معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی علیه السلام

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی(ع)/ تالیف حکیمی، محمد، - ۱۳۱۸.

مشخصات نشر: مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، انتشارات، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری: ص ۴۴۷

شابک: 964-444-302-0

وضعیت فهرست نویسی: فهرست‌نویسی قبلی

یادداشت: پشت جلد به‌انگلیسی: Muhammad Hakimi. The Economic standards and Razavi's teachings.

یادداشت: فهرست‌نویسی براساس اطلاعات فیپا.

یادداشت: کتابنامه به‌صورت زیرنویس

موضوع: اسلام و اقتصاد

موضوع: اسلام و مالکیت

شناسه افزوده: بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره: BP۲۳۰/۲/ح‌۸م‌۷ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۴۸۳۳

شماره کتابشناسی ملی: م‌۷۹-۱۳۹۹

اشاره

مقدمه‌ی مولف

در طول تاریخ، این مسئله مطرح بوده است که: در برابر تهیدستی تهیدستان و محرومیت محرومان مسئول کیست؟ و آیا آدمیان مسئول چگونگی زندگی همنوعان خویش هستند یا نه؟ پاسخ به این پرسش - بطور کلی - بر پایه‌ی دو طرز تفکر (دو باور و عقیده) اختلاف می‌یابد:

1- انسان در رفتار خود اراده‌ی آزاد و مستقلی ندارد، و در کارهایش فاعل حقیقی نیست؛ بلکه اعمال و رفتارش، به اراده‌ی غالب و چیره‌ای - از ماورای وجود او - انجام می‌یابد.

2- انسان دارای اراده‌ی آزاد و اختیار است، و در صحنه‌ی زندگی فردی و سیر جامعه‌ی انسانی، نقش مؤثری بر عهده دارد.

در بینش نخست، انسان مسئول نیست، و در برابر نابسامانی ها تعهدی ندارد. این نظریه‌ی جبری مسلکان است - با همه‌ی اختلاف‌هایی که در مسلک جبری گری بوده و هست - از جبر گرایان قدیم تا دوره‌های تفسیر مادی و جبر تاریخ. در تمام این مکاتب، یا مسؤلیت انسان به کلی سلب می‌شود، یا ضعیف و خدشه‌دار می‌گردد و عامل نابسامانی ها - دربست - در بیرون از حوزه‌ی قدرت و اختیار انسان جستجو می‌شود. از این رو این نظریه، ضربه‌ی ویرانگری بر تعهدها و مسئولیتهای انسانی وارد می‌آورد.

بدین گونه مکاتب جبری، آثار زیان باری داشته است. تاریخ عقاید و اندیشه‌ها به اثبات رسانده است که اندیشه‌ی جبر گرایی، از طرف حاکمان ظلم و زور و فساد و شاد خواران تاریخ ترویج شده است، برای پنهان داشتن چهره‌ی مجرمان اصلی جامعه‌ی

بشری، و نسبت دادن بیدادگریها و تباهی ها به تقدیر محتوم و اراده‌ی ماورای طبیعی.

« … مسأله‌ی آزادی انسان را نیز با سیاست رابطه‌ای محکم است. زیرا امویان قائل به جبر شدند، و از آن دفاع می‌کردند تا به مردم ثابت کنند که آنچه در صفین گذشت، و موجب انتقال خلافت به آنها شد، امری بوده است محتوم و آن را خدا خواسته بود و بشر را در آن دستی نبود. و لی مخالفان بنی‌امیه از آزادی اراده دفاع می‌کردند … » ⁽¹⁾.

آری، از افتخارات مکتب «اهل بیت - ع -» و تعالیم رضوی «ع»، نفی جبر و تثبیت اصل اختیار و آزادی اراده‌ی انسانی است. و همین اعتقاد خود تکلیف و مسئولیت را بطور مستقیم متوجه انسان می‌سازد.

حضرت امام ابوالحسن علی بن موسی الرضا - علیه‌السلام - در بیان «حکمت احکام» و از جمله «زکات» می‌فرماید: « … لان الله کلف اهل الصحة القیام بشأن اهل الزمانة و البلوی ⁽²⁾… خداوند توانمندان را مکلف کرده است تا برای (اداره‌ی) امور بیماران زمینگیر و دیگر مبتلایان قیام کنند … »

در این سخن، اصل تعهد و مسئولیت انسان که فرع بر اختیار و آزادی است با تأکید تثبیت شده است. همچنین در سراسر تعالیم قرآن کریم و آموزشهای نبوی و علوی و جعفری و رضوی و … مبنا و اصل و پایه، آزادی اراده‌ی انسانی و قدرت اختیار و انتخاب او است و ملاک صحت تکلیف نیز همین است. تعالیم و آموزشهای اسلامی، مبانی و اصول خود را بر این اصل والا و ارزشمند بنا نهاده است و این از افتخارات این مکتب است.

انسان در مکتب اختیار فرزند تکامل یافته و بالغ طبیعت است، - که در حد «امر بین امرین» - به خود واگذاشته شده است، و کارهایش را بدون نیاز به اعمال فشاری و جبری از بیرون، بلکه به دستیاری خرد و نیروی اختیار خود انجام می‌دهد. اینکه می‌بینیم هر انسان، خود نوعی است و شیوه‌ها و روشهای ویژه‌ای در پیش می‌گیرد، و هر جامعه‌ای سیری دارد، این، نتیجه‌ی آزادی و اختیار انسانی است، و در

پرتو همین اراده‌ی آزاد و انتخاب مستقل است که هر نوع مسئولیتی متوجه انسان است، و مسئولیتهای اقتصادی نیز داخل در همین مقوله است؛ بلکه باید پذیرفت که مسئولیتهای اقتصادی، از مهمترین مسئولیتها است در حوزه‌ی عمل آدمی و روابط بشری ⁽¹⁾، که همه‌ی انسانها در برابر آن مسئول و متعهدند، و هر کس به سهم خویش و به مقدار توانی که دارد (طبق تعبیر کلام امام رضا «ع»)، باید برای رفع نابسامانیهای اقتصادی جامعه‌ی خویش و کل جامعه‌ی بشری بکوشد. و همین خط مشی کلی و همین سیاست مالی است که از مجموع تعالیم دین و احادیث پیامبر اکرم «ص» و امامان معصوم «ع» - و از جمله مکتب رضوی - به روشنی به دست می‌آید. خط اساسی معیارهای اصلی این کتاب نیز بر همین محور دور می‌زند.

به مسائل دیگری نیز در این مقدمه باید اشاره کنیم.

1- کار در این کتاب، بدین گونه صورت گرفته است: نخست در هر بخش، کلام الهی امام رضا «ع» تشریح شده است. پس از آن، ریشه‌ها و خاستگاه اصلی کلام آن امام بزرگ، از قرآن کریم بررسی گشته است، زیرا که گفتار و کردار پیامبر و امامان همگی با الهام از کتاب خدا است، و اقوال و افعال و احوال آنان همه بیانگر محتوای واقعی تفکر قرآنی و نشانگر حد و مرزهای دقیق آن است بنابراین در شرح و تفسیر کلام امام، نگرش به قرآن کریم، سرچشمه‌های اصلی و محورهای واقعی آن را روشن می‌سازد. بدین منظور چنین بررسی انجام گرفته است.

2- برای تبیین نظرگاههای ویژه‌ی حضرت امام رضا «ع»، به احادیث پیامبر اکرم «ص» و امامان «ع» نیز رجوع شده است، زیرا که مجموعه‌ی سخنان پیامبر و امامان فرهنگ واحد و مکتب یگانه‌ای را عرضه می‌کند، که هر کلام و سخن (گر چه در فاصله‌ی زمانی مختلف و شرایط و اوضاع اجتماعی - سیاسی گوناگون گفته شده باشد)، بیانگر یک جریان تعلیماتی و پرورشی منسجم و به هم پیوسته‌ای است که تفکیک بخشهای آن، یا دوره‌ای از دوره‌ی دیگر، ناممکن است، و این تفکیک به چهارچوب ها و خطوط اصلی تفکر اسلام ناب محمدی و تعالیم علوی و رضوی زیان می‌رساند.

یگانگی در تعالیم نبوی و علوی، و نبوی و رضوی به این جهت است که پیامبر اکرم «ص»، از مکتب وحی و قرآن آموخته است، و امام علی «ع» و دیگر امامان «ع» از مکتب پیامبر «ص» آری و همه از پیامبر و قرآن الهام گرفتند، و دانای حقیقی رموز و اسرار احکام و علل احکام قرآن آنانند، و گفتار و آموزشهای آنان همه در یک جهت و یک مسیر است و برای تفسیر و تبیین اصول و فروع یک مکتب. بنابراین، چنان که قید و تخصیص در سخن امامی می‌تواند اطلاق و عموم سخن امام دیگر را تقیید کند یا تخصیص دهد، همچنین می‌تواند کلمات هر یک از امامان، در دوران بیش از 200 سال، شارح و بیانگر حد و مرز و چهارچوب و عمق و کلیت کلام امام دیگر باشد.

اصل یاد شده در مبانی فرهنگ ما تردید پذیر نیست. این است که در این کتاب برای تفسیر و تحلیل کلام امام رضا «ع»، از کلمات پیامبر اکرم «ص» - که واسطه‌ی وحی و استاد اول این مکتب است - و کلمات امامان معصوم «ع» دیگر بهره گرفته شده است.

امام باقر «ع» می‌فرماید: «نحدثکم بأحادیث نکنزها عن رسول الله «ص» ⁽¹⁾برای شما سخنانی می‌گوییم که از پیامبر خدا اندوخته (و آموخته) ایم».

3- معیار سومی نیز در این کتاب به کار رفته است، و آن نگرش مجموعی و در رابطه با هم، به کلمات و تعالیم و احادیث امام رضا «ع» است. برای کشف یک حکم و دستیابی به یک اصل، به دیگر تعالیم و گفتار امام رضا «ع» نیز رجوع شده است. بنابراین به احادیث و تعالیم اقتصادی حضرت امام رضا «ع»، به شکلی جدا و تقطیع شده از احادیث و تعالیم اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، و حتی احادیث توحیدی و اعتقادی نگریسته نشده است. همچنین در آیات قرآن و احادیث پیامبر اکرم «ص» و امامان «ع» نیز نگرشی مجموعی و بررسی همه جانبه صورت گرفته است. گفتیم که تعالیم رضوی بیانگر دین خدا است. و دین خدا مجموعه‌ی و احد و یک «دستگاه شناختی و اعتقادی و عملی» به هم پیوسته و مرتبط و منسجم است، و همگی عقاید و

احکام آن با هم پیوندی گسست ناپذیر دارد: توحید، عدل، نبوت، امامت، معاد، احکام، اخلاق، سیاست، اقتصاد، دفاع و … همه و همه بیانگر خط و راه یگانه‌ای است که نگرش تجزیه شده و جداگانه به احکام آن، نه آئین خدا را روشن می‌سازد و نه اصل مکتب و نظام اعتقادی و عملی آن را مشخص می‌کند. آنچه یاد شد، یعنی نگرش به مجموعه‌ی اعتقادات و اخلاق و احکام دین به صورت مجموعه‌ای واحد، اصلی بسیار مهم است، بلکه رعایت آن در همه جا و همواره واجب است. و در این کتاب، معیار اصلی در شرح و تفسیر کلام امام رضا «ع» همین بوده است.

4- توجه به اصل دیگری نیز در تفسیر و تبیین مکتب رضوی منظور بوده است، و آن، اهداف اصلی و اساسی آن امام بزرگ انسانیت است در نشر دین خدا و ساختن انسان پوینده‌ی راه خدا و جامعه‌ی مورد رضای خدا. از هدفهای اصلی امام رضا «ع» - و همه‌ی امامان و پیامبران در طول تاریخ - برقراری عدالت اجتماعی و ستیز و مبارزه با ظلم و بیدادگری در روابط اجتماعی و اقتصادی است (أوفوا الکیل و المیزان - و لا تبخسوا الناس أشیاءهم). بنابراین، هر تعلیم و اصل و سخن و عمل و فتوا و موضعگیری و اقدامی که در این جهت و راستا قرار گیرد، رضوی و علوی و محمدی و الهی است، و هر کلام و عمل و نگرش و بینش و … که در جهت ضد این آرمان بزرگ الهی و مردمی باشد، مأمونی و سفیانی و شیطانی است. پس آن دسته از تفسیرها و توجیه های تعالیم دین و گفتار رهبران معصوم، که با روح تعالیم و اهداف اصلی و اساسی آنان - در ساختن جامعه‌ی قرآنی و انسان قرآنی- ناسازگار است، از آئین خدای نیست و شیطانی و طاغوتی است ⁽¹⁾، که به نام دین خدا و آئین اسلام و امامان عرضه می‌شود ⁽²⁾

«انقلاب اجتماعی که پیامبر عرب بدان دست زد، از همه انقلابهایی که در همه‌ی اعصار تاریخ رخ داده، مهمتر و عمیقتر بود. او از حال بینوایان و ستم و طغیان توانگران از دیگران آگاه تر بود. خود فقیر و یتیم زیسته بود، و برای به دست آوردن قوت، برای دیگران مزدوری می‌کرد، و از علف بیابان و میوه خار بنان صحرایی سد جوع می‌کرد. «الم یجدک یتیما فاوی، و وجدک ضالا فهدی، فوجدک عائلا فاغنی» (سوره‌ی ضحی، آیه 8 - 6).

پیغمبر اسلام با توانگران و اشراف به جنگ برخاست و از حقوق بینوایان دفاع کرد، بنابراین مایه‌ی شگفتی نخواهد بود اگر کلمه «حق» و «عدل» و «انصاف» در مذاق فقرا خوش آید و دسته دسته به دین نو بگروند … و این خود، اریستوکرات های مکه را ناخشنود سازد، تا جایی که پیامبر را اینگونه به تمسخر گیرند: «و ما نراک اتبعک الا الذین هم اراذلنا» (سوره‌ی هود، آیه 27).

جنگ بزرگی که اشراف مکه علیه پیغمبر بر انگیختند تا جایی که او را به هجرت از دیار خود مجبور کردند، به خاطر دلبستگی به دین اجدادشان نبود، بلکه به خاطر اصولی بود که انتشار آن در میان عامه، مصالح اقتصادی اشراف را به خطر می‌افکند.». تاریخ فلسفه در جهان اسلامی / 160.

5- توجه به ماهیت زمان و دگرگونیهای اصولیی که در آن پدید گشته، و واقعیات زندگی امروز، و احوال انسان نو، و تحول حوادث در حیات جدید بشری نیز، محوری اصلی در این بررسی قرار دارد. بدون توجه به مسائل زمان و مکان و شرایط و اوضاع و احوال جدید، کشف درست اندیشه‌های والای هر یک از امامان، ناممکن است ⁽¹⁾، زیرا در هر دوره و زمانی، بسیاری از احکام و موضوعات دگرگون می‌شود، و موضوعهای جدید و تازه‌ای پدید می‌گردد. گفتار امامان «ع» برای زمانی ویژه یا محدود نیست، بلکه برای همه‌ی زمانها و دوره‌ها و همه‌ی حکم ها و موضوعها است. از این رو، جستجوگر راستین، در تعالیم الهی امام رضا «ع»، به ضرورت باید پیوند آن تعالیم را با زمانها و مکانها در نظر داشته باشد، و به تحولات زمانی و دگرگونی اوضاع و احوال انسانی نیک بنگرد، و رابطه‌های ظریف و دقیق را درست کشف کند، تا در این بررسی توفیقی - اگر چه اندک - نصیبش گردد؛ بویژه که بسیاری از مسائلی که بظاهر در زمانهای گذشته هم بوده است، امروز با همه‌ی همانندی صوری و اسمی، از نظر محتوا و حقیقت، بکلی تحول یافته و دگرگون گشته است. انسانها، جامعه‌ها، نیازها، مالکیت ها، بازرگانی ها، کار فرمایی ها و کارگری ها، مبادلات، پول، صنعت و … همه با گذشته تفاوتهایی اصولی یافته است، به گونه‌ای که با دقت در معنا و مفهوم این واژه‌ها، در گذشته و اکنون، پی می‌بریم که بسیاری از این مسائل در امروز، از «مسائل مستحدثه» و نو پیدا به شمار می‌آید، که به کشف حکم جدید از اصول کلی تعالیم دینی نیاز دارد.

6- بررسی مکتب رضوی، باید بدون کوچکترین انحراف یا التقاط انجام شود. هر گونه تأثیر پذیری از جریانهای گوناگون فکری، موجب کجروی در کشف حقایق این مکتب است. چنان که در اصول دین و مسائل والای توحید و معاد و وحی و نبوت نیز دخالت هر فلسفه و عقیده و فکری، انسان را از فراگیری خالص حقایق وحی و روح قرآنی آن مسائل و معارف دور می‌سازد.

متن کلام و نفس گفتار امام رضا «ع»، و دیگر آموزگاران معصوم «ع»، و ضوابط نهفته در آن، باید معیار و محو بررسی و کاوش قرار گیرد. اگر به این اصل توجه شود، همین خود کافی است و دیگر نیاز به چیز دیگری نیست. پس باید از تأویل و توجیه و تطبیق با هر نظر و اندیشه و فلسفه‌ای پرهیز شود. این اصل مهم در مسائل سیاسی، اجتماعی، تربیتی و اقتصادی نیز لازم الرعایة است، یعنی باید از هرگونه نگرش تأویلی و التقاطی به آیات قرآنی و احادیث، و از جمله، به گفتار امام رضا «ع» کاملا دوری شود.

التقاط یا تطبیق در مواردی که همانندیی اندک میان دو اندیشه و تعلیم وجود دارد، زمینه‌های دستیابی به اصل و حقیقت مکتب امامان «ع» را بکلی از میان می‌برد و ذهن را از خالص یابی بازمی‌دارد، و انحراف های اصولی پدید می‌آورد، که گهگاه اصل و بنیان فرهنگ آنان را واژگون می‌سازد ⁽¹⁾.

باید به هر اندیشه و مکتبی دقیق و خالص نگریست، و با معیارهای خود آن مکتب، حقیقت آن را کشف کرد، و اصول و فروع آن را استخراج نمود.

7- در حل موضوعات نو پیدای جامعه و استنباط احکام و مسائل جدید، برخی چنین می‌پندارند که هر گرهی را باید با توسل به «عناوین ثانویه». یا رجوع به «ولایت فقیه» گشود. در این شیوه، اشکالی اساسی وجود دارد، و آن ظهور این تصور است که اسلام در اصل و در جهت گیریهای کلی که در «احکام اولیه» داشته به مسائل آینده اجتماعات بشری توجه نکرده است، و تحول اجتماعات و انسانها و دگرگونی نیازها و زندگیها را در نظر نگرفته است؟ و روشن است که چنین نیست. بنابراین، تصور درست آن است که گفته شود: اسلام در طرح مسائل اولیه و برنامه‌های اصولی و کلی که ارائه کرده است، راه حل اکثریت قاطع موضوعات نو پیدا و جدید را مشخص ساخته است. اسلام سیاست اقتصادی عادلانه‌ای عرضه کرده، که در چهارچوب آن، سیر اقتصاد و گردش ثروت، و نظام تولید و توزیع و مصرف، روشن است، و با حاکمیت این اقتصاد (اقتصاد قرآنی) جریان مال و امکانات با همه‌ی اختلاف در موضوعات و شیوه‌ها و ابزارها، جامعه را به رفاه و آسایش و برخورداری از نعمتهای الهی و کار و کالای لازم و زندگی بسامان می‌رساند، و کمبودها و نارسایی ها را از زندگی فرد و اجتماع می‌زداید. موارد بسیار اندکی پیش می‌آید که به «عناوین ثانویه» و اعمال نظر «ولایت فقیه» نیاز پیدا شود. و کشف این موضوع بدون داشتن شناخت عمیق از مسائل زمان و مکان و موضوعات جدید امکان ندارد. استنباط کننده باید - چنان که از کلیات احکام شناخت دارد - موضوعات و مصادیق جدید را نیز نیک شناسد، تا به استنباط احکام آنها موفق گردد. و حکم موضوعی را بر موضوعی دیگر تحمیل نکند، شناخت زمان و مکان و شرایط و احوال و موضوعات و تطبیق اصول کلی اسلامی بر موارد جدید، کار فقیهان است (فقیهان آگاه)، و پیاده کردن احکام و تطبیق فروع بر اصول و ضمانت اجرای احکام، بر عهده‌ی «ولی فقیه» نهاده شده است، چنانکه در تعالیم رسیده است.

8- قرآن و پیامبر «ص» و امامان معصوم «ع» - چنان که در اصل پیشین یاد شد - راه‌حل هایی کلی و خط مشی ها و جهت گیریهای اصولی ارائه داده‌اند، و جریان کلی سیر مال و گردش کالا و بهره‌برداری از منابع طبیعی و شرایط و امکانات را، بطور عادلانه میان انسانها، تبیین و ترسیم کرده‌اند، بگونه‌ای که تأویل و توجیه پذیر نیست، و برای

صاحب نظران ژرف بین و آشنا با کلیات احکام در ارتباط با مسائل نو پیدای زمان، نقطه‌ی ابهام و تردیدی باقی نمی‌گذارد. در این کتاب، این گونه اصول و مبانی و خط مشی های کلی، بر اساس آیات و احادیث فراوان آمده است ⁽¹⁾.

قلمرو کار و مسئولیت قانون گذاران و مدیران و برنامه ریزان اجتماعی، نخست شناخت اصول و مبانی است، سپس حرکت در راستای آن جهت گیریها و خط مشی ها. و این کار در طول تاریخ بر عهده‌ی تجربه و علم و پیشرفت اجتماعات انسانی نهاده شده است، تا مصادیق و افراد و راههای نزدیکتر و مناسبتری برای پیاده کردن یک حکم یا اصل را بیابند و عرضه کنند.

برای مثال: اگر بنا بر اصول، استفاده از نان و گوشت و ویتامین ها برای همگان ضروری تشخیص داده شد، باید نگریست که نان و پروتئین و انواع ویتامینهای لازم، از چه راه و با چه شیوه و متد علمی و تجربی به دست می‌آید؛ و با چه شیوه‌ای می‌توان آنها را توزیع کرد، تا به همگان برسد. اینها بر عهده‌ی خود اجتماعات و افراد و علم و تجربه و مدیریت ها و نظامها و برنامه ریزی های درست است، که ممکن است در هر دوره و زمان و مکانی، معیارها و شیوه‌ها و فن و تکنیک آن دگرگون شود، و در اثر پیشرفت علم و تجربه راهها و روشهای بهتری برای دستیابی به موارد لازم و آماده سازی آنها کشف گردد. و این کار به تجربه مربوط است ⁽²⁾.

امام صادق (ع): … و کذلک اعطی علم ما فیه صلاح دنیاه کالزراعة و الغراس، و استخراج الأرضین و … و استنباط المیاه، و معرفة العقاقیر … و المعادن التی یستخرج منها انواع الجواهر … و التصرف فی الصناعات، و وجوه المتاجر و المکاسب … فاعطی علم ما یصلح به دینه و دنیاه و … ⁽³⁾و بدینسان آدمی از دانش هایی بهره‌مند شد که زندگی دنیای او را سامان بخشد، چون: کشاورزی، درختکاری،

استخراج (منابع از) زمین … کشف آبهای زیرزمینی، شناخت داروها … و معادن انواع سنگهای قیمتی، و شیوه‌های صنعت و فن، و راههای مبادله و داد و ستد … پس (به ابزار) شناخت چیزهایی که به صلاح دنیا و دین انسان است مجهز شده است …

پس چنان که نان و گوشت و …، در صورت تهیه شدن با کشاورزی و دامداری های قدیمی، و آبیاری دستی و ابزار ابتدایی و آتش و چوب و سنگ و گرمی خورشید و … مشمول حکم و قانون «ضرورت نان و گوشت برای همگان» بود، همین نان و گوشت و …، در صورت تهیه شدن با کشاورزی های صد درصد ماشینی و آبیاری مصنوعی و قطره‌ای و کود های شیمیایی و تهیه و توزیع ماشینی و محاسبات کامپیوتری و نیز مشمول ضرورت یاد شده خواهد بود از این رو است که در تعالیم رضوی و در مجموعه‌ی آموزشهای قرآن و اسلام، طرحها و راه حل هایی کلی، برای جهت بخشیدن به حرکت اقتصادی انسان در اجتماعات مدرن و صنعتی امروز نیز هست، همان سان که برای جامعه‌های گذشته بوده است و کلام امام بزرگ، حضرت ابوالحسن الرضا «ع» راهگشا و هدایتگر انسان امروز و انسانهای آینده نیز هست. و در این میان، هر نارسایی و ابهامی که پدید آید از کوتاهی دید و درک و فکر ماست و برخاسته از تصور محدود و ناقص و یا برداشت غلط و نادرستی است که ما از آن تعالیم داریم، وگرنه این فرهنگ غنی و بی‌همتا، به ذات خود، ندارد عیبی …

9- روزهای نگارش این صفحات تقریبا مقرون بود، با رنگ باختگی یکی از مکاتب بشری، که از پایگاهی ایدئولوژیکی به ادیان و به اسلام می‌تاخت، و مدعی گسترش عدالت اجتماعی و دفاع از محرومان، کارگران و … بود. این رنگ باختگی و تزلزل، مسائلی را روشن ساخت و مسئولیت هایی را نیز برای مسلمانان راستین پدید آورد. اکنون، در بند نهم از این پیشگفتار، با استمداد از امداد ولایتی حضرت امام رضا «ع»، به برخی از این پیآمد ها اشاره می‌کنیم:

آ - هر گونه انکار واقعیات حیات بشری، و گرایشهای روحی افراد و اجتماعات، و نادیده گرفتن فطرت و اصول برخاسته از سرشت و طبیعت انسانی، راهی جز این در پیش نخواهد داشت. بی‌تردید همه‌ی مکتب ها و قانون هایی که ضد فطرت خدایی و سنتهای الهی و سرشت انسانی حرکت کنند، به چنین سرانجام ناهنجار و فنا پذیری

کشیده خواهند شد.

ب - در این تحول، این وعده‌ی قرآنی نیز تحقق یافت که: همواره جریان حرکت تاریخ و نیروهای محرک آن، بر پایه‌ی درگیری میان حق و باطل و عدل و ظلم است، که به صورت جدال بزرگ میان داعیان بحق و رهبران زر و زور، و سرانجام میان پیامبران و ملأ و مترفان و مستکبران تجلی می‌کند؛ این است، نه آن که بلوک شرق می‌گفت و دوره‌های تاریخ را ترسیم و تقسیم می‌کرد و نیروی محرک تاریخ را می‌شناساند.

در تاریخ در یک سو پیامبران و مدافعان حقوق محرومان بشری هستند، و در سوی دیگر، مترفان، شاد خواران، مرفهان بی درد و سرمایه داران و مسرفان. و اکنون نیز کشورهای جهان، و جامعه‌ی انسانی و تاریخ، در همین دو سوی در حرکتند. قدرتهای بزرگ و وابستگان شان شتابزده به سوی تکنیک و فن و قدرت برتر به پیش می‌روند، تا به اقتصاد پیشرفته تری دست یابند و کالای بیشتری تولید کنند و بازارهای جهان را بیش از پیش قبضه کنند. و مواد خام کشورهای محروم را نیز در انحصار خود درآورند.

در سوی دیگر، انسانهای محروم و کشورهای عقب نگه داشته شده و مستضعفانند، که در زیر چکمه‌ی قدرتهای بزرگ اقتصادی جان می‌دهند، و اغلب به حداقلی از نیازهای زندگی نیز دست نمی‌یابند.

بنابراین، در آینده، رقابتها و تضادها در جهان، بر سر منافع و سلطه‌ی اقتصادی است، و جهان دیگر دارای دو بلوک (بلوک سرمایه داری - امپریالیسم - و بلوک اشتراکی - سوسیالیسم) نیست، که یک بلوک مدعی پایگاه ایدئولوژیکی باشد و بلوک دیگر بر قدرت سرمایه تکیه کند؛ بلکه قدرتهای جهانی یک رویه و یک سویه شدند، و همگان در اندیشه‌ی دستیابی به قدرت و سلطه‌ی اقتصادیند، و به تعبیر قرآن کریم «مترفان و مسرفان و مستکبران» اند. و اینان همواره به بیداد و ستم و حق کشی دست می‌یازند، و توده‌های نجیب و بی‌پناه انسانی را به استضعاف می‌کشند، و با مدافعان حقوق انسانها نیز به ستیز برمی‌خیزند، و هر سخن حقی را که در دفاع از مستضعفان گفته شود انکار می‌کنند، و آن را زیر انواع تبلیغات می‌پوشانند و این همان فرموده‌ی خداوند است: «و ما ارسلنا فی قریة من نذیر الا قال مترفوها: انا بما ارسلتم به

کافرون ⁽¹⁾به هیچ شهری انذار گری نفرستادیم، مگر اینکه شاد خواران آن شهر گفتند که ما رسالت شما را باور نداریم». «صدق الله العلی العظیم).

تاریخ چنین بوده است و چنین خواهد بود، یعنی همواره و همیشه و بدون استثنا (چون بیان قرآن به صورت نفی و استثنا است که «حصر» را می‌رساند)، مترفان، شاد خواران و سرمایه داران و مال اندوزان، مانع راه بشریت و دشمن مدافعان حقوق محرومان - یعنی پیامبران - بوده‌اند، و در برابر داعیان به حق و رسولان الهی که آنان را به حفظ حرمت حقوق انسانها و ترک تجاوز و ستم دعوت می‌کردند و از «بخس اشیاء ناس ⁽²⁾کم بها دادن به کار و کالای مردم» (یعنی استثمار)، منع می‌نمودند، و به ستیز و نبرد و رویارویی و جنگ و خونریزی برمی‌خاستند (و کأین من نبی قاتل معه ربیون کثیر).

ج - حال، با این تحول های شگفت انگیز بار رسالت حوزه‌های اسلامی سنگین‌تر می‌شود، زیرا که اسلام به عنوان تنها پایگاه عقیدتی و مرامیی بر جای می‌ماند، که در برابر یورش قدرتهای سلطه طلب اقتصادی قد برافراشته است. و این اسلام، نیاز به تفسیر و تبیین درست دارد.

باید توجه داشت که مشکل بشریت، خود بشریت است، یعنی انسانهای آزمند و آزمندی های طبقات اندک انسانی و فزون خواهی های آنان، همینهاست که تضادها، درگیریها، جنگها، بلوک بندیها، محرومیتها و نابسامانی ها را پدید آورده است و پدید می‌آورد، چنانکه قرآن کریم گفته است: (کلا، ان الانسان لیطغی ان راه استغنی ⁽³⁾حقا که آدمی سرکشی و نافرمانی می‌کند. هر گاه که خویشتن را بی‌نیاز ببیند».

پس در این برهه از تاریخ حساس انسان، که پوچی و پوکی ایدئولوژیهای ساخته‌ی بشری روشن گشت، و همه‌ی پشتوانه‌های خیالی آنها درهم ریخت، این وظیفه بزرگ بروز می‌کند: عرضه ایدئولوژی درستی که به راستی به سوی ایجاد «عدالت اقتصادی و

معیشتی» حرکت کند، و کفه‌ی ترازوی امکانات معیشتی و رفاهی و کار و کالا و سرمایه‌ها را به نفع محرومان و مستضعفان سنگین سازد، و اسراف کاریها، استثمارگری ها و ستم های اقتصادی و سیاسی را از میان ببرد و قدرت مالی و طاغوت اقتصادی را ریشه کن کند. این چنین مکتبی می‌تواند خلأ عظیم جامعه‌های بشری بویژه جهان مستضعفان را پر کند. ایدئولوژی و مکتبی که واقعیات حیات انسانی و قوانین عقل و فطرت را منکر نشود، و آزادیهای انسانی انسان را نادیده نگیرد، و خواسته‌های اصلی فطرت را منظور دارد، و با ایمان بشریت بازی نکند. از این رو است که اسلام شناسان واقعی اکنون باید با عرضه‌ی درست مبانی اسلامی، بویژه «بخشهای اقتصادی و عدالت اجتماعی»، بشریت را از بن‌بست درآورند، و اسلام را بدان گونه که هست معرفی کنند، و آیینی را عرضه دارند که تار و پود قوانین و احکامش جانبدار محرومان است و برپا دارنده‌ی قسط و عدل. و برای همین منظور بزرگ، در اصل و فرع، و تا کوچکترین احکام خود، در تضاد با مترفان و مسرفان و مستکبران و متکاثران است، چه سیاسی و چه اقتصادی ⁽¹⁾

این خصومت و درگیری و دشمنی چون طرفینی بوده است - و جز این نمی‌توانست و نمی‌تواند باشد - بزرگان ما هم گفته‌اند: «ان المتصدی لانکار الشرایع، و المقدم علی جحود الصانع، انما هم الاغنیاء المترفون» عدة الداعی / 111 و «کان اتباع الانبیاء فیما مضی، الفقراء و اوساط الناس دون الاغنیاء»، مجمع البیان 392: 8. بلکه قرآن فرموده است: «و المکذبین اولی النعمة»، که همواره «اولی النعمة» (دارایان و توانگران) ضد پیامبران و داعیان عدل و قسط بوده‌اند.

اکنون و در این دوره، و با این مسئولیت عظیم که متوجه همه‌ی حوزه‌های اسلامی و اسلام شناسی است. دردناک اینست که این دین و آئین (دین عدل و آیین قسط)، نادرست تفسیر شود، و بسته ذهنی و بی‌خبری از مسائل زمان و کج فهمی، در سر راه شناخت و عرضه‌ی درست اسلام مانع ایجاد کند، و دین حامی مستضعفان، سنگر مترفان و تکاثر طلبان معرفی گردد. و در این صورت است که رهبران دین خدا را خشمگین کرده‌ایم.

امام صادق «ع» می‌فرماید: «والله ما الناصب لنا حربا بأشد علینا مؤونة من

الناطق علینا بما نکره. ⁽¹⁾به خدا سوگند آن کس که در برابر ما به جنگ برخاسته است، بر ما دشوارتر از کسی نیست که درباره‌ی (مکتب و تعالیم ما) سخنی بگوید که مورد رضای ما (و از مکتب ما) نیست».

امام رضا «ع» می‌فرماید: رحم الله عبدا احیی امرنا. فقلت له: و کیف یحیی امرکم؟ قال: یتعلم علومنا و یعلمها الناس. فان الناس لو علموا محاسن کلامنا لا تبعونا. ⁽²⁾خدا بیامرزد کسی را که امر ما را زنده کند. گفتم: چگونه امر شما را زنده می‌کند؟ فرمود: علوم ما را می‌آموزد و به مردمان تعلیم می‌دهد. همانا اگر مردم تعالیم زیبای ما را دریابند از ما پیروی کنند (نه از غیر ما)،» یعنی به راه درست و «صراط مستقیم» درمی‌آیند، و به سعادت هر دو جهان می‌رسند.

و همین است که امام عصر حضرت حجة بن الحسن المهدی «ع» نیز موضوع پشت کردن به عدالت و توجه به مال و تکاثر را مانع از رسیدن مردم به حضور ایشان و طلوع آن نیر اعظم خوانده است. در پاسخ به سخنان علی بن مهزیار اهوازی می‌فرماید: « … ولکنکم کثرتم الاموال، و تحیرتم علی ضعفاء المؤمنین … ⁽³⁾این شمایید که به سرمایه‌داری و انباشتن اموال روی آورده‌اید، و مستضعفان را (به دلیل فقر و پریشانی) از راه بدر کردید».

و تردیدی در این نیست که مقصود از «محاسن کلام» در سخن امام رضا «ع» همان تعالیم زیبا و نجات بخش و زندگی ساز امامان است، و محتوای عمیق و اصولی آنها، که راهگشا و چاره ساز انسان نابسامان امروز است.

و در پرتو چنین شناخت و عرضه‌ی درست است که آگاهان و نسلهای نو از هر گونه یاس و بدبینی و سرخوردگی می‌رهند، و احساس خلأ نمی‌کنند، و در دین و مکتب خوش ضعف و سستی در پاسخ به مسائل زمان نمی‌یابند.

در برابر این مسئولیت بزرگ، هر گونه کوتاهی رخ دهد، خیانتی بزرگ و جبران ناپذیر است، که در آینده‌های بسیار دور نیز جبران نخواهد شد.

امام رضا «ع» می‌فرماید: «رحم الله عبدا حببنا الی الناس و لم یبغضنا الیهم و ایم الله لو یرؤون محاسن کلامنا لکانوا اعزو لما استطاع احد ان یتعلق علیهم بشیی ⁽¹⁾خدای بیامرزد کسی را که ما را در نظر مردمان محبوب سازد نه مبغوض. به خدا سوگند اگر تعالیم و سخنان نیکوی ما را به مردمان بگویند، خود نیز به عزت دست می‌یابند و هیچ کس نمی‌تواند کوچکترین خرده ای بر آنان بگیرد».

آیا این چنین نیست که باید نسل و زمان را به حب راستین آل محمد «ع» دعوت کرد؟ حب راستین، در پرتو عرضه‌ی درست فرهنگ آنان صورت می‌پذیرد. و هر گونه دوری و اعراض و بی‌توجهی و ناباوری و مخالفت با آموزشهای اسلام و تعالیم محمدی و علوی و جعفری و رضوی و … در سایه‌ی برداشت نادرست و تبیین غلط و دور از زمان پدید می‌آید. اگر به راستی معارف اسلام و مکتب رضوی بدان سان که هست شناسانده شود، و در عینیت و عمل اجرا گردد، سربلندی جامعه‌ی قرآنی و عزت و کرامت انسانی را تأمین می‌کند و مردمان را، در قلمرو اندیشه و عمل، به هدایت و نور و کامیابی و سعادت می‌رساند، تا خویش را از هر مرام و مسلک و مکتبی بی‌نیاز ببینند، و دوستدار رهبران راستین گردند، و رو به سوی مدعیان دروغین و سراب های آب نما ننهند.

د - برخی از ساده اندیشان چنین می‌پندارند که دیگر بر سر راه جوانان ما مانعی نیست، و خطری ایشان را تهدید نمی‌کند، زیرا که ایدئولوژی چپ با شکست روبرو گردید و …

در این باره باید گفت: اگر چه واقعیات زمان و قوانین فعال فطرت و … مبنای این مکتب را درهم ریخت، و شیرازه‌ی نظامهای آن را از هم گسیخت؛ لیکن حس عدالت خواهی و ظلم ستیزی هیچگاه از میان نخواهد رفت، و عطش انسانها به عدالت و تساوی حقوق، و استفاده‌ی معقول و عادلانه از مواهب طبیعی، و امکانات اجتماعی، و نفی و طرد تبعیض های ناروا، همواره وجود خواهد داشت، بلکه روز افزون خواهد گشت. از این رو عرضه‌ی اسلام ناب محمدی، و عدل علوی و آیین جعفری، و تعالیم رضوی، ضرورتی بدل ناپذیر دارد، تا راهگشا و منجی انسانها و جامعه‌ها گردد، و خلأ عظیم را پر کند. این است که هر گونه کوتاهی در این عرضه و تبیین، یا برداشت

نادرست و ارتجاعی، ظلمی است بزرگ به این فرهنگ بی‌همتای الهی و میراث غنی بشری، که خود زمینه‌ی همه گونه انحراف و بریدگی را در میان نسلها پدید می‌آورد، و هر گونه گرایش نادرست و ضد دینی را موجب خواهد گشت.

در پایان این سرآغاز، تذکر این نکته نیز ضروری است:

این کتاب برگرفته‌ای است از کتاب «الحیاة» (جلدهای 3 تا 6)، که مسائل مالی و سیاست اقتصادی اسلام در آن چهار جلد بررسی شده است. پس از گردآوری و تنظیم نهایی مسائل اقتصادی در آن کتاب، بررسی مجموعه‌ی گفتار امام رضا «ع» تقریبا به همان شیوه‌ها و معیارها، و تفسیر و تبیین ها انجام گرفت، و به صورت کتاب حاضر عرضه گشت ⁽¹⁾بنابراین می‌توان این کتاب را شرح و تفسیری برای پاره‌ای از مسائل مطرح شده در «الحیاة» دانست ⁽²⁾چنان که بیانگر سیاست اقتصادی و بسیاری از مسائل مالیی است که در تعالیم و احادیث گوناگون امام بزرگ انسان، حضرت امام ابوالحسن علی بن موسی الرضا - علیه‌السلام - آمده است.

اکنون امید است که این قلم نارسا، در شناختن و شناساندن این بخش از گفتار الهی امام رضا «ع»، و نشر تعالیم حیاتبخش، و «محاسن کلام» آن امام بزرگ، اندکی روشن یافته باشد، و دیدگاههای ویژه مسائل مالی در احادیث آن پیشوای الهی را اندکی روشن کرده باشد؛ و این اثر در زمینه‌ی یاد شده و برای این گونه بررسیها سودمند افتد، و رضایت خداوند متعال و شفاعت آن امام بزرگ و مهربان، و خشنودی خلق را موجب گردد؛ ان شاء الله.

مشهد مقدس

14 / 5 / 1369

12 محرم 1411

اصل مالکیت

مالکیت حقیقی

امام رضا «ع»:

مالکیت، در طول تاریخ، از سرچشمه‌های اصلی فساد، بیدادگری، درگیری و تضادهای اجتماعی بوده است؛ زیرا که انسان، کانون نیاز و احتیاج است. و نیازها با کالاها و اموال برآورده می‌شود. و در اختیار داشتن و مالکیت مال و کالا، آسایش و آرامش انسان را تأمین می‌کند. طبقاتی که به داشتن های فراوانی دست بیابند، می‌توانند نیازهای خود را به صورت کامل برطرف سازند، و در برابر احتیاجات احتمالی آینده تأمینی بسنده داشته باشند. بدینسان، نقش اساسی مال و مالکیت در زندگی انسان آشکار می‌گردد.

به دنبال پیوند ناگسستنی وضع نیازمندیها با مالکیت، حس فزون طلبی انسان رخ می‌نماید و چون آدمیان تنها به نیازهای کنونی نمی‌نگرند، بلکه آینده را

نیز در نظر می‌گیرند، و در پی امور و امکاناتی می‌روند که در آینده نیز از نگرانی و تشویش آسوده باشند، از این رو به ذخیره سازی و انباشتن ثروت و گردآوری کالاها و مواد و اموال می‌پردازند، و برای داشتن های زیاد و گسترش قلمرو مالکیت به کوشش برمی‌خیزند. و هر راهی را برای رسیدن به این مقصود می‌پیمایند، و از هر گونه مانع و محدودیتی سرباز می‌زنند. و عوامل و زمینه‌هایی را می‌جویند که دستیابی به داشتن بیشتر و افزون‌تر را ممکن سازد.

آدمی، در طول تجربه‌های زندگی دریافته است که دستیابی به اموال و کالاهای انباشته و فراوان، به سه قدرت نیاز دارد:

1- قدرت تهیه‌ی مواد و تولید کالا، این مقصود با نیروی کار و تلاش در طبیعت حاصل می‌شود. برای دستیابی به این قدرت، به استخدام نیروی کار می‌پردازد و دامنه‌ی تلاش را گسترش می‌دهد، تا مواد بیشتری استخراج شود و کشاورزی بیشتری صورت گیرد، و صنعت گسترده‌تری پدید آید، و کالای بیشتری تولید شود، و در اختیار او قرار گیرد.

2- قدرت اجتماعی. برای به دست آوردن این قدرت، باید شرایط و مقرراتی را بنیان نهد و نظامی را پی افکند، که راه دستیابی به اموال و کالاهای بیشتری را برای او هموار سازد.

3- قدرت فرهنگی و فکری. این قدرت برای آن است که بتواند در پرتو آن، اندیشه و اراده‌ی انسانها را به گونه‌ای بسازد و شکل بدهد که مالکیت های نامحدود و مرز ناشناس و برخورداری های بی‌حساب، در نظر آنان قانونی و بر حق و درست نموده شود، و در برابر توانگران و برخورداران چون و چرایی در کار نباشد.

در ارتباط با این عوامل و زمینه‌ها، و در پی این انگیزه‌ها است که اموال و زمینها و کالاهای فراوان نزد گروههایی انباشته می‌شود، و مالکیت های بزرگ و ثروت اندوزان تکاثر گرا، پدید می‌آیند (و به تعبیر قرآنی، اموال، به صورت «دولة بین الأغنیاء» درمی‌آید).

درست از همین نقطه نیز، نداشتن ها و محرومیت‌ها، پدیدار می‌گردد، و گروهها گروه را دچار کمبود یا نبود کالا و مواد لازم زندگی می‌سازد؛ زیرا که ویژه ساختن کالاها مواد - با توجه به محدودیت کار و طبیعت - خود عامل محروم شدن اکثریت است، و زیاده روی در مصرف و کاموری بیش از حد گروهی موجب ناکامی های فراوان دیگران می‌گردد، و از شاد خواری اندکی، گرسنگی بسیاری زاده می‌شود، و نیازهایی انبوه نا برآورده بر زمین می‌ماند (أغنیاؤهم یسرقون زاد الفقراء) ⁽¹⁾.

از این رو، ریشه‌ی فتنه‌ها و مشکلات و بی‌عدالتی و نابسامانی و نیازمندی در زندگی انسان، از مالکیت برمی‌خیزد؛ مالکیتی که مرز و حد و قانون و شرع نشناسد، و با احساس فزونخواهی و برتری جویی و قدرت طلبی انسان آمیخته گردد، و بخشهای عظیمی از مواد و ثروت جامعه را از راههای نامشروع، ویژه‌ی خویش سازد. درست اندیشیدند کسانی که گفتند: انسان باید از پرستش بت «درهم و دینار (سیم و زر)» نیز بپرهیزد، و از قید اسارت مالی آزاد گردد، و احساس فزونخواهی و آزمندی و حرص و زیاده طلبی و لجام گسیختگی نفسانی او مهار شود، و از بند داشتن های افراطی و نداشتن های تفریطی نجات یابد، تا انسانیت او بشکفد و استعدادهایش به فعلیت درآید.

اصل مالکیت - به عنوان یک قانون پایدار برای حفظ جامعه و انسان - ضرورت دارد و اصلی انکار ناپذیر است، به گونه‌ای که تعلق و بستگی برخی از اشیاء به انسان، طبیعی و بر پایه‌ی اصلی فطری است، لیکن همین اصل، اگر در چهارچوب شرع و قانون محدود نگردد، و با میزان عدالت مشخص نشود، سرچشمه‌ی بدبختی‌ها، نابسامانی‌ها، ناآرامی ها و ویرانگری های فراوان می‌گردد، و بسیاری از انسانها را از حق فطری خویش محروم می‌سازد، بدان پایه که در اثر بی‌بند و

باری در حدود و شرایط مالکیت، اصل آن نیز دچار تردید می‌شود، و کار تا بدان جا بالا می‌گیرد که زمینه‌های انکار «اصل مالکیت» فراهم می‌شود، و سرانجام به نفی آن می‌انجامد.

در یک ایدئولوژی، نخست باید حد و مرز این کانون بیشترین مشکلات اجتماعی و فردی تبیین شود، و شرایط آن مشخص گردد، تا زمینه‌ی نابسامانی‌ها و بیدادگریها از میان برود.

اکنون به بررسی این موضوع، از دیدگاه حضرت امام ابوالحسن علی بن موسی الرضا «ع» می‌پردازیم:

در اندیشه‌ی الهی امام رضا «ع»، مالکیت حقیقی ویژه‌ی خداوند است و مردمان در داشتن ها اصالت ندارند و مالک حقیقی نیستند؛ بلکه آنچه را در دست دارند و به ظاهر مالک آن هستند، به عنوان عاریت به آنان داده شده است تا برای گذران زندگی از آنها - به صورت مشروع - بهره ببرند، چنانکه در کلام بلند پایه‌ی آن امام بزرگ در آغاز فصل دیدیم.

اموال، از این جهت، «مال الله» است که همه چیز از آن خداست و از اراده‌ی او بوجود می‌آید و هستی می‌پذیرد؛ و کار و عمل الهی، پدید آورنده‌ی همه‌ی چیزهایی است که در اختیار انسان قرار می‌گیرد، و مورد بهره برداری او واقع می‌شود.

خداوند، کار و عمل خود را در مراحل مختلف پیدایش محصولی که انسان از آن استفاده می‌کند به او می‌نمایاند، تا انسان اندازه و حدود ناچیز نقش وجود و قدرت عاریتی خویش را بداند، و حقارت و فرعی بودن کار خود را - در برابر عظمت کار خدا و مأموران خدا و اصلی بودن آن کار - بخوبی بشناسد، و به ناچیز بودن فعالیت و تلاش خود به وضوح پی ببرد.

قرآن کریم می‌گوید:

شقا. فأنبتنا فیها حبا و عنبا و قضبا. و زیتونا و نخلا. و حدائق غلبا. و فاکهة و أبا. متاعا لکم و لأنعامکم ⁽¹⁾.

مجموعه‌ی قوانین و سنتهای حاکم بر جهان و نیروهای نهفته در طبیعت - همه و همه - با اراده‌ی الهی پدیدار گشته است، تا در راه تأمین زندگی انسان به کار گرفته شود به همین منظور: طبیعت مسخر و رام انسان قرار داده شده است تا او نیک دریابد که آنچه را به دست می‌آورد و برای رفع نیازهای خود از آن بهره می‌گیرد، حتی «نیروی تن» و «قدرت فکر» را که برای تهیه‌ی مال یا ساختن کالایی صرف می‌کند، همه محصول کار و کار خانه‌ی عظیم جهان، و ثمره‌ی کوشش کارگزاران پیدا و ناپیدای خداوند است، و زاییده‌ی قوانین و سنتهای الهی حاکم بر جهان.

پیامبر اکرم «ص»:

تعبیرهای قرآنی که خاستگاه اصلی سخنان امام رضا «ع» است، در این

زمینه فراوان است. قرآن همواره از اموال و کالاها و اشیاء به: «مال الله»، ⁽¹⁾و «رزقا للعباد»، ⁽²⁾«متاعا لکم لأنعامکم» ⁽³⁾و امثال آن تعبیر می‌کند، و مواد مصرفی انسان را، نعمت، موهبت، فضل الهی و … معرفی می‌نماید، و در تعبیر هایی کلی، همه‌ی آنچه را که در آسمانها و زمین است، ویژه‌ی خداوند و ملک او می‌شمارد: «و لله ما فی السموات و ما فی الارض … » ⁽⁴⁾در احادیث نیز بر این اصل تصریح و تاکید شده، و بصورتی جهت دهنده مطرح گشته است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

(خدا) چیست؟ گفت سه چیز است: آنچه را خدا بدو (به عنوان ملک) وا گذارده است ملک خود نداند؛ زیرا که بنده مالک نمی‌شود، و مال را مال خدا می‌داند، و در جایی که او فرموده است صرف می‌کند …

نفی مالکیت حقیقی از انسان، و معرفی مالک حقیقی، نقشی اصولی در کار بهره برداری از اموال و کالاها دارد، و از هدف شدن مال و مال پرستی مانع می‌گردد، و نادیده گرفتن حقوق مالی را از میان می‌برد، و بطور کلی بینش انسانها و شیوه‌ی عمل آنان را در مسائل مالی، در جهت گیری درستی هدایت می‌کند، و از هر گونه بی تعهدی و خود محوری های سود پرستانه در مسائل مالی مانع می‌گردد. همچنین، این بینش توحیدی، در سیاستگذاری اقتصادی در نظام مالی جامعه نیز تأثیری ژرف دارد، و محور اصلی سیر مال و گردش ثروت را مشخص می‌سازد، و راه را به روی استفاده‌های افراطی فردی و محرومیت‌های دسته جمعی سد می‌کند.

مالکیت مجازی

امام رضا «ع»:

انسانها همه در بهره برداری از طبیعت و مواهب آن، جنبه‌ی وکالت، امانت داری، خلافت و جانشینی دارند، و می‌توانند در حد وکیل در اموال و اشیاء تصرف کنند و از آنها بهره ببرند، مردم آنچه را که از راه مبادلات و صنایع و فعالیت و کار به دست می‌آورند از خوان طبیعت بر می‌گیرند، در حقیقت غنیمت و فضل و بخشش الهی است که به آنها می‌رسد.

امام رضا «ع» سخن یاد شده را در تفسیر آیه «غنیمت» فرموده‌اند:

«و اعلموا أنما غنمتم من شی‌ء فأن الله خمسه و للرسول … ». ⁽²⁾این آیه همه‌ی اموال و دارائیها را به عنوان «غنیمت» یاد کرده است، حتی اموالی را که افراد با

کار شخصی به دست می‌آورند. در بیان علت این تعبیر قرآن، امام رضا «ع» می‌فرماید: چون مالک حقیقی خداوند متعال است، و آنچه در اختیار انسان است از سفره‌ی گسترده نعمتهای الهی برداشته شده، پس در حقیقت انسان غنیمت بردار این خوان است، و اموال او همه در حکم غنائم است، و همه از آن او نیست و دیگران در آن سهیمند.

همچنین در آیه‌ی دیگری که جهت کلی مالکیت انسان ذکر شده، مالکیت اشخاص را استخلافی و نیابتی و وکالتی معرفی کرده است:

تعبیر «استخلاف»، ماهیت و نوع مالکیت انسان را روشن می‌سازد:

محدث بزرگوار فیض کاشانی در تفسیر «صافی» ذیل این آیه می‌گوید:

«الاموال التی جعلکم الله خلفاء فی التصرف فیها، فهی فی الحقیقة له لا لکم. ⁽²⁾خداوند شما را در اموال نایب و خلیفه‌ی خود قرار داده است، پس در حقیقت مالک اوست نه شما».

در احادیث و اخبار دیگر نیز این اصل نیک بیان شده است. اکنون نمونه‌ای از احادیث:

امام علی «ع»:

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»:

طبق این تعالیم که در قرآن کریم، و احادیث پیامبر اکرم «ص»، و کلام امام رضا «ع» و دیگر امامان آمده است. رابطه‌ی انسان با مال و چگونگی تصرفات به روشنی مشخص می‌گردد، و حدود استفاده‌ی انسان از اموال روشن می‌شود، و انسان را مکلف می‌کند که اموال در جهتی که صاحب اصلی و مالک حقیقی آن خواسته است، به مصرف برساند.

امام صادق «ع»:

انما أعطاکم الله هذه الفضول من الأموال لتوجهوها حیث وجهها الله، و لم یعطکموها لتکنزوها ⁽³⁾.

این اصل نیز (اصل استخلاف در اموال)، در مسائل اجتماعی تأثیری ژرف و بنیادین دارد، اگر درست آموزش داده شود، و انحرافی در آن صورت نگیرد، و در قانونگذاری و برنامه‌های مالی مورد توجه باشد.

مالکیت اجتماعی

امام رضا «ع»:

مالکیت حقیقی خداوند و «مال الله» بودن تمام اموال و اشیاء - حتی نفوس و انسانها- تعمیم بهره برداری را اثبات می‌کند، یعنی که همگان چون خلق خدا و «عیال الله» هستند (طبق تعبیر احادیث)، باید از مواهب الهی و از خوان گسترده‌ی خداوندی بهره ببرند، و همه‌ی نیازمندان نیازشان را برآورند.

بنابراین، «مال الله» بودن، با «مال الناس» بودن رابطه دارد، و جریان الهی مال در جامعه و نظریه‌ی «خدا مالکی»، به ضرورت جریانی است مردمی؛ زیرا که «مال الله»، «مال الناس» است و اموال و اشیاء وسیله‌ای برای بهره برداری

عموم انسانها حتی جنبندگان قرار داده شده است، و هدف از خلقت خود آنها یا مواد و منابع آن‌ها، رفع نیاز همه‌ی خلق است.

قرآن، همواره انسانها را به بهره برداری از «رزق الله» و «رزق ربکم» فرامی‌خواند، و بر «طیبات رزق» تکیه می‌کند، تا انسان بداند که سروکار او را با بخششهای الهی است که در اختیار همه قرار داده شده، و او که بر سر خوان عظیم و گسترده‌ی نعمتهای الهی نشسته است، تنها نیست؛ بلکه در کنار دیگر «عباد الله» و «عیال الله» قرار دارد، و آنان نیز باید چون او، از این نعمتها استفاده کنند و نیازشان برآورده گردد.

هدف و غرض از آفرینش طبیعت و مواد آن نیز، بهره برداری انسانها و «عیال الله» شمرده شده است:

و جعلنا فیها جنات من نخیل و اعناب و فجرنا فیها من العیون. لیأکلوا من ثمره … ⁽¹⁾.

این نمونه از آیات قرآن - که فراوان است - استفاده‌ی همگانی و مالکیت اجتماعی را روشن می‌سازد و مشخص می‌کند که هدف از آفرینش مواهب و اموال، جمع و احتکار نزد گروههایی خاص، و اسراف و کامروایی و شاد خواری جمعی مخصوص نیست. در قرآن، هر جا سخن از مواهب طبیعی آمده با لفظ جمع آمده است، و همه‌ی انسانها مخاطب قرار گرفته‌اند.

در بحثهای آینده، از سخنان امام رضا «ع» مدد خواهیم گرفت و روشن

خواهیم کرد، که هر گونه «استئثار» ⁽¹⁾و گردش اموال در دست اغنیا، و ویژه‌ی گروهی خاص قرار دادن نعمتهای عمومی الهی، نادرست است و بر خلاف هدفی است که از خلقت آنها منظور بوده است، و اسراف کاری و تکاثر گرایی و گنج داری و احتکار و ذخیره سازی، حرکتی است ضد هدفهای آفرینش در طبیعت و اشیاء.

در احادیث دیگر نیز این اصل آمده است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

قال الله عزوجل: «الخلق عیالی، فأحبهم الی ألطفهم بهم و اسعاهم فی حوائجهم» ⁽³⁾.

بنابر مسائل یاد شده، مجموعه‌ی نظام مالی و اقتصادی جامعه، استخلافی است، و روابط مالی و جریان ثروت و مبادلات اقتصادی، کیفیتی استخلافی و

نیابتی دارد. و این امر، تقدم حق جمع و اجتماع را بر حقوق افراد اثبات می‌کند، و تقدم حفظ مصالح نظام و جامعه را بر حفظ منافع فرد و افراد روشن می‌سازد.

همچنین این اصل اسلامی، هر گونه انحصار طلبی و ویژه ساختن بخشهایی از منابع ثروت و امکانات درآمد را به طبقه‌ای خاص مردود می‌شمارد، و مالکیت های آزاد و نامحدود را رد می‌کند، و مسئولیت بزرگ افراد را در برابر جریان مال مشخص می‌سازد، و همگان را در برابر کیفیت و کمیت بهره برداری از اموال مسئول می‌شناسد.

مالکیت فردی

امام رضا «ع»:

مالکیت فردی، از حقوق طبیعی و فطری انسان است (با توجه به مفهوم حقیقی مال و ملک). انسان از نیروی مادی و معنوی خود کمک می‌گیرد و با تغییر شکل مواد طبیعت، کالایی را می‌سازد، یا از معادن استخراج می‌کند، این کالا، مورد میل و رغبت و نیاز مردم قرار می‌گیرد و ارزش پیدا می‌کند و مال و ملک به حساب می‌آید. این مال و ملک، در حقیقت بخشی از تلاش آدمی و همان

نیروی انسان است که در خارج تجسم یافته است، و انسان حق پیدا می‌کند که محصول کار و کوشش خود را در اختیار داشته باشد و از هر گونه تجاوز و دستبرد به آن مانع گردد. نظام اجتماعی نیز باید این حق طبیعی را برای هر فرد به رسمیت بشناسد و نگهبان و پاسدار آن باشد.

این مالکیت، اگر از انسان سلب گردد و این حق اگر از او گرفته شود، در حقیقت اختیار انسان سلب شده و شخصیت او نفی گردیده است.

شرع نیز به این اصل طبیعی و حقوقی توجه کامل دارد، و آن را در نظام اقتصادی خویش، محور و اصل قرار داده است، و کلیه‌ی مبادلات و معاملات و کارهای اقتصادی را بر این محور استوار ساخته است. هر گونه تجاوز به حریم مالکیت فرد و غصب و سرقت ملک و مال مردمان و نادیده گرفتن حق مالکیت آنان، جرم به حساب آمده است.

در تعالیم والای امام رضا «ع»، تجاوز به حق مالکیت و سرقت اموال، عامل فساد مالی و کشتار انسانها شمرده شده است.

امام رضا «ع»:

تجاوز به مال دیگران) هیچ کس نسبت به مالی که به دست آمده است از کس دیگر اولویت ندارد.

فساد مالی - که در حدیث ذکر شد - روشن است زیرا که با سرقت و غصب، جریان مال در جامعه دچار هرج و مرج می‌گردد و امنیت کافی برای کارهای اقتصادی باقی نمی‌ماند، و انگیزه‌ی کار و تولید و فعالیتهای اقتصادی و صنعتی از افراد گرفته می‌شود. و اینها همه زمینه‌ی فساد مالی در سطح جامعه است.

دیگر اینکه افراد بطور طبیعی در برابر تجاوز مالی به دفاع برمی‌خیزند، و این امر موجب بروز خشونت و درگیری و قتل می‌شود بویژه که طبقه‌ی غاصب و متجاوز اغلب زورمند نیز هست از جهت دیگر نیز تجاوز به حق مالکیت و مال افراد موجب قتل نفوس است، و آن اینکه مال و ثروت، برآورنده نیازهای ضروری و طبیعی انسانها است. و هنگامی که مالی نیازها را تأمین می‌کند به سرقت رفت یا غصب شد، انسان به آنچه برای ادامه‌ی حیات لازم دارد دست نمی‌یابد و سرانجام به نابودی و نیستی محکوم می‌گردد ⁽¹⁾پس اینکه در کلام امام «تغاصب» منشأ آدمکشی به حساب آمده به این ملاحظات است: و «تغاصب» نشناختن مرز مالکیت ها است.

در ذیل این سخن، به علت دیگری در مالکیت فردی اشاره شده است. و آن اینکه در تصرفات مالی، معیاری برای احقیت باید در کار باشد، یعنی این شخص از دیگران شایسته‌تر و ذی حق تر در تصرف و بهره برداری باشد؛ و این احقیت جز در پرتو حق مالکیت فرد، که برخاسته از کوشش و عمل شخص است، حاصل نمی‌شود.

حق مالکیت در نظر امام «ع» تا بدان پایه اهمیت دارد که انسان در دفاع از

این حق، می‌تواند تا مرز شهادت پیش برود، و اگر در راه حفظ مال خویش کشته شود شهید به حساب می‌آید. یعنی کارگر یا کشاورز یا کاسبی که برای جلوگیری از تجاوز به مال خود کشته می‌شود، شهید محسوب می‌گردد.

امام رضا «ع»:

در سخن دیگری امام رضا «ع» تجاوز به حریم مالکیت فردی را، موجب دخول در آتش دوزخ دانسته است.

امام رضا «ع»:

همچنین در این روایت:

امام رضا «ع»:

یوم القیامة و بوجهه ظلمة مد البصر و فی وجهه کدوح یعرفه الخلائق باسمه و نسبه. و من شهد شهادة حق لیخرج بها حقا لامری مسلم، أو لیحقن بها دمه، أتی یوم القیامة و بوجهه نور مد البصر، یعرفه الخلائق باسمه و نسبه ⁽¹⁾.

در قرآن، این اصل با تعبیر هایی ویژه، بازگو شده است، از آن جمله واژه‌ی «تراض (تراضی)» است که در آیه‌ی تجارت آمده است:

این آیه، حرمت مال و احترام به مالکیت افراد را منظور داشته است. چون مالکیت و بستگی انسان به محصول کار و تلاش خود، حقی طبیعی و لازم است،

پس رضایت او در مبادله و داد و ستد نیز شرط است، و هیچکس نمی‌تواند بدون رضایت، مالی را از دست کسی درآورد و مالک آن شود.

در احادیث دیگر نیز این اصل تشریح شده است:

پیامبر اکرم «ص»:

در این روایت تجاوز به مال در حکم تجاوز به جان و خون انسان شمرده شده است.

امام علی «ع»:

دست اندازی به مال دیگران بناحق، همان غصب و تغاصب است که در کلام امام رضا «ع» ذکر شد.

حدود و شرائط مالکیت

اصل محدودیت

اشاره

امام رضا «ع»:

در مالکیت دو نظریه است:

آزادی در مالکیت (لیبرالیسم اقتصادی)

در پناه این نظریه، هر انسانی در شیوه‌های دستیابی به مال و گردش ثروت، تولید، نرخ گذاری و توزیع و مصرف آزاد است. انسان در فعالیتهای اقتصادی، آزادی دارد که از هر راه می‌خواهد پول درآورد، هر چه می‌خواهد تولید کند، و به هر

قیمت می‌خواهد بفروشد، و به هر شکل - درست یا نادرست - برای کالای خود تبلیغ کند و در هر راه و به هر اندازه که می‌خواهد مصرف کند، هر چه می‌خواهد داشته باشد و تا هر اندازه می‌خواهد در ثروت اندوزی پیش برود. در این امور محدودیت و ممنوعیتی ندارد. این نظریه (لیبرالیسم اقتصادی)، شیوه‌ی سرمایه داران و جامعه‌های سرمایه داری است. در سایه‌ی این شیوه، مالکیت های بزرگ و کلان پدید می‌آید، و بیگمان جامعه را به دو طبقه‌ی متکاثر و سرمایه‌دار و مستضعف و محروم تقسیم می‌کند.

محدودیت در مالکیت

در پرتو این نظریه، انسان در عمل اقتصادی و شیوه‌های تولید و توزیع و مصرف، محدود است و باید در چهارچوب های مشخص و معینی که قانون (و شرع) آنها را تعیین می‌کند، و به صلاح حال افراد و جامعه است گام بردارد. افراد در این نظام از هر راه و هر طور خواستند نمی‌توانند به ثروت دست یابند و مال اندوزی کنند، هر کار را نمی‌توانند انجام دهند، و هر کالایی را نمی‌توانند تولید کنند، و کالا را به هر قیمت که خواستند نمی‌توانند بفروشند. برای مثال: در صورتی که جامعه به کالاهای اساسی و ضروری نیاز دارد و بهای آن مشخص و در سطح معینی است (و تولید آنها سودهای کلان ندارد)، افراد نمی‌توانند کالاهای غیر ضروری (لوکس و تجملی) تولید کنند، یا کالاهایی مفسد اخلاق بسازند؛ گر چه سودهای کلان داشته باشد. باید در تولید هر کالا، و تأسیس هر مزرعه یا کارخانه و … صلاح حال جامعه و انسانها، و سود و زیان مادی و معنوی جامعه را بسنجند، به نفع فردی و شخصی، گر چه بر زیان کل جامعه باشد.

در نظام توزیع نیز باید در چهار چوب عدالت اجتماعی و برابری انسانها عمل شود، و کالاهای تولید شده را به همگان برسانند و در دسترس عموم قرار دهند. در نرخ گذاری نیز باید جانب عدل و انصاف رعایت شود، و هیچ گونه زیاده روی و

اجحافی در کار نباشد (و أسعار لا تجحف بالفریقین) ⁽¹⁾.

در مصرف نیز محدودیت هست. باید مصرف افراد، حتی در اموال شخصی، در حد لزوم و نیاز باشد و هر کس از اسراف و زیاده روی دوری گزیند و اضافه بر نیاز را در دسترس جامعه قرار دهد، و بهای آن را عادلانه دریافت کند.

اینها محورهای اصلی در نظریه‌ی «محدودیت مالکیت» است. و لازمه‌ی عملی شدن این روش، به کار بستن قوانینی است که محدودیتهای اصولی را در مالکیت پدید می‌آورد. نتیجه‌ی دیگر چنین روشی نزدیکی سطح زندگی افراد است. مردمان در چنین جامعه‌ای، با همه‌ی اختلاف در داشتن ها و نداشتن ها و چند گانگی در سطح درآمدها و مصرفها، در حدی هماهنگ و متوازن و تقریبا همسان (نه کاملا همسطح و مساوی) قرار می‌گیرند و چنین جامعه و نظامی به دو طبقه متکاثر و مستکبر و مستضعف و محروم تقسیم نمی‌شود، و گروهی اندک، صاحبان سرمایه‌های کلان نمی‌گردند، و گروههایی فراوان تهیدست و محروم نمی‌مانند.

در سخن الهی امام رضا «ع»، دیدیم که آزادی انسان، به حدود صلاح حال خلق، محدود گشته و رعایت جانب جامعه و وضعیت اجتماعی، منظور گردیده است، و عمل آزاد و دل خواهانه و بدون مراقبت و نظارت قانون و مجریان قانون، در داد و ستد و تولید و توزیع و مصرف، زیانمند و ممنوع شمرده شده است. از اینرو، کار و عمل اقتصادی نیز در اسلام، چون دیگر اعمال، به حرام، مباح، واجب و … تقسیم می‌شود، و پس از رسیدگی بسیاری از شیوه‌های پول سازی و کارهای اقتصادی و روشهای درآمد و مصرف - در اوضاع کنونی - حرام و ممنوع دانسته می‌شود، و برخی جایز و مباح. تولید برخی کالاها که قوام و استواری نظام جامعه را موجب گردد، یا نیاز همگان را برآورد، واجب شمرده شده است. بنابراین، شیوه‌های درآمدی که در سیستم اقتصاد آزاد، و در جامعه‌ی سرمایه داری رایج و مجاز

است، از نظر امام رضا «ع» ممنوع و محکوم است. در نظر امام «ع» شیوه‌ی درآمد باید در چهارچوب مقررات و قوانین سودمند به حال جامعه و مردمان محدود گردد، و هر فعالیت اقتصادی که بنوعی برای فرد و جامعه زیان آور و تباه کننده باشد ممنوع شود.

به خاستگاه اصلی کلام امام معصوم یعنی قرآن که بنگریم، می‌بینیم انواع محدودیتها با تأکید مطرح گشته، و از افراد و اجتماعات خواسته شده است تا مسائل اقتصادی را از راههای مجاز و شیوه‌های مشروع پیگیری کنند و از هر گونه خودسری و تجاوز کاری در کار ثروت اندوزی و تولید و توزیع دست بردارند. در قرآن همواره به دنبال سخن درباره‌ی مواهب طبیعت و استفاده‌های مادی از آنها، این جمله‌ها آمده است:

«لا تسرفوا»، «لا تعتدوا»، «لا تطغوا فیه»، «اتقوا الله» و …

همچنین آیاتی که قوانین و مقررات مالی را بیان می‌کند، هر کدام حدی از حدود و شرطی از شروط محدودیت مالی را روشن می‌سازد، چون:

این تعالیم که نمونه‌هایی بود، همه بیانگر محدودیتهای الهی در مالکیت است، در عین حال که دستور بهره برداری و رفع نیاز می‌دهد، به تقوی در تولید و مصرف نیز امر می‌کند، و از هر گونه تجاوز و زیاده روی و فزون خواهی و افزون طلبی جلو می‌گیرد، و از طغیان و تجاوز بازمی‌دارد، و از چپاول اموال یکدیگر منع می‌کند.

در برابر این نظریه - که همواره از طرف پیامبران اعلام و پیگیری می‌شده است - نظریه‌ی ثروت اندوزان خود سر و خودکامه است که هر کار و هر شیوه را در راه مال اندوزی روا و جایز می‌دانند، و به هر کاری برای دستیابی به این هدف دست می‌یازند. این جریان در قرآن مطرح شده است:

پیامبران، در کنار دعوت به توحید و مبارزه با شرک و بت پرستی، به

محدودیت در تصرفات مالی و تملک ثروت نیز مردمان را فرا می‌خواندند. این موضوع بر کافران و مشرکان که طالب شیوه‌های آزاد در مال اندوزی بودند گران می‌آمد، و در برابر آن مقاومت می‌کردند و با پیامبران درگیر می‌شدند.

در احادیث حدود و شروط مبادلات و فعالیتهای اقتصادی، فراوان مطرح گشته است و مجموعه‌ی احادیث مالی و اقتصادی ناظر به همین اصل محدودیت است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام علی «ع»:

امام صادق «ع»:

تعبیر معصیت و حلال در این احادیث، روشنگر اصل محدودیت در مالکیت است.

محدودیت در راههای درآمد

امام رضا «ع»:

در این کلام، امام از گناهان کبیره سخن می‌گوید (یعنی گناهانی که کیفر آنها سوختن در جهنم است) شیوه‌های درآمد نامشروع و گرد آوری ثروتهای حرام نیز از کبائر شمرده شده است، و برخی از این شیوه‌ها را همسان بدترین گناهان چون آدم کشی یاد کرده است. آری کم فروشی، اسراف و ریخت و پاش، و خیانت، درآمد از راه ربا و سود پول و … در کنار قتل نفس قرار گرفته است. چه فرق می‌کند که انسان یکباره به حیات انسانی پایان دهد، یا با مکیدن خون او و بریدن رگ حیات اقتصادی، وی را به کم خونی و مرگ تدریجی دچار سازد ⁽²⁾.

در آیات قرآن نیز همواره و هر جا سخن از مسائل مالی و راههای درآمد به میان آمده، حلال و حرام و ممنوع و جایز آن شیوه‌ها مطرح گشته است. در قرآن از «اکل مال بباطل» و «ربا» و «ظلم» و «فساد» و خوردن و بردن مال مردم به انواع راههای نادرست و کلاهبرداری و رشوه خواری و … سخن رفته است.

این تعبیرها در مسائل مالی روشنگر این اصل است که جریان و گردش مال و فعالیتهای اقتصادی ممکن است از راههای باطل و ظلم و نامشروع صورت گیرد، یعنی مقررات و حدود و شروط شرع و قرآن رعایت نگردد، و آزادانه و خودسرانه عمل شود.

در احادیث نیز این اصل، مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. احادیث وارد درباره‌ی مسائل اقتصادی و مالی هر کدام به نوعی روشهای ویژه‌ی فعالیتهای اقتصادی را بیان کرده و از هر گونه خودسری و فزونخواهی نهی کرده است.

در حدیث مفصل و مشروحی از امام صادق «ع» که در کتب محدثان و فقهای بزرگ ما «رضوان الله علیهم»، آمده - و از آن جمله شیخ انصاری «ره» در «مکاسب» به آن استدلال کرده است - مجموعه‌ی راههای مجاز و غیر مجاز مبادلات و امور مالی، بر شمرده شده است. مطالعه‌ی این حدیث و بررسی ابعاد آن، محدودیت در شیوه‌های درآمد را به روشنی اثبات می‌کند. اکنون فرازهایی از این روایت را در اینجا می‌آوریم.

امام صادق «ع»:

منهی عنه … اوباب من ابواب الباطل اوباب یوهن به الحق، فهو حرام محرم، حرام بیعه و شرائه و امساکه و ملکه و هیبته و عاریته و جمیع التقلب فیه … ⁽¹⁾.

در این حدیث، به طور کلی و قانونمند، بر ممنوعیت شیوه‌هائی که در آنها وجهی از وجوه فساد باشد، و موجب فساد در جامعه گردد، تأکید شده و نمونه‌هایی از آن ذکر گردیده است.

انفاق نیز که از برترین کارها شمرده شده و یکی از صور تصرف در اموال است، باید در محدوده‌ی ضوابط و محدودیتهای شرعی صورت گیرد، و انسان متعهد نخست باید بنگرد مالی را که می‌خواهد انفاق کند از راه مشروع به دست آورده است یا نه؟ اگر از راه مشروع به دست آمده است انفاق کند، وگرنه انفاق، در اموالی که از راههای نامشروع و دور از محدوده‌ی مقررات دین به دست آمده باشد، ارزشی ندارد، بلکه باید آنها را به صاحبانش برگرداند. در قرآن به صراحت اعلام شده است:

امام صادق «ع»:

این مردم ثروت هایی در دوران آزادی و خودسری اقتصادی جاهلیت به دست آورده بودند (به تعبیر امام صادق «ع»: «مکاسب سوء»، کسب و درآمدهایی زشت و غیر انسانی)، پس از گرویدن به اسلام خواستند این ثروتها را از اموال خود خارج سازند، و این بخش از اموال خود را به محرومان انفاق کنند. قرآن این کار را نپذیرفت و انفاق اسلامی و درست را مطرح کرد، یعنی آن که از اموال حلال و مشروع باشد. این دستور، بالاترین مرز محدودیت را در مال اندوزی روشن می‌سازد، و مشخص می‌کند که اموال نامشروع و بدست آمده از شیوه‌های آزاد ثروت اندوزی، به کار انفاق نیز نمی‌خورند. این اموال در حقیقت می‌باید به صاحبان آنها بازگردد؛ و در مورد این ثروتها قانون استرداد و مصادره باید صورت گیرد. و این گونه اموال - در واقع - از آن کسانی است که به شیوه‌ای از دست آنها درآمده است.

محدودیت سود در داد و ستد

امام رضا «ع»:

ربح المؤمن علی أخیه ربا، الا أن یشتری منه شیئا بأکثر من مئة درهم، فیربح فیه قوت یومه، او یشتری متاعا للتجارة فیربح علیه ربحا خفیفا ⁽¹⁾.

در پرتو این کلام، به محدودیت اصولی دیگری می‌رسیم و آن محدودیت در چهارچوب سودهای تجاری و داد و ستدها است. داد و ستد تجارت در اصل و ماهیت مباح و مجاز است و کسانی که کالایی را با کوشش و صرف وقت و نیرو، در اختیار مصرف کننده قرار می‌دهند، به مصرف کننده کمک کرده‌اند و استحقاق مزد و پاداش و به اصطلاح مقداری سود دارند؛ لیکن این سودها باید محدود باشد، و در چهارچوب قانون عدل و انصاف محدود گردد. شرایط و نوسانات اجتماعی و اقتصادی، نباید موجب گردد که در روابط تجاری و خرید و

فروش، پای سودهای کلان به میان آید، و نظام فاسد و ضد اجتماعی واسطه گری، بتواند در تنگنا ها و اضطرار های اقتصادی، ⁽¹⁾سودهای کلان به جیب بزند، و دست توده‌های مصرف کننده را به نام «جواز سود در معاملات»، تهی سازد.

امام رضا «ع» در این سخن می‌فرماید: به اندازه‌ی گذران زندگی (قوت یومه) سود ببرد، یا در مورد مال تجاری سود اندک (ربح خفیف) داشته باشد. و رشد و تصاعد نا موزون سود، در معاملات تجاری نباشد.

در اقتصاد سرمایه داری، ربح و سود، قاعده و هدف و اصل است، و جریان کالا، برای سرمایه داری و متکاثران، وسیله و ابزاری برای دستیابی به سود بیشتر است. ماهیت نظام سرمایه داری را سودهای روز افزون و ربح تصاعدی و تکاثری، تشکیل می‌دهد.

در اسلام، هدف اصلی، توزیع سالم کالا در سطح جامعه و رفع نیاز مردم و رعایت مصالح عمومی است کارهای اقتصادی در ایدئولوژی اسلامی، از جمله‌ی واجبات کفایی است؛ یعنی تدارک و تهیه‌ی مایحتاج عمومی. بنابراین هدف، هر کار اقتصادی در نظر نخست، نوعی خدمت به جمع، و سامان بخشیدن به وضعیت اقتصادی جامعه، و تسهیل در کارهای اجتماعی است. و برای حصول این هدف مقدس، ربح عادلانه و به مقدار گذران زندگی فروشندگان، تجویز شده است.

اینگونه ربح و سود، براساس نگرش کلی اسلام به اموال تجویز شده است، یعنی بر این اصل که اموال و کالاها، ابزار تأمین زندگی و رفع نیازهای مادی عموم مردم باشد، و مایه‌ی انباشتن و اندوختن دسته‌ای نگردد. بنابراین چنان که از کلام والای امام رضا «ع» به دست می‌آید، ماهیت سود و سوددهی در

جامعه‌ای که امام رضا «ع» به آن می‌اندیشد، با ماهیت سود خواری در نظام سرمایه داری تفاوتی اصولی دارد؛ زیرا که در ربح اسلامی، هدف نفع عموم و رسیدن کالا به دست همگان است؛ در عین حال که نیاز عادلانه‌ی طبقه‌ی فروشنده را بر طرف می‌سازد. لیکن در نظام سرمایه داری، هدف رشد تصاعدی سود و سرمایه است. انگیزه‌ی سود خواهی در نظام سرمایه داری، رشد نا موزون و بی رویه‌ی اموال را در دست اقلیت هایی سرمایه‌دار بوجود می‌آورد، و فقر و محرومیت اکثریت مصرف کننده را به دنبال دارد و جامعه را به دو قطب و دو طبقه‌ی کاملا متضاد و نا همگون تقسیم می‌کند، و موجب تضادهای عمیق و بنیادین اجتماعی می‌گردد، و تعادل و همگونی طبقات اجتماعی را بر هم می‌زند و برادری اسلامی و ایمانی را با خاک یکسان می‌کند، و بقاء و قوام جامعه را دچار تزلزل می‌سازد و زمینه‌ی سقوط و واژگونی آن را پدید می‌آورد.

رشد نا موزون سود و ربح های زیاد و کنترل نشده و دور از قوانین عدل و انصاف، که طبق تعبیر امام رضا «ع»، «ربح خفیف» نیست، بلکه «ربح کثیر» است، ماهیتی ربوی دارد، زیرا که در حقیقت جوهر اصلی «ربا»، رشد و تصاعد است. قرآن چنین می‌گوید:

شیخ طبرسی، ذیل این آیه می‌گوید: «اضعافا مضاعفة» قیل فی معناه قولان: … و الثانی معناه تضاعفون به اموالکم و یدخل فیه کل زیادة محرمة فی المعاملة من جهة المضاعفة ⁽²⁾در معنای «مضاعفة» دو نظر است: … دوم اینست

که معنای مضاعفه (دو چندانی) اینست که اموال تان را دو چندان کنید. (به این معنا) هر افزودنی در معاملات که حرام باشد مشمول حکم آیه است، زیرا که مصداق افزودن (مضاعفه) است.»

بنابراین فرض، افزایش سود به اندازه‌ی دو برابر «مضاعفه» است.

آیة الله دکتر سید محمد حسینی بهشتی می‌گوید: « … آن چیزی که دزدی است و منجر می‌شود به اینکه عده‌ای بتوانند رگهای نامرئی برای جذب ارزشهای تولیدی دسترنج کار مغزی و یدی دیگران ایجاد و انبار کنند، همین سود سرمایه‌ی بازرگانی است. در این سود خرید و فروش ها، آن مقدار که در برابر حق الزحمه‌ی خریدار و فروشنده، منشی و حسابدار، و کارگر و هزینه‌ی تلفن، و امثال آن است، جای اشکال نیست، اما کسی که می‌گوید بدین حساب که او هزار تن خرید و فروش کرده است، فلان مقدار می‌خواهد، و اگر صد تن بود با همان مقدار کار 10 درصد آن سود را می‌خواهد، صحیح نیست. این همان سود سرمایه‌ی ظالمانه‌ای است که مردود است …

از تتبع قسمت مهم روایاتی که از عصر پیامبر اکرم «ص» و ائمه سلام الله علیهم اجمعین در زمینه‌ی آداب تجارت داریم، به خوبی درمی‌یابیم که یک کاسب دارای اخلاق اسلامی، و ملتزم بر مبانی اسلام، سودی که در کسب برای خود در نظر می‌گیرد، معادل حق الزحمه‌ای است که عادلانه باشد؛ ولی کاسبی که علاوه بر این بخواهد اصل سرمایه‌ی او که از نظر اقتصادی عقیم و نازا است، برای او معجزه کند، و فرزند داشته باشد، فرد غیر منصفی است، و در این زمینه در معیارهای اسلامی تردیدی نیست … ما از آیه‌ی «احل الله البیع و حرم الربا» ⁽¹⁾تا حد سود معقول، حق الزحمه‌ی فروشنده را می‌فهمیم، و بیش از این نظر ماهیت اقتصادی، نوعی ظلم است، و هیچ گونه تفاوتی با ربا ندارد … » ⁽²⁾.

آیة الله سید محمد باقر صدر می‌گوید: «و هذا المنع الحاسم من الامام للاحتکار یعنی حرص الاسلام علی شجب الأرباح التی تقوم علی اثمان مصطنعة تخلقها ظروف الاحتکار الرأسمالیه و ان الربح النظیف هو الربح الذی یحصل عن طریق القیمة التبادلیة الواقعیة للبضاعة و هی القیمة التی یدخل فی تکوینها منفعة البضاعة و درجة قدرتها وفقا للعوامل الطبیعیة و الموضوعیة مع استبعاد دور الندرة المصطنعة التی یخلقها التجار الرأسمالیون المحتکرون عن طریق التحکم فی العرض و القلب ⁽¹⁾، این منع قاطع امام (در عهد نامه‌ی مالک اشتر) از احتکار، به معنای خواست شدید اسلام نسبت به از میان بردن سودهایی است که بر اساس قیمتهای ساختگی استوار است، و در جریان احتکار سرمایه داری پدید می‌آید. سود پاک (مشروع) سودی است که از راه بهای واقعی مبادله کالا به دست آید. و این قیمتی است که براساس سود کالا و مقدار قدرت طبیعی و خارجی آن به دست می‌آید، با دور افکندن جریان کمیابی ساختگی که سرمایه داران و بازرگانان محتکر با تسلط بر جریان عرضه و تقاضا آن را ایجاد می‌کنند».

نیز ایشان در کتاب گرانقدر «اقتصادنا» در این زمینه تحلیلهای ارزنده‌ای دارد که فرازهایی از آن را در اینجا می‌آوریم:

«و هکذا تحول البیع للشراء الی البیع لامتصاص النقود. و نشأت عن ذلک ظاهرة اکتناز المال و تجمیده … ⁽²⁾بدینسان فروش برای خرید (برای برطرف کردن نیازها)، به فروش برای انباشتن پول تحول یافت، سپس از این تحول جدید، پدیده‌ی

جمع آوری ثروت و راکد و سترون گشتن آن بصورت پول پدید آمد … »

«ولکن ظلم الانسان - کما یعبر القرآن الکریم - الذی حرم الانسانیة من برکات الحیاة و خیراتها … سری ایضا الی المبادلة حتی طورها و صیرها أداة استغلال و تعقید، لا أداة اشباع للحاجات و تیسیر للحیاة. و واسطة بین الانتاج و الادخار لا بین الانتاج و الاستهلاک فنشأ عن الوضع الظالم للمبادلة من المآسی و الوان الاستغلال، نظیر ما نشأ عن الاوضاع الظالمة للتوزیع فی مجتمعات الرق و الاقطاع، او فی مجتمعات الرأسمالیة و الشیوعیة. ⁽¹⁾ولی ظلم انسان - طبق تعبیر قرآن کریم - که توده‌ها را از برکات زندگانی و خیرات آن محروم ساخته … است. در مبادله نیز سرایت کرده، تا آنجا که مبادله را دگرگون کرده و تغییر شکل داده است و آن را وسیله‌ی بهره کشی و پیچیدگی کرده است. با این ترتیب پر واضح است که مبادله، دیگر وسیله‌ای نیست که نیازهای توده‌ها را برآورده سازد و باعث گشایش در زندگی، یا رفاهیت آن گردد. لذا مبادله بجای آنکه واسطه‌ی بین تولید و مصرف باشد واسطه‌ی بین تولید و اندوختن شده است. از این رهگذر وضع ظالمانه‌ی مبادله موجب فجایع و انواع بهره کشی‌ها (استثمار) گردید، بسان همان فجایع و بهره کشی هایی که اوضاع ظالمانه‌ی توزیع در جوامع برده داری و فئودالی، یا در جوامع سرمایه داری و کمونیستی پدید آورد».

سپس می‌گوید:

«ثم ماذا بعد ذلک؟! لیس بعد ذلک الا ان نری الأقویاء فی الحقل الاقتصادی، یغتنمون هذه الفرص التی أتاحها لهم النقد، فیتجهون نحو الاکتناز بکل قواهم، نحو البیع لأجل الادخار، فیظلون و یبیعون لیسحبوا النقد المتداول فی المجتمع الی کنوزهم، و یمتصوه بالتدریج، و یعطلوا وظیفة المبادلة کواسطة بین الانتاج و الاستهلاک، و یضطروا الکثرة الکاثرة الی مهاوی البؤس و الفقر … ⁽²⁾از این رهگذر

سرمایه داران بزرگ به این علت تولید می‌کنند و می‌فروشند که پول در گردش جامعه را به گنجهای خویش سرازیر می‌سازند. با این ترتیب آنها پول در گردش را به تدریج می‌مکند و مبادله را از وظیفه خویش، که واسطه‌ی بین تولید و مصرف است، بازمی‌دارند و توده‌ها را به مغاک فقر و محرومیت می‌افکنند … »

در فصل «ربا» ⁽¹⁾، خواهیم گفت که در کلام والای امام رضا «ع» تعبیری بسیار عمیق در آن باره رسیده است به این مضمون: «ربا خواری مردم را به بهره خواری و سود خواهی سوق می‌دهد. رغبة الناس فی الربح … ⁽²⁾گرایش مردم به سود خواری». و در نتیجه، موازین اخلاقی و انسانی و مسئولیتهای گروهی، فراموش می‌گردد، و تعاون و مددکاری اجتماعی یکسو نهاده می‌شود، و بدینسان فریضه‌ها ی اجتماعی درباره‌ی ناتوانان فراموش می‌گردد. این پی‌آمد حتمی سود خواهی و میل به رشد ثروت، چنانکه در ربا خواری وجود دارد، در نظام بازرگانی آزاد و داد و ستدهای کنترل نشده نیز هست. مبادلات در این نظامها، با انگیزه‌ی سود پرستی انجام می‌گیرد و میل به سود بیشتر و دستیابی به ثروت افزون‌تر، معیار و قاعده است. و انگیزه‌ی الهی و انسانی خدمت به خلق و تأمین مصالح عمومی و رفع نیازها و کمبودهای اجتماع، و اهتمام به امور مسلمانان، ابدا منظور نیست. از اینرو، تجارت آزاد که تنها بر محور سود خواهی و سود خواری دور می‌زند، در ملاک همچون ربا خواری است؛ چنان که از کلام امام رضا «ع» استفاده شد.

کلام امام رضا «ع» از قرآن نشأت گرفته است. قرآن، درباره‌ی تجویز سودهای تجاری چنین گفته است:

«لا تأکلوا اموالکم بینکم بالباطل الا ان تکون تجارة عن تراض

منکم و لا تقتلوا انفسکم … ⁽¹⁾.

این آیه، خطاب به جامعه است. جامعه چون تن واحد، به حساب آمده، و اختلال در گردش ثروت و مبادلات اقتصادی و به کارگیری «اسباب باطله»، موجب انتحار اجتماعی شمرده شده است. یعنی چیزهایی مانند: احتکار، گرانفروشی، ظلم، استثمار، خیانت، رشوه، و هر گونه سبب باطلی که در آینده پدید بیاید.

قرآن، با شیوه‌های اعجاز آمیز خود، بسیاری از مسائل جدید را که در زمان وحی نبوده، بگونه‌ای کلی، باز گفته و احکامش را تبیین کرده است، این آیه نیز چنین است:

واژه‌ی «باطل» عام و کلی است که به اسباب باطل تفسیر شده است، و در فقه غنی و گران مایه‌ی ما، درباره‌ی آن گفتگوهای فراوانی انجام یافته و اسباب و شیوه‌های باطلی که در آن زمانها بوده برشمرده شده است. چون ممکن است در هر دوره، در جریان مبادلات اقتصادی و داد و ستد کالاها، اسباب باطل جدیدی پدید آید ⁽²⁾، و روشهایی به کار گرفته شود که در دوران پیشین نبوده و یا به این شکلها جریان نداشته است، از اینها همه به کلمه‌ی «باطل» تعبیر شده است، که هر نوع راه و سبب باطل و شیوه‌ی نادرستی را در بر می‌گیرد. از جمله‌ی اسباب باطل و شیوه‌های نادرستی که امروز در مبادلات اقتصادی جهان پدید آمده و کلیه‌ی

معاملات را تحت کنترل خویش قرار داده است؛ موضوع تمرکز تولید و سرمایه است، تا جایی که انحصارات به وجود می‌آید، و این انحصارات در اقتصاد هر کشور و حتی در اقتصاد جهانی نقش مؤثر و قاطعی بازی می‌کند. کارتل‌ها و تراست ها ⁽¹⁾

بعضی شرکتها اتحاد شان مانند تراست ها همه جانبه نیست. این نوع شرکتها را «کارتل Cartel» می‌نامند. شرکتهای تشکیل دهنده‌ی کارتل به عکس شرکتهای متحده‌ای که تراست ها را تشکیل می‌دهد، استقلال خود را حفظ می‌کنند و به طور کلی سود و زیان و تأسیسات و مدیریت و اداره شان یکی نیست.

یکی از انواع مختلف کارتل‌ها این است که بازار جهانی یا قسمت بزرگی از بازارها را زیر تسلط و نفوذ کامل خود درآورد، شرکت هائی که جزء اینگونه کارتل‌ها می‌شوند، ممکن است درباره‌ی قیمتی که باید معمول دارند توافق نمایند، یا بازارهای فروش را میان خود طبق قرارداد تقسیم کنند.

کارتلها از حدود سرحدات ملی تجاوز کرده، درباره‌ی سرنوشت مصرف کنندگان جهان با هم کنار می‌آیند. و در مبادلات بین المللی نفوذ عظیمی دارند. و اقتصاد کشورهای در حال رشد را عملا تابعی از تصمیمهای خود می‌سازند. البته این نفوذ و تسلط بر اقتصاد کشورهای کم رشد (گر چه استقلال سیاسی داشته باشند) مختص کارتل‌ها نیست. هر نوع سرمایه‌ی متمرکز و بخصوص تراست ها، این تسلط را بر مصرف کنندگان تمام جهان و بر اقتصادهای ملی کشورهای نوخاسته اعمال می‌کنند. این تراست ها و گروه‌ها اگر مایل باشند با مختصر تغیییری در وضع خویش به آسانی می‌توانند زندگی اقتصادی کشور یا کشورهایی را بکلی درهم و برهم و آشفته کنند، به گونه‌ای که دولتها جز تسلیم شدن چاره‌ای نداشته باشند.

هدف کارتلها و تراست ها کسب حداکثر سود است از طریق کنترل قیمتها، تقسیم بندی بازارها، محدود کردن عرضه و …

نیست تولید می‌کنند، و برای مصرف آنها بازار کاذب پدید می‌آورند.

با بررسی و شناخت ماهیت این شرکتها و چگونگی عمل آنها در بازارهای جهانی (که بازار هر کشوری، بویژه در جهان سوم، از سلطه و نفوذ آنها آزاد نمی‌تواند باشد و با همان شیوه‌ها عمل می‌کند و قیمتها را در اختیار خود قرار می‌دهد)، به روشنی معلوم می‌شود که اینها همه از اسباب باطل و شیوه‌های ظالمانه‌ای است که ارمغان دنیای صنعتی و سرمایه داری جدید است؛ و به هیچ روی مشمول حکم تجارت با رضایت طرفین نیست. و این چگونگی بر فقیهان زمان شناس و آگاه از شیوه‌های عملکرد سرمایه داری نباید پوشیده بماند.

بسیاری از بازرگانی ها و مبادلات امروزه در دنیا، با این شیوه‌ها انجام می‌گیرد، و بازرگانان و کارخانه داران، با تشکیل مؤسسات و اتحادیه ها و با ارتباطهای مداوم و سریع - از طریق وسائل جدید - زمام امور نرخ گذاری را در دست می‌گیرند و مبادلات خود را بر محور سودهای کلان و استفاده‌های تکاثری انجام می‌دهند، و بدین گونه با سرنوشت توده‌های مصرف کننده‌ی جهان بازی می‌کنند. اینگونه مبادلات را نمی‌توان داد و ستد همراه با تراضی فروشنده و خریدار دانست؛ بلکه تنها منافع بی‌حساب فروشندگان حاصل شده است و بس.

آیة الله شیخ مرتضی مطهری می‌گوید: «از نظر اسلام تشکیل «تراست» قطعا ممنوع است و تشکیل «کارتل» چون به منظور ایجاد تضییق و بازار سیاه از لحاظ فروشنده است ممنوع است.» ⁽¹⁾.

اگر در موضوعات و مسائل جدید حیات بشری ژرف بنگریم، پی می‌بریم که بسیاری از مسائلی که در گذشته بوده و امروز نیز هست، با یکدیگر تفاوتهایی اصولی دارد، به گونه‌ای که می‌توان موضوع امروز را که در نام با گذشته‌ها یکسان است، بکلی از گذشته متمایز دانست؛ زیرا که شیوه‌ی عمل و مکانیسم کار با

گذشته فرق می‌کند. از اینرو می‌بینم اندیشمند بزرگ و فقیه زمان شناس آیة الله مطهری سرمایه داری و بازرگانی های دنیای جدید را از «مسائل مستحدثه» و نوظهور می‌شمارد:

«سرمایه داری در دنیای امروز یک پدیده‌ی نو و بی‌سابقه‌ای است که دو سه قرن از عمر آن بیشتر نمی‌گذرد، و یک پدیده‌ی اقتصادی و اجتماعی نوی است که محصول پیشرفت و ترقی تکنیک جدید است. از اینرو، مستقلا به عنوان یک مسئله مستحدث باید از آن بحث شود.

فقهاء عصر از مسائل بانک و بیمه و چک و سفته به عنوان مسائل مستحدث کم و بیش بحثهایی کرده و می‌کنند، ولی توجه ندارند که رأس و رئیس مسائل مستحدثه خود سرمایه داری است؛ زیرا ابتدا چنین تصور می‌رود که سرمایه داری یک موضوع کهنه‌ی قدیمی است که شارع اسلام برای آن حدود و موازینی مقرر کرده است … ولی حقیقت مطلب اینطور نیست، سرمایه داری جدید یک پدیده‌ی جداگانه و مستقل و بی‌سابقه‌ای است و جداگانه و مستقلا باید درباره‌ی آن اجتهاد کرد.

همچنان که تجارت در دنیای جدید سرمایه داری با تجارت ساده قدیم از لحاظ ماهیت ممکن است متفاوت باشد.

… به عقیده‌ی ما مشخصه‌ی اصلی سرمایه داری که آن را موضوع جدیدی از لحاظ فقه و اجتهاد قرار می‌دهد دخالت ماشین است … » ⁽¹⁾.

نکته دیگری نیز در آیه هست که ناظر به محدودیت سود است، و آن واژه‌ی «تراض (تراضی)» است. این واژه به خوبی می‌رساند که سود و چگونگی معامله و داد و ستد، باید با رضایت فروشنده و خریدار - هر دو - صورت گیرد، و تنها رضایت فروشنده کافی نیست، بلکه رضایت خریدار نیز شرط است؛ چون اگر رضایت

یک طرف کافی بود، باید کلمه‌ی «رضا» به کار می‌رفت نه «تراضی»، که باید میان دو کس باشد و رضایت خریدار در مبادلات، هنگامی جلب می‌شود که سود عادلانه باشد، و سودهای کلان و ظالمانه در کار نباشد. در مورد سودهای کلان و نرخ گذاری شرکتها و بازرگانی های انحصاراتی در دنیای امروز که مردمان را ناگزیر به پذیرش آن نرخها می‌کنند معامله با رضایت خریدار انجام نمی‌یابد و خرید ها در این موارد که بسیار زیاد است، از روی اجبار و اضطرار و نارضایتی واقعی صورت می‌گیرد.

بنابراین، تجارت هنگامی از روی تراضی انجام می‌گیرد که سودی اندک در کار باشد چنانکه در تعلیم امام رضا «ع» آمده است.

در آغاز فصل «اصل محدودیت» سخنی از امام رضا «ع» آوردیم که اگر کنترل و محدودیتی در کارهای اقتصادی و غیر اقتصادی انسانها نباشد، جامعه به تباهی کشیده می‌شود، و همگان به فساد دچار می‌گردند. از نمونه‌های مهم و روشن کنترل و محدودیت و نظارت در کارهای اقتصادی افراد و اجتماعات، کنترل سود در معاملات است.

در اینجا مناسب است در ارتباط با آیه‌ی تجارت: «تجارة عن تراض … » بحث دیگری را بیاوریم که از احادیث امام رضا «ع» نیز استفاده می‌شود:

در آیه‌ی تجارت اینگونه آمده است: « … الا أن تکون تجارة عن تراض منکم و لا تقتلوا انفسکم … »

این جمله‌ی «و لا تقتلوا انفسکم»، پس از جمله «تجارة عن تراض» قرار گرفته است و بنابر اصل رابطه‌ی بخشهای آیات، ارتباط قتل نفوس و تصرف باطل در مال و تجارت با رضایت طرفین، چگونه تفسیر می‌شود؟

می‌توان احتمال داد که روابط مالی و مبادلات اقتصادی در جامعه اگر با اسباب باطل و شیوه‌های ظالمانه بود، و از روی رضایت طرفین انجام نگرفت، موجب واژگونی نظام جامعه و تزلزل در روابط انسانی و پاشیده شدن پیوندهای

اجتماعی و شیوع فقر و سلب امنیت است، و این خود مقدمه‌ی قتل نفوس، و همچنین انتحار اجتماعی و خودکشی دسته جمعی است. در این باره شیخ طبرسی می‌گوید:

«فیه اربعة اقوال: … و ثالثها أن معناه لا تقتلوا أنفسکم بأن تهلکوها بارتکاب الاثام و العدوان فی اکل المال بالباطل و غیره من المعاصی التی تستحقون بها العذاب ⁽¹⁾در معنای این بخش از آیه (لا تقتلوا انفسکم) سه نظریه است: … سوم این است که خودتان را نکشید، یعنی به اینگونه که خود را با ارتکاب معصیت و تعدی به اموال دیگران و خوردن مال مردم بناحق هلاک سازید و مستحق عذاب کنید.»

در پرتو این کلام و توجه به اصل رابطه بخش‌های آیات، شاید بتوان گفت که جریان ناسالم مال و به کارگیری اسباب باطله و داد و ستدهای غیر عادلانه و بدونه تراضی، موجب فقر و محرومیت اکثریت است، و این به معنای کشتن فرد و جامعه است. آثار منفی مبادلات باطل تنها متوجه فرد نیست، بلکه توازن و تعادل کل جسد اجتماعی را بر هم می‌زند و همه‌ی اندام جامعه را متلاشی و نابود می‌کند.

این چنین اصلی را که قرآن بیان نموده، و جریان فساد اموال و مبادلات اقتصادی را موجب قتل نفوس و انتحار اجتماعی معرفی کرده است، از اعجاز های علمی قرآن است در زمینه‌ی مسائل اجتماعی و اقتصادی. و این اصل در حدیث امام رضا «ع» که در فصل «مالکیت فردی» آوردیم نیز بگونه‌ای تابناک بیان گشته است. امام در کلام خود، تغاصب و تجاوز به حقوق مالی یکدیگر را مایه‌ی قتل و کشتار و نابودی دانسته است. و این یعنی فاسد بودن جریان اموال، و بکارگیری اسباب باطل در مبادلات اقتصادی و حضور معاملات تجاوزکارانه و ظالمانه در اجتماع. برای تبیین بیشتر موضوع، آیه‌ی دیگری از قرآن می‌آوریم:

رابطه‌ی ترک انفاق و هلاکت مردم چگونه است؟ این بر اصل یاد شده استوار است که جریان مال در جامعه اگر حساب شده و متعادل بود، و اقتصاد جامعه سالم و طبق قانون عدل و انصاف سیر کرد، و اموال از راه ظلم و سود پرستی و خود کامگی از مسیر طبیعی و اصلی خود منحرف نشد، و با معاملات سالم و رفع نیازهای همگانی، مردم به خود کفایی و کفاف در زندگی دست یافتند، زمینه‌های بقا و پایداری جامعه فراهم می‌شود. و در صورت عکس زوال و تزلزل در ارکان اجتماع و هلاکت و تباهی در میان مردمان، پدیدار می‌گردد.

جریان مال در سراسر جامعه، چون جریان خون در اندام فرد است. خون تا هنگامی که بصورتی سالم و متعادل و متوازن در بدن جریان یافت، موجب تداوم زندگی انسان است، و هنگامی که توازن در جریان خون به هم خورد و در عضو یا اعضایی، افزون از حد و بیش از تناسب، تراکم یافت، و به عضو یا اعضای دیگر به مقدار لازم نرسید، عامل حیاتی به عامل مرگ و نابودی تبدیل می‌گردد.

روش اقتصاد سرمایه داری و شیوه‌های آزاد و تجویز سودهای کلان در مبادلات، مال را چون خون در برخی از اعضای جسد اجتماعی یعنی قشر سرمایه‌دار متراکم می‌سازد، و دیگر اعضا را دچار کم خونی می‌کند، و رشد سرطانی و ناموزون برخی از افراد را موجب می‌گردد، و رمق حیات را از دیگر افراد می‌گیرد.

اکنون روشن می‌شود که چگونه معاملات سالم موجب حیات جامعه و

عکس آن موجب هلاکت است. جریان سالم اموال و همچنین انفاق، ثروتها را جریان انحرافی به جریان اصلی هدایت می‌کند و به سود جامعه و در خدمت مردم و برای رفع نیاز نیازمندان به جریان می‌اندازد، و مال را چون خون به کل اندام اجتماعی می‌رساند و حفره‌ها و خالیگاههای اجتماعی را پر می‌کند. و این خود عامل بقا و قوام جامعه می‌گردد، این آیه در جهت گیری کلی و قانونمند خود، با آیه‌ی تجارت همسو و همسان است.

اکنون هر دو آیه را در کنار هم می‌نگریم:

در آیه نخست: تجارت و مبادله‌ی بدون تراضی و از راههای باطل و ظالمانه (از آن جمله سودهای کلان) موجب قتل نفوس و انتحار اجتماعی شمرده شده است. در آیه‌ی دوم: ترک انفاق و تراکم اموال، موجب هلاکت مردم به حساب آمده است.

در احادیثی از حضرت امام رضا «ع» نیز این اصل مورد تأکید قرار گرفته است، یعنی اینکه روابط اقتصادی فاسد و ظالمانه و تجاوز به حقوق دیگران و …،

موجب هلاکت و قتل نفوس است، در گذشته‌ها این احادیث یاد شد، ⁽¹⁾و در مسائل آینده‌ی کتاب نیز مطرح خواهد گشت.

بعد دیگری در هلاکت و نابودی اجتماعی، در ارتباط با جریان ناسالم اموال نیز هست، و آن بعد هلاکت معنوی و نابودی فضائل انسانی است. انسانها در روابط اجتماعی - که از مهمترین آنها روابط اقتصادی است - باید آرمانهای ارزشمند و والایی را در نظر داشته باشند، و شاغلان همه‌ی پستها و فعالیتهای اجتماعی در هر مقوله، باید به انسان بیندیشند و رفاه حال او را در نظر داشته باشند، و برای بهبود و بهسازی جامعه که کانون حیات انسانها است بکوشند. از خودخواهی و نفع شخصی بپرهیزند و دیگر خواه و دیگر دوست باشند. چنین اندیشه‌هایی در روابط مردم، اجتماعی سالم و انسانی می‌سازد، که اخلاق دینی و فضایل انسانی بر آن حاکم است. و چنین جامعه‌ای از استواری و به سامانی درونی و زیربنایی برخوردار می‌گردد، و هیچ گونه تزلزل، بی‌ثباتی و سستی در آن راه نمی‌یابد.

روابط اجتماعی اگر بر اصل خودخواهی استوار گشت و همه‌ی هدف نفع و سود شخصی گردید، و هر کس به رفاه و آسایش خویش اندیشید، و گرایشها و کششها به سود و سود پرستی متوجه گشت، و احساس دیگر خواهی جای خود را به احساس خودخواهی داد، جامعه به نابودی و واژگونی واقعی نزدیک می‌شود. و پیآمد هر گونه تعهد و تکلیف و پایبندی به اصول اخلاقی و انسانی را پس پشت افکندند، و جذب پول و پول پرستی و سود بیشتر گردیدند، و از جاذبه‌های معنوی و انسانی تهی شدند، و بر روان آنان خصلتهای اهریمنی و ماده پرستی: حرص، آز، طمع، دنیا دوستی، فزونخواهی، خود نگری، لذت جویی، کامروایی، شاد خواری و … حاکم گردید، آزادگی از بند علائق مادی از آنها گرفته می‌شود؛ و از درون

اندیشه و روان آنان، احترام به حق و قانون و تعهد پذیری و مسئولیت شناسی رخت برمی‌بندد. و اینها همه زمینه‌ی مسخ حقیقت انسان و هلاکت معنوی افراد می‌گردد.

دو آیه‌ی یاد شده که از قتل نفوس در رابطه با جریان «اسباب باطل» و تجارت بدون «تراضی» سخن گفت، یا ترک انفاق را موجب هلاکت معرفی کرد، به قتل و هلاکت معنوی نیز نظر دارد؛ زیرا که معاملات و مبادلات با اسباب باطل و راههای نادرست، موجب افزایش سود و پدید آمدن تکاثر است. و این چگونگی باز دارنده‌ی انسان از اخلاق و معنویت و فضیلت های انسانی و اسلامی است؛ ⁽¹⁾و همین خود بزرگترین زمینه و عامل قتل نفوس و کشتن انسان و انسانیت است. و چنانکه انفاق موجب رشد معنویت و اخلاق و رهایی انسان از دام مادیات است، امساک و بخل، موجب بستگی به مادیات و دوری از دین داری و معنویت و مایه‌ی ترک تکالیف الهی است. و اینها خود بزرگترین زمینه‌ها و عوامل هلاکت و نابودی است، زیرا که آدمی به واقع به سیرت آدمی است، نه به صورت، و زندگی انسانی بر پایه‌ی خصلتهای انسانی استوار است نه بر سرشت های شیطانی و اهریمنی.

این بعد از هلاکت نیز از کلام امام رضا «ع» استفاده شد، و امام به این محور نیز توجه دادند، که اگر مردمان به سود خواهی و سود خواری کشیده شوند، از تکلیف های اجتماعی و مسئولیتهای خدایی باز می‌مانند و فضائل انسانی و اخلاقی را بر سر سود و ثروت می‌نهند.

برای بیشتر روشن شدن نقش سود خواهی و مال پرستی در پدید آمدن این دو هلاکت (هلاکت مادی و معنوی) حدیثهای دیگری می‌آوریم:

امام علی «ع»:

امام صادق «ع»:

چنانکه دیدیم، در قرآن با بیانی کوبنده، سودهای نامحدود و آزاد تجاری محکوم شده است؛ همچنین در احادیث دیگر نیز از محدودیت سود در معاملات سخن رفته است. اکنون برای اینکه سخن امام رضا «ع» بیشتر روشن شود، چند روایت را از پیامبر اکرم «ص» و امامان «ع» می‌آوریم:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»:

علیه قوت یومک، او یشتریه للتجارة فاربحوا علیهم و ارفقوا بهم ⁽¹⁾.

حدیث سوم می‌تواند بیانگر اطلاق دو حدیث نخست باشد، چون سود عادلانه در معاملات جایز است، بنابراین ممکن است، دو حدیث نخست به سودهای کلان و غیر عادلانه نظر داشته باشد. ⁽²⁾در سخن امام رضا «ع» که محور کلام در این فصل است اطلاق و تقیید هر دو آمده است: در آغاز حدیث سود به طور مطلق ممنوع شده است و در دنباله‌ی آن تقیید شده است که در معاملات ارزشمند، سود به مقدار گذران زندگی و ربح خفیف و اندک مجاز است.

امام علی «ع»:

این حدیث معیار اصلی در حدیث امام رضا «ع» را بازگو می‌کند، که باید در

مبادلة «ربح حفیف» باشد، و اجحافی به هیچ یک از خریدار و فروشنده نشود. «بیع سمح» و آسان و از روی موازین عدالت و نرخ مناسب، که در کلام امام علی «ع» آمده است معنای «ربح حفیف» در کلام امام رضا «ع» را روشن می‌سازد.

امام صادق «ع»:

که با خود داشتند سئوال کردند؟ و آن کالایی عمومی (و مورد مصرف همگان) بود. کاروانیان گفتند این کالا در مصر یافت نمی‌شود. از اینرو بازرگانان سوگند یاد کردند و هم پیمان شدند که بهای آن را از سود یک دینار در دینار پائین نیاورند. چون (کالاها را فروختند و) پولها را دریافت کردند به مدینه بازگشتند. مصادف نزد امام رفت و با خود دو کیسه داشت، در هر یک هزار دینار. به امام گفت: فدایت شوم این (اصل) سرمایه و این کیسه‌ی دیگر سود آنست. امام گفت: این سود زیادی است تو چه کردی با کالای خود؟ مصادف کاری را که کرده و پیمانی را که بسته بودند، گزارش داد. امام گفت: سبحان الله! به زیان مردم مسلمان سوگند می‌خورید (و هم پیمان می‌شوید) که در معامله‌ی از هر دینار یک دینار سود ببرید؟! آنگاه یک کیسه را برداشت و گفت این سرمایه‌ی من، و مرا نیازی به این سود نیست. سپس فرمود: مصادف! نبرد با شمشیر آسانتر از کسب حلال است.

این حدیث هر گونه تبانی و قرارداد در معاملات را که به زیان خریدار باشد منع می‌کند، و توافق های شرکتهای بزرگ سرمایه داری را برای نرخ گذاری، ممنوع و غیر اسلامی می‌شمارد و سود دو برابر (تا چه رسد به چند برابر) را نامشروع می‌خواند؛ و از توجه به بخش آخر حدیث که از دشواری دستیابی به حلال سخن رفته است، معلوم می‌گردد که اینگونه سود و اینگونه تبانی و هم پیمانی در معاملات به زیان خریداران، جایز نیست.

همچنین در احادیثی که از مسئولیت بزرگ تجارت و معامله‌ی سخن گفته‌اند، لزوم محدودیت در مقدار سود، به دست می‌آید:

پیامبر اکرم «ص»:

امام علی «ع»:

وجود دارد. و این (روشها و معیارها) راه زیان رسانی به عموم مردم است.

باری، و این طبقه‌ی چنین‌اند که امام معرفی کرده است. و باید با ایشان بدان سان رفتار کرد که در همین دستور نامه‌ی حکومتی به مالک اشتر دستور داده شده است که بعنوان یک «حاکم اسلامی» چگونه رفتار کند.

محدودیت در مصرف

اشاره

امام رضا «ع»:

از دیدگاه امام رضا «ع»، پس از محدودیتهای گذشته در مسائل مالی و کسب مال، تصرفات در اموال شخصی نیز محدود است؛ یعنی اموالی که طبق اصل مالکیت فردی، به شخص تعلق دارد و اختیار آنها در دست اوست و بظاهر انگاشته می‌شود که او می‌تواند در آنها هر گونه که خواست تصرف کند، در واقع این چنین نیست، و تصرفات در اموال شخصی نیز محدود و مشروط است، و هر کس در مال خود نیز مجاز نیست هر گونه بخواهد تصرف کند؛ بلکه تصرف او باید در حد میانه و متعادل و دور از اسراف باشد. هر گونه اسراف و مصرف فزون از حد لازم زندگی، در اموال شخصی و برای شخص مالک، ممنوع است. انفاق بالاترین و ارزشمندترین نوع تصرف در اموال شخصی است، و شخصی که مال خود را انفاق می‌کند، بهترین نوع تصرف را در آن انجام داده است، بویژه که برای افراد خانواده‌ی خودش باشد، با این وصف این تصرف نیز محدود و مشروط است. باید انفاق در حد متعادل و وسط (و حد قوامی) باشد، نه زیاده از مقدار لازم و نه کمتر از آن. چنانکه در حدیث امام رضا «ع» بدان اشاره شد.

«اسراف» و «اقتار»، دو حد نامتعادل و نامعقول و غیر قوامی و غیر مشروع مصرف است، حد مشروع و معقول حد میانه و نظام قوامی قصد، اقتصاد و میانه روی است، چنانکه در حدیث امام رضا «ع» بدان اشاره رفت. امام در کلامشان فرمودند: پرداخت مخارج خانواده، میان دو مرز قرار دارد: مرز اسراف و زیاده روی (و تجمل گرایی و پر مصرفی)، و مرز اقتار (تنگ گیری و کمتر از حد لازم خرج کردن) و ایجاد کمبود در زندگی.

با بررسی احادیث دیگری که از امام رضا «ع» در این زمینه رسیده است به مرزهای دقیق تری از مفهوم اسراف دست می‌یابیم. در کوچکترین چیزها، حتی آنها که در نظر مردم بی‌ارزش و دور ریختنی جلوه می‌کند، امام اسراف را روا نمی‌داند:

امام رضا «ع»:

در آشامیدنیها و خوردنیها نیز در نظر امام رعایت حد میانه لازم است، حد میانه مایه‌ی دوام و سلامت مزاج است و زیاده روی و شاد خواری بدن را میفرساید و عمر را کوتاه می‌کند. این اصلی را ارزشمند و انسانی و عملی است که امام رضا «ع» آن را بیان داشته است:

امام رضا «ع»:

حد میانه در خوردن، متناسب با رشد تن و روان آدمی است.

در پوشیدن نیز رعایت جانب اعتدال و حد میانه و دوری از تجمل گرایی و اسراف لازم شمرده شده است:

امام رضا «ع»:

یعنی برای رفتن به مسجد پوشیدن لباس لازم است نه زیور و زینت و اسراف کاری در سیمای ظاهری.

در قرآن نیز آیات فراوانی در این زمینه رسیده است. در نوع آیاتی که بهره برداری از مواهب طبیعی مطرح شده، رعایت حد میانه و دوری از زیاده روی و تجاوز از حد، در پی آن یاد گشته است:

در گفتار پیامبر اکرم «ص» و امامان «ع» نیز محدودیت در مصرف و دوری از اسراف بطور گسترده مطرح شده است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام علی «ع»:

امام صادق «ع»:

دوست ندارد»؛ آیا چنین می‌پنداری که خداوند کسی را امین قرار دهد و به او مالی وا گذارد، آنگاه او (می‌تواند) اسبی به ده هزار درهم بخرد، با آنکه اسب بیست درهمی برای او بس است … ؟

اموالی که اسرافکار، مورد بهره برداری قرار می‌دهد از نظر حقوقی ملک و مال اوست، اما از نظر مصرف نه؛ مسرف با سارق و غاصب فرق دارد، لیکن حق تصرف محدود است، پس تعبیر «ما لیس له» در حدیث امام علی «ع» ناظر به اینست که هر چیز گر چه ملک انسان باشد انسان حق تصرف مطلق در آن ندارد، زیرا که آزادی در تصرف بطور مطلق زیانهای فردی و اجتماعی بسیار دارد، و از جمله نیاز جامعه بر مصرف مسرفانه شخصی مالک مقدم است، پس تصرفات در اموال شخصی و مشروع نیز محدود است، و رعایت حد میانه و مقتصدانه در آنها لازم است.

رعایت حد میانه در مسائل خوراک، لباس و حتی چیزهایی که به ظاهر ارزشی ندارد (مثل هسته‌ی خرما) در احادیث دیگر نیز رسیده است:

امام علی «ع»:

امام صادق «ع»:

امام در پایان سخن خویش، به کلام خداوند، استدلال می‌کند که درباره‌ی انفاق و بیان حدود آنست. در این آیه بر واژه‌ی «قوام» تکیه شده، و «نظام قوامی» حد میانه و نظام متوسط میان اسراف و اقتار معرفی شده است: «کان بین ذلک قواما ⁽¹⁾میان این دو در حد قوام زندگی کنند»، محور اصلی کلام امام رضا «ع» در بیان حد میانگین اسراف و اقتار، همین حد «قوامی» است. اکنون لازم است که موضع اصولی این تعلیم رضوی مشخص شود، و مفهوم «قوام» که در قرآن آمده و در کلام امام بدان استدلال شده است تشریح گردد.

مفهوم «قوام» در اموال

نظام قوامی که اصطلاحی است گرفته شده از قرآن کریم، یعنی اقتصادی که موجب سامان یافتن زندگی همه‌ی افراد باشد، نه کسی محروم ماند، و نه کسی بی حساب برخوردار گردد.

اموال، در قرآن و احادیث مایه‌ی «قوام» و «قیام» خوانده شده است. در قرآن آمده که خداوند اموال را مایه‌ی «قوام جامعه» قرار داده است:

«قوام» و «قیام» از یک ریشه است و دارای یک محتوا و به معنای «ما یقوم به الشی» است و آنچه مایه‌ی ایستادگی و سبب پایداری و استواری و سامان یابی است.

روشن است که هر چیز آنگاه می‌تواند عامل «قوام» باشد و زمینه‌ی استواری چیز دیگری را فراهم آورد، که در موضع مناسب خود قرار گیرد. موضع مناسب، رسیدن به آثار مفید هر چیز را ممکن می‌سازد؛ زیرا که تنها در این صورت، مطابق قانون عدل و عدالت است، قانونی که بر کائنات حاکم است. عدل جای گرفتن هر چیز در موضع مناسب با هویت آن چیز است.

امام علی «ع»:

هر گونه انحراف از مسیر و موضع مناسب هر پدیده، بر خلاف اصل عدل و قانون عام حاکم بر فطرت و طبیعت اشیاء است. و این موجب زوال و تزلزل است و جایگزینی در موضع مناسب و پایگاه ویژه‌ی وجودی، عامل قیام، پایداری، ثبات، استواری و «قوام» است.

بنابراین، مال که عامل «قوام» شمرده شده و در ردیف خون (جان هر انسان) قرار گرفته است، در صورتی چنین خواهد بود که در موضع ویژه‌ی خود قرار گیرد، و هیچ گونه انحراف موضعی نیابد، و افراط و تفریطی در گردش و تداول آن رخ ندهد.

بهره برداری از مال در حد میانه، و رعایت موضع مال و جایگاه قرآنی و حدیثی آن ضروری است، و دوری از این موضع موجب انحراف از مسیر اصلی

قرآن، و سبب تحریف حقیقت مال و آثار آن است.

امام سجاد «ع» در رساله‌ی حقوق، از «تحریف موضعی اموال» سخن می‌گوید، و همگان را از آن بر حذر می‌دارد:

امام سجاد «ع»:

مواضع و جایگاه های اصلی مال و کانالهای گردش ثروت در جامعه، باید بدرستی شناخته شود، و پس از این شناخت برنامه ریزی اقتصادی و سیاستگذاری مالی صورت گیرد؛ تا نتیجه‌ای مطلوب و اقتصادی قرآنی و سامان یافته به دست آید.

لزوم رعایت حد مقتصدانه و اجتناب از افراط و تفریط در خرج برای جایگزینی مال در موضع مناسب آن است، یعنی همان موضع «قوامی» که قرآن اعلام کرده است، و همان حد اعتدال که رعایت آن در همه چیز لازم است از جمله در مال و مصرف آن.

امام صادق «ع»:

حد «قوامی»، که برای مال تعیین شده، حد وسط و اعتدال است:

امام صادق «ع»:

اسراف و اقتار، که دو سوی حد میانه و افراط و تفریط است ضد قوامیت مال است. یعنی مایه‌ی قوام و سامان یابی فرد و جامعه نیست؛ بلکه همین مال که عامل بقاء و قوام است در حالت افراط و تفریط عامل تباهی و هلاکت فرد و جامعه خواهد بود. بقاء و دوام و «قوامیت» در حد میانه، نهفته است.

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

امام سجاد «ع»:

این دعا، در حقیقت تفسیر آیه‌ی: «لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما» است که در سخن امام رضا «ع» بدان استدلال شده است.

امام باقر «ع»، در حدیثی «قوام» را به «عدل»، تفسیر کرده‌اند:

امام باقر «ع»:

این تفسیر نیز همین حقیقت را می‌گوید که در حد میانه و رعایت قانون عدل، که جای دادن هر چیز در موضع و جایگاه مناسب خویش است، حیات ادامه می‌یابد و زندگی فرد و جامعه به «قوام» می‌رسد، و تجاوز از حد میانه و عدالت و گرایش به افراط و تفریط، به هلاکت و نابودی می‌انجامد.

از این گفتار روشن می‌شود که بطور دقیق، اصل «قوامیت» در این آیه و آیات دیگر، محدودیت در مصرف را لازم می‌سازد، چنانکه امام رضا «ع» بدان استدلال کردند، و رعایت این اصل رسیدن به مرز والای عدالت است و آن عامل بقاء و حیات است.

امام علی «ع»:

دو سوی دیگر حد مذکور، که نبود باندازه و بودن بیش از اندازه است، یعنی فقر و سرمایه داری، این هر دو ویرانگر حیات فرد و فرو پاشنده‌ی نظام جامعه است، و موجب انحراف از مسیر «قوامی» و حیاتی اموال. اکنون در اینجا به دو سخن دیگر از حضرت امام رضا «ع» استدلال می‌کنیم که در بخشهای آینده، مورد گفتگوی بیشتر قرار خواهد گرفت.

امام رضا «ع»:

این حد نبود است، یعنی ضد حد «قوامی» و عدل و عدالت، و در بخش بررسی آثار و عوارض «فقر» بخوبی تبیین خواهد شد. حد تکاثر و زیاده روی نیز ویرانگر است:

امام رضا «ع»:

… و علة تحریم الربا … لعلة فساد الاموال … و تلف الاموال … ⁽²⁾.

و این موضوع در فصل بررسی آثار و عوارض «سرمایه داری» روشن خواهد شد. با اینکه با ربا، اموال رشد می‌یابد و زیاد می‌گردد، و از این رو اقتصاد سرمایه داری آن را به عنوان یک اصل سازنده و مفید پذیرفته است، لیکن امام رضا «ع» ربا را مایه‌ی فساد و نابودی اموال می‌شمارد. این تعلیل بر بینش های الهی

در اموال استوار است که اموال متراکم و متکاثر از حد و مرز «قوام» بودن مال و رعایت اصل عدالت در اموال، خارج می‌شود و از موضع و مدار الهی آن منحرف می‌گردد، و این موجب هلاکت می‌شود. بنابراین زیاده روی و تکاثر ضد «قوام» بودن مال است، چنانکه از سخن امام رضا «ع» به دست آمد. امام صادق «ع» نیز در حدیث «جنود (لشکریان) عقل و جهل»، تکاثر را ضد «قوام» شمرده است:

امام صادق «ع»:

دو حدیث دیگر را که بطور دقیق «حد قوامی» را تبیین می‌کند و مفهوم آیه را روشنتر می‌سازد خاطر نشان می‌کنیم:

امام علی «ع»:

ضرورت هماهنگی در ابعاد زندگی انسان، و رعایت حد میانه و اعتدال در این سخن، تبیین شده است. قانون تعادل و قصد، قانون عامی است که بر زندگی

انسان و سراسر جهان حاکم است، و انحراف از مسیر آن، برای همه‌ی بخشهای زندگی ویرانگر و زیانبار است. گرسنگی، نرسیدن به حد قوام و اعتدال است و سیری بسیار تجاوز از حد قوام و اعتدال.

امام سجاد «ع»:

امام سجاد «ع» زیانهای دو سوی حد میانه و قوامی را برمی‌شمارد و اتراف و مصرف های افراطی را موجب طغیان و سرکشی، و عامل فساد و تباهی می‌داند، و اقتار و فقر و نداشتن باندازه را مایه‌ی بدبختی و شقاوت می‌شمارد، و حد میانه و «قوامی» را زندگی یی می‌داند که در آن انسان به سعادت ممکن دست می‌یابد و از امکانات حیات بصورتی درست بهره برداری می‌کند.

اکنون به ژرفایی سخن امام رضا «ع» پی می‌بریم که آن امام بزرگ انسانیت، با توجه به همه‌ی ابعاد زندگی، و در ارتباط با قوانین عام آفرینش، استواری و پایندگی زندگی را، در رعایت حد میانه و محور «قوامیت» می‌داند، و این راه خیر و سعادت و نیک بختی را به افراد و اجتماعات انسانی نشان می‌دهد. با توجه به مشکلاتی که زندگی فردی و اجتماعی انسان دیروز و امروز و فردا و

فرداها در آنها دچار بوده و هست، و عامل اصلی آن زیاده روی یا کمبود یعنی تکاثر و فقر است، اهمیت این تعلیم حیاتبخش روشن می‌گردد.

بنابر مطالب یاد شده، اصل «قوامیت» که در آیه‌ی کریمه آمده است، و امام رضا «ع» به آن استدلال کردند، بصورتی بسیار دقیق و اصولی، محور اصلی گردش مال و جایگاه ثروت را در جامعه تبیین می‌کند و حد و مرز آن را مشخص می‌دارد، و روح این بخش را که «محدودیت در مصرف» است، بخوبی روشن می‌سازد ⁽¹⁾

امام باقر «ع» نیز فرموده است:

تقدیر (اندازه داری) در معیشت

امام رضا «ع»:

از شاخه‌های اصل محدودیت در مصرف، «تقدیر در معیشت» است این جمله با همین ترکیب، در کلمات پیامبر «ص» و امامان «ع» فراوان آمده است و به معنای اندازه داشتن در هزینه، و حساب کردن امور زندگی، و برقراری هماهنگی میان نیازها و چگونگی برآورد آنها است. به تعبیر دیگر، تقدیر در معیشت، رعایت اصل حیاتی نظم و انضباط اقتصادی، در زندگی است. این اصل از برنامه‌های اساسی اقتصادی و تربیتی در اسلام است. افراد امت اسلامی باید دارای تربیتی اقتصادی باشند و زندگیشان برنامه و حسابی داشته باشد؛ و کاربرد مواد و کالاها و اموال باید در چهارچوب محاسبه و مدیریت انجام گیرد.

اهمیت این بعد از تربیت، در اینست که نظام اقتصادی حاکم بر حیات فرد

و جامعه، اگر با اندازه داری و محاسبه باشد، زمینه‌ای سازنده برای رشد مادی و معنوی افراد خواهد بود. و سبب می‌شود تا از امکانات و نیروها بموقع و باندازه بهره برداری شود، و از هرز رفتن توان و فکر و سرمایه‌های انسانها جلوگیری بعمل آید زندگی بی‌حساب و فاقد محاسبه و اندازه داری، را تعادل و هماهنگی لازم نخواهد بود و با وجود نیرو و سرمایه‌ی فراوان بازدهی بسیار اندک خواهد داشت؛ در نتیجه امکانات و نیروها هرز می‌رود، و استواری و پایداری حیات فرد و جامعه دچار مخاطره می‌گردد.

اصل «تقدر یر در معیشت»، به رعایت حدود لازم و پیروی از حد میانه و دوری از اسراف می‌انجامد. تقدیر در معیشت و برنامه ریزی در اقتصاد زندگی اگر درست پیاده شود، به معیشت «قوامی» می‌رسد، و کمیت و کیفیت مصرف مال و چگونگی بهره برداری از شرائط و امکانات مادی، همه کنترل می‌شود، و در حوزه‌ی نیازهای راستین آدمی قرار می‌گیرد. و این با واقعیت حیات انسانی سازگار است. واقعیت حیات انسانی و تکامل آن، در حد وسط قرار دارد، حدی که شرائط مادی زیست را با واقعیت وجود طبیعی انسان، هماهنگ و متناسب می‌سازد - چنانکه در بخش پیشین از آن سخن می‌رفت -.

این اصل، با توجه به زبانی که در حدیث امام رضا «ع» و دیگر احادیث به کار رفته، و به صورتی کلی و قانونمند بازگو شده است، همه‌ی مراحل تکلیفی را در همه‌ی ابعاد زندگی در بر می‌گیرد. دوری از اسراف، تبذیر، و تضییع و فاسد کردن مواد و کالاها را نیز شامل می‌گردد. مراحل نهائی و تکامل یافته‌ی مصرف را که حذف زوائد و فضول و امور غیر ضروری است، تضمین می‌کند. این اصل همچنین در قلمرو گسترده‌تر برنامه ریزی های اقتصادی نیز جریان دارد. برنامه ریزی اقتصادی و نظام تولید و توزیع باید با تقدیر و محاسبه انجام گیرد. تولید هر کالا باید با اندازه گیری و محاسبه باشد تا مقدار توان و کارایی که از آن کالا منظور بوده با ترکیب مواد و آلیاژی که در آن به کار رفته است هماهنگ باشد؛ یعنی اصل

«مفیدیت نهائی و غائی»، در اقتصاد باید کاملا رعایت گردد. و «تقدیر در معیشت» در تبیین قانونمند خود، به همه‌ی این امور نظر دارد. رعایت اصل «تقدیر در معیشت» اقتضا دارد که کالاهای غیر ضروری و تجملی تولید نشود، زیرا که با وجود نیازهای درجه یک و ضروری در جامعه و کمبود در آن زمینه‌ها، تولید کالاهای تجملی و اشرافی ضد تقدیر و محاسبه است، و ضد سلامت اقتصادی اجتماع است چون اصل «تقدیر در معیشت» (اندازه نگاهداری در زندگی)، برای رسیدن به سلامت اقتصادی است.

از اینرو، این اصل را نمی‌توان اخلاقی دانست، و در فقه و قانونگذاری به آن بی‌توجه بود. بلکه این اصل یک جهت بخشی کلی و ارائه اصول برنامه ریزی است درباره‌ی جریان اموال و سیستم اقتصادی در جامعه، که می‌تواند در همه‌ی بخشها راهگشای اساسی باشد.

در احادیث دیگر آمده است:

امام صادق «ع»:

«تقدیر در معیشت»، در کنار «تفقه در دین» (ژرف شناسی دین) و صبر در مشکلات قرار گرفته است. با بررسی اهمیت ژرف شناسی دین و عنصر پایداری (صبر) در موفقیت انسان، نقش اساسی «اندازه داری در معیشت» روشن می‌گردد. از ضمیمه کردن این سه اصل به یکدیگر، محورهای اصلی صلاح حال

انسان و تعالی او در زندگی به دست می‌آید.

انسان در جوهر حیات خود، نخست به شناخت ایدئولوژی و ژرف نگری در مسائل دین نیاز دارد؛ انسان فاقد دین و مرام فاقد حیات است. سپس به برنامه ریزی و حساب نگاهداری در مسائل زندگی، و پس از آن به پایداری در برابر مسائل و مشکلات که به ضرورت در این زندگی با آنها روبرو می‌گردد؛ پس هر یک از این سه اصل تکمیل کننده‌ی آن دیگری است.

شکر (بهره برداری درست از نعمتها)

امام رضا «ع»:

شکر، با توجه به مفهوم حقیقی آن، محدودیتی اصولی و هدفدار را در اموال

موجب می‌گردد. اموال و کالاها، حتی آنها که مصنوع انسان است، مصنوع خداوند است و در حقیقت از خدا است - چنان که در بخش «مالکیت حقیقی» روشن گشت - در بخش آغازین کتاب خواندیم، که انسان اجازه‌ی بهره برداری از نعمتها را دارد، و مالک مجازی و استخلافی است. این نوع مالکیت، رعایت هدف و غرض مالک حقیقی را در کلیه تصرفات، لازم می‌سازد. و همین رعایت، سپاسگزاری و شکر است. رعایت دقیق و قاطع حدود و مقرراتی که مالک حقیقی اموال گذارده است وظیفه‌ی انسانها است که اجازه یافتند تا از آنها بهره برداری کنند؛ زیرا رضایت مالک حقیقی برای وکیل و نایب در تصرف، ضروری است. از اینرو، می‌توان گفت که حقیقت «شکر»، همان رعایت بالاترین و دقیق‌ترین مقررات و محدودیتها است در اموال، که موجب رضایت واقعی بخشنده‌ی آنها می‌گردد. چگونگی بهره برداری و حدود و مقررات آن، در آیات قرآن و تعالیم اسلامی و رضوی آمده و مشخص شده است، که بهره برداری باید به اندازه و دور از اسراف و اتراف باشد. این نوع مصرف مورد رضایت بخشنده‌ی اموال و مواد است، و تحصیل این رضایت، شکر است.

همچنین برای تحقق شکر در عمل، باید هدف اصلی از آفرینش نعمتها منظور گردد، هدف از خلقت نعمتها، بهره برداری همگان و رفع نیاز نیازمندان است، چنانکه در قرآن کریم آمده است:

«متاعا لکم و لانعامکم ⁽¹⁾کالایی است برای شما و چهار پایان شما»، و «رزقا للعباد ⁽²⁾روزی است برای بندگان» و … جمع و احتکار و اسراف و شاد خواری و اتلاف مواهب و نعمتها، بر خلاف غرض اصلی آفرینش آنها است. از اینرو، هر عاملی که نعمتها را ویژه‌ی بخشی از جامعه و افرادی خاص قرار دهد و دیگران را محروم کند، یا هر فردی که بخشی از نعمتها را احتکار یا غصب کند،

و از دسترس نیازمندان دور نگاه دارد، برخلاف هدف آفرینش نعمتها و غرض اصلی پیدایش آنها گام برداشته و ناسپاسی و کفران نعمت کرده است. و آنگاه چنان خواهد بود که در این حدیث آمده است:

امام علی «ع»:

اینکه در تعالیم قرآنی، شکر عامل افزایش و رشد نعمتها و ناسپاسی و کفران، موجب تباهی و نابودی آنها شمرده شده است، و جامعه‌ی شاکر و سپاسگزار پایدار و جامعه‌ی ناسپاس و کفران گر، نابسامان و واژگون، به حساب آمده برای همین است که در جامعه‌ی شاکر کالاها و مواد - که نعمتهای خدایند - با جریان طبیعی و گردش درست به دست همه می‌رسد و همه‌ی نیازها برآورده می‌شود، و جامعه به دو بخش مستضعف و مستکبر و فقیر و غنی تقسیم نمی‌شود، و همگونی میان طبقات جامعه پدید می‌آید، و برادری دینی تحقق می‌یابد، و تضاد و درگیری بر سر منافع به کمترین حد می‌رسد، و روابط اجتماعی گسست ناپذیر می‌گردد، وظائف و تعهد های اجتماعی بخوبی انجام می‌پذیرد، و خوش بینی و محبت در سراسر جامعه گسترش می‌یابد، و برادری ایمانی (انما المؤمنون اخوة) رخ می‌نماید؛ و اینها همه موجب رضایت خالق نعمتها و استواری نظام اجتماعی می‌گردد.

در جامعه‌ی ناسپاس، نعمتها در مسیر طبیعی خود و در راه هدف خلقت آنها، یعنی رفع نیاز همه و بهره برداری یکایک عیال الله جریان نمی‌یابد، بلکه در دست اقلیت هایی انباشته می‌گردد، و اکثریت از آن محروم می‌مانند، و داشتن ها و نداشتن ها عامل پدید آرنده‌ی تضاد اجتماعی می‌شود، و ثبات و آرامش را از جامعه می‌گیرد، احساس تعهد رو به ضعف می‌نهد، و جامعه دچار بیماری ویرانگر استضعاف و استکبار و افراط و تفریط می‌شود. و اینها همه که برخاسته از ناسپاسی و کفران گری است خشم خداوند را موجب می‌گردد و اساس جامعه را واژگون می‌سازد.

با توجه به مسائل یاد شده، می‌توانیم نیک پی ببریم که اجتماع دچار بیماری سرمایه داری، نسبت به نعمتهای خداوند کافر است، و مواهب الهی را ناسپاسی کرده است، و طبق سنتهای تغییر ناپذیر الهی محکوم به سقوط و زوال است. از اینرو است که امام رضا «ع»، دارنده‌ی نعمت را در مخاطره می‌بیند تا هنگامی که حقوق الهی را رعایت نکند، و از راه رساندن نعمت به دیگران رضای الهی را به دست نیاورد، و خود با مقام والای خویش از سستی در این کار بیمناک است. فقیه و عالم بزرگ ملا محمد مهدی نراقی می‌گوید: « … کسی که از هر چیز بدان گونه که هدف و منظور از آفرینش آن است بهره برداری کند، نعمت خدای را شکر گزارده است. و اگر چیزی را بگونه‌ای مصرف کرد که به هدف و مقصود از آن رهنمون نشد، یا در جهتی که برای آن آفریده شده است نبود، نعمت خدا را ناسپاسی کرده است … » ⁽¹⁾.

« … همچنین فلسفه‌ی آفرینش خوراکیها تغذیه است، پس شایسته‌ی نیست که از این جهت منحرف شود و در دست برخی محدود گردد؛ بلکه لازم است از دست بی‌نیاز بگیرند و به نیازمند بدهند. از اینرو در تعالیم دین، احتکار و ربا در معاملات خوراکی ممنوع گشته است، چون این امر موجب می‌گردد تا هدف و مقصود از خلقت خوراکیها منظور نگردد … » ⁽²⁾.

در سخن دیگری که از امام رضا «ع» رسیده است، اهمیت شکر نعمت و موضع و معنای آن بخوبی روشن می‌شود:

امام رضا «ع»:

قیل یا رسول الله هلک فلان، یعمل من الذنوب کیت و کیت. فقال رسول الله «ص»، بل قد نجی و لا یختم الله عمله الا بالحسنی، سیمحوا لله عنه السیئات و یبدلها من حسنات؛ انه یمرمرة فی طریق عرض له مؤمن قد انکشف عورنه و هو لا یشعر، فسترها علیه و لم یخبره بها مخافة ان یخجل … ⁽¹⁾.

از ویژگان درگاه الهی‌اند. پیامبر «ص» در این باره سخنی گفته است که اگر نیک در آن دقت شود و بدان عمل کنند، شایسته نیست کسی از این فیض الهی خود را محروم سازد.

به پیامبر «ص» گفتند: فلانی هلاک گردید چون گناهانی چنین و چنان مرتکب می‌شود. پیامبر فرمود: بلکه او نجات یافت، و خداوند عمل او را به نیکی به پایان خواهد رساند. خداوند گناهان او را پاک خواهد ساخت و به حسنات تبدیل خواهد کرد، زیرا که او گهگاهی از راهی می‌گذرد و مؤمنی را می‌بیند که برخی از اندام او (که باید پوشیده باشد) آشکار شده است و خود او نمی‌داند. آن را می‌پوشاند و به او چیزی نمی‌گوید تا مبادا شرمگین شود …

در این کلام معصوم، اهمیت رعایت حقوق انسانها در مواهب الهی، با سبکی قاطع بیان شده است، و شکر نعمت - پس از ایمان به خدا و گردن نهادن به حقوق اولیای خدا - کمک رسانی و دستگیری نیازمندان معرفی گشته، و در فرازی اوج ارزشمندی این نوع شکر گزاری چنین تبیین شده است: انسانهایی که نعمتها را به دیگران می‌رسانند و دست نیازمندان را می‌گیرند، از ویژگان و خاصان در گاه الهی‌اند. امام، در پایان گفتار خویش سخنی از پیامبر «ص» می‌آورند که والایی و ارزشمندی خدمت به خلق را بگونه‌ای اعجاب آمیز تفسیر می‌کند. پیامبر «ص»، در این سخن، گناه و عصیان را قابل جبران می‌شمارد، در صورتی که انسان بندگان خدا را دستگیری کند و یار و یاور آنان باشد، و به خدمت های اجتماعی بپردازد.

در قرآن شکر به صورت عام مطرح شده است که شکر خالق و مخلوق را شامل می‌شود چون:

در بسیاری از آیات، شکر پس از ذکر بخششهای الهی و یاد نعمتهای فراوانی که نصیب انسان شده، قرار گرفته است. و این روشن می‌سازد که شکر این نعمتها، بهره برداری درست از آنها است:

شکر به صورت خاص نیز مطرح گشته و به انسان نسبت داده شده است.

در این آیه سپاسگزاری از پدر و مادر با شکر الهی کنار یکدیگر قرار گرفته و شکر خالق و شکر مخلوق و خدمت به خلق با هم آمده است:

در تعالیم دیگر معصومان «ع» نیز این حقیقت بازگو شده است:

امام علی «ع»:

رابطه بخشش مال و شکر روشن است. بذل به نیازمند، هدف اصلی از بخشش اموال و کالاها را تامین می‌کند و رضایت بخشنده را موجب می‌گردد.

امام باقر «ع»:

اجتماعی که کفران ورزیده و نعمتها را در راه خدا سرمایه گذاری نکرده است، وسیله را هدف قرار داده، و از خرسندی خلق خدا روی برتافته، و به جمع و تکاثر و اندوختن ثروت پرداخته است، و به ربا خواری، احتکار، گران فروشی،

کم فروشی، غصب، استثمار، خیانت، ظلم، سرقت و دیگر راههای نامشروع دست زده، و جامعه‌ی خود را به پرتگاه سقوط کشانده است؛ برای رهایی و نجات راهی در پیش ندارد، جز اینکه از این راه شیطانی برگردد، به خواسته‌های الهی گردن نهد و آنچه را انباشته در اختیار همگان قرار دهد، و تهیدستی و نیاز را از زندگی مردمان بزداید، و با سرمایه‌های کلان کنز شده‌ی خصوصی، مشکلات اقتصادی جامعه‌ی را حل کند. برای این مقصد مهم دگرگونی و به تعبیر قرآن، تغییری عمومی و درونی لازم است، و انقلابی در ماهیت روابط اجتماعی، و در شیوه‌ی گزینش و بینش مردم، تا برنامه‌های اقتصادی و قوانینی که به نفع بخش خصوصی است دور ریخته شود و قوانین و برنامه‌هایی ارائه شود و بر اصول و ضوابطی استوار گردد که دستهای پینه بسته‌ی انسان محروم، کارگر و کشاورز، پر شود و همه‌ی طبقات از حد لازم زندگی برخوردار گردند. آثار اخوت ایمانی - که قرآن فرموده است - به چشم بخورد. و این دگرگونی و انقلاب در احوال نظام و بخشهای جامعه و افراد است، که بخشش و توجه خدایی را موجب می‌گردد و سپاس نعمتهای او را نصیب می‌سازد و آسایش و آرامش و پایداری را به جامعه باز می‌گرداند.

پدیده‌ی فقر

فقر، عامل مرگ و نابودی

امام رضا «ع»:

پدیده‌ی شوم فقر، از ناهنجار ترین دردها در زندگی انسان است، و در ابعاد مادی و معنوی زندگی فرد و جامعه آثار و عوارضی زیانبار و ویرانگر دارد. فقر از

دوران گذشته‌ی تاریخ تاکنون، در اجتماعات بشری بیداد کرده و اندیشه و روان و جسم و جان و جمله‌ی هستی آدمیان را دستخوش تباهی قرار داده است. قرن حاضر، با همه ادعاها و پیشرفتها، بر گسترش و نفوذ روز افزون این پدیده در خانواده بشری افزوده و چیزی از آن نکاسته است. ماهیت شیطانی نظامهای سرمایه داری غرب با زیر نفوذ قرار دادن سرمایه‌ها در بخش خصوصی جهان سوم، اکثریت خانواده‌ی بشری را به تهیدستی کشنده‌ای دچار ساخته است.

اکنون در این بخش، به بررسی این پدیده در گفتار بلند و بیکرانه‌ی امام رضا «ع» می‌پردازیم، و معنای فقر و برخی از علل و عوامل و عوارض و پیامدهای آن را بر جسم و روح انسان جستجو می‌کنیم، و شیوه‌های مبارزه با مشکل بزرگ فقر را از احادیث و تعالیم امام رضا «ع» میآموزیم.

از خواننده انتظار داریم در این بررسی، تا آنجا که در توان دارد با ما همراهی کند، و ژرف بنگرد که آن امام بزرگ انسانیت، به این مشکل اساسی حیات انسان چگونه نگریسته و پیامدهای زهرآگین و ویرانگر آن را چگونه ترسیم کرده و برای رویارویی با آن چه اصول و معیارهایی را ارائه داده است.

حدیث نخستین این فصل، درباره‌ی یتیم و خوردن مال او بود. امام رضا «ع»، اتلاف و خوردن اموال یتیمان را، در حکم قتل آنان شمرده است. پس از آن، عللی را برای این موضوع ذکر فرموده است که از آن قانونی عام و کلی به دست می‌آید، که می‌تواند جهت گیری کلی در مبارزه با این مشکل را مشخص سازد.

ثابت شده است که علت حکم، عمومیت بیشتری از حکم دارد؛ زیرا که علت در جاهای دیگر نیز وجود دارد و حکم نیز بدانجا سرایت می‌کند. اینک علت حکم تحریم خوردن مال یتیم، تهیدستی و فقر یتیم است. امام می‌گوید: آن که مال یتیم را بخورد، عامل مرگ و قتل او شده است؛ به این علت که او را به فقر و تهیدستی دچار ساخته است. یتیم نمی‌تواند بار خویش بر دوش بکشد و در زندگی بر پای خویش بایستد. پدر و مادری ندارد که امور معاشش را بسنده باشند؛

او تنها به اموال خویش تکیه دارد که تامین کننده‌ی نیازهای اوست. پس آنان که این تکیه گاه را بستانند و او را فقیر و تهیدست سازند، چنان است که وی را کشته باشند.

بیگمان می‌توان از کلام امام استفاده کرد: هر انسانی که مال و مواد لازم زندگی را در اختیار نداشته باشد، و افراد یا سازمان هایی نباشند که دست او را بگیرند و زندگیش را تامین کنند، دست به گریبان فقر می‌گردد. و همین سرانجام او را به نیستی و نابودی می‌کشاند. همه‌ی جریانها، برنامه‌ها، اشخاص، گروهها، سیاستها و دولت هایی که زمینه‌ی فقر افراد و گروههایی را فراهم آورند، و شرایط رشد و ثروت در دست طبقات خاصی را آماده کنند، و دست اکثریت را از تولید و توزیع و سرمایه و کار کوتاه سازند، چنان است که به قتل دسته جمعی دست یازیده باشند. تردیدی در این اصل و استفاده‌ی آن از کلام امام نیست.

در قرآن این اصل با تعبیرهای گوناگون مطرح گشته است:

1- سیئة: «گناه زشتی»، به فقر تفسیر شده است:

در تفسیر علی بن ابراهیم قمی آمده است: «یعنی بالسعة و الا من و الفقر و الفاقة و الشدة ⁽²⁾: (آزمودیم) با فراخی (در زندگی) و امنیت و فقر و بینوایی و سختی».

«عن الصادقین علیهم‌السلام انهم قالوا، الحسنات فی کتاب الله علی وجهین و السیئات علی وجهین. فمن الحسنات التی ذکرها الله، الصحة و السلامة والا من و السعة و الرزق و قد سماها الله حسنات. «و ان تصبهم سیئة» یعنی بالسیئة هیهنا المرض و الخوف و الجوع و الشدة: ⁽³⁾از امام صادق «ع» نقل شده است که

گفته‌اند: «حسنات» در کتاب خدا دو قسم است و «سیئات» نیز دو قسم: از جمله‌ی حسناتی که خدای یاد کرده است: سلامتی، امنیت، فراخی (در زندگی) و (دستیابی به) روزی و رزق است اینها را خداوند حسنات و نیکیها نامیده است. «و اگر به آنان سیئه و بدی برسد» منظور از «سیئة» و بدی در اینجا بیماری ترس، گرسنگی و سختی‌ها است».

2- مسکنت: «بیچارگی»، نیز به فقر تفسیر شده است:

«ضربت علیهم المسکنة» ای الجوع ⁽²⁾… : «بر آنان مهر مسکنت زده شد یعنی مهر جوع و گرسنگی … »

3- قتر: «سختی و تنگدستی»، نیز فقر است:

« … القتر، الجوع و الفقر … ⁽⁴⁾: قتر به معنای گرسنگی و فقر است … »

4- سوء: «بدی و زشتی»، در قرآن فقر است:

امام باقر «ع» و «سوء» را در این آیه به «فقر» تفسیر کردند ⁽²⁾.

در قرآن، جهاد و قتال در راه مبارزه با فقر و استضعاف اقتصادی و فرهنگی به صراحت مطرح شده، چنانکه قتال در راه مبارزه با کفر و شرک مطرح گردیده است.

این آیه اعلان جنگ عمومی است برای نبرد با استضعاف و فقر، و همه‌ی عوامل آن که استکبار و ظلم و سرمایه داری است، و همه کسانی که بگونه‌ای در ایجاد استضعاف نقش دارند.

این قتال و جهاد، در کنار قتال و جهاد در راه خدا قرار گرفته و با «واوی»

در تفسیر قمی ذیل آیه آمده است:

«من انقذها من حرق او غرق … او کلفة حتی یستغنی، او اخرجه من فقر الی غنی و … ⁽²⁾: کسی که انسانی را از سوختن و غرق شدن نجات دهد، یا بار دشوار زندگی را تا حد خود کفایی از دوشش بردارد، یا او را از فقر و تهیدستی برهاند و به مرز غنا و بی‌نیازی برساند … »

با دقت در مجموعه‌ی منابع اسلامی و گفتار و کردار پیامبر «ص» و امامان «ع»، موضع زیانبار و غیر قابل قبول فقر روشن می‌گردد. در دعاهای ما که با زبان ویژه‌ی خود فرهنگ اسلامی را تبیین می‌کند، همواره از فقر و مسکنت نکوهش شده و به عنوان پدیده‌ی شومی معرفی گشته است، که باید از شر آن به خدای متعال پناه برد. علامه مجلسی «رضوان الله علیه» می‌گوید:

« … ان سئوال الفقر لم یرد فی الادعیة، بل ورد فی اکثرها الاستعاذة عن الفقر الذی یشقی به ⁽³⁾درخواست فقر از خداوند، در دعاها نیامده است؛ بلکه در بیشتر دعاها، استعاذ ه (پناه بردن) به خداوند از فقری که عامل بدبختی است، رسیده است».

اکنون نمونه‌هایی از احادیث:

پیامبر اکرم «ص»:

امام علی «ع»:

القبر خیر من الفقر ⁽¹⁾.

امام علی «ع»:

الفقر الموت الاکبر ⁽²⁾.

امام صادق «ع»:

امام باقر «ع»:

امام صادق «ع»:

فقر عامل سلب شخصیت

امام رضا «ع»:

از آثار دیگر فقر، سلب شخصیت است. زیر بنا و ارکان اصلی هستی آدمی شخصیت او است، و بازده زندگی هر انسان و کمیت و کیفیت آن به شخصیت او بستگی دارد. انسانهای تحقیر شده و بی‌شخصیت، نمی‌توانند مبدأ حرکت و کارهای مهم اجتماعی باشند. افراد با منش و با شخصیت، خاستگاه حرکتهای مهم و ارزنده‌اند و پشتوانه‌ی حرکت و اقدام انسانهای دیگر نیز می‌توانند باشند.

شخصیت هر کس، در درجه‌ی نخست به ارزیابی خود او از شخصیت خویش مربوط است. انسان درباره خود هر گونه بیندیشد، همانگونه است و تا همان پایه می‌تواند رشد کند و به اندازه‌ای که به خود اعتماد دارد، می‌تواند به خود ببالد و بر

آید و در جامعه مثمر ثمر باشد. طبق تعبیر برخی از احادیث، حیات انسان به حیات شخصیت او بستگی دارد، و مرگ او در مرگ و سلب شخصیت او نهفته است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

خدا و سوگند، که اگر تمام آنچه را داری به او وا گذاری، کار او (سئوال او) و مایه گذاری از ابرویش را نمی‌توانی جبران کنی.

تمام ثروت انسان اگر به کسی داده شود که شخصیت خود را پائین آورده و چیزی خواسته و سئوالی کرده است، هنوز تلافی آن کار نشده و آنچه از او کاسته شده جبران نگشته است، زیرا که او به هنگام خواهش و سئوال، از شخصیت و منش و جوهر هستی خویش چنان مایه‌ای گذاشته است که چیزی آن را جبران نمی‌کند.

برای اهمیت این موضوع، امام سجاد «ع» در دعایی آموخته است که همواره از خداوند بخواهید که شخصیت شما حفظ شود و منش و حیثیت شما پایمال و تنگدستی و نیازمندی نگردد:

امام سجاد «ع»:

در طبقه‌ی فقیر، نخستین اثر فقر، سلب شخصیت است که در حدیث امام رضا «ع» آمده بود. فقر هم فرسایش و ضعف جسمانی پدید می‌آورد و هم فرسایش و ضعف روحی.

فقر موجب ناتوانی جسمی است. و ناتوانی جسمی در ناتوانی روحی و روانی اثر می‌گذارد. و این خود علت تزلزل در شخصیت و ضعف اراده و احساس خود کم بینی و عدم اعتماد به نفس می‌گردد.

پیآمد دیگری نیز در فقر هست که موجب سلب شخصیت است. و آن اینکه فقر به سیمای ظاهری انسان نیز صدمه می‌زند، و سیمای ظاهری آدمی در موضع و موقعیت اجتماعی او دخالتی فراوان دارد. جامه‌ی تمیز و رعایت بهداشت و آرایش ظاهری، موجب جلب نظر و ارجگزاری مردم است. نظر و توجه مردم، شخصیت را بالا می‌برد و اعتماد آدمی را نسبت به خود افزون می‌سازد. طبقه‌ی فقیر چون نه جامه‌ی درستی دارند، نه نظافت را می‌توانند رعایت کنند و نه دست به آرایشی زنند، (و گاه در سیمای ظاهری وضعی چندش آور و ناهنجار دارند) در جامعه نیز موقعیت و پایگاه اجتماعی را از دست می‌دهند و مورد توجه مردم قرار نمی‌گیرند. به این جهت نیز، شخصیت آنان ضربه می‌خورد. کم بینی‌ها و بی‌توجهی های اجتماعی چنان در آنان اثر می‌گذارد که به کلی شخصیت اجتماعی خود را از دست می‌دهند و دچار حالت ویرانگر سلب شخصیت می‌شوند.

اینکه امام رضا «ع»، در سخنشان فرمودند: «اذا ادبرت عنه سلبته محاسن نفسه - هر گاه (دنیا و پول) از انسان روی برگرداند نیکی های او را از او می‌گیرد». برای همین علت اساسی است که انسان نیازمند با از دست دادن مظاهر زیست مادی، نیکی‌های نهفته در خویش را نیز از دست می‌دهد، و توان و منش و خوی و استعداد و خصلتهای خود را هیچ می‌انگارد. انسانهای تهیدست، اغلب دارای بسیاری از خصلتهای والای انسانی هستند که می‌تواند شخصیت آنان را تعالی بخشد و موجب اعتلای حیثیت انسانی و موقعیت اجتماعی آنان گردد، و از آنان افرادی بسیار مفید و ارزشمند بسازد، لیکن در اثر فقر، این خصلتهای ارزنده نمود و شکوفایی ندارد، و احترام و ارج گزاری دیگران را موجب نمی‌گردد، و موجب رشد و پیشرفتی نمی‌شود.

در احادیث از این بعد ناهنجار و ضد انسانی آثار فقر نیز سخن گفته شده است:

پیامبر اکرم «ص»:

طبق این حدیث فقر انسان را به دست فراموشی می‌سپارد و بی‌توجهی جامعه را موجب می‌گردد، چون جامعه برای او ارزشی و شخصیتی قائل نیست.

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

از پیآمد های سلب شخصیت، ناتوانی در ارائه فکر و اندیشه‌های ارزنده‌ای است که در طبقه فقیر وجود دارد:

امام علی «ع»:

سلب شخصیت، چنان که یاد کردیم زمینه‌ی اصلی عدم اعتماد به نفس است. و عدم اعتماد به نفس، ثبات و آرامش را از انسان می‌رباید و استواری و پایداری لازم برای رویارویی با مشکلات را نفی می‌کند.

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

و سرانجام کار سلب شخصیت، یأس و سستی است که در درون روح و روان بینوایان نفوذ می‌کند و آنان را از هر گونه کارایی می‌اندازد:

امام علی «ع»:

برای اهمیتی که این موضوع داشت احادیثی دیگر که هر کدام بگونه‌ای بیانگر محتوای عمیق روایت امام رضا «ع» بود آوردیم. در پرتو مجموعه این بینش ها و نگرشها، به اهمیت سخن امام رضا «ع» بیشتر پی می‌بریم. و مشخصات و نشانه‌های جامعه‌ی رضوی بنیاد را بهتر می‌توانیم درک کنیم.

فقر، کلید مشکلات اجتماعی

امام رضا «ع»:

بررسی مشکلات اجتماعی، و سبب جویی و علت شناسی نابسامانی ها روشن می‌سازد که فقر اساس مشکلات و نابسامانی ها است. هر چه ذهنی فکر کنیم، و واقعیات زندگی را نادیده بگیریم، این واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت که انسان در این زندگی در قالبی جای دارد مادی، و با اشیائی سروکار دارد و در جو و محیطی زندگی می‌کند که به وسایل و ابزار مادی نیازمند است. غذا، لباس، مسکن، نظافت، بهداشت و … اینها همه از فرآورده های طبیعت است. جغرافیای حیات انسان در این دنیا، جغرافیای اقتصادی است، و ماهیت حیات انسانی با این امور مادی پیوندی الزامی و جبری دارد.

امام باقر «ع»:

تبدل الارض غیر الارض ⁽¹⁾«؟ قال: تبدل خبزة نقیة یاکل منها الناس حتی یفرغوا من الحساب، فقال له قائل: انهم لفی شغل یومئذ عن الاکل و الشرب؟ فقال: ان الله عزوجل خلق ابن آدم اجوف و لابد له من الطعام و الشراب. اهم اشد شغلا یومئذ ام من فی النار؟ فقد استغاثوا و الله عزوجل یقول: «و ان یستغیثوا یغاثوا بماء کالمهل یشوی الوجوه بئس الشراب ⁽²⁾«⁽³⁾.

پس در آن جهان نیز که انسان از قید و بند و شرائط این زندگی آزاد می‌شود، باز از تغذیه، مسکن، لباس و دیگر وسائل آسایش و رفاه بی‌نیاز نیست؛ البته نوع آن و کیفیت جرم و مواد آن، با مواد و اجرام این جهان تفاوتی جوهری و ماهوی دارد. از اینرو می‌بینیم که در قرآن کریم، به هنگام ذکر مرگ و دنیای پس از این

دنیا، از خوردنیها، نوشیدنیها، پوشیدنی ها، مکانها، خانه‌ها، لانه ها و … سخن به میان می‌آید، و آسایش و رفاه و نیازهای انسان برشمرده می‌شود. و این چگونگی واقعیت حیات انسانی را ترسیم می‌کند، که در هر محیطی به ابزار و موادی نیاز دارد متناسب با آن محیط، و بی‌نیاز از هر ماده و مدتی نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد.

اکنون روشن می‌گردد که اگر بینوایی و تهیدستی، به زندگی فرد یا اجتماعی روی آورد مشکلات و نابسامانیهای فراوانی با خود می‌آورد. و سخن امام رضا «ع» همین واقعیت تردید ناپذیر را بازگو می‌کند که بینوائی کلید مشکلات است، ⁽¹⁾چنانکه در حدیثی نبوی نیز چنین آمده است:

پیامبر اکرم «ص»:

مقایسه این چهار موضوع در کلام پیامبر اکرم «ص»، که از هر گونه گزافه و مجاز گویی به دور است، ژرفایی مشکل فقر را روشن می‌سازد. فقر با «حاکمیت فاسد» و «همسر خائن» و «همسایه‌ی بد»، در کنار هم قرار داده شده است. حاکم فاسد، همه چیز زندگی انسان را به تباهی می‌کشد و امنیت

اقتصادی، سیاسی، حقوقی و … را از انسان سلب می‌کند. همسر خائن در درون خانه و کاشانه‌ی انسان به فساد و ویرانگری دست می‌زند و تنها کانون آرام و آمن زندگی را متلاشی می‌سازد و آسایش و آرامش را از انسان می‌گیرد. همسایه زشت کار و نادرست نیز از هر جهت آسودگی خاطر را سلب می‌کند. حال فقر و تنگدستی نیز چون این سه امر خرد کننده است، که سرنوشت انسان را تباه می‌سازد.

علل و عوامل فقر

ظلم

امام رضا «ع»:

فقر، در بسیاری از موارد معلول ظلم اجتماعی است. و ظلم به صورت عام، در بیشتر موارد اقتصادی است، و در روابط مالی و نظام تولید و توزیع و مصرف صورت می‌گیرد و در اکثریت مردم موجب محرومیت از دستیابی به کالاها و مواد لازم زندگی می‌گردد؛ و به صورت خاص از طریق غصب، سرقت، گرانفروشی، احتکار، کم فروشی، استثمار و کم بها دادن به کار و کالای دیگران، و استئثار و ویژه ساختن اموال عمومی (خاصه خواهی)، ربا خواری و دیگر راههای باطل و ظالمانه‌ی اقتصادی جریان می‌یابد.

این ظلمها، از شیوه‌های عمل سرمایه داری ⁽¹⁾است، زیرا که سرمایه داران از راههای ظالمانه و نامشروع به گرد آوری ثروت دست می‌زنند و حق و حقوق دیگران را نادیده می‌گیرند. بنابراین به روشنی می‌توان گفت که از عوامل اصلی و عمومی فقر، شیوه‌ی عمل سرمایه داری است که محرومیت زا و فقر ساز است. همواره تفریطها از افراط ها می‌زاید و رشد می‌کند و به صورت بیماری اجتماعی درمی‌آید.

امام رضا «ع» ظلم به یتیمان را از جمله علتهای فقیر شدن آنان شمرده‌اند، زیرا که چون کسی از روی ظلم و ستم مال یتیم را بر دو خورد، او را فقیر و بینوا ساخته است.

در قرآن کریم از ظلم، فراوان سخن رفته، و کمبودها و گرفتاریها و نابسامانیهای زندگی انسان را به ظلم آدمیان به یکدیگر نسبت داده است. و قلم تکوین را از نوشتن سطری علیه انسان و معاش و معاد او، منزه و پاک شناخته است.

قرآن کریم سقوط و هلاکت امتها و تمدنها را به شیوه‌ی عمل آنان نسبت داده و اصل ظلم را موجب ویرانی و زوال معرفی کرده است:

و در احادیث رابطه‌ی ظلم متکاثران با فقر فقیران مطرح شده است.

امام علی «ع»:

میان: «کظة: پرخوری» ظالم و «سغب: گرسنگی» مظلوم رابطه است. پرخوری و اسراف طبقه‌ی اشراف و ظالم، عامل محرومیت طبقه‌ی مساکین و بینوا است.

امام علی «ع»:

امام صادق «ع» با بیان حصری (نفی و استثنا)، تنها علت محرومیت و فقر را بیداد اغنیا و توانگران معرفی کرده است.

امام صادق «ع»:

در فقر، خصوصیات شخصی طبقه‌ی فقیر گهگاه مؤثر است، مثلا تنبلی، بیکارگی، پائین بودن سطح فرهنگ در بعضی از افراد و اشخاص، لیکن این علل نادر و اندک است، و علت عمده و اساسی و موجود در اکثر موارد همان ظلم و بیداد متکاثران و سرمایه داران است و علل شخصی در فقیر نیز بطور نوعی از همین ظلم نشأت می‌یابد، چه استضعاف اقتصادی معلول استکثار و استکبار طبقه‌ی اشراف است، که به سود و رشد ثروت خویش می‌اندیشند و حقها و حقوق ها را نادیده می‌گیرند ⁽²⁾

امام کاظم «ع»:

از ظلم به صورت خاص، یعنی راه‌ها و شیوه‌هایی که سرمایه داران برای استثمار محرومان و محو حقوق آنان به کار می‌برند و فقر و محرومیت را موجب می‌شوند در فصل «سرمایه داری» بطور مشروح گفتگو شده است. در آنجا از استثمار و استئثار (ویژه خواهی)، غصب، ربا خواری، … سخن گفته‌ایم و احادیث امام رضا «ع» و دیگر امامان را در آن زمینه‌ها آورده‌ایم.

مدیریت غیر متخصص (ناواردان، بی‌تشخیصان، کم فهمان)

امام رضا «ع»:

این سخن، بخشی از نامه‌ای است که امام رضا «ع»، به مأمون نوشتند، درباره‌ی تبیین اسلام خالص و کلیات دین، در این نامه که به درخواست مأمون نگاشته شده، کلیات اصول و فروع دین بیان شده است.

از محورهای اصلی که در این نامه بر آن تکیه شده، که جزو اسلام ناب و دین خالص است، چند برائت (بیزاری جویی، طرد و جبهه گیری) و چند ولایت (پذیرفتن و اطاعت و همکاری) است. برائت از گروههایی از جمله‌ی برائت از کسانی که نیکان را از مراکز کشور اسلامی دور ساختند، و طرد شدگان دور از

خدا را در کادر حاکمیت جای دادند، و اموال را میان اغنیا به گردش گذاشتند، و سفیهان و نادانان (و بی‌تشخیصان) را در پستهای مملکت به کار گماردند و …

امام! در این فراز بلند، محورهای اصولی در مسائل اجتماعی را مطرح می‌کند که رعایت آنها کار مردم و جامعه را سامان می‌بخشد و حاکمیت را استوار می‌سازد؛ و نادیده گرفتن آنها، تزلزل، نابسامانی و سقوط هر امت و حکومتی را موجب می‌گردد.

در اینجا جمله‌ی: «و استعمل السفهاء - کم خردان و بی‌تشخیصان»، مورد گفتگو است که مسئله‌ی مهم ضرورت هوشیاری و بینایی (تخصص و وارد بودن) در برنامه ریزی های اقتصادی - اجتماعی را،، مطرح کرده است.

امام رضا «ع» نابسامانی، بی عدالتی، تبعیض، فقر، محرومیت و مشکلات آن دوره از تاریخ اسلام و حاکمیت اسلامی را به عللی نسبت می‌دهد که از آن جمله به کار گماردن جاهلان و نا آگاهان و غیر متخصصان است. چون مدیریت بخشهای مهم جامعه به دست سفیهان سپرده شده بود موجب عقب ماندگی و بینوایی و فساد اجتماعی گردید.

در قرآن کریم نیز واژه: «سفهاء» به کار رفته است، در آیه‌ی معروفی که از منابع مهم و ترسیم خطوط کلی «مکتب اقتصادی اسلام» است:

و لا تؤتوا السفهاء اموالکم التی جعل الله لکم قیاما … ⁽¹⁾.

در این آیه از واگذاری اموال به دست سفیهان نهی شده است به این علت که اموال مایه‌ی قوام، استواری و سامان یا بی حیات اجتماع است. از اینرو نباید افراد ناوارد و ناآگاه و نا متخصص و فاقد تشخیص زمام امور چیزی را در دست بگیرند که قوام جامعه بدان بستگی دارد، و نباید مدیریتهای مالی و اقتصادی جامعه به افراد ناوارد و بی تشخیص سپرده شود.

در آیه‌ی بعد یکی از موارد این قانون آمده است یعنی کودکان بی‌سرپرست که پس از بلوغ سنی باید آزمایش شوند تا اگر رشد کافی داشتند و از مهارت و خبرویت لازم در مسائل مالی و اقتصادی برخوردار بودند، اموالشان در اختیارشان قرار داده شود.

فقهای بزرگ ما (رضوان الله علیهم) در کتب فقه، بطور مشروح درباره‌ی این آیه بحث کرده‌اند: اموال اطفال بی‌سرپرست را که تحت نظر «ولی» و «قیم» هستند پس از بلوغ شرعی، نمی‌توان تحویل آنان داد، بلکه افزون بر بلوغ شرعی و سنی، رشد عقلی و مدیریت اقتصادی نیز لازم است، تا به شایستگی امور مالی خویش را اداره کنند. از اینرو ممکن است کسانی از نظر شرعی و سنی بالغ باشند و تکلیف عبادی بر دوش آنان قرار گیرد، لیکن در تصرفات مالی و مدیریت امور اقتصادی زندگی خویش مجاز نباشند؛ چون بلوغ اقتصادی و تخصص لازم در امور مالی چیزی برتر از بلوغ سنی و شرعی است. از این آیه و آیه‌ی نخست - با سبک ویژه‌ای که دارد - قانونی عام استفاده می‌شود که خود محور اصلی مسائل مالی و اقتصادی جامعه است، و بیانگر اینست که در مسائل مالی و مدیریتهای اقتصادی از نظر مبانی اسلام، افزون بر عقل و بلوغ شرعی، رشد اجتماعی - اقتصادی نیز لازم است. و این همان داشتن آگاهیهای لازم و تخصصهای ضروری و تشخیصهای سالم و بجا در امور اقتصادی و اجتماعی است.

در آیه‌ی دیگری نیز به تقدم مهارت و شناخت بر عمل تصریح شده است:

پس حضرت داود «ع»، پس از آن که صنعت زره سازی و زره بافی را آموخت، بدان دست یازید.

بنابراین کسانی که از نظر فکر و فن اداره جامعه و تدبیر امور مالی و مدیریت اقتصادی و دیگر مسائل اجتماعی، تخصصهای لازم را ندارند و از این نظر نابالغ و ناواردند، و اشغال پستهای مربوط توسط آنان، باعث عقب ماندگی، نابسامانی، فقر و محرومیت مردم می‌گردید نباید بکار گمارده شوند. بدین گونه از کلام امام معصوم «ع» در پرتو تعالیم قرآنی، اصلی محوری روشن می‌گردد، و آن اینکه در همه‌ی مسائل اجتماعی و برنامه ریزی های اداری بویژه در امور اقتصادی و مسائل مالی، درک درست و رشد عقل اقتصادی و داشتن مهارت و تخصص لازم در رشته‌های آن همواره ضروری است.

ضرورت اصل تخصص، امروز نیک روشن شده و بارها به تجربه رسیده است، که هیچ کاری بدون تخصص و تجربه‌ی لازم صورت پذیر نیست. و اگر صورت بگیرد یا به کلی در جهت خلاف مقصود است یا ناقص است و کم فایده.

از این رو است که وجود تخصص - به عنوان مقدمه‌ی لازم - در هر حرکت و در هر تحول و برنامه ریزی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و … حتمی شمرده شده و شناخت کلیه‌ی شرایط و زمینه‌ها و کشف روابط آنها با دیگر بخشهای اجتماعی، ضروری‌ترین گام در هر کار به حساب آمده است. اینکه در اسلام بر علم و دانایی در آغاز هر کار تأکید شده، برای همین علت است.

شناخت حوزه‌ی عمل، پیش از عمل، و ضرورت تخصص و آگاهی قبل از اقدام - چنانکه در آیات خاص مطرح شده بود و دو نمونه از آن را آوردیم - ضمن آیات عمومی دعوت به شناخت و ارزش علم و خردورزی و به کارگیری عقل نیز آمده است. مجموعه‌ی این آیات که بسیار زیاد است، عمل ناآگاهانه و نابخردانه و بی محاسبه را محکوم کرده است.

در روایات دیگر نیز این موضوع بارها مورد ارزیابی قرار گرفته است.

پیامبر اکرم «ص»:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

خطر حاکمیت سفیهان و نادانان، در کنار خطر بدکاران و بد عملان (فاجران) قرار گرفته است، یعنی خائن با ناوارد، در زیان رسانی به خلق و انحطاط بخشی به جامعه و محرومیت آفرینی در مردم، برابر است، چنانکه در حدیثی از امام صادق «ع» رسیده است.

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»:

به من چنین رسیده است که میانه روی و تدبیر در زندگی، نیمی از کسب و کار است؟ امام گفت: نه چنین نیست)؛ بلکه تدبیر تمام کسب و کار است …

دو عنصر، جوهر و ماهیت کارهای اقتصادی است: عنصر میانه روی و دوری از اسراف و اتلاف نیروها و امکانات، و عنصر مدیریت. راوی این دو امر را نیمی از کسب به حساب آورد، و امام آن دو را همه‌ی کسب چون روشن است که بدون عامل مدیریت هیچ کار اقتصادی نتیجه‌ای مطلوب ندارد. و وجود مدیریت و رشد تولید و سرمایه، با اسراف کاری از میان می‌رود.

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»، در این سخن ارزشمند، درباره‌ی تباه گری حاکمان و ضایع گذاری کارها به وسیله‌ی آنان هشدار می‌دهند، یعنی که حکومتها باید با مدیریتهای درست و رهبری ماهرانه و برنامه ریزی متخصصان؛ کارها را به رشد و صلاح برسانند و هر گونه هرز دادن نیروها و امکانات را مانع گردند ⁽²⁾.

فساد و تباهی اموال

امام رضا «ع»:

تباه کردن اموال و تضییع آنها که در این روایت آمده است، از وسعت مفهوم و گستردگی ویژه‌ای برخوردار است، و هر نوع تباهی و نابودی و فساد در اموال را شامل می‌گردد. تباهی و تضییع ممکن است در اثر عللی چند پدید آید، از جمله اسراف کاری و مصرف بیش از اندازه باشد؛ یا بی‌اطلاعی و نبود تخصص و مهارت در مدیریتهای مالی؛ یا عرفان گرایی غلط و بی‌توجهی به مسائل حیات و گرایش به زهد های صوفیانه؛ یا کوتاهی و سهل انگاری در بکارگیری اموال؛ و یا بیکارگی و امثال آن و در هر صورت و به هر علت که مالی تضییع گردد، موجب می‌شود تا سرمایه‌ی زندگی تباه شود و انجام دادن مسئولیت هایی خانوادگی و اجتماعی ناممکن گردد؛ حتی سیر و حرکت معنوی انسان نیز دستخوش تزلزل

می‌شود، زیرا که سیر و عروج معنوی در این جهان با ابزار مادی و در شرایط مساعد طبیعی صورت می‌گیرد، و این ابزار و شرایط با اموال تهیه می‌شود، و انرژی لازم را به انسان می‌بخشد، و حرکت معنوی او را ممکن می‌سازد. این است که در حدیث مشهور نبوی آمده است: « … فلولا الخبزما صلینا و لا صمنا … ⁽¹⁾اگر نان نباشد نه نماز می‌توانیم خواند نه روزه می‌توانیم گرفت».

اینکه در قرآن اموال مایه قوام و برپایی خوانده شده و در احادیث پیامبر «ص» و امامان «ع» بر ضرورت تامین معاش و امور زندگی تاکید شده است، برای همین واقعیت است، ⁽²⁾باید شرایط و زمینه‌های مساعد حیات آدمی فراهم باشد، تا قدرت و فراغتی برای سیر باطنی و رشد معنوی به دست آورد.

پس به این جهت‌ها است که تباه سازی اموال، در کلام امام، مبغوض الهی شمرده شده است.

با توجه به کلیت سخن امام، اگر برنامه ریزی در امور اقتصادی و مسائل مالی درست و حساب شده نباشد، تضییع مال خواهد بود. اگر در داد و ستدها دقت لازم به کار نرود و غبن صورت گیرد، اموال تباه شده است. همچنین تبادل از راههای دیگری که بنوعی فساد اموال را موجب گردد محکوم و ممنوع است.

تضییع مال صور گوناگون دارد، و گاه به دست خود انسان صورت می‌گیرد و گاه به دست دیگران، مثلا کسانی که در مواد و کالاهای مورد نیاز جامعه غش به کار می‌برند و سره و ناسره را مخلوط می‌کنند، اموال جامعه را تباه ساخته‌اند. همچنین هر نوع زیان و نیرنگی که در مسائل مالی به کار رود و تباهی اموال افراد و جامعه را سبب شود، از نظر امام رضا «ع» محکوم است.

امام رضا «ع»:

غش و ضرر و نیرنگ، هر کدام به گونه‌ای موجب تضییع اموال است.

در آیات قرآن، به طور عموم هر نوع فساد و تضییع و تباه سازی و اسراف محکوم شده است، و به طور خصوصی در زمینه‌ی هلاکت حرث و نسل آمده است:

در احادیث دیگر نیز از تضییع و فساد اموال سخن رفته است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

حاکمیت معیارهای سرمایه داری

امام رضا «ع»:

در نخستین فصل از این بخش، شیوه‌ی عمل سرمایه داری و رابطه آن با پیدایش فقر را با جمال روشن کردیم. در این فصل سخن از معیارها و اصول فکری و ارزشی سرمایه داری و رابطه آن با فقر است. این معیارها بطور نوعی، چیزهایی است که آنها را در فکر و فرهنگ جامعه وارد کرده‌اند، و از علل درونی پیدایش فقر است.

عوامل درونی و فکری، انگیزه‌های اصلی برای جهت گیریها و عملکردهای اقتصادی - اجتماعی است. از اینرو می‌توان حاکمیت معیارها و ارزشهای نظام سرمایه داری و مال اندوزی را از عوامل اصلی و ساختاریی دانست که ثروتها و اموال را به سود طبقه‌ی سرمایه‌دار به جریان می‌اندازد و فقر و محرومیت را در سطح

جامعه می‌گستراند. برخی از این معیارها که از احادیث امام رضا «ع» استفاده می‌شود، از این قرار است:

1- اصالت دادن به مالکیت انسان. این بینش، زمینه ساز آزادی و استقلال در ثروت اندوزی و تکاثر گرایی و نادیده گرفتن تعهد و مسئولیت است، و موجب تحریف مفهومی مال و ملک. در برابر بینش یاد شده، بینش عاریتی و استخلافی است در اموال که از تعالیم رضوی به دست آمد. و در قرآن کریم و دیگر احادیث بدان تصریح شده است، و سیره‌ی موحدین عالم همیشه این بوده و هست. درباره‌ی این موضوع در آغاز کتاب سخن گفته شد.

این بینش زمینه ساز عمل به تعهدها و مسئولیتهای مالی است و دوری از شیوه‌های ظالمانه سرمایه داری در اموال.

2- بینش غلط در اصل «حرمت مال» اصل حرمت مال از حقیقت و وسعت دایره‌ی خود دور شده و در همه‌ی مصادیق خود بصورت جدی رعایت نمی‌شود. به سخن دیگر، اصل «حرمت مال» که برای تامین امنیت اقتصادی در جامعه و ایجاد روابط عادلانه اقتصادی است، و هدف آن از میان برداشتن روابط غاصبانه و زورمدارانه‌ی آکل و مأکولی اقتصادی و پایمال کردن حقوق محرومان و کارگران و کشاورزان است به سود طبقه‌ی مسرف و مترف و سرمایه‌دار تفسیر می‌شود، (یعنی مصرف پرستان و شاد خواران و پر ریخت و پاشان و مالکانی که اموال کلان آنان - بطور نوعی - از راههای نامشروع گرد آمده است)، و هر گونه اعتراض و مخالفت با بیدادگریهای مالی زر پرستان را مانع می‌گردد. این تحریف موضعی در اصل «حرمت مال»، است که قانون یاد شده را از موضع و مدار اصلی خود خارج می‌سازد و تنها آن را به سود طبقه‌ی خاصی تفسیر می‌کند، و بر عملکرد ظالمانه نظامهای سرمایه داری صحه می‌گذارد.

3- سود و سود پرستی و هدف شدن مال و مال اندوزی. این حالت انگیزه‌ی گردآوری ثروت از راههای نامشروع و ظالمانه و پایمال کردن حق و حقوق مردم

است. در کلام امام رضا «ع» کشش و میل به طرف سود خواری که در طبقه ربا خوار پیدا می‌شود، محکوم شده است ⁽¹⁾.

4- آزاد دانستن انسان در مسائل مالی و شیوه‌های تولید و توزیع و مصرف. این بینش که تحریف در مفهوم آزادی و تفسیر غلط آنست، به لیبرالیسم اقتصادی می‌انجامد، که از اصول محوری در تفکر سرمایه داری است. این چگونگی نیز در تعالیم رضوی محکوم شده است ⁽²⁾.

مجموعه‌ی این بینش ها، در بخش ویژه، «سرمایه داری» تشریح خواهد شد.

مدیریت خائن

امام رضا «ع»:

عقب ماندگی و نارسائی در جوامع کم رشد، چنانکه از ناآگاهی و نبود متخصص و مدیریت ماهر، ناشی می‌گردد، از مدیریتهای خائن و طرحها و نقشه‌های خائنانه نیز سرچشمه می‌گیرد. این هر دو نوع مدیریت، بویژه در بخشهای اقتصادی، در کشورهای عقب نگهداشته شده و مستضعف، فراوان دیده می‌شود. این کشورها، در اثر وابستگی و عدم استقلال سیاسی، زیر نفوذ بیگانه قرار دارند. بیگانگان که هدفی جز استثمار و چپاول کشورهای ضعیف ندارند، با نفوذ در مراکز حساس اقتصادی، مدیران خائن و مزدوری را به کار می‌گمارند، - یا افرادی نفوذی را، اگر چه ظاهر الصلاح، در آن مراکز جای می‌دهند - و از این راه سررشته کارها را در دست می‌گیرند، و در برنامه ریزی های اقتصادی جانب

سرمایه داریهای کلان و وابسته به خود را در نظر می‌گیرند، و به توده‌های محروم نمی‌اندیشند؛ و در نتیجه توده‌ی مردم را به فقر و تهیدستی دچار می‌سازند.

برخی از مردم جهان سوم در پرتو آگاهی و رشد فکری - که از طریق متفکران، نویسندگان و رهبران القا می‌شود - با سلطه نظامی و سیاسی خارجی به مبارزه برمی‌خیزند، و در بسیاری از موارد موفق می‌شوند که زنجیرهای اسارت و حاکمیت سیاسی بیگانه را بگسلند؛ لیکن پس از بیرون راندن بیگانه، دچار دو شیوه از مدیریت می‌گردند که دست کمی از مدیریتهای وابسته به بیگانه ندارد: نخست، مدیریتهای جاهلانه و غیر ماهر، که با اینکه دوستانه و خودی است اما جز هرز دادن نیروها و امکانات و سرمایه‌ها و اقتصاد جامعه، کاری انجام نمی‌دهد. دوم، مدیریتهای نفوذی و خائن که در سیمای دوست درمی‌آیند، و سنگ برنامه ریزی مردمی و حمایت از محرومان را به سینه می‌زنند، و با شیطنت و شیادی ویژه‌ای - و با تعلیماتی که دیده‌اند - بخشهای اقتصادی جامعه را به زیان توده‌ها هدایت می‌کنند، و روز به روز بر فقر و محرومیت و وابستگی و مصرف زدگی می‌افزایند، و بتدریج راه سلطه‌ی بیگانه را هموار می‌سازند، و نتائج همان پیروزی سیاسی را نیز بر باد می‌دهند.

رهایی از این مرحله از وابستگی پنهانی و عمیق و نجات از شبکه‌ی خیانتهای مرموز و دام خائن های خادم نما، آگاهیهای اصولی لازم دارد، و بی‌طمعیها و قاطعیت ها و مشاهده ها و بریدن ها … و هم تصفیه‌ی قطعی و بی‌امان جامعه و مدیریتهای اجتماعی از این دو جریان ویرانگر یاد شده.

امام رضا «ع»، در کلام خویش، بر خیانت تکیه می‌کند و سر رشته کارها را به دست خائن سپردن و به خائن اعتماد کردن را خیانت می‌شمارد. در حدیث دیگری از امام که در بخش دوم ⁽¹⁾، دیدیم خیانت یکی از عوامل فساد مالی شمرده

شد مانند ربا و کم فروشی و غصب و … آری ما را به محور اصلی در برنامه ریزی های اقتصادی - اجتماعی توجه داده‌اند، که تکیه و اعتماد به خائن - و نفوذی - موجب مشکلات می‌گردد، و شبکه‌های پیچیده و سردرگم خیانت را می‌آفریند.

از شگردهای خائن های خادم نما، ارائه طرحها و نقشه‌هایی است که در نظرها می‌تواند مفید و سازنده جلوه کند و به صلاح جامعه شناخته شود. به کارگیری این نوع طرحها، حساب شده و با بررسی انجام می‌گیرد و هر فرد یا گروه اجتماعی به سادگی نمی‌تواند باطن زیانبار اینگونه طرحها و برنامه‌ها را کشف کند و از عملی شدن آنها مانع گردد. بدین جهت است که در برنامه ریزی ها نخستین ضرورت، وجود برنامه ریزان و مدیران متعهد، دلسوز، مؤمن و متخصص است، تا از نیات شوم مدیران خائن و وابسته پرده بردارند و با منطق و استدلال و محاسبه زیان کار آنان را برای جامعه روشن سازند.

از شگردهای دیگر آنان اینست که هر طرح و برنامه‌ی مترقی و سازنده‌ای را با نیرنگ هایی ویژه از مسیر اصولی خود منحرف می‌کنند، و آن طرح و برنامه را با افراط و تفریط، و تندروی و کندروی دچار تحریف معنوی یا موضعی می‌سازند، یعنی یا مفهوم آن را دگرگون می‌کنند و یا موضع و جایگاه آن را تغییر می‌دهند؛ و در نتیجه، آن طرح و برنامه را با شکست روبرو می‌سازند. شبکه‌های اداری استعماری بیشترین کارشان متوجه این امور است، که یا طرحهای خائنانه و به ظاهر مصلحانه بدهند و یا از اجرای درست و به موقع هر طرح و برنامه‌ای جلوگیری کنند.

برای نمونه دو مثال می‌آوریم تا موضوع روشنتر گردد و نقش عنصر خیانت و عملکرد آن در ایجاد فقر و محرومیت بیشتر شناخته شود:

أ - اگر قانون و برنامه‌ای ارائه شود که، طبقات جامعه امنیت اقتصادی داشته باشند و احساس کنند که میدان کار، صنعت، تولید و فعالیتهای اقتصادی باز است و می‌توانند به کارهای سازنده روی آورند و جامعه را از محرومیت و

وابستگی و نارسائی نجات دهند، آن دستها وارد عمل می‌شوند و با نقشه‌های خائنانه مفهوم و موضع عملی شدن قانون سازنده و حیاتی را منحرف می‌کنند، و آن را به سود زالو های اجتماعی و دزدان اقتصادی و سرمایه داران وابسته تفسیر می‌نمایند، و در عمل، به این قشر، آزادی اقتصادی می‌دهند تا هر چه بیشتر خون مردم را بمکند ⁽¹⁾.

ب - اگر طرح و قانونی ارائه گردد برای اینکه آزادی محتکران، گران فروشان، ربا خواران و زالو های اقتصادی محدود گردد و اینگونه افراد مجازات شوند تا جامعه امنیت اقتصادی بیابد؛ با ایجاد انحراف در مفهوم و مسیر قانون، آن را از میان می‌برند و به جای آنکه به سراغ آن کسان بروند، به سراغ تولید کنندگان و شرکتهای تولیدی محدود و مفید و سرمایه هایی می‌روند که در راه جامعه و خدمت به مردم به کار رفته است، و آنان را از کار بازمی‌دارند، و درست برعکس هدف و منظور، حاصلی شوم ببار می‌آورند، و بخشهای اقتصادی محدود و مردمی و خیراندیش و متعهد به حقوق جامعه و طبقات مصرف کننده و مقررات دولت را به ورشکستگی می‌کشانند، و بخشهای قدرتمند و سرمایه‌های کلان اقتصادیی را پا بر جا و بی رقیب می‌سازند که جز به چپاول حقوق جامعه و رشد سود و سرمایه‌ی خود به چیزی نمی‌اندیشند و از عمل به هر قانون و مقررات محدود کننده‌ای با هزار نیرنگ و ترفند سرباز می‌زنند ⁽²⁾.

اینها نمونه‌هایی است اندک از خیانت و مدیریتهای خائن و مرموز، که در شبکه‌ی پیچیده نظامهای اداری جهان سوم هر روز و هر لحظه به چشم می‌خورد. و باید به مردم جهان سوم و قشر های مستضعف سخن امام رضا «ع» را یاد آور شد که: انسانهای امین به تو خیانت نکردند؛ بلکه تو خود به خائن اعتماد کردی. قرآن تعبیر گویایی درباره‌ی این شیادان ضد مردم دارد:

اینان مدعی اصلاحند و ارائه طرحهای سازنده و مفید؛ این است که شناخت ماهیت کار آنان و بر ملا کردن ادعاهای دروغین شان تخصصهای رشته‌ای و شناختهای ژرفتر و اصولی تری لازم دارد. در تعالیم اسلامی، بر تعهد و تقوا و پای بندی به اصول و معیارهای دین، فراوان تأکید شده است، و در قرآن بارها از ارزش کار برخاسته از ایمان و تقوا، یاد گشته است؛ زیرا که زیر بنای هر کار و جوهر هر عمل، که آن را مفید و سازنده می‌کند، ایمان و تعهد و تکلیف شناسی است. بنابراین، روح عمل، انگیزه‌ها و عوامل و شرایط درونی و نفسانی انسانها است که به عمل جهت درست می‌بخشد، و آن را در مسیر خدمت به خلق و جامعه هدایت می‌کند، و از هر گونه غرض ورزی و خیانت و انحراف مانع می‌گردد.

در احادیث دیگر از خیانت و خائن و نقش آنها در جامعه سخن رفته است، و معیارهایی برای شناخت اینگونه افراد به دست داده‌اند، و ظرف عینیت و عمل و تجربه را ضابطه‌ی شناخت دوست از دشمن و خادم از خائن معرفی کرده‌اند. در

احادیث آمده که پیش از آزمایش عملی افراد اعتماد کردن به آنان، زیانبار و ویرانگر است.

امام جواد «ع»:

بویژه در اجتماعی که مردم آن، در دورانهای طولانی با فرهنگ‌های فاسد خو گرفته‌اند و کمتر در کارها تعهد و تقوی بوده است، اعتماد به اشخاص و افراد و با حسن ظن به مسائل نگریستن نادانی و ناتوانی است، و نتیجه‌ی آن نفوذ افراد خائن در پستهای کلیدی و حیاتی جامعه است.

امام صادق «ع»:

درباره‌ی انتخاب کارگزاران حکومت نیز، تجربه و عمل معیار شناخته شده و سهل انگاری و انگیزه‌های دوستی در کار انتخاب این افراد، خیانت به حساب آمده است.

امام علی «ع»:

مبارزه با فقر

تأمین نیازمندیها در طبیعت

امام رضا «ع»:

از بحثهای گذشته - همچنین از گفتاری که در صفحات آینده کتاب مطرح خواهد شد - روشن می‌شود که پدیده‌ی فقر از نظر امام رضا «ع»، عامل سلب شخصیت، و قتل انسان (و خرد کردن شخصیت او)، و کلید مشکلات است. از اینرو مبارزه با آن و از میان برداشتن علل و عوامل آن، تکلیفی است قطعی برای فرد و جامعه. بنابراین، در اجتماعی که با معیارهای رضوی اداره شود، جایی برای

فقر و محرومیت نمی‌ماند ⁽¹⁾در این بخش، منظور ارائه‌ی ضوابط و اصول دیگری است که زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی فقر را از میان برمی‌دارد، و رویارویی و مبارزه با فقر را بیشتر ممکن می‌سازد.

از مسائل فکری و عقیدتی نادرستی که زمینه‌ی درونی فقر و محرومیت را می‌سازد و رویارویی با آن را غلط و ناممکن جلوه می‌دهد، نسبت دادن فقر است به عوامل طبیعی و کمبود مواد در زمین، و سلب مسئولیت از انسانها و سیستم و نظام اجتماعی. در این نوع اندیشه‌ها مبارزه با فقر غیر ممکن و بیرون از حوزه اختیار و قدرت انسان معرفی می‌شود. و این اشتباهی بزرگ و بد آموزی زیان باری است که از عوامل فکری و فرهنگی پایداری فقر در جامعه می‌باشد.

اکنون با مراجعه به مجموعه آموزشهای رضوی نیک روشن می‌گردد، که این اندیشه، نادرست و مخالف گفتار امام رضا «ع» است.

امام در کلام یاد شده که از فلسفه‌ی احکام سخن می‌گوید، هماهنگی نظام تشریع و نظام تکوین را - در تأمین احتیاجات انسان - بیان کرده، معیار احکام الهی را رفع نیاز انسان و بقای او شمرده است. دین بر اساس حلال و حرام استوار است. و حلیت و جواز، بر اصل صلاح و بقا و احتیاج پی نهاده شده است؛ و حرمت بر اصل فساد، فناء، هلاکت و بی‌نیازی آدمی از چیزهای حرام. بنابراین، آنچه برای ادامه‌ی زندگی و بقای انسان لازم است در طبیعت موجود است و در شرع حلال جائز شمرده شده است. و آنچه برای انسان زیان دارد، یا موجب نابودی و هلاکت اوست، حرام و ممنوع گشته است. از این کلام بخوبی روشن می‌شود که در نظام تکوین و جهان آفرینش، همه‌ی آنچه مورد نیاز انسان و عامل بقا و پایداری و زمینه‌ی صلاح و هدایت اوست آفریده شده و در دسترس او قرار گرفته است، و اگر موانعی انسانی چون ظلم، خیانت، غصب، سرقت، احتکار،

گرانفروشی، سرمایه داری، و ویژه ساختن کالاها به اشخاص پیش نیاید، خوان طبیعت غنی است و مواد لازم زندگی خلق را تأمین کرده است.

امام رضا «ع» در کلام دیگری چنین فرموده است:

امام رضا «ع»:

با دقت در این حدیث، معلوم می‌گردد که امور سودمند و انرژی بخش در جهان و طبیعت موجود است و شرع نیز برای آنچه هست و در دسترس قرار دارد، قانون وضع کرده است نه برای آنچه نیست و یافت نمی‌شود، یا نمی‌تواند در اختیار افراد و طبقات مردم باشد.

با الهام از قرآن کریم که خاستگاه اصلی کلام امام است، این اصل بنیادین بیشتر روشن می‌گردد. در قرآن با تعبیرهای گونه گونی بی‌نیازی طبیعت و وجود مواد لازم برای زندگی بیان شده است:

أ - آیاتی در قرآن هست که در آن سخن از تسخیر طبیعت و مواد آن بوسیله‌ی انسان به میان آمده است مانند:

از تعبیر گویای «سخر»، که به معنای ممکن بودن دستیابی انسان به مواد و قابل تسخیر بودن آنهاست، آشکار می‌شود که همه‌ی آنچه در زمین است رام انسان و در اختیار او قرار دارد و برای استفاده‌ی او آفریده شده است.

ب - آیاتی که طبیعت و مواد آن را برای رفع نیاز و استفاده انسان معرفی کرده است:

ج. آیاتی که زمین را گهواره و جایگاه امن و آرام برای انسان معرفی کرده است. و این بیانگر این حقیقت است که نیازهای انسان، در این مهد بزرگ، نهاده شده است:

د. آیاتی که بطور مستقیم از شیوه‌ی زندگی و معیشت سخن گفته و طبیعت را از نظر تأمین مواد زندگی و ارائه راههای معیشت، غنی شمرده است:

برای انسانها راههای معیشت و زندگی در زمین هست، حتی برای آنان که توان کار و کوشش ندارند و ابزار بهره برداری از طبیعت را از دست داده‌اند.

اینها نمونه‌هایی بود از آیات قرآن کریم، وگرنه آیات درباره غنای طبیعت و وجود مواد مورد نیاز انسان و حتی حیوانات در آن فراوان است.

در کلمات دیگر امامان نیز این حقیقت آمده است:

امام صادق «ع»:

تعبیر گویای: «چون خانه‌ای که در آن همه نیازهای مردم آماده شده» بیانگر این واقعیت است که نظام آفرینش تمام احتیاجات همه‌ی بندگان خدا را تأمین کرده، و آنچه برای شئون گوناگون حیات ضرورت دارد و در اختیار آنان گذاشته

است. انواع نباتات و حیوانات را برای مصالح و منافع انسان آماده ساخته، تا نظامها آنها را در همان جهت تکوینی، یعنی در مسیر استفاده‌ی عموم و مصلحت همه‌ی بندگان خدا، به کار گیرند، و از مسیر تراکم و تکاثر و انباشتن در بخشی و در نزد گروهی و محرومیت بخشهای دیگر اجتماعی دور سازند.

بنابراین اصل، فقر و نبود و یا کمبود مواد لازم زندگی بطور قانون کلی از طبیعت نیست. و قانون عام خلقت - که براساس حکمت و عدل و رحمت است - وجود نیاز نا برآورده، و شکم گرسنه، و انسان بی مسکن، و بیمار بی دارو، و فرد برهنه و بی پوششی را سبب نگشته است. علل احتیاج ها و فقر ها و کمبودها را باید در جای دیگر جستجو کرد، و به عامل انسانی و شیوه‌ی زندگی او نسبت داد، و از ظلم، خیانت، بهره کشی، حق کشی، کم فروشی، استثمار و مدیریتهای نابخردانه یا خائن دانست. چنانکه این مطالب در فصول پیشین از گفتار امام رضا «ع» روشن گشت، و در مباحث آینده نیز روشنتر خواهد شد.

مالیات های اسلامی (زکات)

امام رضا «ع»:

قوانینی برای تعدیل اقتصادی و معیشتی در جامعه و برطرف کردن

احتیاجات لازم وضع شده است، چون خمس، زکات، و … در اجتماعی که تعادل داشته و از نظام اقتصادی عادلانه و سالمی برخوردار باشد، اکثریت قاطع مردم درآمدی کافی و بسنده خواهند داشت و نیازهای خود را تأمین خواهند کرد. در چنین اجتماعی، درصد اندکی از مردم محروم می‌مانند که محرومیت آنان به جبر های طبیعی، ناتوانیهای جسمی، و گهگاه ظلمها و حق کشیهای فردی و جزئی مربوط می‌شود ⁽¹⁾.

اینگونه محرومیتها، با اجرای قوانین یاد شده و تن دادن مردم به آنها برطرف می‌گردد - چنانکه در کلام والای امام رضا «ع» آمده است - که علت وضع قانون زکات، تأمین خوراک بینوایان و کمک به آنان است تا اندازه‌ای که چون دیگران بتوانند به امور دین و دنیای خود برسند.

تقویت بنیه‌ی بینوایان و توان یابی آنان برای انجام دادن تکالیف دینی، هدف و مرز این قانون است. و تکلیف بر پایه‌ی حصول این مقصود ارزشمند استوار است. و تا این مقصود در همه‌ی افراد تهیدست جامعه‌ی تحقق نیافته، تکلیف باقی است. و این چگونگی روشن می‌کند که اگر ظلم و استثمار، در دوران طولانی بر اجتماعی حاکم بود، و فقر و محرومیت همه گیر و عمیق گشته بود، باید به هدف اصلی و علت وضع قانون توجه کرد؛ و آن - چنانکه در کلام امام رضا «ع» آمده است - مساوات با محرومان و کمک رسانی و توان بخشی به آنان است تا قادر به زندگی و عمل به احکام دین باشند. ⁽²⁾بنابراین می‌توان گفت: با توجه به عمومیت علت

حکم، تکلیف نیز تعمیم می‌یابد و پس از ادای زکات و خمس اگر نیاز و احتیاج باقی بود، تکلیف نیز باقی می‌ماند.

از گفتار گذشته‌ی امام رضا «ع»، بویژه درباره یتیمان، مسئولیت همگانی در برابر هر نیاز و نیازمندی روشن می‌گردد. امام درباره یتیمان چنین فرمودند:

امام رضا «ع»:

از این کلام، شاید حکمتی استنتاج شود که آن حکمت در هر موردی باشد مسئولیت نیز هست؛ و آن، وجود نیاز است و نبودن زمینه و شرائط یا اشخاصی که آن نیاز را برآورند. این علت و حکمت - چنانکه در یتیم هست - در هر بینوا و محرومی نیز وجود دارد، و رها کردن بینوایان و محتاجان به حال خود، به معنای رها کردن آنان در کام مرگ است. و انسانهایی که بتوانند دستی از کسانی بگیرند، و نگیرند چنان است که آنان را کشته باشند.

توضیح بیشتر این موضوع، در فصل «تعاون و مدد رسانی اجتماعی» خواهد آمد.

حق معلوم

امام رضا «ع»:

در این حدث امام رضا «ع» به صراحت از حقوقی در مال افزون بر زکات سخن گفته است. سئوال راوی از همین موضوع است که پس از ادای زکات، آیا تکلیف و مسئولیت دیگری متوجه انسان هست؟ امام در پاسخ می‌فرمایند بلی، پس از ادای زکات مسئولیتهای مالی دیگری نیز هست. و به آیه‌ای از قرآن استدلال می‌کنند که از صله رحم و پیوندهای خانوادگی سخن گفته است. در آموزشهای

رضوی مسئولیتهای مالی اهمیت فراوانی دارد و در ردیف اول مسئولیتها است، و بازخواست و حسابرسی روز رستاخیز نیز در درجه‌ی نخست به آنها بستگی دارد:

امام رضا «ع»:

مسئولیتهای مالی و کیفر آنها در ردیف مسئولیت حکومت و حاکمان قرار گرفته است، و این اهمیت آن و الزامی بودن آن را روشن می‌سازد.

در حدیث دیگری امام رضا «ع» لزوم حقوق مالی بیش از زکات را از پیامبر «ص» نقل می‌کند:

امام رضا «ع»:

مسلمان؛ به من ایمان نیاورده است کسی که سیر بخوابد و همسایه‌ی مسلمان او گرسنه باشد …

اکنون که از گفتار امام رضا «ع»، این موضوع را شناختیم، به بررسی اجمالی آیات و احادیث دیگر می‌پردازیم.

در قرآن کریم از حقوق جامعه و مردم در مال و اموال اشخاص سخن رفته است، و مسئولیتهای مالی و تعهدی که توانگران نسبت به جامعه و مردم دارند با بیانات گوناگون تبیین شده است. انفاق در قرآن، با زبان بسیار کوبنده و الزامی آمده است. با بررسی تعبیرهای قرآنی درباره‌ی انفاق و رسیدگی به خویشاوندان و نیازمندان در سطح جامعه، بخوبی روشن می‌شود که منظور یادآوری یک تکلیف استحبابی و غیر الزامی نیست. هنگامی که قرآن عذاب حتمی الهی را در بخل ورزیدن و ترک انفاق می‌داند، بی‌تردید آن انفاق لازم و تکلیف می‌شود. آیات خاصی نیز در این موضوع هست که از حق معلوم در مال سخن گفته است. این آیات را نمی‌توان بر خمس و زکات و دیگر صدقات واجب حمل کرد، زیرا تعبیرها و واژه‌ها و سبک گفتار با این توجیه و تطبیق سخت ناسازگار است؛ بلکه در این آیات تکلیف و قانونی دیگر جز آنچه در زکات و خمس بوده مطرح گردیده است:

این آیه در احادیث به روشنی تفسیر شده و حدود تکلیفی آن مشخص گردیده است.

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»:

شده است هر طور خواست می‌تواند بپردازد: در هر روز یا در هر جمعه یا در هر ماه.

در حدیث دیگری از امام باقر «ع»، حقوق مالیی که افزون بر زکات باید پرداخت شود، و موارد مصرف آن بخوبی روشن گشته است:

امام باقر «ع»:

گفت اگر غیر از زکات و خمس است پس چیست؟ امام گفت: این مقداری است که هر کس از مالش جدا می‌کند، زیاد یا کم به فراخور ثروت و دارائیش. آن مرد گفت: با این مقدار چه باید بکند؟ امام گفت: به فامیل می‌دهد، و ناتوانی را توان می‌بخشد، مشکل درمانده‌ای را از دوشش برمی‌دارد، یا به وضع برادر دینی خود رسیدگی می‌کند، یا برای دیگر پیش آمدها که پیش می‌آید …

در حدیث دیگری از امام صادق «ع» نیز به جهت اجتماعی این تکلیف اشاره شده و چنین تعبیر گشته است: «و یحمل به الکل عن قومه ⁽¹⁾- آن مبلغ را در راه برداشتن مشکلات از دوش مردم و جامعه بکار برد … ».

این احادیث و تعالیم روشن می‌سازد که اجتماع اسلامی هنگامی که دچار کمبودها و مشکلات اقتصادی بود، و فقر و محرومیت گریبانگیر بخش یا بخشهایی از جامعه گشته، یا هر نوع کمبود و نابسامانی دیگری پیش آمده بود، مسئولیت متوجه آحاد امت اسلامی است، و باید همگان از اموال شخصی مایه بگذارند و کمبود و مشکلات جامعه و مردم را حل کنند، و به تعبیر امام صادق «ع» مشکلات را از دوش مردم و قوم و قبیله خویش با سرمایه‌ی شخصی بردارند، و راه را برای رشد افراد و تکامل جامعه فراهم سازند.

امروز در جامعه‌ی ما، مسئله جنگ و تهاجم خارجی و اهمیت آن و ضرورت تأمین بودجه‌ی آن؛ و پس از آن اهمیت بازسازی مناطق جنگ زده، و جبران خرابی های آن، روشن شده است که باید همه‌ی مردم سرمایه گذاری کنند؛ لیکن برای برطرف کردن فقر و ریشه کن کردن زندگی های غیر اسلامی اکثریت محروم و اقلیت شاد خوار و اسرافکار هیچ مرزی تعیین نشده است، و لزوم سرمایه گذاری همگان بویژه مال اندوزان روشن نگشته است؟ و این یا از نشناختن جامعه و خطرات اصیلی است که موجودیت نظام و جامعه را تهدید می‌کند، یا از این جهت است که بازسازی کشور تا حدود زیادی مشکل خود نظام است، از اینرو به آن توجه بیشتری می‌شود، اما فقر که مشکل توده‌های محروم و گمنام است مسکوت می‌ماند، در هر حال اینگونه مسائل و مشکلات اصولی داخلی، از هر جنگ و هجوم خارجی ویرانگر تر و خطرناک تر است و تکلیف درباره‌ی آنها جدی‌تر است، اگر نیک شناخته شود، و احساس مسئولیت متعهدانه‌ای در کار باشد.

در پایان این بخش حدیث دیگری از امام صادق «ع» می‌آوریم که با سخن امام رضا «ع» در تعبیر و تفسیر یکسان است:

امام صادق «ع»:

معیار در حقوق مالی افزون بر زکات و خمس و … وجود نیاز و خلأ مالی و اقتصادی در جامعه است، که تا نیاز و کمبودی در گوشه‌ای از اجتماع دیده شود و عقب ماندگی و مشکلی در نقطه‌ای احساس شود، تکلیف برخورد با آن و رفع آن، متوجه همه‌ی مردم می‌شود، و مالکیت فرد تا حد رفع نیاز دیگران محدود می‌گردد. و چون باید اصول عدالت و انصاف در کار باشد باید درصدد نیازها با درصد ثروتها و اموال اشخاص محاسبه گردد، و طبق تعبیر احادیث، هر کس به مقدار قدرت مالی خویش به پرداخت مبلغی متعهد شود.

بنابراین تا نیازی و نیازمندی وجود دارد، حقی تثبیت شده در اموال دیگران هست. و حق که تثبیت شد، تکلیف می‌آورد و الزام پیش می‌آید. اکنون حدیث بسیار صریحی را در این موضوع می‌آوریم:

امام صادق «ع»:

قال: فالی تجارة توؤب؟ قال: لا والله. قال: فالی عقده تباع؟ فقال: لا و الله. فقال ابوعبدالله «ع»: فانت ممن جعل الله له فی اموالنا حقا. ثم دعا بکیس فیه دراهم، فادخل یده فیه فناوله منه قبضة. ثم قال له: اتق الله و لا تسرف و لا تقتر، و لکن بین ذلک قواما … ⁽¹⁾.

از مجموع این حدیث و مکالمه‌ای که میان امام صادق «ع» و آن مرد رخ داده است به روشنی معلوم می‌گردد که او نیاز داشته و راهی برای رفع آن نیاز نداشته است. در چنین موردی، امام صادق «ع» او را ذی حق می‌شمارند و به کمک او می‌شتابند. و این قانونی است عام برای همه اجتماعات و همه‌ی مردم. و چنین است اجتماع جعفری، و بدین سانند مردمان جعفری مذهب وگرنه، نه.

تامین سطح زندگی

اشاره

امام رضا «ع»:

-: ان الله تبارک و تعالی، لم یبح اکلا و لا شربا الا ما فیه المنفعة و الصلاح، و لم یحرم الا ما فیه الضرر و التلف و الفساد. فکل نافع مقو للجسم فیه قوة للبدن فهو حلال … ⁽¹⁾.

یکی از مسائلی که فقر را پدیده‌ای ضد اسلامی معرفی می‌کند، و ضرورت مبارزه با آن را از نظر اسلام روشن می‌سازد، تبیین کمیت و کیفیت سطح زندگی و لزوم تأمین مواد و ما یحتاج زندگی همه‌ی مردم است. این موضوع مهم و حیاتی و اسلامی در احادیث امام رضا «ع» مطرح شده است.

امام در طرح مسائل گوناگونی حیات و سعادت و رشد زندگی انسان، از سطح زندگی معقول و درستی سخن گفته‌اند که با شکوفایی استعدادهای مادی

و معنوی و تکامل فردی و اجتماعی انسان متناسب است. مجموعه‌ی این گفتار، روشن می‌سازد که امام رضا «ع»، درباره‌ی سطح زندگی و شئون حیات و حد و مرز نیازهای آن چگونه می‌اندیشند، و چه کالاها و مواد و امکاناتی را برای زندگی انسان لازم می‌دانند. از این موضوع به دست می‌آید که فقر و تهیدستی و نبود سطح زندگی لازم، با اندیشه‌های امام بکلی ناسازگار است.

امام رضا «ع» در حدیث دیگری که در بخش «محدودیت در مصرف» بیان شد، معیار و ضابطه‌ی دیگری به دست دادند که حیاتبخش و جاودانه است، و می‌تواند روشنگر راه و شیوه‌ی زندگی باشد. و آن ضابطه‌ی «قوامیت» است، که در گذشته تفسیر شد و مفهوم و قلمرو آن مشخص گشت. ⁽¹⁾در اینجا لازم است برای روشن شدن این بحث، به بحث «قیام و قوام» بازگردیم و آن را یکبار دیگر به دقت بخوانیم، سپس به موضوع «سطح زندگی» در احادیث امام رضا «ع» بنگریم. آنچه تاکنون درباره‌ی سطح زندگی دیدید نگرشی بود کلی، و تبینی بود عام نسبت به مسائل حیات و لوازم زندگی. اکنون با دستیابی به نهاد اصلی در این اندیشه به شاخه‌ها و بخشهای گوناگون از آموزشهای رضوی می‌پردازیم، که سطح زندگی را در جهتهای مختلف ترسیم کرده و ریز تر و دقیق‌تر مسائل آن را مطرح ساخته است. این مسائل را در ضمن بندهایی می‌آوریم:

نان و آب

امام رضا «ع»:

مزه‌ی زندگی است و مزه‌ی نان مزه‌ی زیستن.

در این کلام که نگرشی اصولی و ژرف به مسائل حیات انسانی افکنده است، از مزه‌ی نان و آب سخن رفته و طعم آب، طعم حیات، و طعم نان، طعم زندگی شمرده شده است. اینکه مزه‌ی آب، مزه‌ی زندگی است تردید ندارد، زیرا که آب عنصر اصلی تشکیل حیات و شرط ضروری تداوم آنست. بیشترین قسمت بدنه‌ی موجودات، بویژه گیاهان و حیوانات و انسان، آب است درصد آب در تشکیل بدن انسان بیشتر از دیگر مواد است.

در نظام تولید، و اداره‌ی اقتصادی زندگی انسان نیز آب سهم حیاتی دارد، و براستی مزه‌ی زندگی مزه‌ی آب است، چنانکه در سخن امام رضا «ع» آمده بود. مادر بسیاری از صنایع و تولیدات، فرآورده‌های کشاورزی است. و کشاورزی بدون آب ممکن نیست. محرومیت طبقه‌ی زحمتکش کشاورز بیشتر به محرومیت از آب بستگی دارد؛ بویژه در مناطقی که زمین زیاد است و آب کم، چون قاره‌ی آسیا و افریقا. به طور کلی و در همه جا زندگی و حیات کشاورز و کشاورزی به آب بستگی دارد. در صنایع دیگر نیز آب ضروری است.

«مزه نان، مزه زندگی»، نیز اصلی تردید ناپذیر و قانونی بی استثنا است؛ زیرا که انسان بدون غذا نمی‌تواند زندگی کند، و نان برای او ماده‌ی غذاها است.

در قرآن کریم، این دو شرط اصلی زندگی مطرح گشته است:

در احادیث دیگر نیز این موضوع حیاتی، با تعبیر هایی تقریبا همسان، آمده است. اکنون نمونه‌هایی می‌آوریم:

پیامبر اکرم «ص»:

امام باقر «ع»:

ان الله عزوجل - خلق ابن آدم اجوف، و لابد له من الطعام و الشراب … ⁽²⁾.

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع» در سخن دیگری عین همین مضمون را که در کلام امام رضا «ع» بود فرموده است. گفتار امامان همه از یک منبع و سرچشمه جوشیده

امام صادق «ع»:

این تعبیرها با همه ژرفایی و ویژگیهایی که هر یک دارد، همه یک واقعیت را بازگو می‌کند، و آن واقعیت، چگونگی حیات این دنیایی انسان است.

ماهیت این زندگی بر نیاز به خوراک (نان، آب و … ) استوار است. حیات معنوی و سیر روحی و باطنی انسان نیز، بر امکان ادامه‌ی حیات مادی و وجود لوازم و شرایط حیات مادی نهاده شده است. در حدیث پیامبر «ص» چنین آمده بود که اگر نان نباشد، امکان آن نیست که نماز و روزه و دیگر فریضه های خداوند انجام داده شود.

رهبران راستین الهی، ابعاد واقعی حیات انسانی را می‌شناختند و در برنامه ریزی های اجتماعی بدان توجه داشتند؛ ذهنی و خیالی فکر نمی‌کردند، و از شکم گرسنه و انسان فاقد لوازم زندگی و مایحتاج معاش، تقوا و عبادت و دین باوری نمی‌خواستند، و از اسلام به عنوان مفهومی نظری و مجردی و غیر ضامن و غیر تامین کننده‌ی زمینه‌های سعادت مادی و معنوی دم نمی‌زدند. موفقیت آنان در همین بود، و برای همین سخنشان در میان توده‌ها نفوذ می‌کرد، و به محرومان جهت می‌داد و امید می‌بخشید. رمز موفقیت هر ایدئولوژی یا مرام و مکتبی در همین نهفته است که واقعیات ملموس زندگی را نادیده نگیرد، و به هر بعد و جهتی طبق واقعیت آن بنگرد، و برای آن چاره‌ای بیندیشد.

تذییل: تاثیر متقابل اخلاق و اقتصاد

از کلام والای امام رضا «ع»، که حیات و زندگی را با آب و نان مساوی و

هماهنگ قرار داد، و سخن والای پیامبر اکرم «ص»، که نماز و روزه و هر عبادتی را بدون نان امکان پذیر ندانستند؛ اصل دیگری شناخته می‌شود: و آن اینکه اخلاق و اقتصاد و مادیت و معنویت با هم پیوندی ناگسستنی دارند؛ زیرا که هر پرستش و هر امری معنوی، باید با ابزار مادی و انرژی فیزیکی صورت گیرد، و این بدون توان بدنی و جسمی که بر نان و آب و خوراک متوقف است امکان ندارد. از این رو معنویت با مادیت باید هماهنگ گردد، و توان جسمی باید باشد تا صعود و عروج معنوی را ممکن سازد.

از اینجا تضاد جوهری و عمیق تعالیم رضوی، با فقر و پذیرفتن حضور و بقای آن در جامعه نیز روشن می‌گردد. چه تاثیر نامطلوب و ره‌آورد زیانبار آن که ناتوانی بدنی است آشکار است. و اختلالی که به سبب آن در امور معنوی حاصل می‌شود معلوم. نیز از تعالیم یاد شده روشن می‌شود که رهبران اسلام و نظام اقتصادی اسلامی، بی‌تردید برای این مسائل چاره‌های اصولی اندیشیده‌اند، گر چه کسانی در اثر کوتاه فکری و نشناختن ماهیت زمان و انسان، و حقیقت دین و احکام، به ذهن گرایی و دوری از واقعیتها کشیده شوند، و حقایق دین و راه چاره‌های آن را کشف نکنند، امکان ندارد آیین و مکتبی، نان و آب را - بنابر اصل طبیعی - برابر با زندگی و زیستن بداند، و بدون نان و آب سیر معنوی انسان را ناممکن بشمارد، و حتی در آخرت و روز حساب و رستاخیز - که روز تجلی معنویت ها و باطن ها است - نیز غذا را برای انسان امری ضروری بشناسد، و با این همه برای تأمین تغذیه انسان در این دنیا چاره‌ای نیندیشد، و برای رفع نیاز و دفع فقر انسانها احکام و قوانینی ارائه ندهد، و در برنامه ریزی و قانونگذاری، راهی برود که بخشی اندک به همه‌ی امکانات زندگی و رفاهی دست یابند، و اکثریت مردم یا تهیدست یا فاقد بیشتر امکانات باشند. این امری ناممکن است. آری از پاره‌ای مکتب ها و اندیشه‌ها که از واقعیت های حیات آدمی بدورند، و در دام عرفان گرائی غلط صوفیانه گرفتار آمده‌اند، برمی‌آید که تک بعدی فکر کنند و به مسائل مادی حیات

و ضرورتهای زندگی بدنی انسان توجه نداشته باشند، لیکن از تعالیم رضوی و مکتب واقع بینی و واقع گرای الهی چنین چیزی، ممکن نیست.

بنابراین، اقتصادی که از مبدأ وحی هدایت شده باشد، و از آموزشهای رضوی و دیگر رهبران معصوم سرچشمه بگیرد، جوابگوی همه‌ی نیازهای فرد و جامعه و تامین کننده همه‌ی احتیاجات حیات مادی و معنوی خواهد بود، و برای تعدیل امکانات و ایجاد عدالت و مبارزه با تکاثر به منظور مبارزه با فقر و محرومیت و کفر برنامه‌هایی قاطع و عملی خواهد داشت. و اینست راه امام رضا «ع». و آنان که رضوی‌اند و رضوی می‌اندیشند، و به زندگی و انسان و واقعیت های حیات او از دیدگاه آن امام بزرگ می‌نگرند، به ضرورت باید چنین فکر کنند، و در این راستا گام بردارند.

گوشت

امام رضا «ع»:

در تغذیه، گوشت ضروری است، بسیاری از نیازها و مواد بدن از گوشت تأمین می‌شود، و توان و نیروی آدمی از پروتئین حیوانی به دست می‌آید.

در فراز نخست حدیث به این ضرورت اشاره شده است که ماهیچه ها و عضلات و رگ و پیوندهای بدن که کارآیی استخوان را تضمین می‌کند و اسکلت بدن را چون پوششی نیرومند می‌پوشاند، از خوردن گوشت رشد می‌کند و تغذیه می‌شود. در فراز دوم، رابطه مادیت و معنویت و اخلاق و اقتصاد و تغذیه و حالات روانی انسان مطرح گشته است، با تعبیری بسیار گویا: هر کسی چهل روز گوشت نخورد اخلاق او بد می‌شود. این بدی اخلاقی و زشت خویی از ترک خوردن گوشت پدید می‌آید. شاید علت عمده‌ی این موضوع این باشد که نخوردن گوشت موجب ضعف بدن و سیستم اعصاب است، و این بر ناتوانی روحی و ضعف اراده‌ی انسان تأثیر عمده می‌گذارد و از تسلط انسان بر خود می‌کاهد، و آرامش لازم در برابر حوادث زندگی که از نیرومندی اعصاب و سلامت مزاج نشأت می‌گیرد، از دست می‌رود، و انسان به فردی ضعیف، ناآرام، پرخاش جو و بی تحمل تبدیل می‌شود. و این ریشه‌ی همه‌ی بدرفتاری ها و کژ خلقی ها در روابط اجتماعی و خانوادگی است.

قرآن کریم در روند بر شمردن نعمتهای الهی، از انواع گوشتها و استفاده از آنها سخن گفته است:

و هو الذی سخر البحر لتأکلوا منه لحما طریا … ⁽¹⁾.

و امددناهم بفاکهة و لحم مما یشتهون ⁽²⁾.

در این آیه، مدد رسانی و توان بخشی الهی به انسان به نام آفرینش میوه و گوشت مطرح شده است. گوشت در دشت و دریا و هوا پرورده می‌شود. و خداوند راه دستیابی به آن را به انسان می‌آموزد، و قدرت تسلط بر دشت و دریا و هوا را به او می‌دهد، و ضوابط و روش بهره برداری درست و سودمند از آن نیز در پرتو قوانین وحی به او آموخته می‌شود، تا انسان ماده‌ی مهم نیرو، زندگی و کار را در اختیار داشته باشد.

در احادیث، این موضوع ضروری، بطور گسترده مطرح شده است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

احادیثی نیز در نکوهش گوشت خواری رسیده است. از جمع این دو دسته احادیث و مقایسه آنها روشن می‌شود که مداومت بر گوشت خواری زیان

می‌رساند، اما ترک آن نیز موجب ضعف و ناتوانی است.

پیامبر اکرم «ص»:

اینگونه احادیث به زیان مداومت بر گوشت خواری اشاره دارد، بویژه که مداومت یاد شده در حالات روحی تأثیر می‌گذارد، و حس درنده خویی و حیوان صفتی را در انسان رشد می‌دهد. تقریبا جمع بین احادیث در این زمینه، این سخن امام صادق «ع» است:

امام صادق «ع»:

این حدیث، به ضعف قوای جسمی و ناتوانی مغز و اعصاب و قوای فکری و اراده نظر دارد؛ و مقصود از «عقل»، قوه‌ی تمیز و شناخت حق از باطل - که از نیروهای روحانی و متعلق به روح است - نیست. و اگر منظور همان عقل باشد که در اصطلاح احادیث به کار می‌رود، ضعف آن در اثر ترک گوشت خواری، به معنای ضعف قوای روحی در اثر ضعف جسم انسان است.

لباس

امام رضا «ع»:

لباس از ضروریات زندگی است. نوسان در درجه هوا، تابش نور خورشید و ورزش نسیم های گوناگون، ضرورت پوشش تن را آشکار می‌کند صرفنظر از اینکه برخی از پوشش ها واجب است، و برخی جنبه‌ی اخلاقی نیز دارد. در دستورات اسلامی پوشش برای زن و برخی پوشش ها برای مرد، واجب شمرده شده است. از این فراتر، آرایش سیمای ظاهری است در جامعه و برای چشمهای نظاره‌گر که دستوری اخلاقی است، و لازم است مؤمنان با سیمایی خوشایند و آراسته در جامعه

گام گذارند و شکوه ظاهری در جامعه را حفظ کنند، چنانکه در روایت امام رضا «ع» لباس زیبا تجویز شده است از جمله برای حفظ همین شکوه ظاهری جامعه‌ی اسلامی. ضرورت مقدار لازم لباس تردید پذیر نیست، لیکن چگونگی و کیفیت آن با سطح درآمد و زندگی مردم و جامعه رابطه دارد. اگر سطح درآمدها پائین باشد و ضرورتهای زندگی تأمین نگردد، لباس نیز باید در حد لازم مورد استفاده قرار گیرد. و اگر سطح درآمدها بالا باشد، و مسائل اولیه‌ی زندگی حل شده باشد، از لباسهای زیبا و فاخر نیز می‌توان استفاده کرد. در کلام دیگری از امام رضا «ع» که در همین بخش (فصل: رابطه سطح زندگی و سطح درآمد)، مطرح خواهد شد، رابطه‌ی سطح زندگی و سطح درآمد و وضعیت اقتصادی جامعه تبیین خواهد گشت.

در قرآن کریم ضرورت لباس و فلسفه‌ی آن مطرح شده است - چنانکه در حدیث امام رضا «ع» به یکی از آن آیات استدلال شد - که به طور عام استفاده از زینتها و زیورها را روا دانسته بود. و لباس از جمله زینتها و موجب آرایش سیمای ظاهری انسانها است. آیاتی نیز بخصوص در مورد لباس رسیده است:

و جعل لکم سرابیل تقیکم الحر و سرابیل تقیکم بأسکم … ⁽¹⁾.

می‌بینیم که در آیات قرآن زینت و زیورهای الهی، برای همه‌ی آحاد مردم مباح شمرده شده، و در آیه دوم فلسفه پوشیدن لباس، حفاظت از گرما و سرما و … بیان شده است. و این امر ویژه طبقه‌ی خاصی از مردم نیست که درآمد بیشتری دارند

و می‌توانند لباسهای فراوان و بیش از اندازه در اختیار داشته باشند، در حالی که طبقات زیادی از مردم از مقدار لازم آن که از گرما و سرما نگهشان دارد، محروم باشند.

در احادیث نیز آمده است:

امام کاظم «ع»:

و در سخن امام کاظم «ع»، دو موضوع بیشتر قابل دقت است:

1- لباس متعدد داشتن، ⁽²⁾خود نوعی رعایت اقتصاد است ⁽³⁾، زیرا اگر یک لباس، مدام پوشیده شود، زود کهنه و پاره می‌شود، و اگر چند لباس باشد و به نوبت پوشیده شود، برای زمان بیشتری دوام می‌یابد.

2- آبرو و شخصیت اجتماعی افراد به نوع لباس آنان بستگی دارد. و افراد جامعه باید به این جهت توجه داشته باشند، و لباسی را که مایه‌ی آبرو و حیثیت

اجتماعی است در هر جا نپوشند، و آن را درست نگهداری کنند، تا دوام بیشتری داشته باشد و دوباره نیاز به خریدن چنین لباسی پیدا نشود.

این دو موضوع و دیگر مسائل مطرح شده در این حدیث، ضرورت تامین لباس برای مردم را روشن می‌سازد. و بیانگر سطح زندگی در لباس است.

امام صادق «ع»:

نظافت و بهداشت

امام رضا «ع»:

بهداشت و نظافت، در نظر امام اهمیتی ویژه دارد، و کثیفی و پلیدی نکوهیده و زشت و موجب خشم الهی است. شستشوی بدن - که رکن بهداشت است - در حد نسبت بالای آن، یعنی دو روز یکبار، در آموزشهای رضوی آمده است:

امام رضا «ع»:

با توجه به مشکلات زندگی های گذشته و کمبود آب و نبود وسائل بهره برداری از آبهای زیرزمینی و سدها و بندها و موتورهای پمپاژ، مطرح ساختن حمام کردن و شستشوی روز در میان از اهمیت بسزایی برخوردار است. در آن دوران نظافت به این شکلها نبوده است، بویژه در محیط عربستان، که شرایط جغرافیای و جوی رعایت بهداشت را مشکل می‌کرده است. در آن دوران و با توجه به مسائل آن زمانها، تأکید به رعایت بهداشت و شستشو به صورت یاد شده، اهمیت و لزوم آن را برای همیشه روشن می‌سازد.

بسیاری از احکام در اسلام - از جمله - برای نظافت و بهداشت است، در عین اینکه فوائد و آثار معنوی و روحی نیز در بر دارد، مانند غسل، وضو و …

در قرآن کریم شستشو، وضو، غسل، طهارت و پاکیزگی و … بارها مورد تأکید قرار گرفته، و آب طهور و پاک کننده معرفی شده است. برای آب دریاها، نهرها و نزول باران، خواص و آثاری بیان گشته و در هر یک به جهتی نگریسته شده است: نقش آب در کشاورزی یا منبع برای تولید پروتئین و … و در آنجا که با صفت «طهور» توصیف شده نقش آب در پاکیزگی و بهداشت و انگیزش انسانها به نظافت و تمیزی منظور بوده است.

این آیات، خطاب به همه‌ی انسانها است و همه موظف‌اند با این نعمت خدا داد خود را شستشو دهند و نظافت و بهداشت را رعایت کنند. استفاده از آب و در

اختیار داشتن آن برای انواع نظافت ها، مخصوص طبقات بالای جامعه نیست.

بخش بزرگی از احادیث، درباره‌ی مسائل بهداشت، نظافت، رعایت امور مربوط به سلامتی و شکوه ظاهری سیمای مردم است.

پیامبر اکرم «ص»:

پیامبر اکرم «ص»:

به روایت امام صادق «ع»: بئس العبر القاذورة ⁽²⁾.

تزیین و آرایش

امام رضا «ع»:

امام در این کلام، به دو موضوع اشاره کرده‌اند: نخست، پاداش اخروی و اجر الهی زینت و آرایش کردن. دوم ارزش اجتماعی و تکلیفی آن. این هر دو موضوع، مهم است. و موضوع دوم که بیانگر فلسفه‌ی اجتماعی آرایش و آراستگی است، اهمیتی ویژه دارد، چون آرایش مردان و آراستن سیمای ظاهری، خود موجب افزونی پاکدامنی زنان می‌گردد، و احساس لذت جویی و زیبا پرستی آنان را اشباع می‌کند.

درباره شیوه‌ی زندگی اجتماعی امام رضا «ع» رسیده است که آن امام بزرگ، در خانه لباسهای پاره و درشت و پشمینه می‌پوشید، و بر خویش سخت می‌گرفت و دشوار می‌زیست، و از آسایش و راحت طلبی دوری میگزید؛ و هنگامی که در جمع ظاهر می‌گشت، و میان مردمان می‌آمد، خود را می آراست و زینت می‌کرد. در این رفتار امام، که بازگو کننده‌ی اندیشه و فکر امام است، آرایش و آراستگی ظاهر، نوعی تکلیف اجتماعی برای احترام به دیگران معرفی شده است. در جامعه، چشمها به انسان دوخته می‌شود، و از راه چشمها، دلها و روانها، متوجه انسان می‌گردد. حال اگر سیمای ظاهری انسان آراسته، تمیز، منظم و موزون بود، مردم از دیدار انسان لذت می‌برند، و در دل شادمان می‌گردند، چنان که در برابر مناظر زیبای طبیعت قرار گرفته باشند. در حالت دیگر که ظاهر انسان ژولیده، و چهره پژمرده و افسرده و آلوده و چندش آور باشد، حال دیگران را می‌گیرد، و آنان را

آزار می‌دهد و افسرده می‌سازد، مانند آنکه در برابر منظره‌های زشت و ناهنجار قرار گرفته باشند.

از این رو، آرایش سیمای ظاهری، حق بزرگ انسانی و اجتماعی است که موجبات خرسندی مردمان را فراهم می‌آورد. و این چگونگی به اغنیا و توانگران اختصاص ندارد و باید برای همه فراهم باشد، چون همه در اجتماع ظاهر می‌شوند و با یکدیگر روبرو می‌گردند و روی یکدیگر تأثیر می‌گذارند.

درباره چگونگی لباس پوشیدن امام صادق «ع» نیز رسیده است:

این اصل، ریشه در قرآن دارد. قرآن کریم به استفاده از زینتها و زیورها فراخوانده، و تحریم زینت های الهی را بر خود نکوهش کرده است:

بخش دوم آیه که می‌گوید: «زینت های خدا دادی برای مؤمنان است»، ترسیم گر جامعه‌ی ایمانی و توحیدی است که افراد در این جامعه باید از سیمایی آراسته، تمیز، با شکوه و پر جاذبه برخوردار باشند. و این برای همگان باید باشد، همه‌ی مؤمنان، نه اینکه بخشهای وسیعی از جامعه، در کثافت غوطه‌ور باشند، و لباسها ژنده و بوی ها ناخوشایند و موها ژولیده و سیمایی چندش آور داشته باشند؛ و اقلیتی به حد اسراف به سر و سیمای خود برسند و چیزهای گران قیمت بیاویزند و لباسهای مسرفانه بپوشند و چون مستکبران و عیاشان راه بروند.

در احادیث نیز آمده است:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

بیگانه آرایش می‌کنید و دوست دارید که شما را با بهترین چهره ببینند.

عطر، بوی خوش

امام رضا «ع»:

استفاده از عطر برای انسان در حال عبادت و در خانواده و جامعه امری است لازم و تکلیفی است انسانی و اخلاقی، که امام رضا «ع» بر آن تأکید فرموده است. اساس زندگی انسان بر انس، آمیزش و معاشرت نهاده شده است. انس و معاشرت و همگرایی، جاذبه‌ها و دافعه‌هایی دارد: جاذبه‌ها و دافعه های مادی و معنوی. زشت خویی، آزمندی، کینه توزی، بی‌عاطفگی، خشم و … از دافعه های معنوی و اخلاقی است که دیگران را از انسان دور می‌کند و آدمی را تنها می‌گذارد، چنانکه اخلاق نیک، گذشت، خوش روئی، مهر ورزی و بردباری، زمینه‌های دوست یابی و گرایش دیگران و جلب دوستی است.

مسائل و اشیاء مادی نیز می‌تواند در تحکیم روابط اجتماعی و جذب و جلب مردم مؤثر باشد. از جاذبه‌های مادی، تمیزی، آراستگی ظاهری، بوی خوش و استفاده از عطریات است.

بوی خوش، عامل جذب و توجه و انس دیگران می‌گردد و خاطر آنان را

خرسند می‌کند. مؤمن چون اجتماعی است ناگزیر باید از جاذبه‌های معنوی و مادی استفاده کند و با کثیفی و ژولیدگی و بوی های ناخوشایند دیگران را از خویش متنفر نسازد.

در خانواده نیز استفاده از عطر، به دو جهت اهمیت دارد: نخست، موضوعی است که در کلام پیشین امام بود، و آن فراهم شدن زمینه‌های خرسندی خاطر زنان است و گرایش بیشتر آنان به پاکی و پاکدامنی. و دیگر، احترام به روابط گروهی و احساس و عواطف انسانی است، که افراد خانواده نیز چون دیگر انسانها باید از همنشینی با انسان لذت ببرند و شادمان گردند.

در عبادات نیز استفاده از بوی های خوش و انواع عطرها تاکید شده است. این نیز عللی دارد و مهمترین آنها اینست که انسان در عبادت و در پیشگاه خداوند متعال باید با بهترین حال و آراسته ترین سیما باشد، و جامه‌ی تمیز بر تن کند، و بدن او پاکیزه باشد، و عطر و بوی خوش به کار برد. دیگر اینکه ملائکه و قوای معنوی و مأموران الهی که به نماز و عبادت انسان متوجه‌اند، از بوی های خوش تغذیه می‌کنند. و این موجب جذب و توجه بیشتر آنان می‌گردد، و از جهاتی در عمل مؤثر است.

امام رضا «ع» در سخن دیگری بوی خوش را از اخلاق پیامبران می‌شمرند:

امام رضا «ع»:

درباره‌ی پیامبر اکرم «ص» رسیده است که در سفرها از سه چیز غفلت نمی‌ورزید، یکی عطر بود. همچنین امام رضا «ع» درباره‌ی امام صادق «ع»

می‌فرماید:

امام رضا «ع»:

هنگامی که امام صادق «ع» از مسجد بازمی‌گشت، جایگاه و موضعی را که امام در آنجا نماز گزارده بود، از بوی عطری که به آنجا سرایت کرده بود می‌شناختند.

امام رضا «ع» استفاده از عطر را در هر روز و یا دو روز یکبار و دست کم در روزهای جمعه لازم شمردند. و این مربوط به همه و در شأن همه مؤمنان است چنین نیست که امام تنها آن حالت را برای گروهی خاص خواسته باشند، که آنان فقط از بوی خوش استفاده کنند، و توده‌های مردم که مساجد و معابد را پر می‌کنند، چون مردابی متحرک از کثیفی و بد بویی، قابل معاشرت نباشند؟ بنابراین، زندگی متناسب و در خور برای جامعه‌ی اسلامی و برای همه‌ی آحاد امت، طبق تعالیم رضوی، زندگیی است، که از استفاده از عطر و آرایش بهره داشته باشد، و اخلاق پیامبران - طبق تعبیر امام رضا «ع» - در میان همه‌ی مردمان دیده شود، نه در قشری خاص و طبقه‌ی اشراف و توانگر که - اغلب - به پیامبران چنان ایمانی ندارند، و چندان به گسترش سنتهای آنان توجهی نمی‌کنند.

آری کشاورز، کارگر، حتی معدن چیانی که در اعماق زمین به استخراج سنگ آهن و ذغال سنگ و … مشغولند و کارگرانی که در کوره پز خانه‌ها و … به کار دست می‌یازند، همه و همه، چون تشکیل دهنده‌ی جامعه‌ی مؤمنانند، باید بتوانند

دارای ظاهر آراسته باشند، و از بوی خوش و دیگر چیزهای لازم استفاده کنند، و به اینگونه مسائل در زندگی دست یابند، و در خانه و خانواده‌ی خود اسباب رضایت و خرسندی همسر و فرزندان خود را در هنگام معاشرت به دست آورند. بسیاری از این انسانهای شریف، با دستمزد هایی بسیار پائین که قوت لا یموت آنان و کودکانشان را تأمین نمی‌کند، در سال یکبار نیز نمی‌توانند لباسی در خور بپوشند، و برای همسر خود آرایش کنند، و از عطر استفاده برند. چنین اجتماعی نمی‌تواند شیعی و رضوی باشد. آنچه گفتیم سطح زندگی انسانی اسلامی در اندیشه‌ی امامان معصوم «ع» است که به اجتماعات بشری عرضه کرده‌اند. امام رضا «ع» اینگونه دستورها را به جامعه‌ی ایمانی و اسلامی می‌دهد و خواسته‌ی خدا و پیامبر خدا و پیشوایان قرآنی جامعه را بازگو می‌کند.

قرآن کریم در ضمن دستور بهره برداری از زینتها، بهره برداری از عطریات را نیز مورد تأکید قرار داده است. ⁽¹⁾و در احادیث از این موضوع فراوان سخن رفته است:

پیامبر اکرم «ص»:

وسائل رفاهی

امام رضا «ع»:

قلت: حمارا. فقال: بکم ابتعته؟ قلت: بثلاثة عشر دینارا. فقال: ان هذا هو السرف ان تشتری حمارا بثلاثة عشر دنیارا و تدع برذونا … ⁽¹⁾.

از این گفتگوئی که میان امام و ابی طیفور رخ داده است، شاید بتوان کلیتی کشف کرد، که مرکوب برای زندگی بویژه نوع راهوارتر و بهتر آن در صورتی که در قیمت مساوی باشد، لازم است. در پرتو این تعلیم، و تعالیم دیگری که در این زمینه از امامان «ع» رسیده است روشن می‌شود که وسائل رفاهی و آسایش، از هر مقوله و هر نوع باشد، لازم است و با زمانها، مکانها و شرائط و اشخاص فرق می‌کند. و به تعبیر امام رضا «ع» در روایت گذشته، ⁽²⁾هر چه به نوعی برای انسان مفید است باید مورد استفاده‌ی او قرار گیرد و اسراف در آن مفهومی ندارد. بویژه که در دنباله مکالمه‌ی امام و ابی طیفور چنین آمده است: « ابی طیفور به امام می‌گوید مخارج اسب بیش از خر است». امام در پاسخ می‌گوید: آن کس که خر را تأمین می‌کند خوراک اسب را نیز تأمین می‌کند. قرآن کریم، در کلیت تعبیرهای خود، بهره برداری از همه‌ی مواهب و امکانات طبیعی را توصیه کرده، و از لباس و خوراک و مسکن و زیور و مرکوب و … سخن گفته است.

اثاثا و متاعا الی حین ⁽¹⁾.

در احادیث دیگر چنین می‌خوانیم:

پیامبر اکرم «ص»:

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»:

این تعالیم بیانگر استفاده از همه‌ی مواهب خدادادی است.

رابطه سطح زندگی و سطح درآمد

امام رضا «ع»:

امام در این کلام، به روشنی از فراخور و ظرفیتهای زمانی سخن گفته است، و میان دوره‌ها و زمانها تفاوت قائل شده است. از آغاز سخن امام چنین به دست می‌آید که برخی انتظار داشتند که ایشان نیز مانند زمان حضرت علی «ع» لباس بپوشد و به سان او زندگی کند. امام در پاسخ آنان به تفاوت دوره‌ها و زمانها و مسئولیتها و اقتضاآت هر زمان اشاره می‌کنند. چنین گفتگویی میان امام صادق «ع» و برخی از خرده گیران آن زمان نیز رخ داده است، که همانند این کلام امام رضا «ع» است. برای تبیین بیشتر مطلب این جریان را یاد آور می‌شویم:

امام صادق «ع»:

ثیاب جیاد، فقال: یا اباعبدالله! ان آباءک لم یکونوا یلبسون مثل هذه الثیاب؟ فقال له: ان آبائی کانوا یلبسون ذلک فی زمان مقفر مقصر، و هذا زمان قد ارخت الدنیا عزالیها، فاحق اهلها بها ابرارها ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری، پاسخ امام صادق «ع» به سفیان ثوری چنین بازگو شده است:

باری از این گفتگوها روشن می‌گردد در صورتی که سطح زندگی بهتر شود و جامعه رو به رشد و پیشرفت بگذارد، مردمان می‌توانند زندگی بهتری تشکیل دهند، و از وسائل و لوازم بیشتر و بهتری استفاده کنند.

در سخن دیگری امام رضا «ع» بر این اصل تأکید می‌کنند:

امام رضا «ع»:

امام، می‌آموزند، که در اندیشه زندگی بالاتر و رفاه و آسایش بیشتری برای خود و خانواده‌ات باش، و از خدا چنین مخواه که تنها به قوت حلالی دست یابی که مقدار ضروری زندگی را در بر می‌گیرد؛ بلکه از خدای گشادگی و فزونی وسائل زندگی را بخواه.

امام رضا «ع» در کلام دیگری می‌گویند:

امام رضا «ع»:

خانواده‌اش وسعت بخشد.

یعنی در صورتی که از سطح درآمد بالاتری برخوردار باشد باید وسائل رفاهی بیشتری در خدمت خانواده خویش قرار دهد. و این در همان چهارچوب های کلیی است که در فصول پیشین، از گفتار و اندیشه‌های امام رضا «ع»، یاد کردیم و بطور اجمال این است که باید مردم جامعه‌ی قرآنی همه از نعمتهای الهی برخوردار باشند و در صورت امکان از وسائل رفاهی نیز.

و این گونه نیازهای جمعی، در جامعه رضوی نباید بر زمین بماند. و نباید اسراف و عیاشی و شاد خواری بیش از حد مفید آن، نزد بعضی پیش آید. تا برای دیگران حرمان بیافریند. در گذشته‌ها یاد کردیم که در قرآن کریم همواره پس از دستور بهره برداری از مواهب طبیعی پسوند هایی چون: «لا تطغوا فیه … » آمده است، یعنی بهره برداری به اندازه‌ای نرسد که طغیان و تجاوز باشد. اکنون از اینگونه آیات و روایات روشن می‌شود که اگر شرایط زندگی اجازه داد، تا حدی که انسان و خانواده‌اش در رفاه و آسایش باشند و زمینه‌ی رشد و سلامت آنان فراهم آید و ضرورتهای عینی و فوری در سطح جامعه نباشد؛ شخص می‌تواند در زندگی گشاده دستی کند و از سختگیری و بسندگی به قوت لا یموت بپرهیزد و از حداقل سطح زندگی به حد اعلای آن که تأمین همه نیازهاست تعالی یابد.

امامان دیگر نیز چنین دستور داده‌اند:

امام سجاد «ع»:

تأمین سالیانه

امام رضا «ع»:

در موضوع سطح زندگی از نظر امام رضا «ع»، تأمین زندگی سالیانه لازم است، چنانکه در کلام والای امام مطرح گشته است. در این بیان، به فلسفه‌ی این موضوع نیز اشاره شده است که انسان هنگامی که غذای یکسال را ذخیره داشت آسایش خاطر دارد. و آسایش خاطر زمینه‌ی اصلی رشد اندیشه و عمل آدمی است. با آسایش خاطر انسان در هر زمینه می‌تواند به راه و کار خود ادامه دهد و آنچه را در توان دارد شکوفا سازد، و برای جامعه به معنای واقعی مفید باشد و بازده‌ی ارزنده داشته باشد. تأمین اقتصادی از دیگر تأمین های اجتماعی اگر مهمتر نباشد کمتر نیست. احتیاج بدترین مشکل است که انسان را تا حد بردگی سوق می‌دهد. و از همه گونه شکوفایی و کارایی و مفید بودن برای جامعه می‌اندازد. در احادیث آمده است:

امام علی «ع»:

در سطح زندگی و تأمین وضع اقتصادی افراد، توجه به تأمین سالیانه بیانگر این است که در جامعه‌ی اسلامی مردمان باید از این سطح زندگی برخوردار باشند و فقر و بینوایی دست کم تا این مرز باید از میان برداشته شود، یعنی همه تأمین یک ساله داشته باشند، تأمین سالیانه‌ی مواد زندگی، برنامه‌ای اصولی برای مبارزه با فقر است و ساختن زندگیی در خور انسان و شایسته‌ی شکوفایی استعدادهای انسان، و خود زمینه‌ی تکامل شخصیت فردی و اجتماعی و امکان انجام دادن مسئولیتهای خانوادگی است. بیگمان هر کس مخارجش در آغاز سال تا پایان آن تأمین باشد، اعتماد به نفس می‌یابد، و بدون چشمداشت از دیگران، با شخصیت و مستقل زندگی می‌کند. در خانواده نیز باعث آرامش زن و فرزندان می‌گردد، و هر گونه نگرانی و تشویش خاطر و بیم از آینده را از کانون خانواده می‌زداید. سرپرست این چنین خانواده در جامعه سرفراز و با شخصیت است، و به عصیان و تمرد و بزهکاری و زیر پا نهادن اصول اخلاقی و احکام دینی روی نمی‌آورد، و به مفاسد و تباه کاریهای مالی نیز دست نمی‌زند. فشار کمبودها و رنج زاده از آن، نیاز هر روزه به افراد و جامعه، شرمساری در برابر افراد خانواده، ناتوانی در پاسخگویی به بچه‌ای که مدرسه می‌رود و کتاب و دفتر و … می‌خواهد، عجز از تأمین داوری همسری که بیمار است و … آدمی را به عصیان وا می‌دارد و او را برمی‌انگیزد تا از هر راه نیاز خود و خانواده‌اش را تأمین کند، و به رشوه، سرقت، و هر گونه تباه کاری دست بزند، و معیارهای انسانی و اخلاقی دینی را زیر پا نهد. و در اینجاست که امنیت اجتماعی از کل جامعه‌ی رخت برمی‌بندد، و تضاد و درگیری در سطح اجتماع گسترش می‌یابد.

بنابراین، مرز والای تأمین سالیانه در سطح زندگی، که اسلام آن را لازم می‌داند، و امام رضا «ع» آن را یاد آور شدند، مقیاس ارزشمندی است که آسایش

و آرامش زندگی فردی و اجتماعی را تأمین می‌کند، و زمینه‌ی رشد مادی و معنوی همگان را فراهم می‌آورد، و دینداری و عمل به احکام دین را در جامعه پایدار می‌دارد، و عدالت و قانون را حاکم می‌گرداند، و از کج رفتاری و بزهکاری مانع می‌گردد.

امام رضا «ع» در سخن دیگری بر این موضوع تأکید می‌کند:

امام رضا «ع»:

در قرآن کریم دستوراتی کلی داریم دائر بر تأمین نیاز مسکینان و انفاق به بینوایان و … و مقصود از آن، تأمین یک روز یا چند روزه نیست، بلکه مرز آن تأمین زندگی عادلانه و رفع نیاز این قشر ها است. تا نیازی هست تکلیف برآوردن آن نیز هست. اینهمه آیات در مسائل مالی و انفاق و پرداخت زکات و خمس و ادای حق معلوم و … برای رفع نیاز مسکینان و تأمین امنیت اقتصادی قشر های ناتوان و محروم است. قرآن کریم منطق آنان را که از دستور انفاق سر باز می‌زنند، منطق کافران می‌شمارد:

قرآن، صاحبان ثروتهای گنج شده را، که در برابر مسئولیتهای مالی و نیازهای اجتماعی بی‌تفاوتند، به «عذاب الیم» و کیفر دردناک بیم می‌دهد ⁽¹⁾.

قرآن، انسانهای صالح و شایسته و مؤمنان راستین را که به رستگاری و سعادت دست می‌یابند، کسانی می‌داند که بخشی از اموال خویش را ویژه‌ی سائلان و محرومان ساخته‌اند.

در احادیث دیگر نیز آمده است:

امام صادق «ع»:

«هر کس دو دینار ذخیره کند، با همان دو دینار پیشانی او را داغ کنند. امام فرمود: این درباره‌ی کسانی بود که میهمان پیامبر بودند، شب که می‌شد پیامبر به کسی می‌گفت: فلانی تو برو و به این فرد شام بده، و صبح هنگام به دیگری می‌گفت: تو برو به این صبحانه بده این بود که نگرانی نداشتند که بدون صبحانه و شام بمانند (در این وضعیت) کسی از آنان دو دینار ذخیره کرد، و پیامبر درباره‌ی او آن سخن را گفت؛ اما بطور کلی باید به مردم مستمند خرج سال را داد و هر کس می‌تواند در حد کفایت خود و خانواده‌اش، به اندازه‌ی یکسال هزینه لازم را بگیرد.

شیخ حر عاملی در کتاب: «وسائل الشیعه»، بابی با این عنوان آورده است: «باب جواز اعطاء المستحق من الزکاة ما یغنیه، و انه لا حد له فی الکثرة الا من یخاف منه الاسراف فیعطی قدر کفایته لسنته. ⁽¹⁾باب: جواز پرداخت زکات به مستحق تا سر حد بی‌نیازی، و این مرزی در زیادی ندارد مگر درباره‌ی کسی که ترسند اسراف کند، که در این صورت فقط به اندازه‌ی هزینه یکسال به او می‌دهند.

سطح زندگی با بدهی تغییر نمی‌کند

امام رضا «ع»:

قال: لا بأس بما اکل ⁽¹⁾.

اهمیت تأمین سطح زندگی، تا بدان پایه منظور است که دین و بدهکاری مانع آن نمی‌گردد، و با وجود بدهکاری های فراوان، افراد می‌توانند برای خانواده‌ی خود انواع خوراکیها و پوشیدنی ها را تهیه کنند و بر خانواده‌ی خود سخت نگیرند، و آنان را به قوت لا یموت و حداقل زندگی مجبور نسازند.

تعبیر: «فضول طعام: غذاهای زیادی و متنوع» در حدیث قابل دقت است. منظور از این جمله غذاهای افزون بر حد لازم و مقدار ضروری است.

قرآن کریم به صراحت اعلام کرده است:

در حدیثی از امام رضا «ع» که در بخش: «قلمرو مسئولیت دولت» در همین

کتاب ⁽¹⁾، تفسیر خواهد گشت، دولتها مسئول ادای دیون بدهکاران معرفی شده‌اند. از آن حدیث - و دیگر احادیث مشابه - روشن می‌گردد که برای پرداخت بدهی های بدهکاران فاقد تمکین نباید بر آنان فشار آورده شود، بلکه آنان نیز باید بتوانند چون دیگر مردم به زندگی عادی خود، همسطح با دیگران، ادامه دهند، و دولت اسلامی باید بدهی های او را بپردازد، و این پرداخت نیز در قلمرو مسئولیت دولت است، از نظر مبانی ایدئولوژی اسلامی.

در احادیث دیگر نیز آمده است:

امام صادق «ع»:

شیخ حر عاملی بابی را با این عنوان آورده است: «باب انه لا یلزم المستدین الاقتصار علی ما یمسک الرمق، بل یجوز له ان یأکل ما شاء. ⁽³⁾لازم نیست که بدهکار به غذاهای ضروری بسنده کند، بلکه رواست که هر چه می‌خواهد بخورد (و مصرفی در سطح معمول داشته باشد).

حرمت مال و رشد آن

امام رضا «ع»:

از مجموعه‌ی تعالیم رضوی درباره‌ی مال و نظام مالی روشن می‌گردد که مال عامل قوام و پایداری جامعه است، پس باید در رشد و حفظ آن کوشید، و در بهره برداری از اموال و امکانات اقتصادی سهل انگاری نکرد. در حدیث «علل الشرایع»، که امام رضا «ع» از فلسفه‌ی احکام سخن می‌گویند، بارها بر این محور تأکید شده است که استفاده از راهها و شیوه‌هایی که موجب فساد و تباهی و رکود در نظام مالی است، یا حد و مرز اموال را نادیده می‌گیرد و حرمت مال را کنار می‌گذارد و … ممنوع است و استفاده از راههای بهره داری درست و مشروع حلال است و مجاز.

در فصل «فساد و تباهی اموال ⁽²⁾«نیز، دیدیم که تباه سازی مال در اثر

اسراف کاری یا سهل انگاری در تولید و توزیع، از نظر امام رضا «ع» محکوم و ممنوع اعلام شده است.

در بخش «مدیریت غیر متخصص» نیز گفتیم که در مسائل مالی باید با بررسی دقیق وارد شد، و با محاسبه و سنجش درست راه ضرر و زیان را بست، و شیوه‌های ماهرانه و حسابگرانه‌ای به کار گرفت تا حرمت و ارزش واقعی اموال منظور گردد، و زمینه‌ی رشد روزافزون اموال و شکوفایی اقتصادی را فراهم سازد. یکی از عوامل فقر، نبود بررسی درست و محاسبه‌ی اصولی در مسائل مالی است.

همچنین در تعالیم رضوی، تباه سازی مال اشخاص به منزله‌ی قتل آنان شمرده شده است. ⁽¹⁾اصل حرمت مال، به جهاتی نظر دارد که از یک جهت به موضوع بحث ما مربوط است یعنی حفظ حرمت و ارزش حیاتی اموال. مال برای ارزش حیاتیی که دارد احترام دارد و مورد توجه است. بنابراین جلوگیری از زیانهای مالی و نگهداری ارزش حیاتی آن از اسباب مبارزه با فقر است.

در قرآن کریم «اموال» در کنار «انفس» قرار گرفته است. و این روشنگر ارزش حیاتی «اموال» است:

در احادیث آمده است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام باقر «ع»:

پیامبر اکرم «ص»:

امام سجاد «ع»:

امام صادق «ع»:

حفظ مال و بهره برداری از آن با حج و جهاد در راه خدا همسان شمرده شده است:

امام صادق «ع»:

امام علی «ع»:

حفظ حرمت و ارزش حیاتی مال، توجه به چهارچوب اسلامی مال را ضروری می‌سازد. بی‌تردید اسلام برای اموال و راههای به دست آوردن و صرف کردن آن معیارها و ضوابطی دارد که در صورت رعایت این معیارها، اموال وضعیتی اسلامی دارد و محترم است. اموال در دنیا بسیار است و راههای رشد مال فراوان. تمام راههایی که در اسلام ممنوع و محکوم است. اموال را افزایش و رشد می‌دهد چون ربا، خیانت، ظلم و …؛ لیکن اینها از نظر اسلام رشد مال نیست مال به دست آمده از راه ربا حرمت و ارزش ندارد. اینگونه مال باید مصادره شود و

به کسانی که ربا داده‌اند، اگر معلومند بازگردد وگرنه به محرومان داده شود. همچنین در اموال نامشروع دیگر که ضوابط و معیارهای اسلامی در آنها رعایت نشده است. بنابراین، مال در بینش اسلامی، تنها و در چهار چوبی که اسلام خواسته و در مسیر اهداف اسلامی، حرمت و ارزش دارد، و حفظ مال و رشد آن باید در قلمرو اسلامی آن باشد. و چنان که گفتیم ربا خوار مال شخصی خود را حفظ می‌کند؛ لیکن مال در سطح جامعه حفظ نمی‌شود؛ بلکه تضییع و تباه می‌گردد. چون مدار و موضوع و چهارچوب اسلامی خود را از دست می‌دهد. پولی که سود پول باشد از نظر اسلام پول نیست، ارزش ندارد، رشد نیست، بلکه زیان و ضرر است. در اسلام، زیان و ضرر فرد و زیان و ضرر جامعه هر دو مورد نظر است، بلکه دومی مهمتر است. نیز اصل «احتیاط در اموال» که برای حفظ حرمت آن وضع شده است، در اموالی است که ضوابط و معیارهای اسلامی در آنها رعایت شده باشد یعنی مال اسلامی باشد و در مدار اصلی و موضع اسلامی و غرض الهی آن قرار گرفته باشد. وگرنه احتیاط باید در جهت ضد حفظ مال اعمال شود ⁽¹⁾.

در حدیث پیامبر اکرم «ص» مال به خون همانند شده است. «حرمة ماله کحرمة دمه». این تشبیه چنان که ارزش حیاتی مال را روشن می‌کند به جریان توزیع و گردش مال نیز نظر دارد. خون در تمام بدن، و به تناسب اندام و ظرفیتهای گوناگون اعضا و اجزای بدن، جریان دارد. هیچ عضوی از اعضا هر چند خرد و کوچک باشد از خون محروم نمی‌ماند، و در هیچ بخشی بیش از اندازه تراکم نمی‌یابد. گردش صحیح خون این است. و در این صورت و با حفظ نظام گردشی خون و قانونمندی های آن، خون حیاتی است. و با از دست رفتن نظام گردشی و سیستم جریان خون عامل حیاتی، به عامل مرگ تبدیل می‌گردد. مال که در کلام پیامبر اکرم «ص» به خون تشبیه شده است، بی‌تردید باید مواضع و کانالهای

جریان درست خود را در جامعه طی کند و گردش آن بگونه‌ای باشد که در اسلام تعیین شده است. در این صورتها است که خون در پیکر اجتماعی جاری می‌گردد و سالم ساز زندگی مردم است: «مصحة لخلقه» و با این نوع اموال جامعه بر پای خویش استوار می‌گردد و نیازهایش برآورده می‌شود: «بها تستقیم شؤونهم و مطالبهم».

بنابراین حفظ اموال و رشد آنها به ضرورت موجب می‌گردد که برای جریان اموال در مسیر الهی و غرض اصلی آن کوشش شود. و بی‌تردید هدف و غرض اصلی و موضع الهی مال، جریانی همگانی و عمومی است نه فقط در بخشهای ویژه‌ی اجتماعی و طبقات اشراف، که این چون تراکم خون در برخی اعضا و کم خونی در دیگر اعضاست. و این خود عامل بیماری و هلاکت است. و باید با جراحی و درمان از این گونه جریان نامتعادل جلوگیری شود. و هنگامی که جریان مال تعادل یافت، محرومیت اکثریت و تهیدستی طبقات زیادی در جامعه نفی می‌شود، تکاثر و تراکم در میان مردم پیش نمی‌آید و در این صورت وضعیت سالم و اسلامی اموال حفظ شده و احتیاط در مال رعایت گردیده است. پس اصل حرمت مال و احتیاط در اموال چنانکه موجب حفظ مال است، موجب جریان مال در مسیر اسلامی و خلقت اصلی آن نیز خواهد بود. و مال منحرف از مسیر اسلامی - مانند اموال نامشروع و حرام - حرمت و ارزشی ندارد، و مایه‌ی بقای جامعه و سالم ساز امور مردمان نیست. احتیاط در اموال و حفظ حرمت مال، اقتضا می‌کند که کوششی فراوان صورت گیرد تا اینگونه اموال را به مسیر اسلامی و الهیش بازگردانند.

بنابر مطالب یاد شده، اصل حرمت مال و احتیاط در اموال، بهترین شیوه برای مبارزه با فقر است، زیرا که فقر از جریان ناسالم و غیر اسلامی اموال پدید می‌آید. و جریان ناسالم و غیر اسلامی اموال بی‌درنگ باید نفی گردد. امام سجاد «ع»، «در رساله‌ی حقوق»، از انحراف موضعی و مسیری در اموال سخن گفته است.

امام سجاد «ع»:

کار و عمل

کار در قانون طبیعت و نظام تکوین

امام رضا «ع»:

کار از دو نظر اهمیتی حیاتی دارد:

1- قانون طبیعت و سنتهای حاکم بر نظام آفرینش.

2- قانون شریعت و برنامه‌های آن.

کار، در قانون طبیعت نیز از دو جهت اهمیت دارد:

أ- از نظر قانونمندی های عمومی حاکم بر طبیعت.

ب - از نظر قوانین طبیعی حاکم بر وجود انسان و رابطه آنها با قوای روانی و تنی او.

در دو حدیث از امام رضا «ع» کار در نظام تکوین و نظام تشریع مطرح شده است. ما برای تفسیر و تبیین آن دو حدیث نخست توضیحاتی می‌آوریم، و برای این توضیحات، از آیات قرآن و احادیث امامان «ع» (طبق این روش این کتاب)

کمک می‌گیریم، سپس به کلام امام رضا «ع» می‌پردازیم.

از نظر قانون طبیعت، کار وسیله‌ای است برای فعلیت یافتن آثار پدیده‌های طبیعی و آماده سازی آنها برای بهره برداری انسان. هر کالایی که مورد استفاده‌ی انسان قرار می‌گیرد، به کمک کار کارگری از بطن طبیعت زاده شده آماده‌ی بهره برداری قرار گرفته است.

کار، در ارتباط با قوانین حاکم بر وجود انسان نیز، ابزاری است برای بودن و شدن آدمی و به فعلیت رسیدن نیروهای جسمی و عقلی وی و رشد و شکوفایی استعدادهای فطری و درونی شخصیت او.

قرآن کریم، از کار و عمل، فراوان سخن گفته است و در بعد نظام تکوین و تشریع ضرورت و اهمیت کار و عمل را تبیین و تشریح کرده است.

ماهیت هستی انسان را، در ارتباط با ظرف وجود و حیات او، سخت کوشی و تلاش تشکیل می‌دهد، و در قانونمندی عام عالم، حرکت و عمل و دشواری (رنج مساوی کبد)، برای انسان ضروری و الزامی شناخته شده است.

و جعلنا النهار معاشا ⁽²⁾.

ماهیت روز و روشنایی و فلسفه‌ی پیدایش آن، امر معیشت و کار و تلاش

آدمی است. جوهر روز که روشنایی است قلمرو پویایی و تحرک آدمیان را روشن می‌سازد، و تلاش و کوشش را امکان پذیر می‌کند، چنان که ماهیت شب و تاریکی برای باز ایستی از تلاش و آرامش و سکون و ایستایی است.

آدمیان از زمین برخاستند، و از نظر جسمی از مواد آن تشکیل یافتند و زمین مادر حقیقی و خاستگاه اصلی تن انسان است. این است که افراد انسانی باید با مواد زمین سروکار داشته باشند و از آنها استفاده ببرند و نیازهای خود را برآورند و به کار و تلاش در پهنه‌های آن بپردازند. واژه‌ی «استعمر» با واو به «انشأ» عطف شده است، و این بدین معنا است که ضرورت تشکیل بدن انسان از مواد زمین و ضرورت عمران و آبادانی در زمین همسان و همانند است، و محکوم به یک حکم و مشمول یک قانون است.

در احادیث دیگر نیز ابعاد گوناگون کار و عمل و اهمیت آن برای انسان بررسی شده است:

امام علی «ع»:

کار موجب رشد نیرو و قدرت است. و بیکارگی نه تنها سبب هرز رفتن

نیروها است، بلکه ویرانگر سرچشمه‌های زاینده‌ی توان و نیرو در آدمی است. بدن در پرتو کار و تلاش فعال می‌شود، و فعالیت بدنی تغذیه را ضروری می‌سازد. و کار و تغذیه، بدن را به دستیابی به انرژی و ذخیره سازی آن وا می‌دارد. بدین گونه انرژی تراکم می‌یابد، و دیگر بار از راه کار و فعالیت آزاد می‌گردد. و بدین ترتیب بدن آدمی همواره سوخت گیری می‌کند و انرژی به دست می‌آورد، و انرژی را در راه کار دیگری آزاد می‌سازد. و بدینسان انسانی که تلاش کننده و کارگر است همواره نیروی (انرژی) لازم را در خود دارد، و دستگاههای مکنده‌ی سوخت و سازنده‌ی انرژی او کار آزموده، روان و در جریان است. و برعکس اینان، انسانهای بیکاره و آسایش طلبند که دچار رکود در فعالیتهای بدنی و تغذیه و ذخیره سازی نیرو و توان می‌گردند، و به فرسایش قوای بدنی گرفتار می‌آیند، و چه بسا مرگ زودرس را برای خود موجب می‌شوند.

امام صادق «ع»:

کار، تکلیفی است که نظام طبیعت بر دوش آدمی نهاده است، و سرباز زدن از آن چون سرپیچی از دیگر قوانین طبیعت، جز سقوط و مسئولیت نتیجه‌ای ندارد. انسان در ماهیت، کانون نیازها است. و نیازهای او از مواد موجود در طبیعت برآورده می‌شود. این مواد حاضر و آماده و ساخته شده نیست؛ بلکه استفاده از آنها نیاز به کار دارد و هر چیز که بخواهد به نوعی مورد استفاده قرار گیرد باید کاری روی آن انجام شود. و این ضرورتی است که نظام طبیعت بر دوش آدمی نهاده است.

امام صادق «ع»:

تنها تن آدمی نیست که به کار نیاز دارد، بلکه رشد روح او و قوای معنوی و فکر و فرهنگ و تربیت او نیز به کار بستگی دارد و بیکاری بر معنویت آدمی نیز آثاری زیانبار می‌گذارد. طبق گفته‌ی امام صادق «ع»، اگر هر چه را انسان نیاز

داشت، نظام طبیعت آماده و ساخته و پرداخته در اختیار او می‌گذاشت و انسان نیاز خود را براحتی و بدون تلاش برطرف می‌کرد، و پیوسته اوقات خود را به بیکاری و فراغت می‌گذراند، به فساد و تباهی کشیده می‌شد، و ناگزیر نیرو و انرژی خود را در راههایی صرف می‌کرد که به نابودی خود و هم نوعش می‌انجامید. چون هنگامی که انسان در کارهای سازنده‌ی اقتصادی، اجتماعی، تشکیل خانواده و تأمین آنان و … نیاز به تلاش نداشت. به کارهای ویرانگر و فساد آلود که در جهت صحیح زندگی و مسیر حیات قرار ندارد دست می‌یازد و خود و جامعه را به نابودی می‌کشاند.

امام صادق «ع»:

بیکاری، خصلت مترفان و شاد خواران و اشراف است، و همین کافی است که فساد آفرینی و انحراف های بیکارگی را روشن سازد. طبقات اشراف و مرفه، که در زندگی جز به آسایش و لذت و کامروایی به چیزی نمی‌اندیشند و به سراغ هر فساد و آلودگی که نوعی لذت دربر داشته باشد می‌روند، با بیکاری به خواسته‌های منحط خود دست می‌یابند. اگر این طبقات مجبور بودند برای تأمین زندگی کار کنند، فرصت برای شادخواری و بیخبری و تباهی پراکنی و به فساد کشیدن دیگران نمی‌یافتند.

امام صادق «ع»:

کار به عنوان عامل مولد ثروت نیز مطرح است. مال و آنچه مورد میل و علاقه‌ی مردم است از کار پدید می‌آید. و این طبق نظام طبیعت است که مواد و کالاهایی که نیازی را برطرف می‌سازد و مالیت دارد، باید از راه کار و تلاش به دست آید، تا هماهنگ با نظام خلقت و سنن الهی باشد. بیکاری و کاموری از دسترنج و کار دیگران، برخلاف سنت خدا در جهان است.

امام صادق «ع»:

برای بیشتر روشن کردن ابعادی که مربوط است به ارتباط کار با هستی آدمی، بخش دیگری از کلام امام صادق «ع» را می‌آوریم:

امام صادق «ع»:

خداوند طبیعت را جبراً چنین قرار داده است، که زندگی انسان با حیوانات فرق داشته باشد، و حیوانات به کارهایی چون انسان نیاز نداشته باشند و ابزار آن نیز در اختیار آنها قرار نگرفته باشد. برای مثال، در مورد لباس و پوشیدنی ها: حیوانات

بدون نیاز به کار و به کارگیری فکر، هنر و ابتکار، بر اندام آنها لباس پوشیده است، و آنها را از سرما و گرما مصون می‌دارد؛ لیکن در انسان چنین نظامی به کار نرفته است، بلکه مواد اصلی لباس در طبیعت آفریده شده، و ابزار تهیه و ساختن آن به انسان داده شده است، چون نیروی فکر و ابزار دست و بدن، که می‌تواند به کمک آنها طبیعت را تغییر بدهد و مواد را از آن بگیرد، و به هر شکل که خواست درآورد و پارچه ببافد و لباسی بدوزد و … و همین روش به صلاح حال انسان بوده است، زیرا انسان که به کار صنعت تهیه‌ی لباس و دیگر صنایع می‌پردازد، و از پیامدهای تباه گر بیکارگی می‌رهد، و از فسادهای آماده خواری و آماده پوشی بدور می‌ماند.

بنابراین، حکمت آفرینش در زندگی انسان، بر این اصل قرار گرفت که نیازها از راه کار برآورده شود، و انسان به ابزار کار در حوزه‌ی اندیشه و عمل مجهز شود. در سخن امام صادق «ع» بر این دو محور تاکید شده بود:

1- محور نیروی فکر و قدرت عقلی و شناخت (فاما الانسان فانه ذو حیلة).

2- محور کار و تلاش مناسب برای هر گونه کار. (و کف مهیأة للعمل)

در بخش دیگری از کلام امام صادق «ع» به برخی دیگر از فلسفه‌ی طبیعی کار اشاره شده است:

امام صادق «ع»:

لذت و گوارایی زندگی نیز در کار نهفته است. و این فلسفه‌ی ژرف و مهمی است که امام به آن اشاره می‌کنند. کار و تلاش، انسان را با واقعیت حیات - که نظامی جهت‌دار است و پویش و تحرکی هدفدار - آشنا می‌سازد و با معیارهای حاکم بر آن پیوند می‌دهد، و انسان از این رهگذر با طبیعت در می‌آمیزد و طبیعت با انسان پیوند می‌خورد، و خود چون پدیده‌ای از طبیعت می‌گردد، که با همه‌ی اجزا و ذرات آن هماهنگ و یک سو و یک جهت است، این پیوند و رابطه و احساس یگانگی و یک رنگی و وحدت جهت، و این حرکت و کوشش در دامن طبیعت، زندگی را لذت بخش و مأنوس و گوارا می‌سازد.

جهت دیگر اینکه انسان از راه کار، در طبیعت تأثیر می‌گذارد، و طبیعت نیز در آدمی آثاری پدید می‌آورد. او در میدان تجربه و غوطه‌ور ی در دریای طبیعت و قوانین و داده‌ها و اسرار آن با اجزا و ذرات و قوانین طبیعت آشنا می‌شود، و کم‌کم آنها را می‌شناسد، و در این ارتباط اندیشه او رشد می‌کند و کشف مجهولات نصیب وی می‌گردد، و به لذت دانایی و توانایی دست می‌یابد. و این لذت و سلطه‌ی دیگری است که در پرتو کار حاصل می‌شود. همچنین سعی و کوشش در راه تهیه‌ی کالایی که مورد نیاز است، انتظار دستیابی به آن را در آدمی پدید می‌آورد. و چون با کار و کوشش به آن چیز دست یافت، لذتی وصف ناپذیر احساس می‌کند. و سرانجام انسان بطور طبیعی از آنچه خود بسازد و با نیروی فکر و ابتکار خویش و توان بازوان خود آن را شکل دهد، لذتی احساس می‌کند که با استفاده از مصنوعات دیگران و کالایی که برای آنها کاری انجام نداده است آن لذت را نمی‌برد.

اینها و جز اینها علل و عواملی است که کار را برای آدمی لذت بخش می‌سازد. چنانکه کار، نوعی آمیزش با طبیعت و راهی برای شناخت آن و زمینه‌ای برای برقراری رابطه با طبیعت است، بیکاری، دوری از طبیعت و بیخبری از پدیده‌های آن و نوعی بیگانگی با طبیعت است. انسان بیکاره، از محیط فیزیکی مادی خود جدا می‌شود و از جریان طبیعت می‌گسلد و در جهانی ناآشنا زندگی می‌کند، و

احساس بیگانگی و تنهایی به او دست می‌دهد، و از زندگی لذتی نمی‌برد، و به آرامش انس و رابطه‌ی متقابل و تأثیر گذاری و تأثیر پذیری دست نمی‌یابد، و به تجربه و شناخت نیز نمی‌رسد، و با آنچه در اطراف اوست ناآشنا و ناآگاه می‌ماند، و این نیز بر بیگانگی و دوری او از محیط زندگی می‌افزاید.

در سنتهای طبیعی - اجتماعی نیز، کار یک ضرورت است، و خاستگاه اصلی پیوندهای گروهی و انس و همزیستی و آشنایی است. کار در جامعه زمینه‌ی یاری رسانی و کمک دهی و دیگر روابط اجتماعی است. در نوع کارها انسان به کمک دیگران نیاز دارد و به سوی آنان کشیده می‌شود، و دیگران به او نیاز دارند و به سوی او کشیده می‌شوند هر انسان در ارتباط با کار خود، نیازهایی را برمی‌آورد، و اندیشه و نگاه انسانهایی را به خود جذب می‌کند، و با نگاه به محصول کار دیگران اندیشه‌اش به سوی آنان متوجه می‌گردد؛ و بدین گونه زمینه‌ی آشنایی و یگانگی و استواری روابط اجتماعی فراهم می‌آید. و این خود زمینه‌ی اصلی زیست اجتماعی و لذت بردن از آمیختن با دیگران، و احساس آرامش در دامن گرم مردم و جامعه است.

اکنون با این نظرگاه ها، به عمق کلام امام رضا «ع» پی می‌بریم که کار و حرکت در راه معیشت یک ضرورت معرفی شده و ناگزیری کار برای همگان، به همگان گوشزد گشته است. این ضرورت و لزوم، قانونی بی استثنا است، و چنان است که امام در این روایت تعبیر کرده و واژه عام و فراگیر: «الناس» را به کار برده است، یعنی همه‌ی آحاد انسان برای تأمین زندگی به کار و تلاش نیاز دارند، و معیشت و حیات بدون کار ممکن نیست.

کار در قانون دین و نظام تشریع

امام رضا «ع»:

امام، در این روایت به ارزش تشریعی کار اشاره می‌کنند. با توجه به ضرورت تکوینی و طبیعی آن، ضرورت و وجوب تکلیفی و شرعی نیز روشن می‌گردد. انسان با توجه به معیارهای دین مکلف است از قانون آفرینش سرپیچی نکند، تا دچار پیآمد های ویرانگر آن نگردد. نظام تشریع و باید و نبایدهای قانونی اسلام، با نظام تکوین و سنتهای آفرینش هماهنگ است. فطری بودن دین به همین معناست، که میان نظام تشریع و نظام تکوین و قانون طبیعت و قانون دین، رابطه و تناسب کامل برقرار است، چون تکوین و تشریع از یک مبدأ است، همه از خدا است.

طبق این تعلیم رضوی، تلاشگر برای بهبود زندگی خانواده‌ی خویش، پاداشی از پاداش مجاهدان راه خدا برتر دارد. با توجه به مسائلی که در بخش مربوط به فقر و آثار زیانبار آن از گفتار امام رضا «ع»، گذشت، روشن می‌گردد که در پرتو کار و تلاش است که امنیت روانی و شخصیت اجتماعی افراد خانواده تضمین می‌شود و زمینه‌ی رشد و تکامل و سعادت آنان فراهم می‌گردد. این، کار و تلاش است که ریشه فقر را می‌کند و انسان را از سؤال و چشم به دست دیگران داشتن بی‌نیاز می‌سازد. در حدیثی از حضرت امام رضا «ع» که در بخشهای گذشته بازگو کردیم، ⁽¹⁾«سؤال» از جمله کارهای مبغوض و ناخوشایند نزد خداوند شمرده شده بود، پس مردم رضوی آیین و شیعه مذهب، به سخت کوشی و تلاش روی می‌آورند، و صخره‌ها را بر دوش می‌کشند، و به جهادی برتر از جهاد در راه خدا دست می‌زنند، لیکن از دیگران سؤال نمی‌کنند.

در قرآن کریم، عمل و کار به عنوان یک تعهد و تکلیف اسلامی مطرح گشته است به دو صورت:

اول به صورت عام که هر گونه حرکت و تلاش را در بر می‌گیرد، اقتصادی باشد یا عبادی یا فرهنگی یا سیاسی و … چون:

در همه جهات و ابعاد زندگی، انسان تنها محصول عمل خویش را دارد و بس و همین عمل او باقی می‌ماند و از دستخوش زوال و نابودی حفظ می‌شود و در هر دنیای دیگر به او بازمی‌گردد.

دوم به صورت خاص یعنی کار اقتصادی:

در احادیث پیامبر اکرم «ص» و امامان، کار و کوشش به عنوان یک تعهد و تکلیف مطرح گشته است:

پیامبر اکرم «ص»:

امام کاظم «ع»:

تعاون و مددکاری اجتماعی

اشاره

امام رضا «ع»:

اصلی را که این تعلیم رضوی ارائه می‌دهد، یعنی مددکاری و حس تعاون اجتماعی، در همه‌ی تعالیم آسمانی آمده است، و همه‌ی رهبران الهی مردمان را بدان فرا خوانده‌اند. بنابراین اصل، هر توانمند نسبت به ناتوان تا مرز توان یابی، تکلیف دارد، و کمک رسانی و یاری دهی به بینوایان و درماندگان تا مرز بی‌نیازی و خودکفایی آنان پیش می‌رود. تا آن اندازه کمک به ناتوانان خواسته شده است که آنان بتوانند در انجام تکالیف دینی خود توان یابند، یعنی انسانهایی نیرومند، سالم، آراسته و استوار باشند، و خوراک، پوشاک، مسکن، بهداشت، وسائل رفاهی، وسائل آموزش و پرورش و رسیدن به دیگر آگاهیهای لازم و سایر مایحتاج زندگی را در اختیار داشته باشند. بیمار، ضعیف، بیسواد، ناآگاه و ناتوان نباشند، که نتوانند

در جامعه به عنوان یک عضو مفید نقش خود را ایفا کنند.

امام رضا «ع»، در حدیثی که علل وجوب روزه را برمی‌شمارند، به بعد اجتماعی آن نیز اشاره می‌کنند، و یکی از علل روزه را رشد احساس دیگر خواهی و مددکاری اجتماعی در مردم بیان می‌کنند. امام خاطر نشان می‌سازند که انسان در حال گرسنگی و تشنگی است که می‌تواند حالت بینوایان و گرسنگان را بفهمد، و از فشار خرد کننده‌ی گرسنگی و ناداری تصوری پیدا کند، و آثار خارجی آن را لمس کند. و با توجه به اینکه لمس کردن آن احوال بالاتر از شناخت ذهنی است، روزه می‌تواند انگیزه‌ی نیرومندی برای یاری رسانی و کمک دهی به محرومان و بینوایان و کمبود داران باشد.

امام رضا «ع»:

در تعالیم رضوی، کاری که خدمت در دربارها را جبران می‌کند، و عمل نامشروع کمک به ستمگران را روا می‌سازد، یاری رسانی به مردم و گره گشایی از کار آنان است:

امام رضا «ع»:

ذکرت من الخوف علی نفسک، فان کنت تعلم اذا ولیت، عملت فی عملک بما امر رسول الله «ص» ثم تصیرا اعوانک و کتابک اهل ملتک، فاذا صار الیک شیی واسیت به فقراء المؤمنین، حتی تکون واحدا منهم؛ کان ذا بذا و الا فلا ⁽¹⁾.

قرآن کریم قانون تعاون و مددکاری اجتماعی را با صراحت اعلام کرده است:

همچنین ترک تعاون اجتماعی، و بی احساسی نسبت به نیازهای مردم، محکوم گردیده است:

ماعون، وسایل زندگی و چیزهایی است که روزمره به کار می‌آید و دارای نوعی منفعت است مانند سطل آب، تیشه، دیگ، آب، نمک و … ⁽²⁾که همه بیانگر اصلی کلی در واژه‌ی «ماعون» است و همه‌ی نیازها را در بر می‌گیرد، و هر چه را به نوعی مفید باشد و مورد نیاز جامعه شامل می‌گردد. در حدیثی از امام صادق «ع»، در تفسیر «ماعون»، به قرض و اسباب خانه و هر کار نیک (معروف) اشاره شده است:

امام صادق «ع»:

«معروف» در اصطلاح روایت هر کار نیک و انسانی را شامل می‌شود و این عمومیت و گستردگی معنای «ماعون» را می‌رساند و تقریبا چنانکه یاد شد، همه کارهای نیک و انسانی و خدمات گروهی و اجتماعی را در بر می‌گیرد.

در احادیث، بیشترین تأکید بر موضوع تعاون و مدد رسانی اجتماعی شده است، و با تعبیرهای گوناگون و قاطع مطرح گشته است، تا آنجا که ذکر نمونه‌هایی از آنها نیز بطول می‌انجامد و از فراخور این کتاب بیرون می‌رود.

در اینجا، بر اساس روش این عرضه و بررسی، برای تبیین بیشتر نظرگاههای تعالیم امام رضا «ع»، چند حدیث را می‌آوریم.

پیامبر اکرم «ص»:

امام علی «ع»:

امام سجاد «ع»:

در تعالیم امامان، تعبیرهای گویاتر و عمیق‌تر از تعاون و امداد نیز رسیده است، یعنی تعبیر «شرکت» و «مشارکت». در احادیثی آمده است که اغنیا و بینوایان با یکدیگر شریکند، و آن کس که چیزی و کالایی و وسیله‌ای دارد با آن که ندارد، باید مانند دو شریک رفتار کند. معلوم است که در شرکت، هر دو طرف می‌توانند از شیی‌ء مورد نیاز استفاده کنند، و لازم است رضایت یکدیگر را در نظر داشته باشند و حق هم را حفظ کنند. تعبیر «مشارکت»، لزوم تعاون و کمک رسانی را روشن می‌سازد، و این اصل را نیز تثبیت می‌کند که بینوایان در مال توانگران ذی حقند، مانند ذی حق بودن شریک، و توانگری که بخشی از مال خود را به ناتوانی می‌دهد، حق او را داده و سهم او را پرداخته است. و این موضعگیری اسلام، عمق و اصالت تعاون اجتماعی را آشکار می‌سازد.

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

امام علی «ع»:

خوراک بدهند، و بار سنگین زندگی را از دوش آنان بردارند …

امام علی «ع»:

امام صادق «ع»:

مستحب یا واجب

در امثال این احادیث و کلمات، چه در تعالیم رضوی یا تعلیم پیامبر «ص» و امامان «ع»، نباید پنداشت که این همه تعلیم با این تعبیرهای یاد شده، جنبه تکلیفی ندارد، و زبان آن، زبان شمارش کمالات اخلاقی است، و منظور تبیین حدود واجب و حرام و تکلیف های الزامی نیست! این پندار از راه و روش اسلام و امامان و جامعه سازی متعالی که منظور دین الهی اسلام است، به دور است، و مخالف سبک شناسی و شناخت واژه‌ها و کلمات حدیثی است. دقت در کلماتی که در این گونه احادیث به کار رفته است، تکلیفی بودن آن را آشکار می‌سازد. برای نمونه در حدیث نخستین که در آغاز این بخش از امام رضا «ع» بازگو کردیم، این تعبیرها و واژه‌ها به کار رفته است:

1- کلف

2- اهل الصحة

3- القیام

4- بشأن اهل الزمانة

«کلف»، تکلیفی بودن را به خوبی می‌رساند، بویژه که با ادات تأکید قرین گشته است: «لان الله کلف»

«اهل الصحة»، انسانهای سالم که قدرت و توان اقدام و حرکت دارند. این جمله عمومیت تکلیف نسبت به همه‌ی افراد سالم و توانا را تثبیت می‌کند.

«القیام ب»، یعنی دست بکار شدن و انجام دادن کاری و اقدام کردن. این مفهوم، چیزی بیش از یک بیان اخلاقی و فاقد ضمانت اجرا است، زیرا چنین می‌رساند که انسانهای سالم باید در راه مدد رسانی اجتماعی قیام کنند و بدین کار دست یازند و در این راستا اقدام کنند. اقدام برای رفع نارسائی ها، ناتوانائی ها، محرومیتها، بیماریها، جهل ها و کمبود هایی که ممکن است بر پیکر افراد (و جامعه) صدمات خرد کننده وارد سازد، و اساس دین را و شناخت دین را و عمل به احکام دین را ویران کند.

«شأن»، این واژه نیز عمومیتی ویژه دارد، و هر نوع کمبود و مشکله‌ای در زندگی و هر مسئله‌ای از مسائل فردی و جمعی را فرا می‌گیرد.

در حدیثی که در بخش: «مالکیت اجتماعی» ⁽¹⁾همین کتاب از امام رضا «ع» آوردیم، درباره‌ی حقوق افراد، تعبیرهای الزامی و تکلیفی به کار رفته بود چون:

فرض، واجب و لازم.

فرض، فریضه و لزوم را می‌رساند و در پی آن «واجب» آمده است، که صراحت بیشتری در تکلیفی بودن دارد و پس از آن لزوم قرار گرفته است. این

پی آوری، اهمیت موضوع را به اثبات می‌رساند و راه فراری برای توجیه ها و انحرافها و جانبداری از ثروت اندوزان بی تعهد را باقی نمی‌گذارد.

همچنین در بخش «اخوت اسلامی و خاستگاه اقتصادی آن» ⁽¹⁾، تعبیرهای کوبنده و الزامی به کار رفته است که وجوب و لزوم را اثبات می‌کند. در بخش «حق معلوم» ⁽²⁾نیز نمونه‌هایی از این دست تعبیرها بود. ⁽³⁾بنابراین، مبارزه با فقر و سامان بخشیدن به هر نابسامانی اجتماعی وظیفه‌ی بزرگی است که به صورت یک تکلیف در حوزه‌ی مسئولیت آحاد امت اسلامی قرار دارد و همه‌ی مردم موظفند تا چهره‌ی جامعه اسلامی را از این بیماری و پدیده‌ی ناهنجار و شیطانی پاک سازند.

مبارزه با کمبودهای معیشتی، که هر یک به نوعی در زندگی افراد خلل وارد سازد، و در صف بنیادین جامعه شکاف پدید آورد، و آن را از استواری و انسجام بیندازد، تکلیفی همگانی و از واجبات کفایی است که تا باقی است گریبانگیر همه است.

برای کارشناسان مسائل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، دفاعی، فرهنگی و دیگر مسائل انسانی روشن است که از میان بردن فقر و آثار منفی و ویرانگر آن، جز با مبارزه‌ی اصولی و نظام یافته امکان پذیر نیست. و مایه‌ی اصلی استواری جامعه و ثبات داخلی و خارجی آن به همین مبارزه و مقدار موفقیت آن مربوط است. رمز تحکیم پیوندهای اجتماعی و روابط انسانی نیز در برقراری عدالت اجتماعی و برطرف کردن تبعیض ها و نیازمندیها است.

نفوذ بیگانه و تزلزل داخلی و خارجی زائیده‌ی محرومیت و نیازهای بر جای مانده است، بویژه نفوذ ایدئولوژیهای ضد توحیدی، در پرتو فقر وجود فاصله های طبقاتی نامشروع و نامعقول امکان پذیر است. بی‌عقیدگی به مذاهب نیز از سستی

و خموشی در برابر نیازهای ضروری پدید می‌آید. مذهب که در برابر سیلهای بنیان کن و بیدادگریهای ویران کننده‌ی حیات فرد و جامعه، ساکت و بی‌تفاوت بنشیند، از مردم در برابر خویش چه تعهد و دلبستگی را انتظار دارد؟ یأس و سرخوردگی اندیشمندان و بریدگی جوانان نیز از حضور محرومیت در جامعه حاصل می‌شود.

اکنون آیا این مشکلات و پیآمد های آن و زیانی که بر پیکر دین و دنیای مردم وارد می‌سازد، در حد یکی از واجبات کفایی نیست؟

آیا بر همه‌ی مردم واجب و لازم نیست که برای آن چاره‌ای بیندیشند؟

آیا برای جبران این ضایعه‌ی بزرگ اجتماعی که توانایی دین و مکتب را در ساختن فرد و جامعه (ناس) زیر سؤال می‌برد، پذیرفتن اصل «محدودیت» در حوزه‌ی مالکیت های فردی و شخصی لازم نیست؟ و مبارزه با تکاثر و تکاثر گرایی (که یکی از هدفهای قرآنی است) ضرورت نمی‌یابد؟

آیا نباید حفره‌ها و شکافهای بزرگ اجتماعی را که سیلی ویرانگر از سوی آن، بنیان جامعه را هر آن تهدید می‌کند، پر کرد؟.

آیا حفظ پایگاه ایدئولوژیکی و اثبات توانایی اسلام، برای حل مشکلات حیات امروز انسان و رویارویی با ظلم اقتصادی، استثمار و فقر و استضعاف، که مشکل جهان معاصر است. بر حفظ مال و مالکیت نامحدود شخصی مقدم نیست؟

آیا در برابر اهم تکالیف الهی و عقلی که حفظ دین خدا و توانایی مکتبی آن است، نباید حوزه‌ی مالکیت های اعتباری و مجازی (که فرعی بیش نیست)، به مقدار لازم محدود شود؟.

آیا نباید ارزش و حرمت ایدئولوژی اسلامی و موقعیت جهانی آن را در نجات محرومان و مستضعفان، بر فزون خواهی های افرادی چند مسرف و مترف و متکاثر مقدم داشت؟.

آیا می‌توان با صرف نظر کردن از تکلیفی که امام رضا «ع» متوجه طبقه‌ی توانمند می‌داند، اجتماعی رضوی ساخت و دارای معیارهای تشیع؟.

آیا نباید وعده‌هایی را که به مستضعفان دادیم در تئوری و عمل تحقق بخشیم، و دامن جامعه‌ی را از استضعاف مادی و معنوی بپیرائیم؟

و آیا قتالی که قرآن در راه مردان و زنان و کودکان مستضعف مطرح ساخته است، چیست؟

تردیدی نیست که این احادیث از یک واجب و تکلیف و مسئولیت بزرگ اجتماعی سخن می‌گوید، بنابراین، توجیه و تأویل و امر و نهی‌ها را استحبابی و اخلاقی تفسیر کردن و جلوه دادن، بر خلاف روح فرهنگ اسلام و قرآن و سیره‌ی انبیا و اولیا و آموزشهای رضوی است، آموزشهای فرد پرداز و جامعه ساز.

اکنون به خوبی می‌توان به محتوای عظیم و بیکرانه و زندگی ساز کلام امام رضا «ع» راه یافت، و نقش حیاتی آن را در تشکیل یک جامعه‌ی نمونه قرآنی درک کرد، که چرا «اهل الصحة» مکلف شدند برای رفع کمبودها و نیازها بپاخیزند و با همه‌ی توان در این راه بکوشند.

آنان که به پدیده‌ی فقر و محرومیت بدینسان ننگرند، و رویایی و ستیز با آن را بدین اندازه تکلیفی و الزامی و واجب شرعی ندانند، بیگمان از عمق فاجعه بی‌خبرند، و آثار ویرانگر آن را بر پیکر فرد و جامعه، حتی بر دین و معنویت، نمی‌شناسند، و تأثیر آن را در شکست یک مکتب و ایدئولوژی نمی‌دانند، و رابطه ضروری آن و واژگونی یک نظام را ارزیابی نکرده‌اند. و فاجعه‌ی از دست دادن نسلها و نسلها را در نظر نیاورده‌اند. و موضوع «اهتمام به امور مسلمین» را - - که هر کس بدان نپردازد به نص سخن پیامبر اکرم «ص» مسلمان نیست - پس پشت افکنده‌اند. و رونق گسترنده‌ی دین خدا را، از راه بدفهمی و بد آموزی، بر باد داده‌اند.

اخوت اسلامی و خاستگاه اقتصادی آن

ایمان محور برادری اسلامی است: «انما المؤمنون اخوة» لیکن چون ایمان تجریدی در اسلام نداریم یعنی ایمانی که نسبت به تعهد های اجتماعی، اقتصادی و دیگر واقعیات حیات انسانی، بی‌تفاوت باشد و به اینگونه مسائل ننگرد. بنابراین اصل برادری از ایمان نشأت می‌گیرد و بر محورهای اقتصادی - اجتماعی دور می‌زند از این رو «اخوت اسلامی» خاستگاه اقتصادی دارد، بلکه از لوازم تفکیک ناپذیر آن است. امام علی «ع»: «ما حفظت الأخوة بمثل المواساة - برادری (اسلامی) به چیزی چون مواسات (و برابری در مسائل اقتصادی و دیگر امور زندگی) حفظ نشد». غرر الحکم / 309.

امام رضا «ع»:

در این کلام، امام به موضوعی محوری و زیربنایی در تعاون اجتماعی، اشاره می‌کنند، و آن اصل اخوت و برادری در جامعه توحیدی است. این اصل، اصلی انسانی، اخلاقی، قرآنی، اجتماعی و اقتصادی است. اصل اخوت، نخست ایدئولوژیکی و عقیدتی است، و بر محور ایمان به خدای یگانه و اعتقاد به پیامبران «ع» و باور داشت روز رستاخیز دور می‌زند؛ لیکن این ایمان جدا از آثار

اجتماعی و اقتصادی و تعاونی خود نمی‌تواند باشد، زیرا که ایمان الهی - اگر به واقع ایمان باشد- به یقین در متن حیات جامعه و در روابط ملموس مردمان تأثیر عینی دارد، بگونه‌ای که اگر این تأثیر نباشد در اصل وجود ایمان شک و تردید می‌رود. بنابراین، برادری اسلامی و اخوت قرآنی، اصلی ذهنی و اخلاقی صرف نیست، بلکه لوازم و آثاری واقعی و ملموس دارد، و مدد رسانی به یکدیگر و دستیاری مؤمنان و برادران از جمله‌ی آن لوازم و آثار است.

امام رضا «ع» در سخنی به خاستگاه ایدئولوژیکی این اصل اشاره می‌کنند:

امام رضا «ع»:

اخوت و برادری که برخاسته از چنین جهان بینی و باوری باشد، در کمیت

و کیفیت زندگی انسان و روابط افراد با یکدیگر تأثیری ژرف دارد، بدان پایه که همه‌ی جهت گیریهای افراد و رفتار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و دفاعی مردم را به سوی جهت واحد می‌کشاند. چنین برادریی، به ضرورت مسائل مادی و مالی و اقتصادی را در راستای خود قرار می‌دهد و رسیدگی به زندگی برادران ایمانی و تأمین آن را بر اندوختن مال دنیا برتری می‌بخشد. با چنین برادریی امکان ندارد داشتن های انبوه در کنار محرومیت های فراوان دیده شود، وگرنه چه برادریی ؟ ممکن نیست مردم یکدیگر را با این عقیده برادر بدانند، و دیگران را و خانواده‌ها و اطفال و دختران و پسران جوان آنان را در تنگناهای ساقط کننده‌ی اقتصادی رها کنند، و خود، در شاد خواری و کامروایی غوطه خورند، ممکن نیست. و قرآن کریم نیز چنین کیفیت بی دردانه و بی خبرانه و چنین حیات شیطانی و قارونی را «برادری - اخوت» نمی‌خواند، و چنین جامعه‌ای را «مؤمنون» نمی‌شناسد.

امام رضا «ع» در روایت دیگری مرز نهایی برادری را بدین گونه تبیین می‌کنند: فرد مسلمان با برادران خود تا آنجا که جایز و مشروع است به مساوات رفتار می‌کند، و دیگران را در زندگی و سرمایه‌ی خود شریک می‌گرداند. یعنی از چیزها و بستگی هایی که شرکت بردار نیست و ویژه‌ی افراد است (مانند زن مثلا) که بگذریم در همه‌ی نیازها و وسائل دیگر زندگی با برادران خود به مساوات رفتار می‌کند.

امام رضا «ع»:

همچنین در حدیث دیگری امام رضا «ع» از پدران خود نقل می‌کند که در نظر پیامبر بزرگوار اسلام، برترین مسلمان کسی است که بهتر و بیشتر از دیگران به مال بخشی و کمک رسانی اجتماعی اقدام کند و خیرخواه ترین افراد نسبت به برادران خود و جامعه‌ی اسلامی باشد:

امام رضا «ع»:

امام رضا «ع»:

ارزشمندتر از دین در زندگی چیزی نیست و در راه دین هر گونه فداکاری روا است. برادر دینی نیز دین انسان است، و در راه او هر گونه فداکاری و گذشت و ایثار روا است بلکه لازم است، و برای همین «دین» نامیده شده است. و چون هدفی ارزشمند و مهم گشت، احتیاط و مراقبت در راه حفظ آن تکلیف است،

یعنی در تحقق بخشیدن به روابط برادری تنها به مقداری مسلم از وظائف نباید بسنده کرد، بلکه باید جانب احتیاط را رعایت کرد و تا آن حد به وظائف و مسئولیتهای برادری عمل کرد که یقین حاصل شود، که تکلیف انجام شده است.

بنابراین احادیث و احادیث دیگری که از امام رضا «ع» روایت شده است، اصل برادری، در مسائل مالی و اقتصادی تاثیری اصولی دارد، و فقدان این تأثیر دلیل فقدان آن اصل است.

امام رضا «ع» برادریی را که به مساوات و همیاری در مسائل اقتصادی نینجامد مردود می‌شناسد:

امام رضا «ع»:

در قرآن کریم رابطه‌ی برادری به صراحت مطرح گشته است:

برادری - چنان که یاد شد- معیار اصلی تمامی روابط اجتماعی مردم را تعیین می‌کند و در همه‌ی بخشهای زندگی تاثیری ژرف دارد. و این آرمان والا و انسانی، به عینیت زندگی و واقعیت روابط انسانی شکل می‌دهد. در دنباله همین آیه آمده است:

در این حدیث تأثیر اصل برادری در بهبود ناسازگاری های اجتماعی مطرح شده است. چون مؤمنان برادرند تضادها و درگیریها باید به صلح تبدیل شود. در آیه‌ی دیگری تأثیر عینی اخوت با واژه‌ی «رحماء بینهم» ترسیم شده است، که عمومیت و کلیتی فراگیر دارد و همه‌ی ابعاد زندگی اقتصادی - اجتماعی و … را شامل می‌گردد:

رابطه‌ی رحمت و مهربانی، در بخشهای مالی و اقتصادی جامعه بیشترین

تأثیر را باید داشته باشد و مانع آن گردد که گروهی اندک در شاد خواری و کامروایی و اسراف کاری غرق باشند و در کنار آنان اکثریتی محروم و گرسنه و فاقد لوازم اولیه‌ی زندگی. در میان اینان چگونه رابطه‌ی رحمت و مهربانی حضور دارد؟

برای اهمیت موضوع، بویژه در این دوره از تاریخ اسلام، حدیثهایی را از امامان دیگر می‌آوریم تا نیک روشن گردد که اصل اخوت اسلامی که در قرآن کریم و تعالیم رضوی و دیگر آموزشهای اسلامی آمده است، در همه‌ی ابعاد حیات انسانی - و بویژه اقتصادی - تأثیری اصولی دارد، و جهت و سوی حرکت انسانها را در جامعه تبیین می‌کند، و انسان هدف انسان شمرده می‌شود، و دیگر خواهی و ایثار و مددکاری سرآمد کمالات و خصلت ها قرار می‌گیرد، و نشانه و علامت ثبوت ایمان و اعتقاد بشمار می‌آید.

امام باقر «ع»:

امام صادق «ع»:

این سخن امام صادق «ع»، چون حدیث دوم که از امام رضا «ع» نقل کردیم، خاستگاه ایدئولوژیکی یکی اصل برادری را تبیین می‌کند: مردم برادرند و برابر، چون آفریدگار آنان یکی است و همه بندگان اویند.

امام صادق «ع»:

امام صادق «ع»:

است که سه طبقه از مردم را در بهشت جای ندهد: کسی که سخن خدا را نپذیرد یا سخن امام بر حق را، و کسی که حق مؤمنی را نپردازد. گفتم: آیا به مؤمن از زیادی دارایی خویش بدهد؟ گفت: از جان و هستی خود به او بدهد، و اگر حتی از جان خویش از او دریغ کرد از سنخ او (یعنی مؤمن) نیست؛ بلکه دام شیطان است.

اندکی دقت در تعبیرها و نوع واژه‌هایی که در این احادیث به کار رفته است، عمق و عظمت این تکلیف اسلامی را روشن می‌سازد، و الزامی بودن آن را ثابت می‌کند. آیا با این آموزشها و دستورها، می‌توان بر این همه بی‌تفاوتی و بی تعهدی نسبت به این مسئولیتهای بزرگ اسلامی و اجتماعی صحه گذاشت؟ و از مستکبران اقتصادی بطور جدی نخواست که در جامعه‌ی اسلامی به اسلام عمل کنند، و تا این اندازه دستورات دین را زیر پا نگذارند؟! و زیر سایه‌ی اسلام آبروی اسلام را نریزند. نیز در این حدیث دقت کنید!

امام صادق «ع»:

سازد اگر جز این رفتار کند میان ما و او ولایتی (و پیمان و رشته پیوندی) نیست.

امام صادق «ع»:

در این سخن امام صادق «ع»، همان گونه که اهمیت مسئولیت برادری و اخوت اسلامی، و تأثیرهای اصولی آن بر بخش اقتصادی روابط اجتماعی، مطرح گشته است، اصل دیگری نیز تبیین شده است:

اثبات حقوقی افزون بر زکات در اموال.

ممکن است در زمان یا جامعه‌ای، در اثر حوادث طبیعی یا ظلم و استثمار های طولانی، فاصله طبقاتی فراوانی پدید آید و محرومیت، اکثریت جامعه را دربر گیرد. و یا در اجتماعی اکثریت مردم از پرداخت حقوق الهی سرباز زدند و محرومان را محروم تر ساختند. در اینگونه موارد ضرورت می‌یابد که بیش از مقدار زکات ⁽¹⁾

در جستجوی راه از کلام امام (دفتر اول، مستضعفین، مستکبرین). انتشارات امیر کبیر، 1361.

امام کاظم «ع»:

مسئولیت دولت

نقش حیاتی حکومت

امام رضا «ع»:

نمی‌دارند، و روزگار بر مظلومان به سختی می‌گذرد و آنان برای زندگی به هزینه‌ای دسترسی ندارند، و کسی را نمی‌یابند که شکایت نزد او برند … آیا نمی‌دانی والی مسلمانان همچون تیرک میان چادر است که هر کس بخواهد به آن دسترسی دارد؟.

روی سخن امام رضا «ع» در این گفتار با مأمون است. جریان و شأن نزول آن چنین است که روزی مأمون خدمت امام رفت و با خود نامه‌ی بزرگی همراه داشت، در حضور امام نشست و نامه را برای امام خواند. در آن نامه آمده بود که برخی روستاهای کابل به دست لشکریان اسلام فتح شده است. خواندن نامه که پایان یافت، امام به مأمون فرمودند: فتح روستایی از شهرهای شرک و کفر تو را خرسند ساخته است؟ مأمون گفت: آیا این خبر خوشحالی و شادمانی ندارد؟ ⁽¹⁾.