هدایتگران راه نور زندگینامه چهارده معصوم علیهم السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه:مدرسی، سیدمحمدتقی، 1945 - م.

عنوان قراردادی:النبی و اهل بیته.

عنوان و نام پديدآور:هدایتگران راه نور: زندگینامه چهارده معصوم علیهم‌السلام/ محمدتقی مدرسی؛ مترجم محمدصادق شریعت.

مشخصات نشر:تهران: محبان الحسین(ع)، 1380.

مشخصات ظاهری: 1016 ص.

شابک:35000 ریال: 964-5648-99-8 ؛ 37000 ریال (چاپ دوم) ؛ 60000 ریال (چاپ سوم) ؛ 125000 ریال (بدون قاب): چاپ چهارم: 979-964-564-899-9 ؛ 150000 ریال (با قاب)

يادداشت:چاپ دوم: 1381.

يادداشت:چاپ سوم: 1386.

يادداشت:چاپ چهارم: پاییز 1388.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:زندگینامه چهارده معصوم علیهم‌السلام.

موضوع:چهارده معصوم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده:شریعت، محمدصادق، 1343 -، مترجم

رده بندی کنگره:BP36/م36ن2041 1380

رده بندی دیویی:297/95

شماره کتابشناسی ملی:م‌79-20567

اشاره

هدایتگران راه نور

زندگینامه چهارده معصوم علیهم‌السلام

محمدتقی مدرسی

مترجم محمدصادق شریعت.

پيشگفتار مؤلّف

بسم اللّه الرحمن الرحيم

الحمد للّٰه، وصلّى اللّٰه على محمّد و آله الطاهرين.

هر كس كه در برابر شخصيت ارجمند رسول اكرم حضرت محمّد صلى الله عليه و آله واهل بيت او قرار گيرد، شخصيتهاى كه خداوند آنها را به عنوان پر افتخارترين و شكوهمندترين انسانها در پهنۀ هستى آفريد ، به حيرت و شگفتى دچار مى‌شود.

شخصيت اهل بيت عليهم السلام در حقيقت تابلوى زيبا وارزشمندى هستند كه بر آن تمام نشانه‌هاى برترى و جمال نقش بسته است و چشم ودل بينندگان را به خود خيره مى‌سازد.

خواه اين بيننده مسلمان باشد يا غير مسلمان وخواه از كُنه جمال وكمال معنايى دريابد يا درنيابد. اين تابلوى خيره كننده خود آنچنان آشكار و روشن است كه هر كس بدان چشم بدوزد مجذوب زيباييهاى آن مى‌شود.

اين تابلوى شكوهمندى كه اينك بر سر آنم تا به وسُع خود گوشه‌اى از آن را بنمايانم، چيزى نيست مگر تابلوى تاريخ و زندگى پيامبر اسلام، واهل بيت عصمت وطهارت است.

البته انجام چنين كارى بر من سخت گران است. چرا كه من در حقيقت مى‌خواهم تمام مظاهر جمال و كمال را در قطعه‌اى كوچك بگنجانم!!

از اين رو يادآورى مى‌كنم كه هرگونه نقص وكاستى در هر گوشه از اين تابلوى حيرت انگيز، به معنى كمبود ونارسايى در حقيقت تاريخ معصومين عليهم السلام نيست،

بلكه نقص از جانب قلمى است كه كوشيده است اين تابلو را ترسيم كند. چون من خواسته‌ام دنيا را با آن همه وسعت وعظمت، در مكانى كوچك و تنگ جاى دهم! بنابراين در همين جا از هر كمبودى كه در اين قطعه از اين تابلو به چشم مى‌خورد، پوزش مى‌طلبم و از خداى توانا خواهانم كه اين وجيزه را به ديدۀ قبول از من بپذيرد.

وهو المستعان

سيّد محمّدتقى مدرّسى

پيشگفتار ناشر

انسان هميشه مى‌كوشد تا از زواياى زندگى رهبران و بزرگان خود آگاهى يابد ، و از آنان درس عظمت واسرار سعادت وعلل وعوامل پيروزى و كاميابى را الهام گيرد. اما وقتى اين مسئله به زندگى پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله و سلم واهل بيت وى پيوند مى‌خورد ، تفاوت بزرگى در آن پديد مى‌آيد. در اينجا مسئله ، از قالب تمايل به خواندن زندگينامه‌هاى بزرگان و نام آوران ، بيرون مى‌رود وبُعدى دينى و وجوبى به خود مى‌گيرد. از اين رو بررسى وشناخت زندگى رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم وائمه اطهار عليهم السلام نه تنها ضرورى بلكه به خاطر عوامل ذيل واجب است:

1 - ما بر شناخت كامل قرآن كريم وتعاليم آسمانى توانا نخواهيم بود ، مگر آنكه زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و أهل بيت عليهم السلام واوضاع وشرايط حاكم بر عصر آنها را به دقت بررسى ومطالعه كنيم تا دريابيم كه معصومين عليهم السلام چگونه با عوامل فساد و تباهى دوران خود روبرو شدند و چطور پايه‌هاى ساختار نوين الهى يعنى اسلام را بنا نهادند.

2 - همۀ ما مورد خطاب قرآن كريم هستيم و اوامر قرآنى به قصد نجات ما از دوزخ ، متوجه تمامى ماست. در اين عرصه است كه ما به پند آموزى از تجارب ديگران نيازمنديم.

در اين ميان هيچ كس بهتر از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم واهل بيت او نيست.

بنابراين ما نيز بايد از آن بزرگواران پيروى كرده و تاريخ درخشان آن مناديان نور را مورد بررسى قرار دهيم.

«انتشارات محبّان الحسين عليه السلام » اميدوار است با چاپ كتاب « هدايتگران راه نور » نوشته مرجع عاليقدر حضرت آيت اللّٰه العظمى حاج سيد محمدتقى مدرسى دام ظله، كه اكنون پنجمين چاپ آن به بازار كتاب و علاقه‌مندان اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم السلام تقديم مى‌گردد ، گامى در جهت معرفى اسلام ناب محمدى براى نسل جوان و نوپاى اين مرز وبوم برداشته باشيم.

از خداوند سبحان خواستاريم كه ما را در كسب رضاى خود موفق داشته و از سرچشمه هدايت پيامبر وائمه هُدى عليهم السلام سيراب نمايد.

ومن اللّٰه التوفيق.

انتشارات محبّان الحسين عليه السلام

نخستين معصوم پيامبر گرامى اسلام

اشاره

حضرت محمّد مصطفى صلى الله عليه و آله

زندگينامه

نام : محمد ، احمد

پدر و مادر : عبداللّٰه - آمنه

شهرت : رسول اللّٰه ، خاتم پيامبران

كنيه : ابوالقاسم

زمان ومحل تولد : سحرگاه روز جمعه 17 ربيع الاول 571 ميلادى ( چهل سال قبل از بعثت ) در مكّه.

دوران نبوت : 23 سال ، از 40 سالگى تا 63 سالگى ، 13 سال در مكّه ، 10 سال در مدينه ، آغاز نبوت ، 27 ماه رجب.

زمان و محل رحلت : روز دوشنبه 28 ماه صفر سال 11 هجرى ، در مدينه منوره در سن 63 سالگى رحلت نمود .

محل دفن : مرقد شريفش ، كنار مسجد النبى در مدينه منوره مى‌باشد.

دوران عمر : در سه بخش :

1 - قبل از نبوت ( چهل سال ).

2 - بعد از نبوت در مكه ( 13 سال ).

3 - بعد از هجرت از مكّه به مدينه ، وتشكيل حكومت اسلامى ( حدود ده سال ).

پيش از بعثت

مكّه مكرّمه

شهرى از ديار حجاز كه سابقه بناى آن به دوران حضرت ابراهيم خليل عليه السلام باز مى‌گردد.

ابراهيم به امر خدا مأمور شد تا همراه با شمارى از فرزندانش به سرزمين حجاز كوچ كنند ؛ و در آنجا خانه‌اى براى خداوند بنيان نهند تا در آن خداى يگانه را پرستش كنند ، و براى او انباز و همتايى قرار ندهند. ابراهيم بدان ديار آمد و خانه‌اى در آنجا بنا كرد ؛ كه « كعبه » نام گرفت.

سپس از سُلالۀ ابراهيم عليه السلام ، قبايل ديگرى پديد آمدند كه بعداً هويت عربى به خود گرفتند. يكى از اين قبيله‌ها « قريش » ⁽¹⁾نام داشت.

اين قبيله به ده شاخه تقسيم مى‌شد و هريك از آنها از سياست و استقلال ويژه‌اى برخوردار بودند. و نظام قبيله‌اى خاصى بر هريك از آنها حكومت مى‌كرد. بنابر اين هر قبيله رئيس بانفوذ و مقتدرى داشت ، كه ديگر افراد قبيله كاملاً در زير فرمان وى بودند.

بنى‌هاشم

يكى از اين قبايل دهگانه قريش ، « بنى هاشم » نام داشت. همچنان كه قبيله‌اى ديگر از آنان « بنى اميه » خوانده مى‌شد. قبيلۀ « بنى هاشم » همان قبيله‌اى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله بدان انتساب دارد. زيرا او از نوادگان عبدالمطلب بود كه در زمان خود ، در ميان فرزندان هاشم ، بزرگ قبيله به شمار مى‌آمد.

عبداللّٰه و آمنه

چنانكه گفته شد ، عبدالمطلب ، بزرگ و فرمانفرماى بنى هاشم بود. وى ده فرزند داشت ، كه كوچكترين و برترين آنان « عبداللّٰه » خوانده مى‌شد. در نزديكى مكّه قبيله‌اى به اسم « بنى زهره » ، منشعب از نسل « زهرة بن كلاب بن جرة » زندگى مى‌كرد. در ميان اين قبيله زنى به نام « آمنه » دختر يكى از بزرگان قبيلۀ زهره به نام « وهب بن عبد مناف » نيز مى‌زيست. چون عبداللّٰه ، جوانى برومند شد ، پدرش « آمنه » را به همسرى وى برگزيد ، و مراسم ازدواج به بهترين شكل انجام گرفت.

ميلاد فرخنده

هنوز مدتى سپرى نشده بود كه « آمنه » باردار شد و نطفۀ پاك بهترين مخلوق خداوند در رحم او جاى گرفت. امّا عبداللّٰه پدر بزرگوار آن‌حضرت ، براى بازرگانى به سوى شام روانه شد ؛ چون به شهر « يثرب » - كه بعداً « مدينة الرسول » نام گرفت - رسيد دنيا را بدرود گفت و پيامبر يتيم به دنيا آمد.

ميلاد مبارك آن‌حضرت ، با حوادث شگفت‌انگيزى همراه بود. چون به دنيا

آمد آتشكده فارس به سردى و خاموشى گرائيد و درياچه ساوه ⁽¹⁾خشك شد و كنگره‌هاى كاخ كسرى ، پادشاه ايران ، درهم شكست و بتها واژگون شدند.

دوران شيرخوارگى

با به دنيا آمدن اين كودك ، خاندان بنى هاشم جشنى باشكوه برگزار كردند. چراكه عبداللّٰه بيش از ديگر فرزندان بنى هاشم در نزد آنان محبوب بود و از اين گذشته ، دست تقدير نهال عمر وى را در عنفوان جوانى از بيخ بركنده بود. فوت عبداللّٰه ، در قلب بنى هاشم شكافى بزرگ و در جانهاشان زخمى عميق برجاى نهاده بود. بنابراين ، ميلاد محمد صلى الله عليه و آله مى‌توانست مرهمى براى اين همه درد و جراحت باشد. او مى‌توانست جاى خالى پدرش را پُر كند و ياد آن جوان بزرگوار را در دلها زنده سازد.

يكى از عادات بزرگان مكّه آن بود كه از ميان قبايل صحرانشين دايه‌اى براى پرورش فرزندان شيرخوار خود برمى‌گزيدند تا فرزندان آنها تحت تأثير تربيت اين قبايل ، قوى و به دور از هرگونه ناتوانى جسمى و روحى پرورش يابند. از اين رو ، عبدالمطلب ، بزرگ بنى هاشم و سرپرست محمد ، زنى پاك دامن از بهترين قبايل عرب و خوش خوى‌ترين آنها برگزيد ، تا محمد را شير دهد و او را در دامان پاك خود تربيت كند. اين زن « حليمه » نام داشت و به قبيلۀ « بنى‌سعد » كه در اطراف شهر طائف زندگى مى‌كردند ، منسوب بود.

اين كودك خجسته ، در دامان قبيله‌اى صحرانشين جاى گرفت. آنان به ديدۀ محبت و دوستى به وى مى‌نگريستند. چراكه قدوم مبارك محمد ، خير و بركتد.

بسيارى براى آنان به ارمغان آورده بود. محمد در ميان آن قبيله به سرعت رشد مى‌كرد و پرورش مى‌يافت.

چون به شش سالگى رسيد ، همراه مادرش در سفرى آكنده از مهر و محبت عازم يثرب ( مدينه ) شد. و چون از يثرب بازگشتند « آمنه » در « ابواء » بدرود حيات گفت و پسرش را يكّه و تنها در دنيا باقى گذارد. بدين‌سان آن‌حضرت پدر و مادر خود را در كودكى از دست داد و يتيم ماند.

هنگامى كه به هشت سالگى رسيد ، سرپرست و جدش عبدالمطلب نيز از دنيا رفت و كفالت آن‌حضرت را برعهدۀ ابوطالب نهاد. بعلاوه رياست قبيلۀ بنى هاشم ، و نيز مسئوليّت پذيرايى از حجاج خانه خدا به ابوطالب واگذار گرديد.

ابوطالب تنها ، سرپرست پيامبر نبود. بلكه مانند پدرى مهربان و دلسوز با آن‌حضرت رفتار مى‌كرد. او به خاطر وفادارى به حقوق برادرش و اطاعت از امر پدر و اداى مسئوليّت ، رياست بر بنى هاشم و نيز به خاطر عمل به وظيفه انسانى مقدّس خويش لحظه‌اى در رسيدگى به محمد كوتاهى نمى‌ورزيد. او محمد را با خود به انجمنهاى عمومى ، و حتى جاهايى كه ورود به آنجا براى غير اشراف و بزرگان ممنوع بود ، مانند دار الندوه كه به مثابۀ تشكيلات نخست وزيرى در مملكت بود و كسى جز سران قبايل را در آن راه نمى‌دادند ، با خود مى‌برد. اين همه براى آن بود كه ابوطالب بسيار بر زندگى و نحوۀ تربيّت محمّد ، دقت به خرج مى‌داد. تا آنجا كه وقتى مى‌خواست همراه با كاروان بازرگانى قريش كه هر ساله در زمستان به سوى يمن و در تابستان به سوى شام در حركت بود همراه شود ، مجبور شد محمّد را نيز با خود ببرد درحالى كه محمد چندان سن و سالى نداشت ، و هنوز آمادگى لازم براى چنين سفر پرخطرى را در خود نيافته بود.

وقتى كاروانيان راه سفر در پيش گرفتند ، امرى شگفت‌آور كه قبلاً نظير آن را

نديده بودند ، توجهشان را به خود جلب كرد.آنان متوجّه شدند پاره‌اى ابر در طول راه بر سر قافله سايه گسترده و آنان را از گرماى آزاردهندۀ خورشيد در امان نگه داشته است و بدين‌ترتيب آن سفر پر رنج را به مسافرتى خوش و راحت تبديل كرده است.

بحيراى راهب

در نزديكى شهر قديمى بُصرى ، معبدى بود كه عابدى مسيحى در آن زندگى مى‌كرد.

در ميان مردم مشهور بود كه اين عابد صاحب كرامات و پيشگوييهاى راستين است.

اين راهب ، به كاروانهاى تجارى كه از اين منطقه به سوى شام يا حجاز مى‌رفتند ، هرگز توجهى نمى‌كرد. زيرا وى خود را در وقتى كه آنان بدو محتاج بودند ، از ايشان بى‌نياز مى‌ديد.

كاروان تجارى قريش نيز چندين بار از اين منطقه گذشته بود ، ولى اين راهب نه بدانان نگريسته ، و نه دربارۀ آنان انديشه كرده بود. امّا اين بار گويى همه چيز تغيير يافته بود.

پيش از آنكه كاروان قريش برسد ، حاضران مشاهده كردند كه راهب چشم به صحرا دوخته و منتظر است ، سپس صورت خود را به آسمان متوجه كرد گويى چيزى در زمين و چيزى در آسمان مى‌جويد. هنگامى كه كاروان نزديك شد ، مردم ديدند كه راهب به پاره ابرى كه در آسمان با قدمهاى اسبان و شتران همراهى مى‌كند ، مى‌نگرد. وقتى كاروان قريش به ميدان مقابل معبد رسيد ، راهب از آنان دعوت كرد آن شب را در صومعه وى به صبح برسانند. حاضران از اين كار بى سابقه وى شگفت‌زده شدند. امّا اندكى بعد راهب با سخنان صريحى كه بر سر سفرۀ شام ايراد كرد ، شگفتى آنان را از ميان برد. وى گفت علّت

گراميداشت قريش از سوى من تنها به خاطر وجود اين كودك خجسته در ميان ايشان است. آنگاه رسالت مقدّس آن‌حضرت را درآينده ، بدانان نويد داد.

اين بشارت ، بار ديگر در شام تكرار شد. در آنجا پيامبر صلى الله عليه و آله با راهب ديگرى به نام « ابوالمويعب » ديدار كرد و آن راهب به مردم مژده داد كه اين « پيامبر آخر الزمان » است.

خردمند و پاكدامن

پيامبر از اين سفر به مكّه بازگشت. همراهانش كه در اين سفر از وى كرامتها و بزرگواريهاى بسيار ديده بودند چون بازگشتند ، برخى از آنچه را كه رخ داده بود براى ديگر مردمان بازگفتند. و بدين‌ترتيب پيامبر در ميان آنان به نيكى و بزرگى شهره شد.

كارهاى نيكى كه از پيامبر سر مى‌زد ، موجب مى‌شد كه وى در ديدۀ مردم صاحب ارج و احترام گردد. وقتى سيل ، ساختمان كعبه را ويران كرد ، قريش دست به كار ترميم خرابيها شد ؛ امّا دربارۀ اينكه چه كسى « حجر الاسود » را در جاى خود نصب كند و اين افتخار را به خود اختصاص دهد ، اختلاف درگرفت. اين اختلاف به جاى باريكى منتهى شد ، تا آنكه خردمندان قريش گفتند : بايد به فرمان نخستين كسى كه بدين جا داخل مى‌شود تسليم شويم.

ديگران نيز اين رأى را پذيرفتند و چشم به راه نخستين كسى ماندند كه از در وارد شود.

ناگهان چهرۀ محمد صلى الله عليه و آله پديدار شد و همه آنان يكصدا گفتند : اين امين است. ما به حكم او راضى هستيم. پيامبر فرمود : پارچه‌اى آوردند و سپس دستور داد هريك گوشه‌اى از آن پارچه را گرفتند و خود سنگ را در ميان آن نهاد و چون پارچه را بلند كردند و به محاذى ديوار رساندند ، آن‌حضرت با دست خود سنگ را در جايگاهش قرار داد و با اين داورى عادلانه حقوق همۀ

قبايل را حفظ كرد ، و خود نيز به افتخار نصب حجر الاسود نايل آمد. قريش با اجراى اين حُكم به افتخار و سرورى فراوان دست يافتند.

در آن زمان اخلاق زشت و ناپسند به صورتى زننده در ميان جوانان شايع بود ، به گونه‌اى كه در ميان اعراب آن روز ، به جز شمارى اندك ، همۀ جوانان به محيط فاسد و گناه‌آلود زمان خود گرفتار بودند ، امّا با اين وجود هيچ يك از اعراب معاصر پيامبر و كسانى كه روزگار جوانى آن‌حضرت را زير نظر داشتند ، يك مورد گرايش به باطل يا شركت در مجامع لهو و لعب براى او ثبت نكرده‌اند ، بلكه برعكس مردم همۀ معانى بزرگوارى و شرف و ارزشهاى والاى انسانى را در وجود اين جوان بزرگوار مشاهده مى‌كردند.

معروف است كه آن‌حضرت از بزرگان و رؤساى مكّه درخواست كرد ، مجمعى براى دفاع از حقوق ضعيفان و كمك به آنان تشكيل دهند. افراد پاك سرشت از پيشنهاد حضرت استقبال كردند و براى پرداختن به اين مهم سوگند شرف خوردند. اين پيمان به نام « حلف الفضول » خوانده شد. اين پيمان چه با پيشنهاد پيامبر استوار شده باشد يا با پيشنهاد شخصى ديگر ، پيامبر همواره در آن حضور مى‌يافته ، و پس از رسالتش نيز آن را تمجيد كرده است. آن‌حضرت دربارۀ اين پيمان مى‌فرمود : « با عموهاى خود در خانۀ عبداللّٰه بن جدعان شاهد انعقاد اين پيمان بودم ، من اين پيمان را با شتران سرخ موى هم عوض نخواهم كرد. و اگر در زمان اسلام هم بدين پيمان فراخوانده مى‌شدم ، بازهم بدان پاسخ مى‌گفتم ».

امين و دانا

چون مكّيان بر برتريهاى اخلاقى و بزرگواريهاى معنوى آن‌حضرت واقف شدند ، وى را بر كارهاى خود امين شمردند و امانتهاى خود را به او سپردند و او

را محرم اسرار خود دانستند و در مسايل مهم خويش با وى به مشورت نشستند. محمّد در ميان آنان به فردى امين ، راستگو و دانا مشهور بود. دربارۀ كفيل وى ، ابوطالب ، نيز بايد بدانيم كه پيامبر نسبت به او وفادار بود و در حقّ او نيكى مى‌كرد. ابوطالب مردى تنگدست و عيالمند بود. از آنجا كه وى مسئوليّت سنگين رياست بنى هاشم را برعهده داشت پيش از هر چيز به مال نيازمند بود و با اين حال درآمد اندكى داشت. به اين سبب پيامبر از اوان كودكى در اين انديشه بود كه كارى انتخاب كند تا اندكى از بار سنگين مسئوليّت كفالت ابوطالب بكاهد. از اين رو به شبانى روى آورد كارى كه در شأن كودكان عرب در مكّه بود.

با اين تفاوت كه وى با اين كار شايستگيهاى لازم را براى به دوش گرفتن بار سنگين رسالت را نيز كسب مى‌كرد. چراكه خداوند هيچ پيامبرى را به رسالت برنيانگيخت مگر آنكه روزگارى از زندگى‌اش را به شبانى پرداخته بود.

ازدواج فرخنده

روزها گذشت. پيامبر جوانى برومند شد و پيشۀ شبانى شايستۀ كسى به سن و سال او نبود. از اين رو به بازرگانى روى آورد. او نيز مانند ديگر تجّار مكّه كه مالى از خديجه ، زن ثروتمند مكى ، مى‌گرفتند و با آن به تجارت مى‌پرداختند و سود حاصل از آن را ميان خود و خديجه تقسيم مى‌كردند ، مالى از خديجه گرفت و به تجارت پرداخت.

هنگامى كه محمد صلى الله عليه و آله با مال خديجه به تجارت روى آورد ، كاروان تجارى او موفق‌ترين كاروانهايى شد كه تا آن وقت با مال خديجه تجارت كرده بودند.

در اين سفرهاى تجارى ، معجزات فراوانى از پيامبر صادر شده بود كه چون آنها را براى خديجه بازگو كردند ، وى به ازدواج با محمّد تمايل فراوان پيدا كرد.

پيامبر پيشنهاد خديجه را پذيرفت و عمويش ، ابوطالب نيز با اين پيوند

موافقت كرد. اين پيوند فرخنده در بيست و پنجمين سال از زندگى آن‌حضرت ، صورت پذيرفت. اين پيوند تحولات اجتماعى بزرگى در زندگى پيامبر پديد آورد. زيرا از اين پس پيامبر تنها صاحبِ خانه و فرزند نبود ، بلكه علاوه بر اينها ثروتى سرشار و فراوان نيز به دست مى‌آورد.

پيامبر از خديجه صاحب شش فرزند به نامهاى زينب ، ام كلثوم ، فاطمه ، رقيّه ، قاسم و طاهر شد.

بهترين پيوندها

در واقع اين پيوند مناسب‌ترين ازدواج صدر اسلام به شمار مى‌رود. خديجه با اين ازدواج عنوان سرور بانوان جهان و مادر بزرگ مسلمانان را به خود اختصاص داد و با اشرف مخلوقات جهان ازدواج كرد.

پيامبر نيز با ازدواج با خديجه از مواهب و مزاياى ويژه‌اى برخوردار شد. خديجه نخستين كسى بود كه به دعوت پيامبر پاسخ گفت و او را يارى داد و مال و جاه و فكر خود را در راه رسالت مقدّس پيامبر و گسترش آن هديه كرد. از اين رو پيامبر همواره و تا واپسين دم حياتش به نيكويى از خديجه ياد مى‌كرد.

وفات خديجه كه در دهم رمضان سال دهم بعداز بعثت اتفاق افتاد ، براى پيامبر به اندازۀ مرگ عمويش ابوطالب ، جانكاه و آزاردهنده بود و فقدان اين دو ، آن هم در يك سال و در زمانى كه پيامبر بيش از هر وقت ديگر به يارى آنان نيازمند بود ، تأثير و اندوهى بيش از حد براى آن‌حضرت به يادگار گذاشت.

پس از بعثت

عصر تاريكى...

جهانِ امروز به يك آيين و يك پيامبر بيش از هر چيز ديگر نياز دارد. اين قوم عرب است كه دختران را زنده به گور مى‌كند و فرياد مى‌زند : « قبر عجب داماد خوبى است » ! بسيار جنگ مى‌كرد و مى‌پنداشت كه اين خونريزيها موجب افتخار اوست. به خرافات و بتها و كاهنان و پيشگوها اعتقاد تام داشت. ظلم و ستم درميان آنان شايع بود. عده‌اى به بهره‌كشى مى‌پرداختند و براى مطامع ستمگرانه خود هيچ حد و مرزى نمى‌شناختند.

گروهى نيز با رنج فراوان تلاش مى‌كردند و از زندگى جز سختى و مشقت بهره‌اى نمى‌بردند.

در نقاط ديگر نيز اوضاع بهتر از اين نبود. آتش بيداد و تباهى و فساد و فحشا كشور روم و امپراتورى ايران را در خود فرو برده بود.

چشم انتظاران

حكما و دانايان عرب ، همچون ورقه بن نوفل ، عبداللّٰه بن جحش ، و عثمان بن حويرث ، كه كتابهاى آسمانى را مى‌خواندند ، ظهور پيامبرى را مژده

مى‌دادند كه بشريت را از اين پرتگاه مخوف نجات مى‌دهد.

يهوديان يثرب نيز به وجود پيامبرى كه درميان آنان برانگيخته مى‌شود و كتابى بزرگ مى‌آورد و جهان را زير فرمان خود مى‌گيرد ، و آنان را در زندگى سربلند و عزتمند مى‌كند ، بر اعراب فخر مى‌فروختند و به خود مى‌باليدند.

كاهنان و پيشگويان هم پيوسته به ظهور پيامبرى كه آخرين حلقه پيامبران و سرور آنان است ، مژده مى‌دادند.

پس اين پيامبر كيست و چه هنگام برانگيخته خواهد شد ؟ !

در حريم خلوت

اينجا در خانه خديجه ، در شهر مكّه و در سرزمين حجاز ، مردى زندگى مى‌كند كه هيچ‌گاه در باطلى شركت نجسته ، و هرگز از يارى حق كوتاهى نكرده است. هرگز به گرد گناه نگشته و نيكى و نيكوكارى از حضرتش دور نبوده است.

همۀ شايستگيهاى لازم براى بر دوش گرفتن بار سنگين رسالت ، در وجود اين مرد فراهم آمده است. همۀ نشانه‌هايى كه در كتابهاى آسمانى ذكر شده ، در شخصيت او ديده مى‌شود. او از نظر فخر و عظمت از اصيل‌ترين اعراب و از نظر شرافت و كرامت از والاترين خانوادۀ عرب ، و از نظر اخلاق نيكوترين ، و از نظر كردار برترين ، و نزديكترين آنان به حق و دورترين آنان از باطل است.

بسيار اتفاق مى‌افتاد كه در مكّه ناپديد مى‌شد امّا در « حراء » مى‌يافتندش كه به عبادت و اطاعت خداوند سرگرم است و به مراسم عبادى خاصّى كه براى مكّيان ناشناخته بود مشغول.

در شمال شرقى مكّه ، كوه « حراء » سربرافراشته بود. در آن كوه غارى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله عادت داشت هرسال چند روزى در آن بماند و به عبادتى بپردازد كه در نزد مردم ناشناخته و مجهول بود.

بعثت

در يكى از اين روزها ، پيامبر دوباره از كوه حراء بالا مى‌رود امّا گويى همۀ اشياء را دگرگون مى‌بيند. روحانيتى تازه همۀ وجود او را فراگرفته و بر شعور و احساساتش چيره شده است. ناگاه به آسمان مى‌نگرد. درهاى آسمان باز شده است ، و فرشتگان بر كناره‌هاى آن ايستاده‌اند ، و جبرئيل به سوى او فرود مى‌آيد و به وى مى‌گويد : بخوان...

پيامبر از او مى‌پرسد : چه بخوانم ؟

جبرئيل مى‌گويد :

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ⁽¹⁾.

« به نام خداوند بخشنده مهربان. بخوان به نام پروردگارت كه آفريد. بيافريد آدمى را از خون بسته. بخوان و پروردگار تو گرامى‌ترين است. هم او كه بياموخت به وسيله قلم. بياموخت به انسان آنچه را كه نمى‌دانست. »

اين رويداد بزرگ در بيست و هفتم ماه رجب به وقوع پيوست كه مسلمانان اين روز را به عنوان « روز بعثت پيامبر » بدين اعتبار كه زندگى سعادت‌مندانه انسان بر روى كرۀ خاكى است ، با شكوه تمام جشن مى‌گيرند.

آغاز حياتى تازه

بدين‌گونه پيامبر به رسالت برانگيخته شد و مرحله‌اى نوين از زندگى مبارك آن‌حضرت آغاز شد. زيرا از اين پس وى تنها به عنوان انسان پاك نهادى كه كار5.

نيكو مى‌كند ، و امانتها را به صاحبانش باز مى‌گرداند ، و در سخن گفتن راستگو است ، و از نزديكان سرپرستى مى‌كند ، به شمار نمى‌آمد. بلكه وى اكنون پيامبر نويد بخش و بيم دهنده‌اى بود كه مسئوليّت رهبرى انسان به سمت خير و سعادت ، و صيانت آنان از شرور و آفات ، بر دوش وى سنگينى مى‌كرد.

بعلاوه با بعثت پيامبر ، جزيرة العرب ، وحتى همۀ جهان قدم به مرحلۀ نوينى گذارد.

ديرى نخواهد پاييد كه ستم و ستمگرى و شر و طغيان از جهان رخت بر مى‌بندد ، و درهاى خير و نيكى كه به حكومت عدل و نور و خير و خوبى منتهى مى‌شود ، گشاده مى‌گردد.

نخستين گامها

پيامبر به مكّه بازگشت و خديجه را از رسالت خويش آگاه كرد. خديجه پس از شنيدن ماجرا به رسالت وى ايمان آورد. همچنين پيامبر ، رسالت خود را به آگاهى پسر عمويش على بن ابيطالب نيز رساند. على كودكى نابالغ بود كه پيامبر تربيت او را برعهده داشت.

على هم به دعوت پيامبر پاسخ گفت پس از او برادرش ، جعفر ابن ابيطالب ايمان آورد.

آنگاه با نزول آيات :

يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنذِرْ * وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ ⁽¹⁾.

« اى جامه درسركشيده برخيز و بيم ده ، و پروردگار خويش را به بزرگى ياد كن. »

دعوت خود را آشكار ساخت و چون آيه :

وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽²⁾؛ « و خويشان نزديكت را بيم ده. »

نزول يافت آن‌حضرت بستگانش را به آيين خويش دعوت كرد.

پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز كوه صفا رفت و مردم را به سوى خود فراخواند. همۀ4.

قريشيان به نزدش گرد آمدند و از او پرسيدند : ترا چه مى‌شود ؟ گفت : اگر به شما خبر دهم كه دشمن قصد دارد بامدادان يا شامگاهان بر شما بتازد ، آيا گفتۀ مرا تصديق مى‌كنيد ؟

گفتند : آرى.

گفت : پس من شما را از عذاب سختى كه در پيش است بيم مى‌دهم.

سپس ابولهب ، يكى از عموهاى پيامبر ، برخاست و گفت : نابود شوى آيا به خاطر همين ما را صدا كردى ؟

پيامبر بار ديگر با آنان سخن گفت و فرمود :

« اى مردم ! ديده‌بان هرگز به كسان خود دروغ نمى‌گويد و اگر من دروغگو هم باشم به شما دروغ نمى‌گويم. سوگند به خدايى كه جز او معبودى نيست ، من فرستاده او به سوى شما و مردم مى‌باشم. به خدا قسم ، شما همانطور كه به خواب مى‌رويد خواهيد مرد و همانگونه كه از خواب بيدار مى‌شويد برانگيخته خواهيد شد و به پاسِ كردارهايتان مورد محاسبه قرار مى‌گيريد. در برابر احسانى كه كرده‌ايد ، به شما احسان مى‌شود و در برابر بدى كه از شما سر زده ، مجازات خواهيد شد.

اين بهشت جاودان و اين جهنم ابدى است. بدانيد كه شما نخستين كسانى هستيد كه بيمشان دادم » ⁽¹⁾.

ستيز ارزشها

امّا پاسخ قوم عرب چيزى جز جواب ابولهب نبود. آنان از پيامبر كناره گرفتند و او را مسخره كردند و به رسالتش ريشخند زدند. امّا پيامبر استوار و مقاوم و با شيوه‌هاى گوناگون دعوتش را ادامه داد تا آنكه آوازۀ رسالت او در مكّه1.

و شهرهاى اطراف آن پيچيد. از اين گذشته فرياد رسالت آن‌حضرت به گوش برخى از افراد پاك و صالحى كه خواهان حقّ و خير بودند ، رسيد و آنان به نداى وى پاسخ مثبت دادند ، و با ايمان به آيين او از وى پيروى كردند. بيشترين پيروان دعوت آن‌حضرت از طبقۀ تنگدست بودند كه هيچ مال و منالى در اختيار نداشتند.

اما رؤسا و بزرگان عرب ، بهره‌كشان و ربا خواران و كسانى كه منافعشان با بت‌پرستى و فساد گره خورده بود ، و سنگدلان خشك مغز ، دعوت آن‌حضرت را فتنه و شر تلقى كردند و تصميم گرفتند تمام نيروى خود را براى مقابله با آن كار برند و با هر وسيله‌اى به جنگ آن برخيزند.

از اين رو آنان نه تنها از پذيرش آيين آن‌حضرت سرباز زدند ، بلكه در برابر آن موضعى ستيزه‌جويانه نيز اتخاذ كردند. جبهۀ آنان كاملاً با جبهۀ مسلمانان تفاوت داشت. هركس را كه به اسلام مى‌گرويد آماج فشار و شكنجه‌هاى دردناك خود قرار مى‌دادند و تلاش مى‌كردند او را به آيين خرافى و توخالى خود بازگردانند. چه بسيار مسلمانان مستضعف صبور و روشندلى كه به حقّانيت رسالت پيامبر اعتراف كردند و خود را در معرض شكنجه و مجازات قريش قرار دادند ؟ ! چه بسيار برده و كنيزى كه به پيامبر ايمان آورد و خونش به ناحقّ ريخته شد ، و خود را فداى دين و ايمانش كرد ؟ ! عمّار ، يكى از همين گروه بود كه قريش او را به سختى شكنجه دادند و ياسر و سميّه ، پدر و مادرش را ، با وضعى فجيع به شهادت رساندند.

استوار و مقاوم در راه رسالت

پيامبر نيز از اين شكنجه‌ها و آزارها ، بهرۀ كمى نداشت. هرگاه مى‌شنيد يكى از يارانش شكنجه شده يا در راه رسالت او مورد آزار قرار گرفته ، اندوهگين

و متأثّر مى‌شد و چه بسا اشك از چشمانش جارى مى‌گشت. علاوه بر اين ، قريش شخص پيامبر را هم مورد آزار و اذيّت خود قرار مى‌داد. ابولهب به پيامبر سنگ پرتاب مى‌كرد ، و همسرش در رهگذر آن‌حضرت خار و خاشاك مى‌گسترد. برخى ديگر سعى مى‌كردند ، خشم آن‌حضرت را شعله‌ور سازند. از اين رو وقتى به نماز مى‌ايستاد ؛ محتويات شكمبۀ گوسفند را بر سر او مى‌ريختند و يا وقتى غذا مى‌خورد خوراك آن‌حضرت را آلوده مى‌كردند ⁽¹⁾.

يكى از كافران سر مبارك آن‌حضرت را با كمان شكست به طورى كه خون بر چهرۀ شريفش جارى شد. برخى ديگر ديوار خانه آن‌حضرت را به كثافت مى‌اندودند ، و گاهى نيز كثافات را در آستانه خانه‌اش مى‌ريختند.

دهانهاى بى‌در و دروازۀ كفار از ناسزا و ريشخند و سخنان زننده و زشت پر بود كه هر آن ، آنها را نثار پيامبر مى‌كردند.

تلاش كافران

پيامبر صلى الله عليه و آله با استوارى و شكيبايى تمام و صبر و تحمّلى پيامبرانه در برابر اين همه آزار و شكنجه ايستادگى مى‌كرد. اگر گروهى از كافران به نزد آن‌حضرت مى‌آمدند ، وى با گشاده رويى از آنها استقبال مى‌كرد و با بهترين شيوه آنان را به دين خدا فرا مى‌خواند. اگر دعوتش را نمى‌پذيرفتند ؛ از آنان مى‌خواست كتابى مانند قرآن بياورند و سپس اين آيه را بر آنها تلاوت مى‌كرد :

قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَىٰ أَن يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْآنِ لَايَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً ⁽²⁾.

« بگو اگر آدميان و پريان گرد آيند بر آن كه مانند اين قرآن را بياورند ، نتوانند8.

مانندش را بياورند اگرچه برخى از ايشان پشتيبان برخى ديگر باشند. »

بسيارى از اوقات كفار او را مورد تمسخر قرار مى‌دادند و دعوتش را به ريشخند مى‌گرفتند ، امّا پيامبر بدون آن كه از آنان خشمناك شود يا منقلب گردد اندرزشان مى‌داد و به سوى خداوندشان فرا مى‌خواند.

گاه در مجامع و درميان قبايل مى‌رفت و مردم را به سوى پروردگارشان دعوت مى‌كرد ، امّا كفار قريش در دعوت او از دو راه ايجاد خلل مى‌كردند.

نخست آن كه مردم را از اين كه تحت تأثير قرار بگيرند ، برحذر مى‌داشتند. به مردم مى‌گفتند اين مرد از خود ماست ؛ او جادوگر و ديوانه است يا اينكه مى‌گفتند دروغگوست. اين تبليغات چنان مؤثر افتاده بود ، كه مردم در گوشهاى خود پنبه مى‌گذاشتند تا مبادا سخن پيامبر را بشنوند.

دوم اينكه مردى از كفار پُشت سر پيامبر به راه مى‌افتاد و بانگ برمى‌داشت كه او دروغگوست. بدين‌ترتيب گفتار پيامبر به گوش مردم نمى‌رسيد و كسى به دعوتش پاسخ نمى‌گفت.

تدبير كوته فكران

كفار قريش با اين مخالفتها نتوانستند ، از حركت اين رسالت و آوازۀ آن جلوگيرى كنند.

بنابراين چارۀ ديگرى انديشيدند ، تا شايد مردم را از گرايش به اسلام منع كنند. آنها نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمده به او گفتند : اى محمد ! تو خدايان ما را ناسزا گفتى و عقلهاى ما را پوك خواندى و جماعت ما را پراكنده ساختى. اگر با چنين كارها در پى كسب ثروت هستى ما به تو ثروت مى‌دهيم ؛ و اگر خواهان سيادت و بزرگى هستى تو را سيادت خواهيم داد و اگر بيمارى تو را درمان خواهيم كرد.

امّا پيامبر در پاسخ فرمود : « هيچ كدام از اينها كه گفتيد در كار نيست. بلكه

خداوند مرا به پيامبرى به سوى شما برانگيخته و كتابى نيز فرو فرستاده است. اگر آنچه را كه آورده‌ام بپذيريد ، همان در دنيا و آخرت بهرۀ شماست و اگر آن را نپذيريد من همچنان صبر مى‌كنم تا خداوند ميان ما داورى كند ».

ابوطالب... نگاهبان و پشتيبان

كافران اين بار انديشه كردند كه اين درخت پاك را از بيخ ريشه‌كن كنند و شخص پيامبر را از پاى درآورند. امّا پيامبر تكيه‌گاهى نيرومند داشت كه كفار نمى‌توانستند از پس او برآيند.

اين تكيه‌گاه عمو و ياورش ابوطالب ، رئيس قريش و بزرگ بنى هاشم بود. بنابراين ، آنان در گام اول خواستند ابوطالب را بفريبند به وى گفتند : « ما يكى از فرزندان زيباى خود را به تو مى‌دهيم و محمد را از تو مى‌گيريم و مى‌كشيم » ! ابوطالب پاسخ داد : شما به انصاف معامله نمى‌كنيد. من فرزند شما را بگيرم و آب و خوراكش دهم و شما فرزند مرا بگيريد و بكشيد ؟ ! كافران گفتند : برادر زاده‌ات به خدايان ما دشنام مى‌گويد ، بر دين ما عيب مى‌گيرد ، عقلهاى ما را پوك مى‌خواند و پدران ما را به گمراهى متهم مى‌كند. يا تو او را از اين كارها بازدار و يا آن كه خودت را كنار بكش و بگذار تا ما او را از اين كار بازداريم.

امّا ابوطالب كه در راستى گفتار برادرزاده‌اش و پيامبرى كه به سوى او برانگيخته شده بود ، ترديد نداشت گفتار آنان را رد كرد و هيچ يك از پيشنهادهاى آنان را نپذيرفت و خطاب به پيامبر فرمود : مردم را به سوى پروردگارت فراخوان و بدان كه من هرگز از يارى تو دست برنمى‌دارم.

محاصره

وقتى قريش ديد كه ابوطالب از يارى پيامبر دست بردار نيست نقشۀ ديگرى

كشيد. آنان تصميم به قطع رابطه با پيامبر و ياوران هاشمى‌اش گرفتند ، و عهدنامه‌اى نيز در اين باره نوشتند ، و مردم را از فروش كالا به بنى هاشم منع كردند. ابوطالب ، بنى هاشم را جمع كرد و آنان را در دره‌اى كه در اطراف مكّه داشت ، جاى داد. پيامبر و بنى هاشم مدت سه سال و در سخت‌ترين شرايط در اين دره به سر بردند.

ترس و اضطراب به قدرى زياد بود كه ابوطالب در هر شب ، چندين بار بستر خود را با بستر پيامبر عوض مى‌كرد تا مبادا حيات پيامبر دستخوش حادثه‌اى گردد.

خداوند اراده كرد كه مدّت اين تبعيد و محاصره پايان يابد. پس به موريانه‌اى فرمان داد تا خطوط ملعونى را كه بر روى عهدنامه نوشته شده بود ، بخورد. موريانه آن خطوط را خورد. آن‌گاه خداوند ، پيامبرش را از اين ماجرا آگاه كرد. پيامبر نيز اين خبر را با ابوطالب درميان نهاد و ابوطالب هم به سوى كفار رفت و آنان را از آنچه روى داده بود مطلع ساخت و گفت : اين علامت راستگويى فرزند برادرم در دعوتش و نشانه دروغ شما در انكار رسالت اوست.

كفار جريان پيمان‌نامه را به عنوان داور در كار خود گرفتند. بدين ترتيب كه اگر پيمان‌نامه ، همانگونه كه رسول خدا خبر داده بود ، از بين رفته باشد ، مسلمانان را از تبعيد بيرون آورند و اگر چنان نبود ، پيامبر و همه يارانش را همچنان در شعب ابى طالب نگه‌دارند.

وقتى قريش به سراغ پيمان‌نامه رفتند ، آن را همان‌گونه كه پيامبر گفته بود ، يافتند و طبق قرار ، بنى هاشم از تبعيدگاه خود آزاد شدند. بدين‌ترتيب يكى از طاقت‌فرساترين دوره‌هاى رسالت پيامبر پايان پذيرفت.

سختى و تنگدستى كه در شعب ابى طالب بر خاندان بنى هاشم وارد شد در نهايت بسيار دشوار و غم‌انگيز بود. آنان همچنين خسارتهاى فراوانى نيز

متحمل شدند. زيرا محاصرۀ اقتصادى و اجتماعى بنى هاشم در نهايت به مرگ خديجه همسر پيامبر ، و ابوطالب عمو و كفيل آن‌حضرت انجاميد.

خديجه ، در همۀ دردها و آرزوهاى پيامبر شريك آن‌حضرت بود و پيامبر را در برابر آزار و اذيتهايى كه از مردم متحمل مى‌شد ، تسلّى مى‌بخشيد و آن‌حضرت را در برابر دسيسه‌هاى قريش ياورى مى‌كرد. ابوطالب نيز حامى پيامبر بود و سدّى بزرگ در ميان او و قريش ايجاد كرده بود.

ابوطالب سرور قريش و بزرگ بنى هاشم بود. از نظر منطق نظام اجتماعى آن روز ، حق مشروع وى بود كه از پيامبر دفاع كند ، چراكه وى پيامبر را به مثابۀ فرزند خود مى‌دانست.

در اين نظام انسان مى‌تواند ، از هر راه و در همۀ احوال از فرزندش دفاع كند ، حتى اگر فرزندش از طريقۀ مردم آن ديار و دينشان به دور باشد.

مرگ ابوطالب و خديجه درنظر پيامبر مانند ويران شدن دژى استوار بود كه بر دو پايه محكم قرار داشت. از اين رو ، اين سال را به نام « عام الحزن » ( سال اندوه ) نامگذارى كردند. زيرا پيامبر در اين سال به خاطر مرگ دو پشتيبان و مدافع بزرگ رسالتش ، شديداً متأثر و اندوهگين شد. اين حادثه در بين سالهاى هفتم وهشتم بعثت به وقوع پيوست.

هجرت به حبشه

پس از مرگ ابوطالب ، پيامبر صلى الله عليه و آله با بحرانهاى سختى روبه‌رو شد. قريش همه نيروى خود را براى نابود كردن مسلمانان و از ميان بردن نهضت اسلامى به كار گرفت و فشارهاى سختى بر مسلمانان وارد آورد. آزارهاى فراوانى بر پيامبر روا داشت. چند بار نيز كمر به قتل پيامبر بست امّا خداوند از اجراى نقشۀ آنان جلوگيرى مى‌كرد. پيامبر دربارۀ بحرانهايى كه گريبانگير او و مسلمانان شده بود ،

تدابيرى انديشيد. به مسلمانان فرمان داد تا به حبشه هجرت كنند. اين نقشه با هجرت دو گروه بزرگ از طريق دريا به حبشه ، اجرا شد. مسلمانان بدين‌ترتيب از شر كفار و مكر و حيلۀ آنان جان سالم به‌دربردند. پادشاه حبشه نيز آنان را پناه داد و مقدمشان را گرامى داشت.

پيامبر در مورد خود نيز تصميم گرفت به « طائف » ، شهرى نزديك مكّه كه قبيلۀ بزرگ و نيرومند ثقيف در آنجا زندگى مى‌كرد ، برود. پيامبر بدين اميد به طايف رفت كه مردم آنجا را هدايت كند ؛ تا آنان نيز پيامبر را از آزار و اذيت قريش در امان نگاه‌دارند. امّا اين طرح ، با موفقيت روبه‌رو نشد. قبيلۀ ثقيف نه تنها اسلام نياورد بلكه ديوانگان و نادانان خود را بر پيامبر گماشت تا آن‌حضرت را به بدترين شكل آزار دهند. آنان كسانى به مكّه فرستادند تا ماجراى دعوتشان به اسلام از سوى پيامبر را براى قريش نقل كنند. قريش بار ديگر دست به كار نابودى آن‌حضرت شد. پيامبر كه از بيم جان خود نمى‌توانست به صورت معمولى به مكّه بازگردد ، ناگزير شد به تنى چند از بزرگان و رؤساى قريش پيغام دهد و از آنان بخواهد كه وى را در مقابل قريش پناه دهند. يكى از آنان تقاضاى پناهندگى پيامبر را پذيرفت و آن‌حضرت توانست در زير چتر حمايت او به مكّه وارد شود.

دعوت قبايل ديگر

سرانجام پيامبر صلى الله عليه و آله دريافت كه مردم مكّه نمى‌توانند پرچمداران رسالت مقدّس اسلام در سراسر جهان باشند. زيرا مى‌ديد كه دعوت مصرّانه و پيگير او در حدود ده سال هيچ سودى دربر نداشته ، و همچنين ، بر پافشارى كفار و معاندان نيز افزوده است.

بنابراين ، رسول اسلام تصميم گرفت دعوت خود را درميان ساير قبايل

عربى گسترش دهد. اگر آن‌حضرت مى‌توانست قبيله‌اى را به سوى اسلام راهنمايى كند به سوى آن قبيله مى‌رفت و نور تابناك اسلام را از طريق افراد آن قبيله انتشار مى‌داد. بدين منظور آن‌حضرت در مراسمى كه اعراب براى عبادت يا تجارت تشكيل مى‌دادند ، در جمع آنها حضور مى‌يافت ؛ و خطاب به افراد قبيله مى‌فرمود : « اى بنى فلان ! من فرستادۀ خدايم به سوى شما. خداوند به شما مى‌فرمايد كه او را پرستش كنيد ، و همتايى براى او قائل نشويد ، جز او هرچه را كه مى‌پرستيد كنار گذاريد و به من بگرويد و مرا تصديق كنيد و از شر دشمنانم در امان نگاه داريد تا من نيز به شما بگويم چرا خداوند مرا مبعوث كرده است ».

قريش براى خنثى كردن اثر دعوت پيامبر ، كسانى را به دنبال آن‌حضرت روانه مى‌كردند تا مردم را از طاعت او برحذر دارند و دعوتش را لوث كنند. اكثر اوقات ابولهب ، عموى پيامبر ، اين وظيفه را برعهده مى‌گرفت ⁽¹⁾.

قبيله‌هاى عرب نيز بر عبادت خدايان خيالى خويش پا مى‌فشردند و تعصب مى‌ورزيدند و پيروى از آيين پدران خود را ترجيح مى‌دادند. از طرف ديگر آنها از قريش هم مى‌ترسيدند. چون اگر اسلام مى‌آوردند بطور قطع بايد خود را براى جنگ با قريش آماده مى‌كردند. از اين رو دعوت پيامبر را نمى‌پذيرفتند و آن‌حضرت را به نيكى يا بدى از خود مى‌راندند.

يثرب... مشرق اسلام

تنها يك قبيله دعوت پيامبر را پذيرفت. اين قبيله در يثرب ( مدينه ) مسكن داشتند ، و به دو طايفه اوس و خزرج تقسيم مى‌شدند. همواره بين اين دو طايفه9.

جنگ و خونريزى برپا بود بطورى كه هر دو از اينهمه ستيزه و نزاع به ستوه آمده بودند.

مردم « يثرب » سخن پيامبر را پذيرفتند و به دعوت او گردن نهادند و بدين‌گونه اسلام در شهر « يثرب » مانند طلوع خورشيد تابناك پس از شبى دراز ، آغاز به انتشار كرد.

سپس دومين بيعت مسلمانان « يثرب » با حضرت محمد صلى الله عليه و آله در عقبه « منى » شكل گرفت و در همان جا پيمانى نظامى ميان پيامبر و هواداران يثربى‌اش منعقد شد. به موجب اين پيمان ، مسلمانان « يثرب » موظف شدند باتمام قواى جنگى خود ، از پيامبر و ساير مسلمانان دفاع كنند.

هجرت به مدينه

پيامبر صلى الله عليه و آله برنامۀ هجرت به مدينه را ترتيب داد. آن‌حضرت يارانش را يكى پس از ديگرى به دور از چشم قريش ، به سوى مدينه رهسپار مى‌كرد.

وقتى كفار از اين حركت آگاه شدند ، باخود گفتند : اگر مسلمانان در مدينه گرد آيند ، پايگاه نيرومندى برضد ما ايجاد خواهند كرد و جان و مال ما را به شدّت تهديد خواهند نمود.

در جستجوى راه چاره‌اى برآمدند تا مسلمانان را از راه تشويق و دلجويى و يا تهديد از هجرت به مدينه بازدارند. امّا مسلمانان با استفاده از تاريكى شب از چنگال قريش مى‌گريختند. كفار با خود مى‌گفتند : « محمد هنوز در چنگ ماست و چيزى مانع از دسترسى ما به او نيست. اگر او بتواند به مدينه هجرت كند و يارانش را به دور خود گرد آورد كشتن او براى ما بسيار مشكل خواهد شد ». بنابراين در « دار الندوة » گرد آمدند و دربارۀ اين مسأله به مشورت پرداختند. در نهايت تصميم گرفتند از هر قبيله يك نفر داوطلب شود و سپس همگى به يكباره بر پيامبر يورش برند و او را بكشند و خون او را به گردن همۀ قبايل عرب اندازند و بدينوسيله آن را پايمال كنند. در اين صورت بنى هاشم هم

نمى‌توانست تنها يك قبيله را مسئول قتل پيامبر بشناسد و دست به انتقام گشايد.

كفار از هر قبيله فردى انتخاب كردند. آنان خانه پيامبر را در محاصرۀ خود گرفتند. امّا وحى بر پيامبر فرود آمد ، و آن‌حضرت را از طرحها و برنامه‌هاى قريش آگاه كرد و به او فرمود تا شبانه شترى اختيار كند و به سوى مدينه هجرت نمايد.

پيامبر ، حضرت على عليه السلام را در بستر خويش خواباند تا كفار گمان برند كه آن‌حضرت در خانه آرميده و چون سرگرم نگهبانى از آن‌حضرت شدند ، وى از راهى ديگر بگريزد. امام على عليه السلام در بستر پيامبر آرميد و چشم به راه سرنوشت دوخت. درهمين حال پيامبر در تاريكى شب به سوى غار « ثور » حركت كرد و چند روز در آنجا به سر برد و سپس از بيراهه به سوى مدينه روانه شد تا مبادا قريش يا مزدورانشان كه به طمع گرفتن جايزه براى دستگيرى محمد به تعقيب آن‌حضرت پرداخته بودند ، وى را دستگير كنند.

هجرت... آغاز حياتى نوين

وقتى پيامبر به مدينه رسيد ، جشن باشكوهى از سوى مردم آن شهر به افتخار حضرت برپا شد. كاروانهاى سرور و شادى به راه افتاد و نغمه‌هاى شادمانه به آسمان رفت.

هجرت پيامبر بدينسان پايان يافت و خود آغازگر حيات نوينى براى مسلمانان شد.

حياتى عزّتمند و گرامى براى مسلمانان ، حيات دفاع از حقوقشان و جهاد با دشمنانشان ، حيات گسترش و پويايى در سرتاسر جهان. در واقع هجرت پيامبر ، آغاز شكل‌گيرى امّت يكتاپرست اسلامى بود. به اين دليل است كه مسلمانان هجرت پيامبر را مبدأ تاريخى - دينى خود قرار دادند ، چرا كه

هجرت درنظر آنان يكى از مهم‌ترين رويدادها به شمار مى‌رفت.

در مكّه هنوز گروهى از مسلمانان باقى مانده بودند كه آنان نيز پس از پشت‌سر گذاردن دشواريهاى بسيار ، به رهبرى حضرت على عليه السلام به سوى مدينه هجرت كردند. قريش كه از طرحها و توطئه‌هاى پيشين خود سودى نبرده بود ، براى از بين بردن اسلام و مسلمانان دست به طرح نقشه‌هاى ديگر زد.

توطئه‌هاى قريش

نقشه‌هاى جديد آنها در دو برنامه خلاصه مى‌شد كه قريش آنها را يكى پس از ديگرى دنبال مى‌كرد.

برنامه اوّل : آنها نامه‌هايى به مردم مدينه نوشته و با اندكى تشويق و تهديد خواستار تسليم پيامبر صلى الله عليه و آله به آنها شدند امّا مسلمانان اين نقشه را به ريشخند و طراحان آن را به باد مسخره گرفتند و قصيده‌اى هجوآميز به قريش نوشتند ، و پس از آنكه حقيقت پيامبر و نيز انگيزه‌هاى دشمنى قريش را تشريح كردند ، با بيانى روشن پاسخ آنها را گفتند.

برنامه دوم : از آنجا كه قريش امور تجارت سرزمينهاى عربى را در دست داشت ؛ مدينه را در محاصرۀ اقتصادى قرار داد. قريش كه ايمنى راههاى تجارى را باهم‌پيمانى با قبايل صحرانشين كه در راه شام و راه يمن مسكن داشتند ، تأمين مى‌كرد بيانيه‌اى به همۀ اين قبايل صادر كرد ، و آنان را از فروش مواد غذايى به مردم مدينه منع كرد. همچنين در اين بيانيه هشدار داده شده بود ، كه به كاروانهاى بازرگانى كه قصد بردن مواد غذايى به مدينه را دارند ، اجازۀ رفت و آمد ندهند.

امّا پيامبر كه مسئوليّت دفاع از مدينه بر دوش او بود و به خوبى دريافته بود كه محاصرۀ اقتصادى كه مردم مدينه بدان دچار آمده‌اند به خاطر اوست در صدد

برنامه‌ريزى براى دفاع در برابر اين محاصره برآمد و اين امر ، چنانكه بعداً خواهيم گفت ، به جنگ بدر منتهى شد. امّا پيش از پرداختن به علل وقوع جنگ بدر ، بهتر است نگاهى گذرا به وضعيت مردم مدينه و امكانات مادى و معنوى آنان داشته باشيم.

پيامبر در مدينه با سه طايفه روبه‌رو شد :

1 - مسلمانان كه از سه گروه اوس ، خزرج و مهاجران تشكيل مى‌شدند و نسبت به هم بيگانه بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله توانست آنان را در بوته‌اى واحد ذوب كند بطورى كه به صورت برادرانى يكدل و آهنين صف درآمدند و در « مساوات و تعاون ، امتى يگانه همچون دانه‌هاى شانه گرديدند ».

2 - منافقان ، اينان گروه بزرگى از اعراب را تشكيل مى‌دادند. اظهار اسلام مى‌كردند ولى در نهان كفر مى‌ورزيدند. پيامبر توانست جلوى تحركات اين گروه را بگيرد. بعضى اوقات با آنها همراه مى‌شد و مسئوليتها و مناصبى به ايشان مى‌سپرد ، تا آنها را بدينوسيله مشغول سازد ، وحى نيز با آياتى كه در شأن منافقان نازل مى‌كرد ، در ارزيابى آنها شركت مى‌جست و تأكيد مى‌كرد كه :

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ⁽¹⁾.

« منافقان در پست‌ترين طبقات دوزخ جاى دارند. »

3 - يهود ، آنان نيرويى رعب‌انگيز بودند كه مال و سلاح و امكانات فراوانى در اختيار داشتند. پيامبر صلى الله عليه و آله قراردادهايى سياسى و نظامى با ايشان بسته بود كه براى هر دو طرف ضامن زندگى مسالمت‌آميز و دفاع مشترك از شهر و مردم آن بود.5.

پيامبر... معلّم و مربّى

مسئوليتهاى پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه بيشتر از مكّه بود اگرچه در آنجا فشار بيشترى به آن‌حضرت وارد مى‌شد.

چون پيامبر مى‌خواست پيش از آنكه پايۀ حكومتى استوار را پى‌ريزى كند ، امّتى پى‌ريزى كند كه مسئوليتهاى بزرگى را كه در پيش رو داشت ، تحمل كند. مسئوليّت تبليغ اسلام براى غير مسلمانان ، مسئوليّت تهذيب مسلمانان ، مسئوليّت اجرا و تطبيق نظام اسلامى ، مسئوليّت دفاع از مسلمانان جزيرة العرب مكانى كه انديشه مردمانش بر محور جنگها و غزوات و شمشيرها و نيزه‌ها دور مى‌زد. اين همه ، مسئوليتهاى خطيرى بود كه بر دوش پيامبر سنگينى مى‌كرد. درهمان حالى كه پيامبر لشكر اسلام را به طرف جبهه‌هاى نبرد ، رهبرى مى‌كرد ، آنان را به امانتدارى و وفاى به عهد حتى در قبال دشمن ستيزه‌گر سفارش مى‌نمود. درهمان هنگامى كه به يارانش درس فداكارى و جهاد مى‌آموخت ، معانى گذشت و چشم‌پوشى را نيز به آنان آموزش مى‌داد ، و بر رواج صلح و گفتار نيك تأكيد مى‌فرمود. در لحظه دفن شهداى احد مسلمانان با ديدن اجساد شهدايى كه به طرز فجيعى توسط كفار مُثله شده بودند ، دچار خشم و غضب شدند و درصدد انتقام از كفار برآمدند ؛ امّا پيامبر آيات عفو و تحريم مُثله را ، اگرچه نسبت به سگى هار باشد ، بر آنان مى‌خواند.

از همۀ اين قراين مى‌توان به بزرگى و سنگينى مسئوليّت پيامبر صلى الله عليه و آله در تكوين امتى موحد ، چونان برترين و بزرگوارترين امتها در هستى ، پى‌برد.

مقابله به مثل

به مسأله محاصرۀ اقتصادى كه كفار قريش آن را بر مردم مدينه تحميل كرده

بودند ، باز مى‌گرديم تا بدانيم موضع پيامبر در برابر اين محاصره چه بود و چگونه توانست از آن رهايى يابد.

طرحى كه پيامبر براى دفع اين محاصره پياده كرد همان مقابله به مثل بود. چراكه كاروانهاى تجارى كه مى‌خواستند از مكّه به شام بروند ناگزير بودند ، از تنگۀ بيابانى ميان درياى سرخ و مدينه بگذرند. پيامبر هم گروهى از افراد مسلح را براى نگهبانى از اين منطقه به كار گماشت. نگاهبانان اين منطقه گاهى از مهاجران و گاهى از نصار انتخاب و تعيين مى‌شدند. اين گروه وظيفه داشتند جلوى حركت كاروانهاى تجارى را بگيرند. امّا اين كاروانها با قبايل صحرانشين پيمان بسته بودند كه اين قبايل آنان را از حمله و هجوم دزدان محافظت كنند و در برابر هر سال مبلغى معين به آنها بپردازند.

از اين رو اين نقشه چندين بار با شكست روبه‌رو شد. چون هرگاه افراد مسلح مى‌خواستند به كاروانى حمله كنند اين قبايل صحرانشين به حكم پيمانى كه با كاروانيان بسته بودند ، دخالت مى‌كردند و به يارى آنها مى‌شتافتند. امّا پيامبر به ميان اين قبايل صحرانشين رفت و در زمينه مسايل جنگى با آنان پيمانى منعقد كرد و بدين ترتيب از دفاع اين قبايل از كاروانهاى بازرگانى آسوده شد.

اوّلين غنيمت

پيامبر عده‌اى از يارانش را به محلى بين مكّه و طائف فرستاد تا به انتظار يكى از كاروانهاى تجارى قريش ، در كمين بنشينند. همچنين نامه‌اى محرمانه نوشت و آن را به فرماندۀ اين دسته به نام « عبداللّٰه بن جحش » داد و به او فرمود : « به سوى مكّه عزيمت كن. چون دو روز از راه را سپرى كردى آنگاه نامه را بگشا و مطابق با دستورى كه در آن آمده ، رفتار كن ».

« عبداللّٰه » همچنان كه پيامبر فرموده بود ، عمل كرد و چون نامه را گشود اين

دستور العمل را ملاحظه كرد : « چون نامۀ مرا خواندى به راه خود ادامه ده ، تا به نخلستانى در بين راه مكّه و طائف برسى. در همانجا فرودآى ، و در كمين كاروان قريش به انتظار باش. و ما را از خبرهاى مربوط به قريش آگاه كن ».

« عبداللّٰه » به سوى نخلستان پيش رفت و كاروانى را ديد كه به سوى مكّه در حركت است. وى با ياران خود بر كاروان حمله بردند. يك تن از آنان را كشتند و دو تن را اسير كردند و يك تن نيز از صحنۀ نبرد گريخت. عبداللّٰه بر كاروان دست يافت و آن را با خود به مدينه آورد.

گرچه پيامبر از اقدام « عبداللّٰه بن جحش » خرسند نبود امّا از اموال بدست آمده استفاده كرد. زيرا اين اموال در وقتى به دست پيامبر افتاد كه آن‌حضرت پيش از هر زمانى بدان نيازمند بود. از طرفى اين كار ترسى بزرگ در دل كافران پديد آورد.

تلاش و استقامت

اين بار پيامبر شخصاً فرماندهى گروهى از افراد مسلح را برعهده گرفت و در كمين كاروان بازرگانى قريش به انتظار نشست. آن‌حضرت چندين گزارش دربارۀ مسير حركت كاروانهاى بازرگانى قريش شنيده بود امّا هر بار كه براى حمله به سوى كاروانها مى‌رفت ، كاروانها رفته بودند و آن‌حضرت بدانها دست نيافته بود. چنانكه پيش از اين نيز گفتيم جلوگيرى از حركت كاروانهاى تجارى قريش ، دفاعى مشروع براى پيامبر به شمار مى‌آمد.

زيرا اين كار در واقع مقابله به مثل با كار قريش بود كه از حركت كاروانهاى تجارى مردم مدينه جلوگيرى مى‌كردند.

همچنين هدف ديگر پيامبر رهايى از بن‌بست اقتصادى بود كه قريش آن را بر مسلمانان تحميل كرده بودند.

از سوى ديگر قريش در مكّه اموال مسلمانان را مصادره كرده بودند و آنها را

به مسلمانان باز نمى‌گرداندند ، با اجراى اين طرح تا حدودى اموال از دست رفتۀ مسلمانان به آنان باز مى‌گشت.

بدر... شكوه قدرت

روزى به پيامبر خبر رسيد كه يكى از كاروانهاى تجارى قريش از آن حدود عبور مى‌كند.

پيامبر به قصد حمله به كاروان و تصرف آن از شهر بيرون آمد. از طرفى خبر حركت پيامبر به كاروانيان رسيد و آنان نيز به طريقى اين خبر را به مكّه رساندند و مكّيان را هشدار دادند كه اموالشان در معرض خطر قرار گرفته است. مكّيان هم كه از دادن جان براى حفظ اموالشان دريغ نداشتند چون اين خبر را شنيدند ، شتابان به سوى مدينه حركت كردند.

رياست اين كاروان با ابوسفيان بود. وى از راه اصلى خارج شد و به بيراهه زد و از كناره‌هاى ساحل درياى سرخ به دور از چشم پيامبر و ياران مسلحش به حركت خود ادامه داد و بدين وسيله از حملۀ مسلمانان به كاروان رهايى يافت.

كفار قريش با آنكه از نجات كاروان تجارى خود آگاه شدند ، همچنان به سوى مدينه حركت مى‌كردند و به خود اجازه نمى‌دادند پيش از سركوب مسلمانان و شكستن ابهّت آنان ، به مكّه بازگردند.

پيامبر به قصد تصرف كاروان قريش به سوى مكّه حركت مى‌كرد و قريش به قصد سركوب مسلمانان به طرف مدينه مى‌آمد. درهمين حال اين دو سپاه در سر چاهى موسوم به « بدر » با يكديگر روبه‌رو شدند. پيامبر خود را براى جنگ به معناى واقعى ، آماده نكرده بود ، ولى قصد داشت بر اموال تجارى قريش دست يابد. امّا با اين وجود ، وى بازگشت به مدينه را شكست تلقى مى‌كرد ؛ و براى آنكه مبادا كفّار ، با اين كار طمع نابودى مسلمانان را درسر بپرورانند ، به خود اجازۀ عقب‌نشينى و بازگشت نداد.

اين نخستين ميدانى بود كه مسلمانان در تاريخ جديد خود ، در آن دست و پنجه نرم مى‌كردند. اين جنگ در سال دوّم هجرى روى داد. شمار نيروى كفار از مرز 950 تن مى‌گذشت درحالى كه تعداد مسلمانان تنها به 313 تن مى‌رسيد. با همۀ اين احوال ، مسلمانان با پيروزى تمام اين نبرد را به پايان رساندند و خسارتهاى فراوانى به دشمن وارد آوردند و با عنايت خداوند آنها را تار و مار كردند.

تاكتيك جنگ در جزيرة العرب بدين‌گونه بود كه نخست دو نفر در ميدانى كه هر دو گروه متخاصم نظاره‌گر آن بودند ، به نبرد مى‌پرداختند. زمانى كه پهلوانان كشته مى‌شدند ، يك فرد يا يك جبهه به جبهۀ دشمن هجوم مى‌برد و اين كار تا آنجا دنبال مى‌شد كه يكى از دو گروه تار و مار شود.

با اين حال پيامبر در جنگ بدر شيوۀ جديدى را به اجرا گذارد. وى مثلثهاى جنگى را ترتيب داد كه در نوع خود بى‌نضير بودند. آن‌حضرت دستور داد صفوف مسلمانان به شكل مثلثى بزرگ آرايش يابد به شرطى كه پشت هر فرد به طرف داخل مثلث ، يعنى به طرف ديگر افراد مثلث ، و صورت او رو به خارج مثلث يعنى به طرف كفار باشد.

خداوند نيز با سپاهيانى از ملائكه ، كه آنان را براى يارى پيامبر فرستاده بود ، آن‌حضرت را يارى داد. سپاه كفار پس از آن كه پهلوانانشان به دست نيرومند حضرت على عليه السلام از پاى درآمدند ، راه گريز در پيش گرفتند و فرار را بر قرار ترجيح دادند.

سرانجام اين جنگ با هفتاد كشته از سپاه كفار ، كه اكثر آنان از سران و دلاوران بودند ، و چهارده شهيد از سپاه اسلام ، هشت شهيد از انصار و شش شهيد از مهاجران ، پايان يافت ⁽¹⁾.6.

توطئه نافرجام

اين نبرد خونين ، باب جنگهاى ديگر را به روى پيامبر كه خود با دليرى و نيرومندى و استقامت آنها را رهبرى مى‌كرد گشود. درحالى كه اين جنگ قريش را درپى انتقام و خونخواهى از كشته‌هايش برمى‌انگيخت ، مسلمانان را به يارى خداوند مطمئن مى‌كرد و به آنان نيرو مى‌بخشيد ، تا در برابر هر هجومى ، از هر نوع كه باشد ، پايدارى و استقامت ورزند.

شكست قريش در اين جنگ موجب شد ، كه آنان در انديشۀ توطئه و حيله بر ضد پيامبر باشند. به همين منظور آنان يكى از پهلوانان و دليران خود را به مدينه فرستادند تا پيامبر را بفريبد و او را بكشد. امّا خداوند ، اين نقشه را نقش بر آب كرد. وقتى وى نزد پيامبر آمد ، و آن‌حضرت با او به گفتگو نشست ، وى را از توطئه‌اى كه در سر داشت مفصلاً آگاه ساخت.

اين پهلوان قريش « عمير بن وهب » نام داشت ، او اسلام آورد و به مكّه بازگشت و فعالانه به تبليغ اسلام همّت گماشت و بدين‌گونه توطئه مكارانه قريش خنثى شد.

غزوۀ سويق

قريش دسيسۀ بى‌فايدۀ ديگرى را به اجرا گذاشت. گروهى از آنان كه شمارشان به دويست نفر مى‌رسيد ، به فرماندهى ابوسفيان ، شبانه بر مردم مدينه شبيخون زده دو تن از آنان را كشتند.

چون سپاه اسلام به رهبرى پيامبر ، آنها را تعقيب كردند كفار تاب ايستادگى نيافتند و از ميدان گريختند و براى آن كه بتوانند با راحتى و سبكى بيشتر بگريزند قسمتى از وسايل خود را بر جاى نهادند و خود فرار كردند. اين جنگ به « غزوۀ سويق » شهرت يافت. زيرا مسلمانان در اين جنگ مقدار فراوانى از خوراك

سويق كه توشۀ كفار بود ، به غنيمت گرفتند.

نبرد احُد

اين بار نيز ابوسفيان فرماندهى قريش را برعهده و پرچم كفر را به دست گرفت. و پنج هزار مرد جنگى در زير آن جمع كرد و به طرف مدينه در حركت شد. وقتى سپاه ابوسفيان به كوه احد در چند كيلومترى مدينه رسيد ، پيامبر با لشكرى كه شمار آن از ششصد تن بيشتر نمى‌شد ، به رويارويى وى شتافت. پيامبر در اين نبرد ، نقشۀ خيره كننده‌اى كشيد.

وى از كوه احُد به عنوان تكيه‌گاهى براى سپاهش استفاده برد و بر شكافهاى كوه كه در پشت سرش قرار داشت ، گروهى مسلح را به فرماندهى « عبداللّٰه » گماشت و به آنان فرمود كه چه مسلمانان پيروز شوند ، و يا شكست بخورند ، نبايد موقعيت خود را رها كنند. آنگاه فرمان داد مسلمانان يكپارچه بر كفار يورش برند. كفار ، كه تا آن هنگام با هجوم يكپارچه برخورد نكرده بودند ، پس از مدتى نبرد خونبار تار و مار شدند ، و مسلمانان بر غنايم فراوانى دست يافتند. كسانى كه پشت سر سپاه در شكاف كوه به نگهبانى مشغول بودند ، ديدند كه همرزمانشان در جمع غنايم از آنان پيش افتاده‌اند. از اين رو آنان نيز به قصد جمع غنيمت موقعيت حساس خود را رها كردند ، و به جمع غنايم پرداختند. هر چقدر كه « عبداللّٰه » آنان را از اين كار منع كرد ، مؤثر نيفتاد. وقتى كفار به رهبرى خالد بن وليد وضع نگهبانان تنگه را چنين ديدند از پشت سپاه مسلمانان ، بر آنان حمله بردند و ما بقى ياران « عبداللّٰه » را از پاى درآوردند و پس از آن بر مسلمانان تاختند و به كافرانى كه از صحنه نبرد گريخته بودند ، بانگ بازگشت سردادند. لشكر قريش ، مسلمانان را در محاصرۀ خود گرفتند. شمار فراوانى از مسلمانان از عرصۀ نبرد گريختند و اين درحالى بود كه

مسلمانانى كه از ميدان فرار نكردند ، مثل پيامبر و على عليه السلام وعدۀ ديگر از مسلمانان فداكار ، از اين موقعيت بهره‌بردارى كردند. سرانجام حضرت على عليه السلام ده تن از پرچمداران سپاه كفر را به هلاكت رساند ، تا جايى كه پرچم كفار بر زمين افتاد ، و انها با خوارى ، راه گريز در پيش گرفتند.

پس از اين ، مسلمانان غنايم زيادى به چنگ آوردند ، اگرچه در اين جنگ خسارتهاى جبران‌ناپذيرى نيز متوجه مسلمانان شد همچون شهادت حمزه بن عبدالمطلب پهلوان و دليرمردى كه پس از پيامبر و على عليه السلام ، سوّمين فرماندۀ سپاه اسلام به شمار مى‌رفت.

پيامبر اسلام پس از شهادت حمزه وى را « سيّد الشهداء » ناميد.

تعقيب دشمن

ابوسفيان باقيماندۀ سپاه خود را در محلى بين مكّه و مدينه جمع كرد. پيامبر با آنكه خسارتهاى جنگى سنگينى را متحمل شده بود ، و يارانش نيز دشواريهاى فراوانى را تحمل كرده بودند ، به تعقيب ابوسفيان پرداخت.

پيامبر به مكانى به نام « روحاء » رسيد و چون به ابوسفيان دست يافت وى از هيبت آن‌حضرت دچار ترس و بيم شد و به مكّه گريخت.

اين حركت پيامبر به انگيزۀ كسب قدرت و روحيه ، آن هم پس از شكست احُد ، و نيز بازگرداندن موقعيت و ارج سپاه اسلام در دل كفار از اهميت فراوانى برخوردار بود.

فرار

پس از مدتى ابوسفيان هزار مرد جنگى گرد آورده همراه با آنان به سوى مدينه حركت كرد. چون پيامبر اين گزارش را دريافت كرد از مدينه خارج شد

تا به « بدر » رسيد. امّا كفار كه از آمدن پيامبر اطلاع يافته بودند ، گريختند. بعد از اين نبرد ، جنگ ديگرى ميان پيامبر و قريش به وقوع نپيوست مگر جنگ خندق كه در آن قريش با عده‌اى ديگر از غير قريش برضد اسلام باهم متّحد شدند.

جنگ احزاب

فرماندهى جنگ خندق را ابوسفيان به عنوان فرماندۀ نيروهاى عرب در مكّه به عهده گرفت. وى قريش و اعراب را جمع كرد و با برخى از يهوديان مدينه پيمان بست ، و براى سركوب مسلمانان دست به كار شد.

جنگهايى كه مسلمانان در زمان حيات پيامبر در آن شركت مى‌جستند به سه دسته تقسيم مى‌شدند. نوع اوّل جنگهايى بودند كه ميان آنان و قريش درمى‌گرفت و نوع دوّم جنگهايى كه ميان آنان و يهوديان رخ مى‌داد و نوع سوّم جنگهايى بود كه بين مسلمانان و ساير اعراب كه مانع از پيشرفت و انتشار اسلام بودند ، اتفاق مى‌افتاد.

در جنگ خندق ، هر سه نوع اين جنگها به وقوع پيوست از اين رو بدان جنگ « احزاب » هم گفته مى‌شود. زيرا قريش با « بنى سليم » و « اسد » و « فزاره » و « اشجع » و « غطفان » و با « بنى قريظه » و برخى از يهوديان مدينه براى جنگ با پيامبر هم پيمان شدند.

نظر مسلمانان بر اين قرار گرفت كه در مدينه بمانند و بين خود و احزاب ( دشمنانشان ) خندقى حفر كنند.

لشكر دشمنان همچون سيلى خروشنده و ويرانگرى كه كوه و دشت را فرا مى‌گيرد به مدينه رسيد. چون چشمشان به « خندق » خورد گفتند : اين حيله‌اى تازه‌اى است. دو تن از دلاوران آنان به نامهاى عمرو بن عبدود و عكرمة بن ابوجهل از خندق گذشتند و ميان خندق و مسلمانان ايستادند و فرياد

مبارزخواهى سردادند. على عليه السلام به سوى شجاع‌ترين دلاور عرب در زمان خود ، يعنى عمرو ، رفت و او را بكشت. با مرگ عمرو ، ترس و بيم در سپاه كفر حكمفرما شد. هر دو سپاه به سوى يكديگر تير انداختند. سپاه كفار بيش از بيست روز در پشت خندق اردو زدند ، امّا سرانجام با خوارى و سرافكندگى پس از تحمل خسارتهاى معنوى و مادى فراوان به ديار خود بازگشتند.

آوازۀ استقامت و پيروزى مسلمانان در برابر سپاه بى‌شمار كفر ، در سرتاسر جزيرة العرب پيچيد. در اين جنگ تعداد سپاهيان اسلام از سه هزار نفر تجاوز نمى‌كرد ، درحالى كه افراد سپاه كفار به دهها هزار تن بالغ مى‌شد. امّا با اين همه پيروزى در اين جنگ سرانجام نصيب سپاه اسلام شد.

با پايان غزوۀ خندق ، سلسله بزرگى از جنگهاى پيامبر با قريش خاتمه يافت. و بعد از اين هيچ جنگ ديگرى ميان پيامبر و قريش روى نداد ، مگر فتح مكّه كه آن هم در واقع پيروزى نهايى مسلمانان بر كفار بود نه جنگ و خونريزى.

در اينجا دو سلسله ديگر از جنگهاى اسلامى باقى مى‌ماند ، نخست : جنگ مسلمانان با يهود و دوّم جنگهاى آنان با قبايل ديگر عربى. اكنون به طور خلاصه به جنگهاى مسلمانان با يهود اشاره مى‌كنيم.

اسلام در مصاف با يهود

1 - بنى‌قينقاع

يهوديان وصله‌هاى ناهمگونى بودند كه از ترس شمشير پادشاهان و سلاطين در اين ديار پديد آمده بودند. اكثريت قريب به اتفاق آنان كه در مدينه سكونت داشتند ؛ عبارت بودند از : بنى قينقاع ، بنى نضير ، بنى قريظه ، يهوديان خيبر ، يهوديان فدك ، يهوديان وادى قرن و يهوديان تيماء.

بنى قينقاع ، قبيلۀ مرفهى بودند كه كار زرگرى جزيرة العرب را در اختيار داشتند. روزى يكى از زنان مسلمان نزد يكى از زرگران آنها رفت زرگر از وى خواست كه روبندش را بردارد ، امّا زن خواستِ او را اجابت نكرد. زرگر ، بدون آنكه زن بفهمد ، گوشۀ لباس زن را به پشتش گره زد. چون زن برخاست لباسش بالا رفت و بدنش معلوم شد و زرگر يهودى به وى خنديد. زن مسلمان بناى فرياد گذاشت. يكى از مردان مسلمان بر آن زرگر هجوم برد و او را كشت. يهوديان نيز بر آن مرد مسلمان حمله كردند ، و وى را از پاى درآوردند.

ميان مسلمانان و يهوديان آتش نزاع شعله‌ور شد. پيامبر به سوى يهوديان رفت و آنان را نصيحت كرد كه به آيين اسلام بگروند و نظام مقدّس آن را

بپذيرند. امّا يهوديان وى را مسخره كردند و به آن حضرت پيشنهاد جنگ دادند. پيامبر به طرف دژهاى آنان روانه شد و 15 روز ايشان را در محاصرۀ خود گرفت. سرانجام يهوديان به صلح با پيامبر تن در دادند ، و قرار شد با اموال و فرزندان و بستگانشان از مدينه خارج شوند و لوازم و وسايل خود را براى مسلمانان واگذارند. يهوديان نيز چنين كردند و از مدينه به اطراف شام رهسپار شدند.

2 - بنى نضير

بنى نضير نيز قبيله‌اى ثروتمند بود و پول و ثروت خود را به عنوان وام در اختيار مردم مى‌گذاشت. پيامبر به سوى آنان رفت و از ايشان خواستار وام شد. يهوديان درصدد برآمدند ؛ آن‌حضرت را بكشند.

از اين رو به وى اصرار بسيار كردند كه به خانه‌شان داخل شود. امّا پيامبر دعوت آنان را نپذيرفت و به ديوار تكيه داد. يهوديان تصميم گرفتند سنگى از بالا بر سر آن‌حضرت بيفكنند. امّا سنگ به پيامبر نخورد و آن‌حضرت بدون آنكه از آنان وامى بگيرد به مدينه بازگشت و به آنان پيغام داد :

« حال كه پيمان مرا شكستيد از ديار من بيرون شويد و براى اين كار به شما ده روز مهلت مى‌دهم ».

به پيامبر گزارش دادند كه يهوديان قصد ترك مدينه را ندارند و مى‌گويند : تو هرچه مى‌خواهى بكن.

پيامبر نيز به سوى آنان رهسپار شد و آنها را محاصره و خانه‌هايشان را ويران كرد.

يهوديان از دژى به دژ ديگرى نقل مكان مى‌كردند ، تا آن كه عرصه بر آنها تنگ آمد و از پيامبر خواستند كه به آنها اجازه دهد اموال ولوازمشان را از مدينه خارج نمايند امّا پيامبر اين خواسته را نپذيرفت و سرانجام يهوديان اموال خود را به عنوان غنيمت براى مسلمانان برجاى نهادند و خود از مدينه بيرون رفتند.

3 - خيبر... و دلاورى حضرت على

در سال هفتم هجرى با انعقاد پيمان صلح حديبيه ، پيامبر در انديشۀ جنگ با يهوديان خيبر ، كه فشار روانى بر مسلمانان وارد مى‌آوردند و برضد مسلمانان با دشمنان آنان همدست مى‌شدند ، برآمد. وقتى نيروهاى اسلام به سوى يهوديان خيبر عزيمت كردند ديدند آنها هفت دژ بسيار بلند دارند. مسلمانان روزهاى متمادى دژهاى يهوديان را در محاصرۀ خود گرفتند. با آن كه عرصه بر يهود تنگ آمده بود ، امّا آنان همچنان به مقاومت خود ادامه مى‌دادند تا آنكه سپاه اسلام ، به رهبرى امير المؤمنين على عليه السلام دژها را يكى پس از ديگرى گشود. همچنين آن‌حضرت شجاع‌ترين پهلوان خيبر را كه « مرحب » نام داشت از پاى درآورد و در بزرگ اين دژ را كه چهل جنگاور از بلند كردن آن ناتوان بودند ، يك تنه از جا كند و آن را تا مسافتى دور پرتاب كرد.

يهوديان بنى قريظه ، نخست جزو هم‌پيمانان اوس بودند. سپس با پيامبر پيمان بستند ؛ ولى در جنگ خندق به صفوف كفار پيوستند. پس از آنكه جنگ خندق با پيروزى مسلمانان خاتمه يافت ، پيامبر به لشگرش دستور داد تا به سوى بنى قريظه حركت كند.

سپاه اسلام ، بنى قريظه را به مدت بيست و پنج روز در محاصرۀ خود گرفتند. سپس امير المؤمنين عليه السلام دژهاى آنان را يكى پس از ديگرى بازگشود و در نتيجه يهوديان به حكم رسول خدا گردن نهادند.

پيامبر فرمود تا آنها را ببندند. برخى از افراد قبيلۀ اوس نزد آن‌حضرت آمده به شفاعت از يهوديان پرداختند. آن‌حضرت فرمود : آيا دوست داريد مردى از ميان شما دربارۀ ايشان داورى كند ؟ گفتند : آرى. آنها نيز رئيس قبيله اوس ، « سعد بن معاذ » ، را برگزيدند. سعد نيز مطابق حكم تورات ، كتاب مقدّس

يهوديان ، فرمان داد مردانشان را بكشند و زنانشان را به اسيرى گيرند. و اين فرمان دربارۀ آنها اجرا شد.

4 - يهوديان فدك ، تيماء و وادى قرن

اين جنگ با به هلاكت رسيدن صد نفر از سپاه يهود و شهادت هفده نفر از سپاهيان اسلام ، پايان يافت و مسلمانان از اين رهگذر مال و سلاح و اسيران فراوانى را به غنيمت گرفتند.

پس از اين غزوه ، يهود ديگر در جزيرة العرب صاحب آن چنان ارج و شأنى نبود و آنان كه از مقام سيادت و بزرگى برخوردار بودند بعد از اين نبرد به خفت بندگى تن در دادند.

به همين سبب يهوديان فدك و يهوديان تيماء رضايت دادند كه زمينهايشان از آن رسول خدا صلى الله عليه و آله باشد و خود در آن كار كنند و محصول به دست آمده را ميان خود و پيامبر نصف كنند.

طايفۀ ديگرى از يهوديان در محلى به نام « وادى قرن » زندگى مى‌كردند كه تن به تسليم نداده بودند. پيامبر به عزم جنگ با آنان روانه شد و با آنها جنگيد و سرانجام اين طايفه نيز مانند ديگر قبايل يهودى سر تسليم فرود آورد.

پيامبر در نبرد با قبايل عرب

جنگهاى ديگر پيامبر با ساير قبايل عرب بود.

1 - « بنى سليم » اين قبيله براى جنگ با پيامبر در جايى به نام « الكدر » گرد آمده بودند امّا همين كه شنيدند پيامبر به سوى آنها حركت كرده است ، از ترس گريختند.

2 - طوايف « بنى ثعلبه » و « محارب » به فرماندهى مردى كه « دعثور » خوانده مى‌شد در « واحه غطفان » در اطراف نجد ، براى جنگ با پيامبر اردو زده بودند. پيامبر به مقابلۀ آنان شتافت. پيش از آن كه شعله نبرد افروخته شود ، پيامبر بر روى تپه‌اى خوابيده بود.

« دعثور » كه از اين امر آگاه شده بود به سوى محلى كه پيامبر در آنجا خوابيده بود رفت و با شمشير آخته بر بالاى سر آن‌حضرت ايستاد و گفت : اكنون چه كسى مرا از كشتن تو باز مى‌دارد ؟ پيامبر فرمود : اللّٰه. در همان زمانى كه دعثور قصد كرد شمشيرش را بر پيامبر فرود آورد. جبرئيل او را به كنارى پرتاب كرد. پيامبر نيز فوراً برخاست و شمشير او را برداشت و گفت : اينك چه كسى مرا از كشتن تو باز مى‌دارد ؟ دعثور گفت : عفو و گذشت تو.

پيامبر از او چشم پوشيد ، و دعثور به اسلام گرويد و قومش را نيز به اسلام فرا خواند و در نتيجه جنگى ميان آنان رخ نداد..

3 - « بنى سليم » اين طايفه بار ديگر تصميم گرفتند با پيامبر نبرد كنند پيامبر نيز به جنگ آنان رفت. امّا پيش از آنكه حضرت با ايشان مواجه شود ، از صحنۀ كارزار گريخته بودند..

4 - طوايف « بنى ثعلبه » و « محارب » و « بنى غطفان » نيز مجدداً براى جنگ با پيامبر در نجد گرد آمدند. پيامبر به جنگ آنان شتافت ؛ ولى دشمنان قبل از آغاز جنگ از رويارويى با آن‌حضرت گريختند و زنان و اموال خود را به عنوان غنيمت براى مسلمانان ، رها كردند.

5 - صحرانشينان « دومة الجندل » دومة الجندل منطقه‌اى در نزديكى شام بود ، و صحرانشينان در آنجا دست به غارت و شرارت مى‌زدند ، بطورى كه آسايش وامنيت آن منطقه‌را برهم زده بودند. پيامبر براى سركوب‌آنان‌به سويشان روانه شد امّا پيش از آن كه به آنان برسد ايشان از آن منطقه گريخته بودند.

6 - يكى ديگر از اين جنگها ، نبردى بود كه ميان مسلمانان و كفار در جايى به نام « موته » واقع شد. با آن كه مسلمانان در اين جنگ خسارتهاى فراوانى متحمل شدند ، امّا سرانجام پيروزى را از آن خود كردند. چون پيامبر مستقيماً در اين نبرد حضور نداشتند ، ما سخن را دربارۀ آن كوتاه مى‌كنيم. همانطور كه دربارۀ ساير جنگهايى كه پيامبر در آن شركت نكرده بود ، چنين كرديم.

اينك مى‌پردازيم به فعاليتهاى مهم پيامبر كه در دو راستاى سياسى و دينى انجام گرفته بود و به گونه‌اى مختصر دربارۀ آن سخن مى‌گويم :

صلح حديبيه

از همان زمانى كه كفار قريش ، مسلمانان و در رأس آنها رسول خدا را از

وطنشان ، مكّه ، بيرون راندند ، آن‌حضرت در اشتياق بازگشت به مكّه بود. چرا كه مكّه سرزمين امن و مقدسى در پيشگاه خداوند به شمار مى‌رفت. از اين گذشته چشم همۀ اعراب به اين شهر دوخته شده بود.

اما جنگهايى كه در اين هفت سال ، تمام توجه و همّ پيامبر را به خود مشغول داشته بود و نيز ضعفى كه پيامبر در يارانش مى‌ديد ، آن‌حضرت را از حركت به سوى مكّه ، باز مى‌داشت.

از اين رو وقتى پيامبر فرصت را مناسب ديد ، در انديشه بازگشت به مكّه برآمد و مسلمانان را از تصميم خود آگاه كرد و فرمود : مى‌خواهد تنها براى اداى مناسك به مكّه رود. ولى مسلمانان با پيامبر خدا همراهى كردند ، و از اين رو پيامبر با يكهزار و چهارصد تن از مهاجران و انصار به سوى مكّه رهسپار شد.

امّا كفار قريش دريافتند كه ورود مسلمانان بدون تحمل هيچ آزار و اذيتى به مكّه ، شهرى كه سالها پيش از آن رانده شده بودند ، موجب شكست وسرافكندگى آشكارى براى قريش خواهد شد.

بنابراين در صدد برآمدند تا از ورود مسلمانان به مكّه جلوگيرى كنند. و جلوداران سپاه خود را به طرف پيامبر و يارانش گسيل داشتند ، تا در برابر مسلمانان بايستند. رسول خدا نيز مسير خود را از جادۀ اصلى تغيير داد تا با اين سپاهيان درگير نشود. كفار وقتى از تغيير مسير پيامبر آگاهى يافتند كه آن‌حضرت به بلنديهاى « المرار » در پايين مكّه رسيده بود.

آنگاه پيامبر يكى از مسلمانان را به سوى قريش فرستاد ، تا بدانها پيغام دهد كه وى براى جنگ نيامده بلكه قصد به جاى آوردن عمره را دارد.

قريش نيز فرستادگانى به سوى آن‌حضرت روانه كردند ، و از وى خواستند تا از تصميم خود منصرف شود. پيش از اين نيز گروهى را براى مقاومت در مقابل پيامبر فرستاده بودند ؛كه مسلمانان آنها را دستگير و همگى را حبس كرده بودند.

چون قريش بر جلوگيرى از ورود پيامبر به خانۀ خدا پافشارى مى‌كرد ، آن‌حضرت رو به اصحابش كرد و فرمود : ما هيچگاه از جنگ اين قوم باز نمى‌گرديم و براى پايدارى در جنگ باز از مسلمانان تقاضاى بيعت نمود. مسلمانان نيز براى پيروزى يا شهادت به آن‌حضرت دست بيعت دادند.

وقتى گزارش بيعت جديد مسلمانان با پيامبر به قريش داده شد ، آنان از اين امر وحشت كرده ، عده‌اى را براى صلح به نزد او فرستادند. پيامبر نيز با آنان صلح‌نامه‌اى منعقد كرد كه مهم‌ترين بندهاى آن از اين قرار بود :

1 - آتش بس ميان دو گروه براى مدت دو سال.

2 - هركس به اردوى مسلمانان پناه برد بايد بازگردانده شود ولى اگر كسى از مسلمانان به نزد كفار آمد ، نبايد تحويل مسلمانان داده شود.

3 - مسلمانان بايد امسال از انجام مناسك منصرف شوند و به جاى آن سال آينده به مكّه وارد گردند.

4 - هر دو طرف مى‌توانند پيمان هركس را كه خواستند بپذيرند.

اين سياست صلح‌جويانه و مسالمت‌آميز كه پيامبر آن را دنبال كرد ، توانست راههاى بستۀ پيشرفت و پيروزى را در مقابل آن‌حضرت بگشايد. زيرا پس از تأمين امنيت و آسايش جبهۀ داخلى ، آنان مى‌توانستند با دنياى خارج ( جبهۀ خارجى ) رويارو شوند كه اين امر در گرو انعقاد اين پيمان بود.

تا فراسوى جزيرة العرب

1 - پس از امضاى اين صلح‌نامه ، پيامبر مستقيماً نامه‌هايى به تمام رهبران و فرمانروايان دولتهاى همسايه نوشت. آن‌حضرت نامه‌هايى به پادشاه روم ، ايران ، حبشه و قبط نگاشت. همچنين نامه‌هايى نيز خطاب به فرمانروايان بُصرىٰ و دمشق و حكمران بحرين و دو فرمانرواى عمان و حكمران يمامه دربارۀ

مسئوليّت رسالت خود و تبليغ آن ارسال داشت.

اين نامه‌هادر نشر دعوت اسلامى و نابودى كفر از تأثير شگرفى برخوردار بودند.

برخى از مخاطبان پيامبر ، به دعوت وى پاسخ مثبت گفته ، اسلام آوردند ، مانند فرمانرواى حبشه و حكمران بحرين و دو فرمانرواى عمان كه البته اين امر براى اسلام فتحى بزرگ به شمار مى‌رفت. امّا دسته‌اى ديگر از اين پادشاهان و امَرا ، دعوت آن‌حضرت را رد كردند امّا همچنان حرمت پيامبر را پاس داشتند و او را تأييد نمودند.

همچون پادشاه روم و قبط و يمامه. برخى از آنان نيز نه تنها دعوت آن‌حضرت را قبول نكردند بلكه وى را مورد اهانت قرار دادند ، و دعوت او را به تمسخر گرفتند ، مانند پادشاه ايران و فرمانروايان بُصرىٰ و دمشق.

2 - در سال بعد پيامبر در رأس يارانش كه با وى در حديبيه حضور داشتند ، به عزم عمره به سوى مكّه روانه شد. كفار ميدان را براى آن‌حضرت خالى گذارده و خود از مكّه خارج شده بودند تا مبادا ميان دو طرف برخوردى ايجاد شود. در واقع اين عمل به منزله اجراى يكى از مفاد صلح‌نامه‌اى بود كه در سال گذشته ميان مسلمانان و كفار به امضا رسيده بود.

اينك پيامبر پس از هفت سال دورى از مكّه براى نخستين بار به آن شهر مقدّس گام نهاد.

پيمان‌شكنى قريش و فتح مكّه

پيامبر پس از سه روز اقامت در مكّه به مدينه بازگشت. پس از اين سال كفار قريش ، برخى از مفاد صلح‌نامه را زير پا نهادند. يكى از آن موارد ، حمله آنان به قبيلۀ « خزاعه » بود. اين قبيله با پيامبر هم‌پيمان بود ولى طبق مفاد صلح‌نامه قريش نمى‌بايست با هم‌پيمانان پيامبر وارد جنگ شوند ، و بر ضد ايشان به دشمنانشان كمك و يارى دهند. با حملۀ قريش به قبيلۀ « خزاعه » بر پيامبر روا

بود كه با قريشيان به جنگ به پردازد. آن‌حضرت نيز يارانش را گردآورده به همراه عده‌اى از قبايل مسلمانان كه در اطراف مدينه سكونت داشتند به سمت مكّه در حركت شد. او پيش از حركت به سوى مكّه ، افرادى را به عنوان ديده‌بان و نگهبان بر مسير راه گماشت تا مواظب باشند « جاسوسان » خبر خروج وى را به مكّيان نبرند و كار به جنگ نيانجامد زيرا آن‌حضرت قصد درگيرى و خون‌ريزى نداشت.

چون پيامبر با سپاهش به « حى ظهران » ، در نزديكى مكّه ، رسيد به افرادش فرمود تا آتش فراوانى بيفروزند آنان نيز چنين كردند. اين امر هراسى بزرگ در دل كفار انداخت.

ابوسفيان كه راه مكّه را زير نظر گرفته بود ، با ديدن آن همه آتش وحشت‌زده به نزد عبّاس ، عموى پيامبر ، رفت. عبّاس او را به نزد پيامبر برد. ميان آنها گفتگوهايى رد و بدل شد و سرانجام ابوسفيان اسلام آورد. با مسلمان شدن ابوسفيان و برخى از جنگ آوران قريش و رؤساى آنها ، مكّه توان خود را براى مقابله از دست داد. بدين‌ترتيب ، ديگر نيروى بازدارنده‌اى وجود نداشت تا از ورود پيامبر به مكّه جلوگيرى كند.

پيامبر در اين حمله نظامى ، تاكتيكى بى‌مانند انتخاب كرد و همين تاكتيك عاملى بود تا از افزايش شمار كشته‌ها جلوگيرى نمايد. تاكتيك پيامبر آن بود كه پيش از ورود به شهر مكّه اعلام كرد هركس سلاح خود را بر زمين بگذارد يا به خانۀ ابوسفيان پناهنده شود ، و يا به خانه خودش برود ، يا در كنار كعبه جاى گيرد ، و يا در زير پرچم ابو رويحه درآيد ، در امان است. آنگاه به سپاهيانش فرمود تا شهر را محاصره كنند و از هر طرف وارد شهر شوند و جز با كسانى كه با آنها به مقابله مى‌پردازند ، جنگ و ستيز نكنند.

سپس پيامبر ، بدون آنكه با حركت مخالفى رودررو شود ، به مكّه قدم نهاد. تنها برخوردى كه روى داد ، برخوردى بود كه ميان خالد بن وليد كه از پايين مكّه

وارد آن شهر شده بود ، با عده‌اى از كفار به وقوع پيوست. خالد در اين درگيرى دوازده نفر از كافران را به هلاكت رساند و يك تن از مسلمانان نيز در اين جنگ شهيد شد. سپس پيامبر ، ضمن خطبه‌اى كه در خانه كعبه ايراد كرد ، فرمان عفو عمومى نسبت به كليۀ مشركان را صادر فرمود.

با فتح مكّه ، مسلمانان پايه‌هاى حاكميت مطلق خود را بر جزيرة العرب ، كه مردم آن مكّه را پايگاه دين و دنياى خود به حساب مى‌آوردند ، استحكام بخشيدند.

نبرد حنين

آنگاه پيامبر فرمود تا بتهايى را كه در حول و حوش مكّه پرستيده مى‌شد درهم كوفته از بين ببرند. پيامبر اطلاع پيدا كرد ، كه گروهى از قبايل عرب همدست شده‌اند ، تا به مكّه يورش آورند و مسلمانان را بكشند. قبايل هوازن و ثقيف نيز جزو همدستان اين گروه بودند.

چون پيامبر نسبت به صحت اين گزارش وقوف يافت ، دوازده هزار نفر از مسلمانان را بسيج كرد و به رويارويى آنان گسيل داشت. سپاهيان دو طرف در وادى حنين با يكديگر روبه‌رو شدند. در آنجا تنگه‌اى بود كه دشمن پيش از مسلمانان ، آن تنگه را به تصرف خود درآورده بود.

وقتى مسلمانان بدان محل رسيدند ، سپاه دشمن كه در آن تنگه كمين كرده بود ، بر آنان تاخت. در اثر اين حمله ، گروهى از مسلمانان گريختند و هرج و مرج درميان لشكريان مسلمان حكمفرما شد. امّا پيامبر ثابت و استوار ، برجاى ماند. برخى از مسلمانان نيز در كنار آن‌حضرت باقى ماندند. به تدريج ديگر مسلمانانى كه از ميدان گريخته بودند در نزد آن‌حضرت گرد آمدند و همچون جبهه‌اى واحد بر كفار يورش بردند و صفوف آنان را درهم شكستند.

دشمنان براى تقويت روحيۀ سپاهيان خود ، همۀ وسايل و زنان خود را نيز به ميدان نبرد آورده بودند ، با فرار آنان ، مسلمانان به غنايم فراوانى دست يافتند و پيامبر اين غنايم و اموال به دست آمده را در كار تأليف قلوب قريش به كار گرفت. پس از پايان اين جنگ ، پيامبر در انديشۀ بازگشت به مدينه شد.

آغاز عصر درخشان جزيرة العرب

پيش از بازگشت به مدينه ، آن‌حضرت گروهى از لشكريان اسلام را به تعقيب كفار ، كه بار ديگر براى حمله به مسلمانان و برافروختن آتش جنگ گرد آمده بودند ، فرستاد. يكى از اين لشكرها ، به سوى طائف كه كفار را در خود پناه داده بود ، عازم شد. دژهاى طائف بسى بلندتر از آن بود كه مسلمانان ياراى دستيابى بدانها را داشته باشند. بنابراين ، بدون آنكه بتوانند به درون دژها قدم نهند ، بازگشتند. همين كه پيامبر به مدينه رسيد ، هيأتهايى از نقاط مختلف جزيرة العرب بر آن‌حضرت وارد شدند و يك به يك گرايش خود را به اسلام اعلان نمودند ؛ و از آن‌حضرت درخواست مى‌كردند كه تنى چند از مبلغان را براى تعليم دستورات اسلام به ميان آنها گسيل دارد.

در سال هشتم ، سورۀ برائت ( توبه ) نازل شد. با نزول اين سوره ، پايان دورۀ سياهى و تباهى جزيرة العرب و آغاز دورۀ درخشان آن اعلام گرديد.

پيامبر ، حضرت على عليه السلام را به مكّه فرستاد تا اين سوره را درميان حجاجى كه در منى گرد آمده بودند ، بخواند. در آن سوره ، به صراحت اعلان شد كه مشركان از اين پس نبايد به مسجد الحرام وارد شوند. زيرا نجس هستند

و خداوند از آنان بيزار است. همچنين در آن سوره آمده بود كه هيچ عهد و پيمانى از مشركان پذيرفته نيست و ريختن خون مشركان پس از چهار ماه ديگر ، بر مسلمانان حلال و رواست.

پس از اين اعلان ، هيچ كس در جزيرة العرب نبود كه اظهار شرك كند ، مگر گروههايى اندك كه از ترس مسلمانان گريخته بودند و پنهانى بر كيش گذشتۀ خود پافشارى مى‌كردند.

پيامبر درصدد جنگ با روم برآمد. عده‌اى از سپاهيان رومى در ديار شام كه امارتى عربى ولى تحت نفوذ امپراتورى روم بود ، به سر مى‌بردند. پيامبر همراه سپاهيان اسلام كه تعداد آنان بيش از سى هزار نفر بود و ده هزار تن از آنان سواره و مجهز به سلاحهاى كامل بودند ، به سوى نيروهاى رومى حركت كرد.

اين اقدام پيامبر به خاطر شايعه‌اى صورت گرفت كه در مدينه بر سر زبانها افتاده بود.

مردم مى‌گفتند سپاه روم انديشۀ جزيرة العرب و سركوب مسلمانان را در سر دارد. امّا وقتى پيامبر با سپاهيانش به منطقه تبوك رسيد ، دانست كه اين شايعه بى‌اساس و دروغ بوده است. لذا با مردم آن ديار از در آشتى درآمد و بر « رومه » دست يافت. آنگاه پيامبر پس از آنكه مرزبانانى از مردم خطۀ شام و حجاز برضد دشمنان به كار گماشت و تخم ترس و رعب از حملۀ ناگهانى مسلمانان برضد روميان را در دل آنان كاشت ، به سوى مدينه بازگشت كرد.

حجة الوداع... تعيين رهبرى

در سال دهم هجرى پيامبر تصميم گرفت به حج رود. مسلمانان كه از تصميم پيامبر آگاهى يافته بودند ، از هر كران به سوى آن‌حضرت شتافتند. چون تعدادشان به اندازۀ كافى رسيد ، پيامبر به همراه ايشان به سوى مكّه به حركت

در آمد. در اين سال بود كه پيامبر كيفيت به جاى آوردن حج اسلامى را به مسلمانان آموخت زيرا مشركان در سال گذشته ( نهم هجرى ) پيامبر و يارانش را از اجراى مراسم حج بازداشته بودند. چون پيامبر مناسك حج را به پايان برد ، و خطبه‌اى درميان مسلمانان ايراد كرد كه حاوى تعاليم دينى و اخلاقى بود ، سپس عزم بازگشت به مدينه كرد.

چه بسا برخى از ياران آن‌حضرت كه وى را در اين سفر مقدّس همراهى مى‌كردند ، به آشكار مظاهر نگرانى و اضطراب را هر لحظه در چهرۀ وى مشاهده مى‌نمودند. گويا پيامبر مى‌خواست رازى را آشكار كند كه از آن مى‌ترسيد ، يا در انتظار فرصتى مناسب براى مطرح كردن آن بود.

اين حج ، آخرين حجى بود كه پيامبر به جاى آورد. از اين رو آن را « حجة الوداع » نام نهادند. بديهى است كه پيامبر بخواهد در اين حج همۀ چيزهايى را كه به مصالح مسلمانان و امور سياسى و دينى آنان مربوط مى‌شد ، بيان كند.

مهم‌ترين مسأله ، حكومت اسلامى بود. چون پيامبر بدرود حيات گويد ، اعراب كه هنوز اسلام در ژرفاى دل آنها ريشه نداونيده دچار تشتت و اختلاف خواهند شد و دو باره به جنگ و ستيز برخواهند خواست و در نتيجه دين فداى اختلافات خواهد گشت.

وحى به او خبر داده بود كه پس از وى حكومت از آن على بن ابى طالب است. او نخستين كسى بود كه به خدا و فرستاده‌اش ايمان آورد و در راه خدا سختيهاى بسيارى تحمل كرد و در قضا و ديگر فضايل انسانى از ديگران پيش‌تر بود. پيامبر خود چندين بار ، اين موضوع را به مسلمانان تأكيد كرده بود. پيامبر نسبت به آيندۀ امت اسلامى ، بسيار احساس نگرانى مى‌كرد. زيرا به خوبى مى‌ديد كه برخى از مسلمانان انديشۀ حكومت بر مسلمانان را در سر

مى‌پرورانند. و تنها بدين خاطر اطراف آن‌حضرت را گرفته‌اند. چون پيامبر به محل « كراع عميم » از سرزمين‌هاى « عسفان » رسيد ، اين آيۀ مباركه نازل شد كه :

فَلَعَلَّكَ تَارِكُ بَعْضَ مَا يُوحَىٰ إِلَيْكَ وَضَائِقُ بِهِ صَدْرُكَ ⁽¹⁾.

« شايد برخى از چيزهايى كه به تو وحى مى‌شود فروگذارى و سينه‌ات بدان تنگ شود. »

چون آن‌حضرت به غدير خم رسيد اين آيه فرود آمد :

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِن رَبِّكَ وَإِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّٰهَ لَايَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ⁽²⁾.

« اى پيامبر آنچه از جانب پروردگارت بر تو فرود آمده ، تبليغ كن و اگر چنين نكنى رسالت خود را به انجام نرسانده‌اى و بدان كه خداوند تو را از مردم نگه مى‌دارد و براستى خداوند گروه كافران را هدايت نمى‌كند. »

با نزول اين آيه ، پيامبر به يارى خداوند در مورد خلافت حضرت على عليه السلام اطمينان پيدا كرد و كمر به اجراى آن بست و به مسلمانان دستور داد تا جمع شوند. چون مسلمانان جمع شدند پيامبر براى ايراد سخنرانى درميان آنان برپاى خاست ، و پس از خطابه‌اى ارزشمند به مسأله خلافت على بن أبى طالب اشاره كرد و فرمود : « هركس كه من مولاى اويم على هم مولاى اوست خداوندا دوستدار او را دوست بدار و با دشمن او دشمنى كن.

محبوب‌دار هركس كه او را محبوب مى‌دارد و خشم بگير بر كسى كه بر على خشم مى‌گيرد ، كسى كه او را يارى مى‌دهد ، يارى ده و عزيزدار آن كس را كه به على كمك مى‌كند و خواردار7.

آن كسى كه وى را خوار مى‌دارد ، و هرجا كه وى بگردد حق را با وى به گردش درآر ».

آنگاه به مسلمانان دستور داد با على بيعت كنند و به وى به عنوان صاحب امر ( خليفه ) مؤمنان سلام كنند. چون كار بيعت مسلمانان با على عليه السلام پايان گرفت ، آيۀ ديگرى نازل شد كه اكمال و اتمام دين را به همگان اعلام مى‌داشت :

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِيناً ⁽¹⁾.

«امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوان آئين براى شما پسنديدم. »

سپاه اسامه

پس از آنكه پيامبر به مدينه بازگشت لشكر بزرگى را بسيج كرد كه در آن افرادى همچون ابوبكر و عمر و بسيارى از مهاجران و انصار جاى داشتند. آن‌حضرت اسامة بن زيد را كه در آن هنگام جوانى بود و سن او به بيست نمى‌رسيد ، به فرماندهى اين سپاه برگماشت.

پيامبر اين سپاه را به طرف شام ، جايى كه جعفر و زيد پدر اسامه فرماندهان سپاه اسلام در آن كشته شده بودند ، فرستاد.

پيامبر كوششهاى فراوانى براى روانه كردن اين سپاه در كوتاه‌ترين زمان به خرج مى‌داد زيرا مرگ خود را نزديك مى‌ديد و مى‌خواست برخى از عناصر فاسدى را كه به خاطر آينده و سرنوشت امت اسلامى از آنها بيمناك بود ، بدين‌ترتيب از شهر دور كند. امّا با تمام اينها منافقان حركت اين سپاه را به تعويق3.

انداختند. تا آنجا كه پيامبر با اصرار فراوان به اسامه دستور داد تا سپاه تحت فرمانش را به جايى كه قرار بود بروند ، حركت دهد. اين سپاه در محلى به نام « جرف » در چند فرسخى مدينه اردو زد.

درهمين حال ، بيمارى پيامبر كه بنا به قول برخى از راويان از زهرى كه يكى از يهوديان به وى خورانيده بود ناشى مى‌شد ، شدت يافت. افراد سپاه اسامه به مدينه بازگشتند ، درحالى كه پيامبر كسانى را كه از سپاه اسامه تخلف ورزيده بودند ، مورد لعن خود قرار داده بود !

كوچ آفتاب

سرانجام پيامبر در بيست و هشتم ماه صفر در سال يازدهم هجرى ، درحالى كه شصت و سه سال در راه خدا تلاش كرده بود و بيست و سه سال از آن را به گونه‌اى خاص در نشر رسالت جهانى خويش به چهار گوشه دنيا كه سيزده سال آن را در مكّه و ده سال باقى مانده را در مدينه به سر آورده بود به رفيق اعلاى خويش پيوست. رحلت آن‌حضرت را در ظهر روز دوشنبه مطابق با سال ( 633 ) ميلادى ثبت كرده‌اند.

رحلت پيامبر مصيبت بزرگى براى اسلام و مسلمانان به شمار مى‌رفت كه تا آن روزگار نظيرى براى آن اتفاق نيفتاده بود. همچنين با وفات وى انحرافى آشكار در اسلام پديد آمد.

حضرت على عليه السلام به انجام غسل و كفن پيامبر مشغول شد و همراه با ديگر مسلمانان بر پيكر پاك آن‌حضرت نماز گزارد و آنگاه وى را در خانه‌اش ، آرامگاه كنونى آن‌حضرت به خاك سپرد.

بهترين درودها و سلامها بر تو اى رسول خدا و برخاندان پاك و پاكيزه‌ات باد !

تعدد زوجات

دشمنان و مخالفان مى‌پندارند كه مى‌توانند از مسأله تعدد زوجات پيامبر ، نقطۀ ضعفى بر آن‌حضرت بگيرند و هر اتهامى كه مى‌خواهند به ساحت مقدس وى وارد سازند.

امّا كسى كه با آگاهى و هشيارى دقيق تاريخ پيامبر و فراز و نشيبهاى آن را بررسى مى‌كند ؛ به فلسفه واقعى ازدواجهاى پيامبر اسلام پى مى‌برد و در مى‌يابد كه اين ازدواجها از ژرفاى اخلاق پاكيزه و از مظاهر انسانيت وفعاليتهاى مقدّس دينى آن‌حضرت برخاسته است.

با آنكه نمى‌توانيم مطلبى بدين گستردگى را در صفحه‌اى خلاصه كنيم ، اما اميدوارم بتوانم چكيده‌اى از فلسفه ازدواجهاى پيامبر را توضيح دهم :

پيامبر در دوران جوانى ، زمانى كه غريزۀ جنسى انسان به بالاترين حد و مرز خود مى‌رسد ، ازدواج نكرد. و تنها زنى كه با وى پيمان زناشويى بست خديجه بود و همانطور كه همه مى‌دانند وى زنى شوهر كرده بود. درميان همسران او ، تنها عايشه دختر بود و آن هم در زمانى كه پيامبر همسرى نداشت و نهضت اسلامى مراحل اوليه خود را طى مى‌كرد و تعاليم دينى پاكيزه‌اى وضع مى‌شد كه

با رهبانيت مسيحى كه ازدواج را منع مى‌كرد ، مخالفت داشت و پيامبر پيش از آنكه شعار دهد عمل مى‌كرد ، تا نمونه و سرمشقى راستين براى مسلمانان باشد.

پيامبر با بيوه‌زنان ازدواج مى‌كرد. در آن روزگار ، يكى از عادات نابه‌هنجار اعراب آن بود كه زن بيوه را به كلى طرد مى‌كردند تا تن به گناه و زشتى دهد و يا آن كه به فقر دچار شود و نابود گردد. البته جنگهاى اسلامى موجب افزايش تعداد اين زنان نيز شده بود. بعلاوه پيامبر با اين زنان ازدواج مى‌كرد ، تا نظر قبيله‌هاى آنها را به اسلام جلب كند. برخى از زنانى كه پيامبر از طريق نخست با آنان پيمان زناشويى بسته بود ، عبارتند از : ام سلمه و سوده دختر زمعه و رمله ام حبيبه و حفصه دختر عمر و ميمونه. نام برخى از زنانى كه از طريق دوم به همسرى آن‌حضرت درآمده بودند ، عبارتند از : صفيه دختر ثابت. ثابت يكى از سران يهود بود. به نظر مى‌رسد پيامبر با دختر ثابت ازدواج كرد تا دلهاى يهوديان را كه دژهايشان ويران و مجد و شكوهشان نابود شده بود ، به اسلام جلب كند.

« جويرة » نيز يكى ديگر از زنان پيامبر بود. پس از آنكه اربابانِ وى در غزوۀ « بنى مصطلق » تار و مار شدند ، آن‌حضرت وى را به زنى گرفت و به خاطر همين زن ، همۀ اسيران بنى مصطلق آزاد شدند.

بنى مصطلق نيز به بركت اين پيمان خجسته ، به اسلام گرويدند.

كافى نبوده است با آنكه پيامبر با زنانى كه از نظر جنسيت متفاوت از يكديگر بودند ، ازدواج كرد امّا توانست نمونه عالى مديريت در زندگى خانوادگى باشد اگرچه مشكلات بس پيچيدۀ اجتماعى نيز اطراف آن‌حضرت را فرا گرفته بود.

مدير و مربّى

در ديگر امور ، پيامبر با وسعت انديشه وسعۀ صدر و حسن تدبيرش و با ويژگى خاصى كه خداوند به او داده بود ، توانست برترى و تفوق خود را بر ساير مردمان و در همۀ زمانها نشان دهد. آن‌حضرت با آنكه يتيمى طرد شده بود ، توفيق يافت از جهنم بيابان عربستان ، بهشت دولتهاى اسلامى و مهد تمدن و فرهنگ اسلامى را بنيان نهد. و از مردمان آن ديار كه از نظر اخلاق و عادات از بدترين مردمان روى زمين به شمار مى‌آمدند ، پيوسته رهبران و سرورانى جهانى به وجود آورد. آنچنانكه تفصيل برخى از اين رويدادها را ، پيش از اين نيز بيان كرديم. آيا اينها همه نمى‌تواند گواهى بر حُسن تدبير و وسعت انديشه و سيرت زيبا و كمال روحى و عقلى آن‌حضرت به شمار آيد ؟

خُلق عظيم

اگر از شرح صدر و وسعت روح آن‌حضرت در ميدان تدبير امور خصوصى و عمومى تا ساير مظاهر برترى روحى و اخلاقى وى تأمل كنيم بايد از توصيف كامل جوانب برترى آن‌حضرت در اخلاق ، اظهار عجز و ناتوانى نماييم. چراكه خداوند وى را خاتم پيامبران قرار داده و اينان كسانى هستند كه در هر دو جنبۀ مادى و معنوى راهبر و سرآمد تمام انسانها بوده‌اند.

امير مؤمنان على عليه السلام ، براى نشان دادن عجز و ناتوانى انسان از توصيف كامل پيامبر ، استدلال لطيفى را بيان كرده است. او مى‌گويد : خداوند در قرآن

مى‌فرمايد : وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَاتُحْصُوهَا ⁽¹⁾؛ « اگر نعمتهاى خداوند ا شمارش كنيد ، آنها را نتوانيد جمع كرد. »

درهمين حال خداوند در آيۀ ديگرى مى‌فرمايد :

فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ ⁽²⁾؛ « بهرۀ زندگى دنيا در آخرت جز اندكى نيست. »

بنابراين ، زندگى دنيا كه نزد خداوند اندك است ، احاطه بر آن و شمارش آن ممكن نيست پس چگونه مى‌توان به خُلق و خوى پيامبر پى‌برد كه خداى تعالى درباره‌اش گفته است :

وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ ⁽³⁾؛ « همانا تو داراى خوى بزرگ هستى. »

خداوند خُلق پيامبر را صفت عظيم ، توصيف فرموده است و هرگاه نتوان چيز اندك ( نعمتهاى دنيوى ) را شمارش كرد پس چگونه مى‌توان به شمارش چيزى كه بزرگ است ( خلق و خوى پيامبر ) توانا شد ؟ !

در بلنداى اخلاق

با اين وصف ، نگارنده برخى از مظاهر اين خلق و خوى بزرگ را به نگارش در مى‌آورد.

پيامبر صلى الله عليه و آله ، دليرترين و بردبارترين و عادلترين و پاكترين و بخشنده‌ترين مردمان بود.

حتى يك درهم و دينار براى يك شب نزد او باقى نمى‌ماند. او از همۀ مردم زاهدتر بود و ساده‌تر زندگى مى‌كرد آنچنانكه كفش و جامه‌اش را به دست خويش وصله مى‌كرد و در امور خانه همگام با ديگر افراد كمك4.

و همكارى مى‌نمود.

حيا و آزرم او از ديگران بيشتر بود. هيچ‌گاه در چهرۀ كسى خيره نمى‌شد. از همۀ مردم آسان‌گيرتر بود. دعوت هر آزاده و بنده‌اى را اجابت مى‌كرد. هديه را مى‌پذيرفت حتى اگر جرعه‌اى شير بود و سعى مى‌كرد آن را جبران كند و به ديگران بخوراند. هيچگاه دربرابر دعوت كنيز يا تهيدستى تكبر نمى‌ورزيد و از آن با روى باز استقبال مى‌كرد. آن‌حضرت به خاطر خدا ، نه به خاطر خودش ، خشمگين مى‌شد و فرمان خدا را اجرا مى‌كرد اگرچه به زيان خود يا يكى از يارانش تمام مى‌شد. روزى ياران آن‌حضرت به وى پيشنهاد كردند از نيروى مشركان ديگر عليه دشمنان مشركش سود جويد امّا آن‌حضرت پيشنهاد آنان را رد كرد و فرمود : ما از مشركان يارى نمى‌جوييم. حال آنكه پيامبر در آن هنگام بسيار به كمك آنان نياز داشت.

آن‌حضرت از شدّت گرسنگى سنگ بر شكم مى‌بست و هرگاه خوردنى فراهم مى‌شد ، هرچه مى‌يافت مى‌خورد و چيزى را بر نمى‌گرداند. خوراكش ساده بود. درحالى كه تكيه داده بود ، غذا نمى‌خورد. با تهيدستان هم سفره مى‌شد و با فقرا مجالست مى‌كرد.

دانشمندان را گرامى مى‌داشت و به هيچ كس جفا نمى‌كرد.

از فعاليتهاى اجتماعى پيامبر آن بود ، كه از بيمار ، هركس كه بود و به هر نحو ، عيادت مى‌كرد و به تشييع جنازۀ مردگان مى‌رفت. به تنهايى راه مى‌رفت. هيچ‌گاه حَشَم و خَدَم براى خود نمى‌گرفت. هر مركبى كه حاضر بود سوار مى‌شد ، چه اسب و چه استر و چه الاغ. گاه پابرهنه مى‌رفت و گاهى با كفش. زمانى ردا دربر مى‌كرد و گاهى بدون ردا و بدون عمامه و كلاه خارج مى‌شد ولى وقتى راه مى‌پيمود به نيرومندى مى‌رفت نه با ضعف و سستى. به هنگام رفتن ، پاهايش را از زمين مى‌كند آنچنانكه گويى از فراز به نشيب مى‌آيد.

بوى خوش را بسيار دوست مى‌داشت. او صاحب غلامان و كنيزان بود ولى هيچ‌گاه بر آنها برترى نمى‌جُست. وقتى را از دست نمى‌داد كه در طاعت خداوند نباشد.

با هركس كه ديدار مى‌كرد ، در سلام گفتن سبقت مى‌جست. هركس براى كارى در كنار او بود صبر مى‌كرد تا وى جدا شود. به هريك از يارانش كه برمى‌خورد دستش را براى مصافحه دراز مى‌كرد. و آنگاه دست او را مى‌گرفت و انگشتانش را در انگشتان او فرو مى‌برد و آنگاه دست ديگرش را بر روى دست او مى‌نهاد.

اگر به نماز ايستاده بود. و كسى براى كارى نزد وى مى‌آمد ، نمازش را زودتر تمام مى‌كرد و آنگاه رو به شخص كرده مى‌گفت : آيا كارى دارى ؟ و چون حاجت او را روا مى‌كرد ، دوباره به نماز مى‌ايستاد.

بيشتر به حالت تواضع مى‌نشست. يعنى زانوانش را با دو دست بغل مى‌كرد و تا آخر مجلس مى‌نشست. هيچ‌گاه ديده نشد درميان يارانش ، پاهايش را دراز كند. بيشتر رو به قبله مى‌نشست. هركس را كه بر وى وارد مى‌شد گرامى مى‌داشت و گاهى اوقات براى افرادى كه از بستگان او هم نبودند ، جامه‌اش را براى نشستن مى‌گستراند. گليم را زير پاى كسى مى‌انداخت كه بر وى وارد شده بود ، و اگر آن فرد نمى‌پذيرفت آنقدر اصرار مى‌كرد تا بپذيرد.

هركس به سخن پيامبر گوش مى‌سپرد گمان مى‌برد كه وى درنظر پيامبر گرامى‌ترين مردمان است. تا آنجا كه هركس در محضر او مى‌نشست از چهره و نگاه مبارك پيامبر برخوردار مى‌شد.

براى احترام و گرامى‌داشت يارانش ، آنان را به كنيه فرا مى‌خواند ، و اگر كسى كنيه نداشت ، آن‌حضرت خود كنيه‌اى براى او تعيين مى‌كرد.

در مورد زنان نيز اگر فرزندى داشتند آنها را به نام فرزندانشان مى‌خواند وگرنه

كنيه جديدى براى آنها برمى‌گزيد. حتى كودكان را نيز با كنيه صدا مى‌زد.

از ديگران به خشم دورتر و به خشنودى نزديك‌تر و نسبت به مردم از ديگران دلسوزتر و سودمندتر بود.

هرگاه در مجلسى حاضر مى‌شد مى‌فرمود : « خداوندا پاك و منزهى و ستايش تو راست. گواهى دهم كه معبودى جز تو نيست. از تو آمرزش خواهم و به سوى تو بازگشت مى‌كنم ».

وقتى درميان يارانش حضور مى‌يافت ، به درستى معلوم نبود كه كدام يك از آنان حضرت محمد صلى الله عليه و آله است. زيرا خود را درميان آنان جاى مى‌داد ( جاى ويژه‌اى براى خود تعيين نمى‌كرد ). امّا بعداً چون تعداد ملاقات كنندگان حضرت رو به افزايش رفت و واردان در پيش رويش مى‌پرسيدند كه كداميك از شما محمد هستيد ؟ براى آن‌حضرت سكّويى گلين درست كردند. با اين وجود آن‌حضرت بازهم مى‌فرمود : من بنده‌اى بيش نيستم.

پيامبر اسلام خداترس‌تر از همه بود. نسبت به خدا از همگان پرواى بيشترى داشت.

در شناخت خدا از همه داناتر و در طاعت خداوند از همه نيرومندتر و در عبادت خدا شكيباتر و محبتش به خدا از ديگران بيشتر و زهدش از همه زيادتر بود. آنقدر به نماز مى‌ايستاد كه كف پاهايش از كثرت نماز شكافته مى‌شد. وقتى به نماز مى‌ايستاد اشكهايش روان مى‌شد. از صداى گريه و ناله‌اش ، زمينى كه روى آن نماز مى‌خواند مى‌لرزيد. گاه آنقدر روزه مى‌گرفت كه گفته مى‌شد : ديگر افطار نمى‌كند و گاه نيز روزه نمى‌گرفت تا جايى كه مى‌گفتند : او ديگر روزه نمى‌گيرد. نظافت بدنش را رعايت مى‌كرد جامه‌اش پاكيزه بود.

موى سر و محاسنش را مرتب مى‌كرد و شانه مى‌زد. دندانهايش را مسواك مى‌كرد و بوى خوش به كار مى‌برد بطورى كه از دور نيز بوى خوش او را درمى‌يافتند. شخصى كه با وى همنشينى يا مصافحه كرده بود به نيكى شناخته

مى‌شد زيرا بوى خوش عطر پيامبر از وى نيز به مشام مى‌رسيد. آن‌حضرت ، گرسنه را سير مى‌كرد و برهنه را مى‌پوشانيد پياده را سوار مى‌كرد و حاجتمندان را يارى مى‌داد و بدهى بدهكاران را ادا مى‌كرد.

او دليرترين مردم بود. تا آن جا كه امام على عليه السلام فرمود : « اگر ما را در روز بدر مشاهده مى‌كرديد ، مى‌ديديد كه ما به پيامبر ، كه نزديكترين از همۀ ما به دشمن بود و با سختى تمام مى‌جنگيد ، پناه مى‌برديم ». و نيز همان حضرت فرموده است : « هنگامى كه شعلۀ جنگ برافروخته مى‌شد و دو گروه دست به كار نبرد مى‌شدند ما به رسول خدا پناه مى‌آورديم.

هيچكس از رسول خدا به دشمن نزديكتر نبود ».

او از تمام مردم بخشنده‌تر و در گفتار راستگوتر و در پناه دادن وفادارتر بود. خلق و خويش از ديگران ملايم‌تر و نسبش پاك بود. هركس كه او را مى‌ديد تحت تأثير هيبت آن‌حضرت واقع مى‌شد. هركس با او رفت و آمد مى‌كرد ، دوستش مى‌داشت. چيزى از وى تقاضا نمى‌شد جز آن كه آن را مى‌بخشيد. روزى مردى به نزدش آمد و چيزى درخواست كرد. پيامبر آنقدر به وى گوسفند بخشيد كه ميان دو كوه را پر كرد. آن مرد به سوى قبيله‌اش بازگشت و گفت : اسلام آوريد كه محمد آنچنان مى‌بخشد كه گويى بيمى از تنگدستى ندارد. ⁽¹⁾

او هر منكرى را زشت مى‌انگاشت و به هر خوبى فرمان مى‌داد. بالاخره آن كه وى براى هر خوبى سرمشق ، و براى هر فضلى نمونه ، و براى هر چيزى كه انسان را در دو جهان سود مى‌بخشيد ، راهبر بود.

بر او و بر دودمانش برترين و پاكترين درودها و سلامها باد.م.

دومين معصوم امام اوّل ، اميرمؤمنان على بن ابيطالب عليه السلام

اشاره

زندگينامه

نام : على عليه السلام

پدر و مادر : ابو طالب - فاطمه بنت اسد

شهرت : اميرمؤمنان عليه السلام

كنيه : ابو الحسن

زمان و محل تولد : سيزدهم رجب، ده سال قبل از بعثت، در درون كعبه متولد شد.

دوران خلافت : سال 36 تا 40 ه ق ( حدود چهار سال و نه ماه )

مدت امامت : 30 سال

زمان ومحل شهادت : صبح 19 رمضان سال 40 هجرت، توسط ابن ملجم در مسجد كوفه، ضربت خورد، و شب 21 رمضان در سن 63 سالگى در كوفه به شهادت رسيد.

مرقد شريف : در نجف اشرف

دوران عمر : در چهار بخش :

1 - دوران كودكى ( حدود ده سال )

2 - دوران ملازمت با پيامبر صلى الله عليه و آله ( حدود 23 سال )

3 - دوران كناره‌گيرى از دستگاه خلافت ( حدود 25 سال )

4 - دوران خلافت ( حدود 4 سال و 9 ماه )

بنيان پاك و ميلاد فرخنده

مولود بزرگ

مكّه در يكى از ماههاى حرام « رجب » پذيراى مقدم زائران بيت اللّٰه الحرام بود. زائران آداب و مناسك مربوط به زيارت خانۀ خدا را انجام مى‌دادند و به گرد آن طواف مى‌كردند.

گاه پروردگارشان را مى‌خواندند و گاه نيز بتها را... درميان آنان زن بزرگوارى نيز ديده مى‌شد كه او هم به طواف مشغول بود امّا نه آنسان كه ديگران ، آرى توجّه او تنهابه خداى يكتا معطوف بود. روحش لبريز از خضوع خداگرايان و خشوع محتاجان و وقار و متانت اميدواران به فضل خدا بود. خداى يگانه را مى‌خواند و از او مى‌خواست سنگينى بارى را كه از آن مى‌ترسيد و پرهيز مى‌كرد ، كاهش دهد.

او پيش از اين سه پسر و يك دختر زاده بود ، امّا در هيچ كدام از آنها درد زايمان مانند اين بار ، بر وى و اعصابش فشار نياورده بود.

بسيار مى‌گريست و با التماس خدا را مى‌خواند تا شايد درد زايمان را بر او آسان گرداند كه ناگهان در قسمت غربى خانۀ خدا ، جايى كه گروهى از حجاج گرد آمده بودند ، حادثۀ شگفت‌آورى رخ داد :

آن زن در آخرين طوافهاى خود به دور خانۀ خدا نزديك ركن يمانى رسيده بود كه به ناگاه ديوار خانه براى او از هم شكافت و گويى بانگى آهسته او را صدا زد كه به خانۀ پروردگارت درون آى !

زن به درون رفت و مردم درعين شگفتى و ناباورى اين صحنه را مى‌ديدند و همچون حيرت‌زدگان فرياد سر مى‌دادند. درپى فرياد و غوغاى اينان ديگر زائران نيز به سوى آنان مى‌آمدند و از ايشان دربارۀ واقعه‌اى كه رخ داده بود پرسش مى‌كردند. اين زن كيست ؟ !

اين زن كه هم‌اكنون طواف مى‌كرد نوۀ هاشم ، دختر اسد ، همسر ابوطالب ، مادر ام هانى و طالب و عقيل و جعفر است. آرى او فاطمه نام دارد.

مردم جمع شده بودند. سران و بزرگانشان نيز درميان آنان به چشم مى‌خوردند... زمانى گذشت دوباره همان ديوار شكاف برداشت... چهرۀ حاضران از خوشى درخشيدن گرفت.

سيماى آن مولود بزرگ ، كه بر دستان مادر بزرگوارش درحال تقلّا و جنب و جوش بود ، نيز مى‌درخشيد !

اين رويداد در نوع خود بى‌نضير بود ، ديوار خانه خدا بشكافد و زنى باردار قدم به درون آن گذارد و در بيت اللّٰه الحرام ، اين مركز پرتو افشانى روحانى و بركت الهى ، مكانى كه از ديدگاه اعراب « مقدّسترين و محترمترين » مكانها محسوب مى‌شود ، كودك خود را به دنيا آورد.

اين كرامتى بود براى بنى هاشم بر قريش و براى قريش بر اعراب ، چراكه صاحب خانۀ كعبه آنان را بدين عنايت ، به رياست و سرورى خانه‌اش برگزيده بود و به زنى از آنان اجازه داده بود كه كودك خود را ، با عزّت و عظمت ، در خانه‌اش به دنيا آورد.

اين خبر خوش در خانه‌هاى بنى‌هاشم نيز پيچيد و زنانشان با شگفتى و سرور به فاطمه شادباش مى‌گفتند. سران و بزرگان نيز به سوى ابوطالب مى‌رفتند

و مقدم اين مولود بزرگ را به وى مباركباد مى‌گفتند. درميان اينان جوانى نيز بود كه نسبت به تولد اين كودك ، بيش از ديگران توجّه نشان مى‌داد. او به كودك مى‌نگريست امّا نه آنچنان كه مردان ديگر به او مى‌نگريستند. اين جوان محمّد بن عبداللّٰه صلى الله عليه و آله نام داشت كه همواره به عنوان يكى از اعضاى خانوادۀ ابوطالب به شمار مى‌آمد. وقتى كه وى طفل را بغل گرفت آيات خدا را خواند و از آن كودك در شگفت شد و ميلادش را تبريك گفت.

نقل كرده‌اند كه اين كودك چشمانش را جز بر چهرۀ مبارك پسر عمّش ، پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله ، نگشود. او را على نام نهادند. مادرش براى او نام « حيدر » را برگزيد. اگرچه اين نام حاكى از كمال جسمانى كودكى بود كه قهرمانيهاى آينده را به ياد مى‌آورد امّا نام ديگر ( على ) نشانگر برترى وى در امور معنوى به حساب مى‌آمد.

ميلاد معجزه‌آسا

ولادت على عليه السلام ، همچون شهادت وى گواه حقى بر راستى رسالتهاى الهى است. او در تمام ابعاد حياتش ، از ولادت تا شهادت ، آيت بزرگ خداوند به حساب مى‌آيد. به راستى چرا بايد ولادت پيامبران و امامان هميشه با عجايب و شگفتيها همراه باشد؟ حضرت موسىٰ عليه السلام در صندوقى گذارده شد و در درياى نيل رها گشت و دريا او را به ساحل برد تا در پناه خدا پرورش يابد !

حضرت عيسىٰ عليه السلام ، بدون آن كه پدرى داشته باشد زاده شد و در كودكى در گهواره با مردم لب به سخن گشود !

... ولادت پيامبر بزرگ اسلام حضرت محمّد صلى الله عليه و آله نيز با حوادثى همراه بود.

كنگره‌هاى كاخ پارس فرو ريخت و شعله‌هاى سربر كشيدۀ آتشكده‌هاى آنها فرونشست و آب درياچۀ ساوه به خشكى گراييد و...

و على عليه السلام ، پس از آن كه ديوار خانۀ كعبه براى مادرش شكاف برداشت درون خانه خدا به دنيا آمد ! چرا ؟ !

آيا بدين خاطر كه خداوند اينان را پيش از ولادتشان به رسالت برگزيده است. زيرا كه در عالم ذر زودتر از صالحان ديگر ، پرسش پروردگار خود را پاسخ گفتند و خداوند با علم خويش از احوال آنان ، ايشان را برگزيد و فضل آنان را با ولادتهاى معجزه آسا بر همه آشكار كرد. ⁽¹⁾

يا آنكه خداوند از آيندۀ زندگى آنان بخوبى آگاه بود و مواضع مسئولانۀ آنان را كه مى‌دانست به زودى و با آزادى كامل آنها را انتخاب مى‌كنند ، نكو داشت و آنان را با ولادتى نيكو و حيرت‌انگيز پاداش داد.

يا آنكه خداوند بدين وسيله مى‌خواست اصلاب گرامى و بزرگ و رحمهاى پاك و پاكيزه‌اى كه ايشان را به دنيا آوردند ، گرامى دارد. چنانكه همين كار را با مريم صديقه يا با زكريا و همسرش ، به خاطر جايگاهى كه نزد خداوند داشتند ، انجام داد.

يا آن كه علّت و عوامل ديگرى در كار بوده است. امّا به هر علّت هم كه باشد بايد گفت كه ولادت معجزه آسا ، خود پيامى است آشكار به مردم كه شأن آن مولود بزرگ رابيان مى‌كند. آيا براستى چنين نيست ؟

پس از آن كه مادر على عليه السلام همراه با كودكش بيرون آمد ، پيامبر صلى الله عليه و آله به استقبال او شتافت زيرا مى‌دانست كه همين كودك در آينده وصى و خليفۀ او خواهد شد. از اين رو سرورى وصف‌ناپذير قلب بزرگ او را دربر گرفت.

اين دو ، از اين لحظه ، هرگز از يكديگر جدا نشدند تا آن كه پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى پروردگارش رحلت كرد. على عليه السلام نيز ، از سنّت پيامبر تا لحظه شهادتش دست برنداشت.ت.

هنگامى كه امام على عليه السلام با افتخار از اين ارتباط گرم خود و پيامبر صلى الله عليه و آله سخن مى‌گويد ، جاى هيچ ترديدى براى ما باقى نمى‌گذارد كه اين ارتباط ، تقدير پروردگار جهان بوده و در رساندن پيام او به مردمان نقش بزرگى ايفا كرده است.

امام على عليه السلام مى‌فرمايد :

من در كودكى سينه‌هاى عرب را به زمين ماليدم ، و پيشانى اشراف ربيعه و مضر را به خاك سائيدم ، و شما ارتباط من و رسول خدا صلى الله عليه و آله را در اين خويشى نزديك و جايگاه مخصوص مى‌دانيد. آن‌حضرت ، در زمان كودكى ، مرا دركنار خود پرورش داد و به سينه‌اش مى‌چسبانيد و در بسترش درآغوش مى‌داشت و تنش را به من مى‌ماليد و بوى خوش خويش را به مشام من مى‌رساند. غذا را مى‌جويد و در دهان من مى‌نهاد. دروغى در گفتار و خطايى در كردار از من نيافت و خداوند فرشته‌اى از فرشتگانش را ، از هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از شير گرفته شده بود ، همنشين آن‌حضرت گردانيد تا او را در شب و روز به راه بزرگواريها و خوهاى نيكوى جهان سير دهد. و من به دنبال او مى‌رفتم مانند رفتن بچّه شتر درپى مادرش. در هر روزى از خوهاى خود پرچم و نشانه‌اى برمى‌افراشت و پيروى از آن را به من امر مى‌كرد. درهر سال مدتى در حراء اقامت مى‌كرد و من او را مى‌ديدم و غير از من كسى او را نمى‌ديد و در آن هنگام اسلام در خانه‌اى جز خانه رسول خدا صلى الله عليه و آله و خديجه نيامده بود و من سوّمين ايشان بودم. نور وحى و رسالت را مى‌ديدم و بوى نبوّت را مى‌بوييدم. ⁽¹⁾

جوان خجسته

او به‌تدريج بزرگ مى‌شد و درميان همسالان خود ، در كردار وگفتار ، چهره‌اى4.

متمايز از آنان مى‌يافت. درهمان ايام كه سن و سالى چندان هم نداشت با دوستانش دركنار چاهى بازى مى‌كرد. ناگهان پاى يكى از آنان دركنارۀ چاه لغزيد و پيش از آن كه در چاه افتد ، على عليه السلام سر رسيد و يكى از اعضاى بدن آن طفل را گرفت. سر طفل رو به پايين و در چاه آويزان و يكى از اعضايش به دست على عليه السلام بود. كودكان فرياد مى‌كردند. خانواده آن طفل از ديدن چنان صحنه‌اى در شگفت ماندند. در آن هنگام على عليه السلام را « مبارك » نيز مى‌ناميدند. مادر طفل خطاب به مردم گفت : اى مردم ! آيا مبارك را مى‌بينيد كه چگونه فرزندم را از مرگ نجات داد ؟ !

شرايط سختى در مكّه حكمفرما بود. قحطى ، سَخت مكّه را تهديد مى‌كرد و دايرۀ آن تا خانه ابوطالب گسترده بود. پيامبر صلى الله عليه و آله نزد عموهاى توانگرش رفت و با آنان دربارۀ اوضاع زندگى ابوطالب سخن گفت و پيشنهاد كرد كه هريك از آنان يكى از فرزندان ابوطالب را تحت تكفل خود گيرند. چون اين پيشنهاد را بر ابوطالب عرضه كردند ، گفت : عقيل را براى من باقى گذاريد و هريك را كه خواهيد با خود ببريد. پس عبّاس و حمزه ، عموهاى پيامبر صلى الله عليه و آله ، و هاله ، عمّه آن‌حضرت ، هركدام يكى از فرزندان ابوطالب را با خود بردند و فقط على عليه السلام ماند. پيامبر نيز خواستار على شد. قلب على عليه السلام آكنده از سرور و شادى گشت و به پيامبر پناه آورد.

آرى على عليه السلام اوّلين بار كه چشمانش را گشود بر سيماى پيامبر صلى الله عليه و آله نگريست و ايام كودكى خويش را در زير سايه بركات آن‌حضرت سپرى كرد. على عليه السلام كه در محمّد صلى الله عليه و آله ، عشق و محبّت و تمام خصلتهاى خوب و زيبا را مى‌ديد ، مى‌بايست هم به او پناه آوَرَد و فوراً پيشنهاد آن‌حضرت دربارۀ كفالت خود را بپذيرد و از اين موضوع نيز شادمان و مسرور گردد.

على عليه السلام از سرپرست و دوست خود ، محمّد صلى الله عليه و آله ، پيروى مى‌كرد و آرامش

قلب او بود و وى را درهر كارى الگو و نمونه قرار مى‌داد.

پيامبر صلى الله عليه و آله نيز برادر زاده‌اش را از اخلاق نيكويى كه خداوند به او ارزانى مى‌داشت ، سيراب مى‌كرد. على عليه السلام همواره پيامبر را مى‌ديد كه به تفكّر مشغول است و به آسمان مى‌نگرد و از پروردگارش هدايت مى‌طلبد. درهمان روزهايى كه پيامبر در غار حرا به عبادت مى‌پرداخت ، على عليه السلام در عبادتش دقيق مى‌شد و بدان مى‌انديشيد و معنى و مقصود عبادت آن‌حضرت را درمى‌يافت و به خداى محمّد ايمان مى‌آورد و با فطرت پاك خويش ، كه هيچ‌گاه شرك بدان راه نيافت ، هدايت مى‌شد.

على عليه السلام از نبوغ و ذكاوتى كه زيبندۀ پيامبران است ، برخوردار بود و خطاست اگر بخواهيم ايمان او به خداوند را به زمان خاصّى محدود كنيم. او فطرتاً ايمان داشت. از اين رو نمى‌توان وقت معينى را براى ايمان آوردن او درنظر گرفت. پيامبر نيز ، هنگامى كه يكى از مسلمانان از وى دربارۀ ايمان آوردن على عليه السلام پرسش كرد همين پاسخ را داد و فرمود :

على كافر نبود تا مؤمن شود.

همچنين امام عليه السلام اين نكته را بيان كرده و فرموده است كه وى هيچ‌گاه خود را به شرك نيالوده است. هنگامى كه وحى بر قلب حضرت محمّد صلى الله عليه و آله فرود آمد و پيامبر به سوى وى آمد تا او را از اين ماجرا آگاه كند ، ديدگان دل على عليه السلام بر امر موعود و حقيقت آنچه در انتظارش بود ، گشوده شد. امام آن روز ده سال داشت. آرى او انسان ديگرى جز محمّد بن عبداللّٰه صلى الله عليه و آله را نمى‌شناخت كه تمام معانى فضيلت و والايى و صداقت و امانت و مهربانى و احسان به مردم و رسيدگى به حال خويشاوندان در وى جمع شده باشد و او را از ديگران متمايز كند. پس چگونه مى‌توانست او را تصديق نكند و پيرو او نگردد ؟

روزى پيامبر او را به نماز فراخواند آن‌حضرت بپا خاست و آداب نماز را فراگرفت و به مسجد الاقصى ، قبله نخست مسلمانان ، روى كرد و با پيامبر نماز

گزارد. خديجه ، همسر پيامبر ، نيز در پشت آن دو نماز مى‌گزارد.در آن زمان تنها اين سه تن بودند كه با ديگران تفاوت داشتند. آنان با نماز خواندن به درگاه خدا تضرّع و زارى مى‌كردند و آياتى از قرآن مى‌خواندند كه بر هدايت آنان بيفزايد و جانشان را از ايمان و اطمينان لبريز سازد.

اينك نخستين سلول زنده ، درميان ميليونها سلول مرده در جامعه بشرى جان مى‌گرفت. اين سلول تلاش مى‌كرد تا حجم و نيروى خود را افزايش دهد و به خواست خدا زندگى را در كالبد ديگر سلولها به جريان اندازد.

از اين بُرهه است كه زندگى على عليه السلام با جهاد و فداكارى پيوند مى‌خورد. او اكنون دو سال است كه از خانۀ كفيلش به خانۀ پدرش نقل مكان كرده است. امّا درهمين دو سال بازهم بيشتر اوقات او در خانه خديجه و در جوار پيامبر صلى الله عليه و آله سپرى مى‌شود تا آن‌حضرت هر روز پرچمى در معارف و آداب براى او برافرازد و او از آن پيروى كند.

اسلام ، نخستين و پاكترين اصول و پايه‌هاى خود را از روحهاى پاك اين سه نفر ، محمّد ، على و خديجه عليهم السلام گرفت تا آن كه ديگر مردان و زنان به گرد محور آن جمع شدند و با تمسك بدان به مبارزه و رويارويى با وضع فاسد برخاستند.

مبلّغان اسلام در راه نهضت از مال و جان خود گذشتند تا آن كه نهال اسلام بارور شد.

آنگاه وحى آمد و پيامبر را فرمان داد تا با صداى بلند مأموريت خود را به گوش خلق برساند و خويشان نزديكش را بيم دهد و رسالتش را به تمام مردم ابلاغ كند.

پيامبر صلى الله عليه و آله ، على را فرمان داد تا غذايى فراهم آورد و بنى هاشم را به خانه پيامبر دعوت كند. بنى هاشم به رهبرى ابوطالب ، رئيس و بزرگ خود ، درخانۀ پيامبر گرد آمدند.

چون همگى غذا خوردند ، ديدند كه چيزى از آن غذا كاسته نشد در شگفت

ماندند. پس از غذا ، پيامبر درباره رسالت خويش با آنان سخن گفت امّا عمويش ابولهب ، برخاست و سخنان نيش‌دار و مسخره‌آميزى بر زبان راند.

ابولهب ، با آنكه از نزديكترين خويشان پيامبر بود يكى از سرسخت‌ترين دشمنان اسلام به شمار مى‌رفت. در قرآن كريم دربارۀ هيچ يك از معاصران پيامبر آيه‌اى نيامده كه از آنها به بدى ياد كرده باشد امّا يك سوره دربارۀ ابولهب نازل‌شده كه خداوند در آغاز آن‌با غضب‌فرموده‌است:

تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ ⁽¹⁾؛ « بريده باد دستان ابولهب و نابود شود. »

ابولهب نخستين كسى بود كه پيامبر را در آن روز به ريشخند گرفت. چراكه درميان جوانان بنى هاشم كه حدود چهل تن بودند ، اظهار داشت : اين مرد ( پيامبر ) چه سخت شما را جادو كرده است !

حاضران نيز با شنيدن اين سخن پراكنده شدند و پيامبر فرصت سخن گفتن با آنان را از دست داد.

فردا نيز على عليه السلام بار ديگر آنان را به ميهمانى فراخواند. ميهمانان اين بار نيز آمدند و خوردند و نوشيدند و پيش از آن كه ابولهب بخواهد سخن بگويد ، پيامبر آغاز سخن كرد و گفت :

فرزندان عبدالمطّلب ! به خدا سوگند من درميان عرب مردى نمى‌شناسم كه براى قومش چيزى بهتر از آنچه من آورده‌ام ، آورده باشد. من خير دنيا و آخرت را براى شما به ارمغان آورده‌ام و خداوند تبارك و تعالى به من فرمان داده است كه شما را دعوت كنم. پس كدام يك از شما مرا در اين كار يارى مى‌كند تا برادر و وصى و جانشين من درميان شما باشد ؟

هيچ كس از حاضران پاسخى نگفت مگر على كه آن روز چنان كه خود گفته1.

است از تمام آنان جوانتر و چشمانش از همه درخشانتر و ساق پايش ظريفتر بود. او گفت :

« اى پيامبر خدا من ياور تو در اين دعوت خواهم بود ».

سپس پيامبر گردن او را گرفت و فرمود :

« پس گفته‌هاى او را بشنويد و از وى فرمان بريد ».

حاضران با خنده و تمسخر برخاستند و به ابوطالب گفتند : محمّد تو را فرمان داد كه گفته‌هاى على را بشنوى و او را فرمان برى.

ظرف سه سال فقط على عليه السلام و خديجه عليها السلام پيروان اسلام بودند. پيامبر مخفيانه با آنان نماز مى‌گزارد و مناسك حج را ، براساس سنّت يكتا پرستانه اسلامى و به دور از مناسكى كه اعراب جاهلى انجام مى‌دادند ، به جاى مى‌آورد.

از عبداللّٰه بن مسعود روايت شده است كه گفت : نخستين بارى كه از دعوت رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله آگاه شدم ، هنگامى بود كه همراه با جماعت خود به مكّه وارد شدم. ما را به عبّاس بن عبدالمطّلب راهنمايى كردند به سوى او رفتيم و او در نزد گروهى نشسته بود. ما نيز پيش او نشسته بوديم كه مردى از باب الصفا پديدار شد. صورتش به سرخى مى‌زد و موهاى پر و مجعدش تا روى گوشهايش مى‌رسيد. بينى باريك و خميده‌اى داشت ، داندانهاى پيشينش درخشان بود و چشمانى فراخ و بسيار سياه و ريشى انبوه داشت.

موهاى سينه‌اش اندك بود و دستانى درشت و رويى زيبا داشت. با او كودك يا جوانى كه تازه به سن بلوغ پاى نهاده بود ديده مى‌شد و نيز زنى كه موهاى خود را پوشانده بود ، وى را از پشت سر دنبال مى‌كرد تا آن كه هر سه به سوى حجر الاسود رفتند. نخست آن مرد و سپس آن كودك و پس از وى آن زن با آن سنگ متبرك شدند. آنگاه آن مرد هفت بار به گرد خانه چرخيد و آن جوان و زن نيز همراه با او به طواف مشغول

شدند. ما پرسيديم : اى ابوالفضل ! چنين آيينى را درميان شما نديده بوديم آيا اين آيين تازه‌اى است ؟ !

پاسخ داد : اين مرد پسر برادرم ، محمّد بن عبداللّٰه است و اين جوان على بن ابى طالب و اين زن همسر آن مرد ، خديجه دختر خويلد است. هيچ كس بر روى زمين جز اين سه تن خداى را بدين آيين نمى‌پرستد.

عفيف كندى نيز گويد : من مردى تاجر پيشه بودم. روزى به حج رفتم و به سوى عبّاس بن عبدالمطّلب روانه شدم تا از او كالايى خريدارى كنم. به خدا سوگند ، نزد او در صحراى منا بودم كه از نهانگاهى نزديك وى مردى بيرون آمد و به آفتاب نگريست. چون ديد آفتاب مايل شده ، به نماز ايستاد. سپس از همان نهانگاهى كه آن مرد بيرون آمده بود ، زنى خارج شد و در پشت سر آن مرد به نماز ايستاد. آنگاه جوانى كه تازه به سن بلوغ رسيده بود ، از همان محل بيرون آمد و دركنار آن مرد به نماز ايستاد.

عفيف گويد : به عبّاس روى كردم و از او پرسيدم : اين مرد كيست ؟ گفت : او محمّد بن عبداللّٰه بن عبدالمطّلب ، برادرزادۀ من است. پرسيدم : اين زن كيست ؟ گفت :

همسرش خديجه دختر خويلد است. باز پرسيدم : اين جوان كيست ؟ پاسخ داد : او على بن ابى طالب پسر عم محمّد است. پرسيدم : اين چه كارى است كه مى‌كنند ؟ گفت :

نماز مى‌گزارند. او مى‌گويد پيامبر است و جز همسرش و پسر عمويش يعنى آن جوان ، كسى از او پيروى نمى‌كند. او مى‌گويد بزودى گنجهاى كسرى و قيصر بر روى او گشوده خواهد شد.

زمانى بر دعوت اسلام گذشت و على بر راه راست و استوار خود همچنان استقامت مى‌كرد و دربرابر فشارها و سختيها صبر مى‌كرد و شخصيّت ارزشمند او شكل مى‌گرفت. آنگاه مردان ديگرى كه هيچ سوداگرى و خريد و فروشى آنان را از ياد پروردگارشان باز نمى‌داشت ، بدين دعوت گراييدند. هنگامى كه پيامبر ،

ياران خود را به هجرت به سوى حبشه فرمان داد و جعفر ، برادر على عليه السلام ، را به فرماندهى آنان گماشت قيامتى در قريش برپا شد. قريشى كه دشمنى خود را به حساب نيرومندى و خوش فكرى خويش مى‌گذاشتند. آنان درمقابل اين تصميم پيامبر ، روشى پيش گرفتند كه از آنچه درگذشته به كار مى‌بردند دشمنانه‌تر و سخت‌تر بود.

قريش درپى اين نظر كه بنى هاشم را از نظام حاكم اجتماعى طرد كنند ، تصميم گرفتند آنان را در محاصره قرار دهند. امّا پيمان نامه‌اى كه در اين باره نوشته بودند ، از ميان رفت.

براساس مفاد اين پيمان نامه هيچ كس اجازه نداشت ، با پيامبر و ديگر فرزندان هاشم و در رأس آنان رئيس و سرورشان ابوطالب رفت و آمد و معامله كند.

ابوطالب خاندانش را در محلى - كه به شِعب ابوطالب معروف بود - جمع كرد و با تمام نيرو و توان از آنان حمايت نمود. اين خود فرصت مناسب و ارزشمندى بود براى امام على عليه السلام كه از سر چشمۀ فياض پيامبر سيراب گردد و از وى مكارم و فضايل و معارف والايى فرا بگيرد.

علاوه بر اين ، او توانست در طول اين سه سال مجاهدتى سنگين و سخت از خود نشان دهد و شايد اين نخستين ميدان پيكار و جهاد بود كه فرزند ابوطالب در آن شركت مى‌جُست.

البته پيش از اين امام به جهادى ديگر مشغول بود. امّا نه در چنين سطحى. داستان آن بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه در خيابانهاى مكّه راه مى‌رفت ، گروهى از كودكان شهر ، به دستور بزرگترهاى خود ، آن‌حضرت را با سنگ و سنگريزه مورد آزار قرار مى‌دادند. امّا پيامبر به كار آنان بى‌اعتنا بود چراكه على عليه السلام آن حضرت را همراهى مى‌كرد و اگر كسى نسبت به پيامبر بى‌ادبى روا مى‌داشت ، او را مى‌گرفت و گوشمالى مى‌داد.

على عليه السلام از دوران كودكى ، نيرومند و دلير بود. از اين رو در چشم همسالانش پر هيبت جلوه مى‌نمود. آنان وقتى او را دركنار پيامبر مى‌ديدند به خود مى‌گفتند : دست نگاه داريد كه « قضم » دركنار اوست. و قضم يعنى همان كسى كه بينى و گوشهايشان را درهم مى‌كوفت.

على عليه السلام در دوران پيامبر

هجرت

پس از آنكه آن عهدنامۀ ملعون از ميان رفت و در بازوى قدرتمند دعوت اسلامى هيچ خللى پديد نيامد ، قريش مجبور شد به بنى هاشم اجازه دهد تا در مكّه رفت و آمد كنند و با مردم داد و ستد داشته باشند. عموى بزرگوار و پيشتيبان آن‌حضرت ، ابوطالب و نيز همسر وفادارش خديجه به خاطر سختيهايى كه در شعب متحمّل شده بودند ، درگذشتند و اين سال به عام الحزن ( سال اندوه ) معروف شد. در اين سال پيامبر در واقع بزرگترين ياور و استوارترين تكيه‌گاه خود در سختيها را از دست داد.

با اين پيشامد پيامبر صلى الله عليه و آله تصميم گرفت به سوى مدينۀ منورّه هجرت كند و در مقابل ، كفّار مصمّم شدند پيامبر را پيش از هجرت به مدينه ترور كنند. آنان بدين منظور سى تن از مردان جنگى و ماجراجويان خود را برگزيدند تا شبانه به خانه پيامبر هجوم برند و آن‌حضرت را بكشند. هريك از اين جنگجويان به قبيله‌اى از قريش منتسب بود. هدف كفّار از اين طرح آن بود كه خون پيامبر را به گردن تمام قبايل قريش اندازند و بدين وسيله خون آن‌حضرت ضايع گردد. خبر تصميم

قريش به گوش پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و آن‌حضرت نقشۀ حركت خود به سوى مدينه را ترسيم كرد. طرح پيامبر صلى الله عليه و آله اين بود كه با استفاده از تاريكى شب ، به غار ثور برود و سپس از طريق بيراهه به سوى مدينه حركت كند. امّا اجراى اين نقشه از يك جهت دشوار بود. زيرا اگر جنگجويان از فرار پيامبر در آغاز شب آگاهى مى‌يافتند ، فوراً درصدد جستجوى آن‌حضرت در اطراف شهر مكّه ، برمى‌آمدند و بى‌ترديد مى‌توانستند وى را دستگير كنند و چنانچه پيامبر را مى‌يافتند او را مى‌كشتند. از اين رو پيامبر تصميم گرفت با خواباندن شخصى به جاى خود در بسترش ، كار را بر قريش مشتبه سازد. بدين گونه آنان نمى‌توانستند به زودى به حقيقت ماجرا پى‌برند و هنگامى كه حقيقت بر آنان كشف مى‌شد پيامبر از مكّه دور و يا در غار ثور مستقر شده بود.

امّا چه كسى خود را داوطلب كشته شدن در بستر مى‌كرد ؟ مرگ در بستر همچون مرگ در ميدان نبرد نبود. ميدان نبرد ، جاى ستيز و جنگاورى است ، جايى است كه فرد مى‌كشد و كشته مى‌شود. امّا آن كه قرار است در بستر كشته شود ، هرگز از خودش نبايد دفاع كند و يا اعصابش تحريك شود و دست به حركت بزند !

تنها يك مرد ، آمادۀ اجراى چنين وظيفۀ دشوارى است و او على فرزند ابوطالب است كه هرگز از اينكه مرگ به استقبالش آيد يا خود به استقبال مرگ رود ، بيمناك نيست.

پيامبر صلى الله عليه و آله نزد او رفت و نقشۀ هجرت خويش را با او درميان گذاشت و او را به اجراى مأموريّت خطيرش فرمان داد. على عليه السلام ، پس از آن كه از سلامت پيامبر صلى الله عليه و آله و نجات جان او از دست توطئه‌گران اطمينان حاصل كرد ، گويى مژدۀ سلطنت بر دنيا را شنيده باشد از اجراى اين مأموريّت استقبال كرد و بسيار از آن خشنود شد.

على عليه السلام بر بستر پيامبر از اين پهلو به آن پهلو مى‌شد و شمشيرهاى برّان گرد خانه مى‌درخشيدند و در انتظار سرزدن سپيده بودند تا بر كسى كه در بستر آرميده بود ، حمله برند و او را تكه تكه كنند. چون صبح نزديك شد ، سنگى به طرف بستر انداختند. امّا كسى كه در بستر خفته بود از جاى خود تكان نخورد ، ديگر بار سنگى انداختند و چون براى سوّمين بار سنگى به سوى بستر انداختند ، على عليه السلام از جاى خود برخاست. يكى از جنگجويان پرسيد : اين ديگر كيست ؟ او فرزند ابوطالب است. آنگاه پرسيدند : على ، محمّد كجاست ؟ على عليه السلام به آنان نگريست و گفت : مگر محمّد را به من سپرده بوديد ؟ يكى از مهاجمان خواست به على حمله بَرَد امّا ديگران او را مانع شدند و بدين طريق خداوند على را از شرّ آنان آسوده ساخت.

على عليه السلام مأموريّت بزرگ ديگرى نيز به عهده داشت و آن بردن خانوادۀ پيامبر و مسلمانان ضعيف و باقيمانده در مكّه به مدينه بود. اين مأموريّت ، بسيار سنگين و دشوار مى‌نمود. زيرا مكّيان هنگامى كه از غياب پيامبر صلى الله عليه و آله آگاه شدند بر سختگيرى و دشمنى خود افزودند. زيرا دريافته بودند كه رهايى پيامبر از چنگ آنان دشواريهاى بسيارى براى آنان به وجود خواهد آورد. بنابراين مى‌كوشيدند با هر وسيلۀ ممكن بقيۀ ياران آن‌حضرت را در مكّه از پيوستن به او بازدارند. آنان به دقت ، اصحاب و در رأس آنان خانوادۀ پيامبر را تحت نظر داشتند تا مبادا از چنگشان بگريزند.

پس از مدّتى على عليه السلام كار خود را سامان داد و پنهانى با فواطم ( فاطمه دختر پيامبر و فاطمه مادر خود و فاطمه دختر زبير عمّۀ خود ) و نيز برخى از ضعفاى مسلمانان به قصد مدينه حركت كرد. آنان مقدارى از مكّه فاصله گرفته بودند كه مكّيان از خروج ايشان آگاه شدند و فوراً عدّه‌اى سوار را بسيج كرده درپى آن‌حضرت روانه نمودند تا ايشان را به اجبار به مكّه بازگردانند. فرماندهى اين

عده را جناح غلام حارث بن اميّه برعهده داشت.

اين عده به تعقيب على عليه السلام و همراهان وى پرداختند و همين كه به آنان نزديك شدند ، على عليه السلام متوجّه آنان شد. جناح با شمشير به آن‌حضرت حمله كرد امّا على عليه السلام شتاب كرد و شمشير را از دست او گرفت و با ضربه‌اى كار او را ساخت و وى را كشت. همراهان جُناح با ديدن شجاعت و نيرومندى على عليه السلام تسليم شدند و آن‌حضرت آنان را رها كرد و با همراهان خويش به حركت خود به سوى مدينه ادامه داد.

جنگ بدر

قريش نيرو و قواى خويش را براى جنگ با پيامبرى كه در مدينه جامعه‌اى اسلامى بنيان نهاده بود و ستمگران را تهديد مى‌كرد ، گرد آورد و هزار مرد جنگى و مسلّح را به مدينه روانه كرد. اين درحالى بود كه سپاه پيامبر صلى الله عليه و آله چندان از قدرت نظامى چشمگير و قابل اعتنايى برخوردار نبود. هر دو سپاه در منطقه‌اى به نام « بدر » رو در روى يكديگر ايستادند.

در سيزدهمين روز از ماه مبارك رمضان سال نخست هجرى ، نبرد ميان دو سپاه با جنگ تن به تن آغاز شد. درميان سپاه قريش سه تن از دليرمردان آنان به نامهاى شيبة بن ربيعه و عتبة بن ربيعه و وليد بن ربيعه براى نبرد تن به تن بيرون آمده خواستار جنگ با همتايان خود از قريش شدند. رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز عبيدة بن حارث و حمزة بن عبدالمطّلب و على عليه السلام را به رويارويى ايشان فرستاد. على عليه السلام به نبرد پرداخت تا آنكه وليد و شيبه را از پاى درآورد و در كشتن فرد ديگر نيز همكارى كرد. بدين ترتيب ، قريش دلاورترين مردان خود را از دست داد. پس از مبارزۀ ديگرى همچنين على عليه السلام ، حنظلة بن ابى سفيان و عاص بن سعيد بن عاص و عدّه‌اى ديگر از دليرمردان مكّه را به خاك و خون نشاند

و به خواست خداوند كفّار تار و مار و مسلمانان پيروز شدند.

جنگ احُد

سپاه قريش شكست خورده و اندوه زده درحالى كه دليران و پهلوانانش به خاك و خون غلتيده بودند به مكّه بازگشت. بزرگان قريش خود را آمادۀ نبرد ديگرى مى‌كردند تا با پيروزى در آن ننگ و ذلّتى را كه در ميدان بدر نصيب آنان شده بود پاك كنند و دعوت و مكتب پيامبر را از ميان بردارند.

على عليه السلام اين غزوه را چنين توصيف مى‌نمايد : مكّيان يكپارچه به طرف ما روانه شدند.

آنان قبايل ديگر قريش را براى نبرد با ما تشويق و جمع كرده بودند و در صدد گرفتن انتقام خون مشركانى بودند كه در روز بدر به دست مسلمانان كشته شده بودند. جبرئيل بر پيامبر فرود آمد و آن‌حضرت را از قصد مشركان آگاه كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز آهنگ حركت كرد و همراه با ياران خود در دامنۀ كوه احُد اردو زد. مشركان به سوى ما پيش تاختند و يكپارچه برما يورش آوردند. شمارى از مسلمانان به شهادت رسيدند و گروهى نيز از ميدان گريختند. من دركنار رسول خدا صلى الله عليه و آله باقى مانده بودم. مهاجران و انصار به خانه‌هاى خود در مدينه بازگشتند و به مردم گفتند : پيامبر و يارانش كشته شدند. آنگاه خداوند بزرگان مشركين را نابود كرد. من پيش روى رسول خدا صلى الله عليه و آله هفتاد و چند زخم بر داشتم كه از جمله اين زخم و آن زخم است. آنگاه حضرت ردايش را افكند و دستش را بر زخمهايش كشيد.

جنگ احزاب

پس از نبرد احُد ، جنگ احزاب رخ داد. بار ديگر قريش و اعراب از نو خود را براى نبرد با اسلام آماده كردند. امام على عليه السلام جريان اين جنگ را چنين بيان

مى‌كند : « قريش و اعراب ميان خود عهد كرده بودند كه از راه خود باز نگردند مگر آنكه رسول خدا را وما ، فرزندان عبدالمطّلب را بكشند آنان باتمام سلاح و تجهيزات و بااطمينان بسيار به سوى ما حركت كرده بودند. جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و او را از تصميم كفّار آگاه كرد. آنگاه پيامبر خندقى به گرد خود و يارانش از مهاجران و انصار حفر كرد. قريش پيش آمدند و درپشت خندق اردو زده ما را محاصره كردند. كفّار خود را نيرومند و ما را ضعيف مى‌پنداشتند. نعره مى‌كشيدند و شمشيرهايشان مى‌درخشيد.

رسول خدا آنان را به سوى خدا مى‌خواند و به خويشاوندى و قرابتى كه ميان او و آنان بود ، سوگند مى‌داد. امّا آنان از پذيرش دعوتش سرباز مى‌زدند و گفته‌هايش جز بر سركشى آنان نمى‌افزود. تك سوار آنان و پهلوان عرب در آن روز « عمرو بن عبد ود » نام داشت كه همچون شترى مست فرياد مى‌كشيد و هماورد مى‌طلبيد و رجز مى‌خواند. گاه شمشيرش را تكان مى‌داد و گاه نيزه‌اش را به اهتزاز درمى‌آورد. هيچ كس براى نبرد با او پيشقدم نمى‌شد و براى مبارزه با او طمع نمى‌كرد. حميّتى نبود كه افراد را به جنگ با وى تحريك كند و هوشيارى نبود كه آنان را به رويارويى با وى وادارد. پس پيامبر صلى الله عليه و آله مرا به جنگ با او برگزيد و به دست مباركش عمامه بر سرم پيچيد و اين شمشيرش را - با دست به ذو الفقار زد - به من داد. من به استقبال عمرو بن عبد ود شتافتم درحالى كه زنان مدينه مى‌گريستند و بر من غصّه مى‌خوردند. آنگاه خداوند او را به دست من از پاى درآورد و عرب هيچ پهلوان و دلاورى جز او نداشت. عمرو بر من اين ضربه را وارد ساخت ( به جمجمه‌اش اشاره كرد ).

خداوند ، به واسطه زيركى و بينايى من ، قريش و اعراب را تار و مار كرد ».

آرى اين همان ضربتى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را با عبادت ثقلين برابر كرد و حتّى بر آن ترجيح داد و فرمود :

« ضربت على در روز خندق برتر از عبادت ثقلين است. » ⁽¹⁾

ياران پيامبر بر اين ضربت كه آنان را از خطرناكترين حملۀ نظامى كه تمام مستكبران قريش و قبايل مشرك به همدستى يهود و منافقان برپا كرده بودند ،نجات داد مباهات و از آن تمجيد مى‌كردند.

شيخ مفيد در ارشاد از قيس بن ربيع از ابو هارون سعدى نقل كرده است كه گفت : نزد حذيفة بن يمان رفتم و به او گفتم : ابوعبداللّٰه ! ما دربارۀ فضايل و مناقب على عليه السلام سخن مى‌گوييم حال آن كه بصريان مى‌گويند : شما دربارۀ على بيش از اندازه تعريف مى‌كنيد. آيا تو دربارۀ على حديثى دارى كه براى ما نقل كنى ؟

حذيفه گفت : ابوهارون ! از من چه مى‌پرسى ؟ ! سوگند به آنكه جانم به دست اوست اگر همۀ اعمال و كردار ياران پيامبر صلى الله عليه و آله را از آن روزى كه آن‌حضرت به نبوّت مبعوث شد تا امروز ، در يك كفّۀ ترازو بنهند و اعمال و كردار على عليه السلام را به تنهايى در كفّۀ ديگر بگذارند ، هر آينه كردار على عليه السلام بر تمام كردارهاى آنان بچربد. ربيعه گفت : اين سخنى است كه بر آن نتوان تكيه كرد و آن را پذيرفت. حذيفه پاسخ داد : اى فرومايه چسان پذيرفتنى نيست ؟ كجا بودند فلانى و فلانى و همۀ ياران محمّد صلى الله عليه و آله در آن روز كه عمرو بن عبد ود هماورد مى‌طلبيد ؟ جز على همۀ حاضران از رويارويى با عمرو ترسيدند و باز ايستادند. بلكه اين على بود كه به جنگ او رفت و خداوند به دست على عمرو را از پاى درآورد. سوگند به آنكه جانم به دست اوست ، پاداش كردار على در آن روز از تمام اعمال ياران محمّد تا روز رستاخيز بزرگتر است. ⁽²⁾9.

پس‌از جنگ خندق ، پيامبر به‌سوى مكّه رهسپار شد. آن‌حضرت مى‌خواست حج عمره به جاى آورد. در ركاب وى بسيارى از مسلمانان حركت مى‌كردند.

پيامبر صلى الله عليه و آله ، پرچم را به على عليه السلام سپرد. چون به بلنديهاى مكّه رسيدند ، قريش از ورود او به شهر جلوگيرى كردند اصحاب پيامبر در زير درختى گرد آمدند و با وى تا سر حد مرگ پيمان بستند. اين پيمان بعدها به نام « بيعت رضوان » خوانده شد. برخى از مفسران مى‌گويند آيه زير به همين مناسبت فرود آمد :

لَقَدْ رَضِيَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً ⁽¹⁾. « همانا خداوند از آن مؤمنانى كه زير درخت با تو بيعت كردند خشنود شد و آنچه در دلهاى آنان بود دانست و بر آنان آرامش فروفرستاد و به پيروزى نزديك آنان را پاداش داد ».

چون قريش آمادگى كامل مسلمانان را براى جنگ مشاهده كردند ، خواستار صلح و سازش شدند.

يكى از بندهاى اين صلحنامه كه قريش بر انعقاد آن پاى مى‌فشردند و پيامبر صلى الله عليه و آله آن را رد كرده بود ، اين بود كه مى‌گفتند : محمّد ! گروهى از فرزندان و برادران و بردگان ما به سوى تو گريخته‌اند. آنان از دين چيزى نمى‌فهمند بلكه از مال و املاك ، گريخته‌اند. ايشان را به ما تحويل ده.

پيامبر پاسخ داد : اگر چنانكه مى‌گوييد آنان از دين چيزى نمى‌فهمند ما آگاهشان خواهيم كرد. سپس افزود : گروه قريش ! به عناد خود پايان دهيد وگرنه خداوند برشما مردى را مأمور مى‌كند كه گردنهايتان را به شمشير مى‌زند و خداوند قلب او را به ايمان آزموده است.8.

گفتند : او كيست ؟

فرمود : او وصله كنندۀ كفش است.

پيامبر صلى الله عليه و آله در آن هنگام كفش خود را به على داده بود تا آن را وصله زند. ⁽¹⁾

بدين‌سان مى‌توان از ترس فراوان قريش و ديگر مشركان از نيروى على عليه السلام آگاه شد.

على شمشير الهى بود كه هيچ‌گاه كُند نمى‌شد و چونان تيرى براى اسلام بود كه هيچ وقت به خطا نمى‌رفت. هرگاه پيامبر صلى الله عليه و آله ، اسلام را در خطر مى‌ديد على را به صحنه مى‌آورد و هرگاه دشمنان راه طغيان و سركشى پيشه مى‌كردند ، به واسطۀ على عليه السلام آنان را وحشت‌زده و هراسان مى‌ساخت.

فتح دژهاى خيبر

يهود همواره در جزيرة العرب خطر بزرگى ، به شمار مى‌آمدند. آنان در دژهايى كه در مكانهايى مناسب بنا مى‌كردند ، سكنى مى‌گزيدند. يهود عهد خود را با پيامبر زيرپا نهادند و در جنگ احزاب همراه با مشركان بر عليه مسلمانان وارد كار شدند. چون مسلمانان ، به سبب انعقاد پيمان صلح حديبيه از شرّ قريش آسوده خاطر شدند ، پيامبر با يارانشان به طرف بزرگترين دژ يهوديان در خيبر حركت و آن را محاصره كردند. پيامبر هر روز يكى از فرماندهان را براى فتح آن دژ مى‌فرستادند ، امّا آنان ناكام بازمى‌گشتند. ابن اسحاق روايت كرده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله ابو بكر و سپس عمر را براى فتح دژ فرستادند امّا آنان كارى از پيش نبردند.

آن‌حضرت كسان‌ديگر را گسيل داشتند كه آنان هم نتوانستند قلعه‌را فتح كنند.ر.

آنگاه بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخن معروف خود را فرمود :

« به خداى سوگند ! فردا پرچم را به مردى خواهم داد كه خدا و رسولش را دوست مى‌دارد و خدا و رسول هم او را دوست مى‌دارند ».

هريك از مسلمانان آرزو مى‌كرد كه اى كاش اين كس خود او باشد ! زيرا مى‌دانستند كه على بن ابيطالب به درد چشم مبتلاست. امّا فردا پيامبر صدا زد : على كجاست ؟ على عليه السلام آمد درحالى كه چشمانش را از شدّت درد بسته بود. پيامبر برچشمانش دست كشيد و خداوند درد آنها را برطرف كرد. على در حالى كه پرچم را بر دوش مى‌كشيد ، عازم ميدان نبرد شد و با طلايه‌داران سپاه يهود جنگيد و پهلوان نام‌آور آنان به نام مرحب را با ضربه‌اى صاعقه‌وار از پاى درآورد. شمشير آن‌حضرت ، كلاهخود مرحب را شكافت و تا دندانهايش فرو رفت. يهود با ديدن اين صحنه پشت به ميدان جنگ كردند و شكست خورده به سوى دژهايى كه امام على آنها را فتح كرده بود ، گريختند. على همچنين درِ بزرگ خيبر را از جاى كند و آن را سپر خود كرد. اين يكى از نشانه‌هاى پيروزى الهى بود كه به دست امير مؤمنان على عليه السلام تجلّى يافت.

پس از بازگشت مسلمانان به مدينه و زيرپا نهادن مفاد صلحنامه حديبيه از سوى قريش ، كه على عليه السلام آن را به دست خود نوشته بود ، پيامبر خود را آماده فتح مكّه كرد.

پيامبر درنظر داشت به ناگهان و بى‌خبر به مكّه حمله ببرد. امّا يكى از سُست عنصرانى كه به رايگان براى قريش جاسوسى مى‌كرد نامه‌اى به آنان نگاشت و ايشان را از قصد پيامبر آگاه كرد. وى اين نامه را به همسرش سپرد تا آن را به مكّه برساند. جبرئيل ، پيامبر خدا را از اين ماجرا باخبر ساخت و آن‌حضرت هم على و زبير را به تعقيب آن زن فرستاد.

چون على و زبير به آن زن رسيدند ، او را از ادامۀ حركت بازداشتند و از او دربارۀ نامه پرسيدند. زن جريان نامه را انكار كرد. زبير مى‌خواست از راه خود

بازگردد كه على عليه السلام دست به شمشيرش برد و ترحّم زبير بر آن زن را بيجا دانست و گفت :

رسول خدا صلى الله عليه و آله به ما خبر داده كه آن زن حامل نامه‌اى براى مكّيان است و آنگاه تو مى‌گويى كه او نامه‌اى با خود ندارد. سپس رو به زن كرد و گفت : به خدا سوگند اگر نامه را نشان ندهى ، تو را بازرسى خواهم كرد. زن با شنيدن اين سخن ، نامه را از ميان موهاى بافته شده‌اش بيرون آورد و به آن‌حضرت داد.

بدين گونه على عليه السلام ، به فرمان رسول خدا ، بر مخفى نگاه داشتن حركت پيامبر به مكّه كمك كرد. لشكر پيامبر با 12 هزار مرد جنگى به سوى مكّه رهسپار شد. پيامبر پرچم را به على داد كه چون به مكّه قدم نهاد فرمود : امروز ، روز رحمت است. آن‌حضرت در واقع بدين وسيله مى‌خواست مردم را از عفو عمومى كه بعد از اين پيامبر مى‌خواست اعلام كند ، آگاه سازد. پس از فتح مكّه پيامبر خطاب به مكّيان فرمود : برويد كه شما آزاد شدگانيد.

بتهايى كه در خانۀ كعبه بودند درهم شكسته شد ، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله ، على را بر دوش گرفت و به وى فرمان داد تا بتهاى قريش را درهم بشكند. على نيز چنين كرد.

جنگ حُنين

مكّه آنچنان آسان فتح شد كه هيچ كدام از مسلمانان آن را به خواب هم نمى‌ديدند. از اين رو غرور به دلهاى آنان راه يافت. شادى فتح مكّه ديرى نپاييده بود كه خطر بزرگ ديگرى به پيشواز آنان آمد. قبايل هوازن و ثقيف و هم پيمانان مشركشان ، تمام نيرو و توان خود را براى هجوم به مسلمانان گرد آورده بودند. آنان با سپاهى كه تعداد آن سه برابر سپاه مسلمانان بود به رويارويى پيامبر و يارانش آمده بودند. چون پيامبر آهنگ رفتن به سوى دشمنان را كرد آنان با شناختى كه از ديار خود داشتند ، در تنگناى كوهى كه سپاه اسلام بايد به ناگزير

در وادى حنين ، يكى از واديهاى منطقه تهامه ، از آن مى‌گذشتند كمين كردند. يكى از كسانى كه در اين نبرد حضور داشت آن را چنين توصيف كرده است :

ما بدون ترس و واهمه به طرف مشركان مى‌رفتيم تا آنان را بگيريم غافل از اينكه پيش از اين مى‌بايست سلاح آنها را بگيريم. بنابراين بدون ترس و بيم مى‌رفتيم كه ناگهان سپاهيان « هوازن » و ديگر همراهانشان از اعراب ، يكپارچه از هر سو بر مسلمانان تاختند و عدّۀ بسيارى از ما را كشتند و مجروح كردند. هر دو طرف به يكديگر آويختند. ترس و بيم بر مسلمانان سايه افكنده بود ، به همين دليل از اطراف پيامبر صلى الله عليه و آله پراكنده گشتند در حاليكه پيامبر درجاى خود ثابت قدم ماند. على و عبّاس بن عبدالمطّلب و ابو سفيان بن حارث و اسامة بن زيد نيز دركنار آن‌حضرت باقى بودند. ⁽¹⁾

پيامبر ايستادگى مى‌كرد و دور و بر او را گروهى از جوانان بنى هاشم و پيشتر از همۀ آنان على بن ابى طالب گرفته بودند. على عليه السلام از رسول خدا حفاظت مى‌كرد و از راست و چپ ضربه مى‌زد. هيچ كس به پيامبر نزديك نمى‌شد جز آن كه على او را با شمشير مى‌زد. در اين ميان عبّاس عموى پيامبر با صداى بلند و به فرمان پيامبر بانگ برداشت كه : اى صاحبان بيعت شجره و اى صاحبان بيعت رضوان از خدا و رسولش به كجا مى‌گريزيد ؟ !

گروهى از مسلمانان ، كه تعداد آنها حدوداً به صد تن مى‌رسيد ، بازگشتند. ناگهان « جرول » پرچمدار « هوازن » نمايان شد. عدّه‌اى از مردم به خاطر قدرت فوق العاده او ، اطرافش را گرفته بودند. على عليه السلام به جنگ « جرول » شتافت و او را از پاى درآورد. ترسى بزرگ در دل مخالفان پديد آمد. همچنين على عليه السلام چهل تن از دليرمردان سپاه مقابل را به خاك و خون نشاند. بدين ترتيب ،مسلمانان3.

دوباره رو به ميدان نبرد آوردند. دوباره دو سپاه باهم درآميختند. پيامبر مشتى از خاك بر گرفت و به على عليه السلام داد. آن‌حضرت نيز آن را بر چهرۀ مشركان پاشيد و گفت : چهره‌هاتان زشت باد ! چند ساعتى نبرد به سود مسلمانان درجريان بود تا آنجا كه كفّار از سرزمينشان گريختند و زنان و كودكان و اموال خويش را برجاى نهادند و امام على آنچه از دشمن برجاى مانده بود با خود حمل كرد و همچون ديگر جنگها ، پيروزى و سربلندى را به ارمغان آورد.

جانشين پيامبر..

پيامبر به مدينه آمد. درسال نهم هجرى خبرى به آن‌حضرت رسيد مبنى بر آن كه روم سپاهى براى جنگ با كشور اسلامى فراهم كرده است. پيامبر براى مقابله با آنان نيرويى گرد آورد. اين جنگ اگر به وقوع مى‌پيوست ، نخستين نبرد مسلمانان با كفّار در بيرون از جزيرة العرب وطبعاً امپراتورى عظيم روم به شمار مى‌آمد. موضعگيرى حكيمانه و منطقى ، آن بود كه پيامبر ، امور اعراب را چنان سامان دهد كه اگر امكان برگشت براى او ميسّر نشد ، حكومت اسلامى تحت اختيار فردى امين و درستكار باشد كه كشور را از شرّ تجاوزات بيگانگان و توطئه‌هاى عوامل داخلى ، كه در آن بُرهه از زمان كه اكثر مردم براى حفظ جان يا دستيابى به غنيمتهاى بسيار به اسلام گرويده بودند حفاظت كند.

بدين سان پيامبر صلى الله عليه و آله ، على را به جانشينى خود برگزيد. امّا منافقان كه مترصّد چنين فرصتى بودند تا به قدرت دست اندازند يا در جزيرة العرب خرابى به بار آورند شايعاتى ساختند مبنى بر آن كه پيامبر ، على را در مدينه به جانشينى خود قرار داد زيرا دوست نمى‌داشت كه على با او همسفر باشد. با شنيدن اين شايعه على عليه السلام شمشيرش را برداشت و در منقطۀ « جرف » به سپاه پيامبر پيوست و او را از گفتار منافقان آگاه كرد. امّا پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود :

« جز اين نيست كه من تو را برآنچه پشت سربنهاده‌ام ، جانشين قرار دادم. كار مدينه جز با من يا با تو راست نمى‌آيد. پس تو جانشين من در خاندانم و سرزمين هجرتم و قوم و خويشانم هستى. آيا دوست ندارى مقام تو نسبت به من همچون جايگاه هارون باشد نسبت به موسىٰ ، جز آن كه پس از من پيامبرى نخواهد بود ».

چه بسا در پشت اين تصميم پيامبر ، يعنى جانشين كردن على عليه السلام ، و تسليم امور كشور اسلامى به آن امام در غياب خود ، حكمتهاى بسيارى نهفته باشد. آيا مگر على وصّى آن‌حضرت نبود كه خداوند او را براى پيامبرى برگزيد و آن‌حضرت از « يوم الدار » ، هنگامى كه نزديكان و خويشانش را دعوت كرده بود ، اين نكته را به مردم اعلان داشته بود. بنابراين ناگزير مى‌بايست شرايطى براى گوشزد كردن اين نكته فراهم مى‌كرد. آنچه اين قول را تأييد مى‌كند ، روايتى است كه احمد در مسند خود پس از همين فرمايش پيامبر صلى الله عليه و آله كه نقل شد ، از قول آن‌حضرت آورده است كه فرمود :

« سزاوار نيست كه من بروم مگر آن كه تو جانشين من باشى ». ⁽¹⁾

اى كاش مى‌شد كه بدانيم چگونه پيامبر مدينه را ترك نمى‌كند مگر آن كه على را به جانشينى خود بگمارد آنگاه دنيا را وداع گويد بدون آن كه على را به جانشينى خود تعيين كرده باشد ؟ !

سخنان جاويدان..

پس از فتح مكّه و نبرد حنين ، همه ساكنان جزيرة العرب به « حكومت اللّٰه » گردن نهادند. امّا تنها گروهى از اعراب كه جنگ و ستيز در خونشان بود و در9.

منطقه‌اى نزديك به مدينه گرد آمدند و درنظر داشتند ناگهان بر آن شهر ، هجوم آورند. چون پيامبر از تصميم آنان مطلع شد در آغاز ابو بكر و سپس عمر و آنگاه عمرو بن عاص را براى مقابله با آنان روانه كرد. امّا اين سه تن عقب‌نشينى و بازگشت را بر حمله ترجيح دادند. زيرا ديدند كه اعراب در يك وادى به نام « وادى الرمل » كه بسيار صعب العبور و سنگلاخ بود ، موضع گرفته‌اند. سنگر مستحكم اعراب سبب شده بود كه تعدادى از مسلمانان جان خود را از دست دهند.

پيامبر همچنان كه عادت داشت در مشكلات از على عليه السلام يارى بجويد ، بار ديگر وى را به مقابله با اعراب در وادى الرمل برگزيد و فرماندهان پيش از وى را نيز تحت امر آن امام قرار داد. على به سوى اعراب درحركت شد. روزها در جايى مخفى مى‌شد و شبها به حركت خود ادامه مى‌داد. چون نزديك ايشان رسيد ، شبانه مواضع آنان را به محاصره درآورد و در آغاز صبح بر آنها يورش برد و بسيارى از آنان را كشت و عدّه‌اى ديگر را به اسارت گرفت تا آنجا كه اعراب مجبور به تسليم شدند.

بامداد همان روز پيامبر صلى الله عليه و آله با مسلمانان نماز صبح گزارد و در آن سوره‌اى خواند كه مسلمانان تا آن هنگام آن را نشنيده بودند. اين سوره چنين بود :

وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً * فَالْمُورِيَاتِ قَدْحاً * فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً * فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً * فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً ⁽¹⁾.

« سوگند به اسبانى كه نفسهايشان به شماره افتاد و در تاختن از سمّ ستوران بر سنگ آتش افروختند و تا صبحگاهان دشمنان را به غارت گرفتند و گرد و غبار برانگيختند و سپاه دشمن را درميان گرفتند و... »1.

چون مسلمانان از پيامبر دربارۀ اين سوره پرسيدند ، آن‌حضرت فرمود :

« على بر دشمنان خدا چيره گشت و جبرئيل خبر پيروزى او را در اين شب به من داد ». ⁽¹⁾چون على به مدينه بازگشت ، پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با ديگر مسلمانان به پيشوازش آمدند. على به احترام پيامبر از اسب پياده شد امّا پيامبر به او فرمود : سوار شو كه خدا و رسولش هر دو از تو خشنودند. آنگاه فرمود :

« اگر نمى‌ترسيدم كه گروههايى از امّتم دربارۀ تو چيزى را بگويند كه مسيحيان دربارۀ عيسى گفتند ، هرآينه سخنى در حق تو مى‌گفتم كه بر مردم نمى‌گذشتى مگر آن كه خاك زير پايت را بر مى‌گرفتند ».

امام على عليه السلام بدين گونه براى اسلام مانند شمشيرى بود كه هيچ‌گاه كُند نمى‌شد. رسول خدا صلى الله عليه و آله هرجا كه خطرى متوجّه رسالت مى‌ديد او را مأموريت مى‌داد. همچنين بر حسب اخبار و روايات ، على از جانب پيامبر دوبار به يمن فرستاده شد و قبايل آن ديار و بخصوص قبايل هَمْدان ، كه همواره از دوستداران امام عليه السلام بودند ، به دست آن‌حضرت به اسلام تشرّف يافتند.

بيعت غدير خُم

در سال دهم هجرى ، هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله تصميم گرفت به مكّه رود و آخرين حج خود را ، كه آن را حجة الوداع ناميده‌اند ، به جاى آورد على عليه السلام در يمن يا نجران بود. پيامبر به على نامه‌اى نوشت كه به حالت احرام به مكّه درآيد. به پيامبر وحى شده بود كه ديگر از امّتش جدا خواهد شد و به سراى ديگر خواهد شتافت.

چون مسلمانان مراسم حج را به جاى آوردند و از مكّه بازگشتند ، پيامبر در منطقه‌اى به نام « غدير خُم » كاروان را از رفتن بازداشت. چون اين آيه بر او نازلم.

گشته بود :

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِن رَبِّكَ وَإِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ... ⁽¹⁾.

« اى پيامبر ! آنچه را كه از پروردگارت بر تو فرود آمده تبليغ كن و اگر نكنى رسالت خود را ابلاغ نكرده‌اى و خداوند تو را از مردم در امان مى دارد. »

سپس پيامبر درميان مردم براى سخنرانى به پا خاست و در آغاز سخنانش فرمود : اى مردم دور نيست كه از جانب خدا فرا خوانده شوم پس او را پاسخ گويم ، آنگاه افزود :

من درميان شما دو چيز گرانبها برجاى مى‌گذارم. كتاب خدا و عترتم ، اهل بيتم را. پس بنگريد كه چگونه با آن دو رفتار مى‌كنيد. اين دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا بر حوض بر من وارد شوند ».

سپس دست على را گرفت و بالا برد و فرمود :

آيا من از خود مؤمنان نسبت به آنان اولىٰ‌تر نيستم ؟

مسلمانان گفتند : چرا اى رسول خدا !

پس فرمود :

هركس كه من مولاى اويم على هم مولاى اوست. خداوندا ، با دوستدار او دوستى و با دشمن او دشمنى فرماى.

آنگاه پيامبر ، چادرى به على اختصاص داد و به مسلمانان فرمود كه دسته دسته بر على وارد شوند و بر او به عنوان امير المؤمنين سلام گويند. هريك از مسلمانان ، حتّى كسانى كه همسرانشان و يا زنان مسلمانان به همراه آنان بودند ، فرمان پيامبر صلى الله عليه و آله را گردن نهادند.

سپس خداوند تعالى بر پيامبرش آيه‌اى فرستاد كه بيانگر پايان وحى بر7.

آن‌حضرت بود :

...الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلاَمَ دِيناً... ⁽¹⁾« امروز دين شما را برايتان كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام گرداندم و اسلام را به عنوان دين و آيين براى شما پسنديدم. »

خبر جانشين گرداندن على توسّط پيامبر در همه جا پيچيد. امّا پيامبر صلى الله عليه و آله ، كه آگاهترين كس به انديشه و نيتهاى اطرافيان خود بود ، مى‌دانست كه بيشترين زمينه سازى را در اين باره بايد براى كسانى انجام دهد كه پس از فتح مكّه به صفوف مسلمانان پيوسته‌اند. او مى‌دانست كه بيشتر آنان از على عليه السلام به بهانه‌هاى دوران جاهليّت ، طلبكار هستند ، و رهبرى آن امام را به آسانى نمى‌پذيرند.

همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله از توطئه‌هايى كه در كشور براى دست‌اندازى به حكومت ، پس از وى ، در جريان بود به نيكى آگاهى داشت و خوب مى‌دانست قريشى كه اكنون به اسلام گرويده و قصد دارد از همين دين ابزارى جديد براى حكومت بر جزيرة العرب فراهم آورد ، در مركز اين توطئه جاى دارد. از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله از هر فرصتى استفاده مى‌كرد و از جانشينى كه خداوند او را پس از وى براى رهبرى انتخاب كرده بود سخن مى‌گفت و اعلام مى‌داشت كه آن جانشين ، على است. هدف پيامبر آن بود كه دست كم اقليّت مؤمن و وفادارى كه با خدا و رسول خدا بودند دركنار امام نيز باقى بمانند و در زير پرچم رهبرى وى گرد آيند و از خط مشى سالم و پاك براى امّت نگاهبانى كنند و ميزانى براى حق و باطل و مقياسى صحيح براى حوادث آينده باشند.

بدين علّت است كه مى‌بينيم پيامبر صلى الله عليه و آله حتّى تا واپسين دم حياتش در اين راه تلاش مى‌كند. بخارى در روايتى در كتاب « العرض والطلب » نقل كرده است كه :3.

عدّه‌اى از اصحاب و از جمله عمر بن خطاب بر بالين پيامبر جمع شده بودند.

پيامبر صلى الله عليه و آله به آنان فرمود : بياييد براى شما نامه‌اى بنگارم كه پس از آن هرگز گمراه نشويد.

پس عمر بن خطاب گفت : بيمارى بر پيامبر چيره شده ، قرآن نزد ماست و كتاب خدا براى ما كافى است. حاضران در اين باره مجادله و گفتگو كردند و پيامبر به آنان دستور داد كه از محضرش بيرون روند. ⁽¹⁾

در يكى از روايات بخارى در اين باره آمده است كه يكى از حاضران گفت : پيامبر را چه مى‌شود آيا هذيان مى‌گويد ؟ پس از آن‌حضرت دربارۀ فرموده‌اش سؤال كردند و با وى چون و چرا نمودند تا آن كه پيامبر فرمود : مرا واگذاريد. آنچه در آنم بهتر از چيزى است كه شما مرا بدان مى‌خوانيد. آنگاه حاضران را به سه وصيّت ، امر فرمود : يكى آنكه مشركان را از جزيرة العرب بيرون برانند. دوّم آنكه سپاهيان را اجازۀ خروج دهند چنان كه خود پيامبر چنين كرده بود. امّا راوى از گفتن وصيّت سوّم خاموش ماند يا گفت : آن را فراموش كردم. ⁽²⁾

روشن است كه مسلمانان چنان نبوده‌اند كه آخرين وصيّت پيامبرشان را از ياد ببرند مگر آن كه آن وصيّت مربوط به اوضاع سياسى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله بوده و اقتضا مى‌كرده كه به دلخواه يا از روى ترس به دست فراموشى سپرده شود.

واقعيّت آن است كه خليفه دوّم ، اتهام خود در حق پيامبر را كه گفته بود ، بيمارى بر وى چيره شده است چنين توجيه كرد و گفت : او هيچ خير و صلاحى در جانشين گرداندن على توسّط پيامبر صلى الله عليه و آله نمى‌ديده است. ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه مى‌نويسد :

احمد بن ابوطاهر نويسندۀ كتاب تاريخ بغداد ، با اسناد از ابن عبّاس نقل كرده است كه گفت : در نخستين روزهاى خلافت عمر نزد او رفتم. براى او ظرفى از7.

خرما بر چرمى نهاده بودند. عمر مرا به خوردن دعوت كرد. من نيز دانه‌اى خرما خوردم.

عمر همچنان به خوردن ادامه داد تا خرماها تمام شد. سپس از كوزه‌اى كه كنارش بود آب نوشيد و بر پشت دراز كشيد و بر بالشش خوابيد و شروع به حمد و ستايش خداى كرد و پيوسته حمد او را تكرار نمود. سپس گفت : عبداللّٰه از كجا مى‌آيى ؟ گفتم : از مسجد. پرسيد : پسر عمويت را چگونه پشت سر گذاشتى ؟ گمان كردم كه مقصود وى عبداللّٰه بن جعفر است ، گفتم : او را واگذاشتم تا با همسالانش بازى كند. عمر گفت : از او نپرسيدم بلكه از بزرگترين شما اهل بيت پرسش كردم. گفتم : او را ترك كردم در حالى كه با مشك به نخلهاى فلانى آب مى‌دهد و قرآن مى‌خواند. عمر گفت :

عبداللّٰه ! قربانى كردن شترى بر من باشد اگر از من چيزى پنهان كنى ، آيا هنوز در دل على نسبت به خلافت چيزى باقى است ؟ گفتم : آرى. گفت : آيا مى‌پندارد كه رسول خدا او را براى خلافت برگزيده است ؟ گفتم : آرى و افزودم كه از پدرم نيز دربارۀ ادعاى على پرسيدم او هم گفت : على راست مى‌گويد.

عمر گفت : مقام و جايگاه رسول خدا بسى بالاتر از آن بود كه سخنى بر زبان آورد كه هيچ چيز را ثابت نكند يا عذر و بهانه‌اى را از ميان نبرد. او در زمان حياتش گاه گاه مى‌خواست به جانشينى‌اش اشاره كند. در بيمارى‌اش نيز خواست به اسم او تصريح كند امّا من از روى دلسوزى و حفظ اسلام مانع شدم.

به خداى اين ساختمان ( كعبه ) سوگند كه اگر على به خلافت مى‌رسيد قريش هرگز به دور او جمع نمى‌شدند و اعراب از هر سو بر او هجوم مى‌آوردند.

رسول خدا نيز دريافت كه من از آنچه در ضمير او مى‌گذشت آگاهم پس از گفتن باز ايستاد و خداوند نيز جز از امضاى آنچه محتوم بود ، خوددارى ورزيد. ⁽¹⁾0.

امام على دربرابر دشواريها

پيامبر صلى الله عليه و آله در واپسين دم حيات خويش به على عليه السلام خبر داد كه از امّتش دردها و دشواريهاى بسيارى متحمّل خواهد شد و آنان اوامرش را دربارۀ على و ديگر خاندانش نشنيده و نديده مى‌انگارند. بنابراين بر اوست كه به هنگام رويارويى با چنين اوضاع و شرايط به سلاح صبر مجهز گردد و شكيبايى پيشه كند. آنگاه به رفيق اعلى پيوست و درحالى كه سر مباركش بر سينه امام على عليه السلام بود ، جان داد.

پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله ، على به انجام غسل و كفن و دفن آن‌حضرت اهتمام ورزيد.

وى در اين باره مى‌فرمايد :

رسول خدا صلى الله عليه و آله ، جان داد. درحالى كه سر او بر سينۀ من بود و به روى دستم جان از كالبدش بيرون شد. پس دستم را ( براى تيمّن ) بر چهره‌ام كشيدم و به كار غسل او پرداختم درحالى كه فرشتگان مرا در اين كار يارى مى‌دادند. پس از خانۀ رسول خدا و اطراف آن گريه و فرياد بلند شد. گروهى از فرشتگان فرود مى‌آمدند و گروهى ديگر به سوى آسمان عروج مى‌كردند. همهمۀ نمازهايشان كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌خواندند از گوش من بيرون نمى‌رفت تا آنكه پيكر پاك آن

حضرت را در آرامگاهش نهاديم. پس چه كسى از مردگان و زندگان ، به آن‌حضرت ، از من سزاوارتر است ؟ ! ⁽¹⁾

امّا درهمين موقعيّت عدّه‌اى در انديشۀ ايجاد انقلاب و دگرگونى بودند. سه خط عمده پس از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله ، بر نقشۀ سياسى جزيرة العرب آشكارا به چشم مى‌خورد.

نخست : خط امام على عليه السلام كه عدّۀ بسيارى از انصار و نيز برخى از مهاجران با وى همراه بودند.

دوّم : خط ساير مهاجران و پاره‌اى از انصار بويژه قبيلۀ خزرج.

سوّم : حزب امويها به رهبرى ابو سفيان.

با وجود آنكه خط سوّم ، خطى مطرود به شمار مى‌آمد و هنوز خاطرات جنگهاى بدر و احُد و كردار سران اين خط در يادهاى مسلمانان زنده بود مى‌توان چنين نتيجه گرفت كه اين خط جرأت نمى‌كرده تا خود را به عنوان يك نيروى سياسى در جامعه مطرح كند. امّا پراكنده بودن عوامل و ايادى آن در جزيرة العرب و نيز برخوردارى از تجربه‌هاى فراوان رهبرى و در اختيار داشتن بسيارى از مردان قوى و مقتدر و ثروتهاى بسيار ، عواملى بود كه همواره اين خط را در هر تصميم‌گيرى سياسى براى جامعه به عنوان يك جريان پشت پرده درنظر جلوه مى‌داد. اين خط صاحب بيشترين نيروى فشار در تمام رويدادها بود.

هر پژوهشگر تاريخ بخوبى درمى‌يابد كه هر نيروى سياسى كه با خط ابوسفيان همگام و هم‌پيمان مى‌شد ، مى‌توانست براحتى سر رشتۀ امور را در دست خود گيرد. ابو سفيان درآغاز كوشيد با امام على هم‌پيمان گردد امّا1.

على عليه السلام خواسته او را نپذيرفت. آنگاه ابوسفيان با برخى از عناصر خط دوّم كه ميانه‌روتر قلمداد مى‌شدند ، همسو گشت. زيرا على عليه السلام در راه خداوند بسيار سختگير و انعطاف‌ناپذير بود.

در برخى از مدارك و متون تاريخى آمده است كه ابوسفيان پس از وفات رسول اكرم صلى الله عليه و آله به نزد على رفت و آن‌حضرت را به گرفتن حقوقش تشويق كرد و به او قول داد كه شهر را از اسب و سوار پر كند ، امّا على عليه السلام با قاطعيّت پيشنهاد او را رد كرد و خطبۀ پر مغزى ايراد نمود كه در آن مردم را به گرايش به آخرت تشويق كرد و از تمايل به دنيا برحذر داشت. آن‌حضرت در مطلع اين خطبه مى‌فرمايد :

« اى مردم ! امواج فتنه‌ها را با كشتيهاى نجات بشكافيد و از طريق دشمنى و مخالفت باز گرديد و تاجهاى فخر فروشى را بر زمين نهيد. آن كس كه با بال و پر قيام مى‌كند ، رستگار است و آن كس كه تسليم شده راحت و آسوده است. اين ( دنيا يا خلافت ) آبى است بد بوى و لقمه‌اى است كه در گلوى خورنده‌اش گير مى‌كند و آن كس كه ميوه را كال بچيند همچون كشاورزى است كه در زمين ديگرى به كشت و كار پردازد. پس اگر سخنى بر زبان آورم ، گويند بر حكومت حرص مى‌ورزد و اگر خاموش بنشينم گويند از مرگ بيمناك شده است ». ⁽¹⁾

بدين‌گونه خط دوّم و خطى كه رهبران آن توانستند با خليفۀ اوّل بيعت كنند ، چيرگى يافتند. فرماندهان ارتش مسلمانان هم غالباً با اين خط متفق و هماهنگ بودند. در توان ماست كه پيروزى اين خط را به عنوان پيروزى جناح نظامى تفسير كنيم. اگرچه على عليه السلام خود يكى از برجسته‌ترين فرماندهان نظامى در آن روزگار به شمار مى‌رفت و پرچم اسلام را در اكثر ميدانها بر دوش مى‌كشيد ،5.

امّا بيشتر يارانش از محرومان و مستضعفانى همچون گروه انصار بودند.

همچنين ما مى‌توانيم انگيزه پيامبر را در گسيل داشتن سپاه اسامه به خارج از پايتخت كشور اسلام و بلكه بيرون از جزيرة العرب و نيز ملحق كردن اصحاب بزرگ و معروف خود كه گروهى از انصار و رهبران جناح دوّم هم درميان آنان بودند ، به اين سپاه را به خوبى تفسير و تبيين كنيم.

امّا مسلمانان از روانه كردن سپاه اسامه سرباززدند و از همراه شدن با آن تخلّف ورزيدند. چه بدين علّت كه از اصرار و هدف پيامبر در روانه ساختن سپاه اسامه آگاه شده بودند و چه بنابر گمان برخى ، بر حال پيامبر اظهار نگرانى مى‌كردند. اين درحالى بود كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده بود :

« سپاه اسامه را روانه كنيد. خداوند لعنت كند كسى را كه از ملحق شدن به سپاه اسامه سرباززند ». تفصيل اين نكته در حديثى صريح از امير مؤمنان بيان شده است. آن‌حضرت مى‌فرمايد :

« آنگاه رسول خدا صلى الله عليه و آله به سپاهى كه در هنگام بيمارى‌اش كه منجر به مرگ او شد ، اسامة بن زيد را به فرماندهى آن گماشته بود دستور حركت داد. پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ يك از اعراب و از قبايل اوس و خزرج و ساير مردم را كه از خلافت و منازعه آنان انديشناك بود و نيز هيچ يك از كسانى كه مرا به ديدۀ دشمنى مى‌نگريستند ، از كسانى كه پدر يا برادر يا دوستشان را كشته بودم ، باقى نگذاشت مگر آنكه آنان را هم به ملحق شدن به آن سپاه فرمان داد. همچنين آن‌حضرت هيچ يك از مهاجران و انصار و مسلمانان و غير مسلمانان و اهل كتاب و منافقان را در شهر بازنگذارد مگر آنكه آنها را هم در سپاه اسامه جاى داد تا بدين وسيله دلهاى كسانى كه در شهر بودند با من يكى باشد و كسى سخنى نگويد كه موجب آزردگى حضرتش شود و مانعى مرا از رسيدن به ولايت و رسيدگى به حال مردم پس از وى باز ندارد. آخرين سخنى كه پيامبر دربارۀ كار

پيروانش بر زبان راند اين بود كه سپاه اسامه روانه شود و هيچ يك از افرادى كه بدان سپاه گسيل داشته بود ، از آن تخلّف نورزند و در اين باره به سختى سفارش فرمود و بسيار اشاره و تأكيد كرد.

ولى پس از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله جان داد جز همان افرادى را كه اسامة بن زيد گسيل داشته بود كس ديگرى را نديدم. آنان همگى جايگاههاى خود را ترك گفته و مواضع خود را خالى گذارده بودند و دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله را در آنچه كه بدان گسيلشان داشته بود و بديشان فرموده بود كه با فرماندۀ خود همراه باشند و زير پرچم او حركت كنند تا مأموريّتى كه براى آنان ترتيب داده بود ، انجام دهند زير پاى نهادند. آنها فرمانده خود را در اردوگاهش تنها گذاردند و به سرعت بر مركبهاى خود نشستند تا عهد و پيمانى را كه خداوند عزّ وجل و رسولش براى من بر گردن آنان نهاده بود ، نقض كنند. پس آن را نقض كردند و عهدى را كه خدا و رسولش بسته بودند ، شكستند و براى خود ميثاقى بستند و به خاطر آن داد و فرياد سر دادند و آراى خود را بر آن جمع كردند بدون آنكه كسى از خاندان عبدالمطّلب در كار آنان دخالت يا در رأى آنان مشاركت داشته باشد و يا امرى را كه از بيعت من بر گردن آنان بود ، فسخ كند.

آنان چنين كردند درحالى كه من به رسول خدا صلى الله عليه و آله مشغول بودم و با مهيا كردن او براى كفن و دفن از ساير كارها غافل بودم. چراكه ، در آن هنگام ، پرداختن به چنين كارى مهمتر و سزاوارتر از آن كارى بود كه ديگران بدان شتافتند. پس اى برادر يهود ! اين كارى‌ترين زخمى بود كه برقلب من وارد شد با آنكه من خود در پيشامدى ناگوار و مصيبتى دردناك بودم و در فقدان كسى سوگوار بودم كه جز خداوند تبارك و تعالى كسى را پشتيبان نداشت.

پس شكيبايى پيشه كردم تا آنكه فاجعه و مصيبت بعدى به سرعت درپى آن بر من فرود آمد.

آنگاه على عليه السلام به يارانش نگاهى كرد و پرسيد : آيا اين گونه نبود ؟ گفتند : چرا اى امير مؤمنان همين گونه بود كه تو خود گفتى ». ⁽¹⁾

امام چگونه خواستار حقّ خود شد؟

على عليه السلام نخواست شمشير بردارد و حقّ خويش را برگرداند. كسانى كه در تاريخ زندگى آن‌حضرت پژوهش كرده‌اند ، درمى‌يابند كه امام به دو دليل دست به شمشير نبرد :

نخست : آنكه آن‌حضرت در ياران خود آمادگى لازم براى چنين كارى نمى‌يافت. زيرا آنان چنين اقدامى را نوعى ماجراجويى تلقى مى‌كردند.

دوّم : آنكه آن‌حضرت بيم آن داشت كه كسانى كه هنوز پرتو ايمان در دلهايشان نفوذ نكرده بود از اسلام رويگردان شوند و به راه ارتداد گام نهند.

على عليه السلام خود در مناسبتهاى مختلف به همين دو عامل اشاره كرده است. از جمله در حديث مفصلى كه بعداً آن را ياد خواهيم كرد ، مى‌فرمايد : پس به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كردم اگر خلافت را از من بگيرند ، بايد چه كنم ؟ فرمود :

« اگر يارانى يافتى به سوى آنان بشتاب و با ايشان جهاد كن وگرنه اقدامى مكن و خونت را پاس دار تا درحالى كه مظلوم واقع شده‌اى ، به من ملحق گردى ». ⁽²⁾

همچنين آن‌حضرت در مناسبت ديگرى كه عموماً موضع خود را در قبال قدرت ، پس از بيعت با عثمان شرح مى‌دهد ، مى‌فرمايد :

« شما خود نيك مى‌دانيد كه من به خلافت سزاوارتر از ديگرى‌ام. و به خداى1.

سوگند خلافت را به ديگرى واگذارم تا زمانى كه امور مسلمانان سروسامان يابد و در آن جز بر من ، بر كسى ديگرى ستم نرود وبا اين كار خواستار پاداش و ثواب آنم و از آنچه كه شما براى رسيدن به زرق و برق آن با يكديگر به رقابت برخاسته‌ايد ، گريزانم ». ⁽¹⁾

البته امام درصدد مطالبۀ حقّ خويش برآمد. آن‌حضرت نزد مهاجران و انصار رفت و آنان را به دفاع از خود تشويق كرد. همچنين پيروان بزرگ و خاندان آن‌حضرت نيز براى اعلان حقّ وى اقداماتى كردند و خطاى مردم در مبادرت به بيعت با كسى جز على عليه السلام را آشكار نمودند. به گونه‌اى كه خليفه دوّم اعتراف كرد كه : بيعت مردم با ابو بكر كارى بود كه از روى شتابزدگى و بى‌تدبيرى انجام شد كه خداوند مسلمانان را از شرّ آن در امان دارد.

برخى مى‌كوشند به ما چنين وانمود كنند كه انتقال قدرت به خليفه اوّل در كمال آسودگى و آرامش انجام پذيرفت. چراكه اينان مى‌خواهند بيعت ابو بكر را با رنگى از قداست و دورى از اشتباه ، بياميزند. چه بسا منشأ اين نظريه حمايت از اسلام باشد امّا اين تفسيرها و توجيهات به هيچ وجه با واقعيّتهاى تاريخى سازگارى ندارند.

واقعيّت آن است كه آميختن دين با ميراثها و تلاشى براى مقدّس جلوه دادن گذشته ، با تمام نقاط منفى و مثبتش ، در برابر چنين نظريه ساده‌لوحانه‌اى زير سؤال مى‌رود.

دهها و صدها مدرك دينى و تاريخى ، كه كمترين گمانى در صحّت آنها راه ندارد ، بر اين نكته تأكيد مى‌كنند كه اطرافيان پيامبر صلى الله عليه و آله جز بشر نبوده‌اند. برخى از آنان صالح و درست كردار و بسيارى از آنها از منافقان و فاسقان بوده‌اند.4.

درميان آنان كسانى يافت مى‌شدند كه على عليه السلام دربارۀ آنان چنين مى‌فرمايد :

« آنان در حالى كه همه شب را با سجده و قيام مى‌گزراندند ، ژوليده موى و غبار آلوده خود را به روشنائى صبح مى‌رساندند.. گونه و پيشانى را به نوبت بر خاك مى‌نهادند و ياد معاد چونان گدازۀ آتشفشانى از جاى مى‌كندشان و به پا مى‌جستند » ⁽¹⁾

و كسانى ديگرى نيز بودند كه به قدرت عشق مى‌ورزيدند و از كُشته پُشته مى‌ساختند تا بالاخره به مقصود خود دست يابند. بدون آنكه دين يا وجدانشان آنان را از اين كار باز دارد.

درميان آنان كسانى بودند كه بسيار دروغ مى‌گفتند تا آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله خود از وجود چنين افرادى بيمناك بود و به مسلمانان مى‌فرمود :

« پس از من ياوه گوييها فراوان شود. پس هركس بر من دروغ بندد جايگاهش در آتش دوزخ خواهد بود ».

درميان آنان كسانى بودند كه خداوند دربارۀ ايشان مى‌فرمايد :

وَمَا مُحمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ وَمَن يَنْقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللّٰهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللّٰهُ الشَّاكِرِينَ ⁽²⁾.

« و محمّد نيست مگر پيامبرى از طرف خدا كه پيش از وى نيز پيامبرانى بودند و از اين جهان درگذشتند. پس آيا اگر او نيز بُمرد يا به شهادت رسيد باز شما به آيين گذشتۀ خود باز خواهيد گشت ؟ ! پس هركس از شما كه به آيين گذشته خود باز گردد هرگز به خدا زيانى نرساند و البته بزودى خداوند به شكرگزاران پاداش خواهد داد ».

و نيز دربارۀ آنان مى‌فرمايد :

وَمِمَّنْ حَوْلَكُم مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ4.

لَاتَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَىٰ عَذَابٍ عَظِيمٍ ⁽¹⁾.

« برخى از اعراب اطراف مدينه و نيز اهل شهر منافقند و بر نفاق خود ماهر و ثابتند. تو آنان را نمى‌شناسى ولى ما ايشان را مى‌شناسيم و آنان را دوبار عذاب مى‌كنيم و سپس به عذاب بزرگ ابدى بازگردانده مى‌شوند. ».

خداوند در آيه‌اى ديگر ، برخى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله را چنين توصيف مى‌كند : لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّٰهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضَاقَتْ عَلَيْكُمْ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُم مُدْبِرِينَ ⁽²⁾.

«... خداوند شما مسلمانان را در جنگ حنين كه فريفته و مغرور فراوانى لشكر اسلام شديد يارى كرد درحالى كه چنان لشكرى به كار شما نيامد و زمين با تمام فراخى بر شما تنگ شد تا آنكه همه رو به فرار نهاديد ».

همچنين خداوند درجاى ديگر دربارۀ تعدادى از ياران پيامبر مى‌فرمايد :

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لاَئِمٍ ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللّٰهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ⁽³⁾.

« اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، هركس از شما كه از دين خود روى گرداند بزودى خداوند گروهى را كه دوستشان دارد و آنان نيز خدا را دوست دارند و نسبت به مؤمنان فروتن و متواضع و نسبت به كافران سرافراز و مقتدرند به نصرت اسلام برمى‌انگيزد كه در راه خدا جهاد كنند و در اين راه از ملامت هيچ نكوهش‌گرى باك ندارند. اين فضل خداست كه به هركس كه خود خواهد بدهد و خداوند گشايشگر و داناست ».4.

همه محدثان ، اخبار و رواياتى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند مبنى بر آنكه شمارى از اصحاب وى پس از مرگ او ، به انحراف و كجروى گرويدند.

بنابراين چگونه مى‌توان در آنان قداست يافت و تصوّر كرد كه بدون هيچ كشمكشى خلافت را به اهلش بازگردانند ؟ علاوه بر اين ، روايات صحيح تاريخى بر وجود كشمكشهاى شديد از روز سقيفه گواهى مى‌دهند. ديرى نگذشت كه اين كشمكش با كشته شدن مالك بن نويره رنگ خون به خود گرفت.

ماجرا چنان بود كه مالك بن نويره از پرداخت زكات به خليفه اوّل امتناع كرد. خليفه نيز فرماندهى مغرور كه داراى خصلتهاى خشك و ريشه‌دار دوران جاهليّت بود و پس از فتح مكّه به اسلام گرويده بود و اينك به مثابه شمشيرى آخته در دست حكومت عمل مى‌كرد ، به سوى او روانه نمود. اين فرمانده خالد بن وليد نام داشت. او مالك را كشت و به عرض و ناموس وى تجاوز كرد تا ديگر قبايل هم كه در انديشۀ شورش بر حكومت تازه بودند ، از سرنوشت وى عبرت آموزند.

اين كشمكشها تا آنجا ادامه يافت كه در زمان خلافت امام على عليه السلام منجر به بروز جنگهاى خونين داخلى شد. درحقيقت اگر اين پيش زمينه‌ها وجود نداشت ، هرگز آن درگيريها صورت خونريزى و كشتار به خود نمى‌گرفت.

آنچه پژوهشگران از طريق دهها مدرك تاريخ استنباط مى‌كنند آن است كه امام على عليه السلام هرگز تمايلى به تغيير درگيريها به رقابتى سياسى براى رسيدن به قدرت نداشته و راضى به گسترش دادن آنها به صورت جنگهاى خونين نبوده است. آن‌حضرت حتّى خود را از صحنه سياست كنار نكشيد. بلكه برعكس درتمام امور با خلفا همكارى مى‌كرد. امور آنان را انجام مى‌داد و گره مشكلاتشان را مى‌گشود. از سوى ديگر خلفا خود به برترى امام على عليه السلام اعتراف داشتند و نصايح و داوريهاى آن‌حضرت را به كار مى‌بستند و در مناسبتهاى مختلف وى را مى‌ستودند.

سخن خليفه اوّل مشهور است كه مى‌گفت : « مرا وانهيد كه من بهترين شما نيستم درجايى كه على درميان شماست ». و اين سخن را از خليفه دوّم به تواتر نقل شده است كه مى‌گفت : « اگر على نمى‌بود هرآينه عمر هلاك مى‌شد » گويند عمر در بيش از صد مناسبت اين جمله را بر زبان آورده بود. و هم از عمر نقل كرده‌اند كه مى‌گفت : « مشكلى نيست كه ابوالحسن ( على ) براى حلّ آن در كنارش نباشد ». عمر اين عبارت را به خاطر بسيارى از مشكلاتى كه على عليه السلام آنها را حل و تكليف مسلمانان را روشن كرده بود ، بر زبان آورد.

در مدارك و مستندات تاريخى نيز ثبت شده كه ياران امام بسيارى از مشاغل ادارى و نظامى حكومت را عهده‌دار شده بودند. سلمان كه يكى از نزديكترين ياران امام و جان نثاران او به شمار مى‌آمد توليت ولايت فارس در مداين را برعهده داشت. امام حسن مجتبىٰ عليه السلام نيز در سپاهى كه ايران را فتح كرد حضور داشت. حتّى خليفه دوّم هنگامى كه آهنگ فلسطين را داشت ، امام على را به جانشينى خود برگماشت.

از حديثى كه از امام صادق نقل شده است مى‌توان چنين دريافت كه حكومت در دوران خليفه اوّل و دوّم به نحوى شبيه به حكومتهاى ائتلافى ميان جناحهاى مختلف بود.

درحالى كه در روزگار خليفه سوّم ، حكومت منحصراً در اختيار جناح بنى اميّه قرار داشت.

امّا پس از شورش و قتل عثمان حكومت براى جناح اوّل كه على عليه السلام و روشن بينان مهاجر و انصار آن را رهبرى مى‌كردند ، هموار شد.

از اين رو حركت انقلابى جناح اوّل درعهد خلافت عثمان رخ داد و پس از آن امويان و هواخواهان و همدستان آنها برخلافت امام على شوريدند.

فاطمه نخستين ياور

با وفات پيامبر صلى الله عليه و آله جناحهاى سياسى جامعه نمودار شد و درگيريهاى جناح

مخالفان مكتبى كه خواستار به قدرت رسيدن على عليه السلام بودند شدّت يافت. چراكه على برتر از ديگران بود و از طرفى پيامبر كه از روى هوس سخن نمى‌گفت به خلافت على عليه السلام فرمان داده و با گرفتن عهد و پيمان آن را تثبيت كرده بود.

دختر رسول خدا ، فاطمه زهرا عليها السلام يكى از سرسخت‌ترين و نيرومندترين مدافعان امام بود. اگرچه آن‌حضرت پس از پدرش مدّت چندانى نزيست و نخستين كسى بود كه به پدر بزرگوارش محلق شد ، امّا مخالفتهاى دليرانۀ او راه مبارزه را در برابر ياران امام گشود و روش مبارزه را به آنها آموخت و عزم آنان را استوار كرد. بويژه پس از شهادت و وصيتى كه كرد مبنى بر آنكه قبر او را پنهان دارند و اجازه ندهند كسانى كه در حق وى ستم روا داشته بودند ، براى تشييع جنازه‌اش حضور بيابند.

در واقع شهادت حضرت فاطمه آن هم به آن طرز فجيع و دردآور ، اندوه مسلمانان را از فقدان پيامبر تازه كرد و در دلهاى آنان طوفانى از عواطف و احساسات راستين پديد آورد كه گذشت زمان اين احساسات را به نيرويى شكست‌ناپذير تبديل كرد.

سخنان نورانى حضرت فاطمه عليها السلام رودهاى خروشانى از حماسه و مقاومت در دلهاى مردم ايجاد كرد. آن‌حضرت به زنان انصار كه براى عيادت او به خانه‌اش آمده بودند و از وى پرسيدند : اى دختر رسول خدا ! چگونه‌اى ؟ فرمود : « اينان خلافت را از پايه‌هاى رسالت و قواعد نبوّت و مهبط روح الامين دور كردند و با آن امور دنيايى و آخرتى خويش را درمان نمودند. به هوش باشيد كه اين خسارتى آشكار است ».

آن‌حضرت مى‌فرمود : « چه شده كه از ابوالحسن انتقام مى‌گيرند ؟ ! به خدا سوگند جز به خاطر سختى شمشيرش و استوارى قدمش و زخمهاى كارى‌اش در ميدان جنگ و دليرمردى و شجاعت او در راه خدا به كين‌خواهى او

برنخاسته‌اند ».

« به خدا سوگند ! پرهاى كوتاه را به جاى شاهپرها و ناقص را به جاى كامل برگرفتند. پس سرنگون باد مردمى كه پنداشتند بهترين كار را كردند درحالى كه اينان تباهكارند و خود درنمى‌يابند. واى بر آنان ! آيا آن كس كه به حق ، رهنمايى مى‌كند سزاوار پيروى است يا آنكه خود به حق راه نمى‌برد و بايد مورد هدايت قرار گيرد. پس شما را چه مى‌شود ؟ چگونه داورى مى‌كنيد ؟ ».

ياران پيامبر حاميان امام

اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله چگونه از حق على عليه السلام در مورد خلافت دفاع كردند ؟

كتابهاى تاريخى در اين باره دهها حادثه ضبط كرده‌اند. امّا ماجرايى كه ذيلاً نقل مى‌شود جامعتر از ساير حوادث و ماجراهاست. زيرا بيانگر مناظرۀ بزرگان اصحاب پيامبر در خصوص تغيير سلطه است. در اين مناظره اصحاب براى گفتار خود دلايل محكمى نيز ارائه داده‌اند.

همچنين اين حادثه گوشه‌اى مهم از تاريخ امام على را به نمايش مى‌گذارد. امام صادق نيز در حديثى مفصل جزئيات اين حادثه تاريخى را بازگو مى‌كند. از آنجا كه شناخت وضعيّت امّت اسلام در آن روزگار براى ما مهم تلقى مى‌شود ، در اينجا به ذكر اين حديث مى‌پردازيم :

( چون شمارى از ياران رسول خدا مانند سلمان فارسى و ابوذر و مقداد و بريره اسلمى و عمّار بن ياسر و عدّه‌اى ديگر به خدمت امام على عليه السلام رسيدند ، گفتند : اى امير مؤمنان ! حقى را وانهادى كه تو خود بدان شايسته‌تر و سزاوارتر بودى. زيرا ما از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيديم كه مى‌فرمود :

« على با حق و حق با على است و او با حق مى‌گردد هرجا كه حق متمايل شود ». ما قصد داريم به سوى او ( خليفه ) رويم و وى را از منبر رسول خدا

پايين كشيم. امّا خواستيم با تو مشورت كرده و نظرت را در اين باره دانسته باشيم كه چه فرمانى مى‌دهى. امير مؤمنان پاسخ داد : « به خدا سوگند اگر چنين كنيد جز دشمن آنان نخواهيد بود. امّا شما چونان نمك در توشه و سرمه در چشميد. و خدا را سوگند اگر شما چنين مى‌كرديد و با شمشيرهاى آخته و آماده براى جنگ و خونريزى به سوى من مى‌آمديد ، آنان هم به نزد من مى‌آمدند و به من مى‌گفتند : بيعت كن وگرنه ما تو را مى‌كشيم. پس من ناچار بودم آنان را از خود باز دارم زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله پيش از آنكه از دنيا رود به من اشاره كرد و فرمود : اى ابوالحسن ! مردم پس از من برتو جفا خواهند كرد و عهد مرا دربارۀ تو زير پا مى‌نهند. حال آنكه منزلت تو نسبت به من همچون مقام هارون است نسبت به موسىٰ و امّت پس از من به منزلۀ هارون و پيروان او و سامرى و هواخواهان اويند ».

عرض كردم : اى رسول خدا ! چه توصيه‌اى به من مى‌كنيد اگر چنين وضعى پيش آمد ؟ فرمود : « اگر ياران و حاميانى يافتى به سوى ايشان بشتاب و با آنان جهاد كن و اگر يار و ياورى نيافتى دست بازدار و خونت را بيهوده مريز تا درحالى كه مظلوم هستى به من ملحق شوى ».

چون پيامبر صلى الله عليه و آله چشم از جهان فروبست ، من به كار غسل و كفن او پرداختم و سوگند ياد كردم كه عبا بر دوش نگيرم مگر آنكه همۀ قرآن را گرد آورم. پس چنين كردم. آنگاه دست فاطمه و فرزندانم ، حسن و حسين ، را گرفتم و نزد جنگجويان بدر و سابقان در اسلام شتافتم و ايشان را دربارۀ حق خود سوگند دادم و به يارى خويش فرا خواندم. امّا جز چهار تن از اينان كه سلمان و عمّار و مقداد و ابوذر ⁽¹⁾بودند ، هيچ كس دعوت مرا پاسخ نگفت و من در اين راه تمامد-

دلايل و شواهد خود را باز گفتم.

از خدا بترسيد و به خاطر كينه و حسدى كه در اين قوم سراغ داريد و دشمنى آنان با خدا و پيامبرش و اهل بيت او خاموش بمانيد. اينك همگى به سوى آن مرد رويد و آنچه را كه از رسول خدا شنيده‌ايد ، براى او باز گوييد كه اين كار حجّت را محكمتر سازد و جاى عذرى براى آنها باقى نگذارد و سبب دورى بيشتر اينان از رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز ورود بر او مى‌شود ).

جماعت رفتند و گرد منبر رسول خدا صلى الله عليه و آله حلقه زدند. آن روز ، جمعه بود. چون ابوبكر بر فراز منبر آمد مهاجران به انصار گفتند : پيش آييد و سخن گوييد و انصار به مهاجران گفتند : شما خود ابتدا سخن گوئيد كه خداوند عزّ وجل شما را در كتاب خويش مقدمتر داشته و فرموده است :

« همانا خداوند به واسطه پيامبر از مهاجران و انصار گذشت فرمود ». ⁽¹⁾- سورۀ توبه ، آيۀ 117. ( به قرائت امام صادق عليه السلام ).⁽²⁾

ابان گفت : به امام صادق عليه السلام عرض كردم : اى فرزند رسول خدا ! عامه چنان كه تو اين آيه را مى‌خوانى ، نمى‌خوانند. فرمود : پس چگونه مى‌خوانند ؟ ! عرض كردم : آنان مى‌خوانند :

« همانا خداوند از پيامبران و مهاجران و انصار درگذشت ». ⁽³⁾

امام صادق عليه السلام فرمود : واى بر ايشان ! مگر رسول خدا چه گناهى كرده بود كه خداوند از گناه او گذشت فرمود ؟ ! بلكه خداوند به واسطۀ آن‌حضرت از گناه امّتش درگذشت.ت.

پس نخستين كسى كه از حق على عليه السلام دم زد ، خالد بن سعيد بن عاص بود و پس از وى باقى مهاجران و از پس ايشان انصار به سخن ايستادند. روايت كرده‌اند كه اينان به هنگام وفات رسول خدا حضور نداشتند و چون بازآمدند ، ابوبكر به خلافت برگزيده شده بود.

اين جماعت در آن روزگار از سرشناسان مسجد رسول خدا بودند. خالد بن سعيد بن عاص ⁽¹⁾برخاست و گفت :

اى ابوبكر ! از خدا بترس. تو خود نيك مى‌دانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ با يهود بنى قريظه كه خدا در آن جنگ مسلمانان را پيروز كرد و على در آن روز شمارى از پهلوانان نام‌آور و تك‌سوار و يكه‌تاز آنان را كشت ، درحالى كه ما گرد او بوديم ، فرمود :

« اى جماعت مهاجران و انصار ! من شمار را وصيّتى مى‌كنم ، آن را حفظ كنيد و كارى را به شما مى‌سپارم ، آن را پاس داريد. به هوش كه على بن ابى‌طالب پس از من امير شما و جانشين من در ميان شماست و اين سفارشى »

است كه پروردگارم به من فرمود.

بدانيد كه اگر وصيّت مرا دربارۀ او پاس نداريد و او را ياورى نكنيد در احكام خود دچار اختلاف مى‌گرديد و كار دينتان برشما آشفته خواهد شد و ولايت شما را بدترين كسانتان به دست خواهند گرفت.

بدانيد كه اهل بيت من وارثان كار من و پس از من دانايان به امور امّتم مى‌باشند.

خداوندا هركس از امّت من كه از ايشان پيروى كرد و وصيّت مرا دربارۀ ايشان پاس داشت با من محشور فرما و به آنان بهره‌اى از همنشينى من عطا فرما تا بوسيله آن نور آخرت را درك كنند ، و هر كس از آنان كه جانشينى مرا در خاندانم تباه كرد بر وى بهشتى را كه پهنايش به وسعت آسمان و زمين است ، حرام فرما ».

عمر با شنيدن سخنان خالد گفت : خاموش خالد ! تو از كسانى كه اهل مشورت باشند و يا به گفتارشان اقتدا شود ، نيستى.

خالد نيز پاسخ داد : تو خاموش باش اى فرزند خطاب ! چرا كه تو از زبان كس ديگرى سخن مى‌گويى. به خدا سوگند قريش نيك مى‌داند كه تو از نظر حَسَب پست‌ترين و از نظر منصب پست‌ترين و بى‌ارزشترين هستى و كم برخوردارترين شخص از خدا و پيامبرش هستى. تو در جنگها ترسويى و در مال بسيار بخل مى‌ورزى و بد ذاتى. تو در ميان قريشيان هيچ افتخارى ندارى و در جنگها كارى شايان ذكر نكرده‌اى. تو در اين امر چونان شيطانى هنگامى كه به انسان گفت : كفر بورز و وقتى كه انسان كفر ورزيد ، گفت : من از تو بيزارم و من از خداوند كه پروردگار جهانيان است ، مى‌ترسم. پس فرجام اين دو آن شد كه به دوزخ درافتند و در آن جاودان بمانند و اين مجازات ستمگران است ».

عمر متحيّر و اندوهگين ماند و خالد بن سعيد بر جاى خود نشست.

آنگاه سلمان فارسى ⁽¹⁾

ابن ابى الحديد گويد : « اين خبرى را كه متكلمان در بحث امامت از سلمان نقل كرده‌اند كه گُفت : كرديد و نكرديد، شيعه اينگونه تفسير مى‌كند كه خواستيد درست عمل كنيد امّا نتوانستيد امّا ياران ما ( معتزله ) سخن سلمان را چنين تفسير مى‌كنند كه خطا كرديد و به هدف زديد. »

سيّد مرتضى در شافى ص401 گويد : « اگر بگويند از سلمان فارسى نقل كرده‌اند كه گفت : « كرديد و نكرديد » و اين خبر قطعى نيست، پاسخ خواهيم داد كه اگر خبر مربوط به سقيفه و اقوالى كه در آن مكان گفته شده قطعى باشد، سخن نقل شده از سلمان را هم مى‌توان قطعى دانست. زيرا هركس كه از سقيفه سخن گفته، قول سلمان را نيز ذكر كرده است و نقل سخن سلمان اختصاصى به شيعه ندارد تا بتوان او را متّهم كرد.

نمى‌توان اشكال كرد كه چگونه سلمان، اعراب را به زبان پارسى مورد خطاب قرار داده است و اينان سخن فارسى سلمان را به عبارت عربى اصبتم و اخطاتم ترجمه و آن را چنين تفسير كرده‌اند كه سلمان گفت : سنّت اوّلين را رعايت كرديد امّا در مورد اهل بيت پيامبرتان به خطا افتاديد ».

نگارنده : سخن سلمان بنا برآنچه از انساب الاشراف ج1 ، ص591 و العثمانيه ص172 و 179 و 187 و 237 نقل شد اين است كه گفت : « كرداذ و ناكرداذ » و ظاهراً بدين معناست كه « كرديد و نكرديد ». يعنى آنچه كرديد بر وفق حق و مقتضاى آن نبود. زيرا مردم را گريزى از وجود اميرى كه او را اطاعت كنند نيست، امّا آن اميرى كه بايد از وى فرمان برند ابوبكر نيست. چراكه ابوبكر نخواهد توانست پا در جاى پاى پيامبر گذارد و خط آن‌حضرت را تعقيب كند همچنين او فاقد عصمتى نظير عصمت پيامبر بود و...

امّا دربارۀ اين سؤال كه چگونه سلمان، نخست با اعراب به زبان پارسى و سپس به زبان عربى سخن گفت؟ كه جاحظ در العثمانيه ص186 بر آن بسيار تأكيد كرده است بايد اظهار داشت كه اين امر در طبيعت انسان است چنان كه بايد، ابراز دارد نهانى و به آهستگى آن را بر لب مى‌آورد و اگر كسى مانند سلمان فارسى به دو زبان مسلّط باشد اين اندوه و تأسف را نخست به زبانى غير از زبان مخاطبان برلب مى‌آورد و آنگاه دوباره به زبان شنوندگان ادامۀ سخن مى‌دهد. بنابراين مى‌توان گفت كه اين عبارت را كسى كه فارسى مى‌دانسته از سلمان شنيده و سپس آن را به عربى برگردانده است.

كرديد ! سلمان نيز پيش از اين از بيعت با ابوبكر سر باز زده بود تا آنكه او را به اجبار براى گرفتن بيعت حاضر كردند. سلمان گفت؛ : ابوبكر ! اگر امرى واقع شود كه تو آن را ندانى به چه كس تكيه مى‌كنى و اگر از تو چيزى پرسيده شود كه پاسخ آن را ندانى به چه كس پناه مى‌برى ؟ بهانۀ تو در سبقت جستن بر كسى كه داناتر از توست و به رسول خدا نزديكتر است و به تأويل كتاب خدا عزّ وجل و سنّت پيامبرش آگاهتر است و پيامبر صلى الله عليه و آله او را در حياتش مقدّم داشته و به هنگام وفاتش شما را به نگاهداشتن حق او وصيّت فرموده چيست ؟ شما سخن پيامبر را به كنارى نهاده و وصيّتش را به فراموشى سپرده‌ايد و خلف وعده كرده پيمان خود را زيرپا گذارده‌ايد. و پيمانى را كه پيامبر با دست خويش براى شما بسته بود و آن عبارت از حركت تحت فرماندهى اسامة بن زيد بود ، شكستيد. چراكه پيامبر از همين پيشامدى كه اكنون رخ داده نگران بود و مى‌خواست مسلمانان را نسبت به عظمت آنچه شما در مخالفت با فرمان او انجام مى‌دهيد ، آگاه كند.

ديرى نخواهد پاييد كه راه خلافت بر تو هموار مى‌شود درحالى كه گناهانت بر تو سنگينى مى‌كند و تو را در قبرت مى‌گذارند و اعمال تو نيز همراهت خواهند بود. پس اگر فوراً به حق بازگردى و از نفست انتقام گيرى و از بزرگى جنايتى كه مرتكب شده‌اى به سوى خداوند توبه كنى اين به رهايى تو در روزى كه در قبرت تنها هستى و ياران و ياورانت تو را در آن مى‌نهند ، نزديكتر است. توهم شنيدى چنانكه ما شنيديم و ديدى همانگونه كه ما ديديم امّا ديده‌هات.

و شنيده‌هايت تو را از دست انداختن به امرى كه هيچگونه عذرى در گردن گرفتن آن براى تو و نيز هيچ بهره‌اى براى دين و مسلمانان در آن نيست ، باز نداشت. پس دربارۀ خود از خدا بترس. آن كس كه بيم داد ، بهانه و عذر دارد و تو نيز همچون كسى مباش كه پشت كرد و گردن فرازى نمود.

آنگاه ابوذر برخاست و گفت : اى جماعت قريش به كارى زشت دست زديد و از خويشاوند رسول خدا صلى الله عليه و آله چشم پوشيديد. به خدا سوگند دسته‌اى از اعراب به ارتداد خواهند گراييد ⁽¹⁾و در اين دين به شك و ترديد دچار خواهند شد امّا اگر شما خلافت را در خاندان پيامبرتان قرار داده بوديد حتّى دو شمشير هم به مخالفت با شما بلند نمى‌شد.

سوگند به خدا اين خلافت از آن كسى شد كه چيرگى جُست و چشم كسانى كه شايسته عهده‌دارى آن نبودند ، بدان خيره گشت. و در طلب آن ، البته خونهاى بسيارى ريخته خواهد شد. - البته حدس ابوذر چندان دور از واقع نبود و عاقبت همان شد كه‌او نيز بدان اشاره كرده بود -.

سپس ابوذر گفت : شما و برگزيدگانتان خوب مى‌دانيد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

« خلافت پس از من براى على و سپس براى فرزندانم حسن و حسين و پس از آن دو براى پاكان از نسل من مى‌باشد ».

شما سخن پيامبرتان را به كنارى نهاديد و پيمانى را كه با شما بست ،ت.

به فراموشى سپرديد. از دنياى فانى پيروى كرديد و سراى باقى آخرت را كه جوانانش پير و نعمتهايش نابود نمى‌شوند و شاديهاى آن به حزن و اندوه گرفتار نمى‌آيند و هيچ‌گاه نمى‌ميرند ، در برابر دنيايى حقير و بى‌ارزش و فناپذير فروختيد. مردمان پيش از شما نيز چنين بودند. آنان هم پس از پيامبرانشان كافر شدند و به قهقرا بازگشتند و تغيير دادند و دگرگون ساختند و به اختلاف افتادند. اينك شما نيز كاملاً مانند ايشان رفتار كرديد و بى‌درنگ ثمرۀ اين كار خود را خواهيد چشيد و بدانچه خود كرده‌ايد ، مجازات مى‌شويد. و خدا هرگز به بندگانش ستم روا نخواهد داشت.

سپس مقداد بن اسود برخاست و گفت : ابوبكر ! از ستم خويش بازگرد و به سوى پروردگارت توبه كن. برو در خانه‌ات بنشين و بر خطايى كه از تو سرزده اشك ندامت بريز ، و خلافت را به كسى واگذار كه او بدان از تو سزاوارتر است. تو خوب از پيمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله براى او در گردنت نهاد ، آگاهى دارى و مى‌دانى كه پيامبر تو را فرمان داد كه تحت فرمان اسامة بن زيد باشى و او هم فرمانده تو باشد و پيامبر بر بطلان خلافت براى تو و ياورت هشدار داد ياورى كه خود و تو را به پاى علم نفاق و مركز پستى و تفرقه كشاند يعنى عمرو ابن عاص كه در بارۀ او آيه إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ نازل گرديده است

اهل علم در اينكه آيه در حقّ عمرو نازل شده هيچ اختلافى بايكديگر ندارند و اين عمرو فرماندهى شما و ديگر منافقان را در وقتى كه پيامبر او را به جنگ ذات السلاسل ⁽¹⁾فرستاده بود ، برعهده داشت. عمرو شما را به نگاهبانى سپاه

خويش برگماشت و حال آيا شما را براى نگاهبانى از خلافت گمارده است ؟ ! از خدا بترس و پيش از آنكه فرصت از دست رود ، در كناره‌گيرى از اين كار شتاب ورز كه اين در دنيا و پس از مرگ به حال تو سودمندتر است. به دنيايت متمايل مشو و مبادا قريش و غير قريش تو را بفريبند. ديرى نپايد كه دنيايت پريشان و نابود شود آنگاه به پيشگاه پروردگارت روانه شوى و خداوند تو را به واسطه كردارت پاداش خواهد داد.

تو خوب آگاهى و يقين دارى كه خلافت پس از رسول خدا از آنِ على بن ابى طالب است. پس آنچه را كه خداوند خود براى او مقرّر داشته ، به وى تسليم كن كه اين كار تكميل كنندۀ پرهيزگارى تو و سبك كنندۀ گناه توست. به خدا سوگند تو را نصيحت كردم اگر پند مرا پذيرا باشى. و عاقبت تمام امور به خداوند بازگشت مى‌كند.

سپس « بريده اسلمى » ⁽¹⁾

بريده پاسخ داد : من جز با صاحب اين خانه بيعت نمى‌كنم.

امّا حديث مربوط به تسليم شدن بريده در مقابل امارت على بن ابى طالب عليه السلام را علّامه مرعشى در ذيل الاحقاق از بسيارى از كتب روايى اهل سنّت نقل كرده است ( ج4 ، ص275 به بعد ).

امّا حديث خلافت را سيّد مرتضى علم الهدىٰ در الشافى ص398 از ثقفى به اسناد خود از ابوسفيان بن فروه از پدرش نقل كرده است كه گفت : بريده آمد تا پرچمش را در وسط اسلم فرو كرد. آنگاه گفت : تن به بيعت نمى‌دهم مگر آنكه على بن ابى طالب بيعت كند. على به‌او گفت : اى بريده تو هم در آنچه مردم داخل شده‌اند وارد شو، كه امروز اجتماع و وحدت ايشان در نزد من بهتر از اختلاف آنان است. همچنين سيّد مرتضى به اسناد خود از موسى بن عبداللّٰه بن حسن روايت كرده است كه گفت : پدر قبول بيعت كن. گفت : ما بيعت نمى‌كنيم مگر آنكه بريده بيعت كند زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود : على پس از من راهبر شماست. وى گويد : پس على گفت : اينان ستم به حقّ مرا برگزيدند و من با ايشان بيعت مى‌كنم. مردم به ارتداد افتادند پس من ظلم به حقّ خويش را برگزيدم بگذار آنان هرچه مى‌خواهند بكنند.

نگارنده : اين حديث كه مى‌فرمايد : « اى بريده با على دشمنى مكن و دربارۀ او بد مگوى كه على از من و من از اويم و او پس از من راهبر تمام مؤمنان است » ، از جمله احاديث متواترى است كه صاحبان صحاح نيز آن را نقل كرده‌اند. رجوع كنيد به مسند ابن حنبل ، ج5، ص356، خصايص نسايى ، ص33، شرح نهج البلاغه - ابن ابى‌الحديد ، ج2، ص430، مجمع الزوائد ، ج9، ص127 و نيز حديث عمران بن حصين كه گفته‌اند برادران بريده از يك مادر مى‌باشند در مسند ابوداود ، ص111 ، شماره 829، صحيح ترمذى ، ج5، ص296 ، شماره 3796 و 3809، مشكاة المصابيح ، ص564 ، و جامع الاصول ، ج9، ص470 و خصايص نسايى ، ص33 و26 و مستدرك الصحيحين ، ج3، ص110 ، و... ديگر كتب روايى اهل سنّت نقل شده است.

براى تفصيل بيشتر چنان كه قبلاً گفتيم به كتاب الاحقاق ، ج5، ص274 - 317 \مراجعه فرماييد.

حق چسان با باطل آميخته مى‌گردد ؟ ! آيا فراموش كرده‌اى يا خود را به فراموشى مى‌زنى يا خودت را فريب مى‌دهى ؟ ! سخنان و پندارهاى پوچ و باطل براى تو آراسته شده است.

آيا مگر به خاطر نمى‌آورى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به ما فرمود كه على را امير مؤمنان خطاب كنيم ؟ ! هنوز پيامبر ميان ماست و ايند.

سخن اوست كه مى‌فرمود :

« اين شخص - يعنى على عليه السلام - امير مؤمنان و كشندۀ قاسطان است ».

از خدا بترس و خودت را درياب پيش از آنكه فرصت از دست رود. و روحت را از چيزى كه موجب هلاكت آن مى‌شود ، برهان و كار را به كسى بازگردان كه از تو بدان سزاوارتر است و در غصب اين منصب بيش از اين ادامه مده و بازگرد كه تو اكنون نيز مى‌توانى از اين راه بازگردى.

من در حق تو نصيحتهايى بى‌شائبه كردم و تو را به راه رهايى ، دلالت نمودم پس تو هم ياور مجرمان مباش.

آنگاه عمار ياسر به پا خاست و گفت : اى جماعت قريش و اى مسلمانان ! اگر مى‌دانيد ( كه هيچ ) و گرنه بدانيد كه خاندان پيامبرتان به خلافت سزاوارتر و به ميراثش شايسته‌ترند. آنان نسبت به انجام امور دينى استوارتر و بر مؤمنان ايمن‌تر و در حفاظت از دين پيامبر صلى الله عليه و آله از ديگران كوشاتر و به حال امّت او خيرخواه‌ترند. پس به يار خود ( ابوبكر ) فرمان دهيد تا حق را به صاحبانش بازگرداند پيش از آنكه سامان شما آشفته شود و كارتان به ضعف گرايد و دشمن بر شما چيره آيد و پراكندگيتان اشكار شود و فتنه‌هاى بزرگ شما را در خود فرو گيرد و در آنچه ميانتان است به اختلاف افتيد و دشمنانتان در نابوديى شما طمع ورزند.

شما خود نيك مى‌دانيد كه بنى هاشم به كار خلافت از شما سزاوارترند و از ميان آنان على عليه السلام بنا بر پيمانى كه خدا و پيامبرش از شما گرفتند ، راهبر و ولىّ شماست.

شما خود اين تفاوت آشكار را لحظه به لحظه مشاهده مى‌كرديد كه چگونه رسول خدا صلى الله عليه و آله تمام دربهاى خانه‌هاى شما را كه به مسجد باز گشوده مى‌شد ،

بست مگر در خانۀ على را. ⁽¹⁾

از جمله نكات شايان ذكر آن است كه ترمذى در ج5، ص278 به اسناد خود از عروة از عايشه نقل كرده است كه گفت : پيامبر صلى الله عليه و آله به بستن درِ خانه‌ها جز خانۀ ابوبكر فرمان داد ». بخارى نيز در ج5، ص5 اين حديث را چنين نقل كرده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « در مسجد درى نماند جز آنكه بسته شود مگر درِ خانه ابوبكر ». امّا در واقع اينان دقت نكرده‌اند كه پيامبر فقط به خاطر دوستى و خويشاوندى با على عليه السلام در خانۀ آن‌حضرت را مسدود نكرد بلكه اين فرمان به خاطر وجود حكمى شرعى بوده است. بنابراين حكم هيچ كس اجازه نداشته به حالت جنب در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله گام گذارد مگر كسى كه به نص آيه تطهير پاك و طاهر باشد.

از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود : « اى على براى هيچ كس جز من و تو روا نيست كه در اين مسجد جنب شود ». اين روايت را ترمذى در ج5، ص303 ، تحت رقم 3811 و بيهقى در سنن ج7، ص65 و خطيب تبريزى در مشكاة المصابيح ص564 و عسقلانى در تهذيب ج9، ص387 و بسيارى كسان ديگر كه نامشان در حاشيه الاحقاق آمده است، ضبط كرده‌اند.

امّا حديث « أنا مدينة العلم وعلى بابها » در بحار الانوار ، ج40 ، ص200 - 207 و نيز در ذيل الاحقاق ج5، ص469 - 515 ، به نقل از كتب روايى اهل سنّت از جمله مستدرك ج3 ، ص126 و 127، تاريخ بغداد ج2 ، 3771، انساب سمعانى 11892 و تاريخ الخلفاء ص66 ذكر شده است.

« من شهر علم هستم و على درِ آن است پس هركس خواهان حكمت استت.

بايد از در آن شهر وارد شود. »

شما همگى در مشكلات دينى خود از على دادخواهى مى‌كنيد درحالى كه على از رجوع به هريك از شما بى‌نياز است. او سوابقى دارد كه حتّى برترين كس شما فاقد آنهاست. پس چرا از او مى‌گريزيد و حقّ او را به يغما مى‌بريد و زندگى دنيوى را بر آخرت برمى‌گزينيد ؟ ! پس چه بد خلافتى است براى ستمگران ! حقى را كه خداوند براى على عليه السلام مقرّر فرموده ، به او بازپس دهيد :

« پس درحالى كه پشت كرده‌ايد از او مگريزيد و برپيشينه‌هاى خود باز مگرديد كه از زيانكاران خواهيد شد ».

سپس ابى بن كعب ⁽¹⁾

يعقوبى نيز در تاريخ خود ج2، ص114 گويد : « گروهى از مهاجران و انصار از بيعت با ابوبكر امتناع ورزيدند و به سمت على گرايش يافتند. آنگاه وى اسامى هواخواهان بيعت با على را ذكر كرده است. »

پاييد كه تو آنچه را كه دارى از دست خواهى داد و به سوى پروردگارت مى‌روى و او تو را از آنچه كرده‌اى ، مى‌پرسد و « پروردگارت نسبت به بندگان ، ستمگر نيست ».

آنگاه خزيمة بن ثابت از جا برخاست و گفت : اى مردم ! آيا نمى‌دانيد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله گواهى مرا به تنهايى پذيرفت و ديگرى را براى دادن گواهى در كنار من قرار نداد ؟ گفتند : چرا مى‌دانيم. گفت : پس گواهى مى‌دهم از رسول خدا شنيدم كه مى‌فرمود :

« اهل بيت من حق و باطل را از هم جدا مى‌سازند و اينانند پيشوايانى كه بديشان اقتدا مى‌شود ». من آنچه را كه مى‌دانستم ، گفتم و جز رساندن پيغام مسؤليتى ديگرى نداشتم.

سپس ابوالهيثم فرزند تيهان از جا برخاست و گفت : من نيز گواهى مى‌دهم كه پيامبر صلى الله عليه و آله على را در روز غدير خم بلند كرد. انصار گفتند : پيامبر ، على را جز براى خلافت تعيين نكرد و برخى ديگر نيز گفتند : على را معرفى نكرد مگر براى آنكه مردم بدانند كه او مولاى كسى است كه رسول خدا ( ص ) مولاى اوست. بحث و گفتگو در اين باره بسيار شد. پس ما برخى از افراد خود را به سوى رسول خدا صلى الله عليه و آله روانه كرديم تا از وى در اين باره پرسش كنند. پيامبر به آنان پاسخ داد : بديشان بگوييد :

« على پس از من ، راهبر مؤمنان و خيرخواه‌ترين مردم براى امّت من است. من بدانچه نزدم بود گواهى دادم پس هركس خواهد ، ايمان آورد و هركس خواهد ناسپاسى ورزد و همانا ديدار ما روز قيامت خواهد بود ».

سپس سهل بن حنيف برخاست. نخست حمد و ثناى خداوند را آغاز كرد و بر پيامبر صلى الله عليه و آله درود فرستاد و آنگاه گفت : اى جماعت قريش ! گواه باشيد من شهادت مى‌دهم كه رسول خدا را درهمين مكان يعنى روضه ديدم درحالى كه

دست على بن ابى طالب را گرفته بود و مى‌فرمود :

« اى مردم اين على پس از من امام شما و وصى من در زمان حيات و پس از مرگم است او داور دين من و تحقق بخش وعدۀ من است. او نخستين كسى است كه بر حوض كوثر با من مصافحه مى‌كند. پس خوشا به حال كسى كه از او پيروى كند و يارى‌اش رساند و واى بر كسى كه از او عقب ماند و خوارش سازد ».

آنگاه برادرش ، عثمان بن حنيف برخاست و گفت : از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌فرمود :

« اهل بيت من ستارگان زمينند پس از ايشان جلو نيفتيد و آنان را مقدّم داريد كه ايشان پس از من واليانند ».

پس مردى برخاست و از حضرت پرسيد : كدام اهل بيت اى رسول خدا ؟ حضرت فرمود :

« على و فرزندان پاكش ».

بدين ترتيب پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را مشخص كرد پس اى ابوبكر نخستين كس مباش كه بدان كفر ورزى. و خدا و پيامبرش را خيانت مكنيد و در امانات خود نيز خيانت روا مداريد درحالى كه خود بر آنها آگاهيد.

آنگاه ابو ايوب انصارى برخاست و گفت : « اى بندگان خدا ! از خداوند در مورد اهل بيت پيامبرتان بترسيد و حقى را كه خداوند براى آنها مقرّر كرده بديشان بازپس دهيد. شما نيز سخنانى شبيه آنچه كه برادرانمان ، جاى به جاى و مجلس به مجلس از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده‌اند ، شنيده‌ايد. آن‌حضرت مى‌فرمود : اهل بيتم ، پس از من ، پيشوايان شمايند. و به على اشاره مى‌كرد و مى‌فرمود :

على امير نيكان و كشندۀ كافران است. هركس او را بى‌يار و ياور گذارد بى‌يار خواهد ماند و هركس او را يارى رساند ، يارى خواهد شد. پس از ستم خويش

به خداوند توبه كنيد كه او توبه پذير و مهربان است و درحالى كه پشت كرده‌ايد از او مگريزيد و روى برمگردانيد ».

امام صادق عليه السلام فرمود : ابوبكر بر فراز منبر خاموش نشسته بود و حرفى براى گفتن نمى‌يافت. عاقبت گفت : « من خلافت شما را برعهده گرفته‌ام حال آنكه بهترين شما نيستم مرا واگذاريد مرا واگذاريد » ⁽¹⁾

مؤلف مجمع الزوائد در ج5، ص183 اين روايت را به نقل از طبرانى در كتاب الاوسط با اين لفظ نقل كرده است : « ابوبكر فرداى روزى كه با وى بيعت شد برخاست و براى مردم خطبه‌اى ايراد كرد و گفت : اى مردم! من راى خود را از شما بازپس مى‌گيرم چراكه من بهترين شما نيستم. شما نيز با بهترينتان بيعت كنيد. »

ابن ابى الحديد اين روايت را در شرح نهج البلاغه ج1، ص56 نقل كرده و گفته است : « روايتها در اين باره مختلف است. »

ارزيابى امام از شيخين

امام على عليه السلام در روزگار خلافت شيخين ( ابوبكر و عمر ) چگونه زيست ؟ و چگونه با آنان برخورد كرد ؟

آن‌حضرت با شكيبايى تمام ، تا آنجا كه توانست درجهت اصلاح اوضاع كوشيد و به پرورش نسلى از انقلابيون مكتبى كمر بست و براى رويارويى با »

انحرافات اجتماعى و نيز برخورد با جناح بنى اميّه كه موذيانه و به آهستگى براى تصاحب مشاغل حكومتى تلاش مى‌كردند ، نيروى فشار تشكيل داد.

على عليه السلام در خطبۀ معروف « شقشقيه » اين اوضاع را دقيقاً توصيف كرده است. ما در اينجا تنها به فرازهايى از اين خطبه اشاره مى‌كنيم كه درعين ايجاز مى‌تواند به عنوان دايرة المعارفى تاريخى مورد بسط و گسترش قرار گيرد.

امام عليه السلام در اين خطبه يادآور مى‌شود كه ابوبكر ، خلافت را چونان جامه‌اى دربر كرد درحالى كه خود مى‌دانست من بدان سزاوارترم.

چرا كه من چون قطب وسط آسياب خلافت و همچون قلّه‌اى هستم كه سيلها از آن جارى مى‌شوند و چنان بلند است كه هيچ پرنده‌اى را ياراى رسيدن بر فراز آن نيست. امّا من بر آن پرده‌اى فكندم. چرا ؟ ! چون به دو نكته مى‌انديشيدم : يا جلو افتم درحالى كه يار و ياورى ندارم و يا آنكه كنار بكشم و بر تاريكى كورى كه بسيار هم به طول مى‌انجاميد و پيران را فرسوده و جوانان را پير مى‌ساخت و مؤمن را زجركش و به چنان درد و رنجى گرفتار مى‌كرد ، شكيب ورزم ؟

على عليه السلام در اين خطبه مى‌فرمايد : ⁽¹⁾

« بدان كه به خدا فلانى ( پسر ابو قحافه ) خلافت را چون جامه‌اى دربر كرد حال آنكه مى‌دانست جايگاه من نسبت به خلافت همچون جايگاه قطب وسط آسياب است. سيلها از من جارى مى‌شود و هيچ پرنده‌اى به قلّه من بال نمى‌سايد. پس جامۀ خلافت را رها كردم و از آن پهلو تهى نمودم و در كار خود انديشيدم كه آيا با دستى بريده ( بى‌يار و ياور ) حمله كنم يا آنكه بر تاريكى كورى ، شكيب ورزم ؟ ظلمتى كه در آن پيران فرسوده و جوانان پير مى‌شوند و مؤمن در آن رنج مى‌برد تا آن وقت كه خدايش را ديدار كند ».3.

آنگاه امام عليه السلام بيان مى‌كند كه در اين شرايط صبر را به هدايت و خردمندى نزديكتر ديدم. پس درحالى كه خار در چشم و استخوان در گلو بود ، صبر را پيشه كردم.

چرا ؟ چون حضرت مى‌ديد ميراث خلافتى را كه پيامبر براى او بر جاى نهاده ، به تاراج رفته است. اوضاع بدين منوال پيش مى‌رفت كه ناگهان خليفۀ اوّل از دنيا رفت و عمر را به جانشينى خود برگزيد.

امام با اشاره به اين ماجرا ، مى‌پرسد : چگونه ابوبكر در زمان حيات خود از خلافت بارها استعفا كرد امّا بعد حتّى پس از مرگش بدان چنگ آويخت ؟ آرى اين معاهده‌اى بود ميان او و عمر ، تا خلافت را ميان خود تقسيم كنند.

امام در نهج البلاغه در اين باره مى‌فرمايد :

« پس ديدم كه صبر كردن خردمندى است. آنگاه شكيب ورزيدم درحالى كه چشمانم را خار و گلويم را استخوان گرفته بود. ميراث خود را تاراج رفته مى‌ديدم تا آنكه اوّلى ( ابوبكر ) راه خود را به آخر رسانيد و خلافت را پس از خود به فلانى ( عمر بن خطّاب ) آويخت ».

آنگاه امام عليه السلام به شعر اعشى تمثل جسته ، مى‌فرمايد :

« شتّان ما يومىِ على كورها ***ويومُ حيّان اخى جابر »

چه فرق است ميان من كه بر كوهان و پالان شتر سوار و به رنج سفر گرفتارم با روز حيان برادر جابر كه از مشقّت سفر آسوده است.

« شگفتا ! او در زمان حياتش فسخ بيعت مردم را درخواست مى‌كرد امّا در واپسين روزهاى عمرش خلافت را به عمر اختصاص داد. درحقيقت اين دو خلافت را مانند دو پستان شتر ميان خويش تقسيم كردند ».

آنگاه على عليه السلام به توصيف شخصيّت خليفه دوّم پرداخته ، مى‌گويد :

« عمر ، خلافت را در جايگاهى خشن و ناهموار قرار داد چنان كه اگر زخمى به آن مى‌زد ، زخمش كارى و عميق مى‌شد و اگر به او نزديك مى‌شد لمس كردنش سخت و دشوار بود. لغزشهايش فراوان و پوزش خواهى‌اش بسيار بود. در زمان او حكومت چونان شترى سركش شده بود كه اگر مهارش را سخت مى‌كشيدند و رها نمى‌كردند بينى شتر مى‌شكافت و اگر به حال خود واگذارش مى‌كردند در پرتگاه مرگ فرو مى‌افتاد. حكومت به چنين اوضاع نابسامانى گرفتار آمده بود نه شدّت عمل در آن مفيد واقع مى‌شد كه براى مردم زيان آور بود و نه سهل‌انگارى و مسامحه سودى دربر داشت كه اوضاع را بيش از پيش آشفته‌تر مى‌ساخت. »

چنين به نظر مى‌رسد كه امام مى‌خواهد بدين نكته اشاره كند كه نرمش و سختگيرى عمر كافى نبود و همچنين در وقت مناسبى اعمال نمى‌شد. بلكه در جايى كه بايد نرمش به خرج مى‌داد سخت مى‌گرفت و در جايى كه مقام اقتضاى شدّت عمل داشت ، نرمى و مدارا به خرج مى‌داد.

سپس حضرت به توصيف حال مردمى كه به اشتباه گرفتار آمدند و راه هدايت را از گمراهى باز نشناختند ، پرداخته مى‌گويد كه سرپيچى نخست مردم ، آنان را به حالت نفاق و سير در گمراهى سوق داد. امّا من در اين مدّت دراز و با وجود سختى اين حادثه شكيبايى را ترجيح دادم. آن‌حضرت در نهج البلاغه مى‌فرمايد :

« عمر خلافت را در جايى درشت و ناهموار قرار داد. زيرا او زبانى تند داشت و ملاقات با او رنج‌آور بود. لغزشهايش بسيار و پوزش خواهى‌اش نيز بى‌شمار بود. همراه آن مانند كسى بود كه بر اشترى سركش سوار شده بود كه اگر مهارش را سخت نگاه داشته رها نكند شتر پاره و مجروح شود و اگر مهار او را سست كند خود را به پرتگاه هلاكت بيفكند.

به خدا قسم مردم در زمان او گرفتار شدند و اشتباه كردند و در راه راست گام ننهادند و از حق دورى كردند. پس من با وجود درازى اين دوران و سختى اين حادثه شكيبايى اختيار كردم ».

سپس على عليه السلام به شوراى شش نفرى كه از سوى خليفه دوّم تعيين شد ، اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد :

چه كسى دربارۀ برترى من نسبت به ابوبكر ترديد روا داشت كه اين امر مرا همتاى كسانى قرار داده كه يا همپايۀ ابوبكرند و يا از او پايين‌تر ؟ !

البته امام باتوجّه به حفظ مصلحت دين در آن اوضاع بدين كار تن داد و بنابر تعبير خود آن‌حضرت « همچون پرنده‌اى درميان فوج پرندگان شد كه هرجا آنان مى‌نشستند او هم فرود مى‌آمد و هرجا كه آنان پرواز مى‌كردند ، او هم با آنان مى‌پريد ».

امام در اين باره مى‌فرمايد :

« چون عمر هم درگذشت ، كار خلافت را درميان جماعتى قرار داد كه مرا هم يكى از آنها گمان كرده بود. پس واى از آن شورا و مشورتى كه كردند ! چسان در مقايسۀ من با ابوبكر ترديد كردند كه اينك هم رديف چنين كسانى شده‌ام ؟ ! امّا من در فراز و فرود از آنها تبعيّت كردم ».

آنگاه امام در ادامۀ سخنان خود به روزگار خلافت سوّمين خليفه اشاره مى‌كند كه ما در صفحات آينده به آن بخش از سخنان آن‌حضرت نيز خواهيم پرداخت.

خليفه دوّم چگونه كُشته شد؟

برخى از محقّقان بر اين عقيده‌اند كه : در پشت صحنۀ قتل خليفه دوّم دست حزب اموى در كار بوده است. بويژه آنكه عمر در اواخر دوران خلافتش بسيار

بر آنان سخت گرفته بود. اين عمرو بن عاص است كه با افسوس و حسرت مى‌گويد :

خداوند زمانى را كه در آن استاندار عمر بن خطّاب گشتم ، نفرين كند. مغيره نيز بر عمر كينه مى‌ورزيد. چراكه عمر پس از متّهم ساختن او به زنا ، وى را از استاندارى بصره عزل كرد و مغيره را بارها مورد خطاب قرار مى‌داد و به او مى‌گفت : به خدا قسم گمان نمى‌كردم كه ابوبكر بر تو دروغ بندد.

عبدالرحمن بن ابوبكر بر اين باور بود كه جفينه غلام سعد بن ابى وقاص در جريان قتل عمر شركت دارد و از طرفى سعد نيز با جناح امويّون خويشاوندى نزديكى داشت چراكه مادرش خواهر ابوسفيان بود.

در واقع عوامل و اسبابى كه مورّخان آن را پيش زمينۀ ترور عمر توسّط ابولؤلؤ دانسته‌اند ، سُست و بى‌پايه است و قابل نقد و بررسى است. زيرا همين كه مغيره ، غلامش را كه خراج بر او مقرّر شده بود ، رد كرد دليل آن نمى‌شود كه كمر به ترور عمر ببندد بلكه اين امر بايد وى را به ترور مولايش كه مستقيماً خراج را براى او مى‌برد ، ترغيب مى‌كرده است.

چون حال عمر رو به وخامت گراييد ، خلافت را درميان شورايى شش نفرى قرار داد.

اعضاى اين شورا عبارت بودند از : على عليه السلام ، عثمان ، عبدالرحمن بن عوف ، طلحه ، زبير و سعد بن ابى وقاص.

از سرشت اين شورا و نيز از وصيّت عمر پرواضح بود كه راى سه نفرى كه عبدالرحمن بن عوف درميان آنها بود ، پذيرفته مى‌شد و بديهى بود كه عبدالرحمن ، داماد خويش يعنى عثمان را بر ديگران ترجيح مى‌داد. از سويى خليفه دوّم ، جانشين خود را با مهارت و زيركى بسيار انتخاب كرده بود و شايد علّت اين امر همان نگرانيهاى گذشتۀ وى از انتقال قدرت به دست على عليه السلام بود.

عمر بخوبى مى‌دانست كه اگر ستارۀ على در آسمان خلافت درخشيدن گيرد ، ديگر هيچ ستاره‌اى در برابر او فروغى نخواهد داشت. آيا مگر عمر نبود كه وقتى

صفات آن شش تن را بر مى‌شمرد ، هر يك را به صفات ناپسندى ياد مى‌كرد مگر على را. او دربارۀ آن‌حضرت مى‌گفت : به خدا خلافت حقّ توست اگر اهل شوخى و مزاح نمى‌بودى.

به خدا سوگند اگر تو ولايت آنان را عهده‌دار گردى ، ايشان را براه آشكار حقّ و طريق راست رهنمون شوى.

در واقع خلافت على عليه السلام تمام اصول و پايه‌هايى را كه دو خليفۀ پيشين بنيان نهاده بودند ، از هم مى‌پاشيد.

و چه بسا به همين خاطر بود كه امام شرط عبدالرحمن بن عوف را كه به آن‌حضرت پيشنهاد داده بود كه به سيرۀ شيخين عمل كند تا وى را به خلافت برگزينند ، رد كرد.

چون كار خلافت به نفع عثمان انجام پذيرفت ، على عليه السلام از بيت الشورى بيرون آمد و فرمود :

« ما اهل بيت نبوّت و معدن حكمت و امان مردم روى زمين و وسيلۀ نجات براى كسانى هستيم كه ما را طلب كنند. ما را حقّى است. اگر آن را به ما دهند خواهيم گرفت و اگر ما را از آن منع كردند بر كفل شترها سوار مى‌شويم ». ⁽¹⁾

آنگاه روى به عبدالرحمن بن عوف كرد و گفت :

« اين نخستين روزى نيست كه شما بر ما چيره مى‌شويد. پس شكيبايى زيبا و پسنديده است و خداوند بر آنچه شما توصيف مى‌كنيد ، يارى گرفته شده است. به خدا سوگند او ( عثمان ) را به خلافت تعيين نكردى مگر بدين خاطر كه آن را به تو باز گرداند ». ⁽²⁾

و نيز فرمود :4.

« اى مردم ! شما خود مى‌دانيد كه من از ديگرى به خلافت سزاوارترم. امّا اكنون مى‌بينيد كه كار به كجا كشيده است. پس به خدا سوگند خلافت را به ديگرى مى‌سپارم تا زمانى كه امور مسلمانان بسامان باشد و جز بر من ستم نرود و اين كار تنها براى درك پاداش و فضل آن و براى بى‌رغبتى به مال و زينت دنياست كه شما براى رسيدن بدان با يكديگر به رقابت پرداخته‌ايد ». ⁽¹⁾7.

توطئه بنى اميّه

اگرچه موازنۀ قدرت در اواخر روزگار خلافت عمر ، به نفع جناح اوّل پيش مى‌رفت امّا اين امر در زمان خليفه سوّم با ركود مواجه شد. چراكه پس از موفقيّت خط امويّون و رسيدن آنان به قدرت ، اينك مصلحت حزب اموى مدّنظر بود. پس از آنكه يكى از افراد بنى اميّه به خلافت رسيد ، آنها تلاش كردند نقش خود را در ترور عمر پنهان كنند و تنها كسانى را به جرم قتل عمر بكشند كه به حزب و به خط آنان بستگى ندارند !

بدين ترتيب دستيابى بنى اميّه به قدرت در روزگار عثمان ، امرى بيرون از منطق رويدادهاى آن زمان نبود. ستارۀ‌اقبال خليفه‌سوّم براى‌آنان نيز بخت بلندى به همراه داشت. شايد سوّمين شرطى كه عبدالرحمن بن عوف به امام عليه السلام پيشنهاد كرد و آن‌حضرت آن را نپذيرفت و عثمان بدان شرط گردن نهاد ، همان ابقاى امتيازات بنى اميّه و از جمله ابقاى معاويه بر ولايت شام بود. خليفه دوّم به هنگام مرگ به عثمان گفت : بر فرض كه من خلافت را به تو سپردم ، قريش را مى‌بينم كه به خاطر هوادارى از تو خلافت را به گردنت مى‌اندازند. آنگاه تو بنى اميّه و بنى معيط را برگردۀ مردم سوار مى‌كنى و آنان را در غنايم بر ديگران مقدّم

مى‌دارى پس گروهى از گرگان عرب بر تو هجوم آورده و تو را در بسترت به قتل مى‌رسانند.

به خدا اگر من چنين كنم تو نيز چنان خواهى كرد و اگر تو اين كنى كه من گفتم آنان هم با تو چنان رفتار كنند. آنگاه موهاى جلوى پيشانى عثمان را به دست گرفت و به وى گفت :

هرگاه چنين اتفاقى افتاد آنگاه سخن مرا به ياد آر. ⁽¹⁾

يكى از مورّخان ، اوضاع حاكم بر جامعه اسلامى درعهد خلافت عثمان را چنين توصيف مى‌كند : عثمان بنى اميّه را برگردۀ مردم سوار كرد و ولايت را به دست آنان ، سپرد و زمينهايى را كه از راه خراج به دست حكومت افتاده بود ، تحت تصرّف آنها قرار داد. در زمان خلافت عثمان ، سرزمين ارمنستان به تصرّف مسلمانان درآمد و عثمان خمس آن سرزمين را گرفت و تمام آن را به مروان بخشيد.

روزى عبداللّٰه بن خالد بن اسيد ، از عثمان حلّه‌اى - جامه‌اى - خواستار شد امّا عثمان به جاى آن چهارصد هزار درهم به وى بخشيد و خلافت خود را با بازگرداندن « حكم بن ابى العاص » و فرزندان و خانواده‌اش به مدينه ، پس از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را از آن شهر بيرون رانده بود ، آغاز كرد. حال آنكه رسول خدا هرگز شفاعت كسى را دربارۀ آنان نپذيرفته بود چنان كه ابوبكر و عمر هم از برگرداندن آنان به مدينه و پذيرش ميانجيگرى شفاعتگران دربارۀ آن ، سرباز زده بودند.

مسلمانان اين عمل عثمان را به شدّت محكوم كردند امّا عثمان به اعتراض آنان وقعى ننهاد و پس از چندى حَكَم را مأمور گرفتن وجوهاتى به نام قضاعه كه مبلغى حدود سيصدهزار درهم بود گردانيد ، و تمام آن صدقات را به خود حَكَم بخشيد !0.

چنانكه ابن ابى الحديد گفته است : يكى ديگر از اقدامات عثمان اين بود كه زمينى را كه پيامبر صلى الله عليه و آله در محل بازار مدينه كه « هزون » خواند مى‌شد به مسلمانان صدقه داده بود ، از ايشان باز پس گرفت و آن را به حرث بن حكم برادر مروان بخشيد.

وى مى‌افزايد : عثمان فدك را كه از آنِ فاطمه زهرا عليها السلام بود و نيز تمام چراگاههاى اطراف مدينه را به مروان بخشيد و چهارپايان بنى اميّه از آنها استفاده مى‌كردند و نيز تمام غنايمى را كه از فتح آفريقا آمده بود به برادر رضاعى‌اش ، عبداللّٰه بن سرح ، بخشيد.

همچنين وى در روزى كه دخترش ام ابان را به همسرى مروان درآورده بود ، دويست هزار به ابو سفيان بن حرب و صدهزار به مروان بخشيد. درپى اين اقدام ، زيد بن ارقم رئيس بيت المال با كليدهايش به نزد عثمان آمد و كليدها را پيش روى او گذاشت و گريست. عثمان از او پرسيد : آيا اگر من بدين وسيله صلۀ رحم مى‌كنم ، تو بايد گريه كنى ؟ ! زيد پاسخ داد : من بدين خاطر نمى‌گريم زيرا گمان مى‌كنم كه تو اين اموال را در عوض مالهايى كه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله انفاق كرده بودى ، از آنِ خود ساخته‌اى. به خدا قسم اگر تو حتّى صد درهم بر مروان بخشش كنى ، اين مبلغ براى او بسيار زياد است. عثمان به وى گفت : كليدها را بگذار و برو تا كسى را به جاى تو پيدا كنم.

انقلاب قهرآميز

بنى اميّه چنگالهاى خود را در حكومت فرو برده بودند. آنان اموال مسلمانان را تاراج مى‌كردند و با آنها پايه‌هاى حزب سياسى و نيروى نظامى خويش را استوار مى‌ساختند. نفوذ سياسى آنان در پيش از ظهور اسلام و نيز گستردگى روابطشان با نيروهاى سياسى و نظامى موجود در جزيرة العرب و برخوردارى

آنان از تجارب سياسى فراوان و نيز وجود ضعف در برخى از رهبريهاى اسلامى به آنان فرصت مى‌داد تا به راحتى رشد كنند. همين عوامل سبب شده بود تا آنان از افكار و سنّتها و ارتباطاتشان و بلكه اسكلت رهبرى خود در طى دورانى كه به ظاهر از قدرت بركنار بودند ، اگرچه گهگاه در آن دخالت مى‌كردند ، به شدّت محافظت كنند.

آرى ، ابوسفيان رهبر امويّون در دوران جاهليّت ومرشد آنان در روزگار حاكميّت اسلام روزى به ديدار خليفه سوّم رفت ودريافت كه دوروبر او همه از بنى اميّه هستند. وى كه بينايى‌اش را از دست داده بود از كسى كه در كنارش نشسته بود پرسيد : آيا غريبه‌اى در اين مجلس حضور دارد ؟ چون جواب منفى شنيد واطمينان يافت ، نكته‌اى را كه در خاطرش خلجان مى‌كرد برزبان آورد وخطاب به قومش گفت : اى بنى عبدالدار ! حكومت را دو دستى بگيريد چونان كه كودكان توپ را مى گيرند. پس سوگند به كسى كه ابوسفيان به او قسم ياد مى‌كند نه بهشتى است ونه دوزخى !

ناگهان على عليه السلام كه در گوشه‌اى از مجلس نشسته بود ، برخاست وبه او پرخاش كرد.

ابوسفيان در پاسخ گفت : مرا نبايد مورد سرزنش قرار داد بلكه بايد كسى را سرزنش كرد كه مرا فريفت وگفت : در اين جمع بيگانه‌اى حضور ندارد !

هنگامى كه امواج انقلاب بر ضدّ تصرّفات بنى اميّه در روزگار خلافت عثمان اوج مى‌گرفت ، روزى معاويه كه در حقيقت فرمانده نيروهاى بنى اميّه ودر ظاهر والى شام بود به گروهى از مهاجران بزرگ كه على عليه السلام وطلحه وزبير نيز در ميان آنان بودند ، برخورد كرد وبديشان گفت :

« شما خود مى‌دانيد كه مردم به خاطر دستيابى به خلافت بايكديگر به ستيز برمى خاستند تاآنكه خداوند پيامبرش را برانگيخت ومردم با شاخصه‌هايى همچون سابقه ، قدمت وجهاد از يكديگر متمايز شدند. هر كدام كه به خلافت

رسيدند ، فرمان فرمانِ آنان بود وديگر مردمان تابع آنان بودند وچون آنان با جنگ وستيز درپى دنيا بودند خلافت از آنان گرفته شد وخداوند آن رابه كسان ديگر واگذاشت كه خداوند بر آوردن جانشين تواناست. همانا من در ميان شما پيرى را به جانشينى گماردم پس اگر از او اندرزپذيريد وبا وى مدارا كنيد در اين صورت خوش اقبالتر از او باشيد ». ⁽¹⁾

حاضران مقصود معاويه را از اين سخنان بخوبى دريافتند. درواقع معاويه آنان را تهديد كرده بود كه اگر عثمان را يارى نكنند بزودى خود وحزبش براصحاب پيامبر خواهند شوريد. ابن ابى الحديد در اين باره چنين مى‌گويد :

از آن روز معاويه چنگالهاى خود را در خلافت فروبرد. چرا كه كشتن عثمان ذهن او را به خود مشغول داشته بود. به اين سخن او بنگريد كه مى گويد : چون آنان با جنگ وستيز درپى دنيا بودند ، خلافت راگرفتند وخداوند هم آن رابه كسان ديگر واگذاشت. واو برآوردن جانشين تواناست. مقصود معاويه از جانشين دقيقاً خود اوست. از اين روهنگامى كه عثمان از وى طلب كمك كرد ، دريارى كردن او تعلّل به خرج داد. ⁽²⁾

حزب اموى آمادگى خود را براى ايجاد انقلابى عليه نظام اسلامى وبرپايى حكومت نوين جاهلى كه از دين به عنوان ابزارى جديد براى تحكيم قدرت استفاده مى‌كرد ، كامل مى‌نمود.

مردم از هر گوشه وكنار و بويژه از كوفه وبصره ومصر گرد آمدند. از هر كدام از اين شهرها هزار مرد مسلح رهسپار مدينه شدند تا خليفه سوّم را در فشار گذارند. كوفيان خواهان خلافت براى زبير بودند چنان كه بصريان به خلافت طلحه3.

رغبت داشتند. دراين ميان مردم مصر هم هواخواه على عليه السلام بودند.

امام اگر چه با اقدامات عثمان موافق نبود امّا تمام تلاش خود را براى خاموش كردن اين جريان به كار بست. آن‌حضرت بسيار كوشيد تا اقدامات تباهكارانۀ بنى اميّه را اصلاح كند امّا اوضاع آنچنان از هم گسيخته بود كه تلاشهاى آن‌حضرت ثمرى در برنداشت.

حديثى كه در زير نقل مى‌شود مى‌تواند به عنوان گواهى بر موضع اصلاح گرايانۀ امام على عليه السلام مورد استناد قرار گيرد. به هر تقدير اين حديث نشانگر فشارهاى بنى اميّه بر خليفه سوّم است.

شايد آنان در انتظار وقوع حادثۀ ديگرى بودند يا آنكه رهبرى آنان كه در معاويه متجلّى مى‌شد ، نقشه‌هايى براى كشتن خليفه كشيده بود به اين اميد كه در آينده بتواند با دستاويز قرار دادن قتل عثمان راه خود را براى دستيابى به قدرت هموار سازد.

در اين حديث آمده است :

شورشگران نامه‌اى به عثمان نگاشتند و وى را به توبه از كردار خود دعوت كردند.

وبراى او قسم ياد كردند كه هرگز باز نمى‌گردند ودست از وى بر نمى‌دارند تا وى حقوق خدايى آنان را بديشان بازپس دهد. عثمان احساس كرد كه اين جماعت در برآورده شدن خواسته‌هاى خود ، بسيار جدّى هستند. از اين رو كسى را درپى على عليه السلام فرستاد. چون امام نزد وى آمد ، عثمان گفت : ابوالحسن ! مى‌بينى كه مردم چه كرده‌اند ومى‌دانى كه من نيز چه كرده‌ام. من برجان خود از اينان بيمناكم. به خدا سوگند آنان را از آنچه كه ناخوش مى‌دارند معاف مى‌كنم وآنچه را كه مى‌خواهند از خود واز ديگران بديشان مى‌دهم اگر چه در اين راه خونم ريخته شود.

امير مؤمنان عليه السلام به او فرمود :

« مردم به دادگرى توبيش ازبه قتل رساندنت نيازمندند ومن اين جماعت را مى‌بينم كه جز به راضى شدن خودشان ، خشنود نمى گردند. من بار اوّل بديشان قول دادم كه تو از تمام آنچه كه موجبات نارضايتى ايشان را فراهم ساخته‌اى ، باز گردى. پس آنان را از تو دور و حقشان را مى‌دهم ». عثمان گفت : تو را به خدا سوگند هم اينك حق آنان را بده. به خدا قسم من به هر چه كه تو بگويى عمل مى كنم.

على عليه السلام به سوى مردم رفت وفرمود :

« اى مردم ! شما درپى حق خويش آمده‌ايد واينك از آن برخوردار گشته‌ايد. عثمان سخنان شما را در بارۀ خود واطرفيانش قبول دارد واز تمام آنچه كه شما ناخوش مى‌داريد ، باز مى گردد ».

مردم گفتار امام را پذيرفتند وتصديق كردند. امّا گفتند : ما اين سخنان را مى‌پذيريم امّا براى ما از او پيمانى بگير. به خدا قسم ما تنها به سخن بدون عمل راضى نمى‌شويم.

على عليه السلام فرمود : اين پيمان را براى شما خواهم گرفت.

اين روايت چنين ادامه مى‌يابد كه پس از انعقاد اين معاهده ، نامه‌اى كه از سوى خليفه سوّم ممهور به مُهر خود و خطاب به كار گزارانش بود نگاشته واز خانۀ خليفه خارج شد.

عثمان در اين نامه كارگزارانش را به كمك خود وكشتن سران مخالفان فرا خوانده بود وبه آنان گفته بود كه خود را آمادۀ جنگ مى‌كند ولشكرى بزرگ از بردگان كه از راه خمس به دست آورده بود ، فراهم مى آورد.

شكّ وترديد مخالفان با ديدن اين نامه برانگيخته شد وموجب گشت تا دوباره به سوى عثمان باز گردند واز او خواستار شوند فوراً واليان را از كاربركنار دارد يا آنكه خود از مقام خلافت استعفا دهد. عثمان در مقابل ، نوشتن نامه را انكار وادعا كرد كه اين نامه توطئه‌اى عليه او بوده است. اگرچه بعيد هم نيست

كه عوامل بنى اميّه در خانه عثمان ، اين نامه را به اسم وى نگاشته باشند تا بدين ترتيب نسبت به او ايجاد شكّ وترديد كنند. بدينسان كه فتنه‌اى بزرگ پديد آمد. ⁽¹⁾

طوفان هرج ومرج وآشوب وزيدن گرفت وشورشيان بر مدينه تسلّط يافتند. على عليه السلام پس از فرو نشستن شعله‌هاى اين فتنه و كشته شدن عثمان اين واقعه را در دو كلمه خلاصه كرد :

« اگر به كشته شدن عثمان فرمان مى‌دادم ، جزو قاتلان واگر از كشته شدن او ممانعت مى‌كردم ، يار و ياور او تلقّى مى‌شدم ».

ونيز افزود :

« من سبب كشته شدن او را براى شما بيان مى‌كنم : عثمان خلافت را به انحصار خود در آورد ودر آن استبداد به خرج داد وبد كرد كه چنين امرى را برگزيد و در آن استبداد به كار برد وشما نيز بى تابى مى‌كرديد. پس شما در اين بى تابى بد كرديد وخداى را حكم ثابت است در بارۀ كسى كه استبداد به خرج داد وخود سرى كرد و كسى كه در كشتن او بى تابى نمود ». ⁽²⁾

مى‌توان فرمايش حضرت را چنين تفسير كرد كه حكم خداوند در بارۀ كسى كه استبداد وخودسرى به خرج داد آن بود كه از اريكۀ قدرت به زير كشيده شد ودر بسترش به قتل رسيد وحكم وى در بارۀ كسى كه بى تابى كرد مثل آن بود كه ميوه‌اى را پيش از رسيدنش چيده باشد كه طبعاً خوردن چنين ميوه‌اى نمى تواند براى او گوارا و لذّت بخش باشد.

بدين گونه حزب اموى بيش از شورشگران از كشته شدن عثمان بهره بردارى8.

كرد. به طورى كه حتّى كسانى كه همواره مردم رابه شورش عليه عثمان ترغيب مى كردند ، خود را از اين ماجرا كنار كشيدند. عايشه ، ام المؤمنين ، كه همواره فرياد مى‌زد : نعثل - عثمان - را بكشيد كه او كافر شده است ، اينك در صف خونخواهان عثمان جاى گرفته بود.

طلحه وزبير نيز كه هر دو عليه عثمان تبليغات به راه مى انداختند و سپاهيانى براى جنگيدن با او گرد مى‌آوردند اكنون به عنوان هواخواه عثمان ، در صدد انتقام از قاتلان وى بر آمده بودند وعمروبن عاص هم كه حتّى چوپانان را عليه عثمان مى شورانيد ، پس از كشته شدن وى به جمع كسانى پيوست كه ادعاى خونخواهى عثمان را داشتند.

در صورتى كه اگر آنان همگى به نصايح امام على عليه السلام گوش مى‌سپردند ، خلافت بدون هيچ خونريزى وآشوب در جايگاه خود آرام وقرار مى‌يافت.

على عليه السلام و دوران امامت

امام به خلافت برگزيده مى‌شود

موجهاى اضطراب وپريشانى ، كشتى امّت را هر لحظه از سواحل امنيّت و آسايش به دور مى‌برد. مهاجران وانصار كه طلحه وزبير هم در ميان آنان بودند گرد هم آمدند وهمگى بر بيعت با على عليه السلام اتفاق كردند وبه سرعت نزد آن‌حضرت آمدند و گفتند : مردم بايد پيشوا وامامى داشته باشند. امام پاسخ داد : مرا در كار شما حاجتى نيست. هر كس را كه شما برگزيديد ، من نيز بدان رضايت مى‌دهم. آن جماعت گفتند : ما جز تو را برنگزينيم واضافه كردند : ما امروز كسى را سزاوارتر از تو به خلافت نمى يابيم. على عليه السلام فرمود :

چنين مكنيد. اگر من وزير باشم بسى بهتر از آن است كه امير باشم. آنان در پاسخ گفتند :

هرگز ، به خدا چنين نكنيم مگر آنكه با تو دست بيعت دهيم. حضرت فرمود : اين كار بايد در مسجد انجام پذيرد. زيرا بيعت من نبايد پنهانى ونيز به دور از رضايت مسلمانان انجام گيرد.

مردم امام را تهديد كرده ، گفتند : ما با تو بيعت مى‌كنيم كه خود مى‌بينى بر اسلام چه گذشت.

امام فرمود :

« مرا وانهيد و در پى كس ديگرى باشيد. زيرا ما به كارى دست مى‌زنيم كه رنگها و ابعاد گوناگون دارد دلها در برابر آن تاب نياورند وعقلها زيربار آن نخواهند رفت ». ⁽¹⁾

امّا آن جماعت گفتند : تو را در اين باره به خدا سوگند مى‌دهيم. آيا مگر حال و روز اسلام را نمى‌بينى ؟ آيا مگر اين آشوب وفتنه را مشاهده نمى‌كنى ؟ !

فرمود :

من بيعت شما را مى‌پذيرم ودر اين صورت طبق آنچه خود مى‌دانم با شما رفتار خواهم كرد. ⁽²⁾

آرى ، امام خلافت را نمى پذيرفت زيرا امواج فتنه به بالاترين حدّ خود رسيده بود.

آن‌حضرت دوست مى‌داشت تا وزير و كمك كار آنان باشد تا بدين وسيله در فرو نشاندن آتش فتنه وآشوب از موقعيّت آزادى بر خوردار باشد. امّا نه كسى خود را نامزد خلافت مى‌كرد ونه كسى به خلافت فردى جز على عليه السلام رضايت مى‌داد.

از سويى امام بيعت اهل حل وعقد را بدون كسب رضايت مردم ، براى خلافت ناكافى مى‌دانست بلكه آن‌حضرت ، انتخاب خليفه تعيين شده از سوى خداوند را حق عموم مردم مى‌ديد از اين رو پيشنهاد كرد كه بيعت با او در مسجد ودر برابر چشم مردم انجام پذيرد.

از ديگر سو آن‌حضرت با آنان شرط كرد كه بر طبق علم ودانش خود رهبرى آنان را بر عهده گيرد و مطابق با سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله با آنان رفتار كند ، نه براساسر.

مصالح يارانش و جهل آنها ، ويا فشارهاى نيروهاى سياسى.

على عليه السلام دوران خلافت خود را باپى ريزى انقلابى عليه اوضاع فاسد آن زمان آغاز كرد.

او تمام نيروى خود را براى مقابله با دشواريهايى كه خلفاى پيش از وى در برابر آنها به زانو در آمده يا متوقف شده بودند ، به كار بست. يكى از بزرگترين دشواريها مقابله با نيروى سياسى فزايندۀ بنى اميّه وهم پيمانان آنان كه از بقاياى دوران جاهلى به شمار مى آمدند ، بود.

در واقع حذف اين جناح از جامعه اسلامى يكى از بزرگترين مأموريتهايى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله خود سنگ اوّل آن را گذاشته بود وپس از وى اصحاب با ضعف و سستى خط آن‌حضرت را دنبال كردند تا آنكه نوبت به خلافت امام رسيد وبا آنكه شرايط نامساعدى بر جامعه اسلامى حكمفرما بود آن‌حضرت با عزم راسخ خويش براى اصلاح وضع موجود دست به كار شد.

در اهميّت شناخت چهرۀ پليد بنى اميّه كافى است به قرآن بنگريم كه از آنان به عنوان « شجره ملعونه » ⁽¹⁾ياد كرده است. همچنين رسول خدا مسلمانان را نسبت به آنان هشدار داده وفرموده است :

« هر گاه معاويه را بر فراز منبر من ديديد او را بكشيد اگر چه هرگز شما چنين نمى‌كنيد ».

آنان بزرگترين نيروى سياسى در جزيرة العرب به حساب مى‌آمدند. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز دور و بر ايشان را گرفته بود تا شايد به راه هدايت گام نهند وخود را با شرايط جديد هماهنگ سازند. يا آنكه پيامبر مى‌خواست شوكت وعظمت اسلام را حفظ كند وآنگاه در فرصتى مناسب ، آنان را از صحنه محو سازد. امّا اكنون موقع اين كار فرا رسيده بود. آنان نه تنها خود را در بوتۀ جامعۀ اسلامى0.

ذوب نكردند بلكه همواره بر ضدّ نيروهاى مكتبى و اصيل دسيسه چينى مى‌كردند ودر انتظار فرصتى بودند تا كار حكومت اسلامى را يكسره كنند.

به همين علّت است كه امير مؤمنان خلافت خود را با هجوم بر بنى‌اميّه و پس گرفتن امتيازات آنان كه به زور از عثمان گرفته بودند ، آغاز كرد.

ابن ابى الحديد به نقل از ابن عبّاس روايت كرده است كه على عليه السلام در روز دوّم از خلافتش در مدينه به ايراد خطبه پرداخت ودر آنجا فرمود :

« هر زمينى كه عثمان بخشيده وهر مالى كه عطا كرده از مال اللّٰه است وبايد به بيت المال باز گردانده شود. زيرا هيچ چيز حق قديم را باطل نمى كند واگر من آنها را بيابم ، اگر چه كابين زنها شده ويا در شهرها پراكنده گشته باشد ، به بيت المال بازشان مى‌گردانم. زيرا در عدل وسعتى است وكسى كه حق بر او تنگ مى‌آيد بداند كه ستم بر او تنگتر شود ». ⁽¹⁾

على عليه السلام كار گزاران خليفه سابق را كه بر ولايات اسلامى حكومت داشتند ، از كار بركنار كرد. همچنين بر عزل معاويه ، رهبر سياسى ونظامى حزب اموى ، بسيار پافشارى نمود. در واقع معاويه دوست داشت تا آن‌حضرت مانند خلفاى گذشته وى را به عنوان والى شام همچنان در مقام خود ابقا كند تا شايد از اين راه براى تحكيم نفوذ حزب خود در حكومت ، فرصت ديگرى بيابد.

از بين بردن معاويه وحزب اموى بزرگترين مسئوليّت امام به شمار مى‌آمد ورسول خدا خود در بيانى به آن‌حضرت تأكيد كرده بود كه وى بايد در ادامۀ خط رسالت ، با حذف نيروهاى جاهلى وبقاياى آن ، به تكميل هدف پيامبر همّت گمارد. روزى پيامبر به آن‌حضرت فرمود :

« تو بر سر تأويل و تفسير قرآن با بنى‌اميه خواهى جنگيد چنان كه ما بر سر1.

تنزيل آن با ايشان پيكار كرديم ».

ياران روشن نگر رسول خدا نيز تماماً نسبت به اين وظيفۀ الهى كه تحقّق آن برايشان واجب بود ، آگاهى داشتند وعلى نيز براى تحقّق اين اهداف مسئوليّت خطير خلافت بر مسلمانان را عهده دار شد. وى نهايت كوشش خويش را براى تحقّق يكى از دو امر زير به كار بست :

1 - بيرون راندن بقاياى نظام جاهلى از صحنه جامعه و اقامۀ عدل اسلامى در آن.

2 - افشاى اين نيروى جاهلى ورسوا كردن آن وايجاد حركتى مكتبى به منظور نابودى اين نيرو وجلوگيرى از تحقّق كامل اهداف ومقاصد آن.

از آنجا كه شرايط براى تحقّق هدف نخست مساعد نبود ، بالطبع تمام تلاشها در جهت تحقّق هدف دوّم به كار گرفته شد. بدين ترتيب در ميان امّت پرچمدارانى مكتبى ظاهر شدند كه مبارزه با بنى اميّه را سر لوحۀ كار خود قرار داده بودند به طورى كه توانستند آنان را كاملاً از صحنۀ جامعه بيرون برانند و بنى اميّه هم بدون آنكه بتوانند به هدف اصلى واساسى خود كه همان باز گرداندن مردم به جاهليّت بود ، دست يابند از عرصۀ جامعه حذف شدند. روايت زير مى‌تواند نشانگر گوشه‌اى از اهداف پليد معاويه باشد.

پس از آنكه معاويه به خلافت رسيد ، روزى به بانگ اذان گوش سپرده بود. عدّه‌اى از خواص وى نيز در مجلس او حاضر بودند. چون مؤذن به عبارت « اشهد أنَّ محمّداً رسول اللّٰه » رسيد ، معاويه در خشم شد. يكى از كسانى كه در مجلس حضور داشت ، از علّت خشم معاويه پرسيد. معاويه پاسخ داد : ابو بكر حكومت كرد و رفت و مردم در بارۀ او مى‌گويند خدا ابو بكر را رحمت كند.

همچنين ابو عدى حكومت كرد و رفت ومردم پس از حكومتش گفتند : خدا عمر را بيامرزد. امّا اين ابن ابى كبشه ( پيامبر صلى الله عليه و آله ) راضى نشد مگر آنكه نام خود

را قرين نام خدا كرد. نه ، به خدا قسم كه او بايد نيست و نابود شود.

همچنين يزيد ، فرزند فاسد معاويه اين شعر را مى‌سرود :

بنى هاشم با حكومت بازى كرد ودر واقع نه خبرى آسمانى آمد ونه وحى نازل شد.

بدين علّت امير مؤمنان عليه السلام استراتژى خود را تا آنجا كه در توان داشت ، بر اساس حذف حزب اموى از صحنه جامعه قرار داد.

ستيز با دشمنان دين

انقلاب ياوران حق ، همچون هر انقلاب اصيل ديگرى با سه جبهه رويارو گرديد :

1 -\بقاياى دوران گذشته.

2 -\فرصت طلبان.

3 -\تندروها.

فرصت طلبان ، همان كسانى هستند كه انقلاب را در روزهاى اوج يارى مى‌كنند و انتظار دارند كه خود رهبرى آن را به دست گيرند يا دست كم مطامع سياسى خود را با نام مشاركت در انقلاب بر آورده سازند. امّا اينان همين كه با هوشيارى و بيدارى رهبرى انقلاب رو به رو شوند ، تغيير موضع داده با انقلاب به ستيز و مبارزه بر مى‌خيزند و البته در برابر آن تاب ايستادگى هم ندارند. در واقع نيروى اين گروه در مكر و نفاق آنان نهفته است. و چون مكر و نيرنگ و نفاق آنان بر ملا شود ، فوراً سُست مى شوند و از ميدان مى گريزند.

طلحه و زبير و همفكران آنان در زمره اين گروه به حساب مى آيند. اينان با خليفه سوّم به مبارزه برخاستند و خود را شايسته خلافت مى ديدند يا دست كم انتظار داشتند كه آنان هم بهره اى از خلافت ببرند. امّا چون گرايش مردم به امام

را ديدند ، موقتاً در برابر اين طوفان سر فرود آوردند و با وى دست بيعت دادند. حتّى آنان براى آنكه بعداً بتوانند از خلافت سهمى ببرند ، اولين كسانى بودند كه در بيعت با على عليه السلام از ديگران سبقت گرفتند. امّا دريافتند كه امام با دست اندازى به ستم ، خواهان گرفتن حق نيست و به آروزى طلحه و زبير مبنى بر گرفتن امارت كوفه و بصره وقعى نمى نهد. چرا كه مى دانست هر يك از آنان در اين دو شهر پيروان و هوا خواهانى دارند. بدين ترتيب طلحه و زبير بر اميرمؤمنان شوريدند و بيعت او را زير پا نهادند و به خونخواهى كسانى برخاستند كه خود آنها را كشته بودند ! آنان همچنين ادعا كردند كه ولى دم خليفه سوّم هستند. بدين گونه گناه بزرگى مرتكب شدند و آتش فتنه و جنگ را در ميان مسلمانان شعله ور ساختند.

در واقع جنگى كه اينان آن را شعله‌ور كردند ، نخستين جنگ خونبار ميان مسلمانان محسوب مى شود.

جنگ جَمَل

ابو بردة بن عوف ازدى از كسانى بود كه از يارى امام در كوفه امتناع ورزيد. هنگامى كه على عليه السلام فاتحانه از بصره بازگشت ، متخلفان را به باد نكوهش گرفت و فرمود :

« بدانيد كه مردانى از شما ، از يارى من باز نشستند پس من نكوهشگر و خوار كننده ايشانم و شما نيز بايد از آنان كناره گيريد و سخنانى بديشان گوييد كه ناپسندشان آيد تا سرزنش شوند و بدين وسيله حزب اللّٰه هنگام آشفتگى و تفرقه باز شناخته شوند ».

سپس ابو برده برخاست و پرسيد : امير مؤمنان ! آيا كسانى را كه پيرامون عايشه كشته شده بودند و نيز زبير و طلحه را ديدى ؟ آنان به چه گناهى كشته شدند ؟

امام پاسخ داد : آنان پيروان و كارگزاران مرا كشتند و ربيعه عبدى ، رحمة اللّٰه عليه ، را به همراه گروهى از مسلمانان به قتل رساندند. گفتند : پيمان شكنى نمى‌كنيم چنانكه شما پيمانتان را شكستيد و گفتند : فريب پيش نمى‌گيريم چنانكه شما پيش گرفتيد. پس بر آنان يورش بردند و همه آنان را از پاى در آوردند. من از آنان خواستم قاتلان برادرانم را به من معرفى كنند تا آنان را در مقابل بكشم سپس قرآن در ميان ما حكم كند. امّا آنان از اين خواسته سر باز زدند و با من به جنگ آمدند در حالى كه بيعت من و خون نزديك به هزار نفر از طرفدارانم به گردن ايشان بود ، من نيز آنان را در مقابل اين كردار ناپسند كشتم.

آنگاه امام پس از اين بيانات از ابو برده پرسيد :

آيا تو در اين باره ترديد دارى ؟

ابو برده پاسخ داد :

« من در اين باره ترديد داشتم امّا اكنون دانستم و خطاى آنان بر من آشكار گرديد. و تو هدايت شده اى و بدرست اقدام كرده اى ». ⁽¹⁾

بدين ترتيب امام جنايات پيمان شكنان را بطور خلاصه بيان فرمود. بار ديگر ، هنگامى كه سپاهيان آن‌حضرت ، و اهل جمل و بصره با يكديگر روياروى شدند ، آن‌حضرت طلحه و زبير را خواست و بديشان فرمود :

« به جان خودم شما سلاح و اسب و سپاه فراهم آورده ايد.اگر براى آنچه مهيا كرده‌ايد نزد خداوند عذر و دليلى داريد ، پس از خدا بترسيد و همچون زنى نباشيد كه رشتۀ خود را پس از تابيدن محكم از هم گسست. آيا مگر من برادر دينى شما نيستم كه شما خون مرا محترم شماريد و من نيز خونتان را محترم شمارم ؟ پس آيا حادثه اى رخ داده كه شما ريختن خون مرا روا مى داريد ؟ ! »4.

همچنين امام فرمود :

« در آن روز خداوند جزاى حق آنان را بدهد و آنان مى دانند كه خداوند حق و آشكار كننده است. اى طلحه ! آيا تو خون عثمان را مطالبه مى كنى ؟ خداوند كشندگان عثمان را لعنت كند. طلحه تو همسر رسول خدا را براى جنگ بيرون آورده اى در حالى كه همسر خويش را در خانه بگذاشته‌اى ! آيا مگر تو با من بيعت نكردى ؟ ! » ⁽¹⁾

آنگاه امام برخى از مواضع زبير را در ركاب رسول خدا به ياد او آورد. زبير از ميدان جنگ دورى گرفت. چون زبير راه مدينه را در پيش گرفت « ابن جربوز » به تعقيب وى پرداخت و او را كشت و شمشير او را براى امام آورد.

على عليه السلام شمشير زبير را گرفت و آن را در دست چرخاند و فرمود :

« چه دشواريها كه با اين شمشير از پيش روى رسول خدا برداشته شد ».

ابن جربوز گفت : اى امير مؤمنان جايزه من در قبال اين كار چيست ؟ آن‌حضرت فرمود از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود :

« كشنده فرزند صفيه ( زبير ) را به آتش نويد بخش ».

سالها بعد همين ابن جربوز همراه با خوارج نهروان به روياروئى امام آمد و در همان نبرد به قتل رسيد. ⁽²⁾

از خواندن برگهاى تاريخ در مى‌يابيم كه زبير و طلحه و عايشه هر يك در حركت خود ترديد داشتند و هر كدام از آنها بارها تصميم گرفتند از اين جنگ منصرف شوند. امّا دستى پنهان ، هر بار عزم آنان را تجديد مى كرد و از نو آنان را به قلب فتنه سوق مى داد !د.

طلحه به بصره آمد و براى مردم سخنرانى كرد و آنان را به خلع امام از خلافت تشويق نمود. مردم از وى پرسيدند : ابو محمّد ! نامه هايى كه از سوى تو به ما مى رسيد غير از اين بود كه اكنون مى گويى ! طلحه خاموش شد و جوابى نيافت و زبير را براى سخنرانى پيش فرستاد.

عايشه نيز در مسير حركت خود به بصره با چاه آبى به نام « حوأب » رو به رو گشت.

سگهاى اطراف اين چاه به وى پارس كردند. عايشه پرسيد : نام اين چاه چيست ؟ گفتند :

حوأب. ناگهان عايشه بانگ برداشت و بر بازوى شترش زد و آن را خوابانيد و سپس گفت :

به خدا سوگند : به خدا سوگند من مصداق حديث سگهاى حوأب هستم. مرا باز گردانيد.

مرا باز گردانيد.

بدين سبب عايشه و همراهانش يك شبانه روز در كنار چاه حوأب اردو زدند. امّا عبداللّٰه بن زبير حيله‌اى به كار بست و چهل نفر و بنابر قولى ديگر پنجاه نفر از باديه نشينان را حاضر كرد و بديشان رشوه داد تا نزد عايشه گواهى دهند كه نام اين چاه حوأب نيست. ⁽¹⁾

همچنين هنگامى كه زبير قصد كناره گيرى از اين جنگ را داشت ، بار ديگر عبد اللّٰه بن زبير پا به صحنه مى گذارد و با فريب دادن پدرش وى را به ميدان نبرد باز مى گرداند. نقش عبداللّٰه در اين ميان همچون نقش محمّد بن طلحه بود. مروان بن حكم نيز گاه به گاه وارد صحنه مى شد و بر ادامه جنگ تبليغ و تشويق مى‌كرد.

بدين ترتيب مى توان از دستهاى پنهانى در پشت شخصيّتهاى ظاهرى جنگ جمل پرده برداشت. اين دستها نشان از هم پيمانى بنى اميّه با برخى از كسانى كه در حكومت طمع بسته بودند داشت. اينان در واقع با پنهان شدن در پشت5.

چهره‌هاى ظاهرى جنگ جمل ، خود را از چشمها پنهان مى داشتند. و با خود مى گفتند :

اگر اينان در اين جنگ به پيروزى دست يابند ، همان امتيازاتى كه در عهد خلافت عثمان از آنها برخوردار بوديم باز هم از آنها برخوردار خواهيم شد ، امّا اگر اينان در اين جنگ شكست بخورند ما به يك تير دو نشان زده ايم. زيرا از يك طرف از سوى مهاجران و انصارى كه براى خلافت دل بسته اند و هر يك ديگرى را براى خلافت تأييد مى كند ، آسوده خاطر مى شويم و از طرف ديگر هيبت آنان در ميان مسلمانان فرو مى ريزد و مردم آنها را كسانى مى پندارند كه در پى برآورده ساختن مصالح و منافع شخصى خويشند.

بدين ترتيب مى توانيم علّت همگامى حزب اموى را در كنار طلحه و زبير و عايشه كه از شديدترين تحريك كنندگان مردم بر ضدّ عثمان و مقدّم داشتن بنى اميّه در حكومت و ثروت توسّط او به شمار مى آمدند ، تفسير كنيم.

مردم با شگفتى مى‌پرسيدند آيا جنگ طلبان آهنگ بصره را كرده‌اند ومى‌خواهند انتقام خون عثمان را از بصريان بگيرند و به خاطر عثمان با آنها بجنگند ؟ !

طبرى به سند خود از مغيرة بن اخنس روايت كرده است كه گفت : سعيد بن عاص ، در ذات العرق با مروان بن حكم و يارانش رو برو شد و از آنان پرسيد : به كجا مى رويد در حالى كه خون بهاى شما بر شتران سوارند. ( ابن اثير گويد : منظور وى عايشه و طلحه و زبير بود ). اينان را بكشيد و آنگاه به خانه هايتان باز گرديد و يكديگر را به قتل نرسانيد. امّا مروان و يارانش پاسخ دادند : ما مى‌رويم تا شايد همه قاتلان عثمان را بكشيم. ⁽¹⁾

شايد اينان در پايان سخنانشان اشاره كرده باشند كه هدف آنها از اين حركت2.

درهم كوبيدن عدّه‌اى به دست عدّه‌اى ديگر بود تا مگر بدين ترتيب از آنان خلاص شوند.

براى تأييد اين نظر مى توان از روايتى كه ابن اثير نقل كرده است ، استفاده نمود. وى مى‌گويد : مروان بن حكم تيرى به سوى طلحه انداخت و آن تير به پاى طلحه خورد و او را كشت ! ⁽¹⁾

اميرمؤمنان على عليه السلام در چندين خطبه به سرشت اين جنگ اشاره كرده و بيان داشته بود كه تا ديروز قريشيان كه در سنگر كفر بودند ، در مقابل اسلام ايستادند و جنگيدند و امروز نيز آنان به خاطر همان هدف در حالى كه فريب خورده و شيفتۀ قدرت شده اند با او سر جنگ دارند.

شيخ مفيد مى نويسد : چون امام در ربذه فرود آمد ، دنبالۀ حاجيان با آن‌حضرت رو برو شدند و گرد وى را گرفتند تا سخنى از او بشنوند. امام در خيمه خود بود. ابن عبّاس گويد :

من نزد آن‌حضرت رفتم و ديدم كه نعلين خود را وصله مى زند. عرض كردم : ما به اينكه ، تو كار ما را سروسامان دهى بيشتر نيازمنديم تا اين كارى كه اكنون بدان مشغولى. امّا او پاسخى نداد تا آنكه از كار خود فارغ شد سپس آن را كنار لنگه ديگر كفش قرار داد و از من پرسيد : قيمت اين يك جفت نعلين چقدر است ؟ گفتم : ارزشى ندارند. پرسيد : با همين بى ارزشى ؟ گفتم : كمتر از يك درهم مى ارزند. آنگاه امام فرمود :

« به خدا سوگند اين يك جفت نعلين در نزد من بيش از خلافت بر شما دوست داشتنى است مگر آنكه من در اين خلافت حقى را استوار و يا باطلى را دفع كنم ».

ابن عبّاس گويد : به آن‌حضرت عرض كردم حاجيان گرد آمده‌اند تا به سخنانت گوش فرا دهند آيا به من اجازه مى‌دهى كه با آنان سخن گويم اگر نيك2.

گفتم از آنِ تو و اگر بد گفتم به حساب خودم باشد. گفت : نه. خودم با آنان سخن خواهم گفت. سپس دستش را بر سينه من نهاد - او دستى ستبر داشت - كه سينه‌ام را به درد آورد سپس برخاست. جامۀ او را گرفتم و گفتم : تو را به خدا سوگند مراعات خويشاوندى را در بارۀ من بفرما. ( گويا ابن عبّاس از اين بيم داشت كه على عليه السلام سخنانى بگويد كه حاجيان را خوش نيايد ).

آن‌حضرت فرمود : مرا سوگند مده. آنگاه از چادر بيرون رفت. حاجيان بر او گرد آمدند آن‌حضرت خداى را ستود و ثنا گفت و آنگاه فرمود :

« خداى تعالى محمّد صلى الله عليه و آله را برانگيخت در حالى كه در ميان عرب نه كسى بود كه كتابى بخواند و يا نبوّتى ادعا كند. آن‌حضرت مردم را بدانچه وسيلۀ رستگاريشان بود ، رهنمايى فرمود به خدا سوگند من نيز همواره در ميان كسانى بودم كه هدايتشان مى‌كرد نه دگرگون شدم و نه تغيير يافتم و نه خيانتى مرتكب گشتم تا آنكه همۀ دشمنان دين پشت كرده بگريختند. مرا با قريش چكار ؟ به خدا سوگند ، من با آنان در زمانى كه كافر بودند جنگيده‌ام و امروز نيز كه راه فتنه و فساد را در پيش گرفته‌اند باز هم با آنان مى‌جنگم و اين راهى كه مى‌روم بر اساس عهد و پيمانى است كه در اين باره با من شده است. هشدار مى‌دهم كه من به خدا سوگند مى‌خورم تا باطل را چنان بشكافم كه حق از درون آن برون آيد قريش با ما كينه جويى نمى كند جز بدين خاطر كه خداوند ما را بر آنان برگزيده است و ما آنها را به زير فرمان خود كشيده‌ايم ».

آنگاه اين دو بيت را خواند :

1 - به جان خودم سوگند گناه است كه تو شير خالص را بنوشى و سر شير يا خرماى بى هسته بخورى.

2 - حال آنكه ما بوديم كه اين بلند مرتبگى را به تو داديم و گرنه تو خود

مرتبه‌اى نداشتى و ما بوديم كه گرداگرد تو اسبان كوتاه مو و نيزه‌ها را فراهم آورديم. ⁽¹⁾

بدينسان قريشى كه همواره رؤياى حكومت عرب را در سر مى پروراند هم به دين تظاهر كرد و هم جنگى عليه آن به راه انداخت و نيروى ويرانگر خويش را در اين راه كاملاً به كار گرفت و از ضعف خليفه سوّم استفاده كرد و برخى از ياران پيامبر و مناديان دعوت آن‌حضرت را فريفت و آتش طمع آنان نسبت به خلافت بر مسلمانان را شعله ور ساخت.

كسانى كه جذب نيرنگ قريش شدند ، در واقع فاقد بينشى روشن در بارۀ شناخت جريانات آن دوره بودند.

طلحه كه توقع داشت پس از خليفه دوّم به خلافت برسد بصريان را بر ضدّ عثمان مى شورانيد و آنان را به كشتن عثمان تشويق مى كرد. او خود به بصره آمد و منادى اش بانگ زد : هر كس ، شخصى از جنگجويان را در اختيار دارد بايد او را به ما تحويل دهد. پس چون جنگجويان را به دست ايشان سپردند ، همۀ آنها را از دم تيغ گذراند و جز شمار اندكى از آنان از اين حادثه جان سالم به در نبردند. ⁽²⁾

آرى اين همان طلحه است كه تا ديروز آنان را رهبرى مى‌كرد و امروز در جناح مقابل آنان قرار گرفته است و آنها را مى‌كشد ! آيا براستى اين شگفت آور نيست ؟ ! آرى ، طلحه نيز تا ديروز رئيس و رهبر آنان بود امّا امروز در شمار عوامل بنى اميّه در آمده است و حزب اموى به دست خود او ، وى را از صحنه جامعه بيرون راند. اميرمؤمنان در وجوب جنگ با آنان هيچ گمان و ترديدى به خود راه نداد زيرا سرشت و اهداف پليد آنان را بخوبى دريافته و از طرفى پيامبر1.

او را از وقوع اين ماجرا آگاه كرده و به او فرموده بود كه در آينده با پيمان شكنان در جنگ خواهد شد.

آرى امام در راه بيدارى مردم دشواريهاى فراوانى متحمّل شد و اگر مهاجران و انصار با بصيرت ، براى دفع اين فتنه در كنار او نبودند و وى را با همان نيرو و قوّتى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را يارى كردند ، مدد نمى رساندند چه بسا كه قريش با توسّل به نيرنگها و نيروها و تعصبّات خود خطرى واقعى عليه بقاى اسلام به وجود مى‌آورد.

آنگاه امام به سپاه كوفه كه كشور ايران را فتح كرده بودند ، دستور داد كه در همانجا بمانند و از مرزهاى اسلام پاسدارى كنند و براى فتح سرزمينهاى جديد سپاهيانى به اين سوى و آن سوى گسيل دارند. امام از اين جهت سپاه كوفه را براى اجراى اين مهم برگزيد كه مى دانست در ميان آنان تعدادى از ياران با بصيرت پيامبر و نيز شمارى از فقها و قرّا يافت مى‌شوند. آن‌حضرت در ملاقات خود با اين سپاه در ناحيه ذى قار بديشان فرمود :

« اى مردم كوفه ! شما از گرامى‌ترين مسلمانان و ميانه‌روترين ايشان و پر سهم ترين آنان در اسلام و نيكوترين عرب در سواركارى و تيراندازى هستيد. شما از ديگر اعراب به پيامبر و خاندان او بيشتر دوستى مى ورزيد و من با اعتماد به شما ، پس از تكيه بر خدا ، براى فداكاريهايى كه در قبال نقض پيمان طلحه و زبير و سرپيچى ايشان از من و گرايش آنان به عايشه براى ايجاد فتنه و آشوب از خود نشان داديد به سويتان روانه گشتم ». ⁽¹⁾

اعراب كوفى در دوره‌هاى بعد همچنان محبّت و گرايش خود را به خاندان پيامبر از دست ندادند و خط مبارزاتى آنان عليه امويّون را ادامه دادند تا آنكه5.

سرانجام خداوند طومار عمر حكومت بنى اميّه را در روزگار خلافت آل عبّاس در هم پيچيد.

هنگامى كه امام سپاه خود را بسيج كرد همراه با آنان عازم بصره شد و بدان شهر گام نهاد. آن‌حضرت در بصره خطبه‌اى مهم ايراد كرد و در آن به تبيين مشروعيّت نبرد با ناكثان ( پيمان شكنان ) پرداخت. على عليه السلام در اين سخنرانى استراتژى خود را در اين جنگ مطرح كرد و فرمود :

« بندگان خدا ! بپا خيزيد براى جنگ با اين مردمان با سينه‌هايى ستبر در جنگ. چون ايشان بيعت مرا شكستند و كارگزارم ابن حنيف را پس از كتك بسيار و رنج و آزار سخت از بصره بيرون كردند و سبابجه را كشتند و حكيم بن جبله عبدى را كشتند و نيز مردان شايستۀ ديگر را از پاى در آوردند سپس در پى تعقيب دوستداران من بر آمدند و آنان را در پناه هر ديوار و زير هر سقفى كه ديدند ، گرفتند و پس از چند روز گردن زدند. ايشان را چه شده است. خداوند بكشتشان به كجا مى‌روند ؟ به سوى آنان بپا خيزيد و بر آنان سخت گيريد و بر آنان حمله كنيد در حالى كه بردبار و در پى پاداش هستيد. مى‌دانيد كه شما هماورد و كشندۀ آنانيد و خود را براى نيزه انداختن و شمشير زدن و مبارزه با همتايان خويش آماده كرده‌ايد.

هر يك از شما كه خود را در برابر دشمن دليرتر ديد و از يكى از برادرانش سُستى و ضعف مشاهده كرد ، بايد از آن برادرش كه شجاعت او ، از او كمتر است ، دفاع كند همان گونه كه از خويشتن دفاع مى‌كند زيرا اگر خدا خواسته بود او را نيز مانند همرزمش دلير و شجاع مى‌گردانيد ». ⁽¹⁾

برخورد امام عليه السلام با پيمان شكنان همچون برخورد وى با كافران نبود. بلكه7.

آن‌حضرت اصحابش را از آغاز كردن جنگ بازداشت و پس از آنكه اصحاب جمل ، اردوگاه امام را زير تيرهاى پياپى و بسيار خود گرفتند ياران وى به آن‌حضرت شكايت كرده ، گفتند : اى اميرمؤمنان ! اردوگاه ما پر از تيرهاى آنان است. امّا على عليه السلام به آنان اجازۀ مقابله نداد تا آنكه يكى از افراد خود را با قرآن به سوى سپاه بصريان فرستاد تا آنان را به حكميّت قرآن فرا خواند ، امّا دشمنان او را كشتند. پس از اين ماجرا امام فرمان نبرد را صادر كرد.

جنگ سه روز ادامه يافت و ياران پيامبر ، از مهاجران و انصار ، قهرمانيهايى از خود نشان دادند كه در زمان پيامبر به سبب بروز چنان شجاعتهايى شهرت يافته بودند. آنان در لشكرى موسوم به « كتيبة الخضراء » جمع آمده بودند كه فرماندهى آن را مولا و امير آنان يعنى على عليه السلام بر عهده داشت.

و در روز آخر جنگ بر شترى كه پرچم ناكثان بروى آن بود ، حمله كرد. چون شتر بر زمين افتاد تمام دشمنان تار و مار شدند و جنگ با پيروزى امام پايان يافت. جارچى آن‌حضرت در پى اين پيروزى ، به دستور امام بانگ برداشت كه : فراريان را تعقيب نكنيد و مجروحان را نكشيد و به خانه‌ها گام ننهيد و سلاح و لباس و وسايل دشمنان را برنداريد هر كس سلاح به زمين گذارد و نيز هر كس كه در خانه‌اش را ببندد در امان است.

پس از فرو نشستن آتش جنگ ، على عليه السلام به طرف عايشه تنها رهبر زندۀ مخالفان رفت.

صفيه دختر حارث كه فرزند خود را در اين جنگ از دست داده بود ، به استقبال امام آمد و به آن‌حضرت گفت :

اى على ! اى قاتل دوستان ! اى از هم پاشندۀ جمع ! خداوند فرزندانت را يتيم كند چنانكه تو فرزندان عبداللّٰه ( پسرش ) را يتيم كردى.

امام به سخنان او اعتنايى نكرد و از كنار او گذشت. سپس نزد عايشه رفت بر او سلام داد و در كنار او نشست. عايشه زبان به پوزش گشود و گفت : من كارى

نكردم. چون امام از نزد عايشه بيرون آمد ، دوبارۀ صفيه سخنان زشت خود را بر زبان راند امّا آن‌حضرت به او توجّه نكرد ولى در حالى كه به برخى از خانه‌ها اشاره مى‌كرد ، گفت :

بدان كه اگر مى‌خواستم ، مى‌توانستم درِ اين خانه‌ها را بگشايم و كسانى را كه در آن پناه گرفته اند ، بكُشم. سپس درِ اين يك خانه را باز كنم و كسانى را كه در آنند بكشم و همينطور آن خانۀ ديگر را.

گروهى از جنايتكاران از جمله مروان بن حكم و عبداللّٰه بن زبير به عايشه پناه برده بودند. امّا امام از كشتن آنان چشم پوشيد. يكى از مردان قبيله ازد در حالى كه به صفيه اشاره مى‌كرد ، به امام گفت : به خدا سوگند اين زن نبايد با ما چنين درشتى كند. امام در خشم شد و فرمود :

« خاموش ! نه حرمتى را بدر و نه داخل خانه‌اى شو و زنى را به آزار مگير اگر چه ناموس شما را ناسزا گويند و فرمانروايان و شايستگانتان را سبكسر بخوانند كه ضعيف و ناتوانند ما پيش از اين به خويشتن دارى در برابر آنان دعوت شده بوديم با آنكه آن زنان مشرك بودند ». ⁽¹⁾

بدين سان على عليه السلام به يارانش آموخت كه چگونه با نرمى با دشمنانشان رفتار كنند با آنكه رودهايى از خون در ميان آنان جارى شده بود ، آنگاه امام به بيت المال رفت و آنچه در آن بود به يكسان ميان سربازانش تقسيم كرد و به هر يك از آنان پانصد درهم داد و خود نيز همچون يكى از آنها پانصد درهم برداشت. آنگاه عايشه را با مركب و توشۀ كافى مجهز كرد و به سوى مدينه رهسپارش نمود. امام چهل زن معروف بصرى را براى همراهى عايشه انتخاب كرد و آنان را همراه محمّد برادر عايشه كه يكى از نزديكترين ياران على عليه السلام بود ، به مدينه فرستاد. آنگاه ابن عبّاس را به جانشينى خود در بصره گماشت5.

و عهدنامه‌اى براى او نوشت و در آن فرمود : راغبان ايشان را با عدالت و انصاف و احسان بر آنان راضى نگه دار و ترس را از دلهايشان بزداى.

سپس امام عليه السلام به فرماندهان سپاهش نامه‌اى نوشت و در آن حد و مرزهاى حكومت خود را مشخص فرمود :

« آگاه باشيد كه حق شما بر من آن است كه رازى را از شما پنهان ندارم مگر در جنگ و كارى را بدون صلا حديد و راى شما انجام ندهم مگر در حُكم و حقّى را كه مربوط به شماست از جايگاهش به تعويق نيندازم و بدون تمام كردنش از آن دست برندارم و اينكه شما در اجراى حق نزد من يكسان باشيد ». ⁽¹⁾

آن‌حضرت در حالى كه در اين جنگ به پيروزى دست يافته بود ، به كوفه بازگشت. وى از رفتن به قصر الاماره خوددارى كرد و به جاى آن به خانه جعدة بن ابى هبيره مخزومى ، فرزند خواهرش ام هانى رفت و دربارۀ قصر الاماره فرمود : اين قصر هلاكت و رنج است مرا در آن فرود مياريد.

صفّين : فرازى حسّاس

فرا روى امام عليه السلام هر لحظه گردنه‌اى صعب العبور نمايان مى‌شد ، و آن كس كه مى‌خواست عدالت را بر پاى دارد و احكام الهى را جارى سازد ناگزير مى‌بايست آنها را در نوردد.

معاوية بن ابى سفيان رهبر مرتدان جاهلى مَنش تمام كينه ورزان به اسلام و انتقامجويان و تفاله‌هاى دوران گذشته را عليه امام بسيج كرد و تمام كسانى كه چشم طمع به حكومت اسلامى داشتند و نيز زر دوستان پولدار به آنان پيوستند. معاويه مقر خود را در شام قرار داده بود. وى پس از مرگ برادرش ، يزيد بن0.

ابى‌سفيان ، فرمانده سپاهيان شام از سوى عمر به ولايت شام منصوب شده بود. هدف عمر از اين اقدام چيزى جز جلب رضايت بنى اميّه نبود و بنى اميّه قدرت سياسى و نظامى به شمار مى‌آمدند كه بيشتر دست در دست هم داشتند و مشغول توطئه عليه دين خدا بودند. سران حزب اموى بر اين گمان بودند كه شام مُلك خالص آنان و تا ابد در اختيار ايشان است بنابراين تمام نيروهاى نظامى خود را در آن ديار متمركز ساختند. آنان تصور نمى‌كردند كه هيچ حاكمى روزى به خود جرأت دهد و ولايت شام را از آنان باز پس گيرد.

حتّى دوّمين خليفه نيرومند ، عمر ، از آنچه در شام مى‌گذشت چشم مى‌پوشيد. او در خصوص پاگيرى و تقويّت حزبى مخالف با اسلام سهل انگارى به خرج مى‌داد و همواره شام را از قوانين سخت و خشن خود معاف مى‌كرد. در زمانى كه عمر قوانينى از قبيل « از كجا آورده‌اى ؟ » براى مقابله با ثروت اندوزى كه حاكمان جديد به دامان آن گرفتار شده بودند وضع كرده بود و حتّى كسى همچون ابو هريره هم نتوانست از آن قانون قاطع رهايى يابد و ناچار شد بسيارى از اموال خود را كه در بحرين گرد آورده بود ، به خاطر اجراى اين قانون از دست دهد. در همين حال كه عمر اين قوانين را با شدّت دنبال مى‌كرد ، معاويه و حزب اموى او كه شالودۀ سلطنت منفور خود را در شام پى ريزى مى‌كرد و ثروتهاى هنگفت را روى‌هم مى‌انباشت و بر منفعت طلبان حاتم بخشى‌ها مى‌نمود از اين قانون مستثنى بودند. هنگامى هم كه از عمر در اين باره سؤال مى‌شد ، چشم پوشى خود را با اين عبارت توجيه مى‌كرد كه معاويه سمبُل عزّت و سرفرازى اسلام است ! !

البته گمان مبريد كه عمر مى توانست بدون پرداخت بهايى سنگين در مقابل اقدامات معاويه قد برافرازد. او حتّى به خاطر برخى از فشارها و تنگناهايى كه بر حزب اموى آن هم در پايتخت و نه در شام قرار داده بود ، جان خود را از كف داد.

با اين وصف معاويه مى‌پنداشت كه مى‌تواند همچنان در زمان خلافت على عليه السلام هم بر شام حكم براند و چيزى هم جز فرمان امام مبنى بر عزل او و انتصاب ديگرى به جاى وى ، او را بيمناك نكرد ! ! امام بيش از هر كس ديگر به ماهيّت معاويه آگاه بود و حركت امام براى جنگ با معاويه به معناى پيروزى حتمى آن‌حضرت بر او نبود. زيرا سپاه معاويه كه زير پرچم جاهليّت گرد آمده بودند با سپاه آن‌حضرت كه بيشتر آنان هنوز در گيرودار هواهاى نفسانى خود به سر مى‌بردند و همگى خالصانه در خدمت آن امام نبودند ، با وجود اندك ياران مؤمن و مخلص ، بسيار تفاوت داشت.

امام خود در چند جا به اين نكته تصريح كرده است. از جمله يك بار به افراد خود فرمود :

« اى كاش معاويه سپاهش را با سپاه من عوض مى كرد مانند عوض كردن دينار با درهم.

يكى مى‌داد و ده نفر مى‌گرفت ».

پيش از حركت امام به سوى شام ، يكى از فرماندهان سپاه امام به ديگرى گفت : روز نبرد ما و شاميان بس روز سخت و دشوارى است كه جز دريا دلان مخلص و قوى دلان با ايمان بر آن شكيبا نخواهند بود. گويندۀ اين سخن يعنى زياد بن نصر حارثى خطاب به عبداللّٰه بن بديل افزود : به خدا سوگند در آن روز گمان نمى‌كنم كسى از ما و از شاميان زنده بماند مگر فرومايگان.

دوستش نيز در تأييد وى گفت : به خدا سوگند من نيز چنين مى‌پندارم.

على عليه السلام كه به سخنان آن دو گوش مى داد بديشان چنان نگريست كه گويى گفتارشان را تأييد مى‌فرمايد امّا از آنان خواست با توجّه به شرايط خاصّ جنگى از ابراز اين گونه سخنان خوددارى ورزند و فرمود :

« بايد اين سخنان در دلهايتان بماند. چنين سخنانى اظهار مكنيد و نبايد كسى از شما چنين سخنانى بشنود. خداوند كشته شدن را براى ملّتى و مرگ را براى

ملّتى ديگر مقدّر فرموده است و مرگ هر يك از آنان همان گونه كه خدا مقدر كرده ، فرا رسد. پس خوشا به حال مجاهدان راه خدا و كشته شدگان راه طاعتش » ! ⁽¹⁾

بدين گونه گفتگو ميان سران سپاه در مى‌گرفت و بدين سان امام هدف خود از جنگ ، با شاميان را كه همان جستجوى رضوان خدا و مبارزه با تباهكاران بود ، تبيين مى‌كرد. اگر چه تحقّق اين هدف پيامدهاى ناگوارى هم در برمى‌داشت.

فضايل امام.. و دشمنى معاويه

معاويه نيز به سهم خود به فضايل على عليه السلام اذعان مى‌كرد و مى‌دانست برترين كس بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله امام على بن ابى‌طالب است. امّا او به پيراهن عثمان چنگ انداخته بود و خود را سزاوارترين مردم نسبت به او مى‌دانست. با آنكه دليل معاويه سُست و بى پايه به نظر مى‌رسيد امّا زيركى و نيرنگ بازى و اسباب و عوامل زورى كه او در اختيار داشت وى را از آوردن دلايل صحيح و قوى بى نياز مى‌كرد. همين امر مى تواند از ماهيّت مبارزه ميان او و امام پرده بردارد.

تاريخ پروندۀ قطورى از اعترافات معاويه نسبت به فضايل على عليه السلام تشكيل داده است و ما بويژه مى توانيم اين اعترافات را در نامه‌هاى خاصّى كه ميان او و اصحاب بزرگ امام رد و بدل شده ، بيابيم. امّا رساترين اين نامه‌ها ، نامه‌اى است كه معاويه خطاب به محمّد بن ابى‌بكر ، يكى از سرسخت‌ترين مدافعان خط امام ، نوشته است. ⁽²⁾اين نامه چنين است :3.

« از معاوية بن ابى سفيان به محمّد بن ابى‌بكر ، درود بر اهل طاعت خدا.

امّا بعد ، نامه‌ات به من رسيد. در آن نامه ضعف راى تو مشهود است و نسبت به پدرت سخنان ناروا گفته بودى. در آن از حق پسر ابوطالب ياد كرده‌اى و از سوابق كهن و قرابت او سخن رانده‌اى و از برترى غير خودت ( على عليه السلام ) گفته‌اى و به برترى خويش اشاره‌اى نكرده‌اى ! پس سپاسگزار خدايى هستم كه فضل و برترى را از تو بازداشت و به ديگرى واگذاشت. ما و نيز پدرت در زمان حيات پيامبرمان ، حق پسر ابوطالب را بر خود لازم مى‌ديديم و برترى او بر ما آشكار بود. پس چون خداوند آنچه را كه نزدش بود براى پيامبرش برگزيد ( پيامبر( صلى الله عليه و آله وفات كرد ) پدرت و فاروقش ( عمر ) نخستين كسانى بودند كه حق او را خوردند و با وى خلاف كردند. پس از آن دو عثمان برخاست و گام به گام شيوۀ آن دو را دنبال كرد... » ⁽¹⁾

بدين گونه معاويه براى تحريك حس تعصّب محمّد بن ابى‌بكر به فضل امام اعتراف مى كند و او را بروى و بر تمام اصحاب پيامبر برترى مى‌دهد.

همچنين در بين گفتگويى كه ميان معاويه و عمرو بن عاص ، يكى از رهبران عرب در روزگار جاهليّت و هم پيمان تاريخى بنى اميّه ، صورت گرفت ، معاويه گفت : اى ابو عبداللّٰه ! من تو را براى جنگ با اين مرد كه پروردگارش را معصيت كرده و دست به خون خليفه آلوده و آشوب بر پا كرده و اتحاد را از ميان برده و پيوند خويشاوندى را بريده است ، به سوى خود فرا مى خوانم.

عمرو پرسيد : منظور تو جنگ با كدام مرد است ؟

معاويه گفت : جنگ با على.

پس عمرو به او گفت : تو با على هم شأن و برابر نيستى. تو نه مانند او هجرت3.

كردى و نه از سابقۀ او در گرايش به اسلام برخوردارى و نه همچون او صحابى پيامبر بودى و جهاد كردى و نه از علم وفقه او بهره‌مندى. به خدا سوگند ، با اين وجود ، او را حد و حدودى است و صاحب جاه و پيروزى و از طرف خداوند مورد امتحان و آزمايشهاى نيكو قرار گرفته. امّا اگر تو را در جنگ با على همراهى كردم براى من چه نصيبى قرار مى‌دهى كه تو خود مى‌دانى در اين كار چه دشواريها و خطرهايى نهفته است ؟

معاويه گفت : هر چه توبخواهى. عمرو گفت : حكومت مصر را. معاويه با شنيدن خواستۀ عمرو لختى درنگ كرد و آنگاه گفت : من خوش ندارم كه اعراب دربارۀ تو بگويند كه عمرو به خاطر دنيا خود را در اين جنگ داخل كرد. عمرو گفت : دست بردار !

بدين سان ميان معاويه و فرماندۀ دوران جاهليّت كه به اندازۀ تمام عرب در جنگ خبره بود ، پيمان همكارى و همگامى منعقد شد.

پس از اتمام اين معامله كه نمودار سرشت حزب اموى بود ، مروان يكى از رهبران امويّون در خشم شد و گفت : چرا همان گونه كه با عمرو معامله شد با من نمى‌شود؟ معاويه به وى پاسخ داد : اينگونه مردان‌براى تو خريدارى مى‌شوند! ⁽¹⁾

در واقع معاويه با اين سخن به اين نكته اشاره كرد كه مروان خود جزيى از حزب اموى است و او در صدد باز گرداندن جلال و شكوه دوران جاهلى اين حزب است.

بار ديگر معاويه در ميان قاريان قرآن شام ، كه در ميان شاميان گروه مؤمنى محسوب مى‌شدند ، به فضل امام اعتراف كرد. هنگامى كه قاريان از وى پرسيدند : چرا با على مى‌جنگى حال آنكه تو از سابقۀ او در اسلام و در همراهى4.

با پيامبر و خويشاوندى او با رسول خدا بى بهره‌اى ؟ معاويه در پاسخ آنان گفت : من با على نمى جنگم. من نيز ادعا مى‌كنم كه از نظر همراهى با پيامبر همچون على هستم امّا از هجرت و قرابت و سابقه وى بى بهره‌ام.

سپس معاويه در نزد آنان پيراهن عثمان را گرفت و گفت : مگر نمى‌دانيد كه عثمان مظلومانه كشته شد ؟ گفتند : چرا مى دانيم. معاويه گفت : پس على بايد قاتلان عثمان را به ما تسليم كند تا ما آنان را به قصاص از خون عثمان بكشيم آنگاه ديگر جنگى ميان ما و او نيست. ⁽¹⁾

امّا على عليه السلام در نامه‌اى كه به معاويه نوشت پاسخ اين خواستۀ نيرنگ آميز او را داد.

« مبرد » متن اين نامه را در كتاب « كامل » نقل كرده است. و ما در اينجا پاسخ آن‌حضرت را نقل مى‌كنيم :

« از امير مؤمنان على بن ابى‌طالب به معاويه بن صخر بن حرب ، امّا بعد همانا نامۀ تو به من رسيد. نامۀ مردى‌كه بينشى ندارد تا راهنمايش باشد و رهبرى ندارد تا هدايتش كند هوايش او را فرا خوانده پس دعوتش را پاسخ گفته است و گمراهى او را راهبرى كرده پس او پيروى‌اش كرده است. تو پنداشته‌اى كه خطاى من در حق عثمان بيعت مرا از گردن تو برداشته است. حال آنكه به جان خودم من جز يكى از مهاجران نيستم هر جا كه آنان در آمدند من نيز با ايشان در آمدم و هر جا كه آنان رفتند من نيز با آنان رفتم. و خداوند هرگز اينان را بر گمراهى گرد نياورد و بر آنان مُهر كورى نكوبيد.

و بعد ، تو را با عثمان چه كار ! تو از تبار بنى اميّه‌اى و فرزندان عثمان به خونخواهى پدرشان از تو سزاوارترند. پس اگر خيال مى‌كنى كه تو در گرفتن انتقام خون پدرشان از ايشان نيرومندترى پس در حلقۀ طاعت من گام نِه آنگاه4.

مردم را براى قضاوت سوى من بياور تا من تو و ايشان را به راه راست و آشكار رهنمايى كنم ». ⁽¹⁾

بدين سان امام با معاويه اتمام حجّت كرد :

اولاً : مشروعيّت عمل وى ناشى از اجماع مهاجرين بوده كه هيچ گاه خداوند آنان را بر گمراهى گرد نياورده است.

ثانياً : فرزندان عثمان اولياى دم پدرشان به شمار مى‌آيند نه معاويه.

ثالثاً : راه خونخواهى مطرح كردن دعوا در نزد قوۀ قانونى است نه سرپيچى از آن به اسم خونخواهى.

امّا معاويه به اين حجتها وقعى نمى‌نهاد چرا كه او مى‌كوشيد عظمت از دست رفته روزگار جاهليّت بنى اميّه را اعاده كند دشمنان كينه توز اسلام و بقاياى دوران گذشته نزد او گرد آمدند و معاويه رژيمى انتفاعى براى آنان بنيان گذارد و حكومت را به يك شركت سهامى كه سهامدارانش آزاد شدگان و پسر خواندگان و مترفان بودند ، تبديل كرد.

بدين ترتيب مدّت زمانى ميان معاويه و امام عليه السلام نامه‌هايى رد و بدل شد و مصلحان تلاشهاى پراكنده‌اى كردند تا شايد معاويه را از ريختن خون مسلمانان باز دارند ، امّا موفق نشدند. در آخرين نامه‌اى كه امام پيش از آنكه تصميم نهايى خود را براى جنگ با معاويه اعلام كند ، براى او فرستاد ، نوشت :

« و من شما را به قرآن و سنّت پيامبر و جلوگيرى از ريخته شدن خون اين امّت فرا مى‌خوانم. پس اگر پذيرفتيد به هدايت دست يافته‌ايد و اگر نپذيرفتيد بدانيد كه جز تفرقه امّت ثمرى در كار شما نخواهد بود و شكستن وحدت اين امّت دورى شما از خداوند را بيشتر خواهد كرد. و السلام ».9.

معاويه در پاسخ به نامه آن‌حضرت اين بيت را نوشت :

« ميان من و قيس عتابى در كار نيست مگر زدن نيزه به پهلوها و قطع كردن سرها ». ⁽¹⁾اين جواب در واقع به منزله اعلان جنگ از سوى معاويه به امام بود. در پى اين پاسخ امام عليه السلام به كارگزارانش در چهار گوشۀ مملكت اسلامى نامه‌هايى نوشت و آنان را به جنگ دعوت كرد. همچنين خود به آماده سازى توانائيهاى نظامى سپاه كوفه پرداخت و با سخنرانيهاى حماسى و آتشين روح جنگاورى را در كالبد آنان مى‌دميد. امام حسن و امام حسين عليهما السلام و اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و طبعاً جنگجويان بدر و اصحاب بيعت رضوان ، بدليل مقام و منزلت شامخ خود در ميان مسلمانان ، در تشكيل اين نيروهاى ايمانى و مردمى نقش بسزايى داشتند.

هشتاد و هفت نفر از اصحاب بدر ، در سپاه امام جاى داشتند كه هفده نفر از آنان از مهاجران و هفتاد نفر ديگر از انصار بودند. همچنين نهصد تن از كسانى كه در بيعت رضوان حضور داشتند ، جزو سپاهيان آن‌حضرت بودند. بالجمله شمار اصحاب رسول خدا كه در ركاب امام بودند به دو هزار و هشتصد نفر مى‌رسيد. ⁽²⁾

امام نيز به هر يك از آنان مسئوليّتهايى مناسب با شأن و مقام آنان داده بود و در مقابل اين عدّه نيز تا سر حد جان از حقّ امام در خلافت دفاع مى‌كردند چرا كه اينان به خوبى از فضل و برترى امام على عليه السلام و همچنين از ماهيّت بنى اميّه ، دشمنان على و دشمنان اسلام ، آگاه بودند.

همچنين درمى‌يابيم كه آن‌حضرت پيش از مشورت با ياران خود ، دست به كارى نمى‌زد و قبل از آغاز جنگ نيز در اين باره از آنان سؤال كرد و بديشان چنينى.

سخن گفت :

« امّا بعد ، شما مردمانى هستيد داراى راى و انديشه پسنديده و حلم و بردبارى بسيار و گفتارهاى حق و خجسته كردار و صاحبان تدبير. همانا ما در نظر داريم به سوى دشمن خود و دشمن شما حركت كنيم. پس رأى و نظر خود را در اين باره به ما بگوييد ». ⁽¹⁾

اصحاب فوراً نظر آن‌حضرت را تأييد كردند و هر يك دلايل رسا و درخشانى در خصوص مشروعيت جنگ با بنى اميّه ارائه دادند.

عمّار بن ياسر گفت : اى اميرمؤمنان ! اگر نمى‌توانى حتى يك روز هم بمانى ما را آماده ساز پيش از شعله‌ور شدن آتش آن فاسقان و اجتماع رأى آنان بر شكاف و تفرقه ، و ايشان را به رستگارى و هدايت فرا بخوان. اگر پذيرفتند كه نيكبخت شدند و اگر جز جنگ با ما را نخواستند پس به خدا سوگند ريختن خون ايشان و تلاش در مبارزه با آنان نزديكى به خدا و كرامتى از سوى اوست. ⁽²⁾

عدى بن حاتم نيز از زمينه‌هاى قبلى بنى اميّه در جنگ عليه امام سخن راند و گفت : اگر اين جماعت خدا را مى‌خواستند و براى خدا كار مى‌كردند با ما مخالفت نمى‌كردند. امّا اين قوم براى فرار از رهبرى و عشق به برتر دانستن خود از مردم و بُخل و تنگ نظرى در حكومت خويش و ناخوش داشتن جدايى از دنيايى كه در دستشان است و به خاطر خشمى كه در دلهايشان دارند و كينه‌اى كه در سينه‌هايشان موج مى‌زند ، آن هم به خاطر حوادثى كه تو اى اميرمؤمنان در سالهاى گذشته براى آنان آفريدى و پدران و برادرانشان را از پاى در آوردى ، به مخالفت با ما برخاستند.

آنگاه عدى روى به مردم كرد و گفت :6.

معاويه چگونه مى‌تواند با على بيعت كند. زيرا على ، برادرش حنظله ، و دايى‌اش وليد و جدش عتبه را در يك جنگ كشت. ⁽¹⁾

اين يار بزرگوار امام سرشت اين جنگ را در چند كلمه خلاصه كرد.

حزب اموى دنيا را مى‌خواست و مى‌كوشيد دستاوردها و منافع خود را در حكومت حفظ كند و از امام و هواداران وى انتقام بگيرد. چرا كه از نظر امويّون ، امام و هواداران او كسانى بودند كه در آغاز رسالت پيامبر لرزه‌هايى بزرگ بر پيكر آنان و در نتيجه بر كل جاهليّت وارد آوردند.

اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله در دفاع از خلافت و حقّ على از هيچ كوششى فرو گذارى نكردند.

امام نيز در چندين مناسبت به موضع اصحاب خود در برابر بنى‌اميّه ، استشهاد كرده است.

در اين جنگ ، امام سپاهى ويژه تحت فرماندهى خود به وجود آورد كه آن را « كتيبة الخضراء » ناميدند. اين سپاه در دفاع از اسلام و حريم آن فداكاريهاى بزرگى از خود نشان داد. در واقع وجود اين سپاه در جنگ صفين نشان سلامت امّت و بيدارى وجدان آن به شمار مى رفت. پس از درگذشت رسول اسلام تا آن هنگام رويدادهاى بزرگ سياسى در جهان اسلام پديد آمد و در اين مدّت بيست و پنج ساله همواره اين گروه بودند كه اسلام را يارى كردند و در مقابل فشارها و دشواريها از خود مقاومت نشان دادند و قربانيها تقديم كردند. اين گروه در تمام ميادين مبارزۀ حق عليه باطل حضور داشتند و هيچ گاه با وزش تند بادهاى شهوات و طوفانهاى سياسى از موضع خود عقب ننشستند.

معروف است كه بسيارى از افراد اين سپاه از صحابه بزرگ پيامبر اسلام بودند كه سنّ و سال بسيارى بر آنان گذشته بود. امّا با اين وجود آنان هنوز طلايه دار8.

مجاهدان بودند. يكى از اينان عمّار بن ياسر بود كه پدر و مادرش در آغاز دعوت پيامبر به شهادت رسيده بودند و خود عمّار نيز از همان هنگام مورد ضرب و اهانت كافران قرار داشت. او در هنگامۀ نبرد صفين نود سال داشت و قامتش چنان خميده بود كه شالى بر كمر خود بسته بود تا قامتش راست شود. آنگاه قدم به ميدان مى‌نهاد و فرياد مى‌زد : پيش به سوى بهشت ! آرى ايمان اينچنين در دلهاى خالص و روانهاى پاك آتش مى‌افروزد.

نبرد آغاز مى‌شود

در مملكت اسلامى در آن زمان دو سپاه وجود داشت. يكى سپاه شام و ديگرى سپاه كوفه.

آن دو اينك به ديدار يكديگر آمده بودند. امّا نه براى اينكه با دشمن مشترك خود بستيزند بلكه براى آنكه با يكديگر كارزار كنند. چه آسيبهايى كه از اين جنگ بر مسلمانان وارد نشد ! چه مردان پاكى كه در اين جنگ از ميان نرفتند ! امام چقدر كوشيد تا معاويه را از اين سركشى و فساد بزرگ باز دارد ، امّا موفق نشد.

از همان لحظه‌اى كه دو سپاه در برابر هم صف آرايى كردند امام عليه السلام فرماندهان بزرگ لشكر خود را به سوى معاويه فرستاد و به ايشان گفت : به نزد اين مرد ( معاويه ) در آييد و او را به خداوند عز و جل و به طاعت و جماعت فرا خوانيد.

امّا معاويه اين پيغام را نپذيرفت و بر خونخواهى عثمان پاى فشرد و كوشيد از تمام اسباب و ابزارهاى جنگى كه در زمان جاهليّت به كار گرفته مى‌شد ، استفاده كند. او در تيرى كاغذى نهاد و در آن نوشت : معاويه مى‌خواهد سحرگاهان آب فرات را به سوى شما باز كند تا همگى غرق شويد. آماده باشيد.

آنگاه تير را به طرف اردوگاه امام پرتاب كرد. يكى از سپاهيان كوفى اين تير را برداشت و پيغام آن را براى ديگران باز گفت. طبق معمول ، شايعه در اردوگاه فوراً منتشر مى‌شود. سپاه خود را از كنارۀ رود عقب مى‌كشد و معاويه به فرات يورش مى‌آورد. اصحاب امام هم در برابر معاويه مقاومت نمى‌كنند.

پس از آنكه معاويه بر آب مسلّط شد ، سپاهيان على عليه السلام را از استفاده از آب بازداشت.

امام فرمان شكست محاصره را صادر كرد و همانجا بود كه عبارت مشهور خود را خطاب به اصحابش بر زبان آورد :

« پس مرگ در زندگانى شماست چون شكست خوريد و زندگانى در مرگ شماست زمانى كه بر دشمن چيره شويد ». ⁽¹⁾

ياران آن‌حضرت به طرف آب يورش بردند و دشمنان را تار و مار كردند و خود بر آب مسلّط شدند. برخى مى‌پنداشتند كه امام فوراً با دشمنانش به مقابلۀ به مثل مى‌پردازد. امّا آن‌حضرت توسّل به اين گونه اعمال را به شدت رد كرد و پيكى به سوى معاويه فرستاد تا به وى پيغام رساند كه راه آب باز است و سپاه او مى‌توانند تا هر وقت كه خواستند از آب استفاده كنند.

نماهايى از جنگ صفين

پيكارها آغاز شد. ابتدا به شكل زد و خوردهايى جزيى در اطراف اردوگاههاى دو سپاه صورت مى‌پذيرفت. نيروها در اغلب موارد برابر بودند. امّا آنچه تفاوت مى‌داشت انگيزه‌هاى دو طرف بود. در همان حالى كه عصبيت‌هاى جاهلى آتش جنگ را در ميان شاميان شعله ور مى‌ساخت ، روح ايمان ، اصحاب امام را به جهاد و شهادت ترغيب مى‌كرد. اين عبدالرحمن بن خالد1.

فرماندۀ سپاه شاميان است كه معاويه قول دخترش را نيز به او مى‌دهد ، آنگاه وى به مبارزه با فرمانده سپاه امام عليه السلام يعنى عدى بن حاتم مى‌آيد و اين رجز را مى‌خواند :

ملاحظه مى‌كنيد كه فرماندۀ سپاه شاميان چگونه به نسب خود مباهات مى‌كند با ديدن چنين رجزهايى خاطرات دوران جاهليّت در ذهن ما جان مى‌گيرد كه چگونه افراد به پدران و خانوداه‌هاى خود افتخار مى‌كردند. در مقابل ، عدى بن حاتم هم رجز مى‌خواند. امّا انگيزه‌هاى ايمانى او در اين رجز جنگى كاملاً مشهود و چشمگير است :

عبيداللّٰه بن عمر يكى از همسنگران معاويه به صراحت از پيش زمينه‌هاى وقوع اين جنگ سخن مى‌گويد. هنگامى كه وى در ميدان جنگ با امام حسن مجتبى عليه السلام رو به رو مى‌شود ، مى‌گويد :

پدر تو در آغاز و انجام با قريش مبارزه كرد و قريشيان اينك او را دشمن دارند پس آيا تو مى‌توانى او را از خلافت خلع كنى تا ما خودت را خليفه قرار دهيم.

اين عبارت بخوبى از حسدها و كينه‌هاى جاهلى كه در سينه قريشيان موج مى‌زد ، پرده برمى‌دارد. اين سخنان از دهان كسانى بيرون مى‌آيد كه خود رهبرى لشكر شام را بر عهده دارند.

ولى امام حسن با شدّت تمام پيشنهاد او را رد مى‌كند و مى‌فرمايد :

« گويى امروز يا فردا تو را مى‌بينم كه از پاى در آمده‌اى. بدان كه شيطان كردارت را براى تو آراست و فريبت داد تا آنجا كه عدّه‌اى تو را با اميدهاى دروغين بدين ميدان كشاندند.

كار تو به زنان شامى نمايان شود و به زودى خداوند تو را از پاى در آورد و تو را مى‌كشد و به زمين مى‌افكند ».

مبارزۀ عمّار بن ياسر

عمّار بن ياسر برخاست و در ميان سپاهيان سخنرانى كرد و آنان را به يورش عليه معاويه تشويق كرد و از ماهيّت حقيقى اين جنگ و پيش زمينه‌هاى آن نقاب برگرفت و گفت :

« بندگان خدا ! به سوى اين جماعت رويد كه به خيال خود به خونخواهى عثمان قيام كرده‌اند.

به خدا سوگند من گمان نمى‌كنم كه ايشان به خونخواهى عثمان آمده باشند. اينان طعم دنيا را چشيده و آن را برگزيده‌اند و خوب آن را دوشيده‌اند. اين قوم دريافتند كه اگر حق گريبانگير آنان گردد ميان ايشان و تمايلات دنيويشان فاصله مى‌اندازد. اين جماعت در اسلام ، سابقه‌اى ندارند تا بدان سزاوار طاعت و خلافت باشند. بنابراين پيروان خويش را فريفته و گفته‌اند : پيشواى ما به ستم كشته شد. قصد آنان از اين سخن آن بود كه خود حاكم و فرمانروا شوند و اين نيرنگى است كه به وسيلۀ آن تا اينجا كه خود مى‌بينيد ، رسيده‌اند. و اگر آنها اين نيرنگ را به كار نمى‌بستند حتّى دو تن هم با ايشان بيعت نمى‌كردند ».

آنگاه وى با عمرو بن عاص رو برو شد و به او گفت : عمرو ! آيا دين خود را در قبال مصر فروختى ؟ ! نفرين بر تو باد ! تو از ديرباز اسلام را كج مى‌خواستى.

سپس بر شاميان يورش برد و اين ابيات را كه از ايمان و يقين سرشار بود و روحيه جهادى عمّار نود ساله را در آن روز نمودار مى‌ساخت ، خواند :

سپس گفت : خدايا تو خود مى‌دانى كه اگر من بدانم كه رضاى تو در اين است كه خودم را در اين دريا بيفكنم چنين خواهم كرد. و مى‌دانى كه اگر من آگاه شوم كه خوشنودى تو در اين است كه من تيغه شمشيرم را در دلم فرو برم و آنگاه بر آن خم شوم تا نوك شمشير از پشتم بيرون آيد چنين خواهم كرد و مى‌دانى كه اگر من بدانم امروز كارى نزد تو خشنود كننده‌تر از جهاد با اين فاسقان است ، قطعاً آن كار را انجام مى دادم. ⁽¹⁾

با اين روحيه والا و سرشار از ايمان ، برگزيدگان ياران پيامبر صلى الله عليه و آله با معاويه و منافقان هم سنگر او به نبرد برخاستند. منتهاى آرزوى اينان شهادت بود. آنان يقين داشتند كه بر راه حق و صوابند و دشمنشان خواهان حكومت و طالبان دنيا هستند.

عمّار ميان دو سپاه ايستاد و بانگ زد : اى مردم ! پيش به سوى بهشت. پس چون پرچم عمرو بن عاص را ديد ، گفت : به خدا سوگند من سه بار با اين پرچم3.

جنگيده‌ام و اين از آن سه بار نيرومندتر نيست. آنگاه اين بيت را بر زبان آورد :

عمّار ، بسيار تشنه بود. آب خواست. زنى قدحى از شير مخلوط با آب برايش آورد.

چون قدح را تا زير دندانهايش بالا برد ، گفت : امروز دوستانم ، محمّد صلى الله عليه و آله و حزبش ، را ديدار مى‌كنم. به خدا سوگند اگر با ما بجنگند به طورى كه ما را تا بلنديهاى كوهها برانند ما همچنان يقين داريم كه بر حقّيم و ايشان بر باطلند. ⁽¹⁾

بدين سان اين جنگجوى سالخورده‌اى كه از اوان جوانى به راه مكتب گام نهاد و از هيچ وظيفه‌اى كه بدو محّول شد ، سرپيچى نكرد تا آنجا كه پيامبر او را تا سطح صديقان بالا برد ، او در راه خدا از نكوهش ملامتگران باك نداشت و با چشمانى باز و گامهايى استوار در حالى كه پروندۀ درخشان نود سال زندگى خويش را در برداشت به استقبال شهادت رفت.

چون عمّار به ميان ميدان كارزار رسيد دو تن از تبهكاران به نامهاى ابن العاديه عزارى و ابن جون بر وى يورش بردند و او را كشتند. با قتل عمّار ، در حقيقت خداوند حجّت را بر شاميان تمام كرد. زيرا پيامبر اكرم فرموده بود :

« آخرين نوشيدنى تو كاسه‌اى از شير است و تو را گروه سركش ( فئه باغيه ) به قتل مى‌رسانند »

با انتشار خبر شهادت عمّار در اردوگاه معاويه ، روحيه سپاهيان شام دستخوش سُستى و ضعف شد. معاويه در توجيه قتل عمّار ، به سپاهيان خود اظهار داشت : على ، قاتل عمّار است زيرا او بود كه عمّار را به جنگ ما فرستاد.

در واقع معاويه با اين نيرنگ عقل سپاهيان خود را دزديد و آنان هم بى چون7.

و چرا گفته او را پذيرفتند كه او در اين كار بس زبردست و ماهر بود و پيش از اين بارها با توسّل به نيرنگ و دروغ ، متون دينى را دستخوش تحريف ساخته بود.

دفاع با تمام امكانات

نبردهاى صفين بسيار شگفت انگيز بود. معاويه سپاه بزرگ و كاملى تدارك ديده بود و در كنار چنين سپاهى از يارى رهبران اعراب و قبايلى كه با گرايش به اسلام ، پس از فتح مكّه آداب و سنن و اطاعت از رؤساى خويش را با خود يدك مى‌كشيدند ، بهرۀ بسيار مى‌برد.

وى همچنين به سبب برخورد با تمدّن روميان در شام از بهترين سلاحها در تجهيز سپاه خود استفاده مى‌كرد و لشكريان خود را با اموال هنگفتى كه از روزگار جاهليّت در نزد حزب اموى فراوان بود و به هنگام خلافت عثمان بر حجم آن نيز افزوده شده بود ، وعده مى‌داد.

در طرف ديگر آمادگى روحى ياران امام على در نهايت اوج خود بود. آنان اصحاب رسول خدا بودند و شمار آنان به هزار و هفتصد تن مى‌رسيد. ميان آنان مهاجران بزرگ و تعدادى از باقيماندگان جنگجويان بدر و حاضران در بيعت رضوان به چشم مى خوردند.

همچنين گروهى از قاريان و غلامان و ساير مردم سپاه امام را همراهى مى‌كردند و اين سپاه قرآنى كه برخى از قبايل عرب نيز با انگيزه‌هاى گوناگون در پشت آن قرار داشتند ، از چه افزونى و فرخندگى برخوردار بود. !

هنگامى كه اين دو سپاه در برابر هم صف آرايى كردند ، كفۀ جنگ تقريباً متعادل بود. از اين رو از اندك نبردهايى بود كه نتيجۀ آن به طور قطعى مشخص نبود. اينك به عنوان ارائه يك نمونه از اين تعادل قُوا بد نيست كه به يكى از نبردها اشاره كنيم. زياد بن نصر كه در خطّ مقدّم سپاه امام انجام وظيفه مى‌كرد ، مى‌گويد :

با على عليه السلام در جنگ صفين حضور داشتم. سه شب و سه روز نبرد كرديم تا آنجا كه نيزه‌ها بشكست و تيرها تمام شد. آنگاه هر دو سپاه دست به شمشير بردند. ما تا پاسى از شب شمشير زديم تا آنكه ما و شاميان وارد روز سوّم جنگ شديم. جنگ آنچنان نزديك و تن به تن بود كه برخى با برخى ديگر گلاويز شده بودند. من در آن روز با همۀ سلاحها نبرد را آزمودم. هيچ وسيله‌اى نبود كه من با آن نجنگيده باشم حتّى بر روى هم خاك پراكنديم و يكديگر را گاز گرفتيم. حتّى برخى از ما ايستاده بوديم و ميدان نبرد را مى‌نگريستيم برخى از افراد دو سپاه حتّى نمى توانستند بر روى پاهاى خود بايستند و جنگ كنند. چون شب سوّم به نيمه رسيد معاويه و سپاهش از ميدان گريختند و على عليه السلام به سراغ كشتگان رفت.

نخست بر بالين اصحاب پيامبر و سپس بر سر جنازۀ ياران خود روانه شد و همه را به خاك سپرد. بسيارى از ياران امام شهيد شده بودند. امّا شمار كشتگان سپاه معاويه بيشتر بود. ⁽¹⁾

امام نبردها را رهبرى مى‌كند

در صفين امام عليه السلام با دلاورى و قهرمانى و مواضع راستين خويش تجلّى وصف ناپذيرى داشت. او در اين هنگام شصت سال از عمرش مى‌گذشت و در طول اين مدّت مصايبى بر او فرود آمده بود كه اگر يكى از آنها بر كوهى سترگ فرود مى‌آمد ، از هم مى‌پاشيد. امّا او رهبر استوارى بود و هميشه بر بلنداى كمال سير مى‌كرد و اوج مى‌گرفت.

تحركات امام در صفين گوشه‌اى از اين روح شگرف و ايمان راستين او را نمودار مى‌كند.

آن‌حضرت به معاويه نامه‌اى نگاشت كه : خود به نبرد من در آى9.

و اين دو سپاه را از خونريزى و كشتار بر كنار دار. پس هر كدام از ما اگر ديگرى را كشت ، خلافت از آنِ او باشد.

بدين شجاعت بنگريد كه چگونه آن‌حضرت ، داوطلبانه حاضر است جان خود را فداى مسلمانان سازد امّا معاويه در پاسخ امام يك كلمه گفت : « من به نبرد با هماوردى متهور و شجاع علاقه ندارم ». آنگاه به عمرو كه او را بر مبارزه با على تشويق مى‌كرد و مى‌گفت :

على دربارۀ تو انصاف به خرج داده ، نگريست و گفت : اى عمرو ! شايد تو بدين مبارزه تمايل داشته باشى !

امّا عمرو بن عاص كه خود يكى از زيركان عرب و يكى از رهبران آنان در روزگار جاهليّت به شمار مى‌آمد ساده لوحانه تصميم گرفت به نبرد با امام بشتابد. پس امام عليه السلام بر او هجوم آورد همين كه خواست به او نزديك شود ، عمرو خود را از اسب به زير انداخت و جامه‌اش را كنار زد و پاهايش را از هم گشود و عورتش را آشكار ساخت ، امام نيز كه وضع او را چنين ديد ، چهره‌اش را بر گرداند و عمرو از فرصت استفاده كرد و خاك آلوده برخاست و به سوى سپاهيان خويش دويد. ياران امام به آن‌حضرت گفتند : اى اميرمؤمنان ! آيا آن مرد را رها كردى ؟ ! فرمود : آيا او را مى‌شناختيد ؟ گفتند : خير. فرمود :

او عمرو بن عاص بود. با عورتش با من رو به رو شد و من رخ از او برگرداندم. ⁽¹⁾

در صحنه‌اى ديگر عروة بن داوود دمشقى به نبرد با امام عليه السلام پيشقدم شد. پس آن‌حضرت با ضربتى على وار او را به دو نيم كرد. نيمى به راست افتاد و نيمى به چپ. سپاه معاويه از ديدن اين منظره به لرزه افتاد. پس از كشته شدن عروه ، امام پيكر او را مورد خطاب قرار داد و فرمود :

« عروه ! به سوى قوم خويش روانه شو و ايشان را بگو كه سوگند به خدايى8.

كه محمّد را به حق برانگيخت من خود به چشم خويش آتش را ديدم و اينك از پشيمانان هستم ». ⁽¹⁾

سپس پسر عموى عروه به نبرد با امام در آمد امّا آن‌حضرت ، او را هم به نفر قبلى ملحق كرد. در اين ميان معاويه كه برتلى ايستاده و نظاره‌گر اين نبردها بود. گفت : نفرين و ننگ بر اين مردان ! آيا در ميان آنان كسى نيست كه اين مرد - على - را در حين مبارزه بكشد يا او را ترور كند و يا در هنگام برخورد دو سپاه و بلند شدن گرد و غبار او را از پاى در آورد ؟ ! !

وليد بن عقبه به او پاسخ داد : خود به رويارويى او بشتاب كه تو سزاوارترين كس در نبرد با اويى. امّا معاويه گفت : به خدا سوگند او مرا به نبرد خويش فرا خواند تا آنجا كه من از قريش خجل شدم. به خدا قسم من با او مبارزه نمى‌كنم. ⁽²⁾

روزى معاويه با كسانى كه دوروبر او نشسته بودند از عدم مبارزه خويش با امام و نيز از كشف عورت عمرو در نبرد با آن‌حضرت ، سخن مى‌گفت و در آنجا اظهار داشت :

« ترس و فرار از مبارزه با على بر كسى ننگ نيست » ⁽³⁾

بدين گونه امام على عليه السلام كه در جنگهاى آغازين خود بر ضدّقريش وبخصوص بنى اميّه صحنه‌هايى قهرمانانه از خود به نمايش گذاشته بود ، در اين ميدان نيز كه به عنوان خليفه اسلامى و فرماندۀ كل قواى سپاه اسلام انجام وظيفه مى‌كرد ، دليريها و شجاعتهاى شكوهمندى آفريد.

اگر ما به عرصۀ نبرد صفين نگاهى افكنيم و ياران پيامبر را ببينيم كه گرداگرد رهبر خويش ، حلقه زده‌اند و با عمرهايى پنجاه تا نود سال به مبارزه و نبرد3.

مى‌پردازند ، دچار حيرت و شگفتى مى‌شويم ! اينان در واقع نخستين پرچمداران و طلايه داران اسلام و صاحبان درفش پر افتخار دعوت به توحيد در جهان و رهبران بلا منازع امّت محسوب مى‌شوند. سبحان اللّٰه ! ! چه صفحۀ شكوهمندى است ! چه انگيزه‌اى موجب شده تا اين پيران سالخورده سپاهى ويژه به نام « كتيبة الخضراء » تشكيل دهند ؟ ! و چه انگيزه‌اى در كار است كه اينان چنين دست از جان شيرين خود شسته‌اند ؟ ! با كدامين انگيزه به ميدان آمده‌اند ؟ ! حال آنكه اگر ايشان در خانه‌هايشان هم قرار مى‌گرفتند و به اين جنگ رهسپار نمى‌شدند ، باز هم از تكريم و احترام آنان چيزى كاسته نمى‌شد ! !

امّا مسأله حيثيت اسلام بود و اين پيران خود نسل قرآن بودند. آيا مگر اين قرآن نيست كه مى تواند شخصيّت انسان را چنان شكل دهد و او را چنان بارآورد كه در سالهاى پيرى هم مبارزه كند و از ماديات پا فراتر نهد ؟ اينان در برابر ارتداد جاهلى مآبانۀ بنى اميّه از هيچ تلاش فرو گزار نكردند و دل پيامبر را با فداكاريهاى كه بايد انجام مى‌دادند ، شاد نمودند.

نيرنگ به جاى شجاعت

آمادگى روحى بالاترين نيرويى بود كه سپاه اسلام بدان تكيه داشت و اگر چه همين نيرو دلاوريها و قهرمانى‌هاى بسيار شگرفى آفريد امّا آنچنان هم نبود كه پيروزى نهايى را در دسترس آنان قرار دهد. چون كار جنگ به درازا انجاميد برخى از سُست عنصران در ميان سپاه امام عليه السلام سر برافراشتند. معاويه كه از دستيابى به هر وسيلۀ ممكن براى رسيدن به پيرزوى ابايى نداشت ، بخوبى پى برد كه چگونه مى‌تواند از فشارها و دشواريهايى كه در صفوف سپاهيان على عليه السلام يافت مى‌شد ، بهره‌بردارى كند. بيشتر سپاهيان امام از نظر آگاهى و بينش در اندازه‌اى نبودند كه بتوانند مبارزه ميان مكتب و جاهليّت را دريابند. كسانى كه

تاريخ جنگ صفين را مى‌خوانند ، از آنچه در آن جنگ پيش آمده ، احساس اندوه مى‌كنند و از خود مى‌پرسند : چگونه معاويه توانست نيرنگ خويش را عملى كند ؟ و چگونه امام نتوانست على رغم برخوردارى از ابّهت و بلاغت و نيروى معنوى و حضور دائم خويش در كنار هر حادثه و حتّى پيكارهايى كه خود مستقيماً در آنها شركت داشت توطئه‌هاى مكارانۀ معاويه را خنثى كند ؟ !

روزى يكى از ياران آن‌حضرت ، همين پرسش را مطرح كرد و گفت : چگونه است كه ما تا كنون بر معاويه چيره نشده‌ايم ؟ امام به او فرمود تا جلوتر بيايد آنگاه آهسته گفت :

« سپاه معاويه از وى فرمان مى‌برند ، امّا ياران من از گفتار من سر باز مى‌زدند ».

خدا خود داند كه اين قلب بزرگ كه آكنده از عشق به مكتب بود ، تا چه حد از جهل مسلمانان نسبت به اسلام و پراكندگى آنان از محور حق ، رنج مى‌برد.

معاويه اين نكته را خوب مى‌دانست و از تلاشهاى مؤثر خويش بر روحيه سپاهيان امام و نيز ايجاد تفرقه در ميان آنان دريغ نمى‌ورزيد. اگر تمام نيرنگهاى معاويه رنگ مى‌باخت ، تنها كارگر افتادن يك حيله مى‌توانست او را از اين گرداب رهايى بخشد و فرصت ديگرى براى پيگيرى توطئه‌هاى پليدش ، در اختيار او قرار دهد.

اينچنين بود كه معاويه اين بار درخواست صلح كرد و خواستار حكم قرار دادن قرآن شد.

در آغاز اين جنگ امام عليه السلام يكى از جوانان انصار را برگزيد تا با قرآن به اردوگاه معاويه رود و ايشان را به حكميّت قرآن فرا خواند ، امام به جوان نويد شهادت در راه خدا را داد و بهشت را برايش تضمين كرد. جوان با شنيدن اين مژده باشتاب در حالى كه قرآنى به دست گرفته بود به سوى سپاه معاويه روانه شد

و از آنان خواست كه به حكم قرآن رضايت دهند. امّا شاميان او را تيرباران و شهيد كردند و قرآن در كنار پيكر بى جان اين جوان بر زمين افتاد.

اكنون معاويه كه خود را محكوم به شكست مى‌ديد و لشكرش در برابر حملات امام و بويژه يورشهاى بى امان فرمانده سلحشور آن يعنى « مالك اشتر » كه فشار فزاينده‌اى بر سپاه شام وارد مى‌كرد ، عقب نشسته بود با عمرو ، مشاور مكّار معروف خويش ، مشورت كرد و عمرو به او پيشنهاد كرد تا قرآنها را بر فراز نيزه‌ها بالا برند. در پى اين پيشنهاد ، سپاهيان معاويه چيزهايى شبيه قرآن را بر فراز نيزه‌هاى خود بالا بردند و خواستار حكميّت قرآن شدند.

البته بعيد هم نيست كه جاسوسان معاويه در سپاه امام برخى از فرماندهان سست عنصر را كه از شيوۀ اجراى عدالت توسّط آن‌حضرت ابراز ناخشنودى مى‌كردند به دادن اموال و مناصب گزاف وعده داده بودند. بدين ترتيب آنان با توسّل به نيرنگ ، بر سپاهيان امام غلبه كردند و بعضى از فرماندهان مزدور سپاه على عليه السلام نيز در مقابل آنها دست به اقدام نزدند و تلاشهاى امام و فرماندهان مكتبى و با بصيرت در بيدار ساختن مردم يا طرد مزدوران به هيچ جا نرسيد.

اجازه دهيد گوش به تاريخ فرا دهيم و داستان اين توطئه بزرگ را از زبان او بشنويم شايد بتوانيم از آن توشه‌اى براى زندگى امروز خود فراهم آوريم.

نصر بن مزاحم روايت كرده است كه امام در سپيده دم روز سه شنبه دهم ربيع الاول يا بنابر قولى دهم محرم سال 37 ه با مردم نماز صبح گزارد و سپس به سوى شاميان يورش برد. هر گروهى زير پرچم مخصوص خود بودند. شاميان نيز به طرف لشكر امام حمله آوردند. شمار بسيارى از افراد دو سپاه كشته شدند امّا تعداد كشتگان شاميان و مصيبتهايى كه بر آنان فرو آمده بود ، بسيار بيشتر بود.

در ادامه اين روايت دربارۀ چگونگى صف آرايى و نبرد دو سپاه در واقعۀ بزرگى كه نزديك بود هر دو سپاه را به نابودى بكشاند سخن گفته است. نام اين

حادثه بزرگ را « ليلة الهرير » نهاده‌اند ، چرا كه جنگ از هنگام نماز صبح تا نيمه شب ادامه داشت. اوقات نمازهاى ظهر و عصر و مغرب و عشا گذشت بى آنكه سجده‌اى براى خدا شود ، و نماز هيچ كس جز تكبير نبود. آنگاه جنگ از نيمه شب تا بر آمدن روز ادامه يافت و در اين يك شب و يك روز هفتاد هزار تن از پاى در آمدند. ⁽¹⁾

امام در قلب سپاه خويش و ابن عبّاس در جناح چپ و مالك اشتر در جناح راست آن‌جاى داشتند. آن‌حضرت سپاه‌خويش‌را به‌نبرد ترغيب مى‌كرد وپيوسته پروردگارش را مى‌خواند و با شمشير نبرد مى‌آزمود چنانكه وى مى‌گويد :

به خدايى كه محمّد را به حق به پيامبرى برانگيخت از هنگامى كه خدا آسمانها و زمين را آفريده ، نشنيده‌ايم رئيس قومى در يك روز به دست خود آن كند كه على كرد. وى با شمشير خميدۀ خويش به نبرد مى‌شتافت و مى‌گفت : از خدا و از شما بخاطر چنين شمشيرى پوزش مى‌طلبم مى‌خواستم آن را خرد و پاره كنم اما آنچه كه بارها از پيامبر شنيده بودم ، مرا از اين كار باز مى‌داشت كه پيامبر مى‌فرمود :

لا سيف الّا ذوالفقار ***ولا فتى الّا على

و اينك من با اين شمشير ، در حالى كه پيامبر نيز در اين جنگ حضور ندارد به نبرد مى‌شتابم.

راوى گويد : ما آن شمشير را مى‌گرفتيم و راستش مى‌كرديم. پس آن‌حضرت آن را مى‌گرفت و به صفوف دشمن حمله مى‌برد. به خدا سوگند ! هيچ شيرى در رويارويى با دشمنش اينچنين شجاعانه عمل نمى‌كرد.3.

على عليه السلام در ميان مردم به سخنرانى ايستاد و فرمود :

« اى مردم ! كار شما بدين جا رسيده و حال دشمن نيز چنين است كه خود مى‌بينيد.

دشمن نفسهاى آخر خود را مى‌كشد و چون كارها روى آورد آخر آنها را از آغازشان مى‌توان خواند. اين قوم بر خلاف فرمان دين در برابر شما ايستادگى كردند و به ما گزندها رسانيدند.

من سحرگاهان بر ايشان يورش مى‌برم و آنان را به سمت حكم خداوند عزوجل سوق مى‌دهم ». ⁽¹⁾

چون خبر سخنرانى امام به معاويه رسيد ، با عمرو بن عاص به مشورت پرداخت عمرو در ضمن سخنان خود به او گفت : كارى براى آنان پيش آر كه چون پذيرفتند به اختلاف درافتند و چون نپذيرفتند باز هم به تفرقه و اختلاف فرو افتند. آنان را به كتاب خدا ( قرآن ) فرا بخوان.

فردا صبح شاميان به ميدان آمدند در حالى كه بر فراز نيزه‌هاى خود ، قرآنها را بالا برده بودند. فرماندهان مكتبى نسبت به نيرنگ معاويه هشدار دادند. مثلاً عدى بن حاتم به امام گفت :

شاميان به جزع دچار آمده‌اند و پس از ناتوانى آنان راهى جز آنچه تو مى‌خواهى نيست.

پس با آنان بجنگ. مالك اشتر و عمرو بن حمق و ديگران نيز چنين گفتند. امّا اكثريت سپاه على عليه السلام كه از ادامۀ جنگ خسته شده بودند ، گفتند : آتش جنگ ما را نابود كرده و مردان ما را كشته است. پس امام فرمود :

« اى مردم ! هميشه امر من با شما به گونه‌اى بود كه خود ميل داشتم تا اكنون كه جنگ شما را ضعيف و ناتوان گردانيد به خدا سوگند جنگ از جانب شما آغاز و رها شد حال آن كه دشمن شما را ناتوانتر و بيچاره‌تر كرد. هشدار.. كه من تا ديروز امير و فرمانده بودم و امروز مأمور و فرمانبرم ، ديروز باز دارنده بودم4.

و امروز خود باز داشته شده‌ام. شما دوستدار زندگى هستيد و من نمى‌خواهم شما را بر چيزى كه ناپسند مى‌داريد ، وادار كنم ». ⁽¹⁾

پس از آنكه هر دو سپاه تن به حكميّت دادند ، قرار شد هر گروه فردى را به نمايندگى برگزيند تا در بارۀ مسأله خلافت به بحث و بررسى بپردازند. معاويه ، عمرو بن عاص را ، اين مكّار معروف و كسى كه در ولايت مصر طمع بسته بود ، انتخاب كرد. يك بار ديگر اختلاف ميان اصحاب امام پيدا شد. در همان حال كه امام عليه السلام عبداللّٰه بن عبّاس را بدين منظور انتخاب كرده و گفته بود :

« عمرو گرهى نمى‌زند مگر آنكه عبداللّٰه آن را بگشايد و گرهى را نمى‌گشايد مگر آنكه عبداللّٰه آن را ببندد » اشعث گفت : به خدا سوگند تا قيامت دو نفر مصرى نبايد در ميان ما حكم دهند. بناچار امام ، ابن عبّاس را كنار گذاشت و اشتر را به جاى او برگزيد. امّا يارانش اشتر را هم نپذيرفتند و گفتند : آيا مگر كسى جز اشتر اين آتش را بر پا كرده است ؟ !

آنگاه سپاهيان على عليه السلام بر انتخاب ابوموسى اشعرى از جانب امام پافشارى كردند. اين ابوموسى كسى بود كه امام را رها كرده بود و مردم را از يارى دادن او باز مى‌داشت.

واقعيّت اين بود كه سپاهيان امام را گروههاى مختلفى تشكيل مى‌دادند. گروهى از اينان از فداكاران و مخلصان و گروهى ديگر از منافقان و گروهى ديگر از تندروها بودند. اين تندروها در قيام بر ضدّ عثمان شركت داشتند و خود را از على و يارانش به خلافت شايسته‌تر مى‌پنداشتند ! ! و هم اينان بودند كه بالاخره عليه امام پرچم طغيان برافراشتند و به خوارج معروف شدند.5.

ماجراى خوارج

پس از آنكه دو سپاه پيمان صلح منعقد كردند و امام و معاويه آن را به امضا رسانيدند ، ابوموسى اشعرى آن پيمان نامه را در اردوگاه امام به گردش در آورد تا همه آن را ببينند. پس چون از مقابل پرچمهاى بنى راسب گذشت ، آنان گفتند : ما بدين پيمان راضى نيستيم. لا حكم الا للّه. چون ابوموسى گفته آنان را به اطلاع امام رسانيد ، آن‌حضرت فرمود : آيا آنان به جز يكى دو پرچم و گروه اندكى از مردم بودند ؟ ابوموسى گفت : خير.

صحيح است كه كوفيان از جنگ آسيب ديده و خسته شده بودند و آتش اين جنگ در دل بسيارى از آنان شعله ور بود. براى همين وقتى تندروها سر پيچى خود را آشكار ساختند ، دعوت آنان مانند آتش در نيستان همه جا را فرا گرفت. نداى مردمى كه از هر گوشه فرياد مى‌كردند : لا حكم الا للّه و يا على ما راضى نيستيم كه مردان در دين خدا حكم دهند و خداوند حكم خود را در بارۀ معاويه و اصحابش بيان داشته و گفته است بايد يا كشته شوند و يا تحت حكومت ما در آيند ، اين فريادها امام را نگران كرد.

هر قدر كه امام آنان را اندرز داد و بديشان ياد آورى كرد كه نمى توان پيمان را نقض كرد در حالى كه خدا را بر آن وكيل كرده‌اند ، اصحابش نپذيرفتند و تنها خواستار جنگ شدند و در برابر نصايح آن‌حضرت تنها يك حرف بر زبان آوردند و آن اينكه : مانند ما به درگاه خدا توبه كن و گرنه ما از تو بيزارى مى‌جوييم.

موضع خوارج در برابر امام ، نتيجه گيرى حكمين را تقويت بخشيد. زيرا عمرو بن عاص ، طرف خود يعنى ابوموسى اشعرى را فريفت و هر دو قرار گذاشتند كه امام و معاويه را از خلافت خلع كنند. عمرو بن عاص ، ابتدا از ابوموسى خواست كه على را از خلافت خلع كند. چون ابوموسى چنين كرد ،

عمرو برخاست و گفت : ابوموسى ، على را از خلافت خلع كرد و من نيز چنانكه او على را خلع كرد خلعش مى‌كنم و معاويه را به مقام خلافت مى‌نشانم ! !

بدين سان عاقبت حكميّت ، در فرجام تندروها تسريع كرد. پس از اين ماجرا آنان در محلّى به نام « حروراء » گرد آمدند. امام عليه السلام ، ابن عبّاس را به سوى ايشان فرستاد و وى با استدلال به قرآن با آنان وارد بحث و گفتگو شد امّا جواب مساعدى از ايشان نشنيد. سپس خود به سوى ايشان رفت و از نام كسى كه پيشاپيش آن جماعت بود سؤال كرد. گفتند : وى يزيد بن قيس ارحبى نام دارد. سپس امام به چادر او رفت و دو ركعت نماز گزارد. آنگاه ايستاد و فرمود : اين جايگاهى است كه هر كه در آن به پيروزى دست يابد در روز قيامت نيز به فيروزى رسيده است. آنگاه به آن مردم روى كرد و فرمود : شما را به خدا سوگند مى‌دهم آيا كسى را متنفرتر از من نسبت به خلافت مى‌شناسيد ؟ گفتند : به خدا نه. فرمود : آيا مى‌دانيد كه شما خود مرا اجبار كرديد تا عهده‌دار خلافت شوم ؟ گفتند : به خدا آرى.

فرمود : پس چرا اينك به مخالفت و ترك من همّت گماشته‌ايد ؟ ! گفتند : ما گناه بزرگى مرتكب شديم و به سوى خدا توبه كرديم تو نيز از آن گناه به درگاه خدا توبه آر و از او آمرزش خواه تا باز به تو بپيونديم ! على عليه السلام فرمود : من از تمام گناهان به پيشگاه خداوند توبه مى‌كنم.

آن جماعت به دعوت امام پاسخ دادند و با او به كوفه بازگشتند. شمار آنان پيش از شش هزار تن بود.

امّا چنين به نظر مى‌رسيد كه آنان به هنگام بازگشت به كوفه ، با گروهى از هواداران جريان حكميّت كه بيشترين شمار سپاه‌را تشكيل مى‌دادند و طرفداران اشعث بودند ، برخورد كردند. اشعث كه مواضع خيانتكارانه‌اش در هر جا و بر همه كس مشهود بود و نخستين كسى بود كه امام عليه السلام را به پذيرش حكميّت واداشته بود ، به تحريك آنان پرداخت و ايشان را از همراهى با امام بازداشت.

در پى اين برخورد ، آنان به منطقه‌اى به نام « نهروان » رفتند. در آنجا آنان به يك مسلمان و يك مسيحى برخورد كردند و پس از آنكه از نظر آن مسلمان دربارۀ امام آگاهى يافتند ، او را كشتند امّا مرد مسيحى را رها كردند و گفتند كه ما بايد از ذمۀ پيامبر خود پاسدارى كنيم ! گويى اسلامى كه ريختن خون مسيحى را روا نشمرده دربارۀ حفظ خون مسلمان هيچ فرمانى نداده بود ! !

واقعيّت اين است كه رشد تندروها و عدم آگاهى و ضعف اصول فكرى در نزد اين جماعت ، عامل اصلى آنان در جناياتى بود كه مرتكب مى‌شدند چنان كه همين عوامل اسباب انقراض و نابودى آنان را فراهم كرد.

روزى عبداللّٰه بن خباب كه يكى از اصحاب رسول خدا بود و پدرش خباب بن ارث ، نيز از بزرگترين ياران آن‌حضرت به شمار مى‌رفت ، در حالى كه قرآنى به گردن داشت و همسر باردارش كه ماه آخر حاملگى خود را مى‌گذرانيد ، نيز با او بود با خوارج برخورد كرد. آنان عبداللّٰه بن خباب را دستگير كردند و به وى گفتند : اين كتابى كه در گردن توست ما را به كشتن تو فرمان مى‌دهد. عبداللّٰه پاسخ داد : چيزى را كه قرآن احيا كرده ، زنده كنيد و آنچه را كه ميرانده شما نيز بميرانيد.

در همان هنگامى كه آنان با عبد اللّٰه بن خباب مشغول گفتگو بودند ، دانه‌اى خرما از شاخه‌اى فرو افتاد. يكى از آنان فوراً خرما را برداشت و در دهان برد. ديگر كسانى كه در آنجا حاضر بودند بروى اعتراض كردند و او خرما را از دهان بيرون انداخت. در اين اثنا خوكى نيز از آنجا مى‌گذشت كه يكى از آنان آن خوك را كشت. همراهانش به او پرخاش كردند و گفتند : كشتن اين خوك فساد در زمين است.

آنگاه دوباره به نزد عبداللّٰه بن خباب برگشته به وى گفتند : دربارۀ ابوبكر و عمر و على پيش از جريان حكميّت و نيز دربارۀ عثمان در آن شش سال اخير

از خلافتش چه مى‌گويى ؟ خباب از همۀ آنان به نيكى ياد كرد. پس پرسيدند : دربارۀ على پس از جريان تحكيم و خلافت چه نظرى دارى ؟ خباب پاسخ داد : على داناتر به خدا وبيش از ديگران حافظ دين اوست و بصيرت و آگاهى وى بيشتر از همگان است.

آنان با شنيدن اين پاسخ گفتند : تو پيرو هدايت نيستى بلكه از هواوهوس خويش پيروى مى‌كنى حال آنكه مردان را از روى نامهايشان باز مى‌توان شناخت. سپس خباب را به كنارۀ رود كشاندند و سرش را بريدند و همسرش را نيز بياوردند و شكمش را دريدند و او و فرزندش را نيز سر بريدند و در كنار خباب رهايش كردند ! ! ⁽¹⁾

بدين سان خوارج بناى فساد و تباهى در زمين را نهادند و روح جنگ و آشوب در ميان آنان بر ارزشها غلبه كرد چرا كه اينان فرزندان جزيرة العرب بودند كه همواره خون و جنگ و تعصبهاى پنهان از خاك آن مى‌جوشيد.

اگر امام به مقابلۀ آنان نمى‌شتافت بيم آن مى‌رفت كه آتش اين فتنه در ديگر نقاط كشور ، گسترده شود. چون آن‌حضرت به مكانى نزديك آنان رسيد ، عدّه‌اى را به سوى ايشان فرستاد تا به آنان پيغام دهند كه قاتلان صحابى بزرگوار پيامبر صلى الله عليه و آله ، يعنى عبداللّٰه بن خباب و همسرش و نيز قاتلان مسلمانان ديگرى را كه به دست آنان كشته شده بودند ، به وى تحويل دهند.

امّا آنان پاسخ دادند : ما همگى قاتلان عبداللّٰه هستيم و نيز افزودند : چنانچه بر على بن ابى‌طالب و همراهان او دست يابيم آنان را نيز مى‌كشيم.

پس امام خود به سوى آنان رفت و فرمود : « اى جماعت ! من شما را بيم مى‌دهم از اين كه صبح كنيد در حالى كه آماج لعنت اين امّت قرار گرفته باشيد ،0.

و فردا بدون آنكه هيچ دليل و برهانى داشته باشيد در همين جا از پاى در آييد ».

امام بار ديگر با آنان گفتگو و مناظره كرد و بديشان پيشنهاد داد كه براى جنگ با معاويه كه هدف آشكار آنان بود به وى بپيوندند. امّا آنان پاسخ دادند. هرگز. بلكه تو بايد ابتدا به كفر اعتراف كنى و آنگاه به سوى خداوند توبه آرى چنان كه ما توبه كرديم. در اين صورت ما از تو فرمان مى‌بريم و گرنه ما همچنان مخالف و دشمن تو خواهيم ماند. پس امام از ايشان پرسيد :

واى بر شما ! با كدامين دليل جنگ با ما و خروج از جماعت ما را روا شمرديد ؟ ! امّا خوارج وى را پاسخ نگفتند و از هر گوشه و كنار بانگ بر داشتند كه : پيش به سوى بهشت ، پيش به سوى بهشت ! ! آنگاه شمشير كشيدند و ضرباتى بر اصحاب آن‌حضرت وارد آوردند و تير اندازان آغاز به تير انداختن كردند. سپس امام و يارانش بر آنان هجوم بردند و در ظرف چند ساعت همۀ آنها را كشتند. ⁽¹⁾

امام عليه السلام در ميان گشته شدگان پيكر شخصى را به نام مخرج ، معروف به ذوالثديه ( داراى پستان ) جستجو مى‌كرد. چون پس از كاوش بسيار جنازۀ او را يافت ، نداى تكبير سر داد و يارانش هم تكبير گفتند. آيا مى‌دانيد براى چه ؟ ! زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله آن‌حضرت را از آشوب اين گروه تندرو آگاهى داده و در علامت آنان وجود چنين شخصى را در ميان آنان ذكر كرده بود.

در اين روايت آمده است : چون رسول خدا از جنگ حنين بازگشت ، به تقسيم غنايم پرداخت در اين هنگام مردى از بنى تميم به نام خويعه برخاست و به آن‌حضرت گفت :

محمّد ! غنايم را به عدالت تقسيم كن. پيامبر فرمود : من به عدالت تقسيم كردم. آن مرد تميمى براى بار دوّم و سوّم نيز بر پا خاست1.

و همچنان سخن خود را تكرار كرد. آنگاه پيامبر فرمود :

« بزودى از نسل اين مرد ، قومى خواهند آمد كه پاى از دين فراتر نهند چنان كه تير از كمان فراتر رود. آنان به هنگام تفرقه و جدايى مردم از يكديگر خروج خواهند كرد. نماز شما در كنار نماز آنان كوچك مى‌نمايد. قرآن مى‌خوانند امّا از گردنهاى آنان بالاتر نمى‌آيد.

ميان آنان مردى است سياه با دستان باز كه يكى از آنها گويى پستان زنى است. و در روايت عايشه آمده است كه پيامبر فرمود : آن مرد را بهترين امّتم پس از من ، مى‌كشد ». ⁽¹⁾

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين سخن خردمندانه خود ، در حقيقت بر وجود طوايف قشرى و نادان در ميان امّت اسلامى ، اشاره كرده است. اين گروه در اوّلين فرصتى كه براى آنان پيش آمد ، خود را نشان دادند. اين فرصت زمانى رخ داد كه آتش فتنه در كشور ، شعله ور شده بود. آن مردى كه پيام آور عدل و داد را به رعايت عدالت فرمان مى‌دهد و خود را بر حفظ ارزشها ، داغتر از كسى مى‌داند كه خداوند او را به رسالتش برگزيده جز با كسى چون على عليه السلام كه فرزند ايمان است و پايه‌هاى ايمان بر دوش او استوار و محكم شد ، به توبه كردن و ايمان آوردن دعوت مى‌كند ، شبيه نيست.

اشتياق امام براى يافتن جنازۀ ذوالثديه ، بسيار بود. زيرا اوّل تعدادى از يارانش را براى يافتن او گسيل كرد و چون آنان نتوانستند او را بيابند خود آن‌حضرت به جستجوى او پرداخت.

به نظر مى‌رسد كه امام مى‌خواسته با نشان دادن پيكر ذوالثديه حجّت را بر مردم تمام كند و آنان به يقين دريابند كه اين جماعت به شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله از دين پا فراتر نهاده‌اند تا مبادا با دين پوشالى و پوك خود بيش از اين موجب2.

فريب و اغواى مردم شوند. بايد دانست كه فرقۀ مارقان با كشته شدن همۀ افرادش از ميان نرفت. زيرا اين حالت ، حالتى اجتماعى و مستمر است كه هر از چند گاهى اينجا و آنجا و زير اين پرچم و آن پرچم ظهور مى‌كند. هيچ دوره‌اى از وجود آنان و كسانى امثال ايشان خالى نبوده است ، كسانى كه پيشانيهايشان پينه بسته است و مظاهر دينى و تندرويهاى قشرى مآبانه و تكفير مردم بدون داشتن دليل خدايى يا عقلانى از شاخصه‌هاى آنان به حساب مى‌آيد.

خوارج از يك سو و ياران اشعث از سوى ديگر بزرگترين خطر را بر نظام اسلامى در روزگار خلافت امام عليه السلام پديد آوردند. اين گروه در واقع براى هر مكتب اصلاح گرايانه‌اى مى‌تواند تهديدى بزرگ به شمار آيد.

سرانجام ، پس از اين واقعه غده‌هاى چركين از پيروان تفكر خوارج در اطراف دولت اسلامى بروز يافت و موجب شدند كه آن‌حضرت گوشه‌اى از توجّه و اهتمام خود را صرف آنان كند و در نتيجه معاويه فرصت تثبيت و تحكيم پايه‌هاى حكومت خود را بيابد.

روزهاى پايانى خلافت امام

وقتى نوار زندگانى امام را از نظر مى‌گذرانيم ، هر چه به پايان آن نزديكتر مى‌شويم آن را تيره‌تر مى‌بينيم به گونه‌اى كه قلب از شدّت اندوه و تأسف مى‌خواهد بتركد. اين معاويه است كه لشكريان جاهلى را بر ضدّ رسالت خدا رهبرى مى‌كند و اين اشعث و ديگر فرماندهان دنيا طلب كوفى‌اند كه به باطل معاويه گروييده‌اند و وعده‌هاى دروغين معاويه بيشتر از نصايح امام در آنان كارگر افتاده‌است. و اين ياران بزرگوار امامند كه شمارى از آنها مى‌ميرند و گروهى ديگرشان در ميدان نبرد شهيد مى‌شوند و دسته‌اى ديگر با ترور از پاى در مى‌آيند. روزى سپرى نمى‌شود مگر آنكه اخبارى تأسف بار به آن‌حضرت مى‌رسيد.

تندروها بر او مى‌شورند و سپاه وى را به آشوب مى‌كشند. سپاه نيز از جنگ خسته و درمانده شده است. در حالى كه معاويه هر روز بر نيروى خويش مى‌افزايد و گروههاى جنگى كوچكى را پنهانى براى حمله به گوشه و كنار كشور گسيل مى دارد. در واقع وى با اين كار سنّتهاى جاهلى را كه خود بدانها وابسته بود ، زنده مى‌كرد. او قبايل عربى و فرماندهان جاهلى را تشويق مى‌كرد تا دوباره

به عادات پيشين و كارهاى گذشتۀ خويش بازگردند.

معاويه با سپاهى به فرماندهى بُسر بن ارطأة ، يمن و حجاز را مورد حمله قرار داد. وى به بُسر فرمان داده بود كه در اين دو جا ، ايجاد آشوب و بلوا كند و هواخواهان امام را بترساند.

همچنين وى سپاهى براى جنگ با مصريان به آن‌ديار روانه نمود و فرماندهى اين سپاه را بر عهدۀ عمرو بن عاص نهاد كه او در ولايت مصر طمع بسته بود. عمرو در مصر دست به جنايتها و تباهيها زد و والى امام بر آن شهر يعنى محمّد بن ابوبكر را كشت و پيكرش را مُثله كرد و سپس او را سوزانيد...

و هنگامى كه على عليه السلام ، شمشير برندۀ خويش ، مالك اشتر ، را براى ولايت مصر برگزيد ، معاويه او را در ميان راه مسموم كرد و به قتل رسانيد. خبر شهادت مالك بر امام بس گران بود ، با قتل مالك آن‌حضرت ، قهرمانى با ايمان و شجاع را از دست داد.

از اينها گذشته ، اهل كوفه كه پيوسته در تفرقه و جدايى به سر مى‌بردند ، سالهاى بسيار از ديدگاههاى امام دور بودند. آن‌حضرت با كوچكترين امكاناتى همچون سخنان بليغ و نظريّات حكيمانه و خوب مطرح كردن مسأله جهاد در راه خدا و حفظ كرامت مردم و دستاوردهاى انقلاب ، آنان را به هوشيارى و بيدارى فرا مى‌خواند. امّا جز پيشاهنگان آنان ، كس به سخنان آن‌حضرت پاسخ مثبت نمى‌داد.

شايد هدف والاى امام از اين سخنان تحكيم پايه‌هاى ايمان در ميان اين پيشاهنگان ، كه در واقع شيعيان مخلص و فداكار او به شمار مى‌آمدند ، بود تا مگر بدين وسيله خط درخشان مكتب در ميان نسلهاى ديگر امتداد يابد.

تفرقه كوفيان از حق خود و اتحاد شاميان بر باطلشان ، قلب آن‌حضرت را واقعاً به درد آورده بود آن گونه كه آرزو مى‌كرد معاويه ده نفر از ياران او را بگيرد

و در برابر ، يكى از ياران خود را به وى بدهد. سرانجام آن‌حضرت آخرين تير خود را رها كرد و گفت :

« هشدار مى‌دهم كه من از عتاب و خطاب با شما خسته شده‌ام. پس به من بگوييد شما چكار مى‌كنيد ؟ اگر مى‌خواهيد در ركاب من به سوى دشمن روانه شويد اين چيزى است كه من مى‌خواهم و دوست دارم و اگر در صدد چنين كارى نيستيد پس مرا از تصميم خود آگاه سازيد. به خدا سوگند اگر همه شما براى جنگ با دشمنان با من بيرون نياييد تا خداوند كه بهترين داوران است ، ميان ما و آنان داورى نكند ، بر شما نفرين مى‌كنم و خود به جنگ با دشمنانتان مى‌روم حتّى اگر تنها ده نفر مرا همراهى كنند ».

« اوباشان شامى در يارى كردن ضلالت و گمراهى از شما پايدارترند و اتحاد آنان بر باطل خود از اتحاد شما بر هدايت و حقّتان بيشتر است پس درد و درمان شما چيست ؟ آنان مانند شمايند و اگر تا روز قيامت با ايشان جنگ شود ، از ميدان نمى‌گريزند ». ⁽¹⁾

چون كوفيان ديدند كه آن‌حضرت قصد دارد همراه با شمارى اندك از ياران مخلص خود به جنگ روانه شود ، به دعوت وى پاسخ گفتند و آمادۀ رفتن به ميدان جنگ شدند.

جنگجويان از شهر بيرون آمدند و به اردوگاه سپاه كوفه در نخيله وارد شدند. امام يكى از فرماندهان سپاه خود ، موسوم به زياد بن حفصه را به سوى شام گسيل داشت. « زياد » طلايه داران سپاه را رهبرى مى‌كرد.

آن حضرت در انتظار پايان يافتن ماه رمضان بود تا با ديگر سپاهيان خود به سوى شام حركت كند امّا تقدير در شب نوزدهم ماه مبارك رمضان ، سرنوشت ديگرى براى او رقم زد.9.

امام در محراب شهادت

شب نوزدهم ماه مبارك رمضان ، يكى از شبهايى كه احتمال مى‌رود شب قدر در همان شب واقع است. گفتگوهاى مردم در اين شب هر جا پيرامون جنگ و مسائل آن بود. چرا كه على عليه السلام روح جهاد و جنگاورى را در ميان آنان دميده و تحرك و فعاليّت در آنان اوج گرفته بود.

در گوشه‌اى از مسجد كوفه ، عدّه‌اى از مصريان طبق معمول هر شب به نماز ايستاده بودند و اندكى آن طرفتر عدّه‌اى نيز با جديّت نماز مى‌خواندند. و گوشه‌اى از شهر خانۀ محقرى بود كه دختر امام ، حضرت را به ميهمانى دعوت كرده بود. او هنگام افطار قرصى نان و ظرفى شير و اندكى نمك براى امام آورد. امّا آن‌حضرت فرمود تا شير را از سفره بردارد. آنگاه چند لقمه‌اى نان و نمك خورد و سپس براى خواندن نماز برخاست. او هر چند گاهى به آسمان مى‌نگريست و مى‌فرمود :

اين همان شب موعود است نه دروغ مى‌گويم و نه به من دروغ گفته شده است. آنگاه به سوى مسجد رفت و از همان درى كه اين مردان در پشت آن گرد آمده بودند ، به درون مسجد رفت.

راوى مى‌گويد : اميرمؤمنان هنگام طلوع فجر بر آنان وارد شد و بانگ برداشت : نماز ، نماز. پس از آن درخشش شمشيرى ديدم و شنيدم كسى مى‌گفت : حكم از آنِ خداست نه از آنِ تو اى على ! سپس برق شمشير ديگرى را ديدم و شنيدم امام عليه السلام مى‌فرمود : اين مرد از دست شما نگريزد.

اشعث به ابن ملجم گفته بود : پيش از آنكه سپيده بدمد و شناخته شوى بايد حتماً خود را نجات دهى. ⁽¹⁾

چه كسانى در توطئه كشتن رهبر مسلمانان شركت داشتند ؟

سه نفر در موسم حج گرد هم آمدند و قرار گذاشتند هر يك از آنان يكى از اين سه تن را ، معاويه وعمرو بن عاص و على را ، از پاى در آورند. آن كس كه قرار بود عمرو را بكشد موفق نشد زيرا در همان روز عمرو كس ديگرى را به جاى خود براى نماز فرستاده بود و آن مرد به جاى عمرو كشته شد. معاويه نيز از مرگ جان سالم به در برد زيرا شمشير بر رانش فرود آمد و زخمى نه چندان عميق بر جاى نهاد.

امّا ابن ملجم كه شمشيرش را به هزار درهم خريده و آن را با هزار درهم آغشته به زهر ساخته بود در تحقيق هدف خود به موفقيّت دست يافت. چنان كه به نظر مى‌رسد وى با جناح مخالف امام در كوفه ، كه رهبرى آن را اشعث بر عهده داشت ، برخورد مى‌كند. ابن اشعث كسى بود كه بر كشتگان خوارج اشك مى‌ريخت ، وى چندى قبل بر اميرمؤمنان وارد شده بود و امام با او به خاطر توطئه‌هاى مستمر وى بر ضد اسلام به تندى برخورد كرده بود. وى امام را به كشتن تهديد كرد. يكبار امام در پاسخ به تهديد او فرمود :

« آيا مرا از مرگ مى‌ترسانى و تهديدم مى‌كنى ؟ ! به خدا سوگند من هرگز از5.

آن باك ندارم كه با مرگ رو به رو شوم يا مرگ با من رو به رو گردد ». ⁽¹⁾

علاوه بر ابن اشعث گروهى از ياران وى نيز همچون سبيب بن بجران ، وردان بن مجالد در تحقّق اين جنايت دست داشتند.

از طريق ابن اشعث ، مصالح خوارج كه از سرسخت‌ترين دشمنان معاويه بودند با مصالح معاويه گره خورد. معاويه‌اى كه از هجوم صاعقه وار سپاه اسلام بر خود بسيار مى ترسيد و همواره براى كشتن امام به كوفيان از دادن هيچ وعده‌اى دريغ نمى‌كرد. به همين علّت است كه ابوالاسود دؤلى پس از تحقّق اين جنايت به معاويه گفت :

« هان ! به معاوية بن حرب بگوى كه چشمان سرزنشگران ما روشن مباد ، آيا در ماه روزه ما را با كشتن بهترين همه مردم عزادار كرديد ؟

بهترين كس را كه بر اسبان راهوار مى‌نشست و آنها را رام مى‌كرد و كشتيها سوار مى‌شد ، كشتيد ، كسى را كه نعال مى‌پوشيد و آن را مى‌ساخت و كسى كه سوره‌هاى قرآنى را مى‌خواند ». ⁽²⁾

پس از وقوع اين جنايت ، امام را به خانه بردند و ابن ملجم را به محضرش حاضر كردند.

پس آن‌حضرت فرمود :

« جان در برابر جان. اگر من مُردم او را بكشيد چنان كه مرا كشت و اگر زنده ماندم خود دربارۀ او تصميم مى‌گيرم ».

آنگاه افزود :

« اى فرزندان عبدالمطّلب ! مبادا شما را ببينم كه خون مسلمانان را مى‌ريزيد و مى‌گوييد اميرمؤمنان كشته شد. هان كه نبايد جز قاتل من كس ديگرى كشته شود ».5.

يكى از پزشكان كوفه موسوم به اثير بن عمر بن هانى بر بالين امام حاضر شد و پس از معاينه به آن‌حضرت گفت : اى اميرمؤمنان ! وصيّت كن كه دشمن خدا ضربتش را تا مغزت رسانيده است.

اصبغ بن نباته نقل مى‌كند : خدمت اميرمؤمنان رسيدم. او تكيه داده و بر سرش دستار زردى پيچيده بود. لكّه‌هاى خون از دستار به بيرون نفوذ كرده بود چهرۀ آن‌حضرت به زردى مى‌زد به گونه‌اى كه معلوم نبود سيماى آن‌حضرت زردتر است يا عمامه‌اش ؟ پس خم شدم و او را بوسيدم و گريستم. امام به من فرمود : اصبغ ! گريه مكن كه جزاى اين به خدا بهشت است.

عرض كردم : فدايت شوم من نيك مى‌دانم كه تو به بهشت خواهى رفت امّا از اين كه تو را از دست مى‌دهم ، مى‌گريم. ⁽¹⁾

ام كلثوم نيز پس از آن كه خبر مرگ امام را از زبان خود آن‌حضرت شنيد ، گريست. پس امام به او فرمود :

« ام‌كلثوم مرا ميازار ! اى‌كاش آنچه‌را كه من مى‌بينم تو هم‌مى‌ديدى. فرشتگان هفت آسمان را مى‌بينم كه پشت يكديگر صف كشيده‌اند و پيامبران مى‌گويند : اى على بيا ! آنچه پيش روى توست بسى بهتر از حالى است كه تو در آنى ». ⁽²⁾

امام سه روز پس از اين ضربه زنده ماند امّا حالش روز به روز بدتر مى‌شد. تا آن كه شب بيست و يكم فرا رسيد. آن‌حضرت به امام حسن عليه السلام وصيّت كرد و به ديگر فرزندش امام حسين عليه السلام آخرين وصاياى خود را گفت آنگاه با خانواده خود وداع كرد و با اطمينان و آرامش فرشتگان پروردگارش را استقبال كرد و روح پاك آن‌حضرت از كالبدش بيرون رفت.

با شهادت امام فرياد و شيون دختران و زنان آن‌حضرت بالا گرفت و كوفيان دانستند كه اميرمؤمنان در گذشته است.5.

مردان و زنان عزادار فوج فوج به منزل آن‌حضرت مى‌رفتند. غوغاى عظيمى بر پا شده و كوفه به لرزه در آمده بود. اين روز همچون روز در رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله بود.

امام حسن و امام حسين با هم پيكر امام را مى‌شستند و محمّد بن حنفيه بر روى بدن مبارك آن‌حضرت آب مى‌ريخت. آنگاه با باقيماندۀ حنوط رسول خدا آن‌حضرت را حنوط كردند و در تابوتش گذاردند. امام حسن بر جنازۀ آن‌حضرت نماز خواند و او را شبانه تا پشت كوفه بردند و در نوبه در كنار ستون غريين ، جايى كه هم اكنون آرامگاه آن‌حضرت است ، به خاك سپردند.

محل آرامگاه آن‌حضرت ، تا دوران امام رضا عليه السلام از ديدهها نهان بود. زيرا بيم آن مى‌رفت كه خوارج و بنى اميّه مرقد آن‌حضرت را مورد تهاجم خويش قرار دهند.

پس از شهادت امام ، ابن ملجم كشته و به آتش سوزانده شد. بدين سان ، با شهادت على عليه السلام صفحه‌اى درخشان از زندگى آن امام ورق خورد تا صفحات مجد و سرفرازى و فضايل وى تا پايان روزگار همچنان پرتو افشان بماند و پيروان خود را به هدايت و استقامت رهنمون شود. پس سلام خدا بر او باد آنگاه كه در كعبه پا به دنيا گذارد و آنگاه كه در محراب كوفه به خون غلتيد و هنگامى كه شهيد و شاهد بر ظلم ستمگران شد و وقتى عدالت و پرچم هدايت و منَار تقوا گشت. سلام خدا برا او باد هنگامى كه او را زنده بر مى‌انگيزد تا او را ميزانى قرار دهد كه ميان بندگانش جدايى اندازد و تقسيم گر بهشت و دوزخ باشد.

و سلام بر راستكارانى كه در راه آن‌حضرت گام نهادند و درود بر پيروانش كه در راه عشق به او سختيهايى را تحمّل كردند كه كوههاى سر به فلك كشيده تاب تحمّل آنها را نداشتند.

ويژگيها و فضايل اميرمؤمنان

فضايل و مناقب امام همچون پرتو آفتاب ، در همه جا جلوه گر است وبه ما روشنايى و گرمى معنوى مى‌دهد. دانشمندان بزرگ مسلمان ، على رغم مذاهب مختلفى كه دارند ، در بر شمردن فضايل آن‌حضرت با يكديگربه رقابت پرداخته‌اند. تا آنجا كه برخى از خوانندگان ساده‌لوح مى‌گويند :

« با اين وصف على عليه السلام برترين كس بوده است ». اينان از اين نكته غافلند كه امام نشانه صدق رسالت پيامبر اكرم ، و آينه صاف و بى زنگارى است كه در آن سيماى مربى و سرورش ، محمّد صلى الله عليه و آله ، متجلّى است. تا آنجا كه خود فرمود :

« من بنده‌اى از بندگان محمّد هستم »

در واقع پا فشارى اصحاب پيامبر و تابعان و صديقان مسلمان بر نشر فضايل امام على خود نوعى مبارزه عليه خط گمراهى بود كه بر مسلمانان مسلط شده بود و براى از ميان بردن نشانه‌ها و شاخصهاى حق بسختى تلاش مى‌كرد. بدين گونه است كه فضايل اميرمؤمنان از آمار و شمارش بيرون است.

امّا بر ماست كه فضايل آن‌حضرت را جداى از يكديگر ننگريم كه اين خود مانند آن است كه گلى را بدون توجّه به گلبرگهاى آن مورد مشاهده قرار دهيم.

وقتى ما از زهد سخن مى‌گوييم ، گوشه گيرى مرتاضان و پارسايى فراريان از زندگى را به ياد مى‌آوريم. و چون از علم سخن مى‌گوييم به ياد كسانى مى‌افتيم كه در كتابخانه‌ها يا آزمايشگاههاى خود به كار تحقيق و مطالعه مشغولند و مسئوليّت ديگرى ندارند و خود را درگير مبارزات و مجاهدتها نمى‌كنند.

و چون از بخشندگى و كرم سخن به ميان آوريم ، ياد پادشاهى در ذهن ما زنده مى‌شود كه هداياى گزافى به دوروبريهاى خود مى‌بخشيد و بدين وسيله آنها را كم كم به فساد و تباهى مى‌كشاند و به واسطۀ اين بذل و بخششها حكومت خود را از هر گونه تعرضى در امان مى‌داشت.

و چون از صفت شجاعت سخن برانيم ، تصوير قهرمانان ميدانهاى جنگ را كه خوى‌شان كشت و كشتار و وظيفه‌شان ريختن خون ديگران بود ، به خاطر مى‌آوريم.

امّا اميرمؤمنان على عليه السلام غير از تمام اينها بود. زيرا صفات او ، نمودهايى از روح معنوى وى به شمار مى‌آمد. همان گونه كه اگر يك نور بر شيشه‌هاى رنگى بتابد ، رنگهاى گوناگونى از خود نمودار مى‌سازد ، نور توحيد نيز در ژرفاى وجود امام از خود صفات و ويژگيهاى مختلفى بر جاى گذارده بود به گونه‌اى كه برترين صفات و عظيم‌ترين آيات حق در آن‌حضرت متجلّى گشته بود.

هنگامى كه خداوند بر قلبى سليم تجلّى مى‌كند ، آن را با قول ثابت استوار مى‌سازد و از نور عزت خويش سرشارش مى‌گرداند و صاحب آن قلب را بخشنده و دادگر و دلير و مهربان و دانا و مسئول و زاهد و فعّال و گريان در تاريكى شب و جنگنده در روز مى‌سازد.

شاعرى دربارۀ امام سروده است :

در ويژگيهاى صفات تو ، اضداد جمع شده است و از اين رو همتايان براى تو سر فرود آورده‌اند. ما مى‌گوييم اين ويژگيها ، صفات حُسنايى است كه برخى از

آنها برخى ديگر را پيروى مى‌كنند. اين صفات عبارتند از : عشق و راستى و امانت كه معرفت خداوند آنها را جمع كرده و ساير فضايل خير از آن سر چشمه گرفته است.

آن‌حضرت براى خداى سبحان زيست كه او خداى را شناخته و در راه او دليريها از خود نشان داده بود. او به عظمت كردگارش يقين داشت. آيا مگر آن‌حضرت دربارۀ مؤمنان ، كه خود امير و سرور آنان بود ، نفرمود :

« آفريدگار در جانهايشان بزرگى يافته و غير از خداوند در چشمانش كوچك شده است ». او مرگ را كوچك مى‌شمرد زيرا ديدار پروردگارش را دوست مى‌داشت. در حق رعيت به عدل و داد رفتار مى‌كرد زيرا از پرده‌هاى ماديّت فراتر آمده و قدم به كُنه حقايق نهاده بود. تمام امتيازات و برتريهاى ظاهرى را از ميان برد و با فشارى كه او را بدان فرا مى‌خواند ، به مبارزه و رويارويى برخاست.

در دنيا زهد را پيشه خود ساخته بود زيرا حقيقت دنيا را بخوبى مى‌شناخت و پيش از آنكه اعضا و جوارحش در بهره‌بردارى از دنيا ، روزه اختيار كنند روحش از دنيا كناره گرفته و دنيا را سه طلاقه كرده بود و به او مى‌گفت :

« اى دنيا ، اى دنيا ! ! از من در گذر كه تو را سه طلاقه كرده‌ام و در آن بازگشتى نيست ». ⁽¹⁾

عبادت ، جسم او را تحليل برده بود كه او در عبارت به ديدار محبوب بزرگوارش مى‌شتافت. او همواره پروردگارش را ياد مى‌كرد و قلبش به مناجات با او آباد بود. فضايل ديگر آن‌حضرت نيز جويبارهايى بودند كه از چشمه سار ايمان و معرفت و يقين نشأت مى‌گرفتند.

اجازه دهيد دربارۀ عبادت امام ، به نقل تعدادى از روايات بپردازيم باشد كه7.

پيشوايمان را بيشتر بشناسيم و با شناخت او به پروردگار خود نزديكتر شويم.

روزى ابودرداء در ميان ياران پيامبر صلى الله عليه و آله ماجرايى در اين خصوص نقل كرد و از گوشه‌اى از عبادت شبانۀ على كه خود شاهد آن بود ، سخن گفت.

( از هشام بن عروة از پدرش عروة بن زبير نقل شده است كه گفت : ما همراه با عدّه‌اى در مسجد رسول‌اللّٰه نشسته بوديم و از شجاعتهاى اهل بدر و نيز از بيعت رضوان ياد مى‌كرديم و سخن مى‌گفتيم ، ابو درداء گفت : اى جماعت ! آيا شما را به كم مالترين مردم و خدا ترس‌ترين و كوشاترين ايشان در عبادت خبر دهم ؟ ! گفتند : او كيست ؟ ابودرداء گفت : اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه السلام.

راوى مى‌گويد : به خدا در ميان حاضران مجلس كسى نبود جز آنكه چهره از ابودرداء بر گرفت. آنگاه مردى از انصار خطاب به او گفت : اى عويمر سخنى گفتى كه هيچ يك از حاضران در مجلس با آن موافقت نشان ندادند ! ابودرداء گفت : اى مردم ! من چيزى را كه خود ديده‌ام باز مى‌گويم شما نيز آنچه را كه ديده‌ايد باز گوييد. على بن ابى‌طالب را در بيابانهاى نجار ديدم كه از همراهان خويش كناره گرفته و از كسانى كه در پى‌اش مى‌آمدند ، خود را نهان داشته و در پشت انبوه درختان نخل خود را پنهان كرده بود. من على را گم كرده بودم و به نظر آمد كه از من بسيار دور شده است. با خود گفتم : او اكنون به منزل خويش رسيده است. امّا ناگهان صدايى حزين و آوازى تأثر آور به گوشم خورد كه مى‌گفت :

« معبودا چه بسيار گناهان هلاك كننده‌اى كه در انتقام جستن از آنها بردبارى پيشه كردى و چه بسيار بى پردگيها كه تو با كرم خويشتن از آشكار شدن آنها جلوگيرى كردى. خدايا ! اگر زندگى‌ام در نافرمانى تو طولانى شد و گناهانم در صحيفه‌ها فزونى يافت امّا من به جز به آمرزش تو اميدوار نيستم و به غير از رضوان تو به چيز ديگرى اميد ندارم ».

اين صدا مرا به خود مشغول كرد و ردّ پاها را گرفتم و رفتم. ناگهان چشمم به على بن ابى‌طالب افتاد. خود را مخفى كردم و از حركت باز ايستادم. آن‌حضرت در دل شب دو ركعت نماز گزارد و آنگاه به دعا و گريه و زارى و ناله پرداخت. از جمله مناجاتهايى كه مى‌كرد اين بود كه مى‌گفت :

« معبودا ! در عفو تو مى‌انديشم پس گناهم بر من سبك مى‌شود آنگاه دربارۀ سخت گرفتنت فكر مى‌كنم پس مصيبتم بر من گران مى‌آيد ».

آنگاه گفت :

« آه اگر در صحيفه‌ها گناهى را بخوانم كه خود آن را فراموش كرده‌ام امّا تو آن را گرد آورده باشى ! پس مى‌گويى : او را بگيريد. پس واى بر گرفتارى كه خانواده‌اش او را نتوانند نجات بخشند و قبيله‌اش او را سودى ندهند و كروبيان بدو رحمت نياورند ».

آنگاه گفت :

« واى از آتشى كه احشا و امعا را مى‌سوزاند ! واى از آتشى كه پوست را مى‌كند ! واى از سوزانندگى پاره‌هاى آتش ! »

ابودرداء گفت : سپس آن‌حضرت بسيار گريست. پس از مدّتى ديگر نه صدايى از او به گوش مى‌رسيد و نه جنبشى از او ديده مى‌شد. با خود گفتم : حتماً به خاطر شب زنده دارى ، خواب بر او چيره شده است. بايد او را براى نماز صبح بيدار كنم. بر بالين او رفتم آن‌حضرت مانند يك قطعه چوب خشك بر زمين افتاده بود. تكانش دادم امّا هيچ جنبشى نكرد ، صدايش زدم امّا پاسخى نداد. گفتم : انا للّٰه‌و انا اليه راجعون. به خدا كه على بن ابى‌طالب مُرد. ابودرداء در ادامۀ گفتار خود افزود : به سرعت به خانۀ على روانه شدم و اين خبر را به اطلاع آنان رساندم. فاطمه گفت : اى ابودرداء ! داستان چيست ؟ پس من آنچه را كه ديده بودم براى او باز گفتم. او فرمود :

« اى ابودرداء بخدا سوگند اين بى هوشى است كه در اثر ترس از خدا بر او عارض شده است ». آنگاه با ظرف آبى بر بالين على عليه السلام آمدند و آب بر چهره‌اش پاشيدند. آن‌حضرت به هوش آمد و به من كه مى‌گريستم نگاهى كرد و گفت : اى ابودرداء چرا گريه مى‌كنى ؟ ! گفتم : به خاطر كارى كه در حقّ خودت روا مى‌دارى گريه مى‌كنم. پس آن‌حضرت فرمود :

« اى ابودرداء ! چگونه است هنگامى كه مرا ببينى كه به پس دادن حساب فرا خوانده شده‌ام در روزى كه گناهكاران به عذاب الهى يقين آورده‌اند و فرشتگان سختگير ومأمورانى تندخو دوربرم را احاطه كرده‌اند. پس در پيشگاه خداوند جبّار حاضر مى‌شوم در حالى كه دوستانم مرا رها ساخته و اهل دنيا به من رحم آورده‌اند امّا بيشترين رحمت را وقتى مى‌خواهم كه در برابر خدايى كه هيچ چيز از نگاه او پنهان نيست ، قرار گرفته‌ام. ابودرداء گفت : به خدا سوگند چنين عبادتى را از هيچ يك از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله نديدم. ⁽¹⁾

از آنجا كه آن‌حضرت ، به پروردگارش بسيار عشق مى‌ورزيد و به او مأنوس بود و اشتياقى وافر به وى داشت بسيار هم به ديدار پروردگارش مشتاق بود و هيچ گاه از مرگ باك نداشت.

در حديثى آمده است كه آن‌حضرت در جنگ صفين با غلاله ⁽²⁾در ميدان نبرد حضور مى‌يافت. امام حسن به آن‌حضرت گفت : اين لباس جنگ نيست ! اميرمؤمنان در پاسخ به او گفت : فرزندم ! پدرت نمى‌ترسد كه مرگ به او روى آورد يا آنكه او خود به استقبال مرگ رود.

هنگامى هم كه ابن ملجم ، آن‌حضرت را مضروب ساخت ، وى دستهايش را به آسمان بلند كرد و فرياد زد : به خداى كعبه رستگار شدم.د.

آيا مگر آن‌حضرت نبود كه پيوسته از خداوند طلب شهادت مى‌كرد ؟ چه بسيار انتظار مى‌كشيد تا تيره روزترين كس محاسن او را به خون سرش رنگين سازد. امام عليه السلام شهادت را والاترين راهها به سوى خدا و ديدار او مى‌دانست و چنانچه خداوند توفيق شهادت را به بنده‌اى ارزانى دارد ، نعمت قابل ستايشى را به او عطا كرده است. وقتى آيۀ زير نازل شد كه :

أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَايُفْتَنُونَ ⁽¹⁾.

« الم. آيا مردم پنداشتند همين كه گفتند ايمان آورديم رها مى‌شوند و آنان را نمى‌آزماييم. »

امام فرمود :

دانستم هنگامى كه رسول‌خدا در ميان ماست ، امواج فتنه ما را فرو نمى‌گيرد. پس به رسول خدا عرض كردم :

اين فتنه‌اى كه خداوند در اين آيه تو را از آن خبر داده چيست ؟ فرمود :

« اى على ! اين امّت پس از من به فتنه دچار آيند ».

پرسيدم : اى رسول خدا ! آيا مگر در جنگ احد كه تعدادى از مسلمانان به شهادت رسيدند و من به فيض شهادت نائل نيامدم و بسيار بر من گران آمد ، نفرمودى : شاد باش كه بعداً به شهادت خواهى رسيد ؟ آن‌حضرت به من پاسخ داد :

« آرى ، شهادت تو همان هنگام است ، تو تا آن هنگام چگونه صبر خواهى كرد » ؟ گفتم : « اى رسول خدا ! اين ديگر از موارد صبر نيست بلكه از موارد مژده و سپاس گزارى است » ⁽²⁾7.

عشق به خدا برتر از هر پيوند

عشق فراوان اميرمؤمنان او را برتر از هر پيوند مادى و تمام فشارهاى اجتماعى و مصلحتهاى فانى دنيوى قرار داده بود.

آن‌حضرت ، هنگامى كه دربارۀ اسباب يارى خداوند نسبت به مسلمانان سخن مى‌گفت ، بارزترين و بزرگترين آنها را ، برترى آنان از محدودۀ پيوندهاى خويشاوندى و تمسّك ايشان به ارزشهاى حقيقى قلمداد مى‌كرد ومى‌فرمود :

« ما در ركاب رسول‌خدا بوديم و قتل و كشتار ميان پدران و فرزندان و برادران و خويشان دور مى‌زد و در هر مصيبت و سختى جز رسوخ ايمان و پافشارى بر حق بهره نمى‌گرفتيم » ⁽¹⁾

در تاريخ است كه اميرمؤمنان در جنگ بدر ، برادرش عقيل را كه در لشكرگاه دشمن در بند گرفتار شده بود ، ديد امّا اعتنايى به او نكرد. عقيل بانگ برداشت كه : اى على تو مرا ديدى امّا به عمد روى از من برگرداندى.

پس على به سوى پيامبر رفت و گفت :

« اى رسول خدا دربارۀ ابويزيد ( عقيل ) كه دستانش را با بند به گردنش بسته‌اند چه اجازه‌اى مى‌دهيد ؟ »

پيامبر فرمود :

« او را به سوى ما آر ». ⁽²⁾

موضع آن‌حضرت در برابر خواهرش ام‌هانى در روز فتح مكّه نيز چنين بود. چنان كه تاريخ مى‌گويد ام‌هانى شمارى از مردان قريش را در خانۀ خويش پناه0.

داده بود. امّا امام تا زمانى كه پيامبر پناهندگى آن عدّه را تأييد و امضا نكرده بود ، نپذيرفت. ⁽¹⁾

از اينجاست كه آن‌حضرت همواره در مكانى بالاتر از عوامل و نيروهاى فشار سير مى‌كرد و مردم نيز بخوبى اين خصيصۀ او را دريافته بودند. از اين رو مصلحت طلبان و نيروهاى فشار اجتماعى بر ضدّ آن‌حضرت همدست شدند. حضرت فاطمه زهرا عليها السلام نيز به اين نكته در خطبه‌اى اشاره كرده و فرموده است :

« چه انگيزه‌اى است كه آنان از ابوالحسن به انتقامجويى پرداختند ؟ به خدا آنان به خاطر استوارى شمشيرش و ثابت قدمى و دلاورى و سختگريش در راه خدا ، با وى به كينه توزى برخاسته‌اند ». ⁽²⁾

دشمنان امام ، دريافته بودند كه آن‌حضرت در امورى كه به پروردگارش مربوط است ، به هيچ وجه ترسو و سازشكار نيست. مدارك و شواهد تاريخى نيز گواه اين مدّعاست.

يكى از اين موارد هنگامى است كه عبدالرحمن بن عوف دست خود را به سوى على عليه السلام دراز كرد تا با وى بيعت كند به اين شرط كه امام بر طبق كتاب خدا و سنّت پيامبر و سيرۀ ابو بكر و عمر ، رفتار كند. امّا آن‌حضرت ، شرايط عبدالرحمن را نپذيرفت و تنها قول داد كه بر طبق كتاب خدا و سنّت پيامبر عمل كند و هيچ نترسيد كه با اين سخن خلافت را با تمام عظمت و جلالش از دست دهد.

آرى ديدگاه او نسبت به حكومت همواره بر محور مصلحت دين دور مى‌زد. هم اوست كه روزى به ابن عبّاس ، كه از وى خواسته بود در استقبال از ميهمانان بشتابد ، در حالى كه داشت كفش خويش را تعمير مى‌كرد گفت : اى ابن عبّاس ! اين كفش در نظر شما چقدر مى‌ارزد ؟ ابن عبّاس پاسخ داد : يك درهم يا كمتر.4.

امام فرمود :

« امارت بر شما در نظر من كم بهاتر از ارزش اين كفش است مگر آنكه به وسيلۀ آن حقى را بر پاى دارم يا باطلى را دفع كنم ».

آيا مگر آن‌حضرت نبود كه ابقاى معاويه بر شام را حتّى براى مدّتى كه طى آن بتواند ، حكومت خويش را قوام بخشد و آنگاه او را بر كنار كند ، رد كرد ؟ چرا ؟ چون او خيانت و ناجوانمردى را مطرود مى‌دانست. و روزى خود در اين باره فرمود :

« معاويه از من زيركتر نيست. بلكه او خيانت روا مى‌دارد و مرتكب فجور مى‌شود و اگر خيانت و نيرنگ نكوهيده نبود ، من خود زيركترين مردم بودم ». ⁽¹⁾

تاريخ روايت مى‌كند كه تمام كسانى كه نخست از طرفداران امام بودند و سپس به معاويه پيوستند همگى از عدالت آن‌حضرت گريختند و به دوستى و هواخواهى معاويه متمايل شدند. اينان كسانى بودند كه در روزگار خليفه سوّم به ثروتهاى هنگفتى دست يافته و از حسابرسى على عليه السلام دربارۀ ثروتهايشان هراسان بودند. اينان ثروتهاى مسلمانان را از بيت المال صاحب شده بودند و مى‌خواستند همه چيز از آنِ خود ايشان باشد. آنها تصوّر مى‌كردند كه جامعۀ اسلامى نيز همچون جامعۀ جاهلى است كه در آن قوى و عزيز ، ضعيف و ذليل را ببلعد و اين شعار امام را آنان هيچ گاه نپسنديدند كه فرمود :

« ذليل نزد من عزيز است تا گاهى كه حق او را باز ستانم و قوى نزد من ضعيف است تا آن هنگام كه حقى را از او بگيرم ». ⁽²⁾

اين عده ، كسانى بودند كه گناهان سزاوار مجازات ، مرتكب مى‌شدند.7.

كسانى كه همواره در پى يافتن تسامح در دين خدا بودند تا به وسيله آن بتوانند مرتكب برخى از گناهان ، همچون بر پا كردن محافل هرزگى و شرابخوارى شوند.

اينان كسانى بودند كه از امام مى‌گريختند و به معاويه مى‌پيوستند. امام غم آنان را مى‌خورد. زيرا مى‌ديد كه آنان از نور به ظلمت و از عدالت فراگير وى به جامعۀ فانى و ناپايدار ظلم مى‌گريزند.

امّا آن‌حضرت براى به دست آوردن دل آنان ، هيچ گاه سياست و رويّۀ خويش را تغيير نداد. تاريخ ، صدها حادثه در خود ضبط كرده كه همگى حاكى از اين روحيه استوار على عليه السلام است. روحيه‌اى كه طوفان فشارهاى اجتماعى در برابر آن متوقف مى‌شدند. سدّ خلل ناپذيرى كه امواج آشوب و وحشت در برابر آن از حركت باز مى‌ايستادند.

بگذار اينان به گرد معاويه حلقه بزنند و پس از وى اطراف يزيد و ديگر فرمانروايان بنى اميّه را بگيرند. بگذار اينان هزار ماه صداى خود را به سبّ على و فرزندانش بلند كنند كه حق برتر از همه و خداوند بزرگتر از هر كس و هر چيز است و امام نيز در حالى كه به پاداش پروردگارش مى‌انديشد ، صبر و شكيب در پيش مى‌گيرد.

يك بار آن‌حضرت فرمود :

« گمان كردم فرمانروايان در حقّ مردم ستم مى‌كنند امّا ديدم كه مردم به حق آنان ستم روا مى‌دارند ». آرى نبود آگاهى و كثرت نيروهاى عافيت طلب ، علت ظلم آنان به اميرمؤمنان عليه السلام بود. آن‌حضرت در صدد ايجاد جامعه‌اى بر اساس قانون بود در حالى كه مردم به هرج و مرج و آشفتگى تمايل نشان مى‌دادند. آنان دوست داشتند قانون دربارۀ ديگران اعمال شود امّا در خصوص خود آنان ، ديگران به ميانجى گرى و شفاعت برخيزند !

روزى امام يكى از مردان بنى اسد را به دليل ارتكاب جرمى دستگير كرد. خويشان و اقوام آن مرد جمع شدند تا دربارۀ او با امام سخن گويند. آنان همچنين از امام حسن خواستند كه با ايشان همراه شود. امام حسن فرمود : خود به نزد او رويد كه وى به شما آگاهتراست. آنان به نزد اميرمؤمنان رفتند و خواستۀ خود را با او در ميان گذاردند. امام به ايشان فرمود :

از چيزى كه در اختيار دارم بى آنكه از من بخواهيد به شما مى‌دهم. آن جماعت از نزد آن‌حضرت بيرون آمدند و تصوّر كردند كه به خواستۀ خود رسيده‌اند. پس امام حسن از چگونگى كار آنان پرسيد. گفتند : ما با بهترين موفقيّت باز گشتيم. آنگاه سخن امام را براى فرزندش حسن باز گفتند. امام حسن گفت : چه مى‌كنيد هنگامى كه على ، دوست شما را تازيانه زند ؟ اين خبر را به امام رساندند. آن‌حضرت هم ، آن مرد مجرم را بيرون آورد و حدّش زد و سپس فرمود :

« به خدا سوگند من مالك و اختيار دار اين امر نيستم ».

انگيزۀ اين امر در ماجراى ديگرى كه تاريخ نقل كرده ، بيان شده است. داستان از اين قرار بود كه معاويه مطّلع شد شاعرى از ياران امام به نام نجاشى ، زبان به هجو او گشوده است. گويى معاويه مى‌دانست كه اين مرد اهل ميگسارى است. از اين رو جماعتى را برانگيخت تا در پيشگاه امام به باده گسارى آن مرد شهادت دهند. در پى شهادت اين عده ، امام نجاشى را دستگير كرد و او را حد زد.

عدّه‌اى از اين اقدام امام خشمگين شدند. طارق بن عبداللّٰه فهدى نيز از جملۀ ناراضيان بود. پس به امام عرض كرد : اى اميرمؤمنان چگونه است كه ما مى‌بينيم نافرمانان و فرمانبرداران و اهل تفرقه و اهل جماعت ، نزد صاحبان عقل و معادن فضل در مجازات يكسانند ؟ ! تا جايى كه عمل تو با برادرم حارث

( نجاشى ) موجب شد تا دلهاى ما از خشم لبريز و كار ما پريشان و ما را به راهى بكشاند كه عاقبت راهيان آن آتش دوزخ باشد. ( مقصود آن است كه ما را به پيروى از معاويه وامى‌دارد ).

على عليه السلام در پاسخ به او گفت : « اين امر جز بر فروتنان ، گران است. اى برادر بنى فهد ! آيا نجاشى غير از مسلمانى است كه حرمتى از حرمتهاى الهى را دريده است ؟ پس ما بر او حد جارى كرديم تا موجب پاكى و تطهير او شود.

اى برادر بنى فهد ! هر كس مرتكب گناهى شود كه بر او اقامه حد واجب باشد و او را حد زنند اين حد كفّارۀ گناه اوست.

اى برادر بنى فهد ! خداوند عزوجل در كتاب بزرگش ، قرآن ؛ مى‌فرمايد :

« و البته نبايد عداوت گروهى شما را بر آن دارد كه از طريق عدل بيرون رويد. عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديكتر است ». ⁽¹⁾

ديدگاه آن‌حضرت به عدل و برابرى ملهم از مركز وحى و روح مكتب بود. اين ديدگاهها در مواضع آن‌حضرت و نيز در تربيت كارگزارانش باز تاب يافته است. آنچه ذيلاً مى‌آيد سفارشهاى آن‌حضرت به مالك اشتر ، عامل وى بر مصر ، است كه در آن خطاب به وى مى‌فرمايد :

« با خدا به انصاف رفتار كن و از جانب خود و خويشان نزديك و هر رعيّتى كه دوستش مى‌دارى دربارۀ مردم ، انصاف را از دست مده كه اگر چنين نكنى ستم كرده‌اى و كسى كه با بندگان خدا ستم كند ، خداوند به جاى بندگانش با او دشمن باشد. و خدا با هر كه به دشمنى برخيزد برهان و دليلش را نادرست و سبك گرداند و آن كس در جنگ با خداست تا اينكه دست كشد و توبه و بازگشت كند و تغيير نعمت خداوند و زود به خشم آوردن او را هيچ چيز مؤثرتر0.

از ستمگرى نيست. زيرا خدا دعاى ستمديدگان را شنوا و در كمين ستمكاران است ».

آنگاه امام ، او را از دوستى با خاصّه يعنى اشراف و رؤسا بر حذر مى‌دارد و مى‌گويد :

« بايد بهترين كار در نزد تو ميانه روى در حق و همگانى كردن آن در برابرى و كاملترين آن در جلب رضايت عامّه باشد. زيرا خشم تودۀ مردم ، رضا و خشنودى خاصه را باطل مى‌سازد و خشم چند تن در برابر خشنودى همگان اهمّيت ندارد ». ⁽¹⁾

كرامتهاى امام از زبان پيامبر

دهها جلد كتاب گنجايش آن را ندارد تا زندگى امامى را كه وحى در جاى جاى حيات او نمودار است ، توصيف كند. امامى كه آيت بزرگ رسالت الهى و شاهد حقيقى نبوّت آخرين پيامبر محسوب مى‌شد. حال كه اين كتاب نمى‌تواند بيانگر درياى بى كرانۀ فضايل و كرامتهاى على عليه السلام باشد ، تنها ذكر قطره‌هايى از اين دريا كافى است كه خود مى‌تواند چشمه سارى بزرگ براى ما باشد.

شايد برخى از شنيدن فضايل امام از زبان پيامبر صلى الله عليه و آله دچار حيرت و تعجّب شوند. چرا كه اينان حكمت آفرينش را بخوبى در نيافته و در چهار چوب نگرشهاى قرآنى بنيكى نيانديشيده‌اند. امّا اگر به آسمانها و زمين و ويژگيهاى آنها به عنوان آفريده‌هاى خداوند بنگرند و دريابند كه خداوند آنها را مسخّر انسان ساخته و انسان را بر بسيارى از مخلوقاتش برترى بخشيده و فرزندان آدم را به3.

خاطر بندگى او بزرگ داشته و بهترين كس در نزد خود را با تقواترين آنان قرار داده است ، آنگاه مى‌توانند كرامتهاى اولياى خدا را دريابند و بدانها اعتراف كنند.

امّا اگر با ديدگاههاى مادّى به انسان بنگرند ، طبيعى است كه نمى‌توانند حتّى يكى از اين كرامتها را تصديق كنند. حتّى اين امر به كمك وحى كه يكى از كرامتهاى الهى است كه خداوند به انسان ارزانى داشته و رمز برترى او بر ساير مخلوقاتش به شمار مى‌آيد و كليد تسخير اشيا به وسيلۀ او محسوب مى‌شود ، امكان ناپذير مى‌نمايد.

اينك با هم برخى از كرامتهاى اميرمؤمنان را از نظر مى‌گذرانيم و يادآور مى‌شويم كه دشواريها و سختيهايى كه آن امام در طول زندگى خود متحمّل آنها شد قلّۀ بلند براى رسيدن به پروردگار پاكش و وسيله‌اى براى نزديك ساختن او به خشنودى خدايش بود.

فضايل على از زبان پيامبر

سلمة بن قيس از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه فرمود :

« على در آسمان هفتم است چونان خورشيد روز در زمين. و در آسمان دنياست چونان ماه شب در زمين. خداوند از فضل خود پاداشى به على داده كه اگر آن را ميان زمينيان تقسيم كنند براى همۀ آنان كافى خواهد بود و چنان دركى به على عنايت كرده كه اگر آن را ميان ساكنان زمين پخش كنند به همۀ آنها خواهد رسيد. نرمى او به نرمى لوط و خوى او به خوى يحيى و زهد او به زهد ايوب و بخشندگى‌اش به بخشندگى ابراهيم و شادى‌اش به شادى سليمان بن داوود و نيرويش به نيروى داوود شباهت دارد.

او را نامى است كه بر هر پرده‌اى در بهشت نگاشته شده است ، پروردگارم

اين نويد را به من داده است و اين بشارت براى على در نزد من است. على در نزد حق محمود و در نزد فرشتگان پاك است. او از ياران خاص و خالص و نزديك و چراغ و بهشت و رفيق من است. پروردگارم مرا به او مأنوس كرده است. پس از پروردگارم در خواسته‌ام كه او را پيش از من نميراند و نيز از حضرتش در خواستم كه او را شهيد بميراند.

به بهشت قدم نهادم و ديدم كه شمار حوريان على بيشتر از برگ درخت و قصرهايى كه براى او بنا شده چون شمار افراد بشر است.

على از من و من از اويم. هر كه ولايت على را پذيرفت ، ولايت مرا پذيرفته است.

عشق به على نعمت و پيروى از او فضليت است. فرشتگان به او نزديك و جنهاى نيكوكار گرد او را فرا گرفته‌اند. پس از من كسى گرامى تر از او در عزّت و افتخار و آيين بر زمين گام نمى‌نهد. او خشن و بى بند و بار و لجوج نبود. زمين او را حمل كرد و گرامى‌اش داشت. پس از من از شكم هيچ زنى ، كسى به بزرگى او زاده نشد. در منزلى فرود نيامد مگر آنكه خجسته و فرخنده بود.

خداوند حكمت را بروى فرو فرستاد و جامۀ فهم بر او پوشانيد. فرشتگان با وى همنشين بودند كه او نمى‌ديدشان و اگر قرار بود پس از من به كسى وحى شود به على وحى مى‌شد. خداوند مجالس را به على مى‌آراست و لشكرها را بدو گرامى مى‌داشت. شهرها را بدو رونق مى‌بخشيد و سپاهيان را به واسطۀ او عزّت ارزانى مى‌داشت. مَثَل او همچون خانۀ خداست كه زيارت مى‌شود امّا زيارت نمى‌كند و مَثَل او مانند ماه است كه چون تابش گيرد ، سياهى را به نور خويش روشن مى‌كند و مَثَل او چونان خورشيد است كه چون بتابد دنيا را پر فروغ گرداند. خداوند او را در قرآنش توصيف كرده و به آياتش ستوده است. در قرآن آثار منزلتهايش بيان شده است. پس او به گاه زنده بودن بزرگوار و به گاه

مرگ شهيد است ». ⁽¹⁾

ابوذر غفارى گويد : روزى از روزها در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله ، نشسته بوديم. آن‌حضرت براى سپاس از خدا به نماز برخاست و ركوع و سجود به جاى آورد. آنگاه گفت :

« اى جندب ! هر كه خواهد به علم آدم و فهم نوح و دوستى ابراهيم و مناجات موسى و عبادت عيسى و صبر و ابتلاى ايوب بنگرد بايد به اين كس كه مى‌آيد نظر كند. او چون مهر و ماه روان و اختر درخشان است. دلاورترين مردم است و بخشنده‌ترين آنان. پس نفرين خدا و فرشتگان و تمام مردم بر دشمن او باد ».

ابوذر گويد : مردم پس از شنيدن سخنان رسول خدا به كسى كه مى‌آمد روى كردند تا بينند چه كسى است ؟ ناگهان ديدند كه او على بن ابى‌طالب است. ⁽²⁾

در كتاب خطيب خوارزمى و نيز در كتاب ابو عبداللّٰه نطنزى آمده است كه ابوعبيد دوست سليمان بن عبدالملك گفت : به عمر بن عبدالعزيز خبر دادند كه گروهى ، على بن ابى‌طالب را ناسزا گفته‌اند. عمر بن عبدالعزيز بر فراز منبر رفت و گفت : غزال بن مالك غفارى از ام سلمه برايم نقل كرد كه گفت : روزى پيامبر صلى الله عليه و آله نزد من بود كه جبرئيل به حضور او آمد و پيامبر را صدا كرد. آن‌حضرت لبخندى زد. چون جبرئيل از نزدش رفت پرسيدم : چرا خنديدى ؟ فرمود :

« جبرئيل به من خبر داد به على كه مشغول چرانيدن شترانش بوده برخورد كرده است.

امّا على خفته بود و قسمتى از بدنش پيدا بود. جبرئيل گفت : من نيز4.

دو جامه‌اش را بروى افكندم. اينك من خنكى ايمان او را كه تا قلبم رسيده ، احساس مى‌كنم ».

در روايت اصبغ آمده است كه امام به تنهايى از مدينه بيرون رفت. هفت روز سپرى شد و على باز نيامد. پيامبر صلى الله عليه و آله را ديدند كه مى‌گريست و مى‌فرمود :

« خدايا على نور چشمم ، قوّت زانويم و پسر عمويم و زدايندۀ اندوه از سيماى مرا به سويم باز گردان ». آنگاه براى هر كسى كه خبر على را به او برساند ، بهشت را تضمين كرد.

مردم بر مركبهاى خود سوار شدند و در پى امام روانه شدند. سرانجام فضل بن عبّاس ، او را يافت و مژدۀ آمدنش را به پيامبر صلى الله عليه و آله رساند.

پيامبر به استقبال على شتافت. چپ و راست و سر و بدن آن‌حضرت را وارسى كرد. من عرض كردم : على را چنان وارسى مى‌كنى كه گويى به جنگ رفته است ؟ پس پيامبر گفت جبرئيل به من خبر داد كه گروهى از مشركان شام آهنگ تو را كرده بودند پس على را به تنهايى به سوى ايشان روانه كن. پس جبرئيل به هزار فرشته و ميكائيل نيز با هزار فرشته با على خارج شدند و ملك الموت را ديدم كه در پشت على جنگ مى‌كرد.

در اربعين خطيب و شرح ابن فياض و اخبار ابورافع در ضمن روايتى طولانى از حذيفه يمانى نقل شده است كه :

اميرمؤمنان بر رسول خدا كه بيمار بود ، وارد شد. سر پيامبر صلى الله عليه و آله در دامان مردى خوش اخلاق بود و پيامبر صلى الله عليه و آله هم به خواب فرو رفته بود. آن مرد گفت : به پسر عمويت نزديك شو كه تو سزاوارتر از منى. پس على سر پيامبر را به دامان گرفت. چون پيامبر بيدار شد سراغ آن مرد را گرفت ، امام گفت : او چنين و چنان بود. آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله گفت : او جبرئيل بوده است. با من سخن مى‌گفت تا دردم سبك شود.

در خبرى ديگر است كه جبرئيل به پيامبر ديكته مى‌كرد پس آن‌حضرت برخاست و به على دستور داد تا وحى را بنويسد.

محمّد بن عمرو به اسناد خود از جابر بن عبداللّٰه نقل كرده است كه گفت : رسول خدا فرمود :

هيچ قومى از مشركان مرا نافرمانى نكردند مگر آنكه تيرى الهى به سوى آنان انداختم پرسيدند : اى رسول خدا تير الهى چيست ؟ فرمود :

« على بن ابى طالب است او را در هيچ جنگى نفرستادم و براى هيچ مبارزه‌اى اعزام نكردم مگر آنكه جبرئيل را از جانب راستش و ميكائيل را از طرف چپش و ملك‌الموت را پيشارويش و ابرى سايه گستر رابر فراز سرش مى‌ديدم تا زمانى كه خداوند بهترين يارى و پيروزى‌اش را نصيب او مى‌كرد ».

روايات ديگرى دربارۀ مشاهدۀ جبرئيل توسّط امام ، به صورت دحيه كلبى هنگامى كه او را بدان نامها خوانده بود و نيز هنگامى كه سر رسول خدا صلى الله عليه و آله را به دامان گرفته بود و جبرئيل به وى گفت :

تو نسبت به رسول خدا از من سزاوارترى و همچنين زمانى كه بر پيامبر املاى وحى مى‌كرد و خواب پيامبر را فرو گرفت و وقتى كه شترى از يك اعرابى به بهاى يك صد درهم خريد و آن را به يك صد و شصت درهم به ديگرى فروخت و نيز زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را غسل داد و... در كتابها نقل شده است. همچنين احمد در فضايل ، گوشه‌اى از اين روايتها را ذكر كرده است.

جبرئيل در چند موقعيت على عليه السلام را خدمت كرده است. على بن جعه از شعبه از قتادة از ابن جبير از ابن عبّاس دربارۀ سخن خداوند تعالى كه فرموده است : تَنَزَّلُ الْمَلاَئِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِن كُلِّ أَمْرٍ ⁽¹⁾.

« در شب قدر فرشتگان وروح به‌اجازۀ پروردگارشان از هر امر سلامى فرود آيند. »4.

روايت كرده‌اند كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله هفت رمضان روزه گرفته بود و على بن ابى‌طالب نيز در اين كار با او همراه بود ، در هر شب قدر ، جبرئيل فرود مى‌آمد و از جانب پروردگارش بر على سلام و درود مى‌فرستاد.

احمد قصرى از امام حسن عسكرى از پدرانش از حسين بن على عليهم السلام نقل كرده است كه گفت : از جدّ خود رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌فرمود :

« در شب اسراء در درون عرش فرشته‌اى را ديدم كه شمشيرى از نور به دست داشت و با آن چنان بازى مى‌كرد كه على بن ابى‌طالب با ذوالفقار بازى مى‌كرد و ملائكه چون به ديدار على بن ابى‌طالب مشتاق مى‌شدند به سيماى اين فرشته مى نگريستند. پس گفتم :

پروردگارا ! آيا اين برادرم و پسر عمويم على بن ابى‌طالب است ؟ خداوند پاسخ داد : اى محمّد اين فرشته‌اى است كه آن را بر هيأت على آفريده‌ام. او مرا در درون عرش عبادت مى‌كند و حسنات و تسبيح و تقديس او تا روز قيامت به حساب على بن ابى‌طالب نگاشته خواهد شد ». ⁽¹⁾

در كفاية الطالب از انس نقل شده است كه گفت : رسول خدا فرمود :

« در شب اسراء به فرشته‌اى برخوردم كه بر منبرى از نور نشسته بود و فرشتگان ديگر به گرد او حلقه زده بودند. پرسيدم : اى جبرئيل اين فرشته كيست ؟ گفت : نزديكش شو و به او سلام كن. پس به نزديك او درآمدم و بر وى سلام گفتم. ناگهان ديدم كه او برادرم و پسر عمويم ، على بن ابى‌طالب است. باز پرسيدم : اى جبرئيل آيا على در رسيدن به آسمان چهارم از من پيشى گرفته است ؟ پاسخ داد : نه لكن ملائكه از شدّت عشق خود به على شكوه كردند و خدا هم اين فرشته را از نور شبيه على بيافريد. پس ملائكه در هر شب و روز جمعه او را هفتصد بار زيارت مى كنند و زبان به تسبيح و تقديس خداوند2.

مى‌گشايند و ثواب آن را به دوستداران على هديه مى‌كنند ». ⁽¹⁾

در مناقب خوارزمى به نقل از عبداللّٰه بن مسعود آمده است كه گفت : رسول خدا فرمود :

« اوّلين كس از آسمانيان كه على بن ابى‌طالب را به برادرى گرفت ، اسرافيل و پس از وى ميكائيل و سپس جبرئيل بود. و اوّلين دوستداران او از كرّوبيّان ، حاملان عرش و سپس رضوان دربان بهشت و آنگاه ملك الموت بود. همانا ملك‌الموت بر دوستداران‌امام على ترحم كند چنان‌كه بر پيامبران رحم مى‌كند». ⁽²⁾

و در كفاية الطالب از وهب بن منيّه از عبداللّٰه بن مسعود نقل شده است كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :

« على را هيچ جنگى نفرستادم مگر آنكه جبرئيل را در جانب راستش و ميكائيل را در طرف چپش و ابرهاى سايه گستر را بر فراز سرش مى‌ديدم تا زمانى كه خداوند پيروزى را روزى او گرداند ». ⁽³⁾

طبرى و خركوشى در كتابهاى خود به اسناد خود از سلمان نقل كرده‌اند كه گفت :

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود :

چون روز قيامت فرا رسد قبه‌اى از ياقوت سرخ در كنارۀ راست عرش براى من بر پاى دارند و براى ابراهيم قبه‌اى سبز بر كنارۀ چپ عرش بزنند و ميان اين دو ، قبه‌اى از مرواريد سپيد براى على بن ابى‌طالب بر پا سازند. با اين وصف ، گمان شما به حبيبى كه ميان دو خليل جاى گرفته است ، چيست ؟ !

ابوالحسن دارقطنى و ابونعيم اصفهانى در الصحيح و الحليه به اسناد خود از سفيان بن عيينه از زهرى از انس نقل كرده‌اند كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :3.

« چون قيامت فرا رسد براى من منبرى به طول سى مايل قرار دهند. آنگاه منادى از دل عرش بانگ بر مى‌دارد كه : محمّد كجاست ؟ من پاسخش را مى‌دهم. آنگاه به من گفته مى‌شود : بالا رو. پس من بر فراز منبر مى‌روم. آنگاه منادى براى بار دوّم بانگ بر مى‌دارد كه : على بن ابى‌طالب كجاست ؟ سپس او نيز بر فراز منبر مى‌آيد و يك پله پايين‌تر از من جاى مى‌گيرد. آنگاه همۀ مخلوقات در مى‌يابند كه محمّد سرور پيامبران و على سرور اوصيا است ».

مردى برخاست و از آن‌حضرت پرسيد : اى رسول خدا ! پس از اين چه كسى با على دشمنى خواهد كرد ؟ پيامبر فرمود :

« اى برادر انصار ! از قريش جز زنازاده و از انصار جز يهودى و از عرب جز كسى كه اصل و نسبش پاك نيست و از ديگر مردمان جز بدبخت و تيره روز با وى به دشمنى بر نخواهند خاست ».

در قرآن كريم آمده است :

وَمَن يُطِعِ اللّٰهَ وَالرَّسُولَ فَأُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِم مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً ⁽¹⁾.

« البته آنان با كسانى كه خدا به آنها لطف فرموده يعنى با پيامبران و صديقان و شهيدان و صالحان محشور خواهند شد و اينان چه نيكو رفيقانى هستند. »

عبداللّٰه بن حكيم بن جبير از اميرمؤمنان روايت كرده است كه به پيامبر گفت :

« آيا ما مى‌توانيم هرگاه كه خواستيم تو را در بهشت ببينيم » ! ؟

پيامبر پاسخ داد :

« هر پيامبر را رفيقى است و آن رفيق نخستين كسى است كه از ميان امّت او به وى ايمان آورده است ». آنگاه آيۀ فوق نازل شد.

عبادبن مهيب از جعفر بن محمّد از پدرش از جدّش از پيامبر در روايتى نقل9.

كرده است كه از حضرت رسول خدا پرسيدند : اى رسول خدا در بهشت‌برين ميان تو و على چقدر فاصله است ؟ آيا يك وجب يا اندكى بيشتر از آن ؟

پيامبر فرمود : « من بر تختى از نور عرش پروردگارمان مى‌نشينم و على بر كرسى از نور كرسى مى‌نشيند ». عبدالصمد از جعفربن محمّد از پدرش از على بن حسن از پدرش روايت كرده است كه گفت : از پيامبر صلى الله عليه و آله دربارۀ اين آيه پرسيدند : الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَىٰ لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ ⁽¹⁾.

« خوشا به حال آنان و بازگشت نيكويشان. »

فرمود : « اين آيه دربارۀ على بن ابى‌طالب نازل شده است و خوشا به حال درخت خانۀ اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب در بهشت. در بهشت چيزى نيست مگر آنكه على در آن است ». ⁽²⁾

سعيد به جبير از ابن عبّاس روايت كرده است كه گفت : شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌فرمود : « در شب اسراء به بهشت داخل شدم و نورى ديدم كه به چهره‌ام خورد. از جبرئيل پرسيدم : اين نورى كه ديدم چه بود ؟ گفت : اى محمّد ! اين نور مهر و ماه نبود بلكه يكى از كنيزكان بهشتى على‌بن ابى‌طالب بود كه‌از قصرش پديدار شد و به تو نگريست وخنديد و اين‌نور از دهانش بيرون آمد. او در بهشت همواره مى‌گردد تا هنگامى كه‌اميرمؤمنان به‌بهشت وارد شود». ⁽³⁾

حاكم در امالى و ابوسعيد واعظ در شرف المصطفى و ابو عبداللّٰه نطنزى در خصائص به اسناد خود نقل كرده‌اند كه زيد بن على در حالى كه موى خود را به دست گرفته بود گفت :

فرمود به من حسين بن على در حالى كه موى خود را به دست گرفته بود گفت : فرمود به من على بن ابى‌طالب در حالى كه موى خود را به دست گرفته بود گفت : فرمود به من رسول خدا صلى الله عليه و آله در حالى كه موى خود را2.

به دست گرفته بود كه :

« هر كه ابو الحسن على را بيازارد در حقيقت مرا آزرده و آنكه مرا بيازارد خداى را آزرده است و هر كه خدا را آزار دهد لعنت خدا بر او باد ».

و در روايتى ديگر آمده است :

« هر كه خدا را بيازارد خداوند به اندازۀ تمام آسمانها و زمين بر او لعنت فرستد ».

ترمذى در كتاب جامع و ابونعيم در حلية الاوليا و بخارى در صحيح و موصلى در مسند و احمد در فضايل و خطيب در اربعين از عمران بن حصين و ابن عبّاس و بريده نقل كرده‌اند كه على عليه السلام در ميان غنايم كنيزى را پسنديد. امّا حاطب بن ابى بلتعه و بريده اسلمى بر قيمت آن كنيز افزودند. همين كه بهاى كنيز به مبلغى عادلانه در آن روز رسيد ، امام كنيزك را با همان قيمت خريد.

چون بازگشتند ، « بريده » در برابر رسول خدا ايستاد و از على زبان به شكوه و شكايت گشود. پيامبر صلى الله عليه و آله از او روى برگرداند. سپس « بريده » از راست و چپ و پشت پيامبر راه افتاد و بازهم به شكايت خود ادامه داد. باز پيامبر به او اعتنايى نكرد تا آنكه او در برابر حضرت ايستاد و سخنان خود را تكرار كرد. در اين هنگام پيامبر ناراحت و رنگش دگرگون شد و چهره درهم كشيد و رگهاى گردنش بر آمد و گفت :

بريده تو را چه مى‌شود ؟ تو تا امروز رسول خدا را نيازرده بودى ؟ آيا مگر سخن خدا را نشنيده‌اى كه مى‌فرمايد :

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُّهِيناً ⁽¹⁾؛ « كسانى كه خدا و پيامبرش را بيازارند خداوند در دنيا و آخرت لعنتشان كند و بر ايشان عذابى خورد كننده مهيّا سازد ».7.

« آيا نمى‌دانى كه على از من و من از اويم و هر كه على را بيازارد مرا آزرده و هر كه مرا بيازارد خداى را آزرده است و هر كه خداى را بيازارد بر خداوند است كه او را به دردناكترين عذابش در آتش جهنم آزار دهد ؟ اى بريده ! آيا تو آگاهترى يا خدا ؟ يا قّراء لوح محفوظ ؟ آيا تو آگاهترى يا ملك الارحام ؟ آيا تو آگاهترى اى بريده يا نگاهبانان و حافظان على بن ابى‌طالب ؟ »

بريده پاسخ داد : حافظان على بن ابى‌طالب آگاهترند.

پس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود :

« اين جبرئيل است كه به من از حافظان على بن ابى‌طالب خبر داد كه گفته‌اند : آنان از زمان ولادت على تا كنون هرگز يك خطا هم براى او رقم نزده‌اند. آنگاه از ملك الارحام و قرأى لوح محفوظ حكايت كرد ». ⁽¹⁾در ادامۀ اين حديث است كه پيامبر سه مرتبه فرمود :

« از على چه مى‌خواهيد » ؟ !ت.

سومين معصوم صدّيقۀ كبرى حضرت فاطمۀ زهرا عليها السلام

اشاره

زندگينامه

نام : فاطمه عليها السلام

پدر ومادر : محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله خديجۀ كبرى عليها السلام

شهرت : زهرا ، صدّيقه ، كبرى ، طاهره ، راضيه ، مرضيّه ، انسيّه ، بتول ، زهره ، حوريّه، محدَّثه، و...

كنيه : امّ الحسنين ، امّ ابيها ، وامّ الْاَئمّة

زمان و محل تولّد : در آستانۀ طلوع فجر روز جمعه 20 جمادى الثانيّه سال 5 بعثت ، در مكّه متولد شد.

هجرت وزمان ازدواج : در سن حدود هشت سالگى همراه حضرت على عليه السلام به مدينه مهاجرت كرد ، و در سال دوم هجرت ، در آغاز ماه ذيحجّه ، با آن‌حضرت ازدواج نمود، و داراى پنج فرزند به نامهاى ، حسن ، حسين ، زينب ، امّ كلثوم و محسن گرديد.

زمان و محل شهادت : بين نماز مغرب و عشاء در 15 يا 13 جمادى الاولى ، يا سوّم جمادى الثانيه سال 11 هجرى، در سن 18 سالگى در مدينه به شهادت رسيد.

مرقد : مرقد شريف آن بانوى با عظمت در يكى از اين سه محل است ، كنار قبر پيامبر ، در قبرستان بقيع ، بين منبر و قبر پيامبر در مسجد النبى صلى الله عليه و آله زيارت مى‌شود.

دوران عمر : دو بخش :

1 - دوران ملازمت با پدر و همسر.

2 - دوران چند ماهه بعد از رحلت رسول خدا كه از نظر اجتماعى و سياسى بسيار مهم بود.

بنياد پاك

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ⁽¹⁾

« و زمين پاك برون آيد گياهش به اجازۀ پروردگارش. »

محمّد بن عبداللّٰه صلى الله عليه و آله ، فرستادۀ خدا و آخرين پيامبر و سرور تمام پيام‌آوران الهى ، پدر فاطمۀ زهرا - پيامبرى بزرگ و پدرى گرامى - بود.

خديجه دختر خويلد ، ام المومنين و نخستين زن مسلمان و حامى دين اسلام و فداكار در راه تحقّق مكتب و اهداف آن ، مادر فاطمه بود.

درميان نياكان پيامبر به شخصى به نام لؤى بن غالب برمى‌خوريم كه نسب خويلد پدر خديجه بدين گونه به او مى‌رسد : خويلد پسر اسد ، پسر عبدالعزى ، پسر قصى بن كلاب ، پسر كعب ، پسر لؤى ، پسر غالب.

خويلد خود از بزرگان قريش و از توانگران مكّه بود. وى سه فرزند داشت به نامهاى عوّام ، هاله و خديجه.

اين عوّام پدر زبير بن عوّام و داماد شخصيت بزرگ قريش ، يعنى

عبدالمطلّب ، نياى پيامبر صلى الله عليه و آله بود. از اين رو زبير از دو سوى با فاطمه زهرا نسبت داشت. از يك سو پسردايى وى بود و از سوى ديگر پسر عمه او.

امّا هاله دختر خويلد و خواهر خديجه بود. او تا پس از هجرت هم زنده بود و گاه از اوقات براى ديدار رسول خدا صلى الله عليه و آله به مدينه مى‌آمد. پيامبر نيز به خاطر نسبتى كه هاله با خديجه ، همسر دلسوز و فداكارش ، داشت او را بسيار ارج مى‌نهاد. امّا عايشه كه مانند ديگر زنانى كه به ساير همسران شوهرانشان حسادت مى‌كنند ، از اين بابت دستخوش ناراحتى و حسادت مى‌شد و زبان به اعتراض مى‌گشود. پيامبر ، او را از اين كار بازمى‌داشت و جايگاه و موقعيّت والاى خديجه را كه به موجب آن سبب مى‌شد تا خواهرش را مورد احترام خاصّى قرار دهد ، تشريح مى‌كرد.

چنين انتظار مى‌رفت كه خديجه در جوانى با پسرعمويش نوفل بن اسد ازدواج كند. امّا اين ازدواج به خاطر دلايلى انجام نشد چراكه نوفل يكى از حُكماى جزيرة العرب بود كه همواره در جستجوى ( حقيقت ) مى‌گشت و به همين خاطر نمى‌توانست ازدواج كند. امّا پس از مدّتى يكى از بزرگان بنى تميم به نام هند بن بناس براى ازدواج با خديجه پيشقدم شد. ولى با درگذشت هند ، اين ازدواج براى خديجه ثمرى دربر نداشت و خديجه پس از وى به عنوان بيوه زنى ثروتمند باقى ماند.

پس از مرگ هند ، يكى از بزرگان مشهور عرب به نام عتيق بن عابد ، خديجه را به همسرى خود درآورد. ثمرۀ اين پيوند دخترى بود كه او را « هند » ناميدند. امّا عتيق نيز بِمُرد و دختر يتيم خود را در خانۀ خديجه از پسِ خويش به يادگار گذارد.

تولّد خديجه پانزده سال پيش از رويداد تاريخى هجوم ابرهه به مكّه بود.

اعراب ، اين حمله را مبدأ تاريخ خود گرفته‌اند. و آن را « عام الفيل » نام نهادند.

از آنجا كه ميلاد رسول اكرم درهمان واقعه « عام الفيل » اتفاق افتاده مى‌توان پى برد كه خديجه پانزده سال بزرگتر از پيامبر بوده است. با اين وجود پيامبر سوّمين كسى بود كه خديجه را به همسرى مى‌گرفت. چراكه خديجه خود به اين پيوند ، تمايل داشت و از طرفى پيامبر روح خيرخواهى و حق جويى را در خديجه تشخيص داده و دانسته بود كه وى زنى است با حكمت و داراى اخلاقى والا.

خديجه هم پس از آنكه پيامبر سفرى تجارى با سرمايه او كرد و نسبت به وى شناخت حاصل نمود به پيامبر علاقمند شد. بويژه آنكه غلام خديجه كه پيامبر صلى الله عليه و آله را در اين سفر همراهى مى‌كرد ، خديجه را از روح بزرگوار آن‌حضرت و نشانه‌هاى نبوغ و عظمت وى آگهى داده بود. البته دور نيست كه خديجه خود در اين ميان به گونه‌اى از نبوّت پيامبر آگاه شده بود و از اين رو دوست مى‌داشت كه اين پيوند انجام پذيرد.

پيوند سعادتمندانه و تازۀ خديجه با ميمنت و فرخندگى انجام گرفت. در واقع اين ازدواج را بايد يكى از پيوندهاى پربركت در اسلام تلقى كرد. خديجه از اين ازدواج ، صاحب فرزندانى شايسته شد :

1 - قاسم : وى پيش از بعثت به دنيا آمد و درهمان هنگام نيز از دنيا رفت. به همين دليل مردم پيامبر را با كنيۀ ابوالقاسم ياد مى‌كردند.

2 - عبداللّٰه : بنابر قول مشهور اين كودك هم سرنوشتى مانند سرنوشت برادرش قاسم داشت.

3 - طاهر : اين كودك در روزگار ظهور اسلام چشم به جهان گشود از اين رو وى را طاهر ناميدند. امّا طاهر نيز پس از مدتّى درگذشت.

4 - زينب : او بزرگترين دختر پيامبر بود و با پسرخاله‌اش ، ابوالعاص بن

ربيع ، ازدواج كرد. زينب از اين ازدواج صاحب دو فرزند شد. يكى دختر به نام امامه و ديگرى پسر به نام على. امامه پس از درگذشت حضرت فاطمه و بنا به وصيّت خود آن‌حضرت ، به همسرى حضرت‌على درآمد. امّا پسر زينب ، على ، درهمان كودكى درگذشت ، زينب خود نيز در سال هشتم هجرت از دنيا رفت.

5 - رقيه : او با پسر عمويش عتبة بن ابى لهب ازدواج كرد. امّا عتبه همچون پدرش ابولهب ، از دشمنان سرسخت اسلام بود و مشكلات بسيارى بر سر راه آيين جديد فراهم آورده بود. از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله بر وى نفرين كرد ، نفرينش نيز كارگر افتاد. زيرا درندگان حجاز عتبه را دَريدند و بدين ترتيب رقيه بيوه شد.

پس از عتبه ، رقيه به همسرى عثمان بن عفّان درآمد و از او صاحب پسرى شد به نام عبداللّٰه. امّا اين پسر درهمان دوران كودكى درگذشت.

ثمرۀ ازدواج آنها ، تنها همين يك فرزند بود تا آنكه رقيه دعوت پروردگارش را اجابت كرد. رقيه دقيقاً درهمان هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دركنار چاههاى بدر مشغول نبرد با كفار قريش بود ، چشم از جهان بربست.

6 - ام كلثوم : اين دختر را - به نام مادر پيامبر ، يعنى آمنه بنت وهب - آمنه نام نهادند. آمنه با پسر عمويش عتبة بن ابى لهب پيوند زناشويى بست. امّا اين پيمان به خاطر اختلاف موجود ميان دوطرف با سعادت همراه نبود. زيرا ابولهب همچنان بر دشمنى و سرسختى خود برضدّ اسلام اصرار مى‌ورزيد و پسرش را واداشت تا براى آزردن پيامبر دخترش را طلاق دهد.

پس از آنكه ام كلثوم از عتبه جدا شد ، عثمان بن عفّان او را به همسرى گرفت چراكه در آن هنگام رقيه مرده بود. ام كلثوم نيز در سال نهم هجرت ، ديده از جهان فرو بست

7 - فاطمه زهرا عليها السلام.

خديجه با ثروت فراوان و تجارت گسترده‌اش ، بانوى توانگر حجاز به شمار مى‌آمد و به خوشخويى و خردمندى زبانزد بود. چون خديجه با پيامبر پيوند زناشويى بست ، در تدبير امور مربوط به داخل و خارج خانه و نيز در پرورش فرزندانى پاك و شايسته ، همسرى نمونه قلمداد مى‌شد.

چون پيامبر اكرم ، به رسالت مبعوث شد ، خديجه پيش از هركس ديگرى به اسلام گرويد و خود را با تعاليم ارزشمند اسلام هماهنگ كرد و با پشتكارى بى‌نظير در تبليغ و گسترش اسلام از هيچ تلاشى فروگذارى نكرد. وى همچنين همۀ ثروت خود را براى پيشبُرد اسلام در راه خدا و در دست پيامبر صلى الله عليه و آله قرارداد تا آن‌حضرت هرگونه كه خود مى‌داند و مى‌خواهد ، آن را در راه خدا مصرف كند.

از آنجا كه در آغاز نخستين كسانى كه به دعوت پيامبر گرويدند ، مردم مستمند و تهيدست بودند. رسول خدا با كمال سخاوت ، ثروت خديجه را به مصرف زندگى تازه مسلمانان تنگدست مى‌رساند و بردگان را با پول خديجه مستقيماً و يا به واسطهّ كسانِ ديگرى چون ابوبكر ، كه مردى توانگر بود ، مى‌خريد و آزادشان مى‌كرد. توانگران قريش نيز مى‌دانستند كه ابو بكر با ثروت خديجه و به دستور رسول اكرم به خريد بردگان مى‌پردازد.

اين بخشش پايان ناپذير از سوى خديجه به پيامبرى تقديم شده بود كه حتّى يك كلمه هم از روى هوا و هوس سخن نمى‌گفت تا مگر يك حقيقت را آشكار سازد. حقيقتى كه اينك بردوش مكتب ، چونان نشانى افتخارآميز جلوه‌گر است. اين حقيقت آن بود كه پيامبر فرمود : « اسلام به شمشير على و ثروت خديجه استوار شد ».

در واقع ثروت حضرت خديجه به منزلۀ سنگ بناى ساختار اقتصادى امّت اسلامى و شمشير حضرت على همانند دژ استوار ساختار سياسى آن محسوب

مى‌شد. وقتى اين دو بازوى نيرومند در كنار پيامبرى كه صاحب وحى و منزلگاه رسالت آسمانى بود ، قرار گرفتند ساختار فرهنگى و اقتصادى و سياسى امّت اسلامى به حدّ كمال رسيد.

از طرفى تكامل روحى و همكاريهاى فكرى خديجه با مكتب اسلام ، در تمام مواردى كه تا آن هنگام بر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نازل شده بود ، اين امكان را به پيامبر مى‌داد تاحضرت خديجه را در زمرۀ چهار زن كامل دنيا قلمداد كند. چنان كه از آن‌حضرت نقل كرده‌اند ، وى فرموده است : از مردان ، بسيارى به كمال دست يافته‌اند ، امّا از زنان جز اين چهار تن ، كس ديگرى به كمال نرسيد :

آسيه دختر مزاحم ، مريم دختر عمران ، خديجه دختر خويلد و فاطمه دختر محمّد صلى الله عليه و آله ⁽¹⁾.

همين امور بود كه چون خديجه وفات يافت ، پيامبر از مرگ او بسيار متأسّف شد.

چراكه مرگ خديجه در گسترش دعوت پيامبر اكرم تأثير فراوانى گذارد. تا آنجا كه سالِ درگذشت خديجه به عنوان عام الحزن ( سال اندوه ) نامگذارى شد. در اين سال دو مُصيبت بزرگ بر پيامبر اكرم واقع شد. يكى درگذشت ابوطالب كفيل و ياور پيامبر صلى الله عليه و آله در تمام گرفتاريها و ديگرى مرگ خديجه دختر خويلد همسر مهربان و حامى راستين پيامبر و آيين او.م.

شجرۀ مبارك

از امام باقر عليه السلام از جابر بن عبداللّٰه روايت شده است كه گفت :

از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال شد : تو فاطمه را مى‌بوسى و در آغوش مى‌گيرى و به خود نزديك مى‌سازى و با او رفتارى دارى كه با ديگر دخترانت ندارى ؟ ! پيامبر فرمود : جبرئيل سيبى از بهشت برايم آورد ، من آن را خوردم و آن سيب در صلب من تبديل به آبى شد.

آنگاه من با خديجه هم بستر شدم و او به فاطمه حامله شد ، پس من از فاطمه بوى بهشت را استشمام مى‌كنم » ⁽¹⁾.

همواره هاله‌اى از معجزات شگفت‌انگيز ، چهرۀ فاطمه را درميان گرفته است. او در شكم مادرش لحظه به لحظه تكبير مى‌گفت حتّى در آن هنگام با مادرش سخن مى‌گفت ، وحضرت خديجه با او انس مى‌گرفت تا آنكه فاطمه به دنيا آمد. ولادت او نيز با تولّد ديگر مردمان تفاوت داشت و اين خود گوياى آن بود كه خداوند به اين كودك توجّهى كامل و فراوان دارد.

گاه از آنچه در ميلاد فاطمه زهرا رخ داده به شگفتى فرو مى‌رويم. چرا كه

فاطمه نه يگانه دختر پيامبر بود و نه دختر بزرگ وى ، و يا پسر او.

امّا بايد بدانيم كه بزرگى و كوچكى سن در اسلام ، معيارى پذيرفته نيست چنان كه مرد و زن بودن نيز نمى‌تواند ملاك ارزشها قلمداد شود. بلكه معيارى كه اسلام به رسميّت مى‌شناسد. همان حكمت بالغه‌اى است كه خداوند برطبق آن هر كارى را كه مى‌خواهد مى‌كند.

معيار ديگرى نيز در اسلام از رسميّت برخوردار است كه همان كردار شايسته است.

هريك از اين دو مقياس جايگاه ويژه‌اى دارند.

مقياس نخست : در امور مربوط به هستى ، حكومت دارد ، يعنى در مرحله تكوين.

بنابراين آفرينش خورشيد و ماه و زمين و... براساس همين مقياس بوده است و اين آفريده‌ها تماماً در برابر حكومت خداوندى سر تسليم فرود مى‌آورند.

مقياس دوّم : در امور تشريعى جريان دارد ، يعنى در بُعد اختيارى كه انسان را به خاطر آن صاحب اختيار و اراده خوانده‌اند.

اگر بخواهيم انسان پاكى را كه خداوند نيز او را دوست مى‌دارد ، بشناسيم بايد او را برطبق مقياس دوّم بسنجيم. بايد فقط به كردارش بنگريم و به كارهايى كه اين فرد ، با اراده و ميل و خواست خويش انجام مى‌دهد ، توجّه كنيم. امّا مقياسهايى مانند نسب ، نژاد ، كشور ويا مسائلى از اين قبيل ، هيچ‌گاه درنظر اسلام پذيرفته نبوده‌اند.

اسلام براى هزار ابولهب دربرابر يك سلمان ارزش قائل نيست. اگرچه ابولهب عموى پيامبر صلى الله عليه و آله و فرزند سرور قريش ، عبدالمطلّب ، از خاندان سرشناس بنى‌هاشم باشد كه مسئوليت سدانت خانه خدا و سقايت حاجّيان بر دوش اين خاندان بود ، و اگرچه سلمان برده‌اى پارسى باشد كه شهرها او را طرد كرده و گذشت عمر نيرو و توانش را درهم شكسته باشد.

همچنين اسلام براى هزاران عتبه و عتيبه كه داماد پيامبر صلى الله عليه و آله و ثروتمند بودند دربرابر يك بلال سياه چرده ، ارزشى قائل نبود.

اگرچه آنان پسران ابولهب و از سپيدترين مردمان باشند و بلال از سياه‌ترين آنان.

همين طور اسلام ، براى هزاران ابوسفيان كه فرمانده نيروهاى عرب مكّه بود در برابر صهيب كه مستضعفى از شهرهاى دور افتاده روم بود هيچ ارزشى قائل نيست.

با نگرش به زندگانى حضرت فاطمه متوجّه دو جنبه از زندگى وى مى‌شويم كه هريك از آنها مطابق با مقياسهاى ياد شده است.

در جنبۀ نخست ، از دوران پيش از به دنيا آمدن فاطمه سخن مى‌گوئيم : از پديد آمدن وى از ميوه بهشتى و گفتگو با مادرش در شكم وى ، و رويدادهاى خارق العاده در وقت تولّدش ، اين موارد همه از عنايت ويژه و همه جانبۀ خداوند به وى حكايت دارد كه برابر مقياس اوّل است. يعنى همان حكمت بالغه‌اى كه مطابق آن خداوند هرچه خواهد انجام مى‌دهد.

در واقع اين حكمت كه خداوند تنها فاطمه را بدان مخصوص داشته و آن را از ديگر زنان و از جمله دختران و زنان پيامبر و دختران ، مهاجران و انصار و زنان آنها دريغ كرده به خاطر مصلحتى الهى بوده است. زيرا خداوند مى‌خواسته درميان امّت اسلامى ، زنى را بر مريم بانوى زنان روزگار خودش ، برترى دهد. حال آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله شش فرزند ديگر داشت ،امّا آنها از ميوه بهشتى آفريده نشده بودند و تنها فاطمه بود كه از ميوۀ بهشتى به وجود آمد.

همچنين سببى در كار بود كه ميلاد فاطمه با رويدادهاى خارق العاده همراه باشد. درحالى كه تولد ساير فرزندان آن‌حضرت با اين حوادث عجيب همراه نبود ! ما دربارۀ حكمتهاى الهى ، همه چيز را نمى‌شناسيم. شايد اين امر بدان

علّت بود كه امّت اسلامى هم مانند امّتهاى پيش از خود باشد. يعنى همان‌گونه كه مريم سرور زنان روزگار خودش درميان امّت عيسى عليه السلام بود ، فاطمه هم مى‌بايست سرور زنان جهان درميان امّت محمّد صلى الله عليه و آله باشد. يا شايد بدان جهت بود كه اعراب نيز مانند ساير امّتها دربارۀ شخصيت زن ، افراط مى‌كردند و مقام او را تنزّل مى‌دادند و او را حيوانى مى‌دانستند كه به هيأت مردان آفريده شده تا خدمتگذار آنان باشد و نيازهاى جنسى آنها را برآورده سازد ، و خداوند هم مى‌خواست اين تفكّر خطا و غير واقعى را از مدار انديشه آنان بِزُدايد و بشريّت را از آثار و تبعات سوء آن رهايى بخشد ، بدين‌ترتيب براى زنان سرورى قرار داد تا به او مباهات كنند و به واسطۀ آن بر مردان فخر بفروشند ؟

يا شايد بدان جهت بود كه خداوند مى‌خواست براى اين امّت پيشوايانى قرار دهد كه به فرمان او مردم را هدايت كنند و به راه راست برند. از اين رو آنان را از بهترين تبار و از برترين نسلها ، از پيامبرى كه خاتم پيامبران و از جانشينى كه او سرور اوصياست پديد آورد.

پس فاطمه را آفريد تا حلقۀ رابط ميان دو نور ، نور نبى و نور وصى باشد ؟ ! همۀ اين احتمالات ممكن است. امّا نكته‌اى كه خوانندۀ پژوهشگر ، پس از بررسى دقيق و همه جانبۀ زندگى حضرت فاطمه زهرا عليها السلام بدان متوجّه مى‌شود آن است كه همان‌گونه كه خداوند مى‌خواست براى مردم رهبرانى از مردان قرار دهد ، اراده كرد كه رهبرى نيز از جنس زن براى آنان بيافريند ، تا براى زنان بهانه‌اى از تمسّك به تعاليم اسلام و نمونه‌ها و ارزشهاى والاى آن به شكل كلّى باقى نماند ، و نگويند : كسانى كه به اسلام تمسّك جُستند از مردان هستند نه از زنان ، و استعدادها و نيروهاى مردان بيش از زنان است.

بدين‌گونه خداوند در دعوت بندگان به سوى خويش به آنان لطف كرده است تا براى بهانه‌جويان و كسانى كه بخواهند خود را توجيه كنند ، عذر و بهانه‌اى

باقى نماند.

پس براى زنان الگو و نمونه‌اى قرار داد تا با آنان در مسئوليّتهاى عمومى همگون باشد ، آن چنان كه در كارهاى خانه مانند باردارى و زايمان و تربيت فرزندان و رتق و فتق امور منزل از قبيل پخت و پز ، نظافت و يا وظايف شرعى ، مانند حجاب و فرمانبرى از شوهر ، و كمى بهره در ميراث و شهادت دادن و چيزهاى ديگر همگون است.

پاره‌اى از مسئوليّتهاى فطرى و غير فطرى كه به زن اختصاص دارد ، باعث كناره‌گيرى برخى از زنان از فعاليت در امور دينى شده و موجبات سستى آنها را در انجام برخى از فرايض دينى فراهم آورده است. امّا از آنجا كه خداوند فاطمه عليها السلام را نمونۀ تمام فضايل و ارزشهاى انسانى قرار داده آن هم با مسئوليّتهاى خطيرى كه در آن اوضاع بحرانى برعهده داشت ، شايد بدين وسيله خواسته است بر تمام زنانى كه به بهانه اينكه از جنسِ ضعيف هستند ، و شانه از زير بار مسئوليّت خالى مى‌كنند ، حجّت را تمام كند.

بنابراين حكمت آفرينش فاطمه عليها السلام با اين خصوصيات و ويژگيها چيزى جدا از حكمت آفرينش پيامبران و اوليا و از جمله محمّد پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام نيست كه خداوند تمام آنها را با ويژگيهايى متفاوت از ساير مردم خلق كرده است.

آيا حكمت عصمت پيامبران و اوصيا ، و برترى آنان نسبت به ديگر مردمان ، بدين خاطر نبوده است كه آنان پيشوايى و امامت مردم را برعهده داشته باشند و مردم بايد آنان را الگوى زندگى خود قلمداد كنند ؟

حكمت آفرينش فاطمه نيز درميان زنان همين بوده است. بنابراين همان گونه كه پيامبران و اوصيا ، سروران مردانند ، فاطمه نيز سرور زنان جهان است.

جنبۀ ديگرِ زندگانى حضرت فاطمه مربوط به آياتى است كه دربارۀ او نازل

گشته و يا روايتهائى است كه از پيامبر دربارۀ او نقل شده است.

اينك جا دارد از خود بپرسيم چرا اين آيات و احاديث تنها در خصوص فاطمه نازل شده است و دربارۀ ديگر زنان و حتّى خواهران آن‌حضرت به مواردى از اين قبيل برخورد نمى‌كنيم ؟ !

پاسخ آن است كه اين آيات و احاديث بنابر مقياس دوّم كه پيش از اين ذكر شد ، وارد شده است. بدين معنى كه خداوند ، مقياس فضيلت و والايى افراد را در نزد خويش ، كردار شايسته قرار داده است بدون آنكه به عامل و جنسيت او توجّهى داشته باشد. فاطمه زهرا عليها السلام نيز از آنجا كه اين حقيقت را دريافته بود ، هيچ‌گاه درميان مردم به پيوند نسبى و سببى خود با رسول خدا صلى الله عليه و آله و على عليه السلام تكيّه نمى‌كرد و همچنين پيرو مقياس نخستى كه بدان اشاره كرديم ، در پيشگاه خداوند به اين رابطۀ خويش هم تكيّه نمى‌كرد ، بلكه خود شخصاً براى نيل به آن كمال عظيم مى‌كوشيد.

چنين تصوّر مى‌شد كه فاطمه به رابطۀ خويشاوندى خود با رسول خدا تكيّه كند امّا چنين نبود ، بلكه وى همواره به رابطۀ خود با خداوندى كه پيامبر را مبعوث كرده و به وى برترى و درخشندگى بخشيده بود ، اتكا مى‌كرد.

ما در صفحات بعد ، به گونه‌اى روشن‌تر بدين حقيقت اشاره خواهيم كرد.

ولادت سرور زنان بهشت

آن روز بيستم ماه جمادى الثانى بود و دو يا پنج سال از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله سپرى مى‌شد ، در آن هنگام دامنۀ جدايى و اختلاف ميان رسول خدا از يك سو و قريش از سوى ديگر ، روز به روز گسترش مى‌يافت. ثروت خديجه در راه نشر دعوت اسلام به مصرف مى‌رسيد و اينك از آن ثروت بى‌كران و تجارت گسترده چيز چندانى بر جاى نمانده بود. از اين رو خديجه از يك سو شتابان به سوى فقر

پيش مى‌رفت و از سوى ديگر ، به خاطر موضعگيريهاى سرسختانه‌اش در برابر انديشه‌هاى ارتجاعى كه ساير زنان قريش بدانها خوگرفته بودند و به دفاع از آن مى‌پرداختند ، تنها و بى‌كس شده بود. زيرا آنان او را رها ساختند و از رفت و آمد با او خوددارى كردند.

شكاف ميان مسلمانان و قريش روز به روز عميقتر مى‌شد. دشمنى و مخالفت قريش با پيامبر و احساس ضرورت انتقام ، اوضاع را بدتر از بد مى‌كرد.

در بيستمين روز از ماه جمادى الثانى ، خديجه به دنبال زنان قريش قاصدى فرستاد تا وى را به هنگام وضع حملش يارى رسانند. امّا آنان ، سرزنش‌كنان خواسته‌اش را رد كردند و كمك خود را از وى دريغ داشتند.

خديجه دل شكسته و غمگين نشست. چراكه در آن روزگار مرسوم بود كه زنانى را براى انجام چنين امورى استخدام كنند. همچنين از وجود زايشگاه و بيمارستان هم خبرى نبود.

بنابراين پيداست كه يك زن در چنين موقعيتى به كسى نياز دارد تا او را مدد برساند.

... او دل شكسته و افسرده بود و حقّ هم داشت. آيا مگر او تا ديروز سرور زنان قريش و بانوى حجاز نبود كه بازرگانى شمال و جنوب جزيرۀ عربستان بر ثروت و متاع تجارى او دور مى‌زد ؟ امّا از هنگامى كه او ثروتش را در راه خداوند انفاق كرده بود ، تنها و پريشان مانده بود و همان زنانى كه تا ديروز به خدمتكارى او مباهات مى‌كردند ، اكنون همگى از وى رخ برتافته بودند.

اينك جا دارد كه بپرسيم : از جلال خداوند و نيز از رحمت بى‌كرانۀ او چه انتظارى مى‌رفت تا در حقّ خديجه انجام دهد ؟ زيرا اگر او دعوت به اسلام را نمى‌پذيرفت و ثروتش را در راه نشر دين خدا صرف نمى‌كرد ، موقعيتش با آنچه كه اكنون در آن به سر مى‌برد ، بكُلى تفاوت مى‌يافت.

خداوند مريم عليها السلام را در چنين حالت مشابهى مخاطب ساخت و به او فرمود :

شاخه درخت خرما را تكان دهد تا برايش خرماى تازه فرو ريزد. خدايى كه ديوار كعبه را شكافت تا فاطمه بنت اسد كه موقعيتى مانند وضع فعلى خديجه داشت به درون خانه رود و على بن ابى طالب را به دنيا آورد ! !

براستى از كرم خداوند دَر چنين لحظه‌اى چه انتظارى مى‌رفت ؟ خديجه با همان افسردگى نشسته بود كه چهار زن بلند بالا و گندمگون به خانۀ او گام نهادند. يكى از آنان به وى گفت : « باك مدار و اندوه به خود را مده كه ما در كنار توييم و اينك آمده‌ايم تا وظيفه‌اى را كه زنان در چنين موقعيتى برعهده دارند ، به انجام رسانيم. سپس افزود : من ساره هستم همسر ابراهيم و اين آسيه دختر مزاحم است و اين يك ، مريم دختر عمران است و اين يكى نيز كلثم خواهر موسى ». آنگاه هر چهار تن به كمك خديجه شتافتند تا فاطمه عليها السلام به دنيا آمد.

فاطمه همين كه به دنيا آمد ، لب به سخن گشود و گفت :

« گواهى مى‌دهم بر اين كه جز خداوند يكتا معبود ديگرى نيست و پدرم رسول خدا سرور پيامبران و همسرم سرور اوصياست و پسرانم سروران پيامبر زادگانند ».

فاطمه زمانى چشم به جهان گشود كه پيامبر زندگى سراسر جهاد و مقاومت فكرى دشوارش را آغاز كرده بود. درهمين سالها بود كه پيامبر مورد خطاب وحى قرار مى‌گرفت و وحى به او فرمان مى‌داد تا دعوتش را آشكارا شروع كند و از زخم خارهاى خونينى كه در سر راهش مى‌رُست و گردنه‌هاى دشوارى كه پيش رويش رخ مى‌نمود ، هراس و خستگى به خود راه ندهد. در آن روزها ، پيامبر صلى الله عليه و آله سنگينى بار رسالت را بر دوش گرفته بود و نيروهاى ضلالت و گمراهى نيز متقابلاً دربرابر او قيام كرده بودند تا مگر كوششهاى او را بى‌ثمر سازند و به هر وسيله‌اى او را از دعوتش بازدارند.

فاطمه در چنين سالهاى بحرانى نشأت ونمو كرد. سالهايى كه هرچه

پيامبر صلى الله عليه و آله در فراخوانى مردم به سوى خدا بيشتر مى‌كوشيد ، دشمنانش نيز در شكنجه و رساندن آزار به يارانش بيشتر تلاش مى‌كردند.

فاطمه عليها السلام در رويداد غم‌انگيز شعب ابى طالب بار ديگر كودكانى كه قريش غذا را از آنان دريغ كرده بودند ، شركت داشت. آنان از گرسنگى بر خود مى‌پيچيدند درحالى كه گرگهاى درندۀ قريش در اطراف شعب پاسدارى مى‌دادند تا مبادا كسى براى مسلمانان غذا بياورد. پس از آنكه مسلمانان از غايلۀ شعب رهايى يافتند ، يك روز پيامبر سر به سجده گذارده بود ، امّا در همين حال افرادى از قريش به وى نزديك شدند و زهدان شتر بر سرش انداختند. فاطمه كه نظاره‌گر اين صحنه بود پيش آمد و زهدان را از سر پدر برگرفت و دور انداخت. اندوهى بسيار قلب فاطمه را در خود فرو گرفته بود.

فاطمه شاهد بود كه پدرش سفرى به طايف كرد تا مردم آن ديار را به سوى خداوند فرا خواند امّا هيچ كس به دعوت آن‌حضرت پاسخ نگفت.

فاطمه نظاره‌گر روزى بود كه مادرش خديجه عليها السلام پريشان حال در بستر مرگ مى‌غلتيد و واپسين نفسهايش را مى‌كشيد درحالى كه از مال دنيا هيچ نداشت. و اين همان خديجه‌اى بود كه قافله تجاريش كوهها و دره‌هاى حجاز را پُر مى‌ساخت امّا پس از پذيرش اسلام از آن همه مال و ثروت حتّى آن قدر نداشت تا براى خود كفنى تهيه كند.

آرى او فداكاريهاى مادرش خديجه را در راه دين خدا ديده بود. شاهد بود كه چگونه مادرش در اين راه از خود گذشتگى نشان مى‌داد و با تمام نيرو و توان خويش از دين دفاع مى‌كرد.

فاطمه از ديدن اين همه ايثار و فداكارى درس زندگى گرفت ، و ديدن اين صحنه‌ها ، در روح او مفاهيمى زنده و پويا پديد مى‌آورد و زندگى و تلاش را در وجدان درونى او جان مى‌بخشيد.

بار اندوه مرگ مادر ، همراه قهرمانيهاى او در دلش عجين مى‌گشت. خديجه براى او تنها يك مادر نبود بلكه او مادر فاطمه و مادر همه مردان و زنان با ايمان و مدافع حقّ بود و در راه دين با تمام تاب و توان خويش فداكارى مى‌كرد.

فاطمه در نخستين سالهاى حياتش با چنان امتحانات دشوارى روبرو شد كه در تاريخ ، كمتر كسى را مى‌توان از اين نظر با او همانند كرد.

فاطمه زهرا همگام با نهضت اسلامى رشد مى‌كرد و خود در قلب معركه بود. زيرا او دختر رهبر اين معركه ، يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله ، بود. بنابراين او نيز همگام با اين درگيرى حركت مى‌كرد و بر طبق معيارهاى آن مى‌زيست.

در زمانى كه فاطمه زهرا در مكّه مى‌زيست ، تاريخ از رويدادها و حوادثى كه مستقيماً با فاطمه سر و كار داشته ، سخنى به ميان نياورده است. امّا مطمئنيم كه زندگى وى در مكّه ، بدون آزار و اذيّت سپرى نشده است. خودخواهى قريشيان كافر تا آن اندازه رسيده بود كه خانوادۀ پيامبر را نيز مورد آزار و اذيّت قرار مى‌دهند همان گونه كه خانوادۀ ديگر مسلمانان را شكنجه و اذيّت مى‌كردند.

بنابراين مى‌توان به جرأت گفت كه آن‌حضرت نيز بارها و بارها از سوى قريش مورد آزار قرار گرفت و زندگى‌اش از حوادث ناگوار خالى نبوده است. بعلاوۀ اين آزارها كه مستقيماً خود او را مورد هدف قرار مى‌داده است بايد از آزارهايى كه غير مستقيم او را تحت فشار قرار مى‌داده نيز ياد كنيم. چرا كه هر صدمه و گزندى كه به پيامبر مى‌رسيد ، تأثير بيشترى در جان فاطمه مى‌نهاد.

هنگامى كه خانه پيامبر صلى الله عليه و آله به محاصره درآمده و كفار مى‌خواستند حضرتش را به قتل رسانند ، فاطمه ناظر بر اين ماجرا بود.

همچنين هنگامى كه پيامبر به سوى مدينه مهاجرت كرد ، فاطمه ناظر بر اين جدايى بود و تلخى فراق را به خوبى احساس مى‌كرد و نيز هنگامى كه امام على

از جانب پيامبر فرمان يافت تا با بقيه خانوادۀ پيامبر يعنى فواطم ⁽¹⁾

ميان امام على و اين گروه نبردى سخت روى داد و امام پس از آنكه صدماتى بر آنها وارد كرد آنان را فرارى داد. فاطمه عليها السلام در اين روز نيز درهمان كاروانى جاى داشت كه از سوى دشمن مورد حمله قرار گرفته بود.

پيامبر اكرم نيز در بيرون از شهر مدينه ، چشم به راه ورود فاطمه و امام بود و تا اينان به او ملحق نشدند به داخل شهر گام ننهاد.

فاطمه در مدينه نيز شاهد رويدادهاى بزرگى بود و بدين ترتيب شخصيتش هر روز پرداخته‌تر و كاملتر مى‌شد. در جنگ احُد كه نبرد به زيان مسلمانان در جريان بود ، فاطمه زهرا نيز شركت داشت و با خاكستر حصير سوخته جراحت پدرش را مرهم نهاد و شمشيرهاى پيامبر و جانشين او را شست و پاكيزه كرد.

يكى ديگر از رويدادهاى جالبِ توجّه زندگى فاطمه زهرا عليها السلام ، ازدواج اوست. كه بُعد بزرگى از زندگى او را دربر مى‌گيرد.

در واقع ازدواج فاطمه يك ازدواج تمام عيار ، مطابق با ارزشهاى اسلامى بود. از اين رو اين پيوند به عنوان نمونه‌اى از يك ازدواج ايده‌آل مورد توجه قرار گرفت.

در فقه اسلامى ، شيوۀ ازدواج فاطمه به عنوان سنّت مستحب قلمداد شده).

است. چرا كه اين ازدواج صورت مجسمى از تعاليم گرانبهاى اسلامى است. اينك بجاست به فراخور اين كتاب به شرح قسمتهايى حساس از اين پيوند مبارك بپردازيم.

اوّل : خواستگارى

مراسم ازدواج به سادگى و بدون هيچ افراط و تفريطى برگزار شد. در حقيقت مفهوم ازدواج اسلامى مفهومى است برخاسته از واقعيت و طبيعت آن. ازدواج پديده‌اى است فطرى كه براى ادامه حيات و بقاى نسل انسان در وجود او تعبيه شده است.

در واقع اسلام نيز ازدواج را بدين گونه مى‌خواهد و دستوراتى متناسب با چنين ازدواجى صادر كرده است. از اين رو به بسيارى از تشريفات بى‌فايده ديگرى كه در برخى از كشورهاى اسلامى ديده مى‌شود هيچ نيازى نيست.

معمولاً ازدواج با خواستگارى از سوى مرد آغاز مى‌شده. آن هم از زنى كه از جهت حسب و نسب ، مورد علاقۀ او قرار مى‌گرفته است. و بستگان زن نيز دربارۀ مرد تحقيق مى‌كردند و اگر او را شايسته مى‌يافتند مهريه ساده‌اى تعيين مى‌كردند و دخترشان را بدون تشريفات و رفت و آمدها ، به ازدواج مرد درمى‌آورند و از تشكيل جلسات طولانى و بدون فايده خوددارى مى‌كردند. كه گويى اينك ازدواج به مثابۀ تعيين روابط بين‌المللى ميان ملّتها درآمده است ، كه در برخى از كشورها هم‌اكنون نيز اين رفتار و طرز فكر ديده مى‌شود.

براى همين است كه مى‌بينيم اميرمؤمنان ، على عليه السلام خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌آيد ، سلام مى‌كند و در جاى خود قرار مى‌گيرد. پيامبر علّت آمدنش را جويا مى‌شود و حضرت امير موضوع ازدواج با فاطمه را مطرح مى‌كند و پيامبر با خوشرويى تمام از پيشنهاد او استقبال مى‌كند.

دوّم : قبول پيشنهاد خواستگارى

پيامبر پيشنهاد على را به طور قطعى نمى‌پذيرد ، مگر پس از آنكه اين پيشنهاد را براى فاطمه با تفاصيل آن عرضه كند. آن‌حضرت از سوابق على و فضايل و مناقب او مى‌گويد و فاطمه نيز سكوت مى‌كند و بدين ترتيب رضايت خويش را اعلام مى‌دارد.

پيامبر صلى الله عليه و آله با ديدن سكوت فاطمه زهرا مى‌فرمايد : اللّٰه اكبر ، سكوت فاطمه نشان رضايت او به اين پيوند است.

اسلام زن را انسانى صاحب كرامت به شمار مى‌آورد كه حق دارد سرنوشت خود را برگزيند. اگرچه پدر نيز اين حق را دارد كه در انتخاب همسر با دخترش مشورت كند چراكه او خير و صلاح دخترش را بهتر مى‌داند.

ولى اگر پدر بخواهد در اين باره زور پيشه كند و يا در استفاده از اين حق افراط روا دارد ، در چنين حالتى شرع مقدّس قدرتش را محدود مى‌سازد ، حق انتخاب را تماماً برعهدۀ خود زن مى‌سپارد. بدين‌گونه از افراط و تفريط جلوگيرى مى‌كند و بنابراين اسلام با شيوۀ اروپايى و غربى كه زن را از خانواده‌اش جدا مى‌كند و حق انتخاب شوهر را تنها به دست او مى‌سپارد ، به هيچ وجه هماهنگى و موافقت ندارد.

از طرفى شيوۀ اسلامى در اين باره با روش ازدواج در روزگار جاهليّت كه زن را به مثابه كالايى مورد خريد و فروش قرار مى‌داد ، هيچ گونه سازگارى ندارد.

سوّم : برابرى

فاطمه در همان هنگامى كه مسلمانان توانسته بودند با نيرومندترين دشمن خود يعنى قريش ، در جزيرة العرب به رويارويى برخيزند ، به سن و سال زنان

رسيده بود. مردان مسلمان هريك مى‌خواستند در ازدواج با فاطمه دختر پيامبر بر يكديگر سبقت جويند تا بدين ترتيب به اين شرافت نايل آيند. در آن هنگام فضايل و مناقب و پاكدامنى و آزرم و حكمت و تقوا و اجتهاد و دانش و معرفت آن‌حضرت ، زبانزد همگان بود. امّا از سوى ديگر مسلمانان از ميزان علاقۀ وافر پيامبر اكرم به دخترش آگاهى داشتند از اين رو بسيارى از توانگران و بزرگان او را از پيامبر خواستگارى مى‌كردند امّا پيامبر اسلام آنان را با ظرافت رد مى‌كرد چرا كه آنان را شايستۀ ازدواج با فاطمه و همتا و برابر با آن‌حضرت نمى‌دانست. مضافا برآنكه پيامبر از طريق وحى ، آگاهى يافته بود كه فاطمه ، اين زن بافضيلت و معصوم در اسلام ، كسى كه قرار است نسل پيامبر و تبار اوصيا و جانشينانش از او باشد ، بايد با مردى كه خداوند سبحان او را برگزيده است ، پيمان زناشويى ببندد.

از اين رو آن‌حضرت به هركس كه براى خواستگارى فاطمه به او رجوع مى‌كرد ، مى‌فرمود : من در اين باره منتظر فرمان خداوند هستم. امّا هنگامى كه على به همين منظور نزد پيامبر آمد و خواسته‌اش را مطرح كرد پيامبر صلى الله عليه و آله به وى فرمود : جبرئيل پيش از وى نزد آن‌حضرت آمده و به وى گفته بود كه خداوند تعالىٰ ، فاطمه را در آسمان به همسرى على درآورده و فرشتگان را بر آن گواه گرفته است.

تمام اينها براى آن بود كه حضرت امير پس از پيامبر صلى الله عليه و آله بهترين زمينيان بود و پيامبر و فاطمه نيز اين نكته را بخوبى مى‌دانستند. على عليه السلام تنها همسر شايسته فاطمه بود.

در اسلام نيز روا نيست كه پدر دخترش را به مردى كه همشأن او نيست ، به همسرى درآورد. در اين باره مى‌توان به حديثى كه از امام صادق عليه السلام روايت شده ، استناد جُست. آن‌حضرت فرموده است :

« اگر خداوند امير مؤمنان عليه السلام را براى فاطمه نيافريده بود ، از آدم تا پايين‌تر از وى همتايى براى فاطمه بر روى زمين وجود نداشت » ⁽¹⁾.

چهارم : مهريه و جهيزيه

اگر انسان در زندگى دنيا بيشتر به تشريفات توجّه داشته باشد ، دردسر و مشكلاتش هم افزونتر خواهد شد. حال آنكه ساده زيستن و زهد در زندگى ، موجب آسودگى و راحتى است. اميرمؤمنان نيز در حديثى كه از اوصاف پرهيزكاران سخن مى‌گويد ، به همين نكته اشاره كرده و فرموده است :

« پرهيزكاران لذّت زهد دنيا را هم در اين دنيا چشيده‌اند » ⁽²⁾.

ساده زيستن و زهد ، بخصوص درنظر رهبران و بالاخص در نزد ائمه و راهنمايان ربّانى از اهمّيّت بيشترى برخوردار است.

شايد سادگى مَهر بانوى زنان و نيز لوازم خانه‌اش ، به اضافه زهد در مراتب دنيا ، بيشتر به هدف ساده برگزار كردن مراسم زناشويى انجام گرفته باشد تا به عنوان نمونه‌اى براى ازدواجهاى اسلامى همواره پيش روى مسلمانان قرار داشته باشد و چرا اينگونه نباشد ؟ كه او فاطمه دختر محمّد بن عبداللّٰه صلى الله عليه و آله ، رسول خدا بود و شوهرش سرور اوصيا ، على امير مؤمنان عليه السلام. پس بايد كه ازدواج او به عنوان الگو و نمونه قلمداد شود.

امامان معصوم نيز ، عملاً در ازدواجهاى خود از اين نمونه پيروى كردند و خود را حتّى ملزم به رعايت « مهر السنّه » ، يعنى همان بهاى مهريه‌اى كه على عليه السلام به فاطمه عليها السلام پرداخت ، مى‌كردند.7.

مهر حضرت زهرا 480 و يا بنابر بعضى روايات 500 درهم بود. همچنين جهيزيه‌اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را براى فاطمه تدارك ديد ، عبارت بود از :

امام عليه السلام نيز خانۀ خود را مهيا كرد. بدين ترتيب كه كف خانه را با ريگهاى نرم فرش كرد و چوب درازى به دو طرف ديوار آويخت تا از آن به عنوان رخت آويز استفاده شود و داخل اتاق را نيز با پوست گوسفند فرش كرد و تنها يك بالش از ليف خرما در خانه قرار داد.

پنجم : خطبۀ عقد

رسول خدا به امام على فرمود : برخيز و براى خود خطبه بخوان : اميرمؤمنان فرمود :

« سپاس خدايى را كه به ستايشگرانش نزديك شد و به خواستارانش قريب گشت و بهشت را به كسانى كه از او پروا پيشه كنند ، وعده فرمود و كسانى را كه نافرمانى‌اش كنند با آتش بيم داد. او را بر نيكيهاى ديرينه و نعمتهايش سپاس مى‌نهم. سپاس كسى كه مى‌داند او ( خداى ) آفريننده و پديد آرنده و ميراننده و زنده كنندۀ اوست و از بديهايش پرسنده. از او يارى مى‌جوييم و هدايت مى‌خواهيم و بدو ايمان مى‌آوريم و از وى كفايت مى‌طلبيم ».

« و شهادت مى‌دهيم كه جز خداى يگانه هيچ معبودى نيست. يكتاست و شريكى ندارد. شهادتى كه در اندازۀ او باشد و خشنودش سازد و نيز شهادت مى‌دهيم كه محمّد بنده و رسول خداست ، درود خدا بر او ، و بر دودمانش باد. درودى كه او را نيك آيد و بهره‌مندش سازد و او را بالا برد و برگزيندش. اين رسول خداست كه دخترش فاطمه را به پانصد درهم ( مهر ) به همسرى من داد. از او بپرسيد و حضرتش را گواه گيريد ».

آنگاه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : « من دخترم فاطمه را براساس آنچه خداوند مهربان او را با تو تزويج كرده ، به همسرى تو دادم و به خشنودى خداوند راضى

و خشنودم. تو نيك داماد و نيك يارى هستى و خشنودى خداوند براى تو كافى است ».

سپس رسول خدا فرمود تا طبقى از خرماى نورس يا رسيده درميان آورند و آن را تقسيم كنند.

در اين باره حديث ديگرى از زبان امير مؤمنان نقل شده كه در سطور بعد براى بيان اهميّت اين پيوند در اسلام ، آن رابازگو خواهيم كرد. از جمله دلايل اهمّيّت اين ازدواج آن است كه ما در كتابهاى تاريخ و حديث به بخش بزرگى بر مى‌خوريم كه به تفصيل يا اختصار موضوع ازدواج على با فاطمه را مطرح كرده‌اند. اين امر خود نشانگر اهتمام مسلمانان صدر اسلام به اين امر بوده است.

حديثى كه در اين باره روايت شده ، منقول از ضحّاك بن مزاحم است كه گفته : از على بن ابى طالب شنيدم كه مى‌فرمود : ابوبكر و عمر نزد من آمدند و گفتند : چه مى‌شود كه نزد رسول خدا بروى و دربارۀ فاطمه با او سخن بگويى ؟

من نزد آن‌حضرت رفتم. چون پيامبر مرا ديد ، خنديد و آنگاه فرمود : ابوالحسن براى چه آمده‌اى ؟ چه مى‌خواهى ؟

من از خويشاوندى و پيشگامى خود در اسلام نيز و از يارى و جهاد خويش در ركاب آن‌حضرت ، سخن گفتم. آن‌حضرت در پاسخ فرمود : راست گفتى و بهتر از آنى كه گفتى.

گفتم : اى رسول خدا آيا فاطمه را به همسرى من مى‌دهى ؟

او فرمود : على ! پيش از تو نيز كسان ديگرى از او خواستگارى كرده‌اند و چون من خواستگارى آنان را با فاطمه درميان نهادم ، آثار نارضايتى در چهره‌اش نمايان شد. امّا اينك تو اينجا بمان تا من دوباره به سويت بازگردم ⁽¹⁾.1.

پيامبر صلى الله عليه و آله به اتاق فاطمه رفت. فاطمه برخاست و رداى پيامبر را ستاند و كفشهايش را به در آورد و آب وضو براى آن‌حضرت مهيّا كرد و به دست خويش پاهايش را شُست و آنگاه بر جاى خود نشست ، پيامبر به او فرمود : اى فاطمه ؟ پاسخ داد : بلى چه فرمايشى دارى اى رسول خدا ؟

پيامبر فرمود : على بن ابى طالب كسى است كه تو بخوبى از قرابت و فضيلت و اسلام او آگاهى دارى و من نيز از خداوند خواسته‌ام كه تو را به همسرى بهترين و محبوبترين خلقش درآورد. او از تو خواستگارى كرده است. در اين باره چه نظرى دارى ؟

فاطمه خاموش ماند امّا چهره‌اش را برنگرداند و رسول خدا نيز در سيمايش نشان ناخرسندى نديد. پس برخاست و گفت : اللّٰه اكبر. سكوت او دليل بر موافقت اوست.

پس جبرئيل عليه السلام به نزد آن‌حضرت آمد و گفت : اى محمّد ، فاطمه را به همسرى على بن ابى طالب ده كه خداوند او را براى على بن ابى طالب پسنديده و على را نيز براى فاطمه.

على فرمود : آنگاه پيامبر فاطمه را به‌ازدواج من درآورد. و نزد من آمد و دستم را گرفت و فرمود : « برخيز به نام خدا و بگو :

عَلىٰ بَرَكِةِ اللّٰهِ وَمٰا شٰاءَ اللّٰهُ لاٰ قُوَّةَ إِلّاٰ بِاللّٰهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ ».

آنگاه مرا آورد و در كنار فاطمه نشانيد و فرمود :

« خدايا اين دو محبوبترين خلقِ تو در نزد منند پس آنان را دوست بدار و به فرزندانشان بركت ده و از سوى خود نگاهبانى برايشان بگمار و من اين دو و فرزندانشان را از شر شيطان رانده شده ، در پناه تو مى‌گيرم » ⁽¹⁾.1.

ششم : زفاف

فاطمه زهرا بر اشتر سياه و سپيد پدرش نشست. زنان پيامبر اطراف اشتر را گرفته بودند و اشعار شاد مى‌خواندند. سلمان نيز افسار اشتر را به دست گرفته بود و پيامبر خود پيشاپيش اشتر و درميان جوانان بنى هاشم كه شمشيرهاى آخته به دست داشتند ، حركت مى‌كرد. جوانان بنى هاشم با اين حركت در واقع مى‌خواستند بگويند كه ما از عرض و ناموس خود پاسدارى مى‌كنيم.

آرى ، آن شب جشن عروسى برپا بود و اين جشن با اشعارى كه زنان پيامبر مى‌خواندند و ديگر زنان آنها را تكرار مى‌كردند ، شكوه خاصى به خود گرفته بود.

ام سلمه مى‌خواند :

عايشه نيز اين اشعار را مى‌خواند :

پس از آنكه فاطمه به خانه على رسيد ، پيامبر صلى الله عليه و آله پيش رفت و دست فاطمه را گرفت و درميان دستان على نهاد و پيش از آنكه چنين كند ، با سخنان گرم و نورانى خود ، بذر عشق و محبّت را درميان آنان كاشت و از هريك از آنان تعريف و تمجيد كرد.

فاطمه زهرا عليها السلام از آغاز سال دوّم هجرت ، به زندگى تازه‌اى گام نهاد. او پيش از اين بمدّت 9 سال به عنوان دخترى نمونه در خانه پدرش مطرح بود و اينك مى‌خواست زندگى زناشويى خويش را آغاز كند. آرى او مى‌رفت تا سنگ بناى نخستين خانوادۀ نمونه را در جامعه اسلامى بنيان نهد تا جهان مفهوم زندگى هدفدار را در پرتو تعاليم اسلامى بشناسد.

اينك به مثالهايى از اين خانوادۀ نمونه كه فاطمه با همكارى على عليه السلام و با وحيى كه از جانب خدا به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌شد ، آن را بنيان نهاده بود اشاره مى‌كنيم :

1 - محبّت و دوستى عميق : آنچه اين دو را به هم پيوند مى‌داد ، عشق

و محبّتى بود كه از ايمان هريك از آنان به ويژگيها و مناقب ديگرى نشأت مى‌گرفت.

فاطمه ، على را به عنوان سرور اوصيا و پدر نوه‌هاى پيامبر و برترين مردم پس از آن‌حضرت و صاحب مقامى والا و بزرگ در نزد خداوند مى‌دانست. از اين رو به او بسيار عشق مى‌ورزيد. على عليه السلام نيز از بزرگى و عظمت فاطمه آگاه بود و مى‌دانست كه او سرور زنان جهان و مادر نوه‌هاى پيامبر است و شفاعتش در بارگاه خداوند مقبول واقع مى‌شود. به اين دلايل بود كه اميرمؤمنان هم او را بسيار دوست مى‌داشت.

2 - همكارى در عمل : فاطمه زهرا در انجام مسئوليّتهاى داخل خانه سُستى نمى‌ورزيد چنان كه حضرت امير نيز در انجام وظايف مربوط به خودش كوتاهى نشان نمى‌داد. پيامبر اكرم هم وظايف را از روز نخست بدين گونه تقسيم كرد :

الف - على بايد خانه را بروبد و آب بياورد علاوه بر آنكه دادن نفقه هم از وظايف اوست.

ب - فاطمه بايد آرد فراهم آرَد و خيمر درست كند و نان پزد و تربيت فرزندان و رتق و فتق امور آنان را برعهده گيرد.

در حديثى از ابوجعفر عليه السلام نقل شده است كه فرمود :

« فاطمه به على قول داد كه كارهاى خانه را انجام دهد و خمير درست كند و نان پزد و خانه را بروبد و على هم به او قول داد كه كارهاى بيرون از خانه را انجام دهد وهيزم آورد و مواد خوراكى را تهيه كند. روزى امام به فاطمه گفت : اى فاطمه آيا چيزى دارى ؟ فاطمه گفت : سوگند به آنكه حقّ تو را بزرگ داشت ، سه روز است كه چيزى نداريم تا تو را بدان مهمان كنم. على عليه السلام پرسيد : پس چرا به من نگفتى ؟ فاطمه گفت : « رسول خدا صلى الله عليه و آله مرا نهى كرد از اين كه چيزى از تو بخواهم بلكه به من سفارش كرد كه از پسر عمويت چيزى مخواه. اگر چيزى آورد كه هيچ وگرنه از او تقاضايى مكن ». انجام اين وظايف ،

رنج و زحمت فراوانى براى فاطمه زهرا ايجاد كرده بود چنانكه روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله به منزل فاطمه وارد شد و ديد كه كار زياد ، على و فاطمه را خسته كرده است. پس پرسيد :

كدام يك از شما بيشتر خسته‌ايد ؟ على پاسخ داد : فاطمه.

آنگاه پيامبر فاطمه را از ادامۀ كار منع كرد و خود به جاى او مشغول كار شد.

مسلمانان در يكى از جنگها ، غنايم بسيارى به دست آورده بودند از اين رو فاطمه زهرا به حضور پيامبر اكرم رسيد و از آن‌حضرت خواست تا خادمه‌اى به عنوان سهم وى از غنيمت به او دهد كه او را در كارها و وظايف خانه كه برايش بخصوص در زمان غيبت اميرمؤمنان و شركت آن‌حضرت در جنگها سنگين مى‌شد ، كمك كند.

از امام على عليه السلام روايت شده است كه به مردى از بنى سعد فرمود : آيا دربارۀ خود و فاطمه نكته‌اى برايت بازگويم ؟ فاطمه در خانۀ من بود. او از تمام كسان پيامبر صلى الله عليه و آله در نزد آن‌حضرت عزيزتر و محبوبتر بود. او آن قدر با مشك آب آورده بود كه سينه‌اش از اين بابت مجروح شده بود و آنقدر به دست خود آسياب كرده بود كه دستانش خشن شده بود و خانه را آنقدر رُفته بود كه لباسهايش خاك آلوده شده بود و آنقدر زير ديگ را روشن كرده بود كه جامه‌هايش چرك و دودآلود شده بود و به همين خاطر بسيار لاغر و نزار گشته بود ⁽¹⁾.

چون فاطمه زهرا از پيامبر خواستار كنيزى شد تا او را در كارهاى خانه كمك كند ، آن‌حضرت به وى فرمود : من به تو چيزى مى‌آموزم كه بيشتر از كنيز به حال تو سودمند است.

فاطمه پرسيد : پدر ! آن چيست ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : چون از نماز فراغ يافتى پيش از آنكه به چپ و راست خود2.

بنگرى 34 مرتبه بگو اللّٰه اكبر و 33 مرتبه بگو الحمد للّٰه‌و 33 مرتبه هم بگو سبحان اللّٰه.

چون ، چنين كنى خداوند نيرو و نشاط به تو عنايت كند. آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله به او نگريست و فرمود : آيا بدين خرسندى ؟

فاطمه پاسخ داد : آرى اى رسول خدا ، خرسندم.

اين همان تسبيح مشهور به « تسبيح الزهرا » است كه بيشتر شيعيان پس از خواندن نماز ، خود را به انجام آن ملزم مى‌دانند.

اين است شخصيت آن زن درخشانى كه فاطمه زهرا عليها السلام آن را براى ما به نمايش مى‌گذارد. او نشان مى‌دهد كه چگونه يك زن بايد مشكلات را تحمّل كند و به درجات والايى كه خداوند براى او درنظر گرفته برسد بى‌آنكه بدانچه از دنياى فانى از كف او مى‌رود ، توجّه نشان دهد.

بنابر برخى از روايات ، چون آيۀ زير نازل شد كه فرمود :

وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِن رَّبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُل لَّهُمْ قَوْلاً مَّيْسُوراً ⁽¹⁾.

« چون از ايشان ( يعنى از خويشان و دخترت فاطمه ) به خاطر رحمت پروردگارت كه بدان اميدوارى ، روى گرداندى بديشان سخنى نرم و خوش بگو ».

پيامبر صلى الله عليه و آله خدمتكارى را بنام « فضه » را براى خدمت به دخترش به نزد وى فرستاد.

فاطمه نمى‌خواست با او رفتارى مانند رفتار زنان عرب داشته باشد آنان به خدمتكار خود امر و نهى مى‌كردند و خدمتكارشان جز اطاعت از فرمانهاى آنها چارۀ ديگرى نداشت. امّا فاطمه هرگز چنين نكرد بلكه بدون آنكه ميان خود و فضه امتيازى قائل شود ، روزهايى را بين خود و فضه تقسيم كرد.

3 - فاطمه زهرا زندگى و غذاى ناگوار و لباس درشت بافت و خشن را تحمّل مى‌كرد و تنها خدا و روز قيامت را درنظر مى‌آورد. در حديثى از سويد بن غفله8.

آمده است كه گفت : على عليه السلام به پيشامدى سخت گرفتار شد. فاطمه به نزد پيامبر صلى الله عليه و آله رفت و در زد. رسول خدا فرمود : من احساس مى‌كنم محبوبم بر در ايستاده است. اى أم ايمن برخيز و بنگر. پس أم ايمن در را گشود ، فاطمه به خانه پيامبر قدم نهاد. پيامبر خطاب به او فرمود : تاكنون در چنين هنگامى نزد ما نمى‌آمدى ؟ ! فاطمه گفت : اى رسول خدا خوراك فرشتگان در نزد خداى چيست ؟ پيامبر فرمود : حمد و ثناى خداست. پس فاطمه عرض كرد : خوراك ما چيست ؟ پيامبر فرمود :

سوگند به آنكه جانم به دست اوست. در خانۀ آل محمّد يك ماه است كه آتشى برافروخته نشده. اينك پنج كلمه كه جبرئيل به من آموخته است ، به تو ياد مى‌دهم. فاطمه گفت : اى رسول خدا اين پنج كلمه كدام است ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود :

« يٰا رَبَّ الْأَوَّلٖينَ وَالْآخِرٖينَ ، يٰا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتٖينِ وَيٰا ر ٰاحِمَ الْمَسٰاكٖينِ وَيٰا أَرْحَمَ الْرّٰاحِمٖينَ ».

فاطمه بازگشت. همين كه چشم على به او افتاد ، گفت : مادر و پدرم به فدايت. اى فاطمه چه خبرى آوردى ؟ گفت : براى كارى دنيايى رفتم و براى آخرت بازگشتم. على به او فرمود : آنچه پيش روى دارى بهتر است ، آنچه پيش روى دارى بهتر است.

از امام جعفر صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود :

فاطمه عليها السلام نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله از على عليه السلام شكايت كرد و گفت : اى رسول خدا على از روزى خود چيزى برجاى نمى‌گذارد مگر آنكه آن را درميان بيچارگان پخش كند. پيامبر به او فرمود : اى فاطمه آيا مرا دربارۀ برادرم و پسر عمويم خشمگين مى‌سازى ؟ همانا خشم على خشم من و خشم من خشم خداى عز وجل است ⁽¹⁾.3.

فاطمه زهرا از زمان ازدواج تا هنگام وفاتش به عنوان واسطۀ ميان رسول خدا و زنان مسلمان در مسائل شرعى بود. بدين ترتيب كه زنانى كه در مسائل شرعى دچار اشكال مى‌شدند ، نزد فاطمه مى‌آمدند و مسائل خود را از او مى‌پرسيدند و آن‌حضرت اشكالات آنان را برطرف مى‌كرد و فرهنگ وحى را به آنان مى‌آموخت و آنان را از معرفت سيراب مى‌كرد.

آن‌حضرت همچنين در برخى از سفرهاى مهم شركت جست و انجام برخى از امور را برعهده داشت. علاوه بر اين او در فتح مكّه نيز حضور داشت و به امور شخصى پدر و شوهرش رسيدگى مى‌كرد تا آنان بتوانند براى وظايف مهمى كه برعهده داشتند ، از فرصتها بهتر استفاده كنند.

جايگاه حضرت فاطمۀ زهرا عليها السلام

زمخشرى در كشاف هنگام ذكر ماجراى زكريا و مريم عليهما السلام نقل كرده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در هنگام قحط سالى ، به گرسنگى مبتلا شد. حضرت فاطمه عليها السلام دو قرص نان و پاره‌اى گوشت براى آن‌حضرت ، تحفه برد و وى را بر خود مقدّم داشت. امّا آن‌حضرت طبق را به خود فاطمه بازپس داد و فرمود : آن را بگير. آنگاه روپوش روى طبق را برگرفت.

طبق پر از گوشت و نان بود. فاطمه با ديدن اين صحنه شگفت‌زده شد و پى‌برد كه اين نان و گوشت از جانب خداوند فرستاده شده است. پيامبر به فاطمه فرمود : اين نان و گوشت از كجا آمده است ؟ فاطمه پاسخ داد : از سوى خدا كه او هركه را خواهد بى‌حساب ، روزى دهد. پيامبر فرمود : سپاس خدايى را كه تو را مانند بانوى زنان بنى اسرائيل قرار داد. سپس آن‌حضرت ، على بن ابى طالب و حسن و حسين و اهل بيتش را جمع كرد و همگى از آن غذا خوردند و سير شدند. امّا از غذا ، هيچ كاسته نشده بود و فاطمه باقيماندۀ غذا را به همسايگان خويش بخشيد.

ترمذى در صحيح از صبيح غلام امّ سلمه و زيد بن ارقم نقل كرده است كه گفتند :

پيامبر صلى الله عليه و آله به على و فاطمه و حسن و حسين فرمود : « من با دشمن شما

دشمن و با دوستان شما دوست هستم ».

ابن خالويه در كتاب « آل » در حديثى كه آن را از امام رضا و او از پدرانش از اميرمؤمنان نقل كرده ، آورده است كه آن‌حضرت فرمود : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : « چون روز قيامت فرا رسد ، منادى از دل عرش آواز دهد كه اى خلايق ! ديدگان خود را بربنديد تا فاطمه دختر محمّد ، عبور كند ».

همچنين در روايت ديگرى آمده است كه آن منادى بانگ مى‌زند كه : « اى جماعت ! سر به زير افكنيد و چشم فرو بنديد تا فاطمه از پل صراط بگذرد. آنگاه آن‌حضرت درحالى كه هفتاد هزار كنيز از حور العين بهشت او را همراهى مى‌كنند ، از پل مى‌گذرد ».

بخارى در صحيح به سند خود روايت كرده است كه پيامبر اكرم فرمود : « فاطمه پارۀ تن من است. هركه او را خشمگين سازد به تحقيق مرا خشمگين ساخته است ».

بسيارى از دانشمندان اهل حديث ، از شيعه و سنى ، اين مضمون را با اسناد صحيح و روايتهاى صريح نقل كرده‌اند. تا آنجا كه برخى بدين روايت ، با اعتمادى تمام استشهاد كرده‌اند. يكى از اينان ابوالفرج اصفهانى است. وى روايت مى‌كند كه : عبداللّٰه بن حسن مثنى فرزند امام حسن مجتبى عليه السلام بر عمر بن عبدالعزيز وارد شد. عبداللّٰه در آن هنگام جوان بود و از وقار و هيبتى خاص برخوردار. عمر او را در صدر مجلس نشانيد ، مورد احترام قرار داد و نيازش را برآورده ساخت. از علّت كار عمر در اين خصوص پرسش كردند. وى پاسخ داد : يكى از معتمدانم خبرى از رسول خدا برايم نقل كرد آن چنانكه گويى خود آن را از دهان آن‌حضرت شنيده‌ام. پيامبر فرمود : فاطمه پاره تن من است. آنچه او را شادمان مى‌كند مرا نيز خوشحال مى‌سازد و آنچه وى را خشمگين مى‌كند مرا نيز به خشم آورد. اين عبداللّٰه هم پاره‌اى از پارۀ تن رسول خداست.

ابن سعد و ابن مثنى از حضرت امير نقل كرده‌اند كه گفت : رسول خدا فرمود : « اى فاطمه خداوند از خشم تو خشمگين و از خشنودى تو خشنود مى‌شود ».

ابونعيم احمد بن عبداللّٰه اصفهانى به سند خود از مسروق از عايشه نقل كرده است كه گفت : به هنگام بيمارى رسول خدا صلى الله عليه و آله ، كه به رحلت وى منجر شد بر بالين آن‌حضرت بوديم كه فاطمه وارد شد. راه رفتنش بى هيچ كم و كاستى به راه رفتن پيامبر مى‌ماند. چون پيامبر فاطمه را ديد فرمود : « دخترم خوش آمدى » آنگاه وى را در سمت راست يا چپ خود نشانيد. سپس رازى را با وى درميان نهاد. فاطمه گريست. درميان زنان پيامبر من به سخن درآمدم و گفتم : رسول خدا از ميان ما همه تو را براى رازگويى برگزيد آنگاه تو مى‌گريى ؟ !

سپس رسول خدا راز ديگرى با فاطمه درميان نهاد. اين بار فاطمه خنديد. عايشه در اين باره از فاطمه پرسش كرد. امّا آن‌حضرت گفت : من راز رسول خدا را برملا نمى‌كنم. چون پيامبر درگذشت عايشه دوباره از آن رازى كه پيامبر صلى الله عليه و آله با فاطمه درميان گذارده بود ، از وى سؤال كرد. فاطمه پاسخ داد : امّا گريه‌ام بدين خاطر بود كه رسول خدا به من فرمود :

جبرئيل در هرسال يك بار قرآن را بر من عرضه مى‌داشت امّا امسال آن را دو بار عرضه كرد و علّت اين امر را جز نزديك شدن مرگم نمى‌دانم. من از شنيدن اين سخن گريستم آنگاه پيامبر به من فرمود : از خدا بترس و شكيبا باش كه من براى تو سَلَف نيكويى هستم. سپس فرمود : اى فاطمه آيا دوست ندارى كه سرور زنان جهان و بانوى اين امّت باشى ؟ در اين هنگام بود كه خنديدم.

دانشمندان حديث اين روايت را با سندهاى بسيار و نيز مَتنى يكسان يا دست كم با اندكى تفاوت نقل كرده‌اند.

مؤلّف كتاب « الاستيعاب » به سند خود از ابن عبّاس نقل كرده است كه

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : « سرور زنان بهشت ، مريم و پس از او فاطمه دختر محمّد و سپس خديجه و سپس آسيه همسر فرعون مى‌باشند ».

ابن صباغ مالكى در فصول المهمه از بخارى و مسلم و ترمذى نقل كرده است كه پيامبر اكرم فرمود : « از مردان ، بسيارى به كمال رسيده‌اند امّا از زنان جز مريم دختر عمران و آسيه دختر مزاحم همسر فرعون و خديجه دختر خويلد و فاطمه دختر محمّد كس ديگرى به كمال دست نيافته است ».

اين دو حديث با اسناد بسيار و مستفيض در كتب روايات نقل شده است. و البته احاديث ديگرى نيز نقل شده ، مبنى بر آنكه فاطمه از برترين آن زنان سابق الذكر است. جز آنكه مريم سرور زنان دورۀ خودش مى‌باشد و فاطمه سرور زنان عالم در تمام دورانهاست.

مؤيد اين نظر ، سخنى است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله خطاب به حضرت زهرا نقل شده كه به وى فرمود : آيا دوست ندارى سرور زنان اين امّت باشى ؟ از آنجا كه بى‌ترديد اين امّت از ديگر امّتها برتر است مى‌توان نتيجه گرفت كه بانوى زنان اين امّت نيز از سروران ديگر امّتها ، برتر و بالاتر است.

حاكم در مستدرك روايت كرده است كه چون رسول خدا از جنگ يا سفرى باز مى‌گشت ، نخست به مسجد مى‌رفت و دو ركعت نماز مى‌گزارد و آنگاه به خانۀ فاطمه مى‌رفت و بعد از آن به نزد همسرانش روانه مى‌شد.

امّا هرگاه پيامبر مى‌خواست به سفر يا جنگى رود ، نخست با همسرانش خدا حافظى مى‌كرد و آخر از همه با فاطمه وداع مى‌گفت. حاكم نيز همين مطلب را از ابن عمران نقل مى‌كند كه گفت : هرگاه پيامبراكرم عازم سفرى مى‌شد آخرين كسى كه با او خدا حافظى مى‌كرد ، فاطمه بود. اين نكته در كتب حديث با سندهاى مستفيض نقل شده است.

در كتاب استيعاب به نقل از عايشه آمده‌است كه از وى پرسيدند : محبوبترين

زنان در نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله چه كسى بود ؟ عايشه گفت : فاطمه. پرسيدند : و از مردها ؟ گفت : شوهرش على.

همچنين مؤلف استيعاب به سند خود از ابن بريد از پدرش نقل كرده است كه گفت :

محبوبترين زنان در نزد رسول خدا فاطمه و محبوبترين مردان در نزد آن‌حضرت ، على بود.

حاكم در مستدرك از جميع بن عمير نقل كرده است كه عايشه پس از آنكه از وى دربارۀ على پرسش شد ، گفت : از من دربارۀ مردى مى‌پرسيد كه به خدا مردى را محبوبتر از على نديدم. بخارى و مسلم در صحاح خود از قول پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند كه فرمود :

« فاطمه سرور زنان بهشتى است ».

مبارزه با انحراف امّت

پيامبر صلى الله عليه و آله در روز دوشنبه 28 صفر سال 11 هجرى پس از آن كه رسالت الهى به كمال رسيد ، ديده از جهان فروبست.

پيامبر پس از آن كه آخرين هدف از اهداف اصلى خود را كه همان نصب رهبرى و مجرى شايسته ، و تحكيم پايه‌هاى رهبرى صالح تا ابد براى مسلمانان بود ، دنيا را وداع گفت. رهبرى كه خداوند پس از پيامبر براى مسلمانان منصوب كرد ، امير مؤمنان على عليه السلام بود كه خود سيمايى زنده و مجسم از تعاليم اسلامى و بهترين الگو و نمونۀ آن به شمار مى‌آمد. اين رهبر كسى بود كه كاملاً مفاهيم شريعت اسلامى را با پوست و گوشت خود درك كرده بود. او به احكام دين ، دانا و به اهدافى كه در پس آنها جاى داشت آگاه بود. از اين گذشته وى در عمل توانسته بود اين احكام را بر خود نيز تطبيق دهد و خود را با آنها عجين سازد و توقعاتى كه دين از وى داشت ، پاسخ گويد. مردم نيز بخوبى على را با اين صفات مى‌شناختند و به رهبرى او دل بسته و مطمئن بودند و او را ميان خود و خدايشان حجّت قرار دادند.

چون اهداف رسالت جامۀ تحقّق به خود پوشيد ، وظايف رسول خدا نيز

به پايان رسيد. و خداوند هم با نازل كردن اين آيه پايان وظايف او را اعلان كرد :

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلاَمَ دِيناً ⁽¹⁾؛ « امروز براى شما دينتان را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوان آيين براى شما پسنديدم. »

رسول خدا صلى الله عليه و آله به بستر بيمارى افتاد و بيمارى‌اش رو به و خامت نهاد. اثر زهرى كه به وى خورانيده بودند روز به روز در بدنش آشكارتر مى‌شد. هر روزى كه پيامبر اكرم سپرى مى‌كرد ، يك گام ، او را به سوى آخرت نزديكتر مى‌كرد ، فاطمه زهرا پدرش را به نيكى مى‌شناخت. او بر فضل و بزرگوارى و خدمات آن‌حضرت در راه خدا و انسانيّت ، و نيز رنجهايى كه او در اين راه كشيده بود ، آگاهى داشت. به پيامبر مهر مى‌ورزيد زيرا پدرش محبوبترين كس در نزد خداوند بود ، و خدا نيز جايگاهى والا در نزد فاطمه داشت و پيش او از همه چيز و همه كس عزيزتر و محبوب‌تر بود.

پدرش را دوست مى‌داشت چون از همه كس به او نزديك‌تر بود و پيامبرى بود كه مى‌بايست تمام دوستيها و محبتها در راه او بذل شود. ولى اكنون او نظاره‌گر آن است كه پدر در بستر مرگ خفته است آيا او مى‌تواند با ديدن چنين منظرۀ غم‌انگيزى آرام گيرد ؟

فاطمه از اتاق پيامبر بيرون رفت و نيز هركس را كه در حجره پيامبر اكرم بود ، بيرون كردند مگر اميرمؤمنان را كه دركنار بستر پيامبر نشسته و مراقب حال او بود. فاطمه به سوى اتاقش رفت و پيش از آن كه بنشيند ، صداى شيون و فرياد را شنيد كه از خانه رسول خدا بلند شد. اتاق پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك اتاق فاطمه بود ، فاطمه سرآسيمه و وحشت زده به سوى اتاق پيامبر رفت كه ناگهان خبر درگذشت پدرش را شنيد.3.

رحلت پيامبر تأثير عميقى در دل فاطمه نهاد به گونه‌اى كه پس از اين واقعه هيچگاه او را خندان نديدند ، مگر وقتى كه به وى الهام شد مرگش نزديك شده ، و هنگام آن فرا رسيده است كه او نيز به پدرش ملحق گردد. فاطمه زهرا پس از وفات پدر همواره بيمار و نزار بود و لحظه به لحظه از شدّت غم رنجورتر مى‌شد.

فاطمه عليها السلام چنان بر پدرش مى‌گريست كه مردم مدينه از اين بابت به امير مؤمنان گلايه كردند و از وى خواستند كه فاطمه زهرا ، يا شب گريه كند يا روز. امّا فاطمه وقتى كه اين درخواست را شنيد بيشتر گريست و دست از گريستن برنداشت مگر آن كه آنقدر بگريد تا به پدرش ملحق شود و افزود : من اندكى بيش درميان اين مردم درنگ نخواهم كرد.

گريه فاطمه انگيزه‌اى دينى داشت ، همچنان كه مخالفان گريه وى ، نيز از پيشنهاد خود هدفى سياسى را تعقيب مى‌كردند. زيرا وقتى فاطمه زهرا مى‌گريست توجّه مردم بدو كه محبوب خاصّ پيامبر اسلام بود جلب مى‌شد.

ويژگيهاى بزرگ اخلاقى

الف - خداپرست و زاهد :

1 - ابن شهرآشوب از حسن بصرى روايت كرده است كه گفت : درميان اين امّت كسى از زهرا عابدتر نبود ، او آنقدر به نماز مى‌ايستاد كه پاهايش ورم مى‌كرد.

2 - از امام حسن عليه السلام روايت شده كه فرمود : در شب جمعه مادرم را ديدم كه براى عبادت ايستاده بود. او همچنان به حالت ركوع و سجود و قيام و قعود بود كه سپيده سر زد.

او براى مردان و زنان مؤمن دعا مى‌كرد. و يكايك آنها را نام مى‌برد. من از او پرسيدم : چرا براى خود دعا نمى‌كنى و براى ديگران دعا مى‌كنى ؟ فرمود : پسرم ! نخست همسايه سپس خانه.

3 - از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود : روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله به خانۀ فاطمه وارد شد. فاطمه را ديد كه لباسى از پشم شتر دربر كرده است و به دست خويش آرد مى‌كند و درهمان حال به فرزندش شير مى‌دهد. رسول خدا با ديدن اين منظره گريست و فرمود :

دخترم تلخى دنيا را به خاطر شيرينى آخرت بچش. فاطمه زهرا گفت : خداوند را براى نعمتهايى كه داده مى‌ستايم و به خاطر داده‌هايش ثنا مى‌گويم. پس اين آيه فرود آمد:

وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ ⁽¹⁾؛ « و بزودى خداوند بتو ببخشد تا راضى شوى. »

4 - احمد بن حنبل در مسند روايت كرده است : كه رسول خدا هرگاه به مسافرت مى‌رفت ، آخرين كسيكه با او وداع مى‌كرد ، فاطمه بود ، و چون از سفر برمى‌گشت نخستين كسى را كه مى‌ديد دخترش فاطمه بود. پيامبر صلى الله عليه و آله از جنگى برگشت و طبق معمول به خانه فاطمه رفت ، ديد كه پرده‌اى به در خانه آويخته‌اند ، و دو النگوى نقره در دست حسن و حسين عليهما السلام است. آن‌حضرت از همانجا بازگشت و قدم به خانه ننهاد. فاطمه عليها السلام پنداشت كه پدر به خاطر ديدن پرده و النگوها به خانۀ آنها داخل نشده است. پس پرده را پايين آورد و النگوها را از دست بچه‌ها بيرون كرد و آنها را قطعه قطعه كرد ، بچه‌ها گريستند. فاطمه آنها را ميانشان تقسيم كرد و درهمان حال كه آن دو مى‌گريستند به نزد پيامبر رفتند. پيامبر آن پاره‌ها را از دست آنها گرفت و رو به ثوبان ( آزاد شده رسول خدا و راوى همين حديث ) كرد و فرمود :

اينها را نزد بنى فلان ببر ، و براى فاطمه گردن‌بندى از عصب ( دندان جانورى دريايى ) و دو النگو از عاج بخر كه اينان خاندان منند و خوش ندارم كه روزى پاكشان را در زندگى دنيايشان بخورند.5.

در روايت ديگرى آمده كه چون پرده و النگو را نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آوردند فاطمه از آن‌حضرت خواست كه آنها را در راه خدا انفاق كند. پيامبر اكرم با شنيدن سخن فاطمه زهرا سه بار فرمود : « پدرش به فدايش او آن كار را انجام داد. »

و مانند همين حديث از امام رضا از پدرانش از على ابن الحسين عليهم السلام روايت شده است كه فرمود : اسماء بنت عميس برايم روايت كرد كه من نزد فاطمه بودم كه پيامبر خدا بر او وارد شد و حضرت زهرا گردن‌بندى به خود آويزان كرده بود كه آن را على بن ابيطالب از بهره‌اش از غنائم جنگى خريده بود. پيامبر به فاطمه فرمود : مبادا مردم بگويند كه فاطمه دختر پيامبر مانند جباران لباس پوشيده است ! فاطمه زهرا آن را از گردن درآورد و فروخت و با آن برده‌اى خريد و در راه خدا آزاد كرد ، رسول خدا از اين عمل فاطمه شادمان شد.

5 - شيخ صدوق از اميرمؤمنان روايت كرده است كه فرمود :

فاطمه آنقدر با مشك آب مى‌آورد كه بند مشك در سينه‌اش اثر نهاد ، و آنقدر دستاس مى‌كرد كه دستش زبر شد و پينه بست ، و آنقدر خانه را مى‌رُفت كه لباسهايش گردآلود مى‌شد ، و آنقدر آتش در زير ديگ مى‌افروخت كه لباسهايش دودآلود و سياه مى‌شد...

6 - فاطمه همگام با اميرالمؤمنين مشكلات زندگى را در شرايطى دشوار تحمّل كرد.

از امام باقر عليه السلام نقل شده كه فرمود : « فاطمه به على تعهد داد كه كارهاى خانه مثل خمير كردن و نان پختن و رُفتن را انجام دهد و على نيز به او تعهد داد كه كارهاى بيرون از خانه را انجام دهد مانند هيزم آوردن و غذا تهيه كردن. روزى على از فاطمه پرسيد : آيا چيزى دارى ؟ فاطمه گفت : سوگند به آن كسى كه حقت را بزرگ كرده سه روز است كه چيزى ندارم تا از شما پذيرائى كنم !

پرسيد : پس چرا به من خبر ندادى ؟ ! فاطمه گفت : زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله مرا

نهى كرد از اينكه چيزى از تو بخواهم او فرمود : از پسر عمويت چيزى نخواه ، اگر چيزى آورد كه آورد وگرنه از او درخواست مكن. پس على عليه السلام از منزل بيرون رفت ، مردى را ديد و از او يك دينار وام گرفت ، شب بود كه به طرف منزل مى‌رفت. در راه با مقداد بن اسود برخورد كرد و از او پرسيد چه پيش آمده كه در چنين وقتى از منزل بيرون آمده‌اى ؟ مقداد پاسخ داد : اى امير مؤمنان سوگند بحق آنكسى كه حق ترا بزرگ قرار داده است ، گرسنگى سبب شده كه بيرون بيايم. راوى مى‌گويد از امام باقر عليه السلام پرسيدم : آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين موقع زنده بود ؟ فرمود : آرى رسول خدا زنده بود.

امام على به مقداد فرمود مرا نيز گرسنگى بيرون كشانده ، من يك دينار وام گرفتم ، ولى ترا بر خود مقدّم مى‌دارم و دينار را به مقداد داد و خود به طرف خانه روانه شد. رسول خدا را ديد كه در خانه نشسته و فاطمه هم مشغول خواندن نماز بود و چيزى سرپوشيده درميان ايشان ديده مى‌شد. چون فاطمه زهرا نمازش را به پايان رساند آن چيز را به طرف خود كشيد. امّا ديدند كاسۀ بزرگى پر از گوشت و نان است. حضرت على پرسيد : اين از كجا برايت آمده است ؟ فاطمه پاسخ داد : از جانب خداست و خداوند هركه را خواهد بدون حساب روزى دهد.

رسول خدا به على فرمود : آيا نمى‌خواهى داستان كسى را كه مانند تو و فاطمه بوده است برايت بازگو كنم ؟ پاسخ داد : بلى. فرمود : مَثَل تو مَثَل داستان زكرياست كه در محراب بر مريم وارد شد و غذايى نزد او ديد از وى پرسيد : مريم ! اين غذا از كجا آمده است ؟ پاسخ داد : از جانب خداوند و خداوند هركه را بخواهد بى‌حساب روزى دهد.

آنان يكماه از آن ظرف غذا خوردند و اين ظرف همان است كه حضرت قائم در آن غذا ميخورد و اكنون نزد ماست. »

در حديث معتبر ديگرى آمده است كه نزديك عيد بود و لباسهاى امام حسن و امام حسين عليهما السلام كهنه شده بود از اين رو به مادرشان گفتند : فرزندان فلانى براى خود لباس نو دوخته‌اند ، مادر تو براى عيد ما لباس نو نمى‌دوزى ؟ فرمود : لباس شما هم اگر خداوند بخواهد برايتان دوخته مى‌شود. همين كه عيد رسيد جبرئيل با دو جامۀ زيباى بهشتى نزد رسول خدا آمد. آن‌حضرت پرسيد : برادرم جبرئيل ، اين چيست ؟ جبرئيل موضوع گفتگوى امام حسن و امام حسين با حضرت زهرا را بيان كرد و گفت : فاطمه بديشان جواب داد اگر خداوند بخواهد برايتان لباس دوخته مى‌شود. سپس جبرئيل گفت : چون خداوند سخن فاطمه را شنيد فرمود : خوش نداريم كه سخن فاطمه را تكذيب كنيم كه فرموده بود اگر خدا بخواهد برايشان لباس دوخته مى‌شود. و از سعيد حفاظ ديلمى به اسناد خودش از انس آورده كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : درحالى كه بهشتيان در بهشت به نعمت مى‌رسند و دوزخيان در دوزخ به آتش شكنجه مى‌شوند ، ناگهان نورى در بهشت مى‌درخشد ، آنان از يكديگر مى‌پرسند : اين نور چيست ؟ شايد پروردگار بزرگ بر ما نظر افكنده است ، رضوان به آنان مى‌گويد : نه بلكه على عليه السلام با فاطمه مزاح كرده و فاطمه زهرا لبخندى زده و اين دندانهاى زهرا است كه نور افشانى مى‌كند. ⁽¹⁾

7 - آن‌حضرت در عمل به اسلام و تطبيق يكايك احكام آن بر خودش به مرتبه والايى دست يافته بود. چون آيه : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَاتَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلاَ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ... ؛ « و رسول را درميان خود آنچنان كه يكى از شما ، ديگرى را مى‌خواند ، صدا نزنيد » ⁽²⁾نازل شد ، مسلمانان وظيفه يافتند كه خطابشان را نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله تغيير دهند ، و ديگر آن‌حضرت را يا محمّد2.

صدا نزنند ! بلكه به وى بگويند : يا رسول اللّٰه. اين كلمه‌اى بود كه پس از نزول آيه دربارۀ رسول اكرم ، شيوع يافت.

درواقع اين دستور براى كسانى بود كه به خاطر تحقير نام پيامبر صلى الله عليه و آله ، بدون اداى هيچ گونه احترامى نسبت به نام وى او را صدا مى‌زدند.

فاطمه نيز ، با شنيدن اين آيه ، شيوه صدا زدن پيامبر را تغيير داد. او پيش از اين ، آن‌حضرت را ابتاه ( اى پدر ) صدا مى‌زد. امّا با نزول اين آيه او را همواره يا رسول اللّٰه خطاب مى‌كرد.

چون پيامبر كلمۀ رسول اللّٰه را از دهان فاطمه شنيد از او در اين باره سؤال كرد ، زهرا گفت : چون مى‌خواهم فرمان خدا را اطاعت كنم. پيامبر فرمود : من دوست دارم از دهان تو همان كلمه « پدر » را بشنوم.

ب - راستگوترين مردم

عايشه تقريباً با زهرا همسال بود و پس از رحلت حضرت خديجه نخستين زنى بود كه به همسرى رسول خدا درآمد. او بسيارى از اوقات ، به خديجه رشك مى‌برد و به او حسادت مى‌كرد. هر وقت كه رسول خدا يادى از خديجه به ميان مى‌آورد ، عايشه خشمگين مى‌شد و بناى حسادت مى‌گذاشت ، و از اينكه رسول خدا فاطمه را بسيار دوست مى‌داشت و با ديدنش خوشحال مى‌شد و دستهاى او را مى‌بوسيد و مى‌فرمود :

« فاطمه بانوى زنان جهان است » يا سخنان ديگرى كه درباره عايشه هيچ يك از اينها را نمى‌گفت ، آتش حسادت او شعله‌ورتر مى‌شد. پيامبر صلى الله عليه و آله نه تنها دربارۀ عايشه چيزى نمى‌گفت ، بلكه آيه‌اى از قرآن دربارۀ او فرود آمد كه وى را تهديد مى‌كرد و هم پايۀ زن نوح و لوط كه كافر بودند و تحت همسرى دو بندۀ شايسته خداوند بودند ، معرفى مى‌نمود.

بنابراين عايشه نمى‌توانست مناقب و فضايل فاطمه زهرا را بشنود يا ببيند.

امّا با اين وجود وى به اين اعتراف عجيب ، زبان گشوده و گفته است : « من هيچكس را راستگوتر از فاطمه نديدم مگر كسى كه او را بوجود آورده است. ( يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله ) ».

ج - قهرمان ايثار و گذشت

فاطمه عليها السلام امور خانه را سامان مى‌داد و اوضاع اقتصادى و مالى ، سخت بحرانى بود.

فاطمه و ديگر افراد خانواده براى وفاى به نذر تصميم داشتند روزه بگيرند. چه نذرى ؟ حسن و حسين عليهما السلام چندى پيش بيمار شده بودند ، امام على عليه السلام نذر كرد كه اين دو بهبود يابند روزه بگيرد. فاطمه و حسنين و فضه ( خدمتكارشان ) نيز در به جاى آوردن اين نذر با حضرت على همگام شدند ، و اكنون كه حال آن دو بهبود يافته بود نوبت وفاى به نذر فرا رسيده بود.

امروزه درميان ما چنين مرسوم است كه هرگاه خانواده‌اى بخواهند روزه بگيرند ، چه واجب و چه مستحب بيش از روزها ديگر غذا تهيه مى‌بينند.

ولى خانواده اميرمؤمنان حتّى در اين روزها هم تنگدست بودند و غذاى كافى براى خوردن نداشتند.

آرى در خانۀ دانش و بزرگوارى و پرهيزكارى ، چيزى اندك يا زياد نداشتند ، تا با آن افطار كنند. از اين رو امير مؤمنان عليه السلام از خانه بيرون رفت و مقدارى پشم آورد تا فاطمه زهرا آن را بريسد و به جاى آن سه صاع جو مزد گرفت تا بدان افطار كنند.

على عليه السلام ، جو را به خانه آورد ، تمام افراد خانواده روزه گرفته بودند فاطمه عليها السلام پنج گرده نان پخت ، روز به پايان رسيد و همه گرد سفرۀ افطار نشستند كه يكى در را زد و گفت :

سلام بر شما اى خاندان نبوّت ، من يكى از

تهيدستان مدينه هستم و گرسنه‌ام. به من چيزى بدهيد. خداوند به شما بركت دهد.

حضرت على و به تبع او فاطمه و حسنين عليهم السلام و حتّى فضه نانهاى خود را برداشتند و به آن فقير دادند ، و خود با آب خالى افطار كردند و خداى را سپاس گفتند.

روز دوّم هنگام افطار فرا رسيد. آن روز هم مانند روز پيش فاطمه زهرا پنج گرده نان پخته بود. و آنان مى‌خواستند افطار كنند كه يتيمى بر در خانه آمده و از آنها خوراكى خواست. دوباره همه افراد خانواده نانهاى خود را به آن يتيم دادند. و مانند روز پيش خود با آب افطار كردند و سپاس خدا را به جاى آوردند.

شب سوّم فرا رسيد. اين بار نيز به هنگام افطار اسيرى بر سراى آنان آمد و از ايشان چيزى خواست. آنان همگى نانهاى خود را به اسير دادند و خود براى سوّمين شب سر گرسنه بربالين نهادند.

تمام ثروت اين خانواده ، از سه صاع جو بيشتر نبود. بدين ترتيب اين سه صاع تمام شد ، و آنان سه روز هم روزه گرفتند و شبها را با گرسنگى به صبح رسانيدند ، و تنها با اندكى آب افطار كردند.

چون رسول خدا صلى الله عليه و آله به ديدار آنان آمد ، حسنين را ديد كه از گرسنگى مى‌لرزيدند ، و فاطمه زهرا به شدّت ضعف كرده و ضعف و گرسنگى در امام و فضه نيز به سختى اثر كرده بود. رسول خدا با ديدن اين صحنه فرمود :

پناه بر خدا ، خاندان محمّد از گرسنگى مى‌ميرند ، در اين موقع بود كه سوره هل اتى در حق آنان نازل شد و اين آيات چنين است :

يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْماً كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً * وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاَ نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلاَ شُكُوراً * إِنَّا نَخَافُ مِن رَبِّنَا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً * فَوَقَاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ

نَضْرَةً وَسُرُوراً ⁽¹⁾.

« ايشان به نذرى كه كرده‌اند وفا مى‌كنند و از روزى مى‌ترسند كه شرّ آن فراگير است ، و هم به دوستى (خدا) به فقير و اسير و طفل يتيم طعام مى‌دهند ، (و مى‌گويند : ) ما تنها براى خشنودى خدا به شما طعام مى‌دهيم ، و از شما توقع هيچ پاداش و سپاسى نداريم. ما از پروردگارمان مى‌ترسيم در روزى كه از رنج و سختى آن ، رخسار خلق درهم و غمگين است. خدا هم آنان را از شرّ و فتنه چنان روزى محفوظ داشت و بديشان روى خندان و دلى شادان عطا فرمود. »

بدين گونه فاطمه زهرا عليها السلام و شوهر و پسران و خدمتگذارش نمونه‌اى شكوهمند در ايثار و گذشت شدند ، و خانواده وى به پاس اين گذشت از سوى خداوند نشانى بزرگ دريافت داشتند.

در حديث شريفى كه دانشمندان اسلام آن را از ابن عباسّ روايت كرده‌اند ، قسمتهايى از ويژگيها و فضائل زهرا را مى‌خوانيم. در اين حديث فاطمه زهرا به عنوان بانوى زنان جهان و مقتداى راستگويان و نمونۀ زنان مؤمن و با فضيلت مطرح شده است. اينك اجازه دهيد تا باهم اين حديث را از قول ابن عبّاس بخوانيم و با نقل آن اين فصل را به پايان برسانيم :

« يك نفر اعرابى كه در صحرا زندگى مى‌كرد ، چشمش به سوسمارى افتاد كه از پيش رويش به اين سوى و آن سوى ، مى‌گريخت. وى آن سوسمار را دنبال كرد تا آن را گرفت و در آستين خود جاى داد و نفس زنان به سوى پيامبر روانه شد. همين كه دربرابر رسول خدا قرار گرفت فرياد زد : يا محمّد ، يا محمّد ! شيوۀ رسول خدا چنين بود كه اگر كسى او را به نام يا محمّد مى‌خواند ، او نيز مى‌فرمود يا محمّد. و اگر كسى او را با يا احمد خطاب مى‌كرد آن‌حضرت مى‌گفت : يا احمد ، و چنانچه به وى گفته مى‌شد يا اباالقاسم ، آن‌حضرت نيز1.

مى‌فرمود : يا اباالقاسم ، و اگر او را با عبارت يا رسول اللّٰه خطاب مى‌كردند ؟ چهره‌اش از هم مى‌شكفت و مى‌فرمود : لبيك وسعديك.

چون اعرابى او را به نام يا محمّد صدا زد ، حضرت پاسخ داد يا محمّد. اعرابى گفت :

تو جادوگر دروغگويى هستى. آسمان و زمين دروغگوتر از تو به خود نديده است. تو همان هستى كه ادعا مى‌كنى كه خدايى در آسمان است كه تو را به سوى تمام مردم به پيامبرى فرستاده است.

به لات و عزّى سوگند كه اگر نمى‌ترسيدم كه قومم مرا شتابكار خوانند هر آينه ضربتى با اين شمشير بر تو فرود مى‌آوردم كه از پاى درآيى و بدين وسيله گذشتگان و آيندگان را از شرّ تو آسوده مى‌كردم.

عمر بن خطاب با شنيدن سخنان اعرابى از جاى جست و به سويش حمله كرد تا او را بكشد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : اى اباحفص ، بنشين كه بردبارى به درجۀ پيامبرى نزديك است.

سپس رسول خدا به اعرابى توجّه كرد و فرمود : اى برادر بنى سليم ! آيا عرب چنين رفتار مى‌كند ؟ ! آيا آنان در مجالس ما ، بر ما هجوم مى‌آورند و با ما اين گونه به درشتى سخن مى‌رانند ؟ !

اى اعرابى سوگند به كسى كه مرا به حقّ ، به پيامبرى برانگيخت ، هركس در اين دنيا به من گزندى رساند ، فرداى قيامت در آتش قيامت مى‌سوزد. اى اعرابى سوگند به كسى كه مرا به پيامبرى برانگيخت ، ساكنان هفت آسمان مرا احمد راستگو مى‌خوانند ، اى اعرابى اسلام آر تا از آتش دوزخ به سلامت برهى و در آنچه براى ماست شريك شوى و در اسلام برادر ما باشى.

ابن عبّاس گويد : اعرابى خشمگين شد و گفت : سوگند به لات و عزّى من به تو نمى‌گروم ، مگر آن كه اين سوسمار به تو بگرود و آنگاه سوسمار را از آستين خود بيرون انداخت ، سوسمار پا به فرار گذاشت. رسول خدا سوسمار را مخاطب قرار داد و گفت : اى سوسمار به سوى من آى. سوسمار به پيامبر صلى الله عليه و آله

روى كرد و حضرت فرمود : اى سوسمار من كيستم ؟ سوسمار با بيانى رسا و بدون هيچ لكنتى به سخن آمد و گفت : تو محمّد بن عبداللّٰه بن عبدالمطلّب بن هاشم بن عبدمناف هستى. پيامبر فرمود : چه كسى را مى‌پرستى ؟ سوسمار گفت : خداوند بزرگ را كه دانه را شكافت و مخلوقات را بيافريد ، و ابراهيم را دوست گرفت و تو را حبيب خود برگزيد ، سپس اشعارى خواند و در آنها به راستگويى پيامبر صلى الله عليه و آله و حقّانيت رسالت آسمانى وى اعتراف كرد.

ابن عبّاس گويد : آنگاه زبان سوسمار بند آمد و ديگر نتوانست چيزى بگويد. اعرابى كه اين صحنه را ديده بود ، گفت : شگفتا ، سوسمارى كه من آن را از بيابان شكار كرده در آستينم نهاده و بدينجا آورده بودم با آن كه چيزى نمى‌داند و فهم و خردى ندارد ، با محمّد چنين سخن مى‌گويد ، و درباره‌اش گواهى مى‌دهد ، من پس از آنكه چنين صحنه‌اى را به چشم خود ديده‌ام ، ديگر معجزه‌اى نمى‌خواهم. دست راستت را دراز كن كه من گواهى مى‌دهم كه جز خداوند معبودى نيست و گواهى مى‌دهم كه محمّد بنده و فرستاده اوست.

پس اعرابى اسلام آورد.

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله رو به اصحاب كرد و فرمود : چند سوره از قرآن را به او بياموزيد ، چون اعرابى سوره‌هايى از قرآن ياد گرفت ، پيامبر به او فرمود : چقدر ثروت دارى ؟ اعرابى پاسخ داد ؟ سوگند به كسى كه تو را به حقّ به پيامبرى برانگيخت ، ما مردان بنى سليم چهار هزار نفريم كه درميان همه آنان كسى از من فقيرتر و تنگدست‌تر پيدا نمى‌شود.

پيامبر اكرم رو به يارانش كرد و فرمود : چه كسى اين اعرابى را بر شترى سوار كند تا من برايش ناقه‌اى در بهشت ضمانت كنم ؟ سعد بن عباده از جاى برخاست و گفت : پدر و مادرم فداى تو باد ، من شتر سرخ موى ، ده ساله‌اى دارم ، آن را به اين اعرابى مى‌دهم.

پيامبر اسلام فرمود : اى سعد تو به داشتن شترت بر ما افتخار مى‌كنى ؟ آيا مى‌خواهى شترى را كه به جاى آن در بهشت به تو مى‌بخشم توصيف كنم ؟ گفت : بلى پدر و مادرم فدايت فرمود : اى سعد آن شترى است مادينه از زرسرخ و پاهايش از عنبر و كرك آن از زبرجد سبز ، كوهانش از كانور سپيد مايل به خاكسترى ، و چانه‌اش از مرواريد ، افسارش از مرواريد آبدار بر روى آن قبه‌اى از گوهر سپيد قرار گرفته كه از برون ، اندرونش و از اندرون ، بيرونش ديده مى‌شود ، اين شتر تو را در بهشت پرواز مى‌دهد.

باز رسول خدا رو به يارانش كرد و فرمود :

چه كسى بر سر اين اعرابى عمامه مى‌گذارد تا من برايش تاج پرهيزكارى را تضمين كنم ؟ امير مومنان على از جاى برخاست و گفت پدر و مادرم به قربانت ، تاج پرهيزكارى چيست ؟ رسول خدا آن را توصيف كرد ، على عمامه خود را برداشت و بر سر اعرابى گذاشت.

بار ديگر رسول خدا صلى الله عليه و آله رو به اصحاب كرد و فرمود : چه كسى توشه راه او را فراهم مى‌آورد تا من از جانب خداوند برايش توشه تقوىٰ را ضمانت كنم ؟ در اين موقع سلمان فارسى از جاى برخاست و گفت پدر و مادرم فدايت. توشه تقوى چيست ؟ فرمود : اى سلمان ، هرگاه آخرين روز عمرت در دنيا فرا رسد ، خداوند گفتن كلمه لا اله إلّااللّٰه ومحمّد رسول اللّٰه را به تو تلقين مى‌كند اگر آن را گفتى ، مرا در بهشت ملاقات خواهى كرد و من نيز تو را ديدار خواهم كرد و اگر آن را بر زبان نياورى هرگز مرا ديدار نخواهى كرد و من نيز ترا نخواهم ديد.

سلمان بيرون رفت و حجره‌هاى نُهگانۀ رسول خدا را گردش كرد امّا نزد همسران پيامبر چيزى نيافت ، درحال برگشتن بود كه نظرش به حجره فاطمه افتاد با خود انديشيد : اگر چيزى باشد در خانه فاطمه دختر پيامبر است. پس در زد ، فاطمه زهرا از پشت در پاسخ داد : كيست ؟ جواب داد منم : سلمان

فارسى. فاطمه فرمود : چه مى‌خواهى ؟ سلمان ماجراى اعرابى و سوسمار را بيان كرد ، و فاطمه فرمود : اى سلمان سوگند به خدايى كه محمّد را به حق به پيامبرى برانگيخته است ، سه روز بر ما مى‌گذرد درحالى كه هيچ غذايى نخورده‌ايم ، و حسن و حسين از شدّت گرسنگى به لرزه درآمده‌اند و هم‌اكنون مانند دو جوجۀ پركنده خوابيده‌اند ، با اين وجود اگر كسى به در خانه‌ام فرود آيد او را بازپس نمى‌زنم.

سلمان بيا و پيراهن مرا بگير و آن را نزد شمعون يهودى ببر و به او بگو كه فاطمه دختر محمّد مى‌گويد : يك صاع خرما و يك صاع جو در مقابل آن به من وام ده كه به خواست خداوند آن را به تو باز مى‌گردانم.

سلمان پيراهن را گرفت و به نزد شمعون يهودى رفت و فرمود : اى شمعون اين پيراهن فاطمه عليها السلام دختر محمّد صلى الله عليه و آله است. پيغام داده است كه دربرابر آن يك صاع خرما و يك صاع جو به من وام دهى كه به خواست خدا آن را به تو باز مى‌گردانم. شمعون پيراهن را گرفت و آن را از اين رو به آن رو بر مى‌گرداند و به آن مى‌نگريست و درحالى كه اشك از چشمانش سرازير بود مى‌گفت : اى سلمان ! اين همان زهد در دنياست. اين چيزى است كه موسى بن عمران در تورات ، ما را بدان آگهى داده است. من گواهى مى‌دهم كه جز خداوند ، معبودى نيست و گواهى مى‌دهم كه محمّد بنده و فرستاده خداست. بدين ترتيب شمعون نيز اسلام آورد و اسلامش نيكو شد.

شمعون يك صاع خرما و يك صاع جو به سلمان داد و سلمان آن را نزد حضرت زهرا آورد. آن‌حضرت به دست خود جو را آرد كرد و نان پخت و به سلمان داد و فرمود اين را بگير و به پيامبر برسان ، سلمان عرض كرد : يك قرص از نان را برگير و حسن و حسين را با آن سير كن. فاطمه عليها السلام فرمود : اى سلمان ! اين بخششى است از جانب ما در راه خدا. پس چيزى از آن براى خود

برنمى‌گيريم. سلمان نان و خرما را گرفت و نزد رسول خدا آورد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : سلمان اين را از كجا آوردى ؟ عرض كرد از منزل دخترت فاطمه ، رسول‌خدا كه سه روز چيزى نخورده بود به سوى زهرا رهسپار شد و در زد. معمولاً وقتى كه رسول خدا در ميزد كسى جز فاطمه در را نمى‌گشود. آن روز هم فاطمه در را باز كرد.

پيامبر به چهره زهرا نگريست و ديد رنگش پريده و چشمانش دگرگون شده است. پيامبر اكرم فرمود : دخترم ! رنگ پريدگى چهره و تغيير حالتِ ديده‌ات به خاطر چيست ؟ فاطمه زهرا پاسخ داد : پدر سه روز است كه ما هيچ غذايى نخورده‌ايم و حسن و حسين از شدّت گرسنگى به لرزه افتاده و مانند دو جوجۀ پركنده شده‌اند.

رسول خدا حسن و حسين را بيدار كرد. يكى را روى زانوى راست و ديگرى را روى زانوى چپ نشاند. فاطمه زهرا نيز رو به روى پيامبر نشست. آن‌حضرت فاطمه را در آغوش گرفت ، على بن ابى طالب هم پشت سر رسول خدا وارد خانه شد و پيامبر او را هم در آغوش گرفت ، پيامبر چشمانش را به سوى آسمان گرفت و عرض كرد : خدايم ، سرورم ، و مولايم. اين گروه خاندان منند. بار خدايا پليديها را از اينان دور گردان و بخوبى پاكشان ساز.

سپس فاطمه برخاست و به پستوى اتاق خويش رفت و دو ركعت نماز گزارد و دست به سوى آسمان بالا برد و عرض كرد : معبودا و سرورا ! اين محمّد است پيامبر تو ، و اين على است پسر عموى پيامبر تو ، و اينان حسن و حسين دو سبط پيامبر تو هستند ، پروردگارا براى ما از آسمان مائده‌اى فرو فرست همچنان كه بر بنى اسرائيل فرو فرستادى كه از آن خوردند و بدان ناسپاسى كردند. خداوندا مائده را براى ما فرو فرست كه ما بدان مؤمنيم.

ابن عباس گويد : به خدا سوگند : هنوز دعاى فاطمه عليها السلام به پايان نرسيده بود كه ظرفى از غذا فرود آمد كه طعم و بوى خوش آن كه بهتر از بوى مشك بود به

مشام مى‌رسيد. فاطمه ظرف را برداشت و نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و على و امام حسن و حسين نهاد ، همين كه على‌بن ابيطالب آن ظرف پر از غذا را ديد. پرسيد فاطمه اين غذا را از كجا آوردى ؟ زيرا مى‌دانست كه چنين غذايى در خانه نبوده است. پيامبر اكرم فرمود : اى ابوالحسن بخور و نپرس و سپاس خداى را كه مرا نميراند تا از فرزندى مانند مريم دختر عمران برخوردار كرد.

كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمَحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقاً قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هٰذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ⁽¹⁾.

« هرگاه زكريا به محراب عبادت مريم وارد مى‌شد ، نزد وى روزى مى‌يافت. زكريا پرسيد :

مريم اين غذا از كجا برايت آمده ؟ مريم گفت از سوى خدا كه خدا هركه را خواهد بى‌حساب روزى دهد. »

پيامبر و على و حسنين و فاطمه عليهم السلام همگى از آن غذا خوردند و پيامبر از خانه زهرا بيرون رفت. از آن طرف اعرابى نيز توشه خود را برداشت و بر مركبش نشست و به نزد طائفه خود بنى سليم ، بازگشت. بنى سليم در آن هنگام چهار هزار نفر بودند. اعرابى درميان آنان ايستاد و با آوازى رسا آنان را مخاطب قرار داد و گفت بگوئيد : لا اله الَّا اللّٰه محمّد رسول اللّٰه.

افراد قبيله تا اين گفته را از وى شنيدند ، به سوى شمشيرهاى خود دويدند و با شمشيرهاى آخته به سويش آمدند و از او پرسيدند : مگر از دين خود دست شسته و به آيين محمّد جادوگر دروغگو ! گرائيده‌اى ؟ اعرابى به آنان پاسخ داد : خير ، او نه جادوگر است و نه دروغگو !

سپس گفت : اى گروه بنى سليم ، خداى محمّد بهترين خداى و محمّد بهترين پيامبر است. من گرسنه به سويش رفتم. سيرم كرد. برهنه بودم ،لباسم7.

پوشانيد. پياده بودم ، سوارم كرد. آنگاه به نقل ماجراى سخن گفتن سوسمار با پيامبر اكرم پرداخت و شعرى را كه سوسمار خوانده بود ، بيان كرد. و در ادامه سخنانش گفت : اى گروه بنى سليم ، به اسلام بگرويد تا از آتش دوزخ در امان بمانيد.

در آن روز چهار هزار نفر اسلام آوردند. اينان با پرچمهاى سبز رنگ خود در جنگها دركنار پيامبر صلى الله عليه و آله از اسلام و پيامبر پاسدارى مى‌كردند ⁽¹⁾.

پس از رحلت رسول خدا

هنوز اميرالمؤمنان از دفن پيامبر اكرم فارغ نشده بود كه تندبادهاى جاهليّت بر امّت اسلام وزيدن گرفت ، و چيزى نمانده بود تا نهال نوپاى اسلام را از بيخ و بن بركند. اين وظيفه خاندان رسالت بود كه مانند كوه در مقابل اين انحرافات بايستند و از هستى اسلام پاسدارى كنند ، تا به عهدى كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله بسته بودند به نوبه خود وفا كنند. زيرا آن‌حضرت فرموده بود :

من دو چيز گرانبها درميان شما مى‌گذارم : كتاب خدا و عترتم ، اگر به اين دو درآويزيد هيچ‌گاه گمراه نخواهيد شد. و نيز فرموده بود :

مَثل اهل بيت من چون كشتى نوح است ، هركسى كه بر آن سوار شد نجات يافت و هركه از آن تخلّف ورزيد غرق شد.

و نيز فرمود : فاطمه پاره تن من است ، هركه او را بيازارد مرا آزرده و هركه او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است ، و هركه مرا به خشم آرد خدا را به خشم آورده است.

فاطمه عليها السلام در خاندان نبوّت به منزلۀ محور اصلى رسالت بود ، پس او در برابر اين انحرافات چه كرد و چگونه حركت اصلاح طلبانۀ خود4.

را آغاز كرد ؟

از آغاز انعقاد پيمان صلح حديبيه كه مردم گروه گروه به اسلام مى‌گرويدند ، نفوذ سياسى اسلام بر شبه جزيرۀ عربستان ، بُعد تازه و گسترده‌اى به خود گرفت امّا با اين وجود ، هنوز اصول ايمان و ارزشهاى اسلامى در جان و دل مردم استوار نشده بود.

دلها براى به دست آوردن غنايم جنگى مى‌تپيد. و سلامت جامعه از سوى سركشانى كه در خط نفاق حركت مى‌كردند به ويژه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله كه در ميان آنان به عنوان پيامبر ، رهبر ، پدر ، و پايه و اساس بزرگ دين و دولت و اجتماع تلقّى مى‌شد ، به خطر مى‌افتاد.

پيامبر در هر فرصت مناسبى ، نظر مسلمانان را به خط مكتب كه در صراط مستقيم تبلور مى‌يافت جلب مى‌كرد. و مسئوليّتهاى خود را به تمام و كمال به انجام مى‌رساند. زيرا مى‌دانست كه پس از وى خلاء بزرگى درميان مسلمانان به وجود خواهد آمد.

بزرگترين اين مناسبتها كه پيامبر طى آن جانشين خود اميرمؤمنان و خاندان پاكش را معرفى كرد ، هنگامى بود كه وى از آخرين سفر حجّ خود ( حجّة الوداع ) بازمى‌گشت.

آن‌حضرت در منطقه صحرائى غدير كه به نام ( خم ) خوانده مى‌شد در حضور بيش از يكصد هزار نفر از همراهانش دست على را گرفت و او را بلند كرد و فرمود : هركس كه من مولاى اويم على هم مولاى اوست.

به رغم تمام اين تأكيدات و سفارشها ، تحكيم مسأله جانشينى پس از وى بدون بروز مشكلات و حتّى بدون قربانى به پايان نرسيد. فاطمه زهرا خود نخستين قربانى همين هدف بود. آن‌حضرت ، بانگ محمّدى در حيات امّت بود كه مى‌فرمود : اگر محمّد از ميان شما رفت خط و راه او نمرده است. اگر صداى

محمّد به خاموشى گرائيد امّا پارۀ پاك تن او از وى سخن مى‌گويد و با تمام نيرو هياهوى جاهليّت را در گلوها خفه مى‌كند.

فاطمه عليها السلام ماه پر فروغى بود كه پس از غيبت خورشيد رسالت با تيرگيهاى افق سياسى مبارزه مى‌كرد و مى‌فرمود : اگر خورشيد وحى از ما بريد و غروب كرد نور درخشان او هنوز پرتو افكن است. چراكه تمام پيامها و ارزشهاى دين و اخلاق وى در ضمير فاطمه دخترش متجلّى بود. بنابراين فاطمه زهرا خود انعكاس اين روشنى و پرتو افكن همان نور ، قلمداد مى‌شد.

فاطمه زهرا خورشيد گرمابخشى بود كه در روزگار زمستان كشنده راحت طلبى و گرايش به سستى و بى‌تفاوتى كه مى‌رفت تا حرارت ايمان و جوانه‌هاى جهاد و فداكارى را از ميان بردارد ، مردم را كه خواهان شور و حرارت بودند ، با بيانات داغ و آتشين خود خورشيدوار گرم مى‌كرد و به سرديها پايان مى‌داد.

فاطمه آن اندازه كه برضدّ عوامل سستى و ضعف كه مى‌رفت تا بر جامعه بويژه بر پيشاهنگان مهاجران و انصار غلبه كند مبارزه كرد ، دربرابر حكومت ايستادگى نكرد.

فاطمه براى دستيابى بدين هدف طرحهاى حكيمانه‌اى پى‌ريزى كرد كه مى‌توان برجسته‌ترين آنها را چنين مطرح كرد :

1 - برانگيختن زنان در برابر مردانشان.

2 - احياى ياد پيامبر صلى الله عليه و آله درميان امّت از طريق گريه و زارى بر آن‌حضرت.

بى‌مناسبت نيست كه در اينجا به برخى از جزئيات اين دو طرح اشاره‌اى كنيم.

برانگيختن زنان مدينه

بنابر برخى از روايات و تواريخ ، فاطمه زهرا پيش از نود روز پس از پدر

نزيست. اگرچه برخى ديگر از تواريخ مدتّى كمتر از اين ذكر كرده‌اند. امّا وى درهمين مدّت كوتاه همواره اندوهگين و ماتم‌زده و بيمار بود. گروهى از زنان مهاجر و انصار به ديدارش آمدند تا از وى عيادت كنند ، آنان به او گفتند : سلام بر تو اى دختر رسول خدا چگونه شب را به روز آوردى ؟

پاسخ داد : به خدا سوگند ! شب را درحالى به روز آورده‌ام كه دنياى شما درنظرم ناخوشايند است و بر مردان شما خشمگينم. تا آنان را براى جويدن فرو بردم آنقدر كال و نارس بودند كه فوراً از دهانم بيرون افكندمشان از وقتيكه به باطن آنها پى‌بردم از ايشان بيزار و آزرده شدم. پس زشتى و پليدى بادبر سست‌رأيان و ياوه‌گويان و بزدلان. چه بد است آنچه براى خودشان پيشاپيش فرستادند ، كه خداوند برايشان خشم خواهد گرفت و در عذاب او جاودانه خواهند زيست. ناگزير زمام خلافت را به گردن ايشان افكندم و دشواريهاى آن را بخودشان وا نهادم. پس بريده بادبينى و گوش مردم ستمكار !

آخر اينان براى چه خلافت را از ابوالحسن بازداشتند ؟ به خدا سوگند آنان جز به خاطر ترس از شمشير و نيز جنگاورى وى و شجاعتهاى او در راه خدا از او كينه به دل ندارند.

به خدا سوگند ! اگر زمام مركب خلافت را كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به دست او سپرده بود در دست او مى‌گذاردند و از وى دفاع و پيروى مى‌كردند ، بخوبى آن را مهار مى‌كرد ، آن‌گاه به نرمى و راحتى ، آنان را به راه مى‌برد و هدايت مى‌كرد ، كه او پايگاه استوار رسالت و اساس مستحكم نبوّت ، و مهبط روح الامين و در كار دنيا و آخرت خبير بود. هشدار ، كه اين خسارتى آشكار بود. به خدا اگر خلافت بدو سپرده مى‌شد نه مركب خسته و مجروح مى‌گشت و نه راكب به ستوه مى‌آمد و آنان را بدرستى به سرچشمه گوارا و زلال رستگارى مى‌رساند و بركات از آسمان و زمين برايشان فرو مى‌باريد. به زودى خداوند بدانچه

كرده‌اند آنان را خواهد گرفت.

بيائيد و گوش فرا دهيد ! تا اين روزگار شگفت را به شما بنمايانم ، و اگر پس از اين حادثه به شگفت آيند ايشان را چه سود ؟ به كدام تكيه‌گاه پشت دادند يا به كدامين ريسمان دست آويختند ؟ چه بد ياور و چه بد همنشينى و همراهى برگزيدند ، و ستمگران چه بد عوضى براى خود گرفتند !

پرهاى كوتاه را به جاى شاهپرها گرفتند و اسب درمانده را به جاى اسب رهوار برگزيدند ، و دنباله‌رو را به جاى امام پذيرفتند ، افسوس بر قومى كه خيال مى‌كنند كار نيك انجام مى‌دهند ! بدانيد كه اينان تباهكارانند. آيا كسى كه به سوى حق رهنمود مى‌شود ، سزاوارتر است كه پيروى شود ، يا آن كه خود راه نبرده ، مگر آن كه رهبرى‌اش كنند ؟ شما را چه مى‌شود چسان داورى مى‌كنيد ؟

اينك روزگار آبستن است پس بنگريد تاچه مى‌زايد. آنگاه قدحهاى بزرگ بياوريد و آنها را از خون تازه و زهر كشنده پر كنيد. آنگاه است كه بيهوده‌كاران به زيان مى‌افتند.

و آيندگان كه از پى ما مى‌آيند بدانچه كه اينان كرده‌اند ، آگاه خواهند شد. پس بر اين عاقبت موحش هولناك دل‌خوش داريد و با خاطرى‌آسوده بخوابيد ، مژده باد بر شما شمشيرهاى برّان و خود كامگيهاى ستمگران و آشوبهاى هميشگى وفراگير.

پس كِشت و محصول شما كم و اندك است. افسوس بر آنان !

دريغا كه خبرها بر آنان پوشيده شد ، آيا ما مى‌توانيم شما را بدان پاى‌بند كنيم درصورتيكه شما خود آن را ناخوش مى‌داريد ؟

فاطمه زهرا در سوگ پدر مى‌گريد

علاقه فاطمه به پيامبر تنها علاقه يك دختر به پدرش نبود ، بلكه وى استمرار

تمام ابعاد شخصيت رسول خدا بحساب مى‌آمد. مگر پيامبر دست او را نگرفت و نفرمود :

« هركه اين بانو را شناخت كه شناخت ، و هركس وى را نشناخت بداند كه وى فاطمه دختر محمّد است. او پاره تن من و جان من است كه ميان دو پهلويم جاى دارد. هركه وى را آزرد مرا آزرده و هركه مرا آزرد خدا را آزرده است » ⁽¹⁾.

مگر على عليه السلام از قول فاطمه عليها السلام به ما نفرمود كه گفت : رسول خدا به من فرمود : « اى فاطمه هركس برتو درود و صلوات بفرستد خداوند او را بيامرزد و در هر جاى بهشت باشم او را به من ملحق كند » ⁽²⁾.

محبّت و دوستى فاطمه نسبت به پدرش بالاتر از محبّتِ قوم و خويشى بود. محبّت او محبّتى الهى و خدايى بود كه از معرفت فاطمه به مقام شامخ نبوّت و بزرگى آن‌حضرت در پيشگاه خداوند سرچشمه مى‌گرفت.

هنگامى كه فاطمه زهرا ، رسول خدا را از دست داد تنها كسى بود كه به حساسيت موقعيت ، پى‌برد و با اين حادثه ، گويى تمام كوههاى عالم بر سر او خراب شد.

با اينكه دل همۀ مسلمانان در فقدان رسول گرامى اسلام سوگوار و اندوهگين بود امّا سيل غم در دل دختر و تنها وارث و پارۀ تن پيامبر سرازير گشت ! !

مصيبتهاى بزرگ و بسيار ، انديشه مردم را از تفكّر جدّى براى پر كردن جاى خالى آن‌حضرت غافل كرده بود.

و اين وظيفه فاطمه زهرا بود كه با احياى ياد رسول خدا و بيان عظمت وى و فرستادن درود و آشكار ساختن اندوه شديد خود بر او اين خلاء را پر كند.5.

در واقع فاطمه زهرا با گريه خود بر رسول خدا صلى الله عليه و آله عبادت مى‌كرد. چون گريه او ياد رسول اللّٰه را زنده مى‌داشت ، و اين خود به مكتب و ارزشهاى رسالت پيامبر جان مى‌بخشيد. گريه زهرا بر پدرش به حدىّ رسيده بود كه وى را در شمار پنج نفر از مويه كنان جهان يعنى آدم ، يعقوب ، يوسف و امام سجاد عليهم السلام جاى داده‌اند ⁽¹⁾.

از فضه خدمتكار حضرت فاطمه نقل شده است كه دربارۀ اندوه آن‌حضرت گفت :

درميان مردم جهان و ياران و نزديكان و دوستان رسول خدا هيچ كسى در فراق آن‌حضرت اندوهگين‌تر و گريانتر و نالانتر از بانويم فاطمه زهرا نبود. اندوه او هرلحظه تازه‌تر و فزونتر مى‌شد و گريه‌اش شدّت مى‌يافت.

فاطمه عليها السلام هفت روز در فراق پدرش گريست و آرام نيافت و از اندوهش كاسته نشد. هر روز گريه‌اش بيشتر از روز پيش بود. چون هشتمين روز فرا رسيد ، اندوه ، نهانش را آشكار ساخت و عنان شكيب از دست داد و از خانه بيرون آمد و فرياد كشيد. گويى صدايش از دهان پيامبر بيرون مى‌آيد. زنان شتابان به سويش رفتند. كودكان و خردسالان نيز به نزدش روانه گشتند. مردم به گريه و زارى پرداختند و از هر سوى گرد آمدند. چراغها خاموش شد تا روى زنان معلوم نشود. زنان چنين مى‌پنداشتند كه پيامبر خدا از قبر بيرون آمده است. همه در حيرت و شگفتى فرو رفته بودند. فاطمه در سوگ پدر نوحه مى‌خواند و آن‌حضرت را صدا مى‌زد و مى‌گفت : اى پدر ! اى برگزيده ! اى محمّد ! اى ابوالقاسم ! اى ياور يتيمان و شوى مردگان ! از اين پس چه كسى به محراب نماز مى‌ايستد ؟ چه كسى به فرياد دختر سرگشته و عزادارت خواهد رسيد ؟

آنگاه دامن كشان به سوى قبر پيامبر رفت. از بس اشك ريخته بود ، چيزى5.

نمى‌ديد. چون نزديك تربت پاك پيامبر شد نگاهش به مأذنه افتاد ، گامها را كوتاه كرد. امّا آنچنان گريست و زارى كرد تا آن كه از هوش رفت. زنان سراسيمه به سويش شتافتند و بر چهره‌اش آب پاشيدند. چون به هوش آمد از جاى برخاست در حالى كه لب به سخن گشوده بود و مى‌گفت :

« تاب و توانم برفت. پوست بدنم نيز به من خيانت كرد. دشمن نكوهشم كرد و افسردگى مرا كشت. اى پدر ! اينك تنها و حيران مانده‌ام. صدايم به خاموشى گراييده و پُشتم شكسته است. زندگى‌ام تيره و تار و روزگارم سياه شد. پدر ! از اين پس هيچ همدم و همدلى براى رفع تنهايى و وحشتم ندارم و ديگر كسى نيست كه اشكم را باز دارد و ياورى نيست كه در ناتوانيها مرا يار باشد. پس از تو قرآن و منزل و مأوى جبرئيل و ميكائيل از خاطرها فراموش شد. تمام اسباب پس از تو دگرگون و همه درها دربرابرم بسته شد. من نيز پس از تو در اين دنيا ديرى نخواهم زيست و هر دم كه برآرم با گريه بر تو همراه است اشتياقم به تو و اندوهم بر تو هيچ گاه پايان ندارد ».

آنگاه بانگ برآورد كه : اى پدر ! اى جان من ! سپس اين اشعار را مترنّم شد :

سپس فرياد برآورد : اى پدر با مرگ تو دنيا از نور افشانى باز ايستاد

و درخشندگى خود را نهان ساخت كه آن به سبب خرّمى تو ، در تجلّى بود روزهاى دنيا تيره و تار شده است و تنها از سياهى و خشونت سخن مى‌راند. اى پدر ! تا روزى كه تو را دوباره ديدار كنم همواره در سوگ تو اندوهگين و متأسفم.

اى پدر ! از هنگامى كه تو رفته‌اى خواب نيز از ديدگان من برفت. از اين پس چه كسى به فرياد بيچارگان و شوى مردگان خواهد رسيد ؟ و امّت تا روز قيامت دست به دامان چه كسى خواهند زد ؟ اى پدر ! پس از تو ما از مستضعفان شديم و مردم از ما روى گردان شدند. حال آن كه ما به وجود تو درميان مردم بزرگ بوديم نه مستضعف. پس كدامين اشك است كه از فراق تو از ديدگان روان نشود ؟ و كدامين اندوه است كه پس از تو پيوسته و هميشه نباشد ؟ و كدامين چشم پس از تو به هنگام خواب سُرمه كشيده مى‌شود ؟ تو بهار دين و نور پيامبران بودى. پس چگونه است كه كوهها از فراق تو به جنبش در نمى‌آيند و درياها نمى‌خشكند و زمين به لرزه نمى‌افتد ؟ !

پدر ! من به پيشامدهاى ناگوار مبتلا شدم. اين مصيبت اندك و آسان نبود. اينك مصيبتى بزرگ و حادثه‌اى ترسناك مرا درخود فرو گرفته است.

فرشتگان بر تو گريستند و چرخ از گردش باز ايستاد ، منبرت پس از تو غريب و تنهاست و محرابت از دعا و مناجات تو ، تهى است و قبرت به آغوش گرفتن تو خرسند و شاد است و بهشت به تو و به دعا و نمازت مشتاق !

اى پدر ! پس از تو چقدر ظلمت مجالست بزرگ شده است دريغا بر تو تا گاهى كه من شتابان به سوى تو آيم. ابوالحسن مؤمن ، پدر دو فرزندت حسن و حسين و برادر و دوستت ، و ياور تو و كسى كه او را به كودكى پروردى و در بزرگى او را به برادرى گرفتى و شيرين‌ترين دوستان و يارانت كسى كه از ديگران در اسلام و هجرت و يارى دادن به تو پيشقدم‌تر بود ، او نيز در ماتم تو به سوگ نشسته است. داغ فراق تو همۀ ما را در خود فرو گرفت و گريه ، كشندۀ ما شد

و اندوه و سوگوارى با ما همنشين گشت.

سپس اشك ريخت و ناله‌اى از دل برآورد آنچنان كه گويى روحش از كالبدش بيرون شد.

آنگاه اين اشعار را خواند :

فضه گويد : آنگاه فاطمه عليها السلام به خانه‌اش برگشت و شبانه روز بناى ناله و زارى گذارد.

اشكش باز نمى‌ايستاد و گريه‌اش آرام نمى‌گرفت.

بزرگان مدينه گرد آمده نزد على عليه السلام رفتند و عرض كردند : اى ابوالحسن ! فاطمه شبانه روز مى‌گريد. به گونه‌اى كه شبها خواب راحت را از ما گرفته است و روزها نمى‌گذارد كه ما آسوده درپى كسب و كار خويش باشيم. ما آمده‌ايم تا به تو بگوييم كه از فاطمه بخواهى كه يا شبها گريه كند يا روزها. اميرمؤمنان گفت : بسيار خوب.

سپس اميرمؤمنان نزد فاطمه رفت. فاطمه همچنان بى‌وقفه مى‌گريست و هيچ دلدارى و تسليتى در مورد او مؤثر نبود. امّا چون على را بديد اندكى آرام

گرفت. حضرت على به فاطمه فرمود : اى دختر رسول خدا ! بزرگان مدينه از من خواستند كه از تو بخواهم كه يا شبها بگريى يا روزها.

فاطمه زهرا پاسخ داد : اى ابوالحسن ! درنگ من درميان اينان چقدر اندك و رفتنم از ايشان چقدر نزديك است. به خدا سوگند شب و روز از گريستن دست برنخواهم داشت مگر آنكه به پدرم رسول خدا بپيوندم. على به او فرمود : آنچه خود مى‌دانى بكن اى دختر رسول خدا.

سپس اميرمؤمنان ، خانه‌اى در بيرون از شهر براى حضرت زهرا ساخت كه آن را بيت الاحزان ناميدند.

چون صبح فرا مى‌رسيد ، زهرا حسن و حسين را پيشاپيش خود قرار مى‌داد و با گريه به سوى آن خانه روانه مى‌شد ⁽¹⁾.

فاطمه زهرا از برخى از مناسبتها براى معرفى رسول خدا صلى الله عليه و آله و يادآورى خاطرات عطرآگينش بهره مى‌گرفت. در روايت آمده است كه چون پيامبر وفات يافت ، بلال از گفتن اذان خوددارى كرد و گفت : پس از رحلت رسول خدا براى كس ديگرى اذان نخواهم گفت.

روزى فاطمه زهرا گفت : دوست دارم صداى موذّن پدرم را بشنوم. چون اين خبر به گوش بلال رسيد. شروع به گفتن اذان كرد. همين كه گفت اللّٰه اكبر ، اللّٰه اكبر ، فاطمه به ياد پدرش و دوران حيات او افتاد. پس نتوانست از گريه باز ايستد. چون بلال به عبارت اشهد ان محمّداً رسول اللّٰه رسيد فاطمه فريادى كشيد و به صورت بر زمين افتاد و از هوش برفت.

مردم به بلال گفتند : بس است اى بلال كه دختر رسول خدا از دنيا رفت. آنان گمان كردند كه فاطمه مرده است. بلال اذانش را ناتمام گذارد. چون فاطمه به هوش آمد از بلال خواست كه اذانش7.

را به اتمام رساند امّا بلال خواستۀ آن‌حضرت را اجرا نكرد و گفت : اى سرور زنان ! من بر جان تو بيمناكم و مى‌ترسم كه با شنيدن اذان به جان خود آسيب رسانى. فاطمه نيز او را از ادامۀ اذان معاف داشت.

فاطمه به پدر مى‌پيوندد

رسول خدا در بستر بيمارى افتاده بود. فاطمه زهرا نيز در كنار آن‌حضرت قرار داشت.

پيامبر صلى الله عليه و آله در گوش او نجوايى كرد كه فاطمه به گريه افتاد. آنگاه يك بار ديگر با وى رازى گفت كه اين بار چهرۀ فاطمه عليها السلام از هم شكفت.

چون از فاطمه دربارۀ نخستين رازى كه با او گفت پرسيدند ، فرمود : رسول خدا به وى فرمود كه جبرئيل هر سال يك بار قرآن را بر او مى‌خواند امّا امسال دو بار خواند و اين جز نزديكى مرگ وى نيست.

و راز دوّم آن بود كه نخستين كسى كه به وى خواهد پيوست منم.

بدين ترتيب ، فاطمه خود را دلدارى مى‌داد كه لااقل او نخستين كسى است كه به رسول خدا خواهد پيوست.

دورانى كه فاطمه زهرا پس از پيامبر اكرم سپرى كرد بسيار سخت و دشوار بود. او يكّه و تنها دربرابر توفانهاى سهمناك ، ايستاد و حتّى امام على عليه السلام نخستين قهرمان اسلام نيز به خاطر موقعيّت خاصّى كه داشت نمى‌توانست دركنار فاطمه در اين جهاد شركت جويد.

بنابراين لازم بود كه فاطمه به تنهايى بار سنگين مبارزه را بر دوش گيرد. درحالى كه تنها بيست بهار از عمرش مى‌گذشت. براى آگاهى از شرايط دشوار آن‌حضرت براى مبارزه تنها به سخنان خود او گوش فرا دهيم. اين سخنان درحقيقت درد نامه‌اى است كه فاطمه عليها السلام در آن از حال خود به على عليه السلام شكوه مى‌كند آن هم با كلماتى كه درد و مبارزه‌خواهى از آنها مى‌تراود.

يكى از روزها هنگامى كه فاطمه از پيش ابوبكر بازگشته بود به سوى امير مؤمنان آمد و به وى گفت :

« اى پسر ابوطالب ! چه شده كه مانند جنين در پس پرده نشسته و چون متّهمان خانه‌نشين گشته‌اى ؟ تو بودى كه شاهپرهاى بازها را درهم مى‌شكستى ، ولى اكنون پرهاى مرغان ضعيف به تو خيانت كرده‌اند. تو در گذشته گرگها را از هم مى‌دريدى امّا اينك خانه‌نشين شده‌اى ؟ از روزى كه ارزش خود را بى‌مقدار كردى و بهره‌ات را مهمل گذاشتى ، اين پسر ابى قحافه است كه هديۀ پدرم و مؤنه فرزندانم را به ستم از من ستانده است ، بخدا سوگند آشكارا به دشمنى با من برخاسته است ، در سخنانى كه با من داشت او را سرسخت‌ترين دشمنان يافتم تا آنجا كه انصار ، يارى خود را از من دريغ داشتند ، و مهاجران از ما بريدند و ساير مردم چشم از ما پوشيدند ، اكنون نه كسى از ما دفاع مى‌كند و نه كسى از ستم دشمن برما جلوگيرى مى‌كند.

با دلى لبريز از خشم و كينه از خانه بيرون شدم ، و شكست خورده و نااميد بازگشتم درحالى كه هيچ اختيارى ندارم ، اى كاش پيش از اين ذلّت و خوارى مرده بودم.

خداوند از اين تندى كه به تو كردم عذرخواه من است ، و از سوى تو حامى من ، واى بر من در هر بامداد ، واى بر من كه تكيّه‌گاهم درگذشت ، و بازويم سست گرديد ، به سوى پدر شكايت دارم و از خداوند داد خواهم ، بار خدايا تو نيرومندتر از ديگرانى ».

امير مؤمنان عليه السلام در پاسخ فاطمه زهرا فرمود :

« واى بر تو نيست بلكه واى بر دشمنان توست. اى دختر برگزيده جهانيان و اى بازمانده پيامبر صلى الله عليه و آله. از اين عتاب باز ايست ، كه من در دينم ناتوان نشده‌ام ، و در توانايى‌ام اشتباه نكرده‌ام. اگر براى روزى ( سخن ميگويى ) كه روزى تو از

طرف خداوند تضمين شده است. و كفيل روزى تو ، مورد اعتماد و اطمينان است. و آنچه خداوند برايت فراهم ساخته بهتر است از آنچه از تو دريغ داشته‌اند. پس همه را به حساب خداوند بگذار ». فاطمه عليها السلام فرمود : « خداوند براى من كافى است و او نيكو وكيلى است » ⁽¹⁾.

داستان زندگى سرور زنان عالم ، داستان فضيلت و تقواست. او مجسمۀ ايمان بود و بدين سبب به سرورى زنان عالم دست يافت. او الگوى تمامى زنان مؤمن است.

داستان رحلت وى نيز داستان قهرمانى وشهادت بود ، چرا كه بارزترين نمونه‌هاى فداكارى و پايدارى را به نمايش گذاشت.

او تا زمان شهادت با هر وسيلۀ ممكن از حق دفاع كرد. در اينجا ما بخشى از اين داستان غم‌انگيز را كه آتش سوزندۀ غم و اندوه را در دلهاى مؤمنان بوجود آورد و همچنان شعله‌ور است ، نقل مى‌كنيم.

در كتاب ( العقد الفريد ج2 ص250 و تاريخ ابى الفداء ج1 ص156 و اعلام النساء ج 3 ص1207 ) پس از ذكر رخدادهايى كه بعد از رحلت پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله روى داده ، آمده است :

« ابو بكر ، عمر را به سوى آنان ( خانۀ امام على جهت گرفتن بيعت ) اعزام نمود و به او گفت : چنانچه خوددارى كردند با آنها بجنگ.. عمر با شعلۀ آتشى در دست به سوى آن خانه آمد و در نظر داشت كه خانه را به آتش بكشد ، حضرت زهرا با او روبرو شد و به او فرمود كه : اى پسر خطاب ، آيا براى به آتش كشيدن خانۀ ما آمده‌اى ؟عمر گفت : آرى ، مگر آنكه برآنچه كه امت بر آن جمع شده‌اند - بيعت با ابوبكر - موافقت كنيد.8.

شهرستانى در كتاب « الملل والنحل » صفحۀ 83 از « نظّام » نقل مى‌كند كه :

« عمر ، در روز بيعت ، ضربه‌اى به شكم فاطمه عليها السلام زد كه بر اثر آن جنين او ( محسن ) سِقط شد. عمر فرياد مى‌زد : خانه را با آنكه در او هست به آتش بكشيد. در حالى كه در خانه جز على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام كسى نبود.

مشابه اين واقعه را « بلاذرى » در « انساب الاشراف » ج1 ، صفحۀ 404 ذكر مى‌كند.

علامه سيد محمد كاظم قزوينى رحمه الله در كتاب « فاطمة الزهراء من المهد الى اللحد » صفحۀ 315 - 320 اين واقعه را به تفصيل ذكر مى‌كند :

« حضرت زهرا عليها السلام - پيش از حمله دشمنان به خانه - پشت در خانه بود در حاليكه سر مبارك خود را با دستمالى بسته بود - ولى چادر يا عبايى به سر نداشت ، به اين خاطر زمانى كه دشمنان حمله كردند به پشت در پناه برد تا خود را از چشم مردان نامحرم مخفى نگهدارد. و اينجا بود كه بين در و ديوار فشار سختى بر او وارد شد. اين در حالى بود كه حضرت شش ماهه حامله بود.

حضرت ، فريادى از شدت درد كشيد ، چرا كه جنين او كشته شده بود ، و ميخ در ، به سينۀ مبارك او فرو رفته و سينه آن‌حضرت را مجروح كرد.

در اين هنگام ، دشمنان ، حضرت امير المؤمنين عليه السلام را دستگير كرده بودند و مى‌خواستند كه او را از منزل بيرون برده و با خود ببرند. با اينكه حضرت زهرا عليها السلام از شدت درد به خود مى‌پيچيد و جنين كشتۀ او در شكم متلاطم بود ولى براى دفاع از حريم ولايت و امام كوشيد تا در مقابل دشمنان ايستادگى نمايد و مانع از بيرون بردن حضرت على گردد. اينجا بود كه دستور زدن پارۀ‌تن رسول خدا ، حضرت زهرا صادر شد. فرزندان فاطمه عليها السلام كه شاهد اين معركه بودند ، اينچنين داستان زدن مادر بزرگوار خود را و وفات او را روايت كرده‌اند :

امام حسن‌مجتبى عليه السلام ، در مجلس‌معاويه به‌مغيره ابن‌شعبه خطاب كرد وفرمود:

« تو بودى كه فاطمه عليها السلام ، دختر رسول خدا را زدى تا خون از بدن او جارى شد و آنچه در شكم داشت سقط نمود ، و تو چيزى جز خار نمودن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله ، مخالفت با دستورات وى و هتك حرمت او در نظر نداشتى. مگر رسول خدا به وى نفرموده بود كه « تو سرور زنان اهل بهشتى » به خدا سوگند كه سرنوشت تو در آتش جهنم است ».

در كتاب سُلَيم بن قيس از ابن عباس روايت شده است « قنفذ با تازيانه چنان اورا زد كه تا روز رحلت ، آثار تازيانه مانند دمل چركين بر بازوان آن حضرت بود. او ، حضرت را در چارچوب در خانه قرار داد و پهلوى او را شكست تا او جنين خود را سقط نمود ».

حضرت امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد : علت وفات حضرت زهرا عليها السلام اين بود كه قنفذ ، غلام عمر ، بدستور وى ، با غلاف شمشير بر پهلوى او زد تا محسن خودرا سقط كرد و بر اثر آن به شدت بيمار شد....

بنابراين چنين استنباط مى‌شود كه بيش از يك نفر دختر رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله را زده و علت سقط جنين او شدند.. حضرت پس از اين واقعه به شدت بيمار شد و در بستر بيمارى افتاد.

همينكه آن‌حضرت مرگ خود را نزديك ديد ، ام ايمن و اسماء بنت عميس را نزد خويش فرا خواند و كسى را درپى على عليه السلام فرستاد و او را نيز احضار كرد. چون اميرمؤمنان بر بالين او حاضر شد ، فاطمه به وى گفت :

اى پسر عمو ! من مرگ خود را نزديك مى‌بينم ، و احساس مى‌كنم كه ساعت به ساعت در پيوستن به پدرم نزديكتر مى‌شوم. اينك مى‌خواهم آنچه را كه در دل دارم به تو وصيّت كنم. على عليه السلام فرمود : اى دختر رسول خدا هرچه مى‌خواهى وصيّت كن. على بالاى سر زهرا نشست و هركه در خانه بود بيرون كرد ، آنگاه حضرت زهرا گفت : اى پسر عمو تو از آغاز زندگى از من دروغ

و خيانتى نديدى و هيچ‌گاه در اين مدّت كه باهم بوديم با تو مخالفتى نكرده‌ام. على عليه السلام فرمود : پناه بر خدا ، تو داناتر به خداوند و نيكوكارتر و پرهيزكارتر و گرامى‌تر و خداترستر از آنى كه بخواهم تو را بدين خاطر توبيخ و سرزنش كنم. جدائى و فقدان تو بر من بسيار سنگين است ، امّا با اين حال از آن هيچ گريزى نيست. به خدا سوگند مصيبت رسول خدا را بر من تازه كردى. بدان كه غم درگذشت و از دست دادن تو براى من بسيار است. و از مصيبتى كه چقدر دردناك و دردآور و گدازنده و اندوهبار است استرجاع مى‌كنيم. به خدا سوگند اين مصيبتى‌است كه تَسليّتى براى آن نيست و كمبودى است كه جايگزين ندارد.

سپس هر دو ، ساعتى بگريستند و على سر او را در آغوش گرفت و فرمود :

هرچه مى‌خواهى به من وصيّت كن كه مرا آنچنان خواهى يافت كه بدان فرمانم داده‌اى و من درخواست تو را بر خواست خويش ترجيح مى‌دهم.

فاطمه عليها السلام فرمود : اى پسر عموى رسول خدا ، خداوند از سوى من بهترين پاداش را به تو دهد ، من به تو وصيّت مى‌كنم كه پس از من با امامه دختر خواهرم ازدواج كنى كه وى براى فرزندانم همچون خود من است. زيرا مردان ناگزيرند كه زن اختيار كنند.

سپس فرمود : پسر عمو برايم تابوتى فراهم ساز. من ديدم كه فرشتگان تصوير آن را برايم كشيده‌اند. على فرمود : آن را برايم توصيف كن كه چگونه بود ؟ زهرا شكل تابوت را براى على بيان كرد ، - على آن را براى زهرا ساخت ، بنابراين نخستين تابوتى كه در اسلام ساخته شد تابوت زهرا بود كه كسى پيش از آن چنين چيزى نه ديده و نه ساخته بود. - سپس فرمود : به تو وصيّت مى‌كنم كه هيچ كس از اينانى كه به من ستم و حقّم را پايمال كرده‌اند بر جنازه‌ام حاضر نشوند. زيرا اينان دشمن من و دشمن رسول خدا هستند. اجازه نده كسى از آنان و پيروانشان بر من نماز بخوانند ، مرا در شب كه ديده‌ها آرام گرفته و به خواب

فرو رفته‌اند ، به خاك سپار ، آن‌گاه آن‌حضرت چشم از جهان فرو بست. سلام خداوند بر او و بر پدر و شوهر و فرزندانش.

مردم مدينه يكپارچه ناله و فرياد سر دادند. زنان بنى هاشم در خانه فاطمه عليها السلام گرد آمدند و همه باهم يكصدا شيون كردند. مدينه مى‌خواست از اين همه شيون و فرياد از جاى كنده شود. زنان داغديده فرياد مى‌زدند : اى بانوى ما ! اى دختر رسول خدا مردم گروه گروه به سوى على عليه السلام روانه شدند. آن‌حضرت نشسته بود. حسن و حسين عليهما السلام نيز رو به رويش بودند و هرسه مى‌گريستند. مردم همه از گريه آنان بگريه افتادند.

ام كلثوم روپوشى به صورت انداخته و دامن كشان و با ردائى آويزان بيرون آمد درحالى كه مى‌گفت : اى پدر اى رسول خدا ، اينك براستى ما تو را از دست داديم. اين فقدانى است كه ديگر ديدارى درپى ندارد.

مردم گرد آمدند و نشستند و گريه و زارى سر دادند آنان منتظر بودند كه جنازه بيرون آيد تا بر او نماز بخوانند امّا ابوذر بيرون آمد و به آنها گفت : برويد كه بيرون آوردن جنازه دختر رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين شامگاه به تأخير افتاد. مردم برخاستند و به راه خود رفتند.

چون پاسى از شب گذشت و ديده‌ها به خواب آرام فرو رفت ، اميرمؤمنان و حسن و حسين و عمّار و مقداد و عقيل و زبير و ابوذر و سلمان و بريده و چند نفر از بنى هاشم و ياران خاص آن‌حضرت جنازه فاطمه عليها السلام را بيرون آوردند و بر آن نماز خواندند و سپس او را در دل شب به خاك سپردند. اميرمؤمنان دركنار قبر فاطمه عليها السلام هفت قبر ديگر پديد آورد تا كسى جايگاه حقيقى قبر را نداند. برخى از ياران خاص آن‌حضرت نيز گفته‌اند. على عليه السلام قبر را با زمين هموار كرد تا مبادا محل قبر شناخته شود ⁽¹⁾.3.

آنگاه حضرت امير به طرف قبر رسول خدا روى كرد و فرمود :

« درود بر تو اى رسول خدا از من و درود بر تو از سوى دخترت ، و زيارت كننده تو و خفته در خاك در بقعه‌ات ، و كسيكه انتخاب شد تا به زودى به تو بپيوندد ، اى رسول خدا شكيبايى من در فراق برگزيده تو اندك و طاقت من با فقدان او طاق شد. امّا براى من در پيروى از سنّت تو در فراقت ، عزت و گرانمايگى است. آن هنگام كه من سرت را بر لحد آرامگاهت نهادم ، و ميان گردن و سينه‌ام ( آغوشم ) بودى كه جان از تنت بيرون شد بلى اين چيزى است كه در كتاب خدا پذيرفته است چون ما از اوييم و هم بدو باز مى‌گرديم.

همانا امانت تو پس گرفته شد ، زهرا را زمين در ربود ، پس از زهرا چه نازيباست آسمان و زمين اى رسول خدا !

امّا اندوهم هميشگى و جاودانه خواهد شد و شبهايم به بيدارى خواهد گذشت و در غمى غوطه خواهم خورد كه هيچ‌گاه از دلم بيرون نرود تا آنگاه كه خداوند براى من سرائى كه تو در آن اقامت گزيده‌اى ، برگزيند. اندوه دلخراش حزن برانگيزاننده ، چه زود ميان ما جدائى انداخت. و من از اين به خداى شكوه مى‌برم. و بهمين زودى دخترت به تو آگاهى خواهد داد از اجتماع امّت تو براى ستم كردن به او ، تمام ماجراها را هم از او بپرس ، از وى دربارۀ رفتارشان با ما بپرس. چه آتشى در سينه داشت امّا راهى براى گفتن آن نيافت. او خود به زودى تمام اين ماجراها را خواهد گفت ، و خداوند در اين باره داورى فرمايد كه او بهترين داوران است » ⁽¹⁾.

زهرا عليها السلام شراره‌اى از محبّت شد و گرما و روشنايى او هيچ‌گاه در دل مؤمنان به سردى و خاموشى نخواهد گراييد. او پرچم مبارزه‌اى شد كه هرگز مكتبيان3.

مسئول آن را از دست بر زمين نخواهند انداخت. او پرتو اخلاق نيكو و والا و عدالت‌طلبى بود كه پهنه سپيده‌دمان را به رنگ خون به ناحق ريخته ، و حق خيانت شده‌اش نمايان مى‌سازد ، و بدين وسيله تاب و تپش انقلاب را در رگهاى جوانمردان به جريان مى‌اندازد. تا در مسير جهاد مقدّس خودش برضدّ زورمداران و فرصت‌طلبان و خشك مقدّسان از اين شرارۀ پاك توشه برگيرند.

امّت ما امروز پيش از هر روز ديگر به احياى ياد فاطمه عليها السلام نيازمندتر است تا او را مقتداى خود قرار دهد و در اين ميان مسئوليّت مردان بيشتر از زنان است.

چهارمين معصوم امام دوّم، كريم اهل‌بيت حسن بن على عليه السلام

اشاره

زندگينامه

نام : حسن

پدر و مادر : على بن ابيطالب و فاطمه زهرا

شهرت : مجتبى سبط اكبر

كنيه : ابو محمّد

زمان و محل تولّد : نيمۀ رمضان سال دوّم هجرت در مدينه.

زمان و محل شهادت : 28 صفر سال 50 هجرى در سنّ حدود 47 سالگى به دستور معاويه ، توسط جعده ، در مدينه ، مسموم و به شهادت رسيد

مرقد : قبرستان بقيع ، واقع در مدينه

دوران زندگى : در سه بخش :

1 - عصر پيامبر صلى الله عليه و آله ( حدود 8 سال )

2 - ملازمت با پدر ( حدود 37 سال )

3 - عصر امامت ( ده سال ).

بنياد پاك

ولادت و پرورش امام حسن مجتبى

در پانزدهمين شب از ماه مبارك رمضان ، خانۀ رسالت پس از انتظار طولانى به استقبال مولود محبوب خود مى‌شتافت ، درست همان گونه كه گُلى با طراوت و شاداب ، پس از مدّتى تشنگى از يك قطرۀ زلال و گواراى شبنم استقبال مى‌كند.

نوزاد به نياى خويش ، يعنى رسول بزرگ اسلام ، بسيار شباهت داشت ، امّا وى به هنگام تولّد اين نوزاد حضور نداشت تا مژدۀ ولادت را به آن‌حضرت برسانند. پيامبر صلى الله عليه و آله به سفرى رفته بود و به زودى به مدينه مراجعت مى‌كرد.

خانواده با اشتياقى وافر چشم به راه بازگشت پيامبر صلى الله عليه و آله بود و هيچ يك از آداب و رسوم تولّد را برگزار نكرده بودند تا آنكه پيامبر اكرم از مسافرت بازگشت و بنابر عادت هميشگى خويش ، نخست به سوى خانۀ فاطمه زهرا رهسپار شد. چون مژدۀ تولّد كودك را به پيامبر خدا رساندند ، سرورى زايدالوصف آن‌حضرت را فرا گرفت و خواستار ديدن كودك شد. چون كودك را در آغوش گرفت ، بوييد و بوسيد و در گوشهايش اقامه و اذان گفت و پس از آنكه از

پوشاندن جامه زرد به كودك نهى كرد ، دستور داد تا خرقه‌اى سپيد بياورند و كودك را در آن بپيچند.

پيامبر اعظم منتظر بود تا ببيند آيا از آسمان خَبَر تازه‌اى دربارۀ اين كودك فرود مى‌آيد يا نه ؟ وحى نازل شد و خطاب به آن‌حضرت گفته شد : نام فرزند هارون ، جانشين موسى عليه السلام ، شبّر بود و على نيز نسبت به تو به منزلۀ هارون است نسبت به موسى ، پس اين كودك را « حسن » نام گذارى كن كه حسن در عربى مرادف شبّر است.

نام حسن در مدينه ، همچون بوى خوش گلها پيچيد. مژده دهندگان با گرمترين و شايسته‌ترين تبريكات به خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند ، زيرا حسن نخستين فرزند خانۀ رسالت بود و چشم پيامبر اكرم و ياران بزرگوارش به وى دوخته شده بود. او تجديد كنندۀ رسالت پيامبر بود و در آينده ، مقتدا و الگوى مسلمانان صالح به شمار مى‌آمد. او پس از پيامبر ادامه دهندۀ راه و رسالت آن‌حضرت بود.

روز بعد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود تا قوچى بياورند و قربانى كرد. چون قربانى را نزد آن‌حضرت آوردند ، وى خود آمد تا بدين مناسبت دعايى بخواند. پس فرمود :

«بسم اللّٰه الرحمن الرحيم. خدايا ! استخوان آن در مقابل استخوان حسن و گوشت آن در مقابل گوشت او و خون آن در برابر خون او و موى آن در برابر موى او. خدايا ! اين را نگاهبان محمّد و آل او قرار بده ». سپس دستور داد گوشت قربانى را ميان تنگدستان و مستمندان تقسيم كنند تا اين كار پس از وى در ميان مردم سنّت گردد. وخانواده‌هاى توانگر در هر مناسبتى گوسفندى قربانى كنند تا بدين وسيله ثروت در ميان مردم توزيع شود و تنها در ميان توانگران و اغنيا نباشد.

روزى پيامبر صلى الله عليه و آله در حضور لبابه ، ام الفضل ، همسر عبّاس بن عبدالمطلّب ،

عموى خويش ، حسن را در آغوش مى‌گيرد و مى‌فرمايد :

بدين ترتيب ام الفضل به عنوان دايۀ امام حسن برگزيده شد.

كودك در كنف حمايت رسول بزرگوار اسلام و در زير سايۀ پدرش امام على و حضرت زهرا بزرگ مى‌شد تا بدين وسيله تمام معانى و مفاهيم اسلامِ ناب را از چشمه سار رسالت و تمام ارزشهاى ولايت را در زير سايۀ ولايت و همۀ فضايل و مكارم را از منبع عصمت و فضليت بياموزد.

پيامبر صلى الله عليه و آله ، على و زهرا عليهما السلام در تربيت امام توجّه و اهتمامى بليغ ، مبذول مى‌داشتند تا بدان وسيله ، استعدادها و شايستگيهاى وى را شكوفا سازند.

وراثت

بى ترديد وراثت ، در ساخت شخصيّت فرد تأثير به سزايى دارد. شخصيّت فرد با محيطى كه از آن برخاسته و در آن متولّد شده است ارتباط مستقيمى دارد. در ميان فرزندان ابو طالب ، بهترين و برترين خانه‌ها براى پديد آمدن انسان كامل ، همين خانه بود ، زيرا هر كودكى كه در اين خانه زاده مى‌شد ، از دو طرف با عبدالمطلّب نسبت داشت. از يك طرف از سوى على بن ابى طالب و از طرف ديگر از سوى فاطمه دختر محمّد بن عبداللّٰه بن عبدالمطلّب. همان طور كه على عليه السلام خود نيز از دو سوى به هاشم منسوب بود.

ما در اينجا در صدد بيان مناقب و فضايل هاشم و بويژه خاندان عبدالمطلّب در ميان آنان نيستيم كه فضايل و مناقب وى بسيار و فراوان است ، بلكه همين مقدار كافى است كه بدانيم رسول گرامى اسلام ، محمّد بن عبداللّٰه صلى الله عليه و آله و جانشين بزرگوار آن‌حضرت ، امام على عليه السلام ، از همين خانواده برخاسته‌اند.

بر حسب كشفيات علم ژنتيك ، تأثير ، گاه از سوى پدر است كه در اين حالت ، تمام ويژگيها و صفات پدر به كودك منتقل مى‌شود و گاهى نيز كودك از سوى مادر ، كه در مورد امام حسن اين قسم اخير تحقّق يافت. در شخصيّت امام حسن نشانۀ‌هاى مادرش هويدا بود و بدين ترتيب خود منعكس كنندۀ صفات پدر بزرگوار آن‌حضرت يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله بود.

از اين رو امام حسن بيشتر از آن كه شبيه امام على باشد به پيامبر شباهت بسيار داشت و بدين خاطر بارها پيامبر خود نيز فرموده بود :

« حسن از من و حسين از على است ».

شايد بتوان با نگرش بر حوادثى كه پس از رسول گرامى اسلام رخ داده است اين حديث را به گونه‌اى ديگر هم تفسير كرد. و ماهيّت شرايطى كه در دوران امام حسن حكمفرما بود آن‌حضرت را وامى‌داشت روش پيامبر صلى الله عليه و آله را دنبال كند و آن‌حضرت را كاملاً الگوى خود قرار دهد و همچون او به موّفقيتهاى بزرگى نيز نايل شود.

با اتخاذ همين روش بود كه وى مانند پيامبر گذشت و اغماض را پيشۀ خود مى‌ساخت و با دشمنانش به صلح و مدارا رفتار مى‌كرد.

چنان كه شرايط و اوضاع خاصّ روزگار امام حسين نيز اقتضا مى‌كرد تا آن‌حضرت در امر دين و پيشبرد آن از خود تلاش و غيرت نشان دهد و همين امر موجب شباهتهاى ميان دوران او و دوران امام على شده بود.

تربيت

پيامبر صلى الله عليه و آله ، على و زهرا عليهما السلام تربيّت حسن مجتبى را بر عهده داشتند و با تربيّت صالح و اسلامى خود ، وى را براى رهبرى امّت در آينده آماده مى‌كردند.

در واقع خانۀ رسالت با آگاهى از منزلتى كه حسن در آينده در جامعۀ اسلامى به خود اختصاص مى‌داد ، به تربيّت وى اهتمام مى‌ورزيدند. آنان مقام و منزلت حسن را به شيوه‌هاى مختلف نيز به آگاهى مؤمنان مى‌رساندند. مثلاً پيامبر اكرم او را بر سينه‌اش بالا مى‌برد و آنگاه بلندش مى‌كرد تا بايستد و يا دستانش را مى‌گرفت و آرام به سوى چهرۀ مباركش مى‌كشيد و مى‌خواند :

« حزقه حزقه ⁽¹⁾ترق عين بقه »

سپس با حسن عليه السلام با ملاطفت رفتار مى‌كرد و با او شوخى و بازى مى‌كرد. آنگاه دست به دعا بر مى‌داشت و مى‌فرمود : خدايا ! من حسن را دوست دارم پس تو نيز دوستدار او را دوست بدار.

در واقع پيامبر اسلام مى‌خواست بدين ترتيب سيرۀ خويش را در برخورد با امام حسن به عنوان اسوۀ مؤمنان به ياران خود تفهيم كند. از اين رو حسن را گرامى مى‌داشت و او را ارج و احترام مى‌نهاد.

يك بار پيامبر براى نماز به امامت ايستاده بود. چون به سجده رفت مسلمانان نيز به سجده رفتند و ذكر « سُبْحٰانَ رَبِّى الْأَعْلىٰ وَبِحَمْدِهِ » را چند بار تكرار كردند و منتظر بودند تا پيامبر اكرم سر از سجده بردارد ، امّا پيامبر صلى الله عليه و آله سجده‌اش را طول داد. نمازگزاران از اين امر تعجّب كردند. مگر چه اتفاقى افتاده است ؟ اكثر آنان صداى پيامبر را كه در مسجد شكوه و ابهّت خاصّى ايجاد كرده بود ،د.

نمى‌شنيدند. هر آينه گمانهاى ديگرى به خود راه مى‌دادند. آنان منتظر ماندند تا اينكه پيامبر سر از سجده برداشت. نماز پايان يافت در حالى كه مسلمانان مشتاق بودند علّت طولانى شدن سجدۀ پيامبر خدا را از آن‌حضرت سؤال كنند. چون در اين باره از پيامبر پرسش كردند ، آن‌حضرت در پاسخ فرمود : حسن بر گردنم سوار شده بود و من دلم نيامد كه او را به اجبار پايين آورم ، بنابر اين صبر كردم تا او خود از گردنم پايين رود.

يك بار ديگر پيامبر بر فراز منبر بود و براى مردم سخنرانى مى‌كرد و آنان را اندرز مى‌گفت كه حسن و حسين از گوشه مسجد آمدند در حالى كه نزديك بود بلغزند و زمين بخورند ، ناگهان پيامبر صلى الله عليه و آله از منبر فرود آمد و به سوى آن دو شتافت و آنان را گرفت و با خود بر فراز منبر برد. يكى از آنانرا بر پاى راست و ديگرى را بر پاى چپ خود نشانيد و پيوسته مى‌گفت : « خدا و پيامبرش راست گفته‌اند كه اموال و اولاد شما فتنه هستند. من به اين دو طفل نگريستم كه راه مى‌رفتند ، و مى‌لغزيدند ، نتوانستم درنگ كنم تا آنكه سخنم را نيمه تمام رها كردم و آنها را بر فراز منبر آوردم ».

حتّى آن‌حضرت ، حسن و حسين را در يكى از سفرهاى كوتاهش با خود همراه برد. وى آن دو را بر روى استرى كه جلو يا پشت آن‌حضرت حركت مى‌كرد نشانيد. حضرت اين كار را كرد تا اگر به ديدن آن دو اشتياق پيدا كرد آنان را ببيند يا اگر آنان هواى ديدن آن‌حضرت را كردند ، بتوانند وى را ببينند. همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله در هر مناسبتى از اين دو تمجيد مى‌كرد و بزرگوارى و كرامت آنان را به همگان اعلان مى‌داشت. در روز مباهله نيز پيامبر اين دو و پدر و مادر آنان را برگزيد كه از تابش برهان آنان اسقفها مدهوش و متحيّر ماندند ⁽¹⁾».1.

روزى رسول خدا به خانۀ فاطمه رفت و بنابر عادت خود سه بار سلام گفت ، امّا جوابى نشنيد. آن‌حضرت به طرف حياط خانه بازگشت و در بين گروهى از يارانش نشست. سپس امام حسن آمد و بر پشت پدر بزرگش جَست. پيامبر او را محكم گرفت و سپس دهانش را بوسيد و در حالى كه مى‌گفت : حسن از من و حسين از على است به راه افتاد.

مردم ، بسيارى از اوقات از اين كردار پيامبر در شگفت مى‌شدند. و از خود مى‌پرسيدند كه چرا پيامبر در حقّ فرزندانش چنين كارهايى را آشكارا انجام مى‌دهد. روزى يكى از ياران آن‌حضرت ، پيامبر را ديد كه حسن را مى‌بوسد و مى‌بويد. آن مرد در حالى كه از اين عمل پيامبر ناخرسند بود عرض كرد : من پسرى دارم كه تا كنون هرگز او را نبوسيده‌ام. پيامبر صلى الله عليه و آله به وى پاسخى داد كه مضمونش اين بود : وقتى كه خداوند رحمت را از دل تو بر داشت به نظر تو ، من چه كارى مى‌توانم بكنم ؟ بعدها چون فرصت ديگرى پيش آمد پيامبر فرمود :

« حسن و حسين فرزندان منند. هر كه اين دو را دوست بدارد مرا دوست داشته و آن كه مرا دوست بدارد ، خداوند را دوست داشته است و هر كه خداوند را دوست بدارد ، خداى او را به بهشت داخل مى‌كند. و هر كه با اين دو دشمنى ورزد با من به دشمنى برخاسته و هر كه با من به دشمنى بر خيزد خداى بر او خشم گيرد و هر كه مورد خشم خداوند واقع شود ، او را به آتش ( دوزخ ) داخل مى‌كند ».

سپس از روى محبّت بسيار آن دو را بغل كرد : يكى را طرف راست و ديگرى را طرف چپ.

چه بسيار صحابه ، اين سخن مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله را مى‌شنيدند كه مى‌فرمود :

« اين دو فرزندان من و فرزندان دخترم هستند. بار الها ! من اين دو و دوستداران آنان را دوست مى‌دارم ».

يا در حالى كه به امام حسن اشاره مى‌كرد ، مى‌فرمود : « دوستدار او را دوست مى‌دارم ».

ابو هريره پس از وفات پيامبر با امام حسن بر خورد مى‌كند و به آن‌حضرت مى‌گويد : به من اجازه بده تا همان جايى را كه مى‌ديدم پيامبر بر آن بوسه مى‌زند ببوسم. سپس ناف آن‌حضرت را بوسيد. از اينجا معلوم مى‌شود كه پيامبر آشكارا بدين عمل ، مبادرت مى‌كرده است تا آنجا كه مردم همگى آن را مى‌ديدند و به آن آگاه بودند.

پيامبر آن قدر در مدح حسن و حسين سخن مى‌گفت كه برخى گمان مى‌كردند كه اين دو از پدرشان ، امام على ، برترند. تا آنجا كه پيامبر اكرم به توضيح اين نكته پرداخت و فرمود :

حسن و حسين در دنيا و آخرت برترند و پدرشان از اين دو والاتر و برتر است.

بسيار اتّفاق مى‌افتاد كه آن‌حضرت ، حسن و حسين را بر شانه‌هايش بالا مى‌برد و در خيابانهاى مدينه و در برابر چشم مردم گردش مى‌كرد و به آن دو مى‌گفت :

« چه شتر خوبى است شتر شما و چه سواران خوبى هستيد شما دو تن ».

و چه بسيار در ميان مردم بانگ بر مى‌آورد و مى‌فرمود :

« حسن و حسين سروران جوانان بهشتى هستند ».

يا مى‌فرمود :

« حسن و حسين دو گل من از دنيا هستند ».

يا مى‌فرمود :

« حسن و حسين هر دو امامند چه برخيزند و چه بنشينند ».

و يك بار نيز فرمود :

« چون روز قيامت فرا رسد ، عرش پروردگار جهانيان با هر زيورى آراسته مى‌شود. آنگاه دو منبر از نور مى‌آورند كه طول آنها صد مايل است. يكى از آنها را در سمت راست عرش و ديگرى را در سمت چپ عرش مى‌نهند. سپس حسن و حسين عليهما السلام را مى‌آورند.

حسن بر يكى از آن دو منبر و حسين بر ديگرى مى‌نشينند و خداوند به اين دو نفر ،

عرش خود را مى‌آرايد چنان كه زن با گوشواره ( گوشهايش را زينت مى‌دهد ) » ⁽¹⁾.

از امام رضا از قول پدرانش ، نقل شده است كه رسول خدا فرمود :

« فرزند ، گل است و گلهاى من حسن و حسين هستند » ⁽²⁾.

از رسول خدا نقل شده است كه فرمود :

« هر كه حسن و حسين را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر كه با آنان دشمنى ورزد با من دشمنى كرده است » ⁽³⁾.

عمران بن حصين نيز از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه به وى فرمود :

اى عمران بن حصين ! هر چيز جايگاهى در دل دارد ، امّا هيچ چيز در دل من از جايگاهى كه اينان دارند ، برخوردار نيست.

عرض كردم : تا اين اندازه ( آنان را دوست دارى ) اى رسول خدا !

فرمود : « اى عمران ! آنچه برتو پنهان مانده است از اين بالاتر است.. خدا مرا به محبّت ورزيدن به اين دو فرمان داده است » ⁽⁴⁾.

ابوذر غفارى روايت كرده است كه ديدم رسول خدا حسن بن على را9.

مى‌بوسد و مى‌فرمايد :

« هر كه حسن و حسين و ذريۀ آنان را از روى اخلاص دوست بدارد آتش ، چهره‌اش را نسوزاند اگر چه گناهانش به شمارۀ ريگهاى انباشته شده باشد مگر گناهى كه او را از ايمان به در كرده باشد » ⁽¹⁾.

سلمان نيز روايت كرده است كه از رسول خدا شنيدم كه دربارۀ حسن و حسين مى‌فرمود :

« خدايا من اين دو را دوست دارم پس تو نيز آنان را و هم دوستدارانشان را دوست بدار ».

و نيز پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود :

« هر كه حسن و حسين را دوست بدارد من او را دوست مى‌دارم و هر كس را كه من دوست بدارم خداى هم او را دوست مى‌دارد و هر كه را خداوند دوست بدارد او را به بهشت مى‌برد و هر كه حسن و حسين را دشمن دارد من نيز او را دشمن دارم و هر كس را كه من دشمن بدارم خداى هم او را دشمن مى‌دارد و هر كه را خداوند دشمن بدارد او را به آتش مى‌برد » ⁽²⁾.

و سخنان درخشان و گهر بار ديگرى از اين قبيل كه ما مى‌توانيم يقين كنيم كه اين سخنان از جانب خود پيامبر نبود ، بلكه صادر شده از سوى وحى بود كه پيامبر جز بر طبق آن سخن نمى‌گفته است.

عنايت و توجّه پيامبر صلى الله عليه و آله همچنان شامل اين طفل بود تا آنكه اين كودك به جوانى برومند تبديل شد كه از سر چشمۀ خير و فضيلت خود را سيراب ساخته و اينك شايستۀ رهبرى مسلمانان شده بود. پيامبر اكرم و پيش از وى خداى5.

پيامبر نيز همين شايستگى را در سيماى او ديده بودند. از اين رو به پيامبر وحى كرد على را به جانشينى خود قرار دهد و پس از وى حسن و حسين را. پس پيامبر همواره مردم را به دوستى آنان و تبعيّت از ايشان و راه آنان فرا مى‌خواند.

اگر ما در چيزى شك كنيم هرگز نمى‌توانيم در اين نكته بخود ترديد راه دهيم كه پروردۀ رسول خدا از ديگر مردمان به جانشينى آن‌حضرت سزاوارتر است.

وفات پيامبر.. و انحراف مسلمانان

تنها هشت بهار از عمر امام حسن مى‌گذشت كه رسول اسلام به رفيق اعلى پيوست ( سال 11 هجرى ). اين حادثه جانگداز در قلب امام حسن تأثير بسيارى گذارد و آتش غم و اندوه را در دل او شعله ور ساخت.

هنگامى كه حكومت ، كه حقّ شرعى امير مؤمنان على بود ، از آن‌حضرت سلب شد ، حسن اندوه و خشم بيشترى در خود احساس مى‌كرد. نه به آن خاطر كه پدرش از حقّ مشروع خويش يا منصبى كه وى شايستۀ آن بود باز داشته شد و يا اينكه دنيا از او روى برتافته و به ديگران روى نموده است ، هرگز ، بلكه امام حسن به انحراف مسلمانان از جادۀ مستقيم حقّ مى‌نگريست كه اين خود به معنى سقوط در ورطۀ گمراهى و بازگشت به همان مفاسد روزگار جاهليّت بود ، آن هم پس از مدتى كه از گمراهى ، نجات يافته و از مفاسد آزاد شده بودند. از اين رو ، وى افسرده مى‌شد و اندوهش شدّت مى‌يافت.

روزى به مسجد رفت و خليفه اوّل را ديد كه بر منبر جدّش و بلكه بر منبر پدرش براى مردم سخنرانى مى‌كند. ناگهان دلش از درد و اندوه لبريز شد و يكپارچه به خشم و غضب مبّدل گشت. صفوف مردم را شكافت تا به منبر رسيد و سپس خطاب به خليفه گفت : از منبر پدرم فرود آى... خليفه خاموش ماند و حسن دوباره سخن خود را تكرار كرد و اندكى ديگر نزديكتر آمد و گفت :

به تو خطاب مى‌كنم. يكى از اصحاب برخاست و حسن را محكم گرفت ، آتش خشم وى اندكى فروكش كرد و لحظه‌اى سكوت حكمفرما شد ، امّا خليفه با گفتار خود اين سكوت را شكست و گفت : راست مى‌گويى ، اين منبر پدر توست و اضافه بر اين چيزى نگفت. سپس على را مورد عتاب قرار داد ، زيرا گمان كرده بود كه آن‌حضرت ، فرزندش را بر ضدّ وى تحريك كرده است ، امّا على عليه السلام براى وى سوگند ياد كرد كه چنين كارى نكرده است.

23 سال از اين واقعه گذشت تا آنگاه كه آتش انقلاب مسلمانان شعله ور گرديد و مردم خواستار بر كنارى عثمان از خلافت شدند. دامنۀ انقلاب به تدريج رو به گسترش مى‌گذاشت و مسلمانانى كه از سياستهاى نادرست خليفه و اطرافيانش به تنگ آمده بودند ، دسته دسته به صفوف انقلابيون مى‌پيوستند. سرمداران اين حركت ، بزرگان اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و سران مسلمانان همچون عمار ياسر ، مالك بن حارث ( اشتر ) و محمّد بن ابوبكر بودند. شمار بسيارى از مردم عراق و مصر و نيز گروهى از اعراب به اينان پيوستند. اين عدّه طبعاً نه اصول فكرى صحيحى داشتند و نه از تجربۀ كافى برخوردار بودند ، بلكه بسيارى از آنان را نخوت فرا گرفته بود و بيشتر به منافع خويش مى‌انديشيدند.

آتش انقلاب شعله ور شده بود.

مسلمانان خانه عثمان را به محاصرۀ خود گرفتند و از او خواستند يا از خلافت كناره‌گيرى كند و يا به خواسته‌هاى آنان جامۀ عمل بپوشاند. عثمان نيز تنها تكيه‌گاهش سپاه معاويه بود و از اين سپاه در خواست كرده بود تا به كمك وى بشتابند ، معاويه سپاه خود را در بيرون از مدينه نگه داشته بود تا هر گاه ، كه فرمان داد به شهر داخل شوند.

روزى امير مؤمنان على عليه السلام خواست به عثمان پيغام دهد كه اگر بخواهد ، وى حاضر است از او دفاع و با وى مشورت كند و در جهت صلاح جهان اسلام

تدبيرى بينديشد.

امّا چه كسى بايد اين پيغام را به عثمان برساند ؟ زيرا دهها هزار تن با نيزه‌هاى برافراشته و شمشيرهاى بر كشيده اطراف خانۀ او را احاطه كرده بوند. اينجا بود كه حسن برخاست و داوطلب رساندن پيغام على به عثمان شد. وى صفوف محاصره كنندگان را با نهايت شجاعت از هم شكافت و به خانه عثمان رسيد و با كمال آرامش به درون خانه رفت و پيغام پدرش را به عثمان تسليم كرد و خود نيز به نصيحت و مشورت با عثمان پرداخت و توجّهى به سر و صداى انقلابيون و چكاچك شمشيرها و شيهه اسبان و به هم خوردن نيزه‌هاى آنان نشان نداد. انقلابيون حالتى تهاجمى داشتند و ممكن بود به خانه بريزند و هر كس كه در خانه مى‌يافتند ، از جمله امام حسن را از دم تيغ بگذرانند ، امّا آن‌حضرت محكم و استوار و با نهايت دليرى ، بى اعتنا به همه اين خطرها ، در آنجا نشست ، زيرا او مى‌دانست كه اگر آسيبى به او برسد در راه خير خواهى و به خاطر خدا و فرو نشاندن آتش فتنه از بلاد مسلمانان بوده است.

بدين‌سان امام حسن در كنار عثمان نشست و مأموريت خود را بخوبى انجام داد و پيغام پدرش را رسانيد و آنگاه كه عزم باز گشت كرد از ميان صفوف انقلابيون به سلامت عبور كرد.

سرانجام عثمان كشته شد و حوادث بسيارى پس از قتل وى به وقوع پيوست. از يك سو معاويه مردم را به سوى خود مى‌خواند و از سوى ديگر ناكثين ( پيمان شكنان ) با برافراشتن پيراهن عثمان عدّه‌اى را به گرد خود جمع كرده بودند و همسر پيامبر نيز همراه با عدّه‌اى آماده بود تا انتقام خون عثمان را بگيرند. در اين موقع باز امام حسن عليه السلام را مى‌بينيم ، جوانى كه از تمام شايستگيهاى رهبرى و جانشينى برخوردار است و پس از پدر بزرگوارش ، از تواناترين مردم در تعيين سرنوشت و حل مشكلات مسلمانان به حساب مى‌آمد.

جهان اسلام نيز در آن روز به تدبير و سياست وى بيش از هر چيز ديگر نيازمند بود ، زيرا تنها يك گام مى‌توانست دنياى اسلام را زيروزبر كند.

اميرمؤمنان عليه السلام نيز بر سر دوراهى سخت و دشوارى قرار گرفته بود كه انتخاب هر يك از ديگرى دشوارتر مى‌نمود. يا آن‌حضرت مى‌بايست‌از مقابلۀ با دشمنان سر باز زند ، كه اين همان خواستۀ دشمنانش بود ، و در نتيجه صاحبان منافع و مطامع به حكومت مى‌رسيدند و يا اينكه وارد جنگ شود. سرانجام چنين هم شد و بديهى بود كه بسيارى از مسلمانان در اين صورت كشته خواهند شد.

در گرما گرم اين حوادث آنچه قابل ملاحظه است نقش امام حسن مى‌باشد كه در كنار پدر بزرگوار خود ، تمام مشكلات و سختيها را تجربه مى‌كند. حضرت على عليه السلام نيز به دو علّت ، امام حسن را در كار خلافت خود شركت مى‌دهد. يكى از آن جهت كه وى از كفايت و تدبير والايى برخوردار بود و ديگر از آن جهت كه مردم را به امام و جانشين پس از خود راهنمايى كند تا آنان امام حسن را به عنوان رهبرى آزموده و دور انديش و حاكمى دادگر و مهربان ، مدّ نظر قرار دهند.

روزى كه مردم با امام على عليه السلام به عنوان خليفه مسلمين بيعت كردند ، آن‌حضرت تصميم گرفت به شيوۀ خلفاى پيش از خود بر منبر رود و طى خطبه‌اى ، سياستهاى خود را براى مردم تبيين كند تا آنان از خط مشى او و شيوۀ خلافتش آگاه گردند. بنابر احاديث موجود ، آن‌حضرت از امام حسن خواست بر منبر رود تا مبادا قريش پس از وى بگويند كه او هيچ كار خيرى نكرد. اميرمؤمنان عليه السلام خود به اين نكته تصريح كرده است. امام حسن بر منبر نشست ، خطبه‌اى بليغ ايراد كرد و مردم را اندرز گفت و پس از وى على عليه السلام بر فراز منبر آمد و فضايل والاى حسنين را در برابر ديدگان تمام مردم ، يك به يك بر شمرد.

امام حسن در جنگ جمل بازوى استوار پدر بزرگوارش محسوب مى‌شد.

در فتنه جمل ، حضرت على فرزند بزرگوارش را در رأس هيأتى متشكّل از

عبداللّٰه بن عبّاس و عمار ياسر و قيس بن سعد بن سوى كوفه روانه كرد تا كوفيان را از جنگ خيانت بار اصحاب جمل آگاهى و پرهيز دهد. در اين مأموريت امام حسن حامل نامه‌اى از اميرمؤمنان عليه السلام بود. آن‌حضرت در اين نامه به صورت فشرده به ماجراى قتل عثمان و حقيقت آن اشاره كرده بود.

امام حسن به كوفه وارد شد. وى مى‌خواست كوفيان را كه از همراهى با امام على عليه السلام خوددارى كرده بودند ، به جنگ تهييج كند. از اين رو نخست به نكوهش ابوموسى اشعرى ، آن مرد نيرنگ باز ، زبان گشود ، زيرا ابوموسى كه در آن روز والى كوفه بود ، مردم را از پيوستن به على عليه السلام منع مى‌كرد. سپس امام حسن نامۀ اميرمؤمنان را خطاب به مردم كوفه قرائت كرد. آن‌حضرت در اين نامه فرموده بود :

« من بدين گونه براى جنگ بيرون آمده‌ام ، يا ستمگرم يا ستمديده ، يا سركشم و يا بر من سركشى شده است. پس اگر اين نامۀ من به دست هر كسى رسيد به خدا سوگندش مى‌دهم كه به سوى من حركت كند. تا اگر ستمديده‌ام ، ياريم كند و اگر ستمگرم مرا به پوزش وادارد ».

آنگاه امام حسن خود مردم را مخاطب قرار داد و آنان را به جهاد ، ترغيب كرد. وى در اين سخنرانى پر شور به مردم گفت :

« اى مردم ما آمده‌ايم تا شما را به خدا و قرآن و سنّت پيامبرش و به آگاهترين و دادگرترين و برترين مسلمانان و وفادارترين كسى كه با او دست بيعت داده‌ايد ، فرا بخوانيم. كسى كه قرآن بر او عيب ننهاده و سنّت ، او را فراموش نكرده و از سابقان در اسلام بوده است. به كسى كه خداى تعالى و پيامبرش او را به دو پيوند نزديك كرده‌اند : يكى پيوند دين و ديگرى پيوند خويشى. به كسى كه از ديگران به هر نيكى سبقت جسته است.

به كسى كه خدا و رسولش به يارى او از ديگران

بى نياز مى‌گشتند. به كسى كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك مى‌شد در حالى كه مردم از وى دورى مى‌گزيدند. با او نماز مى‌گزارد در زمانى كه مردم مشرك بودند و در ركاب رسول خدا جهاد مى‌كرد. در وقتى كه مردم از پيش روى آن‌حضرت مى‌گريختند ، و با او به نبرد مى‌آمد در حالى كه ديگر مردمان از يارى وى باز مى‌ايستادند. او پيامبر صلى الله عليه و آله را تصديق مى‌كرد در حالى كه ديگران وى را دروغگو مى‌شمردند. به او كه سابقۀ كسى در اسلام همسنگ سابقۀ او نيست

او اينك از شما يارى مى‌طلبد و به سوى حقّ فرا مى‌خواند و شما را فرمان مى‌دهد كه به سويش رهسپار شويد تا او را در برابر مردمى كه پيمانشان را با وى زير پا نهاده‌اند و ياران صالحش را كشته و عاملانش را مثله كرده و بيت المالش را به غارت برده‌اند ، حمايت و يارى كنيد. خداوند شما را مرحمت كند ، به سوى او حركت كنيد. پس به معروف امر كنيد و از منكر جلوگيرى نماييد و در صحنه‌اى كه صالحان حاضر مى‌شوند ، شما نيز حضور يابيد... ».

بدين سان قسمت نخست خطبۀ امام حسن پايان مى‌پذيرد. وى در آغاز اين خطبه نخست دستور صاحب حكومت ( على عليه السلام ) را از روى نامه‌اى كه امام بدو سپرده براى مردم مى‌خواند و سپس خود شخصيّت بر جستۀ خليفه را مورد شرح و توضيح قرار مى‌دهد تا بدين وسيله مردم خليفه را امين دين و دنياى خود قلمداد كنند. آنگاه به بررسى فتنۀ اصحاب جمل مى‌پردازد تا روح انسانى كه آنان را به دفاع از مقدّسات وامى‌دارد ، برانگيزد و در پايان از بُعد دينى با آنان سخن مى‌راند و بدين ترتيب به كمال مقصود خويش دست مى‌يابد.

امام حسن عليه السلام پس از اين سخنرانى ، خطبه ديگرى نيز ايراد كرد كه شور و حماسه در آن موج مى‌زد. وى طىّ اين خطبه مردم را به جهاد دعوت مى‌كرد و سرانجام در پس سخنرانيهاى آتشين وى ، شمار بسيارى از كوفيان به قصد يارى اميرمؤمنان به گرد وى جمع شدند. نا گفته نماند كه به دنبال اين سخنرانيها

اقدامات و تدابير ديگرى نيز اعمال مى‌شد تا اين سخنان اثر خود را از دست ندهند.

سپاه امام على عليه السلام به سوى بصره آمد. هر دو سپاه رو در روى يكديگر به صف ايستادند. اميرمؤمنان پى برد كه پرچم سپاه دشمن ، نقطه‌اى است كه بايد مورد هجوم قرار گيرد. اگر اين پرچم بر زمين مى‌افتاد ، دشمن مى‌گريخت و اگر بر جاى خود استوار مى‌ماند شمار بسيارى از هر دو سپاه به خاك و خون مى‌غلتيدند و البته اين چيزى بود كه امام بدان تمايل نداشت. از اين رو به فرزند شجاع خود محمّد بن حنفيه كه در دليرى زبانزد خاص و عام بود ، رو كرد و وى را به حمله فرمان داد و بدو گفت كه بايد به قصد انداختن پرچم يورش برد ، زيرا پيروزى يا شكست دشمن در گرو اين پرچم بود و سپاه دشمن نيز به همين خاطر با تمام نيرو از پرچم خود محافظت مى كرد.

محمّد بن حنفيه با عزمى پولادين روانه ميدان شد ، امّا هنوز اندكى جلو نرفته بود كه دشمن از قصد وى آگاه گشت و او را در زير باران تير ، گرفتند. محمّد كه راهى براى پيشروى در برابر خود نمى‌ديد ، به مركز فرماندهى سپاه ، نزد اميرمؤمنان بازگشت.

على عليه السلام بر وى نهيب زد ، امّا محمّد گفت منتظر است تا از شدّت تير باران دشمن اندكى كاسته شود تا وى هجوم خود را دو باره از سر گيرد. در اينجا يكى از راويان نقل مى‌كند كه امام خود تصميم گرفت اين مأموريت را به انجام برساند ، امام حسن برخاست و گفت كه وى داوطلب انجام اين مهم است. على عليه السلام پس از اندكى ترديد كه شايد از مراقبت بسيار او بر جان سبطين كه نسل رسول خدا صلى الله عليه و آله از آنان منشعب مى‌شد ، نشأت مى‌گرفت و در صورت شهادت آنان ، هيچ كس نبود كه نسل رسول و خط او را امتداد ببخشد ، فرمود : به نام خدا روانه شو.

حضرت به ميدان نبرد گام نهاد. باران تير بر وى باريدن گرفت. امام على از

فراز تپه‌اى در حالى كه محمّد حنفيه نيز در كنارش بود ، امام حسن را زير نظر گرفت. ايشان در درياى سپاه دشمن گاه فرو مى‌رفت و گاه پيدا مى‌شد تا آنكه به نقطه‌اى رسيد كه پرچم سپاه دشمن در آنجا متمركز بود و آن پرچم را بر زمين انداخت و در نتيجه سپاه دشمن پا به فرار نهاد و بدين ترتيب با دست خود پيروزى را به ارمغان آورد.

... اگر ما بخواهيم رويدادهايى را كه در زمان خلافت اميرمؤمنان واقع شده به خوبى دنبال كنيم تا از ابعاد شخصيّت بر جستۀ امام حسن آگاهى يابيم اين كار به درازا مى‌كشد ، زيرا آن‌حضرت در اين حوادث مهم پس از امام على عليه السلام ، دوّمين كسى بود كه درخشندگى شخصيّت وى چشمها را خيره و خردها را شگفت زده مى‌ساخت.

دوران امامت

دسيسۀ پر نيرنگ در 19 مباه مبارك رمضان سال 40 هجرى با ترور اميرمؤمنان على بن ابيطالب به انجام رسيد.

جهان اسلام در اضطراب و پريشانى بسيار سختى فرو رفته بود. شمارى از بقاياى خوارج اينجا و آنجا هنوز فعاليّت مى‌كردند و مردم را به حكم اللّهى كه به زعم آنان به هيچ يك از رهبران دو اردوگاه شام و كوفه تعلّق نداشت ، فرا مى‌خواندند. آنان نمى‌خواستند تحت نظارت هيچ دولتى باقى بمانند ! ! عدّه‌اى از ساده لوحان و مفسدان ، از آن كسانى كه از حقيقت متمثل در اردوگاه على عليه السلام و باطلى كه در اردوگاه شام بود دل خوشى نداشتند ، نيز زير پرچم خوارج جمع آمدند.

آنان در راه نابودى حكومت هر مشكلى را آسان مى‌شمردند و ارتكاب هر نوع جنايت و فساد را توجيه مى‌كردند.

در شام ، معاويه سپاه خود را براى هجوم نظامى ديگرى به كوفه آماده مى‌كرد. وى نامه‌اى به متن زير براى كارگزارانش نوشت :

از بندۀ خدا ، معاويه ، اميرمؤمنان ، به فلان بن فلان... سلام عليكم...

سپاس خداى يگانه‌اى را كه جز او معبودى نيست. امّا بعد ، سپاس خداى را كه شما را از دشمنان كفايت كرد و ياران كژرو و تفرقه انداز را واگذاشت. نامه‌هاى بزرگان و سران آنان ( كوفيان ) به دست ما رسيده كه در آنها از ما براى خود و خانواده‌هايشان امنيت مى‌طلبند.

پس چون نامه‌ام به دست شما مى‌رسد با نيرو و سپاه خود حركت كنيد. اينك به شكر خدا به انتقام خود رسيديد و آرزوى خود را يافتيد. خداوند متجاوزان و ستمگران را هدايت كند.

و السلام عليكم و رحمة اللّٰه و بركاته. ⁽¹⁾

در اينجا بايد پرسيد اگر واقعاً اشراف و بزرگان عراق به معاويه نامه نوشته بودند اين جنگ براى چه واقع شد و معاويه اين سپاه را براى جنگ با چه كسى بسيج كرد؟ به راستى اگر عراقيان خواستار حكومت او بودند چرا بايد 60 هزار سپاهى جمع مى‌كرد حال آنكه او مى‌توانست با عدّه‌اى از اوباش خود به شهر داخل شود.

حتى اگر خوارج نيز امام حسن عليه السلام را بر ضدّ معاويه يارى مى‌دادند ، امّا آنها هم سرانجام جز خرابى به بار نمى‌آوردند ، زيرا آنان همان گونه كه به معاويه اعتقادى نداشتند به وى هم معتقد نبودند.

اينك نگاهى به خانه على عليه السلام مى‌افكنيم تا ببينيم كه چگونه پرتو درخشان امام در آنجا به خاموشى مى‌گرايد. پس از وفات آن‌حضرت ، خانواده‌اش وى را پنهانى به پشت غرىّ - منطقه‌اى نزديك كوفه - بردند تا پيكرش را در آنجا به خاك سپارند. آنان از ناحيۀ خوارج بسيار بيم داشتند. آنان مى ترسيدند كه مبادا خوارج مرقد آن‌حضرت را بشناسند و به انتقام يار همكيش خود « ابن ملجم » كه پيكرش سوازنده شد ، قبر را بشكافند و جنازه را از آن بيرون كشند. همچنين آنان از جاسوسان بنى اميّه كه از نقل اخبار به حزب اموى خسته نمى‌شدند ،د.

احساس خطر مى‌كردند. ⁽¹⁾

تشييع كنندگان از فرزندان و خويشان آن‌حضرت ، از مراسم خاك سپارى پيكر پاك امام باز مى‌گشتند. درون خانۀ على هنوز مراسم سوگوارى بر پا بود كه عبيداللّٰه بن عبّاس كه از جانب امام بر ولايت بصره گماشته شده بود ، وارد منزل شد. امام حسن به سوى مسجد بيرون آمد و مسلمانان در انتظارى گدازنده ، چشم به راه مقدم وى بودند. ابن عبّاس در رأس مجلس به سخنرانى ايستاد و گفت : اميرمؤمنان وفات يافت در حالى كه جانشينى از پس خود براى شما گذارد. اگر به او پاسخ مى‌گوييد به سوى شما آيد و اگر به خلافت او نا خشنوديد پس كسى را بر كسى اجبارى نيست.

مردم ناله و فرياد سر داند. گويى سخن ابن عبّاس ، دريايى از اندوه و دريغ همراه داشت. مردم با صداى بلند بانگ بر آوردند. بگو او به سوى ما بيايد.

امام حسن مجتبى به سوى آنان رفت و خداى را ستود و بر او درود فرستاد و آنگاه از شخصيّت اميرمؤمنان تمجيد كرد و دربارۀ او فرمود :

« در اين شب مردى وفات يافت كه نه نخستين مسلمانان در عمل از او سبقت گرفتند و نه آيندگان به او توانند رسيد. او در ركاب رسول خدا صلى الله عليه و آله جهاد مى‌كرد و به جان خويش از آن‌حضرت پاسبانى مى‌نمود. رسول خدا صلى الله عليه و آله او را با پرچم خويش به جنگ مى‌فرستاد و جبرئيل عليه السلام از راست و ميكائيل از چپ او را در ميان خود مى‌گرفتند و وى باز نمى‌گشت مگر آنكه خدا بر دستان او پيروزى را مى‌آورد. او در شبى وفات يافت كه عيسى بن مريم در آن به آسمان صعود كردد.

و يوشع بن نون وصى موسى عليهما السلام نيز در چنين شبى درگذشت. وى از زرد و سپيد ( طلا و نقره ) ، جز هفتصد درهم از پس خود باقى نگذاشت كه اين مبلغ از سهم او از بيت المال زياد آمده بود و وى مى‌خواست با اين مبلغ خدمتكارى براى خانه‌اش بخرد... »

اشك امان گفتن به او نمى‌داد ، آهى كشيد و همراه با آن قطراتى از چشمش باريدن گرفت و آه و حسرت بود كه از دهان مردم شنيده مى‌شد آنگاه امام فرمود :

« اى مردم هر كه مرا شناخت ، شناخته است و آن كه نمى‌شناسد بداند كه من حسن فرزند على هستم. منم فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله و منم فرزند وصى و منم فرزند نويد بخش بيم دهنده و منم فرزند دعوت كننده به خدا و منم فرزند چراغ نورانى. من از خاندانى هستم كه جبرئيل به سوى ما فرود مى‌آمد و از پيش ما به آسمان مى‌رفت و من از خاندانى هستم كه خداوند پليدى را از آنان زدود و ايشان را پاك و پاكيزه گردانيد و من از خاندانى هستم كه خداوند محبتشان را بر هر مسلمانى واجب شمرده و براى پيامبرش فرموده است :

بگو از شما به خاطر آن پاداشى نمى‌طلبم و هر كه حسنه‌اى گرد آورد ما از جانب خود حسنه‌اى بر آن مى‌افزاييم. گرد آورى حسنه همانا محبّت ما اهل بيت است ».

بدين گونه مردم با رضايت و خوشنودى ، با امام حسن عليه السلام دست بيعت دادند ، زيرا وى را تجسّم صفات شايسته و برتر خلافت مى‌ديدند. و آيا مگر نه اين است كه پيشواى مسلمانان بايد از جانب خداوند انتخاب شود و پيامبر صلى الله عليه و آله او را منصوب كند ؟ و آيا مگر نه اين است كه رهبر مسلمانان بايد در اوج كرامتها و فضيلتها باشد و با كفايت‌ترين و با ابهّت‌ترين و داناترين مسلمانان به شمار آيد ؟ و آيا مگر تمام اين ويژگيها ، به شكلى كامل ، در امام حسن گرد نيامده

بود ؟ آيا پيامبر اكرم دربارۀ وى نفرموده بود : حسن و حسين چه برخيزند و چه بنشينند ، هر دو امامند ؟ و آيا امام حسن همانى نبود كه پدر بزرگوارش دربارۀ او فرموده بود :

« خاندان پيامبر ، حيات دانش و مرگ جهلند. حلم آنان از علم ايشان و ظاهرشان از باطنشان و سكوتشان از حكمة سخنشان شما را آگاه مى‌كند. با حقّ ، مخالفت نمى‌ورزند و در آن به اختلاف نمى‌افتند. ايشان ستونهاى اسلام و محرمان راز هستند كه به ايشان اعتصام مى‌كنند. به واسطه ايشان است كه حقّ به محل خود باز مى‌گردد و باطل از جايگاه خود كنار مى‌رود و زبانش از جايى كه رسته بريده مى‌گردد. دين را با خردى بيدار و با نگرش و دقت ، دريافت كرده‌اند نه با عقل شنيدنى و از راه روايت كه راويان علم فراوان امّا رعايت كنندگانش اندكند ».

پس از آنكه بهترين صحابه و انصار مردم را به بيعت با امام حسن ترغيب كردند ، آنان با امام دست بيعت دادند. عبيداللّٰه بن عبّاس در اين باره گفت :

« اى مردم ! اين فرزند پيامبرتان و وصى امام شماست ، پس با او بيعت كنيد ».

مردم امام حسن را از بُن جان و دل دوست داشتند. و اين دوستى از محبّت پيامبر صلى الله عليه و آله به ايشان و محبّت خدا به كسى كه پيامبر را مورد مهر قرار مى‌داد ، سر چشمه مى‌گرفت.

علاوه بر آنچه گفته شد بايد بيفزاييم كه شرايط حاكم بر آن روزگار وجود مردى را اقتضا مى‌كرد كه بتواند با معاويه و باند نيرنگ‌باز وى مقابله كند. كسى كه شايستۀ رهبرى بوده و از بينشى خردمندانه و محبوبيت در دل مسلمانان بهره‌مند باشد.

بدين خاطر بود كه مسلمانان در بيعت با امام حسن شتافتند و گفتند : « او نزد

ما بسيار محبوب است و بر گردن ما حقّ دارد و به خلافت شايسته است ».

قيس بن سعد ، اين انقلابى بزرگ ، پيشاپيش بزرگان و مجاهدان انصار براى بيعت با امام حسن پا پيش نهاد و به او گفت :

« دستت را دراز كن تا با تو بر كتاب خدا و سنّت پيامبرش و جنگ با محلّين بيعت كنم ».

امام حسن به او پاسخ داد : « بر كتاب خدا و سنّت پيامبرش كه اين دو بر هر شرطى مقدم‌اند ».

بدينسان بيعت امام حسن عليه السلام در سوّمين دهه از ماه مبارك رمضان سال 40 هجرى انجام پذيرفت. هرگاه گروهى براى بيعت به نزد حضرتش مى‌آمدند ، مى‌فرمود :

« با من بر اينكه كاملاً گوش به فرمانم باشيد و با كسانى كه من مى‌جنگم ، بجنگيد و با كسانى كه دوستى مى‌ورزم دوستى كنيد ، بيعت نماييد ».

چون امام بر مسند خلافت تكيه زد ، مسئوليّت پايان دادن به اختلاف موجود ميان دو ارودگاه كه تا نابودى اسلام پيش رفته بود ، بر دوش وى افتاد ، زيرا كفار در گوشه و كنار مملكت اسلامى مترصّد فرصتى بودند تا چنانچه ضعف وخللى مشاهده كردند ضربه‌اى كارى بر پيكر جامعۀ اسلامى فرود آورند.

اين از يك سو ، امّا از سوى ديگر خبرهاى سپاه شام در كوفه و بصره و ديگر شهرها ، همراه با مبالغه ، به سرعت پخش مى‌شد بدان گونه كه همه مى‌دانستند جنگى خونين در پيش است.

معاويه سپاه شصت هزار نفرى شام را به فرماندهى خود بسيج كرد و ضحاك را به جانشينى خويش در شام نهاد. در اين هنگام بر امام حسن عليه السلام بود كه سپاه حقّ را بسيج كند تا در برابر اين حركت جناح باطل مقابله نمايد.

امّا آن‌حضرت صلاح ديد كه پيش از آغاز جنگ ، نامه‌اى به معاويه نگارد و با او اتمام حجّت كند. آنچه در پى مى‌آيد ، فرازهايى از همين نامه است :

« چون رسول خدا درگذشت ، عرب در خلافت او به كشمكش برخاستند. قريش ادعا كرد كه ما قبيله وخانواده و دوستان او هستيم و روا نيست كه شما در خلافت محمّد و حقّ او با ما ستيزه كنيد. عرب پنداشت كه آنچه قريش مى‌گويد ، همان است و حجّت آنان دربارۀ حكومت و ستيز بر سر گرفتن خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله صحيح است. پس به تقاضاى آنان « آرى » گفت و خلافت را بديشان تسليم كرد. آنگاه قريش با ما به احتجاج برخاستند و همان سخنى را كه به اعراب گفته بودند ، براى ما نيز آوردند ، امّا قريش ديد كه ما مانند عرب حقّ را به جانب آنان نداديم. بدين ترتيب قريش ، با دادخواهى و احتجاج اين امر ( خلافت ) را عهده دار شد چون اهل بيت و دوستان محمّد صلى الله عليه و آله ما را به احتجاج وطلب داد خود از آنان فرمان دادند ، آنان از ما كناره گيرى كردند. وبا يارى يكديگر ، بر ستم كردن و خوار شمردن ما ايستادگى كردند. پس ديدار در پيشگاه خدا كه او راهبر و ياريگر است.

آنگاه امام عليه السلام در ادامۀ اين نامه افزود :

اى معاويه امروز از اين كه بر گردۀ كارى كه براى احراز آن شايستگى ندارى ، پريده‌اى باعث تعجّب وشگفتى است. براى تو نه فضلى در دين است و نه اثرى پسنديده در اسلام.

زادۀ دشمن‌ترين قريش با رسول خدا صلى الله عليه و آله وقرآنى. خدا تو را ناكام گذارد. به زودى باز گردانده شوى و خواهى دانست كه سراى آخرت ازآنِ چه كسى است. به خدا ديرى نخواهد پاييد كه پروردگارت جانت را بگيرد و آنگاه بدانچه دستهايت پيش فرستاده‌اند تو را جزا دهد و خداوند خود در حقّ بندگانش ستم نمى‌كند...

ونيز نوشت :

انگيزه‌اى كه سبب شد تا من اين نامه را بنويسم همانا عذرهايى بود كه من دربارۀ تو ميان خود و خدايم عز و جل داشتم. پس اگر تو تسليم شوى از حظّى

وافر برخوردار گردى و كار مسلمانان به صلاح مى‌انجامد. پس اين همه به راه باطل خويش ادامه مده و همچون ديگر مردم با من بيعت كن. تو خود نيك مى‌دانى كه در نزد خداوند و نزد هر بندۀ توبه كننده و پرهيزكار و نيز در نزد هر كس كه دلى زارى كننده به درگاه حقّ دارد ، من از تو به اين امر ( خلافت ) سزاوارترم.

پس از خداى بترس و عصيان و سركشى را فرو گذار و خون مسلمانان را پاس دار. به خدا سوگند هيچ نفعى براى تو ندارد كه خون آنان را بيش از اين بريزى و آنگاه خداى را ديدار كنى. به صلح و طاعت روى كن و در اين امر ( خلافت ) با اهل آن و كسى كه بدان سزاوارتر از توست ، ستيزه مكن. تا خداوند به اين وسيله اين آتش افروخته را فرو نشاند و وحدت كلمه ايجاد كند و ميان مردم را اصلاح فرمايد و اگر تو نخواهى از اين نافرمانى دست بكشى من با مسلمانان به سوى تو حركت مى‌كنم و آنگاه تو را محاكمه مى‌نمايم تا آنكه خداوند كه بهترين داوران است ، ميان ما داورى كند...

بدين‌سان نامه‌هايى ميان رهبران دو سپاه مبادله شد. نامه‌اى از امام عليه السلام با حجّتى قاطع و پخته كه ملاك آن نقد و تجربه بود و نامه ديگر از معاويه با فريب و نيرنگ و دادن قول و گذاردن شرط و شروط مبنى بر تقسيم بيت المال بر حسب تَشَخُصات و مراتب پوشالى قبيله‌اى همراه بود.

خبرهايى مبنى بر بسيج سپاه اموى و حركت آنان به سوى كوفه ، در ميان مردم انتشار يافته بود. امام حسن عليه السلام تصميم گرفت براى مقابله با هجوم معاويه ، سپاهى فراهم آورد ، امّا طريقۀ بسيج سپاه در نزد آن‌حضرت با طريقه‌اى كه معاويه اتخاذ كرده بود ، بسيار تفاوت داشت. معاويه در پى گزينش دلمردگان و سياه‌دلان بود و آنان را با دادن اموال مسلمانان به خدمت خود در مى‌آورد. او همچنين برخى از انصار را به سوى خود مى‌خواند و با دادن

ثروتهاى گزاف از وجود آنان براى جنگ با امام سود مى‌برد.

آنان از اين اقدامات هيچ كوتاهى نمى‌كردند ، زيرا به نظر آنها امام حسن عليه السلام نمونۀ كامل اسلام ، يعنى همان دينى كه با آن دشمنى و كينه مى‌ورزيدند ، بود.

امّا امام حسن مسائل بسيارى را در انتخاب سپاه در نظر مى‌گرفت. وى هيچ‌گاه صاحب منصبان و نامداران را اطعام و گرسنگان را به همان حال گرسنگى رها نمى‌كرد و هرگز به مردم وعده‌هاى پوچ نمى‌داد تا اگر اوضاع بر وفق مرادش شد به تمام وعده‌هايش پشت پا زند. او هيچ گاه ولايت شهرهاى گوناگون را بدون هيچ حساب و كتابى به اين و آنان نبخشيد. مردم را به اجبار به ميدان نبرد نمى‌آورد. او به سپاهش اجازۀ خونريزى و هتك حرمتها و فروش اسيران را نمى‌داد. امام حسن عليه السلام دشمن خويش را گروه سركشى از مسلمان مى‌دانست و معتقد بود كه بايد آنان را به بهترين طريق ممكن از ادامۀ سركشى بازداشت. حال آنكه معاويه و حزبش بر اين باور بودند كه امام حسن و يارانش دشمنان سياسى آنان هستند و بايد به هر شيوه‌اى كه شده است ، آنان را از ميان بردارد.

بنا به همين دلايل بود كه معاويه در گرد آورى سپاه به مراتب از امام حسن عليه السلام به موفقيّت بيشترى دست يافت. برخى از اصحاب آن‌حضرت بسيار به وى مى‌گفتند كه او هم روش معاويه را در جمع نيرو به كار بندد ، امّا وى گرايش به باطل و انحراف از حقّ را به شدّت تقبيح مى‌كرد.

عبيداللّٰه بن عبّاس ، والى آن‌حضرت بر بصره ، طى نامه‌اى به امام حسن نوشت :

امّا بعد ، مسلمانان پس از على عليه السلام خلافت را به تو سپردند. پس آستين خود را بالا بزن و با دشمنت نبرد كن و يارانت را نزديك كن و دين بدگمان را از دنيايش كسر نكند خريدارى كن. و متشخّصان و بزرگان را به ولايت بگمار تا دل عشاير

آنان را بدست آورى و هيچ يك از مردم مخالف تو نباشند و همه با هم يكى باشند ، زيرا برخى از كارهايى كه مردم آنها را ناخوش مى‌دارند ، ولى به ظهور عدل و سرفرازى دين مى‌انجامد بهتر از كارهاى ديگرى است كه مردم آنها را دوست مى‌دارند ، ولى سرانجام به ظهور ستم و ذلّت مؤمنان و سر بلندى تبهكاران منجر مى‌شود.

و بدانچه از پيشوايان عادل رسيده است ، اقتدا كن. از آنان نقل شده است كه دروغ روا نيست مگر در جنگ يا بر قرار كردن صلح و آشتى در ميان مردم. چون كار جنگ به نيرنگ است و براى تو در اين خصوص راه باز است اگر عزم جنگ داشته باشى ، مشروط به اينكه هيچ حقى را باطل نگردانى..

و بدان كه بسيارى از مردم از پدرت ، على ، روى گردان شدند و به معاويه گراييدند ، زيرا او در تقسيم فىء و بيت المال ميان آنان تفاوت نمى‌گذاشت و اين بر مردم گران بود و هم بدان كه كسى به رويارويى تو برخاسته كه در آغاز ظهور اسلام با خداى و پيامبر صلى الله عليه و آله جنگيد تا آنكه خواستِ خداوند چيره شد. پس چون همه به يكتايى پروردگار ايمان آوردند و شرك نابود شد و دين سرورى يافت ، آنان نيز اظهار ايمان كردند و قرآن خواندند در حالى كه آيات را به ريشخند مى‌گرفتند و نماز خواندند با گرفتگى و كسالت و خمس و زكات دادند در حالى كه از پرداختن آن خشنود نبودند.

آنگاه ابن عبّاس در ادامه اين نامه اوضاع اجتماعى و فساد حاكم بر آن را تشريح كرد و سپس به تبيين سرشت جامعه و گذشته و حال آن پرداخت. امّا آن‌حضرت عليه السلام هرگز نخواست كه جز راه حقّ را برگزيند و از طريقى جز طريق استوار پيروى كند.

با وجود اين ، امام حسن شمار بسيارى از كوفيان را بسيج كرد. البته براى ما ثبت و ضبط دقيق نفرات وى مهم نيست ، امّا آنچه براى ما اهميّت دارد تحليل

شخصيّت افرادى است كه در اين سپاه بودند. آنان چه كسانى بودند و چرا به يارى امام شتافتند و سرانجام نتيجه چه شد ؟

تاريخ نگاران سپاه امام حسن را مركب از چند تيره دانسته‌اند :

1- شيعيان پاكدلى كه به عنوان اداى تكليف دينى خويش و انجام مأموريت انسانى خويش از آن‌حضرت پيروى مى‌كردند كه البته شمار آنان اندك بود.

2- خوارج كه خواستار جنگ با معاويه و امام حسن بودند ، امّا در اين برهه ، فعلاً مى‌خواستند كار معاويه را تمام كنند تا در آينده به حساب آن‌حضرت نيز رسيدگى كنند.

3- فتنه جويان و آزمندانى كه مى‌خواستند با شركت در جنگ غنيمت ، به دست آرند.

4- ترديد كنندگانى كه حقيقت ماجرا را از اين جنگ درنيافته و آمده بودند تا دليلى بيابند كه به كدامين گروه بپيوندند.

5 - متعصبانى كه سران قبايل را مدّ نظر داشتند و اين جنگ را به حساب جنگهاى قبيله‌اى و خرده حسابهاى شخصى محسوب مى‌كردند.

اينان عناصر سپاه امام بودند و طبيعى است كه چنين سپاهى ، با اين تنوع اشخاص و آرا ، نمى‌تواند در انجام مأموريت خويش كامياب باشد ، زيرا جنگ ، طالب ايمان و يكپارچگى و اطاعت است.

سپس امام حسن عليه السلام نخستين گروه خود را تشكيل داد و آنان را به عنوان جلوداران سپاه تحت فرماندهى عبيداللّٰه بن عبّاس تعيين كرد. عبيداللّٰه از جهات گوناگونى براى عهده دارى اين امر شايستگى داشت :

نخست آنكه وى اوّلين داعى جنگ بود و دوّم آنكه در ميان مردم و محافل از آوازه‌اى نيك برخوردار بود و سوّم آنكه وى مى‌خواست انتقام خون دو پسرش را كه به دست سپاهيان معاويه كشته شده بودند ، بگيرد و بالاخره آنكه

خويشاوند نزديك امام حسن بود.

ابن عبّاس با سپاه خويش به سوى مسكن ، ⁽¹⁾بر كنار نهر دجله ، حركت كرد و در آنجا با اردوگاه معاويه رو به رو شد. وى در همان مكان به انتظار رسيدن سپاهيان ديگر از كوفه اردو زد.

در كوفه ، مردم چند گروه بودند. عدّه‌اى جزو هواخواهان وياران معاويه بودند كه هدايا و وعده و وعيدهاى حزب اموى آنان را فريفته بود. همچنين گروهى از آنان در زمرۀ خوارج قشرى جاى داشتند و برخى هم مردم را از شركت در اين جهاد باز مى‌داشتند و البته گروهى نيز از آگاهان بودند كه آتش شور و اشتياق مردم را بر مى‌افروختند و آنان را با روشهاى مختلف به جنگ با سركشان و عصيانگران بر مى‌انگيختند.

امام حسن عليه السلام پيوسته سخنوران و شخصيّتهاى مبارز را بدين سوى و آن سوى مى‌فرستاد تا مردم را به يارى‌اش فرا خوانند و به علاوه خود با ايراد سخنرانيهاى پياپى ، دلهاى كوفيان را گرم مى‌كرد.

امّا كوفيان در برابر اين دعوت چونان يخ ، سرد و افسرده بودند ، زيرا جنگهاى كوبنده و سنگين جمل ، صفين و نهروان نيروى آنان را فرسوده و توان آنان را برده بود.

امام خود در يكى از مناسبتها ، از علتّى كه مردم كوفه را از همراهى با وى بازداشته بود ، سخن گفت و فرمود :

« شما در مسير خود به صفيّن بوديد در حالى كه دينتان در برابر دنيايتان قرار داشت.

امروز نيز اين گونه‌ايد و دنيايتان در برابر دينتان قرار گرفته است. شما ميان دو دسته مقتول قرار گرفته‌ايد. يكى مقتولى در صفيّن كه بر آن مى‌گرييده.

و ديگرى مقتولى در نهروان كه كينه او را مى‌جوييد ، امّا باقى پس سر افكنده‌اند و اما كسى كه گريان است انتقام جوينده است ».

به رغم تمام اين ناهمواريها ، ياوران حقّ عزم خود را بر شركت در جهاد استوار ساختند بدين اميد كه از اين ميدان پيروز و سر بلند به در آيند.

نيرنگهاى معاويه كار خود را كرد. وى گروه اندكى از آزمندان را به اطاعت خود درآورده بود و نقشه‌هاى خود را به دست آنان عملى مى‌كرد. اينان شايعات گوناگون و بسيارى دربارۀ نيروى سپاه شام و كم شمارى و ضعف سپاه كوفه براى رويارويى با آنان در ميان مردم مى‌پراكندند. همچنين درهم و دينارهاى معاويه نيز نقش پليد و پست خود را به خوبى ايفا كرد. فرماندهان سپاه امام حسن عليه السلام را ، كه وى به آنان اعتماد داشت ، مى‌بينيم كه در برابر نيروى تبليغاتى و مكارانۀ معاويه خود را مى‌بازند و سست مى‌شوند.

علىٰ رغم آنكه رهبرى سپاه امام رهبرى حكيمانه و تحت لواى عبيداللّٰه بن عبّاس بود ، امّا با وجود اين ، اين سپاه ، خود قربانى نيرنگ معاويه شد و فرماندۀ آن به وسيله معاويه در بند فريب افتاد. داستان از اين قرار بود كه :

امام عليه السلام ، پسر عموى خويش را براى ملاقات با معاويه مأموريت داد و در نامه‌اى به وى چنين سفارش كرد :

« اى پسر عمو ! من دوازده هزار تن از شجاعان عرب و قاريان شهر را به سوى تو گسيل مى‌دارم كه يكى از آنها بر لشكرى برترى دارد. پس با ايشان حركت كن و به آنان نرمى نشان ده. چهره‌ات را براى آنان گشاده كن و بالت را زير پاى آنان بگستر ( با آنان فروتنى پيشه كن ) آنان را در مجالست نزديك گردان كه اينان باقى ماندگان ياران مطمئن امير مؤمنانند. با ايشان بر شط فرات حركت كن ، سپس برو تا با معاويه روياروى گردى. پس اگر تو او را ديدار كردى نگاهش دار تا من به سوى تو آيم.

چون من بزودى در پى تو حركت خواهم كرد و بايد خبر تو هر روز

به من برسد و با اين دو تن ( قيس بن سعد و سعيد بن قيس ) مشورت كن. پس اگر به معاويه برخوردى با او جنگ آغاز مكن تا آنكه او نخست جنگ را آغازكند. پس اگر چنين كرد با او بجنگ و اگر تو كشته شدى فرماندۀ سپاهيان قيس بن سعد است و اگر او نيز كشته شد ، سعيد بن قيس فرماندۀ سپاهيان خواهد بود ». ⁽¹⁾

سپس آن‌حضرت خود با سپاهى بى شمار كه تعداد آن را سى هزار و يا بيشتر ذكر كرده‌اند ، حركت كرد و تا « مظلم ساباط » كه نزديك مداين بود رسيد.

توطئه‌هاى معاويه در جلوداران سپاه امام حسن عليه السلام كارگر افتاد. خبرى در ميان سپاهيان شايع شد كه اثرى ژرف در روحيه آنان داشت. شايع شد كه : « حسن براى برقرارى صلح با معاويه مكاتبه مى‌كند پس چرا شما خود را به كشتن مى‌دهيد ».

پس از شايع ساختن اين خبر در ميان سپاهيان ، معاويه با اعطاى مال و دادن وعده ، كوشيد تا نظر فرماندهان سپاه را به سوى خود جلب كند. فرماندهان نيز پنهانى به اردوگاه معاويه رفت و آمد مى‌كردند. عبيد اللّٰه خبر اين ماجرا را طى نامه‌اى براى امام حسن نوشت. توطئه‌هاى معاويه در همين حد چندان اهميّت نداشت ، اما همين كه وى توانست وجدان فرماندۀ كل سپاهيان امام حسن را بخرد ، اين توطئه‌ها رنگ ديگرى به خود گرفت.

معاويه نامه‌اى خطاب به عبيداللّٰه نوشت و در آن گفت :

حسن دربارۀ صلح به من نامه نگاشته است و امر را به من تسليم خواهد كرد پس اگر تو همين حالا در اطاعت من پاى نهى ، از فرماندهان من خواهى بود و گرنه دنباله رو من خواهى شد ، و اگر تو سخن مرا همين الآن بپيذيرى هزار هزار1.

درهم به تو خواهم بخشيد كه نيمى از آن را در همين وقت و نيم ديگر را پس از آنكه به كوفه وارد شدم به تو خواهم داد.

در حقيقت معاويه در اين نامه براى فريفتن عبيداللّٰه به سه ترفند متوسّل شد. نخست آنكه به وى گفت : كه حسن به او دربارۀ صلح نامۀ نگاشته است. اين نخستين عاملى بود كه عبيداللّٰه را به لرزه در آورد. عبيداللّٰه حتماً با خودش گفته است : اگر واقعاً چنين باشد پس چرا من شهرت و آوازۀ خويش را در تاريخ لكه دار كنم و بار سنگين خونهايى را كه تحت فرماندهى من ريخته مى‌شود ، بر دوش گيرم.

ترفند دوم معاويه آن بود كه وى گفت : متبوع باش. يعنى او را به دادن رياست فريفت و بالاخره ترفند سوم آن بود كه به وى وعدۀ پاداش يك ميليون درهم داد و همين حيلۀ اخير توانست اين شخص را ، كه امامش وى را به ملازمت عدل و مساوات حتّى در مورد فرو دست ترين مردم فرمان داده بود ، از راه به در برد.

عبيداللّٰه ، فرماندۀ كل سپاه ، بدون آنكه كسى را از تصميم خود آگاه سازد به اردوگاه معاويه پيوست. صبحگاهان سپاه در پى جستجوى فرماندۀ خويش بر آمد تا به امامت وى نماز گزارند ، امّا هر چه گشتند او را نيافتند. قيس ، مرد شماره 2 سپاه ، برخاست و با مردم نماز صبح گذارد. آنگاه به خطبه ايستاد تا آرامشان كند ودلهاى آنانرا قوت بخشد و گفت :

اين ( عبيداللّٰه ) و پدرش يك روز هم كارى صواب نكردند. پدر او عموى رسول خدا بود و همراه مشركان در بدر حاضر شد تا با آن‌حضرت بجنگد. پس كعب بن عمرو انصارى او را اسير كرد. او را به نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بردند و آن حضرت فديه او را گرفت و آن را ميان مسلمانان تقسيم كرد. و نيز على عليه السلام ، برادر او ( عبداللّٰه بن عبّاس ) را بر منصب ولايت بصره گماشت ، امّا او اموال آن

شهر و اموال مسلمانان را دزديد و با آنها كنيزكان خريد و ادعا كرد كه اين اموال براى او حلال است و اين يكى را هم على عليه السلام بر ولايت يمن گماشت ، امّا از بُسر بن ارطاة ترسيد و فرزندانش را وانهاد و گريخت تا آنكه كشته شدند و اكنون نيز چنين كرده است. سپاه سخنان اورا تأييد كرد وگفتند كه : حمد خدارا كه اورا از ميان ما خارج كرد.

امّا اين لشكرى كه فرماندهش به اردوگاه معاويه پيوست ، در وضعى نبود كه بتواند در مقابل سپاه معاويه مقاومت كند. از اين رو بيشتر افراد اين سپاه پراكنده گشتند و تنها 1/4 از آنها كه شمارشان به چهار هزار نفر مى‌رسيد ، باقى ماندند.

كم شدن اين تعداد از سپاهيان ، موجب پديد آمدن ضعف و نگرانى در افراد خط مقدّم و ديگر سپاهيانى شد كه در مظلم ساباط جاى گرفته بودند. يعنى جايى كه امام و سپاه او اردو زده بودند سپاهى كه تبليغات معاويه در آن از طريق جاسوسانى كه هر دم به آنجا گسيل مى‌كرد ، ادامه داشت. برخى از سپاهيان حضرت به معاويه پيوستند و دسته‌اى ديگر به او نوشتند كه اگر بخواهى مى‌توانيم ايشان را دست بسته نزد تو آوريم و اگر بخواهى مى‌توانيم ، او را بكشيم.

بذل و بخششهاى معاويه كه غالباً افزون از صد هزار بود ، براى افراد اختصاص داده مى‌شد. او پيوسته به فرماندهان سپاه امام وعدۀ ازدواج با دخترانش را مى‌داد تا آنها را بفريبد و از امام جدا كند.

بدين گونه مى‌توانيم عمق فشارهايى كه امام را مجبور به پذيرش صلح كرد دريابيم.

امام حسن خطبۀ آتشينى براى يارانش كه باطناً با معاويه سازش كرده بودند و مقدمۀ سپاه او را تشكيل مى‌دادند ، ايراد كرد. از خطبه‌اى كه حضرت به فروشندگان وجدانهاى خود ايراد فرمود پيداست كه سپاهيان آن‌حضرت تا حد

بسيار زيادى تحت تأثير تبليغات معاويه قرار داشتند تا آنجا كه حتى به امام اصرار مى‌كردند كه از حقّ خود دست بكشد و با معاويه بيعت كند ، امّا آن‌حضرت تن به اين كار نمى‌داد.

همچنين از اين خطبه معلوم مى‌شود كه يكى از سرشناسان سپاه آن‌حضرت در انديشۀ ترور وى بوده است چنان كه پيش از اين دوست ديگرش ، امام على عليه السلام را به قتل رسانيده بود.

از تمام اينها گذشته ، شرايط به گونه‌اى بود كه امام حسن را به انعقاد صلح با معاويه ، آن هم با ضرب الاجلى كه خود معين كرده بود ، سوق مى‌داد ، بنابر اين امام عليه السلام نامه‌اى در مورد صلح به معاويه نگاشت يا بنابر قول ديگر ، معاويه نامه‌اى در اين باره به حضرت نوشت. هر دو طرف پس از آنكه در مورد بندهاى اين صلح نامه به توافق رسيدند ، بدان رضايت دادند. در واقع امضاى اين صلح نامه به امام جز خير و نيكى و بر امّت جز صلاح باز نمى‌گرداند.

هر زمان كه به خطبه‌هاى امام حسن كه پس از انعقاد صلح بر اصحابى كه به اين صلح اعتراض داشتند ايراد فرمودند توجه شود درمى‌يابيم كه انعقاد اين صلح تا چه اندازه تحت تأثير شرايط دشوارى بوده كه هر لحظه فتنه‌اى از پس فتنه‌اى بر مى‌خاسته است. از جمله آنكه آن‌حضرت خطاب به يكى از آنان مى‌فرمايد :

« من خوار كنندۀ مؤمنان نيستم ، بلكه سرفراز كنندۀ ايشانم. من هنگامى كه سستى و كراهت اصحابم را براى جنگيدن مشاهده كردم ، تصميم به انعقاد صلح گرفتم و يگانه مقصودم از آن ، جلوگيرى از كشتار شما بود ».

آن‌حضرت در جاى ديگرى خطاب به يكى از خوارج كه دشمنى آنان نسبت به امام حسن و شيعيانش كمتر از دشمنى معاويه و يارانش بآن حضرت نبود ، در همين باره مى‌فرمايد :

« واى بر تو اى خارجى ! اينسان قضاوت مكن آنچه مرا بدين كار وادار

ساخت قتل پدرم به دست شما و طعنه‌هايتان به من و يغماگرى شما عليه من بود. شما هنگامى كه به صفيّن روانه شديد دينتان پيشاپيش دنيايتان بود و امروز چنان گشته‌ايد كه دنيايتان فراروى دينتان است. واى بر تو اى خارجى ! كوفيان مردمى هستند كه نمى‌توان به آنان اطمينان كرد ، وهيچكس جز ذليلان به آنان عزيز نشدند. هيچ يك از آنان با رأى ديگرى موافقت نمى‌كند. پدرم به خاطر آنان متحمّل مشكلات بسيار و حوادث تلخى شد.

سرزمين آنان زودتر از ديگر جاها رو به ويرانى مى‌گذارد و مردم آن كسانى هستند كه دينشان پراكنده شد و خود گروه گروه شدند ». ⁽¹⁾

با توجه به اين عوامل و نيز علل و اسباب ديگر ، امام عليه السلام با معاويه تن به صلح داد و اين عهدنامه را با وى منعقد كرد :

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

« اين پيمان نامه‌اى است كه حسن بن على بن ابى طالب با معاويه بن ابى سفيان منعقد كرده است.

وى با معاويه مصالحه مى‌كند كه حكومت را با شرايط زير بدو واگذارد :

1 - معاويه در ميان مردم به كتاب خدا و سنّت پيامبرش و سيرۀ جانشينان صالح او حكومت كند.

2 - معاويه بن ابى سفيان نمى‌تواند پس از خود جانشينى براى حكومت تعيين كند، بلكه پس از وى حسن و پس از او حسين بايد بر مردم حكومت كنند.

3 - مردم در هر جا كه باشند، در شام يا عراق يا حجاز و يا يمن بايد در امان باشند.

4 - ياران و پيروان على و نيز زنان و فرزندانشان بايد در امان باشند و معاويه بايد در اين خصوص سوگند ياد كند و پيمان دهد. اگر بنده‌اى به خداوند سوگند بخورد و سپس به عهد خود و آنچه گفته است وفادار بماند، خداوند بر او خرده نگيرد.

5 - معاويه نبايد عليه حسن بن على و برادرش حسين و نيز ديگر افراد خاندان رسول7.

خدا صلى الله عليه و آله در نهان و آشكار دست به توطئها بزند يا آنها را در هر كجا كه باشند به هراس اندازد.

فلان بن فلان متعهّد رعايت موارد اين صلح نامه مى‌گردد، وخداوند بهترين كسى است كه به شهادت گرفته ميشود ». ⁽¹⁾

محل عقد اين صلح نامه در مسكن ساباط بوده است ، جايى نزديك بغداد امروزى كه سپاه امام حسن عليه السلام در آنجا اردو زده بود ، چون كار انعقاد صلح نامه به پايان رسيد ، امام حسن به همراه يارانش به كوفه بازگشت.

استراتژى صلح در نظر امام مجتبى

بايد پذيرفت كه ابو محمّد امام حسن مجتبى عليه السلام با قبول اين صلح نامه كه برخى از دوستانش آن را موجب ذلّت و دشمنانش آن را اقدامى از روى ترس و تسليم طلبى خوانده‌اند ، فداكارى بزرگى از خود نشان داد. امضاى اين صلح نامه يكى از پرشكوهترين جلوه‌هاى پيروزى بر خود و مقاومت در برابر طوفانهاى هوا و هوس و احساس مسئوليّت در مقابل ريختن خونهاى مسلمانان و به حقيقت پيوستن اين سخن راست و تصديق شدۀ پيامبر بزرگوار بوده است كه فرمود :

« اين پسرم ( امام حسن ) سرور است و شايد خداوند به وسيلۀ او ميان دو گروه از مسلمانان اصلاح كند ». ⁽²⁾

اگر امام حسن پيشواى صلاح و راستى و الگوى فداكارى و مجمع كرامتها8.

و بزرگواريها و در نهايت امام مؤيَّد به غيب نمى‌بود ، از اينكه مى‌ديد معاويه ، يعنى همان كسى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در باره او فرموده بود : « چون معاويه را بر منبر من ديديد بكشيدش و ( اگر چه ) هرگز چنين نمى‌كنيد » ، بر اريكۀ حكومت مى‌نشيند ، روح پاكش دچار آشوب و اضطراب مى‌گشت.

اگر قلب بزرگ او به پروردگارش متصل نمى‌بود ، هر آينه دل شكسته و رنجيده خاطر مى‌شد ودق ميكرد. چرا كه به چشم خود مى‌ديد كه مسلمانان دو باره به قهقرا مى‌روند و ستارۀ « جاهليّت جديد » از نو درخشش پيدا كرده است.

اگر بردبارى عظيم او كه بر جوشيده از قوت ايمان وى به خدا و تسليم در برابر قضاى او نمى‌بود ، هرگز در مقابل معاويه از خود شكيبايى نشان نمى‌داد. معاويه بر منبر رسول خدا مى‌نشست و منشور رسالت را پاره مى‌كرد و به بزرگترين مردم پس از پيامبر صلى الله عليه و آله ، دشنام و ناسزا مى‌گفت.

آرى امام حسن آخرت را بر دنيا ترجيح داد و به خاطر موارد زير پذيراى صلح گرديد :

1 - اهل بيت عليهم السلام به حكومت به عنوان وسيله‌اى براى تحقّق بخشيدن به ارزشهاى مكتب مى‌نگريستند. بنابر اين هنگامى كه مردم از دين راستين منحرف شوند و طبقات فاسد بر جامعه مسلّط گردند و بخواهند از دين به عنوان ابزارى در خدمت منافع نا مشروع خود بهره گيرند ، پس حكومت وحكمران به جهنم برود.. تا مشعل مكتب فروزان بماند ، وتمامى امكانات براى اصلاح جامعه و با هر وسيله‌اى بكار گرفته شود.

اميرمؤمنان على عليه السلام درباره شيوۀ حكومت مى‌فرمايد :

« به خدا سوگند، معاويه از من زيرك تر و باهوش‌تر نيست، امّا او خيانت پيشه مى‌كند و ( در راه حكومت ) مرتكب گناه مى‌شود و اگر خيانت منفور نمى‌بود من خود زيرك‌ترين مردمان بودم، ولى هر خيانتى گناه و هر گناهى كفر است و هر خيانت پيشه‌اى را روز قيامت

پرچمى است كه بدان شناخته مى‌شود. به خدا سوگند كه من با نيرنگ فريفته نمى‌شوم و سختيها مرا دچار ضعف و سستى نمى‌كند ». ⁽¹⁾

همچنين از ابن عبّاس روايت شده است كه گفت :

« در ذى قار بر اميرمؤمنان عليه السلام وارد شدم. او داشت ، كفش خود را وصله مى‌كرد. پس به من گفت : قيمت اين كفش چند است ؟ گفتم : قيمتى ندارد. فرمود : به خدا سوگند اين كفش در نزد من از حكومت بر شما محبوب‌تر است مگر آنكه حقّى را بر پاى دارم يا از باطلى جلوگيرى كنم ». ⁽²⁾

2 - امام حسن در زمانى مى‌زيست كه روح ايمان در نزد مردم و به ويژه در قبايل عربى كه به خارج از حجاز رفته و در سرزمينهاى پر خير و بركت پراكنده شده بودند ، به غايت تنزّل يافته بود. اين قبايل رسالت خود را يا فراموش كرده و يا هاله‌اى بى رمق از آن را نگه داشته بودند.

« كوفة الجند » كه در روزگار خليفه دوّم ساخته شد تا حامى سپاه و مركزى براى فتوحات شرقى مسلمانان باشد به صورت مركز كشمكشهاى قبايل و لشكركشيهاى فاسد در آمده. هر كس كه بيشتر مى‌داد مردم جذب او مى‌شدند.

البته در اين ميان ، قبايل ديگرى نيز بودند كه از اسلام و حقّ و خط مشى انقلابى اهل بيت دفاع مى‌كردند. امّا بيشتر قبايلى كه در اين سرزمين مى‌زيستند در پى رسيدن به مال و ثروت بودند تا آنجا كه از پيرامون رهبرى شرعى پراكنده گشتند و همين كه دانستند معاويه‌اموال مسلمانان را بى هيچ حساب و كتابى به اين و آن مى‌بخشد ، با گردن‌كشان شامى بناى نامه نگارى نهادند. براى همين است كه شما مى‌بينيد حتّى پسر عموى امام حسن عليه السلام كه فرماندهى سپاه آن‌حضرت را6.

نيز بر عهده داشت ، به طمع رسيدن به بيش از يك ميليون درهم ، حضرت را وامى‌گذارد و به معاويه مى‌پيوندد.

همچنين مى‌بينيم كه كوفه بار ديگر به امام به حقّ خود ، يعنى حسين بن على عليه السلام ، كه پسر عمويش مسلم بن عقيل را به سوى آنان روانه مى‌كند ، پشت مى‌كند.

چرا كه ابن زياد به كوفه گسيل مى‌شود و به آنان قول مى‌دهد كه به سهم هر يك « ده تا » بيفزايد. كوفيان نيز با شنيدن اين وعده به ابن زياد ملحق مى‌شوند و در زير پرچم او سبط رسول خدا صلى الله عليه و آله و اهل بيت آن‌حضرت را به فجيع‌ترين وضع مى‌كشند و اصلاً از ابن زياد نمى‌پرسند كه منظورش از « ده » چيست. بعداً معلوم مى‌شود كه منظور ابن زياد از ده فقط ده دانه خرما بوده است ! ! چه بسا كوفيان به خود وعده مى‌داده‌اند كه حتماً منظور از ده ، ده دينار بوده است !

كوفيان از جنگ خسته شده بودند و به زندگى راحت و آسوده مى‌انديشيدند. واهل بصيرت كه پيرامون حضرت امير عليه السلام گردآمده بودند واز ايشان دفاع ميكردند و روز قيامت را به مردم تذكر مى‌دادند و فضايل امام به حقّ خود را براى آنان باز مى‌گفتند ، در ميان آنان حضور نداشتند. ديگر عمار ياسر ، كه در روز صفيّن فرياد مى‌زد « پيش به سوى بهشت » در كوفه نبود. ديگر مالك اشتر آن يار دلاور و پيشگام و فرماندۀ جنگى زيرك اميرمؤمنان در ميان كوفيان حضور نداشت. مردى چون « ابن التيهان » كه اميرمؤمنان او را برادر خود مى‌دانست و در غيابش آه حسرت سر مى‌داد ، بين كوفيان نبود. ديگر هيچ نشانى از ياران آگاه رسول خدا صلى الله عليه و آله و على عليه السلام ، كه به آنها اعتماد مى‌كرد و در ادارۀ جنگها از ايشان كمك مى‌گرفت ، در جامعۀ كوفه ديده نمى‌شد....

دفتر زندگى درد آلود امام على ، آن قهرمان پيشگام جنگها ، نيز به تيغ خيانت بسته شده بود. مگر او نبود كه اندكى پيش از شهادتش بر فراز منبر رفت و قرآنى

بالاى سرش باز كرد و خطاب به پروردگارش گفت :

« چه چيزى تيره روزترين شما را از كشتن من مانع مى‌شود ؟ ! خدايا ! من اينان را خسته كردم و اينان نيز مرا به ستوه آورده‌اند. پس ايشان را از من و مرا از ايشان آسوده گردان ». ⁽¹⁾

اين در حالى است كه على عليه السلام اندكى پيش از شهادت ، سپاهى براى نبرد با معاويه بسيج كرده بود و اين همان سپاهى بود كه پس از وى فرزندش امام حسن فرماندهى آن را عهده دار شد ، امّا تضعيف ارادۀ سپاهيان و اختلاف نظر آنان و نيز خيانت فرماندهان سپاه موجب شكست سپاه حضرت شد. به طورى كه مى‌توان گفت كه اگر همين عوامل در زمان حيات حضرت على نيز رخ مى‌داد او را نيز با شكست مواجه مى‌كرد.

امّا تقدير آن بود كه اميرمؤمنان به شهادت رسد و صلح به دست فرزند بزرگوارش كه پيامبر صلى الله عليه و آله گفته بود. خداوند به وسيلۀ او ميان دو گروه از امّتش اصلاح بر قرار مى‌كند ، امضا شود.

در حديثى از حارث همدانى آمده است كه گفت :

چون اميرمؤمنان شهيد شد ، مردم نزد امام حسن آمدند و گفتند : تو جانشين پدرت و وصىّ اويى و ما گوش به فرمان تو هستيم. پس بر ما حكومت كن. امام حسن به آنان گفت :

« به خداى سوگند كه دروغ مى‌گوييد. شما به كسى كه بهتر از من بود وفا نكرديد آنگاه چگونه به من وفادار خواهيد ماند ؟ و چگونه من به شما اطمينان كنم در حالى كه به شما اعتماد ندارم ؟ اگر راست مى‌گوييد قرار من و شما اردوگاه مداين باشد ، آنجا وفادارى نشان دهيد ». ⁽²⁾3.

امام حسن عليه السلام در چنين شرايط دشوارى چه مى‌توانست بكند ؟ آيا با سپاهيان خود بايد مانند معاويه رفتار مى‌كرد ، اموال مسلمانان را به آنها بذل و بخشش مى‌كرد و هر كس را كه از خود گريزان ديد با عسل زهر آلود از ميان مى‌برد ، يا آنكه روش پدرش را پيش مى‌گرفت هر چند كه اين امر حكومت او را با سختيها و دشواريها مواجه سازد ؟

آن‌حضرت از حكومت دست شست ، چرا كه پى برد كه حكومت نمى‌تواند وسيله‌اى پاك براى تحقّق بخشيدن به اهداف و ارزشهاى رسالت باشد. او وسيله‌اى بهتر از حكومت يافت و آن پيوستن به صفوف مخالفان و دميدن دوبارۀ روح مكتب در امّت از طريق پرورش رهبران و نشر افكار و رهبرى مؤمنان راستين مخالف با حكومت و توسعۀ مبارزۀ مخالفان بود.

3 - شرطهاى صلح نامه‌اى كه امام عليه السلام بر معاويه املا كرد و آنها را معيار سلامت حكومت دانست خود گواه آن است كه آن‌حضرت در انديشۀ طرح نقشه‌اى براى رويايى با اوضاع فاسد بوده است ، امّا با به كارگيرى وسايل ديگرى جز ابزار حكومت. در برخى از موارد اين صلح نامه آمده است :

1 - معاويه بايد به كتاب خدا و سنّت پيامبرش و روش جانشينان صالح آن‌حضرت حكومت كند.

2 - معاوية بن ابى سفيان نبايد كسى را پس از خود به عنوان جانشين معرفى و تعيين كند ، بلكه تعيين خليفه پس از وى بر عهدۀ شوراى مسلمانان است.

3 - مردم در هر كجا كه باشند يا در شام و يا در عراق يا در حجاز و يا در يمن بايد در امن و امان به سر برند.

4 - ياران و پيروان على و اموال و زنان و فرزندانشان بايد از هرگونه تعرض مصون باشند.

5 - معاويه نبايد عليه حسن بن على و برادرش حسين و نيز ديگر افراد

خاندان رسول خدا صلى الله عليه و آله در نهان و آشكار دست به توطئه بزند و يا آنها را در هر كجا كه باشند به هراس اندازد. ⁽¹⁾

نگاهى گذرا به اين شرطها ما را بدين نكته رهنمون مى‌كند كه اين صلح نامه در برگيرندۀ مهم‌ترين قانونهاى حكومتى اسلام اعم از قانونى بودن حكومت بر طبق كتاب و سنّت و شورايى بودن حكومت مى‌باشد. بنابر اين شرطها ، معاويه مسؤول برقرارى امنيّت براى مردم و بويژه رهبرى مخالفان يعنى خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله است.

معاويه نيز اين شرطها را به عنوان اساس حكومت در نزد مردم پذيرفت. امام عليه السلام نيز بدين وسيله مهمترين راه را براى نماياندن حقيقت معاويه و آگاه كردن انديشمندان و ديندارانى كه بر برخى از شرطهاى اين صلح نامه مخالفت مى‌كردند ، انتخاب كرد.

امام حسن براى قانع كردن گروهى از مسلمانان به صلح با معاويه ، رنج فراوانى متحمّل شد ، زيرا جانها در اشتياق نبرد با معاويه مى‌سوخت و همين امر موجب مى‌شد كه آنان بيعت با وى را خوشايند ندانند. افزون بر اينكه ساده لوحان خوارج عقيده داشتند كه هر كس حكومت را به معاويه بسپارد به كفر گراييده است و حتّى نسبت به آن‌حضرت گفتند : « به خدا سوگند اين مرد كافر شده است » ! ⁽²⁾

امام حسن عليه السلام پس از انعقاد صلح نامه با معاويه براى مردم سخنانى ايراد كرد و گفت :

« اى مردم ! اگر شما در تمام دنيا در پى مردى بگرديد كه جدّش رسول7.

خدا صلى الله عليه و آله باشد ، جز من و برادرم كسى را نمى‌يابيد. معاويه بر سر حقّى با من به منازعه برخاست كه ازآنِ من بود ، امّا به خاطر صلاح امّت و جلوگيرى از خونريزى آن را بدو واگذاردم و شما با من بيعت كرديد كه با كسى كه من آشتى كنم شما نيز آشتى جوييد و من چنين صلاح ديدم كه با معاويه صلح كنم تا آنچه كردم خود حجّتى باشد بر كسى كه اين امر را آرزو مى‌كرد و من مى‌دانم ، شايد آزمونى باشد و متاعى براى مدتى چند ». ⁽¹⁾

با اين وجود حتّى برخى از اصحاب بزرگ آن‌حضرت نيز بر وى اعتراض كردند. حجر بن عدّى با او گفت : « به خدا قسم دوست داشتم كه تو در اين روز وفات مى‌يافتى و ما نيز با تو مى‌مرديم و چنين روزى را نمى‌ديدم. ما بازگشتيم در حالى كه مجبور به پذيرش آنچه دوست نداشتيم شديم و آنان بدانچه دوست مى‌داشتند ، شادمان و خوشحال بازگشتند ».

به نظر مى‌رسد كه امام مايل نبود در مقابل ديگران به سخن حجر پاسخ گويد ، امّا همين كه با او خلوت كرد ، فرمود :

« اى حجر ! من سخن تو را در مجلس معاويه شنيدم. هر كسى ، آنچه را كه تو دوست مى‌دارى دوست ندارد و راى‌او همانند راى‌تو نيست. من جز براى ابقاى شما تن به چنين كارى ندادم و خداوند متعال هر روز دست اندكار امرى است». ⁽²⁾

سفيان نيز كه يكى از پيروان اميرمؤمنان و امام حسن عليه السلام بود ، نزد امام حسن آمد ، عدّه‌اى در محضر امام مجتبى حضور داشتند. سفيان خطاب به امام گفت :

سلام بر تو اى خوار كنندۀ مؤمنان !

امام پاسخ داد : سلام بر تو اى سفيان.7.

سفيان در ادامه روايت گويد : از مركوبم پايين جستم و آن را بستم و سپس به خدمت امام حسن عليه السلام رسيدم آن‌حضرت پرسيد :

اى سفيان چه گفتى ؟

گفتم : سلام بر تو اى خوار كنندۀ مؤمنان. پدر و مادرم به فدايت ، به خدا سوگند تو وقتى با اين عصيانگر ( معاويه ) بيعت كردى و حكومت را به اين ملعون ، فرزند آن زن جگر خواره تسليم نمودى ما را سر افكنده ساختى ، حال آنكه صد هزار نفر در اختيار تو هستند كه حاضرند در برابرت بميرند و خداوند كار حكومت را به تو وانهاده است. امام حسن در پاسخ گفت :

« اى سفيان ! ما اهل بيت ، هر گاه به حقّ پى بريم بدان تمسك كنيم. من از على عليه السلام شنيدم كه مى‌گفت از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌فرمود : روزها و شبها سپرى نشود تا آنكه كار اين امّت بر مردى كه سرينى پهن و گلويى گشاده دارد و هرچه مى‌خورد سير نمى‌شود ، جمع آيد. خداوند به او نمى‌نگرد و نمى‌ميرد مگر آنكه هيچ پوزش خواهى در آسمان و هيچ ياورى در زمين ندارد. اين مرد همان معاويه است و من مى‌دانم كه خداوند خود تمام كنندۀ كار خويش است ».

سپس مؤذن بانگ برداشت و ما به طرف كسى كه شير شترش را مى‌دوشيد ، رفتيم ، آن‌حضرت كاسه‌اى گرفت و همان طور ايستاده نوشيد و سپس مرا نيز از آن نوشانيد و با هم به سوى مسجد رفتيم. آن‌حضرت به من فرمود :

« اى سفيان چه شد كه آمدى ؟ گفتم : به خدايى كه محمّد را به هدايت و دين حق مبعوث كرد ، محبّت شما موجب شد تا بيايم. فرمود : پس مژده باد بر تو اى سفيان كه من از على عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌گفت : اهل بيت من و دوستدارانشان مانند اين دو ( انگشتان سبابۀ خود را نشان داد ) يا اين دو ( انگشتان سبابه و انگشت وسط خود را نشان داد ) بر حوض ، بر من وارد مى‌شوند. در حالى كه يكى از آن دو بر ديگرى برترى دارد.

شاد باش اى سفيان كه دنيا نيكوكار و گنهكار را در بر مى‌گيرد تا آنكه خداوند پيشوايى حقّ از خاندان محمّد صلى الله عليه و آله را مبعوث كند ».

گاهى اوقات حتّى امام حسن عليه السلام ، اصحاب خود را به بيعت با معاويه فرمان مى‌داد. از جمله روزى قيس‌بن سعد بن‌عباده‌انصارى ، رئيس «شرطة الخميس» ، كه به وسيله امام على بنيان نهاده شده بود ، بر معاويه داخل شد. معاويه به او گفت : بيعت كن. قيس به امام حسن نگريست و پرسيد : اى ابو محمّد ! آيا بيعت كنم ؟ معاويه گفت : آيا دست بردار نيستى ؟ به‌خدا سوگند من.. ⁽¹⁾

قيس گفت : هيچ كارى نمى‌توانى بكنى به خدا قسم اگر بخواهم مى‌توانم نقض بيعت كنم.

آنگاه امام حسن عليه السلام به سوى قيس رفت و به او گفت : قيس بيعت كن. قيس نيز از گفتۀ امام اطاعت كرد. ⁽²⁾2.

موضع گيريهاى تابناك

امام ميوه‌هاى صلح را مى‌چيند

هدف اصلى امام حسن از انعقاد صلح با معاويه در واقع افشا كردن ماهيّت آن مرد نيرنگ باز و نابود كردن حكومت استوار شده بر ارزشهاى جاهلى او بود. امام حسن عليه السلام مى‌خواست از نو صفوف مخالفان را نظم بخشد و از هر فرصتى براى برانگيختن روح ايمان و تقوا در مردم بهره‌بردارى كند.

در زير به برخى از موضعگيريهاى درخشان آن امام در مقابل معاويه خواهيم پرداخت.

در واقع اين موضعگيريها ، تاج و تخت معاويه را مى‌لرزاند و روش مقاومت را به مخالفان حكومت مى‌آموخت :

الف - اندكى پس از برقرارى صلح ، معاويه براى ايراد سخنرانى بر منبر نشست و گفت :

حسن بن على مرا شايستۀ خلافت تشخيص داد و خود را سزاوار اين امر ندانست.

امام حسن عليه السلام نيز در آن مجلس حضور داشت و يك پله پايين‌تر از معاويه نشسته بود. چون سخنان معاويه به پايان رسيد ، آن‌حضرت برخاست و خداى را بدانچه شايسته بود ، ستود و آنگاه از روز مباهله ياد كرد و فرمود :

« پس رسول خدا صلى الله عليه و آله از خلايق ، پدرم و از فرزندان من و برادرم و از زنان مادرم را بياورد. ⁽¹⁾ما اهل و دودمان او هستيم. او از ماست و ما از اوييم. و چون آيۀ تطهير ⁽²⁾نازل شد ، رسول خدا صلى الله عليه و آله ما را در زير عباى خيبرى ام سلمه ( رض ) گرد آورد و آنگاه فرمود : بار خدايا ! اينان اهل بيت و دودمان منند. پس پليدى را از ايشان بزداى و آنها را پاك كن. در زير اين عبا جز من و برادر و پدرم و مادرم كس ديگرى نبود و در مسجد هيچ كسى اجازه جنب شدن نداشت و هيچ كس را حقّ به دنيا آمدن در آن نبود مگر پيامبر صلى الله عليه و آله و پدرم و اين كرامتى بود از جانب خداوند به ما و شما خود جايگاه ما را در نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله ديده بوديد.

همچنين آن‌حضرت فرمان داد تا درهايى را كه به روى مسجد گشوده مى‌شد ببندند مگر درب خانۀ ما را. برخى در اين باره از حضرتش پرسش كردند و وى فرمود : من از جانب خود نمى گويم كه كدام در را ببنديد و كدام را بگشاييد ، بلكه خداوند به بستن و گشودن اين درها فرمان داده است.

اينك معاويه پنداشته است كه من او را شايستۀ خلافت دانسته و خود را سزاوار آن ندانسته‌ام. او دروغ مى‌گويد. ما در كتاب خدا و بر زبان پيامبرش نسبت به مردمان اولىٰ هستيم. اهل بيت همواره و از زمانى كه خداوند ، پيامبرش را به سوى خود برد ، زير ستم بوده‌اند. پس خداوند ميان ما و كسانى كه حقّ ما را به ستم گرفته و بر گردن ما بالا رفته‌اند و مردم را بر ضدّ ما شورانده و سهم ما را از « فىء » ⁽³⁾بازداشته و مادر ما را از حقّى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله براى او قرار داده بود ، محروم كرده‌اند ، داورى فرمايد.د.

به خدا سوگند ياد مى‌كنم كه اگر مردم به هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله آنان را ترك گفت با پدرم بيعت مى‌كردند ، همانا آسمان باران رحمتش را بر آنان فرو مى‌باريد و زمين بركتش را از آنان دريغ نمى‌داشت. وتو اى معاويه ! در اين خلافت طمع نمى‌كردى. چون اين خلافت از جايگاه اصلى خود برون آمد ، قريش بر سر آن جدال كردند و آزادشدگان ( طلقاء ) و فرزندان آنان ، يعنى تو و يارانت ، در آن طمع كرديد. در حالى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :

كار هيچ امّتى تباه نشد مگر آنكه مردى در ميان آنان به حكومت رسيد كه عالمتر از او نيز يافت مى‌شد ، امّا وى آن امّت را به درجات پست‌تر سوق مى‌دهد تا بدانجايى رسند كه از آن گريخته بودند. بنى اسرائيل با آنكه مى‌دانستند هارون جانشين موسى است ، امّا او را رها كردند و پيرو سامرى شدند. اين امّت نيز پدر مرا وانهادند و با ديگرى دست بيعت دادند. حال آنكه خود از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده بودند كه به پدرم مى‌فرمود : « تو نسبت به من همچون هارونى نسبت به موسى ، جز آنكه پيامبر نيستى ». اينان خود ديده بودند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله پدرم را در روز غدير خم منصوب كرد و بديشان فرمود كه شاهدان ، غايبان را از اين موضوع آگاه سازند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله از قوم خويش گريخت در حالى كه آنان را به خداى تعالى مى‌خواند تا آنكه در غارى وارد شد و اگر ياورانى مى‌يافت هرگز نمى‌گريخت و هنگامى كه آنانرا دعوت كرد ، پدرم دستش را در دست پيامبر نهاد و به فرياد او رسيد به هنگامى كه فرياد رسى نداشت. پس خداوند هارون را در گشايشى ، قرار داد در زمانى كه او را ناتوان گرفتند و نزديك بود بكشندش و خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را در گشايشى قرار داد. هنگامى كه وى به غار قدم نهاد و يارانى نيافت و پدرم و من نيز در گشايشى از خداى هستيم به هنگامى كه اين امّت ما را تنها و بى ياور گذارد و با تو بيعت كرد. اى معاويه : آنچه گفتم تماماً نمونه‌ها

و سنّت‌ها بود كه يكى از پس ديگرى روى مى‌دهد. اى مردم ! به راستى كه اگر شما بين مشرق و مغرب جهان را بكاويد كه مردى را بيابيد كه زادۀ پيامبرى باشد ، به جز من و برادرم كس ديگرى را نمى‌يابيد و من با اين ( معاويه ) بيعت كردم و اگر چه مى‌دانم كه اين آزمونى است براى شما و متاعى است تا روزگارى چند ». ⁽¹⁾

ب - يك بار ديگر معاويه بر فراز منبر رفت و به اميرمؤمنان عليه السلام ناسزا گفت. امام حسن كه در آن مجلس حضور داشت. با معاويه به مجادله پرداخت و او را در برابر ديدگان مردم رسوا كرد. در اين باره در روايت آمده است :

« پس از آنكه پيمان نامۀ صلح امضا شد ، معاويه به كوفه رفت و چند روزى در آنجا اقامت گزيد. چون كار بيعت با وى به پايان رسيد براى مردم به سخنرانى ايستاد و از اميرمؤمنان على ياد كرد و به او و سپس به امام حسن ناسزا گفت. حسن و حسين عليهما السلام در آن مجلس حضور داشتند. پس حسين برخاست تا سخنان معاويه را پاسخ گويد ، امام حسن دست او را گرفت و بر جايش نشاند و سپس خود برخاست و فرمود : اى كسى كه از على ياد مى‌كنى. من حسن هستم و على پدر من است و تو معاويه‌اى و پدرت صخر است. مادر من فاطمه و مادر تو هند است و پدر بزرگ من رسول خدا صلى الله عليه و آله و نياى تو حرب است و مادر بزرگ من خديجه و مادر بزرگ تو قتيله است. پس لعنت خداى بر گمنام‌ترين ، پست نژادترين و بد قوم ترين و ديرينه‌ترين كافر و منافق ما باد ! عدّه‌اى از كسانى كه در مسجد حضور داشتند در پى اين دعا گفتند : آمين آمين ». ⁽²⁾

ج - در شام ، جايى كه معاويه بيست سال پايگاه خلافتش را در آنجا نهاده بود9.

و دروغهاى جديدى بر اسلام مى‌بست ، به طورى كه نزديك بود تا آيين تازه‌اى به وجود آورد ، امام حسن مجتبى به مخالفت با نظام فاسد او برخاست و اعلام كرد كه من و خط سيرم ، براى رهبرى مسلمانان بهتر و شايستۀ‌تر مى‌باشيم. تاريخ اين حادثه را چنين بازگو مى‌كند :

روايت كرده‌اند كه عمرو بن عاص به معاويه گفت : حسن بن على مردى ناتوان و عاجز است و چون بر فراز منبر رود و مردم به او بنگرند خجل مى‌شود و از گفتن باز مى‌ماند. اى كاش به او اجازۀ سخن دهى. پس معاويه به امام حسن گفت : اى ابو محمّد ! اى كاش بر منبر مى‌نشستى و ما را اندرز مى‌گفتى !

امام برخاست و ستايش خداى را به جا آورد و بر او درود فرستاد. و سپس فرمود :

« هر كه مرا مى‌شناسد ، مى‌داند كه كيستم و آنكه مرا نمى‌شناسد بداند كه من حسن پسر على و پسر بانوى زنان ، فاطمه دخت رسول خدا صلى الله عليه و آله هستم. من فرزند رسول خدايم ، من فرزند چراغ تابانم ، من فرزند مژده بخش و بيم دهنده‌ام ، من فرزند كسى هستم كه به رحمت براى جهانيان مبعوث شد. فرزند آن كس كه به سوى جن و انس مبعوث شد منم ، فرزند بهترين خلق خدا پس از رسول خدا. منم ، فرزند صاحب فضايل منم ، فرزند صاحب معجزات و دلايل ، منم فرزند اميرمؤمنان ، منم كسى كه از رسيدن به حقش بازداشته شده ، منم يكى از دو سرور جوانان بهشتى. منم فرزند ركن و مقام ، منم فرزند مكّه و منى ، منم فرزند مشعر و عرفات ». معاويه از شنيدن اين سخنان به خشم آمد و گفت : دست از اين سخنان بردار و براى ما از خرماى تازه بگو. امام عليه السلام در پاسخ او فرمود : باد آن را آبستن كند و گرما آن را بپزد و خنكى شب خوشبويش گرداند.

آنگاه دنبال سخن خود را گرفت و ادامه داد :

« منم فرزند شفيع مطاع ، منم فرزند كسى كه قريش در برابرش تسليم شدند.

منم فرزند پيشواى مردم و فرزند محمّد رسول خدا صلى الله عليه و آله ».

معاويه ترسيد كه مردم با شنيدن اين سخنان ، به آن‌حضرت متمايل شوند ، از اين رو گفت : اى ابو محمّد ! پايين بيا. آنچه گفتى كافى است.

امام حسن از منبر پايين آمد. معاويه به او گفت : فكر كردى در آينده خليفه خواهى شد ؟ تو را با خلافت چكار ؟ ! امام حسن به او فرمود :

« خليفه كسى است كه بر طبق كتاب خدا و سنّت رسول خدا رفتار كند نه كسى كه با زور خليفه شود و سنّت رسول را تعطيل كند و دنيا را پدر و مادر خود گيرد و حكومتى را صاحب شود كه اندكى از آن كام جويد و سپس لذّتش تمام شود و رنج و دردش باقى بماند ».

آنگاه امام حسن ساعتى خاموش ماند و سپس پيراهنش را تكاند و برخاست كه برود ، امّا عمرو بن عاص به وى گفت : بنشين ، من از تو پرسشهايى دارم.

امام فرمود : هر چه مى‌خواهى بپرس. عمرو پرسيد : مرا از معانى كرم و يارى و مروّت آگاه گردان. پس امام حسن فرمود :

« كرم ، اقدام به نيكى و بخشش پيش از درخواست است. يارى دفاع از ناموس و بردبارى در هنگام سختيهاست و مروّت آن است كه مرد دين خود را حفظ كند و نفس خود را از پليديها دور دارد و حقوقى را كه بر گردن دارد ادا كند و با بانگ رسا سلام گويد ».

همين كه امام حسن عليه السلام بيرون رفت ، معاويه عمرو را به باد نكوهش گرفت و گفت :

شاميان را فاسد كردى. عمرو گفت : دست نگه‌دار. شاميان تو را به خاطر دين و ايمانت دوست ندارند ، بلكه تو را به خاطر دنيا دوست دارند تا نصيبى از تو بدانها برسد. شمشير و پول هم كه در دست توست ، بنابر اين سخن حسن چندان تأثيرى در آنها ندارد. ⁽¹⁾0.

حركت به سوى مدينه

امام حسن مجتبى چند ماهى در كوفه اقامت گزيد و سپس از آن ديار رخت بركشيد. با رفتن امام از كوفه ، خير نيز از آن شهر كوچ كرد. در همان روزهايى كه آن‌حضرت از كوفه بيرون رفت ، طاعون سختى در آن شهر شيوع يافت و شمار بسيارى از كوفيان و حتّى والى آن شهر ، وليد بن مغيره ، در اثر ابتلا به بيمارى طاعون از دنيا رفتند.

چون امام حسن عليه السلام به مدينه رسيد ، مردم مدينه به گرمى از آن‌حضرت استقبال كردند.

امام در آن ديار بر ضدّ معاويه و توطئه‌هايش عليه مسلمانان ، به جنگ سرد متوسّل شد. تا آنجا كه پس از يك سال به شام ، پايتخت خلافت اسلامى در آن روز رفت و در آنجا مردم را به نهضتى كه براى به ثمر رساندن آن خلق شده و براى آن قيام كرده و با آن زندگى كرده بود ، يعنى احقاق حقّ و نابودى باطل ، دعوت كرد.

امام حسن در اين مسافرت تبليغى به مردم شام تفهيم كرد كه معاويه با اين تبليغات گمراه كننده ، براى خلافت و رهبرى مسلمانان شايستگى ندارد و مى‌خواهد مردم را به همان جاهليّت روزگار پدرش باز گرداند و مردم را به بندگى بكشاند و خون آنان را بمكد و براى او مهم نيست كه مردم پس از اين ، نيكبخت شوند يا تيره روز.

از اين رو شگفت آور نيست اگر مى‌بينيم تمام كسانى كه گرد معاويه را مى‌گرفتند و از انديشه‌هاى او هوادراى مى‌كردند و جان خود را در گرو دعوت او مى‌گذاشتند ، همه از كسانى بودند كه پيش از اين خود يا خانواده‌شان به گرد ابوسفيان جمع مى‌آمدند و از انديشه‌هاى او دفاع مى‌كردند ، زيرا معاويه در حقيقت رهبرى حزب اموى را بر عهده داشت كه پيش‌از وى پدرش ، ابوسفيان ،

آن را با همان مفاهيم و عادت و رفتار هدايت مى‌كرد.

همچنين نبايد در شگفت شويم هنگامى كه مى‌بينيم ياران امام حسن كسانى هستند كه پيش از اين با ابوسفيان و حزبش سر ستيز داشتند و از ارزشهاى مكتب دفاع مى‌كردند.

در واقع حركت معاويه ، واكنش جاهلانه‌اى بود بر ضدّ انتشار مكتب اسلام واين حركت با روم پيوندى كامل داشت.

معاويه بر كسانى مانند عمرو بن عاص ، زياد بن ابيه ، عتبة بن ابوسفيان ، مغيرة بن شعبه و افراد ديگرى همانند آنها كه چهره‌هايشان يا چهره‌هاى قبايلشان در جنگهاى بدر و خندق بر ما آشكار مى‌شود ، تكيّه كامل داشت. او همچنين بر نصارا كه نيرويى متنابهى در حكومت اموى براى خود دست و پا كرده بودند ، متّكى بود.

او هر شب ، مجمعى تشكيل مى‌داد وعدّه‌اى اخبار جنگهاى گذشته را ، بويژه تجارب روم در جنگهاى سياسى را ، بر او مى‌خواندند و وى در جنگهاى سياسى خود شيوه‌هاى آنان را به كار مى‌بست.

از اينجا در مى‌يابيم كه جنگ ميان اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب يا فرزندش امام حسن با معاويه ، تنها بر سر حكومت يا جنگ ميان دو حزب در محدودۀ مملكت اسلامى نبوده است بلكه اين جنگ را بايد جدالى آشكار ميان كفر كه به گونه‌اى خزنده در پيش روى بود ، و اسلام ناب قلمداد كرد. از همين روست كه امام حسن براى رويارويى در اين جنگ ، شيوه‌اى مخصوص به كار مى‌گيرد. او با مسافرت به شام ، پايتخت خلافت معاويه ، تصميم مى‌گيرد دعوت خود را آشكارا مطرح كند. وى براى آن كه حقّ را استوار دارد ، جان خود را در راه آن گذارد و طبيعى بود كه شاميان به او كه رهبرى مخالفان حكومت آنان و نيز رهبرى جنگ مخالفت با سياستهايشان را در دست داشت ، توجّه مى‌كردند و به

ناچار بسيارى از آنان به سويش جذب مى‌شدند. آن‌حضرت عليه السلام نيز در اين هنگام فرصت مى‌يافت تا پيام خود را به گوش آنان برساند و شيشۀ عمر سياسى معاويه را درهم شكند و خوابهاى جاهلى‌وار او را از هم بگسلد.

صفحات تاريخ ، بسيارى از خطبه‌هاى آن‌حضرت را كه براى شاميان ايراد كرده بود ، در خود ثبت كرده است. اين خطبه‌ها در جان اهل شام تأثير به سزايى داشت تا آنجا كه هواخواهان معاويه به نزد او رفتند و گفتند : حسن ، ياد و نام پدرش را زنده كرد. او سخن مى‌گويد و مردم تصديقش مى‌كنند ، فرمان مى‌دهد و مردم فرمانش مى‌برند و پيروان بسيار يافته است و اين وضع اگر ادامه يابد ، كار بالا خواهد گرفت و خطراتى از جانب او همواره ما را تهديد خواهد كرد.

سياست امام و حكومت معاويه

امام حسن مجتبى عليه السلام بدين سان رهبرى جناح سياسى نيرومندى را بر ضدّ معاويه به عهده گرفت. آن‌حضرت پيروانش را در هر گوشه و كنارى رهبرى مى‌كرد و صفوف آنان را نظم مى‌بخشيد و استعدادهايشان را بارور مى‌ساخت و در برابر ستيزه‌گريها و فريبهاى معاويه ، از آن دفاع مى‌كرد. همچنين در همان زمان ، آن‌حضرت به نشر فرهنگ اسلامى در سر تا سر مملكت اسلامى ، از طريق نامه يا گروهى از شاگردان برجسته‌اش كه خود امور مادى و معنوى آنان را بر عهده گرفته بود و آنان را به اين سوى و آن سوى مى‌فرستاد و يا از طريق خطبه‌هايى كه در ايام حج و غير آن ايراد مى‌كرد ، همّت مى‌گمارد. از اين راه جريان فرهنگى اصيل امت را رهبرى ميكرد. از همين جاست كه مى‌توان پى‌برد كه چرا آن‌حضرت مدينۀ منوره را به عنوان وطن دائِمِ خود برگزيد ، زيرا در آن شهر گروهى از انصار و نيز كسان ديگرى بودند كه امام مى‌توانست با ارشاد و راهنمايى آنان ، راهى براى هدايت امّت بگشايد ، چرا كه انصار و فرزندان آنان

از نظر فكرى ، مقتداى مسلمانان به شمار مى‌رفتند. بنابر اين هر كس كه به رهبرى انصار دست مى‌يافت مى‌توانست عملاً رهبرى امّت را به دست گيرد.

شهادت فرجامى شايسته

سياست خردمندانه امام حسن عليه السلام و جايگاه والاى او در ميان امّت ، معاويه را واداشت تا در قدرت خويش نسبت به مخالفت با آن‌حضرت و نا شايستگى‌اش در تكيه زدن بر مسند خلافت به ترديد افتد ، زيرا او گامى مخالف با مصالح خدا يا امّت بر نمى‌داشت مگر آنكه امام حسن و در پى او امّت اسلامى بر وى اعتراض مى‌كردند. از اين رو كوششهاى معاويه با شكست مواجه شده و آرزوهايش به تباهى گراييده بود. بنابر اين در پى يافتن چاره‌اى بر آمد كه او را تا اندازۀ بسيارى موفّق گرداند. اين چاره ، ريختن خون امام حسن از طريق زهرى بود كه براى همسر امام فرستاده بود.

پيش از اين گفتيم كه در منطق معاويه ، ارتكاب هر جنايتى توجيه شده به شمار مى‌آمد.

بنابر تعبير سخيف وى ، خداوند سپاهيانى در عسل داشت. هرگاه كه او از كسى ناخشنود مى‌شد مقدارى از عسل را به زهر مى‌آميخت و وى را بدين حيله از ميان بر مى‌داشت.

معاويه اين حيله را چند بار عليه امام حسن عليه السلام نيز آزمايش كرد ، امّا اين زهر در آن‌حضرت كارگر نيفتاد و كوشش معاويه با شكست مواجه شد. از اين رو معاويه به پادشاه روم نامه‌اى نوشت و از وى درخواست كرد كه زهرى كشنده برايش ارسال دارد. پادشاه روم در پاسخ معاويه گفت : در آيين ما روا نيست در كشتن كسى كه با ما سر ستيز ندارد ، همكارى كنيم. معاويه در پاسخ به او پيغام داد. اين مرد ( امام حسن ) فرزند كسى است كه در ديار تهامه خروج كرد ⁽¹⁾ت.

و خواستار سرزمين پدرت شد. من مى‌خواهم او را با زهر از ميان بردارم تا مردم و كشور را از شرّ او آسوده سازم.

پادشاه روم آن زهر كشنده را براى معاويه فرستاد و معاويه نيز آن را به وسيله جعده ، همسر خيانتكار امام حسن عليه السلام ، كه به خاندانى بد كار انتساب داشت ، ⁽¹⁾به آن‌حضرت نوشانيد.

چهل يا شصت روز از نوشيدن زهر گذشت وقتى آن‌حضرت تمام بوصاياى خود را به برادرش امام حسين باز گفت و دانست كه مرگش فرا رسيده است ، با خداوند به راز و نياز پرداخت و گفت :

« بار خدايا من خود را در بارگاه تو مى‌پندارم. اين گرانترين حالت بر من است كه تا كنون بمانند آن دچار نيامده‌ام. خداوندا مرگم را با من مأنوس گردان و تنهايى‌ام را در آرامگاهم با من انس ده. شربت او ( معاويه ) در من اثر گذاشت به خدا سوگند او به وعده‌اى كه داده بود وفا نكرد و آنچه را كه گفته بود، راست نبود ».

آنگاه تا هنگام پيوستن به « رفيق اعلىٰ » آياتى از قرآن مجيد را زمزمه كرد.

درود خدا بر او باد.

تشييع پيكر پاك آن‌حضرت

مدينه منوره براى تشييع جنازۀ فرزند دختر گرامى رسول خدا صلى الله عليه و آله ، كسى كه از هيچ اقدامى در جهت مصالح آنان فرو گذار نكرد ، به پاخاست. تشييع كنندگان پيكر پاك آن‌حضرت را بر دوش گرفتند و او را به حرم نبوى مى‌بردند تا او را در آنجا به خاك سپارند يا بنابر وصيّتى كه امام عليه السلام كرده بود با او تجديد ميثاق كنند. عايشه نيز بر استرى سياه و سفيد سوار بود و از بنى اميّه خواست كهد.

بيرون شوند. آنان نيز به طرف صفوف شكوهمند تشييع كنندگان مهاجر و انصار ، بنى هاشم و ديگر مردم مؤمن مدينه آمدند. عايشه فرياد زد : پروردگارا ! جنگ بهتر از آرامش است. آيا عثمان در جايى دور از مدينه به خاك سپرده شود و حسن در كنار جدش ؟ !

سپس در ميان بنى هاشم فرياد زد : فرزندتان را دور كنيد و او را از اينجا ببريد كه شما قومى دشمن و مخالفيد !

اگر امام حسن به برادرش امام حسين وصيّت نكرده بود كه در تشييع جنازه‌اش اجازه خونريزى ندهد و اگر حسين در ميان آنان بانگ نداده بود كه « اى بنى هاشم شما را به خدا كه وصيّت برادرم را پايمال مكنيد او را به سوى بقيع بريد كه خود او گفت : اگر مرا از به خاك سپارى در كنار جدّم بازداشتند ، با كسى نستيزيد و مرا در بقيع ، در كنار مادرم ، دفن كنيد » ، بنى هاشم زمين را از لوث وجود بنى اميّه پاك مى‌كردند. جسارت بنى اميّه تا آنجا بالا گرفت كه حتّى پيش از باز گرداندن جنازه به سوى بقيع ، اقدام به تير باران جسد كردند به طورى كه هفتاد تير فقط بر پيكر پاك آن‌حضرت فرو رفته بود.

تشييع كنندگان ، پيكر امام حسن عليه السلام را به سوى بقيع بردند و در ميان جمعيّت انبوه مردم او را در مكانى كه هم اكنون زيارتگاه آن‌حضرت است ، به خاك سپردند.

سبط اكبر رسول خدا اينچنين پاك و مظلوم زيست و اينچنين حقّ او را پايمال كردند. و اينچنين مظلومانه به شهادت رسيد.

درود خدا بر او باد تا زمانى كه شب و روز پاينده است.

ويژگيهاى والاى اخلاقى

خدا پرست و زاهد :

1 - امام حسن عليه السلام ، 25 بار پياده حج گزارد. در حالى كه شترانش از پيش روى آن‌حضرت حركت مى‌كردند و هر گاه گروهى از مردم از كنار آن‌حضرت عبور مى‌كردند ، براى احترام به مقام والا و جايگاه بزرگ وى از مَركبهاى خود فرود مى آمدند تا آنجا كه امام مجبور شد ، مسير خود را از جادۀ اصلى تغيير دهد و از بى راهه برود تا بتواند در مقابل خداوند كاملاً فروتنى پيشه كند.

2 - هر گاه خداى را ياد مى‌كرد ، مى‌گريست و اگر در حضورش از قبر سخن مى‌رفت اشك مى‌ريخت و چون دربارۀ قيامت سخن مى‌گفتند گريه مى‌كرد و اگر از صراط سخن به ميان مى‌آمد اشك مى‌ريخت و چون در محضرش از حضور خلايق در پيشگاه خداوند مقتدر سخن مى‌رفت و اينكه هر كس در آنجا به كار خود مشغول است و هيچ كس در آن روز نمى‌تواند ديگرى را بى نياز كند ، ناگهان از ترس فريادى مى‌كشيد و از شدّت بيم و هراس از هوش مى‌رفت.

وقتى از بهشت و دوزخ سخن مى‌گفت ، چون بى گناهان ، مضطرب مى‌شد و از خدا خواستار بهشت مى‌شد و از آتش بدو پناه مى‌برد.

هنگامى كه وضو مى‌ساخت چهره‌اش زرد مى‌شد و زانوانش به لرزه مى‌افتاد و چون براى نماز برمى‌خاست ، زردى رخسار و لرزش زانوانش بيشتر مى‌شد.

3 - تمام دارايى‌اش را سه بار با خدا تقسيم كرد.. بدينگونه كه نصف آنرا بخشيد ونصف ديگر را براى خود نگه داشت و دوبار در راه خدا تمامى دارائيش را انفاق كرد به طورى كه از دارايى‌اش هيچ چيز باقى نماند.

4 - در همۀ احوال ، از روى بيم و اميد ، زبانش به ذكر خداوند عز و جل گويا بود.

5 - معاصران آن‌حضرت دربارۀ وى گفته‌اند : او عابدترين و زاهدترين مردم روزگار خود بود.

زهد آن‌حضرت ، آن چنان بارز و مشخص بود كه حتّى برخى از نخستين نويسندگان همچون محمّد بن على بن حسين بن بابويه ( متوفى 381 ه ) كتابى مستقل در بارۀ آن نوشته‌اند. ⁽¹⁾

با ابهّت و دوست داشتنى :

1 - يكى از توصيفگران وى گفته است : هيچ كس او را نديد جز آن كه تحت تأثير ابهّت وى قرار گرفت و هر كس با او رفت و آمد كرد محبّت وى را بر دل گرفت. هر گاه دوست يا دشمنش با وى سخن مى‌گفتند ، شنيده نشد كه در سخن گفتن به آنان گستاخى كند يا سخنى گزاف بگويد.

دربارۀ شمايل آن‌حضرت نيز گفته‌اند : هيچ كس از حسن بن على عليه السلام از نظر خلقت و اخلاق و سيرت و سرورى به رسول خدا صلى الله عليه و آله شبيه‌تر نبود.

همچنين در خصوص ويژگيهاى ظاهرى وى گفته‌اند : سيمايش سپيد بودت.

و اندكى به سرخى مى‌زد چشمانى سياه و فراخ داشت. گونه‌هايش لاغر بود. ريشش انبوه و موهايى مجعّد داشت گردنش گويى تُنگى نقره‌اى بود. هيكلى زيبا داشت و چهارشانه و درشت استخوان بود. چندان اهل مجادله و ستيز نبود. قامتى ميانه داشت نه بلند بود و نه كوتاه و چهره‌اى مليح داشت و از خوش سيماترين مردمان بود.

2 - امام حسن نزد تمام مردم محبوب بود. دور و نزديك به وى احترام مى‌گذاشتند.

يكى از مظاهر عمومى محبوبيّت وى آن بود كه بر در سرايش در مدينه فرشى برايش مى‌گستردند و آن‌حضرت در همانجا مى‌نشست و نيازهاى مردم را برآورده مى‌ساخت و مشكلاتشان را حل مى‌كرد. هر كس كه از آنجا مى‌گذشت اندكى درنگ مى‌كرد تا سخن آن‌حضرت را بشنود و چهره‌اش را ببيند و ياد سيماى رسول گرامى اسلام در ذهنش جان گيرد. مردم بسيارى گرداگرد امام عليه السلام را فرا مى‌گرفتند و راه عبور سواركاران گرفته مى‌شد و چون امام از اين امر آگاه مى‌شد برمى‌خاست تا مبادا راه ديگران را بند آورد.

3 - محمّد بن اسحاق دربارۀ وى گويد : هيچ كس پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله مانند حسن بن على به قلۀ شرافت نرسيد.

4 - زبير نيز در بارۀ آن‌حضرت مى‌گويد : به خدا زنان از پديد آوردن كسى چون حسن بن على ناتوانند.

5 - ابن عبّاس ، به منظور نشان دادن تواضع خود ، افسار شتران حسن و حسين را به دست مى‌گرفت. مردم نيز از مراتب خضوع ابن عبّاس نسبت به آن دو به خوبى آگاه بودند.

ابن عبّاس عنان شتران آن دو را مى‌گرفت و همچون كسى كه براى اين كار پول مى‌گرفت ، شتران آنان را به جلو مى‌برد ، ابن عبّاس در حقّ امام حسين نيز چنين مى‌كرد. روزى مدرك بن زياد وى را در اين حالت ديد. بسيار شگفت زده شد ، زيرا مى‌ديد كه استاد مفسران تا اين حد به حسين بن

على احترام مى‌گذارد. پس به ابن عبّاس رو كرد و با تعجّب گفت : تو از اينان پيرترى آنگاه عنان مَركَبِشان را مى‌گيرى ؟ ! ابن عبّاس بر وى نهيب زد و گفت : اى فرو مايه ! مگر نمى‌دانى كه اينان كيستند ؟ اين دو ، فرزندان رسول خدايند. آيا اينان همان كسانى نيستند كه خداوند به واسطۀ آنها به من نعمت گرفتن عنان مركبشان را ارزانى داشته و در برابرشان فروتنى كنم ؟ !

6 - پيش از اين نيز گفته شد كه چون آن‌حضرت به عزم گزاردن حج با پاى پياده راهى مكّه مى شد ، وقتى مردم وى را مى‌ديدند از مركبهاى خود فرود مى‌آمدند و در كنار آن‌حضرت راه مى‌رفتند و تا وقتى وى راه خود را از آنان جدا نمى‌كرد ، بر مركوبهاى خود سوار نمى‌شدند.

بخشنده و بزرگوار :

1 - مردى نيازمند نزد آن‌حضرت آمد ، امّا از حاضران خجالت مى‌كشيد كه نياز خود را با امام عليه السلام بازگو كند. امام به او فرمود : نيازت را بر كاغذى بنويس و آن را به ما بده. چون مرد نيازش را نوشت و امام آن را خواند ، با تواضع تمام دو برابر آنچه را كه مرد طلب كرده بود ، به وى بخشيد. برخى كه شاهد اين صحنه بودند ، عرض كردند : اى فرزند رسول خدا ! اين يادداشت چه پر بركت بود ! امام حسن به آنان فرمود : بركت اين ورقه براى ما بيشتر است ، زيرا خداوند ما را شايستۀ انجام كار نيك قرار داده است. آيا نمى‌دانيد كه كار خير آن است كه بدون درخواست انجام شود ، امّا اگر پس از آن كه فرد نيازش را به تو باز گفت و توبدو چيزى بخشيدى در واقع بخشش تو در ازاى آبروى او بوده است و چه بسا او شب را در بسترش با بى تابى و نگرانى به صبح رسانده و در ميان بيم و اميد غوطه خورده است كه آيا فردا اندوهناك و شكست خورده بازش مى‌گردانند يا با خوشحالى و سرور ؟ پس او به نزد تو مى‌آيد در حالى كه

زانوانش مى‌لرزد و دلش از ترس لبريز شده است. پس اگر تو حاجت وى را در ازاى آبرويش روا دارى اين براى او بسى بزرگتر از كار خيرى است كه در حقّ او انجام داده‌اى.

2 - مردى نزد آن‌حضرت آمد و از وى كمك خواست. امام عليه السلام پنجاه هزار درهم و پانصد دينار به او بخشيد و به وى فرمود : حمّالى بياور تا اين پولها را با خود ببرد. مرد حمّالى حاضر كرد پس امام رداء خود را به حمّال بخشيد و فرمود : اين هم كرايه حمّال.

3 - اعرابى به قصد عرض حاجت نزد امام حسن آمد. آن‌حضرت به اطرافيان خود فرمود : آنچه در خزانه است بدو ببخشيد. چون به خزانه رفتند بيست هزار درهم در آن يافتند و پيش از آنكه آن مرد نياز خود را مطرح كند ، تمام آن مبلغ را به وى بخشيدند.

اعرابى از چنين عملى شگفت زده شد و گفت :

سرورم ! چرا اجازه ندادى تا نيازم را باز گويم و تو را بستايم ؟ ! پس امام در پاسخ وى دو بيت زير را خواند :

4 - سالى آن‌حضرت به همراه برادرش امام حسين و عبداللّٰه بن جعفر عازم سفر حج شدند. در ميان راه از اسباب و اثاثيه خود غافل شدند و آنها را از دست دادند. هر سه گرسنه و تشنه بودند تا آنكه پير زنى را در خيمه‌اى ديدند. پس از او آب خواستند. پير زن گفت : اين گوسفند ، شيرش را بدوشيد و از گوشت آن بخوريد. آنگاه سر گوسفند را بريد و كبابى براى آنها فراهم ساخت. چون هر سه غذا خوردند به پير زن گفتند : ما از قبيلۀ قريشيم كه اكنون به سوى مكّه مى‌رويم

چون از حج بازگشتيم به سوى ما بيا تا درباره تو نكويى كنيم. روزها گذشت و پير زن به تنگدستى مبتلا شد پس به سوى مدينه منوره حركت كرد. امام حسن همين كه چشمش به پير زن افتاد ، او را شناخت و پرسيد : آيا مرا مى‌شناسى ؟ پير زن گفت : نه. امام فرمود : من در چنين و چنان روزى ميهمان تو بودم آنگاه دستور داد هزار گوسفند و هزار دينار به وى ببخشند سپس پير زن را نزد امام حسين فرستاد و آن‌حضرت نيز همان تعداد گوسفند و دينار به وى بخشيد و آنگاه او را نزد عبداللّٰه بن جعفر فرستاد و عبداللّٰه نيز همان تعداد گوسفند و همان مقدار دينار به پير زن بخشيد.

5 - دو مرد با يكديگر به شدّت نزاع مى‌كردند. يكى اموى بود و ديگرى هاشمى و نزاع آنان بر سر اين بود كه قوم كداميك بخشنده‌تر هستند ؟

يكى از آن دو گفت : تو به سوى ده نفر از كسانت برو و من نيز به سوى ده نفر از كسانم مى‌روم و از آنان مى‌خواهيم كه به ما چيزى ببخشند. آنگاه مى‌بينيم كه كدام يك بخشنده‌ترند. سپس چون اين آزمون به پايان رسيد ، اموال را به صاحبانشان باز پس مى‌دهيم. البته آنان با خود شرط كرده بودند كه كسى را از جريان اين آزمون آگاه نسازند.

مرد اموى به سوى ده تن از كسانش رفت و از هر كدام از آنان هزار درهم گرفت. مرد هاشمى هم به سوى امام حسن‌بن على عليه السلام رفت. آن‌حضرت دستور داد يكصد و پنجاه هزار درهم به وى ببخشند. آنگاه آن مرد به نزد امام حسين رفت. آن‌حضرت از وى پرسيد :

آيا پيش از من نزد كسى ديگرى هم رفته‌اى ؟ وى پاسخ داد : نخست نزد امام حسن رفتم.

فرمود : من نمى‌توانم افزون بر آنچه سرورم داده است ، بپردازم. آنگاه به وى يكصد و پنجاه هزار درهم بخشيد.

مرد اموى با ده هزار درهم بازگشت و مرد هاشمى با سيصد هزار درهم آمد.

با اين تفاوت كه اموى اين مبلغ را از ده نفر جمع آورى كرده بود و هاشمى تنها از

دو نفر. چون مرد اموى آن همه درهم را ديد خشمگين شد ، زيرا شكست خود را در گزافه گويى در مورد قبيله‌اش مشاهده كرد.

چون اين آزمون به پايان رسيد ، بنابر شرطى كه داشتند ، مرد اموى اموالى را كه گرفته بود به سوى صاحبانشان برد و آنان با كمال خوشحالى هر مبلغى را كه داده بودند ، باز پس گرفتند.

مرد هاشمى نيز اموالى را كه از امام حسن و امام حسين عليهما السلام ستانده بود به آنان باز گرداند ، امّا آن دو از پذيرش آن خود دارى كردند و فرمودند : ما رد بخشش خود را قبول نمى‌كنيم.

فروتن و بردبار :

1 - امام حسن به گروهى از تهيدستان برخورد كه بر سفره‌اى نشسته بودند و خرده‌هاى نان را مى‌خوردند. همين كه آنان مركب امام را ديدند ، به احترام او برخاستند و آن‌حضرت را به غذا فرا خواندند و به وى گفتند : اى فرزند رسول خدا بفرماييد. امام در حالى كه مى‌فرمود : « خداوند متكبران را دوست ندارد » از مركب خود پايين آمد و با آنان شروع به خوردن كرد. پس از تناول غذا ، آن‌حضرت آنان را به ميهمانى خود فرا خواند و ايشان را خوراك و لباس داد.

2 - آن‌حضرت در دوران خلافت و امامت خود طوفانهاى بسيار سهمناكى را تحمّل كرد كه اگر اين طوفانها بر كوهى اصابت مى‌كردند ، آن را از جاى كنده بودند. آن‌حضرت در آن شرايط دشوار و حساس ، مسؤوليتى سنگين بر دوش داشت و با بردبارى و صبر توانست از عهدۀ تحمّل آن برآيد. تا آنجا كه مروان ، مخالف‌ترين دشمنان وى ، در بارۀ حلم و بردبارى آن‌حضرت گفت : حلم او چنان بود كه كوهها با حلمش برابرى مى‌كرد.

صفت حلم از بارزترين ويژگيهاى امام حسن مجتبى بود و در اين خصلت بسيار به پيامبر اكرم شباهت داشت.

پرتوى از بلاغت امام حسن عليه السلام

نه جبر و نه تفويض

هر كه به خداوند و قضا و قدر او ايمان نمى‌آورد البته كافر شده است. و هر كه گناهش را به گردن پروردگارش اندازد ، مرتكب فجور شده است. همانا خداوند به اجبار اطاعت نمى‌شود و با تسلّط بر او به كسى نمى‌بخشد ، زيرا او بر آنچه آنان در تصرف دارند ، مالك مطلق است و بر آنچه آنان را بر انجام آن توانا كرد ، تواناست. پس اگر به طاعت عمل كردند خداوند ميان آنان و كردارهايشان حايل نمى‌شود ، ولى اگر به طاعت نخواهند عمل كنند خداوند هم آنان را به اجبار به عمل وانمى دارد و اگر خداوند مخلوقات را بر طاعت خويش مجبور مى‌كرد اجر و پاداش را از آنان بر مى‌داشت و اگر خود آنان را بر انجام گناهان وامى داشت ، بندگان را عذاب نمى‌كرد و اگر ايشان را به حال خود وامى نهاد اين علامت ناتوانى او محسوب مى‌شد ، امّا خداوند در مخلوقاتش خواست و مشيّتى دارد كه از ديد آنان نهانش ساخته است. پس اگر آنان به طاعات خداوند عمل كنند آن طاعتها بر ايشان منّت است و اگر به معصيّت رفتار كنند آن معاصى ، بر ضدّ آنان گواه است.

مرگ در پى توست...

اى جناده ! خود را براى كوچ مهيّا كن و پيش از رسيدن مرگت ، توشه‌اى فراهم آر و بدان كه تو در پى دنيايى و مرگ در پى توست. اندوه روزى را كه هنوز بر تو نيامده در روزى كه در آنى به خود راه مده و بدان كه تو مالى بيش از آنچه كه قوت توست به دست نمى‌آورى مگر آن كه نگاهبان مال ديگرى باشى و بدان كه دنيا در حلالش حساب و در حرامش عقاب و در شبهاتش عتاب است. پس دنيا را به منزلۀ مردارى بدان و از آن به اندازه‌اى كه تو را بس آيد بهره‌مند شو. پس اگر آن مقدار حلال بود ، تو در استفاده از آن زهد پيشه كرده‌اى و اگر حرام بود ، گناهى مرتكب نشده‌اى و تو همان گونه كه از مردار بهره‌مند مى‌شوى از دنيا هم بهره‌مند گشته‌اى. كه اگر عقابى هم در كار باشد ، اندك بود. براى دنيايت چنان بكوش كه انگار هميشه زندگى مى‌كنى و براى آخرتت چنان كار كن كه انگار همين فردا مى‌ميرى. و اگر مى‌خواهى بدون داشتن قوم و قبيله ، عزيز و بدون داشتن سلطنت ، پر هيبت باشى ، از خوارى نافرمانى خداوند بيرون آى و به عزّ طاعت خداوند قدم گذار. و اگر نيازى در همراهى مردان داشتى با كسانى همراه شو كه چون با او نشست و برخاست كردى ، تو را بيارايد و چون از او بگيرى تو را حفظ كند و چون از او مددجويى ، يارى‌ات كند و اگر سخنى بگويى تو را تصديق كند و اگر قدرت يابى ، آن را تحكيم بخشد و اگر دستت را براى دادن فضلى دراز كنى ، آن را بگستراند و اگر از تو رخنه‌اى ديد ، آن را پُر كند و اگر از تو نيكويى ديد آن را به حساب آورد و اگر از او چيزى بخواهى به تو ببخشد و اگر تو خاموشى گزينى او با تو سخن آغاز كند و اگر گرفتارى براى تو پيش آمد با تو همدردى كند. كسى كه از جانب او به تو رنج و گزندى نمى‌رسد و راهها از جانب او بر تو دگرگون نمى‌شود و تو را به هنگام حقيقتها بى ياور نمى‌گذارد و اگر در حال تقسيم با هم به اختلاف برخيزيد او ، تو را بر خود مقدّم مى‌دارد.

سخنان حكمت بار امام حسن

1 - شوخى هيبت را مى‌خورد و ( انسان ) خاموش پر هيبت‌تر است.

2 - كسى كه از او درخواست شده آزاد است تا آنگاه كه وعده دهد و به واسطۀ وعده‌اى كه داده، بنده است تا آنگاه كه به وعده‌اش عمل كند.

3 - يقين، پناهگاه سلامت است.

4 - نخستين گام خردمندى، معاشرت نيكو با مردمان است.

5 - خويش كسى است كه دوستى‌اش او را نزديك كرده اگر چه نژادش دور باشد و بيگانه كسى است كه دوستى‌اش او را دور كرده اگر چه نژادش نزديك باشد. هيچ عضوى از دست به بدن نزديكتر نيست، امّا همين دست اگر معيوب شود، آن را ببرند و از بدن جدايش كنند.

6 - فرصت به شتاب از دست مى‌رود و دير به دست مى‌آيد.

ونيز از سروده‌هاى حكمت آميز امام حسن عليه السلام است كه فرمود :

1 - اگر دنيا مرا نا خشنود كند شكيبايى پيشه مى‌كنم و هر بلاى نا پايدارى لاجرم اندك است.

و اگر دنيا مرا خشنود سازد، من به شادمانى او خوشحال نمى‌شوم، زيرا هر سرور نا پايدارى، حقير و اندك است.

2 - اى مردم! لذايذ دنيوى پايدار نيستند و بدانيد كه نشستن در زير سايه‌اى كه ناپايدار است، حماقت و سبكسرى است.

3 - خرده‌اى از نان نا مرغوب مرا سير مى‌كند و اندكى آب مرا بس است. و پاره‌اى از جامۀ نازك مرا مى‌پوشاند اگر زنده باشم و چنانچه بميرم كفنم مرا كافى است.

4 - اگر نيازمندى به نزد من آيد گويم : اى كسى كه اكرام بدو بر من واجب فورى است.

5 - و كسى كه فضل او بر هر فاضلى برترى دارد، خوش آمدى كه برترين روز جوانمرد وقتى است كه از او حاجتى در خواست مى‌شود.

پنجمين معصوم امام سوّم، سيّدالشّهداء حسين بن على عليه السلام

اشاره

زندگينامه

نام : حسين

پدر و مادر : امام على بن ابيطالب و حضرت فاطمه زهرا

شهرت : سيد الشّهداء

كُنيه : ابا عبداللّٰه

زمان و محلّ تولّد : سوّم شعبان سال 3 هجرت در مدينه.

زمان و محل شهادت : روز عاشوراى سال 61 ه ق در كربلاء در سن 57 سالگى.

مرقد شريف : در كربلاء مقدّس.

دوران زندگى : در چهار بخش :

1 - عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله ( حدود 6 سال )

2 - دوران ملازمت با پدر ( حدود 30 سال )

3 - ملازمت با بردارش امام حسن ( حدود ده سال )

4 - مدت امامت : ده سال

مولود خجسته

پگاه روز سوّم شعبان از سال سوّم هجرت يكى از درخشانترين و زيباترين سحرگاهان به شمار مى‌رود. چرا او كه در اين روز با انگشتانى از نور مولودى مبارك و بزرگ را به نوازش گرفت.

در سوّم شعبان نورى پاك و درخشان ، منزلگاه رسالت را در خود فرو برد. مولودى فرخنده پا به عرصه وجود گذاشت در واقع خداوند او را برگزيد تا تداوم بخش رسالت و مقتداى امّت باشد و انسانها را از تاريكيهاى جهل و بندگى برهاند.

بى گمان دچار شگفتى خواهيم شد ، هنگامى كه مى‌بينيم منزلگاه رسالت با شادى و افتخار به استقبال اين مولود مى‌شتابد. خانه‌كوچك و ساده‌اى كه در بلنداى آن پيامبر صلى الله عليه و آله ، جدّى مهربان و پدرى پر محبّت جاى دارد.

به پيامبر خبر داده شد كه فاطمه زهرا پسرى زاده است ، حالتى آميخته از سرور و اندوه آن‌حضرت را فرا گرفت و با حسرت و رغبت خواستار كودك شد.

مگر چه حادثه‌اى رخ داده است اى رسول خدا ! پدرم و مادرم فدايت باد آيا مگر اين نوزاد عيب و نقصى دارد ؟ !

هرگز... كه انديشۀ طلايه دار رسالت بسى گسترده‌تر و دورتر از افكارى است كه ديگران بدان مى‌انديشند. مسئوليّت و وظيفۀ او بزرگتر از مسئوليّت يك پدر يا وظايف يك پدر بزرگ يا وظايف يك رهبر است. او در حقيقت سازندۀ يك امّت و يك تاريخ است و پيامبرى است كه براى بيم دادن جهانيان از سوى خداوند مأموريت يافته است.

او در انديشۀ صواب خود بسى دورتر مى‌رود و مى‌گويد : گريزى از مرگ نيست و به ناچار بايد در يكى از روزها بار سفر آخرت را بست و بايد براى آينده راهى گسترده‌تر از آنچه كه امروز هست باز كرد و در آن آينده امّتى خواهد بود كه خود را ( امت اسلامى ) ميخواند و شخص پيامبر خدا را نمونه و راهبر واقعى خود تلقى مى‌كند.

بايد اين امّت از وجود هدايتگران پاك و رهبرانى معصوم برخوردار باشد تا مردم را به راه راست و به سوى خداوند بزرگ هدايت كنند.

اين پيشوايان ، چنان كه وحى بارها پيامبر را بدان آگهى داده بود ، كسانى جز خاندان وى يعنى حضرت على پسر عمويش و دو فرزند او و سپس نسل پاك آن دو ، نبودند.

امّا آيا كارها در آينده ، همان گونه كه پيامبر اكرم مى‌خواهد ، پيش خواهد رفت ؟ ! در واقع وجود عناصر منحرف در ميان مسلمانان ، هشدارى آشكار به پيامبر در مورد آيندۀ امّت به شمار مى‌آمد.

وحى بارها به آن‌حضرت آگهى داده بود كه سرنوشت حقّى كه در وجود شخص پيامبر صلى الله عليه و آله تجلّى يافته همان سرنوشت حقى است كه خداوند آن را در وجود خاندان پاك وى متبلور مى‌بيند ، عناصرى هم كه در روزگار پيامبر در برابر دعوت او جبهه گرفتند همان كسانى هستند كه بعداً با زور و پا فشارى در مقابل خاندان پاك آن‌حضرت موضع مى‌گيرند.

موج عناد و مخالفت دشمنان در آينده به نقطۀ جوش خود خواهد رسيد ، وصف يارى دهندگان حق و باطل در روزگار امام حسين همين كودك شير خواره‌اى كه اكنون ديده بر جمال پاك پيامبر دوخته و بر دستان مبارك او در حال جنب و جوش است ، از هم جدا خواهد شد.

پيامبر نيز به‌آينده‌اى دور مى‌نگرد و در انديشه‌هاى خود غوطه مى‌خورد. دگر بار نگاهى به اين كودك خجستۀ شير خواره مى‌افكند. گاه شادمانى او را در خود فرو مى‌گيرد و زمانى حزن و اندوه در دلش راه مى‌يابد. او مدتى را در اين حالت به سرمى‌برد تاآنكه قطرات‌اشك‌از چشمان‌درخشان و پر مهرش باريدن مى‌گيرد.

شگفتا ! ! پيامبر صلى الله عليه و آله با آن همه دليرى و شجاعت مى‌گريد ! ! حال آنكه او همان كسى است كه على بن ابى طالب عليه السلام شجاع ترين و دلاورترين مرد قريش در دشوارترين و بحرانى ترين شرايط بدو پناه مى‌برد. كسى كه به قول امام على در ميدان جنگ از ديگران به دشمن نزديكتر بود و سختى نبرد هيچ گاه در عزم و ارادۀ پولادينش خللى وارد نمى‌كرد. امّا او اينك در ميان زنانى كه در مراسم تولد اين كودك گرد آمده‌اند ، مى‌گريد ! !

اسماء خدمتكار اهل بيت مى‌گويد از آن‌حضرت پرسيدم : پدر و مادرم به فدايت چرا مى‌گريى ؟ !

پيامبر خدا پاسخ مى‌دهد :

بر اين فرزندم مى‌گريم.

گفتم : او همين ساعت به دنيا آمد اى رسول خدا ؟ !

فرمود : مردمان سركش پس از من او را خواهند كشت. خداوند آنان را از شفاعت من بى‌بهره كند. ⁽¹⁾0.

مسأله‌اى كه در دل رسول خدا صلى الله عليه و آله خلجان مى‌كرد ، عاطفه‌اى انسانى يا تمايلى بشرى نبود تا او را به حفظ نام و نشانش در خاندانش تحريك كند. بلكه اين مسأله پيامبرى بود كه خداوند او را برگزيده و با علم به عزم و اراده ، راستى و ايمانش او را انتخاب كرده بود.

مسألۀ كسى بود كه مسئووليتى بر دوش داشت كه كوههاى سترگ و آسمانها و زمين تاب برداشتن آن را نداشتند. مسئوليّت او رساندن پيام مكتب به گوش همۀ جهانيان بود.

امام حسين عليه السلام نيز فقط پسر او نبود بلكه او مقتدا و پيشواى كسانى بود كه پس از وى بيم دهنده آنان بود. بنابر اين خبر كشته شدن وى طبعاً خبر نبرد حق با باطل و راست با دروغ و عدالت با ظلم و... به شمار مى‌آمد. از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله بر اين مولود مى‌گريست كه واقعاً سزاوار گريستن هم بود.

جشن تولد عجيبى در خانه رسالت بر پا بود. شادمانى با اشك و خنده با اندوه و درد توأم بود. آرى كه جشن صالحان همواره ميان ترس و اميد ، خنده و گريه جريان مى‌يابد.

اينك اندكى گوش فرا دهيم و بشنويم كه آيا كروبيان نيز در جشن ساكنان اين كانون گرم و ساده نيز شركت دارند يا نه ؟

آرى اينك نجوايى آهسته مى‌شنويم كه اندك اندك نزديك مى‌شود. گويى اين نجواى كروبيان است. آنان فضاى خانه را از عطر حضور خود در آكنده‌اند.

جبرئيل عليه السلام پيش مى‌آيد و مى‌گويد :

اى محمّد ! خداوند تو را سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد : على براى تو به منزلۀ هارون است براى موسى. جز آنكه پيامبرى پس از تو نيست. پس اين فرزندت را به نام پسر هارون بخوان.

پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد : فرزند هارون چه نام داشت ؟

جبرئيل پاسخ مى‌دهد : شبير.

پيامبر مى‌فرمايد : امّا زبان من عربى است !

پس پيامبر وى را حسين مى‌نامد. ⁽¹⁾

فطرس نيز پيش مى‌آيد.

او فرشته‌اى است ، شكسته بال كه اينك ديگر فرشتگان او را بدين محفل آورده‌اند.

فطرس از درگاه خداوند رانده شده بود و همواره در زندان مورد شكنجه قرار داشت ، تا آنكه افواج ملائكه را ديد. از آنان پرسيد : چه شده كه شما را چنين مى‌بينم پياپى بالا مى‌رويد و فرود مى‌آييد ، آيا قيامت بر پا شده است ؟ جبرئيل پاسخ داد : هرگز ، بلكه پيامبر خاتم ، صاحب فرزندى شده كه اينك ما براى گفتن شاد باش به نزدش روانه‌ايم.

فطرس پرسيد : آيا مى‌توانيد مرا نيز با خود نزد او ببريد ، باشد كه او از من شفاعت كند و شفاعتش مورد قبول قرار گيرد. آنگاه جبرئيل او را با خود آورد.

فطرس نزد پيامبر خدا آمد و به او متوسّل شد. آن‌حضرت به گهوارۀ حسين اشاره كرد.

حسين در ميان گهواره آرميده بود. فطرس به طرف گهواره رفت و بالهاى شكسته‌اش را به كناره‌هاى آن ماليد. پس خداوند به خاطر حسين بن على ، سلامت بالهاى فطرس را بدو باز گردانيد.

جشن پايان مى‌يابد و پيامبر صلى الله عليه و آله اين كودك شير خوار و مبارك را مى‌گيرد و در آغوشش مى‌فشارد ، در يك گوشش اذان و در گوش ديگرش اقامه مى‌گويد و آنگاه زبانش را در دهان كودك مى‌گذارد و از آب دهان خود ، كودك را تا آنجا كه مى‌خواهد ، تغذيه مى‌كند.

پس از دو هفته دو گوسفند براى او عقيقه مى‌كند و موهاى سرش را1.

مى‌تراشد و به اندازۀ و زن آنها صدقه مى‌دهد و سپس به اسماء اشاره مى‌كند و ميفرمايد :

« خون از رسوم جاهليّت است »

بدين سان اين جد مهربان به صورت نمونه و الگويى مناسب براى مسلمانان جلوه مى‌كند. او تنها به اجراى آداب اسلامى بسنده نمى‌كرد ، اگر چه در آن هنگام آداب و رسوم اسلامى در منتهاى اوج و شكوفايى خود بود. با اين وصف پيامبر صلى الله عليه و آله علاوه بر نسخ عملى آداب جاهلى ، در گفتار خود نيز به آنها فرمان مى‌داد.

بد نيست بدانيد كه در بين اعرابِ روزگار جاهليّت مرسوم آن بود كه چون كودكى در ميانشان متولّد مى‌شد سر او را به خون مى‌آلودند تا بدين وسيله توحش خود را نمايان سازند و به او اجازۀ ميراث خواهى دهند.

اين كودك در آغوش مكتب و تحت نظر پيامبر اكرم و امير مؤمنان رشد و پرورش مى‌يافت تا آنكه دو سال از عمرش گذشت. امّا با اين وجود هنوز زبان به گفتار نگشوده بود ! شگفتا ! خطوط چهره كودك بر هوش وافر و ارادۀ پولادين او دلالت دارد پس چرا حرف نمى‌زند ؟ آيا ممكن است در زبانش عارضه‌اى پديد آمده باشد ؟

يك روز ، مسلمانان براى اقامۀ نماز جماعت در پشت رسول گرامى اسلام به صف ايستاده بودند و حسين نيز در كنار پيامبر جاى گرفته بود. حاضران براى گفتن تكبيرة الاحرام آماده مى‌شدند. حضوع و خشوع بر دلها سايه گسترده و سكوت بر همه جا حكمفرما بود. همه در انتظار آن بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله تكبير گويد تا آنان در پى وى تكبير گويند. ناگهان صدايى با وقار و سنگين سكوت را در هم شكست و گفت : اللّٰه اكبر و در پى آن صدايى نازك و آهسته كه تمام حركات و سكنات آن مطابق با صداى پيامبر بود ، به گوش رسيد كه در كمال خشوع

و آرامش نغمه « اللّٰه اكبر » را سر داد. اين ، صداى حسين بن على بود.

پيامبر اكرم دو باره تكبير گفت و حسين نيز زبان به تكبير گشود. نمازگزاران كه شاهد اين صحنه بودند ، مى‌شنيدند و تكبير مى‌گفتند و تعجب مى‌كردند ! ! پيامبر هفت بار تكبير گفت و حسين نيز هفت بار پاسخ تكبير پيامبر را داد. آنگاه پيامبر خدا به نماز ايستاد و حسين نيز آنچه را كه مى‌شنيد ، تكرار مى‌كرد.

بدين ترتيب نخستين كلمه‌اى كه امام حسين بر زبان آورد ، كلمۀ توحيد يعنى اللّٰه اكبر بود. هنگامى كه با تاريخ همگام مى‌شويم ، مى بينيم اين كودكى كه نخستين گفتارش در دو سالگى اللّٰه اكبر بود پس از پنجاه و پنج سال ، در حالى كه آخرين گامهاى جهاد مقدّس خويش را بر مى‌داشت و واپسين لحظات درد و اندوه خويش را در مى‌نورد و در حالى كه پيكر پاكش بر شنهاى داغ صحرا و زير تابش خورشيد افتاده و جگرش از سوزش تشنگى پاره پاره شده بود و گرمى شمشيرهاى انبوه او را در خود گرفته بودند ، لبهايش را كه با لبهاى پيامبر صلى الله عليه و آله بسيار تماس يافته بود ، از هم گشود و با زارى به درگاه پروردگار عرض كرد :

« معبودا من به خشنودى تو خشنودم و هيچ معبودى جز تو نيست ! »

لبهاى او تا زمانى كه روح پاك و بزرگوارش به آسمان پركشد ، همچنان بدين نغمه مترنّم بود.

از آنجا كه دانش جديد ثابت كرده است كه وراثت داراى آثار شگرفى است و تربيت سهم عمده‌اى در رشد اخلاق كودك و شكل گيرى صفات و خصايص او دارد ، جاى ترديد باقى نمى‌ماند كه شيوۀ تربيتى پدر و جد امام حسين كه از خوش خلق ترين و گرامى نسب ترين مردمان بوده‌اند ، بهترين و والاترين شيوه‌ها بوده و آنان با اين شيوه بخوبى مى‌توانسته‌اند فضايل اخلاقى و صفات پسنديده را در درون انسان رشد و پرورش دهند.

بنابر اين آيا مى‌توان در بارۀ دست پروردۀ شخص رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله ، ( امام

حسين عليه السلام ) و نيز پدر و مادر وى كه آنان هم از دست پروردگان پيامبر بوده‌اند به گمان و ترديد افتاد ؟

آيا نبايد به اين سخن خداوند در قرآن قانع شد كه فرموده است :

بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لاَ يَبْغِيَانِ * فَبِأَيِّ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ * يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ ⁽¹⁾؛ « اوست كه دو دريا را به هم آميخت و ميان آن دو دريا برزخ و فاصله‌اى است كه تجاوز به حدود يكديگر نمى‌كنند. الا اى جن و انس كدامين نعمتهاى خدايتان را انكار مى‌كنيد. از آن دو دريا ، لؤلؤ و مرجان بيرون آيد. »

مقصود از دو دريا ، يكى درياى نبوّت است كه منبع آن از جانب پيامبر صلى الله عليه و آله ، حضرت فاطمه زهرا عليها السلام مى‌باشد و ديگرى درياى وصايت است كه از طرف على عليه السلام نشأت مى‌گيرد. اين دو دريا چون با يكديگر در آميزند ، بديهى است كه لؤلؤ ( حسن ) و مرجان ( حسين ) از آن بيرون خواهند آمد.

اين وراثت پاكتر و برتر از آن چيزى است كه تصور مى‌شود هيچ گاه نمى‌توان آن را از تربيت جدا دانست. تربيت امام حسين با تربيت ديگر مردمان تفاوت بسيار داشت.

شخص پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به تربيت امام حسين اهتمام جدى نشان مى‌داد و مستقيماً در اين مهم عمل مى‌كرد.

براى نشان دادن ميزان توجّه پيامبر اكرم نسبت به تربيت سيّدالشّهداء مى‌توان به دو حديث زير استناد كرد. اين احاديث بر اين تأكيد مى‌كنند كه امام حسين تنها پروردۀ على و فاطمه عليهما السلام نبود بلكه علاوه بر تربيت آن دو زير نظر پيامبر صلى الله عليه و آله هم پرورش مى يافت.

1 - از يعلى عامرى نقل شده است كه رسول خدا براى رفتن به ميهمانى بيرون آمد.

ناگهان با حسين رو به رو شد كه با كودكان سر گرم بازى بود ، حسين با ديدن پيامبر به استقبال آن‌حضرت آمد... آنگاه پيامبر دستانش را دراز كرد امّا2.

كودك جست و خيز مى‌كرد و اين سو و آن سو مى‌رفت و پيامبر خدا به حركات او مى‌خنديد تا آنكه بالاخره او را گرفت آنگاه يكى از دستهايش را زير چانه و دست ديگرش را پشت گردن او گذارد و دهانش را در دهان او قرار داد و بوسيدش. ⁽¹⁾

2 - حسن بن على ، آب خواست پيامبر اكرم برخاست و براى او آب آورد. حسين نيز گفت : « پدر من هم آب مى‌خواهم » امّا پيامبر صلى الله عليه و آله نخست آب را به حسن داد و آنگاه براى حسين نيز آب آورد.

فاطمه كه شاهد اين صحنه بود ، گفت : گويا حسن را بيش از حسين دوست مى‌دارى ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله پاسخ داد : حسن پيش از وى آب خواسته بود. و بدان كه من و تو و اين دو و آن خوابيده - به على عليه السلام اشاره كرد - در جايى از بهشت جاى داريم. ⁽²⁾

اين كودك هوشمند تحت نظر پيامبر و در زير سايه پدر و مادر ، پاكش رشد مى‌كرد و بزرگ مى‌شد. پيامبر در حق او چنان توجّه و اهتمام نشان مى‌داد كه صحابه را متحيّر ساخته بود. بسيار اتفاق مى‌افتاد كه پيامبر اكرم با سخنان روشنايى بخش خود به صدها تن از مسلمانان گوشزد مى‌كرد كه : « حسن و حسين سرور جوانان بهشتى‌اند ». و يا مى‌فرمود :

« حسن و حسين هر دو امامند چه قيام كنند و چه بنشينند. » و نيز مى‌فرمود : « حسين از من و من از حسينم ».

آن‌حضرت حسين را در ميان مردم بالا مى‌برد و خطاب به آنان مى‌فرمود : « اى مردم اين حسين پسر على است او را بشناسيد. »

آنگاه در ادامه گفتار خود مى‌افزود :9.

« سوگند به كسى كه جانم به دست اوست او بهشتى است و دوستدارانش نيز با اويند ».

گاه نيز پيامبر صلى الله عليه و آله ، او را در دامن خود مى‌نشاند و مى‌فرمود :

« خداوندا ، من حسين را دوست دارم توهم او را دوست بدار. » و بسيارى از اوقات آن دو را - حسن و حسين - بر دوش مبارك خود مى‌نشاند و در برابر چشمان مسلمانان به اين طرف و آن طرف مى‌برد.

بدين سان اين مولود گرامى در سايه رسالت و در كنف تربيت پيامبر صلى الله عليه و آله پرورش يافت و از اين طريق از مجد و بزرگى بهره‌اى كامل بُرد.

امام حسين پس از پيامبر

پس از رحلت پيامبر اكرم ، پيشامدهاى بزرگى به وقوع پيوست. صداهاى تفرقه‌انگيز و چند دستگى از هر گوشه و كنارى برمى‌خاست. امّا در اين اوضاع حسين عليه السلام را مى‌بينيم كه دوش به دوش پدر بزرگوارش در كنار حق ايستاده است و با روشن ترين دلايل به اعلان و تبليغ آن مى‌پردازد.

بار ديگر او را مى‌بينيم ، جوانى كه سيمايش شمايل پر هيبت پدرش را به ياد مى‌آورد ، او فرماندهى سپاهيان خروشان پدرش بر ضد طاغوت شام ، معاويه بن ابى سفيان ، را بر عهده داشت.

آن‌حضرت با عزم و ارادۀ پولادين و شمشير بران و تدبير استوار و نقشه‌هاى دقيق خود پيروزيهاى بزرگ و درخشانى بر ضد طغيان بنى اميّه ، كه مى‌خواستند امّت اسلامى را به دوران جاهليّت باز گردانند ، به دست آورد.

نقشۀ پليد قتل امير مؤمنان على عليه السلام به اجرا در آمد و منجر به شهادت دردناك آن امام شد. با شهادت آن‌حضرت مسئووليتهاى حسّاس و خطير امّت بر دوش امام حسن عليه السلام افتاد. در اين ميان امام حسين نيز به جهاد مقدّس خويش در اداى امانت حق و مسئوليّت امّت ادامه مى‌داد و امّت اسلامى را بر ضد باطلى

كه تمام قواى خود را در شام گرد آورده بود ، مى‌شورانيد و مردم را از حوادث و فجايعى كه در صورت دسترسى معاويه به خلافت به وقوع مى‌پيوست ؛ بيم مى‌داد.

دوران زندگى امام حسن نيز به پايان مى‌رسد و آن امام با زهرى كه به دستور معاويه در غذايش مى‌ريزند ، مسموم و شهيد مى‌شود.

پس از شهادت امام حسن سكان خلافت الهى به دست امام حسين مى‌افتد و مسلمانان راستينى كه جز ستمگرى چيزى از بنى اميّه نديده بودند ، به پيروى از او گردن مى‌نهند. در واقع تمام همّت بنى اميّه ، در نابود ساختن احساسات و مقدّسات اسلامى امّت خلاصه مى‌شد.

در اوايل سال پنجاهم هجرى ، امام حسين عليه السلام پيشوايى و امامت مسلمانان را عهده دار شد. اينك بجاست كه نگاهى گذرا به اوضاع حاكم به آن روزگار در كشور اسلامى بيفكنيم.

در سال 51 هجرى معاويه به حج رفت تا از نزديك اوضاع سياسى در مركز حركت مخالفان خود را مشاهده كند. زيرا مكّه و مدينه همواره آشيانه صحابه و مهاجران محسوب مى‌شد ، و اينان خود دشمن ترين و مخالف ترين كسان با معاويه بودند.

چون معاويه از مكّه و مدينه ديدار كرد ، دريافت كه انصار به گونه‌اى خاص با وى دشمنى مى‌كنند و شديداً از خلافت وى ناخشنودند.

روزى از اطرافيان خويش پرسيد : چرا انصار به استقبال من نيامدند ؟

يكى پاسخ داد : انصار آن قدر شتر نداشتند كه بر آنها سوار شوند و به استقبال تو آيند.

معاويه كه خود علّت برخورد سرد انصار را مى‌دانست ، چون اين پاسخِ

نيشدار را شنيد ، زبان به طعنه گشود و گفت : شتران آبكش را چه كردند ؟ ⁽¹⁾

در ميان حاضران ، برخى از سران انصار نيز حضور داشتند. يكى از آنها به نام قيس بن سعد بن عباده ، پاسخ داد :

آنها ، آن شتران را در جنگ بدر و احد و نبردهاى ديگرى كه در ركاب رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند از دست دادند تا تو و پدرت را به اسلام وادارند تا آنكه فرمان الهى چيره شد در حالى كه شما آن را نا خوش مى‌داشتيد.

آنگاه سينۀ قيس به جوش و خروش در آمد و اخگرى از آن جهيد كه خاطرات درخشان روزهاى گذشته و طوفانهاى سياه امروز را با خود به همراه داشت. او گفت :

آرى رسول خدا صلى الله عليه و آله با ما عهد كرده بود. كه در آينده ، شاهد تبعيض خواهيم بود.

معاويه انصار را توبيخ مى‌كند و مقدّسات را به ريشخند مى‌گيرد. آنگاه قيس به روشنگرى ، در بارۀ سوابق بنى اميّه و اطرافيان او پرداخت و مواضع دشمنانۀ آنها را از روز آغاز در برابر دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله و انكار حق على عليه السلام پس از وى ، دقيقاً تشريح كرد و بخصوص از دشمنى معاويه با امام زمانش ، على بن ابيطالب ، پرده برداشت و احاديثى از پيامبر در بارۀ امام على كه از نظر معاويه ، يگانه دشمن او براى رسيدن به حكومت به شمار مى‌آمد ، به وى ياد آور گرديد.

قيس در آن روز ندانست كه اين دشمنى و مخالفتى كه معاويه اعمال مى‌كرد ، به چه فرجام شومى خواهد انجاميد !

معاويه از سفر حج بازگشت در حالى كه نقشه‌اى براى درهم شكستن )

مخالفت انصار و مهاجران در سر مى‌پروراند. نخستين نقشه‌اى كه معاويه در اين خصوص طرح ريزى كرد ، چنين بود.

معاويه پى برده بود كه هوشياران و انديشمندان بسيارى در كشور اسلامى زندگى مى‌كنند. كسانى از گذشته‌هاى نزديك ، تجربه‌هايى بسيار اندوخته و حقيقت حزب حاكم اموى را بخوبى لمس كرده‌اند. اينان همچنين به قداست حق و وجوب پيروى از آن و نيز دفاع از حرمتهاى والاى آن با تمام مشكلات و دشواريهايى كه ممكن بود براى آنان رخ نمايد ، ايمان آورده بودند.

او همچنين مى‌دانست كه در مركز حركت اين مخالفان در درجۀ اوّل اميرمؤمنان على و سپس امام حسن و پس از او امام حسين جاى دارند. او از پايگاهاى استوار على عليه السلام و پيروانش و نيز آمادگيهاى لازم و كافى آنها كه تخت سلطنت بنى‌اميّه را هر لحظه به لرزه در مى‌آورد ، بخوبى آگاهى داشت.

معاويه با شناخت و آگاهى از تمام اين امور ، نقشۀ منفور و خائنانۀ خويش را طراحى كرد.

او انديشيد كه‌دوستداران على عليه السلام وخاندان‌او ، از حكومت بنى‌اميّه ناخشنود و گريزانند. پس مى‌بايست در گام‌اوّل دوستى على‌را از دل دوستدارانش بيرون كند و ملاكها و معيارهاى مسلمانان را كه بدانها حق را از باطل جدا مى‌ساختند ، به استيصال بكشاند. اين ملاكها چيزى جز اسلام راستين كه در خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله تبلور مى‌يافت ، نبود.

بنابر اين ، معاويه به واليان خود در چهار گوشۀ كشور نامه‌اى نگاشت كه نص آن چنين بود :

امّا بعد ، در كار كسانى كه با دليل دوستى آنان به على و خاندانش ثابت مى‌شود دّقت روا داريد و آنان را از امور ديوانى بر كنار كنيد. و سهم و رزق آنان را از بيت المال قطع كنيد و از هيچ يك از شيعيان على و خاندانش گواهى نپذيريد.

اين نخستين توطئه‌اى بود كه در راه ياران على عليه السلام كه جبهۀ مخالفان حزب اموى را تشكيل مى‌دادند ، نمودار شد.

سپس معاويه در ظلمت ، جهل و كفر خود ، نقشۀ ديگرى طرح ريزى كرد كه به مراتب از نقشۀ نخست ، بسيار دشوارتر و سخت‌تر بود. او به واليانش نوشت :

به مجردى كه به آنان گمان و شك برديد بگيريدشان و به صرف تهمت بكشيدشان ! !

در عبارت « به صرف تهمت بكشيدشان » بنگريد. آيا واقعاً در قاموس جنايتكاران قانونى از اين بدتر و ظالمانه تر مى‌توان يافت ؟ !

امام حسين عليه السلام در چنين فضاى دهشت بارى زندگى مى‌كرد. او منصب خلافت الهى را به دوش مى‌كشيد و بى‌گمان اجراى اين دستور معاويه در مورد ياران و دوستدارانش ، دل او را به درد مى‌آورد.

امّا شرايطى كه آن‌حضرت با آن رو به رو بود ، به وى اجازۀ اقدام مسلحانه بر ضد حكومت احمقانۀ امويّان را نمى‌داد. چرا كه معاويه در تمام امور به حيله و نيرنگ چنگ مى‌آويخت و با بخشش اموال هنگفت از طريق بيت المال ، امّت را به خواب عميق فرو مى‌برد و اگر آنان در مقابل وى سر تسليم فرو نمى‌آوردند با چيزى كه آن را سربازان عسل ناميده بود ، از پاى در مى‌آورد. در واقع او از طريق مسموم ساختن آب يا خوراك مخالفانش ، آنان را از صحنۀ مبارزه بيرون مى‌راند. چنان كه همين حيله را بر ضد امام حسن عليه السلام نيز به كار بست و از طريق همسر جنايتكار آن‌حضرت ، وى را مسموم و شهيد كرد. معاويه از به كار بستن حيله و نيرنگ بر ضد بزرگ مردانى كه سر تسليم در برابر مال و منصب فرو نمى‌آوردند هيچ گاه كوتاهى نمى‌كرد.

وى با توسّل به همين مكر و نيرنگ يكى از سران بزرگ شيعى ، يعنى حجر بن عدّى ، صحابى بزرگ پيامبر صلى الله عليه و آله را از پاى در آورد. او حجر و يارانش را به شام

فرا خواند و پيش از آنكه پاى آنان به پايتخت برسد ، گروهى از سپاهيان خود را به مقابلۀ آنان فرستاد و ايشان را تنها به جرم اينكه پيرو على عليه السلام و فرمانده لشكر وى بودند ، به خاك و خون كشاند.

شهادت حجر ، عامل مهمى در بيدارى امّت اسلامى بود. به طورى كه حتى برخى از اصحاب بنى‌اميّه ، همچون والى خراسان ، ربيع بن زياد حارثى سر به شورش و عصيان بر داشتند. نوشته‌اند چون حجر شهيد شد ، ربيع بن زياد به مسجد آمد و از مردم خواست كه در مسجد گردآيند. چون مسلمانان جمع شدند ، خود به سخنرانى ايستاد و فاجعه شهادت حجر را به تفصيل بيان كرد و گفت : اگر در ضمير مسلمانان اندك غيرتى باشد بايد به خونخواهى حجر شهيد بپا خيزند. حتى عايشه ، كه تا ديروز در صف مخالفان على عليه السلام جاى داشت ، با شنيدن خبر شهادت حجر گفت : هشداريد كه حجر براى مهتران عرب سرفرازى ، و ثبات قدم بود. آنگاه اين بيت را خواند : رفتند كسانى كه مردم در سايه‌هاى آنها مى‌زيستند و اينك كسانى كه هيچ سايه ندارند ، از پس آنها مانده‌اند.

شهادت حجر در محافل سياسى لرزه‌اى بزرگ پديد آورد و پيامدهايى نيز به همراه داشت به طورى كه معاويه براى نخستين بار از كردار ناپسندش پشيمان شد.

امّا شهادت حجر ، نخستين جنايت معاويه در اين خصوص به حساب نمى‌آمد. او پيش از اين نيز عمرو بن حمق ، يكى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله را كه در نزد تمام مسلمانان از ارج و احترام بسيار برخوردار بود ، به قتل رسانيد. آنان پس از كشتن عمرو سر او را بر نوك نيزه‌ها كردند. بدين ترتيب عمرو بن حمق نخستين كسى بود كه پس از اسلام سرش را بر فراز نيزه بالا مى‌بردند. چنين كارى پيش از وى در حق هيچ مسلمانى انجام نپذيرفته بود.

اين دو فاجعه ، پيامدهاى بسيار رعب آورى به همراه خود داشت كه ابرهاى تيرگى و اضطراب را بر جهان مسلمانان حاكم مى‌كرد.

مى‌توان به عنوان يكى از نشانه‌هاى تيرگى به مطلب ذيل اشاره كرد :

زياد بن ابيه بر كوفه و بصره مسلط شد. او پيش از آنكه معاويه او را به واسطه نسبش به خود ملحق سازد ، جزو شيعيان و از هواداران على عليه السلام و خاندان وى بود و به همين سبب از تمام اسرار آنها آگاه بود و سران و رهبران آنان را مى‌شناخت. چون زياد به حكومت بصره و كوفه رسيد ، به تعقيب شيعيان در هر گوشه و كنارى پرداخت و بسيارى از آنان را كشت و يا زير شكنجه گرفت. تا آنجا كه اگر كسى مى‌گفت : من كافرم و به هيچ پيامبرى ايمان ندارم براى او به مراتب بهتر از آن بود كه بگويد : من شيعه‌ام و به قداست حق ايمان دارم و نسبت به جبت و طاغوت كفر مى‌ورزم.

همين كه زياد توانست با ايجاد جوّ قتل و خونريزى ، كنترل كوفه و بصره را به دست گيرد ، نامه‌اى به كاخ سلطنتى نوشت و در آن گفت :

« من عراق را به دست چپم خاموش و آرام كرده‌ام و اينك دست راستم آزاد است. پس ولايت حجاز را به من سپار تا دست راست خويش را نيز بدان مشغول دارم. »

چون خبر اين نامه در مدينۀ منوره منتشر شد مسلمانان در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله گرد آمدند و با زارى دست به درگاه خداوند برداشته گفتند :

خداوندا ! ما را از شرّ دست راست زياد در امان دار !

ما اكنون در صدد آن نيستيم كه بيان كنيم خداوند چگونه آنان را از شرّ دست راست زياد در امان داشت. چرا كه به بيمارى طاعون دچار شد و با خوارى و ذلّت از دنيا رفت. هدف ما از نقل اين قسمت تنها نشان دادن گوشه‌اى از ترس و وحشتى بود كه بر محافل سياسى سايه افكنده بود. بدان گونه كه مردم براى

دفع شرّ حاكمى ستم پيشه و ظالم دست به دعا بر مى‌داشتند !

موضع امام حسين عليه السلام

آنچه تا كنون در بارۀ اوضاع سياسى روزگار معاويه ، به صورت فشرده و گذرا گفته شد تنها براى آن بود كه موضع امام حسين عليه السلام در قبال اين اوضاع نابهنجار شناخته و دانسته شود.

ما مى‌توانيم به موضع امام حسين اجمالاً پى ببريم. به شرط آنكه در اين سه موردى كه اكنون به شرح و تبيين آن مى‌پردازيم ، دقت و انديشه كنيم :

1 - خبرهاى پياپى حاكى از ظلمها و فجايع معاويه در حق مسلمانان به خاطر هوادارى آنان از على عليه السلام و خاندان آن‌حضرت ، پس از صدور اين فرمان ظالمانه و قاطعانۀ معاويه ، به مدينه مى‌رسد :

« هر كس فضليتى از على نقل كند ، تأمين جانى و مالى از او برداشته شود ». صدور اين قانون در آغاز سال 51 هجرى بود. امام حسين عليه السلام در برابر اين قانون ، نقشه‌اى دليرانه كشيد و خود به اجراى آن پرداخت. او مردم را به مجلسى كه در آن گروهى از زنان و مردان بنى هاشم و نيز عده‌اى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و بيش از هفتصد تن از شيعيانش و نيز دويست تن از تابعان حضور داشتند ، دعوت كرد. امام در اين مجلس به ايراد سخن پرداخت. خداى را ستود و آنگاه فرمود :

« امّا بعد ، اين طاغيه ( معاويه بن ابى سفيان ) بر ما و شيعيانمان آن كرده كه خود مى‌دانيد و مى‌بينيد. من خواسته‌اى از شما دارم اگر راست گفتم پس تصديقم كنيد و اگر دروغ گفتم مرا تكذيب كنيد. من به حق خدا بر شما و حق رسول خدا و خويشيم با پيامبرتان از شما مى‌خواهم كه اين مقام و منصب و سخنانم را پوشيده و پنهان مداريد و به مردمانى كه بدانان اعتماد داريد ،