقرار به یگانگی خداوند عزّ و جلّ خودداری کردند؛ پس از اینکه از این کار منع کرده بود. پس من شهر دانشم، در امرها و نهی‌ها و در صلح و جنگ تا اینکه جنگیدم با مشرکان و علیّ‌بن ابی‌طالب درِ آن است؛ یعنی او نخستین کسی از خاندانم و دیگر افراد امّتم است که بعد از من با ستمگران می‌جنگد و اگر علی برای مردم جنگیدن با ستمگران (گناه‌کاران) را وضع نمی‌کرد و حکم قتل آنان را و اسیرانشان را رها نمی‌ساخت و گرفتن اموالشان و فرزندانشان را حرام نمی‌داشت، این حکم هرگز شناخته و دانسته نمی‌شد.

پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ با مشرکان قانون به تاراج بردن اموالشان و اسیرگرفتن فرزندانشان را وضع کرد و علی در جنگ با ستم‌کاران قانون وضع کرد که بر مجروحان حمله نشود و اسیری کشته نشود و زنان و فرزندان به اسارت گرفته نشوند و اموالشان مصادره نشود و این وجهی صحیح و نیکوست.

با این‌همه، دانشمندان از صحابه و تابعان و خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به برتری علی و افزونی و سرشاربودن دانشش و زیرکی و حکمت فراوانش و نیکویی قضاوت‌هایش و درستی فتواهایش قائل شده‌اند و ابوبکر و عمر و عثمان و دیگر دانشمندان اصحاب با او در احکام مشاوره می‌کردند و سخن او را در تأیید یا رد می‌پذیرفتند و عمل می‌کردند که این خود اعترافشان به دانش و فضل فراوان او و برتری خردش و درستی حکمش می‌باشد.

این سخن هرگز در حق او گزافه نیست، چون مقام او نزد خداوند و پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم و نزد بندگان مؤمن او، والاتر و بالاتر از آن است.» ⁽¹⁾

کتاب «کفایة الطالب»

حافظِ گنجی در مقدّمه‌ی کتابش «کفایة الطالب» تصریح می‌کند که «کتابی است شامل بخشی از روایت‌هایی که بزرگان ما در شهرها روایت کرده‌اند؛ از جمله حدیث‌های صحیح از کتاب‌های ائمّه و حافظان در مناقب امیرالمؤمنین علی، آن کسی که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فضیلتی در پدران خود و پاکیزگی مولدش نیافته است جز اینکه او هم در آن شریکش می‌باشد.»

شرح حالش

علمای بزرگ و سران مورّخان شرح حالش را در کتاب‌های تاریخ و رجال آورده‌اند و ما در بعضی از جلدهای کتاب شرح حالش را آوردیم. و از مصادر شرح حال اوست: ذیل مرآةالزمان 1 / 392؛ الوافی بالوفیات 5 / 254؛ تلخیص مجمع الآداب 3 / 389.

57 - اثبات عزّبن عبدالسّلام

اشاره

شیخ عزّالدّین، عبدالعزیزبن عبدالسّلام سلمی دمشقی شافعی حدیث را در سخنی که از زبان مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام برگرفته، آورده است که شهاب‌الدّین احمد متن آن را در کتابش «توضیح الدّلائل علی ترجیح الفضائل» نقل کرده؛ جایی که گوید:

«سلطان علما در دوران خویش، برهان عارفان در روزگار خود، بزرگ راهبر، پیشوای بزرگان معاصر، مُفتی مردم، عزّالدّین عبدالعزیزبن عبدالسّلام، به عنوان زبان حال نخستین صحابی بی‌چون و چرا، و برترین همگنان هنگام شمارش نیکی‌ها: علی ولیّ خداوند در زمین و آسمان که خداوند از او راضی باد و در هر حال ما را از او بهره‌مند فرماید گوید:

«ای مردم! طینت ما اهل البیت، با دست عنایت در سرشت‌گاه حمایت، سرشته شده است، بعد از آن که فیض هدایت بر ما فرو ریخت. سپس با خمیره‌ی

نبوّت عجین و با وحی آبیاری شد و روح امر در آن دمیده شد، پس هرگز پاهایمان نمی‌لغزد و هرگز دیدگانمان گم‌راه نمی‌شوند و هرگز نورهایمان کاسته نمی‌شود. پس اگر ما گمراه شویم، پس چه کسی مردم را راه‌نمایی می‌کند؟! مردمی که از درختان گوناگون هستند و درخت نبوّت یکی است و محمّد رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، اصل آن درخت و من فرعش هستم و فاطمه‌ی زهرا میوه‌اش و حسن و حسین شاخه‌هایش هستند، پس اصلش نور، فرعش نور، میوه‌اش نور و شاخه‌اش نور است، نزدیک است که روغنش تابان شود هرچند که آتشی به آن نرسد، نور است بر روی نور، ای قوم من! از آن‌طجا که فرع‌ها بر پایه‌ها بنا می‌شود، فصل فضیلت من بر پاکیزگی پایه‌ی من بنا شد، پس دانشم را از پسرعمویم به ارث بردم، و به آن اندوهم برطرف شد.

رسول امینی را پیروی کردم و غیر از اسلام به دینی راضی نگشتم، پس اگر پرده برداشته شود، بر یقینم افزوده نمی‌گردد و مرا به تاج «من کنت مولاه» زینت بخشید و با کمربند «أنا مدینة العلم و علی بابها» کمرم را آذین بست و «اقضاکم علی» را حمایلم فرمود و با لباس زرّین «أنا من علی و علی منّی» مرا پوشانید.»

شاعر گوید:

عجبت منک أشغلتنی بک عینی *** أدنیتنی منک حتّی طننت أنّک أنّی

در شگفتم از تو، که چشم من مرا به تو مشغول داشته.

چنان مرا به خویش نزدیک کردی که گمان بردم تو من هستی.

تا پایان آن‌چه که ذکر کرده است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ذهبی: «عزّالدّین شیخ الاسلام، ابومحمّد عبدالعزیزبن عبدالسّلام بن‌ابوالقاسم سلمی دمشقی شافعی... در فقه و طاصول و زبان عربی سرآمد شد، آموزش و فتوا داد و کتاب نوشت و به درجه‌ی اجتهاد رسید و شناخت مذهب به او

منتهی شد هم‌راه بازهد و ورع وامربه معروف و نهی ازمنکر واستواری در دین... .» ⁽¹⁾2 - یافعی: «شیخ فقیه، علّامه، امام، فتوادهنده، مدرّس، قاضی، خطیب، سلطان دانشمندان و جایگاه پذیرای پاکان، پیشتاز دوران خویش بر دیگر هم‌ردیفان، دریای دانش‌ها و معارف و بزرگ‌داشته شده در دیگر کشورها، دارای پژوهش و نازک‌بینی و عرفان و یقین که همراه با دانش و صلاح و جلالت و وجاهت و احترام از او مشهود بود؛ کسی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم‌راه شاذلی بر او درود فرستاد، فتوادهنده‌ی مردم، بزرگ اسلام، عزّالدّین عبدالعزیزبن عبدالسّلام، ابوالقاسم سلمی دمشقی شافعی... در فقه و اصول و عربی سرآمد شد و آموزش و فتوا داد، کتاب‌های سودمندی نوشت و فتواهای استواری داد و در فنون دانش‌ها، شگفتی‌های بی‌مانندی گِرد آورد؛ از تفسیر و حدیث و فقه و عربی و اصول و اختلاف مذهب و دانشمندان و گفته‌های مردم و مأخذهای آن تا اینکه گفته شد به درجه‌ی اجتهاد رسیده است و دانشجویان از دیگر کشورها به سوی او مسافرت کردند و شناخت مذهب به او ختم شد؛ هم‌راه با زهد و ورع و برکندنِ گم‌راهی‌ها و بدعت‌ها، اقامه امر به معروف و نهی از منکر و کارهای دیگری که از او شهرت یافت؛ او حق را آشکار و به آن عمل می‌کرد، در دین سخت‌گیر بود و در راه خداوند سرزنش کسی در او اثر نمی‌کرد، و از قدرت هیچ پادشاه و سلطان نمی‌ترسید، بلکه به فرمان خداوند و پیامبرش و آن‌چه که اقتضای شرع مطهّر بود، عمل می‌کرد، او که خداوند بیامرزدش، در مصر به سال ششصد و شصت درگذشت.» ⁽²⁾3 - اسنوی: «او که خداوند بیامرزدش، بزرگ اسلام در علم و عمل و پرهیزکاری وزهد وتصنیف وشاگردان،امرکننده‌به معروف ونهی‌کننده ازمنکر بود.» ⁽³⁾4 - ابن‌قاضی شهبة: «او، بزرگ، امام، علّامه، یگانه‌ی دورانش، سلطان دانشمندان، عزّالدّین ابومحمّد سلمی بود... دمیاطی از او روایت کرده و چهل حدیث از او نقل کرده است -و ابن‌دقیق‌العید همانی است که لقب «سلطان

العلماء» به او داد و بسیار امر به معروف و نهی از منکر می‌کرد، در دمشق عهده‌دار خطابه شد؛ بسیاری از بدعت‌های سخن‌رانان را از بین برد... و نماز رغائب و نیمه (شعبان) را باطل کرد؛ پس بین او و ابن‌صلاح بدین سبب نزاع درگرفت.» ⁽¹⁾5 - سیوطی: «ابومحمّد شیخ اسلام، سلطان علما، ذهبی در «العبر» گفته است: شناخت مذهب هم‌راه با زهد و پارسایی به او پایان یافت و به درجه‌ی اجتهاد رسید.»

شیخ ابوالحسن شاذلی گفته است: به من گفته شد که روی زمین مجلسی فقهی درخشان‌تر از مجلس شیخ عزّالدّین‌بن عبدالسّلام نیست و ابن‌کثیر در تاریخش گفت: ریاست مذهب به او رسید و از دیگر سرزمین‌ها برای فتواگرفتن از او به نزدش آمدند. در پایان عمرش سرسپردگی به مذهب نداشت، بلکه افق دیدش گسترش یافت و به آن‌چه اجتهادش می‌رسید، فتوا داد.

و شاگردش ابن‌دقیق العید گفت: ابن‌عبدالسّلام یکی از پادشاهان اسلام بود.

و شیخ جمال‌الدّین‌بن‌حاجب گفت: ابن‌عبدالسّلام فقیه‌تر از غزالی است.» ⁽²⁾

58 - اثبات جلال الدّین محمّد معروف به «مولوی»

اشاره

جلال الدّین محمّدبن محمّد بلخی معروف به «مولوی» حدیث «مدینةالعلم» را در ضمن شعری در مدح مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام در دیوانش «مثنوی» آورده است که چنین آغاز می‌شود:

از علی‌آموز اخلاص عمل *** شیر حق را دان منزّه از دغل

تا آن‌جا که گوید:

چون تو بابی آن مدینه‌ی علم را *** چون شعاعی آفتاب حلم را

باز بانشای باب! بر جویای باب *** تا رسند از تو قشور اندر لباب

باز باش ای باب رحمت تا ابد *** بارگاه ما له کفوا احد

شرح حالش

1 - عبدالقادر قرشی: «محمّدبن محمّدبن محمّدبن حسین‌بن احمدبن قاسم‌بن مسیّب‌بن عبداللّه‌بن عبدالرّحمان‌بن ابوبکرصدیق ابن‌ابوقحافه تیمی معروف به «مولانا جلال‌الدّین غزنوی.

[ قونوی]: «او دانا به مذهب، آگاه در فقه، و دانا به مسائل فقهی مورد اختلاف بین مذاهب و دانش‌های مختلف،... شیخ جلال‌الدّین سپس منزوی شد و تنهایی گزید و نوشتن و کارکردن را رها کرد... .» ⁽¹⁾2 - فاضل ازنیقی: «از علمای حنفی شیخ جلال‌الدّین بود که به «سلطان العلماء» لقب یافت، یا اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم او را چنین لقب داد، بسیاری از صالحان در خواب از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین شنیده‌اند.» ⁽²⁾3 - عبدالرّحمان جامی شرح حال گسترده‌ای از او آورده است. ⁽³⁾4 - مجدالدّین بدخشانی نیز شرح حال گسترده‌ای از او آورده است. ⁽⁴⁾به هر حال، مولوی عبدالعلی بن نظام الدّین انصاری که نزد آنان ملقّب به «بحرالعلوم» است، «مولوی» و «مثنوی» را در مقدمّه‌ی کتابش، «شرح مثنوی» مورد ستایش قرار داده است.

59 - اثبات محیی الدّین نووی

اشاره

او حدیث «مدینة العلم» را ضمن بیت شعری در مدح امیرالمؤمنین علیه السلام ثابت کرده است... هم‌چنان که در «توضیح‌الدّلائل» در یاد کسانی که امام علیه السلام را مدح کرده‌اند، آمده است:

«مانند پیشوای در اسلام و مورد اشاره در بزرگان، مرجع دانش‌ها و فتواها،

ابوزکریا محیی‌الدّین یحیی نووی، سروده و بسیار خوب گفته است:

امام المسلمین بلا ارتیاب *** امیرالمومنین أبوتراب

بی تردید امیر مومنان ابوتراب *** امام مسلمانان است

نبی الله خازن کل علم *** علی للخزانة مثل باب

پیامبر خداوند نگهدارنده ی هر دانشی است *** علی برای آن گنجینه چون در است

شرح حالش

بزرگان حافظان و مورّخان شرح حالش را آورده‌اند و او را مورد ستایش قرار داده‌اند به گونه‌ای که بیش از آن نمی‌توان گفت. رجوع شود به:

1 - تذکرة الحفاظ 4 / 1470.

2 - العبر 5 / 312.

3 - مرآة الجنان - حوادث سنة 676.

4 - تتمة المختصر - حوادث 676.

5 - طبقات شافعیه از أسنوی 2 / 476.

6 - طبقات شافعیه از سبکی 8 / 395.

7 - النجوم الزّاهرة 7 / 378.

8 - طبقات الحفّاظ / 510.

9 - الخمیس - حوادث 676.

60 - اثبات سعدی شیرازی

اشاره

شیخ شرف‌الدّین مصلح‌بن‌عبداللّه، سعدی شیرازی این حدیث را ضمن قصیده‌اش در مدح مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام ثابت کرده است، که نورالدّین جعفر مشهور به «میرملّا بدخشی» آن را آورده است که متن آن چنین است:

منم کز جان شدم مولای حیدر *** امیرالمومنین آن شاه صفدر

علی کو را خدا بی شک ولی خواند *** به امر حق علی کردش پیمبر

به حقّ پادشاه هر دو عالم *** خدای بی نیاز فرد اکبر

به حق آسمانها و ملائک *** کز آنجا هیچ جای نیست برتر

به پنج ارکان شرع و هفت اقلیم *** به نه چرخ و ده و دو برج دیگر

به کرسی و به عرش و لوح محفوظ *** به حق جبرئیل آن خوب منظر

به میکائیل و اسرافیل و صورش *** به عزرائیل و هول گور و منکر

به تورات و زبور و صحف و انجیل *** به حق حرمت هر چار دفتر

به حق آية الكرسی و یس *** به حق سوره ی طه سراسر

به حق آدم و نوح ستوده *** به حق هود و شیث دادگستر

به درد یحیی و درمان لقمان *** به ذوالقرنین و لوط نیک محضر

به ابراهیم و قربان کردن او *** به اسحاق و اسماعیل و هاجر

به ختم انبیا احمد که باشد *** شفیع عاصیان در روز محشر

به حق مکه و بطحا و زمزم *** به حق مروه و رکنی ز مشعر

به تعظیم رجب با قدر شعبان *** به حق روزه و تصدیق داور

به رنج اهل بیت و آه زهرا *** به خون ناحق شبیر و شبر

به آب دیده ی طفلان محروم *** به سوز سینه ی پیران محروم⁽¹⁾

که بعد از مصطفی در جمله عالم *** نبد فاضل تر و بهتر ز حیدر

مسلم بد سلونی گفتن او را *** که علم مصطفی را بود او در

یقین اندر سخا و علم و عصمت *** ز پیغمبر نبود او هیچ کمتر

اگر دانی بگویی جز علی کیست؟ *** که دلدل زیر رانش بود و رخور

چه گویم وصف آن شاهی که جبریل *** گھی بد مدح گویش، گاه چاکر

بدان گفتم که تا خلقان بدانند *** که سعدی زین سعادت نیست بی بر

ایا سعدی تو نیکو اعتقادی *** ز دین و اعتقاد خویش بر خور⁽²⁾

شرح حالش

1 - عبدالرّحمان جامی در «نفحات الانس / 600»

2 - سمرقندی در «تذکرة الشعراء / 223»

61 - روایت محبّ طبری

اشاره

در «الرّیاض النضرة» آن را چنین روایت کرده است: « یاد این ویژگی او که درِ خانه علم و باب مدینة العلم است: از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من خانه‌ی دانشم و علی در آن است.»

در «المصابیح»، ضمن حدیث‌های حسن آن را نقل کرده است و ابوعمرو آن را روایت کرده گوید: «من شهر دانشم. و افزوده است: هر کس دانش را خواهد پس باید از درِ آن وارد شود» ⁽¹⁾و در «ذخائر العقبی» آمده است: «یاد اینکه او دَرِ خانه‌ی علم و باب مدینة العلم است، از علی نقل شده که گفت: «رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من خانه‌ی دانشم و علی درِ آن است.» بغوی آن را در «مصابیح» ضمن حدیث‌های حسن نقل کرده است.

و ابوعمرو آن را نقل کرده است که فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، و افزود: هر کس دانش را خواهد، باید از در آن وارد شود.»

شرح حالش

بزرگان پیشوایان و حافظان با بزرگ‌داشت و اجلال کامل، شرح حالش را آورده‌اند، مراجعه کنید:

1 - تذکرة الحفّاظ 4 / 1474.

2 - طبقات سبکی 8 / 18.

3 - مرآة الجنان 4 / 224.

4 - النجوم الزّاهرة 8 / 74.

5 - طبقات الحفّاظ 511.

62 - اثبات فرغانی

اشاره

سعیدالدّین محمّدبن‌احمد فرغانی آن را اثبات کرده است و آن را حدیث مرسل مسلّم دانسته و در «شرح التائیة» در شرح این بیت ابن‌فارض که گفته است:

«کراماتهم من بعض ما خصّهم به *** بما خصّهم مِن إرث کلّ فضیلة»

کرامت‌های آنان پاره‌ای است از آن‌چه خدا آنان را بدان مخصوص داشته است، به گونه‌ای که هر فضیلتی را به ارث برده‌اند.

گوید: امّا سهم علیّ‌بن‌ابی‌طالب: دانش و شهود عرفانی است و گشودن مشکلات کلام عظیم و کتاب کریم است که آن کتاب از مخصوص‌ترین معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است، با روشن‌ترین بیان که با کلام نبوی:

«أنا مدینة العلم و علیٌ بابها» بدان رسیده بود و با این گفتارشان: «من کُنْت مولاه فَعلیٌّ مولاه» هم‌راه با فضیلت‌های دیگری که نمی‌توان برشمرد. و در شرح فارسی قصیده تأئیه، در شرح این بیت:

«و أوضح بالتأویل ما کان مشکلاً *** علی بعلم ناله بالوصیّة»

و علی با تأویل، آن‌چه را که مشکل بود روشن و واضح کرد. با دانشی که به وصیّت و جانشینی بدان دست یافت.

گوید: «علی با تأویل، آن‌چه را که در فهم معنی کتاب و سنّت بر دیگر یاران مشکل بود، توضیح داد و روشن کرد، به ویژه عمر که در این‌باره گفته است: اگر علی نبود عمر به هلاکت می‌رسید و آن مشکل‌ها را با دانش‌هایی توضیح داد که با وصایت از مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم به او منتقل شده بود و از این‌رو فرمود: « من در میان شما دو بارِ گِران می‌گذارم، کتاب خداوند و خاندانم و سه بار فرمود نسبت به خاندانم خداوند را به یاد شما می‌آورم.

و هم‌چنین فرمود: « جایگاه تو نزد من مانند هارون نسبت به موسی است، غیر از اینکه بعد از من پیامبری نیست.»

و نیز فرمود: « أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

فرغانی و شرح تائیه

باید دانسته شود که شرح فرغانی بر تائیه از کتاب‌های معروف است و او از بزرگان علمای اهل سنّت است. در «کشف‌الظنون» آمده:

«تائیة قصیده‌ای مشهور در تصوف است و از شیخ ابوحفص‌عمربن‌علیّ فارض حموی متوفّای سال 576 است... و شرح‌هایی دارد از جمله: شرح سعیدالدین محمّدبن احمد فرغانی متوفّای حدود سال 700 که نخستین و قدیمی‌ترین شارح آن است. گویند که شیخ صدرالدّین قونوی شرح آن را به استادش محیی الدّین ابن‌عربی پیشنهاد کرد،اوبه قونوی گفت:این عروس شوهری از فرزندان تودارد،پس فرغانی وتلمسانی‌که هردوازشاگردانش بودند،آن راشرح‌کردند.

و نیز گویند که ابن‌عربی بر آن شرحی به اندازه پنج دفتر نگاشت و همه در دست صدرالدّین بود. گفته‌اند: درسش را با بیتی از آن به پایان می‌برد و سخنی از ابن عربی بر آن یاد می‌کرد. سپس ردّ آن را به فارسی می‌خواند. سعیدالدّین برای گردآوری آن انتخاب شد و نیز گفته شده است که فرغانی نخست آن را بر جلال‌الدّین رومی مولوی خواند سپس آن را به فارسی و بعد به عربی شرح کرد و آن را «منتهی المدارک» نامید که اوراق بسیاری دارد و در ابتدای آن مقدّمه‌ای در احوال سلوک آورده است.» ⁽¹⁾و جامی او را چنین یاد کرده است: «او از کامل‌ترین بزرگان عرفان و از بزرگان صاحبان ذوق و وجدان است؛ کسی جز او مسائل علم حقیقت را با بررسی و تحقیق، آن‌چنان که در مقدّمه‌ی شرح تائیه ابن‌فارض آورده است، بیان ننموده، او

نخست آن را به فارسی نوشت و بر استادش شیخ صدرالدّین قونوی عرضه داشت.

شیخ آن را بسیار نکو داشت بر آن تقریض نوشت و شیخ سعید، تقریض او را در مقدّمه‌ی شرح برای تیمّن و تبرّک آن آورده است. سپس برای گسترش و تکمیل فایده‌هایش آن را به زبان عربی نگاشت و فایده‌های دیگری بر آن افزود. خداوند از سوی خواستارانش نیکوترین پاداش را به او دهد.

و کتاب دیگری دارد که آن را «مناهج العباد الی المعاد» نامیده است، در آن مذهب‌های پیشوایان چهارگانه را بیان کرده است در مسأله‌های عبادت‌ها و بعضی معامله‌ها...» ⁽¹⁾محمودبن سلیمان کفوی در شرح حالش چنین گوید: «شیخ فاضل ربّانی، کامل صمدانی، سعیدالدّین فرغانی. او از عزیزان اصحاب شیخ صدرالدّین قونوی، مرید شیخ محیی‌الدّین عربی است.

از کامل‌ترین بزرگان عرفان و برترین اصحاب ذوق و وجدان بود. او جامع دانش‌های شریعت و حقیقت بود. او بهترین شرح را بر اصول طریقت نگاشت و زبان دوران خود و برهان روزگار خویش و راه‌نمای راه حق و سرّ خداوند میان بندگان بود. مسائل علم حقیقت را گسترش داد و فنون اصول طریقت را در مقدّمه‌ی شرح قصیده‌ی تائیة فارضیّه ضبط و ثبت کرد.» ⁽²⁾و ذهبی گوید: «شیخ سعید کاشانی فرغانی، شیخ خانقاه طاجون و شاگرد صدر قونوی است. او یکی از کسانی است که به وحدت قائل بود. تائیة ابن‌فارض را در دو مجلّد شرح کرد و در ذیحجّه، حدود هفتادسالگی مُرد.» ⁽³⁾

63 - اثبات کازرونی

اشاره

احمدبن‌منصور کازورنی حدیث مدینةالعلم را اثبات کرده است؛ وقتی که در شرح حالِ امیرالمؤمنین علیه السلام ، ایشان را با «باب العلم» وصف نموده است. متن گفته‌ی

او در کتابش، «مفتاح الفتوح» چنین است:

«ابوالحسن علیّ‌بن‌ابی‌طالب، اوّلین کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم او را «امیرالمؤمنین» نامید. خاتم خلفای راشدین، از همه پیش‌تر در پذیرفتن و ایمان و نخستین آنان در تصدیق و یقین و پایدارترین آنان در حکم و اتقان. درِ دانش و معدن فضل، همیشه پیش‌تاز، بزرگِ دین، کُشنده‌ی مشرکان و سرکشان، ذوالقرنین، و پدر دو ریحانه، پسرعموی پیامبر، برادرش از جهت حق و نسب، و یارش در دنیا و دین، خداوند خلافت را به او ختم کرد همان‌گونه به محمّد صلی الله علیه و آله و سلم رسالت را به پایان برد و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم‌شکلان را به هم و هم‌جنسان را به هم، و همانندها را به هم پیوند می‌داد، علی را برای خود نگه‌داشت و او را به برادری خود اختصاص داد و همین شرافت و افتخار برایش بسنده است.

و هر که در سخن و نوشته‌ها و خطبه‌ها و نامه‌هایش تأمّل کند، می‌یابد که دانش کسی با دانش او برابری نمی‌کند و فضیلت‌هایش بعد از محمّد صلی الله علیه و آله و سلم مانند ندارد. و از جمله‌ی آن‌ها کتاب «نهج‌البلاغه» است و به خداوند سوگند که فصاحت فصیحان وبلاغت بلیغان وحکمت حکیمان پایین‌تر از آن ایستاده است.

در شأن او آیه‌های بسیار نازل شده است و در فضیلت‌هایش حدیث‌های فراوانی رسیده است که کتاب‌های تفسیر از آن پُر شده است و نهاد اسنادها بر آن‌ها پیچیده شده است، شمارشگری نمی‌تواند آن‌ها را بشمارد و تعداد آن‌ها را در برنمی‌گیرد،هیچ مشکلی نیست جز اینکه ید بیضای او در آن است، و هیچ دشواری نیست جز اینکه او به بهترین گونه آن را برطرف کرده است، فاروق راست گفت، آن‌جا که گفت: به خداوند پناه می‌برم از آن دشواری که ابوالحسن در آن نباشد.

علی نام‌هایی دارد که پیشوایان در کتاب‌هایشان آورده‌اند؛ از آن‌هاست: در آسمان «اعلی» و در زمین «علی» و در تورات «ولی» و در انجیل «وفی» و در زبور «تقی» و نزد حاملان عرش، «سخی» و در بهشت «ساقی» و نزد مؤمنان «مرتضی» و «حیدر» و در قرآن «رُکَّعاً سُجَّداً» و نیز «قصم» نامیده می‌شود. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم او را «علی» نامید و «ابوالحسن» و «ابوتراب» کنیه‌اش داد. نسبش، نسبِ رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و حسبش حسبِ ایشان، و دینش دین ایشان، در خویشاوندی بسیار نزدیک و در

هجرت پیشتاز بود.

مادرش فاطمه دختر اسد، نخستین زن هاشمی است که برای مرد هاشمی فرزند به دنیا آورد. گفته شده است: فاطمه علی را در کعبه زایید و از او (فاطمه) نقل شده است: هر گاه می‌خواست برای بُتی سجده کند در حالی که علی در شکمش بود، نمی‌توانست، پایش را بر شکمش می‌گذاشت و پشتش را بر پشت او می‌چسبانید و از آن کار (سجده‌کردن) منع می‌کرد و از این‌رو هنگام نام‌بردن او گفته می‌شود: «کرّم اللّه وجهه» یعنی: خداوند صورتش را گرامی داشت از اینکه بر بُتی سجده کند.» ⁽¹⁾

کتاب مفتاح الفتوح

کتاب «مفتاح الفتوح» از شرح‌های معروف کتاب «مصابیح» است. در کشف الظنون آمده است:

«ازشرح‌های مصابیح،مفتاح الفتوح است که‌آغازش چنین است:الحمدللّه الّذی‌قصرت الافهام عمایلیق بکبریائه... الخ. در آن ذکر کرده که آن را از «شرح السنة» و «الغریبین» و «الفائق» و «النّهایة» گِرد آورده است و رمزهایی برای آن کتاب قرار داده است و در بیست و یکم رمضان سال هفتصد و هفت از آن فارغ شده است.» ⁽²⁾

64 - اثبات امیرحسینی فوزی

اشاره

حسین‌بن محمّد معروف به «امیرحسینی فوزی» حدیث «مدینةالعلم» را اثبات کرده است. او امیرالمؤمنین علیه السلام را به وصف باب مدینة العلم توصیف کرده است؛ ضمن اوصافی که در شرح حال ایشان در کتاب «نزهة الأرواح» آورده است.

شرح حالش

ستایش او و کتابش «نزهة الأرواح» و دیگر نوشته‌هایش در کتاب‌های نوشته

شده در شرح حال عرفا و بزرگان صوفیّه، موجود است، مانند:

1 - نفحات الأنس/ 605.

2 - جامع السلاسل خطّی.

و در «کشف الظنون» چنین آمده است: «نزهة الأرواح» فارسی است از فخرالسّادات حسین‌بن‌محمّد معروف به «امیرحسینی فوزی» که در سال 711 آن را تألیف کرد، مختصر، منثور و منظوم است...» ⁽¹⁾

65 - روایت صدرالدّین حموئی

اشاره

صدرالدّین ابوالمجامع ابراهیم‌بن‌محمّد حموئی جوینی حدیث «مدینةالعلم» را روایت کرده؛ آن‌جا که گوید:

«مرا خبر داد شیخِ صالح، احمدبن محمّدبن محمّد قزوینی به طور شفاهی با اجازه‌ی روایتش از امام ابوالقاسم محمّدبن عبدالکریم، و مرا خبر داد شیخِ عدالت‌پیشه، بهاءالدّین محمّدبن یوسف‌بن محمّدبن یوسف، شنیدم از او در مسجد ربوة در شهر دمشق، گفت: ما را خبر داد شیخ الشیوخ تاج‌الدّین ابومحمّد عبداللّه بن عمربن علیّ‌بن محمّدبن حمویه جوینی از شیخ‌الشّیوخ سعدالدّین ابو سعد عبدالواحدبن ابوالحسن علیّ‌بن محمّدبن حمویه از شیخ علیّ بن محمّد بن احمدبن محمّدبن‌حمزه ثعلبی از ابوبکر وجیه‌بن‌طاهربن محمّد شحّامی از شیخ الشّیوخ ابوسعد در نیشابور در پایان ماه رمضان سال پانصد و سی و هشت از ابو محمّد الحسن‌بن‌احمد حافظ، از سیّد ابوطالب حمزةبن محمّد جعفری از محمّدبن‌احمد حافظ، از ابوصالح کرسی (کرابیسی) از صالح‌بن‌احمد از ابوصلت هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس در آن را خواهد پس باید نزد علی آید.» ⁽²⁾و در کتاب «ینابیع المودّة» بعد از روایت‌کردن حدیث از ابن‌مغازلی گوید:

«هم‌چنین: این حدیث را موفّق‌بن‌احمد و حموینی و دیلمی در کتاب «الفردوس» و صاحب کتاب «المناقب» از مجاهد از ابن‌عبّاس آن را روایت کرده‌اند.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - ذهبی گوید: «به آن‌جاآمد شیخ الشّیوخ، صدرالدّین ابراهیم بن‌شیخ سعد الدّین‌بن حمویه جوینی، خواستار حدیث، پس حدیث بسیار شنید، و از یاران مؤیّد طوسی برای ما روایت کرد، و اطّلاع داد که پادشاه تاتار، غاز ان‌بن‌أرغون، به دست او اسلام آورد، به وسیله‌ی جانشینش نوروز، و آن رویدادی فراموش نشدنی بود.» ⁽²⁾2 - ذهبی هم‌چنین در یادکرد استادانش گوید: «از محدّثِ یگانه کامل، فخرالاسلام، صدرالدّین ابراهیم‌بن محمّدبن مؤیّدبن حمویه خراسانی جوینی استاد صوفیه شنیدم، نزد ما یک خواستار حدیث آمد، و از دو نفر از یاران مؤیّد طوسی برایمان روایت کرد و به شدّت توجّه به روایت و به دست‌آوردن اجزای آن داشت.

غازانِ پادشاه به دست او اسلام آورد، سال 722 درگذشت در حالی که سنّش هفتاد و هشت سال بود.» ⁽³⁾3 - یافعی مانند عبارت «العبر» را آورده است. ⁽⁴⁾4 - اسنوی گوید: «در دانش‌های حدیث و فقه پیشوا بود، در جست‌وجوی دانش بسیار سفر می‌کرد، مراجعه‌ی بسیار داشت، مشهور به مقامات عرفانی بود.» ⁽⁵⁾و این سخنان و غیر آن‌ها را در جلد «حدیث طیر» آورده‌ایم.

66 - اثبات نظام الأولیاء بخاری

اشاره

نظام‌الدّین محمّدبن‌احمدبن علی بخاری، مشهور به «نظام‌الأولیاء» حدیث «مدینة العلم» را تأیید کرده است و تصریح کرده که این از فضایل و خصوصیّات

امیرالمؤمنین علیه السلام است بر پایه‌ی آن‌چه عبدالرّحمان چشتی از او در کتاب «مرآة الأسرار» در بخش ذکر احوالش علیه السلام نقل کرده است.

شرح حالش

بزرگان عارفان در کتاب‌های شرح حال مشایخ خود، شرح حال او را آورده‌اند؛ مانند:

1 - عبدالرّحمان جامی در «نفحات الأنس 504»

2 - مجدالدّین بدخشانی در «جامع السّلاسل خطّی»

3 - عبدالحق دهلوی در «اخبار الأخیار 56»

4 - پدر دهلوی در «الانتباه فی سلاسل أولیاء اللّه»

67 - روایت ابوالحجّاج مزّی

اشاره

جمال‌الدّین ابوالحجّاج یوسف‌بن عبدالرّحمان مزّی حدیث «مدینة العلم» را در شرح حال امام علیه السلام این‌چنین آورده است:

« روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، پس باید از درش وارد آن شود.» ⁽¹⁾و در همین کتاب در شرح حال ابوصلت هروی نیز آن را روایت کرده است که پیشتر آمد و باز خواهد آمد.

شرح حالش

1 - ذهبی در «تذکرة الحفّاظ 4 / 1498» و کتاب‌های دیگر.

2 - ابن‌وردی در «تتمة المختصر، حوادث 742»

3 - اسنوی در «طبقات الشافعیّة 2 / 464»

4 - ابن‌شحنة در «روضة المناظر، حوادث: 742»

5 - ابن‌حجر در «الدرر الکامنة 5 / 233»

6 - ابن‌تغری بردی در «النّجوم الزّاهرة 10 / 76»

7 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ / 517»

8 - شوکانی در «البدر الطالع 2 / 353»

9 - صدیق حسن‌خان در «التّاج المکلّل / 475»

سیوطی گوید: «مزّی، پیشوا، عالم، دانشمند، حافظ، یگانه، محدّث شام...

اندکی فقاهت کرد و سپس به این مقام روی آورد، مسافرت کرد و بسیار شنید و در لغت نظر افکند و در آن و در تصریف مهارت یافت و عربی خواند. در شناسایی رجال پرچم‌دار است، دیدگان مانند او را ندیده است، دو کتاب «تهذیب الکمال» و «الأطراف» را نگاشت، و مجالس خود را املاء کرد و مشکلات و معضلات از پیش گفته شده‌ی علم حدیث و رجال را توضیح داد، و به ریاست استادان دارالحدیث اشرفیه درآمد. روز شنبه دوازدهم صفر سال 742 درگذشت.»

خلاصه گفته اسنوی از این قرار است: «حافظترین مردم زمان خود بود، به ویژه در رجال متقدّم، و از همه سو برای روایت و درایتش به او مراجعه می‌شد، در لغت و تصریف سرآمد بود، دین‌دار خیّر و گوشه‌گیر از مردم، بی‌تکلّف و فقیر بود.

کتاب «تهذیب الکمال فی اسماء الرّجال» و کتاب «الأطراف» را تألیف کرد.»

68 - روایت جمال الدّین زرندی

اشاره

جمال الدّین محمّدبن‌یوسف زرندی انصاری در بیان ترتیب کتابش گوید:

«پس بخش نخست مشتمل است بر فضایل جناب سیّد المرسلین و خاتم النبیّین و رسول ربّ العالمین محمّد علیه افضل صلوات المصلّین و شمائل و صفات ایشان و آن‌چه خداوند متعال از آیه‌ها و معجزاتش به او اختصاص داده است و بر

منقبت‌های پسرعمویش و باب مدینة العلم او، امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب .» ⁽¹⁾سپس در قسمت دوم از بخش اوّل گوید: «قسمت دوم از بخش نخست در مناقب امیرالمؤمنین و امام المتّقین، چشمه راه‌های حق و یقین و سرآمد اولیاء و صدّیقین، همسر فاطمه‌ی بتول نور دیده‌ی رسول، پسرعمو و باب مدینة العلم او، پشتیبان و برادرش، نور دیده ابوطالب، مرتضای مجتبی که در دنیا و آخرت امام و سیّد است. و در راه خداوند سبحانه و تعالی و برپا داشتن دینش دستانی قوی داشت.دلی خردمند و گوشی شنوا و همّتی داشت که به پیمان‌ها و ضمانت‌ها وفادار بود، بزرگ دین و برادر پیامبر پروردگار جهانیان... شیر چیره، و عقاب شکننده و شمشیر برّنده، و قهرمان پیروز و شیر از پا درآوردنده و آقای باوقار و دریای آرام و دانش گسترده و موج انبوه، دریای وسیع، کوه بلند سربرافراشته و ساقی مؤمنان از حوض به اندازه‌ی کامل و اتم، شیر کرّار خداوند، پدر ائمّه‌ی اطهار، شرف یافته به مزیّت «من کنتُ مولاه فعلیٌ مولاه» تأیید شده با دعای «اللّهُمَّ وال من والاه و عاد من عاداه» شکننده‌ی بت‌ها و شکست‌دهنده‌ی احزاب، صدقه‌دهنده‌ی انگشترش در محراب، سوارکار میدان جنگ، شیر هر بیشه و هر جنگل، کسی که زبان هرعیب‌جو وغیبت‌کننده وبیان هربدگو ودودل راازکارانداخت ازنکوهیدن مرتبه بلند اوازآن‌روکه گرداگردش ازهرمذمّت وعیبی بی‌آلایش است،اختصاص یافته‌ازحضرت پیامبربه‌کرامت برادری وبرگزیده‌ی به نام‌اوکه‌اوبرای خانه‌ی حکمت وشهردانش، دراست و دربرتری او و برگزیدگی او وحی فرود آمد و کتاب نازل شد (گویا شد) کنیه داده شده به «ابوالریحانتین» و «ابوالحسن» و «ابوالتّراب»... .» ⁽²⁾وگفته است: «فضیلت دیگری که اصحاب به آن اعتراف کردند و شادمان شدند، و راه هم‌دلی را پیمودند و آن را برگزیدند: از ابن‌عبّاس نقل شده که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس در آن را خواهد باید به سوی علی آید.» ⁽³⁾

و زرندی در کتاب خود، «معارج الاصول» گوید: «ابن‌عبّاس روایت کرده است که: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کسی درِ آن را بخواهد، باید نزد علی بیاید.» ⁽¹⁾و گفته‌ی زرندی در کتابش، «الاعلام»، چنین است:

«بابی در خلافت امیرالمؤمنین ابی‌الحسن علیّ‌بن ابی‌طالب‌بن عبدالمطّلب هاشمی او با رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم در عبدالمطّلب پیوند می‌یابد، اوست پسرعمویش و درِ شهر علمش و پشتیبانش و برادرش و نور چشم ابوطالب... کسی که از سوی حضرت پیامبر اختصاص یافته است به کرامتِ برادری و انتخاب و از او چنین نام برده شد که برای خانه‌ی حکمت و شهر دانش در است... .» ⁽²⁾

زرندی حجّت است

زرندی از حافظان بزرگ اهل سنّت است که نصّ عبارت‌های ایشان در ستایش او را در مجلّد «حدیث نور» آوردیم.

و در «ذخیرة المآل» آمده است:

هذا الّذی قرّره الأجلّه *** و المقتضی و لازم الأدلّة

این چیزی است که بزرگواران آن را تقریر کرده‌اند و مقتضی و لازمه‌ی دلیل‌ها چنین است.

از این جهت است که وقتی برای دانشمندان بزرگ، دلیل‌هایی بر این ویژگی‌های اهل بیت شریف آشکار شد، آن‌ها را تقریر و تحریر کردند، مانند: سیّد علی سمهودی پیشوای اهل سنّت در کتاب «الجواهر» خویش، و حافظ طبری شافعی در کتاب «الذخائر» خود، و حجّت زرندی شافعی در کتاب «معارج» خود، و شیخ الاسلام، ابن‌حجر شافعی در کتابش «الصواعق» و جلال‌الدّین سیوطی شافعی در کتاب «الثغور الباسمة فی مناقب السیدة فاطمه» و کتاب «احیاء المیت فی ذکر

اهل البیت» و «السمطین فی کتاب السبطین» و «اسنی‌المطالب فی فضایل علیّ‌بن‌ابی‌طالب.»

اصطلاح «الحجّة»

ذهبی گوید: «بالاترین عبارت‌ها در مورد راویان مقبول از این قرار است:

ثبت، حجّة، حافظ ثقة و متقن ثقة و ثقة و بالاتر از آن ثقة، و بالاتر از آن صدوق، و لا بأس به، و لیس به بأس، و بالاتر از آن اینکه در جایگاه صدق است (محلّه الصدق)، و جیّد الحدیث، صالح الحدیث، شیخ وسط، شیخ، حسن الحدیث، صدوق ان‌شاءاللّه، صویلح و مانند آن.» ⁽¹⁾

و گفته است: «حافظ در عرف بالاتر از مفید است هم‌چنان که حجّت بالای ثقه است.» ⁽²⁾و عراقی گوید: «ابن‌ابوحاتم گفته است، لفظها را در جرح و تعدیل، بر مرتبه‌های مختلفی دیدم، پس اگر درباره‌ی کسی گفته شد: او ثقه یا متقن است، یعنی به حدیثش احتجاج می‌شود.

ابن صلاح گوید: و هم‌چنین است اگر گفته شود: ثبت یا حجّة و هم‌چنین اگر در عدالت گفته شود: حافظ یا ضابط.

خطیب گوید: بالاترین عبارت‌ها این است که گفته شود: حجّت است یا ثقه است.» ⁽³⁾سخاوی گفته است: «اقتضای سخن ابوداود این است که حجّت قوی‌تر از ثقه است و توضیح اینکه «آجری» درباره‌ی سلیمان‌بن‌بنت شرحبیل از او پرسید، گفت: ثقه‌ای است که اشتباه می‌کند همان‌گونه که مردم اشتباه می‌کنند. آجری گفت:

به او گفتم: او حجّت است؟ پاسخ داد: حجّت، احمدبن‌حنبل است. و همین‌گونه

عثمان‌بن‌ابوشیبة درباره‌ی احمدبن عبداللّه‌بن‌یونس گفت: او ثقه است ولی حجّت نیست.

ابن‌معین درباره‌ی محمّدبن‌اسحاق گفته: ثقه است ولی حجّت نیست و درباره‌ی ابواویس گفت: صدوق است ولی حجّت نیست.

گویی بر اساس همین نکته‌هاست که خطیب تعبیر حجّت را بر ثقه مقدّم داشته؛ آنجا که گوید: بالاترین عبارات این است که گفته شود: حجّت است یا ثقه است.» ⁽¹⁾قاری گوید: «حافظ، در اصطلاح محدّثان کسی است که دانش او احاطه داشته باشد به متن و اسناد یک‌صدهزار حدیث و «طالب»، آغازگر علاقه‌مند به آن است و «محدّث» و «شیخ» و «امام» استاد کامل است. و «حجّة» کسی است که دانش او به متن و اسناد سیصد هزار حدیث احاطه داشته باشد هم‌راه با شرح حال راویان آن از نظر جرح و تعدیل و تاریخ و «حاکم» کسی است که به همان ترتیب، دانش او احاطه به تمام حدیث‌های روایت‌شده داشته باشد.» ⁽²⁾

69 - حسن دانستن صلاح الدّین علائی

اشاره

صلاح‌الدّین ابوسعید خلیل‌بن‌کیکلدی علائی دمشقی شافعی، حدیث «مدینةالعلم» را ثابت کرده و شاهد صحّت آن را آورده است. در کتاب «المقاصد الحسنة» درباره‌ی این حدیث چنین آمده است:

«بلکه علایی به توقّف در قضاوت بر ضدّ آن حدیث تصریح کرده است. او گوید: اشکالی به نظر او دارم. سپس شاهد صحّت آن را بیان می‌کند، از آن‌جهت که ابومعاویه راوی حدیث ابن‌عبّاس، آن را بازگو کرده است، پس محذور از کسانی که پایین‌تر از او هستند، برطرف می‌شود. گوید: ابومعاویه ثقه و حافظ است؛ که هر گاه به تنهایی حدیثی را نقل کند، به آن نقل احتجاج می‌شود؛ همان‌گونه که ابن‌عیینه و

دیگران چنین بوده‌اند، پس در این‌صورت هر کس حکم به دروغ بودن این حدیث دهد خطا کرده است. گوید: و این حدیث از لفظهای ناشایستی که خردها از آن پرهیز کند، نیست، بلکه مانند حدیث «أرحم أمّتی بأمتی» می‌باشد که دست‌آوردی مورد اعتماد است.» ⁽¹⁾وسیوطی گوید: «حافظ،صلاح‌الدّین علائی - که ازدست‌نویس اونقل کرده‌ام - در پاسخ به حدیث‌هایی از «مصابیح بغوی» که سراج قزوینی به آنها اشکال کرده که ساختگی هستند، گوید: حدیث «أنا مدینةُ العلم و علیٌّ بابُها» را ابوالفرج از چندین طریق در زمره‌ی اخبار ساختگی آورده است و تأکید بر باطل‌بودن همگی آن‌ها دارد و هم‌چنین گروهی بعد از او چنین گفته‌اند؛ از جمله ذهبی در «المیزان» و کتاب‌های دیگر. راوی مشهور آن ابوالصلت عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی است از ابومعاویه از اعمش از مجاهد مرفوعاً از ابن‌عبّاس. و درباره‌ی این عبدالسّلام بسیار سخن گفته‌اند: نسائی گوید: ثقه نیست. دارقطنی و ابن‌عدی گفته‌اند: متّهم است و دارقطنی می‌افزاید: رافضی است. ابوحاتم گوید: نزد من صدوق نبوده است و ابوزرعه حدیث او را کنار زده است.

با این همه حاکم گوید: ما را حدیث کرد اصم از عبّاس - یعنی دوری - که گفت: از یحیی‌بن‌معین درباره‌ی ابوصلت پرسیدم، گفت: ثقه است، گفتم: مگر حدیث «أنا مدینة العلم» را از ابومعاویه نقل نکرده است؟ گفت: محمّدبن‌جعفر فیدی که ثقه است آن را از ابومعاویه نقل کرده است. و همین‌گونه صالح جزرة آن را از ابن‌معین روایت کرده است. سپس حاکم آن را ادامه می‌دهد از طرق محمّد بن یحیی بن ضریس که او ثقه و حافظ است از محمّدبن‌جعفر فیدی از ابومعاویه.

علائی گوید: ابوصلت عبدالسّلام حق مطلب را ادا کرده است و ابومعاویه ثقه و مأمون و از بزرگان پیشوایان و حافظانی است که مورد اتّفاق همگان می‌باشند و تنها او آن را از اعمش نقل کرده است، پس چه شد؟ و چه استحاله‌ای است در

اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مانند این سخن را در حق علی بفرماید؟

و هیچ‌یک از کسانی که بر این حدیث اشکال کرده‌اند و تأکید بر ساختگی‌بودن آن داشته‌اند، پاسخی درباره‌ی این روایت‌های صحیح از ابن‌معین، نیاورده‌اند.

با این‌همه این حدیث شاهدی داردکه ترمذی آن را درکتاب «الجامع» روایت کرده است ازاسماعیل‌بن موسی فزاری ازمحمّدبن عمربن رومی ازشریک‌بن عبداللّه ازسلمةبن کهیل ازسویدبن غفلة ازابوعبداللّه صنابحی مرفوعاً ازعلی که گفت: «من خانه‌ی حکمتم و علی درآن است.» وآن را روایت کرده‌است ابومسلم‌کجی و دیگران ازمحمّدبن عمربن رومی واوکسی است که بخاری درغیرکتاب «صحیح» از او روایت کرده است وابن‌حبان او را ثقه دانسته و ابوداود او را ضعیف دانسته است.

ابوزرعه گوید: در او سستی است، ترمذی پس از نقل حدیث گوید: این حدیث غریبی است. و بعضی آن را از شریک روایت کرده‌اند و صنابحی را ذکر نکرده‌اند و این حدیث از کسی از ثقه‌ها غیر از شریک شناخته نشده است.

علائی گوید: محمّدبن‌عمربن‌رومی از تنهایی در روایت کردن آن بیرون آمده است و شریک، ابن‌عبداللّه‌نخعی قاضی است که مسلم به او احتجاج کرده و بخاری بر او تعلیق کرده و یحیی‌بن‌معین او را ثقه دانسته است. عجلی گوید: او ثقه و حسن‌الحدیث است.

عیسی‌بن‌یونس گوید: هرگز کسی را پارساتر از شریک در علمش ندیدم.

بنابراین تفرّد او در نقل حدیث نیکوست، چه رسد به اینکه ضمیمه‌ی حدیث ابومعاویه شود. نیز روایت کسانی که صنابحی را اسقاط کرده‌اند، بر آن ایراد وارد نمی‌کند؛ چون سویدبن‌غفله از تابعان مخضرم است که خلفای چهارگانه را درک کرده و از آنان شنیده است، پس ذکر صنابحی در سند به جهت استحکام بیشتر آن است و ابوالفرج و نه هیچ شخص دیگری، علّت ناشایستی درباره‌ی حدیث «شریک» نیاورده است، جز اینکه بی هیچ دلیلی ادّعای «ساختگی بودن» کرده

است. سخن حافظ، صلاح‌الدّین علایی پایان یافت.» ⁽¹⁾هم‌چنین سیوطی این سخن را در «قوت المغتذی فی شرح الترمذی» آورده است. ⁽²⁾و در کتاب «النکت البدیعات» گوید: «حافظ ابوسعید علایی درباره‌ی ابن‌جوزی نسبت به این حدیث پی‌گیری کرده است با فصلی طولانی که اصل آن را پیمودم که خلاصه‌اش چنین است که گوید: ابن‌جوزی و غیر از او درباره‌ی این حدیث حکم به ساختگی بودنش داده‌اند و من درباره‌اش دیدگاهی دارم، تا آن‌جا که گوید: و نتیجه این که با طریق‌هایش منتهی می‌شود به اینکه (حدیث) حسن است و به آن احتجاج شده است، پس هرگز «ضعیف» نیست چه رسد که «ساختگی» باشد.

هم‌چنین این سخن علائی را در کتاب‌های زیر می‌یابید:

الأحادیث المشتهرة از زرکشی.

الدرر المنتثرة از سیوطی.

جواهر العقدین از سمهودی.

السیرة الشامیة و تنزیه الشریعة از ابن‌عراق.

تذکره فتنی.

المرقاة از قاری.

فیض القدیر از مناوی.

حاشیة المواهب اللدنیة از شبراملسی.

و القول المستحسن.

شرح حالش

1 - ذهبی در «المعجم المختص 92/»

2 - اسنوی در «طبقات الشافعیة 2 / 239»

3 - ابن‌حجر در «الدرر الکامنة 2 / 179»

4 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ 528»

5 - علیمی در «الانس الجلیل 2 / 106»

6 - شوکانی در «البدر الطالع 1 / 245»

و خلاصه‌ی شرح حال شوکانی از او چنین است:

«در ربیع‌الأوّل سال 694 متولّد شد.از شرف‌الدّین فزاری وبرهان‌الدّین ذهبی وابن‌عبدالدائم وقاسم‌بن‌عساکر و گروهی دیگر که به هفت‌صد نفرمی‌رسند، حدیث شنید، به شهرها سفر کرد و پیش از آن به فقه و عربی مشغول بود، در آن مهارت یافت و کتاب‌هایی در فقه و اصول و حدیث نگاشت. ابن‌حجر در کتاب «الدرر» گوید: او کتاب‌های بسیاری نگاشت که گسترش یافته، مشهور و سودمند است.

ذهبی او را به حافظ بودن توصیف کرده و گفته است: علم رجال و علم علل حدیث را فرا گرفت و در این زمینه هم‌راه با سلامت ذهنی و سرعت فهم پیش افتاد.

و غیر او گفته است: او در فقه و نحو و اصول و حدیث و فنون آن پیشوا بود تا اینکه بازمانده‌ی حافظان شد، رجال را می‌شناخت در متن‌ها و اسنادها بسیار دانا بود و نوشته‌هایش نمایان‌گر پیشوایی او در هر فنّی است. اسنوی گفته است: او حافظ زمان خویش بود. سال 761 درگذشت.»

70 - روایت سیّد علی همدانی

اشاره

حدیث «مدینةالعلم» را این‌گونه روایت می‌کند: « از جابر نقل شده که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و از ابن‌مسعود و از انس مانند آن روایت شده است.» ⁽¹⁾و در کتاب «السبعین فی فضائل امیرالمؤمنین علی» گوید:

« حدیث بیست و دوم، جابر گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم بازوی علی را گرفتند و فرمود: «این امام نیکوکاران و کُشنده گنه‌کاران است، بی‌یاور است هر کس او را فرو گذارد، یاری می‌شود هر کس او را یاری کند.» سپس صدایشان را بلند کرده و فرمود:

«من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ابن‌مغازلی آن را روایت کرد.» ⁽¹⁾و در کتاب «روضةالفردوس» گوید: «باب اوّل آغاز می‌شود با آن‌چه روایت می‌کند باب مدینة العلم و سرچشمه‌ی بخشندگی و بردباری، دارنده‌ی مناقب علی‌بن‌ابی‌طالب کرّم‌اللّه‌وجهه» ⁽²⁾و در باب یازدهم شامل آن‌چه از جابر روایت شده است، گوید: و از او نقل شده که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» ⁽³⁾و در کتاب دیگرش، «مشارب الأذواق»، حدیث را به عنوان مرسل مسلّم نقل کرده است.

شرح حالش

بزرگان دانشمندان مشهور و عارفان برجسته شرح حالش را آورده‌اند و مدح‌های بزرگ و منقبت‌های بزرگوارانه‌اش را ذکر کرده‌اند. همان‌گونه که درباره‌ی «حدیث غدیر» گذشت و نیز در جلد «حدیث تشبیه» خواهد آمد. ان‌شاء اللّه تعالی.

71 - اثبات نورالدّین بدخشانی

اشاره

نورالدّین جعفربن سالار بدخشانی معروف به «امیر ملا»، حدیث را تأیید کرده است،اوجانشین سیّد علی همدانی مذکور است. او حدیثی از امام علیه السلام نقل می‌کند و

ایشان رابه «باب مدینة العلم وسرچشمه‌ی بخشندگی وبردباری...» وصف می‌کند. ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - شاه ولیّ‌اللّه در «الإنتباه فی سلاسل أولیاء اللّه»

2 - مجدالدّین بدخشانی در «جامع‌السّلاسل - خطّی»

72 - حسن شمردن بدر زرکشی

اشاره

بدرالدّین محمّدبن‌بهادر زرکشی شافعی چنین حکم کرده است که حدیث «مدینة العلم» «به درجه‌ای از حُسن می‌رسد که بدان احتجاج می‌شود و هرگز ضعیف نیست؛ چه رسد به اینکه «ساختگی» باشد.»

و مناوی از کسانی است که این مطلب را از او نقل کرده است. ⁽²⁾

شرح حالش

1 - ابن‌قاضی شهبة: «محمّدبن بهادربن عبداللّه: دانشمند علّامه، نویسنده و محرّر، بدرالدّین ابوعبداللّه مصری زرکشی، تولّدش به سال 745 بود و از دو استاد، جمال‌الدّین اسنوی و سراج‌الدّین بلقینی دریافت کرد و به حلب نزد شیخ شهاب‌الدّین أذرعی مسافرت کرد و برای آموختن حدیث به خدمت مغلطائی رسید و حدیث را در دمشق و شهرهای دیگر شنید.

بعضی از مورّخان گفتند: او فقیه، اصولی و فاضل در همه‌ی آن‌ها بود. درس و فتوا داد و در رجب سال هفت‌صد و نود و چهار درگذشت.» ⁽³⁾2 - ابن‌حجر استادان و نوشته‌هایش را ذکر کرده است. ⁽⁴⁾

3 - سیوطی گوید: «از اسنوی و مغلطائی و ابن‌کثیر و اذرعی و غیر آنان برگرفت و کتاب‌های بسیاری در فن‌های چندی نگاشت... .» ⁽¹⁾4 - داودی گوید: «امام، عالم، علّامه نویسنده و محرّر بود، او فقیهی اصولی و مفسّر، ادیب و فاضل در تمام آن‌ها بود، درس و فتوا داد... .» ⁽²⁾5 - دهلوی خود در «بستان المحدّثین» کتاب او «التنقیح لألفاظ الجامع الصحیح» و هم‌چنین استادان و مصنّفاتش را یاد کرده و او را ستوده است.

73 - اثبات فخرالدّین ابن مکانس

اشاره

فخرالدّین عبدالرّحمان‌بن عبدالرزّاق بن ابراهیم‌بن مکانس قبطی مصری، حدیث را اثبات کرده است که آن را در بیت‌هایی که امیرالمؤمنین علیه السلام را مدح کرده وارد نموده است. ابن‌حجّة گوید:

«از او شعری رانقل کرده‌ام که در آن امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب را مدح نموده است: یا ابن‌عم النبی إنّ أناساً

شرح حالش

ابن‌حجر عسقلانی در شرح حالش چنین گوید: «عبدالرّحمان‌بن عبدالرزّاق‌بن ابراهیم‌بن مکانس قبطی مصری، فخرالدّین، در آخر ذیحجّه سال 745 متولّد شد.

پدرش در دیوان‌ها نویسنده بود، و در این زمینه پرورش یافت و او دارای هوش بود،

پس مشتاق ادبیات شد و از قیراطی و غیر او آموخت، و هم‌نشین شیخ‌بدرالدّین بشتکی شد و آیین فرقه نباتیّه را به خوبی به نظم درآورد هر چند در عربی کم‌بود داشت ولی ذهنی قوی، ذوقی نیکو، تیزبینی در سخنان نغز و هوشی سرشار داشت. مقام داوری دولت و منصب‌های دیگری را در قاهره یافت، یک‌بار با برادرش صاحب کریم‌الدّین صدارت یافت، سپس عهده‌دار وزارت شام شد و مدّتی در آن‌جا اقامت کرد و وارد حلب شد، و با فاضلان شام در دو شهر مناظره کرد، سپس از دمشق درخواست کرد که به وزارتی در مصر منصوب شود. گفته می‌شود که در بازگشت با سمّ کشته شد، پس مرده به خانه‌اش رسید و آن رخداد در دوازدهم ذیحجه‌ی سال 794 بود در حالی که هنوز پنجاه سال را به پایان نرسانیده بود.

چندین بار با او ملاقات کردم و مقداری شعر از او شنیدم...» ⁽¹⁾

74 - اثبات کمال الدّین دمیری

اشاره

متن گفته‌ی کمال‌الدّین محمّدبن‌موسی دمیری چنین است: « مناقب او علیه السلام بسیار است، و این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بسنده است که فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - ابن‌قاضی شهبة گوید: «محمّدبن‌موسی بن‌عیسی دمیری مصری کمال‌الدّین، حدود سال هفت‌صد و پنجاه متولّد شد و از خیاطّی ارتزاق می‌کرد، سپس خادم بهاءالدّین سبکی شد و از او و از شیخ جمال‌الدّین اسنوی آموخت و او را بسیار ستود و آموختن را به پایان برد و در فنون مهارت‌یافته، شعر سرود و در «قبّةالزکیة» نزدیک «باب النصر» مدرّس حدیث شد. بارها حج گزارد و در آن‌جا مجاور شد و در مسجد «الظّاهر» در «الحسینیه» برای مردم سخنرانی کرد، او از

عبادت و تلاوت بسیار بهره‌مند بود و بیشتر زبانش به این دو مشغول بود. شرح المنهاج درچهارجلد نوشته‌ی اوست که شامل فواید بسیاری خارج ازفقه می‌باشد و نیز «الدیباجة فی شرح سنن ابن‌ماجة» در چهار جلد از آن اوست. کتابی به نام «حیاة الحیوان» گردآوری کرد و تعدادی از فایده‌های طبّی، خواص و نکات ادبی و حدیثی و غیره را در آن گنجاند. و از او خطبه‌هایی گروهی و موعظه‌ای تدوین شده است.

حافظ، شهاب‌الدّین ابن‌حجر در «المعجم» آورده است: او بهره‌هایی از عبادت، تلاوت، روزه و مجاورت مکّه و مدینه را داشت. کرامت‌ها و اخباری غیبی از او شهرت گرفت که گاهی آن را به رؤیا و گاهی دیگر به بعضی بزرگان نسبت می‌داد. و بیشتر مردم معتقد بودند که قصد پرده‌پوشی داشت. در جمادی الآخر سال هشت‌صد و هشت درگذشت.» ⁽¹⁾2 - تقی‌الدّین فاسی: استادان ونوشته‌های او را ذکر کرده و درباره‌ی کتاب «حیاة الحیوان»گوید: «کتابی نفیس است که آن را خلاصه کردم.» و می‌گوید: «وقتی شیخ بهاءالدّین سبکی او را شایسته تدریس و فتوا دید، با جدّم قاضی کمال‌الدّین ابوالفضل نویری صحبت کرد تا این اجازه را به او بدهد و او چنین کرد» و می‌افزاید:

«در تفسیر و حدیث و فقه و اصول فقه و عربی و ادبیات برتری یافت.» ⁽²⁾3 - شمس‌الدّین سخاوی شرح حال مفصّلی از او آورده است که خلاصه‌ی آن چنین است: «زیلعی در بیان طبقات دانشمندان او را به «فاضل کمال‌الدّین کمال» وصف کرده است. در تفسیر و حدیث و فقه و اصول و عربیّت و ادبیات و غیر آن‌ها برتری یافت، به او اجازه فتوا و تدریس داده شد و متصدّی اقراء شد. گروهی از او بهره بردند و شرحی بر ابن‌ماجه نوشت که بسیار سودمند افتاد. «حیاةالحیوان» کتاب نفیس اوست که فوائد بسیاری در آن گنجاند.

تقی فاسی شرح حالش را در «تاریخ مکّه» آورده و استاد ما در «أنباء» خود، او

را یاد کرده گوید: در فقه، ادبیات و حدیث مهارت یافت و در فنون شرکت داشت و برای‌محدّثان در «قبة بیبرس» و چند جای دیگر تدریس کرد. موعظه کرد و بس سودمند افتاد، بسیار خوب خطبه خواند. از عبادتِ تلاوت و روزه و مجاورت حرمین بهره‌مند بود. کرامت‌هایی از او نقل می‌شد که آن را مخفی می‌داشت و چه بسا آشکار می‌کرد و آن را به دیگری نسبت می‌داد.» ⁽¹⁾4 - جلال‌الدّین سیوطی گوید:

«... در ادبیات مهارت یافت و در «قبه‌ی بیبرس» حدیث تدرس کرد.

کتاب‌هایی دارد از جمله‌ی آن‌ها «شرح المنهاج» و «المنظومة الکبری» و «حیاة الحیوان» است. به داشتن کرامت‌ها و خبردادن از امور غیبی شهرت یافت... .» ⁽²⁾

75 - اثبات مجدالدّین فیروزآبادی

اشاره

نصّ گفته‌ی مجدالدّین محمّدبن‌یعقوب شیرازی فیروزآبادی چنین است:

حدیث: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ابوالفرج ابن‌جوزی از چند طریق آن را در کتاب «الموضوعات» آورده است و بر باطل‌بودن همه‌ی آن‌ها تأکید می‌کند. و گروهی همانند آن گفته‌اند؛ امّا من در این‌باره نظری دارم که بیانش خواهم کرد.

کسی که به روایت کردن آن شهرت دارد، ابوصلت عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی از ابومعاویه محمّدبن خازم نابینا از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس است. این عبدالسّلام را بسیار ضعیف دانستند و به شیعه‌بودن متّهم کردند ولی او با این‌همه بسیار راست‌گوست. عبّاس‌بن‌محمّد دوری روایت کرده که ضمن پرسش‌هایش از یحیی‌بن معین، از او درباره‌ی این ابوالصلت پرسیده و او ابوصلت را ثقه شمرده است. پس پرسید: مگر نه این است که حدیث «من شهر دانشم و علی درِ آن است» را از ابومعاویه نقل کرده است؟ او پاسخ داد: محمّدبن‌جعفر فیدی هم آن را از

ابومعاویه نقل کرده است و حافظ، صالح‌بن‌محمّد و احمدبن محمّدبن محرز نیز این‌چنین از یحیی‌بن معین نقل کرده‌اند. در روایت ابن‌محرز آمده که یحیی گفت: این حدیث، از حدیث‌های ابومعاویه است. ابن‌نمیر مرا خبر داد که: ابومعاویه در گذشته آن را نقل می‌کرد سپس از آن خودداری کرد و ابوصلت هروی مردی ثروتمند بود. این‌گونه حدیث‌ها را خواهان بود و استادان را مورد تکریم قرار می‌داد، یعنی ابومعاویه با این حدیث او را مخصوص گردانید.

عبدالسّلام، از عهده‌ی این حدیث، به لحاظ سخنان ناپسندی که خردها نمی‌پذیرند، بدر آمد؛ بلکه این حدیث مانند این فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که:

مهربان‌ترین فرد امّت من نسبت به امّت من ابوبکر است. الحدیث.

و ترمذی آن را حسن و غیر او هم آن را صحیح دانسته‌اند. و کسانی که بر خلاف حدیث «أنا مدینة العلم» سخن گفته‌اند، پاسخی به این روایت‌های ثابت‌شده از سوی یحیی‌بن‌معین، نیاورده‌اند. و حکم به «ساختگی بودن» آن قطعاً باطل است و جز این نیست که ابومعاویه از جهت غرابت آن را فراگیر نکرده و در نقل آن سکوت نموده است نه از جهت باطل‌بودنش، چون اگر چنین بود هرگز آن را نقل نمی‌کرد با توجّه به حفظ و اتقانی که داشت.

این حدیث طریق دیگری دارد که ترمذی در جامع خود آن را روایت کرده از اسماعیل‌بن موسی فزاری از محمّدبن‌عمر رومی از شریک‌بن‌عبداللّه از سلمةبن‌کهیل از سویدبن‌غفلة از ابوعبداللّه صنابحی از علی که گفت:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است.» و ابومسلم کجی و غیر او از روایت او از محمّدبن عمر رومی پیروی کرده‌اند. و بخاری از این محمّد در «الصحیح» روایت کرده است و ابن‌حبّان او را ثقه دانسته و ابوداود ضعیف به شمار آورده است. ترمذی بعد از نقل متن حدیث گوید: این حدیث «غریب» است و بعضی آن را از شریک روایت کرده و از صنابحی در آن نام نبرده‌اند. گوید: و غیر از شریک کسی از ثقه‌ها را نمی‌شناسیم که آن را نقل کرده باشد.

گویم: بنابراین حدیث تنها از محمّد رومی نقل نشده و به این شریک، مسلم

احتجاج کرده و بخاری بر آن تعلیقه زده و ابن‌معین او را ثقه دانسته و هم‌چنین عجلی که بر آن، حسن بودن این حدیث را هم افزوده است. و عیسی‌بن‌یونس گوید:

هرگز پارساتر از شریک در دانش ندیدم. بنابراین حدیث مفرد او هم حسن خواهد بود و روایت کسی که صنابحی را از (سلسله سند) انداخته بر آن ایرادی وارد نمی‌کند، چون سویدبن‌غفله تابعی مخضرم است و از ابوبکر و عمر و عثمان و علی روایت کرده و از آنان حدیث شنیده است. پس نام‌بردن از صنابحی، برای برقراری بیشتر اتّصال اسنادها می‌باشد.

در نتیجه مجموعاً این حدیث به دو طریق ابومعاویه و شریک به درجه‌ای از حُسن می‌رسد که بدان احتجاج می‌شود و ضعیف نخواهد بود؛ چه رسد به این که ساختگی باشد و کسی را ندیدم که حدیث را در ساختگی‌ها قرار داده باشد و نسبت به این دو اسناد طعن کرده، طعنِ کارسازی داشته باشد. و توفیق به خداوند است.» ⁽¹⁾و شیخ عبدالحق دهلوی این عبارت را در کتاب «اللّمعات فی شرح المشکاة» آورده است که بعد از این خواهد آمد؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی.

شرح حالش

1 - ابن‌قاضی شهبه در «طبقات الشافعیه /2 391»

2 - تقی‌الدّین فاسی در «العقد الثمین 2 / 392»

3 - سخاوی در «الضوء اللامع /10 79»

4 - سیوطی در «بغیة الوعاة 1 / 273»

5 - شوکانی در «البدر الطالع 2 / 280»

6 - طاش کبری‌زاده در «الشقائق النعمانیة: 21»

و دیگران...

اینک گوشه‌هایی از نوشته‌های برخی از ایشان را می‌آوریم:

خلاصه‌ی گفته‌ی طاش کبری‌زاده در ذکر علمای طبقه چهارم، چنین است:

«از جمله‌ی آنان مولای فاضل، صاحب قاموس است که در همه‌ی دانش‌ها به‌ویژه حدیث و تفسیر و لغت برتری یافت و کتاب‌های بسیاری دارد که نزدیک به چهل کتاب می‌باشد. او خیلی سریع حفظ می‌کرد و می‌گفت: نمی‌خوابم مگر اینکه دویست خط (سطر) حفظ می‌کنم. او دانایی و آگاهی زیادی در معارف شگفت‌انگیز داشت و در مجموع، آیتی در حفظ و نوشتن بود... .»

خلاصه‌ی گفتار شوکانی چنین است: «پیشوای بزرگ، ماهر در لغت و فنون دیگر، سال 729 در کازرون متولّد شد و به عراق سفر کرد و وارد «واسط» شد. سپس داخل بغداد شد و از آن‌جا به دمشق و بعلبک و حماة و حلب و قدس رفت و نزدیک به ده سال در قدس ماندگار شد. او درس داد و صدارت یافت و فضیلت‌هایش نمایان و بهره‌گیری از او بسیار شد، و بزرگانی مانند صلاح صفدی و غیر او شاگردی او را کردند و در کشورهای شمالی و شرقی به گردش پرداخت و به روم و هند و سپس به یمن رفت. بهره‌ی بسیار داشت و نزد پادشاهان مقبول بود. وارد شهری نمی‌شد مگر اینکه رییس شهر او را گرامی می‌داشت؛ با آنکه به کشورهای زیادی مسافرت کرد. نوشته‌های بسیار و سودمندی دارد و بزرگان هر شهری که واردش می‌شد از او بهره می‌بردند و از جمله شاگردانش: حافظ ابن‌حجر، مقریزی و برهان حلبی می‌باشند. در شب بیستم شوّال سال 812 با شنوایی و حواس کامل از دنیا رفت.»

76 - اثبات امام الدّین هجروی

اشاره

امام الدین، محمّد هجروی ایجی حدیث «مدینةالعلم» را در کتاب «اسماء النّبی و خلفائه الأربعة» بنابر نقل شهاب‌الدّین احمد از او در کتاب «توضیح‌الدّلائل» اثبات کرده است. آن‌جا که بعد از یادکردن بعضی نام‌های امیرالمؤمنین علیه السلام و آوردن هجروی آن‌ها را، می‌گوید: «از جمله‌ی آن‌ها «باب مدینة العلم» است. از علی نقل شده که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس

دانش را خواهد، باید از درِ آن بیاید.» طبری از نقل ابوعمرو آن را روایت کرده است و امام فقیه مذکور آن را نقل کرده؛ همان‌گونه که در حدیث است.»

شرح حالش

هجروی از بزرگان فقیهان و عارفان اهل سنّت است و شهاب‌الدّین، احمد در کتاب خود، او را چنین وصف کرده است: «امام، شیخ، عالم، عارف ربّانی، که به خاطر دانش بسیارش به «غزالی دوم» لقب گرفته است. مرشد مردمان، فقیه امام‌الدّین محمّد هجروی ایجی».

77 - اثبات یوسف اعور واسطی

یوسف أعور واسطی جرأت نکرده است در رساله مشهورش، در ردّ بر امامیه، اصل حدیث «مدینةالعلم» را انکار کند، پس برای تأویل آن خود را به چپ و راست زده است و جواب‌هایی در این زمینه آورده است که بعد از این ان‌شاءاللّه‌تعالی پاسخ آن‌ها را خواهیم داد. امّا نصّ سخن او چنین است:

«دومین از حجّت‌های رافضی‌ها در علم، حدیث «من شهر دانشم و علی درِ آن است» می‌باشد.

پاسخ به آن نیز از چند وجه است:

یکی اینکه این‌حدیث متضمّن علم برای علی است و در این شکّی نیست که اودریای ژرف علم است که قعرش قابل درک نیست، امّا متضمّن برتری او بر دیگری نیست، به دلیل ثابت‌بودن دانش برای غیر او به گونه‌ی مساوات؛ بنا به فرموده‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌ی همه‌ی اصحاب که: «اصحاب من همانند ستارگان هستند به هر کدام که اقتدا کنید، هدایت یافته‌اید» پس دانش برای همه‌ی آنان ثابت شد.

دوم این‌که: بعضی از اهل سنّت اضافه‌ای بر آن را نقل می‌کنند و گویند:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است و ابوبکر و عمر و عثمان دیوارها و ستون‌های آن هستند.» و دَر، فضایی خالی است و دیوارها و پایه‌ها ظرف

احاطه‌کننده است، پس برتری آن‌ها بر دَر آشکار است.

سوم: در تأویل «علیٌّ بابها» دفعی است: یعنی درِ آن بلند است. بنابراین احتجاج رافضی‌ها به آن باطل می‌شود.»

پس بسیار بسیار شگفت‌انگیز است از «دهلوی» که چگونه میان طعنه‌زدن در اسناد حدیث و خودداری از معنی و مدلول آن جمع کرده است، تا آن‌جا که با این‌کارش از دشمنی و انحراف پیشی گرفته است.

78 - روایت شمس الدّین ابن جزری

اشاره

او حدیث «مدینةالعلم» را چنین روایت می‌کند:

«ما را خبر داد حسن‌بن‌احمدبن‌هلال که بر او خوانده شد از علیّ‌بن احمدبن عبدالواحد، از احمدبن محمّدبن محمّد در نامه‌اش از اصفهان از حسن‌بن احمدبن حسین مقری از حافظ، احمدبن عبداللّه‌بن احمد از ابواحمد محمّدبن احمد جرجانی از جرجانی از حسن‌بن‌سفیان از عبدالحمیدبن‌بحر از شریک از سلمةبن‌کهیل از صنابحی از علی که گفت: « رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من خانه‌ی حکمتم و علی درِ آن است.»

ترمذی آن را در جامعش از اسماعیل‌بن‌موسی از محمّدبن‌عمر رومی از شریک از سلمةبن‌کهیل از سویدبن‌غفلة از صنابحی از علی، روایت کرده و گفته است: حدیثی غریب است. بعضی‌ها آن را از شریک روایت کرده و از صنابحی یاد نکرده‌اند. گوید: این حدیث از ثقه‌ای جز شریک، شناخته نشده است و در همین باب، از ابن‌عبّاس. پایان یافت.

گویم: بعضی‌ها آن را از شریک از سلمة روایت کرده‌اند و سوید در آن ذکر نشده است و اصبغ‌بن‌نباته و حارث مانند آن را از علی روایت کرده‌اند.

و حاکم آن را از مجاهد از ابن‌عبّاس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده با این لفظ: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد، باید از درِ آن واردش شود.» حاکم گوید: اسنادش صحیح است ولی مسلم و بخاری آن را نقل نکرده‌اند.

هم‌چنین آن را از حدیث جابربن‌عبداللّه با این لفظ روایت کرده است: من شهر دانشم و علی در آن است. پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» ⁽¹⁾

اعتبار حدیث های «اسنی المطالب»

پوشیده نیست که ابن‌جزری در مقدّمه‌ی این کتاب، تصریح می‌کند که حدیث‌های آن دارای اعتبار است و این نصّ سخن اوست:

«و بعد این حدیث‌هایی با اسنادِ است که متواتر و صحیح و حسن است؛ از عالی‌ترین منقبت‌های آن شیر چیره و لشکرشکن، مظهر شگفتی‌ها، شیر بنی‌غالب امیرالمؤمنین ابوالحسن‌علیّ بن‌ابی طالب آن‌ها را یکی پس از دیگری آوردم از حدیث‌های مسلسل او و روایت‌های پیوسته و بازگوکرده‌اش و با بالاترین اسناد صحیح او از قرآن و اصحاب و معجزاتی که اهل ولایت بر آن اعتماد کرده‌اند. از خداوند متعال می‌خواهیم ما را بر آن ثواب دهد و نزد او نزدیکمان سازد.»

و در پایان می‌گوید: «این قطره‌ای از دریا و اندکی از بسیار است، نسبت به منقبت‌های ارزشمند و حُسن‌های زیبای او و اگر بخواهیم به آن‌چه شایسته‌ی حق اوست آن‌ها را برشمریم، کلام در این مقام طولانی می‌شود ولی امیدواریم خداوند وسایل فراهم آورد تا کتابی جداگانه از آن‌چه در این‌باره به ما رسیده است در آن بگنجانیم و خداوند توفیق‌دهنده برای صواب است.»

شرح حالش

شرح حال او همراه با اوصاف ارزشمند در تمام فرهنگ‌های رجالی و کتاب‌های حدیث و غیره آمده است، از جمله:

1 - «معجم الشیوخ» از نجم‌الدّین‌ابن‌فهد مکّی.

2 - «انباء الغمر» از ابن‌حجر عسقلانی.

3 - « الدرر الفریدة» از مقریزی.

4 - «الضوء اللامع» از سخاوی.

5 - «الانس الجلیل» از علیمی.

6 - «الحبل المتین فی اجازات الأمین» از ابن‌روزبهان.

7 - «شرح‌الشمائل» از ابن‌روزبهان.

8 - «طبقات الحفاظ» از سیوطی.

9 - «حسن‌المقصد» از سیوطی.

10 - «میزان المعدلة» از سیوطی.

11 - «الإتقان» از سیوطی.

12 - «الصّواعق» از ابن‌حجر مکّی.

13 - «مقالید الأسانید» از ثعالبی.

14 - «الشقائق النعمانیة» از طاش کبری‌زاده.

15 - «النواقض» از برزنجی.

16 - «کفایة المتطلع» از دهّان.

17 - «مدارج الإسناد» از ابوعلی صفوی.

18 - «حصر الشارد» از محمّد عابد سندی.

19 - «المرافض» از سهارنفوری.

20 - «الصّواقع» از کابلی.

21 - «الإنتباه فی‌سلاسل أولیاء» از شاه ولیّ‌اللّه دهلوی.

22 - «البدر الطالع» از شوکانی.

23 - «بستان المحدّثین» از دهلوی.

24 - «التحفة» از دهلوی.

25 - «اشباع الکلام» از شاه سلامت‌اللّه.

26 - «التاج المکلّل» از صدیق حسن‌خان.

و ما شرح حال مفصّل او را در جلد «حدیث الغدیر» آوردیم. بعضی از مدارک

آن از این قرار است:

الضوء اللامع 9 / 255، الانس الجلیل 2 / 109، الشقائق النعمانیة 1 / 98، طبقات الحفّاظ 543، البدر الطالع 2 / 257، التاج المکلّل 463.

79 - اثبات زین الدّین خوافی

اشاره

شیخ زین‌الدّین ابوبکر محمّدبن محمّدبن علی خوافی با قاطعیت حدیث «مدینةالعلم» را اثبات می‌کند، بنابر آن‌چه شهاب‌الدّین احمد در کتاب «توضیح الدّلائل» از او نقل می‌کند و می‌گوید: بعد از ذکر نزول آیه‌ی: «و تعیها أذنٌ واعیة» ⁽¹⁾در شأن امیرالمؤمنین علیه السلام ، گوید:

«استاد استادان دوران خود و یگانه‌ی همتایان در دانش‌ها و عرفان، شیخ زین‌الدّین ابوبکر محمّدبن‌محمّدبن علی خوافی‌گوید: از این رو علی به دانش و حکمت افزونتر مخصوص شد تا اینکه رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و عمر گفت: اگر علی نبود عمر به هلاکت می‌رسید.»

شرح حالش

1 - عبدالرّحمان جامی در «نفحات الأنس 492»

2 - عبدالحق دهلوی در «اخبار الأخیار 48»

3 - قشاشی در «السمط المجید 77»

و همگی او را مورد ستایش فراوان قرار داده و با اوصاف زیبایی او را وصف کرده‌اند و خواجه محمّد پارسا که استاد خوافی است - او را چنین توصیف می‌کند:

دارای دانش سودمند و عمل بالارونده است. پناه مردم، درمان سینه‌ها، برگزیده‌ی دانشمندان و عارفان و فقیهان، پرچم‌دار سنّت‌ها و از بین‌برنده‌ی بدعت‌های گم‌راه‌کننده، رهرو راه‌های حقیقت و سالک راه‌های شریعت و طریقت، دعوت‌کننده

به سوی خداوند سبحان بر راه یقین: سیّد و مولایمان زینت آیین و دین...»

80 - اثبات ملک العلماء دولت آبادی

اشاره

ملک العلماء، شهاب‌الدّین‌بن شمس‌الدّین زاولی دولت آبادی حدیث را اثبات کرده و آن را به گونه‌ی مرسل مسلم در کتاب «هدایة السعداء» نقل کرده است و آن را در زمره‌ی دلیل‌هایی ذکر کرده که نشان می‌دهد علی علیه السلام وارث پیامبر علیه السلام است نه عمویش عبّاس.

شرح حالش

بزرگان علما شرح حال او را در کتاب‌هایشان نوشته‌اند و ما آن را در مجلّد «حدیث نور» آوردیم. در این‌جا به شرح حالی که «غلام علی آزاد» از او آورده است بسنده می‌کنیم:

«مولایمان قاضی شهاب الدّین‌بن شمس‌الدّین زاولی دولت‌آبادی، در دولت آباد دهلی متولّد شد و نزد قاضی عبدالمقتدر دهلی و مولانا خواجکی دهلوی که خود از شاگردان مولانا معین‌الدّین عمرانی می‌باشد، درس خواند. پس از هم‌ردیفان و برادران خود پیشی گرفت و برتری یافت. و قاضی عبدالمقتدر درباره‌اش می‌گفت:

شاگردی نزد من می‌آید که پوست و گوشت و استخوانش دانش است.

هنگامی که کاروان تیمور به سوی هند حرکت کرد، مولانا خواجکی پیش از رسیدن آن به دهلی از آن‌جا بیرون آمد و به کالپی رفت و قاضی شهاب‌الدّین هم به هم‌راهی استادش به کالپی رفت. مولانا خواجکی در کالپی اقامت گزید و قاضی به دارالخیور، در جَونْفُور رفت -که شهری بسیار بزرگ از دیار آله‌آباد و دارالخلافه‌ی پادشاهان شرقی بود که سرگذشت آنان در تاریخ‌های هند آمده است و بسیاری از استادان و دانشمندان در آن زندگی کردند. پس سلطان ابراهیم شرقی فرماندار جونفور ورود او را مغتنم شمرد ... و میان بزرگان او را بزرگ‌داشت و به او لقب «ملک العلماء» داد. پس قاضی جایگاه استادی را زینت بخشید و در سعادت‌بخشی از

برجیس برتری یافت و کتاب‌هایی تألیف کرد که سوارکاران عرب و عجم آن را منتشر کردند و چراغی برافروخت که از آتشِ شعله‌ور، هدایتگرتر بود. دانش را آموزش داد. پنج روز به پایان رجب المرجّب سال هشت‌صد و چهل و نه درگذشت.» ⁽¹⁾

81 - اثبات ابن حجر عسقلانی

اشاره

شهاب‌الدّین ابوالفضل‌بن حجر عسقلانی حدیث «مدینة العلم» را اثبات کرده و آن را در فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام آورده است، و اعتقاد به ساختگی‌بودنِ آن را باطل دانسته و در کتاب‌های مختلفش بر بسیاری طُرُق آن تأکید کرده است:

او در شرح حال امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن برخی فضایل ایشان چنین گوید:

«روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

و عمر گفت: داورترین ما علی است و أُبی قاری‌ترین ماست.

و یحیی‌بن‌سعید از سعیدبن‌مسیّب نقل کرد که گفت: عمر به خداوند پناه می‌برد از مشکلی که ابوالحسن آن را نگشاید.

و سعیدبن‌جبیر از ابن‌عبّاس نقل می‌کند که گفت: هر گاه فردی راستگو کلامی از علی برای ما نقل می‌کرد، چیزی را همسنگ آن نمی‌نهادیم.

معمّر از وهب‌بن‌عبداللّه از ابوالطفیل نقل می‌کند که گفت: علی را دیدم خطبه می‌خواند و گفت: «از من بپرسید. به خداوند سوگند چیزی از من نمی‌پرسید جز اینکه شما را از آن آگاه کنم. و از کتاب خداوند از من بپرسید که به خداوند سوگند آیه‌ای نیست مگر این که من می‌دانم در شب یا روز یا در بیابان یا در کوه نازل شده است... .» ⁽²⁾و سیوطی در «قوت المغتذی» گوید: «حافظ، ابن‌حجر در پاسخ‌هایش گفت:

حدیث ابن‌عبّاس را ابن‌عبدالبر در کتاب مربوط به صحابه، به نام «الاستیعاب» با این

الفاظ نقل کرده است: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید از درش وارد شود.» و حاکم آن را صحیح دانسته است و طبرانی هم با همین لفظ از حدیث ابن‌عبّاس آن را نقل کرده است و رجال آن، رجال حدیث صحیح است جز عبدالسّلام هروی که ضعیف می‌باشد.

این مطالب را در پاسخ فتوایی درباره‌ی این حدیث که از او خواسته شده بود گفته است.»

این فتوا را ابن‌حجر مکّی هم در کتاب «المنح المکیّة» از او آورده است که خواهد آمد.

او در فتوای دیگری تصریح می‌کند به «حسن» بودن حدیث مدینةالعلم و بطلان اعتقاد به ساختگی بودنِ آن. این مطلب در کتاب «اللآلی المصنوعة» آمده است: «شیخ الاسلام ابوالفضل ابن‌حجر در فتوایی که درباره‌ی این حدیث از او خواسته شده بود گفت: این حدیث را حاکم در کتاب «المستدرک» نقل کرده و گفته صحیح است و ابوالفرج ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و حدیث را ساختگی دانسته و گفته است دروغ است. و سخن درست بر خلاف قول هر دو نفرشان است.

حدیث، حدیثی حسن است که به مرتبه‌ی صحیح نمی‌رسد و نیز به دروغ‌بودن فرو نمی‌افتد و بیان این مطلب به درازا می‌کشد ولی این سخنِ مورد اعتماد درباره‌ی آن است. به پایان رسید و از دست‌نویس او نقل کردم.» ⁽¹⁾این فتوای او در کتاب‌های «جمع الجوامع» و «النکت البدیعات» و «الدرر المنتثرة» و «جواهر العقدین» هم آمده است.

هم‌چنین در کتاب‌های «السیرة الشامیة» و «تنزیه الشّریعة» و «تذکرة الموضوعات» و «المرقاة» و «فیض‌القدیر» و «رجال المشکاة» و «حاشیة المواهب اللدنیّة» و «شرح المواهب اللدنیّة» و «نزل الابرار» و «تحفة المحبّین» و «الروضة الندیّة» و «وسیلة النجاة» و «السیف المسلول» و «الفوائد المجموعة» و «مرآة

المؤمنین» و «القول المستحسن» حکم او به «حسن» بودن این حدیث آمده است.

او در پاسخ خود بر حدیث‌های مورد انتقادِ سراج قزوینی در کتاب «المصابیح» نیز، درباره‌ی این حدیث، حُکم به «حسن» بودن داده و افزوده است که شاهد هم دارد ... این مطلب در «اللآلی المصنوعة» بعد از عبارت پیشین چنین آمده است: «در پاسخ‌هایش درباره‌ی حدیث‌های مورد انتقاد سراج قزوینی از «المصابیح»، همین‌گونه آورده است. و می‌افزاید که حاکم شاهدی از حدیث جابر برای آن روایت کرده است و گفته است: مرا حدیث کرد ابوبکر محمّدبن علی فقیه چاچی قفّال از نعمان‌بن هارون بلدی از احمدبن عبداللّه‌بن یزید حرّانی از عبدالرزّاق از سفیان ثوری از عبداللّه‌بن عثمان‌بن خثیم از عبدالرّحمان بن عثمان تیمی از جابر، به طور مرفوع».

عسقلانی در کتاب «لسان المیزان» به بسیار بودن طریق‌های آن تصریح می‌کند. در «اللآلی المصنوعة» بعد از عبارت‌های پیشین چنین آمده است: «در لسان‌المیزان، وقتی از نقل ذهبی از روایت جعفربن‌محمّد از ابومعاویه یاد می‌کند و گفته‌ی او را در مورد ساختگی بودن آن، می‌آورد، چنین می‌گوید: «این حدیث را در مستدرک حاکم نقل‌های بسیاری است لذا کم‌ترین حالت آن این است که اصلی دارد، پس شایسته نیست که «ساختگی بودن» بر آن اطلاق شود.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - بدر بشتکی در «الطبقات»

2 - فاسی در «ذیل التقیید»

3 - ابن‌ناصرالدّین در «توضیح المشتبه»

4 - ابن‌خطیب ناصریة در «الدر المنتخب»

5 - مقریزی در «العقود الفریدة»

6 - ابن‌قاضی شهبة اسدی در «الأعلام»

7 - تقی‌ابن‌فهدمکّی در «ذیل طبقات الحفّاظ»

8 - نجم‌ابن‌فهد مکّی در «معجم الشیوخ»

9 - قطب خیضری در «طبقات الشّافعیة»

10 - سخاوی در «الضوء اللامع»

11 - سیوطی در «طبقات الحفّاظ»

12 - سیوطی در «نظم العقیان»

13 - سیوطی در «حسن‌المحاضرة»

14 - شوکانی در «البدر الطالع»

15 - شاه ولیّ‌اللّه در «قرّة العینین»

16 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

17 - صدیق حسن‌خان در «التاج المکلّل»

در این کتاب‌ها و غیر آن‌ها، شرح حال او و نقل از او و اعتماد بر او، آمده است و گوشه‌هایی از گفته‌های آنان را در بزرگ‌داشت و ستایش او، در بعضی مجلّدات این مجموعه آورده‌ایم. و از مصادر شرح حال اوست:

ذیل طبقات الحفّاظ از ابن‌فهد / 380؛ الضوء اللامع 2 / 36؛ شذرات الذهب 7 / 270؛ نظم‌العقیان / 45؛ البدر الطالع 1 / 87 - 92؛ طبقات الحفّاظ / 547؛ حسن المحاضرة 1 / 363؛ و برای سخاوی است: «الجواهر و الدرر فی ترجمة شیخ الاسلام ابن‌حجر».

82 - روایت شهاب الدّین احمد

شهاب‌الدّین احمد در کتاب «توضیح‌الدّلائل علی ترجیح الفضائل» بابی را به روایت حدیث «مدینةالعلم» و حدیث «أنا دارالحکمة» و تحقیق در اعلمیّت سرورمان، امیرالمؤمنین علیه السلام ، اختصاص داده و گفته است:

« باب پانزدهم، در اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خانه‌ی حکمت و شهر علم است و علی

در این دو می‌باشد و این که او بی‌تردید، داناترین مردم به خداوند متعال و احکام و نشانه‌ها و سخن اوست:

از مولایمان امیرالمؤمنین علی نقل شده که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«ای علی! خداوند مرا فرمان داد تا تو را نزدیک سازم و بیاموزم تا حفظ کنی.

و این آیه نازل شد: «وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ » تو گوش دریابنده دانش من هستی.»

حافظ، امام، ابونعیم در «حلیة الاولیاء» آن را روایت کرده است و سلطان طریقت و برهان حقیقت، شیخ شهاب‌الدّین ابوجعفر عمر سهروردی، در «عوارف المعارف» آن را با اسنادش به عبداللّه‌بن‌حسن و لفظ او روایت کرده و گفته است:

هنگامی که این آیه «وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ » ⁽¹⁾نازل شد، رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی فرمود:

«یا علی از خداوند خواستم آن را گوش تو قرار دهد». علی گفت: «پس از آن چیزی را فراموش نکردم و مرا نیاید که فراموش کنم». شیخ المشایخ در زمان خود و یگانه‌ی هم‌ردیفان در دانش‌ها و عرفان آن، شیخ‌زین‌الدّین ابوبکر محمّدبن‌محمّدبن‌علی خوافی گفت: «از این روست که علی به دانش و حکمتِ افزون، اختصاص یافت تا اینکه رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است و عمر گفت: اگر علی نبود، عمر به هلاکت می‌رسید.»

از علی نقل شده است که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است». در «جامع الأصول» آن را روایت کرده، گوید: ترمذی آن را نقل کرده است.

و از ابن‌عبّاس نقل شده است که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس درِ آن را خواهد، باید نزد علی بیاید.» زرندی آن را روایت کرده و گفته است: این فضیلتی است که اصحاب به آن اعتراف کرده و شادمان شدند و راه هم‌زیستی را پیمودند و پیروی کردند. طبری آن را روایت کرده، گوید: ابوعمر آن را چنین نقل کرده است: «من شهر دانشم و علی درِ آن است پس

هر کس دانش را خواهد، باید از درِ آن وارد شود».

و در «ذکر نام‌های امیرالمؤمنین علیه السلام » گوید:

و از آن‌هاست: «باب مدینة العلم».

از علی نقل شده است که گفت: «رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید از درِ آن وارد شود. طبری از نقل ابوعمر آن را روایت کرده است و امام فقیه مذکور آن را آورده و همان‌گونه که در حدیث است گوید: و بدان که دَر، حایل و مانع واردشدن به خانه را برمی‌دارد. پس هر کس بخواهد از غیر درها وارد خانه‌ها شود، ورود بر او مشکل و سخت می‌گردد، هم‌چنین است کسی که جویای دانش باشد و آن را از علی و بیان او برنگیرد که به مقصود نمی‌رسد. او دارای دانش و خرد و بیان بود. چه بسا کسی عالم است ولی بر بیان و فصاحت توانا نیست و علی در میان اصحاب به این امر مشهور بود. پس دانش و روایت و استنباط آن از علی خواسته می‌شود. در دانش به اجماع اصحاب (رسول‌خدا) به او مراجعه می‌شد، و حکم و فتوایش مورد اطمینان بود و اصحاب همگی در هر مشکلی به او مراجعه می‌کردند و از او پیشی نمی‌گرفتند و بر این پایه عمر گفت: اگر علی نبود عمر حتماً به هلاکت می‌رسید.»

و گفته است: «از نام‌هایش «فاروق» است که حدیث آن پیشتر آمد. و من با خط بعضی از بزرگان علما و اعیان یافتم آن‌چه را امیرالمؤمنین و امام متّقین علیّ‌بن‌ابی‌طالب بر بالای منبر گفته است که تصویر آن با قلم و دوات چنین است:

«أنا النون و القلم، و أنا النور و مصباح الظُلَم، أنا الطریق الأقوم، أنا الفاروق الأعظم، أنا عیبة العلم، أنا أوبة الحلم، أنا النبأ العظیم، أنا الصراط المستقیم، أنا وارث العلوم، أنا هیولی النجوم، أنا عمود الاسلام، أنا مکسّر الأصنام، أنا لیث الزحام، أنا أنیس الهوام، أنا الفخّار الأفخر، أنا الصدّیق الأکبر، أنا امام المحشر، أنا ساقی الکوثر، أنا صاحب الرایات، أنا سریرة الخفیّات، أنا جامع الآیات، أنا مولّف الشّتات، أنا مفرّج الکربات، أنا دافع

الشقاة، أنا حافظ الکلمات، أنا مخاطب الأموات، أنا حلّال المشکلات، أنا مزیل الشّبهات، أنا صنیعة الغزوات، أنا صاحب المعجزات، أنا الزمام الأطول، أنا محکم المفصّل، أنا حافظ القرآن، أنا تبیان الإیمان، أنا قسیم الجنان، أنا شاطر النیران، أنا مکلّم الثعبان، أنا حاطم الأوثان، أنا حقیقة الأدیان، أنا عین الأعیان، أنا قرن الأقران، أنا مذلّ الشجعان، أنا فارس الفرسان، أنا سؤال متی، أنا الممدوح بهل أتی، أنا شدید القوی، أنا حامل اللوا، أنا کاشف الردی، أنا بعید المدی، أنا عصمة الوری، أنا ذکی الوغی، أنا قاتل من بغی، أنا موهوب الشذا، أنا أئمد القذی، أنا صفوة الصفا، أنا کفوالوفا، أنا موضّح القضایا، أنا مستودع الوصایا، أنا معدن الإنصاف، أنا محض العفاف، أنا صواب الخلاف، أنا رجل الأعراف، أنا سور المعارف، أنا معارف العوارف، أنا صاحب الاذن، أنا قاتل الجنّ، أنا یعسوب الدّین و صالح المؤمنین و امام المتّقین، أنا اوّل الصدّیقین، أنا الحبل المتین، أنا دعامة الدّین، أنا صحیفة المؤمن، أنا ذخیرة المهیمن، أنا الإمام الأمین، أنا الدرع الحصین، أنا الضارب بالسیفین، أنا الطاعن بالرمحین، أنا صاحب بدر و حنین، أنا شقیق الرّسول، أنا بعل البتول، أنا سیف اللّه المسلول، أنا أوام الغلیل، أنا شفاء العلیل، أنا سؤال المسائل، أنا نجحة الوسائل، أنا قالع الباب، أنا مفرّق الأحزاب، أنا سیّد العرب، أنا کاشف الکرب، أنا ساقی العُطاش، أنا النائم علی الفراش، أنا الجوهرة الثمینة، أنا باب المدینة، أنا حکمة الحکمة، أنا واضع الشریعة، أنا حافظ الطریقة، أنا موضح الحقیقة، أنا مطیّة الودیعة، أنا مبید الکفرة، أنا أبوالأئمّة، أنا الدّوحة الأصلیّة، أنا مفضال الفضیلة، أنا خلیفة الرّسالة، أنا سمیدع البسالة، أنا وارث المختار، أنا ظهیر الأطهار، أنا عقاب الکفور، أنا مشکاة النّور، أنا جملة الأمور، أنا زهرة النور، أنا بصیرة البصائر، أنا ذخیرة الذّخائر، أنا بشارة البشر، أنا

الشفیع المشفّع فی المحشر، أنا ابن‌عم البشیر النذیر، أنا طود الأطواد، أنا جود الأجواد، أنا حلیة الخلد، أنا بیضة البلد، أنا صمصام الجهاد، أنا جلسة الآساد، أنا الشّاهد المشهود، أنا العهد المعهود، أنا منحة المنائح، أنا صلاح المصالح، أنا غمضة الغوامض، أنا لحظة اللواحظ، أنا عذوبة اللفظ، أنا أعجوبة الحفظ، أنا نفیس النفائس، أنا غیاث الضنک، أنا سریع الفتک، أنا رحیب الباع، أنا وقر الأسماع، أنا إرث الوارث، أنا نفثة النافث، أنا جنب اللّه، أنا وجه اللّه.»

«منم نون و قلم، منم نور و چراغ تاریکی‌ها، منم راه پایدارتر، منم فاروق اعظم، منم کیسه دانش، منم استواری بردباری، منم خبر عظیم، منم راه مستقیم، منم وارث دانش‌ها، منم هیولای ستارگان، منم ستون اسلام، منم شکننده‌ی بت‌ها، منم شیر جمعیت انبوه، منم انیس عاشقان سرگشته، منم بسیار فخرکننده‌ی بافخرتر، منم بسیار راست‌گوی بزرگتر، منم پیشوای محشر، منم ساقی کوثر، منم صاحب پرچم‌ها، منم پنهانی رازها، منم گردآوردنده‌ی آیه‌ها، منم جمع‌کننده‌ی از هم گسیخته‌ها، منم از بین‌برنده‌ی ناراحتی‌ها، منم دفع‌کننده‌ی سنگ‌دلان، منم حافظ کلمات، منم سخن‌گو با اموات، منم حلّال مشکل‌ها، منم از بین‌برنده‌ی شبهه‌ها، منم دست‌پرورده‌ی جنگ‌ها، منم دارنده‌ی معجزه‌ها، منم پیشوای بالا بلند، منم محکم تفصیل داده‌شده، منم حافظ قرآن، منم آشکارکننده‌ی ایمان، منم تقسیم‌کننده‌ی بهشت‌ها، منم دورکننده‌ی آتش‌ها، منم سخن‌گو با اژدها، منم خردکننده‌ی بُت‌ها، منم حقیقت دین‌ها، منم چشمه‌ی چشمه‌ها، منم هم‌تای همتایان، منم خوارکننده‌ی یلان، منم تک‌سوار تک‌سواران جنگ‌جو، منم سؤال متی، منم ستایش‌شده به «هل أتی»، منم بسیار نیرومند، منم پرچم‌دار، منم برطرف‌کننده‌ی سختی‌ها، منم دارای دیدگاه بسیار دور، منم پناه مردم، منم تیزهوش و بانگ و فریاد، منم قاتل سرکشان، منم دارنده‌ی بوی خوش خدادادی، من گرد و غبار را سرمه می‌کشم، منم برگزیده‌ی صفا، منم هم‌تای وفا، منم توضیح‌دهنده‌ی قضایا، منم انبار سفارش‌ها، منم معدن انصاف، منم عفّت محض، منم درستی اختلاف، منم مرد اعراف، منم دیوار معارف، منم شناسای بخشندگان، منم دارنده‌ی اذن، منم قاتل جنّ، منم رییس دین و نیکوکار

مؤمنان و امام پرهیزکاران، منم نخستین بسیار راستگویان، منم حبل متین، منم ستون دین، منم نامه‌ی اعمال مؤمن، منم ذخیره‌ی مهیمن، منم امام امین، منم زره محکم بافته‌شده، منم کُشنده‌ی با دو شمشیر، منم نیزه‌زن با دو نیزه، منم صاحب بدر و حنین، منم برادر پیامبر، منم همسر بتول، منم شمشیر برکشیده‌ی خداوند، منم سوزش تشنگی تشنه‌کام، منم شفای بیمار، منم سؤال پرسشگر، منم پیروزی وسیله‌ها، منم برکننده‌ی در، منم پراکننده‌ی احزاب، منم آقای عرب، منم برطرف‌کننده‌ی سختی‌ها، منم ساقی تشنگان، منم خوابیده بر بستر، منم آن گوهر گران‌بها، منم درِ شهر، منم حکمتِ آن حکمت، منم وضع‌کننده‌ی شریعت، منم نگهبان طریقت، منم توضیح‌دهنده‌ی حقیقت، منم مرکب امانت، منم نابودکننده‌ی کافران، منم پدر امامان، منم درخت تناور اصلی، منم بسیار دانای فضیلت، منم جانشین رسالت، منم دلیر دلاوری، منم وارث پیامبر، منم پشتوانه‌ی اطهار، منم عقاب کافران، منم چراغ نور، منم تمامی امور، منم گُلِ نور، منم بصیرت دیدگان، منم اندوخته‌ی اندوخته‌ها، منم بشارت بشر، منم شفاعت‌کننده‌ی پذیرفته‌شده در محشر، منم پسرعموی بشارت دهنده‌ی بیم‌دهنده، منم کوه کوه‌ها، منم بخشش بخشندگان، منم زیور جاودانی، منم روشنایی شهر، منم شمشیر برّان جهاد، منم بیشه شیران، منم شاهد مشهود، منم پیمان معهود، منم بخشش بخشش‌ها، منم صلاح مصالح، منم چشم‌پوش چشم‌پوشی‌ها، منم لحظه‌ی لحظه‌ها، منم لفظ گوارا، منم حفظ شگفت‌انگیز منم ارزشمند ارزشمندها، منم فریادرس تنگ‌دستان، منم به سرعت از پادرآورنده، منم بسیار بخشنده، منم ناشنواکننده‌ی شنوایی‌ها، منم ارث وارث، منم افسون افسونگر، منم جنب اللّه، منم وجه‌اللّه.»

هم‌چنین گوید: «امام همام که همگان اتّفاق دارند بر مرتبه‌ی بلند او در دانش‌ها و اعمال، آنکه ستارگان درخشان برتری‌اش با زبان اهل کمال به رشته‌ی نظم درآمده است، حافظ، پارسا، برجسته، دانشمند، عامل، عارف کامل بدون هرگونه شک و تردیدی، ابونعیم احمدبن‌عبداللّه اصفهانی در کتاب والای شایسته‌اش، به نام «الحلیة»، گوید: «سرور قوم، دوستدار شهود و محبوب معبود، درِ شهرِ حکمت‌ها و دانش‌ها و سرلوحه‌ی مخاطبه‌ها و استنباط کننده‌ی اشاره‌ها،

پرچم هدایت‌یافته‌گان و نور اطاعت‌کنندگان، و ولیّ پرهیزکاران و امام عدالت‌پیشه‌گان، پیش‌تر از همه در پذیرفتن و ایمان و پایدارترین آنان در حُکم و یقین، و شکیباترین و داناترین آنان، علیّ‌بن‌ابی‌طالب، پیشوای پرهیزکاران و زینت عارفان، خبردهنده‌ی از حقایق توحید و اشاره‌کننده به درخشش‌های علم تفرید، دارنده‌ی قلب خردمند و زبان پرسش‌گر و گوش شنوا و پیمان وفاکننده، چشم فتنه‌ها را کور کرد و از محنت‌های گوناگون جلوگیری نمود، ناکثین را دفع کرد، قاسطین را نشانید و مارقین را سرکوب کرد...»

او هم‌چنین سخن عزّبن‌عبدالسّلام را از زبان حال امیرالمؤمنین علیه السلام و شعر ابوزکریای نووی و سخن زندی را در نظم درر السمطین آورده است، که همه‌ی آن‌ها پیشترآمد.

83 - اثبات ابن صبّاغ

اشاره

نورالدّین علیّ‌بن‌محمّدبن‌صبّاغ مالکی مکّی، حدیث را به عنوان مرسل مسلّم نقل کرده است. پس از ذکر حُکم امام علیه السلام در جریان آن فرد خُنثی، گوید: «پس بنگر - بر امیرالمؤمنین علی که با نور دانش و تیزفهمی خود چیزی را استخراج کرده که راه درستی و صحت را توضیح داد، و راه هدایت را بیان و جهت مردی بر زنانگی را از ماده‌ی خلقت آشکار کرد. این منّت کامل و نعمت فراگیر با توجّه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و تربیت او و مهربانی و شفقت ایشان نسبت به او برایش به دست آمده است، پس آمادگی پذیرش پرتوها را یافت و برای فیض دانش‌ها و رازهای بی‌پایان مهیّا شد.

پس حکمت از سخنانش برآمد و دانش‌های ظاهری و باطنی با قلبش مرتبط شد، همواره دریاهای دانش‌ها از سینه‌اش می‌جهید و موج‌هایش آب دریا را فرا می‌گرفت، تا آن‌جا که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽¹⁾

شرح حالش

شرح حال او را نجم‌الدّین عمربن‌فهد مکّی بیان کرده و او را از علمای مکّه‌ی مکرّمه شمرده و تاریخ مرگش را سال 855 نگاشته و شاگردش سخاوی نیز چنین نموده است. ⁽¹⁾هم‌چنین احمدبن‌عبدالقادر عجیلی در کتاب «ذخیرة المآل» او را با اوصاف جلیله‌ای هم‌چون «شیخ» و «امام» ستوده است و تصریح بر این کرده که او از علمای مالکی بوده است و سخنان او را نقل نموده و در مواضعی از کتاب خود، به آن‌ها اعتماد کرده است.

هم‌چنین عبداللّه‌بن محمّد مطیری در کتابش «الریاض الزاهرة فی فضل آل بیت النّبی و عترته الطّاهرة» چنین کرده است. و بر کتاب او «الفصول المهمة» اعتماد کرده است. ضمناً هر یک از این بزرگان از آن کتاب نقل کرده‌اند:

مولوی اکرام الدّین دهلوی در «سعادة الکونین»

بلخی قندوزی در «ینابیع المودّة»

سمهودی در «جواهر العقدین»

حلبی در «انسان العیون»

شیخانی قادری در «الصّراط السوی»

صفوری در «نزهة المجالس»

محبوب عالم در تفسیرش

صبّان در «اسعاف الرّاغبین»

عدوی حمزاوی در «مشارق الأنوار»

شبلنجی در «نور الأبصار»

از سوی دیگر رشیدالدّین خان - شاگرد دهلوی در کتاب «ایضاح لطافة المقال» او را از علمای اهل سنّت به شمار آورده که در فضایل اهل البیت علیهم السلام کتاب

نگاشته است و او را با وصف «الشیخ الجلیل» توصیف می‌کند و کتاب او، «الفصول المهمة» را نام می‌برد و می‌افزاید: و همین او را بسنده است که حجّتی برتر، بر وثوق و اعتبارش می‌باشد و دلیلی تابناک بر بزرگواری و شهرت او است.

84 - اثبات بسطامی حنفی

اشاره

بنا بر نقل بلخی، عبدالرّحمان‌بن محمّدبن علیّ‌بن‌احمد بسطامی حنفی، حدیث «مدینةالعلم» را در کتابش «درّة المعارف الإلهیّة فی الأسرار الحرفیّة» اثبات کرده و گفته است:

«امام علی علم اسرار و حروف را از سیّد و مولایمان محمّد رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم به ارث برد و این سخن آن بزرگوار صلی الله علیه و آله و سلم اشاره به آن است که فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ⁽¹⁾

شرح حالش

شرح حال او را سخاوی چنین آورده است: «عبدالرّحمان‌بن محمّدبن علی‌بن احمد، یا احمدبن‌علیّ بسطامی حنفی از کسانی است که از عزّ محمّدبن جماعة در سال هشت‌صد و اندی آموخت و در علم حروف برتری یافت و از اوست کتاب «شمس الآفاق فی علم الحروف و الاوفاق» و در سال هشتصد و چهل و یک زنده بوده است.» ⁽²⁾

85 - اثبات شمس گیلانی

اشاره

شمس‌الدّین محمّدبن‌یحیی‌بن‌علی گیلانی لاهیجی نوربخشی حدیث «مدینة العلم» را ثابت کرده است، ضمن فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام در کتاب «مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز» در شرح این بیت:

ز هر سایه که اوّل گشت حاصل *** در آخر شد یکی دیگر مقابل

مفاتیح الإعجاز

حاجی خلیفه این کتاب را در زمره‌ی شرح‌های «گلشن راز» نام برده و گفته است: «آن را این افراد شرح کرده‌اند: مظفّرالدّین علی شیرازی، و شیخ شمس‌الدّین محمّدبن یحیی‌بن علی لاهیجی گیلانی نوربخشی که شرح او فارسی ممزوج است و آن را «مفاتیح الإعجاز» نامید و آن را در ذیحجّه‌ی سال 877 پاک‌نویس کرد. ⁽¹⁾

86 - اثبات شمس الدّین سخاوی

اشاره

شمس‌الدّین ابوالخیر محمّدبن عبدالرّحمان سخاوی مصری حدیث «مدینةالعلم» را در کتابش، «المقاصد الحسنة»، اثبات و تحقیق کرده و گفته است:

«حدیث «أنا مدینةُ العلم و علیٌّ بابُها»، حاکم در بخش مناقب از مستدرک خود، و طبرانی در معجم کبیرش، ابوالشیخ ابن‌حیّان در «السنة»، و دیگران، همگی آن را از حدیث ابومعاویه‌ی نابینا، از اعمش، از مجاهد، از ابن‌عبّاس مرفوعاً به او، با اضافه‌ی «فمن أراد العلم فلیأت الباب» نقل کرده‌اند.

و ترمذی در بخش مناقب از جامع خود، و ابونعیم در «الحلیة» و غیر از آن دو از حدیث علی نقل کرده‌اند که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا دارالحکمة و علیٌ بابها»

دارقطنی در «العلل» به دنبال آن دو گوید: حدیثی مضطرب و غیر ثابت است و ترمذی گوید: منکر است و استادش بخاری نیز چنین گوید: وجه صحیحی برایش نیست و یحیی‌بن‌معین - آن‌گونه که خطیب در تاریخ بغداد حکایت می‌کند گوید:

دروغ است و اصلی ندارد و حاکم پس از اوّلین حدیث گوید: اسنادش صحیح است. و ابن‌جوزی از این دو جهت، آن را در الموضوعات آورده‌است و ذهبی و غیر او با ابن‌جوزی موافق هستند.

ابن‌دقیق العید به این مطلب چنین اشاره می‌کند: «این حدیث را ثابت نکرده‌اند و گفته شده که باطل است»؛ این‌گفته، اشعار دارد بر این که او در حکم آنان به کذب حدیث، توقّف می‌کند؛ بلکه علائی، به توقّف خود در این حکم، تصریح کرده، گوید: «من در مورد آن نظری دارم»، سپس گواه بر صحت و درستی آن را بیان می‌کند، از آن جهت که ابومعاویه راوی حدیث از ابن‌عبّاس است پس مشکل و محذور از کسانی که بعد از او هستند برطرف می‌شود. گوید: و ابومعاویه حافظ و ثقه است و به حدیث‌های افرادش مانند ابن‌عیینه و غیر او احتجاج می‌شود. پس با این وجود، هر کس به ساختگی بودن این حدیث حکم دهد، قطعاً خطا کرده است.

گوید: و حدیث از آن لفظهای ناشناخته‌ای نیست که خردها از آن پرهیز کنند بلکه مانند حدیث «أرحم أمّتی بأمّتی» است که قابل اعتماد است، پس این حدیث هرگز دروغ نیست.

به ویژه که دیلمی در مسندش با سندی جدّاً ضعیف از ابن‌عمر مرفوعاً چنین آورده است: علیّ‌بن‌ابی‌طالب باب حطّه است هر کس از آن وارد شود مؤمن است و هر کس از آن بیرون رود کافر است.

و از حدیث ابوذر مرفوعاً آورده است: علی درِ دانش من است و بعد از من برای امّتم بیان‌کننده است آن‌چه را که به همراه آن فرستاده شده‌ام. دوستی او ایمان و دشمنی با او نفاق و نگاه‌کردن به او عبادت است.

و از حدیث ابن‌عبّاس آن را مرفوعاً آورده است: من ترازوی دانش هستم و علی دو کفه‌ی آن است و حسن و حسین رشته‌های آن هستند.

و نویسنده‌ی «الفردوس»- و به پیروی از او پسر نامبرده‌اش بدون اسناد آن را از ابن‌عبّاس مرفوعاً آورده‌اند: من شهر دانشم و ابوبکر پایه، عمر دیوارها، عثمان سقف و علی درِ آن است.

و مرفوعاً از انس آورده است: من شهر دانشم و علی در و معاویه حلقه‌ی آن است.

و به طور کلّی همه‌ی آنها ضعیف و لفظهای اکثر آن‌ها زشت است و بهترین

آن‌ها حدیث ابن‌عبّاس است بلکه «حسن» است.

هم‌چنین ترمذی و نسایی و ابن‌ماجه و غیر آن‌ها از حبشی‌بن‌جناده مرفوعاً چنین روایت کرده‌اند: «علی از من و من از علی هستم. از من ادا نمی‌کند جز خودم یا علی.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - عبدالقادر عیدروس یمنی، شرح حال مفصّلی از او آورده و در آن استادان و تألیفاتش و گفته‌های علمای دیگر در حقّ او را آورده است و در آغاز او را چنین توصیف می‌کند: «شیخ، العلّامة الرّحلة الحافظ» گوید: «پس از او کسی مانند او در مجموع فنونی که داشت، جانشین او نشد... و امّا خوانده‌ها و شنیده‌هایش بسیار زیاد و نامحدود است و از افراد بی‌شماری دانش برگرفت تا اینکه تعداد آن‌ها بیش از چهارصد نفر شد و چندین نفر اجازه‌ی فتوادادن و تدریس و املاء به او دادند.

استادش، شیخ الاسلام ابن‌حجر بود که او را دوست می‌داشت و ستایش می‌کرد و همواره یاد او را تذکّر می‌داد و او را به والایی افتخارش معرّفی می‌کرد و او را بر دیگر منسوبین به حدیث و صنعتش ترجیح می‌داد... و بخشی از آن‌چه بعضی از حافظان او را بدان توصیف کرده‌اند چنین است: او به خداوند سوگند بازمانده‌ی استادانی است که من دیدم و من و همه‌ی دانش‌جویان حدیث در شام و مصر و دیگر کشورهای اسلامی جیره‌خوار او هستیم. به خداوند سوگند همتایی برای او نمی‌شناسم. دیگری هم گفت: اینک او از یگانگان علم حدیث است که برتری او در آن شهرت یافته و بعد از شیخ‌الاسلام ابن‌حجر مانند او وجود ندارد. دیگری گوید:

اوکسی است که در حدیث نبوی یگانگی‌اش مورد اجماع است و در آگاهی سرشار و پژوهش‌هایش در انواع حدیث در درجه‌ای است که نمی‌توان به آن رسید، نوشته‌هایش تدوین‌شده و شهرت یافته و ریاست او در این فن ارزشمند ثابت و مقرر

شده و هیچ‌کدام از خردمندان در جلالت و مورد اطمینان بودن و دیانت و امانت او، مخالفتی نکرده است، بلکه همگی تصریح کرده‌اند که او مورد مراجعه در تجریح و تعدیل و تحسین و تصحیح بعد از استادش، شیخ مشایخ الاسلام ابن‌حجر، پرچم‌دار دانش‌ها و اثر بوده است.» ⁽¹⁾2 - فضل‌اللّه‌بن روزبهان در «شرح الشّمائل» او را چنین توصیف می‌کند:

«استاد، امام، مورد مراجعه از دیگر شهرها، حافظ دوران، مسند روزگار، کسی که در دوران خود در اسناد والا و شأن رفیع یکتا بود، تا آن‌جا که پیشوایان برجسته‌ی دوران به جلالت قدر او اذعان کرده‌اند.»

3 - عبدالغفّار عدثانی در «عجالة المراکب و بغیة الطالب» چنین گوید: «حافظ بزرگ، شناخته‌ی مشهور، آخرین حافظ بدون منازع، در ربیع‌الأوّل سال 821 در قاهره متولّد شد. امامی جلیل‌القدر و آخرین حافظ دوران بود. سال 901 در مدینه‌ی شریفه درگذشت.»

4 - شوکانی هم‌چنین شرح حال مفصّلی از او آورده است. ⁽²⁾

87 - اثبات کاشفی واعظ

اشاره

حسین‌بن‌علی کاشفی معروف به «واعظ بیهقی» این حدیث را در ذکر مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام و بیان فضائل و مناقب ایشان در کتاب مشهورش «روضةالشهداء» اثبات کرده است. ⁽³⁾

«روضة الشّهداء»

پوشیده نماند که کتاب «روضةالشّهداء» از کتاب‌های معروفی است که مورد اعتنای علما قرار گرفته است. در «کشف‌الظّنون» آمده است: «روضةالشّهداء کتابی

فارسی است و از حسین‌بن‌علی کاشفی معروف به «واعظ بیهقی» متوفّای 910 می‌باشد و فضولی محمّد بن‌سلیمان بغدادی متوفّی سال 970 آن را ترجمه کرده و «حدیقةالسعداء» نامیده است و در آن چنین گوید: در اصل تألیف به کتاب «روضة الشّهداء» اقتدا کردم و فایده‌هایی از کتاب‌های دیگر به آن افزودم، پس کتاب مستقلّی شد؛ همان‌گونه که در حرف «الحاء» گذشت. هم‌چنین جامی مصری آن را ترجمه کرده و «سعادت‌نامه» نامیده و گفته است: از او پیروی کردم جز اینکه آیه‌ها و حدیث‌ها را در لابلای داستان‌ها آوردم... .» ⁽¹⁾

88- روایت جلال الدّین سیوطی

اشاره

جلال‌الدّین سیوطی حدیث مدینة العلم را در تعدادی از کتاب‌هایش، روایت کرده و ثابت و محقّق دانسته است. در کتاب «القول الجلی» گوید:

« حدیث شانزدهم - از علی نقل شده که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ابونعیم آن را در «المعرفة» نقل کرده است.

حدیث هفدهم از جابر: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» حاکم آن را نقل و پی‌گیری کرده است.

حدیث هیجدهم - از ابن‌عبّاس: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس آن علم را خواهد پس باید از درش به سوی آن بیاید.

طبرانی آن را نقل کرده است.» ⁽²⁾

«القول الجلی»

اشاره

سیوطی در آغاز کتابش، «القول الجلی»، گوید: «و بعد، این بخشی از قطره‌ای از قطره‌های دریاهای متلاطم است که اندکی از مناقب تابان آقایمان علی را آوردم و

آن را «القول الجلی فی فضائل علی» نامیدم و در آن چهل حدیث مختصر هم‌راه با نسب نقل‌کنندگان و برخی الفاظ غریب و معانی مشکل آن آوردم. و از خداوند درخواست می‌کنم که پذیرش آن را به من هدیه فرماید و برکت تمسّک به دوستی آل‌بیت، بالاترین آرزو را، روزی فرماید.»

و دهلوی در «رسالة اصول الحدیث» و مولوی صدیق حسن خان قنوجی در «الحطة فی ذکر الصحاح الستة» این کتاب را از کتاب‌های حدیث‌های مناقبی که بزرگان محدّثان تألیف کرده‌اند، به شمار آورده‌اند. دومی گوید: «حدیث‌های مناقب و مثالب، «علم المناقب» نامیده می‌شود و کتاب‌های گوناگون متعددی در این علم است و بعضی از محدّثان، مناقب بعضی را از بعضی دیگر با قصد خاصّی جداکرده‌اند به ویژه مناقب خاندان و اصحاب مانند مناقب قریش، مناقب انصار و مناقب العشرة المبشرة با نام «الرّیاض النضرة فی مناقب العشرة المبشّرة» از محبّ طبری، و ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، و حلبة الکمیت فی مناقب أهل البیت و الدیباج فی مناقب الأزواج، و کتاب‌های بسیاری که در مناقب خلفای راشدین تألیف شده است؛ مانند: القول الصواب فی مناقب عمربن‌الخطّاب، و القول الجلی فی مناقب علی، و نسائی رساله‌ای طولانی در مناقب او دارد و در اثر آن به دست ناصبی‌های شام به شهادت نایل آمد، به علّت تعصّب و دشمنی بسیار زاید آنان با علی.»

سیوطی در کتاب «جمع الجوامع» گوید: «من شهر دانشم و علی در آن است و هر کسی دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» حاکم آن را از جابر نقل و پی‌گیری کرده است و خطیب هم از ابن‌عبّاس نقل نموده است.

«أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ابونعیم در «المعرفة» از علی آورده است.

«من شهر دانشم و علی در آن است و هر کس دانش را خواهد، باید از در آن در بیاید.» طبرانی از ابن‌عبّاس.» ⁽¹⁾

و در کتاب «الجامع الصغیر» چنین روایتش می‌کند: «من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید از آن در بیاید. عق، عد، طب، ک (عقیلی، ابن‌عدی،طبرانی، حاکم).» ⁽¹⁾و در کتاب «الدرر المنتثرة فی الأحادیث المشتهرة» گوید: «حدیث «أنا مدینة العلم و علیٌ بابها» ترمذی از حدیث علی نقل کرده و گفته است: منکر است و بخاری هم آن را انکار کرده و حاکم در مستدرکش از حدیث ابن‌عبّاس نقل کرده و گفته است: صحیح است. ذهبی گوید: بلکه ساختگی است. و ابوزرعة گوید: چه بسیار مردمی که درباره‌ی آن مفتضح شدند و یحیی‌بن‌معین گوید: اصلی ندارد. و ابوحاتم و یحیی بن‌سعید هم چنین گفته‌اند. دارقطنی گوید: ثابت نیست. و ابن‌دقیق‌العید گوید: آن را اثبات نکرده‌اند. ابن‌جوزی آن را در الموضوعات آورده است.

حافظ ابوسعید علایی گوید: درست آن است که این حدیث، به اعتبار راویانش حسن می‌باشد، نه صحیح و نه ضعیف است چه رسد به آن که ساختگی باشد.

گویم: و شیخ الاسلام ابن‌حجر هم در فتوایش چنین گفته است و سخن علایی و ابن‌حجر را بسط داده‌ام، در تعلیقاتی که درباره الموضوعات نوشته‌ام.» ⁽²⁾و در کتاب «تاریخ الخلفاء» گوید: «بزّار و طبرانی در کتاب «المعجم الأوسط» از جابربن‌عبداللّه آن را نقل کرده‌اند و ترمذی و حاکم از علی نقل کرده‌اند که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» این حدیثی حسن است، نه صحیح آن‌گونه که حاکم گفته است و نه ساختگی است چنان‌که گروهی مانند ابن‌جوزی و نووی گفته‌اند و وضعیّت آن را در «التعقبات علی الموضوعات» بیان کرده‌ام.» ⁽³⁾

و در کتاب «النکت البدیعات علی الموضوعات» نسبت به حکم ابن‌جوزی که این‌حدیث ساختگی است، گوید: «حدیث ت ک: من شهر دانشم و علی در آن است، آن را از حدیث علی و ابن‌عبّاس نقل کرده است. گویم: حدیث علی را ترمذی و حاکم و حدیث ابن‌عبّاس را حاکم و طبرانی و حدیث جابر را حاکم نقل کرده‌اند. و حافظ ابوسعید علایی، سخن ابن‌جوزی را در مورد این حدیث در فصلی طولانی، مورد سرزنش قرار داده که خلاصه‌اش چنین است: ابن‌جوزی و غیر او حُکم بر ساختگی بودن آن کرده‌اند و مرا در این‌باره نظری است. تا آن‌جا که گوید:

نتیجه اینکه با توجّه به راویانش به درجه‌ی حسن و حجّت‌بودن می‌رسد و ضعیف نخواهد بود چه رسد به اینکه ساختگی باشد. و در باره‌اش فتوایی دیدم که به حافظ ابن‌حجر داده شد و او بر آن نوشت:

این حدیث را حاکم در مستدرک نقل کرده و گفته صحیح است و ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و آن را در موضوعات آورده و گفته که دروغ است؛ امّا درست و صحیح بر خلاف گفته‌ی این دو نفر است و این حدیث از قسم حدیث «حسن» است که به صحت ارتقا پیدا نمی‌کند و به دروغ‌بودن هم فرو نمی‌افتد و بیان این مطلب به درازا می‌کشد. ولی این سخن مورد اعتماد است. این عین سخن اوست!»

و همین‌گونه در کتاب «اللآلی المصنوعة» رفتار کرده و حکم ابن‌جوزی را مورد انتقاد قرار داده و سخنان حاکم و خطیب و علائی و ابن‌حجر عسقلانی را گواه گرفته است. ⁽¹⁾و هم‌چنین در کتاب «قوت المغتذی علی جامع الترمذی» پایه‌ی‌های این حدیث را با سخنان علایی و ابن‌حجر که پیش از این آورده شده، استوار و ثابت کرده است.

بلکه در کتاب «جمع‌الجوامع» حُکم به صحیح‌بودن آن داده؛ آن‌جا که گوید:

«ترمذی و ابن‌جریر هر دو گفته‌اند: ما را حدیث کرد اسماعیل‌بن‌موسی سرّی از

محمّدبن‌عمر رومی از شریک از سلمةبن‌کهیل از سویدبن‌غفلة از صنابحی از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است.» حل (حلیة الاولیاء). ترمذی گفته: این حدیثی ناآشناست و در نسخه‌ای دیگر گفته: منکر است. برخی از ایشان این حدیث را از شریک نقل کرده و صنابحی را نام نبرده‌اند و این حدیث را از ثقات غیر از شریک، نمی‌شناسیم. و در همین باب از ابن‌عبّاس هم نقل شده است.

ابن‌جریر گوید: این خبر نزد ما صحیح است و باید بر مذهب دیگران نادرست و غیرصحیح باشد به دو علت: یکی اینکه خبری است که نقلی از آن از علی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به غیر این وجه شناسایی نشده است و دیگری این‌که:

سلمةبن‌کهیل نزد آنان کسی است که با نقل او حجّتی ثابت نمی‌شود و در روایت کردنِ این خبر از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم کسانی دیگر هم موافق علی می‌باشند: ما را حدیث کرد محمّدبن اسماعیل فزاری از عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی از ابومعاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس شهر را خواهد باید از در آن وارد شود.» مرا ابراهیم‌بن‌موسی رازی - که همان فرّاء نیست از ابومعاویه به اسنادش مانند آن را حدیث کرد. این شیخ را نمی‌شناسم و غیر از این حدیث چیزی از او نشنیدم. پایان یافت سخن ابن‌جریر.

ابن جوزی حدیث علی و ابن‌عبّاس را در الموضوعات آورده است و حاکم حدیث ابن‌عبّاس را نقل کرده و گفته است: اسنادش صحیح است. خطیب در تاریخش نوشته‌ای از یحیی‌بن‌معین روایت می‌کند که از او درباره‌ی حدیث ابن‌عبّاس پرسیدند و او گفت: صحیح است. و «ابن‌عدی» درباره‌ی حدیث ابن‌عبّاس گفته: ساختگی است.

و حافظ صلاح‌الدّین علائی گوید: ذهبی هم در کتاب «میزان الاعتدال» و دیگران، آن را باطل دانسته‌اند؛ ولی دلیل سرزنش‌کننده‌ای برایش نیاورده‌اند جز اینکه بی هیچ دلیلی ادّعای ساختگی بودن این حدیث را کرده‌اند.

و حافظ ابن‌حجر در «لسان‌المیزان» گوید: این حدیث در مستدرک حاکم نقل‌های بسیار دارد حدّاقل حالتش این که دارای اصلی است، بنابراین شایسته نیست که گفته شود ساختگی است و در فتوایی گوید: این حدیث را حاکم در المستدرک آورده و گفته است: صحیح است. و ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و آن را در «الموضوعات» آورده است و گفته که دروغ است. اما حقیقت، بر خلاف گفته‌ی هر دو، این است که حدیث از نوع «حسن» می‌باشد که به صحت نمی‌رسد و به دروغ فرو نمی‌افتد و بیان این مطلب به درازا می‌کشد ولی این سخن مورد اعتماد است. پایان یافت.

سال‌ها پاسخ من هم این‌چنین بود تا اینکه بر تصحیح ابن‌جریر نسبت به حدیث علی در کتاب «تهذیب الآثار» و تصحیح حاکم نسبت به حدیث ابن‌عبّاس آگاه شدم و پس ازاستخاره ازخداوند متعال، مصمّم شدم‌که این حدیث را از درجه‌ی حسن بودن به درجه‌ی صحیح بودن ارتقا دهم. و خداوند داناتر است.» ⁽¹⁾و سیوطی نوشته‌ای درطرق حدیث «أنا مدینة العلم وعلیٌّ بابها» نگاشته است. آن‌گونه که در فهرست تألیف‌های خود در فن حدیث و وابسته‌های آن آورده است. این فهرست را در شرح حال خودش در کتاب «حسن المحاضرة» ذکرکرده است.

شرح حالش

1 - خلاصه‌ی شرح حال طولانیِ شعرانی چنین است: «از آنان، استاد و پیشوایمان به سوی خداوند، شیخ جلال‌الدّین سیوطی است. و شیخ عبدالقادر شاذلی بعضی از منقبت‌های او را در نوشته‌ای آورده است و اینک برای شما فشرده‌ی مطالب اصلی او را می‌آورم و با توفیق خداوند می‌گویم: شیخ جلال‌الدّین خصلت‌های زیبای ستایش‌شده‌ی فراوانی داشت از صفای باطن و سلامت درون و

اعتقاد نیکو. پارسا، خویشتن‌دار و کوشا در دانش و عمل بود. کتاب‌های تألیفی او به تعداد چهار صد و شصت می‌رسد که بعضی از آن‌ها در ده مجلّد و یا کم‌تر تدوین و در کشورهای مختلف منتشر شده است و خودش می‌گفت: خداوند ژرف‌اندیشی در هفت دانش را به من روزی کرده است: تفسیر، حدیث، فقه، نحو، معانی، بیان و بدیع. هم‌چنین می‌گفت: در همه ابزارهای اجتهاد، به مقام کمال رسیده‌ام و از این جهت به آن تصریح می‌کنم که نعمت خداوند متعال را بازگو کرده باشم. و گوید: امّا من دویست هزار حدیث حفظ دارم و اگر بیش از آن می‌یافتم، آن‌ها را حفظ می‌کردم و شاید اکنون در روی زمین بیش از این پیدا نشود؛ امّا کتاب‌هایی درباره‌ی اجتهاد در فقه، نوشته‌ام. و می‌گفت: هرگز پاسخ سؤالی را ندادم جز این که برایش پاسخی تدارک دیدم که در پیشگاه خداوند آن را بازگو کنم اگر مورد پرسش قرار گیرم.

او داناترین فرد دوران خویش در فقه و حدیث و رشته‌هایش بود. حافظ هنرمندی بود که لفظهای ناآشنای حدیث و استنباط احکام را می‌دانست. او در بیداری خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌رسید. و منقبت‌های شیخ بسیار و مشهور است.» ⁽¹⁾2 - عیدروس یمنی گوید: «عصر روز جمعه نوزدهم جمادی‌الاولی سال نهصد یازده، شیخ علّامه حافظ ابوالفضل جلال‌الدّین سیوطی مصری شافعی درگذشت. نوشته‌هایش به شش‌صد کتاب می‌رسد غیر از آن‌چه از آن‌ها برگشت و آن‌ها را شُست. در محل‌های متعدّدی از قاهره عهده‌دار ریاست و استادی شد.

سپس از تمامی آن‌ها روی برگردانید و درگذشت. کرامت‌هایی داشت که بیشترش پس از درگذشت او آشکار شد...» ⁽²⁾3 - ابومهدی ثعالبی در «مقالید الأسانید» گوید: «امام و حافظ ابوالفضل...

دارای نوشتارهایی است که سود آن فراگیر شد و در جان‌های والا جایگاه ارزشمندی یافت و نوآموز و عالم بدان غبطه خوردند و شهری و روستایی به چمن‌زار حاصل‌خیزش روی آوردند و نام کتاب‌ها را در یک رساله آورد...» ⁽³⁾

4 - محمّدبن‌یوسف شامی در اوّل کتاب «سبل الهُدی و الرشاد» او را چنین توصیف می‌کند: «استاد ما حافظ اسلام، باقی‌مانده‌ی مجتهدان والامقام».

5 - مناوی گوید: «حافظ بزرگ، امام با جلالت». ⁽¹⁾6 - مقرّی مالکی در کتاب «فتح المتعال فی مدح النعال» گوید: «مجدِّد سده‌ی نهم و نزدیک‌کننده‌ی فوائد گسترده، جلال سیوطی.»

7 - قشاشی گوید: «شیخ‌الاسلام، حافظ، زاهد، جمع‌کننده میان دانش و دین، سالک راه بزرگان پیشینیان» ⁽²⁾و قابل ذکر است: سیوطی استاد اساتید پدر دهلوی است. در کتاب «الارشاد إلی مهمات الأسناد» چنین آمده است: «فصل: سپاس خداوند را که سَند من به هفت نفر از استادان بزرگ، گرامی و پیشوایان والامقام رسید که در حرمین مشهور و مورد احترام می‌باشند و همگان بر فضلشان اجماع دارند...

فصل: سند این اساتید هفت‌گانه منتهی می‌شود به دو امام حافظ و پیشوا و مشهور به شیخ الاسلام زین‌الدّین زکریا و شیخ جلال‌الدین سیوطی...»

هم‌چنین او از استادانش در سلسله‌ی تصوف و خرقه‌پوشان است که در کتاب «الانتباه فی سلاسل أولیاء اللّه» آمده است و این مطلب را فرزندش «دهلوی» هم در «رسالة اصول الحدیث» آورده است.

89 - روایت نورالدّین سمهودی

اشاره

نورالدّین علیّ‌بن‌عبداللّه سمهودی این حدیث را روایت و اثبات کرده است؛ آن‌گاه که گوید: «ابن‌سمان از ابوسعید خدری نقل کرد که شنید عمر به علی می‌گفت - در حالی که سؤالی از او کرده و پاسخ گرفته و مشکلش را حل کرده بود - هرگز خداوند مرا بعد از تو باقی نگذارد. زین عراقی در «شرح التّقریب» در شرح حال علی آورده است که عمر گفت: داورترین ما علی است و همواره به خداوند پناه

می‌برد از مشکلی که ابوالحسن گشاینده‌اش نباشد. تمام شد و این استعاذه عمر را دارقطنی و دیگران هم روایت کرده‌اند با این کلمات: به خداوند پناه می‌برم از مشکلی که ابوالحسن حلّالش نباشد.

از ابوسعید خدری روایت می‌کند که گفت: با عمر به مکّه آمدیم؛ در حالی که علیّ‌بن‌ابی‌طالب با او بود، پس علی چیزی به عمر گفت؛ پس عمر گفت: پناه می‌برم به خداوند که میان مردمی زندگی کنم که تو در میانشان نباشی، ای ابوالحسن!

گفته‌اند: او را مأمور به جایی نکرد چون او را نزد خودش نگه می‌داشت تا نظر و مشاورت او را بگیرد.

و حافظ ذهبی از عبدالملک‌بن ابوسلیمان نقل می‌کند که گفت: به عطاء گفته شد آیا از یاران رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم کسی فقیه‌تر از علی بود؟ گفت: نه به خداوند سوگند؛ کسی را نمی‌شناسم.

گویم: این گفته‌ها و همانند آن که در فضیلت علی در این باب آمده است خود گواهی بر حدیث «أنا مدینة و علیٌّ بابها» می‌باشد. امام احمد آن را در «الفضائل» از علی و حاکم در «المناقب» مستدرک و طبرانی در «المعجم الکبیر» و ابوالشیخ ابن‌حیّان در «السنة» و دیگران همگی مرفوعاً از ابن‌عبّاس روایت کرده‌اند با این اضافه: «فمن أراد العلم فَلْیأت الباب.»

و ترمذی آن را مرفوعاً از حدیث علی چنین روایت کرده است: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. و به دنبال آن گفته است: این مُنکر است. و استادش بخاری نیز چنین گفته است و حاکم به دنبال بخش نخست گوید: اسنادش صحیح است و ابن‌جوزی هر دو بخش را در «الموضوعات» آورده است.

حافظ ابوسعید علائی گوید: درست آن است که این حدیث حسن است به اعتبار نقل‌هایش، نه صحیح و نه ضعیف است، چه رسد به این که ساختگی باشد و حافظ ابن‌حجر هم در فتوایش در این‌باره چنین گفته است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

در کتاب ذکرشده و کتاب‌های دیگر گروهی از دانشمندان والامقام شرح حالش را آورده و او را ستوده و برگفته‌هایش اعتماد کرده‌اند از جمله:

1 - سخاوی در «الضوء اللامع»

2 - جاراللّه‌بن‌فهد مکّی در «ذیل الضوء اللامع»

3 - قطب‌الدّین مکّی در «الأعلام بأعلام بیت اللّه الحرام»

4 - عیدروس یمنی در «النور السافر»

5 - عدثانی در «عجالة الراکب و بلغة الطالب»

6 - محمّدبن‌یوسف شامی در «سبل الهدی و الرّشاد»

7 - ابن‌باکثیر مکّی در «وسیلة المآل»

8 - شیخانی در «الصراط السوی»

9 - عبدالحق دهلوی در «جذب القلوب»

10 - کردی کورانی در «بلغة المسیر»

11 - تاج‌الدّین دهّان در «کفایة المتطلع»

12 - رضی‌الدّین شامی در «تنضید العقود السنیّة»

13 - برزنجی در «الاشاعة» و در «النواقض»

14 - بدخشی در «مفتاح النجا»

15 - عجیلی در «ذخیرة المآل»

16 - شوکانی در «البدر الطّالع»

17 - رشیدالدّین دهلوی در «ایضاح لطافة المقال»

18 - حیدرعلی در «إزالة الغین»

و بخشی از گفته‌های این گروه را در مجلّد «حدیث غدیر» آورده‌ایم و هم‌چنین بنگرید به: الضوء اللامع 5 / 245، البدر الطالع 1 / 470، و النور السافر / 58 - 60.

«جواهر العقدین»

در «کشف‌الظنون» آمده: «کتاب جواهر العقدین فی فضل الشرفین؛ شرف العلم الجلی و النسب العلی، از سیّد نورالدّین ابوالحسن علیّ‌بن عبداللّه سمهودی مدنی شافعی، متوفّای سال نه‌صد و یازده می‌باشد که آغازش چنین است: سپاس خداوندی را که اولیائش را عزیز و گرامی داشت... دو بخش دارد. اوّل در فضیلت دانش و دانشمندان که دارای سه باب است. بخش دوم در فضیلت خاندان نبوی و شرافت آنان که دارای پانزده باب است. به سال 898 تألیف آن پایان یافته است.» ⁽¹⁾رشیدالدّین خان، کتاب «جواهر العقدین» را ضمن کتاب‌هایی آورده است که علمای اهل سنّت در مناقب خاندان نبوی علیهم السلام تألیف کرده‌اند. اعتبار و جایگاه کتاب از سخنِ خود سمهودی در مقدّمه‌ی کتاب آشکار می‌شود.

90 - تصحیح ابن روزبهان

اشاره

فضل‌اللّه‌بن روزبهان خنجی شیرازی با همه‌ی تعصّب و سرسختی که دارد به صحیح‌بودن حدیث «مدینة العلم» اعتراف کرده؛ آن‌گاه که در کتاب «ابطال الباطل» پاسخ می‌گوید به گفتار علّامه حلی و استدلالش بر اعلمیّت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام برای اثبات امامت و سپس استشهاد او به حدیث ترمذی در صحیحش که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

ابن‌روزبهان گوید: «آن‌چه را که نویسنده از دانش امیرالمؤمنین ذکر کرده است، پس شکّی در آن نیست که او از دانشمندان امّت است و مردم به دانش او نیازمند هستند و چگونه نباشند؟ در حالی که او وصیّ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است در ابلاغ دانش و زیبایی‌های حقایق معارف، پس کسی در این مطلب نزاعی ندارد و امّا آن‌چه را که از صحیح ترمذی نقل کرده است، صحیح است.»

و در پاسخ این سخن او: «نوزدهم: در مسند احمدبن‌حنبل و صحیح مسلم

آمده است: هیچ‌یک از یاران رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم نمی‌گفتند: از من بپرسید جز علیّ‌بن‌ابی‌طالب و رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است» گوید:

این دلیلی است بر بسیاری دانش او و پاسخ‌گویی بی‌درنگش درباره‌ی وقایع و آگاهی‌اش بر دانش‌ها و معارف و تمام این امور مسلم و قطعی است و دلیلی در برابر نصّ نیست...»

این گفته، اعتراف اوست به صحیح‌بودن حدیث «مدینة العلم»، با وجود عناد و لجاجتی که نسبت به حق و اهل حق دارد.

پس شگفت از «دهلوی» است که چگونه در سند این حدیث زبان به سرزنش باز کرده است!

شرح حالش

شمس‌الدّین سخاوی ⁽¹⁾شرح حالش را آورده و رشیدالدّین خان دهلوی او را ستوده و بر گفته‌هایش در کتاب‌های مختلفش اعتماد کرده است. همچنین حیدر علی نویسنده‌ی «منتهی الکلام» هم در چند قسمت از کتابش از شیوه او پیروی و به گفته‌هایش استناد کرده است.

و به طور کلّی او از محدّثان اهل سنّت و از متکلّمان مشهور آنان است، و شرح حالش را در مجلّد «حدیث طیر» آورده‌ایم.

91 - اثبات عزّابن فهد مکّی

اشاره

عزّالدّین عبدالعزیز عمر، معروف به ابن‌فهد هاشمی مکّی، در شرح حال مولایمان حضرت علی علیه السلام گوید:

«پراکننده‌ی لشکرها، و گشاینده‌ی گرفتاری‌ها، شیر بدون تردید پیکارها و شیر دلیران جنگ‌آور بدون غوغا و جنجال، معدن فضائل و زیباشمائل، دارای

عدالت فراگیر و فضیلت بسیار که بر کمال سیادتش اجماع شده و بر شدّت زهد و شجاعت بی‌اندازه‌اش اتّفاق شده، دارای پیشی (در اسلام) و برادری و مناعت و فتوّت بود، همسر بتول و پسرعموی رسول، شیر بنی‌غالب دارنده‌ی فضیلت‌ها و مناقب، امیرالمؤمنین علی که برتری‌اش میان آفریدگان آشکاراست، رحمت و رضوان خداوندش بر او باد تا گردش شب و روز:

لیث الحروب المدرة الضرغام من *** بحسامه جاب الدياجي و الظم

صهر الرسول أخوه، باب علومه *** أقضى الصحابة ذو الشمائل و الشيم

الزهد والورع الشديد شعاره *** و دثاره العدل العميم مع الكرم

في جوده، ما البحر؟ ما التيار؟ ما *** كل السيول؟ و ما الغوادى والديم؟

و له الشجاعة والشهامة و الحيا *** و كذا الفصاحة و البلاغة و الحكم

ما عنتر ما غيره في البأس ما *** أسد الشرى معه إذا الحرب اصطلم

ما نجل ساعدة البليغ لديه ما *** سحبان إن نثر الكلام وإن نظم

حاز الفضائل كلّها سبحان من *** من فضله أعطاه ذاك من القدم

نصر الرسول و کم فداه فيا له *** من نجل عم فضله للخلق عم

كل أقرّ بفضله حقاً وذا *** أمرٌ جلي في على ما انبهم

فعلیه منّی ألف ألف تحیة *** و علی الصحابة کلّهم أهل الذمم ⁽¹⁾

1 - شیر جنگ‌ها و سرور و دلیر، کسی که با شمشیر برّانش تاریکی‌ها و ظلمت‌ها را در نوردید

2 - داماد پیامبر، برادرش، باب دانشهای او، داورترین یاران، دارای سرشت و اخلاق نیکو

3 - پارسایی و خویشتن‌داری بسیار لباس اوست و عدالت فراگیر همراه با بخشش روانداز اوست

4 - در برابر بخشش او، دریا چیست؟ امواج دریا چیست؟ تمام سیل‌ها چیست؟ و باران بامدادی و مداوم چیست؟

5 - شجاعت و شهامت و حیا و هم‌چنین فصاحت و بلاغت و حکمت‌ها از آن اوست

6 - عنتر و غیر او در جنگ چیست؟ شیران کوهستان در برابر او چیستند؟ هنگامی که جنگ بر افروزد

7 - زاده‌ی ساعده‌ی بلیغ نزد او کیست؟ سحبان کیست؟ اگر سخن نثر و یا نظم بفرماید

8 - تمام فضیلت‌ها را به دست آورد منزّه است کسی که از فضل خود از قدیم آن‌ها را به او عطا فرمود

9 - پیامبر را یاری کرد و چه بسیار خود را فدایی او دانست، ارزانی‌اش باد این‌چنین پسرعمویی که بخشش او برآفریدگان فراگیر شد

10 - به حقیقت همگان به برتری او اقرار کردند و این امر آشکاری درباره‌ی علی است که ابهامی در آن نیست

11 - اینک از جانب من بر او هزار هزار درود و بر تمامی صحابه که اهل وفا به پیمان‌هایند

شرح حالش

1 - سخاوی چنین گوید: «عبدالعزیزبن عمربن محمّدبن محمّدبن ابوالخیر محمّد العز أبوفارس و أبوالخیر فرزند دوستمان نجم ابوالقاسم هاشمی مکّی شافعی که مانند پدرش به «ابن‌فهد» شناخته می‌شود، در جست‌وجو و ضبط حدیث پیشی گرفت... و در تدریس و افاده و حدیث گفتن به او اجازه دادم و جوجری هم در

تدریس فقه و نحو و افاده اجازه‌اش داد و محیوی گروهی را به خواندن الفیه نزد او فرستاد، و بعد از پدرش در کشور حجاز کسی در حدیث به او نمی‌رسد، ضمن مشارکت داشتن در فضیلت‌ها و زیبایی خط و فهم، و قیافه‌ی زیبا و همّت عالی و مروّت و داشتن صفت‌های نیکو و قناعت به اندک و اظهار بی‌نیازی و شکایت‌نکردن و او نیکویی از نیکویی‌های شهرش می‌باشد.» ⁽¹⁾2 - فرزندش جاراللّه‌بن‌فهد، گوید: «پس از مؤلّف، او در آن دانش یگانه بود و استاد محدّثان در آن دیار بود و بیشتر روایت‌هایش را گروهی از مردمان آن سامان و واردان به آن، از او گرفتند.» ⁽²⁾3- تاج‌الدّین مکّی در کتابش، «کفایة المتطلّع»، که روایت‌های استادش حسن عجیمی را گرد آورده است، چنین گوید:

«الموطأ روایت ابوعبدالرّحمان عبداللّه‌بن سلمة قعنبی خبر داد آن را از امام صفی‌الدّین احمدبن‌محمّد قشاشی از شیخ عبدالرّحمان بن عبدالقادربن‌فهد هاشمی از عمویش رحلة محمّد جاراللّه‌بن‌رحلة عزّالدّین عبدالعزیزبن‌حافظ عمربن‌حافظ، تقی‌الدّین‌بن‌فهد از پدرش عمربن‌فهد با پسرعمویش استاد ما خطیب محبّ‌الدّین نویری...»

و از این عبارت استفاده می‌شود که «عبدالعزیزبن‌فهد» از استادان «شیخ حسن عجیمی» می‌باشد و معلوم است که او یکی از هفت استاد «شاه ولیّ‌اللّه‌دهلوی» است. بنابراین ابن‌فهد از استادان استادهای پدر «دهلوی» می‌باشد.

92 - اثبات قسطلانی

اشاره

شهاب‌الدّین احمدبن‌محمّد قسطلانی شافعی حدیث را اثبات کرده است؛ آن‌جا که در ذکر نام‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گوید:

«آن‌چه را که در سخن استادمان در «القول البدیع» و در سخن قاضی عیاض

در «الشفاء» و در گفتار ابن‌عربی در «القبس و الأحکام» و ابن‌سیدالنّاس و دیگران دیدم، بیش از چهارصد نام است و آن‌ها را بر اساس حروف معجم تنظیم کرده‌ام.»

سپس در حرف میم نام‌هایی از آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم آورده است که از جمله «مدینة العلم» است. ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - سخاوی در «الضوء اللّامع 2 / 103»

2 - ابن‌فهد مکی در «ذیل الضوء اللّامع»

3 - شعرانی در «لواقح الأنوار»

4 - عیدروس در «النّور السافر: 113»

5 - ثعالبی در «مقالید الاسناد»

6 - قشاشی در «السمط المجید: 97»

7 - دهان مکّی در «کفایة المتطلع»

8 - شوکانی در «البدر الطالع 1 / 102»

9 - دهلوی در «بستان المحدّثین»

10 - صدّیق حسن‌خان در «اتحاف النبلاء المتّقین»

ابن‌فهد گوید: «مؤلّفات او بسیار و مشهور است، از آن‌هاست: «المواهب اللدنیة بالمنح المحمّدیه» و شرح مزجی «ارشاد الساری علی صحیح البخاری» در چهار مجلّد و «شرح صحیح مسلم» مانند آن است که تکمیلش نکرده است و به صلاح و زهدپیشگی به گونه‌ی اهل رستگاری شهرت یافت... در شب جمعه هفتم محرّم سال 993 درگذشت... و پس از خودش مانند خودش به جا نگذاشت، خداوند ما را از برکاتش بهره‌مند سازد.»

93 - اثبات جلال الدّین دوانی

اشاره

جلال الدّین محمّدبن‌اسعد دوانی صدیقی حدیث «مدینة العلم» را اثبات کرده؛ آن‌جا که در «شرح الزوراء» چنین گوید:

«پس اوّلین چیزی که می‌گویم: این رساله را چنین شأنی است: در خوابم دیدم - در بیرون بغداد، خارج از دارالسّلام نزدیک ساحل زوراء امیرالمؤمنین رئیس یکتاپرستان علی را در رؤیایی بشارت‌دهنده و طولانی که خلاصه‌اش چنین است:

او با نظر عنایتی به من می‌نگریست و به طور مداوم مرا زیر نظر داشت و این باعث شد که رساله‌ای معنوی با عنوان نام عالی او بنویسم و به آن تبرّک جویم و هنگام تشرّف و زیارت بارگاه مقدّسش آن را بخوانم. و با نور خاک آستانه‌ی درش سورمه کشم و در تعیین موضوع آن رساله تردید داشتم، گاهی می‌خواستم در تحقیق ماهیت علم آن را بنویسم به مناسبت فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و گاهی چیز دیگری به فکرم می‌رسید و چیزی از آن فکرها معیّن نشد، تا اینکه خداوند توفیق و سعادت بوسیدن آستانه‌ی مقدّسه غروی و آستانه‌ی مقدّسه‌ی حائری را عطا فرمود که بر پیامبر و ساکنان آن دو بارگاه، درود و سلام باد.

بعد از بازگشت، یکی از یاران آماده‌ی درک حقایق که درکی درخشان و ذهنی برتر، اخلاق و نهادی بخشنده، نام و مسمّایی نیکو داشت و کتاب «حکمة الاشراق» از شیخ اجل و حکیم اکمل، شهاب‌الدّین سهروردی را نزد من خوانده بود، از من سؤال کرد؛ در حالی که هنگام مباحثه با او درباره‌ی این کتاب گوشه‌هایی از پیش‌آمدها را بر او تقریر می‌کردم و بعضی از ذهنیاتم را بر او املاء می‌نمودم و به فکرم رسید که آن‌ها را در رساله‌ای گردآوری کنم. پس پرسش او علّتی برای اقدام به این رساله شد. موضوعات آن در کم‌تر از یک ساعت در ذهنم گرد آمد و ابتدا از مقصود اصلی غافل شدم تا اینکه به پایانش رساندم. وقتی بعد از اتمام به آن نگریستم، همانی را دیدم که خواسته بودم. یقین کردم که نسیم امدادی برای آن از باب مدینة العلم و از کشتی بخشش که بر دریای حکمت و بردباری ایستاده است می‌وزید. به پیامبر و بر او درود و سلام و تحیّت و گرامی‌داشت باد. آن را «الزوراء»

نامیدم و این نام رودخانه دجله است و مناسبت این نام‌گذاری آشکار است با تمام اشاره‌هایی که در آن است که این فیض از زیارت بارگاه‌های مقدّس و جایگاه‌های انس‌آور است و خداوند متعال عطاکننده‌ی غیب‌ها و بازکننده‌ی قلب‌هاست.»

و گوید: «پس آن را چنان بدان که قدرت‌نمایی آن‌چه طبع تو با نخستین نگاه از آن رمیده است را درهم می‌شکند تا به یقین برسی و به افق مبین بالا روی، و با چشم بینا چیزی را ببینی که بیان از آن عاجز است و بر حقیقت سخن سرورمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آگاهی یابی که برای تکمیل سخنان دیگر پیامبران مبعوث شده است که فرمود: «خواب برادر مرگ است.» و سخن رازدارش و باب مدینة العلم او علیه السلام که فرمود: «مردم همگی خواب هستند، وقتی بمیرند، بیدار شوند.»

شرح حالش

1 - سخاوی گوید: «محمّدبن‌اسعد مولایمان جلال‌الدّین صدیقی دوانی - نسبت است به دهکده‌ای اطراف کازرون - کازرونی شافعی، قاضی در سرزمین فارس بود، و به دانش فراوان یاد شده است، و از کسانی است که از محیوی لاری و حسن‌بن بقّال آموخته است و در دانش‌ها به ویژه عقلیّات سرآمد شد و مردم آن سامان از او آموختند و از روم و خراسان و ماوراء النهر به سوی او سفر کردند و از گروهی از دانش‌آموزان خودم، ستایش او را شنیدم. و سلطان یعقوب او را به قضاوت گماشت. و کتاب بسیار نوشت از جمله: شرح بر شرح تجرید طوسی که بهره‌گیری از آن گسترده شد، و این چنین هم‌راه با فصاحت و بلاغت و درستی و فروتنی نوشت. او اینک در سال نه‌صد و نود و هفت زنده است؛ در سن هفتاد و چند سالگی.» ⁽¹⁾2 - عیدروس گوید: «در سال نه‌صد و بیست و هشت: علّامه محمّدبن‌اسعد جلال‌الدّین صدیق دوانی درگذشت...» ⁽²⁾

3 - محمّدبن‌یعقوب اماسی در «حاشیة روض الأخیار» گوید: «در آغاز قرن نهم در فنون حکمیه برتری یافت و در علوم شرعی از فقه و حدیث و قرائت تبحّر یافت و کتاب‌هایی در تصوف و علم اخلاق نوشت. کتاب‌هایش نزدیک یک‌صد جلد است که در دانش‌های ادبی و عقلی و حدیث و تفسیر و فقه با نقل از پدرش مولانا أسعد صدیقی محدّث در مسجد مرشدی در کازرون، نوشته شده است...».

4 - شوکانی گوید: «دانشمند عجم در سرزمین فارس، امام معقولات و مؤلّف کتاب‌ها، دانش را از محیوی و بقّال فرا گرفت و در تمام دانش‌ها به ویژه دانش‌های عقلی برتری یافت و مردم آن سامان از او آموختند، و افرادی از روم و خراسان و ماوراء النّهر به سوی او سفر کردند و شهرت و آوازه‌ی بزرگی دارد. شاگردانش بسیارند...» ⁽¹⁾

نقل کتاب هایش

علمای اهل سنّت کتاب‌های جلال‌الدّین دوانی را با اسنادهای پیوسته خود نقل کردند و این امری آشکار است برای کسانی‌که به کتاب‌های این رشته‌ها مراجعه می‌کنند؛ مانند «الأمم لإیقاظ الهمم» و «کفایة المتطّلع» و «الإمداد بمعرفة الإسناد» و «الدرر السنیّة فیما علا من الأسانید الشنوانیة» و «إتحاف الأکابر بإسناد الدفاتر» و «حصر الشارد».

94 - اثبات میبدی

اشاره

قاضی کمال‌الدّین حسین‌بن‌معین‌الدّین یزدی میبدی، حدیث «مدینة العلم» را اثبات و تحقیق کرده است آن‌جا که از صحیح ترمذی چنین نقل کرده است: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» سپس بیان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را از غزالی نقل کرده است که فرمود: «من میزان (ترازوی) حکمتم و علی زبان آن است.» و دیگر فضایل درخشان

و منقبت‌های مشهور آن حضرت علیه السلام را هم آورده است... . ⁽¹⁾

شرح حالش

علمای بزرگ شرح حالش را آورده و توصیف‌های زیبایی از او کرده‌اند که به تفصیل در مجلّد «حدیث تشبیه» آورده‌ایم.

95 - اثبات عبدالوهّاب بخاری

اشاره

عبدالوهاب‌بن محمّدبن رفیع‌الدّین احمد بخاری، حدیث را در تفسیرش، «الانوری» اثبات کرده است. در تفسیر سخن خداوند متعال «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی » ⁽²⁾گفته است:

«بدان ای خواننده! این آیه برای بیان واجب بودن حبّ اهل البیت بر تمام مسلمانان تا روز قیامت است؛ درود خداوندبر محمّد وخاندانش باد. روایت شده است:

هنگامی که این آیه نازل شد گفته شد: ای رسول‌خدا! این نزدیکان شما چه کسانی هستند که دوستی آنان بر ما واجب شده است؟ فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندشان.»

آن‌گاه پس از بیان پاره‌ای از فضیلت‌های ایشان گوید: « از جابر نقل شده که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم بازوی علی را گرفت و فرمود: «این امیر نیکوکاران و کُشنده‌ی گنه‌کاران است، بی‌یاور است هر کسی او را یاری نکند و یاری شود هر کسی او را یاری نماید.» سپس صدایشان را بلند کرده فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کسی دانش را خواهد باید نزد آن در بیاید.» مغازلی این را روایت کرده است.»

سپس چند حدیث روایت کرده و چنین گوید: «بدان ای خواننده! این حدیث‌ها از رسول‌خدا علیه السلام درباره‌ی علی وارد شده است...»

شرح حالش

1 - شیخ عبدالحق دهلوی در «اخبار الأخیار 206.»

2 - سیّد محمّد ماه عالم در «تذکرة الأبرار - خطّی»

96 - اثبات خواند امیر

اشاره

غیاث‌الدّین بن همام الدّین که به «خواند امیر» مشهور است در خطبه‌ی کتابش «حبیب السیر فی اخبار افراد البشر» گوید:

«... صلوات خداوند و سلامش بر او و بر خاندانش باد، به ویژه وصیّ و وارث دانش‌اش و جانشین‌اش که گرامی داشته شده است به گرامی‌داشت «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و شرافت یافته است به شرافت «تو نسبت به من به منزله‌ی هارون نسبت به موسی می‌باشی.» نمایانگر شگفتی‌ها و غرائب، امیرمؤمنان و امام مسلمانان، علیّ‌بن‌ابی‌طالب... .»

کتاب حبیب السیر

در کتاب «کشف الظنون» آمده است: «کتاب حبیب السیر فی اخبار افراد البشر، فارسی و از غیاث الدّین‌بن همام‌الدّین معروف به «خواند امیر» است که تاریخ بزرگی است... از کتاب‌های ارزشمند و معتبر...»

و دانشمندانی چون حسام‌الدّین سهارنفوری در «المرافض» و خود دهلوی در جاهایی از کتاب «تحفة» بر آن اعتماد کرده‌اند...

97 - اثبات محمّدبن یوسف صالحی شامی

اشاره

محمّدبن‌یوسف صالحی شامی در کتاب «سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد» حدیث را اثبات کرده و حُکم به حسن بودن آن داده است و در بخش نام‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گوید: «مدینة العلم؛ ترمذی و دیگران مرفوعاً روایت کرده‌اند: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و حقیقت این است که این، حدیثی حسن می‌باشد همان‌گونه که

حافظ علایی و ابن‌حجر گفته‌اند و شیخ، سخن را درباره‌ی این حدیث در دو کتابش «تهذیب الموضوعات» و «النکت» گسترانیده است.»

شرح حالش

1 - شعرانی در «لواقح الانوار» گوید: «از آنان است برادر صالح، عالم زاهد متمسّک به سنّت محمّدیه، شیخ محمّد شامی، ساکن زمین برقوتیه، دانشمندی صالح که در دانش‌ها چیره‌دست بود و «السیرة» مشهور را تألیف کرد که آن را از هزار کتاب گرد آورد. و مردم به نوشتن آن روی آوردند و در آن روش نوینی را به کار گرفت که پیش از او کسی بر آن سبقت نجسته بود.»

2 - ابن‌حجر مکّی در کتاب «الخیرات الحسان» او را چنین توصیف کرده است: «امام، علّامه، صالح، بسیار فهمیده، ثقه آگاه، و حافظ پی‌گیر، شیخ محمّد شامی دمشقی سپس مصری...».

3 - مفتی صدرالدّین خان در «منتهی المقال» گوید: «شیخ، امام، عالم، علّامه، برترینِ محقّقان و محدّثان، محمّد شامی در بابِ دلیلِ مشروع بودن سفر و بار و بنه بستن برای زیارت سرورمان رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ردّ کسی که ادّعا می‌کند این کار معصیت است، می‌گوید: اجماع شده است بر تأکید بر زیارت آن حضرت...»

4 - مولوی حسن زمان گوید: «علّامه، حافظِ شامی، رفیق سیوطی در کتابی به نام «سبل الهدی و الرّشاد فی سیرة خیر العباد صلی الله علیه و آله و سلم » گوید: درباره مشروع بودن سفر برای زیارت آرامگاه پیامبر که درود خداوند بر او و بر خاندان بزرگوارش باد عدّه‌ای کتاب نوشته‌اند؛ از جمله: شیخ تقی‌الدّین سبکی، و شیخ کمال الدّین ابن زملکانی، و شیخ ابوداود سلیمان که نام کتاب او کتاب الانتصار است و ابن‌جمله و پیشوایان دیگری در باره‌اش نوشته‌اند.» ⁽¹⁾

98 - حسن دانستن ابوالحسن ابن عرّاق کنانی

اشاره

ابوالحسن علی‌بن محمّدبن عراق کنانی به حسن بودن حدیث حکم کرده و گفته است: «حدیث أنا دارالحکمة و علیٌّ بابها» ابن‌بطه، نع، مر، طب، حب، عد، خط (ابی‌نعیم، ابن مردویه، طبرانی،ابن‌حبان، ابن‌عدی، خطیب) و با لفظ «أنا مدینة الفقه» و نیز «أنا مدینة العلم» و در آن گروه زیادی جرح شده و مجهول می‌باشد و حاکم و ترمذی آن را نقل کرده‌اند و حافظ ابن‌حجر گوید: حاکم آن را نقل کرده و صحیح دانسته است و ابوالفرج ابن‌جوزی مخالفت کرده و آن را در «الموضوعات» آورده است.

و حقیقت بر خلاف قول هر دو و این حدیث از نوع حسن می‌باشد که به صحت نمی‌رسد و به دروغ فرو نمی‌افتد و بیان آن نیاز به بحثی طولانی دارد؛ ولی این همان چیزی است که مورد اعتماد است و هم‌چنین علایی آن را حسن دانسته است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - رحمت‌اللّه سندی در خطبه‌ی «مختصر تنزیه الشریعة»: «استادمان، امام، حافظ، علّامه دانشمند مدینه‌ی نبوی در دوران خودش، شیخ علیّ بن محمّد بن عراق، ولیّ خلّاق، مشهور در آفاق.»

2 - عیدروس: «بدان که در قلبم حسرت بسیار بزرگی است که فرصت نیافتم بر تاریخ گروهی از بزرگان مشهور آگاهی یابم، مانند گروهی از اولیای گرامی و دانشمندان برجسته مانند استاد استادان علی‌الاطلاق، شیخ محمّدبن‌عراق و دو پسرش شیخ، امام، علّامه علی و شیخِ فاضل، عبد النّافع...» ⁽²⁾هم‌چنین عیدروس در همان کتاب گوید: «او از بزرگان اهل علم بود و تعدادی

کتاب نوشته است...» ⁽¹⁾3 - صدّیق حسن‌خان قنوجی: «شیخ علیّ‌بن‌محمّدبن‌عراق دانشمند مدینه‌ی منوّره، و سخنران مسجد النّبی صلی الله علیه و آله و سلم ، او جانشین شایسته‌ی پدرش در دانش، عمل و تقوی بود. کتاب‌های سودمندی دارد از جمله: «تنزیه الشریعة عن الأحادیث الموضوعة» که شاگردش شیخ رحمةاللّه سندی آن را خلاصه کرده است و از لحاظ اختصار در نهایت لطافت است.» ⁽²⁾

99 - حسن دانستن ابن حجر مکّی

اشاره

شهاب‌الدّین احمدبن محمّدبن حجر هیتمی مکّی در چندین کتاب حُکم به حسن بودن این حدیث داده است:

در کتاب «الصواعق» در حدیث‌های فضایل علی علیه السلام گوید: «نهم بزّار و طبرانی در «الاوسط» نقل می‌کنند از جابربن‌عبداللّه، و طبرانی و حاکم و عقیلی در «الضعفاء» و ابن‌عدی از ابن‌عمر، و ترمذی و حاکم از علی نقل کرده‌اند که فرمود:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است.» و در روایتی است: «هر کس دانش را خواهد باید نزد آن در بیاید.» و در روایت دیگری نزد ترمذی از علی است که فرمود: من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است. و در دیگری نزد ابن‌عدی است که فرمود: علی درِ دانش من است...

و بعضی از پژوهشگران محدّث متأخّر آگاه ثابت کرده‌اند که این حدیثی حسن است و سخن درباره‌اش گذشت.» ⁽³⁾و در کتاب «المنح المکیّة شرح القصیدة الهمزیة» گفته است: «... و مانند علی به سبب فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم -در آن حدیث حسن بر خلاف ادّعای کسانی که مدّعی ساختگی بودن آن هستند من شهر دانشم و علی در آن است و از این‌جا

ابن‌عبّاس گفته است: تمام آن‌چه از تفسیر برایتان گفته‌ام، همه از علی می‌باشد...»

و هم‌چنین گفته است:

«... درباره‌ی این‌حدیث چهار نظر است: حدیثی صحیح است، بنابر نظر حاکم که قول حافظ علایی با آن موافق است ... و حدیثی حسن است که این نظری پژوهشگرانه است و شیخ الاسلام، حافظ ابن‌حجر بر این‌نظر موافقت دارد که گوید:

رجال آن جز عبدالسّلام هروی که نزد آنان ضعیف است، بقیه رجال صحیح هستند.

تمام شد.

و تا پایان کلامش، حافظ علائی بر او پیشی گرفته و گفته است: درباره‌ی این هروی، سخن بسیار گفته‌اند؛ پایان یافت.

و با این مطلب، پی‌گیری ابی‌زرعه بر این حدیث، تعارض است و حاکم از یحیی‌بن‌معین نقل کرده که او را توثیق کرده است. پس ثابت شد که این حدیث حسن نزدیک به صحیح است. همان‌گونه که از قول ابن‌حجر دانستی که گوید:

راویان آن، همگی راویان صحیح هستند؛ غیر از هروی، و اینکه هروی را برخی توثیق و بعضی تضعیف کرده‌اند.

و این حدیث ضعیف است، بنا بر رأی کسانی که هروی را تضعیف کرده‌اند.

و ساختگی است که بسیاری از پیشوایان حافظان مانند قزوینی و ابن‌جوزی بر این نظرند و ذهبی در میزان و غیر او، همه‌ی طرق آن را باطل دانسته‌اند.

و اینان هرچند پیشوایانی بزرگوار هستند لیکن - سهل‌انگاری بسیاری کرده‌اند؛ همان‌گونه که از آن‌چه آورده‌ام دانسته شد، و چگونه حکم به «ساختگی» بودن آن داده‌اند با اینکه روشن شد که همه‌ی رجالش جز یکی که در آن اختلاف است، رجال صحیح هستند و می‌باید سخن آنان را که قائل به «ساختگی» بودن آن هستند، تأویل کرد که این نظر مربوط به بعضی از نقل‌های آن و نه همه است.

درباره‌ی ابومعاویه، یکی از راویان حدیث که درباره‌اش چیزهایی گفته‌اند که ارزش شنیدن ندارد، یکی از حافظان چه نیکو گفته است: او ثقه، امانت‌دار، از استادان بزرگ و حافظان است و تنها کسی است که حدیث را از اعمش نقل کرده است. پس

چه می‌شود؟ و این چه امر محالی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین سخنی در حق علی فرموده باشد...»

و در کتاب «تطهیر الجنان» در دفاع از معاویه گوید: «ششم: شورش او بر علی و جنگیدن با او، با توجّه به اینکه او به اجماع اهل حل و عقد، امام حق و افضل و اعدل و اعلم بود بر اساس نص حدیث حسن «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» که این حدیث به خاطر بسیاری طرق آن، حسن است بر خلاف نظر کسانی که گمان به ساختگی بودن یا صحت یا حُسن مطلق آن برده‌اند. پیشوایان حافظان هم گفته‌اند:

برای هیچ‌یک از یاران نرسیده است این فضایل و مناقب و مزایا که درباره‌ی علی وارد شده است... .» ⁽¹⁾گوید: «ابن‌عبّاس گفت: و این - یعنی خبردادن علی از حدیث غیبی و وقوع آن - هنگامی که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را آگاه می‌ساخت - یعنی به غیب‌گویی‌ها (حوادث آینده) - پس علی از آن خبر می‌داد همان گونه که آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم او را آگاه ساخته بود و کسی که خبرهایش به خبرهای صادق مستند باشد جز صادق نخواهد بود، و در این باره منقبت بسیار والایی برای علی می‌باشد به آن‌چه حضرت صلی الله علیه و آله و سلم از دانشهای غیبی علما فرموده بودند و لذا او باب شهردانش نبوی وامین سرّ علوی بود».

و در «فتواهایش» آمده است: « از علی پرسیده شد: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و ابوبکر پایه و عمر دیوارها و عثمان سقف و علی در آن است، آیا این حدیث صحیح است یا خیر؟

چنین پاسخ داد: این حدیث را مؤلّف «مسند الفردوس» و به پیروی از او فرزندش بدون اسناد از ابن‌مسعود مرفوعاً روایت کرده‌اند و حدیثی ضعیف است، مانند حدیث «من شهر دانشم و علی در آن و معاویه حلقه‌ی آن در است» که این‌هم ضعیف می‌باشد.

و امّا حدیث «من شهر دانشم و علی در آن است»، حدیثی حسن است؛ بلکه

حاکم گوید: صحیح است. و سخن بخاری که گوید: وجه صحیحی ندارد، و سخن ترمذی که گوید: منکر (ناشناخته) است و سخن ابن‌معین که گوید: دروغ است، مورد اعتراض می‌باشد. و هرچند ابن‌جوزی آن را در «الموضوعات» یاد کرده و ذهبی و دیگران از او پیروی نموده‌اند... .» ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - شعرانی در «لواقح الأنوار فی طبقات الأخیار»

2 - الخفاجی در «ریحانة الألباء/ 211- 212»

3 - عیدروس در «النور السافر / 287- 298»

4 - شرقاوی در «التحفة البهیّة فی طبقات الشافعیة»

5 - قاری در «المرقاة فی شرح المشکاة»

6 - عبدالحق دهلوی در «ما ثبت بالسنة»

7 - دهّان مکّی در «کفایة المتطلع»

8 - ابن‌سالم بصری در «الامداد فی علوّ الاسناد»

9 - شنوانی در «الدرر السنیّة فی الأسانید الشنوانیة»

10 - دهلوی در «رسالة اصول الحدیث»

و عبدالقادربن‌احمد فاکهی در فضائل استادش ابن‌حجر هیتمی کتابی نوشته است؛ چنانکه در کتاب «البدر الطالع 1 / 109» ضمن شرح حالش آمده است.

100 - روایت متّقی هندی

اشاره

علیّ‌بن حسام‌الدّین مشهور به «متّقی» گوید:

« من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» عق، عد، طب، ک (عقیلی، ابن‌عدی، طبرانی، حاکم) از ابن‌عبّاس، عد، ک از جابر.» ⁽²⁾

« أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ابونعیم در «المعرفة» از علی.

« من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس علم را خواهد، باید از در آن نزد آن بیاید.» طب از ابن‌عبّاس.» ⁽¹⁾و متّقی گوید: «ترمذی و ابن‌جریر با هم گویند: حدیث کرد ما را اسماعیل‌بن‌موسی سری از محمّدبن‌عمر رومی از شریک از سلمةبن‌کهیل از سویدبن‌غفلة از صنابحی از علی که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است. حل (حلیة الاولیاء).» ترمذی گوید: این حدیثی غریب می‌باشد و در نسخه‌ای دیگر: این حدیث منکر است و بعضی این حدیث را از شریک روایت می‌کنند و صنابحی را در آن نام نبرده‌اند. و این حدیث از هیچ‌یک از ثقات جز شریک شناخته نشده است و در این باب از ابن‌عبّاس نقل شده است.

پایان یافت.

ابن‌جریر گوید: سند این خبر صحیح است و واجب است بر مذهب دیگران ناصحیح و سقیم باشد به دو علّت؛ یکی اینکه خبری است که جز از این طریق از علی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقلی برایش شناخته نمی‌شود و دیگر اینکه سلمةبن‌کهیل نزد آنان از کسانی است که با نقل او حجّتی ثابت نمی‌شود.

و با علی در این خبر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم غیر او هم موافقت کرده‌اند: حدیث کرد ما را محمّدبن‌ابراهیم فزاری از عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی از معاویه از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس آن شهر را خواهد، باید از در آن وارد شود.» ابراهیم‌بن‌موسی رازی - که او همان فرّا نیست از ابومعاویه باسنادش مانند آن را برای ما نقل کرد. این استاد را نمی‌شناسم و غیر از این حدیثی از او نشنیده‌ام. کلام ابن‌جریر پایان یافت.

ابن‌جوزی هم حدیث علی و ابن‌عبّاس را در «الموضوعات» آورده است، و حاکم حدیث ابن‌عبّاس را نقل کرده و گفته است: اسناد آن صحیح است. خطیب در تاریخش روایت کرده که از یحیی‌بن‌معین درباره‌ی حدیث ابن‌عبّاس سؤال شد،

گفت: صحیح است. و ابن‌عدی در مورد حدیث ابن‌عبّاس گوید: ساختگی است. و حافظ، صلاح‌الدّین علایی گوید: ذهبی هم در «المیزان» و دیگران به باطل‌بودن این حدیث قائل شده‌اند، ولی علّت سرزنش‌کننده‌ای در این مورد نیاورده‌اند جز اینکه بی هیچ دلیلی ادّعای «ساختگی» بودن آن را کرده‌اند.

حافظ ابن‌حجر در لسان المیزان گوید: در مستدرک حاکم این حدیث نقل‌های بسیاری دارد و کم‌ترین حالتش، این است که اصلی دارد. پس شایسته نیست که «ساختگی» بر آن اطلاق شود. او در فتوی گوید: این حدیث را حاکم در المستدرک نقل کرده و گفته است صحیح می‌باشد. و ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و آن را در «الموضوعات» آورده و گفته دروغ است.

و حقیقت بر خلاف هر دو قول آنان است، و حدیث از نوع حسن است که به صحت نمی‌رسد و به دروغ فرو نمی‌افتد و بیان این مطلب طولانی است، ولی این نظر مورد اعتماد در این باره است. پایان یافت.

و مدّتی طولانی این پاسخ را در جواب بیان می‌کردم تا اینکه صحیح شمردن ابن‌جریر حدیث علی را در «تهذیب الآثار» و صحیح‌شمردن حاکم حدیث ابن‌عبّاس را دیدم. پس از خداوند خیر خواستم و تصمیم قطعی گرفتم که این حدیث را از درجه‌ی حسن به مرتبه‌ی صحیح بالا ببرم. و اللّه اعلم.» ⁽¹⁾

شرح حالش

گروهی شرح حال متّقی و نشانه‌های بلندمرتبگی و مقام والای او را آورده‌اند؛ از جمله:

1 - عبدالحق دهلوی در «اخبار الأخیار / 245»

2 - عیدروس یمنی در «النور السافر / 315»

3 - غلام علی آزاد در «سبحة المرجان / 43»

4 - تاج‌الدّین دهّان مکّی در «کفایة المتطّلع»

5 - حاجی خلیفه در «کشف الظنون 2 / 1518»

6 - صدیق حسن‌خان در «ابجد العلوم»

و در کتاب شیخ عبدالقادر فاکهی به نام «القول النقی فی مناقب المتّقی» و کتاب شیخ عبدالوهاب متقی قادری به نام «إتحاف التقی فی فضل الشیخ علی المتّقی»شرح حال او آمده است.

101 - روایت وصّابی شافعی

ابراهیم‌بن عبدالله وصابی یمنی شافعی در کتاب فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام حدیث را روایت کرده و گفته است:

« باب نهم، در فضیلت دانش او علیه السلام ...، و از علی علیه السلام نقل شده که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ابونعیم در «المعرفة» آن را نقل کرده است.» ⁽¹⁾گوید: « ابن‌عبّاس گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن دَر بیاید.» حاکم در «المستدرک» و خطیب در «المفترق و المتّفق» آن را نقل کرده‌اند.» ⁽²⁾

102 - حسن دانستن محمّدطاهر فتنی

اشاره

محمّد طاهر فتنی گوید: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها. آن را از حدیث علی و ابن‌عبّاس و جابر نقل می‌کنم.

گویم: علایی حکم ابن‌جوزی را بر ساختگی بودن حدیث، پی‌گیری و سرزنش کرده است و نقل‌هایش به درجه «حسن» می‌رسد، پس ضعیف نخواهد بود چه رسد به اینکه ساختگی باشد.

و ابن‌حجر گفته است: حاکم آن را صحیح دانسته و ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و حدیث را «دروغ» شمرده است و حقیقت بر خلاف سخن هر دو است، این حدیث حَسَمی‌باشد نه صحیح و نه دروغ.» ⁽¹⁾و گوید: «هر کس به دروغ‌بودنش حکم دهد خطا کرده است.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - عیدروس در حوادث سال 986 گوید: «در این سال به شهادت رسید آن مرد صالح علّامه جمال‌الدّین محمّدطاهر ملقّب به «ملک المحدّثین هندی» به دست بدعت‌گذاران از فرقه‌ی رافضی‌های بسیار دشنام‌دهنده و مهدویّه بسیار قاتل و علّتش این بود که او از آنان دوری می‌جست و مناظره می‌کرد و می‌خواست که به راه حق برگردند و گم‌راهی و الحاد خود را رها کنند و این روش همیشگی او بود و اتّفاق‌های بسیاری میان آنان واقع شد و در نشست‌های متعدّدی بر آنان پیروز شد و زشتی‌های آنان را ظاهر و یاوه‌گویی ایشان را آشکار کرد و عقب راند و حجّت‌های آنان را شکست و باطل کرد و بر ردّ و دوری آنان تلاش بسیار کرد، تا جایی که در کفرشان سخن گفت و بر خروجشان از دین و روش استوار و گم‌راهی آنان از صراط مستقیم تأکید کرد و خود خواستار از بین‌بردن کامل این مذهب زشت شد و تلاش بسیار در این زمینه نمود. و از این راه خواهان رسیدن و نزدیک‌شدن به پادشاه آن‌زمان بود، پس با حیله‌گری و پیش از رسیدن به آن هدف او را کُشتند، و لا حول و لا قوّة إلّاباللّه.

و او همان کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به برتری او اشاره فرمود، در رؤیای یاد شده‌ای که شیخ متقی دیده بود و برای تو بسنده است، چنین منقبت والایی برای او، و او در راه صلاح و پرهیزگاری و ژرف‌اندیشی در دانش پیشوا بود... .» ⁽³⁾

2 - عبدالحق دهلوی مانند همان که گذشت. ⁽¹⁾3 - غلام‌علی آزاد گوید: «مولایمان شیخ محمّد طاهر فتنی، خدمت‌گزار حدیث‌های مقدّس و یاری‌دهنده‌ی سنّت‌های پایه‌گذاری شده بود.» ⁽²⁾4 - صدیق حسن‌خان قنوجی گوید: «... در دانش‌های حدیثی و ادبی سرآمد شد و به حرمین شریفین سفر کرد و دانشمندان و استادان آن‌جا را ملاقات کرد به‌ویژه علی متقی... و شیخ عبدالحق دهلوی شرح حالش را در «اخبار الأخیار» آورده است و من آن را در کتاب «اتحاف النبلاء» آوردم، هم‌چنین شرح حال او را در جزوه‌ای مستقل نگاشتم... .» ⁽³⁾

103 - روایت میرزا مخدوم شیرازی

عبّاس‌بن‌معین‌الدّین، مشهور به میرزا مخدوم گرگانی و سپس شیرازی، در کتاب «نواقض الروافض» حدیث را آورده است. در فصل دوم با عنوان «در فضایل علیّ‌بن‌ابی‌طالب» تعدادی از حدیث‌های فضیلت‌ها و منقبت‌های او علیه السلام را آورده و گفته است:

« از علی: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها. ترمذی آن را نقل کرده است.»

104 - روایت عیدروس یمنی

اشاره

شیخ‌بن‌عبداللّه عیدروس یمنی حدیث مدینةالعلم را روایت کرده و چنین گوید:

«بزار و طبرانی در «الأوسط» از جابربن‌عبداللّه، و طبرانی و حاکم و عقیلی در «الضعفاء» و ابن‌عدی از ابن‌عمر، و ترمذی و حاکم از علی نقل کرده‌اند که گفت:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است.» و در روایتی است: «هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» و در روایت دیگری از علی است: «من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است.» و در دیگری از ابن‌عدی: «علی درِ دانش من است.» ⁽¹⁾هم‌چنین عیدروس قصیده‌ی ابن‌جابر اندلسی را ذکر کرده و آن را نیکو دانسته و گفته: ابن جابر اندلسی خوش گفته است:

و إنّ علیّاً کان سیف رسوله *** و صاحبه السامي لمجد مشید

و علی شمشیر پیامبرش بود *** و یار بلندمرتبه ی او برای سرافرازی استوار

و صهر النبی المجتبی و ابن عمّه *** أباالحسنين المحتوى كلّ سؤدد

و داماد پیامبر برگزیده و پسر عمویش *** ابوالحسنین که در برگیرنده ی هر سروری است

و خیر نساء الغّر زوجته غدت *** و حسبك هذا سؤدد المسؤد

و نیکوترین زنان ارجمند همسر اوست *** و این کلام تو را بسنده است تا آقایی او را دریابی

و زوّجه ربّ السماء من سمائه *** و ناهيك تزويجاً من العرش قد بدى

و پروردگار آسمان در آسمان او را به ازدواج او درآورد *** و تزویجی که از عرش سرزده برای درک آقایی او بس است

فباتا و حلیّ الزهد خیر حلاهما *** و قد آثرا بالزاد من جاء يجتدى

چنان زیستند که زیور پارسایی بهترین زینتشان بود *** و کسی را که حاجتی خواست بر زاد و توشه خود ترجیح دادند

فأثمرت الجنات من حللٍ و من *** حلاهما رعيا لذاك التزهّد

پس به هشت زینت خود را نثار کرد *** در عوض زهدی که آنان در زمین ورزیدند

وماضر من قد بات و الصوف لبسه *** و في السندس الغالي سوف يغتدى

و هرگز کسی که با لباس پشمینه خوابید زیان نکرد *** حال آنکه بر او سندس گران بها فردای قیامت پوشانده میشود

و قال رسول الله: «إنّ مدينة *** من العلم و هو الباب و الباب فاقصد»⁽¹⁾

ورسول خدا فرمود من شهری *** از دانشم و او در است و به آن در روی آور

هم‌چنین قصیده‌ی ابوالحسن علیّ‌بن‌ابوبکربن عبدالرّحمان سقاف را آورده است که در یکی از بیت‌هایش حدیث «مدینة العلم» را به نظم درآورده است: و من سرّ باب العلم اکرم حلة علی العلی اکرم بذاک المهذّب ⁽²⁾

شرح حالش

1 - عبدالقادربن‌شیخ عیدروس شرح حال طولانی از او آورده است که خلاصه‌اش چنین است:

«در شب شنبه بیست و پنجم رمضان سال نه‌صد و نود، استاد بزرگ و سرآمد مشهور، قطب عارف باللّه شیخ‌بن‌عبداللّه عیدروس در احمدآباد درگذشت و در حیاط خانه‌اش دفن شد و گنبد بزرگی بر آن وجود دارد و تولّدش در سال نه‌صد و نوزده بود... و شکر خدا استادِ دوران خویش شد که عرفای هم‌زمانش بر آن اتّفاق دارند و خداوند به خانواده‌اش الهام فرمود و پیش‌پیش او را «شیخ» نامیدند ... و از استادانش، شیخ الاسلام حافظ، شهاب‌الدّین ابن‌حجر هیتمی مصری و فقیه نیکوکار علّامه عبداللّه‌بن احمد باقشیر حضرمی است که از هر دو آنان اجازه دارد و از تعداد زیادی دیگر هم اجازه گرفت. و با علّامه دیبع‌بزبید ملاقات کرد. و خوانده‌هایش بسیار زیاد است. و از کتاب‌هایش «العقد النبوی و السر المصطفوی» است. و جای بیان منقبت‌ها و کرامت‌هایش این‌جا نیست، ولی چند تن از دانشمندان کتاب‌های اختصاصی درباره‌اش نوشته‌اند...» ⁽¹⁾2 - شیخانی قادری هنگام نقل از کتاب او چنین وصفش می‌کند: «شیخ، امام، فریادرس همام، سرور و بخشنده، دریای حقیقت‌ها و معارف، سیّد مورد اعتماد، یگانه، والا، شریف حسینی.» ⁽²⁾

105 - روایت جمال الدّین محدّث شیرازی

اشاره

جمال‌الدّین عطاء اللّه‌بن فضل‌اللّه شیرازی معروف به جمال‌الدّین محدّث گوید:

« حدیث شانزدهم از جابربن عبداللّه و عبداللّه بن‌عبّاس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که فرمود: «من شهر دانشم - و در روایتی: من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است، هر

کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.» ⁽¹⁾و محدّث شیرازی در مقدّمه‌ی کتابش، چنین آورده است:

«و بعد، بنده‌ی نیازمند به خداوند بی‌نیاز، عطاءاللّه‌بن فضل‌اللّه، مشهور به «جمال‌الدّین محدّث حسینی» که خداوند احوالش را نیکو و به کرم گسترده‌اش آرزوهایش را برآورد، گوید: این چهل حدیث در مناقب امیرالمؤمنین و امام پرهیزکاران و بزرگ مسلمانان و سردمدار اولیاء و صدّیقین و بیان‌کننده‌ی راه‌های حق و یقین، شکننده‌ی بت‌ها و فراری‌دهنده‌ی احزاب، آن کسی که انگشترش را در محراب صدقه داد، یکّه‌تاز میدان جنگ و ستیز، اختصاص یافته به بزرگواری برادری و برگزیدگی، که عنوان درِ خانه‌ی حکمت و شهر دانش برای او مشخّص و معلوم گشته، و به فضل و برگزیدگی او وحی و کتاب به سخن درآمد...»

هم‌چنین در صدر کتاب دیگرش «تحفة الاحبّاء من مناقب آل العبا» آن بزرگوار را به چنین عبارت‌هایی توصیف کرده است.

و در کتاب «روضة الأحباب» نیز هنگام بیان مقام امیرالمؤمنین علیه السلام و جایگاه علمی ایشان، حدیث را ثابت کرده است...

روضةالأحباب

کتاب او «روضة الأحباب فی سیرة النبی و الآل و الأصحاب» از کتاب‌های مشهور در تاریخ و سیره است که شهرتی فراگیر در آفاق دارد و مورّخان بر آن اعتماد کرده و تصریح به اعتبارش نموده و به روایت‌هایش استناد کرده‌اند؛ از جمله:

غیاث‌الدّین خواندامیر در «حبیب السیر» و دیار بکری در «الخمیس» و عبدالحق دهلوی در «مدارج النبوّة» و شاه ولیّ‌اللّه، پدر دهلوی، در «إزالة الخفا» و هم‌چنین حاجی خلیفه در کتاب «کشف‌الظنون» از آن یاد کرده است. ⁽²⁾

106 - اثبات ابوالعصمة محمّد معصوم سمرقندی

ابوالعصمة محمّدمعصوم بابا سمرقندی در رساله‌ی «الفصول الأربعة» حدیث «مدینةالعلم» را اثبات و به آن احتجاج کرده است؛ جایی که در فصل دوم، در پاسخ به جریان غصب فدک گوید:

«و بعد از تسلیم‌شدن به درستی آن‌چه درباره‌ی شهادت‌دادن امیر نسبت به آن، گفته‌شده است، پذیرش آن شهادت بر قاضی لازم نیست، با توجّه به این که شریعت مطهّره صراحت در نپذیرفتن آن دارد، و این خود از دلیل‌های دروغ‌بودن این روایت است، چون تصوّر نمی‌شود که حضرت امیرالمؤمنین با اختصاص شرافت «أنا مدینة العلم و علیٌ بابها» به ایشان، بر چنین شهادتی اقدام کند و از این قبیل است شهادت حسنین.»

107 - روایت علی قاری

اشاره

علیّ‌بن سلطان‌محمّد هروی معروف به «قاری» در کتاب «شرح الفقه الأکبر» در شرح این عبارت نویسنده: «ثم علیّ‌بن ابی‌طالب»، چنین می‌نویسد:

«یعنی فرزند عبدالمطّلب بن‌هاشم بن‌عبدمناف بن‌قصی قریشی هاشمی، و او مرتضی همسر فاطمه‌ی زهرا و پسرعموی مصطفی و دانشمند در بالاترین درجه است و مشکلاتی که بزرگان صحابه از او پرسیدند و در آن به فتوایش بازگشتند فضیلت‌های بسیار و مشهوری است که سخن او علیه السلام را محقّق کرد که فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است.» و فرمایش ایشان علیه السلام : «داورترین شما علی است.» ⁽¹⁾و در کتاب «المرقاة» گفته است:

«بدان که حدیث «من شهر دانشم و علی در آن است» را حاکم در مناقب از کتاب مستدرکش از حدیث ابن‌عبّاس روایت کرده و گفته است: صحیح است و ذهبی به دنبال او گفته است: بلکه این حدیث ساختگی است و ابوزرعة گفته: چه مردمانی که در آن مفتضح شدند و یحیی‌بن‌معین گفته: اصلی ندارد و ابوحاتم و

یحیی‌بن‌سعید نیز چنین گفته‌اند. دارقطنی گفته: ثابت است، ترمذی در مناقب کتاب «الجامع» آن را روایت کرده و گفته: ناشناخته و منکر است و بخاری هم گفته: وجه صحیحی ندارد. ابن‌جوزی هم آن را در «الموضوعات» آورده است و ابن‌دقیق العید گوید: این حدیث را اثبات نکرده‌اند و گفته شده که باطل است.

لیکن حافظ، ابوسعید علایی گفته: درست آن است که به اعتبار نقل‌هایش حسن است، نه صحیح و نه ضعیف، چه رسد به این که ساختگی باشد، زرکشی آن را ذکر کرده است.

از حافظ عسقلانی درباره‌ی آن پرسیدند، گفت: این حدیث حسن است نه صحیح آن‌گونه که حاکم گفته و نه ساختگی آن‌گونه که ابن‌جوزی گفته است. سیوطی گفته: سخن علایی و عسقلانی را در کتاب التعقبات التی علی الموضوعات بسط دادم. ⁽¹⁾

شرح حالش

1 - محبّی: «علیّ‌بن‌محمّد سلطان هروی معروف به «قاری حنفی»، ساکن مکّه و یکی از پیشوایان دانش، یگانه‌ی دوران خویش، با عقیده‌ی درخشان در تحقیق و تنقیح عبارت‌ها بود و شهرتش، از زیاده‌گویی در وصفش، بسنده است...

نامش مشهور و آوازه‌اش فراگیر شد، کتاب‌های لطیف بسیاری نوشت که شامل فضیلت‌های والایی است... .» ⁽²⁾2 - شوکانی: «عصامی در وصفش گوید: جامع دانش‌های عقلی و نقلی و سرآمد در آگاهی از سنّت نبوی، یکی از بزرگان و مشهوران حفظ و دانایی - سپس گوید ولی او مورد آزمایش قرار گرفت با اعتراض بر پیشوایان به‌ویژه شافعی و یارانش و اعتراض کرد بر مالک‌بن‌انس که چرا باز گذاشتن دست در نماز را جائز می‌داند. و لذا می‌بینی که بر کتاب‌هایش نور دانش نیست، لذا بسیاری از علما و اولیا از مطالعه‌ی آن‌ها نهی کرده‌اند. پایان یافت.

و می‌گویم: این دلیلی بر منزلت والای اوست، شأن مجتهد است که روشن و بیان کند آن‌چه را که با دلیل‌های صحیح مخالفت دارد و به آن اعتراض نماید، چه گوینده‌اش بزرگ باشد چه پست، و این شکایتی است که پستی و عارش از تو نمایان است. و صاحب شرح حال در سال (1014) درگذشت.» ⁽¹⁾3 - صدیق‌خان قنوجی در کتاب «اتحاف النبلاء» درباره‌ی او چنین گوید:

«نوشته‌هایش مقبول و میان اهل علم متداول است، پس معنی «بر کتب او نور دانش نیست» چیست؟...»

و اقوال او مورد اعتماد و استناد و بزرگان دانشمندان متأخّر می‌باشد؛ مانند:

فاضل رشید و شاه سلامة اللّه و مولوی حیدر علی، هم‌چنین گروهی کتاب‌هایش را با اسنادهای پیوسته به قاری، نقل کرده‌اند مانند: تاج‌الدّین دهّان، و محمّد عابد سندی...

108 - روایت عبدالرؤوف مناوی

اشاره

عبدالرؤوف‌بن‌تاج العارفین مناوی شافعی در کتاب‌هایش این حدیث را نقل کرده است... در کتاب «کنوز الحقایق» است: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها. طبرانی.» ⁽²⁾و در کتاب «فیض‌القدیر» در شرح حدیثی گوید: «از باب مدینة العلم و ناخدای کشتی فهم، سرور حنفا، زینت خلفا، دارنده‌ی قلب خردمند و زبان بسیار پرسشگر به گواهی پیامبر، امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب که مصطفی درباره‌اش فرمود: «من کنت مولاه فَعلیٌ مولاه»

و خودش گوینده‌ی این کلام است: «اگر بخواهم از تفسیر سوره‌ی فاتحه برایتان هفتاد بار شتر بار می‌کردم.»

و گوینده‌ی: «من بنده‌ی خدا و برادر پیامبرش و صدیق اکبر می‌باشم و این را بعد از من کسی نمی‌گوید جز دروغ‌گو...» ⁽³⁾

و در شرح حدیث «مدینة العلم» گوید:

«مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم ، آن شهر فراگیرنده‌ی تمام دین‌ها می‌باشد و به‌ناچار باید آن شهر دَری داشته باشد، پس اطّلاع داد که آن در علی است. پس هر کس راه او را در پیش گرفت وارد آن شهر شد و هر کس به خطا رفت راه هدایت را اشتباه گرفت و موافق و هم‌دل و دشمن و مخالف بر اعلمیّت او گواهی داده‌اند. و کلاباذی نقل می‌کند:

مردی از معاویه سؤالی پرسید، به او گفت: از علی بپرس؛ او از من داناتر است. گفت: پاسخ تو را می‌خواهم.

معاویه گفت: وای بر تو، از مردی ناخشنودی که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم همواره او را به دانش، می‌آراست، و بزرگان اصحاب درباره‌ی او به این امر اعتراف می‌کردند و عمر مشکلات خود را از او می‌پرسید. مردی نزد عمر آمد و از او سؤالی کرد، گفت:

علی آن‌جاست؛ از او بپرس.

گفت: می‌خواهم پاسخ را از تو بشنوم ای فرمانروای مؤمنان. عمر گفت:

برخیز، خداوند پاهایت را برپا ندارد و سپس نامش را از دیوان حذف کرد.

و به نقل‌های صحیح از عمر نقل شده است که همواره به خداوند پناه می‌برد از گروهی که او (علی) در میانشان نیست، تا آن‌جا که او را نزد خود نگه داشت و او را فرمان‌دار جایی نکرد تا در مشکلات با او مشورت کند. حافظ، عبدالملک‌بن سلیمان نقل می‌کند که گفت: به عطاء گفته شد آیا کسی از اصحاب فقیه‌تر از علی بود؟ گفت: به خدا سوگند نه.

و حرالی گفت: پیشینیان و پسینیان دانسته‌اند که فهم کتاب خداوند منحصر به علم علی است و هر کس نسبت به این مطلب جاهل باشد، از آن دری که پیش روی اوست، گم‌راه شده است. خداوند حجاب را از دل‌ها برمی‌دارد تا یقینی پدید آید که با کنار رفتن پرده، تغییری نیابد. تا این‌جا سخن او بود.» ⁽¹⁾

و در کتاب «التیسیر» فتوا به «حسن بودن» حدیث داده است، آن‌جا که بعد از

شرح آن گوید: «آن حدیث حسن می‌باشد به اعتبار نقل‌هایش؛ نه صحیح و نه ضعیف است، چه رسد به اینکه ساختگی باشد و ابن‌جوزی اشتباه کرده است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

محبّی شرح حال گسترده‌ای از او آورده که خلاصه‌اش چنین است:

«پیشوای بزرگ، حجّت ثَبِت، رهبر، دارنده‌ی کتاب‌های فراگیر، برترین مردم دوران خویش بدون شک، امامی فاضل، زاهد، عابد، بنده و قانت و خاضع، بسیار سودمند، با کارهای نیکو به خداوند نزدیکی می‌جست و پیوسته بر تسبیح و ذکرها مداومت داشت، صابر و صادق بود، دانش‌ها و معارف مختلف و متباین را گرد آورده بود که در کسی از مردم دورانش چنین گرد نیامده بود. استاد مدرسه صالحیه شد، آنگاه مردم زمانه‌اش به او رشک بردند در حالی که برتری دانش او را نمی‌دانستند چون از آنان کناره‌گیری کرده بود. هنگامی که برای تدریس در آن‌جا حاضر شد، دانایان هر مذهبی بر او وارد شده، مورد انتقادش قرار دادند. خواندن و تقریر «مختصر مزنی» را آغاز کرد و جدل در مذهب‌ها را پایه‌گذاری کرد و در تقریرش چیزهایی گفت که از دیگری شنیده نشده بود، پس به برتری او اذعان کردند تا جایی که بزرگان علما به حضور او مبادرت می‌ورزیدند، و مردمان بسیاری از او علم برگرفتند و نوشته‌هایش بسیار است و به طور کلّی او بزرگترین علمای این تاریخ در تألیفات است که غالباً در دسترس و بسیار سودمند است و مردم بسیار به آن‌ها روی می‌آورند و قیمت آن‌ها را می‌افزایند و مشهورترین آن‌ها دو شرح او بر جامع‌الصغیر، و بر سیره‌ی منظومه از عراقی است. تولّدش در سال 952 بود و در سال 1031 درگذشت.» ⁽²⁾کتاب‌هایش را روایت کرده‌اند و بزرگان دانشمندان از آن‌ها در کتاب‌هایشان نقل کرده‌اند همان‌گونه که در کتاب‌های: مقالید الأسانید، و الامداد بمعرفة علو الاسناد، و أسانید احمد النخلی المکّی، و غرّة الرّاشدین، و ازالة الغین آمده است. و

دهلوی کتاب «فیض القدیر» او را در کتاب «اصول الحدیث» ستوده است.

109 - اثبات ملّایعقوب بنبانی

اشاره

ملّایعقوب بنبانی لاهوری ثابت‌بودن این حدیث را در کتاب «عقائد» خود مسلّم دانسته هر چند که در مدلول آن مناقشه کرده است که گفته‌اش در محل خود خواهد آمد.

شرح حالش

صاحب نزهة الخواطر ⁽¹⁾شرح حال او را آورده و او را به شیخ عالم محدّث، یکی از مردان مشهور در فقه و حدیث و فنون حکمت، وصف کرده است. سپس ستایش او را از «الأفق المبین فی أحوال المقرّبین» و «مرآة آفتاب‌نما» نقل نموده و تألیفات او را ذکر کرده و وفاتش را در سال 1098 دانسته است. و دهلوی مناقشه‌ی او را در مورد دلالت حدیث ثقلین نقل کرده و در حاشیه‌ی «التحفة الاثناعشریة» بر آن اعتماد کرده است و ما آن را در جلد «حدیث ثقلین» آورده و محتوایش را آشکار کرده‌ایم.

110 - اثبات مقری اندلسی

اشاره

ابوالعبّاس احمدبن‌محمّد مقری اندلسی حدیث «مدینة العلم» را اثبات کرده است و بیت‌های مذکور ذیل شماره 104 در همین بخش از قصیده‌ی ابن‌جابر اندلسی را نقل کرده و سپس گفته است:

«این ابیاتی است که از آن قصیده‌ی بی‌نظیر به دست آورده‌ام و اینک دیوان شعر او در اختیارم نیست تا تمام آن را بنویسم. آن قصیده مناسب این باب است که آن را پایان بخش این کتاب قرار داده‌ایم، همان‌گونه که پوشیده نیست.» ⁽²⁾

شرح حالش

1 - شهاب خفاجی چنین گوید: «علّامه شهاب‌الدّین احمدبن‌محمّد مقری مغربی مالکی ساکن مصر، دارای مناقب برتر، ماه کامل به جهت همّت بلندش که از مغرب به مشرق گسترش یافت، همراه هوشیاری بود و وسایل خانه‌ی بزرگواری او فراهم و پایه‌های ثابت بود، او - آن‌گونه که گفته شده است نرمی بدون شرمندگی، و اخلاقی نرم بدون ناتوانی داشت، رأی و نظری داشت که شیر را به پستان و آتش را به آتش‌زنه باز می‌گرداند، آثار و نوشته‌هایی دارد که به‌سان ستودن نسیم بر شبنم مورد ستایش قرار می‌گیرد و ادبی همراه با لطف مانند آمیختگی آب با شراب داشت و حکم جداکننده‌ای داشت که با آن کشمکش زید و عمرو را از میان برداشت. در فقه مالکی گرامی‌ترین دانشمند بود و خداوند او را جایگاهی در حدیث عطا کرد که در میان علیاء و سند گرامی داشته شد...» ⁽¹⁾2 - محبّی چنین آورده است: «... حافظ مغرب، جاحظ بیان، و کسی که مانندش در زیبایی قریحه و صفای ذهن و قوت بدیهه‌گویی دیده نشده است. او نشانه‌ی درخشانی در علم کلام، تفسیر و حدیث و معجزه‌ی تابناکی در ادب و گفت‌وگو بود. دارای کتاب‌های فراگیری است...» ⁽²⁾3 - رضی‌الدّین شامی در کتاب «تنضید العقود السنیّة» در شرح حال شریف مبارک‌بن‌شریف نامی آورده است:

«فصلی در حوادث مربوط به دولت صاحب شرح حال تا سال وفاتش: پس در سال هزار و چهل و دو عالم علّامه شیخ احمد مقری مالکی دارنده‌ی کتاب‌های بسیار و دانش فراوان درگذشت. او در تلمسان متولّد شد و در شهر «فاس» از کشور مغرب زندگی کرد و در آن‌جا دانش آموخت. معرفتش گسترش و فضیلتش کمال یافت و به حرمین و مصر و شام سفر کرد... دارای بخشش فراوان و اطّلاع کامل در دیگر دانش‌ها بود... .»

4 - صدیق حسن‌خان قنوجی شرح حال او را همان‌گونه که از پیش آمد، آورده است. ⁽¹⁾قابل ذکر است که شهاب احمد مقری از استادانِ اساتید پدر دهلوی است؛ آنان که سپاس خداوند را می‌کند که سندش به ایشان می‌پیوندد و آنان را به «استادان جلیل‌القدر گرامی و پیشوایان راه‌نمای بزرگوار و مشهور در حرمین محترمین و کسانی که بر فضلشان در میان مردم اجماع شده است» توصیف می‌کند.

111 - روایت ابن باکثیر مکّی

اشاره

احمدبن فضل‌بن محمّد باکثیر مکّی شافعی حدیث «مدینة العلم» را چنین روایت کرده است: «از علی نقل شده که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس دانش را خواهد از درش به سوی آن آید.» ابوعمرو آن را نقل کرده است.» ⁽²⁾

شرح حالش

شرح حال ابن‌باکثیر و اعتبار کتابش را در جلد «حدیث ولایت» آوردیم و یکی از منابع شرح حال او عبارت است از «خلاصة الأثر فی أعیان القرن الحادی عشر 1 / 271».

112 - روایت شیخانی قادری

اشاره

محمودبن محمّدبن علی شیخانی قادری حدیث را این‌چنین روایت کرده است: «امام احمد در «الفضائل» و ترمذی مرفوعاً روایت‌کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. و از این‌رو بود که ابن‌عبّاس می‌گفت:

هر کس دانش را خواستار باشد باید نزد آن بیاید که علی است.» ⁽¹⁾

کتاب «الصراط السوی»

اعتبار کتاب «الصراط السوی» از سخن نویسنده‌اش در آغاز آن آشکار می‌شود، او پس از حمد و صلوات گوید:

«امّا بعد، عمل بدون دانش وبال و دانش بدون عمل خیال است. و دانش گرفته نمی‌شود مگر با مرگ دانشمندان؛ همان‌گونه که در حدیث مورد اتّفاق در صحتش در روایت عبداللّه‌بن‌عمر آمده است که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند دانش را از مردم یک‌باره بر نمی‌کند، ولی آن را با مرگ علما می‌گیرد، هر گاه عالمی برود، آن‌چه با اوست هم می‌رود تا این که عالمی نماند و مردم رؤسای نادانی برگزینند، پس از آنان سؤال شود و آنان بدون دانش فتوا دهند، آنگاه گم‌راه شوند و گم‌راه کنند.

و بدان که جان مردان گرفته شد و بزرگواران هلاک شدند و دوران دانش به سر رسید و شعله‌اش خاموش گشت و حمله‌ی نادانی آن را فراری داد و دولتش بیمار شد تا آن‌جا که در ذکر انساب کتاب‌های مورد اعتماد باقی نماند جز چند کتاب نوشته شده توسّط بدعت‌گذاران که به زودی لابلای اوراق این کتاب نام‌های آن‌ها را خواهی یافت؛ ان‌شاءاللّه‌تعالی، که شراره‌هایش هم‌چون سراب از دور به چشم می‌خورد، چون از راستی و درستی تُهی است، و این یا از این جهت است که محبّت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در دل‌های نیکوکاران اهل سنّت کهنه و پاره شده است که از این فتنه به خداوند پناه برده می‌شود یا در اثر کم‌بود ایمان و تردید در یقین یا بر اثر زشتی فاحش و آسیبی در امر دین است، و دلیلش این که شنیده‌ام از گروهی که خداوند توجّهی به آنان ندارد، بزرگان خاندان بنی‌الحسن و الحسین را که در مکّه‌ی مشرّفه و مدینه‌ی منوّره ساکن هستند، دشنام می‌دهند پس با گفته‌ی آن شاعر،

پاسخ را دادم که گوید:

لو کلّ کلب عوی لقّمته حجراً *** لأصبح الصخر مثقالاً بدینار

اگر به دهان هر سگی که پارس میکند سنگی نهادی *** بهای هر مثقال سنگ به یک دینار می رسید

سپس از نهادم در حرم نبوی میان قبر شریف و منبر ندایی برآمد که به یاری اهل بیت برخیزم، آن‌گاه کتابی را آغاز کردم که در آن به اختصار مناقب اهل البیت را بیاورم، آن‌چه را که اهل سنّت و جماعت بر آن اتّفاق دارند و ان‌شاءاللّه‌تعالی در آن یاد کنم هر یک از ائمّه‌ی اهل البیت را و یاران و دشمنان معاصرشان را که به زودی ان‌شاءاللّه خواهی دید و آن را «الصراط السوی فی مناقب آل النّبی» نامیدم. و چه زیبا چنین شعر نیکویی بدیهه‌سرایی کرده آنکه درباره‌ی آن گفته است:

هذا کتاب نفیس قد حوی درراً *** في مدح آل رسول الله و الشرف

این کتابی نفیس است که است که مرواریدهایی *** در مدح و شرف خاندان پیامبر خدا در برگرفته است

أنعم به من كتاب تحفة برزت *** ما مثلها في خبايا الدهر من تحف

چه نعمتی است این کتاب تحفه که نمایان شده است *** در گوشه های روزگار مانند آن تحفه ای نیست

فغنّ به صاحٍ و اغنم في مطالعه *** و استخرج الجوهر المكنون في الصدف

فریاد زنی بدان ترنّم کرد و در مطلع هایش گردآورد *** وگوهر نهفته در صدف را بیرون آورد

یزول عنک العنا و الهمّ سائره *** و فیه تهدی صراطاً غیر مختلف

سختی و غم را از تو می زاید *** و به راه بی پیچ و خمی در آن هدایت می شوی

فهو الصّراط السوى في الإسم شهرته *** تأليف محمود تالي نه السلف

پس آن راه مستقیم است که به همین نام مشهور است *** نوشته ی محمود که پیرو روش پیش از خود است

القادري طریقاً في مسالکه *** الشافعی اتباعاً للعهود وفّى

راه قادری را در راه های خود پی گرفته است *** شافعی مذهب و وفادار به پیمان هاست

113 - اثبات شیخ عبدالحق دهلوی

اشاره

شیخ عبدالحق دهلوی در کتاب «اللمعات فی شرح المشکاة» به منظور اثبات حدیث «مدینة العلم» چنین گوید:

«بدان که لفظ مشهورِ حدیث در این معنی این است: أنا مدینة العلم و علیّ بابها. و منتقدان درباره‌اش سخن گفته‌اند، اصل حدیث از ابوصلت می‌باشد که شیعه است و حاکم درباره‌اش سخن گفته و این حدیث را صحیح دانسته و ترمذی آن را حسن شمرده است. دیگرانی آن را ضعیف شمرده‌اند، گروهی نسبت ساختگی بودن به آن داده‌اند و ما آن‌چه را که دانشمندان ما ذکر کرده‌اند با کلمات خودشان نقل می‌کنیم؛ هر چند که تکراری داشته باشد. پس می‌گوییم:

شیخ مجدالدّین شیرازی لغوی صاحب «القاموس فی نقد الصحیح» گوید:

حدیث «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» را ابوالفرج ابن‌جوزی در «ساختگی‌ها» از چند نقل آورده است. و بر باطل‌بودن تمامی آن‌ها یقین کرده و گروهی مانند او گفته‌اند. و

مرا دراین‌باره نظری است که آن را بیان خواهم کرد. و شخص مشهور به روایت کردن آن، ابوصلت عبدالسّلام‌بن‌صالح هروی از ابومعاویه محمّدبن‌خازمِ نابینا، از اعمش از مجاهد از ابن‌عبّاس می‌باشد. و این عبدالسّلام را بسیار ضعیف دانسته‌اند و متّهم به رافضی (شیعه) بودن است.

با این همه عبّاس‌بن‌محمّد دوری روایت می‌کند که ضمن سؤال‌هایش از یحیی‌بن‌معین درباره‌ی این ابوالصلت پرسیده است و یحیی او را ثقه شمرده است.

سپس گفته است: آیا او از ابومعاویه حدیث نکرده است که: «من شهر دانشم و علی در آن است»؟ و او گفته است: محمّدبن‌جعفر فیدی هم آن را از ابومعاویه حدیث کرده و هم‌چنین حافظ صالح‌بن محمّد ملقّب به «جزرة» و هم‌چنین ابوالصلت احمدبن محمّدبن محرز از یحیی‌بن‌معین نقل کرده است. و در روایت ابوالصلت‌ابن‌محرز آمده است که یحیی درباره‌ی این حدیث گوید: این از حدیث ابومعاویه است. ابن نمیر مرا خبر داد و گفت: ابومعاویه درگذشته آن را حدیث می‌کرد سپس از نقل آن خودداری نمود و ابوالصلت هروی مردی ثروتمند بود که چنین حدیث‌هایی را خواستار بود و استادان را گرامی می‌داشت یعنی ابومعاویه او را به این حدیث مخصوص گردانید پس عبدالسّلام از عهده‌ی این حدیث به درآمد، چون ابوعیینة و دیگران به حدیث واحد حافظ، ابومعاویه‌ی نابینا احتجاج می‌کنند و این حدیث از لفظهای ناشناخته‌ای نیست که خِرَدها آن را نپذیرند بلکه مانند فرمایش حضرتش صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث «رؤوف‌ترین امّتم ابوبکر است» می‌باشد.

ترمذی هم آن را حسن دانسته و دیگرانی آن را صحیح دانسته‌اند و هیچ یک از کسانی که برضدّ حدیث «من شهر دانشم» سخن گفته‌اند، پاسخی به روایت‌های ثابت‌شده‌ای که از یحیی‌بن‌معین نقل شده، نداده‌اند. و لذا قطعاً حکم به اینکه «ساختگی است» باطل می‌باشد. و ابومعاویه فقط از این‌جهت که حدیث ناشناخته است، از نقل شایع و فراگیر آن خودداری کرده نه از نظر اینکه حدیث باطلی است.

چون اگر چنین بود اصلاً آن را با وجود حفظ و اتقانش نقل نمی‌کرد.

ضمناً این حدیث نقل دیگری دارد که ترمذی در کتاب جامعش روایت کرده

است، از اسماعیل‌بن‌موسی فزاری از محمّدبن‌عمر رومی از شریک‌بن‌عبداللّه از سلمةبن‌کهیل از سویدبن‌غفلة از ابوعبداللّه صنابحی از علی علیه السلام که گفت:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است و از او پیروی کرده‌اند ابومسلم کجی و دیگران در روایت آن از محمدبن‌عمر رومی و بخاری از این محمّد در بخش حدیث‌های غیر صحیح روایت کرده است و ابن‌حبّان او را ثقه شمرده و ابوداود او را ضعیف دانسته است.

ترمذی بعد از نقل حدیث گوید: این حدیث ناآشناست و بعضی آن را از شریک نقل کرده و از صنابحی نام نبرده‌اند، و این حدیث از احدی از ثقات غیر شریک شناخته نشده است.

گویم: پس حدیث از فردهای رومی بیرون می‌آید و مسلم درباره‌ی شریک احتجاج می‌کند و بخاری برای آن تعلیق نوشته و ابن‌معین و عجلی او را ثقه دانسته و این توثیق بر حُسن حدیث افزوده است. عیسی‌بن‌یونس گوید: هرگز کسی را پارساتر از شریک در علمش ندیدم. بنابراین حدیث مفرد او حسن خواهد بود و روایتی که صنابحی از آن حذف شده است، حدیث را ردّ نمی‌کند چون سویدبن‌غفله از تابعان مخضرم است که از ابوبکر و عمر و عثمان و علی روایت کرده و از آنان حدیث شنیده است. پس آوردن نام صنابحی در سند حدیث از جهت اتّصال بیشتر اسنادهای حدیث است.

ونتیجه: این حدیث با دو نقل ابومعاویه و شریک به درجه‌ی «حسن» می‌رسد که به آن احتجاج شده و لذا ضعیف نخواهد بود، چه رسد به اینکه ساختگی باشد.

و من از کسی که این حدیث را در «الموضوعات» آورده، طعن مؤثّری در این دو سند ندیده‌ام و توفیق از خداوند است. سخن شیخ مجدالدّین پایان یافت.»

سپس شیخ عبدالحق دهلوی سخن سخاوی را در «المقاصد الحسنة» آورده و هر دو گفتار را درست شمرده است.

این حدیث را در کتاب «اشعة اللمعات» تفسیر کرده و معنی آن را بیان نموده و گفته است: «اصل در روایت این حدیث ابوالصلت عبدالسلام‌بن‌صالح هروی

است که او شیعه است ولی بسیار راست‌گوست و استادان را گرامی می‌داشت...» ⁽¹⁾و «مدینةالعلم» را در نام‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ⁽²⁾آورده است که این نیز دلیلی بر ثابت‌بودن این حدیث نزد اوست.

شرح حالش

شرح حال شیخ عبدالحق دهلوی در کتب تألیف شده در شرح حال علمای هند آمده است؛ مانند تذکرة الأبرار، مرآة آفتاب‌نما، اتحاف النبلاء و سبحة المرجان بذکر آثار هندوستان.

غلام علی آزاد گوید:

«مولایمان شیخ عبدالحق دهلوی، سرشار از کمال ظاهری و معنوی و عاشق راستین از عشّاق جمال نبوی است، شهرت فراوانی روزیِ او شد و مورّخان یاد او را به اجمال و تفصیل نگاشتند و در گنبد مزارش در دهلی سنگی است که خلاصه‌ای از احوالش با این مضامین بر آن چنین نقش بسته است:

از آغاز ادراک و فهم کمر به طاعت حق و طلب دانش بست، و نزدیک به زمان بلوغ بیشتر علوم دینی را فرا گرفت و در سنّ بیست و دو سالگی از تحصیل آن‌ها فارغ شد، قرآن را حفظ کرد و بر مسند تدریس نشست و در عنفوان جوانی جذبه‌ی الهی او را گرفت و علاقه‌اش را از دوستان و شهرها برید و به سوی حرمین رفت و مدّتی در آن اماکن اقامت گزید. با بزرگان زمان و اولیاء بزرگ، همراه با برکت‌های فراوان هم‌نشین شد و در سن پنجاه و دو سالگی در جمعیت ظاهر و باطن مستقر شد و مشغول تکمیل فرزندان و دانشجویان شد و به نشر دانش‌ها به ویژه حدیث شریف پرداخت به گونه‌ای که برای هیچ‌یک از علمای گذشته و معاصر چنین کاری در سرزمین هند میسّر نشد. در علوم به‌ویژه حدیث، کتاب‌های معتبری نوشت که مورد توجّه علمای آن زمان قرار گرفت و آن را سرمشقی برای کارهای خویش قرار

دادند. نوشته‌هایش از بزرگ و کوچک به صد جلد می‌رسد. در محرّم سال 958 متولّد شد و در سال 1052 درگذشت.» ⁽¹⁾لکهنوی گوید: «شیخ امام عالم علّامه محدّث فقیه، شیخ الاسلام و اعلم علمای اعلام و پرچمدار دانش و عمل در استادان ارجمند، اوّلین کسی که علم حدیث را با تصنیف و تدریس، در سرزمین هند نشر داد.» ⁽²⁾و از نشانه‌های جلالت و بزرگی عبدالحق دهلوی این است که از استادان شیخ حسن عجیمی است و عجیمی خود از استادان هفت‌گانه شاه ولی‌اللّه دهلوی است که خداوند را سپاس می‌گوید که سندش به آنان می‌رسد...

شاه ولیّ‌اللّه در «المقدمة السنیّة» گوید: «از شگفتی‌های کار خداوند است که همان‌گونه که در دوران این دو (یعنی اکبرشاه و جهانگیرشاه) فتنه‌های سخت بسیار پیش آمد که یک دهم آن‌ها از دوران گذشتگان بازگو نشده است، هم‌چنین در زمان آن دو، گرد آمدن اولیا و صاحبان نشانه‌های آشکار و کرامت‌های درخشان و دانشمندان نویسنده‌ی کتاب‌های سودمند و تألیف‌های ستوده شده، دیده نشده است؛ مانند سیّد عبدالوهّاب بخاری، و شاه محمّد خیالی دارنده‌ی نشانه‌های شگفت‌انگیز و شیخ عبدالعزیز پرچم‌دار چشتیه در دوران خویش، و خواجه باقی گسترش‌دهنده‌ی طریقه‌ی نقشبندی در سرزمین هند، و شیخ عبدالحق که دو شرح بر «المشکاة» و شرحی بر «سفر السعادة» از شیخ مجدالدّین فیروزآبادی دارد و نویسنده‌ی کتاب «جذب القلوب الی دیار المحبوب» در تاریخ مدینه‌ی منوّره و رساله‌های سودمند دیگری است که همگی در سرزمین دهلی است.»

114 - روایت سیّد محمّد ماه عالم

سیّد محمّد ابن‌سیّد جلال ماه عالم فرزند سیّد حسن بخاری، بر صحت حدیث «مدینة العلم» تصریح کرده است؛ آن‌جا که در ذکر منقبت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام در کتاب «تذکرة الأبرار» چنین گوید:

«فضائلش بیش از آن است که گردآوری شود و بیان از احاطه بر کمالاتش ناتوان است، رفعت نسبت شریف او از خبر معتبر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم متجلّی می‌شود که فرمود: «من و علی از نور واحد هستیم.» و عظمت دودمان او از فرمایش ایشان معلوم می‌شود که: «برادرم در دنیا و آخرت است.» و فراوانی دانش او از حدیث صحیح پیدا می‌شود که: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و فراگیری بخشش او از قول خداوند متعال که: «کسانی که اموال خویش را در شب و روز، نهان و آشکارا انفاق می‌کنند.» ⁽¹⁾و آثار شجاعتش از «لافتی إلّاعلی و لا سیف إلّاذوالفقار» و اخبار فضیلتش از حدیث «جنگیدن علیّ‌بن‌ابی‌طالب در روز خندق، برتر از اعمال امّتم می‌باشد...»، نمایان است.

و در همان کتاب است: «ذکر سیّد السّادات: سیّد علی‌بن‌سیّد جعفر بخاری که نسبت او به باب مدینة العلم، علی، می‌رسد...»

115 - اثبات اللّه دیابن عبدالرحیم

اللّه دیابن عبدالرحیم بن‌بینا، حکیم چشتی عثمانی، حدیث «مدینة العلم» را در کتابش «سیر الاقطاب»، ضمن فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام اثبات کرده است.

116 - اثبات عبدالرّحمان چشتی

اشاره

هم‌چنین عبدالرّحمان بن عبدالرّسول‌بن‌قاسم چشتی، در کتاب «مرآة الأسرار» در شرح حال مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام حدیث «مدینة العلم» را اثبات نموده است.

«مرآة الأسرار»

شاه ولیّ‌اللّه دهلوی در کتاب «الانتباه فی سلاسل أولیاء اللّه» و رشیدالدّین خان دهلوی در کتاب «ایضاح لطافة المقال» به کتاب «مرآةالأسرار» اعتماد کرده و از آن نقل کرده‌اند.

117 - اثبات جفری

اشاره

شیخ‌بن‌علی‌بن محمّد جفری در کتاب «کنز البراهین الکسبیة و الأسرار الألوهیة الغیبیة لسادات مشایخ الطریقة العلویّة» گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است و هر کس دانش را خواهد، پس باید نزد آن در بیاید.»

شرح حالش

شرح حال جفری را در جلد «حدیث طیر» آورده‌ایم.

118 - حسن دانستن عزیزی

اشاره

علیّ‌بن احمدبن محمّدبن ابراهیم عزیزی، به حسن بودن حدیث فتوا داده و گفته است: «من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید نزد آن در بیاید.» از این حدیث برمی‌آید که برای دانشمند سزاوار است که برتری کسی را که برتری او را یافته به مردم اطّلاع دهد تا از دانش او بهره گیرند «عق، عد، طب، ک از ابن‌عبّاس، عد، ک از جابربن‌عبداللّه». شیخ گفت: به اعتبار طرق دیگری که نقل شده است، حدیثی حسن است.» ⁽¹⁾

شرح حالش

محمّدامین محبّی شرح حال او را چنین آورده است:

«علی عزیزی بولاقی شافعی، امام، فقیه، محدّث، حافظ، باهوش و بادقّت بود، به سرعت حفظ می‌کرد و چیزی را فراموش نمی‌نمود. در بررسی و تحصیل کوشا بود، قرآن را سریع و بسیار تلاوت می‌کرد، محبّت‌آمیز و متواضع بود، اوقات بسیاری به دانش‌آموزی می‌پرداخت، دوستدار اهل دانش به ویژه اهل حدیث بود، اخلاق و هم‌نشینی نیکویی داشت، در دانش مورد اشاره بود، با نور شبراملسی در

استادان شریک بود و از او آموخت و بهره گرفت. در درس‌های اصلی و فرعی، رشته‌های عربی ملازم او بود، تألیف‌های بسیاری دارد که نقل همگی آن‌ها خارج از حوصله اینجاست، از جمله: شرح بر «الجامع الصغیر» سیوطی در چند جلد، حاشیه بر «شرح التحریر» از قاضی زکریا، حاشیه بر «شرح الغایة» از ابن‌قاسم در حدود هفتاد دفتر و شرح دیگری بر شرح خطیب بر آن کتاب، درگذشت او در سال هزار و هفتاد در «بولاق» بود که همان‌جا دفن شد و عزیزی منسوب به «عزیزیّة» از بخش شرقیة در مصر است.» ⁽¹⁾

119 - اثبات نور شبراملسی

اشاره

ابوالضیا نورالدّین علیّ‌بن‌علی شبراملسی قاهری شافعی در حاشیه‌اش بر «المواهب اللدنیة» که «تیسیر المطالب السنیّة» نامیده شده است، در ذکر نام‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گوید:

«در مورد فرمایش أنا مدینة العلم باید گفت: ترمذی و دیگران مرفوعاً آن را روایت کرده‌اند: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و درست آن است که آن حدیثی «حسن» است همان‌گونه که حافظ علایی و ابن‌حجر گفته‌اند.»

شرح حالش

1 - محبّی گوید: «علیّ‌بن‌علی ابوالضیا نورالدّین شبراملسی شافعی قاهری، آخرین از محقّقان و ولیّ خداوند متعال، نویسنده‌ی دانش‌های نقلی و داناترین فرد دوران خویش بود، در دقّت نظر و خوب‌فهمی و سرعت استخراج احکام از بیانات دانشمندان مانند او نیامده است. دارای توان درنگ در بحث و لطف و بردباری و انصاف به گونه‌ای بود که کسی یاد ندارد حتّی با کلمه‌ای به کسی که او را رنجانده بود بی‌احترامی کرده باشد و حدّاکثر جمله‌ای که به شاگردانش می‌گفت اگر از ایشان

ناراحت می‌شد، این بود: خداوند حالت را اصلاح فرماید. او استادی والا و دانشمند و عامل بود... نسبت به دنیا پارسا و از احوال اهل دنیا برکنار بود و با هیچ‌کس رفت‌وآمد نمی‌کرد جز برای شفاعت در کاری خیر، هنگامی که در بازار می‌گذشت مردم مسلمان و کافر برای دست‌بوسی او ازدحام می‌کردند و هیچ‌یک از دانشمندان و همتایان دورانش برتری او را انکار نکرده‌اند، بلکه همه‌ی دانشمندان وقتی مسأله‌ای برایشان مشکل می‌شد، نزدش می‌آمدند و او آن را به بهترین و کامل‌ترین وجه روشن می‌کرد.

علّامه سریّ‌الدّین دروری در باره‌اش گفته است: هیچ‌کس با او سخن نمی‌گفت جز اینکه او را در هر رشته‌ای برتر می‌یافت. و همواره می‌گفت: «در مسجد کسی نیست جز آن نابینا» و به او اشاره می‌کرد. و این سریّ‌الدّین خود یگانه‌ی دوران خویش در علوم نظری بود.

...بزرگان و دانشمندان دوران، برای بهره‌گیری از دانش او، ملازمش بودند مانند: شیخ شرف‌الدّین‌بن شیخ‌الاسلام و شیخ‌زین‌العابدین و محمّد بهوتی حنبلی و یس حمّصی و منصور طوخی و عبدالرّحمان محلّی، شهاب بشبیشی، و سیّد احمد حموی و عبدالرزّاق زرقانی و دیگران که قابل شمارش نیستند... از نوشته‌هایش شهرت نیافته جز حاشیه‌اش بر «المواهب اللدنیّة» در پنج جلد ضخیم...» ⁽¹⁾2 - شرقاوی در «التحفة البهیّة فی طبقات الشافعیّة» گوید: «استاد استادان اسلام، پادشاه علمای اعلام، شیخ نورالدّین علی شبراملسی، که کنیه‌اش «ابوالضیا» بود، دارای اخلاقی بسیار نیکو و سود فراگیر بود. در فروتنی و ادب و نداشتن ادّعای دانش در مرتبه‌ی والایی بود. همواره از استادانش خواستار دانش بود و در درس آنان حاضر می‌شد تا جایی که شیخ محمّد شوبری به او گفت: تا چه وقت از استادان خواستار دانشی و در درس‌هایشان حاضر می‌شوی؟ تو را مجبور می‌کنم که برای تدریس و بهره‌رسانی به طلبه‌ها بنشینی. پس به سخن او عمل کرد و دانش را خواند

و مردم از او بهره بردند و کتاب‌های بسیاری تألیف کرد...

در دیگر علوم شرعی و عقلی نیز پیشوا بود، از فقه و حدیث و تفسیر و اصول و معانی بیان و نحو و صرف و قرائت‌ها و دیگر علوم دینی. و علم وهبی لدنی بر او غالب بود.

روز پنج‌شنبه هجدهم شوّال سال 1087 درگذشت و در مقبره‌ی مجاورین کنار قبر شیخ حسن شرنبلانی دفن شد.»

3 - رضی‌الدّین شامی در کتاب «تنضید العقود السنیّة» و در حوادث سال مذکور، گوید: «در این سال عالم، علّامه شیخ الاسلام نورالدّین‌بن‌علی شبراملسی درگذشت. او رئیس علما و پیشگام فضلا بود، ریاست دانش در مصر و جاهای دیگر به او رسید.»

هم‌چنین نام او درکتاب‌های اجازه‌ها و استادان با احترام و بزرگ‌داشت کامل آمده است، ماند «کفایة المتطلع» و «الإمداد بمعرفة علوّ الإسناد» و «رسالة الشیخ احمد نخلی»...

120 - اثبات تاج سنبهلی

اشاره

شیخ تاج‌الدّین سنبهلی حدیث را در رساله‌اش درباره‌ی «الأشغال النقشبندیة» اثبات کرده است، آن‌جا که استادانش را در آن طریقه یاد می‌کند و گوید:

«این طریقت علیّه نقشبندیه را فقیر حقیر، کامل در نقصان و ناتوان در معرفت رحمان، تاج‌الدّین سنبهلی از مهدی زمان خواجه محمّد باقی گرفته است و او از مولا خواجکی امکنکی و او از مولا درویش محمّد و او از مولا محمّد زاهد و او از غوث اعظم خواجه عبیداللّه احرار، و او از شیخ الشیوخ یعقوب چرخی و او از خواجه کبیر، خواجه بهاءالدّین معروف به «نقشبند» و او از سیّد امیر کلال، و او از خواجه محمّد باباسمامی، و او از حضرت عزیزان خواجه علی رامتینی و او از خواجه محمود خیر فعنوی ، و او از خواجه ریوکری، و او از خواجه عبدالخالق غجدوانی و او از شیخ یوسف‌بن یعقوب‌بن ایّوب همدانی و او از ابوعلی فارمدی و

او از ابوالحسن خرقانی گرفته است.

و شیخ ابوعلی را نیز نسبت خدمت (خرقه) و هم‌نشینی و استفاضه به شیخ ابوالقاسم کرکانی می‌باشد. و از آن‌جا که نزد محقّقان شیوخ سه نفرند: شیخ خرقه، شیخ ذکر و شیخ هم‌نشینی. و شیخ هم‌نشینی در ارتباط، أتمّ و اکمل است و او شیخ حقیقی است. به‌ناچار نسبت شیخ ابوالقاسم را آوردیم که سلوک شیخ ابوعلی به او منتهی می‌شود و میان شیخ ابوالقاسم تا امام علیّ‌بن‌موسی الرّضا شش واسطه است که عبارتند از: «شیخ ابوعثمان مغربی، و ابوعلی کاتب و ابوعلی رودباری و بزرگ طایفه، جُنید بغدادی، و سری سقطی، و معروف کرخی.

و معروف کرخی نسبت دیگری هم دارد که او را به داود طائی از طریق حبیب عجمی از طریق حسن بصری پیوند می‌دهد. و کامل بودن نسبت او به «باب مدینة العلم» معروف و مشهور است.

و من در این‌جا به آغاز سخن باز می‌گردم، پس بدان: شیخ ابوالحسن‌خرقانی از روحانیّت ابویزید بسطامی گرفته است مانند رابطه اویس با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، منبع انوار، که بر او برترین درود و سلام و کامل‌ترین تحیّت‌ها باد.

و هم‌چنین است نسبت سلطان عارفان به روحانیّت جعفر الصّادق، و آن‌چه از خدمت و هم‌نشینی با او معروف شده، صحیح نیست و امام جعفر الصّادق با وجود انوار به ارث‌رسیده‌اش از نیاکان گرامی‌اش، به نیای مادرش قاسم‌بن‌محمّد بن‌ابوبکر صدّیق می‌پیوندد و او از فقهای هفت‌گانه در تابعان است که در علم ظاهر و باطن از همگی آنان کامل‌تر بود و به سلمان فارسی منسوب بود و سلمان با داشتن شرافت صحبت و هم‌نشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، طریقت را از صدّیق گرفته و او از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و طریقت دیگر برای امام جعفر از طرف پدر به جد است تا برسد به باب مدینة العلم که این طریق معروف است.»

سنبهلی و رساله اش

این رساله‌ی سنبهلی از رساله‌های معتبر نزد اهل سنّت است. شاه ولیّ‌اللّه پدر «دهلوی» در کتاب «الانتباه فی سلاسل أولیاء اللّه» گوید: «نویسنده می‌گوید: شیخ تاج‌الدّین سنبهلی، جانشین حضرت خواجه محمّد باقی، رساله‌ی مختصری در باب شغل‌های نقشبندیه دارد، و پدر بزرگوارم آن را بسیار می‌ستود. و خود از نسخه‌ی یکی از یاران شیخ تاج‌الدّین با خطّ خویش آن را رونویسی کرد و آنان را که خواهان بودند به عمل به آن راه‌نمایی می‌کرد. و من آن را نزد او با بحث و درایت خواندم و دوست داشتم که این‌جا به طور کامل آن را ذکر کنم... و توفیق به خداوند است.»

سپس شاه ولیّ‌اللّه تمام آن رساله را در کتابش آورده است.

و از افتخارات سنبهلی این است که از اساتید شاه ولیّ‌اللّه در طریقت است؛ بلکه از اساتید عبداللّه‌بن‌سالم بصری است که این خود یکی از استادان هفت‌گانه‌ای است که ولیّ‌اللّه دهلوی افتخار می‌کند که سندش به آنان می‌رسد. و در «الانتباه» بسیار آنان را می‌ستاید.

121 - روایت کردی کورانی

اشاره

ابراهیم‌بن حسن کردی کورانی شهرزوری شافعی در کتاب «النبراس لکشف الإلتباس الواقع فی الأساس» چنین می‌گوید:

«صلوات و سلام بر محمّد پیامبر برگزیده برای تبلیغ رسالت به ثقلین (جنّ و انس) برای ادای شکر نعمتش و بر برادرش و وصیّش و باب مدینة العلم او که جایگاهش جایگاه هارون به جز نبوّت است و ولی‌عهد او بعد از او در امّتش می‌باشد.

امّا برادری‌اش، در فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است: «تو در دنیا و آخرت برادرم هستی.» ترمذی از ابن‌عمر آن را روایت کرده است.

و امّا اینکه او باب مدینة العلم می‌باشد، پس در فرمایش ایشان صلی الله علیه و آله و سلم است که

فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» بزّار و طبرانی در کتاب «الاوسط» از جابربن‌عبداللّه و ترمذی و حاکم آن را از علی روایت کرده‌اند.

و امّا اینکه جایگاهش، جایگاه هارون است، در فرمایش ایشان صلی الله علیه و آله و سلم است که: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من، منزلت هارون نسبت به موسی را داشته باشی جز اینکه بعد از من پیامبری نیست؟» شیخان از سعدبن‌أبی‌وقّاص و امام احمد و بزّار از ابوسعید خدری، و طبرانی از اسماء بنت عمیس، امّ‌سلمة، ابن‌عمر، ابن‌عبّاس، جابربن‌سمرة، علی، براءبن‌عازب و زیدبن‌ارقم، آن را روایت کرده‌اند.

مؤلّف به این حدیث بر امامت علی علیه السلام در فصل سوم کتاب «الامامة» احتجاج کرده است. که به زودی ردّ آن خواهد آمد ان‌شاءاللّه‌تعالی و در آن دلالتی بر آن‌چه ذکر کرده‌اند، نیست.»

شرح حالش

1 - مرادی : «ابراهیم‌بن‌حسن کورانی شهرزوری شهرانی شافعی، ساکن مدینه‌ی منوّره، استاد، امام، عالم، علّامه، پایان‌بخش محقّقان، بزرگ مسندان، عارف باللّه‌تعالی، دارای تألیف‌های متعدّد، صوفی نقش‌بندی، محقّق با دقّت، دانا به آثار گذشتگان مسند تبارشناس ابوالوقت، برهان‌الدّین، در شوّال سال هزار و بیست و پنج به دنیا آمد، تألیف کرد و خودش دانش طلبید و به مدینه‌ی منوّره مسافرت کرد و در آن‌جا ساکن شد و از علمای برجسته‌ی آن‌جا بهره گرفت، نامش مشهور شد و منزلتش بالا گرفت و دانش‌جویانی از کشورهای دوردست به سویش شتافتند تا از او بگیرند و بیاموزند، و در مسجد شریف نبوی تدریس کرد، و کتاب‌های متعدّد سودمند نزدیک به صد جلد تألیف کرد، او کوهی از کوه‌های دانش و دریایی از دریاهای عرفان بود. در روز چهارشنبه بعد از ظهر هجدهم ربیع‌الثّانی سال یک‌هزار و یک‌صد و یک در خانه‌اش در مدینه‌ی منوّره درگذشت و در بقیع

دفن شد، خداوند متعال رحمتش فرماید.» ⁽¹⁾2 - شیخ احمد نخلی در «رساله‌اش درباره‌ی الأسانید» در بیان اساتیدش گوید:

«از آنان است، عالم، علّامه، دانشمند بخشنده، کسی که افکارش حکایت از درستی استنباط پیشینیان در تمام رشته‌ها داشت، پس شایسته بود که تألیفاتش با اشک چشم نوشته شود، و در راه تحصیل آن‌ها ثروت و خانواده و فرزندان داده شوند:

شیخ برهان‌الدّین، ابوالفضائل، ابراهیم‌بن‌حسن کردی کورانی شافعی صوفی، ساکن مدینه‌ی مشرّفه و دانشمند آن، خداوند متعال ما و مسلمانان را از او بهره‌مند سازد و او را مورد رحمت واسعه در دنیا و آخرت قرار دهد. آمین.» ⁽²⁾3 - سالم بصری در کتاب «الإمداد بمعرفة علوّ الاسناد» در ذکر اساتید پدرش گوید: «از آنان است: علّامه‌ی محقّق، ابراهیم‌بن‌حسن کورانی مدنی...»

4 - فخرالدّین اورنگ‌آبادی به هنگام نقل از او گوید: «زبدة المحدّثین، عمدة المحقّقین، پایه‌گذار قاعده‌های طریقت، جامع میان شریعت و حقیقت، سالک صراط مستقیم، شیخ ابراهیم کردی، استادِ استاد صاحب مقامات عالیه و کرامت‌های جلیّه شیخ ولیّ‌اللّه محدّث، در فن حدیث.»

5 - مولوی حسن زمان در کتاب فخر الحسن گوید: «این کردی نشانه‌ای از نشانه‌های خداوند متعال در هر دو علم اصول عقائد و اصول فقه و فرع‌های فقهی و علوم صوفی‌گری بود، و در زمان خودش مورد توجّه و اشاره در همه‌ی کشورها و در سایر چیزهایی که ذکر شد، بود و از هر گوشه و کناری مورد سؤال قرار گرفته بود، به آن‌ها پاسخ می‌داد و آن‌ها را به رساله‌ای تبدیل می‌کرد و در تمام رشته‌ها نوشته‌های بسیار و بی‌نظیری دارد که از آن‌ها دانش برتر و فضیلت بسیار او شناخته می‌شود.»

هم‌چنین، کردی از اساتید شاه ولیّ‌اللّه دهلوی است که متن گفته‌اش در کتاب «الإرشاد الی مهمّات الاسناد» چنین است:

«فصل - سپاس خدا را که سند من به هفت‌تن از اساتید باجلال گرامی، پیشوایان راهبر بزرگوار، از مشاهیر در حرمین محترم می‌رسد که همگان بر برتری آنان اجماع دارند: شیخ محمّدبن‌علاء بابلی، و شیخ عیسی مغربی جعفری، و شیخ محمّدبن‌محمّدبن سلیمان ردانی مغربی، و شیخ ابراهیم‌بن‌حسن کردی مدنی، و شیخ حسن‌بن‌علی عجیمی مکّی، و شیخ احمدبن‌محمّد نخلی مکّی، و شیخ عبداللّه‌بن‌سالم بصری سپس مکّی و برای هر یک از آنان رساله‌ای است که خود آن‌ها یا دیگران اسنادهای گوناگون خود را درِ دانش‌های مختلف گردآورده‌اند.»

و شایان ذکر است که: دهلوی به گفته‌ای از کردی در کتابش «التحفة» در پاسخ به استدلال به کلام خدای متعال «انّما ولیّکم اللّه...» استفاده کرده است.

پس استدلال او به کلام او در آن‌جا و اعراض او در این‌جا از سخن او نسبت به حدیث «مدینة العلم» شگفت‌انگیز است.

122 - اثبات کردی بصری

شیخ اسماعیل‌بن‌سلیمان کردی بصری، حدیث «مدینة العلم» را با اطمینان به آن، اثبات کرده است. او در کتابش، «جلاء النّظر فی دفع شبهات ابن‌حجر» در جهت باطل‌کردن سخن ابن‌تیمیّه‌ی ناصبی معاند که به امیرالمؤمنین علیه السلام خطا نسبت می‌دهد، چنین می‌نویسد:

«بپرهیز از مغرورشدن به آثار و احوال ظاهری از پوشیدن لباس‌های فقیرانه مانند پوشیدن خرقه‌ها و عصا به دست گرفتن و غیره، چون این‌ها برای کسی که به آن‌ها متّصف شده، سودمند نیست، در حالی که چیزی از معرفت خداوند ندارد، بلکه کسی که به آن‌ها متّصف است، با خودبینی، به اساتید انتقاد می‌کند. از آن‌جا که او حقیقت امر را تنها نزد خود و نه دیگری می‌بیند و بسیاری از چنین مردمانی این حالت در وادی‌های حیرت به هلاکت رسیدند، چون دچار جهل مرکّب شدند و نمی‌دانند و نمی‌دانند که نمی‌دانند، مانند ابن‌تیمیّه، ابن المقریء، و سعد تفتازانی، و ابن‌حجر عسقلانی و دیگران، و اعتراض آنان بر معاصران و مردگان پیش از خود،

دلیل بر منحصر کردن راه حق تنها نزد خویش است نه دیگری. ابن‌تیمیّه چیزهایی دیگر را هم افزوده است؛ از جمله آن‌چه فقیه ابن‌حجر هیتمی در فتواهای حدیثی خود از برخی بزرگان عصر خود آورده است: «خود شنیده است که می‌گفت: - بر منبر مسجد جبل در صالحیه آقایمان عمر دارای اشتباهاتی است و چه اشتباهاتی! و آقایمان علی هم در بیش از سی‌صد محل خطا کرده است. پس به زعم تو چگونه برای تو درستی حاصل می‌شود هنگامی که عمر و علی خطا می‌کنند؟

آیا فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در حقّ آقایمان علی نشنیده‌ای که فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است؟...»

123 - روایت زرقانی مالکی

اشاره

محمّدبن عبدالباقی بن‌یوسف ازهری زرقانی مالکی در شرح نام‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گوید: «شهر دانش؛ همان‌گونه که صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ترمذی و حاکم آن روایت را صحیح دانسته‌اند و دیگران از علی و هم‌چنین حاکم و طبرانی و ابوالشیخ و دیگران از ابن‌عبّاس. و درست آن است که حدیثی حسن می‌باشد، همان‌گونه که دو حافظ علایی و ابن‌حجر گفته‌اند. نه ساختگی آن‌گونه که ابن‌جوزی ادّعا کرده است و نه صحیح آن‌گونه که حاکم گفته است ولی در میان محدّثان کسانی هستند که حسن را صحیح می‌نامند.» ⁽¹⁾

شرح حالش

مرادی در شرح حال او گوید:

«محمّد زرقانی‌بن عبدالباقی‌بن یوسف ازهری مالکی مشهوربه «زرقانی» امام محدّث، زاهد هوشیار، فقیه علّامه،از پدرش واز نورعلی شبراملسی واز شیخ محمّد بابلی و دیگران دانش آموخت. و کتاب‌هایی دارد مانند شرحی بر الموطأ، شرحی بر

المواهب و غیره. و از شیخ محمّدبن‌خلیل عجلونی دمشقی، و جمال عبداللّه شبراوی هم درس گرفت، وفاتش به سال 1122 است؛ خدایش رحمت کند.» ⁽¹⁾

«شرح المواهب»

در کتاب «کشف الظنون» درباره‌ی این‌کتاب چنین آمده است: «شرح المواهبِ مولا، علّامه، خاتم المحدّثین، محمّدبن عبدالباقی‌بن یوسف زرقانی مصری مالکی متوفّای سال 1122، شرح کاملی است در چهار جلد، در آن بیشتر حدیث‌های روایت‌شده در شمائل مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم و سیره و صفات شریف آن بزرگوار را گرد آورده است، خداوند جزای خیر و رحمت واسعه عطایش فرماید.» ⁽²⁾وزینی دحلان این کتاب رادرمدارک کتاب «سیره» خودآورده وگفته است که:

«این‌کتاب‌ها صحیح‌ترین‌کتاب‌های نوشته‌شده دراین زمینه است...». هم‌چنین خود نویسنده‌ی آن، زرقانی، در آغاز کتاب به اعتبار آن اشاره کرده است... .

124 - اثبات سالم بصری

اشاره

سالم‌بن عبداللّه‌بن سالم بصری شافعی در کتاب «الامداد بمعرفة علوّ الاسناد» گوید: «امّا سلسله‌ی طریقت نقشبندیه؛ شیخ والد که خداوند حفظش فرماید از استادش عبداللّه باقشیر و او از شیخ عارف، تاج‌الدّین عثمانی نقشبندی و او از خواجه محمّد باقی گرفته است» تا آخر آن‌چه پیشتر در شماره‌ی (120) آمد.

شرح حالش

شیخ سالم‌بن عبداللّه بصری از مشایخ اجازه دهنده‌ی علمای بزرگ است مانند: شیخ محمّدبن محمّد امیر ازهری مالکی که در «رساله اسانید» او آمده است، و شاه ولیّ‌اللّه دهلوی که در «الارشاد إلی مهمّات الاسناد» آمده، و شوکانی آن‌گونه که در «إتحاف الأکابر بأسناد الدّفاتر» آمده است؛ و دیگران.

125 - اثبات برزنجی مدنی

اشاره

محمّدبن عبدالرّسول برزنجی کردی مدنی در کتاب «الإشاعة فی اشراط السّاعة» پس از نقل داستان ساختگی آموختن خضر از ابوحنیفة از کتاب «المشرب الوردی فی مذهب المهدی نوشته‌ی علی قاری» گوید:

«شیخ علی گفت: پوشیده نماند که این داستان با توجه به رکیک‌بودن و لحنش از سخنان بعضی از ملحدان کوشا در تباهی دین است، چون حاصلش این است که: آن خضری که خداوند متعال در حقّش می‌فرماید: «بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که رحمتی از سوی خودمان به او دادیم و دانشی از خودمان به او آموختیم» ⁽¹⁾و موسی علیه السلام از او آموخته، شاگرد ابوحنیفه بوده است (!) و چه فهم سریعی داشته این شاگرد که در مدّت سه سال آموخت آن‌چه را که خضر در مدّت سی‌سال از ابوحنیفه در حیات و مماتش آموخته بود! و شگفت‌آورتر آنکه ابوالقاسم قشیری در طبقات حنفی‌ها به شمار نیامده است! و شگفت‌انگیزتر از خضر اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را درک کرده ولی اسلام را از ایشان نیاموخته است و نه از دانشمندان اصحاب مانند علی باب مدینة العلم و داورترین یاران!...»

شرح حالش

مرادی گوید: «محمّد برزنجی ابن عبدالرّسول‌بن عبدالسیّدبن عبدالرّسول بن قلندربن عبدالسیّد که نسب او به آقایمان حسن‌بن علیّ‌بن ابی‌طالب پیوند دارد شافعی است که اصلاً برزنجی و تولّدش هم در آن‌جاست، محقّق با دقّت، دانشمند یگانه بخشنده، در شهر زور شب جمعه دوازدهم ربیع‌الأوّل سال یک هزار و چهل متولّد شد، در آن‌جا رشد یافت و قرائت قرآن و تجوید آن را از پدرش آموخت و به وسیله‌ی او دیگر دانش‌ها را فرا گرفت... سپس ساکن مدینه‌ی شریفه شد و ریاست تدریس را عهده‌دار شد و از بزرگان آن شد و کتاب‌های شگفت‌انگیزی نوشت... و به

طور کلّی از دانشمندان یگانه در علم و عمل بود، مرگش در اوّل محرّم سال هزار و یک‌صد وسه بود و در مدینه دفن شد؛ خدای متعال رحمتش فرماید.» ⁽¹⁾

126 - روایت بدخشانی

میرزا محمّدبن‌معتمد خان حارثی بدخشانی این حدیث را چنین روایت می‌کند: «نقل می‌کند بزّار از جابربن‌عبداللّه، و عقیلی و ابن‌عدی از ابن‌عمر و طبرانی از هر دو، و حاکم از علی و ابن‌عمر، و ابونعیم در «المعرفة» از علی که گفتند:

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و طبرانی در روایتی از ابن‌عبّاس مرفوعاً افزوده است: پس هر کس دانش را خواهد، باید از درش وارد آن شود.»

این حدیث به رأی حاکم صحیح است و ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و آن را در «الموضوعات» آورده است. و حافظ ابن‌حجر گفته است: خلاف قول هر دو نفر درست است. پس حدیث حسن است نه صحیح و نه ساختگی. و این حدیث نزد ترمذی و نزد ابونعیم در «الحلیّة» از علی با این لفظ است: «من خانه‌ی حکمتم و علی در آن است.» ⁽²⁾هم‌چنین در کتاب «مفتاح النجا» آن را روایت کرده و سپس گوید:

«گویم: بیشتر پژوهشگران از محدّثان بر آنند که این حدیث حسن است؛ بلکه حاکم گفته، صحیح است و ابن‌جوزی در اینکه آن را در شمار اخبار ساختگی آورده، به خطا رفته است.» ⁽³⁾و در کتاب «تحفة المحبّین» هم آن را چنین روایت کرده است: «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» ر، طس از جابربن‌عبداللّه. عق، طب، عد از ابن‌عمر. عم

(ابونعیم) در «المعرفة» از علی. ک (حاکم) از هر دو نفر آخری.

گویم: این حدیث را حاکم صحیح دانسته و ابن‌جوزی با او مخالفت کرده و آن را در الموضوعات آورده است. و حافظ ابن‌حجر گفته است: حق بر خلاف قول هر دو نفر آنان است. پس حدیث حسن است نه صحیح و نه ساختگی. من شهر دانشم و علی در آن است، پس هر کس دانش را خواهد، باید از در آن نزد آن بیاید.

طبرانی از ابن‌عبّاس.» ⁽¹⁾

127 - اثبات صدر العالم

محمّد صدر العالم ⁽²⁾حدیث را اثبات کرده؛ آن‌جا که تمام سخن حافظ، سیوطی در «جمع الجوامع» را آورده است که متن آن در جای خود (شماره‌ی 88) آورده شد.

128 - روایت شاه ولیّ اللّه

اشاره

شاه ولیّ‌اللّه پدر «دهلوی» در چند جای کتابش «قرّةالعینین» به عنوان حدیث مسلّم، این حدیث را به طور مرسل آورده است، از جمله در بیان فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام گوید: « حضرتش صلی الله علیه و آله و سلم به دانش او گواهی دادند با فرمایش «أنا مدینة العلم و علیّ بابها.» و به برتری او در داوری با فرمایش: «داورترین شما علی

است.»

و هم‌چنین گوید: «ایشان صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم و علیّ بابها.»

و نیز گوید: «نکته‌ی هفتم: خداوند متعال خواستار گسترش دینش در همه‌ی آفاق به وسیله‌ی پیامبرش شد. و این نمی‌شد جز از طریق دانشمندان و قاریانی که قرآن را از ایشان صلی الله علیه و آله و سلم آموختند. پس خداوند سبحان بر زبان ایشان صلی الله علیه و آله و سلم فضایل گروهی از صحابه را آشکار فرمود تا مردم را به یادگیری دانش و قرآن از آنان ترغیب کند و آن فضیلت‌ها به منزله‌ی اجازه‌های محدّثان به شاگردان خود درآمد تا اینکه کسانی که رجال را به اقوال نمی‌شناسند، اقوال را به رجال بشناسند. و علمای اصحاب در این فضیلت‌ها مشترک بودند همان‌گونه که کتاب‌های حدیث آن را بازگو می‌کنند و از این باب است: «من شهر دانشم و علی درِ آن است و قرائت‌کننده‌ترین شما أُبی است و داناترین شما به حلال و حرام معاذ است.»

و شاه ولیّ‌اللّه در کتاب «إزالة الخفا فی سیرة الخلفا» در بزرگواری‌های امیرالمؤمنین علیه السلام گوید:

« از ابن‌عبّاس نقل شده است که گفت: رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهر دانشم و علی درِ آن است، پس هر کس دانش را خواهد باید نزد آن در بیاید. و از جابربن‌عبداللّه نقل شده که می‌گفت: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: «من شهر دانشم و علی در آن است، و هر کس دانش را خواهد، باید نزد آن در بیاید.»