فرهنگ صفات اخلاقی

مشخصات کتاب

سرشناسه : اسماعیلی یزدی، عباس، ۱۳۳۲ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ صفات/ عباس اسماعیلی‌یزدی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۶۸۳ ص.

شابک : ۴۸۰۰۰ ریال: 978-964-973-199-3

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : عنوان روی جلد: فرهنگ صفات: بایدها و نبایدهای اخلاقی.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد : فرهنگ صفات: بایدها و نبایدهای اخلاقی.

موضوع : اخلاق اسلامی

موضوع : احادیث اخلاقی -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۲۴۷/۸ /الف۵ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۱۴۴۱۳

اشاره

سخن ناشر

رهبران آسمانی و پیشوایان معصوم که خود از عالی‌ترین سجایای اخلاقی و برترین کریمه‌هایب انسانی برخوردار بوده‌اند و در حمایت و هدایت افراد جامعه و ارشاد گمشدگانِ راه فضیلت، مرتفع‌ترین قله‌های بی‌قراری و اهتمام را فتح نموده‌اند، با گوهرهای ناب همچون «تخَلَّقُوا بِأَخْلاقِ اللَّهِ» جامع‌ترین و زیباترین برنامه‌های انسان سازی را فرا راه مردم قرار داده، همواره و در همه حال آنان را به خلق‌های نیک و صفات متعالی فرا خوانده‌اند.

امید می‌رود رساله حاضر - که در راستای ابلاغ و تبیین فرازهایی از این فراخوان مبارک تهیه شده - گامی به سوی این هدف مقدّس بوده و نشر آن که با عنایت تولیت محترم مسجد مقدس جمکران توسط این انتشارات - که اعتلای مکتب اخلاقی اسلامِ ناب محمّدی و علوی را سر لوحه برنامه‌های خود قرار داده - زمینه توجه خاص و رضایت حضرت بقیة اللَّه الاعظم أرواحنا فداه را فراهم آورد. إن شاء اللَّه

مدیر مسؤول انتشارات

مسجد مقدّس جمکران

حسین احمدی

نگاهی به جهان‌

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

سپاس بیکران بر آفریدگار حکیم، درود فراوان بر صاحب اخلاق عظیم و سلام بی‌پایان بر پیشوایان اخلاق و دین.

بشر در آستانه قرن بیست و یکم در حالی گام‌های به ظاهر استوار خود را بر پهن دشت گیتی نهاده که به مدد استعداد ژرف و به برکت استمداد از نیروهای شگفت انگیز نهفته در طبیعت، توانسته است تا حدود زیادی زنجیرهای گران جهل نسبت به عالم خارج از وجود خویش را از هم گسسته، و دروازه‌های دانش و تمدّن و تکنیک را - که دستیابی به آن از آرزوهای دیرینه او بوده است - بگشاید. اینک او از یک سو پای بر عرصه فضای بی‌کرانه بسیار شگفت انگیزی دارد که مردان دانش، نبوغ‌های خارق العاده و جستجوگران عرصه‌های علم و فن‌آوری را مات و مبهوت ساخته است، از سوی دیگر در عمیق‌ترین اقیانوس‌های جهان به کند و کاو و جستجو پرداخته، و در برابر دیده‌ها و نادیده‌های حیرت انگیز آن به نظاره ایستاده است.

از یک سو با دستیابی به دانش هسته‌ای، دل کوچک‌ترین ذرّات ماده را شکافته و به عظیم‌ترین نیروهای موجود در آن پی برده است، از سوی دیگر به مدد کشف قوانین حاکم بر طبیعت، از بزرگ‌ترین و دور دست ترین کهکشان‌های آسمان بلند خبر می‌دهد. مسافت‌های بسیار دور را در کم‌ترین زمان در می‌نوردد. از دورترین نقاط گیتی، کوچک‌ترین حرکت مشکوک دشمن را ارزیابی می‌کند. قلّه‌های قدرت را یکی پس از دیگری فتح می‌نماید. حجاب‌های بی‌خبری را از جهان پیرامون

خود می‌زداید، و به مدد توان علمی حیرت‌آور خود با جای جای زمین در ارتباط است.

امّا اسفا و صد افسوس که بر فراز رفیع‌ترین قلّه‌های قدرت و توانایی تا چه اندازه در برابر امیال و خواسته‌های ناروای خویش ناتوان! و در اوج ارتقای علمی و آگاهی از ناشناخته‌های طبیعت تا چه حدّ از خود و مکنونات شگفت‌انگیز نهاد خویش بی‌خبر! و در عصر جنبش اطلاع رسانی و دوران جهش و شکوفائی ارتباطات تا چه مقدار نسبت به هم‌نوعان خویش بیگانه! و سر انجام در کنار آن همه پیشرفت‌های حیرت‌انگیز مادی، علیرغم بیانیه‌های زیبا، اطلاعیه‌های جذّاب، قطعنامه‌های تحسین برانگیز و بلندگوهای پرهیاهوی جمعیت‌ها، مؤسّسات و سازمان‌های به اصطلاح مدافع آزادی، دموکراسی و حقوق بشر، تا کجا از حق و حقیقت، آزادی و آزاد اندیشی، فضیلت و بزرگواری، عدالت خواهی و نوع دوستی، و همدلی و خدمت‌گزاری به دور است!

اسفا که بشر امروز در حالی‌که چنگال‌های نکوهیده‌ترین صفات حیوانی گریبان نفس و روح او را می‌فشارد، و زشت‌ترین گرایش‌های نفسانی، وبال جان و خرد او گشته است، به جای آنکه در جهت دستیابی به ارزش‌های والای انسانی، حقایق و فضیلت‌های متعالی، صفات کریمه و اخلاق بزرگوارانه گام برداشته و از رذائل اخلاقی، خصلت‌های نکوهیده و صفات ناپسند بگریزد، به گردهمایی، سخنرانی، برپایی کنفرانس و در نهایت، صدور بیانیه و انتشار گزارش کار بسنده کرده، و از سرنوشت شومی که مشعل فضیلت، کرامت انسانی و حیات معنوی او را به شدّت مورد تهدید قرار داده، سخت غافل است!

حرکت در جهت ارتقای دانش، پیشرفت تکنولوژی، کشف رمز و رموز جهان هستی، و تلاش همه جانبه جهت حلّ انبوه مجهولات، و پاسخ به پرسش‌های فراوان بشر، امری است اجتناب ناپذیر و پشتوانه عظیم آن حسّ کنجکاوی و

انگیزه کمال‌جویی انسانی است، لیکن خلاصه کردن تلاش‌های شبانه روزی و فعالیت‌های زندگی به این امر، و به موازات آن روگردانی از ارزش‌های اصیل معنوی و پشت پا زدن به کمالات اخلاقی و فضایل انسانی، نه تنها نتیجه‌ای معقول و حاصلی مقبول به بار نمی‌آورد، بلکه قلب‌ها را پیوسته تیره‌تر، مشعل کرامت انسانی را روز به روز کم‌فروغ‌تر، و در نهایت، اصول و موازینی را که حیات سالم انسانی مستلزم آن است به طور کلّی پایمال خواهد ساخت.

فضایل اخلاقی از ارزش‌های فطری، همیشگی و ابدی است و به هیچ وجه نباید آن‌ها را در زمره امور قرار دادی و اعتباری به حساب آورد. حیات انسانی و فضیلت‌های معنوی، لازم و ملزوم یکدیگرند. انسان منهای ارزش‌های اخلاقی، انسان نیست، و تلاش در زمینه دستیابی به دانش و تکنولوژی بدون فعالیت در جهت اعتلای معنوی، حرکت تکاملی و پیشرفت و ترقی محسوب نمی‌گردد.

بسنده کردن به اعمال ظاهری و سهل انگاشتن کمالات نفسانی که متأسفانه به شکل یک سنّت مقبول همگانی دامن‌گیر خاص و عام گشته و امّت اسلامی را به صورت یک جامعه قشری و بی‌خاصیت مبدّل ساخته است نیز به مثابه پایمال نمودن اهداف والای صاحبان شریعت، و محرومیت ابدی از دستیابی به امری است که انسان برای آن خلق گردیده است.

و از آنجا که مرتفع ساختن پرده‌های تاریک کفر از صفحه قلب و زدودن زنگارهای سیاه شرک از لوح سینه، و ارتقاء معرفت دینی و اعتلای روحی و رشد معنوی، و نیل به مقامات عالی انسانی جز در سایه تطهیر باطن از رذائل اخلاقی و پاک سازی نفس از صفات ناپسند میسّر نمی‌گردد، پیامبران الهی و رهبران آسمانی و پیشوایان معصوم علیهم السلام همواره کوشیده‌اند پیروان خود را از زشتی‌های درون و گرایش‌های نکوهیده آگاه ساخته، و آنان را از خلق‌های ناپسند و صفات حیوانی پاک سازند و به اخلاق نیک و ارزش‌های پسندیده متصف گردانند تا موانع

برخورداری از مزایای حیات انسانی از وجود آنان مرتفع گشته و زمینه بهره‌مندی از جوار قرب و ضیافت گاه خلوت انس برای آنان فراهم گردد.

به لطف حضرت پروردگار و عنایت ویژه پرچمدار فضیلت و آموزگار بزرگواری، مهدی صاحب زمان - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - نجات بخش انسان‌ها، سوّمین بخش از سلسله بحث‌های تربیت و اخلاق با عنوان «فرهنگ صفات» در اختیار دوست داران این مباحث قرار می‌گیرد و از اینکه به عللی مدتی طولانی در چاپ آن تأخیر افتاد پوزش می‌طلبم و از دوستانی که ما را در ارائه این بضاعت اندک یاری نموده‌اند خصوصاً از سرور گرامی، فاضل ارجمند جناب آقای ناصر غفراللهی بی‌نهایت سپاسگزارم.

15 شعبان 1428 قمری

عباس اسماعیلی یزدی

بخش اوّل:فضیلت‌های اخلاقی و صفات عالی انسانی‌

فضیلت‌های اخلاقی و صفات عالی انسانی‌

اوج‌گیری استوانه‌های ماندگار روحانی در آسمانِ معرفت و معنویت، پیشرفت‌های چشمگیر شخصیت‌های بزرگ انسانی در عرصه‌های گوناگون معنوی و مادی، و پیروزی‌های درخشان چهره‌های ممتاز اجتماعی در زمینه‌های مختلف زندگی به برکت عزم و اراده پولادین، و مرهون انگیزه قوی و همّت بلند آنان بوده است.

الف) درآمدی بر مباحث اخلاقی و ارزشهای متعالی‌

1 - نقش فضایل اخلاقی وصفات برجسته انسانی‌

فضیلت‌های اخلاقی و خلق‌های ناپسند از دیر زمان مورد عنایت اندیشمندان، عالمان و مربیان اخلاق بوده و نقش و تأثیر آن‌ها در زندگی و شکل دادن به جوامع انسانی از مباحث علمی و فلسفی بسیار مهمی است که توجّه دانشمندان امور تربیتی را همواره به خود جلب می‌کرده است.

بی‌تردید سعادت و خوشبختی حقیقی و دستیابی به کمالات شایسته انسانی بدون برخورداری از ارزش‌های اخلاقی و صفات متعالی برای آدمی میسّر نمی‌گردد. خلق‌های نیک و خوی‌های پسندیده ضمن آنکه زمینه رشد روحی و تعالی معنوی را برای انسان فراهم می‌آورد، وی را به رعایت ادب، پاسداری از حقوق دیگران و احترام متقابل فراخوانده، به مهرورزی، نوع دوستی و محبت صادقانه ترغیب می‌نماید.

تخلّق به اخلاق نیک زندگی را از گرمی و نشاط واقعی برخوردار ساخته، و روحیه همزیستی و وظیفه شناسی، پیوند برادری و دوستی، و احساس همدلی و همدردی را در آدمی استحکام می‌بخشد و زمینه امنیت، رفاه، آسایش و حیات شایسته انسانی را برای او فراهم می‌آورد.

مکارم اخلاق نشانه بزرگواری و کرامت انسانی است و ریشه در نهاد و فطرت آدمی دارد. به همین جهت از چنان جذابیتی برخوردار است که حتی کسانی را که

خود از اخلاق کریمه بی‌بهره‌اند، هنگام مشاهده سجایای انسانی و صفات نیکوی افراد با فضیلت، ناخودآگاه به تحسین و تمجید آنان فراخوانده، و احساس خرسندی را در آنان جلوه‌گر می‌سازد.

اخلاق بزرگوارانه و ارزش‌های انسانی، تمایلات عالی را از قوّه و استعداد به فعلیت در می‌آورد. بندهای خودپرستی و امیال حیوانی را گسسته، تمایلات و خواسته‌های نفسانی را بر جای خود می‌نشاند. دگر دوستی و حسّ فداکاری را در نهاد انسانی شکوفا ساخته، تعالی معنوی و کمال روحانی را به ارمغان می‌آورد.

پیامبران الهی - که خود بالاترین مرتبه از مکارم اخلاق و سجایای انسانی را دارا بوده‌اند - برای رهنمون ساختن جوامع بشری به ارزش‌های والای انسانی، به فرمان خداوند بزرگ، پایه‌های خُلق‌های بزرگوارانه را با ارائه الگوهای واقعی به مردم پی ریزی کرده و با دعوت پیروان خویش به مکارم اخلاق و صفات برجسته انسانی، آنان را با منش‌های پسندیده و خلق‌های نیک تربیت نموده‌اند.

امام صادق علیه السلام به عبد اللَّه بن بکیر فرموده‌اند:

«إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ کانَ عاقِلاً فَهِماً فَقِیهاً حَلِیماً مُدارِیاً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِیاً.

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ الْأَنْبِیاءَ بِمَکارِمِ الْأَخْلاقِ، فَمَنْ کانَت فِیهِ فَلْیحْمَدِ اللَّهَ عَلی ذلِکَ وَ مَنْ لَمْ تکُنْ فِیهِ فَلْیتضَرَّعْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لْیسْأَلْهُ إِیاها.

قالَ: قُلْت: جُعِلْت فِداکَ وَ ما هُنَّ ؟ قالَ: هُنَّ الْوَرَعُ وَ الْقَناعَةُ وَ الصَّبْرُ وَ الشُّکْرُ وَ الْحِلْمُ وَ الْحَیاءُ وَ السَّخاءُ وَ الشَّجاعَةُ وَ الْغَیرَةُ وَ الْبِرُّ وَ صِدْقُ الْحَدِیثِ وَ أَداءُ الْأَمانَةِ».⁽¹⁾

«ما کسی را که عاقل، فهمیده، دین شناس، خویشتن دار، سازگار، شکیبا،

راست‌گو و باوفا باشد، دوست داریم.

به راستی خدای بزرگ پیامبران را به خلق‌های بزرگوارانه مخصوص گردانید، پس هر کس آن‌ها را دارا باشد، باید خدا را سپاس گزارد، و هر کس از آن‌ها برخوردار نباشد، باید به درگاه الهی تضرّع کند و آن‌ها را از جنابش درخواست نماید.

عبد اللَّه گوید: عرض کردم: قربانت گردم، آن صفات چیست؟ پاسخ دادند: ورع و باز داشتن خویش از گناه، قناعت، شکیبایی، سپاسگزاری، بردباری، حیا، سخاوت، شجاعت، غیرت، نیکی کردن، راست‌گویی و امانت داری است».

در زمان خلافت عمر شخصی یهودی که دارای فصاحت کلام بود نزد وی آمد و گفت: مرا از اخلاق پیامبرتان آگاه ساز. عمر گفت: خواسته‌ات را از بلال جویا شو که او در این باره از من آگاه‌تر است.

بلال او را به حضور فاطمه علیها السلام فرستاد. حضرت فاطمه علیها السلام نیز وی را به سوی حضرت علی علیه السلام هدایت فرمود.

هنگامی که آن شخص سؤال خود را از آن بزرگوار پرسید، حضرتش فرمودند:

«صِفْ لِی مَتاعَ الدُّنْیا حَتی أَصِفَ لَکَ أَخْلاقَهُ.»

«تو متاع دنیا را برای من توصیف کن تا من اخلاق پیامبر را برایت وصف نمایم.»

آن مرد گفت: این کار برای من امکان‌پذیر نیست. امام علیه السلام فرمودند:

«عَجَزْت عَنْ وَصْفِ الدُّنْیا وَ شَهِدَ اللَّهُ عَلی قِلَّتهِ حَیثُ قالَ: « قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ » ⁽¹⁾فَکَیفَ أَصِفُ أَخْلاقَ النَّبِی‌ّ وَ قَدْ شَهِدَ اللَّهُ بِأَنَّهُ عَظِیمٌ

حَیثُ قالَ: « إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ » ⁽¹⁾».

«تو بر توصیف دنیا - که خداوند بر ناچیز بودن آن شهادت داده و فرموده: «متاع دنیا اندک و ناچیز است» - ناتوانی، پس چگونه من اخلاق پیامبر را - که خداوند بزرگ به عظمت آن شهادت داده و فرموده: «تو دارای اخلاقی عظیم هستی» - وصف نمایم؟».⁽²⁾

در حدیث مشهوری که شیعه و سنّی آن را از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله نقل کرده‌اند، مقصد اصلی و انگیزه نهایی بعثت حضرتش تکمیل مکارم اخلاق معرّفی شده است:

«إِنَّما بُعِثْت لِأُتمِّمَ مَکارِمَ الْأَخْلاقِ.».⁽³⁾

«تنها برای تکمیل مکارم اخلاق و صفات عالی انسانی مبعوث گردیده‌ام.».

ابوبصیر گوید: روزی امام صادق علیه السلام فرمودند:

«آیا شما را آگاه نسازم از چیزی که خداوند بزرگ هیچ عملی را بدون آن قبول نمی‌کند؟ عرض کردم: چرا؛ فرمودند:

(آن چیز عبارت است از) اینکه معبودی جز خدا نیست و محمد صلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست، و اقرار به آنچه خدا امر کرده و اعتراف به ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما - یعنی خصوص ائمه - و تسلیم در برابر آنان و ورع و پرهیزگاری و اجتهاد و تلاش (در راه خدا) و آرامش و طمأنینه و انتظار قائم (عجّل اللَّه فرجه).

سپس فرمودند:

برای ما دولت و حکومتی است که هرگاه بخواهد آن را فراهم می‌آورد.

آنگاه فرمودند:

«مَنْ سَرَّ أَنْ یکُونَ مِنْ أَصْحابِ الْقائِمِ فَلْینْتظِرْ وَ لْیعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحاسِنِ الْأَخْلاقِ...»

«هر کس دوست دارد که از اصحاب قائم علیه السلام باشد، در انتظار (آن بزرگوار) به سَر برد و به ورع و اخلاق‌های نیکو روی آورد.»⁽¹⁾

بلی، حتی انتظار فرج که از برترین اعمال زمان غیبت شمرده شده بدون کسب فضایل و اخلاق بزرگوارانه میسّر نخواهد بود. همچنان که معارف حقّه و علوم الهیه نیز جز در پرتو تخلّق به اخلاق کریمه و پسندیده حاصل نمی‌گردد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«لَیسَ الْعِلْمُ فِی السَّماءِ فَینْزِلُ إِلَیکُمْ وَ لا فِی تخُومِ الْأرْضِ فَیخْرُجُ لَکُمْ وَ لکِنَّ الْعِلْمَ مَجْبُولٌ فِی قُلُوبِکُمْ، تأَدَّبُوا بِآدابِ الرَّوْحانِیینَ [ وَ تخَلَّقُوا بِأَخْلاقِ الصِّدِّیقِینَ ⁽²⁾] یظْهَرْ لَکُمْ.»⁽³⁾

«علم (حقیقی) نه در آسمان است که بر شما نازل گردد و نه در دل زمین که برایتان بیرون آید، بلکه علم در قلب‌ها و باطن شما عجین گردیده است. به آداب و روش روحانیون روی آورده، متأدّب گردید [و به اخلاق صدّیقین متخلّق شوید تا ] برای شما ظاهر گردد.»

روشن است که کمال حقیقی برای آدمی با به دست آوردن یک یا چند صفت

نیک حاصل نمی‌گردد؛ بلکه همچنان که اولیای دین می‌کوشیدند تا فضیلت‌های اخلاقی و ارزش‌های متعالی را در حدّ امکان به طور جامع در نهاد انسان‌ها احیا نمایند، لازم است با کمال همت بکوشیم تا خلق‌های نیک و محاسن پسندیده را به طور فراگیر در درون خود رشد داده، و ضمن پرهیز از هر گونه یک سو نگری - برای پیش گیری از بروز خطرات و انحرافات و فاصله نگرفتن از فرهنگ ناب مکتب و راه و روش اولیای دین، با رعایت همه جانبه دستورات دینی که مهم‌ترین وظیفه انسانی و تضمین کننده صحت و سلامت برنامه‌های اخلاقی است - از اهتمام ورزیدن به امور عبادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و سایر زمینه‌های اسلامی غفلت نورزیم.

محمد بن ابی‌عمیر (که از محدثان بزرگ و مشهور و از اصحاب اجماع است) به شغل بزّازی اشتغال داشت (و با آنکه دارای تمکّن مالی بود بر اثر پیش آمدهایی) اموالش از دست رفت و دستش از مال دنیا تهی گشت. (در عین حال) از شخصی ده هزار درهم طلب داشت. فرد بدهکار (که از جریان وی با خبر شد) خانه مسکونی خویش را به ده هزار درهم فروخت و با پول آن روانه منزل ابن ابی عمیر شد... پول‌ها را تسلیم وی کرد و گفت: این مبلغی است که از شما بر ذمه من بوده است.

ابن ابی عمیر پرسید: آیا از کسی ارث برده‌ای؟ پاسخ داد: نه، سؤال کرد: آیا کسی به تو بخشیده است؟ جواب داد: نه، آیا ملکی یا متاعی فروخته‌ای؟ خیر! فرمود: از چه راهی به دست آورده‌ای؟ عرض کرد: خانه مسکونی‌ام را برای ادای دین خود فروخته‌ام.

ابن ابی‌عمیر فرمود: ذَرِیح مُحاربی از امام صادق علیه السلام برایم حدیث نمود که حضرتش فرمودند:

«لا یخْرَجُ الرَّجُلُ عَنْ مَسْقَطِ رَأْسِهِ بِالدَّینِ.»

«شخص بدهکار به جهت ادای دین از منزل مسکونی‌اش رانده نمی‌شود.»

آنگاه فرمود: سوگند به خدا - با آنکه هم اکنون حتی به یک درهم آن احتیاج دارم، امّا - این پول‌ها را نمی‌گیرم. آن‌ها را بازگردان که به آن حاجتی نیست و درهمی از آن را به ملک خویش داخل نمی‌کنم.⁽¹⁾

البته باید توجّه داشت که دسترسی به محاسن اخلاقی و خوی‌های نیک، کم و بیش برای عموم کسانی که در این زمینه فعالیت می‌کنند امکان‌پذیر است، لیکن نیل به مکارم اخلاق و خلق‌های کریمه به سادگی میسر نمی‌گردد. زیرا گرچه مکارم اخلاق نیز مانند سایر خلق‌های نیک ریشه در فطرت داشته و در نهاد انسان موجود است و از خارج از وجود آدمی حاصل نمی‌گردد، لیکن در مراحل اولیه بسیار ضعیف بوده و بر خلاف غرایز طبیعی که خود به خود بروز می‌کند، جز با پرورش صحیح، تربیت مداوم و تلاش همیشگی، از رشد کافی برخوردار نمی‌گردد. از اینرو تنها نفوس افراد برجسته به برکت مجاهدت‌های خستگی ناپذیر، راز و نیاز شبانه‌روزی به درگاه پروردگار متعال، و توسلات پیوسته به ساحت پیشوایان معصوم علیهم السلام به آن نایل می‌گردد.

2 - مراحل زندگی‌

از نظر گروهی از دانشمندان امور تربیتی و روان شناسان، زندگی انسان دارای سه مرحله کاملاً متمایز از یکدیگر است:

زندگی حیوانی

ویژگی مهمّ این مرحله که دوران طفولیت را در بر می‌گیرد، حکومت بی قید و شرط غرایز است. کودک به سبب بهره‌مند نبودن از عقل کافی، و فاقد بودن شرط تکلیف، و عدم برخورداری از مزایای تربیت، دارای رفتاری حیوانی بوده و ضمن پیروی بی‌چون و چرا از غرایز، مانند حیوان آزادانه از تمایلات طبیعی خود تبعیت می‌نماید. به همین جهت حق طلبی، فضیلت خواهی، عدالت دوستی و انصاف در زندگی او مفهوم نداشته، پیوسته مجذوب خواهش‌های نفسانی و پیرو غرایز خویش است، بلکه نیک و بد و صلاح و فساد نیز در بسیاری از موارد برای او قابل تشخیص نمی‌باشد.

زندگی اجتماعی

در این مرحله که مربوط به دوران بلوغ و جوانی است، تمایلات حیوانی تا حدودی تعدیل گشته و شخصیت انسانی بروز می‌کند. به همین جهت آن‌را «مرحله انسانی» نام نهاده و برخی به «دوره من» از آن یاد کرده‌اند.

تمدّن اجتماعی و روح انسانیت به عنوان اصلی‌ترین شاخص در این مرحله ایجاب می‌کند که شهروندان جوامع بشری با تفکّر و تدبیر، رفتار و گفتار خود را با مقررات دینی و قوانین اجتماعی منطبق ساخته، به تربیت صحیح غرایز و تمایلات طبیعی خود بپردازند تا از این طریق ضمن ارضای خواهش‌های نفسانی در محدوده اخلاق و قانون، زمینه رشد و تعالی و تخلّق به صفات انسانی و اخلاق

بزرگوارانه را برای خویش فراهم سازند.

با این همه، نوجوانان و جوانان با پشت سر گذاردن دوران کودکی به اقتضای کشش‌های نفسانی، دوست دارند غرایز حیوانی و شهوات نفسانی خویش را آزادانه ارضا نموده و خواسته‌های خود را به دل خواه برآورده سازند. به علاوه فقدان آموزش‌های بیدار کننده نیز آتش بی توجّهی به فضایل اخلاقی و ملکات انسانی را دامن زده، آن‌ها را بیش از پیش از پاسخ صحیح به مقتضای مرحله انسانی دور می‌سازد.

امّا این امر نه تنها با روح انسانیت و تعالی و تکامل سازگار نمی‌باشد بلکه با زندگی اجتماعی و تمدّن بشری نیز سر سازگاری ندارد. زیرا رها ساختن بی قید و شرط گرایش‌های طبیعی و خواسته‌های نفسانی به منزله نادیده گرفتن حقوق اعضای جامعه بوده و امنیت را که اساسی‌ترین رکن زندگی اجتماعی است به مخاطره انداخته، و در نهایت به هرج و مرج می‌انجامد، و می‌دانیم که سلامت و خوشبختی جامعه در گرو امنیت جان و عرض و مال، و مصونیت از تجاوز و دستبرد این و آن در پرتو حاکمیت حقّ و فضیلت و قانون می‌باشد.

حیات انسانی

در این دوره که عالی‌ترین مرحله از مراحل زندگی است و از آن به «مرحله ملکوتی» یاد گردیده، و برخی آن را به نام «دوره مَن برتر» خوانده‌اند، افراد جامعه در پرتو تعالیم دینی و تلاش مربیان شایسته، ضمن دستیابی به فضیلت‌های انسانی و صفات نیک، حصارهای تمایلات فردی و خودپرستی را درهم شکسته، چرخش بر محور نیازهای جمعی را بر خواسته‌های شخصی بر می‌گزینند، و می‌کوشند تا تمایلات عالی انسانی را در ضمیر خود بارور ساخته، زمینه تعالی معنوی، تکامل روحی، تخلّق به مکارم اخلاق و نیل به کرامت نفس انسانی را در وجود خویش هموار سازند.

توجّه به فضیلت‌های روحانی و رعایت معیارهای اخلاقی از سوی آنان نه با انگیزه سودجویی و نه به خاطر جلب اعتماد دیگران و محبوب ساختن خویش در میان مردم، بلکه صرفاً به سبب وظیفه شناسی و به منظور ادای تکلیف صورت می‌گیرد. آری، آنان انسان‌های برتر، شاگردان برگزیده مکتب انبیا و عالی‌ترین تربیت یافتگان پیشوایان معصوم علیهم السلام هستند.⁽¹⁾

قسم اوّل اخلاق سُکونی است و قسم دوّم اخلاق حرکتی است. اوّلی را می‌توان به عبارت درآورد ولی دوّمی بیان حقیقتش دشوار است و چون همه کس راه اتصالی به باطن دارد، از نفوس صاحبان باطن فیض می‌پذیرد، و پس از آن اخلاق از آنان به دیگران افاضه می‌شود. {ر.ک: سیر حکمت در اروپا، ج 3، ص 287، انتشارات زوّار}

امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوار خود علیهم السلام نقل می‌کنند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«عَلَیکُمْ بِمَکارِمِ الْأَخْلاقِ، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَنِی بِها وَ إِنَّ مِنْ مَکارِمِ الْأَخْلاقِ: أَنْ یعْفُوَ الرَّجُلُ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یعْطِی مَنْ حَرَمَهُ وَ یصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَ أَنْ یعُودَ مَنْ لا یعُودُهُ.».⁽²⁾

«بر شما باد به روی آوردن به مکارم اخلاق و صفات عالی انسانی، چه آنکه خدای بزرگ مرا برای آن‌ها مبعوث فرمود، به راستی از اخلاق بزرگوارانه آن است که انسان از کسی که به او ستم کرده بگذرد، به کسی

که او را محروم ساخته عطا کند، به آنکه از او بریده بپیوندد، و از شخصی که او را عیادت نمی‌کند عیادت نماید».

امیر مؤمنان علیه السلام به فرزند بزرگوار خود می‌فرمایند:

«به راستی خدای بزرگ محاسن اخلاق را وسیله پیوند بین خود و بندگانش قرار داده، از اینرو لازم است به خلق و خویی که به خدا پیوند دارد دست یابید».⁽¹⁾

3 - راه تحصیل فضایل و صفات عالی انسانی

عالی انسانی⁽¹⁾

در میان راه کارها و برنامه‌های مختلفی که از سوی عالمان دینی و دانشمندان اخلاقی برای دستیابی به صفات نیک و مکارم اخلاق ارائه گردیده، تضرّع، راز و نیاز مداوم، و درخواست بی‌امان از پروردگار اِنس و جان، و توسّل و توجّه به ساحت اقدس پیشوایان معصوم علیهم السلام را می‌توان به عنوان کارسازترین، نزدیک‌ترین و سهل‌ترین راه وصول به این مقصد اعلا به حساب آورد.⁽²⁾

در عین حال، حرکت در مسیر هدف بزرگ تخلّق به اخلاق کریمه به تناسب اهمیت و ارزشی که از آن برخوردار است، زمینه‌های مهم و شرایط ارزشمندی را می‌طلبد که غفلت از آن‌ها به مثابه نادیده گرفتن اساسی‌ترین ارکان پی‌گیری هر مقصد معنوی و هدف متعالی خواهد بود. با اشاره‌ای گذرا به برخی از شرایط و زمینه‌های یاد شده بیش از پیش به اهمیت آن‌ها واقف می‌گردیم:

دارا بودن عشق و علاقه فراوان

اهداف بزرگ معنوی و مقاصد ارزشمند انسانی متناسب با اهمیت و ارزشی که داراست، نیازمند اشتیاق وافر و شور و شوقی زائد الوصف است تا انسان را در برابر مشکلات و موانع سختی که در مسیر خود با آن‌ها روبرو است یاری کرده و هر گونه احساس ضعف و ناتوانی را

از وی دور سازد. تنها از این طریق است که انسان می‌تواند در پی‌گیری مقصد والای خویش سر از پای نشناخته، روزنه‌های وسوسه، تردید و ناامیدی را مسدود ساخته، و با گذشت از همه کس و همه چیز، جز به مطلوب خود نیندیشد.

برخورداری از هدفی عالی و انگیزه‌ای مقدّس

تقرّب به درگاه پروردگار متعال و توجّه خالصانه به حضرت حقّ، عالی‌ترین هدف و پاک‌ترین انگیزه‌ای است که سالک را در راه دشوار خود همراهی کرده، از عنایات مخصوص الهی و توجّهات اولیای خداوند بهره‌مند، و از امنیت و سرعت حرکت به طور کافی و کامل برخوردار می‌سازد. سالک باید بداند هر قدر از مقصد اعلای خویش فاصله بگیرد و هر اندازه از سطح بلند خلوص نیت تنزّل یابد، به همان نسبت از عنایات ویژه، امنیت راه و سرعت سیر خویش محروم خواهد گشت، و چنانچه به مقاصد دنیوی آلوده گردد، ضمن آنکه سقوط در پرتگاه مهالکِ خطرناک هواهای نفسانی و دنیاپرستی او را تهدید می‌نماید، آتش قهر الهی و عذاب اخروی نیز در انتظار وی خواهد بود.

تحصیل الگویی شایسته

دینداری و دین مداری بدون چرخش بر محور گفتار و رفتار اسوه‌های راستین و پیشوایان معصوم که خالق حکیم برای تضمین صحّت دینداری و تحکیم پایه‌های دین مداری به پیروان مکتب معرّفی فرموده، ممکن نیست. ظرافت، پیچیدگی و دشواری حرکت معنوی و سیر روحانی نیز بر حساسیت این امر بیش از پیش می‌افزاید.

بر سالک است ضمن آنکه گفتار و رفتار آن بزرگواران را نصب العین خویش قرار می‌دهد، با بررسی سیره و روش زندگی گران‌بهای آنان به تقویت اراده و آموختن درس‌های سازنده اقدام نموده، و احیای فضایل اخلاقی و کمالات

انسانی را در خویشتن از تضمین و اطمینان کافی برخوردار سازد.

همچنین در راستای اطاعت از دستورات امامان معصوم علیهم السلام معاشرت با اساتید آگاه، صالحان راه پیموده، عارفان راستین و عالمان دلسوز که با جهاد نفس و مبارزه با هواهای نفسانی در این مسیر توفیقات بزرگی کسب نموده‌اند، ⁽¹⁾

«اَلْعارِفُ شَخْصُهُ مَعَ الْخَلْقِ وَ قَلْبُهُ مَعَ اللَّهِ لَوْ سَهی قَلْبُهُ عَنِ اللَّهِ طَرْفَةَ عَینٍ لَمات شَوْقاً إِلَیهِ. وَ الْعارِفُ أَمِینُ وَدایعِ اللَّهِ وَ کَنْزُ أَسْرارِهِ وَ مَعْدِنُ أَنْوارِهِ وَ دَلِیلُ رَحْمَتهِ عَلی خَلْقِهِ وَ مَطِیةُ عُلُومِهِ وَ مِیزانُ فَضْلِهِ وَ عَدْلِهِ قَدْ غَنِی عَنِ الْخَلْقِ وَ الْمُرادِ وَ الدُّنْیا، وَ لا مُونِسَ لَهُ سِوَی اللَّهِ وَ لا نُطْقَ وَ لا اِشارَةَ وَ لا نَفَسَ اِلّا بِاللَّهِ [ و لِلَّهِ ] وَ مِنَ اللَّهِ وَ مَعَ اللَّهِ فَهُوَ فِی رِیاضِ قُدْسِهِ مُترَدِّدٌ وَ مِنْ لَطایفِ فَضْلِهِ إِلَیهِ مُتزَوِّدٌ. وَ الْمَعْرِفَةُ أَصْلٌ وَ فَرْعُهُ الْإِیمانِ.» (مصباح الشریعة، ص 64، باب {95}

«عارف، جسمش با مردم و قلبش با خداست، اگر به اندازه چشم برهم زدنی قلبش از خداوند غافل شود، از شوق و اشتیاقی که به او دارد جان تهی می‌کند، {زیرا تحمّل دوری ندارد و تنها در صورت اُنس با او زنده است} عارف، امین ودیعه‌ها و امانت‌های الهی، گنجینه اسرار و معدن انوار خداوند، راهنمای خلق به سوی رحمت حقّ، مرکب و حامل علوم خداوندی و میزان فضل و عدل الهی است. او از خَلق و مراد و مطلوب و دنیا بی‌نیاز است. مونسی جز خدا ندارد. گفتار و اشاره و نَفَسش جز به خدا و برای خدا و از خدا و با خدا نیست و در ریاض قدس خداوندی در حال تردّد، و از لطایف فضل الهی توشه بردار است. معرفت، ریشه و ایمان، شاخه‌های آن می‌باشد.»

و نیز همنشینی با کسانی که محبّت و علاقه به تحصیل فضایل اخلاقی را در آدمی بر می‌انگیزند، و مطالعه سیره و ابعاد زندگی علمای سلف را که نقش فوق العاده‌ای در هموار ساختن راه کمال ایفا می‌نماید نباید از نظر دور داشت.

تمرین و ممارست صفات کمال و ملکات فاضله تنها از طریق تکرار

اعمال مناسب و ممارست و تمرین دائمی در نفس آدمی نقش می‌بندد. اعمال عبادی و تمرین‌های روزمره نیز تا زمانی که در اثر تکرار پیوسته به صورت ملکه در نیامده، پرداختن به آن‌ها با دشواری و مشقّت همراه بوده، فشار زیادی را بر سالک وارد می‌سازد. نفس سرکش نیز به اقتضای طبیعت، همواره به خواسته‌های پست و غرایز حیوانی متمایل بوده و نسبت به اراده روحانی جهت کسب فضیلت‌های انسانی و کمالات معنوی تمکین ندارد.

این همه، ایجاب می‌کند تا سالک راه حق و پوینده راه کمال با جهادی پی‌گیر، ریاضت‌های فشرده شرعی، پایداری و بردباری، تحمّل رنج و زحمت عبادت، و تکرار اعمال صالحه مناسب، در راه هدف مقدس خویش بکوشد و تا رسوخ کامل مکارم اخلاق در نفس و ظهور آن‌ها به صورت ملکات ثابت در نهاد خود از پای نایستد.

واقع‌گرایی

واقع‌گرایی و واقع‌بینی از ارکان لا ینفکّ سیر و سلوک به حساب می‌آید. سالک باید واقع بینانه به مطالعه قدر و منزلت انسانی خویش بپردازد. با اعتماد به نفس، باور و امید به آینده روشن، سرمایه‌ها و استعدادهای درونی را باز شناسد. با گزینش راه کارهای صحیح، استفاده کامل از روش‌های علمی و معنوی، بهره‌گیری از همه ابزارها و امکانات، درهای موفقیت را بر روی خود گشوده، و روزنه‌های ناامیدی را مسدود سازد. با واقع‌بینی، شکیبایی، همّتی بلند، و انگیزه‌ای صد در صد خالص، موانع و سختی‌های فراوانی را که در مسیر خود با آن‌ها رو برو است پشت سر نهاده، و برای اعتلای ایمان و نیل به مقصد اعلای خویش قاطعانه گام بردارد.

نادیده گرفتن جنبه‌های مثبت، بزرگ نمودن کاستی‌ها، پندارهای نادرست، گفتارهای ناامید کننده، مانع تراشی‌های لجاجت آمیز و عدم بهره‌گیری از

امکانات، ضمن آنکه با واقع‌گرایی سازگاری ندارد، زمینه را نیز برای چیره شدن حالت ناپسند منفی گرایی بر آدمی هموار ساخته، روح استقامت و پایداری را تضعیف، و چشم‌انداز آینده را در برابر انسان و معاشران تاریک می‌سازد.

در حضور امام سجّاد علیه السلام عرض شد: حسن بصری معتقد است: از کسی که هلاک گردیده شگفتی نیست که چگونه به هلاکت رسیده، بلکه کسی که رستگار گشته، جای تعجّب است که چگونه نجات یافته است!

امام علیه السلام فرمودند: لیکن من می‌گویم:

«لَیسَ الْعَجَبُ مِمَّنْ نَجی (کَیفَ نَجی وَ إِنَّمَا الْعَجَبُ مِمَّنْ هَلَکَ (کَیفَ هَلَکَ) مَعَ سِعَةِ رَحْمَةِ اللَّهِ».⁽¹⁾

«از کسی که رستگار گشته تعجبی نیست که چگونه رستگار گشت، شگفتی تنها از کسی است که با آن همه وسعت رحمت خداوندی چگونه هلاک گردیده است»!

ای برادر! موضعی که در گیرودار زندگی بر می‌گزینی، روشی که اتخاذ می‌کنی، برنامه‌ای که در پیش می‌گیری، و اموری که به آن‌ها دل می‌بندی، هر یک به نوعی معرّف شخصیت تو است، زنهار که عزّت معنوی و حیثیت انسانی خویش را به متاع دنیا مفروشی و دنائت و پستی را بر شرافت و بزرگواری ترجیح ندهی...

ب ) اصول راهبردی‌

1 - بلندی همّت‌

شناخت گرایش‌های طبیعی و آگاهی از دامنه فعالیت‌های هر یک از آن‌ها این امکان را فراهم می‌آورد که انسان در جریانات روزگار و حوادث تلخ و شیرین زندگی، روش‌های عالی و سازگار با منش انسانی، و چالش‌ها و ناهنجاری‌های اخلاقی را در رفتار، گفتار و افکار خود ریشه‌یابی کرده، در راستای خودسازی، تهذیب نفس و اصلاح ساختار اخلاقی خویش از آن‌ها بهره‌مند گردد.

توسعه دایره دانش اخلاقی و تعمیق معلومات مذکور از طریق تلاش فکری و بهره‌گیری از تجربه نیز میزان علاقه انسان را نسبت به اهداف انسانی ارتقا می‌بخشد و او را در راه نیل به مقاصد معنوی و کمالات روحانی از همّت، قدرت، حوصله و استقامت بیشتری برخوردار می‌سازد.

از سوی دیگر، هنگامی که انسان خود را فاقد چیزی ببیند - خصوصاً اگر آن را در زمره نیازهای اساسی خویش به حساب آورد - چنانچه به واسطه تعلّقات مادی دچار روزمرّگی نگردد و با عقلانیت و تفکّر با آن مواجه گردد، لحظه‌ای درنگ را برای خود جایز ندانسته، برای به دست آوردن مطلوب خویش سر از پا نخواهد شناخت، و تا زمانی که به مقصد اعلای خود نایل نگشته قرار و آرام ندارد.

در عین حال، علل و اسباب گوناگونی - که حبّ دنیا و تعلّقات مادی را می‌توان از مهم‌ترین آن‌ها به حساب آورد - ممکن است از بروز آثار طبیعی این آگاهی و احساس نیاز جلوگیری کرده، انسان را از پرداختن به اهداف و مقاصد

عالی محروم، و به کارهای پست و جزیی سرگرم سازد.

مولا امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلشَّرَفُ بِالْهِمَمِ الْعالِیةِ لا بِالرِّمَمِ الْبالِیةِ».⁽¹⁾

«شرف انسانی (در پرتو تعالی روحی و) به همّت‌های بلند است، نه (در پرورش جسم و بدن که در پایان) به استخوان‌های پوسیده و متلاشی شده (مبدّل می‌گردد)».

همچنین می‌فرمایند:

«قَدْرُ الرَّجُلِ عَلی قَدْرِ هِمَّتهِ».⁽²⁾

«ارزش آدمی به قدر همّت اوست».

اوج‌گیری استوانه‌های ماندگار روحانی در آسمان معرفت و معنویت، پیشرفت‌های چشمگیر شخصیت‌های بزرگ انسانی در عرصه‌های گوناگون معنوی و مادی، و پیروزی‌های درخشان چهره‌های ممتاز اجتماعی در زمینه‌های مختلف زندگی به برکت عزم و اراده پولادین، و مرهون انگیزه قوی و همّت بلند آنان بوده است.

ربیعة بن کعب گوید: روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«ای ربیعه! مرا هفت سال خدمت کرده‌ای، آیا از من حاجتی درخواست نمی‌کنی؟»

عرض کردم: ای رسول خدا! مرا مهلتی دهید تا فکر کنم. روز بعد که بر آن حضرت وارد شدم، فرمودند:

«ای ربیعه! حاجت خویش را عرضه کن.»

گفتم: از خدا بخواهید که در بهشت با شما باشم! حضرتش فرمودند:

«چه کسی این خواسته را به تو آموخت؟»

عرض کردم: ای رسول خدا! کسی به من نیاموخت، لیکن با خود فکر کردم که اگر مال دنیا بخواهم تمام می‌شود، و اگر عمر طولانی و فرزند درخواست نمایم، پایانِ آن مرگ است!

ربیعه گوید: آن جناب لحظه‌ای سر مبارک را به زیر انداخته، سپس فرمودند:

«خواسته‌ات را اجابت می‌کنم ولی مرا با سجده زیاد یاری کن»

بلی،

همّت اگر سلسله جنبان شود

مور تواند که سلیمان شود

همّت بلند دار که با همّت بلند

هر جا روی به توسن گردون سواره‌ای

ربیعه افزوده است: شنیدم که آن حضرت می‌فرمودند:

«پس از من فتنه‌ای بر پا خواهد شد، در آن هنگام ملازم علی بن ابی‌طالب باشید و او را رها نکنید».⁽¹⁾

حتی دارا بودن هدف متعالی اگر با عزم راسخ و همّت بلند همراه نباشد، به آرزویی می‌ماند که برای دستیابی به آن حرکت و تلاش مناسب صورت نگیرد کسی‌که همّتش عالی است به امور جزئی نپرداخته، و به طمع منافع دنیای زودگذر خود را آلوده نمی‌سازد. نه از روی آوردن دنیا شاد می‌شود و نه از پشت کردن آن محزون می‌گردد. تحصیل رضای خدا و کسب فضایل انسانی و معرفت در صدر خواسته‌های او بلکه تنها خواهش و بزرگ‌ترین آرزوی اوست. در راه رسیدن به محبوب حقیقی سر و جان خویش را فدا می‌نماید و هرگز از بیم

خطر دست از مطلوب خود بر نمی‌دارد.

اهل همّت را زناهمواری گردون چه باک؟

سیر انجم را چه غم کاندر زمین چون و چراست؟

شخص زبون و پست همّت در کشاکش زندگی و ناملایمات روزگار، قدرت پایداری ندارد، بسیار زود شکست خورده، و در کمال ذلّت عقب نشینی می‌کند. چنین فردی طبعاً قادر نیست به مقام رفیع آدمیت و قلّه مرتفع کمال انسانی نایل آید، بلکه به خواسته‌های کودکانه بسنده کرده، به شغل‌های پست قانع و از خواسته‌های ارزشمند پیوسته روی گردان است.

از امیر مؤمنان علیه السلام نقل است:

«شیوه پیامبر صلی الله علیه وآله چنین بود که اگر کسی از ایشان چیزی درخواست می‌کرد، چنانچه می‌خواستند آن را انجام دهند، پاسخ مثبت می‌دادند، و اگر در صدد انجام آن نبودند سکوت می‌کردند و هیچ‌گاه پاسخ منفی نمی‌دادند».

روزی عربی بر آن حضرت وارد شد و از ایشان چیزی خواست. آن جناب سکوت کردند. و این امر تا سه بار تکرار شد. در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه وآله به آرامی فرمودند: «ای اعرابی! چه می‌خواهی؟

ما گفتیم اکنون درخواست بهشت می‌کند. اعرابی گفت: شتری با جهاز و زاد و توشه‌ای می‌خواهم! حضرت خواسته او را اجابت فرمودند. سپس (در حالی که گویا از همّت پایین او ناخرسند بودند) فرمودند:

«چقدر بین خواسته اعرابی و درخواست پیر زن اسرائیلی فاصله است؟!

آنگاه فرمودند:

«هنگامی که موسی علیه السلام در مأموریت عبور از دریا به آنجا رسید، چارپایان از رفتن سر باز زدند. آن حضرت متوقّف گشته و عرض کرد:

پروردگارا! سبب این امر چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی! تو اینک نزد قبر یوسف هستی، باید نعش آن جناب را از اینجا منتقل سازی.

در آن وقت قبر با زمین برابر شده و اثری از آن ظاهر نبود. از اینرو موسی علیه السلام از قوم خود پرسید: آیا کسی از شما محل قبر یوسف را می‌داند؟ آنان گفتند: پیر زنی در میان ما هست که شاید از این امر با خبر باشد. آن حضرت از او سؤال فرمود: جای قبر یوسف را می‌دانی؟ پیر زن پاسخ مثبت داد.

موسی علیه السلام از او خواست که قبر را نشان دهد. امّا او گفت: به خدا قسم تا حاجت مرا بر نیاوری چنین نخواهم کرد! حضرت موسی فرمود: حاجت تو برآورده است. عرض کرد: می‌خواهم در بهشت هم جوار شما و با شما در یک درجه باشم! آن حضرت فرمود: از من بهشت را درخواست کن. گفت: به خدا قسم تنها هم‌جواری با شما را خواهانم.

حضرت موسی در فکر بود که ناگهان خداوند به او وحی فرستاد: حاجتش را بپذیر، که این امر چیزی از تو نمی‌کاهد!

حضرت موسی قبول کرده و پیر زن قبر را به او نشان داد».⁽¹⁾

همچنین از امام باقر علیه السلام نقل است:

«رسول خدا صلی الله علیه وآله پیش از ظهور اسلام در شهر طائف بر مردی وارد شدند. آن مرد از جنابش بسیار اکرام نمود. هنگامی که آن حضرت به رسالت مبعوث گردیدند، برخی به وی گفتند:... او همان کسی است که در طائف بر تو وارد شد و تو از ایشان پذیرایی کردی.

آن مرد به حضور رسول خدا شرفیاب شده، سلام کرد و اسلام آورد. آنگاه... خود را معرّفی نمود، پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله به او خوش آمد گفته و فرمودند: حاجت خود را درخواست کن.

عرض کرد: از شما دویست گوسفند با شبانش می‌خواهم. آن جناب حاجتش را برآورده و به اصحاب خود فرمودند: چه می‌شد این مرد از من خواسته پیر زن اسرائیلی را می‌طلبید؟...».⁽¹⁾

ای برادر! موضعی که در گیرودار زندگی بر می‌گزینی، روشی که اتخاذ می‌کنی، برنامه‌ای که در پیش می‌گیری، و اموری که به آن‌ها دل می‌بندی، هر یک به نوعی معرّف شخصیت تو است. زنهار که عزّت معنوی و حیثیت انسانی خویش را به متاع دنیا مفروشی و دنائت و پستی را بر شرافت و بزرگواری ترجیح ندهی، همّت بلند دار و جهت پیمودن مدارج کمال و نیل به مقام رفیع انسانی، از دل بستن به امور پست زودگذر که راه ذلّت و سقوط را هموار می‌سازد جدّاً بپرهیز.

امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«مَنْ صَغُرَت هِمَّتهُ بَطَلَت فَضِیلَتهُ».⁽²⁾

«کسی که همّت او اندک باشد، ارزش و فضیلتش از دست می‌رود».

در روایات آمده است:

«خداوند به یکی از پیامبران خود وحی کرده، فرمود: مردی از پیروانت سه دعای مستجاب دارد. هنگامی که آن مرد از این فضیلت آگاه شد، به خانه رفته و همسرش را از آن با خبر نمود. وی نیز از شوهرش با اصرار درخواست کرد که دعا کند تا او زیباترین زنان باشد!

به دعای مرد، همسرش بسیار زیبا شد. پادشاهان و جوانان خوش‌گذران به آن زن مایل شدند. زن نیز به جهت آنکه شوهرش پیر و تهیدست بود به وی رغبتی نداشت و با او تندی می‌کرد. ملاطفت و نرمی مرد هم اثری نمی‌بخشید. از اینرو دعا کرد تا زن به صورت سگی درآمد!

فرزندانش گریه زیادی کرده و گفتند: پدر جان! مردم ما را سرزنش می‌کنند، و از وی خواستند تا دعا کند زن به صورت اوّل باز گردد.

با دعای مرد، همسرش به شکل نخست باز گشت و سه دعای مستجاب همه بر باد رفت»! ⁽¹⁾

2 - دور اندیشی‌

وجود انسان آمیزه‌ای است از دو جنبه ملکوتی و حیوانی و ترکیبی از دو بُعد روحانی و جسمانی. جنبه روحانی و ملکوتی که از عالم حقیقت و از مبدأ نورانیت است به خیر و فضیلت و کمال و نور فرا می‌خواند، و بُعد حیوانی و جسمانی که از عالم خاک و سرشت طبیعت است به جهل و خیانت و ظلم و تاریکی سوق داده، و از کمال خواهی، حقیقت طلبی، عدالت و نوع دوستی باز می‌دارد.

بخش عظیمی از فعالیت‌های آدمی غریزی و از تمایلات حیوانی تشکیل یافته، و قسمی نیز از عقل و تمایلات عالی انسانی سرچشمه می‌گیرد. حرکت بر اساس تدبیر، برنامه ریزی مبتنی بر محاسبه و انجام کارها بر پایه آینده نگری که از تعقّل و تفکّر و مطالعه و مصلحت اندیشی سرچشمه می‌گیرد به انسان اختصاص داشته و حیوانات از آن بی‌بهره‌اند. زیرا تلاش و جنب و جوش حیوانات به هدایت تکوینی و صرفاً در چارچوب غرایز و گرایش‌های طبیعی صورت می‌گیرد و هیچ یک از کارهای آن‌ها مبتنی بر تدبیر و از روی محاسبه و فکر نمی‌باشد.

تدبیر، دوراندیشی، تأمل و بررسی همه جانبه اموری که انسان با آن‌ها روبرو است، مستلزم فکر سالم و تفکّر عاقلانه است. بهره‌مند شدن از راهنمایی عقل در گفتار و رفتار و شناخت صحیح نیک از بد با شتابزدگی نمی‌سازد. زیرا انسان سبک سر به واسطه آنکه در کارها به سرعت تصمیم می‌گیرد، توفیق تأمّل و فرصت مطالعه را از دست داده، و زمینه استفاده از این نعمت بزرگ الهی را از بین می‌برد. و همین امر بستر مناسبی برای کج روی‌ها و ناملایماتی می‌شود که او را در طول زندگی پیوسته دچار ناکامی و شکست می‌نماید. از اینرو به جرأت می‌توان

گفت: بسیاری از گرفتاری‌هایی که انسان در خلال زندگی با آن‌ها مواجه می‌گردد، ریشه در شتابزدگی داشته، و از سرپیچی از فرمان عقل - که نتیجه مستقیم پیروی عجولانه از تمایلات غریزی است - سرچشمه می‌گیرد.

خدای متعال می‌فرماید:

« وَ یدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً »⁽¹⁾

«انسان (در اثر شتابزدگی) بدی را می‌طلبد همانگونه که خیر و نیکی را فرا می‌خواند. و انسان همواره شتابنده و عجول بوده است».

لازمه شتاب خارج از حدّ اعتدال در کارها، عدم مطالعه کافی در امور است، و این خود، قدرت شناخت درست خیر از شرّ را از انسان سلب می‌کند و طبعاً تشخیص خیر واقعی به سادگی برای وی میسّر نخواهد بود. در این میان هوی و هوس و شهوات نفسانی نیز چهره حقیقت را در نظر آدمی دگرگون ساخته و او را به دنبال شرّ و بدی روانه می‌کند.

پی‌آمد شوم این مرحله خطرناک، پندار نادرستی است که از واقعیت‌های اطراف خود برای او به وجود می‌آید: نیک را بد، و ناستوده را پسندیده به حساب می‌آورد. در بیراهه گام بر می‌دارد و گمان می‌کند به محلّ امن ره می‌سپارد! در ورطه زشتی‌ها غوطه‌ور است، و چنین می‌پندارد که مسیری افتخارآمیز برگزیده است! و چه بسیارند که از این رهگذر به پرتگاه‌های هلاکت و گمراهی فرو افتاده‌اند.

مصونیت از این پی‌آمد شوم و خطرناک، برخورداری از تمایلات عالی، شکوفا شدن قابلیت‌های والا، و بهره‌مندی از مقام بلند انسانی مستلزم تربیت صحیح است که جز از طریق پیروی از راهنمایی عقل و رسول درونی و اطاعت از

دستورات پیام آوران بیرونی حاصل نمی‌گردد. محروم کسی است که از این موهبت گران‌بها بی‌بهره بماند، و خسران و زیان ابدی نصیب کسی است که استعدادها و سرمایه‌های بزرگ بالقوّه درونی را در اثر شتابزدگی از دست داده، ناکامی و شکست را برای خویش جایگزین پیروزی و رستگاری نماید.

امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَ الْحَزْمُ بِإِجالَةِ الرَّأْی وَ الرَّأْی بِتحْصِینِ الْأَسْرارِ».⁽¹⁾

«پیروزی با هوشیاری و مآل اندیشی است، و حزم و دوراندیشی با به کار انداختن اندیشه است، و خردمندی و اندیشه با نهان کردن رازها و نگهداری اسرار امکان‌پذیر است».

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«اَلْحِلْمُ وَ الْأَناةُ توْأَمانِ ینْتجُهُما عُلُوُّ الْهِمَّةِ».⁽²⁾

«بردباری و شتاب نکردن، (دو مولود) همراه و هم پایه‌اند که بلندی همّت، آن دو را به ثمر می‌رساند».

و امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«مردی به حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله شرفیاب شده، عرض کرد: ای رسول خدا! به من سفارشی بفرمایید، آن حضرت فرمودند: اگر توصیه کنم سفارش پذیر هستی؟ و این را سه بار تکرار فرمودند، و در هر نوبت آن مرد پاسخ مثبت می‌داد.

در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: به تو سفارش می‌کنم هرگاه به کاری همّت گماشتی، در عاقبت آن بیندیش، چنانچه آن را صحیح

و همسو با هدایت یافتی، به دنبال آن برو، و اگر نادرست و باعث گمراهی تشخیص دادی، از انجام آن بپرهیز».⁽¹⁾

انسان‌ها دارای قابلیت‌های معنوی متفاوت‌اند، همچنان‌که تلاش‌های انسانی آنان نیز یکسان نیست. تربیت اخلاقی، رشد معنوی و تعالی روحی هر فرد، متناسب با استعدادی که از آن برخوردار است و تلاشی که از وی ظاهر می‌گردد، او را از سایر افراد متمایز می‌سازد.

مآل اندیشی و رعایت خیر و مصلحت نیز رابطه مستقیمی با تعالی معنوی و رشد عقلی دارد. به هر نسبت که آدمی از جنبه عقلی رشد و تکامل یافته، به همان نسبت در امور خود دقّت کرده و سرانجام کارها و عاقبت برنامه‌ها را مورد توجّه خویش قرار می‌دهد.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«أَعْقَلُ النَّاسِ أَنْظَرُهُمْ فِی الْعَواقِبِ».⁽²⁾

«خردمندترین مردم کسی است که بیش از همه به پایان کارها می‌اندیشد».

چنین کسی به دنیای فانی و مظاهر زودگذر آن دل نمی‌بندد و برای رسیدن به جهان پایدار آخرت بیش از هر چیز در اندیشه خود و اصلاح خویشتن است.

هم آن حضرت علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْحازِمُ مَنْ ترَکَ الدُّنْیا لِلْآخِرَةِ».⁽³⁾

«دوراندیش (و محتاط) کسی است که دنیا را برای آخرت ترک نماید».

همچنین می‌فرمایند:

«إِنَّ الْحازِمَ مَنْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِجِهادِ نَفْسِهِ فَأَصْلَحَها وَ حَبَسَها عَنْ أَهْوِیتها وَ لَذَّاتها فَمَلَکَها وَ إِنَّ لِلْعاقِلِ بِنَفْسِهِ عَنِ الدُّنْیا وَ ما فِیها وَ أَهْلِها شُغْلاً».⁽¹⁾

«به راستی فرد دوراندیش کسی است که خود را به پیکار با نفس خویش مشغول گرداند و آن را اصلاح نماید و از آرزوهای پست و لذّت‌هایش باز دارد و زمامش را به چنگ آورد. مسلّماً خردمند به جای دنیا و اهل دنیا و آنچه در آن است، به خود مشغول می‌باشد».

3 - اخلاص‌

اشاره

حرکت در مسیر کمال و تلاش در راه نیل به اهداف عالی انسانی آنگاه برای آدمی سودمند و ثمربخش خواهد بود که فعالیت‌های معنوی و اعمال عبادی وی از ارزش و اعتبار لازم برخوردار باشد.

ارزش و اعتبار مذکور از یک سو از امری نشأت می‌گیرد که از ناحیه صاحب شریعت صادر گردیده، از سوی دیگر به درستی اجزاء و تمامیت شرایط خود عمل ارتباط می‌یابد. امّا آنچه که سالک را از مزایای این قدر و اعتبار بهره‌مند ساخته و رنگ ارزش و نقش اعتبار عمل وی را از استحکام کافی برخوردار می‌نماید، پاکی نیت و خالی بودن انگیزه او از هرگونه شائبه آلودگی به هواهای نفسانی و دور نگه‌داشتن عمل از هر نوع رنگ غیر الهی است که از آن به «اخلاص» نام برده‌اند.

رهایی از عذاب اخروی، اتصاف به صفات عالی انسانی، نیل به قلّه کمال و رسیدن به مقام رفیع قرب در گرو صفای باطن و خلوص نیت، و وابسته به حفظ و حراست تلاش و انگیزه از گرایش‌های نادرستی است که سمت و سو و جهت حرکت آدمی را از صراط مستقیم و توجّه کامل به حقّ منحرف می‌سازد.

اخلاص، شرط لا ینفکّ دستیابی به کمالات معنوی و ارزش‌های انسانی، و زمینه ساز نزول امدادهای غیبی و سرازیر شدن الطاف خاص الهی است. سیر و سلوک بدون اخلاص، تلاش بی‌حاصل و کِشت بی‌ثمر است. کسی که طالب کمالات و مکارم اخلاق است و تلاش و عمل او از ناخالصی‌های تاریک و ظلمانی تطهیر نگشته، عملش باطل، سرمایه گران‌بهای عمرش تباه، و حاصل زحمات شبانه‌روزی‌اش حسرت و ندامتی است که دنیا و آخرت او را بر باد

می‌دهد.

اخلاص، روح عبادت، میزان صحّت اعمال و شرط اساسی مقبولیت فعالیت‌های معنوی است. عبادتی که با اخلاص همراه نباشد، کار نیکی که در سایه خلوص نیت صورت نگیرد، و تلاشی که از صفای باطن نشأت نگرفته باشد، مورد پذیرش ساحت اقدس حقّ واقع نمی‌گردد.

آنچه که به عمل، جلا و مقبولیت، و به نفس، صفا و نورانیت می‌بخشد، و مایه تعمیق سطح بینش، توسعه افق ادراک و ارتقای رشد معنوی آدمی می‌گردد، انگیزه پاک، خلوص نیت و اخلاص در گفتار، کردار و همه ابعاد زندگی است.

عبادت به پاره‌ای اعمال که از آن به «اعمال عبادی» نام می‌برند خلاصه نمی‌گردد، بلکه هر عملی که مرضی خداست و به قصد بندگی و اطاعت از فرمان خداوند و تنها برای جلب رضای او انجام پذیرد، عبادت محسوب می‌شود. از اینرو روح بندگی و عبادت آن است که آدمی خود را بنده تمام عیار خدا بداند و در همه امور زندگی از خواست و رضای مولای خود تبعیت نماید. لازمه بندگی نیز آن است که انسان خود را برای خدا خالص کند و این جز در سایه رها شدن از تمامی بت‌ها و معبودها میسّر نمی‌گردد.

ای عزیز! پذیرش بندگی یعنی چیزی را جز کمال مطلق، شایسته توجّه، دلبستگی و پرستش ندانی؛ هر قدمی که در این راه بر می‌داری به همان نسبت از قید و بند معبودهای اسارت‌بار پیدا و پنهان دور می‌شوی، و به هر گامی که از اطاعت حقارت‌آمیز بت‌های درون و بیرون دور می‌گردی به همان اندازه به افتخار بزرگ بندگی نزدیک می‌شوی، سرمایه گرانقدر عبودیت را کوچک مپندار و گوهر ارزنده و بی‌مثال بندگی را که از سر لطف به من و تو ارزانی داشته‌اند، با اطاعت ذلّت‌بار از زورمداران کور دل قیاس منما و با همه توان در راه پاک ساختن انگیزه و نیت از ناخالصی‌های درونی تلاش کن!

معنای اخلاص‌

علامه مجلسی می‌نویسد:

«شیخ بهایی قدس سره در مقام تبیین معنی اخلاص فرموده است: خالص در لغت به چیزی گفته می‌شود که صاف بوده و به چیز دیگری ممزوج نباشد...»

آنگاه می‌افزاید:

«اصحاب بینش و اهل دل برای اخلاص تعریف‌هایی کرده‌اند که از آن جمله است: پاکیزه نمودن عمل از اینکه برای غیر خدا در آن نصیبی باشد...

برخی نیز گفته‌اند: اخلاص آن است که انسان (جز خداوند مقصود و مطلوبی را دنبال نکرده و) قصد عوض - نه دنیوی و نه اخروی - نداشته باشد».⁽¹⁾

گروهی هم اخلاص را توحید در نیت دانسته‌اند بدین معنا که محرّک و انگیزه فرد با اخلاص تنها خدا بوده و کردار و گفتار وی از هر گونه شائبه غیر الهی پاک باشد.

از این‌ها و جز این‌ها به خوبی روشن می‌گردد که اخلاص را مراتب و مدارجی است و هر یک از این تعریف‌ها در واقع بیانگر یکی از آن درجات به حساب می‌آید. با اشاره‌ای ولو اندک به پاره‌ای از مدارج اخلاص، بیش از پیش با مفهوم آن آشنا خواهیم شد:

اخلاص در یک مرحله به این معناست که کارها برای خدا و به خاطر فرمان

او - جلّ جلاله - صورت می‌گیرد و ارائه به دیگران، طمع تمجید و تشویق سایرین و ترس از نکوهش و مذمّت این و آن، هیچ یک نقشی در انگیزه انجام امور ندارد. این مرتبه از اخلاص مورد قبول فقهای مکرّم شیعه بوده، و حتی اگر محرّک اصلی انسان در هنگام عمل ترس از جهنّم یا طمع بهشت باشد، موجب اسقاط تکلیف بوده و این درجه از اخلاص برای عامه مردم کافی خواهد بود.

اخلاص در مرحله دیگر که برای همگان میسّر نیست، و دستیابی به آن جز برای کسانی که از خواسته‌های نفسانی دست شسته، غرق در دریای عظمت الهی و واله و حیران محبّت اویند امکان‌پذیر نمی‌باشد. فرد با اخلاص در این مرتبه نه در پی گشایش دنیوی، و نه در انتظار پاداش اخروی عبادت می‌کند؛ نه ترس از دوزخ او را به این کار ترغیب می‌نماید، و نه به طمعِ نعمت‌های بهشتی به عبادت روی می‌آورد، بلکه به واسطه شناخت حضرت باری و سپاس منعم و عشق و محبّت به معبود حقیقی به عبادت می‌پردازد و جز حضرت حقّ و معبود مطلق، مقصود و مطلوب دیگری ندارد.

مرتبه‌ای برتر نیز برای اخلاص از سوی بزرگان و گروهی از اهل معنا مطرح شده که ادراک آن جز برای اخصّ اولیای خدا ممکن نخواهد بود، و آن عبارت است از اخلاص مطلق و قطع کلّی از ماسوی اللَّه! به گونه‌ای که فکر و خیالی جز حضرت حقّ در وجود سالک راه نیابد و خواسته و اراده‌ای جز رضای حقّ در دلش خطور ننماید.

در هر حال، گرچه مطابقت صورت ظاهری و کالبد عمل با فرمان الهی که از آن به «حُسن فعلی» یاد می‌کنند، شرط اساسی مقبولیت آن در پیشگاه خداوند است، لیکن خالص بودن نیت به هنگام انجام آن - که آن را «حُسن فاعلی» خوانده‌اند، و به منزله روح و جوهره عمل و محور ارزیابی گفتار و رفتار آدمی است و تا آنجا

از اهمیت برخوردار است که فرموده‌اند: انسان با نیت خویش محشور خواهد گشت - شرطی دیگر برای ارزشمند بودن عمل از نظر شرع مقدس، و رکنی حیاتی برای پذیرش آن از جانب خداوند محسوب می‌گردد.

اخلاص در قرآن‌

خدای بزرگ خطاب به پیامبر عظیم الشأن خود رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرماید:

« ...فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ ا أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ... »⁽¹⁾

«خدا را پرستش کن و دین خود را برای او خالص گردان آگاه باشید که دین خالص از آن خداست».

فرهنگ، اعتقادات، عبادات، گفتار و رفتار آدمی هر یک به نوبه خود انعکاس اوراقی از صحیفه آیین و شعاعی از آیینه دین او محسوب می‌گردد، و این‌ها را که خود تشکیل دهنده شخصیت وجودی و ابعاد مختلف زندگی است، به هیچ وجه نباید - و نمی‌توان - خارج از شؤون دینی و بیرون از شمول برنامه‌های مذهبی به حساب آورد. از اینرو خالص کردن دین برای خدا به معنای خالص نمودن تمام شؤون زندگی برای او - جلّ جلاله - است، و بنده خالص خدا کسی است که غیر خدا را از خانه دل، عرصه جان، میدان عمل و چشم‌انداز گفتار و رفتار خویش بزداید؛ برای او بیندیشد، برای او دوست بدارد و برای او تلاش کند. تنها از او سخن گوید و جز به خاطر او به کاری نپردازد، و در همه حال در راه خشنودی او گام بردارد، که اخلاص دین جز این نمی‌باشد.

در برخی از آیات قرآن، گروهی از پیامبران از جمله حضرت موسی و حضرت

یوسف علیهما السلام به اخلاص مدح شده‌اند.⁽¹⁾

در برخی دیگر از آیات، تنها مخلَصین از وسوسه و کید شیطان در امان دانسته شده‌اند، چنانکه از قول ابلیس نقل می‌کند:

« قالَ فَبِعِزَّتکَ لَأُغْوِینَّهُمْ أَجْمَعِینَ ا إِلاَّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ »⁽²⁾

«(شیطان) گفت: (پروردگارا !) به عزّتت سوگند که همگان را جدّاً گمراه خواهم ساخت مگر بندگان خالصت را».

سوگند به عزّت خداوند و تأکیدهای دیگر، ابراز قدرت، اظهار توانایی و نهایت پافشاری و اصرار شیطان بر عزم پلید خود در گمراه ساختن بندگان خداست. در عین حال، او به نیکی از این واقعیت شیرین با خبر بوده است که گروهی از بندگان خالص حقّ در حوزه حراست و حفاظت پروردگار خویشند و به هیچ وجه در منطقه نفوذ و قلمرو وسوسه وی قرار نمی‌گیرند، و به همین جهت آنان را با کلمه استثنا از دامنه اراده خود خارج کرده است.

آیا این اعتراف و این پافشاری شگفت انگیز برای بیداری من و تو کفایت نمی‌کند تا با جهادی پی‌گیر، تلاشی پیوسته و کوششی همیشگی در راه خالص ساختن پندار و رفتار و گفتار خویش از پای ننشینیم و با همه توان برای خلاصی از قلمرو نفوذ و سیطره دائمی آن مطرود دور از رحمت به پا خیزیم؟ و آیا این بی‌تفاوتی و این غفلت و سهل انگاری، خود دلیل روشنی بر استقرار سلطه آن خبیث ملعون بر روح و جان ما نمی‌باشد؟

اخلاص در روایات‌

قسمت اول

امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوار خود نقل کرده‌اند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«ما أَخْلَصَ عَبْدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ صَباحاً إِلّا جَرَت ینابِیعُ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلی لِسانِهِ».⁽¹⁾

«هیچ بنده‌ای چهل روز به خاطر خدا اخلاص نمی‌ورزد مگر آنکه چشمه‌های حکمت از قلب او بر زبانش جاری می‌شود».

پیشوای مخلَصان حضرت علی علیه السلام در خطبه «وسیله» می‌فرمایند:

«... تصْفِیةُ الْعَمَلِ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ وَ تخْلِیصُ النِّیةِ عَنِ الْفَسادِ أَشَدُّ عَلَی الْعالَمِینَ (الْعامِلِینَ) مِنْ طُولِ الْجِهادِ... طُوبی لِمَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ عِلْمَهُ وَ عَمَلَهُ وَ حُبَّهُ وَ بُغْضَهُ وَ أَخْذَهُ وَ ترْکَهُ وَ کَلامَهُ وَ صَمْتهُ وَ فِعْلَهُ وَ قَوْلَهُ».⁽²⁾

«خالص نمودن عمل از انجام دادن آن دشوارتر است، و خالص کردن نیت از اموری که آن را تباه می‌سازد بر انسان‌ها (عمل کنندگان) از جهاد طولانی سخت‌تر خواهد بود...

خوشا به حال کسی که علم و عمل، دوستی و دشمنی، گرفتن و وانهادن، سخن گفتن و سکوت کردن و کردار و گفتارش را برای خدا خالص گرداند».

آری، همچنان‌که آن بزرگوار فرموده‌اند، خالص نمودن عمل و نیت از مراتب گوناگون شرک و ریا، و پاک سازی آن از همه ناخالصی‌های نفسانی - خصوصاً برای کسی که حبّ و بغض‌های شرک‌آمیز دنیوی، آیینه دل و لوح سینه‌اش را

مکدّر ساخته، و محرّک او در فعالیت‌های اجتماعی و امور معنوی، نفسانیت و هواپرستی است - بسیار مهم و آن چنان دشوار است که جز به لطف خدا و عنایات اولیای دین و استقامت و پشت کار دائمی در این راستا میسّر نمی‌گردد.

در عین حال، نباید پنداشت عمل واحدی که توسط دو یا چند نفر با خلوص نیت انجام می‌گیرد، از نظر معنوی دارای ارزش برابر و یکسان خواهد بود، زیرا اختلاف مراتب اخلاص و تفاوت درجات خلوص نیت افراد که از مدارج قلبی آنان سرچشمه می‌گیرد، عمل هر یک از آنان را از ارزشی متفاوت با ارزش عمل دیگران برخوردار می‌سازد.

به عنوان مثال، ارزش نمازی که یک مسلمان معمولی بر پا می‌سازد، گرچه از اخلاص لازم برخوردار باشد، متناسب با مرتبه ایمان قلبی، سطح بینش و باور و اعتقادی که دارد ارزش می‌یابد: تکلیف را از دوش او ساقط کرده و در نهایت گامی او را در جهت کمال به پیش می‌برد، امّا همین نماز با همین شکل ظاهری هنگامی که توسط مؤمن کاملی ادا می‌شود، وسیله معراج او به سوی خدا می‌گردد، و زمانی که از جانب مولای موحّدان و پیشوای مخلصان اقامه می‌گردد، نور جمالش ملکوت اعلی را منوّر می‌سازد.

آن بزرگوار انگشتر خویش را در رکوع به فقیر عطا فرمودند، امّا این انفاق از چنان اخلاصی برخوردار است که آیه‌ای در ستایش آن نازل می‌گردد. در مقابل، انفاق‌های پر سر و صدا و فراوانی صورت گرفته که ارزش مادی آن‌ها به مراتب از ارزش مادی انگشتر آن حضرت بیشتر بوده، لیکن به جهت عدم برخورداری از کم‌ترین حدّ اخلاص، نه تنها عنایتی به آن‌ها نبوده بلکه بسا مورد نکوهش نیز قرار گرفته است.

حدیث معروف:

«لَضَرْبَةُ عَلِی‌ّ یوْمَ الْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبادَةِ الثَّقَلَینِ».

را شیعه و سنی به طور مستفیض بلکه نزدیک به تواتر نقل کرده‌اند. هنگامی که آن حضرت با یک ضربه حیدری، عَمرو بن عبد ودّ را بر زمین افکنده و بر سینه‌اش نشستند، از کشتن وی باز ایستاده، لحظاتی او را به حال خود واگذاردند. مسلمانان که شاهد این جریان بودند از محضر رسول خدا صلی الله علیه وآله درخواست کردند که به حضرتش دستور دهند در کشتن عَمرو درنگ نکرده، به سرعت اقدام نمایند! امّا آن بزرگوار نیز به خواهش مردم اعتنا نکرده و فرمودند:

«صبر کنید به زودی سبب این درنگ را خواهید دانست».

امیر مؤمنان علیه السلام پس از اندکی تأمّل وی را از پای درآورده، سرش را خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله حاضر ساختند. آن جناب پرسیدند:

چرا در کشتن عمرو شتاب نکردید؟

پاسخ دادند:

«هنگامی که او را بر زمین انداختم ناسزا گفت، و آب دهان به صورتم افکند، نگران شدم مبادا حسّ انتقام‌جویی و تشفّی خاطر در کشتن او مؤثر باشد! لذا لحظه‌ای او را واگذاردم تا غیظم فرو نشست، سپس او را برای خدا کشتم».⁽¹⁾

در این قضیه آنچه که از حضرتش ظاهر شد تنها ضربتی بود که بر پیکر عمرو وارد ساخته و پس از چند لحظه او را از پای درآوردند. امّا بنگر که این ضربت تا چه اندازه از ارزش برخوردار بود که آن را از عبادت جنّ و انس تا روز قیامت برتر ساخت! و همین خلوص بی‌بدیل بود که اسلام را برای همیشه از گزند نابودی بیمه ساخت.

سوره «هل أتی» را بخوان و ارزش چند روز گرسنگی و انفاق چند قرص نان

به مسکین و یتیم و اسیر را مورد تأمل قرار ده، که آن بزرگواران (فاطمه زهرا، همسر بزرگوار و دو فرزند دلبندشان صلوات اللَّه علیهم) و فضّه خادمه تا چه اندازه در این عمل از اخلاص برخوردار بوده‌اند!

« إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً ».⁽¹⁾

«ما تنها برای خشنودی خدا به شما اطعام می‌کنیم، پاداش و سپاسی از شما نمی‌خواهیم».

و در برابر آن، گرسنگی‌های جان فرسا و انفاق‌های بی‌شماری را نظاره کن که ثمر آن جز خستگی تن و تباه ساختن مال نبوده و بسا ننگی باشد که بر دامن عاملان آن تا ابد باقی بماند.

برادر! ارزش و روح عمل به قصد و نیت آدمی وابسته است، و این انگیزه است که به عمل شکل و ارزش می‌بخشد. داستان عابد بنی اسرائیلی را نشنیده‌ای که تمام اوقات خویش را به عبادت مشغول بود؟ او را از درختی باخبر ساختند که مورد پرستش قرار گرفته بود! عابد تصمیم گرفت برای خدا ننگ شرک را با کندن درخت از زمین پاک سازد، و با خشمی که از ایمان وی حکایت داشت عازم محلّ درخت گشت.

شیطان به صورت پیرمردی در مقابلش مجسّم شد و او را از کندن درخت بر حذر داشت. عابد نعره‌ای کشیده و او را چون پر کاهی بر زمین افکند! شیطان از در حیله وارد شده و با یادآوری پاداش کمک به زیر دستان و نیازمندان، قول داد که هر روز درهمی چند به عابد تقدیم کند تا از این طریق وی را به پاداش بزرگ انفاق نایل گرداند!

عابد از کندن درخت منصرف شد و چند روزی با پرداخت درهم‌های شیطان

به نیازمندان دل خوش داشت. دیری نپایید که از درهم‌های اهدایی خبری نیامد و همین امر خشم مجدّد عابد را برانگیخت. تبری برداشته، با سرعت کنار درخت حاضر شد. شیطان نیز ممثّل شده و بر خلاف مرتبه نخست، به سرعت عابد را بر زمین افکند! عابد با شگفتی سبب این امر را جویا شد. شیطان گفت: آن روز برای خدا غضب کردی، و اگر همه عالم در برابر تو قرار می‌گرفتند بر آن‌ها چیره می‌گشتی، امّا اینک به سبب نرسیدن دراهم خشمناک شده‌ای و با این انگیزه در صدد کندن درخت بر آمده‌ای، به همین جهت حتی در برابر من نیز به سادگی مغلوب گشتی.⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوار خود روایت می‌کنند که امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلدُّنْیا کُلُّها جَهْلٌ إِلاَّ مَواضِعَ الْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ کُلُّهُ حُجَّةٌ إِلاَّ ما عُمِلَ بِهِ وَ الْعَمَلُ کُلُّهُ رِیاءٌ إِلاَّ ما کانَ مُخْلَصًا وَ الْإِخْلاصُ عَلی خَطَرٍ حَتی ینْظُرَ الْعَبْدُ بِما یخْتمُ لَهُ».⁽²⁾

«دنیا سراسر همه نادانی است مگر جایگاه‌های دانش، علم و دانش به طور کامل علیه انسان حجّت است جز مواردی که بدان عمل شود؛ عمل همه‌اش ریا است مگر آنچه خالصانه انجام گردد، و اخلاص در معرض خطر (و در برابر بحران‌ها و آزمایش‌ها به شدّت شکست پذیر) است تا آنکه انسان بنگرد پایان کارش چه خواهد شد»!

بسا عملی که با خلوص نیت آغاز شده و انگیزه‌های ناخالص بعدی، سبب ابطال آن گردد، و بسا بنده‌ای که انحراف از صراط مستقیم، دستاوردی جز آه

و حسرت برایش نگذارد.

همچنان‌که یادآور شدیم برخی از مراتب اخلاص جز برای اولیای خاص الهی، آنان که با مبارزه با هواهای نفسانی و دل کندن از دنیا پای از عالم طبیعت فراتر نهاده، به وادی ایمن وارد شده‌اند میسّر نمی‌گردد. خداوند متعال در حدیث قدسی می‌فرماید:

«ای فرزند آدم! تو اراده می‌کنی، من نیز خواسته‌ای دارم. (امّا) سرانجام جز آنچه من اراده کنم انجام نمی‌پذیرد. هر کس مرا قصد نماید مرا خواهد شناخت و کسی که مرا بشناسد اراده‌ام خواهد کرد و آنکه اراده‌ام کند مرا طلب خواهد نمود و کسی که مرا طلب نماید خواهدم یافت و هر کس مرا بیابد خدمت خواهد کرد و آنکه خدمتم کند یاد می‌کند و کسی که یادم نماید او را با رحمت خود یاد خواهم کرد.

فرزند آدم! عملت خالص نگردد تا آنکه چهار مرگ را بچشی: از پای درآمدن سرخ، جان دادن زرد، مرگ سیاه، و مردن سفید!

مرگ سرخ، تحمّل جفای دیگران و خودداری از آزار مردم است. مردن زرد، گرسنگی و سختی کشیدن و تنگدستی است. جان دادن سیاه، مخالفت با خواهش نفس و هوا و هوس است، از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه می‌سازد. و مرگ سفید، گوشه‌گیری است».⁽¹⁾

برادر! راه سخت است و غفلت و خواب ما بسی گران! اخلاص را آسان مپندار و گفتار و رفتار خویش را به نیکی برانداز کن. آن‌ها را به سادگی خالص به حساب نیاور و چنین مپندار که اغراض شیطانی و هواهای نفسانی کم‌ترین دخالتی در

آن‌ها نداشته و همه خالصانه برای خدا صورت گرفته است.

تا آخرین نَفَس از شرّ شیطان و طغیان نفس بر حذر باش و به یقین بدان که خالص کردن نیت از ناخالصی‌های نفسانی و شیطانی، و تطهیر انگیزه از شوائبِ شرک‌آمیز که در بسیاری موارد حتی از دید تیز بین اهل سلوک نیز مخفی می‌ماند، کار دشواری است و دسترسی به عمل خالص با ضمیر آلوده به هوی و هوس به هیچ وجه امکان‌پذیر نخواهد بود.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«کَیفَ یسْتطِیعُ الْإِخْلاصَ مَنْ بِقَلْبِهِ الْهَوی ؟⁽¹⁾

«چگونه قادر بر اخلاص است کسی که هوای نفس در دلش راه یافته است»؟

یکی از نیکان گوید:

هنگامی که به تحصیل مقدمات علوم دینی اشتغال داشتم، همواره نام محدّث قمی را در محضر پدرم توأم با تجلیل می‌شنیدم، تا آنکه برای ادامه تحصیل به مشهد مقدس مشرّف شدم، در آنجا زیارت ایشان را بسیار مغتنم شمرده و روز به روز بر ارادتم نسبت به آن بزرگوار افزوده می‌شد.

در آستانه یکی از ماه‌های مبارک رمضان با چند تن از دوستان به محضر ایشان شرفیاب شده و خواهش کردیم تا نماز جماعت را در مسجد گوهرشاد اقامه کنند. ایشان نیز بر خلاف میل باطنی در اثر اصرار زیاد ما موافقت کرده، در ایام ماه مبارک برای اقامه نماز به مسجد گوهرشاد می‌آمدند.

به تدریج مردم با خبر شده و روز به روز بر تعداد نمازگزاران افزوده می‌شد. یک روز که بنده نزدیک ایشان بودم، پس از اتمام نماز ظهر گفتند: امروز برای خواندن نماز عصر آمادگی ندارم و مسجد را ترک کرده و بقیه ماه را برای اقامه جماعت حاضر نشدند!

هنگامی که سبب این امر را از ایشان جویا شدیم گفتند: آن روز در رکوع رکعت چهارم صدای تازه واردینی که برای رسیدن به جماعت یا اللَّه! یا اللَّه! می‌گفتند، از فاصله بسیار دور به گوشم رسید و این موضوع مرا به زیادی جمعیت متوجّه ساخته و در دلم ایجاد شادی نمود. من برای امامت نماز اهلیت ندارم!

مراقبه را بنگر و اخلاص را مطالعه کن و سبب اقبال بی‌نظیر خاصّ و عام را به تألیفات خالصانه آن مرد بزرگ - که هیچ کس خود را از آن‌ها بی‌نیاز نمی‌بیند - دریاب!

آن مرحوم رضوان اللَّه علیه خود فرموده است: هنگامی که کتاب «منازل الآخره» را تألیف کردم، مرحوم شیخ عبد الرزّاق مسأله گو - که روزها پیش از نماز ظهر در صحن مطهّر حضرت معصومه علیها السلام مسأله می‌گفت - گاهی از آن کتاب برای مردم مطالبی نقل می‌کرد. روزی مرحوم پدرم کربلایی محمد رضا - که از علاقمندان ایشان بود و هر روز در مجلس ایشان حاضر می‌شد - پس از نماز به خانه آمده و فرمود:

شیخ عباس! ای کاش مانند این مسأله گو بودی، تو در خانه می‌نشینی و چیز می‌نویسی! او امروز کتاب «منازل الآخره» را برای مردم خواند، مردم منقلب شده و بسیار گریه کردند!

من چند بار عازم شدم که به پدرم عرض کنم: پدر جان! آن کتاب از تألیفات من است، ولی خودداری کردم. تنها گفتم: پدر! مرا دعا بفرمایید، خداوند توفیق

مرحمت فرماید.⁽¹⁾

امام جواد علیه السلام می‌فرمایند:

«أَفْضَلُ الْعِبادَةِ الْإِخْلاصُ».⁽²⁾

«برترین عبادت اخلاص است».

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«أَوْصانِی رَبِّی بِتسْعٍ: أَوْصانِی بِالْإِخْلاصِ فِی السِّرِ وَ الْعَلانِیةِ؛ وَ الْعَدْلِ فِی الرِّضا وَ الْغَضَبِ؛ وَ الْقَصْدِ فِی الْفَقْرِ وَ الْغِنی وَ أَنْ أَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَنِی؛ وَ أُعْطِی مَنْ حَرَمَنِی؛ وَ أَصِلَ مَنْ قَطَعَنِی؛ وَ أَنْ یکُونَ صَمْتی فِکْراً؛ وَ مَنْطِقِی ذِکْراً؛ وَ نَظَرِی عِبَراً».⁽³⁾

«پروردگارم مرا به نُه چیز سفارش فرمود: اخلاص در پنهانی و آشکار، عدالت در حال غضب و خشنودی، میانه‌روی در تهی دستی و بی‌نیازی، و این‌که عفو نمایم کسی را که به من ستم کرده، عطا کنم به آنکه مرا محروم نموده، و پیوند نمایم با کسی که با من قطع ارتباط کرده است، و این‌که سکوتم فکر، گفتارم ذکر و نگاهم عبرت باشد».

کاری که برای غیر خدا صورت پذیرد خالص نیست. زیرا اخلاص تنها پرهیز از تظاهر و دوری از ریا نیست. بسا عملی که بدون انگیزه ریا انجام گردد، خالص هم نباشد. بنا براین عملی را که در انجام آن، اغراض نفسانی دخالت داشته باشد - گرچه برای نشان دادن به دیگران و انگیزه ریا نباشد - نباید خالص به حساب

آورد.⁽¹⁾

تمام حدیث در مبحث «نقش صفات ناپسند در تخریب ارزش‌ها» خواهد آمد.

نوشته‌اند: روزی عالم بزرگوار مرحوم ملاّ عبد اللَّه شوشتری - رضوان اللَّه علیه - به قصد دیدار شیخ بهایی قدس سره به خدمت ایشان رفت، پس از ساعتی صدای اذان به گوش رسید. مرحوم شیخ به ایشان گفت: همین جا نماز بخوانید، ما نیز به شما اقتدا می‌کنیم تا به فیض جماعت برسیم. آن جناب پس از اندکی تأمّل از پذیرش درخواست مرحوم شیخ خودداری کرده و به خانه‌اش باز گشت!

یکی از دوستان آن بزرگوار به ایشان عرض کرد: با آن اهتمام خاصی که شما به نماز اوّل وقت دارید، چه شد که در خانه شیخ آن را ترک کردید؟ فرمود: به نفس خود رجوع کردم، متوجّه شدم که اقتدا کردن شیخ بهایی به من در دلم اثر می‌گذارد، لذا آن را ترک نمودم!⁽²⁾

گویند:

اهتمام فوق العاده ایشان در زمینه اخلاص از برکات استاد بزرگوارش مرحوم محقّق اردبیلی رضوان اللَّه علیه بوده است.

همچنین نوشته‌اند:

گاهی که مرحوم ملا عبد اللَّه از استاد خود مرحوم محقّق اردبیلی در زمینه مطلبی سؤال می‌کرد، ایشان ساکت می‌شد، و یا می‌فرمود: باشد تا مراجعه کنم! و چون تنها می‌شدند، با تفصیل جواب داده و در اطراف آن بحث و گفتگو می‌کرد.

روزی خدمت استاد عرض کرد: چرا شما سؤال مرا در همان وقت پاسخ نمی‌دهید؟ فرمود: هنگامی که جماعتی گفتگوی ما را گوش می‌کنند، ممکن است

سبب نقصان من یا شما شود و یا یکی از ما برای نمایشِ علم خود به آن‌ها، طالب غلبه بر دیگری شویم، امّا اینجا جز خدا کسی با ما نیست.⁽¹⁾

قسمت دوم

در شرح حال یکی از مسلمانان از زبان وی نوشته‌اند: به عنوان جهاد با کفّار از خانه خارج شدم، در بین راه شخصی را دیدم که تو بره‌ای را در معرض فروش قرار داده بود. با خود گفتم: خوب است آن را بخرم تا در طول راه از آن استفاده برده و در فلان محلّ بفروشم و از این طریق، سودی نیز برده باشم.

همان شب در عالم خواب دیدم دو ملک از آسمان فرود آمده، یکی به دیگری گفت: نام مجاهدین را ثبت کن. هنگامی که اسامی افراد را می‌نوشت، دیگری می‌گفت: بنویس که فلان مرد برای تماشا آمده! دیگری برای تجارت عازم جبهه شده! فلان شخص با انگیزه ریا روی به جنگ آورده! و هنگامی که به من رسید، فرمود: بنویس که این مرد نیز برای تجارت آمده است.

من شروع به تضرّع و التماس کرده، گفتم: به خدا سوگند سرمایه‌ای ندارم که تجارت کنم. فرمود: مگر آن توبره را برای سود نخریدی؟ گفتم: منظور من از آمدن به اینجا جهاد بود نه تجارت، و شروع به گریه کردم. فرمود: بنویس به عنوان جهاد آمده، امّا در بین راه تو بره‌ای برای سود خریده است! خداوند هرگونه بخواهد در باره‌اش قضاوت خواهد کرد.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام به نقل از امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«وَ بِالْإِخْلاصِ یکُونُ الْخَلاصُ».⁽³⁾

«تنها با اخلاص، رهایی میسّر می‌گردد».

همچنین آن بزرگوار فرموده‌اند:

«غایةُ الْإِخْلاصِ الخَلاصِ».⁽¹⁾

«پایان اخلاص رهایی است».

آری، رهایی از قید علایق و اسارت شهوات، گسستن زنجیرهای خفّت‌بار، خلاص شدن از جهنّم وابستگی‌ها و پی‌آمدهای شومِ پیروی از نفس و شیطان، رها شدن از اطاعت و بندگی غیر خدا و آزادی از آتش دوزخ و غضب الهی، تنها در سایه اخلاص میسّر است.

اخلاص نیز آنگاه به معنای حقیقی حاصل خواهد شد که انگیزه آدمی تنها خدا باشد و جز حضرت حقّ کسی و چیزی را نبیند!

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به اباذر غفاری می‌فرمایند:

«ای اباذر! فقیه و دین شناس کامل نمی‌شود تا اینکه مردم را در جنب (عظمت) خدای متعال بسان شتران (بی ادراک) ببیند، و چون به خود بنگرد، خویش را از هر کوچکی کمتر بیابد».⁽²⁾

و در مقام تبیین جایگاه اخلاص، هنگامی که حذیفه یمانی از آن بزرگوار در باره اخلاص سؤال می‌کند، می‌فرمایند:

«از جبرئیل سؤال کردم، وی پاسخ داد: از خدا در این باره پرسش نمودم، خداوند فرمود:

«اَلْإِخْلاصُ سِرٌّ مِنْ سِرِّی [ أَسْرارِی ] أُودِعُهُ فِی قَلْبِ مَنْ أَحْبَبْتهُ».⁽³⁾

«اخلاص سرّی از اسرار من است که آن را در قلب کسی که دوستش دارم به امانت خواهم سپرد».

امام مخلَصان حضرت علی علیه السلام نیز فرموده‌اند:

«اَلْإِخْلاصُ غایةُ الدِّینِ».⁽¹⁾

«اخلاص، پایان مراتب دین و دینداری است».

«اَلْإِخْلاصُ عِبادَةُ الْمُقَرَّبِینَ».⁽²⁾

«اخلاص، عبادت مقرّبان درگاه الهی است».

بزرگی گوید:

برای تحصیل از تهران به قم رفتم. پس از مدتی مرا برای منبر به آیة اللَّه شیخ عبد الکریم حائری - مؤسّس و رئیس حوزه علمیه قم - معرفی کردند. چیزی نگذشت که برای سخنرانی به منزل یکی از علمای بزرگ دعوت شدم. در آنجا در باره مرگ صحبت کرده و بخش‌هایی از نهج البلاغه را قرائت نمودم. آن عالم بسیار گریست. هفته بعد نیز مجدّداً به آن مجلس دعوت شدم. بعضی از نزدیکانش از من خواستند که با طرح مسائل عادی‌تر به سخنرانی بپردازم، و سبب آن‌را تأثّر شدید و گریه فراوان آن عالم به هنگام یادآوری مطالب هفته پیش حقیر دانستند. سپس داستانی را به این شرح از او برایم نقل کردند:

وی مجرّد زندگی می‌کرد. در اثر اصرار فراوان برخی از نزدیکان، پذیرفت که ازدواج کند. دوشیزه‌ای به او پیشنهاد شد، امّا بعد از آنکه بنا بر جواز شرع، او را دید، از ازدواج با او خودداری کرده و پس از مدّتی با بیوه زنی سیاه‌چهره و زشت که دارای سه فرزند نیز

بود ازدواج کرد! با شگفتی سبب آن را جویا شدیم. فرمود: دوشیزه‌ای را که برایم در نظر گرفته بودند، پسندیدم امّا هرچه کوشیدم نیت خود را خالص کرده و برای خدا گام بردارم، میسّر نشد، لذا از او گذشتم. لیکن این خانم شوهرش مرده بود و نان آوری نداشت سه فرزند یتیم نیز از شوهرش به جا مانده بود و هیچ کس تن به ازدواج با او نمی‌داد، ازدواج با او را غنیمت شمرده و با خلوص نیت برای خدا با او ازدواج کردم!

در حدیث آمده است:

«هنگامی که حضرت موسی علیه السلام به خانه حضرت شعیب علیه السلام رفت، سفره شام پهن بود. جناب شعیب فرمود: ای جوان! بنشین و شام تناول کن. موسی علیه السلام عرض کرد: به خدا پناه می‌برم!

آنگاه در پاسخ سؤال حضرت شعیب از سبب این سخن، گفت: می‌ترسم این شام، اجرت زحمت من قرار گیرد، ما اهل بیتی هستیم که چیزی از عمل و پاداش اخروی را با زمین پر از طلای ناب عوض نمی‌کنیم.

شعیب علیه السلام فرمود: ای جوان! به خدا سوگند چنین قصدی ندارم. من نیت نکرده‌ام که لقمه سفره‌ام عوض زحمت تو قرار گیرد. عادت من و پدرانم پذیرایی از مهمان و اطعام است.

جناب موسی پس از این گفتگو کنار سفره نشسته و غذا تناول فرمود».⁽¹⁾

برادرم! در کار خویش بیش از پیش بیندیش و به نفس خود خوشبین مباش و در هر عملی از آن به سختی حساب بکش. انگیزه خود را در گفتار و کردارت مورد ارزیابی قرار ده؛ بنگر که اقدامش در خیرات و کارهای نیک برای چیست؟

به هوش باش که فریب نیرنگ‌های نفس را نخوری و به یقین بدان که حرص و علاقه نفس برای نشان دادن کارهای خیر و نیک به این و آن، دلیل روشنی بر ناخالص بودن نیت و انگیزه تو است. به توجیهات فریبنده نفس اعتنا مکن و از استغفار از اعمال نیک و بد خویش غافل مباش که تا اسیر نفس هستی، گفتار و رفتارت نفسانی است، گرچه ذهن و نیت خویش را از شوائب هوا و هوس پاک پنداری! خداوند ما را از شرّ شیطان و طغیان نفس حفظ فرماید، که جز بنده‌ای که خداوند به او عنایت و توفیق مرحمت فرموده، همه بیچاره هستیم.

در شرح حال مرحوم آیة اللَّه بروجردی - رضوان اللَّه علیه - نوشته‌اند:

ایشان در اواخر عمر بسیار اظهار ناراحتی کرده و می‌فرمود: عمر گذشت و نزدیک است رخت سفر بر بندیم، در حالی‌که چیزی از پیش نفرستادیم و عملی شایسته انجام ندادیم! یکی از نزدیکان عرض می‌کند: آقا! شما دیگر چرا؟ ما بیچارگان باید از بی حاصلی عمر خویش بنالیم، شما بحمد اللَّه این همه آثار خیر از خود باقی گذاشته‌اید!

ایشان پاسخ می‌دهند:

اگر آنچنان بود که تو می‌پنداری، کار آسان بود، لیکن چنین نیست؛ در حدیث قدسی آمده است:

«أَخْلِصِ الْعَمَلَ فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیرٌ بَصِیرٌ».⁽¹⁾

«عمل خود را خالص کن که نقّاد و بازرس بسیار آگاه و بیناست».

سپس افزودند:

شما خیال می‌کنید آنچه بر زبان مردم جاری می‌شود، در پیشگاه الهی نیز همین‌طور است؟!»⁽¹⁾

سپس افزود: اتفاقاً پانزده روز است که گاز شما وصل شده و از نفت بی‌نیاز شده‌اید! معلوم می‌شود که... تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل!

به همین جهت رهروان وادی ایمن و سالکان کوی حضرت حق و آنان که از بوستان عشق گلی چیده و از خرمن محبت توشه‌ای اندوخته‌اند همواره کوشیده و پیوسته بر این باورند که عشق و محبت راستین بدون پاکسازی درون از غیر حق حاصل نمی‌گردد. از اینرو در همه حال می‌کوشند تا با دست‌یابی به مقام اخلاص، زمینه را برای نیل به مرتبه اعلای انسانیت و استشمام رائحه قرب فراهم ساخته، از عمل و کوشش خود به نحو شایسته بهره‌مند گردند.

و اینک ای عزیز! مَثَل من و تو گرچه نسبت به منزلت شامخ خلوصِ نیت و جایگاه رفیع اخلاص، مصداق مَثَل معروف است که:

«دست ما کوتاه و خرما بر نخیل»

و هواهای نفسانی و وسوسه‌های شیطانی، دل را تیره و دستمان را به شدّت از رسیدن به این نعمت بزرگ الهی کوتاه ساخته، لیکن بر ماست تا در حدّ توان از افشاندن بذر دوستی و محبت و اخلاص در دل غافل نگشته، اندک اندک از رشد نهال اخلاص در وجود خویش بهره‌مند گردیم.

رسول اکرم صلی الله علیه وآله کلام خدا در باره اخلاص را چنین نقل می‌کنند:

«ما أَطَّلِعُ عَلی قَلْبِ عَبْدٍ فَأَعْلَمُ فِیهِ حُبَّ الْإخْلاصِ لِطاعَتی لِوَجْهِی وَ

ابْتغاءِ مَرْضاتی إِلّا توَلَّیت تقْوِیمَهُ وَ سِیاسَتهُ وَ تقَرَّبْت مِنْهُ...»⁽¹⁾

«در قلب هیچ بنده‌ای دوستی اخلاص در اطاعتم و جلب رضایتم را نمی‌نگرم جز آنکه پرورش و امور زندگی‌اش را به دست گرفته و به وی نزدیک می‌شوم.»

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«سادَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْمُخْلِصُونَ».⁽²⁾

«سرور و سالار بهشتیان مخلصین‌اند».

«مُلُوکُ الْجَنَّةِ الْأَتقِیاءُ الْمُخْلِصُونَ».⁽³⁾

«پادشاهان بهشت، پرهیزگارانِ با اخلاص هستند».

اساساً اخلاص از یقین سرچشمه می‌گیرد و دسترسی به آن جز به برکت یقین میسّر نمی‌گردد.

هم آن حضرت علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلْإِخْلاصُ ثَمَرَةُ الْیقِینِ».⁽⁴⁾

«اخلاص، میوه و ثمره یقین است».

«غایةُ الْیقِینِ الْإِخْلاصُ».⁽⁵⁾

«پایان و نتیجه یقین اخلاص است».

و بالاخره تا اخلاص نباشد و انگیزه آدمی تنها خشنودی پروردگار نباشد، عمل او مورد پذیرش حضرت حق قرار نمی‌گیرد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْعَمَلُ کُلُّهُ هَباءٌ إِلاَّ ما أُخْلِصَ فِیهِ».⁽¹⁾

«کارها همه‌اش هیچ است، جز آنچه خالص برای خدا انجام گیرد».

«مَعَ الْإِخْلاِص ترْفَعُ الْأَعْمالِ».⁽²⁾

«تنها با اخلاص، اعمال بالا می‌رود (و مورد پذیرش قرار می‌گیرد)».

خلاصه‌ای از گفتار یکی از محقّقان را پایان بخش این مبحث قرار می‌دهیم:

باید دانست که وصول به این مقامات و درجات بدون اخلاص در راه حقّ صورت نپذیرد، و تا سالک به مرحله مخلَصین نرسد، حقیقت آنچنان که باید برای او کشف نخواهد شد.

اخلاص و خلوص بر دو قسم است:

خالص نمودن دین و طاعت از برای خدای متعالی.

خالص شدن انسان برای او - جلّ جلاله -.

خداوند در قرآن همچنان که گاهی صالح بودن را به عمل استناد داده، مانند « مَنْ عَمِلَ صالِحاً » ⁽³⁾، و گاهی به ذات انسان مستند فرموده، همچون « إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ » ⁽⁴⁾، اخلاص را نیز گاهی به عمل و گاهی به ذات نسبت داده است.

البته اخلاص در مرتبه ذات، موقوف بر اخلاص در مرتبه عمل است. تا هنگامی که همه اعمال و گفتار و سکون و حرکت انسان با اخلاص کامل انجام نپذیرد، به مرحله اخلاص ذاتی نایل نمی‌گردد و روشن است کسی که به این مرحله عالی دست می‌یابد، برای او آثار و برکاتی خواهد بود که دیگران از آن

بی بهره‌اند. برخی از این آثار عبارتند از:

شیطان بر آنان تسلّط و اقتداری ندارد.⁽¹⁾

مخلصین در پرتو اقتدار ذاتی، در مقام والایی از توحید قرار دارند و همین امر، زمینه تاخت و تاز شیطان را در جهت فریب آنان از بین برده، و تسلّط بر آنان را ناممکن ساخته است.

این گروه از محاسبه محشر آفاقی و حضور در آن عرصه، معاف و فارغند:

« ... فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ ا إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ »⁽²⁾

آنان به واسطه مراقبت شدید و ریاضت شرعی در جهاد با نفس، نفس خود را از طغیان باز داشته و به حیات ابدی راه یافته‌اند. از رستاخیز بزرگ انفسی عبور کرده و به واسطه آنکه در دوران مجاهده به حساب آنان رسیدگی شده، اینک نزد خدای خود به خلعت حیات ابدی مفتخر، و از روزی‌های خاصّ خزانه ربوبی متنعّم‌اند.⁽³⁾

کرامت الهیه، ماورای پاداش عمل آنان است:

« وَ ما تجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتمْ تعْمَلُونَ ا إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ »⁽⁴⁾

پاداش عموم افراد در برابر اعمال آنان است، لیکن اینان مشمول الطاف خاصّ و کرامت الهی هستند.

ذات احدیت را آنچنان که سزاوار اوست وصف می‌کنند:

« سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یصِفُونَ ا إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ »⁽¹⁾

آنان دارای مقامی منیع و منصبی رفیع و مرتبه‌ای عظیم‌اند که می‌توانند وصف ذات حضرت حقّ و ثنای الهی را به گونه‌ای که سزاوار ذات اقدس اوست بجا آورند.

وصول به این کمالات آنگاه میسّر خواهد شد که سالک راه حقّ در عرصه‌های مجاهده با نفس و مبارزه با هواهای نفسانی، نفسانیت خویش را از پای درآورده و علاقه روح به بدن را منقطع سازد.

در ابتدای سلوک، به وسیله زهد و تأمّل و دقّت و تفکّر در بی‌اعتباری دنیا، و بی‌فایده بودن دل‌بستگی به آن، رشته ارتباط به عالم کثرات را قطع نماید. پس از گذشت از این مرحله در می‌یابد که علاقه مفرطی به ذات خود دارد و نفس خویش را تا سر حدّ عشق دوست می‌دارد. هرچه به جا می‌آورد و هر مجاهده‌ای که می‌کند، همه و همه ناشی از فرط دوستی و محبّت به ذات خود می‌باشد.

سالک باید با استمداد از الطاف الهیه و امدادهای غیبی، به بت درونی که سر رشته تمام مفاسد است، کافر گردد و تمام کارهای خود را برای ذات اقدس الهی قرار دهد و حبّ به خویش را به حبّ خدای خود تبدیل نماید. به همین دلیل، دیگر سزاوار نیست در جستجوی کشف و کرامت باشد و عملی برای تحقّق آن انجام دهد.

هرگز نباید برای دستیابی به طی الارض، إخبار از غیب، اطلاع بر ضمایر مردم،

و تصرّف در موادّ کاینات ذکر بگوید و ریاضت بکشد. زیرا در آن صورت، در راه رضای محبوب حقیقی قدم بر نمی‌دارد و خداوند را عبادت نکرده و مخلص نخواهد بود. بلکه نفس خود را معبود خود ساخته و برای برآورده شدن خواسته‌های آن گام برداشته است.

هنگامی که به چنین مرحله والایی نایل آمد اندک اندک محبّت به خود را نیز گرچه برای خدا باشد، فراموش می‌کند و دیگر خود را نمی‌بیند و غیر از جمال ازلی و ابدی، چیزی را نخواهد دید و رفته رفته، اثری از او نخواهد ماند!⁽¹⁾

4 – زهد

توضیح

علاقه به دنیا با محبّت خدا جمع نمی‌گردد و دلبستگی و تعلّق به مظاهر آن، آدمی را از حرکت در جهت اهداف بلند انسانی باز می‌دارد، بلکه زمینه هر گونه فکر و تلاش سازنده را از بین برده، اندیشه خدا جویی، معنویت خواهی و آخرت طلبی را از صفحه دل و لوح سینه به کلی می‌زداید.

از اینرو، بر سالک است ضمن آنکه اندیشه، همت و تلاش خود را در جهت تصحیح انگیزه و تطهیر نیت متمرکز می‌سازد، از پی‌آمدهای خطرناک تعلقات مادی و وابستگی‌های دنیوی غفلت نورزد و با همه توان، دل را از غیر خداوند شستشو دهد و آرزوهای دور و دراز، توجه و رغبت به مال و منال دنیا، و دل دادن به هر آنچه به نوعی به دنیاطلبی و دنیا داری باز می‌گردد را به شدّت از خود دور سازد، و آنچه را که با خدا، آخرت و معنویت همراه و همساز نمی‌باشد از دل خویش بیرون نماید. و البته این خود میسر نمی‌گردد جز هنگامی که بزرگی، عظمت و عشق حضرت حق در دل او استقرار یافته و نسبت به غیر او بی علاقه گردد.

پیشوای زاهدان حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«لا یکُونُ الْمُسْلِمُ مُسْلِماً حَتی یکُونَ وَرِعاً وَ لَنْ یکُونَ وَرِعاً حَتی یکُونَ زاهِداً وَ لَنْ یکُونَ زاهِداً حَتی یکُونَ حازِماً وَ لَنْ یکُونَ حازِماً حَتی یکُونَ عاقِلاً وَ مَا الْعاقِلُ إِلّا مَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ وَ عَمِلَ لِلدَّارِ الْآخِرَةِ.» ⁽¹⁾

«مسلمان، مسلمانِ (حقیقی) نباشد تا آنکه با ورع باشد، و دارای ورع

نخواهد بود تا آنکه (به دنیا) بی رغبت باشد، و زاهد نمی‌باشد تا آنکه دوراندیش باشد، و دوراندیش نیست تا آنکه عاقل باشد، و خردمند نباشد جز کسی که در باره خدا بیندیشد و تکالیفی را که از جانب او متوجه وی می‌باشد بجا آورد و برای عالم آخرت کوشا باشد.»

مفهوم زهد

زهد در لغت به معنای اظهار بی‌میلی نسبت به چیزی در اثر نداشتن رغبت درونی است. و در اصطلاح عالمان اخلاق عبارت است از روی‌گردانی از دنیا از روی میل و رغبت، با وجود امکان دسترسی به آن، و بسنده کردن به کم‌ترین حدّ از امور دنیوی و اکتفا نمودن به حدّ کفایت.

در بسیاری از روایات، زهد به معنای ترک دنیا معرفی گردیده است. در فرهنگ اسلام زهد به این معنا نیست که انسان از مال و منال دنیوی برخوردار نباشد، بلکه رکن اساسی و حقیقت زهد آن است که آدمی اسیر دنیا و مظاهر آن نگشته و در عین بهره‌مندی از آن، امیر و حاکم بر آن باشد.

زهد دل کندن از دنیا و پرهیز از آمال و آرزوهایی است که تعلّق به آن‌ها انسان را زمین‌گیر می‌سازد. زهد یک صفت روحی و حالتی روحانی است، و زاهد کسی است که به واسطه دلبستگی‌های اخروی و معنوی، به مظاهر مادی زندگی بی‌اعتنا است. پیوسته ساده زیستی را مشی خویش ساخته و از تجمّل گرایی و لذّت پرستی می‌پرهیزد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلدُّنْیا أَصْغَرُ قَدْراً عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ أَنْبِیائِهِ وَ أَوْلِیائِهِ مِنْ أَنْ یفْرَحُوا بِشَی‌ءٍ مِنْها أَوْ یحْزَنُوا عَلَیهِ فَلا ینْبَغِی لِعالِمٍ وَ لا لِعاقِلٍ أَنْ یفْرَحَ بِعَرَضِ

الدُّنْیا.» ⁽¹⁾

«ارزش دنیا در پیشگاه خدا و نزد پیامبران و اولیای الهی کمتر از آن است که آنان را مسرور نماید یا با از دست دادن آن غمگین شوند، بنا براین، برای هیچ عالم و عاقلی سزاوار نیست که به واسطه روی آوردن دنیای ناپایدار شادمان گردد.»

و نیز فرموده‌اند:

«الزُّهْدُ مِفْتاحُ بابِ الْآخِرَةِ وَ الْبَراءَةِ مِنَ النَّارِ وَ هُوَ ترْکُکَ کُلَّ شَی‌ءٍ یشْغَلُکَ عَنِ اللَّهِ تعالی مِنْ غَیرِ تأَسُّفٍ عَلی فَوْتهَا وَ لا إِعْجَابٍ فِی ترْکِها وَ لَا انْتظارِ فَرَجٍ مِنْها وَ لا طَلَبِ مَحْمَدَةٍ عَلَیها وَ لا غَرَضٍ لَها.» ⁽²⁾

«زهد کلید دروازه عالم آخرت و دوری از آتش است. پارسایی آن است که هر چیز که تو را از خدا و یاد او باز دارد ترک نمایی، بدون آنکه بر آنچه از دست تو رفته تأسف بخوری، و یا نسبت به ترک آن مغرور گردی، و یا انتظار گشایشی از آن داشته باشی، و یا خواستار آن باشی که به واسطه آن مورد ستایش قرار بگیری، و یا از آن مقصدی دنیوی داشته باشی.»

دنیا و آخرت به هیچ شکل همساز و همراه نبوده، پیوسته در ستیز و همواره از یکدیگر گریزانند. هر قدر از این دور گردی به آن نزدیک می‌شوی، و هر اندازه به آن دل ببندی از این دل خواهی کند. هنگامی که سرای پایدار آخرت در جان و روح آدمی جاودانه و پر شکوه جلوه نماید، به همان نسبت جهان فانی و ارزش‌های زودگذر مادی در قلمرو اندیشه وی حقیر و بی‌ارزش جلوه‌گر می‌شود.

از سوی دیگر از نقش راهبردی تقویت ایمان و ارتقای معرفت نسبت به آفریدگار جهان در زدودن زنگارهای تار و تاریک لذّت‌های مادی از لوح دل و صفحه اندیشه نباید غفلت ورزید. به هر اندازه شناخت انسان نسبت به حقایق عالم و واقعیت‌های هستی از رشد بیشتری برخوردار گردد و بینش و باورهای قلبی ژرف‌تر و عمیق‌تر گردد گرایش‌های مادی و وابستگی‌های حقارت آمیز وی به دنیا و لذت‌های زودگذر آن بی‌بهاتر و پایه‌های آن سست‌تر و متزلزل‌تر خواهد گشت.

تلاش خود را در دوران کودکی برای پیشی گرفتن از سایر کودکان به قصد تصاحب شی‌ء ناچیزی که نوعاً بیش از چند دقیقه دوام نمی‌یافت به یادآور، آنگاه نیک بیندیش که چرا آن رفتار کودکانه را اینک برای خویش حقیر و زیان‌بار ارزیابی کرده و زیبنده شخصیت خود نمی‌بینی؟

بلی، هنگامی که با عبور از مراحل کودکی، خرد و معرفت آدمی نسبت به خود و جهان اطراف خویش از رشد کافی برخوردار گشته، استعدادهای نهفته و ارزش‌های درونی به تدریج شکوفا گردد، اهداف بلند حیات انسانی و فعالیت‌های عظیم سازندگی زمینه هر نوع بازی کودکانه و سرگرمی و دلبستگی حقارت آمیز را از چشم‌انداز عرصه‌های زندگی برطرف ساخته، مجالی برای آن باقی نمی‌گذارد.

اولیای الهی، مردان مرد، و بندگان برگزیده خدا که در اثر شناخت عمیق، درک بلند و گذر از مراحل اسارت بار وابستگی و دل دادگی به دنیا به نیکی از مزایای جهان باقی آگاه گشته‌اند، به ارزش‌های دنیوی با چشم حقارت نگریسته و به آن بها نمی‌دهند مگر آنکه آن را وسیله رشد معنوی و سرمایه اخروی قرار داده، دنیا را برای بندگی، مال و منال آن را برای ایثار، انفاق و خدمت به خلق خدا قلمداد نمایند. آری آنان دنیا را برای دنیا نمی‌خواهند؛ خانه دل را ضیافت گاه الهی

قرار داده و جز به عشق خدا آرام نمی‌گیرند.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«تمام زهد و پارسایی در میان دو فراز از آیات قرآنی است که خداوند متعال فرموده:

« لِکَیلا تأْسَوْا عَلی ما فاتکُمْ وَ لا تفْرَحُوا بِما آتاکُمْ ».⁽¹⁾

«تا هرگز بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و بر آنچه به شما داده، شادمان نگردید.»

کسی که به خدا ایمان آورده و دل در گرو سرای آخرت و جهان پایدار دارد و مال و منال دنیا را امانتی می‌داند که خدای بزرگ جهت آزمودنش در اختیار وی قرار داده است، نه از داشتن آن مسرور و نه از رفتن آن محزون می‌گردد.

زاهد هنگامی که راه طولانی و توشه اندک خویش را می‌نگرد دنیا را نه بد و ناپسند بلکه بسیار کم و زودگذر می‌یابد، از اینرو برای وصول به مقصد اعلای خود که جز قرب خدا نیست از متاع بی مقدار دنیا و لذّت‌های ناپایدار آن به راحتی گذشته و در هیچ شرایطی و به هیچ بهانه‌ای به آن قانع نمی‌گردد. آری، زهد آزادی است، آزادی از آنچه که رنگ تعلق می‌پذیرد، زاهد تا آنجا پیش می‌رود که دادن‌ها و گرفتن‌ها از نظر کاهش و توسعه در عرصه وجودش کم‌ترین نقش و تأثیری نخواهد داشت.

اساساً زهد در فرهنگ اسلام به معنای ساده زیستی، وارستگی و آزادگی، رهایی از اسارت و دلدادگی، و واگذاردن زیاده خواهی و حذف تجملات در زندگی است و هرگز نباید آن را نوعی رهبانیت به حساب آورد.

روح آرام و وجدان آسوده تنها در پرتو یاد خدا، شرافتمندی، عفت و متانت

در زندگی حاصل می‌گردد، از اینرو باید کوشید تا با ساده زیستی و پرهیز از هوسرانی و هوا پرستی، ریشه‌های غفلت را در سویدای نفس سوزانده، با کاستن از آرزوهای دور و دراز و حرص، پایه‌های اصالت و بزرگواری را استحکام بخشیده، و با خودداری از ستم به خود و دیگران ارکان متانت در زندگی را استوار سازیم که زهد و پارسایی در اسلام جز این نخواهد بود.

پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«لَیسَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیا لُبْسَ الْخَشِنِ وَ أَکْلَ الْجَشِبِ وَ لکِنَّ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیا قَصْرُ الْأَمَلِ.» ⁽¹⁾

«پارسایی در دنیا پوشیدن لباس خشن و خوردن غذای ناملایم نیست بلکه پارسایی کوتاه کردن آرزوست.»

پیشوای زهد پیشگان حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند:

«أَیهَا النَّاسُ! اَلزَّهادَةُ قَصْرُ الْأَمَلِ وَ الشُّکْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَ الْوَرَعُ عِنْدَ الْمَحارِمِ...» ⁽²⁾

«مردم! پارسایی کوتاه کردن آرزو، سپاسگزاری در برابر نعمت‌ها و پرهیز از محرمات الهی است.»

برخلاف برداشت کسانی که تنبلی، سستی و فرار از مسئولیت‌های فردی و اجتماعی را پارسایی شمرده و خود را زاهد قلمداد می‌کنند، حقیقت زهد، پشت پا زدن به جاذبه‌های فریبنده، دست ردّ زدن به هواهای نفسانی و سینه سپر کردن در برابر پستی‌های خوار کننده و دام‌های شیطانی است.

دنیا در نظر زاهد - جز در راستای مقاصد بزرگ دینی و انسانی - بسیار کم‌بها

بلکه حقیقتاً بی‌ارزش است، به همین جهت تنها از این دیدگاه و صرفاً در جهت هدف اصلی خود به آن می‌نگرد و هرگز دنیا را برای دنیا نمی‌خواهد. او در جستجوی حقیقتی است که توجه به دنیا و دلبستگی به آن را - که نفس و شیطان پیوسته وی را به سوی آن فرا می‌خوانند - به مثابه باز ماندن از مطلوب خویش می‌داند. از اینرو، زنجیرهای هوا و هوس را با تمام قوا از پای خود گسسته، دام‌های شیطانی را یکی پس از دیگری در هم شکسته، و از دنیا و زینت‌های اسارت بار آن حقیقتاً رسته است.

مردی به حضور امیرمؤمنان علیه السلام شرفیاب شد و عرض کرد: ای امیر مؤمنان! مرا به یکی از راه‌های خیر و نیکی سفارش فرما تا به وسیله آن نجات یابم. آن حضرت فرمودند:

«ای آنکه پرسیدی! گوش فرا ده، سپس بکوش تا دریابی، آنگاه باور کرده، آن را به کار بند. اینک بدان که مردم سه گروه‌اند: زاهد و پارسا، صابر و شکیبا، راغب و خواهان دنیا.

زاهد کسی است که غم‌ها و شادی‌ها از دلش بیرون رفته، نه به چیزی از دنیا شاد گردد و نه بر آنچه از دستش رفته افسوس خورد، پس او راحت و آسوده خاطر است.

صابر نیز کسی است که در دل آرزوی دنیا کند لیکن هنگامی که به آن دست یابد به خاطر پایان بد و ناستوده آن نفس خود را مهار سازد به گونه‌ای که اگر بر دلش آگاه شوی از عفت نفس و خویشتن‌داری و دوراندیشی وی در شگفت خواهی شد.

امّا راغب بیم و ترسی ندارد که دنیا از چه راه به دست او رسد! خواه از حلال باشد و خواه از حرام؛ و نگران نیست که برای آن آبرویش بر باد رود و خود را هلاک ساخته و جوانمردی‌اش را از دست دهد.

آنان کسانی هستند که در گرداب سخت دنیا سرگردان و مضطرب‌اند.»⁽¹⁾

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«اَلزُّهْدُ فِی الدُّنْیا ثَلاثَةُ أَحْرُفٍ: زاء وَ هاء وَ دال؛ فَأَمَّا الزَّاءُ فَترْکُ الزِّینَةِ وَ أَمَّا الْهاءُ فَترْکُ الْهَوی وَ أَمَّا الدَّالُ فَترْکُ الدُّنْیا.» ⁽²⁾

«زهد در دنیا بر سه پایه استوار است که حروف زاء و هاء و دال نشانگر آن‌هاست: "زاء" ترک زینت را می‌رساند، "هاء" اشاره به ترک هوا و هوس دارد و "دال" از ترک دنیا حکایت می‌کند.»

و زاهد این هر سه را نه برای دنیا، که برای خدا و آخرت ترک کرده است. جلوه‌های خیره کننده و زَرق و برق دنیا را با اهلش وانهاده، چشم طمع از پست و مقام و ریاست خواهی فرو بسته، و صفحه دل و لوح اندیشه را از هر آنچه به دنیا و متعلّقات آن باز می‌گردد حقیقتاً شسته است.

او نه فریب شیادان حیله‌گر و سالوسان دغلباز را - که برای شکار افراد ساده لوح و سوء استفاده از احساسات پاک انسانی و مذهبی انسان‌ها دام زهد گسترانیده‌اند - می‌خورد و نه خود که گویا شراره‌های غضب و تازیانه‌های دردناک عذاب الهی را نظاره می‌کند هرگز بازار پارسایی و زهد فروشی را برای ریاکاری و عوام فریبی گرم خواهد کرد.

چند دام از زهد سازی و دم از طاعت زنی

ما هم از دام تو دوریم و هم از دم فارغیم

البته زهد نیز همچون سایر مفاهیم اعتقادی و مذهبی دارای مراتب گوناگون و درجات متفاوتی است:

زاهد در نخستین گام، دیده سر و چشم دل را از محرمات الهی فرو بسته، و از دنیا و متاع آن تنها به اندازه نیاز و ضرورت بسنده می‌کند. سپس از خواسته‌های نفس پرهیز نموده، آرام آرام تعلقات خاطر و علایق خویش را نسبت به دنیا مرتفع ساخته تا آنجا که به کلّی دل از دنیا و مظاهر آن بر می‌کند و حقیقتاً از غیر خدا منقطع می‌گردد. در آن حال دنیا در نظر وی فاقد ارزش شده و جز خدا هیچ چیز و هیچ کس او را اشباع نمی‌سازد. و از همان جاست که با تمام وجود به کمال حقیقی و هستی مطلق روی می‌آورد و از ما سوی اللَّه حتی بهشت و حور و غلمان دل بریده، به طور کامل و به معنی حقیقی متوجه حضرت حق - جلّ و علا - می‌گردد.

این مرحله از زهد که بالاترین مرتبه و کمال اعلای آن به حساب می‌آید به اولیای مقرّب خداوند و پیشوایان معصوم علیهم السلام اختصاص داشته و دستیابی به آن جز در پرتو عنایات ویژه الهی و توجهات خاصّ آن بزرگواران برای کسی میسر نمی‌گردد.

انسان به اقتضای فطرت و سرشت ذاتی، عاشق کمال تام و مطلق است و همین علاقه فطری است که مُلک و ملکوت را در قلمرو خواهش‌ها و خواسته‌های وی قرار می‌دهد. در عین حال، غفلت از این مطلوب عالی و خواسته متعالی باعث شده است که هر کس به حسب حال و مقام و یافته‌ها و بافته‌های خویش کمال را در چیزی جستجو کرده، فکر و دل را در گرو آن قرار دهد.

دنیا خواهان دستیابی به لذایذ مادی را منتهای آرزو و مقصد بلند خویش قرار داده، کمالی جز آن نمی‌بینند و محبوبی جز دنیا و مظاهر و لذائذ آن نمی‌یابند، امّا از آنجا که جنب و جوش، طلب و اراده، و رغبت و علاقه اشخاص ریشه در توجه فطری و عشق ذاتی به کمال مطلق داشته، و لذت طلبی و دنیا

خواهی به سبب تشخیص نادرست و خطای در تطبیق در زمره خواسته‌های آنان قرار گرفته است، ثروت و ریاست، جاه و مقام و سایر مظاهر و لذت‌های مادی نه تنها از علاقه و اشتیاق آنان نمی‌کاهد، بلکه پیوسته آتش عشقشان را بر افروخته‌تر و محبت و دلبستگی‌شان را ریشه‌دارتر می‌سازد.

به عنوان مثال: شهوت پرستی که از حیات جز کامیابی و دستیابی به مشتهیات شهوت آلود نفسانی نمی‌فهمد و زندگی را تنها در وصول به امیال حیوانی خلاصه کرده است، هر اندازه وسائل شهوت رانی و کامرانی برای او فراهم‌تر گردد، میل قلبی و تعلّق خاطرش به خواسته‌های دیگری که در دامنه قدرت و امکانات او قرار ندارد بیشتر می‌شود.

و یا ریاست طلبی که تشنه قدرت و شیفته سلطه‌گری است حتی اگر تمام کره زمین را زیر سلطنت خویش درآورد، قانع نگشته و پرواز به کرات دیگر را در سر می‌پروراند.

ثروت خواه و مال اندوزی هم که سینه‌اش از ولع و قلبش از حرص مالا مال گشته، خط قرمزی برای آمال و آرزویش وجود ندارد، هر چه مال و ثروتش بیشتر شود، خواهش‌های نفسانیش افزون‌تر می‌گردد. و این‌ها صرفاً به این دلیل است که آدمی خواسته یا نخواسته، به واسطه کشش ذاتی و میل فطری همواره متوجه کمال مطلق بوده و تشخیص نا صحیح و گزینش مصادیق نادرست، او را به این حال و روز انداخته است.

حتی اهل آخرت نیز که به واسطه تلاش فراوان، نگاه واقع بینانه و رشد معنوی، دل از دنیا بر کَنده و متوجه عالم آخرت گشته‌اند - گرچه راهشان درست و مقصدشان پسندیده است لیکن - چون کمال را در درجات و مراتب معنوی می‌دانند، قلوبشان صرفاً متوجه آخرت و مقام و منزلت اخروی بوده، بسا توجه شایسته به معبود مطلق و محبوب حقیقی نداشته باشند.

تنها اهل اللَّه هستند که در پرتو الطاف خاص و مجاهدت‌های پی‌گیر و تلاش‌های خستگی ناپذیر، و در سایه تشخیص درست مصداق حقیقی از غیر حقیقی، کمال خود را در جمال حقّ و کمال مطلق یافته، و به برکت حبّ روزافزون وصال و عشق همیشه در تزاید جمال یار از هر دو جهان رسته و از دو نشأت وارسته و به درجه زهد مطلق پیوسته‌اند.

جان شرع و جان تقوا عارف است

معرفت محصول زهد سالف است

زهد اندر کاشتن کوشیدن است

معرفت آن کشت را روییدن است

شخصی از امام باقر علیه السلام مسأله‌ای پرسید. پس از آنکه آن حضرت پاسخ وی را دادند عرض کرد: پاسخ فقیهان در جواب این مسأله چنین نیست! حضرتش فرمودند:

«وای بر تو! هرگز فقیه و دین شناس را دیده‌ای و شناخته‌ای؟!

إِنَّ اَلْفَقِیهَ حَقَّ اَلْفَقِیهِ الزَّاهِدُ فِی الدُّنْیا وَ الرَّاغِبُ فِی الْآخِرَةِ المُتمَسِّکُ بِسُنَّةِ النَّبِی‌ّ صلی الله علیه وآله».

«دین شناس و فقیه واقعی کسی است که به دنیا بی‌رغبت و به آخرت تمایل داشته و به سنت پیامبر صلی الله علیه وآله تمسّک جوید.»⁽¹⁾

بر جویندگان راه حقیقت و پویندگان طریق فضیلت است که با چنگ زدن به دامن استوانه‌های کرامت و بزرگواری، عالمان ربّانی و مربیان روحانی، از منطق و کردار و گفتار آنان که رنگ خدایی و صبغه الهی پذیرفته، به نیکی بهره‌مند گشته، راه را از چاه و آب را از سراب باز شناسند و با هم‌نوایی و همگامی با ندای ذاتی و توجه فطری از امانت‌های بزرگ الهی پاسداری نموده، در جهت شکوفایی سرمایه‌های گران‌بهای نهفته در خویش گام بردارند.

فضیلت زهد

با مطالعه فرازهایی از حکمت‌های گهر نشان اولیای گرانقدر اسلام و پیشوایان معصوم دین بیش از پیش نسبت به ارزش زهد و فضیلت پارسایی آگاه خواهیم شد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیا أَثْبَت اللَّهُ الْحِکْمَةَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِها لِسانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنْیا داءَها وَدَواءَها وَأَخْرَجَهُ مِنَ الدُّنْیا سالِماً إِلَی دارِالسَّلامِ».⁽¹⁾

«کسی که در دنیا پارسایی پیشه کند خداوند حکمت را در قلبش پابرجا ساخته، زبانش را به آن گویا می‌سازد. و او را نسبت به عیب‌های دنیا و درد و دارویش بینا گردانده، با سلامتی از دنیا بیرونش برده، به بهشت دارالسلام وارد خواهد کرد.»

و نیز آن بزرگوار فرموده‌اند:

«جُعِلَ الْخَیرُ کُلُّهُ فِی بَیت وَ جُعِلَ مِفْتاحُهُ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیا.»

«همه خوبی‌ها در خانه‌ای استقرار یافته و کلیدش زهد و بی‌رغبتی به دنیا قرار داده شده است.»

آنگاه می‌فرمایند:

«رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند: آدمی شیرینی ایمان را در قلبش نمی‌یابد تا آنگاه که (به مرحله‌ای از رشد و زهد ارتقا یافته و) بیم و اندیشه‌ای نداشته باشد که چه کسی دنیا را می‌خورد.»

سپس امام علیه السلام می‌فرمایند:

«شناخت شیرینی ایمان بر دل‌های شما حرام است تا آنگاه که به دنیا بی رغبت گردد.»⁽¹⁾

رشد ایمان لازمه پیشرفت‌های معنوی است. کمالات انسانی خود بدون تحصیل خیرات میسّر نمی‌گردد. انجام هر کار نیک و عزم پسندیده نیز در گرو سعادت توفیق و نزول برکات آسمانی است و کلید این همه، پارسایی و بی رغبتی به دنیا است. بنا براین، جز در پرتو زهد و پارسایی، نیل به اهداف عالی انسانی امکان‌پذیر نخواهد بود.

امام باقر علیه السلام به نقل از پیشوای پارسایان و امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«إِنَّ مِنْ أَعْوَنِ الْأَخْلاقِ عَلَی الدِّینِ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیا.» ⁽²⁾

«خصلتی که بیش از هر خوی دیگر دین را یاری می‌کند زهد و بی‌رغبتی به دنیا است.»

نه دوستی دنیا با محبت خداوند جمع شدنی است و نه اشتغالات فکری با کسب کمالات معنوی سر سازگاری دارد. رکن اساسی و شرط مهم انجام نیک و کامل هر کاری، دور بودن از اشتغالات تفرقه آمیز و برخورداری از فراغت است. کسی که فکرش همواره مشغول دنیا و تحصیل متاع آن است هرگز نمی‌تواند خود را برای انجام امور دینی و تکالیف انسانی از فراغت لازم بهره‌مند سازد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«إِذا أَرادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیراً زَهَّدَهُ فِی الدُّنْیا وَ فَقَّهَهُ فِی الدِّینِ وَ بَصَّرَهُ عُیوبَها وَ

مَنْ أُوتیهُنَّ فَقَدْ أُوتی خَیرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ.»⁽¹⁾

«هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را اراده نماید او را نسبت به دنیا بی‌رغبت کرده و نسبت به دین آگاه و به عیوب دنیا بینایش سازد، و به هر کس این خصلت‌ها اهدا گردد خیر دنیا و آخرت به او ارزانی شده است.»

همچنین فرموده‌اند:

«لَمْ یطْلُبْ أَحَدٌ الْحَقَّ بِبابٍ أَفْضَلَ مِنَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیا وَ هُوَ ضِدٌّ لِما طَلَبَ أَعْداءُ الْحَقِ‌ّ.» ⁽²⁾

«هیچ کس حقّ را در درگاهی برتر از بی‌رغبتی به دنیا و زهد در آن - که ضدّ خواسته دشمنان حق می‌باشد - نجسته است.»

حضرت موسی بن جعفر علیه السلام کنار قبری حاضر شده، فرمودند:

«إِنَّ شَیئاً هَذا آخِرُهُ لَحَقِیقٌ أَنْ یزْهَدَ فِی أَوَّلِهِ وَ إِنَّ شَیئاً هَذا أَوَّلُهُ لَحَقِیقٌ أَنْ یخافَ مِنْ آخِرِهِ.» ⁽³⁾

«دنیایی که پایانش چنین است سزاوار است از نخست بدان بی رغبت بوده، از آن کناره گیریم و آخرتی که آغازش این است شایسته است از پایان آن بیمناک باشیم.»

اسفا که نه از آن کناره‌گیر و روی گردانیم و نه از این بیم‌ناک و هراسی به دل داریم. و این نیست جز به خاطر تزلزل اراده، ضعف یقین و ایمان‌های سست که هر یک بستر مناسبی برای نفوذ و تأثیر هر چه بیشتر زَرق و برق دنیا و جلوه‌های خیره کننده محسوس و ملموس آن است. بی‌شک مجاهده‌ای پی‌گیر و تلاشی خستگی ناپذیر می‌طلبد تا همراه با یاد همیشگی مرگ و همگام با ریاضت‌های

سخت شرعی از آثار ویرانگر و پی‌آمدهای خانمان‌سوز دوستی نسبت به چنین دنیایی در امان بمانیم. و این نه کاری است آسان و نه بضاعتی است اندک، که عملی است بس دشوار و سرمایه‌ای است بس گران، به سختی زهد و بهای پارسایی!

حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلزُّهْدُ ثَرْوَةٌ.» ⁽¹⁾

«پارسایی دارایی و ثروت است.»

پیشوای بزرگ مذهب امام صادق علیه السلام در مقام بیان نشانه‌های پارسایی می‌فرمایند:

«به راستی پارسایان در دنیا هاله‌ای از نور جلالت در سیمایشان آشکار و نشان خدمت در میان دیدگانشان ظاهر می‌باشد. کسی که در دنیا با سلاطین همدم است، آثارش در اندام او ظاهر می‌گردد، پس چگونه ممکن است انسان با خداوند منّان انیس بوده و از غیر او منقطع باشد، ولی آثارش در سیمای او آشکار نباشد؟» ⁽²⁾

در ارجمندی زهد و فضیلت ساده زیستی همین بس که جمیع پیامبران و همه اولیای خدا به آن متصف بوده‌اند.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«مَا اتخَذَ اللَّهُ نَبِیاً إِلّا زاهِداً.» ⁽³⁾

«خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نفرمود مگر آنکه پارسا بود.»

در آغاز دعای شریف ندبه خداوند را بر نعمت‌های بی‌شمارش حمد کرده و عرض می‌کنیم:

«خدایا! تو را بر اموری ستایش می‌کنم که به وسیله آن‌ها قضایت بر اولیایت جاری گردید؛ همانان که وجودشان را برای ذات خود اختیار و برای دین خویش مخصوص گردانیدی... بعد از آنکه کناره‌گیری و زهد نسبت به مقامات و زیور و زینت این دنیای پست را بر آنان شرط فرمودی و آنان به این شرط گردن نهادند و تو می‌دانستی که آنان به عهد خود وفا خواهند کرد.» ⁽¹⁾

بلی، آنان از این آزمایش بزرگ، سربلند بیرون آمدند؛ حضرت موسی، کلیمِ خداوند غالباً گیاه زمین و برگ درختان را خوراک خود قرار می‌داد و بدن شریفش در اثر همین ریاضت سخت، آن چنان ضعیف و لاغر شده بود که سبزی گیاهانی که خورده بود از شکم مبارکش نمایان بود.⁽²⁾

حضرت عیسی علیه السلام پیوسته لباسش از موی و خوراکش از گیاهان و برگ درختان بود و هیچ گاه برای خود خانه و کاشانه‌ای مهیا نمی‌کرد.

رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه وآله بسا می‌شد که از شدت گرسنگی سنگی به شکم مبارک خود می‌بست و بسیار اتفاق می‌افتاد هنگامی که آن حضرت لباس خود را برای شستشو از بدن شریف بیرون آورده بود، بلال اذان می‌گفت و آن سرور برای حضور در مسجد لباس دیگری نداشت.

و فروغ تابناک زهد، پیشوای پارسایان و امیر مؤمنان علیه السلام که دوست و دشمن را وادار به اعتراف ساخته است، جامه‌اش درشت و کهنه بود که گاهی با لیف خرما

وصله می‌شد و هیچ گاه از دو لباس تجاوز نمی‌نمود. خوراک روزانه‌اش دو قرص نان جوین بود که غالباً به آن بسنده می‌کرد.

ابو رافع گوید: روز عیدی به حضور امیرمؤمنان علیه السلام شرفیاب شدم. آن بزرگوار کیسه نان خشک سر بسته‌ای را که بر آن مهر زده بود گشوده و از آن تناول فرمود. پرسیدم: مولای من! چرا آن را مهر می‌زنی؟ فرمود: می‌ترسم دو فرزندم زینب و ام‌کلثوم نان‌ها را به روغن آغشته کنند!

گاهی هم که حضرتش نان را با خورش می‌خورد، خورش آن، سرکه یا نمک یا سبزیجات بود. و چنانچه بهتر از این‌ها اراده می‌فرمود اندکی از شیر شتر تناول می‌کرد. گوشت بسیار کم می‌خورد و می‌فرمود:

«شکم‌های خود را مدفن حیوانات قرار ندهید.»

و با این خوراک از همه مردم نیرومندتر و قدرت بازویش از هر کس قوی‌تر بود و گرسنگی و خوراک اندک از قدرت و نیرویش نمی‌کاست. ⁽¹⁾

سوید بن علقمه {غفله} گوید: در کوفه خدمت حضرت علی علیه السلام رسیدم. در برابرش کاسه ماست ترش شده‌ای بود و قرص نانی در دست داشت که پوست‌های جو بر آن دیده می‌شد. آن بزرگوار نان خشک را به سختی خرد می‌کرد، به گونه‌ای که گاهی از زانوی خود برای این کار کمک می‌گرفت!

به فضه خادمه که در آنجا بود گفتم: از خدا نمی‌ترسی که حال مولا را رعایت نمی‌کنی! چرا سبوس جو را نگرفته‌ای؟ پاسخ داد: خود آن سرور چنین خواسته‌اند.

جریان را به حضرتش عرضه داشتم، فرمودند:

«پدر و مادرم فدای آن کسی باد که سه روز پیاپی نان گندم نخورد تا از

دنیا رحلت فرمود، و هرگز نانی که سبوس گرفته شده باشد تناول نکرد! مقصود آن بزرگوار رسول خدا صلی الله علیه وآله بود.» ⁽¹⁾

سوید بن علقمه (غفله) نیز نقل می‌کند: هنگامی که مردم با امیر مؤمنان علیه السلام برای خلافت بیعت کرده بودند حضور آن حضرت شرفیاب شدم و دیدم آن بزرگوار بر حصیر کوچکی نشسته‌اند و جز آن، چیز دیگری در آن خانه نیست. عرض کردم: یا علی! بیت المال در اختیار شماست و من در منزل شما چیزی از نیازمندی‌های خانه نمی‌بینم! فرمودند:

«ای پسر غفله! خردمند برای خانه‌ای که باید آنجا را ترک کند اثاث و لوازمی تهیه نمی‌بیند. ما منزل امن و محل آسایشی داریم که بهترین اسباب خود را به آنجا منتقل ساخته‌ایم و خود به زودی به آن خانه رهسپار خواهیم شد.» ⁽²⁾

تأثیر سرگذشت بزرگان، صالحان و خصوصاً پیشوایان بزرگ معصوم علیهم السلام بر جان و نفس آدمی بسیار شگفت انگیز است و اگر انسان اندکی خود را از آب و گل طبیعت و تعلقات مادی آزاد کرده باشد، این تأثیر را به نیکی احساس می‌کند. چه بسیار شایسته است که در کنار فعالیت‌ها و برنامه‌های زندگی، مطالعه شرح حال این اسوه‌های بی‌نظیر را به صورت یکی از برنامه‌های جاری و روزمره خود و فرزندان خویش قرار دهیم.⁽³⁾

فلسفه زهد

قلب درد آشنای زاهد آنگاه آرام می‌گیرد که هیچ گاه در سراسر جهان شاهد آهِ سرد نیازمندی نبوده و ناله دلخراش گرسنه‌ای دل حساس او را نیازارد. زاهد آنچه دارد به نیازمندان می‌بخشد و از اینکه آنان را به آسایش و نوایی برساند بیش از آن لذت می‌برد که خود بخورد و بپوشد و استراحت کند، بلکه اگر بی‌تکلّف زندگی می‌کند و در کمال قناعت و سادگی بسر می‌برد، جز به خاطر این نیست که دیگران را در راحتی و آسایش ببیند.

آری، زاهد در مسیر سامان بخشیدن به امور مستمندان و نیازمندان از آنچه در اختیار دارد دریغ نکرده و در این راه از هیچ چیز فروگذار نمی‌کند. می‌جوشد و می‌کوشد و از همه چیز می‌گذرد. دیگران را بر خود ترجیح داده، ایثار می‌کند و هرگز رسیدگی به امور مادی خویش را بر رفع نیازهای دیگران مقدم به حساب نمی‌آورد. و همین‌هاست که ایثار را به عنوان یکی از پرشکوه‌ترین صفات انسانی و زیباترین مظاهر گذشت و فداکاری در زمره برترین و شاخص‌ترین فلسفه‌های وجودی زهد جلوه‌گر می‌سازد. و به همین جهت است که دستیابی به زهد حقیقی و اوج گیری به قلّه رفیع ایثار جز برای انسان‌های بزرگ و همت‌های بلند و متعالی میسر نمی‌گردد.

از دیگر فلسفه‌های این صفت نیک، احساس هم‌دردی با محرومان و مشارکت در غم مستمندان است. بشر طبیعتاً هنگامی که مشاهده می‌کند دیگران با این‌که کم‌ترین مزیتی بر او ندارند، می‌خورند و می‌نوشند و می‌پوشند و او از زندگی، نوایی جز آه سرد و منالی جز محرومیت ندارد سخت می‌رنجد و درد و رنج او از این‌که خود را در کنار افرادی برخوردار از همه امکانات مشاهده می‌کند به مراتب بیش از رنجشی است که از محرومیت خویش متحمل می‌شود.

هنگامی که زاهد با این صحنه‌های دلخراش مواجه شده و عملاً راه برخوردار شدن محرومان و رفع نیاز مستمندان را مسدود می‌نگرد به شدت متأثر شده، بر خود می‌لرزد. از اینرو با گزینش یک زندگی ساده و هم سطح با طبقات نیازمند، ضمن آنکه از فیض مشارکت عملی در غم محرومان بهره‌مند می‌گردد، زندگی و راه و روش او نیز خود مرهمی برای زخم دل دردمندان و التیامی برای سینه داغدار مستمندان خواهد بود.

تأثیر شگرف این روش خصوصاً هنگامی که از جانب پیشوایان بزرگ و رهبرانِ مورد توجه مردم إعمال گردد بر کسی پوشیده نیست. اهمیت فوق العاده آن نیز آنگاه نمایان و مشهود می‌شود که زندگی بسیار زاهدانه مولا امیر مؤمنان علیه السلام را - که به دوران خلافت ظاهری آن بزرگوار بیش از هر زمان دیگر از این منظر جلوه خاصی بخشیده بود - مورد مطالعه قرار دهیم.⁽¹⁾

در شرح حال یکی از علمای بزرگ نوشته‌اند:

روزی یکی از عروس‌های خود را با پیراهنی رنگین از جنس پارچه‌هایی که زنان اشراف آن دوران به تن می‌کردند مشاهده نمود. فرزندش مرحوم آقا محمد اسماعیل (شوهر آن خانم) را مورد ملامت و سرزنش قرار داد. وی در جواب پدر این آیه از قرآن را تلاوت نمود:

« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیبات مِنَ الرِّزْقِ ».⁽²⁾

«بگو چه کسی زینت‌هایی را که خدا برای بندگانش آفریده و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟»

ایشان در پاسخ فرمود: من نمی‌گویم خوب پوشیدن و خوب نوشیدن و استفاده کردن از نعمت‌های الهی حرام است؛ اسلام مردم را از چنین اموری منع نفرموده، لیکن ما و خانواده ما به جهت آنکه مورد توجه مردم هستیم و آنان ما را پیشوای دینی خود می‌دانند، وظیفه خاصی داریم.

سپس افزود: هنگامی که خانواده‌های فقیر مشاهده می‌کنند که اغنیا و ثروتمندان از همه چیز برخوردارند، طبعاً ناراحت می‌شوند، لذا تنها مایه تسکین آلامشان این است که خانواده ما (آل آقا) مانند خودشان زندگی می‌کنند. اگر ما نیز به شکل ثروتمندان زندگی کنیم آنچه سبب تسکین درد و رنج آن‌هاست از میان می‌رود. اینک که ما نمی‌توانیم وضع موجود را دگرگون کنیم، لا اقل باید از این مقدار همدردی مضایقه ننماییم.

از جمله اموری که زهد را در نظر مردمان آزاده جهان به عنوان صفتی آرمانی جلوه‌گر ساخته و می‌توان آن را در زمره یکی دیگر از فلسفه‌های زهد به حساب آورد، صفت حریت و آزادگی است.

نیاز و احتیاج، بستری برای تعلق خاطر و ابزاری برای وابستگی است، همچنان که بی‌نیازی زمینه ساز آزادی و ملاک و میزانی برای سنجش آزادگی است. پارسایان و آزادگان جهان با این انگیزه زهد و قناعت را برنامه زندگی خود قرار داده‌اند که از نیازهای خویش کاسته و با تقلیل احتیاجات روز مره، خویشتن را از بند اسارت به این و آن رها سازند.

آنان به نیکی می‌دانند: گرچه زندگی آدمی مانند سایر جانداران دیگر به یک سلسله امور ضروری و شرایط طبیعی وابسته است و در هیچ شرایطی از آن گریزی نیست، لیکن این را نیز معتقدند که: نیازهای فراوان دیگری هم هست که به وسیله عوامل گوناگون از جمله توسط خود انسان بر او تحمیل شده و آزادی وی را تا حدّ زیادی تحت تأثیر آن نیازهای کاذب محدود می‌سازد.

انسان به بهانه‌های مختلف، رونق بخشیدن به زندگی را از ضروریات و از تکالیف شرعی و انسانی خود به حساب می‌آورد. سپس با فراهم آمدن امکانات بیشتر، به تجمل گرایی و خوش‌گذرانی پرداخته، به تدریج به آن علاقه‌مند شده، دیری نمی‌پاید که با آن انس می‌گیرد و زندگی بدون آن وضع را برای خود ناممکن می‌پندارد. و به این ترتیب خود را در برابر نیازهای جدید عاجز و ذلیل ساخته، خویشتن را از دایره کم‌ترین تغییر و تحول در خود و محیط خود خارج می‌سازد.

هیچ نازپرورده‌ای را مشاهده نمی‌کنی که با صبر و حوصله و درایت و استقامت، منشأ انقلابی بزرگ در جهان شده باشد. و با هیچ تحولی اساسی مواجه نمی‌گردی که فریادگری نازپرورده بار آن را بر دوش کشیده باشد. آزادی ریشه در زهد و پارسایی دارد و آزاد منش به این مقام نائل نگشته جز آنکه زهد را پیشه و منش خویش ساخته است. امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام که روح آزادی و منشِ آزادگی را به جهانیان آموختند، از آن جهت بود که خود به معنی واقعی زاهد بودند. و این نکته‌ای است ظریف و آموزه‌ای است دقیق که خود آن بزرگوار در سخنان پر گهر خویش پیوسته بر آن تأکید نموده، و با نگاهی به نهج البلاغه نمونه‌های فراوانی از آن را می‌توان ملاحظه نمود. همچنان که مکرراً ترک دنیا را بهای آزادی و آزاد منشی معرفی فرموده‌اند:

«اَلدُّنْیا دارُ مَمَرٍّ لا دارُ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِیها رَجُلانِ: رَجُلٌ باعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَها وَ رَجُلٌ ابْتاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتقَها.» ⁽¹⁾

«دنیا گذرگاه است، نه قرار گاه و مردم در آن دو دسته‌اند: برخی خود را فروخته، هلاک می‌کنند، و گروهی خویشتن را خریده، آزاد می‌سازند.»

و چشم داشتن به متاع دنیا و طمع را ریشه اسارت و سرچشمه بردگی دانسته‌اند:

«الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ.» ⁽¹⁾

«طمع ورزی (بستر مناسبی برای) بردگی ابدی است.»

در نامه‌ای هم که به عثمان بن حنیف نوشته‌اند، می‌فرمایند:

«پیشوای شما از دنیای خود به دو جامه کهنه و از خوراکش به دو قرص نان اکتفا کرده...

ای دنیا! از من دور شو! که افسارت را بر پشت گردنت انداخته‌ام و از چنگال‌های درنده تو خود را رهانیده و از دام‌های تو جسته‌ام...

دور شو! به خدا سوگند که رام تو نمی‌گردم تا مرا خوار و ذلیل سازی و تسلیم تو نمی‌شوم که هرجا بخواهی مرا به خواری به دنبال خود کشی...»⁽²⁾

آری، زاهد حقیقی علیه عجز و ضعف و زبونی می‌شورد، در برابر حاکمیت امیال نفسانی طغیان می‌کند، و از اسارت و بندگی دنیا و زرق و برق آن با تمام وجود سر باز می‌پیچد، و این استقامت شگفت انگیز را جز از مکتب زهد و مشی زاهدانه و زهد راستین مولای زاهدان علی علیه السلام نیاموخته است.

به همین جهت، برخورداری از مواهب روحی و متصف شدن به صفات متعالی را می‌توان گوشه دیگری از آثار گرانقدر ترک لذت‌گرایی و یکی دیگر از فلسفه‌های مهم زهد به حساب آورد.

تا هنگامی که مسائل مادی از صورت هدف خارج نشده و به شکل ابزار و وسیله در نیاید، سرزمین وجود و باغستان دل برای رشد احساسات پاک و نمو اندیشه‌های تابناک آماده نمی‌گردد. و تا زمانی که طفل جان از پستان طبیعت گرفته نشده و آدمی از قید هواپرستی آزاد نگردد، عواطف ملکوتی در وجود وی از جایگاه شایسته خود برخوردار نخواهد شد. و به همین جهت زهد شرط اساسی افاضه نور معرفت، مهم‌ترین بستر رشد معنوی، و عامل ناگسستنی و لاینفک دریافت صفات متعالی و ارتقاء روحی شمرده شده است.

حقّ پرستی به هیچ وجه با خودخواهی و لذت گرایی سر سازگاری ندارد. شورِ عشق و شوق خدمت و اشتیاق انس با حضرت باری کجا و شیفتگی دنیای دون و ذلت و نکبت اسارت و تشویش و اضطراب ناشی از بازماندن از دنیا پرستی و دنیا پرستان کجا؟! در حال توجه و حضور و ذکر دائم حق بودن کجا و در اسارت زرق و برق مادیات بودن کجا؟! نه تنها خدا پرستی و حق خواهی مستلزم رها شدن از بند هواپرستی و بی‌اعتنایی به شؤون مادی است، بلکه هر نوع دلدادگی و دگر دوستی مستلزم پشت پا زدن به بسیاری از تعلقات و دور شدن از خودخواهی و دنیا زدگی است.

سر و کار عشق و پرستش بر خلاف علم و فلسفه با دل و احساسات است نه منطق و برهان؛ به همین جهت هیچ گاه به اموری که با آن‌ها در تضاد و ضدیت است میدان تاخت و تاز نداده، رقیب نمی‌پذیرند. دلی که کانون عشق است و قلبی که به خاطر محبوبی می‌تپد، به ویژه دلی که محلّ تابش اشراقات و الهامات الهی است هرگز در گرو متاع دنیا و مال و منال بی‌ارزش زندگی مادی قرار نمی‌گیرد، لیکن هیچ مانعی ندارد که دانشمند یا فیلسوفی همزمان با اشتغالات فکری و فعالیت‌های علمی، اسیر دنیا و گرفتار جاذبه‌های فریبنده آن گردد.

بنا براین، فارغ ساختن خانه دل از تعلقات مادی و درهم شکستن بت‌های زر و سیم از کعبه دل، شرطی اساسی برای دست‌یابی به کمالات معنوی و نیل به جایگاه حقیقی شخصیت انسانی است.

ناگفته نماند همچنان که بارها یادآور شده‌ایم کسی که آزادی از بندگی دنیا و رها شدن از اسارت ریاست طلبی و زرق و برق امور مادی را با رهبانیت که توأم با ترک مسئولیت‌های اجتماعی و شانه خالی کردن از زیر بار تعهدات انسانی است، مقایسه می‌کند اگر مغرض نباشد از اسلام و برنامه‌های حیات‌بخش و زندگی ساز آن کاملاً بیگانه است. زهد و پارسایی سر چشمه جوش و حرکت، رکن و پایه مسئولیت پذیری و تعهد، زمینه‌ساز بازیابی خود و خویشتن شناسی، و منشأ پرشکوه‌ترین جلوه‌های پای بندی به تعهد و وظیفه شناسی است.

مولای پارسایان و پیشوای زاهدان حضرت علی علیه السلام در عین حال که ابرمرد زهد و پارسایی و اوّل زاهد جهان بود، وجود ملکوتیش آموزگار تلاش و خدمت و فداکاری، و دل حساس و سینه پر حرارتش سرشار از درس عمل به تکلیف الهی و تعهد انسانی بود. معلم زهد بود امّا لحظه‌ای نمی‌آسود. از نعمت زودگذر دنیا و لذت ناپایدار آن به شدت پرهیز می‌کرد و در عین حال، مشاهده یک فرد محروم یا یک بی‌عدالتی، خواب را از چشمان مبارکش می‌ربود و می‌فرمود:

«ما لِعَلِی‌ّ وَ لِنَعِیمٍ یفْنی وَ لَذَّةٍ لا تبْقی » ⁽¹⁾

«علی را با نعمت گذرا و لذّت ناپایدار چه کار؟»

هرگز حاضر نبود با شکم سیر بخوابد، مبادا در دورترین سرزمین‌های اسلامی

فردی گرسنه شب را با شکم گرسنه سپری کند.⁽¹⁾

قلب مطهرش سرشار از عشق خدا و نسبت به حقوق انسان‌ها تا این اندازه حساس بود و این جز در سایه زهد شگفت انگیز آن بزرگوار حاصل نگشته بود. و از همین جا می‌توان نتیجه گرفت که فارغ ساختن دل برای خدا و آخرت، یکی دیگر از ریشه‌های اساسی دعوت به زهد و انگیزه مهم انبیا و اولیای الهی در برگزیدن آن بوده است.

امام صادق علیه السلام ذیل آیه شریفه:

« إِلاَّ مَنْ أَتی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ».⁽²⁾

می‌فرمایند:

«دل سالم کسی دارد که در هنگام ملاقات با پروردگار خود، کسی جز خدا در دلش نباشد... و هر دلی که در آن شرک یا شک باشد (از چشم خدا و اولیای حق) ساقط است.»

آنگاه می‌فرمایند:

«وَ إِنَّما أَرادُوا الزُّهْدَ فِی الدُّنْیا لِتفْرُغَ قُلُوبُهُمْ لِلْآخِرَةِ.» ⁽³⁾

«آنان در دنیا زهد را به این جهت برگزیدند که دل‌هایشان برای آخرت فارغ باشد.»

بوعلی در نمط نهم اشارات که به مقامات عارفین اختصاص داده، زهد را به زهد عارف و زهد غیر عارف تقسیم کرده، می‌گوید:

«زهد نزد غیر عارف، معامله کالای دنیا با کالای آخرت است.

(دست شستن از دنیا توسط او صرفاً با انگیزه بهره‌مند شدن از تمتعات اخروی است) ولی زاهد عارف از آن جهت زهد می‌ورزد که نمی‌خواهد ضمیر خویش را به غیر ذات حق مشغول سازد و جز خدا هر چیز دیگر را کوچک‌تر از آن می‌داند که خود را بدان مشغول ساخته و در بند اسارتش درآید.»

5 - ورع‌

روی آوردن به خیر و صلاح و انجام کارهای خوب و نیک، گرچه شرطی اساسی و امری ضروری و لازم برای دستیابی به سعادت و رستگاری است، لیکن به هیچ وجه نباید آن را برای نیل به این مقصد اعلا شرطی کافی نیز به حساب آورد. نتیجه بخش بودن تربیت اخلاقی و تهذیب نفس علاوه بر وابستگی کامل به کوشش همه جانبه در زمینه پرداختن به امور پسندیده، در گرو تلاش مداوم برای پرهیز از امور ناروا و فاصله گرفتن از کارهای ناستوده است. به همین جهت بزرگان دینی در پرتو آموخته‌های خود از شرع مقدس بر این نکته تأکید دارند که توفیق کامل در این امر مهم، مرهون دو اصل اساسی است: انجام خوبی‌ها و ورع از بدی‌ها.

ورع در لغت به معنی خودداری و از چیزی دوری جستن است که منشأ آن ترس باشد. و در اصطلاح به معنای خودداری کردن از گناه و دوری جستن از شبهات و مطلق امور نامطلوب می‌باشد. و تفاوت آن با تقوا را با عنایت به موارد استعمال آن‌ها می‌توان چنین دانست که مفهوم تقوا از ورع گسترده‌تر بوده، علاوه بر جنبه اثباتی، جنبه سلبی را نیز شامل می‌شود، لیکن ورع تنها ناظر به جنبه سلبی است و غالباً در پرهیز از محرمات و مشتهیات نفسانی استعمال می‌گردد.

ورع نیز مانند زهد و تقوا دارای درجات متفاوت و مراتب مختلفی است:

کسی که متصف به این صفت عالی می‌شود در گام نخست از گناهانی که انجام آن‌ها موجب فسق می‌گردد اجتناب می‌ورزد. بدیهی است که خودداری از ارتکاب این نوع گناهان اختصاص به او نداشته، جمیع مردم مکلف به پرهیز از آن هستند.

صالحان و مردان نیکو کردار به این مرحله اکتفا نکرده، علاوه بر دوری جستن از معاصی قطعی، از انجام شبهات و اعمال مشکوکی هم که مجاز بودن آن مسلّم نیست خودداری می‌کنند.

انجام برخی از امور طبعاً بی‌اشکال است، لیکن به واسطه واقع شدن در شرایط خاصی، این احتمال یا نگرانی در آن‌ها وجود دارد که نزدیک شدن به آن‌ها در نهایت منجر به ارتکاب حرام گردد. به عنوان مثال، گفتگو در باره شخصی که به خاطر پیشرفت‌های معنوی یا دارا بودن وجهه ظاهری و امکانات مادی مورد حسد دیگران واقع شده است، این خطر را به همراه دارد که انسان را ناخودآگاه به غیبت وی مبتلا سازد. پرهیز از این گونه امور، مرحله بالاتری از ورع است که اختصاص به گروهی از صالحان دارد که مراحل قبلی را پشت سر گذارده‌اند.

عالی‌ترین مرتبه ورع که از خصائص صدّیقین است، اِعراض از غیر خدا و اجتناب از هر چیزی است که به نوعی مرتبط با خداوند نباشد با انگیزه بهره‌گیری از لحظات عمر و پرهیز از ضایع شدن آن.⁽¹⁾

در روایاتی که از معصومین علیهم السلام وارد شده، درجات مختلف ورع مورد عنایت خاص واقع گردیده است:

حفص بن غیاث گوید: از امام صادق علیه السلام در باره شخص با ورع سؤال کردم، فرمودند:

«الَّذِی یتوَرَّعُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.» ⁽²⁾

«کسی که از محرمات خداوند بزرگ پرهیز می‌کند.»

امام صادق علیه السلام در باره مرحله دیگری از ورع فرموده‌اند:

«أَوْرَعُ النَّاسِ مَنْ وَقَفَ عِنْدَ الشُّبْهَةِ...» ⁽¹⁾

«با ورع‌ترین مردم کسی است که در برابر امور شبهه‌ناک توقف نماید.»

فضیل بن عیاض گوید: به آن حضرت عرض کردم: شخص با ورع کیست؟ فرمودند:

«اَلَّذِی یتوَرَّعُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ وَ یجْتنِبُ الشُّبَهات وَ إِذا لَمْ یتقِ الشُّبَهات وَقَعَ فِی الْحَرامِ وَ هُوَ لا یعْرِفُهُ...» ⁽²⁾

«آنکه از محرمات الهی دوری کرده و از شبهه‌ها اجتناب می‌ورزد و هنگامی که از شبهات پرهیز نکند ناخودآگاه در حرام واقع می‌گردد.»

پیشوایان معصوم علیهم السلام طبیبانی روحانی‌اند که برای معالجه بیماران روحی همچون پزشکان جسمانی، علاوه بر ارائه دستور العمل‌ها و برنامه‌های مثبت عملی به بیماران خود، آنان را از امور زیان بخش نیز پرهیز می‌دهند. آن بزرگواران از یک سو بر انجام واجبات و مستحبات و اعمال نیک تأکید می‌کنند، از سوی دیگر بر خودداری از گناهان و اعمال منفی ناپسند اصرار می‌ورزند. زیرا برنامه‌های مثبت بدون پرهیز در بسیاری از موارد نه تنها تأثیر مطلوب خود را ندارد، بلکه بسا در مواردی اثرات معکوس و آثار زیان بخشی نیز بجای گذارد.

در میان دستورات دینی و اعمال نیک و صفات پسندیده، ورع از جایگاه بسیار شایسته‌ای برخوردار است، تا جائی که رسول خدا صلی الله علیه وآله در پایان خطبه معروف و مفصل خود که در باره اهمیت ماه مبارک رمضان و وظایف مردم در آن ماه ایراد کرده‌اند، در پاسخ به امیر مؤمنان علیه السلام - که بیان برترین عمل در ماه مبارک رمضان را از آن حضرت درخواست نموده‌اند - می‌فرمایند:

«یا أَبَا الْحَسَنِ! أَفْضَلُ الْأَعْمالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ.»⁽¹⁾

«ای اباالحسن! برترین عمل در این ماه، خودداری از محرّمات خداوند بزرگ است.»

یزید بن خلیفه گوید: امام صادق علیه السلام - پس از موعظه و دستور به تکالیف و امر به زهد به ما - فرمودند:

«عَلَیکُمْ بِالْوَرَعِ فَإِنَّهُ لا ینالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلّا بِالْوَرَعِ.» ⁽²⁾

«بر شما باد به ورع! زیرا جز با ورع به آنچه نزد خداست نتوان رسید.»

امام باقر علیه السلام به جابر می‌فرمایند:

«... وَ ما تنالُ وَلایتنا إِلّا بِالْعَمَلِ وَ الْوَرَعِ.» ⁽³⁾

ر.ک: ینابیع الحکمة، ج 5، ص 228، باب 185 ح 34 و ص 224، ح 12

«به ولایت ما جز با عمل و ورع نمی‌توان دست یافت.»

و همین حقیقت است که ورع را به عبادتی بس مشکل و سنگین تبدیل کرده است. آن حضرت در مقامی دیگر فرموده‌اند:

«إِنَّ أَشَدَّ الْعِبادَةِ الْوَرَعُ.» ⁽⁴⁾

«سخت‌ترین عبادت، ورع است.»

چرا که ورع و تقوا بدون مخالفت با هوای نفس و مبارزه با شهوات و تن دادن به جهاد اکبر میسر نمی‌گردد و حراست از دین تنها در سایه ورع امکان‌پذیر خواهد بود.

مرحوم آیة اللَّه میلانی در باره شیخ رجبعلی خیاط می‌فرمود: ایشان به خاطر کفّ نفسی که در ایام جوانی به عمل آورده، مورد عنایت خاص قرار گرفته است.

شرح آن کفّ نفس را مرحوم شیخ در دیداری که با آیة اللَّه میلانی داشته، چنین تعریف کرده است:

«در ایام جوانی دختری زیبا از بستگان، دلباخته من شد و سرانجام در خانه‌ای خلوت مرا به دام انداخت، با خود گفتم: رجبعلی، خدا می‌تواند تو را خیلی امتحان کند، بیا یک بار تو خدا را امتحان کن! و از این حرام آماده و لذّت‌بخش به خاطر خدا صرف نظر نما. سپس به خداوند عرضه داشتم: خدایا! من این گناه را برای تو ترک می‌کنم تو هم مرا برای خودت تربیت کن.»

مرحوم شیخ در برابر گناه مقاومت می‌کند و این کفّ نفس و پرهیز از گناه موجب بصیرت و بینایی او می‌گردد ؛ دیده برزخی او روشن می‌شود و آن‌چه را که دیگران نمی‌دیدند و نمی‌شنیدند می‌بیند و می‌شنود.⁽¹⁾

و نیز آورده‌اند که بانویی مقداری پارچه از بزّاز خریده و از وی درخواست می‌کند که پارچه‌ها را توسط شاگرد خوش سیمایش به خانه او فرستاده، پولش را دریافت نماید. محمد بن سیرین شاگرد بزّاز پارچه‌ها را همراه آن زن آورده، داخل خانه او می‌شود. آن زن او را به داخل اتاق راهنمایی می‌کند و پس از ساعتی خود را آرایش کرده، داخل اتاق می‌شود. ابن سیرین می‌فهمد دامی برایش گسترده شده؛ آنچه موعظه می‌کند در دل آن خانم اثر نکرده، بلکه او را برای انجام خواسته‌اش تهدید می‌نماید. ابن سیرین به بهانه رفتن به دستشویی از اتاق بیرون رفته، با سر و وضع و لباس آلوده بر می‌گردد. همین که چشم آن زن به او می‌افتد

روی در هم کشیده و او را از منزل خارج می‌نماید (از آن پس خداوند در مقابل این ترک گناه و کفّ نفس تعبیر خواب را به او ارزانی می‌دارد.) ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«اتقُوا اللَّهَ وَ صُونُوا دِینَکُمْ بِالْوَرَعِ.» ⁽²⁾

«تقوای خدا را پیشه سازید و دین خود را با ورع پاس بدارید.»

علامه مجلسی ذیل این حدیث شریف فرموده است:

«با ترک ورع از محرمات، ایمان در معرض نابودی است. زیرا انجام طاعات و ترک گناهان، حصن ایمان است و مانع می‌شود از این‌که شیطان آن را برباید.» ⁽³⁾

در روایت معراج آمده است که خداوند فرمود:

«یا أَحْمَدُ! عَلَیکَ بِالْوَرَعِ فَإِنَّ الْوَرَعَ رَأْسُ الدِّینِ وَ وَسَطُ الدِّینِ وَ آخِرُ الدِّینِ إِنَّ الْوَرَعَ یقَرِّبُ الْعَبْدَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ...» ⁽⁴⁾

ر.ک: ینابیع الحکمه، ج 5، ص 229، ح 35

«ای احمد! بر تو باد به ورع، زیرا آغاز و وسط و پایان دین ورع است. به راستی ورع، بنده را به خدای بزرگ نزدیک می‌سازد.»

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کنند که آن حضرت فرمودند:

«اَلْإِسْلامُ عُرْیانٌ فَلِباسُهُ الْحَیاءُ وَ زِینَتهُ الْوَفاءُ (الْوَقارُ) وَ مُرُوءَتهُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَ عِمادُهُ الْوَرَعُ وَ لِکُلِ‌ّ شَی‌ءٍ أَساسٌ وَ أَساسُ الْإِسْلامِ حُبُّنا

أَهْلَ الْبَیت.» ⁽¹⁾

«اسلام (طبعاً) برهنه است. لباسش حیاء، زینتش وفای به پیمان، جوانمردیش عمل صالح، و پایه‌اش ورع است (که توسط پیروانش پوشیده و مزین گشته و استحکام می‌یابد). برای هر چیزی پایه و اساسی است و رکن و اساس اسلام، دوستی و محبت نسبت به ما اهل بیت می‌باشد.»

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«أَفْسَدَ دِینَهُ مَنْ تعَرّی عَنِ الْوَرَعِ.» ⁽²⁾

«کسی که خود را از ورع برهنه سازد، دینش را تباه ساخته است.»

زیرا عبادت بدون ورع اثر بخش نبوده، فقدان آن سبب از بین رفتن دین و دینداری خواهد شد، همانگونه که خداوند می‌فرماید:

« ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوأی أَنْ کَذَّبُوا بِآیات اللَّهِ وَ کانُوا بِها یسْتهْزِؤُنَ ».⁽³⁾

امام سجاد علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلْوَرَعُ نِظامُ الْعِبادَةِ فَإِذَا انْقَطَعَ الْوَرَعُ ذَهَبَت الدِّیانَةُ کَما أَنَّهُ إِذَا انْقَطَعَ السِّلْکُ اتبَعَهُ النِّظامُ.» ⁽⁴⁾

«نظام عبادت بر (شالوده) ورع استوار است. از اینرو هنگامی که رشته

ورع گسسته گردد دیانت و دینداری از بین می‌رود. همچنان که اگر بند تسبیح پاره شود، نظام آن از هم فرو می‌پاشد.»

پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«وَ اعْلَمْ، أَنَّکُمْ لَوْ صَلَّیتمْ حَتی تکُونُوا کالْحَنایا وَ صُمْتمْ حَتی تکُونُوا کَالْأوْتارِ ما نَفَعَکُمْ ذلِکَ إِلاَّ بِوَرَعٍ حاجِزٍ.» ⁽¹⁾

«هان! اگر آنقدر نماز بخوانید تا همچون کمان خمیده گردید، و تا آن اندازه روزه بگیرید که مانند زه کمان باریک اندام و لاغر شوید، به شما سود و نفعی نمی‌بخشد مگر آنکه از چنان ورعی برخوردار باشید که شما را از گناهان باز دارد.»

حضرت علی علیه السلام نیز فرموده‌اند:

« لا خَیرَ فِی عَمَلٍ إِلّا مَعَ الْیقِینِ وَ الْوَرَعِ.» ⁽²⁾

«در هیچ عملی خیر و نفعی نیست مگر آنکه همراه با یقین و توأم با ورع باشد.»

ابو زید گوید: افتخار شرفیابی به حضور امام صادق علیه السلام نصیبم شده بود که عیسی بن عبد اللَّه قمی شرف حضور یافت. حضرتش به او خوش آمد گفته و نزدیک خود نشاندند. آنگاه فرمودند:

«ای عیسی بن عبد اللَّه! از ما نیست و شرافتی ندارد کسی که در شهری باشد که صد هزار نفر یا بیشتر در آن باشند، و شخصی با ورع‌تر از او در آن شهر یافت شود.» ⁽³⁾

بلی آن کس که افتخار تشیع را می‌یابد تکلیفی به مراتب سنگین‌تر از تکلیف دیگران دارد، و به برکت این آیین پاک و حق باید بیش از دیگران به ورع و تقوا اهتمام ورزد. و همین جایگاه ارزشمند است که صاحبان ورع را در بهشت نیز از منزلتی اختصاصی برخوردار ساخته است.

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«خداوند در ضمن مناجات حضرت موسی علیه السلام با او می‌فرماید:

«ما تقَرَّبَ إِلَی الْمُقَرَّبُونَ بِمِثْلِ الْوَرَعِ عَنْ مَحارِمِی فَإِنِّی أُبِیحُهُمْ جَنَّات عَدْنٍ لا أُشْرِکُ مَعَهُمْ أَحَداً.» ⁽¹⁾

«مقربان با هیچ عملی همانند ورع از محرّماتم به من نزدیک نمی‌شوند. من نیز آنان را در بهشت عدن جای داده و هیچ کس را با ایشان شریک نمی‌سازم.»

طاووس بن یمان گوید: از علی بن الحسین علیه السلام شنیدم که می‌فرمودند:

«عَلامات الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ.»

«نشانه‌های مؤمن پنج چیز است.»

عرض کردم: ای پسر رسول خدا! آنها چیست؟ فرمودند:

«اَلْوَرَعُ فِی الْخَلْوَةِ، وَ الصَّدَقَةُ فِی الْقِلَّةِ، وَ الصَّبْرُ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ، وَ الْحِلْمُ عِنْدَ الْغَضَبِ، وَ الصِّدْقُ عِنْدَ الْخَوْفِ.»⁽²⁾

«ورع و اجتناب از گناه در خلوت، صدقه دادن در کمی (و نا داری)، صبوری هنگام مصیبت، بردباری در وقت خشم و راستی به هنگام ترس.»

6 - بیم و امید

انسان به امید زندگی می‌کند و حیات انسانی جز در پرتو تابش امید میسر نمی‌گردد. زندگی بدون امید جز مرگ نیست. رایحه دل‌انگیز امید فضای زندگی را معطر ساخته، به آن نشاط، شادابی و روشنی می‌بخشد.

از سوی دیگر، دستیابی به صفات متعالی و پاکی از رذائل اخلاقی برای موجودی که پیوسته از درون و برون مورد تاخت و تاز و هجوم بی‌رحمانه نفس و شیطان است امکان‌پذیر نمی‌گردد مگر هنگامی که همواره خود را در معرض نگاه تیز و همیشه بیداری - که هیچ گاه از رفتار و گفتار و حتی اندیشه‌ها و خطورات ذهنی و قلبی وی نیز غفلت نمی‌ورزد - احساس کرده و از او پروا داشته باشد.

آری، پیمودن مدارج کمال و نیل به سعادت و رستگاری در گرو پرواز با دو بال بیم و امید، و دمسازی با دو صفت ارزشمند خوف و رجاء است، بلکه اصولاً نظام حیات و انتظام برنامه‌های زندگی بستگی تام و تمام با وجود این دو عامل عقلانی داشته، فقدان هر یک از آن‌ها سبب بروز بی‌نظمی و اختلال در چرخش امور بر محور نظم و انضباط می‌گردد.

پدر و مادری که مشکلات سنگین زندگی مشترک را با آغوش باز متحمل می‌شوند، دانش پژوهی که به کاوش و تحقیق در اسرار طبیعت می‌پردازد، کشاورزی که بذر گیاه مورد نظر خود را در دل خاک می‌افشاند و... هر یک به نوعی به مقصد خویش امیدوار، و از محرومیت و از بین رفتن حاصل دسترنج خویش به واسطه آفت‌های گوناگون بیمناکند.

افراد با ایمان نیز از این خیل بی‌شمار مستثنی نبوده، برای موفقیت در هدف بزرگ خویش ناگزیر از داشتن امید به تعالی و پاداش خداوند و بیم از انحطاط و

کیفر الهی بوده، نه هرگز از رحمت بی انتهای الهی مأیوس‌اند و نه خویشتن را از مکر و کیفر پروردگار قهّار ایمن می‌پندارند و همواره در خاطر دارند که غفلت از این دو امر مهم و احساس ایمنی مطلق و یأس از رحمت حق از بزرگ‌ترین گناهان کبیره شمرده شده است.

مؤمن در همه حال از اینکه مبادا نسبت به وظایف دینی و انسانی خویش مرتکب قصور یا تقصیری گردد بیمناک است. گرچه تمام تکالیف خود را به عالی‌ترین شکل به انجام رسانده باشد، هیچ گاه به اعمال خویش تکیه نکرده، در برابر قدرت و سطوت آفریدگار جهان احساس عجز و نیاز را از دست نخواهد داد. و این فروغ تابناک، پرتوی از آثار سازنده خوف و ایمن نبودن از مکر و کیفر الهی است که نصیب او می‌گردد.

خوف بندگان مقرّب خدا از این مرتبه نیز فراتر رفته، به خاطر قرب و منزلتی که در پیشگاه با عظمت ربوبی یافته‌اند، از کم‌ترین غفلت و کوچک‌ترین ترک اولی نیز سخت هراسانند، بلکه بسا بدون تصور هیچ یک از این امور، هنگامی که به عظمت بی‌انتهای آن ذات نامحدود متوجه می‌گردند، احساس حقارتی شگفت انگیز و درک خشیتی بس متعالی برای آنان حاصل می‌شود که از اختصاصات عارفین باللَّه و مخلصین درگاه ربوبی است و از عمق شعور و ادراک و اعتلای معرفت به جلال و عظمت خداوندی سرچشمه می‌گیرد.

بنا براین، گرچه اصل بیم و خوف همچون رجا و امید مطلوب و پسندیده بوده و همه افراد در هر رتبه و مقامی که باشند نیازمند آنند لیکن متعلَّق هر یک از بیم و امید در مورد افراد مختلف متفاوت است. به همین جهت برخی از بزرگان: متعلق خوف را در عموم مردم «عذاب» و در خصوص خواص «عتاب» و نسبت به اولیای الهی «احتجاب» دانسته‌اند.

بدیهی است کسی که خود را از مزایای این دستاویز نیک محروم می‌بیند لازم

است در صدد تحصیل آن برآمده، از طریق تفکّر در خطرات راه سلوک، دشواری راه آخرت، سختی‌های هنگام جان کندن، مشکلات تکان دهنده عالم برزخ و قیامت، و مناقشات حساب و میزان و سایر راه‌های ممکن، به احیای این صفت پسندیده در خود اقدام نماید.

خدای متعال در قرآن کریم با بیانات گوناگون به مذمت کسانی که از خوف و رجا بی‌بهره‌اند پرداخته، ضرورت اتصاف به این خصلت‌های سازنده را مورد تأکید قرار داده است:

« قالَ وَ مَنْ یقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ ».⁽¹⁾

« (ابراهیم علیه السلام) فرمود: چه کسی جز گمراهان از رحمت پروردگار خود نومید می‌شود؟»

« وَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ ».⁽²⁾

«و (خردمندان) از پروردگارشان خشیت داشته و از بدی حساب بیمناک‌اند.»

خوف در مطلق ترس استعمال می‌شود ولی خشیت به معنای ترس آگاهانه توأم با تعظیم و احترام است که از علم، معرفت و یقین سرچشمه گرفته و حالتی است که به هنگام درک عظمت و هیبت خداوند و نگرانی از مهجور ماندن از فیض جوار حق حاصل می‌گردد و جز برای کسانی که لذت قرب را چشیده و به صفت جلال ربوبی و مقام کبریایی ذات اقدس حقّ در حدّ ظرف خویش واقف گشته‌اند حاصل نمی‌گردد.⁽³⁾

گویا قرآن کریم به همین ویژگی در صاحبان علم اشاره دارد آنجا که می‌فرماید:

« إِنَّما یخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ».⁽¹⁾

«از بندگانِ خدا تنها عالمان از خداوند خشیت دارند.»

خشیت و بیم و هراسی که از دوراندیشی نشأت می‌گیرد، به منزله هشداری است که افراد مجهز به سلاح علم و ایمان را از کیفر عادلانه خداوند بیمناک ساخته، آنان را جهت کامیابی و سعادت واقعی و پیشگیری از ابتلا به گرفتاری‌های هولناک روز جزا، به اطاعت از اوامر و دستورات الهی و انجام تکالیف شرعی و رعایت همه جانبه مسئولیت‌های انسانی فرا می‌خواند و از آلوده شدن به پلیدی‌های گناه و انجام نواهی پروردگار پرهیز می‌دهد. و به همین سبب است که قرآن، علم را عامل بیدار باش و کنترل کننده‌ای معرفی می‌کند که انسان را از خطرات راه آگاه می‌سازد.

« أَمَّنْ هُوَ قانِت آناءَ اللَّیلِ ساجِداً وَ قائِماً یحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یسْتوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یعْلَمُونَ إِنَّما یتذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ ».⁽²⁾

«آیا (آن کافری که خدا و نعمت‌های او را فراموش می‌کند با ارزش است یا) آن کس که در اوقات شب در حال سجده و قیام به عبادت خدا مشغول است و از عذاب آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟ بگو: آیا کسانی که می‌دانند با آنان که نمی‌دانند برابرند؟ تنها صاحبان مغز و خرد متذکر می‌گردند.»

مشرک فراموش کار و کافر گمراه که پیوسته در جهل و بی‌خبری بسر برده و از

حق و حقیقت روی گردان است کجا و بنده بیدار دل و مؤمن راه یافته به نور ایمان که در دل شب‌های تاریک و دور از چشم غافلان دنیا پرست با بیم و امید به عبادت خدای خود مشغول است کجا؟

هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ

از یمن دعای شب و وِرد سحری بود

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْفَقِیهُ کُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یؤْیسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ یؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ.» ⁽¹⁾

«دین شناس کامل کسی است که مردم را از رحمت خدا نومید نگرداند، از خوشی و آسایش الهی مأیوس نسازد و از مکر و کیفر خداوند آسوده و ایمن ننماید.»

امام صادق علیه السلام به اسحاق بن عمار فرموده‌اند:

«خَفِ اللَّهَ کَأَنَّکَ تراهُ وَ إِنْ کُنْت لا تراهُ فَإِنَّهُ یراکَ فَإِنْ کُنْت تری أَنَّهُ لا یراکَ فَقَدْ کَفَرْت وَ إِنْ کُنْت تعْلَمُ أَنَّهُ یراکَ ثُمَّ بَرَزْت لَهُ بِالْمَعْصِیةِ فَقَدْ جَعَلْتهُ مِنْ أَهْوَنِ النَّاظِرِینَ عَلَیکَ.» ⁽²⁾

«از خدا چنان پروا داشته باش که گویا او را می‌نگری و اگر وی را نمی‌بینی، او تو را می‌نگرد. اگر پنداری که تو را نمی‌بیند کافر شده‌ای و اگر بدانی تو را می‌نگرد و با این حال به نافرمانیش اقدام می‌کنی در حقیقت او را از نازل‌ترین بینندگان شمرده‌ای!»

همچنین فرموده‌اند:

«مَنْ خافَ اللَّهَ أَخافَ اللَّهُ مِنْهُ کُلَّ شَی‌ءٍ وَ مَنْ لَمْ یخَفِ اللَّهَ أَخافَهُ اللَّهُ مِنْ کُلِ‌ّ شَی‌ءٍ.» ⁽¹⁾

«هر کس از خدا پروا داشته باشد خداوند همه چیز را از او بترساند و هرکه از خدا پروا نداشته باشد خداوند او را از همه چیز بترساند.»

خوف و خشیت از صفات نیک و متعالی و نوعی نگرانی آگاهانه است که از یک سو از شعور و درک و معرفت، و از سوی دیگر از احساس کاستی و قصور و تقصیر در گفتار و کردار انسان سرچشمه می‌گیرد. به همین جهت - بر خلاف جُبن و ترس جاهلانه که ناشی از ضعف نفس است - نه تنها زیانبار نیست بلکه دارای منافع معنوی بسیار گسترده است که به واسطه تأثیر عمیق بر روح و روان آدمی، سبب پاک شدن نفس از آثار گناهان و اصلاح رفتار و کردار وی می‌گردد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«بُکاءُ الْعَبْدِ مِنْ خَشْیةِ اللَّهِ یمَحِّصُ ذُنُوبَهُ.» ⁽²⁾

«گریه بنده از خشیت خداوند، گناهانش را از بین می‌برد.»

دوراندیشی و دقت و مراقبت در رفتار و کردار برای پیشگیری از انجام اعمال ناستوده و در امان ماندن از پی‌آمدهای ناگوار آن‌ها، ضمن آنکه به کنترل غرایز و اصلاح صفات نامطلوب می‌انجامد، انسان را از حزم و احتیاط و نظم و انضباط بیشتر برخوردار ساخته، به رحمت الهی و موفقیت در مقاصد معنوی و مادی امیدوار و به شور و حرکت و تلاش بیشتر وادار می‌سازد.

در عین حال نباید از نظر دور داشت: آنچه که تکامل و پیشرفت معنوی بلکه موفقیت در امور مادی را تضمین کرده و سبب صحت و سلامت سیر و سلوک

می‌گردد، توازن خوف و رجا و حرکت با دو بال بیم و امید و پرهیز جدّی در همه حال از غلبه هر یک از این دو عامل بر دیگری است. چه آنکه ناهمسنگی ما بین بیم و امید به هیچ وجه با حرکت تکاملی و سیر الی اللَّه سازگاری نداشته، همچنان که چیره شدن رجا بر بیم، آدمی را به غرور و غفلت و لجام گسیختگی و خودسری وا می‌دارد، غلبه خوف بر امید نیز انسان را به یأس، سستی و نا امیدی از رحمت حق سوق می‌دهد.

ترسیم صحیح برنامه‌های زندگی، جهت دادن به افکار و رفتار، متناسب با هدفی که انسان بر می‌گزیند، تشخیص درست راه از بیراهه، و انتخاب دقیق راهبردها، راهکارها، و نوع و میزان گزینه‌ها، و پیشگیری از مفاسد و ضایع شدن فرصت‌ها و استعدادها، به طور مستقیم به توازن بین این دو عامل مهم و اساسی وابسته است.

شخصی از امام صادق علیه السلام در باره وصیت لقمان حکیم به فرزندش سؤال کرد، آن بزرگوار فرمودند:

«مطالبی بس شگفت در آن بود و شگفت‌انگیزتر از همه این بود که به پسرش فرمود:

«خَفِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خِیفَةً لَوْ جِئْتهُ بِبِرِّ الثَّقَلَینِ لَعَذَّبَکَ وَ ارْجُ اللَّهَ رَجاءً لَوْ جِئْتهُ بِذُنُوبِ الثَّقَلَینِ لَرَحِمَکَ.» ⁽¹⁾

«از خدای بزرگ آن چنان بترس که گویی اگر نیکی جنّ و انس را انجام دهی تو را عذاب می‌کند. و به خدا به گونه‌ای امیدوار باش که بسا اگر گناه جن و انس را مرتکب شدی تو را مشمول رحمت قرار می‌دهد.»

لازمه ایمان صحیح این است که انسان همواره و در همه حال، متصف به

خوف و برخوردار از رجا باشد. آنگاه که به خود و اعمال خویش می‌نگرد می‌هراسد و هنگامی که متوجه رحمت واسعه الهی می‌شود ⁽¹⁾

«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِرَحْمَتکَ الَّتی وَسِعَت کُلَّ شَی‌ءٍ»

«بارالها! از تو درخواست می‌کنم به آن رحمت گسترده‌ات که همه موجودات را فرا گرفته است.

آری، تابش رحمت بی‌انتهای خداوند أرحم الراحمین خصوصاً در سرای جاویدان و روزگاران رستاخیز آنچنان گسترده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«إِنَّ لِلَّهِ تعالی مِأَةَ رَحْمَةٍ أَنْزَلَ مِنْها رَحْمَةً واحِدَةً بَینَ الْجِنِ‌ّ وَ الْإنْسِ وَ الطَّیرِ وَ الْبَهائِمِ وَ الْهَوامِ‌ّ فَبِها یتعاطَفُونَ وَ بِها یتراحَمُونَ وَ أَخَّرَ تسْعاً وَ تسْعِینَ رَحْمَةً یرْحَمُ اللَّهُ بِها عِبادَهُ یوْمَ الْقِیامَةِ.»

«به راستی برای خداوند متعال صد رحمت است. یکی از آن‌ها را بین جنّ و انس، پرندگان، چهارپایان و حشرات نازل فرموده است که به وسیله آن به یکدیگر مهرورزی و ترحّم می‌کنند. و نود و نُه قسم آن را برای روز قیامت ذخیره نموده تا به بندگانش ترحم نماید. {حقایق مرحوم فیض، ص 325 و نظیر آن از امیر مؤمنان علیه السلام در بحارالأنوار، ج 8، ص {44}

و امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«إِذا کانَ یوْمَ الْقِیامَةِ نَشَرَ اللَّهُ تبارَکَ وَ تعالی رَحْمَتهُ حَتی یطْمَعَ اِبْلِیسُ فِی رَحْمَتهِ»

«هر گاه روز رستاخیز فرا رسد خداوند متعال رحمت خویش را {آنچنان} گسترش دهد که حتی ابلیس به آن طمع ورزد.» {بحارالأنوار، ج 7، ص {287}

امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام نیز در این باره به فرزند بزرگوار خود فرموده‌اند:

«خَفِ اللَّهَ خَوْفاً أَنَّکَ لَوْ أَتیتهُ بِحَسَنات أَهْلِ الْأَرْضِ لَمْ یقْبَلْها مِنْکَ وَ ارْجُ اللَّهَ رَجاءً أَنَّکَ لَوْ أَتیتهُ بِسَیئات أَهْلِ الْأَرْضِ غَفَرَها لَکَ.»⁽¹⁾

«از خدا آنگونه بترس که پنداری اگر همه حسنات و اعمال نیک اهل زمین را انجام دهی از تو نمی‌پذیرد و آن‌چنان به خدا امیدوار باش که گویی اگر گناهان همه اهل زمین را مرتکب شدی تو را می‌آمرزد.»

بنا بر فرمایشات پیشوایان معصوم علیهم السلام انسان در همه حال باید به مطالعه رفتار و کردار و افکار و احوال خود پرداخته، همچنان‌که اعمال و گفتار و اندیشه‌های خویش را ارزیابی و تصحیح می‌نماید، لازم است بسان طبیبی حاذق مراقب حالات خویش بوده، خصوصاً از اعتدال و تعادل دو خصلت مهم بیم و امید در خود غفلت نورزد. هنگامی که ترس و بیم بر او چیره گشته و او را به نا امیدی و یأس از رحمت خدا سوق می‌دهد، به تقویت روحیه امید در خویش اقدام نماید. و زمانی که غلبه امید سبب بروز غرور و عجب و تنبلی در او می‌گردد، با هشدار به خود، از کوتاهی نسبت به انجام تکالیف شرعی و انسانی - که خدای نخواسته به سوء خاتمه و کیفر الهی منجر می‌گردد - خویشتن را پرهیز داده، ترس و بیم از عواقب ناگوار آن را در خود احیا نماید.

از سوی دیگر بنا بر مفاد برخی روایات خوف و رجا و بیم و امید مانند سایر اوصاف پسندیده و خصلت‌های نیک، هنگامی مطلوب و مورد نظر آن بزرگواران است که انسان به راستی به آن‌ها متصف و حقیقتاً از آثار و مزایای آن‌ها برخوردار باشد، لذا ضمن آنکه اجتناب از ادعای کاذب - خوف از عذاب و امید به لطف و رحمت خداوندی توسط کسی که از آن بهره چندانی نداشته یا به طور کلی بی‌بهره است - مورد تأکید قرار گرفته، این عمل شعبه‌ای از شعبه‌های نفاق شمرده شده و

مدّعی آن در زمره دروغ‌گویان به حساب آمده است.

شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: مردمی هستند که مرتکب گناه می‌شوند و می‌گویند: ما امیدواریم! و پیوسته تا هنگام مرگ چنین‌اند. آن حضرت فرمودند:

«آنان کسانی هستند که در میان آرزوها غوطه‌ورند. دروغ می‌گویند، آن‌ها امیدوار نیستند. کسی که به چیزی امیدوار است آن را می‌طلبد، و هر که از چیزی بترسد از آن می‌گریزد».⁽¹⁾

بلی، اگر آنان به خدا امید داشتند، برای دستیابی به آنچه آرزومند آنند از بذل جان و مال دریغ نکرده، با جدّیت به انجام وظایف دینی خود می‌پرداختند و هیچ‌گاه به معامله با غیر خدا تن نمی‌دادند. همچنان که اگر حقیقتاً از عواقب سوء اعمال خویش بیمناک بودند، در رفتار خویش تجدید نظر کرده، از خود مراقبت نشان می‌دادند و این چنین بی‌پروا مرتکب خلاف و گناه نمی‌شدند.

کشاورزی که در انتظار محصول فراوان و برداشت مطلوب از کار خویش است، تنها نظاره‌گر باغ و زمین خود نیست، او ضمن آنکه زمین را شخم می‌زند، دانه سالم می‌پاشد و به موقع آبیاری می‌کند، با دقت و مراقبت‌های ویژه، علف‌های هرزه را کنده، و با سم‌پاشی و انجام سایر کارهای ضروری، امیدوار است به خواهش و آرزوی خود نائل گردد.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«مدّعی به گمان خود ادعا می‌کند که به خدا امیدوار است، سوگند به خداوند بزرگ که دروغ می‌گوید؛ چگونه است که امیدوار بودنش در کردار او نمایان نیست؟ زیرا هر کس امیدوار باشد، امیدش از رفتار

و اعمالش آشکار می‌شود مگر امید ناخالص به خدا (که به خاطر نا خالصی، آثارش آشکار نیست) و هر ترس و خوفی (آثارش) روشن و آشکار می‌گردد جز ترس از خدا که دارای نا خالصی است. او در کار بزرگ به خدا امید دارد و در امور کوچک به بندگان خدا امید می‌بندد! به همین جهت با بنده خدا طوری رفتار می‌نماید که با پروردگار چنین نمی‌کند».⁽¹⁾

همچنان که گذشت خشیت و خوف آنگاه مطلوب است که از علم و حکمت و معرفت سرچشمه گیرد و ارزش والای آن نیز ناشی از همین ریشه و سرچشمه است، در عین حال، آثار گران‌بهای آن - که دل کندن از دنیا، کنترل رفتار و گفتار و هدایت بیشتر به جوار حق از برترین آن‌ها به حساب می‌آید - نیز بر این فضیلت و ارزش، بیش از پیش افزوده است.

رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«رَأْسُ الْحِکْمَةِ مَخافَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ». ⁽²⁾

«اساس و پایه حکمت، بیم از خدای بزرگ است».

همچنین فرموده‌اند:

«مَنْ کانَ بِاللَّهِ أَعْرَفَ کانَ مِنَ اللَّهِ أَخْوَفَ».⁽³⁾

«هر کس خدا را بیشتر بشناسد، بیمش از خدا بیشتر باشد».

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«أَعْلَمُ النَّاسِ بِاللَّهِ أَشَدُّهُمْ خَشْیةً لَهُ». ⁽¹⁾

«داناترین مردم به خداوند کسی است که خشیت او از خدا شدیدتر از همه باشد».

حضرت علی علیه السلام نیز می‌فرمایند:

«غایةُ الْمَعْرِفَةِ الْخَشْیةُ».⁽²⁾

«انتهای شناخت و مقصد اعلای معرفت، خشیت از خداوند است».

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ عَرَفَ اللَّهَ خافَ اللَّهَ وَ مَنْ خافَ اللَّهَ سَخَت نَفْسُهُ عَنِ الدُّنْیا». ⁽³⁾

«هر کس خدا را بشناسد، از او بیمناک می‌شود و هر که از خدا پروا داشته باشد دلش از دنیا برکنده خواهد شد».

ناگفته نماند: برخلاف خشیت و بیم آگاهانه، ترس جاهلانه که از ضعف نفس و عجز و زبونی نشأت می‌گیرد مانند سایر خصلت‌های ناپسند، نه تنها مولّد شور و نشاط و حرکت نیست، بلکه عامل سستی و تنبلی، مانع اقدامات سازنده و سودمند، و سدّ راه سعادت، پیشرفت و ترقی است. به همین جهت پیشوایان عالی مقام اسلام با استفاده از برنامه‌های پرورشی سازنده، و با تکیه بر نیروی عقل و خرد و ایمان، همواره پیروان خود را از صفات رذیله و از آن جمله: ترس ناشی از جهل و تخیل پرهیز داده‌اند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«شَرُّ ما فِی الرَّجُلِ شُحٌّ هالِعٌ وَ جُبْنٌ خالِعٌ». ⁽¹⁾

«بدترین صفت آدمی بخل شدید و اندوهبار، و ترس از جای بر کننده جانکاه است».

وسواس که نوعی بیماری مالیخولیا و توأم با تحمل آزار و شکنجه روحی است و نیروی اندیشه را تضعیف کرده و موجب ضعف اراده می‌گردد، همچنین توهمات بی‌مورد و دور اندیشی‌های ملال‌آور - که روان را برای استقبال از ترس و نگرانی و ناراحتی مهیا ساخته و زمینه را برای به هم ریختن مکانیزم زندگی در اثر یک ترس ناگهانی آماده می‌کند و سبب پیدایش و بروز بیماری‌های گوناگون جسمی و روحی و حتی مرگ زود هنگام می‌شود - نیز هر یک به نوعی مورد نکوهش قرار گرفته و به هیچ وجه نباید مانند بیم و خشیت، مطلوب تلقی گردد.

امام عسکری علیه السلام می‌فرمایند:

«إِنَّ... لِلْحَزْمِ مِقْداراً فَإِنْ زادَ عَلَیهِ فَهُوَ جُبْنٌ... وَ لِلشَّجاعَةِ مِقْداراً فَإِنْ زادَ عَلَیهِ فَهُوَ تهَوُّرٌ».⁽²⁾

«دوراندیشی اندازه‌ای دارد که اگر از آن حدّ بگذرد ترس مذموم است... دلیری نیز دارای حدّی است که اگر از آن تجاوز نماید بی‌باکی و تهوّر خواهد بود».

بیم و ترس مذموم، مانع بزرگی در مسیر حلّ مشکلات زندگی است. خاطری آسوده، روانی پر قدرت و بانشاط، و شهامتی کوبنده می‌طلبد تا انسان معضلات و دشواری‌ها را پشت سر نهاده، منشأ حرکت و تحوّل سازنده گردد. چه بسا استعدادهای شگفت انگیزی که به خاطر فقدان شهامت و شجاعت لازم،

ناشکفته باقی مانده و صاحب خود را از حرکت به سوی کمال محروم ساخته است. بلی کسی که از نیش زنبور می‌هراسد، هرگز به کندوی عسل دست نمی‌یابد. رهبران بزرگ و پیشوایان دینی و مردمی که در هدایت پیروان خود و نجات مردم خویش گام‌های بلندی برداشته و نقش بسیار مؤثری را در این راستا ایفا کرده‌اند، عموماً افرادی شجاع، دارای نشاط و تحرّک و برخوردار از روح شجاعت و شهامت بوده‌اند.

7 - عدالت و انصاف‌

عدالت و انصاف

جهان آفرینش بر پایه عدل استوار گشته، نظام هستی به یمن عدالت قوام پذیرفته، آسمان بی‌کران، کهکشان‌های شگفت انگیز، و خورشید و ستارگان بی‌شمار با هدف عدل بر پا شده است. پهن دشت زمین به برکت عدالت آرام گرفته و ادامه حیات و چرخش گیتی جز با تابش شعاع عدل و قسط میسر نیست. موجودات جهان از آن روی هماهنگ و همسازند که نظر لطف و نگاه عدالت بر آن‌ها پرتو افکنده است. جامعه انسانی نیز که گوشه‌ای از این عالم پهناور است از این نظام قانونی مستثنی نبوده، شهروندان آن هنگامی از حیات سالم انسانی برخوردار خواهند بود که با حاکمیت قانون و در سایه عدالت به سر برند؛ جامعه فاقد عدالت، جامعه‌ای معلول، و اعضای آن، شهروندانی بیمارند.

عدالت در فرهنگ اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، به طوری که جمیع قوانین و همه اصول و فروع این مکتب حیات‌بخش بر مبنای عدالت استقرار یافته و هیچ یک از آن‌ها را فاقد روح عدالت نمی‌یابیم.

جامعه انسانی به واسطه برخورداری اعضای آن از اختیار و قدرت انتخاب، بیش از سایر موجودات نیازمند عنایت و نظامی ویژه جهت اجرای عدالت است، به همین لحاظ به جرأت می‌توان گفت: کمتر مسأله‌ای به اندازه عدالت - خصوصاً عدالت اجتماعی - مورد توجه و اهتمام این آیین فطری قرار گرفته است.

در مکتب اسلام به ویژه فقه جعفری، قوانین مربوط به حقوق اجتماعی، جهت گیری‌ها، سیاست، قضاوت، اقتصاد، مدیریت، آداب معاشرت، معاملات و سایر امور فردی و اجتماعی، به عنوان یک ضرورت اساسی، با عدل و عدالت

عجین گردیده، و رعایت این مسأله مهم تا آن حد مورد تأکید قرار گرفته که تشیع را مذهب عدل نامیده‌اند.

مفهوم عدالت عام و وسیع است و قلمرو آن بسیار فراگیر بوده و همه موجودات را در بر می‌گیرد، و لکن به حسب موارد استعمال مختلف است، لذا با عنایت به مفهوم عام آن در تکوین و تشریع، معنای عدالت را در انسان می‌توان عبارت از نوعی استقامت نفس دانست که انسانِ برخوردار از آن، هرچیزی را در جای خود قرار داده و در مورد اصلیش به کار می‌برد، و از هر گونه انحراف، اعوجاج، افراط و تفریط مصون می‌ماند.

برخی از صاحب نظران، موارد استعمال عدالت را در چند مورد خلاصه کرده‌اند:

عدالت در تکوین: نظام هستی بر پایه عدل تکوینی آفریدگار حکیم استقرار یافته و هر چیزی در آن در جای مناسب خود قرار گرفته است. آسمان‌ها، زمین، و همه موجودات عالم در پرتو محاسبه، اندازه‌گیری و تدبیر پروردگار دانا و تحت سیطره قوانین عادلانه خداوند توانا پایدار گشته است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«بِالْعَدْلِ قامَت السَّموات وَ الْأرْضُ».⁽¹⁾

ناگفته نماند: با توجّه به مفهوم عام عدالت، یک روایت ممکن است در حوزه‌های مختلف مورد استفاده قرار گیرد. بنا براین، به عنوان مثال اگر از عدالت، مصداق اخلاق آن منظور شود با استدلال به آن روایت برای عدالت در تکوین منافات ندارد.

«آسمان‌ها و زمین بر پایه عدل و محور عدالت استوار است».

عدالت زیر بنای نظام جهان، قانون بلامنازع عالم هستی و قوام بخش ارکان

نظام آفرینش است. هیچ قدرتی قادر به کم‌ترین تغییر و تحولی در چرخش قانونمند جهان نبوده، پی‌آمد ظهور چنین پدیده محالی، فساد و نابودی و فرو ریختن ارکان خلقت آسمان‌ها و زمین است.

امیر مؤمنان علیه السلام به همین معنا اشاره نموده، می‌فرمایند:

«اَلْعَدْلُ اَساسٌ بِهِ قِوامُ الْعالَمِ».⁽¹⁾

«عدل پایه‌ای است که بر پا ماندن جهان به آن وابسته است».

عدالت عقیدتی: حفظ مراتب امور و رعایت جایگاه واقعی آن‌ها در اعتقاد و جهان‌بینی، عقیده آدمی و خود او را از این منظر به عدالت متصف می‌سازد. بر این اساس توحید، عدل؛ و شرک، ظلم است. همچنان‌که شخص موحّد که بنا بر اعتقاد خویش، خداوند را یگانه، عادل و حکیم شناخته، خود عادل است.

عدالت در فقه: عدالت در فقه در مقابل فسق به کار برده می‌شود. فقیهان بزرگوار شیعه با استفاده از مفاد روایات، برخی از منصب‌های شرعی را مشروط به عدالت دانسته و معتقدند: افرادی مانند حاکم، مجتهد، قاضی، امام جماعت و شاهد به ویژه شاهد طلاق باید عادل باشند.

در کتب فقهی استدلالی و رساله‌های عملیه در ابواب مختلف از جمله: اجتهاد و تقلید، قضاوت، شهادت، طلاق و امام جماعت به عدالت فقهی اشاره شده است.

عدالت اجتماعی: از عدالت اجتماعی که در مقابل جور به کار می‌رود با تعبیرهای مختلف از جمله «قسط» یاد شده است. ما این قسم از عدالت را در بخش «اصول همزیستی» با عنوان «عدالت خواهی» با تفصیل کامل مورد بحث

قرار خواهیم داد.

عدالت اخلاقی: از آن‌جا که تهذیب اخلاق، تعدیل قوای نفسانی و تحصیل کمالات انسانی؛ قرار گرفتن حرکات و سکنات تحت اِشراف و فرمان عقل و شرع و پرهیز از افراط و تفریط؛ اصلاح فکر از انحراف، تطهیر رفتار از عمل ناستوده و باز داشتن گفتار از سخن ناپسند؛ و به طور خلاصه دستیابی به اهداف بلند انسانی و اخلاقی و آشنایی با ملکوت آسمان‌ها و زمین و حتی امکان نفوذ در عالم تکوین صرفاً در پرتو نورانیت و استقامت نفس و تنها در سایه حفظ و حراست آن از هر گونه کژی و انحراف میسّر می‌گردد، و این خود از برکات ملکه عدالت و نتیجه مبارک این صفت شایسته است، به جرأت می‌توان گفت که عدالت اخلاقی از برترین صفات انسانی، شریف‌ترین فضیلت‌های معنوی و ارجمندترین ارزش‌ها و کمالات روحانی است و دستیابی به آن از بزرگ‌ترین اهداف و مقاصد انسانی شمرده می‌شود.

خداوند می‌فرماید:

« إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ ینْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْی یعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تذَکَّرُونَ ».⁽¹⁾

«به راستی خداوند به دادگری و نیکوکاری و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد و از کار زشت و عمل ناپسند و ستم نهی می‌کند، او به شما اندرز می‌دهد تا شاید متذکر گردید».

مفاد و شکل بیان آیه آن‌چنان دلپذیر و جذاب است که برخی در پرتو جذابیت آن به اسلام گرویدند. حتی ولید بن مغیره که از سران مشرکین بود هنگامی که این آیه را شنید، از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درخواست کرد که آن را تکرار نماید. سپس عرض

کرد: این آیه شیرینی، زیبایی و درخشندگی ویژه‌ای دارد؛ شاخه‌هایش پر بار، ریشه‌هایش پر برکت و البته گفتار غیر بشر است! ⁽¹⁾

از رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه وآله نیز نقل شده که فرموده‌اند:

«مجموعه تقوا در این گفتار خداوند است».⁽²⁾

و از حدیث دیگری استفاده می‌شود که آخرین سخن امام باقر علیه السلام در خطبه نماز جمعه همین آیه بوده است.⁽³⁾

از ابن مسعود صحابی معروف نیز نقل شده که جامع‌ترین آیات قرآن پیرامون خیر و شرّ همین آیه است.⁽⁴⁾

این‌ها و جز این‌ها نشانگر این معناست که همه چیز در این آیه شریفه نهفته است و عمل به آن برای اصلاح جوامع انسانی حقیقتاً کافی است.⁽⁵⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«اَلْعَدْلُ جُنَّةٌ واقِیةٌ وَ جَنَّةٌ باقِیةٌ».⁽⁶⁾

«عدل سپری بازدارنده (از آتش) و بهشتی جاودانه است».

مولا علی علیه السلام نیز ارزش عدل و داد را به شکل‌های مختلف بیان کرده و فرموده‌اند:

«اَلْعَدْلُ أَفْضَلُ سَجِیةٍ».⁽⁷⁾

«برترین سجایا عدل است».

«أَسْنَی الْمَواهِبِ الْعَدْلُ».⁽¹⁾

«برترین هدایا و مواهب الهی عدالت است».

«شَیئانِ لا یوزَنُ ثَوابُهُمَا الْعَفْوُ وَ الْعَدْلُ».⁽²⁾

«پاداش دو چیز به حساب نمی‌آید: گذشت و عدالت!»

همچنین ایمان را بر چهار پایه صبر، یقین، عدالت و جهاد استوار دانسته، می‌فرمایند:

«... وَ الْعَدْلُ عَلی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلی غائِصِ الْفَهْمِ وَ غَمْرَةِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحِکْمَةِ وَ رَوْضَةِ (رَساخَةِ) الْحِلْمِ».⁽³⁾

«عدالت دارای چهار شاخه است: فهم عمیق، دانش فراگیر، حکمت شکوفا و بردباری پابرجا».

گرچه تقوا زیر بنای عدالت و قوام بخش آن است، لیکن اصلاح نیت، کاستن از طمع، و تلاش در زمینه پرهیز از امور ناروا و کارهای ناستوده، تا حدّ زیادی انسان را در مسیر نیل به این صفت نیک یاری می‌کند.

آن حضرت در این باره می‌فرمایند:

«اِسْتعِنْ عَلَی الْعَدْلِ بِحُسْنِ النِّیةِ فِی الرَّعِیةِ وَ قِلَّةِ الطَّمَعِ وَ کَثْرَةِ الْوَرَعِ.»⁽⁴⁾

«برای دستیابی به عدالت در باره شهروندان، از نیت نیکو، توقّع کم از

مردم، ورع و پرهیز زیاد از ناروا استمداد کن.»

از این حدیث شریف می‌توان استفاده کرد که عدالت دارای حدّ مشخصی نبوده و مانند بسیاری از فضایل انسانی از مراتب مختلفی برخوردار است. بنا براین، به تناسب استعداد و قابلیت و تلاش و کوششی که در راه تحصیل آن مبذول می‌گردد، هر کس به فراخور ظرفیت خویش از مزایای مرتبه‌ای از مراتب آن بهره‌مند خواهد شد.

امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«أَعْدَلُ النَّاسِ مَنْ رَضِی لِلنَّاسِ ما یرْضَی لِنَفْسِهِ وَ کَرِهَ لَهُمْ ما یکْرَهُ لِنَفْسِهِ.» ⁽¹⁾

«عادل‌ترین مردم کسی است که آنچه را برای خود می‌پسندد برای دیگران بپسندد، و آنچه را برای خود خوش ندارد برای دیگران روا ندارد.»

و این خود نشانه‌ای از عدالت است که آگاهی از وجود آن را در افراد میسّر می‌گرداند.

امیر مؤمنان علیه السلام به برخی از مراتب عدالت اشاره نموده و فرموده‌اند:

«... قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ فَکانَ أَوَّلُ عَدْلِهِ نَفْی الْهَوَی عَنْ نَفْسِهِ یصِفُ الْحَقَّ وَ یعْمَلُ بِهِ.» ⁽²⁾

« (محبوب خدا) عدالت را بر خود لازم و خویشتن را به آن ناگزیر ساخته است. نخستین مرتبه عدالت او آن است که هوا و خواهش نفس را از خود دور کرده، حق را بیان می‌کند و خود بر طبق آن رفتار

می‌نماید.»

گرچه آن بزرگوار این مرحله از عدالت را نخستین مرتبه عدالت آن عزیزان درگاه اله معرفی کرده‌اند، لیکن نباید از نظر دور داشت که این خود مرتبه‌ای است بس بلند که دستیابی به آن جز برای اولیای خدا و عارفان باللَّه میسّر نمی‌گردد. بزرگی که خود مراحلی از کمال را پیموده بود می‌فرمود:

تا آنگاه که حتی حیوانات و پرندگان از تو بیمناک و گریزانند، عادل نگشته‌ای!

بلی، ارتقا به این مرتبه از عدالت به مثابه برخوردار شدن از شمّه‌ای از قدرت و تسلّط بر نفوذ در عالم تکوین است که جز با عبور از دیوارهای بلند تنگ نظری و خودخواهی، و پشت سر نهادن موانع پر پیچ و خم کبر و نفس‌پرستی امکان‌پذیر نخواهد بود.

انصاف و حق طلبی

برخورداری از روحیه انصاف و حق طلبی از فضیلت‌های مبارک و شریفی است که از صفت ارزشمند عدالت سرچشمه می‌گیرد. شرافت و وجدان انسانی و عقل و خرد همواره انسان را به حق خواهی و انصاف فراخوانده - گرچه به زیان او باشد - وی را از نادیده گرفتن انصاف و پایمال کردن حقوق دیگران به خاطر رسیدن به دنیای نامشروع و ارضای خواسته‌های حیوانی و هواهای نفسانی بر حذر می‌دارد.

امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«مَنْ واسَی الْفَقِیرَ مِنْ مالِهِ وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ فَذَلِکَ الْمُؤْمِنُ حَقّاً.»⁽¹⁾

«کسی که فقیر و تهیدست را از مال خود یاری نموده، با او برابری نماید و از جانب خویش نسبت به مردم انصاف به خرج دهد، حقیقتاً مؤمن است.»

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْإنْصافُ أَفْضَلُ الْفَضائِلِ.»⁽¹⁾

«برترین فضیلت‌ها انصاف به خرج دادن است.»

همچنین می‌فرمایند:

«نِظامُ الدِّینِ خَصْلَتانِ: إِنْصافُکَ مِنْ نَفْسِکَ وَ مُواساةُ إِخْوانِکَ.»⁽²⁾

«عامل انتظام و پیوند اجزای دین دو خصلت است: انصاف به خرج دادن از جانب خودت و همیاری و برابری با برادرانت.»

انصاف عبارت از اظهار حق و عمل کردن به لوازم آن، و پرهیز از پایمال نمودن و نادیده گرفتن آن است. و ضدّ آن، کتمان کردن و پشت نمودن به حقّ و عصبیت به خرج دادن نسبت به خود و آنچه مربوط به خویشتن است. با عنایت به ارتباط نزدیک معنای انصاف با مفهوم عدالت، برخی از حدیث شناسان از جمله مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی، روایات دو مبحث را در یک فصل آورده‌اند.

امام باقر علیه السلام نیز ضمن سفارشات خود آن‌را برترین درجه از عدالت شمرده و می‌فرمایند:

«وَ لا عَدْلَ کالْإنْصافِ.»⁽³⁾

«هیچ عدالتی بسان انصاف نیست.»

عشق به کمال و تعالی، احساس نیاز به سعادت ابدی و رستگاری، علاقه

به خدمت و فداکاری با زمینه سلامت فکر و گزینش صحیح است که منصف را به خیر خواهی و صلاح اندیشی برای دیگران وادار می‌سازد تا در اثر آن، آنچه را که برای خود می‌پسندد از دیگران دریغ نورزد.

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«سَیدُ الْأَعْمالِ ثَلاثَةٌ إِنْصافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ حَتی لا ترْضی بِشَی‌ءٍ إِلّا رَضِیت لَهُمْ مِثْلَهُ...»⁽¹⁾

«سرآمد اعمال سه چیز است: انصاف به خرج دادن در مورد مردم از سوی خودت، تا آنجا که به چیزی برای خویش راضی نشوی مگر آنکه مانند آن را برای دیگران بپسندی...»

این‌ها گوشه‌ای از درس‌های گران بهای پیشوایان راستین مکتب است که استعدادهای لایق را به تبعیت از آن برانگیخته تا اعتراف به حق و تسلیم شدن در برابر آن‌را به عنوان یک وظیفه دینی و انسانی بر خود لازم نموده، همواره خویشتن را به آن پای‌بند سازند.

کم نبوده‌اند عالمان شیعی بزرگی که در مباحثات علمی خود هنگامی که متوجه خطای رأی خود و درستی نظر شاگرد خویش می‌شده‌اند، با کمال تواضع از آن استقبال کرده، نظر خود را تغییر می‌داده‌اند. و البته این روش هرگز به مقام علمی آنان کم‌ترین خدشه‌ای وارد نمی‌کرده است.

آری، انصاف به خرج دادن صفتی است که از کرامت نفس و شرافت انسانی سرچشمه می‌گیرد و نه تنها به ذلّت و خواری نمی‌انجامد بلکه پیوسته سبب عزّت بیش از پیش شخص منصف گشته و بهترین راه نفوذ در دل‌هاست.

امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«مَعَ الْإِنْصافِ تدُومُ الْأُخُوَّةُ.» ⁽¹⁾

«با انصاف به خرج دادن، برادری پایدار می‌ماند.»

احیای روح سپاس‌گزاری و ترویج روحیه قدردانی ایجاب می‌کند که با ارج نهادن به افراد نیکوکار و خدمت‌گزار ... قدردانی و شکرگزاری را به صورت یک عمل انسانی و وظیفه همگانی در بین شهروندان جامعه رواج دهیم.

ج ) مکارم اخلاق‌

اشاره

گرچه از سوی بزرگان دین و پیشوایان مکتب برای تقسیم خصلت‌های پسندیده معیاری بیان نگردیده است، لیکن با توجه با سخنان آن بزرگواران که تعبیر «مکارم اخلاق» را به هنگام سخن از تعالی معنوی و صفات عالی انسانی، و عبارت «حسن اخلاق» و «محاسن اخلاقی» را در مقام بیان اخلاق نیک به معنای جامع و گسترده به کار برده‌اند، خوی‌های ستوده و صفات ممدوح را می‌توان به دو گروه متمایز تقسیم نمود:

البته برخی مکارم اخلاق را معیار انسانیت، عامل کرامت و شرافت انسانی، و حاکی از بزرگواری و تعالی روحی دانسته، و محاسن اخلاقی را در زمره خُلقیاتی که موجب حسن روابط اجتماعی، جلب منافع و بهبود زندگی است برشمرده‌اند، لیکن برای این تقسیم برهانی اقامه نکرده‌اند. بلی برخی از مصادیق مکارم اخلاق در گفتار معصومین علیهم السلام مورد تأکید قرار گرفته است.

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«خدای بزرگ پیامبرانش را به مکارم اخلاق اختصاص داده است، شما خود را بیازمایید؛ اگر این اوصاف در شما وجود دارد خدای را سپاس گفته و بدانید که به خیر بزرگی نایل شده‌اید، و چنانچه از آن‌ها بی‌بهره‌اید از خداوند درخواست نموده و به آن‌ها ابراز علاقه نمایید (و بکوشید تا به آن‌ها دست یابید)»

سپس ده مورد از آن صفات را به شرح زیر یادآور گشته‌اند:

«یقین، قناعت، صبر و شکیبایی، سپاس‌گزاری، حلم و بردباری، خلق نیکو، سخاوت، غیرت، شجاعت، و جوانمردی.»⁽¹⁾

مبحث مکارم اخلاق را با شرح کوتاهی پیرامون برخی از صفات عالی انسانی پی می‌گیریم.

1 – شکر گزاری‌

شکر به معنای تصور و اِبراز نعمت است که در مقابل فراموش کردن، پوشاندن و کفران نعمت قرار می‌گیرد.⁽¹⁾و از جمله صفات و خوی‌های کریمانه است که ریشه در سرشت و فطرت آدمی دارد.

هر انسانی چنانچه فطرت انسانی خود را از دست نداده باشد، هنگامی که با محبت و احسان دیگران مواجه می‌گردد، در صدد جبران آن برآمده، می‌کوشد تا به اندازه توان خویش به گونه‌ای شایسته آن‌را مکافات نماید و چنانچه خود را عاجز ببیند، با زبان سپاس از نیکی‌های آنان قدردانی می‌نماید.

شکرگزاری دارای سه مرحله عمده است:

شکر قلبی که عبارت از تصور و تفکر در باره نیکی و نعمت و قدردانی قلبی از بخشنده و عطا کننده آن است.

شکر زبانی که ثناگویی بر منعم و سپاس‌گزاری به زبان است.

شکر عملی - که عملاً دو مرحله دیگر را نیز در بر می‌گیرد - عبارت است از بهره‌گیری صحیح از نعمت و قرار دادن آن در جای شایسته و مناسب خود از طریق شناخت نعمت و آگاهی از انگیزه و هدفی که سبب بهره‌مندی از آن نعمت شده است.

بر این اساس، کسی که به زبان ثنا می‌گوید ولی در عمل به شایستگی از نعمت بهره‌برداری نمی‌کند، کفران نعمت کرده است.

شکر در قرآن

خداوند می‌فرماید:

« وَ إِذْ تأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ ».⁽¹⁾

«و آنگاه که پروردگارتان اعلان کرد که اگر واقعاً سپاس‌گزاری کنید (نعمت) شما را افزون خواهم کرد و چنانچه ناسپاسی نمایید قطعاً عذاب من بسیار سخت و دردناک می‌باشد.»

ناسپاسی در برابر إنعام و احسان، ریشه در انحراف سرشت آدمی از طبیعت اوّلی داشته و خبر از خبث باطنِ فرد ناسپاس می‌دهد که اصلاح آن جز با عذاب شدید ممکن نیست. خداوند ارحم الراحمین، بنده نیازمند را با نعمت‌های بی‌شمار مورد لطف و کرم قرار می‌دهد تا از این طریق او را مهیای دریافت نعمت‌های بیشتری نموده، زمینه رشد و تعالی وی را فراهم سازد. و ناسپاسی پاسخ منفی به این موهبت بزرگ الهی است.

بنا براین، نه ارزانی داشتن نعمت‌ها حاکی از نیاز منعمِ بی‌نیاز به آن‌ها است، و نه وعده عذاب سخت به ناسپاسان بیانگر احتیاج آن بی‌نیاز مطلق به انجام آن می‌باشد.

از سوی دیگر، هرگز نباید افزایش نعمت برای سپاس گزاران را صرفاً به معنای سرازیر شدن نعمت‌های مادی جدیدتر تلقی کرد؛ زیرا شکرگزاری خصوصاً هنگامی که با شناخت و توجه مخصوص به منعم حقیقی باشد در درجه اول، یک نعمت روحانی بسیار عظیمی است که بیش از هر چیز در تربیت انسان

و فراخواندن او به اطاعت از پروردگار عالمیان تأثیر گذار می‌باشد و در واقع یک برنامه عالی تربیتی و راهی برای رشد معرفت و ارتقای هرچه بیشتر شناخت خداوند است.

تفکّر صحیح در نعمت‌ها انسان را به سپاس‌گزاری از منعم سوق می‌دهد. و این خود زمینه را برای شکر واقعی و بهره‌مندی درست از نعمت‌ها و به کار بردن آن‌ها در مسیری‌که برای آن‌ها مهیا گردیده هموار می‌سازد و نهایتاً سبب افزایش شناخت و معرفت نسبت به خالق نعمت‌ها خواهد شد.

در مقابل، با عنایت به وعده عذاب در ذیل آیه، کفران نعمت که به مثابه پشت‌کردن به این فراخوانی است، سبب طغیان و نافرمانی بیشتر خداوند و در نهایت منجر به کفر نسبت به منعم و عذاب اخروی می‌گردد.

«... وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تشْکُرُونَ».⁽¹⁾

«برای شما گوش و چشم و عقل قرار داد، باشد که سپاس‌گزاری کنید.»

به جای آوردن شکر نعمت‌های الهی آن چنان که شایسته است برای هیچ کس میسّر نیست، با این حال برای آنکه انسان بتواند با شنیدن، دیدن، تأمل و تجزیه و تحلیلِ آثار صنع، به این برنامه تربیتی سازنده پاسخ مثبت داده و از برکات پر ارزش آن - که رشد و تکامل معنوی سرآمد آن است - بهره‌مند گردد، ابراز این کار را که گوش و چشم و دل است در اختیار او قرار داده تا نَفْس ناسپاس گر عنود جهول را به این عمل شایسته ترغیب نماید.

« إعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِی الشَّکُورُ ».⁽²⁾

«ای خاندان داود! شکر گزار باشید. و از بندگان من، اندکی

سپاس گزارند.»

و این ناسپاسی بدان جهت است که اولاً شکر واقعی، آن‌گاه محقق می‌گردد که به ثناگویی زبانی بسنده نشود، بلکه نعمت‌ها حقیقتاً در راستای هدفی مورد استفاده قرار گیرد که برای آن خلق و اعطا شده است. و این ممکن نیست مگر هنگامی که انسان نعمت‌های الهی را صرفاً در راه پروردگار متعال به کار گرفته و بدون سرپیچی و نافرمانی از دستورات او - جلّ جلاله - پیوسته به یاد او بوده و در راه او گام بردارد. و این نیز خود بسیار دشوار و جز برای اخص بندگان خدا امکان‌پذیر نمی‌باشد.

ثانیاً وفور نعمت و کثرت مواهب الهی آن‌چنان سر تا پای وجود آدمی را فرا گرفته و تا آن اندازه فراوان است که هیچ‌کس قادر بر شمارش آن‌ها نمی‌باشد. هر نفَسی که فرو می‌رود شکری می‌طلبد و آنگاه که بر می‌آید نیازمند شکری دیگر است. و هر شکری خود نعمت تازه‌ای است که اقتضای شکر جدیدی خواهد داشت. و کیست که از عهده شکرگزاری نعمت‌های بی‌شمار الهی سربلند بیرون آید؟

از دست و زبان که برآید

کز عهده شکرش بدر آید

و چه بسیار است نعمت‌هایی که از آن‌ها آگاه نیستیم و هیچ گاه به خاطر آن‌ها در صدد شکرگزاری بر نیامده‌ایم!

هر اندازه دامنه دانش بشری گسترده‌تر می‌شود افق‌های تازه‌تری از این نعمت‌های ناشناخته فرا روی او گشوده می‌شود. آسمان و زمین، خورشید و ستارگان، کوه و دشت و صحرا، دریاهای بی‌کران و موجودات بی‌شماری که در میان آن‌ها زندگی می‌کنند و هزاران هزار انسان دیگر، همه در کارند تا این امکان به وجود آید که من و تو سالم و تندرست به حیات خود ادامه دهیم.

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

و حقیقتاً چه اندکند هشیاران و شکر گزاران! و راستی که قرآن چه نیک بیان فرموده آنجا که نعمت‌های بزرگی همچون آفرینش گوش و چشم و دل را یادآور شده و سپاس گزاران را اندک شمرده است!⁽¹⁾و آنجا که بیشتر مردم را ناسپاس گزار معرفی کرده است. ⁽²⁾و این نیست جز به خاطر غرق شدن این انسان عنود و کفور در نعمت‌های بی‌شمار الهی و در نتیجه هم منعم و هم نعمت و هم خود را به فراموشی می‌سپارد.

و چه نیکو است که در کنار این همه قصور و تقصیر و آن همه لطف و مرحمت و نعمت، عذر تقصیر به پیشگاه حضرت ذوالجلال برده، وظیفه شکرگزاری را با این بضاعت ناچیز، از طریق اعتراف به عجز و ناتوانی خویش ادا نماییم.

شکر در روایات

اولیای گرامی اسلام همواره بر ادای این وظیفه انسانی تأکید کرده‌اند:

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«خداوند بزرگ به حضرت موسی علیه السلام وحی فرستاد: ای موسی! حقّ شکر مرا به جای آور. پرسید: پروردگارا! چگونه حقّ شکر تو را به جای آورم در حالی که هر شکری به جای آورم، خود نعمتی است که تو آن را به من عطا کرده‌ای؟ فرمود: ای موسی! اکنون که دانستی توفیق شکرگزاری نیز از من است، شکر مرا به جای آوردی.»⁽³⁾

همچنین می‌فرمایند:

«برای هر نفسی که می‌کشی یک شکر، بلکه هزاران شکر لازم است. کم‌ترین درجه سپاس‌گزاری آن است که بدون آنکه قلبت مشغول نعمت گردد و خدا را فراموش کنی، آن را تنها از جانب خدا بدانی و به آنچه داده است راضی باشی و نعمتش را وسیله نافرمانی او قرار ندهی و اوامر و نواهی او را با استفاده نامطلوب از نعمت‌هایش زیر پا نگذاری. پس در هر حال بنده‌ای شاکر باش.»

در پایان می‌فرمایند:

«شکر کامل آن است که به دل و زبان، در نهان و آشکار، صادقانه و خالصانه اعتراف کنی که بر کم‌ترین درجه شکرگزاری قادر نیستی. زیرا توفیق شکر، خود نعمت دیگری است که باید بر آن نیز سپاس‌گزار باشی. و این نعمت، بسی بزرگ‌تر و کمیاب‌تر از نعمتی است که برای آن توفیق شکر یافته‌ای... در حالی که در دریای نعمت‌های او غرق گشته‌ای و از درک شکر کامل او عاجز و قاصر هستی.»⁽¹⁾

قدردانی از منعم و شکرگزاری از احسان کننده، از یک سو صفتی متعالی است که به اقتضای عواطف انسانی از آدمی ابراز می‌گردد، از سوی دیگر وظیفه بزرگی است از وظایف بندگی و عبودیت که با وجود ناتوانی بندگان از انجام کامل آن، هر کس باید به اندازه توان و امکانات خویش به آن قیام نماید. و البته همچنان که منتهای عبودیت، آگاهی به عجز از انجام آن می‌باشد، انتهای شکر نیز شناخت ناتوانی از به جا آوردن آن است.

و هیچ گاه نباید از یاد برد که نعمت‌ها - ظاهری و باطنی - همه از ذات مقدس حق، منعم حقیقی، و آفریدگار هستی بخش است و هم اوست که در حقیقت

سزاوار شکر و سپاس‌گزاری است و شکرگزاری از دیگران که منقاد حکم او و مسخّر فرمان اویند، صرفاً به همین اعتبار ضرورت یافته است.

پیشوای شکرگزاران حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند:

«إِنَّ لِلَّهِ فِی کُلِ‌ّ نِعْمَةٍ حَقّاً فَمَنْ أَدَّاهُ زادَهُ مِنْها وَ مَنْ قَصَّرَ فِیهِ خاطَرَ بِزَوالِ نِعْمَت» ⁽¹⁾

«به راستی که برای خداوند بزرگ در هر نعمتی حقِ‌ّ سپاسی است، پس هر که آن را به جای آورد خدا از آن نعمت بیش از پیش به او عطا فرماید و کسی که در ادای این حق کوتاهی نماید آن را در معرض نابودی قرار خواهد داد.»

کم‌ترین مقتضای بندگی و عکس العمل انسانی در برابر نعمت‌های بی‌شمار منبع فیض و سرچشمه لطف و فوران مهر و شور محبّت، لب گشودن به ثنای عاجزانه و ستایش خالصانه به ذکر «الحمد للَّه ربّ العالمین» و سر فرود آوردن در برابر فرمان‌های او و خودداری کردن از مخالفت با خواسته‌های کسی است که امواج مرحمت و مهرش وجود ما را فرا گرفته و از شمارش نعمت‌های مادی و معنوی او عاجزیم.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«شُکْرُ کُلِ‌ّ نِعْمَةٍ الْوَرَعُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ.» ⁽²⁾

«شکر هر نعمتی پرهیز از محرّمات الهی است.»

ارتقای معنوی و نیل به کمالات والای انسانی به عوامل گوناگونی از جمله: دارا بودن قابلیت و استعداد وابسته است. هر اندازه قدرت پذیرش و ظرفیت

درونی افزایش پیدا کند، به همان اندازه به امکان ترقی و دستیابی به تعالی روحی افزوده می‌شود. از این رو، به موازات تلاش همه جانبه برای نیل به مقصد اعلای انسانی لازم است در صدد بالا بردن قابلیت و استعداد خویش برآمده، از همه راه‌های ممکن در این راستا استفاده نماییم:

تفکّر در شگفتی‌های آفرینش، درخواست از پروردگار عالمیان و دعا کردن در این رابطه - که بسا قضا و قدر را تغییر می‌دهد - توسّل و تمسّک به ذیل عنایات نفوس عالیه پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله و اهل بیت بزرگوار آن حضرت علیهم السلام، صبر و استقامت در برابر موانع و مشکلات راه که از راه‌کارهای مهم پیمودن راه کمال به حساب می‌آید، و بالاخره شکر و سپاس‌گزاری خداوند و قدردانی از نعمت‌های بی‌دریغ او نمونه‌هایی از روش‌های ممکن برای بالا بردن قابلیت‌های درونی است. در این رابطه خداوند متعال می‌فرماید:

« لَئِنْ شَکَرْتمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ».⁽¹⁾

«اگر سپاس‌گزاری کنید شما را (رشد داده و قابلیت شما را) افزون خواهم کرد.»

امیر مؤمنان علیه السلام نیز فرموده‌اند:

«ما کانَ اللَّهُ لِیفْتحَ عَلی عَبْدٍ بابَ الشُّکْرِ وَ یغْلِقَ عَنْهُ بابَ الزِّیادَةِ.»⁽²⁾

«هرگز چنین نخواهد شد که خداوند بر بنده‌ای درِ سپاس‌گزاری را بگشاید و درِ رشد و فزونی را بر او مسدود سازد.»

خداوند به حضرت داود علیه السلام وحی فرستاد: ...

«أَهْلُ طاعَتی فِی ضِیافَتی وَ أَهْلُ شُکْرِی فِی زِیادَتی وَ أَهْلُ ذِکْرِی

فِی‌نِعْمَتی وَ أَهْلُ مَعْصِیتی لا أُوْیسُهُمْ مِنْ رَحْمَتی إِنْ تابُوا فَأَنَا حَبِیبُهُمْ وَ إِنْ دَعَوْا فَأَنَا مُجِیبُهُمْ وَ إِنْ مَرِضُوا فَأَنَا طَبِیبُهُمْ أُداوِیهِمْ بِالْمِحَنِ وَ الْمَصائِبِ، لِأُطَهِّرَهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ وَ الْمَعایبِ.»⁽¹⁾

«اطاعت کنندگان از من در بزم ضیافت من هستند، شکرکنندگانم در فزونی و یاد کنندگانم (غرق) در نعمت‌هایم می‌باشند. آنان را که مرا معصیت می‌کنند (هرگز) از رحمت خویش مأیوس نگردانم، چنانچه توبه کنند خود حبیب آنانم و اگر مرا بخوانند آنان را خود پاسخگو باشم. اگر بیمار شوند من طبیب آنانم؛ با سختی‌ها و مصیبت‌ها مداوای‌شان می‌کنم تا از گناهان و زشتی‌ها پاکشان سازم.»

سپاس‌گزاری از واسطه فیض

عمل انسانی شکرگزاری، هنگامی از جایگاه ویژه خود برخوردار می‌شود که انسان - علاوه بر حراست از وظیفه سپاس‌گزاری از نعمت بخش و منعم حقیقی - از کسانی نیز که واسطه فیض و وسیله نزول رحمت قرار گرفته و وجودشان سبب سرازیر شدن نعمت‌ها به سوی بندگان خداست قدردانی و سپاس‌گزاری نماید.

از این رو به تناسب مفهوم و معنای حقیقی شکر، لازم است در صدد شناخت منزلت و حقوق آنان - که وجود مقدّس رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله و اهل بیت بزرگوار آن جناب علیهم السلام هستند - برآمده، مقام آنان را آن چنان که شایسته است ارج نهاده، در وظیفه مهم اطاعت از اوامرشان کوتاهی نکنیم و ضمن آنکه آنان را حاکمان حقیقی بر خود می‌دانیم، از محبت نسبت به آن عزیزان و بیزاری نسبت به دشمنان‌شان دریغ نورزیم.

از سوی دیگر قدردانی از بندگان نیکو کار خداوند نیز خود شعبه‌ای از شکرگزاری و فرعی از این اصل انسانی است. احیای روح سپاس‌گزاری از منعم و ترویج روحیه قدردانی ایجاب می‌کند که با ارج نهادن به افراد نیکوکار و خدمت‌گزار، عموم مردم را به خیرخواهی و نیکو کاری - که عامل مهم شکوفایی استعدادها و ایجاد شور و حرکت در جامعه است - ترغیب و تشویق نموده و قدردانی و شکرگزاری را به صورت یک عمل انسانی و وظیفه همگانی در بین شهروندان جامعه رواج دهیم.

علاوه بر آن، این عمل خدا پسندانه، با اثر گذاری در روحیه افراد خیرخواه و نیکوکار، مایه دلگرمی بیشتر آنان شده، سبب می‌شود بیش از پیش در صدد خدمت گزاری به بندگان خدا و رفع گرفتاری از آنان برآیند و از این طریق جامعه از آسایش و رفاه بیشتری برخوردار گردیده، روح تعاون نیز در افراد جامعه رواج و رونق بیشتری به خود می‌گیرد.

امام رضا علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ لَمْ یشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یشْکُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ.»⁽¹⁾

«کسی که احسان و انعام بندگان را قدردانی ننماید، خدای بزرگ را سپاس‌گزاری نکرده است.»

امام سجاد علیه السلام فرموده‌اند:

«روز قیامت خدای متعال به یکی از بندگانش می‌فرماید:

از فلانی سپاس‌گزاری کردی؟ عرض می‌کند: پروردگارا ! من تو را سپاس گفتم. خدای متعال می‌فرماید: چون از او قدردانی نکردی، شکر مرا نیز به جای نیاوردی.»

سپس فرموده‌اند:

«أَشْکَرُکُمْ لِلَّهِ أَشْکَرُکُمْ لِلنَّاسِ.»⁽¹⁾

«سپاس‌گزارترین شما از خدا کسی است که بیش از همه سپاس مردمان را به جای آورد.»

سهل‌انگاری در قدردانی از احسان دیگران و خودداری از سپاس‌گزاری که به مثابه نادیده گرفتن حق آنان است، مایه دل سردی و ناامیدی و عامل بی‌رغبت شدن خدمت گزاران به ادامه عمل نیک خود می‌باشد. اجتماع فاقد روحیه قدردانی و سپاس‌گزاری، از پشتوانه عظیم علاقمندی به کار نیک و دلگرمی به خدمت گزاری محروم است.

در چنین جامعه‌ای جز افراد مخلص که قدرت و امکانات خود را تنها برای خدا در کف اخلاص نهاده، کمر به خدمت گزاری بسته‌اند، کمتر کسی به خیرخواهی و نیکوکاری ابراز علاقه خواهد کرد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«خدا لعنت کند کسی را که (مانع احسان نیکوکار گشته) راه معروف و کار نیک را قطع نماید. او فردی است (ناسپاس) که مورد احسان قرار می‌گیرد و نعمت احسان کننده را با ناسپاسی پاسخ داده، مانع آن می‌شود که نیکوکار نسبت به شخص دیگری آن را انجام دهد.» ⁽²⁾

در میان افرادی که حقوق مادی و معنوی فراوانی بر ما دارند و سپاس‌گزاری از آن‌ها را به عنوان یک وظیفه دینی و انسانی متوجه ما می‌گرداند - پس از حجج الهی که واسطه فیض پروردگارند و وجودشان سبب بقای زمین و اهل آن است -

پدر و مادر و نیز کسانی هستند که در تعلیم و تربیت ما سهم به سزایی دارند.

امام سجاد علیه السلام پنجاه مورد از این حق داران را بیان فرموده‌اند که در میان آن‌ها حق پدر و مادر و خصوصاً حق مادر - به واسطه زحمات جان فرسای او از آغاز انعقاد نطفه در رحم او تا دوران شیرخوارگی و مراحل بعد از آن‌که از خواب و بیداری و راحتی خویش برای حفظ و حراست و رشد و تعالی آدمی مایه گذاشته است - از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.⁽¹⁾

2 - خلق نیکو

در گوشه و کنار جهان، کشورهای دور و نزدیک، شهرها، روستاها و جای جای پهنه گیتی، اقوام و ملل و جوامع فراوانی با تمدّن‌های گوناگون، مکتب‌ها و مذاهب مختلف، خُلق و خوی‌های متفاوت و آداب و رسوم ویژه زندگی می‌کنند که در رفتار، گفتار، انجام وظایف انسانی، ادای تکلیف دینی، اداره حکومت، نحوه معاشرت، آیین دوستی، مراسم و محافل عمومی، و در یک کلام: در جزئی‌ترین امور زندگی دارای طرز تفکّری خاص و برنامه‌های ویژه‌ای هستند که آنان را از یکدیگر متمایز می‌سازد.

در عین حال، آنان دارای مشترکات فراوانی هستند که هیچ عاملی - از جمله: تفاوت فرهنگ، اختلاف زبان، فاصله جغرافیایی، و سایر اموری که به نوعی سبب دوگانگی و بیگانگی ملّت‌ها و اقوام از یکدیگر گشته - نتوانسته است آن خصایص مشترک را که ریشه در نهاد و فطرت آدمی دارند، دستخوش زوال، تغییر و دگرگونی نماید. هر قومی از احسان و نیکوکاری لذت می‌برد؛ هیچ ملتی از ظلم و بیدادگری استقبال نمی‌کند؛ هر انسانی با هر ایده و تمدنی در هر نقطه از زمین به مادر خویش مهر می‌ورزد؛ هیچ کس را نمی‌یابی که از ملاطفت، رفتار نرم و ملایم، و اخلاق نیکوی دیگران متنفّر باشد.

در میان این مشترکات، اخلاق خوش و خلق نیکو - که در روایات غالباً از آن به حسن خلق تعبیر می‌شود و از برجسته‌ترین صفات بزرگوارانه انسانی است - از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و خصوصاً در بر انگیختن عواطف و جلب محبت و دوستی دیگران بیش از سایر صفات پسندیده کارساز و مؤثر است.

خوش خلقی، شخصیت انسان را در نظر دیگران ارتقا می‌بخشد و چنانچه از

فرد با ایمان ظاهر گردد، نشانه شرح صدر، ظرفیت فوق العاده و قدرت ایمان بوده و وسیله جلب خوشنودی پروردگار متعال می‌باشد.

خداوند بزرگ می‌فرماید:

« فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْت لَهُمْ وَ لَوْ کُنْت فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتغْفِرْ لَهُمْ ». ⁽¹⁾

«به برکت و سبب رحمت الهی در برابر آنان نرم خو (و مهربان) شدی و اگر خشن و سخت دل بودی قطعاً از اطراف تو پراکنده می‌شدند، پس از آنان درگذر و برای آن‌ها آمرزش بخواه.»

آنچه که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله را در پیشبرد اهداف عالیه خویش یاری کرده و سبب پیروزی‌های شگفت انگیز در برابر تعصبات جاهلانه و دشمنان سرسخت آن بزرگوار می‌گشت، تأییدات آسمانی و امدادهای غیبی فراوانی بود که وجود شریفش را همواره احاطه نموده بود، لیکن نقش بسیار مهم جاذبه اخلاقی، رفتار ملایم، و برخورد نرم و ملاطفت آمیز آن عزیز نازنین را نیز که دوستان را مجذوب و دشمنان را به شدت تحت تأثیر قرار می‌داد نباید از نظر دور داشت. چه آنکه این خلق و خوی خوش در برابر آن همه لجاجت و نادانی آنچنان عظیم و وصف‌ناپذیر است که می‌توان آن‌را معجزه اخلاقی آن پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه وآله به حساب آورد.

در حدیث وارد شده است:

«شخصی از پیش‌رو به حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله شرفیاب شد و عرض کرد: دین چیست؟ آن حضرت فرمودند: خوش خلقی، وی از دست راست و چپ آمد و پرسید: دین چیست؟ پاسخ دادند: خلق نیکو؛ باز از پشت سر خدمت آن بزرگوار آمده و عرض کرد: دین چیست؟ حضرتش به او

توجّه کرده، فرمودند: آیا متوجه نمی‌شوی؟ «اَلدِّینُ هُوَ أَنْ لا تغْضَبَ» دین عبارت از آن است که خشمناک نگردی».⁽¹⁾

بلی، این است شأن و منزلت اخلاق خوش و این است جایگاه رفیع حسن خلق! و همین رفعت و بزرگی مرتبه است که اولیای الهی و رهبران مکتب را بر آن داشته است که با تعبیرهای مختلف و تأکیدهای فراوان، پیروان خود را به این صفت نیک ترغیب نمایند.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«جبرئیل گفت که خداوند متعال فرمود:

«إِنَّ هذا دِینٌ ارْتضَیتهُ لِنَفْسِی وَ لَنْ یصْلِحَهُ إِلّاَ السَّخاءُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ فَأَکْرِمُوهُ بِهِما مَا اسْتطَعْتمْ.»⁽²⁾

«اسلام دینی است که برای خود برگزیده‌ام و جز با {کریمه} سخاوت و اخلاق نیک اصلاح(پذیر نبوده، نیکو) نمی‌گردد. پس به هر اندازه که برایتان ممکن است با این دو خصلت، آن را گرامی بدارید.»

و نیز می‌فرمایند:

«ما جَبَلَ اللَّهُ أَوْلِیاءَهُ إِلّا عَلَی السَّخاءِ وَ حُسْنِ الْخُلْقِ.»⁽³⁾

«خداوند خمیره دوستانش را جز با سخاوت و اخلاق نیکو نیامیخته است.»

امام باقر علیه السلام فرموده‌اند:

«إِنَّ أَکْمَلَ الْمُؤمِنِینَ إِیماناً أَحْسَنُهُم خُلْقاً.»⁽⁴⁾

«کامل‌ترین مؤمن کسی است که خوش خلق‌تر از همه باشد.»

امام سجّاد علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«ما یوضَعُ فِی مِیزانِ امْرِءٍ یوْمَ الْقِیامَةِ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلْقِ».⁽¹⁾

«روز قیامت چیزی برتر از حسن خلق در میزان کسی قرار داده نمی‌شود.»

امام صادق علیه السلام نیز از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل کرده‌اند که آن بزرگوار فرمودند:

«أَکْثَرُ ما تلِجُ بِهِ أُمَّتی الْجَنَّةَ تقْوَی اللَّهِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ».⁽²⁾

«بیشترین چیزی که امّتم را وارد بهشت می‌سازد، تقوای الهی و خوش خلقی است.»

برخورد نرم، معاشرت ملاطفت آمیز، و رفتار خوش و ملایم با مردم صرفاً یک دستور اخلاقی مطلوب دینی محسوب نمی‌گردد، بلکه همواره مورد توجّه همه ملل و اقوام بوده و دانشمندان و مربیان و نویسندگان را در گذشته و حال به نوشتن رساله‌های گوناگون در این زمینه برانگیخته است.

البته این مطلب را نباید از نظر دور داشت که حسن خلق اسلامی با خوش اخلاقی مطلوب سایر فرهنگ‌ها و تمدن‌ها از جهاتی متفاوت است.

آنچه که در درجه نخست، حسن خلق اسلامی را نسبت به اخلاقِ مورد پسند جهان امروز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار ساخته است، ارزش معنوی و تأثیر شگرف آن در ساختار روحی انسان‌ها است. اولیای اسلام هرگز آثار اجتماعی و فواید مادی این صفت پسندیده را نادیده نگرفته، در باره آن سخن‌های زیادی نیز گفته‌اند، لیکن تفاوت عمده مطلوب آن بزرگواران با خواسته جوامع کنونی خصوصاً فرهنگ‌های غربی این است که صدور اخلاق خوش و معاشرت نیکو از

این جهان‌خواران دنیا پرست، نه برای تعالی معنوی و نیل به کمالات انسانی، و نه انعکاس طبیعی یک خوی مورد پسند همگانی است، بلکه انگیزه اصلی اینان در اظهار روی خوش و برخورد ملایم صرفاً از بعد مادی و در جهت جلب محبت و دوستی برای به چنگ زدن هرچه بیشتر سود مادی و فراهم آوردن زمینه هرچه زیادتر قدرت و سلطه‌گری است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«إِنَّ الْعَبْدَ لَیبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ عَظِیمَ دَرَجات الْآخِرَةِ وَ شَرَفَ الْمَنازِلِ وَ إِنَّهُ لَضَعِیفُ الْعِبادَةِ.»⁽¹⁾

«بنده خدا با آنکه از بُعد عبادتی ضعیف است، بر اثر خلق نیکو به درجات بزرگ عالم آخرت و جایگاه شریف آن سرا نائل می‌گردد.»

حضرت موسی علیه السلام به پروردگار متعال عرض کرد:

«فرعون را چهارصد سال مهلت دادی با آنکه می‌گفت: من پروردگار بزرگ شمایم و فرستاده تو را انکار می‌نمود و آیات تو را تکذیب می‌کرد؟! خداوند به وی وحی فرستاد: زیرا او خوش خلق، و ملاقاتش به راحتی میسّر بود به همین جهت دوست داشتم وی را پاداش دهم.»⁽²⁾

خوش خلقی و معاشرت نیکو با مردم و ترک بد اخلاقی و خشونت در رفتار، گفتار و برخورد با دیگران آنچنان مورد توجه شرع مقدس و اهتمام اولیای اسلام قرار داشته که در مقایسه با سایر اعمال، هیچ چیز تا این اندازه از اهمیت، فضیلت و ارزش برخوردار نبوده است.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«حُسْنُ الْخُلْقِ نِصْفُ الدِّینِ.»⁽¹⁾

«خلق نیکو نصف دین است.»

به آن حضرت عرض شد:

«ما أَفْضَلُ ما أُعْطِی الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ؟»

«برترین چیزی که به شخص مسلمان عطا گردیده چیست؟»

فرمودند:

«اَلْخُلْقُ الْحَسَنُ».⁽²⁾

«خلق نیکوست.»

حضرت علی علیه السلام نیز فرموده‌اند:

«ما أَعْطَی اللَّهُ سُبْحانَهُ الْعَبْدَ شَیئاً مِنْ خَیرِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ إِلّا بِحُسْنِ خُلْقِهِ وَ حُسْنِ نِیتهِ.»

«خداوند سبحان از خیر دنیا و آخرت چیزی به انسان عطا نفرموده، جز به جهت خوش خلقی و نیت نیکوی او.»

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«حُسْنُ الْخُلْقِ خَیرُ قَرِینٍ وَ عُنْوانُ صَحِیفَةِ الْمُؤْمِنِ حُسْنُ خُلْقِهِ».⁽³⁾

در قسمت احکام و فرائض نیز نظیر آن در باره نماز آمده است.

«خوش‌خلقی بهترین همنشین است و سرلوحه نامه اعمال مؤمن خوش خلقی و نیکی اخلاق اوست.»

خلق نیکو و خوش خلقی سبب تحکیم وابستگی و فقدان آن عامل قطع ارتباط به ویژه با خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌گردد.

امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوار خود نقل می‌کنند که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

«سه چیز است که اگر در کسی نباشد، نه از من است و نه از ارتباط با خدا برخوردار است. عرض شد: یا رسول اللَّه! آن‌ها چیست؟ فرمودند: بردباری که در پرتو آن نادانی جاهل را از خود بازگرداند، خوش خلقی که به وسیله آن با مردم معاشرت کند، ورع و پارسایی که او را از معاصی خدای بزرگ باز دارد.»⁽¹⁾

همچنین آن بزرگوار از پدران خود نقل کرده‌اند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«إِنَّ أَحَبَّکُمْ إِلَی وَ أَقْرَبَکُمْ مِنِّی یوْمَ الْقِیامَةِ مَجْلِساً أَحْسَنُکُمْ خُلْقاً وَ أَشَدُّکُمْ تواضُعاً...»⁽²⁾

«به راستی محبوب‌ترین شما نزد من و نزدیک‌ترین شما به من در روز رستاخیز کسی است که خلقش نیکوتر و فروتنی‌اش بیشتر باشد.»

خوش خلقی برای همگان نیکو و زیباست لیکن زمامداران و اولیای دینی بیش از دیگران نیازمند این صفت نیکو می‌باشند.

امیر مؤمنان علیه السلام هنگامی که حکومت مصر را به محمد بن ابی‌بکر واگذار نمودند ضمن نامه خود می‌فرمایند:

«فَاخْفِضْ لَهُمْ جَناحَکَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جانِبَکَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ...»⁽³⁾

«بالت را (بسان پرندگان) برای ایشان پهن کن و پهلویت را بر آنان هموار دار و با آن‌ها گشاده رو باش.»

رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«إِنَّکُمْ لَنْ تسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِبَسْطِ الْوُجُوهِ وَ حُسْنِ الْخُلْقِ.»⁽¹⁾

«شما نمی‌توانید با اموال خود به همگان برسید، بنا بر این با گشاده رویی و خلق نیکو با آنان برخورد نمایید.»

فضیلت‌های اخلاقی و حسن خلق شگفت انگیز رسول گرامی اسلام و خاندان بزرگوار آن حضرت که پیوسته دوست و دشمن را تحت تأثیر قرار داده و بخش‌های فراوانی از تاریخ زندگانی آن سروران عالی مقام را به خود اختصاص داده است، خود بهترین شاهد و دلیلی روشن بر رفعت و بلندی جایگاه این خصلت پسندیده در نظر آن عزیزان درگاه اله می‌باشد.

امام صادق علیه السلام نقل فرموده‌اند:

«روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله در مسجد نشسته بودند. کنیز یکی از انصار در حالی که ایستاده بود، گوشه لباس آن حضرت را گرفت. آن جناب برخاستند. امّا نه او چیزی گفت و نه آن بزرگوار به او چیزی فرمودند. این کار سه بار تکرار شد. هنگامی که در مرتبه چهارم حضرتش از جای برخاستند، کنیزک از پشت سر، رشته‌ای از لباس آن حضرت را برگرفت و رفت!

مردم به او اعتراض کرده، سبب اینکه رسول خدا صلی الله علیه وآله را سه بار بر سر پا نگهداشته و سخنی به آن سرور عرضه نکرد جویا شدند؟ کنیز گفت: بیماری داریم، اهل خانه مرا فرستادند تا رشته‌ای از لباس حضرت برای شفای او برگیرم. لیکن در هر بار از آن جناب شرم کردم، تا اینکه در مرتبه چهارم به این کار اقدام نمودم.»⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام از پدران بزرگوار خود از امیر مؤمنان علیه السلام نقل می‌کنند که فرمودند:

«مردی یهودی از رسول خدا صلی الله علیه وآله دیناری چند طلبکار بود. روزی از آن حضرت درخواست کرد که بدهی خود را به وی پرداخت نمایند. آن بزرگوار پاسخ دادند. فعلاً ندارم. گفت: از شما جدا نمی‌شوم تا آن را بپردازید! فرمودند: من نیز در اینجا نزد تو می‌مانم.

یهودی تا صبح روز بعد در آنجا ماند و حضرتش نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و صبح را در آن مکان خواندند. اصحاب، یهودی را تهدید کردند. رسول خدا صلی الله علیه وآله رو به آن‌ها نموده، فرمودند: این چه کاری است که انجام می‌دهید؟ عرض کردند: یک یهودی شما را بازداشت کند؟ فرمودند: خداوند مرا مبعوث نکرده تا به کسانی که با من پیمان مذهبی دارند و یا به غیر آن‌ها ستم روا دارم.

بامداد روز بعد هنگامی که آفتاب برآمد، یهودی لب گشود و پس از گفتن: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلّاَ اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُهُ، عرض کرد: نیمی از اموالم را در راه خدا دادم! سپس گفت: به خدا این کاری که نسبت به شما روا داشتم (نه از روی جسارت بلکه) به این جهت بود که خواستم ببینم آیا اوصاف جناب شما با آن‌چه در تورات بیان شده، مطابقت دارد؟

آنگاه مطلب تورات را چنین بیان نمود:

محمد بن عبد اللَّه در مکه متولد می‌شود و به مدینه هجرت می‌نماید.

درشت خو و بد اخلاق نیست، با صدای بلند سخن نمی‌گوید، بد زبان و ناسزاگو نمی‌باشد.

در پایان عرض کرد: اینک به یگانگی خدا و پیامبری شما گواهی می‌دهم و تمام ثروتم را در اختیار شما می‌گذارم تا هر چه خداوند دستور داده در باره آن عمل نمایید. وی ثروتی فراوان داشت.»⁽¹⁾

بلی این قطره‌ای از دریای بی‌کران اخلاق نبوی و گوشه‌ای از زوایای بی‌شمار خُلق عظیمی است که قرآن بدان اشاره فرموده و دوست و دشمن را در برابر عظمت و بزرگی شگفت‌انگیز آن به زانو درآورده است. بی‌تردید یکی از عوامل مهم گسترش دین اسلام و نفوذ آن در دل‌های سخت شهروندان سرزمین حجاز همین اخلاق معجزآسای آن رسول رحمت صلی الله علیه وآله بوده است. اخلاق نیکی که دل‌های هدایت یافتگان مکتب علوی را با ندای بلند به پیروی از راه و روش آن سرور عظیم‌الشأن - که در خاندان معصوم آن بزرگوار تبلور یافته است - فرا می‌خوانَد تا بار دیگر ضمن احیای این صفت متعالی، حکومت بر دل‌ها را در دوران بیگانگی از ارزش‌ها در معرض دید جهانیان قرار دهند.

ناگفته نماند همچنان که قرآن بدان اشاره فرموده، ⁽²⁾خشونت دشمنان لجوج و زورگویی ستمگران بی‌انصاف را نباید، بلکه نمی‌توان با نرمی و ملاطفت معالجه نمود. نرمش و انعطاف در برابر رفتار ضد انسانی آنان، عامل تشدید خشونت و ستم بیشتر و چراغ سبزی برای ادامه روش دور از عقل و دین و انصاف آنان است. حفظ حقوق دیگران و حراست از ارکان سازندگی و اصول تربیت نیز ایجاب می‌کند که برای خوش خلقی و مدارا کردن با کسانی که به اصول همزیستی و حق

و انصاف پای‌بند نیستند، خط قرمزی وجود داشته باشد تا اصرار بر این صفت متعالی هیچ‌گاه زمینه‌ساز تخریب سایر ارزش‌ها نگردد.

برای خوش‌خلقی و اخلاق نیک علاوه بر آنچه تا کنون بدان اشاره کرده‌ایم، آثار فراوان دیگری در احادیث بیان گردیده که افزایش عمران و آبادی، طول عمر، زیاد شدن محبت و دوستی، از بین رفتن آثار گناهان، تخفیف در حساب، و ورود به بهشت از آن جمله است. در برخی از روایات نیز خوش خلقی هم طراز عبادت‌های شبانه‌روزی شمرده شده است.

3 – بردباری

اشاره‌

زندگی عرصه مجموعه بی‌شماری از پیروزی‌ها و ناکامی‌ها، موفقیت‌ها و محرومیت‌ها، شادکامی‌ها و ناملایمات و خوشی‌ها و ناخوشی‌هاست. روزی چون دشمنی نابکار و زمانی به ظاهر موافق مراد؛ لختی همراه با توفیق و مساعدت و ساعتی با خسران و ناملایمت. و در این معرکه عظیم و میدان پهناور برای پیشبرد مقاصد کوچک و بزرگ و دستیابی به هر هدف خرد و کلانِ معنوی و مادی، آنچه که هرگز از آن گریزی نیست بردباری و شکیبایی در برابر دشواری‌ها، سختی‌ها، موانع و ناملایماتی است که خصوصاً با مسیر کمال و سازندگی عجین، و با راه خودسازی و عبودیت آمیخته شده است.

هیچ تلاشگری به مراد معنوی یا مادی خود نائل نمی‌گردد جز آنکه سختی‌های مسیر مورد نظر خویش را با حلم و استقامت پشت سر گذارد و هیچ انسان مجاهدی راه دشوار و پرفراز و نشیب مجاهده و بندگی را نمی‌پیماید مگر آنکه خود را برای مبارزه و مقاومت در صحنه‌های پر فشار زندگی با متانت و بردباری مهیا ساخته و مقابله با مشکلات و ستیز با ناملایمات را تجربه نماید.

مفهوم بردباری‌

حلم و بردباری عبارت است از: حوصله به خرج دادن، دقّت، تأمل، پابر جایی و متانت در کارهاست.⁽¹⁾

عالم بزرگوار مرحوم نراقی فرموده است:

«حلم عبارت است از اطمینان نفس به طوری که خشم به آسانی انسان را تحریک نکند و سختی‌ها به سرعت او را مضطرب نگرداند.»⁽¹⁾

انسان بردبار به سبب اعتماد به نفس و اطمینان خاطر همواره و در همه حال، ملایمت، متانت و بزرگواری را زینت‌بخش رفتار و گفتار خود قرار داده، به هنگام بروز حوادث ناگوار، بر احساسات خویش مسلّط است و هیچ گاه بی‌تابی و جزع از خود نشان نمی‌دهد. به واسطه روح بزرگ و سعه صدر، جز در کار خیر شتاب نمی‌کند. در کیفر مجرمان صرفاً اجرای حق را در نظر گرفته، دچار شتاب زدگی نمی‌گردد. در برابر رفتار جاهلانه افراد نادان، خویشتن‌دار است و ضمن پرهیز از تندی، پرخاش، ناسزاگویی، دشنام و هر نوع عکس العمل ناپسند، هیچ گاه حرکات مضطربانه و تشویش آمیز از او سر نمی‌زند.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«مَنْ صَبَرَ عَلی ما وَرَدَ عَلَیهِ فَهُوَ الْحَلِیمُ.»⁽²⁾

«کسی‌که بر واردات (و ناملایماتی) که بر او وارد می‌شود شکیبایی نماید، حلیم و بردبار است.»

امام حسین علیه السلام در پاسخ به پدر بزرگوار خود در باره حلم فرموده‌اند:

«کَظْمُ الْغَیظِ وَ مُلْکُ النَّفْسِ»⁽³⁾

«فرو بردن خشم و خویشتن داری است.»

انسان گاهی حلم می‌ورزد تا از برافروخته شدن شراره‌های غضب پیشگیری نماید و گاهی خود را به سختی به بردباری وا می‌دارد و با تحلّم می‌کوشد تا

شعله‌های برافروخته شده خشم را فرو نشاند. این هر دو، بخشی از خویشتن داری و از مهم‌ترین مصادیق حلم به شمار می‌رود. به همین جهت، آن بزرگوار در مقام بیان تعریف حلم، ضمن بیان مفهوم حقیقی آن که ضبط نفس و خویشتن داری است، از حسّاس‌ترین مصداق آن نیز یاد کرده‌اند تا کسانی که در مقام اصلاح خویش‌اند، هیچ گاه از کظم غیظ غفلت نورزند و حتی با تحلّم نیز در صدد تقویت ریشه‌های بردباری برآمده، بکوشند تا با احیای این صفت متعالی در خود، خویشتن را از هر گونه خشم بی مورد باز دارند.⁽¹⁾

حلم در قرآن و روایات‌

بردباری از برجسته‌ترین صفات متعالی است که اهمیت، آثار و نقش فوق العاده آن در رشد انسانی و کمال معنوی در قرآن و روایات مورد توجه قرار گرفته است. خداوند خود را بارها حلیم خوانده و از حضرت ابراهیم علیه السلام نیز با همین صفت یاد کرده است.⁽²⁾

« إِنَّ إِبْراهِیمَ لَحِلیمٌ أَوّاهٌ مُنِیبٌ. » ⁽³⁾

«به راستی که ابراهیم بردبار و دلسوز و بازگشت کننده (به سوی خدا)

بود.»

در توصیف بندگان خاص خود نیز ضمن شمارش دوازده صفت ارزشمند برای آن‌ها، سلام بزرگوارانه آنان را - در پاسخ سخنان زشت و بی مورد افراد نادان - که نشانگر بی‌اعتنایی توأم با بزرگواری ایشان است یادآور گشته، می‌فرماید:

« ... وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً. » ⁽¹⁾

«و هنگامی که افراد نادان، آنان را (با سخنان نابخردانه) مخاطب سازند به آن‌ها سلام می‌گویند.»

امام رضا علیه السلام در مقام بیان اهمیت و نقش بردباری در جهت نیل به مقام عبودیت فرموده‌اند:

«لا یکُونُ الرَّجُلُ عابِداً حَتی یکُونَ حَلِیماً.»

«انسان به مقام بندگی نمی‌رسد تا آنکه بردبار باشد.»

آنگاه انگشت روی حساس‌ترین رکن حلم یعنی کنترل زبان نهاده، نقش مستقیم آن در تحقیق مقام شامخ عبودیت را با بیان روش عبادت کنندگان بنی‌اسرائیل، این چنین یادآور می‌کند:

«هنگامی که کسی در میان بنی اسرائیل خود را به عبادت وا می‌داشت، او را عابد نمی‌شمردند جز آنکه پیش از آن ده سال خاموشی می‌گزید.»⁽²⁾

بلی، مقام بندگی و عبودیت حقیقی از یک سو در گرو بردباری و حلم ورزی است که جز در پرتو آن محقق نمی‌گردد، از سوی دیگر به طور کامل به خاموشی و سکوت - که خود لازمه حلم و از ارکان آن محسوب می‌شود - وابسته است

و نیل به آن تنها در سایه کنترل زبان - از هر گونه کلام بی‌مورد و گفتار ناشایست از قبیل فاش کردن راز، آزار و اذیت بندگان خدا، تهمت، دروغ، بد زبانی، دشنام و غیره که گاهی عبادت‌های چندین ساله را تباه می‌سازد - امکان‌پذیر خواهد بود. کسی که بردبار نباشد، بسا با یک خشم بی‌جا و یک کلام بی مورد حیثیت و آبروی مؤمنی را در معرض مخاطره قرار داده و یا زمینه ساز ریختن خون ناحقی گردد.

برخورد کریمانه پیشوایان مکتب و بزرگان دین با خطاکاران، زیر دستان و اطرافیان خود سرشار از حلم و بردباری و آن‌چنان شگفت انگیز است که هر انسانی را به تعجب و تحسین بر می‌انگیزد.

امام صادق علیه السلام خادم خود را در پی کاری فرستادند. او دیر کرد. امام به دنبالش روان شده، وی را خوابیده مشاهده کردند. (با کمال بردباری) بالای سرش نشسته، او را باد زدند تا بیدار شد! در این هنگام (به آرامی) به او فرمودند:

«فلانی! به خدا چنین حقّی نداری که شب و روز را بخوابی، شب برای تو و روزت از آن ماست.»⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام به یکی از اهالی قم فرموده‌اند:

«إِتقُوا اللَّهَ وَ عَلَیکُمْ بِالصَّمْت وَ الصَّبْرِ وَ الْحِلْمِ، فَإِنَّهُ لا یکُونُ الرَّجُلُ عابِداً حَتی یکُونَ حَلِیماً.»⁽²⁾

«تقوای الهی پیشه سازید و به سکوت و شکیبایی و بردباری ملتزم باشید، زیرا انسان به مقام عبودیت نمی‌رسد تا آنکه بردبار باشد.»

همچنین فرموده‌اند:

«لا یکُونُ عاقِلاً حَتی یکُونَ حَلِیماً.»⁽³⁾

«آدمی عاقل و خردمند نیست تا آنکه بردبار باشد.»

آری، صفات متعالی و مقامات بلند انسانی تنها در پرتو حلم و بردباری به دست می‌آید.

رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«اِبْتغُوا الرِّفْعَةَ عِنْدَ اللَّهِ، قالُوا: وَ ما هِی یا رَسُولَ اللَّهِ؟ قالَ: تصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَ تعْطِی مَنْ حَرَمَکَ وَ تحْلُمُ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَیکَ.»⁽¹⁾

«مقام عالی و مرتبه بلند نزد خداوند را طلب نمایید؛ یاران پرسیدند: یا رسول اللَّه! آن (مرتبه عالی و وسیله نیل به آن) چیست؟ پاسخ دادند: با کسی که با تو قطع ارتباط کرده پیوند کن و به آنکه تو را محروم ساخته عطا کن و با کسی که نسبت به تو به نادانی رفتار کرده بردبار باش.»

حضرت علی علیه السلام آموزگار حلم و بردباری می‌فرمایند:

«لا فَضِیلَةَ کَالْحِلْمِ.» ⁽²⁾

«هیچ فضیلتی بسان بردباری نیست.»

«لا عِزَّ أَرْفَعُ مِنَ الْحِلْمِ»⁽³⁾

«هیچ عزّتی برتر از حلم و بردباری نمی‌باشد.»

«لا شَرَفَ أَعْلی مِنَ الْحِلْمِ»⁽⁴⁾

«هیچ شرافتی برتر و والاتر از بردباری نیست.»

«اَلْحِلْمُ نِظامُ أَمْرِ الْمُؤمِنِ»⁽⁵⁾

«بردباری شالوده و سامان بخش امور شخص با ایمان است.»

«إِذا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً زَینَهُ بِالسَّکِینَةِ وَ الْحِلْمِ»⁽¹⁾

«هرگاه خدا بنده‌ای را دوست بدارد او را به وقار و بردباری زینت می‌بخشد.»

شخصی بادیه نشین از طایفه بنی سلیم در بیابان سوسماری را شکار کرده، آن را در آستین خود پنهان نمود و به مدینه آمد. هنگامی که به محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله شرفیاب شد فریاد زد:

یا محمّد! یا محمّد! آن بزرگوار طبق اخلاق شریفشان او را پاسخ دادند. مرد عرب به آن جناب جسارت کرده و نسبت سحر و دروغ داد و حضرتش را به کشتن تهدید نمود. یکی از حاضران برخاست تا او را ادب نماید. رسول خدا صلی الله علیه وآله به او فرمودند: بنشین!

«فَقَدْ کادَ الْحَلِیمُ أَنْ یکُونَ نَبِیاً.»

«نزدیک است که بردبار پیامبر باشد...»⁽²⁾

بلی، شرافت حلم تا آن اندازه است که آدمی در پرتو آن تا سر حدّ پیامبری پَر می‌کشد. و این جز در سایه پیوند مبارک حلم با علم میسّر نمی‌گردد، بلکه علم بدون حلم ثمر بخش نخواهد بود همچنان‌که حلم بدون دانش بسا آدمی را به ورطه بی‌تفاوتی نسبت به تکالیف شرعی و انسانی نزدیک می‌گرداند، و گویا به همین جهت است که غالباً علم و حلم در کنار هم مورد ستایش قرار گرفته است.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کنند که آن حضرت فرمودند:

«وَ الَّذِی نَفْسِی بِیدِهِ ما جُمِعَ شَی‌ءٌ إِلی شَی‌ءٍ أَفْضَلَ مِنْ حِلْمٍ إِلی

عِلْمٍ.»⁽¹⁾

«سوگند به آنکه جانم به دست اوست، چیزی به چیزی مقرون نگشته که برتر از پیوند بردباری با علم باشد.»

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«لَنْ یثْمِرَ الْعِلْمُ حَتی یقارِنَهُ الْحِلْمُ.»⁽²⁾

«علم و دانش هرگز ثمربخش نخواهد بود تا آنگاه که بردباری به آن مقرون گردد.»

«لا عِلْمَ لِمَنْ لا حِلْمَ لَهُ.»⁽³⁾

«کسی که بردبار نیست از علم و دانش بی‌بهره است.»

بلی، آن کسی که به زیور حلم مزین نگشته، از علم نیز برخوردار نیست، گرچه انبوهی از معلومات نیز در کیسه مغز خود انباشته باشد.

به همین جهت عالمان، دانشمندان و بزرگان دین که مسئولیت خطیر ارشاد مردم را بر دوش دارند بیش از دیگران نیازمند زیور حلم و شایسته صفت نیکِ بردباری‌اند.

در شرح حال مالک اشتر یار فداکار امیرمؤمنان علیه السلام نوشته‌اند: روزی از بازار کوفه می‌گذشت، مردی که در مغازه‌اش نشسته بود برای خنداندن دوستان خود مشتی زباله به جانب او افکند. آن بزرگوار بدون آنکه به سوی آنان بنگرد به راه خود ادامه داد. هنگامی که اندکی دور گردید، یکی از آنان یادآور شد که شخص عابر همان مالک اشتر فرمانده بزرگ امیر مؤمنان علیه السلام است.

شخصی که آن جسارت را انجام داده بود ترسان و لرزان برای عذرخواهی

به جستجوی مالک شتافت و او را در حال نماز در مسجد یافت. پس از نماز سلام کرده، بر قدم‌های مبارکش افتاد و در حالی که او را می‌بوسید از جسارت خویش پوزش خواست. مالک فرمود: به خدا سوگند به مسجد نیامدم مگر برای آنکه برای تو استغفار نمایم!⁽¹⁾

البته بردباری نیز مانند سایر خلق‌های نیک به سادگی حاصل نمی‌گردد. هرگز نباید پنداشت دسترسی به این صفت متعالی با یک تصمیم ناگهانی میسّر می‌گردد. تمرین فشرده، مجاهده دائمی و وادار ساختن خود به حلم و بردباری علی رغم بی حوصله‌گی و شتاب زدگی طبیعی، به تدریج زمینه را برای متصف شدن به این خصلت بزرگوارانه فراهم می‌سازد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«کَفی بِالْحِلْمِ ناصِراً.»⁽²⁾

«بردباری برای کمک (و یاری تو) کافی است.»

و نیز فرموده‌اند:

«إِذا لَمْ تکُنْ حَلِیماً فَتحَلَّمْ.»⁽³⁾

«اگر بردبار نیستی خود را به بردباری وادار ساز.»

حضرت علی علیه السلام نیز فرموده‌اند:

«إِنْ لَمْ تکُنْ حَلِیماً فَتحَلَّمْ، فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ تشَبَّهَ بِقَوْمٍ إِلّا أَوْشَکَ أَنْ یکُونَ مِنْهُمْ.»⁽⁴⁾

«اگر بردبار نیستی خود را به بردباری وادار ساز، زیرا کسی به قومی شبیه نمی‌گردد جز آنکه به زودی از آنان خواهد شد.»

هم آن بزرگوار می‌فرمایند:

«مَنْ تحَلَّمَ حَلُمَ.»⁽¹⁾

«هر که خود را به بردباری وادار سازد بردبار می‌شود.»

«مَنْ لَمْ یتحَلَّمْ لَمْ یحْلُمْ.»⁽²⁾

«کسی که خود را به بردباری وادار نکند بردبار نمی‌گردد.»

اظهار حلم و تحصیل بردباری بر نفس به مثابه تمرین دشواری است که آدمی را در نهایت، به بردباری حقیقی نائل می‌گرداند. نفس عجول که تحمل دقت در کارها و حوصله به خرج دادن در امور را ندارد جز از طریق وادار ساختن خود به بردباری، هیچ گاه به این منزلت گرانقدر دسترسی پیدا نمی‌کند.

علاوه بر آن در مواردی که مصلحت اقتضا می‌کند خصوصاً در مورد اطفال لازم است انسان خود را به تغافل زده، چنین وانمود کند که از برخی امور آگاهی ندارد و از این طریق برخی از تخلّفات آنان را نادیده انگارد. کودکی که اولین بار مرتکب کار نادرستی می‌شود، برخورد تند و عجولانه با وی نه تنها کمکی به اصلاح او نمی‌کند بلکه او را در عمل ناروایش جرئت می‌بخشد. در چنین مواردی مربّی آگاه به اقتضای مصلحت تربیت کودک، خود را بی‌اطلاع جلوه می‌دهد تا هم شخصیت وی را در هم نشکند و هم او را در کار نادرستش جری و جسور نگرداند.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«اِحْتمِلْ ما یمُرُّ عَلَیکَ، فِإِنَّ الْإحْتمالَ سَترُ الْعُیوبِ، وَ إِنَّ الْعاقِلَ نِصْفُهُ

اِحْتمالٌ وَ نِصْفُهُ تغافُلٌ.»⁽¹⁾

«آنچه را که بر تو می‌گذرد تحمّل کن، زیرا تحمّل و بردباری، پوشیدن عیب‌هاست. به راستی نیمی از انسان عاقل، تحمّل و بردباری، و نیم دیگرش تغافل و نادیده گرفتن است.»

همچنین می‌فرمایند:

«لا حِلْمَ کَالتغافُلِ.»⁽²⁾

«هیچ بردباری و حلمی همانند تغاقل نیست.»

ای برادر! به خُلق پاک پیامبر رحمت، به روح بلند رسول خدا، و به دریای مهر آن عظیم بی‌بدیل بیندیش و نگاه لطف و نظر شفقت‌آمیز آن عزیز را - در برخورد با نادانی‌ها، بی‌مهری‌ها و نادرستی‌های اصحاب و حتی دشمنان خود - نصب العین خویش قرار ده و آنگاه که از کردار غیر منصفانه معاشران و گفتار نا آگاهانه اطرافیان خود سخت می‌رنجی، بزرگوارانه آن را نادیده اِنگار و لا اقل برای سلامتی و راحتی خویشتن هم که شده، از آن‌ها درگذر و فراموشش کن، و از این طریق از شعله‌ور شدن بیش از پیش خشم و نفرت و دشمنی و کینه‌ورزی در حدّ توان خود پیش‌گیری نما که این کم‌ترین گامی است که به پیروی از رفتار کریمانه موالیان خویش بر می‌داری.

کسی که از خرمنِ این مهم توشه‌ای بر نداشته، طبعاً به واسطه روحیه ضعیف و ظرفیت اندک، هنگام روبرو شدن با یک حادثه ناملایم کوچک یا مثلاً یک برخورد توهین آمیز از دیگران به شدّت رنجیده و بی اندازه بی‌تاب و ناراحت می‌شود، و در اثر دارا نبودن شرح صدر و حوصله کافی، توجه خود را بیش از حدّ به آن

معطوف داشته، با یادآوری مکرّر و تلقین آن به خود، قضیه را بزرگتر از آنچه هست به خاطر می‌سپارد و همین امر نیز عامل افزایش روزافزون ناراحتی وی گشته، باعث می‌شود که پیوسته در رنج و عذاب روحی به سر برد.

در مقابل، آنان که به پیروی از پیشوایانِ خلق‌های کریمانه، به زینت حلم و زیورِ گذشت و بزرگواری مزین گشته‌اند، نظر به دارا بودن ظرفیت ژرف و قدرت سرشار روحی، در برابر پیش‌آمدهای ناگوار استوار می‌مانند و ضمن تلاش همه جانبه برای رفع عوامل بازدارنده، می‌کوشند تا با نادیده گرفتن مشکلات، و نیز در مواردی که مصلحت اقتضا می‌کند با تغاقل و چشم‌پوشی از خطای دیگران، از شدّت فشار و درد و رنج ناشی از آن بکاهند.

رفتار ملاطفت آمیز و گفتار ظریف و دلنشین برخی از نیکان در برخورد با مشکلات گاهی آنچنان جذاب و تا اندازه‌ای اثر بخش است که دوست و دشمن را به تحسین وامی‌دارد.

ابوالفرج که خود از دشمنان اهل بیت علیهم السلام است روایت کرده:

هنگامی که بدن شریف امام حسن علیه السلام را به سمت بقیع می‌بردند، مروان حکم (که او نیز از دشمنان سرسخت و شناخته شده خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله بود) تابوت مبارک امام مجتبی علیه السلام را بر دوش نهاده و آن حضرت را مشایعت می‌کرد. امام حسین علیه السلام به او فرمودند: آیا جنازه امام حسن علیه السلام را حمل می‌کنی در حالی که سوگند به خدا پیوسته در حال حیاتش دل او را پر از خون نمودی و همواره جرعه‌های خشم به او خوراندی! مروان گفت: من این کارها را با کسی انجام می‌دادم که حلم و بردباریش با کوه‌ها برابری می‌کرد!.⁽¹⁾

همچنین نوشته‌اند:

مردی به دیدار دوست حکیمش رفته بود. حکیم ظرف غذایی در برابر او نهاد. همسر حکیم که زنی بد خلق بود ظرف غذا را برداشته، با فحش و ناسزا به حکیم، از مهمان پذیرایی کرد. میهمان بیچاره با دلی پر درد و سینه‌ای سرشار از خشم خانه را ترک نمود. حکیم در پی او روان شده، وی را دلداری داد و فرمود: دوست من! در خاطر داری که روزی در منزل تو در حضور من جوجه‌ای سر رسید و ظرف غذا را واژگون ساخت و هیچ یک از ما از این کار جوجه غضبناک نگشتیم؟ وی پاسخ مثبت داد. حکیم گفت: اینک این زن را همچون آن جوجه فرض کن!

حکیم (با این تحلیل حکمت آمیز علاوه بر آنکه خویشتن را از اقدام تند و ناپسند بازداشت) ناراحتی دوست خود را بر طرف ساخته و خشم او را فرو نشاند.

و چه راست گفت حکیم: بردباری داروی هر دردی است.⁽¹⁾

4 - فروتنی‌

توضیح

انسان به اقتضای سیطره جویی و برتری خواهی همواره می‌کوشد ضمن کسب قدرت بیشتر در عرصه‌های گوناگون، گوی سبقت را خصوصاً در امور مادی از دیگران ربوده، سلطه و برتری خود را بر سایرین تحکیم بخشد.

از سوی دیگر حسّ خود بزرگ بینی و تکبّر نیز بر آتش خرمن این غریزه طبیعی دامن زده، علاوه بر ممانعت از حرکت در مسیر کمال و واقع بینی، آدمی را از اعتراف به وجود امتیازات معاشران و رعایت حقوق دیگران باز می‌دارد.

تواضع و فروتنی از شریف‌ترین صفات پسندیده و مکارم اخلاق، و راه‌کاری مناسب برای کنترل حسّ تکبّر و خود بزرگ بینی، تعدیل غرایزِ سیطره‌جویی و برتری‌خواهی، و پیشگیری از پی‌آمدهای شوم این پدیده‌های نارواست.

فروتنی نوعی شکسته نفسی است که آدمی را از خود بزرگ بینی باز داشته، مانع می‌شود که خود را از دیگران بالاتر بداند. روشن است که این شکسته نفسی به یک حرکت درونی خلاصه نگشته، به تناسب موارد، خود و آثار آن در گفتار و کردار آدمی نیز پدیدار می‌گردد.

تواضع و فروتنی به اعتبار موارد، از مراتب متفاوتی برخوردار است.

فروتنی در برابر خداوند

هنگامی که انسان استعدادها، نیازمندی‌ها و حالات معنوی و مادی خود را در برابر خالق یکتا و آفریدگار بی‌همتای خویش مورد ارزیابی قرار می دهد، به هر نسبت به نیازهای بی‌شمار، حقارت و ذلّت، جهل و بی‌چارگی و ضعف و ناتوانی خود واقف می‌گردد، از عزّت و رفعت، کبریایی و توانایی، و بی‌نیازی

و بنده‌پروری خدای جهان آفرین که او و عالم پیرامون وی را به قدرت بی‌انتهای خود خلق فرموده آگاهی می‌یابد.

این آگاهی که نوعاً با اذعان و اعتراف همراه است، ترکیبی از خضوع، خشوع، محبت، بیم، امید، تسلیم و انقیاد در نهان و آشکار نسبت به پروردگار متعال در انسان پدید می‌آورد که در آن حال، برای خود کم‌ترین حقّی بر پروردگار قائل نبوده، نعمت‌های حضرتش را بزرگ می‌شمارد و در برابر آنچه برایش خواسته و پیش‌آورده، گرچه مخالف میل او باشد راضی و تسلیم می‌شود.

تواضع در برابر اولیای خداوند

اعتراف به نیاز خود و اذعان به بی‌نیازی پروردگار و تسلیم و رضا در برابر خداوند متعال چنانچه حقیقتاً از روی معرفت و همراه با اخلاص باشد به این حدّ پایان نمی‌یابد؛ هر اندازه انسان خدا را به بزرگی و کبریایی شناخته و در پیشگاه با عظمتش خضوع می‌نماید، به همان نسبت، نمایندگان او از پیامبران، امامان و مقربان درگاهش را نیز بزرگ شمرده، در راستای فرمان الهی از آنان اطاعت می‌کند. دستورات آن‌ها را که در واقع دستورات خداوند است به جان خریده و در برابر آنان خاضع و متواضع می‌گردد.

فروتنی در برابر مؤمنان‌

مَثَل مؤمن مثل ملک مقرّب، حرمتش برتر از خانه خدا و مقامش گرامی‌تر از ملائکه مقرب پروردگار است. حقیقت وجودش شعاعی از نور خدا و نادیده گرفتن حقّش ردّ بر خداست. تواضع در برابر او به منزله فروتنی در برابر اولیای خدا و شعبه‌ای از آن است. کسی که در برابر خدا و اولیای او فروتنی می‌کند طبعاً از خضوع نسبت به مؤمن دریغ نمی‌ورزد.

در روایات بر تواضع نسبت به مؤمنین تأکید فراوان شده، به همین جهت از

واژه تواضع نوعاً همین قسم متبادر می‌شود.

تواضع در برابر حقّ‌

فروتنی در برابر حقیقت و تواضع در برابر آنچه حق است، نخستین گام در مسیر احیای ایمان و روح حق‌خواهی، و ریشه و اساس پشت پا زدن به کفر و نفاق و تکبر و ناحق طلبی است. کسی که به خدا ایمان دارد، نسبت به حق و حقیقت متواضع است، گرچه این تواضع به زیان او باشد. همچنان که کافر به اقتضای روی‌کرد نادرست خویش هنگامی که با حق روبرو می‌شود، تکبّر کرده و آن را انکار می‌نماید.

بلی، این قسم از تواضع از یک دیدگاه، رکن ایمان و زیربنای حرکت به طرف کمال محسوب می‌شود. هر بار که مؤمن در برابر حق تواضع می‌کند گامی به حقیقت ایمان نزدیک‌تر شده، درجه‌ای بر نردبان کمال بالاتر می‌رود. و هر بار که کافر تکبّر کرده و مغرورانه به حق پشت پا می‌زند به همان اندازه از حق دور گردیده، پله‌ای در ورطه سقوط تنزّل می‌یابد.

فضیلت فروتنی‌

خداوند متعال می‌فرماید:

« وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتبَعَکَ مِنَ الْمُؤمِنِینَ » ⁽¹⁾

«بال فروتنی خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند فرو گستر»

بر اساس این دستور کنائی زیبا که سرشار از رحمت، رأفت و عطوفت است، پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه وآله مأموریت یافته‌اند تا همانند پرندگان - که جوجه‌های خود را برای مصونیت از پراکندگی و حراست از حوادث ناگوار از

روی محبت زیر بال و پر خود فرو می‌گیرند - بال‌های تواضع و فروتنی را برای پیروان راستین خود گسترانده و آنان را با کمال محبت در آغوش مهر و ملاطفت خویش قرار دهند.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«کَمالُ الْعَقْلِ فِی ثَلاثَةٍ: اَلتواضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْیقِینِ وَ الصَّمْت إِلّا مِنْ خَیرٍ.»⁽¹⁾

«کمال عقل در سه چیز است: فروتنی در برابر خداوند، زیبائی و نیکویی یقین، سکوت نمودن به جز در امر خیر ونیک.»

همچنین آن بزرگوار فرموده‌اند:

«خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی فرستاد که ای موسی! آیا می‌دانی چرا از میان خلق خود تنها تو را برای سخن گفتن با خود برگزیدم؟ عرض کرد: پروردگارا! برای چه بود؟ خدای متعال فرمود: ای موسی! من بندگانم را برانداز کردم، در میان آن‌ها کسی را در برابر خود متواضع‌تر از تو ندیدم. ای موسی! (از نشانه‌های فروتنی تو آن است که) هنگام نماز چهره خویش را روی خاک می‌نهی.»⁽²⁾

از وصیت‌های امیر مؤمنان علیه السلام در بستر شهادت است که فرمودند:

«عَلَیکَ بِالتواضُعِ فَإِنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْعِبادَةِ.»⁽³⁾

«بر تو باد به فروتنی، که آن از بزرگ‌ترین عبادت‌ها است.»

همچنین آن بزرگوار می‌فرمایند:

«بِکَثْرَةِ التواضُعِ یسْتدَلُّ عَلی تکامُلِ الشَّرَفِ.»⁽¹⁾

«فروتنی زیاد بر کامل شدن شرف و بزرگواری دلالت دارد.»

«مَنْ تواضَعَ عَظَّمَهُ اللَّهُ سَبْحانَهُ وَ رَفَعَهُ.»⁽²⁾

«هر که فروتنی کند خداوند سبحان او را بزرگ کرده، مقامش را رفعت بخشد.»

شرافت انسانی و عزّت و سربلندی آدمی بر پایه تواضع و فروتنی استوار گردیده است.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلتواضُعُ أَصْلُ کُلِ‌ّ شَرَفٍ نَفِیسٍ وَ مَرْتبَةٍ رَفِیعَةٍ... وَ التواضُعُ ما یکُونُ لِلَّهِ وَ فِی اللَّهِ وَ ما سِواهُ مَکْرٌ... وَ أَصْلُ التواضُعِ مِنْ جَلالِ اللَّهِ وَ هَیبَتهِ وَ عَظَمَتهِ وَ لَیسَ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ عِبادَةٌ یرْضاها وَ یقْبَلُها إِلّا وَ بابُهَا التواضُعُ...»⁽³⁾

«فروتنی اساس هر بزرگواری گرانقدر و مقامی بس رفیع است. و (البته) تواضع آن است که برای خدا و در راه او باشد. و آنچه جز این است نیرنگ است. (زیرا) تواضع ریشه در بزرگی، هیبت و عظمت خدا دارد. و هیچ عبادتی نیست که موجب رضای خدا و مقبول درگاه او باشد مگر آنکه طریق آن فروتنی است.»

محدث نوری رضوان اللَّه علیه می‌نویسد:

«یکی از شیعیان که در مسیر زیارت مرقد مطهر امیر مؤمنان علیه السلام در

ناحیه رماحیه از سوی شخصی گمرکچی به سختی مورد اهانت و آزار قرار می‌گیرد، به وی می‌گوید: به نجف اشرف می‌روم و از تو به آن حضرت شکایت می‌کنم. گمرکچی با جسارت کامل او را از خود رانده و می‌گوید: آنچه از دستت بر می‌آید انجام ده که مرا از هیچ کس ترسی نیست.

وی با دل شکسته و خاطری آزرده به نجف رفته و عرض می‌کند: یا امیرالمؤمنین! انتقام مرا از آن عشّار بگیرید. شب در عالم رؤیا شخص جلیل و بزرگواری را که صورتش چون ماه شب چهارده می‌درخشید سوار بر اسب دید. پرسید: آقا شما کیستید؟ فرمودند: علی بن ابیطالب هستم. از فلان عشّار شکایت داری؟ عرض می‌کند: یا مولای! او به جهت دوستی من به شما مرا سخت آزرده است. از شما می‌خواهم انتقام مرا از او بگیرید.

حضرت می‌فرمایند: برای خاطر من از او درگذر!

این جریان تا سه شب تکرار می‌شود و هر بار که شخص نامبرده از آن حضرت تقاضای انتقام می‌کند با پیشنهاد بخشش آن بزرگوار روبرو می‌گردد. تا اینکه حضرتش می‌فرمایند: آن عشّار کار خیری انجام داده، می‌خواهم آن را تلافی کنم. سؤال می‌کند: او کیست و کار خیرش چیست؟ حضرت نام او و نام پدر و جدش را یادآور شده و می‌فرمایند: روزی با لشکر خود از سماوه به سمت بغداد می‌رفت، چشمش به گنبد من افتاد و از اسب پیاده شده و تواضع کرد و تا جایی که گنبد مرا می‌دید در میان لشکر خود با پای پیاده حرکت نمود. از این جهت بر ما حقی پیدا کرد. او را عفو کن تا روز رستاخیز پاداش آن را ضامن شوم.

شخص نامبرده پس از مراجعت از نجف نزد عشّار رفته و می‌گوید: امام علیه السلام تو را بخاطر تواضعی که کرده بودی عفو فرمود. سپس جریان خواب را برای او بازگو می‌کند. وی پس از تأمل و یقین به صدق رؤیا، دست و صورت او را می‌بوسد و می‌گوید: به خدا سوگند آن حضرت راست فرموده‌اند. سپس از کارهای گذشته خود توبه می‌کند.»⁽¹⁾

اولیای الهی و پیشوایان دین که خود آموزگار تواضع و فروتنی‌اند در حدّ اعلا از این خوی نیک بهره‌مند بوده، بیش از سایر مردم به آن اهتمام می‌ورزیدند. به همین جهت از فروتنی نسبت به نیازمندان، تهی دستان و طبقات محروم جامعه خصوصاً کسانی که به جهت فقدان برخی از فضیلت‌های انسانی یا امتیازات جسمانی مورد بی‌مهری مردم قرار می‌گرفتند، دریغ نکرده، با عنایت بیش از حدّ معمول عملاً در صدد احیای این کریمه بر می‌آمدند.

حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام به مردی روستایی و زشت چهره گذر نمودند، پس از سلام، در کنارش نشستند و پس از آنکه مدتی با او گفتگو کردند، برای برآوردن خواسته‌ها و حوائجش اعلان آمادگی نمودند. برخی عرض کردند: ای فرزند رسول خدا! آیا با چنین شخصی می‌نشینید و از حوائجش سؤال می‌کنید؟ فرمودند:

«عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ اللَّهِ وَ أَخٌ فِی کِتابِ اللَّهِ وَ جارٌ فِی بِلادِ اللَّهِ یجْمَعُنا وَ إِیاهُ خَیرُ الْآباءِ آدَمُ علیه السلام وَ أَفْضَلُ الْأدْیانِ الْإسْلامُ وَ لَعَلَّ الدَّهْرَ یرُدُّ مِنْ حاجاتنا إِلَیهِ...»⁽²⁾

«بنده‌ای از بندگان خدا، برادری به حکم قرآن، و همسایه‌ای با ما در سرزمین خداست که آدم علیه السلام بهترین پدران و اسلام برترین دین‌ها، ما و او را با هم مرتبط ساخته است و بسا روزگار، روزی ما را نیازمند او سازد.»

مردی از اهل بلخ گوید: در سفری که امام رضا علیه السلام به خراسان تشریف می‌بردند با ایشان بودم. روزی آن حضرت تمام خدمتکاران و غلامان سیاه و سفید را برای صرف غذا در کنار سفره خود جمع نمودند. عرض کردم: بهتر بود برای غلامان و خدمتکاران سفره‌ای جداگانه می‌گستردند. فرمودند:

«ساکت باش! پروردگارِ همه یکی است، پدر و مادر همه یکی است، پاداش و کیفر هر کس نیز به اعمال او وابسته است.» ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام در سفری به شام می‌رفتند، هنگامی که آن بزرگوار به شهر انبار وارد شدند، جمع زیادی از کد خدایان و بزرگان به عنوان تعظیم و احترام از اسب‌ها پیاده شده، به طور دسته جمعی پیشاپیش حضرتش می‌دویدند. آن حضرت (که گویا از این کار شگفت انگیز تعجب کرده بودند) سبب آن را جویا شدند. عرض کردند: این روش ماست که برای تکریم فرمانروایان خود انجام می‌دهیم! آن بزرگوار فرمودند:

«به خدا سوگند، زمامداران شما از این رفتار سودی نمی‌برند ولی شما با این کار خویشتن را در دنیا دچار رنج و مشقت، و در آخرت گرفتار بدبختی و سیه روزی می‌سازید. چه فراوان است زیان رنجی که در پی آن کیفر باشد و چه پر سود است آن آزادی و آسودگی که ایمنی از

عذاب و آتش را به همراه داشته باشد.»⁽¹⁾

پیامبر گرامی و پیشوایان معصوم علیهم السلام ضمن آنکه به زراعت و کشاورزی و مسئولیت‌های خارج از منزل و کارهای شخصی خود می‌پرداختند، با اهل خانه همکاری کرده، از یاری کردن آنان در کارهای خانه مانند جاروب کردن و غیر آن دریغ نمی‌ورزیدند. نیازمندی‌های زندگی را شخصاً از بازار به منزل می‌آوردند. با تهی دستان به راحتی و بدون تکلّف نشست و برخاست کرده، با آنان هم غذا می‌شدند. هیچ‌گاه از شنیدن مدح و ثنای تملّق گویان و چاپلوسان خرسند نگشته، بلکه ناراحت نیز می‌شدند.

در مسافرت‌ها همانند دیگران کار می‌کردند و در معاشرت‌های خود با سایر مردم برای خود امتیازی قائل نبودند و حقوق هر کس را به طور کامل مراعات می‌نمودند. تهی‌دستان را بر ثروتمندان و مستضعفین را بر مستکبرین مقدم داشته، در سلام کردن به دیگران از همه مردم پیشی می‌گرفتند.

گرچه این‌ها همه به برکت خصلت والای تواضع و در راستای انجام وظیفه الهی و انسانی از آنان پدیدار می‌گشت، لیکن آن بزرگواران خود بر این اعتقاد بودند که مسئولیت اولیای دین، حکیمان و دانشمندان حقیقی در پای بند بودن به تواضع و اظهار فروتنی و رفق و مدارا با مردم، به مراتب از دیگران بیشتر است.

حضرت عیسی علیه السلام به حواریین فرمود:

«مرا به شما حاجتی است، آن را برآورده سازید. آنان عرض کردند: خواسته شما روا و حاجتتان برآورده است. آن حضرت برخاسته، پای آنان را شستند!»

حواریین عرض کردند: ما خود به این کار سزاوارتر بودیم.

در پاسخ به ایشان فرمود:

«سزاوارترین مردم به خدمت کردن، عالم است. من در برابر شما اینگونه تواضع کردم تا شما پس از من نسبت به مردم همانگونه فروتنی نمائید.»

آنگاه فرمود:

«همچنان‌که زراعت در زمین هموار می‌روید، نه در کوه، حکمت نیز با تواضع و فروتنی بارور می‌شود، نه با تکبّر.»⁽¹⁾

رفتار و گفتار عالمان دینی به طور طبیعی مورد توجه مردم بوده و خواه ناخواه الگوی فکری و عملی آنان قرار می‌گیرد. به همین جهت کسی که جامه علم بر تن کرده باید به شدت مراقب گرایش‌های درونی و بیرونی خود باشد و بداند مردم از او انتظارات ویژه‌ای دارند و اگر خدای نخواسته در اثر تحولات روزگار، جاذبه‌های دنیا و وسوسه‌های ابلیس و نفس - که امروزه دامن‌گیر خاص و عام شده - بر خلاف آنچه شایسته عالم است از او سر بزند، قهراً برای مردم سرمشق قرار گرفته، در رفتار و گفتار آنان تأثیر می‌گذارد و آنان را بیش از پیش در جهت خلاف و در مسیر ناستوده سوق می‌دهد.⁽²⁾

فروتنی برنامه همیشگی و سر لوحه لاینفک زندگی مؤمن است. فرد با ایمان تواضع را به عنوان یک اصل پذیرفته و در همه حال به آن پای بند است. در خانه و کاشانه، در کوچه و بازار، هنگام نشست و برخاست، در راه رفتن، سخن گفتن، و در همه مراحل زندگی در حفظ این سنت نیک و خوی ستوده کوشاست و لحظه‌ای از آن غفلت نمی‌ورزد.

تواضع دارای نشانه‌هایی است که انسان می‌تواند وجود یا فقدان آن را در خود

با آن نشانه‌ها ارزیابی نماید.

امام صادق علیه السلام با اشاره به برخی از این نشانه‌ها فرموده‌اند:

«از تواضع است که هنگام نشستن به پایین مجلس راضی باشی، با هر کسی روبرو می‌شوی به او سلام کنی، مجادله و ستیز را - گر چه حق با تو باشد - رها سازی، و دوست نداشته باشی که تو را به خوبی و تقوا بستایند.»⁽¹⁾

اصولاً کسانی که زمینه کبر و نخوت در آنان به سبب دارا بودن قدرت و مکنت بیشتر فراهم‌تر است، به تواضع نیازمندتر بوده و فروتنی و شکسته بالی برای آنان زیبنده‌تر است.

حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند:

«ما أَحْسَنَ تواضُعَ الْأَغْنِیاءِ لِلْفُقَراءِ طَلَباً لِما عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تیهُ الْفُقَراءِ عَلَی الْأَغْنِیاءِ اِتکالاً عَلَی اللَّهِ».⁽²⁾

«چه نیکوست فروتنی ثروتمندان در برابر تهی‌دستان که برای به دست آوردن رضای خدا صورت پذیرد. و نیکوتر از آن بی‌اعتنایی فقرا و نیازمندان به ثروتمندان است که از توکل بر خداوند نشأت گیرد.»

ناگفته روشن است فروتنی آنگاه ممدوح و پسندیده است که صرفاً برای رضای خدا و در راستای تکریم شرافت و فضیلت انسانی و پاسداری از حرمت و حقوق دیگران بوده، از حدّ تعادل و مجاز خود خارج نشود و به ذلّت و حقارت متواضع نیانجامد. زیرا تواضع چنانچه از ترس، طمع و یا حقارت درونی سرچشمه گیرد، نه تنها عامل صفای نفس و تعالی روان نمی‌شود بلکه به عنوان

صفت مذموم چاپلوسی، سبب ذلّت و حقارت بیشتر و ریشه‌دارتر شدن پستی‌ها در آدمی می‌گردد.

پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«هرگاه متواضعین و فروتنان امّتم را دیدید در برابر آنان فروتنی کنید، و هنگامی که با متکبّرین روبرو می‌شوید نسبت به آن‌ها تکبّر ورزید که این کار باعث خواری و کوچکی آنان خواهد شد.»⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام نیز می‌فرمایند:

«مَنْ أَتی غَنِیاً فَتواضَعَ لَهُ لِغِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دِینهِ.»⁽²⁾

«کسی که نزد توانگری آمده و به خاطر ثروتش در برابر او فروتنی نماید، دو سوم دینش از دست می‌رود.»

امام صادق علیه السلام هم می‌فرمایند:

«إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَی الْمُؤْمِنِ أَمْرَهُ کُلَّهُ وَ لَمْ یفَوِّضْ إِلیهِ أَنْ یکُونَ ذَلِیلاً.»⁽³⁾

«به راستی خداوند همه امور مؤمن را به خودش واگذارده، ولی این اختیار را به او نداده که خوار شود.»

چرا که اساساً ذلّت و خواری در هیچ شرایطی - ولو به قیمت عزت و شرفِ تمام روزگار - با کرامت انسانی سازگاری ندارد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند.

«ساعَةُ ذُلٍ‌ّ لاتفِی بِعِزِّ الدَّهْرِ.»⁽⁴⁾

«ساعتی ذلّت به عزّت تمام روزگار نمی‌ارزد.»

5 - سخاوت‌

جود و سخاوت از بارزترین صفات پیامبران، معروف ترین اخلاق اوصیا و برگزیدگان، و مشهورترین خوی بزرگ مردان و اولیای الهی است. سخاوت شعاعی از کرامت و بزرگواری و عالی‌ترین صفتی است که انسان را به خداوند نزدیک می‌کند و سخاوتمند محبوب خداوند و مورد علاقه و ستایش همه انسان‌هاست.

پیشوایان معصوم علیهم السلام همواره از بخل و تنگ نظری پرهیز داده و بر گرایش به خصلت والای سخاوتمندی تأکید فراوان کرده‌اند.

حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام می‌فرمایند:

«اَلسَّخِی الْحَسَنُ الْخُلْقِ فِی کَنَفِ اللَّهِ لایتخَلَّی اللَّهُ مِنْهُ حَتی یدْخِلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ ما بَعَثَ اللَّهُ نَبِیاً وَ لا وَصِیاً إِلّا سَخِیاً وَ لا کانَ أَحَدٌ مِنَ الصَّالِحِینَ إِلّا سَخِیاً وَ ما زالَ أَبِی یوصِینِی بِالسَّخاءِ حَتی مَضی »⁽¹⁾

«سخاوتمندِ خوش خلق در پناه خداست، رهایش نمی‌کند تا او را داخل بهشت نماید. خداوند هیچ پیامبر و وصی پیامبری را مبعوث نفرموده مگر آنکه سخاوتمند بوده است. و هیچ کس در زمره صالحان به شمار نیامده جز آنکه سخی بوده است. پدرم تا هنگامی که از دنیا رحلت نمود پیوسته مرا به سخاوت سفارش می‌فرمود.»

امام صادق علیه السلام نیز فرموده‌اند:

«شابٌّ سَخِی مُرَهَّقٌ فِی الذُّنُوبِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ مِنْ شَیخٍ عابِدٍ بَخِیلٍ.»⁽¹⁾

«جوان سخاوتمندِ متهم به گناه نزد خداوند محبوب‌تر از پیرمرد عابدی است که بخیل باشد.»

امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کنند که آن حضرت فرموده‌اند:

«اَلْجَنَّةُ دارُ الْأَسْخِیاءِ.»⁽²⁾

«بهشت جایگاه سخاوتمندان است.»

پیشوای کریمان حضرت علی علیه السلام در یکی از جنگ‌ها با مرد مشرکی در حال نبرد بودند. مرد مشرک عرض کرد: یا علی! شمشیرت را به من ببخش! آن جناب شمشیر خود را به سویش افکندند. وی گفت: ای پسر ابو طالب! از تو در شگفتم که در چنین موقعیتی شمشیرت را به دشمن می‌دهی! فرمودند:

«تو درخواست کردی که آن را در اختیارت گذارم؛ ردّ کردن دست سائل از شیوه کرم به دور است.»

مرد مشرک از اسب فرود آمد و گفت: این رفتار، سیره و روش اهل دیانت است. سپس پای مبارک آن جناب را بوسید و مسلمان شد.⁽³⁾

ابن ابی‌الحدید دانشمند معروف اهل تسنن می‌نویسد:

مقام علی علیه السلام از نظر سخاوت و بخشندگی بر همه کس آشکار است، روزها روزه می‌گرفت و خوراک خود را به نیازمندان می‌داد و این آیه در باره او و خانواده‌اش نازل شد:

« وَیطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یتیماً وَ أَسِیراً...».⁽¹⁾

با دست خود نخلستان یکی از مخالفان اهل مدینه را آبیاری می‌کرد به گونه‌ای که دستش در اثر شدت کار رنجور می‌شد و با این همه، اجرت کارش را به تهی‌دستان می‌داد و خود از گرسنگی سنگ بر شکم می‌بست.

حتی معاویه دشمن سرسخت او که پیوسته در صدد ایراد و اشکال بر آن جناب بود در پاسخ به سخن عناد آمیز «محفن بن ابی‌محفن الضبی» می‌گوید: وای بر تو! چگونه علی علیه السلام را بخیل می‌خوانی با آنکه اگر خانه‌ای از طلا و خانه دیگری پر از کاه داشته باشد، طلا را پیش از کاه در راه خدا انفاق می‌کند!

ابن ابی‌الحدید می‌افزاید:

علی علیه السلام کسی است که پس از تقسیم بیت المال زمین را جاروب می‌کرد و در جای آن دو رکعت نماز می‌خواند و پیوسته خطاب به درهم و دینار می‌فرمود:

«یا صَفْراءُ وَ یا بَیضاءُ غُرِّی غَیرِی».⁽²⁾

و پس از خود چیزی به ارث نگذاشت با آنکه حکومت همه جهان اسلام جز نواحی شام در اختیار او بود.⁽³⁾

پیشوایان معصوم علیهم السلام همه آموزگار سخاوت و دریای کرم و بزرگواری‌اند، لیکن وسعت و شدّت ظهور این صفت متعالی از وجود ذی‌جود پیشوای سخاوتمندان حضرت علی علیه السلام آن چنان فراگیر و شگفت‌انگیز است که کم‌ترین سخن در این باره نیازمند تدوین کتاب ویژه در ارتباط با آن است.

در روایت آمده است: شخصی به حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله شرفیاب شد و

عرض کرد: گرسنه‌ام. حضرتش دستور دادند تا از منزل برای او غذایی بیاورند. همسران آن جناب عرض کردند: چیزی نزد ما نیست! رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: کیست که امشب این مرد را مهمانی کند؟ امیر مؤمنان علیه السلام اعلام آمادگی کرده، او را به منزل خویش بردند، و چون جز مقدار اندک از غذا که برای کودکان گذاشته بودند چیزی نزد حضرت زهرا علیها السلام نبود، میهمان را بر کودکان خود مقدم داشتند و پس از آنکه چراغ را خاموش کرده، کودکان را خواب نمودند، بر سر سفره نشستند و بی‌آنکه چیزی بر دهان گذارند، با تکان دادن دهان خویش، میهمان را به این گمان انداختند که آنان نیز مشغول خوردن غذا هستند! در عین حال، هنگامی که چراغ را روشن کردند ظرف غذا از فضل پروردگار دست نخورده و پر از غذا بود.

روز بعد پس از فراغ از نماز صبح، رسول خدا صلی الله علیه وآله روی مبارک را به طرف حضرت علی علیه السلام برگردانده و پس از گریه‌ای شدید فرمودند:

«یا امیر المؤمنین! به راستی که شب گذشته پروردگار از کار شما در شگفت شد و این آیه را در حق شما نازل فرمود:»

«وَ یؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ».⁽¹⁾

«دیگران را بر خود مقدم می‌دارند هر چند خود شدیداً نیازمند باشند.»⁽²⁾

این روایت را شیعه و سنی نقل کرده‌اند، گرچه برخی از نویسندگان سنی به خاطر فراگیری دل‌هایشان از بغض و تعصّب جریان را بدون ذکر نام حضرت علی و فاطمه علیهما السلام یادآور شده‌اند.

خلق‌های نیک و خوی‌های کریمانه از چنان جایگاه بلندی برخوردارند که

مقایسه، ترجیح و امتیاز آن‌ها از یکدیگر به راحتی میسّر نمی‌شود، در عین حال رسول خدا صلی الله علیه وآله در مقام بیان فضیلت و ارزش سخاوت فرموده‌اند:

«خَیرُ خِصالِ الْمُسْلِمِینَ السَّماحَةُ وَ السَّخاءُ.»⁽¹⁾

«بهترین خصلت‌های مسلمین بخشندگی و سخاوت است.».

و نیز فرموده‌اند:

«ما جُبِلَ وَلِی اللَّهِ إِلّا عَلَی السَّخاءِ.»⁽²⁾

«خمیره ولی خدا جز با سخاوت آمیخته نشده است.»

امیر مؤمنان علیه السلام نیز ارزش سخاوت را این چنین بیان می‌فرمایند:

«اَلسَّخاءُ وَ الشَّجاعَةُ غَرائِزُ شَرِیفَةٌ یضَعُهَا اللَّهُ سُبْحانَهُ فِیمَنْ أَحَبَّهُ وَ امْتنَحَهُ.»⁽³⁾

«سخاوت و دلاوری خوی‌های ارجمندی هستند که خدای سبحان آن‌ها را در کسی که او را دوست داشته و آزموده است قرار می‌دهد.»

امام حسن و امام حسین علیه السلام و عبد اللَّه بن جعفر (شوهر حضرت زینب علیها السلام) به قصد حج از مدینه خارج شدند. دیری نگذشت که به واسطه جدا شدن از بار و اثاث و توشه خود، گرسنگی و تشنگی آزار دهنده‌ای گریبانگیر آنان گشت. در این هنگام به خیمه پیرزنی رسیدند و از وی جویای آب و غذا شدند. پیرزن به تنها گوسفندی که داشت اشاره نمود و عرض کرد: شیرش را بدوشید و بنوشید و آن را ذبح کنید تا از گوشتش برای شما غذایی تهیه کنم!

آن بزرگواران پس از خوردن شیر و غذا تا خنک شدن هوا نزد او ماندند. سپس به پیرزن فرمودند: ما از قبیله قریش هستیم. هرگاه به مدینه آمدی نزد ما بیا تا

خدمتت را جبران نماییم...

چیزی نگذشت که پیرزن در اثر تنگدستی به همراه شوهر خود عازم مدینه شده، در آنجا نیز از شدّت فقر سرگین شتران را جمع آوری کرده، می‌فروختند و امرار معاش می‌نمودند. تا اینکه روزی پیرزن از کوچه‌ای می‌گذشت امام حسن علیه السلام او را دیده، غلام خود را به سراغش فرستادند. حضرتش از وی پرسیدند: مرا می‌شناسی؟ عرض کرد: نه، آن بزرگوار ذبح گوسفند و پذیرایی او را یادآور شده و پس از آنکه هزار رأس گوسفند برای او خریداری کردند، هزار درهم نیز به او داده و وی را نزد برادر خود امام حسین علیه السلام فرستادند.

امام حسین علیه السلام نیز همان مقدار گوسفند و پول به پیرزن عطا فرموده و او را نزد عبد اللَّه بن جعفر فرستادند. عبد اللَّه نیز به اندازه عطای آن دو بزرگوار به وی بخشید و پیرزن با شوهر خود گوسفندان و پول‌ها را برداشته، به محل خود باز گشتند.⁽¹⁾

بلی این‌ها اندکی از انبوه و قطره‌ای از دریای جود و کرم خاندان مظلومی است که دشمنانشان با کمال قدرت همواره در صدد خاموش ساختن نور عرش نشان وجود شریفشان بوده‌اند.

درباره عبد اللَّه بن جعفر که در دامن سخاوت پرورش یافته، نوشته‌اند:

در اسلام بخشنده‌تر از او نبوده است. خانه‌اش محلّ برآورده شدن نیاز نیازمندان بوده و دست ذی‌جودش - که نشان از دستان شریف پدر بزرگوارش داشته که در راه اسلام اهدا فرمود - هیچ سائلی را از آنجا دست خالی باز نمی‌گردانده است. مشهور است که مردم مدینه از یکدیگر قرض می‌کردند و

زمان عطای عبد اللَّه بن جعفر را برای باز پرداخت آن تعیین می‌نمودند.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«سخاوت از اخلاق پیامبران و ستون ایمان است. هیچ مؤمنی نیست مگر آنکه سخاوتمند است و هیچ کس سخاوتمند نمی‌شود جز آنکه دارای یقین و همّتی عالی باشد. چرا که سخاوت شعاع نور یقین است. کسی که بداند در پی چیست (و چه هدف بزرگی را دنبال می‌کند) بخشش برای او آسان می‌گردد.»⁽²⁾

هنگامی که حضرت موسی علیه السلام از مسافرت چهل روزه کوه طور بازگشت، بنی‌اسرائیل را از پرستش گوساله سامری که به وی مبتلا شده بودند منع کرده و آن را آتش زد و عازم کشتن سامری گشت. در این هنگام خداوند به او وحی فرستاد که از کشتن سامری دست بازگیر که او مردی سخاوتمند است.⁽³⁾

بلی این است ارزش بلند سخاوت، و این است پی‌آمد شگرف سخاوتمندی!

امیر مؤمنان علیه السلام دو تن از اسیران یهود را به حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آوردند. حضرتش دستور کشتن آن‌ها را صادر فرمود. پس از آنکه این دستور در مورد یکی از آن‌ها اجرا گردید، جبرئیل نازش شد و عرض کرد: ای محّمد! پروردگارت تو را سلام می‌رساند و می‌فرماید: او را مکش، زیرا خُلقش نیکو و در میان قوم خویش سخاوتمند است.

یهودی که از پیام خدا آگاه شد شهادتین گفته، اسلام آورد. در این هنگام رسول

خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«خلق نیکو و سخاوت، این مرد را (به اسلام موفّق گردانیده و) به بهشت فرا خوانده است.»⁽¹⁾

6 - راست‌گویی‌

جهان در پرتو راست‌گویی پرفروغ و در سایه صداقت برپاست. راست‌گویی هماهنگ با نظام آفرینش، هم‌سو با سرشت انسان و بازتاب خالص عظمت فکر و انعکاس فطرت اصیل و روح پاک انسانی است.

صداقت و راست‌گویی عصاره جمیع خصال ستوده، همدم با همه نیکی‌ها، میزان ارزیابی کارهای نیک و نشانه بارز شخصیت و برجسته‌ترین صفت مؤمنان و پرهیزکاران است. دست‌یابی به بسیاری از خلق‌های پسندیده همچون اخلاص، دوری از طمع و پرهیز از حبّ و بغض‌های شخصی و افراطی به مدد راست‌گویی و صداقت میسّر می‌گردد، به همین جهت اکثر افراد راست‌گو طبعاً از این صفات برجسته برخوردار می‌باشند.

قرآن، کلام خدا را درباره راست‌گویان این چنین بیان فرموده است:

«هذا یوْمُ ینْفَعُ الصَّادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّات تجْرِی مِنْ تحْتهَا الْأنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ الْفَوْزُ العَظِیمُ».⁽¹⁾

«امروز روزی است که صدق راست‌گویان به آنان سود می‌بخشد، برای آن‌ها باغ‌هایی (از بهشت) است که نهرها از زیر (درختان) آن‌ها جاری است و برای همیشه در آنجا خواهند ماند، خداوند از آن‌ها خشنود و آنان از او راضی خواهند بود، این است رستگاری بزرگ!»

بلی، پاداش راستی و درستی، تنها بهره‌مند شدن از نعمت‌های جاودانه

اخروی نیست، بلکه عالی‌ترین و برترین مقامات معنوی نیز - که مقام رضا و خشنودی خدا از انسان است - از آنِ کسانی است که مسئولیت‌های الهی و انسانی خود را پیوسته با صداقت و راستی به انجام رسانده‌اند. به همین جهت برای آنکه مؤمنان بتوانند راه پرپیچ و خم تقوا را بدون خطا و انحراف و به دور از هر گونه لغزش و گمراهی بپیمایند و از این فیض بی‌بدیل و رستگاری عظیم بهره‌مند گردند، خداوند محّبت، فرمانبرداری و ملازمت همیشگی با راست گویان را این چنین مورد تأکید قرار می‌دهد:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُو اتقُوااللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ».⁽¹⁾

«ای مؤمنان! تقوای الهی پیشه سازید و (در همه حال، ملازم و همراه) با راست‌گویان باشید.»

از بسیاری از احادیث چنین استفاده می‌شود که منظور از «صادقین» در این آیه شریفه، تنها پیشوایان معصوم علیهم السلام بوده، و همراهی با آنان نه به معنای همنشینی صرف، بلکه به مفهوم همگامی دائمی و ملازمت همیشگی در کردار و گفتار و فکر و اندیشه است. صرف نظر از روایات نیز با دقت در متن آیه می‌توان همین معنا را استفاده کرد؛ زیرا همگامی بدون قید و شرط با غیر معصوم، امری غیر معقول و با اصول مکتب بلکه ضروریات مذهب حقّه ناسازگار است.

پیشوایان معصوم علیهم السلام همواره مردم را به راست‌گویی دعوت فرموده و از کذب و دروغ پرهیز داده‌اند. حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلصَّادِقُ عَلی شَفا مَنْجاةٍ وَ کَرامَةٍ وَ الْکاذِبُ عَلی شَرَفِ مَهْواةٍ وَ مَهانَةٍ.»⁽²⁾

«راست‌گو مُشرف به رهایی و کرامت و رستگاری است و دروغ‌گو بر دامنه بلندی است که در شُرف افتادن در پرتگاه هلاکت و خواری است.»

پرهیز از دروغ و ملازمت با راستی و درستی، روشی منطقی، معقول و منطبق با ندای فطرت است که به دین خاص و مکتبی ویژه اختصاص ندارد. به همین جهت همواره به عنوان یک قانون مشترک و همگانی از سوی همه پیامبران الهی و رهبران آسمانی مورد تأکید قرار گرفته است.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«إِنَّ اللَّهَ عزَّ وَ جَلَّ لَمْ یبْعَثْ نَبِیاً إِلّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَداءِ الْأَمانَةِ إِلَی الْبِرِّ وَ الْفاجِرِ.»⁽¹⁾

«خدای بزرگ هیچ پیامبری را جز با راست‌گویی و ادای امانت به افراد خوب و بد، مبعوث نکرده است.»

و به اعتبار همین جایگاه رفیع است که راست‌گویی در زمره مهم‌ترین معیارهای ارزیابی و راه‌کاری برای شناخت و سنجش افراد نیک سیرت از نکوهیده باطن معرفی گردیده است.

رسول خدا صلی الله علیه وآله در پاسخ به این سؤال که مؤمن به چه چیز شناخته می‌شود فرموده‌اند:

«بِوَقارِهِ وَ لِینِهِ وَ صِدْقِ حَدِیثِهِ.»⁽²⁾

«به وقار، نرمی و راست گوئیش.»

و امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«فریب روزه و نماز مردم را نخورید! چه بسا شخصی به نماز و روزه عادت می‌کند به طوری که ترک آن سبب وحشت او می‌شود. ولی آنان را با راست‌گویی و ادای امانت بیازمایید.»⁽¹⁾

راست‌گویی و امانت داری وسیله ارتباط با اولیای دین است.

ابی‌کهس گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: عبداللَّه بن یعفور (یار برگزیده و بی‌بدیل آن بزرگوار) به شما سلام می‌رساند. آن حضرت پاسخ سلام را داده و فرمودند:

«هنگامی که نزد او رفتی سلامش برسان و به او بگو: جعفر بن محمد به تو پیام می‌دهد که به آنچه حضرت علی علیه السلام را نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله به آن منزلت شامخ رسانید بنگر و ملازم آن باش،

«فَإِنَّ عَلِیاً علیه السلام إِنَّما بَلَغَ ما بَلَغَ بِهِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَداءِ الْأَمانَةِ».

به راستی حضرت علی علیه السلام به سبب راست‌گویی و امانت داری نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله به آن مقام رسید.»⁽²⁾

زید بن علی از پدران بزرگوار خود از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کند که حضرتش فرمودند:

«إِنَّ أَقْرَبَکُمْ مِنِّی غَداً وَ أَوْجَبَکُمْ عَلَی شَفاعَةً، أَصْدَقُکُمْ لِلْحَدِیثِ وَ آداکُمْ لِلْأَمانَةِ وَ أَحْسَنُکُمْ خُلْقاً وَ أَقْرَبُکُمْ مِنَ النَّاسِ.»⁽³⁾

«نزدیک‌ترین شما به من در روز قیامت و سزاوارترین شما به شفاعت من

کسی است که در گفتار از همه شما راست‌گوتر، در امانت از همه ادا کننده‌تر، در اخلاق از همه خوش خلق‌تر و به مردم از همه نزدیک‌تر باشد.»

حضرت علی علیه السلام نیز در مقام بیان ارزش راست‌گویی و برخی دیگر از خلق‌های کریمانه فرموده‌اند:

«اَرْبَعٌ مَنْ أُعْطِیهُنَّ فَقَدْ أُعْطِی خَیرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ: صِدْقُ حَدِیثٍ وَ أَداءُ أَمانَةٍ وَ عِفَّةُ بَطْنٍ وَ حُسْنُ خُلْقٍ.»⁽¹⁾

«چهار چیز است که به هر کس داده شده، خیر دنیا و آخرت به او ارزانی شده است: راست‌گویی، ادای امانت، پاکداری شکم و خوش خلقی.»

در این میان، صداقت و راست‌گویی دارای امتیاز ویژه و از چنان جایگاهی برخوردار است که آن حضرت می‌فرمایند:

«إِذا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً أَلْهَمَهُ الصِّدقَ.»⁽²⁾

«هنگامی که خداوند بنده‌ای را دوست بدارد، راستی و صداقت را به او الهام فرماید.»

متأسفانه امروزه جوامع بشری از این عطای ارزشمند آسمانی و محک و میزان انسانی به شدّت فاصله گرفته، پایه زندگی، کار و کسب، روابط اجتماعی و بسیاری از امور زندگانی را بر اساس نیرنگ و دروغ پی‌ریزی کرده‌اند. راستی و درستی از میان آنان رخت بربسته، بلکه آن را مانع پیشرفت خود به حساب می‌آورند. در موارد اندک و بسیار نادر نیز که در آغاز کارها بنایشان راستی و صداقت است، استقامت نکرده، خواسته و نخواسته به تدریج از این راه مستقیم

فاصله می‌گیرند.

بر دست اندرکاران امور تربیتی، مربیان، پدران و مادران است که برای احیای کریمه صداقت و پرورش فطرت راست‌گویی در انسان‌ها خصوصاً در کودکان، نوجوانان و جوانان از هیچ کوششی دریغ نکرده، با یک نهضت فراگیر تربیتی، شرایط خانه، مدرسه و به طور کلّی اجتماع را آن چنان متحوّل سازند که همه شهروندان جامعه از کوچک و بزرگ به صداقت و راست‌گویی روی آورده، و به عنوان اصیل‌ترین خصلت ستوده انسانی، نه تنها در گفتار، بلکه در کردار و عمل نیز که بخش مهمی از موارد ضروری پای‌بندی به صداقت است ⁽¹⁾عادت کنند.

ناگفته نماند: از نظر اسلام بلکه به حکم عقل نیز در مواردی که راست‌گویی، پی‌آمدهای ناگواری - مانند وارد شدن صدمات جانی بر فرد بی گناه، به مخاطره افتادن آبروی مؤمن و مفاسد بزرگ دیگری از این قبیل به همراه - داشته باشد، نه تنها واجب نیست بلکه جایز نیز نمی‌باشد.

7 - امانت داری‌

امانت داری نشانه بارز ایمان و نوعی رابطه اعتماد آمیز بین انسان و غیر اوست که اساس نظام اجتماعی بر آن استوار، و استحکام روابط شهروندان به طور مستقیم به آن وابسته است.

امانت داری به مثابه صداقت و راستی در عمل است، همچنان که راست‌گویی نوعی امانت داری در گفتار به حساب می‌آید. به همین جهت در بسیاری از روایات، از امانت داری در کنار راست‌گویی سخن به میان آمده است.

امانت داری صرفاً به مورد اموال و سرمایه‌های مادی اختصاص نمی‌یابد، بلکه بنابر آنچه از قرآن و روایات استفاده می‌شود، امانت معنای وسیعی دارد که سرمایه‌های عظیم معنوی، دین و آیین حق، ایمان، فرمایشات پیامبران و پیشوایان معصوم علیهم السلام، موقعیت‌های ارزشمند اجتماعی، و حتی گفتگوهایی که در جلسات خصوصی ردّ و بدل می‌شود امانت‌هایی است که انسان به حکم شرع وظیفه دارد از آن‌ها به نیکی حراست کرده، در حفظ و نگهداری آن‌ها به شکل شایسته کوشا باشد.

در روایت وارد شده است:

«اَلْمَجالِسُ بِالْأَمانَةِ.»⁽¹⁾

همچنان که فرزندان نیز امانت‌هایی هستند که کوشش در تعلیم و تربیت آنان بخشی از وظیفه امانت داری است که به عنوان یک وظیفه شرعی و یک مسئولیت انسانی بر عهده ما نهاده شده است

خداوند متعال یکی از ویژگی‌های مؤمنان را امانت داری معرفی کرده، می‌فرماید:

«وَالَّذِینَ هُمْ لِأَماناتهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ».⁽¹⁾

«آنان که امانت‌ها و پیمان خود را مراعات می‌کنند.»

حسن بن محبوب گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا مؤمن ممکن است بخیل باشد؟ فرمودند: آری. پرسیدم: ترسو؟ پاسخ دادند: آری. سؤال کردم: دروغ‌گو؟ فرمودند: نه، خیانت کار هم نیست. آنگاه افزودند:

«یجْبُلُ الْمُؤْمِنُ عَلی کُلِ‌ّ طَبِیعَةٍ إِلّاَ الْخِیانَةِ وَالْکِذْبِ.»⁽²⁾

«مؤمن به هر طبیعتی شکل می‌گیرد مگر به خیانت کاری و دروغ گویی.»

حضرت موسی بن جعفر از پدران بزرگوار خود علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل کرده‌اند که آن حضرت فرمودند:

«لا إِیمانَ لِمَنْ لا أَمانَةَ لَهُ».⁽³⁾

«ایمان ندارد کسی که امانت‌دار نیست.»

پای‌بندی به عهد و پیمان و باز گرداندن امانت به صاحبان آن از پایه‌های حیاتی پیوندهای اجتماعی است و کم‌ترین کاستی و نارسایی در تحقّق این مهم، جوامع انسانی را دستخوش بی‌نظمی و در آستانه آشوب و هرج و مرج قرار می‌دهد. از اینرو امانت داری در دایره روابط دینی خلاصه نمی‌گردد و خیانت در امانت حتی نسبت به کسانی که اعتقاد مذهبی ندارند جایز نمی‌باشد.

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«ثَلاثٌ لَمْ یجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأحَدٍ فِیهِنَّ رُخْصَةٌ. أَداءُ الْأَمانَةِ إِلَی الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ وَ الْوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ

وَالْفاجِرِ وَ بِرُّ الْوالِدَینِ بَرَّینِ کانا أَوْ فاجِرَینِ.»⁽¹⁾

«سه چیز است که خدای بزرگ به هیچ کس اجازه تخلّف از آن‌ها را نداده است: باز گرداندن امانت به صاحب آن، چه نیکوکار و چه بدکار، پای بندی به عهد و وفای به پیمان نسبت به نیکو رفتار و بدکردار، و نیکی به پدر و مادر، خواه درستکار باشند یا فاسق و بد رفتار.»

ابو حمزه ثمالی گوید: امام سجّاد علیه السلام به شیعیان خود می‌فرمودند:

«بر شما باد به ادای امانت؛ سوگند به آنکه حضرت محمّد صلی الله علیه وآله را به پیامبری مبعوث فرمود، اگر کشنده پدرم شمشیری را که با آن وی را به شهادت رسانده نزد من امانت گذارد، به او باز می‌گردانم.»⁽²⁾

حضرت صادق علیه السلام نیز می‌فرمایند:

«امانت را به صاحبش باز گردانید چه نیکوکار و چه بدکار باشد. اگر کشنده حضرت علی علیه السلام مرا بر امانتی امین بداند، آن را به وی باز گردانم.»⁽³⁾

عبد الرحمان سیابه گوید:

هنگامی که پدرم از دنیا رفت، یکی از دوستانش نزد من آمده، مرا تسلیت داد و گفت: آیا پدرت چیزی به ارث گذاشته است؟ گفتم: نه، وی کیسه‌ای را که هزار درهم در آن بود به من داد و گفت: از درآمد آن امرار معاش کن.

من خوشحال شده، نزد مادرم رفتم و او را از این جریان مطلع ساختم. سپس

توسط یکی از دوستان پدرم با آن پول لباس‌های سابری خریده و در مغازه‌ای مشغول کسب و کار شدم و خداوند از این طریق ثروت فراوانی روزی من گردانید.

همان سال تصمیم سفر حج گرفته، نزد مادرم رفتم و او را از این تصمیم با خبر کردم. وی گفت: نخست پول آن مرد را به او باز می‌گردانی، سپس عازم سفر حج می‌شوی. من پذیرفتم و پول دوست پدرم را باز گردانده، عازم مکه شدم. پس از اعمال حج به مدینه آمده، و با عده‌ای از حُجّاج به حضور امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم. پس از معرفی خود، آن جناب را از فوت پدرم با خبر ساختم. آن حضرت متأثر شده و برایش طلب رحمت و آمرزش کردند.

سپس پرسیدند: آیا پدرت چیزی برای تو به ارث گذاشته است؟ من جریان خود را برای آن بزرگوار تعریف کردم. هنوز سخنم به پایان نرسیده بود که فرمودند: هزار درهم را چه کردی؟ عرض کردم: به صاحبش برگرداندم.

فرمودند: آیا به تو نصیحت و سفارشی بکنم؟ عرض کردم: آری. فرمودند:

«بر تو باد به راست‌گویی و ادای امانت تا در اموال مردم شریک شوی.»⁽¹⁾

صرف نظر از حُسن امانت داری و آثار و پی‌آمدهای سودمند آن، خیانت در امانت از منفورترین اعمال و از زشت‌ترین گناهان محسوب می‌شود، به طوری که اولیای اسلام آن را یکی از نشانه‌های منافق بر شمرده‌اند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«عَلامَةُ الْمُنافِقِ ثَلاثٌ: إِذا حَدَّثَ کَذِبَ وَ إِذا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذَا ائْتمِنَ خانَ.»⁽²⁾

«نشانه منافق سه چیز است: هنگام سخن گفتن دروغ می‌گوید، آنگاه که وعده دهد تخلّف می‌کند و هرگاه امانتی نزدش بگذارند خیانت می‌نماید.»

8 - عهد و پیمان

اشاره

پای بندی به عهد و پیمان از اساسی‌ترین پایه‌های زندگی اجتماعی، زیر بنای همه پیوندهای حیاتی بشری، پشتوانه عظیم همدلی، همیاری و همبستگی، و رکن مهم بسیاری از فعالیت‌های دسته جمعی است.

روابط اجتماعی، ارتباطات فرهنگی، معاملات اقتصادی، معادلات سیاسی و قراردادهای لشکری و کشوری همه بر اعتماد متقابل استوار گشته و با پایداری بر حفظ و حراست از تعهدات استحکام می‌یابد.

هنگامی که پیمان‌ها پی در پی شکسته شود، کم‌ترین اثری از اعتماد عمومی - که از سرمایه‌های مهم جوامع انسانی است - باقی نمانده، و نه تنها هیچ‌گونه همکاری و کار مشترک جمعی ممکن نمی‌گردد، بلکه جامعه دچار بلای نکبت‌بار بدبینی، بی‌اعتمادی و هرج و مرج شده و ارکان نظام اجتماع فرو می‌ریزد.

در قرآن و سایر منابع اسلامی، این فریضه حیاتی با عنایتی ویژه مورد تأکید قرار گرفته، و از پیمان شکنی - که از گناهان بزرگ شمرده می‌شود - به شدّت پرهیز داده شده است.

خداوند می‌فرماید:

«وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً».⁽¹⁾

«به پیمان خود وفا کنید، که از پیمان و عهد پرسش خواهد شد.»

روشن است که این پیمان، به تعهدات شخصی و خصوصی خلاصه نمی‌شود، بلکه هر قراردادی اعم از پیمان‌های خصوصی و بین المللی که میان

افراد، گروه‌ها، ملت‌ها و حکومت‌ها بسته می‌شود نیز مشمول آن می‌باشد.

قرآن پیمان شکنان را از چار پایان بدتر معرفی کرده، می‌فرماید:

«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِ‌ّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لایؤْمِنُونَ ا الَّذِینَ عاهَدْت مِنْهُمْ ثُمَّ ینْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِ‌ّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لایتقُونَ»⁽¹⁾

«به راستی بدترین جنبندگان نزد خداوند کسانی هستند که کفر ورزیده و ایمان نمی‌آورند همان‌ها که از ایشان پیمان گرفتی ولی هر بار پیمان خود را می‌شکنند و تقوا پیشه نمی‌کنند.»

در مقابل، پای بندی به عهد را از نشانه‌های مؤمنان دانسته، می‌فرماید:

«وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ».⁽²⁾

«آن‌ها که امانت‌ها و پیمان خود را پاس می‌دارند.»

امام باقر علیه السلام به نقل از پدر بزرگوار خود می‌فرمایند:

«اَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَمُلَ إِسْلامُهُ وَ مُحِصَت عَنْهُ ذُنُوبُهُ وَ لَقِی رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ عَنْهُ راضٍ: مَنْ وَفی لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِما یجْعَلُ عَلی نَفْسِهِ لِلنَّاسِ، وَ صَدَّقَ لِسانَهُ مَعَ النَّاسِ، وَ اسْتحْیی مِنْ کُلِ‌ّ قَبِیحٍ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ النَّاسِ، وَحَسُنَ خُلْقُهُ مَعَ أَهْلِهِ.»⁽³⁾

«چهار خصلت است که هر کس از آن برخوردار باشد، اسلامش کامل، گناهانش پاک و پروردگار متعال را در حالی که از او خشنود است ملاقات می‌نماید: هر که برای خدا به آنچه با مردم پیمان بسته وفا کند، زبانش را با مردم به راستی وا دارد، نزد خدا و مردم از هر کار زشتی شرم

نماید و با خانواده‌اش خوش خلق باشد.»

امام سجّاد علیه السلام زمانی به سبب مضیقه مالی نزد غلام آزاد شده خود آمده، از وی درخواست ده هزار درهم قرض کردند تا هرگاه که برای ایشان گشایشی حاصل شود به او باز پس دهند، و چون از آن حضرت وثیقه‌ای مطالبه کرد، آن بزرگوار نخی از ردای مبارک خود کشیده، به او دادند و فرمودند: این وثیقه من است. غلام بر خلاف میل خود با توجه به شخصیت آن جناب، وثیقه را پذیرفت و آن را در ظرف کوچکی قرار داد.

پس از آنکه خداوند برای امام سجاد علیه السلام گشایشی فراهم آورد، ده هزار درهم را نزد وی آورده و فرمودند: پولت حاضر است، وثیقه مرا بیاور. غلام عرض کرد: آن را گم کرده‌ام.

فرمودند: در این صورت طلب خود را مطالبه مکن، زیرا تعهّد شخصی مانند من نادیده گرفته نمی‌شود!

سرانجام غلام وثیقه را پیدا کرده، به آن حضرت تسلیم نمود. امام علیه السلام نیز نخ را گرفته، به دور انداختند و پول را پرداخت کردند.⁽¹⁾

و در واقع عملاً به او نشان دادند که حتی پاره نخی بی‌ارزش نیز هنگامی که به عنوان وثیقه نزد کسی قرار می‌گیرد، تا زمانی که مشمول اعتبار تعهّد و پیمان است، از ارزشی ویژه برخوردار بوده و نباید آن را ناچیز شمرد.

در زمان حَجّاج ملعون جمعی را به اتهام این‌که از خوارج‌اند دستگیر کردند. حَجّاج مجازات هر یک را تعیین کرد، هنگامی که نوبت به آخرین فرد رسید، به علّت فرا رسیدن وقت نماز، وی را به عنبسه سپرد و گفت: امشب او را نزد خود نگاه‌دار و فردا به حضور من بیاور.

در راه متهم به عنبسه گفت: به خدا سوگند که من از گروه خوارج نیستم و به جنگ با کسی اقدام ننموده‌ام، و چون بدون جرم و گناه گرفتار شده‌ام، اطمینان دارم رحمت و فضل الهی شامل حالم خواهد شد. و هرگز بدون گناه مجازات نمی‌شوم. اینک تمنّا دارم که احسان کنی و اجازه دهی تا امشب نزد زن و فرزندانم رفته، آنان را وداع کنم و پس از ادای حقوق مردم و انجام وصیت‌های خود، فردا نزد تو بیایم!

عنبسه گوید: نخست از این تقاضا خنده‌ام گرفت و به او پاسخ ندادم. امّا پس از آنکه بار دوم خواسته خود را مطرح ساخت، در دلم تأثیر کرد و با خود گفتم: خوب است به خداوند اعتماد کرده، خواهش او را بپذیرم. لذا به او گفتم: باید عهد کنی که فردا صبح باز آیی!

آن مرد گفت: پیمان بستم و بر این عهد خدا را گواه می‌گیرم. من نیز او را رها ساختم. امّا هنگامی که از من دور شد، از کار خویش سخت پشیمان و مضطرب شدم و با خود گفتم: بی‌جهت خود را در معرض خشم حَجّاج قرار دادم. با نگرانی به منزل رفته، قضیه را با اهل خانه مطرح ساختم، آنان نیز مرا ملامت کردند و آن شب از ناراحتی تا صبح نخوابیدم.

امّا آن مرد طبق تعهّد خود در اوّل صبح بازگشت و مرا به تعجّب انداخت. پرسیدم: چرا بازگشتی؟ گفت: کسی که به سعادت معرفت خدا نائل گشته و پروردگار خود را به قدرت و کمال بشناسد، هنگامی که عهد کند و خداوند را بر آن گواه گیرد، به آن وفا می‌کند.

وقتی نزد حَجّاج رفتند، عنبسه قضیه را با وی در میان گذاشت. حَجّاج نیز از ایمان و پای بندی آن مرد تعّجب کرده و به عنبسه گفت: میل داری او را به تو ببخشم؟ پاسخ دادم: اگر چنین کنی بر من منّت بسیار داری. حَجّاج وی را به عنبسه بخشید. عنبسه نیز او را به خارج دار الإماره آورد و با کمال مهربانی گفت:

تو آزاد هستی!

مرد با ایمان بدون آنکه از او سپاسگزاری کند به راه افتاد! عنبسه نیز از این بی‌اعتنایی رنجیده خاطر شد. امّا روز بعد نزد عنبسه آمد و با قدردانی فراوان گفت: نجات دهنده من خداوند بود، لیکن تو واسطه آن کار شدی. اگر دیروز از تو قدرشناسی می‌کردم، تو را شریک نعمت خدا قرار داده بودم، به همین جهت لازم دیدم نخست سپاس خدای را به جای آورم، سپس از تو قدردانی کنم. دیروز و دیشب خداوند را سپاسگزاری کرده، آنچه وظیفه بندگی بود انجام دادم و امروز برای حق شناسی نزد تو آمده‌ام.⁽¹⁾

این خصلت نیک و خلق پسندیده تا آنجا مورد توجه و اهتمام شارع مقدس است که حتی پای بندی به عهد و پیمانی که از سوی مسلمانان با کفّار بسته می‌شود مورد تأکید قرار گرفته است. به همین جهت چنانچه مثلاً در عرصه جنگ توسط یکی از سربازان عادی به فرد یا گروهی از لشکریان دشمن امان داده شود، رعایت آن از سوی سایر مسلمانان لازم بوده و نباید به دلیل کفر و دشمنی مورد نقض و بی‌اعتنایی قرار گیرد.

در تاریخ اسلام نوشته‌اند:

فضیل بن زید با سربازان خود قلعه «سهریاج» را محاصره کرده، بر آن بودند تا یک روزه آن قلعه را به تصرّف خود درآورند. هنگامی که سربازان مسلمان برای استراحت به لشکرگاه خود می‌رفتند، یکی از آنان که غلام بود از بقیه عقب افتاد.

دشمنان از این فرصت استفاده کرده و از وی درخواست امان کردند. غلام ضمن پذیرش درخواست آنان، امان نامه‌ای نوشته، به آن‌ها تسلیم نمود. هنگامی

که سپاهیان اسلام آماده نبرد شدند، سربازان دشمن درب قلعه را گشودند و بدون واهمه از آنجا بیرون آمده، امان نامه را به لشکریان مسلمان ارائه کردند.

(پذیرش امان یک سرباز از سوی ارتش اسلام امری رایج بود، لیکن نظر به اینکه این امان نامه توسط غلامی مملوک به امضا رسیده بود، آنان مردّد شدند) ناگزیر برای روشن شدن تکلیف موضوع را به مقامات بالا گزارش دادند. آنان در پاسخ نوشتند: مملوک مسلمان نیز از مسلمانان، و تعهّدات وی مانند سایر مسلمانان نافذ است.⁽¹⁾

بلی، همین پای بندی به عهد و پیمان مسلمانان صدر اسلام بود که زمینه را برای گرایش گروه‌های زیادی از مخالفان هموار ساخته، آنان را به پذیرش این آیین آسمانی شرفیاب نمود.⁽²⁾

اصولاً هر انسانی در پرتو ضمیر هشیار و فطرت بیدار خود، خویشتن را موظف می‌داند نسبت به پیمانی که با دیگران بسته، وفادار باشد و چنانچه در این زمینه تخلّفی از او سر زند، خود را مقصّر قلمداد کرده و از این کار در باطن خویش احساس شرمساری می‌کند. در مقابل، از کسی هم که با او عهد و پیمانی بسته، طبیعتاً انتظار دارد به پیمانش پای‌بند بوده، نسبت به آن کوتاهی و تقصیر روا ندارد.

این رابطه متقابل از یک سو، و قباحت فراوان و زشتی بی‌اندازه پیمان شکنی از سوی دیگر باعث شده است که بر خلاف برخی دیگر از کارهای خلاف، معمولاً افراد پیمان شکن برای کار خود هر چند واهی و بی‌پایه عذر می‌تراشند و کمتر کسی حاضر است مسئولیت این امر بسیار قبیح را - که ریشه در سستی اعتقاد

دینی داشته و سبب هلاکت آدمی می‌گردد - به طور صریح بر عهده بگیرد.

رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«لا دِینَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ».⁽¹⁾

«کسی که به پیمان خود پای‌بند نیست دین ندارد»

از حضرت سلمان علیه السلام نیز روایت شده که فرمود:

«تهْلَکُ هذِهِ الْأُمَّةُ بِنَقْضِ مَواثِیقِها.»⁽²⁾

«هلاکت این امت در گرو پیمان شکنی آنان خواهد بود.»

وفا به وعده‌

عهد و پیمان دارای مصادیق گوناگون و شعبه‌های متفاوتی است. قراری که بر سر انجام کاری گذارده می‌شود، مسئولیتی که برای به پایان رساندن پروژه‌ای پذیرفته می‌شود، تعهدی که در امر داد و ستد و معامله‌ای مورد قبول طرفین واقع می‌گردد، توافقی که بر ازدواج و پیوند زندگی بین زوج و زوجه‌ای صورت می‌گیرد و... هر یک مصداقی از مصادیق مختلف عهد و پیمان است که وفا و پای‌بندی به آن‌ها از خلق‌های بسیار پسندیده و نیک، و تخلّف از آن‌ها از زشت‌ترین صفات رذیله و ملکات ناستوده به حساب می‌آید.

در این میان، قول و قرارهای روزانه و وعده‌های روزمره که در زمره پر تعدادترین و شایع‌ترین مصادیق عهد و پیمان است، به دلیل کثرت موارد و همگانی بودن ابتلا به آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد، به گونه‌ای که پای‌بندی به آن عامل بسیار مهمی برای حصول صمیمیت، اعتماد، هماهنگی

و برادری بین شهروندان جامعه بوده، و نادیده گرفتن آن - که عبارت از تناقض بین گفتار و کردار، و مبین دو گانه بودن شخصیت مرتکبین آن است - سبب افشاندن بذر نفاق، بی‌اعتمادی، اختلاف و سلب اطمینان از یکدیگر که از بدترین بلاهای جامعه است می‌گردد.

کسی که وعده می‌دهد و به آن وفا نمی‌کند، به دلیل برخورداری از شعبه‌ای از نفاق در خود، عملاً گفتار خود را زیر پا گذارده، آن را ناگفته می‌انگارد، و همین تناقض آشکار بین گفتار و کردار، گواهی روشن بر وجود نفاق در وی می‌باشد.

قرآن از این کار زشت با تندی یاد کرده، آنجا که می‌فرماید:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تقُولُونَ ما لا تفْعَلُونَ ا کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تقُولُوا ما لا تفْعَلُونَ».⁽¹⁾

«ای مؤمنان! چرا سخنی می‌گویید که آن را عمل نمی‌کنید خدا سخت به خشم می‌آید که سخنی را بگویید که عمل نمی‌کنید.»

در این آیه هرگونه گفتار بی‌عمل مورد نکوهش قرار گرفته است. در روایات معصومین علیهم السلام خلف وعده نیز از مصادیق روشن آن بر شمرده شده است.

امیر مؤمنان علیه السلام به مالک اشتر می‌فرمایند:

«إِیاکَ... أَنْ تعِدَهُمْ فَتتبِعَ مَوْعِدَکَ بِخُلْفِکَ... وَ الْخُلْفُ یوجِبُ الْمَقْت عِنْدَ اللَّهِ وَالنَّاسِ، قالَ اللَّهُ تعالی «کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تقُولُوا ما لا تفْعَلُونَ».⁽²⁾

«بپرهیز از اینکه به مردم وعده بدهی و تخلّف کنی، زیرا خلف وعده موجب خشم شدید خدا و مردم خواهد شد. خداوند متعال می‌فرماید:

خدا سخت به خشم می‌آید که سخنی را بگویید که عمل نمی‌کنید.»

امام صادق علیه السلام اهمیت پای بندی به وعده را چنین بازگو کرده‌اند:

«وعده مؤمن به برادرش نوعی نذر است که کفّاره ندارد.⁽¹⁾کسی که خلف وعده می‌کند با خدا مخالفت کرده و خویشتن را در معرض خشم او قرار داده است.

سپس آن حضرت دو آیه مذکور را قرائت فرمودند.»⁽²⁾

قرآن کریم هنگام ذکر «اسماعیل صادق الوعد» با یادآوری یکی از صفات برجسته وی، در واقع اهتمام شرع مقدس را نسبت به این خصلت عالی و اهمیت فوق العاده آن گوشزد کرده و می‌فرماید:

«وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ اِسْماعِیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیاً.»⁽³⁾

«در کتاب (شریف و آسمانی خود) از اسماعیل یاد کن که او در وعده‌هایش صادق و رسول و پیامبر(ی بزرگ) بود.»

امام صادق علیه السلام در این باره فرموده‌اند:

«سبب آنکه اسماعیل «صادق الوعد» نامیده شده، این بود که وی با مردی در مکانی وعده گذاشت و تا یک سال در آنجا انتظار او را می‌کشید! از این رو خدای بزرگ او را «صادق الوعد» نام نهاد.»

سپس می‌فرمایند:

«هنگامی که آن مرد پس از یک سال آمد، اسماعیل به او فرمود: من همواره در انتظار تو بودم.»⁽¹⁾

عبد اللَّه بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمودند:

«رسول خدا صلی الله علیه وآله با مردی وعده گذاشتند که در مکان معینی نزد سنگی بمانند تا او بیاید. آن حضرت در همان نقطه توقف کردند. آفتاب سوزان بدن مبارک حضرتش را آزرد. اصحاب عرض کردند: به سایه بیایید. فرمودند:

در این نقطه وعده گذاشته‌ام. و اگر نیاید حشر از همین مکان خواهد بود!»⁽²⁾{یعنی تا روز رستاخیز در اینجا می‌مانم!}

انسان نوعاً با خوش بینی و اعتمادی که به افراد دارد هنگامی که وعده‌ای به او داده می‌شود، طبعاً به پای بندی و وفای طرف وعده امیدوار است و برنامه‌های خود را در زمینه‌های مختلف، از جمله رفع مشکلات به گونه‌ای تنظیم می‌کند که با قول و قراری که با دیگران گذارده، منافاتی نداشته باشد و بتواند از مساعدت آنان بهره‌مند شود. و در این راستا برای این وعده در چارچوب برنامه‌های زندگی خود حساب باز می‌کند. لذا بسا فرصت‌های مناسبی را در جهت کارگشائی مشکل خویش از دست داده، گاهی ضررهای جبران ناپذیری نیز به او وارد خواهد شد.

بر این اساس، چنانچه طرف مقابل بدون برنامه و به طور حساب نشده وعده داده باشد، و بعداً با جملاتی از قبیل: «فراموش کردم»، «نتوانستم»، «گرفتاری

پیش آمد» و... بخواهد سهل انگاری خود را توجیه نماید، نه تنها این کار توجیه پذیر نیست، بلکه چنین افرادی از یک سو خود را برای همیشه از اعتبار ساقط می‌کنند، از سوی دیگر ضمن آنکه ضرر و زیان فراوانی بر دیگران وارد می‌سازند و باعث درد سر و گرفتاری بندگان خدا می‌شوند، وِزر و وبال حقّ الناس و آزار و اذیت دیگران نیز در آخرت دامن‌گیر آنان خواهد بود.

با توجه به همین پی‌آمدهای کمر شکن است که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«مَنْ کانَ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ فَلْیفِ إذا وَعَدَ»⁽¹⁾

«هرکس به خدا و روز قیامت ایمان دارد باید به وعده خود وفادار باشد.»

همچنان که پیشتر نیز اشاره شد، پای بند نبودن به وعده، حکایت از وجود شعبه‌ای از نفاق در وجود آدمی دارد، به همین جهت آن را از نشانه‌های منافق برشمرده‌اند.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«ثَلاثٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کانَ مُنافِقاً وَ إِنْ صامَ وَ صَلّی وَ زَعَمَ أَنَّهُ مُسْلِمٌ: مَنْ إذَا ائْتمِنَ خانَ و إذا حَدَّثَ کَذِبَ وَ إذا وَعَدَ أَخْلَفَ.»⁽²⁾

«هرکس سه خصلت در او باشد منافق است، هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و خود را مسلمان بپندارد، کسی که امین مردم قرار گیرد و خیانت کند، هنگام سخن گفتن دروغ بگوید، و هرگاه وعده دهد تخلّف نماید.»

این نشانه خطرناک از یک سو، و دشواری وفاکردن به وعده و اهمیت فوق العاده آن از سوی دیگر، انسان را از کثرت وعده دادن که در واقع نوعی بیماری است بر حذر می‌دارد. در عین حال در مواردی که از وعده دادن گریزی نیست، وفاداری به آن، راه‌کاری مناسب برای مداوای این بیماری و مصونیت از پی‌آمدهای شوم آن خواهد بود.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْوَعْدُ مَرَضٌ وَ الْبُرْءُ اِنْجازُهُ.»⁽¹⁾

«وعده دادن، {نوعی} بیماری است و مداوای آن وفا کردن به آن است.»

برخی از فقیهان عظام، خلف وعده و نقض عهد را - خصوصاً هنگامی که از آغاز، تصمیم بر انجام ندادن آن وعده در میان باشد - از اقسام دروغ برشمرده‌اند.

از این رو می‌توان آیات و روایاتی که در مذمّت و حرمت و عقوبت دروغ وارد شده است را نیز شامل نقض عهد و خلف وعده دانست.⁽²⁾

تأثیر رفتار و گفتار انسان بر اطرافیان خصوصاً بر روح و روان کودکان - که دائماً از حرکات و سکنات محیط و معاشران خود تصویر برداری می‌کنند و دیدنی‌ها و شنیدنی‌های روزمره، بنای زندگی آینده آن‌ها را پایه‌گذاری می‌نماید - مربیان، پدران، مادران و دست اندرکاران امور تربیتی را بر آن می‌دارد تا با مراقبت دقیق از رفتار و گفتار خود از دروغ گویی، فریب کاری، خلف وعده و هر کار خلاف دیگر به شدت بپرهیزند و برای حسن تربیت فرزندان و کودکان که مورد سفارش فراوان قرار گرفته، از هیچ کوششی دریغ نورزند و از مفاسد تربیت نادرست و پی‌آمدهای

خطرناک آن که گرایش به صفات ناپسند از بدترین آثار آن محسوب می‌شود آنان را حراست نمایند.

امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

«کودکان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید، هنگامی که به آن‌ها وعده‌ای دادید به آن وفا کنید. زیرا کودکان به پندار خود شما را رازق خود می‌دانند.».⁽¹⁾

9 - قناعت‌

از جمله صفات نیکو و مکارم پسندیده که به گفته عالمان اخلاق منشأ بسیاری از فضائل انسانی و ارزش‌های معنوی است و آدمی را از دغدغه‌های نفسانی و وسوسه‌های شیطانی فراغت بال و اطمینان خاطر می‌بخشد، قناعت است.

قناعت حالتی است نفسانی که انسان در اثر آن به آنچه خداوند روزی کرده راضی، و به قدر حاجت و نیاز قانع و خشنود می‌گردد. شخص قانع به طور طبیعی از بسیاری از رذائل اخلاقی همچون حرص، طمع، حسد، دنیاطلبی و... فارغ بوده و ضمن آنکه فی الجمله از گرفتاری‌های دنیا آسوده خاطر است، تحصیل آخرت نیز برای او آسان و از مزایای نعمت‌های اخروی و پاداش‌های بی‌نظیر معنوی بهره‌مند خواهد بود.

پیشوایان دین و معصومین علیهم السلام درباره آن سفارشات مؤکّد فرموده و آثار و فواید فراوان آن را همواره گوشزد کرده‌اند.

ابو حمزه ثمالی گوید: امام باقر یا امام صادق علیهما السلام فرمودند:

«مَنْ قَنَعَ بِما رَزَقَهُ اللَّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَی النَّاسِ.»⁽¹⁾

«هرکس به آنچه خدا روزیش کرده قانع باشد، از بی‌نیازترین مردم است.»

رسول خدا صلی الله علیه وآله و امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلْقَناعَةُ مالٌ لاینْفَدُ.»⁽²⁾

«قناعت ثروتی است که تمام نمی‌گردد.»

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«اَلْقَناعَةُ کَنْزٌ لا یفْنی »⁽³⁾

«قناعت گنجی تمام ناشدنی است.»

در روایت وارد شده است که:

«امیر مؤمنان علیه السلام روزی از جلوی مغازه قصابی عبور می‌کردند. قصاب عرض کرد: گوشت فربهی است، آن را بخرید. فرمودند: پولش حاضر نیست. گفت: یا امیر المؤمنین! صبر می‌کنم. پاسخ دادند:

من از خوردن گوشت صبر می‌کنم. خداوند پنج چیز را در پنج چیز قرار داده: عزّت را در طاعت و بندگی، ذلّت و خواری را در نافرمانی، حکمت را در شکم خالی، هیبت را در نماز شب، و بی‌نیازی را در قناعت.»⁽¹⁾

همچنین نقل است که روزی حضرت سلمان ابوذر را دعوت کرده، نان خشکی که داشت مرطوب ساخت و جلوی او گذاشت. ابوذر گفت: چه نیکو و خوش مزه می‌شد اگر با آن نمکی هم بود! جناب سلمان برخاسته، بیرون رفت و آفتابه خود را در برابر مقداری نمک گرو گذاشت و نزد او آورد. ابوذر نان و نمک را می‌خورد و می‌گفت: سپاس خدای را که به ما این قناعت را ارزنی داشت.

سلمان فرمود: اگر قناعتی در کار بود، آفتابه من به گرو نمی‌رفت!⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«کَفی بِالْقَناعَةِ مُلْکاً وَ بِحُسْنِ الْخُلْقِ نَعِیماً»⁽¹⁾

«قناعت از هر سلطنتی بسنده است و خوش خلقی از هر نعمتی کفایت می‌کند.»

هم آن بزرگوار در پاسخ به سؤال پیرامون: «فَلَنُحْیینَّهُ حَیاةً طَیبَةً»،⁽²⁾حیات طیب و زندگی پاکیزه را قناعت دانسته‌اند.⁽³⁾

آری، به راستی قناعت از مصادیق روشن آیه شریفه است. چه انسان آشکارا می‌یابد که اگر تمام دنیا را به او دهند و روح قناعت را از وی سلب کنند، در واقع آسایش، آرامش و راحتی را از او سلب کرده‌اند و زندگی برای او در چنین حالی جز آزار، رنج و نگرانی نخواهد بود. در مقابل، هنگامی که از کریمه قناعت و خرسندی به آنچه خدا خواسته برخوردار باشد، در واقع همه چیز از آنِ اوست و دلیلی برای حرص زدن، طمع ورزی، هوا و هوس، و به تبع آن ذلّت و خواری وجود نداشته، همواره آسوده خاطر و در همه حال خوش و راحت بسر خواهد برد. این است خیر واقعی و این است پرتوی از حیات پاکیزه!

آن حضرت فرموده‌اند:

«إِذا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیراً أَلْهَمَهُ الْقَناعَةَ فَاکْتفی بِالْکَفافِ وَ اکْتسی بِالْعَفافِ.»⁽⁴⁾

«هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، قناعت را به او الهام می‌کند. از آن پس به مقدار کفاف بسازد و جامه پاکدامنی بر تن نماید.»

کَفاف

آرزوی اهل قناعت جز این نیست که از دنیا به اندازه ضرورت و نیاز به آن‌ها داده شود و خود از تحصیل مازاد بر آن پرهیز نمایند، و این همان است که در روایات از آن به کَفاف تعبیر شده است.

رسول خدا صلی الله علیه وآله این چنین دعا می‌کنند:

«بار خدایا! به محمّد و آل‌محمّد و دوستان آن‌ها پاکدامنی و روزی به مقدار کَفاف عنایت فرما.»⁽¹⁾

هم آن بزرگوار بر شتربانی گذر فرمودند. شخصی را برای تهیه شیر نزد وی فرستادند. او عذر آورده و گفت: آنچه در پستان شتران است صبحانه قبیله است و آنچه در ظرف‌ها است شام آنان می‌باشد. حضرتش به پیشگاه خداوند عرض کردند:

«خدایا! مال و فرزند او را زیاد فرمای!»

آن گاه عبورشان بر چوپانی افتاد. از او نیز درخواست شیر کردند. چوپان گوسفندها را دوشید و هرچه داشت در ظرفی ریخت و به ضمیمه گوسفندی برای آن جناب برد و عرض کرد: آنچه نزد ما بود همین است، اگر بیشتر بخواهید فراهم سازیم. رسول خدا صلی الله علیه وآله برای او این چنین دعا کردند:

«خدایا! او را به قدر کَفاف روزی فرما.»

یکی از اصحاب عرض کرد: یا رسول اللَّه! برای شتربان دعایی کردید که همه ما آن را دوست داشتیم و برای چوپان دعائی فرمودید که ما آن را ناخوش داریم! حضرتش پاسخ دادند:

«آنچه اندک باشد و کفایت کند بهتر از زیادی است که دل را مشغول سازد. بار خدایا! به محمّد و آل محمّد به قدر کفاف ارزانی دار.»⁽¹⁾

10 - غنای نفس‌

انسان دارای نیازهای گوناگونی است. برخی از این نیازها به طور غریزی بر آورده می‌شود و نه خود وی و نه دیگران هیچ دخالتی در تحقّق و رفع آن ندارند. گروهی از احتیاجات او نیز توسط شخص وی مرتفع می‌گردد. و به طور کلی بدون اینکه نیاز به کمک دیگران داشته باشد می‌تواند از عهده انجام آن‌ها برآید. اما برطرف شدن تعداد زیادی از نیازهای او خصوصاً در زندگی مدنی و اجتماعی جز با یاری و همکاری هم‌نوعان وی امکان‌پذیر نمی‌باشد و به همین لحاظ است که گفته‌اند: «هیچ کس قادر نیست جمیع نیازهای خویش را بدون یاری و کمک دیگران بر طرف سازد».

بر این اساس، استفاده از کمک دیگران امری طبیعی، و آن چنان مورد قبول همگانی است که هیچ مرام و مسلکی آن را مردود نشمرده است. به عنوان مثال بیماری که از شدّت درد به خود می‌پیچد و به پزشک مراجعه می‌کند و از او برای التیام درد جانکاه خویش کمک می‌طلبد، از دیدگاه هیچ مکتب و آئینی نکوهش نمی‌شود.

از سوی دیگر انسان فطرتاً دارای کرامت و عزّتی است که هیچ نیازی - ولو حیاتی، کمر شکن و طاقت فرسا - نباید کرامت و عزّت انسانی او را دست خوش بزرگی، شدت و ضرورت مرتفع ساختن آن نماید.

او ناگزیر است برای رفاه، آسایش و تأمین زندگی انسانی خود با دیگران معاشرت، تعامل، همدلی و همکاری داشته باشد، به دیگران کمک کند و از یاری دیگران بهره‌مند شود، امّا این بدان معنا نیست که طمع و چشم داشتی ذلیلانه به دیگران داشته باشد و خویشتن را در معرض ذلّت و خواری قرار داده، برای

برآورده شدن خواسته‌های هر چند طبیعی و ضروری خود، در مقابل این و آن کرنش نماید.

به بیان دیگر، کرامت انسانی اقتضا می‌کند که آدمی در عین حال که ظاهراً و حقیقتاً به کمک دیگران نیازمند است، از درون و باطناً غنای نفس خود را حفظ کرده، بی‌نیاز باشد. و مؤمن به راستی چنین است. نقش ایمان نیز جز این نیست که انسان مؤمن را به گونه‌ای فرهنگ و جهت می‌بخشد که در زندگی شرافتمندانه خود با مردم معاشرت می‌نماید، به شخصیت دیگران احترام می‌گذارد، با آنان به گرمی و با خوشرویی رفتار می‌نماید، حقوق و حدود آنان را محفوظ می‌دارد، امّا هرگز تن به ذلّت و خواری نمی‌دهد و تنها دست نیاز به سوی بی‌نیاز مطلق و آفریدگار جهان دراز می‌کند. و این یکی از آثار مهم بی‌نیازی درونی است که از آن به «غنای نفس» نام برده می‌شود و موجب قرب به پروردگار بی‌نیاز و سبب عزّت در نزد مردم می‌گردد.

حالت بی‌نیازی باطنی و علو همّت از ویژگی‌های مؤمن است که در پرتو آموزه‌های گران‌قدر اسلام، ارزش انسانی خویش را به درستی درک کرده، و چنانچه با بحران‌های اقتصادی، مادی و اجتماعی روبرو، و در شرایط بسیار سخت شکننده و ناگوار قرار گیرد، هرگز زیر بار پستی و ذلّت نرفته، عزّت و کرامت انسانی خویش را به هیچ قیمتی نمی‌فروشد.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْمَنِیةُ وَ لَا الدَّنِیةُ، وَ التقَلُّلُ وَ لَا التوَسُّلُ...»⁽¹⁾

«مرگ آری، پستی و خواری هیچ‌گاه، راضی بودن به اندک آری، واسطه قرار دادن و متوسّل شدن به این و آن هرگز!»

و نیز حضرتش فرموده‌اند:

«ساعَةُ ذُلٍ‌ّ لا تفِی بِعِزِّ الدَّهْرِ.»⁽¹⁾

«ساعتی خواری، به عزّت و آسایش تمام روزگار نمی‌ارزد.»

همچنین می‌فرمایند:

«اَلْغِنَی الْأَکْبَرُ اَلْیأْسُ عَمَّا فِی أَیدِی النَّاسِ.»⁽²⁾

«توانگری بزرگ در چشم ندوختن به آنچه در دست مردم است می‌باشد.»

رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«لَیسَ الْغِنی عَنْ کَثْرَةِ الْعُرُوضِ، إِنَّمَا الْغِنی غِنَی النَّفْسِ.»⁽³⁾

«توانگری از ثروت و امکانات فراوان نیست، بلکه توانگری تنها بی‌نیازی نفس است.»

در روایت وارد شده است: مردی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله که به شدّت در تنگ‌دستی قرار گرفته بود، به پیشنهاد همسرش به حضور آن حضرت شرفیاب شد تا از آن بزرگوار درخواست کمک نماید. هنگامی که حضرتش وی را دیدند، فرمودند:

«هر کس از ما کمک بخواهد به او کمک می‌کنیم و هر که (شرافت نفس داشته و) خود را بی‌نیاز نشان دهد، خداوند او را بی‌نیاز می‌کند.»

مرد با خود گفت: منظور آن جناب جز من نمی‌باشد، برگشت و جریان را برای همسرش باز گو کرد. وی دوباره شوهر خود را برای رفتن به حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله ترغیب کرد و این کار تا سه بار تکرار شد و هر بار همان سخن را از رسول خدا صلی الله علیه وآله

می‌شنید.

ناگزیر کلنگی عاریه گرفت و در کوهسار مشغول جمع آوری هیزم گشت. سپس هیزم‌ها را به مقداری آرد فروخت و به خانه برد. این کار را روزهای بعد ادامه داد تا اینکه کلنگی خرید و مدّتی نگذشت که صاحب دو شتر و یک غلام گردید و سرانجام از ثروتمندان محل خود گشت.

روزی به حضور رسول اکرم صلی الله علیه وآله شرفیاب شده، جریان را از آغاز تا پایان گزارش داد. آن حضرت این بار نیز کلام خود را تکرار کرده و فرمودند:

«هرکس از ما کمک بخواهد او را یاری می‌کنیم و هرکه بی‌نیازی بورزد، خداوند او را بی‌نیاز می‌کند.»⁽¹⁾

همچنان‌که اشاره شد بی‌نیازی حقیقی به هیچ وجه با بهره‌گیری از یاری دیگران در موارد طبیعی و ضروری منافات ندارد. اساساً انسان باید باطناً طمع و امید خود را از هرچه و هرکه جز خدای متعال، حتی از نزدیک‌ترین دوستان خود قطع کرده، همچون مردان حقّ و توانگران راستین الهی که در پرتو ایمان به خدا و اتکای به او - جلّ و علا - به کمالات حیرت انگیزی نائل گشته‌اند، در صدد دستیابی به غنای حقیقی باشد و بداند که از این طریق حاجاتش روا، خواسته‌هایش برآورده، و دعایش مستجاب خواهد بود.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«هرگاه یکی از شما بخواهد که هرچه از پروردگارش درخواست می‌نماید حضرتش به او عطا فرماید، باید از همه مردم مأیوس و نا امید شود و جز به او امید نداشته باشد، هنگامی که خدای بزرگ دلش را

این‌گونه یافت، هرچه از او بخواهد به او عطا نماید.»⁽¹⁾

و این از برکات غنای نفس و قطع امید از غیر خداست. یکی از ویژگی‌های عصر ظهور حضرت بقیة اللَّه - ارواحنا فداه - نیز همگانی شدن این خصلت متعالی است. چه آنکه در آن روز مردم از غنای طبع و عزّت نفس در عالی‌ترین سطح آن برخوردار خواهند بود.

با این همه جای بسی تأسف است که در دوران ما که بسیاری از مردم از امکانات فراوان مادی برخوردارند، از شرافت نفس، بی‌نیازی دل، و عزّت باطنی محرومند و با آنکه به ظاهر توانگرند در واقع و باطن سخت محتاج و نیازمندند، و نکبت‌بارتر آن که ذلّت درونی با نیاز بیرونی همراه باشد.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«أَکْبَرُ الْبَلاءِ فَقْرُ النَّفْسِ.»⁽²⁾

«بزرگ‌ترین بلاها فقر نفس است.»

11 - آزرم و حیا

حیا در لغت - مقابل وقاحت و ضدّ بی‌شرمی و - به معنای شرم و خجلت و خودداری از امری در اثر بیم از ملامت است و در فرهنگ عالمان اخلاق یکی از مهم‌ترین صفات پسندیده انسانی است که از عزّت نفس و کرامت و بزرگواری نشأت می‌گیرد و با قدرت بازدارندگی نیرومندی که داراست، انسان را از ارتکاب خلاف عفت و کارهای زشت و امور ناپسند باز می‌دارد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْحَیاءُ یصُدُّ عَنْ فِعْلِ الْقَبِیحِ.»⁽¹⁾

«شرم و آزرم، آدمی را از کارهای زشت و ناپسند باز می‌دارد.»

به طوری که از روایات و گفتار بزرگان بر می‌آید، منشأ این صفت نیک، درک حضور در محضر ناظری آگاه و محترم است. انسان با ایمان به واسطه دل بیدار و چشم بینای باطن، همواره خود را در محضر آفریدگار قادر بصیر می‌بیند و به دلیل درک این حضور دائمی هیچ‌گاه گرد گناه نمی‌رود و از این که در حضور او - جلّ و علا - مرتکب خطایی شود شرم می‌نماید.

حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلْحَیاءُ مِنَ اللَّهِ یمْحُو کَثِیراً مِنَ الْخَطایا.»⁽²⁾

«شرم از خداوند، بسیاری از گناهان را از بین می‌برد.»

مؤمن نه تنها از ارتکاب گناه در حضور خداوند شرم دارد، بلکه به دلیل

بزرگواری طبع خود حیا از مردم را شعبه‌ای از حیا از خدا دانسته و در حضور هیچ ناظر محترم دیگری به خطا و عمل ناپسند نزدیک نمی‌گردد.

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«مَنْ لَمْ یسْتحْی مِنَ النَّاسِ لَمْ یسْتحْی مِنَ اللَّهِ سُبْحانَهُ.»⁽¹⁾

«کسی که از مردم شرم نمی‌کند از خدای سبحان حیا نخواهد کرد.»

حیا هم‌دوش ایمان و وابسته به تقوا است و هرکه از آن برخوردار نباشد از این دو نیزه بی‌بهره است.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«لا إِیمانَ لِمَنْ لا حَیاءَ لَهُ.»⁽²⁾

«کسی که از حیا برخوردار نیست، از ایمان بی‌بهره است.»

و به همین جهت از روایات استفاده می‌شود که حفظ ایمان در گرو برخورداری از حیا است:

«حیا و ایمان هم‌سنگ و هم‌دوش یکدیگرند، هنگامی که یکی از آن دو رخت بر بندد، دیگری نیز در پی آن خواهد رفت.»⁽³⁾

و امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ قَلَّ حَیاءُهُ قَلَّ وَرَعُهُ»⁽⁴⁾

«کسی که بهره‌اش از حیا اندک باشد، پرهیزش از گناه کم خواهد بود.»

با اینکه جوهره خصلت شریف حیا، منبع نیرومند باز دارندگی از ارتکاب اعمال ناپسند است، سرچشمه جوشان انجام اعمال نیک و آداب پسندیده نیز

هست.

امیر مؤمنان علی علیه السلام فرموده‌اند:

«اَلْحَیاءُ مِفْتاحُ [ کُلِ‌ّ ] الْخَیرِ.»⁽¹⁾

«شرم و حیا کلید همه خوبی‌ها ست.»

امام صادق علیه السلام به این هر دو خصوصیت حیا اشاره فرموده و به مفضّل یار بزرگوارشان می‌فرمایند:

«در صفتی که خداوند آن را به انسان اختصاص داده و حیوانات از آن بی‌بهره‌اند دقّت کن، و آن خوی بزرگ و ارزشمند حیا است که اگر تأثیر آن نمی‌بود، میهمان اکرام و احترام نمی‌شد، وفا به عهد، قضای حوایج و جلب نیکی صورت نمی‌پذیرفت و از بدی‌ها اجتناب نمی‌شد. چه بسیار است واجباتی که در پرتو حیا انجام می‌گیرد و چه بسیارند کسانی که اگر حیا نمی‌بود (حتی) مراعات حق پدر و مادر و صله رحم نمی‌کردند، امانت مردم را ردّ نمی‌نمودند و از هیچ عمل منافی عفت چشم پوشی نمی‌کردند.»⁽²⁾

البته حیا غیر از کم رویی است. زیرا گرچه کم رویی نیز مانع ارتکاب جرائم، و دارای قدرت بازدارندگی است، لیکن این خصیصه برخاسته از حقارت نفس بوده و به صورت نوعی احساس انفعال روانی و انقباض نفسانی، شخص کم رو را - نه از سرِ بزرگواری بلکه - به خاطر ترس از سرزنش دیگران از گناه باز می‌دارد.

شخص کم‌رو نگاهش به مردم است و در حالی گناه را ترک می‌کند که بسا در دل تمایلات غیر مشروع داشته، مایل باشد به خواهش‌های نفسانی خود جامه

عمل بپوشد و شهوات خویش را بدون قید و شرط إعمال نماید و حتی کم‌ترین احساس مسئولیتی نیز نسبت به اخلاق و قانون و ارزش‌های اجتماعی نداشته و از ارتکاب هیچ گناهی ابا نداشته باشد، لیکن ترس از تنفّر افکار عمومی و سرزنش و ملامت مردم - که از زندان و هر شکنجه و عذابی سخت‌تر است - باعث می‌شود که گرد گناه نرفته، از ارتکاب معاصی پرهیز نماید.

امام صادق از پدران بزرگوار خود علیهم السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«اَلْحَیاءُ عَلی وَجْهَینِ: فَمِنْهُ الضَّعْفُ وَ مِنْهُ قُوَّةٌ وَ إِسْلامٌ وَ إِیمانٌ.»⁽¹⁾

«حیا دوگونه است: یکی ناشی از ضعف و زبونی نفس است و دیگری از موضع قدرت و از اسلام و ایمان سرچمشه می‌گیرد.»

خصیصه مذموم کم رویی ممکن است از کودکی دامن‌گیر انسان شده و تا پایان عمر همواره وی را رنج دهد و حتی در موارد زیادی سبب محرومیت او از حقوق خود گردد. بسا افرادی که در اثر کم رویی و خجالت کشیدن بیجا جرأت معاشرت با دیگران را ندارند و حتی در برخی موارد از رفتن به منزل بستگان و سخن گفتن با آنان احساس شرمساری می‌کنند. بسا کودکانی که با کمال جدیت تحصیل می‌کنند ولی هنگام امتحان به علّت شرم بی‌مورد از بیان پاسخ صحیح عاجزند.

این حالت ناپسند که از احساس پستی و بعضاً از عقده حقارت سرچشمه می‌گیرد، در مواردی به سبب تحقیر معاشران و ناشی از سوء تربیت است. لیکن گاهی نیز به علّت پاره‌ای از کمبودهای طبیعی، جسمی و اجتماعی به جود می‌آید.

بر پدران و مادران و مربیان جامعه است که با پی‌گیری دقیق و مراقبت پیوسته، در صدد ریشه‌یابی عوامل این پدیده ناستوده در کودکان خود بر آمده، به تربیت

صحیح آنان اقدام نمایند و از هرگونه افراط و تفریط در ترغیب و تشویق و ممانعت و پرهیز آنان در این راستا بپرهیزند و با درمان صحیح این بیماری، آنان را از تعادل روان و بهداشت سالم روحی و رفتاری و بهره مندی از حقوق خود برخوردار سازند.

در هر حال، آنچه که ضامن اجرای قوانین شرعی و پشتوانه قوی و محکم رعایت اصول اخلاقی است، روح ایمان، ملکه تقوا، و دارا بودن کریمه ارزشمند شرم و حیا از خداوند است، و تنها ترس از مردم - چه به دلیل کم‌رویی و چه به سبب ضعف ایمان - نمی‌تواند حربه و سپر بازدارندگی افراد از خطا و جرم و گناه قرار گیرد.

امام صادق علیه السلام - ضمن بیان اهمیت حیا از خداوند و یاد آوری شدت قبح بی‌شرمی، با عنایت به اختلاف انگیزه‌ها و تفاوت مراتب افراد - حیا را داری اقسامی دانسته و می‌فرمایند:

«إِنَّ خُطْوَةً یتخَطَّاهُ فِی ساحات هَیبَةِ اللَّهِ بِالْحَیاءِ مِنْهُ إِلَیهِ خَیرٌ لَهُ مِنْ عِبْادَةِ سَبْعِینَ سَنَةً. وَ الْوَقاحَةُ صَدْرُ النِّفاقِ وَ الشِّقاقِ وَ الْکُفْرِ...

وَ الْحَیاءُ خَمْسَةُ أَنْواعٍ: حَیاءُ ذَنْبٍ وَ حَیاءُ تقْصِیرٍ وَ حَیاءُ کَرامَةٍ وَ حَیاءُ حُبٍ‌ّ وَ حَیاءُ هَیبَةٍ وَ لِکُلِ‌ّ واحِدٍ مِنْ ذلِکَ أَهْلٌ وَ لِأَهْلِهِ مَرْتبَةٌ عَلی حِدَةٍ.»⁽¹⁾

«گامی که انسان با حیا در ساحت هیبت خدا بر می‌دارد از هفتاد سال عبادت برایش بهتر است. و بی‌شرمی اساس نفاق و تفرقه و کفر است... حیا بر پنج نوع می‌باشد: شرم از ارتکاب گناه، شرم از قصور و تقصیر، حیا از روی کرامت و بزرگواری، آزرم برخاسته از دوستی و حیا که از هیبت (پروردگار) سرچشمه می‌گیرد. و برای هر یک از موارد یاد شده اهلی

است و هر کدام مرتبه خاص خود را دارند.»

ناگفته نماند که یکی از عواملی که می‌تواند در فرو ریختن پایه‌های حیا و جسارت بخشیدن به مردم در ارتکاب گناه بسیار مؤثر باشد تظاهر به جرم و قانون شکنی و مرتکب شدن گناه در منظر و محضر مردم است. از این رو اسلام ضمن پرهیز دادن مردم از گناه و خودداری کردن آنان از هر عمل خلاف دین و شئون انسانی، بر پرهیز شدید از گناه آشکار که سبب شکستن حرمت‌ها و دریدن پرده حیا و افزایش جسارت افراد حریم شکن در ارتکاب گناه می‌شود تأکید فراوان کرده است.

متأسفانه امروزه در اثر تساهل و تسامح بی‌مورد و ترک مسئولیت بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، زشتی و قباحت بسیاری از گناهان از بین رفته است، به طوری که برخی از افراد آلوده ضمن آنکه بعضی از گناهان را آشکارا مرتکب می‌شوند به آن افتخار نیز می‌کنند و چنانچه کسی در صدد مقابله با آن‌ها بر آید، از ناحیه سایر مردم نیز حمایت نمی‌شود.

رسول خدا صلی الله علیه وآله از جبرئیل پرسیدند: آیا بعد از من به زمین نزول خواهی کرد؟ عرض کرد: بلی یا رسول اللَّه ! (در اثر فراوان شدن گناهان) ده بار به زمین نازل می‌شوم و ده گوهر (گران‌بها) را از زمین با خود می‌برم. پرسیدند: آن گوهرها کدامند؟ پاسخ داد: نخست برکت را از زمین بر می‌دارم، مرتبه دوم رحمت را خواهم برد، بار سوم حیا را از چشمان زنان بر می‌دارم!...⁽¹⁾

این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که حیا آنگاه ارزشمند و پسندیده است که از آگاهی نشأت گرفته و مبتنی بر جهل و نادانی نباشد و الّا فاقد ارزش بلکه مذموم و ناستوده است.

رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«اَلْحَیاءُ حَیاءانِ: حَیاءُ عَقْلٍ وَ حَیاءُ حُمْقٍ، فَحَیاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَیاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ.»⁽¹⁾

«حیا دو گونه است: یکی حیای عقلانی و دیگر شرم احمقانه. حیای عقلانی خود، علم است (و از آگاهی نشأت می‌گیرد و موجب ازدیاد دانش می‌شود) و حیای احمقانه، جهل و نادانی است (و ریشه در نا آگاهی داشته، روز به روز بر حماقت آدمی می‌افزاید).»

و به همین جهت است که امیر مؤمنان علیه السلام بر آموختن نادانسته‌ها تأکید نموده و می‌فرمایند:

«... و لا یسْتحِینَّ أَحَدٌ إذا لَمْ یعْلَمِ الشَّی‌ءَ أَنْ یتعَلَّمَهُ...»⁽²⁾

«هیچ کس نباید از آموختن آنچه نمی‌داند شرم کند.»

چرا که این نوع شرم، جز محرومیت حاصلی به بار نمی‌آورد.

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«اَلْحَیاءُ مَقْرُونٌ بِالْحِرْمانِ.»⁽³⁾

«کم رویی، توأم با محرومیت و همدم با ناکامی است.»

و بسا عامل حرمان از روزی و مانع دستیابی به نعمت‌های دیگر گردد.

و نیز فرموده‌اند:

«اَلْحَیاءُ یمْنَعُ الرِّزْقَ.»⁽⁴⁾

«کم رویی از روزی جلوگیری می‌کند.»

12 - عفت‌

تمایلات آدمی دو گونه است: قسمی مانند شهوت، غضب، تمایل به خواب و خوراک، محبّت فرزند و حبّ ذات که مشترک بین انسان و حیوان، و از لوازم زندگی مادی و طبیعی است.

این قسم از تمایلات نفسانی هیچ مزیتی برای آدمی محسوب نمی‌گردد و به اقتضای طبیعت خاص خود انسان باید پیوسته در صدد تعدیل و کنترل آن‌ها بوده، در راستای حیات معنوی و شرف و فضیلت از آن‌ها بهره‌مند گردد.

قسم دیگر گرایش‌ها و کشش‌هایی مانند حیا، امانت داری، پای بندی به عهد و پیمان، صداقت و راست‌گویی است که به انسان اختصاص دارد و ارجمندی و شرافت آدمی در گرو متصف شدن به آن‌ها بوده، امتیاز و برتری انسان به حیوان با میزان آن‌ها ارزیابی می‌شود.

عفت و پاکدامنی یکی از ارزشمندترین صفات پسندیده است که در زمره این قسم از تمایلات انسانی بوده و از چنان جایگاه بلندی برخوردار است که آن را تاج انسان و برترین عبادت معرفی کرده‌اند.

عفت در لغت به معنای مطلق «خودداری» است که به طور شایع در خودداری از انجام کارهای حرام و زشت استعمال می‌شود، و در علم اخلاق صفتی نفسانی است که در اثر مقابله و مجاهده در برابر حاکمیت شهوات، پاکدامنی و تعدیل تمایلات جنسی از افراط و تفریط، پرهیز از شکم‌پرستی و تربیت صحیح شکم و دامن به وجود آمده، و جایگاه انسان را از حیوانات جدا می‌سازد.

شهوت شکم و دامن را می‌توان از نیرومندترین امیال و خواسته‌های نفسانی و سرآمد آن‌ها به حساب آورد، و همین امر طبیعتاً کنترل این دو کشش نیرومند را با

دشواری بسیار زیادی همراه ساخته است. عالمان اخلاق نیز با عنایت به این واقعیت و به تبع روایات و متون اسلامی - که عفت را صرفاً به خویشتن‌داری از شکم و دامن اطلاق کرده‌اند - این دو را در معنا و مفهوم عفت درج نموده‌اند.

ملکه عفت به مثابه سد محکمی در برابر طغیان امیال جنسی و زیاده روی در اجابت خواهش‌های شکم پرستانه، و به منزله حصار عظیمی در برابر هرگونه شهوت پرستی، پلیدی اخلاقی و بی‌عفتی است که در پرتو آن، زمینه دستیابی به سایر کمالات انسانی و رشد و تعالی به مقام شامخ آدمیت فراهم می‌گردد.

در روایات معصومین علیهم السلام ارزش و اهمیت این صفت نیک و لزوم تحصیل آن مورد تأکید فراوان قرار گرفته است.

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«ما عُبِدَ اللَّهُ بِشَی‌ءٍ أَفْضَلَ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَ فَرْجٍ.»⁽¹⁾

«خداوند به چیزی برتر از عفت شکم و پاکی دامن عبادت نشده است.»

و نیز می‌فرمایند:

«إِنَّ أَفْضَلَ الْعِبادَةِ عِفَّةُ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ.»⁽²⁾

«به راستی برترین عبادت عفت شکم و پاکی دامن است.»

امیر مؤمنان و پیشوای عفّت پیشگان علیه السلام پاداش عظیم و دشواری دستیابی به این صفت نیک را این چنین ترسیم فرموده‌اند:

«مَا الْمُجاهِدُ الشَّهِیدُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَعْظَمَ أَجْراً مِمَّنْ قَدَرَ فَعَفَّ، لَکادَ الْعَفِیفُ أَنْ یکُونَ مَلَکاً مِنَ الْمَلائِکَةِ.»⁽³⁾

«اجر و پاداش جهاد کننده‌ای که در راه خدا کشته شود از کسی که (بر اِعمال شهوت و کار ناشایست) توانایی داشته باشد ولی پاکدامنی ورزد بیشتر نیست. شخص عفیف و پاکدامن نزدیک است فرشته‌ای از فرشتگان باشد.»

هم آن حضرت می‌فرمایند:

«تاجُ الرَّجُلِ عَفافُهُ وَ زِینَتهُ إنْصافُهُ.»⁽¹⁾

«تاج افتخار مرد، پاکدامنی او و زینت (و زیبائی) وی انصاف اوست.»

حراست از شرافت انسانی و پاسداری از حقوق انسان‌ها جز از طریق تلاش همیشگی و همه جانبه در مسیر تزکیه نفس، و چشم پوشی از خواهش‌های ناروا میسّر نمی‌گردد. رعایت مصالح فردی و اجتماعی نیز ایجاب می‌کند که انسان‌ها از اجابت مطلق و بدون قید و شرط خواسته‌های نفسانی دست شسته، رفع نیازهای معقول و مقبول همگانی را در راستای مصالح جمعی مورد اهتمام قرار دهند.

دو گانگی و ضدّیت موجود بین بسیاری از خواهش‌های نفسانی و مصلحت‌های فردی و اجتماعی نیز چنانچه - از طریق اندازه گیری صحیح، کنترل و تعدیل کشش‌های درونی خصوصاً غریزه نیرومند جنسی - مرتفع نگردد، جوامع انسانی را اسیر افراط و تفریط، دچار ناهنجاری‌های بنیان برانداز، و گرفتار فساد، تباهی، کشتار، جنایت، خیانت و بیماری‌های جانکاه روحی ساخته، پایه‌های حیات معنوی، زندگی انسانی و آرامش و آسایش انسان‌ها را متزلزل و در معرض خطر حتمی قرار می‌دهد.

به بیان دیگر؛ نیل به کمالات روحانی و صفات عالی انسانی از یک سو، و نظم و انتظام و رفاه و راحتی زندگی مادی از سوی دیگر - به عنوان دو هدف مهم

و اساسی اسلام - صرفاً در پرتو تزکیه و تطهیر نفس، و منحصراً در سایه کنترل صحیح شهوت‌های نفسانی میسّر می‌گردد.

پرچمدار پاکدامنی و ایثار، امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«لا تکْمُلُ الْمَکارِمُ إِلّا بِالعَفافِ وَ الْإِیثارِ.»⁽¹⁾

«ارزش‌های بزرگوارانه جز از طریق پاکدامنی و از خود گذشتگی کامل نمی‌گردد.»

مکتب حیات بخش اسلام سعادت و خوشبختی انسان‌ها را به عنوان یک اصل اساسی مورد توجه قرار داده، هر عملی که مخالف مصلحت فرد یا اجتماع و در ستیز با این اصل مهم باشد، مانع رشد معنوی برشمرده و نیل به کمالات روحانی و دستیابی به مقام ارجمند انسانیت را وابسته به پرهیز از آن می‌داند.

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«اَلْعَفافُ یصُونُ النَّفْسَ وَ ینَزِّهُها عَنِ الدَّنایا.»⁽²⁾

«پاکدامنی موجب صیانت نفس است و آن را از زشتی‌ها پاکیزه می‌سازد.»

متأسفانه این اصل اساسی در جوامع متمدّن و فرهنگ غرب مورد بی‌مهری قرار گرفته و آزادی مطلق، اصل مقبول همگانی تلقی شده است. به همین جهت بسیاری از کارهای خلاف عفّت، شراب خواری، قمار، و سایر فسادهای اخلاقی مورد نکوهش نبوده، بلکه از آنها ترویج نیز می‌شود که در نتیجه پی‌آمدهای خانمان سوز آن‌ها دامن‌گیر شهروندان آن جوامع شده است.

دکتر کارل می‌گوید:

«همه کس در پی زندگی بر وفق تفنّن خویشتن است. این میل در انسان فطری است، ولی در ملل دموکراتیک این تمایل بی‌تناسب شدّت یافته و به حدّ زیان بخش، رسیده است. فلاسفه قرون روشنائی بودند که در اروپا و آمریکا نهال چنین آزادی بی‌بند و باری را کِشتند و به نام منطق، سنن و اصول آن را به مسخره گرفتند و هر نوع الزامی را نامعقول و نکوهیده تلقی کردند و از اینجا مرحله آخرین نبرد بر علیه اصولی که نیاکان ما در زندگی از آن پیروی می‌کردند و مقرراتی که بشریت در طول هزاران سال به تجربه آموخته و به مدد اخلاق مذهبی پای‌بند آن بود آغاز گردید.»⁽¹⁾

آری، جهان متمدن، آزادی را اجابت بی‌قید و شرط خواسته‌های نفسانی پنداشته، اسارت در بند شهوات حیوانی - که کم‌ترین تناسبی با آزادگی و آزادی انسانی نداشته و فطرت سالم انسانی از آن ابا دارد - را سند ترقی و پیشرفت خود به حساب می‌آورد، غافل از آنکه حریت حقیقی از آن کسی است که از بند خوار کننده شهوات رها گردد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ ترَکَ الشَّهَوات کانَ حُرّاً.»⁽²⁾

«آزاد کسی است که شهوات نفسانی را ترک نماید.»

همچنین می‌فرمایند:

«عَبْدُ الشَّهْوَةِ أَذَلُّ مِنْ عَبْدِ الرِّقِ‌ّ.»⁽³⁾

«بنده شهوت از بنده زر خرید خوارتر است.»

با این همه باید توجه داشت که دستیابی به خوی مبارک عفت مانند سایر تمایلات و گرایش‌های عالی انسانی به سادگی میسّر نمی‌گردد. پدران، مادران و دست اندرکاران امور تربیتی باید بکوشند تا پایه‌های اتصاف به این سجیه ستوده را از دوران کودکی در ضمیر کودکان پی‌ریزی کرده، با رفتار و گفتار عفت‌آمیز و به وجود آوردن محیط سالم - که بهترین راه پرورش صفات نیک در روان کودکان است - برای ایجاد ملکه عفت در آنان، شرایط مساعد در محیط خانواده و زندگی را برای نو نهالان و کودکان و نوجوانان خود فراهم سازند.

و از این رهگذر از حرکت‌هایی که حسّ کنجکاوی کودکان را در رابطه با غریزه جنسی بر می‌انگیزد بپرهیزند، بستر فرزندان خود را به هنگام خواب از یکدیگر جدا سازند و با رعایت دستورات تربیتی اسلام - که در مباحث تربیت و اخلاق از آن‌ها یاد شده - هر گونه عامل مهیج و تحریک کننده را از آنان دور نگاه دارند.

13 - غیرت‌

پاکدامنی و عفت به قلمرو رفتار و گفتار فرد محدود نمی‌گردد. انسان آنگاه از تلاش در زمینه تحصیل این صفت نیک سربلند بیرون می‌آید که علاوه بر عفت ورزیدن در محدوده رفتار و گفتار خود، نزدیکان، معاشران و اطرافیان خویش را نیز در جهت پاکی و پاکدامنی سوق داده، آن‌ها را همچون وجود خود، از هرگونه آلودگی، ناپاکی و صفات ناستوده دیگر حراست نماید.

این تلاش به مدد خوی پسندیده دیگری که به غیرت از آن یاد می‌کنند امکان‌پذیر می‌گردد. مؤمن علاوه بر خصلت اخلاقی حیا و عفت، باید از صفت غیرت برخوردار باشد تا بتواند همسر و ناموس خود را به طور شایسته از نامحرمان محافظت نموده، از هرگونه کج‌روی، معاشرت‌های ناهنجار و انحراف آنان به شدّت جلوگیری نماید.

غیرت از اشرف صفات مردان شمرده می‌شود. کسی که از این صفت عالی برخوردار نباشد، شایسته نام مرد نیست.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«إِنَّ اللَّهَ غَیورٌ یحِبُّ کُلَّ غَیورٍ وَ مِنْ غِیرَتهِ حَرَّمَ الْفَواحِشَ ظاهِرَها وَ باطِنَها.»⁽¹⁾

«خداوند غیور است و هر شخص غیوری را دوست می‌دارد. و از غیرت اوست که اعمال ناشایست آشکار و پنهان را حرام نموده است.»

همچنین می‌فرمایند:

«خدای بزرگ پیامبرانش را به خلق‌های کریمانه اختصاص داد. شما نیز خود را بیازمایید، اگر از آن‌ها برخوردار بودید خدا را سپاس گویید و بدانید که آن خیر شماست. و چنانچه از این صفات بی‌بهره هستید، از خداوند درخواست نموده و نسبت به آن‌ها اظهار علاقه نمائید.»

آنگاه یکی از آن مکارم اخلاق را غیرت بر شمردند.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«عده‌ای از اسیران جنگی را به محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آوردند. آن حضرت حکم آزادی یکی از آن‌ها را صادر فرمود. هنگامی که وی آزاد شد عرض کرد: سبب آزادی من چه بود؟ فرمودند:

جبرئیل از جانب خداوند مرا آگاه نمود که در تو پنج خصلت نیک وجود دارد که خدا و رسول آن‌ها را دوست می‌دارند.

غیرت شدید تو نسبت به همسرت، سخاوت، خوش خلقی، راست‌گویی و شجاعت.

اسیر آزاد شده با شنیدن این خبر واقعاً اسلام آورد و در حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله مردانه با دشمنان جنگید تا به شهادت رسید».⁽²⁾

بلی، درباره این خلق کریمانه که از بارزترین صفات تحسین برانگیز پیامبران الهی و زیباترین جلوه‌های زندگی نیاکان ما به شمار می‌رود حکایت و روایات فراوانی نقل شده که انسان را به ارزش و اهمیت آن واقف می‌سازد.

جای بسی تأسف است که امروزه حساسیت مردان ما نسبت به این خصلت والا بسیار بی‌رنگ‌تر از پیشینیان، و رفتار و کردار آنان در مراقبت از محارم خود در

ارتباط با این مسأله حیاتی به طور شگفت انگیز از روش رهبران آسمانی فاصله گرفته است!

به خود آئیم و با نگاهی به احوال جامعه کنونی که تحت تأثیر فرهنگ بیگانگان قرار گرفته، با صلابت، مهابت و درایت، با برحذر داشتن زنان، خواهران و دختران خود از معاشرت‌های ناهنجار، رفت و آمدهای غیر ضروری با نامحرمان، و شرکت در بسیاری از محافل و مجالس که کم‌ترین تناسبی با آموزه‌های دینی، فرهنگی و ملّی ما ندارد، از ناموس خود و هم‌کیشان خویش حراست نماییم.

عبد اللَّه بن ابی‌یعفور که از یاران نزدیک امام صادق علیه السلام می‌باشد گوید: از آن حضرت شنیدم که می‌فرمودند:

«إِذا لَمْ یغَرِ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنْکُوسُ الْقَلْبِ.»⁽¹⁾

«مردی که نسبت به ناموس خود غیرت نورزد قلبش واژگون است.»

آن بزرگوار از امیر مؤمنان علیه السلام نقل کرده‌اند که فرمودند:

«ای مردم عراق! شنیده‌ام زنان شما با مردان نامحرم شانه به شانه می‌روند! أَما تسْتحْیونَ؟ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ لا یغارُ!

آیا حیا نمی‌کنید؟ خدا لعنت کند کسی را که غیرت نمی‌ورزد.»⁽²⁾

همچنین امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«أَما تسْتحْیونَ وَ لا تغارُونَ! نِساءُکُمْ یخْرُجْنَ إِلَی الْأَسْواقِ وَ یزاحِمْنَ الْعُلُوجِ.»⁽³⁾

«آیا شرم نمی‌کنید و غیرت نمی‌ورزید؟ زنان شما به بازار می‌روند و با افراد بیگانه در تنگنا قرار می‌گیرند!»

با این همه باید توجه داشت که هرگز نباید حساسیت و شدّت عمل را به حدّ افراط رسانده و بی‌سبب به اهل و عیال خویش بدبین شویم. کنجکاوی بی مورد، تجسّس ملالت‌آور و سخت‌گیری‌های غیر ضروری نه تنها عامل بهبود وضع کنونی نمی‌شود بلکه زندگی را تلخ، جسارت را افزون و خوش بینی و پاکدامنی را به بدگمانی و نادرستی مبدّل می‌سازد.

امیر مؤمنان علیه السلام به فرزند بزرگوار خود امام مجتبی علیه السلام فرموده‌اند:

«از اظهار غیرت بیجا بپرهیز، زیرا این کار، بانوی درستکار را به نادرستی و پاکدامنی را به بدگمانی وا می‌دارد.»⁽¹⁾

حقیقت سیر و سلوک و نهایت آرزوی سالکان راستین جز این نیست که به این درجه از یقین (حق الیقین) نائل گردند. آن را سهل نباید پنداشت و ادعای بی‌اساس را بر خود روا نباید دانست که مقامی است فوق العاده مرتفع و مرتبه‌ای است بس بلند، و دست ما کوتاه و خرما بر نخیل!

د ) ارکان ایمان

اشاره‌

تعلیمات رهبران آسمانی، وجود نیازهای فطری، حکم عقل و دلیل تجربه همه بر این معنا متفق‌اند که انسان بدون داشتن ایمان و عقیده، با سعادت و خوشبختی بیگانه است و هرگز نمی‌تواند از یک زندگی سالم و آسوده برخوردار باشد.

کسی که از مزایای ایمان و اعتقاد سالم بی‌بهره است طبعاً موجودی خود محور، خود پرست و خود خواه است که به جز منافع فردی به هیچ چیز نمی‌اندیشد و بسا برای جلب منافع شخصی خود - به تناسب سعه وجودی خویش - چنانچه قادر باشد جهان را در شُرف فتنه، آشوب جنگ و خونریزی و نابودی قرار می‌دهد.

فقدان ایمان در مواردی نیز آدمی را به صورت فردی هوا پرست، سرکش و ویرانگر در می‌آورد که نه خود از محاسن زندگی انسانی بهره‌مند است و نه دیگران از وجود او در آسایش‌اند، بلکه فردی سرگردان به جامعه تحویل می‌دهد که حتی تکلیف خویش را در ساده‌ترین امور زندگی نمی‌داند.

ایمان به مثابه خورشید تابناکی است که تابش بی‌دریغ و فروغ تابنده‌اش بر روح و جان آدمی، ظلمت و تیرگی صفات ناپسند و اخلاق ناستوده را از صفحه دل زدوده، لوح سینه را از ضعف و سستی، غِش، تردید، اضطراب، و نگرانی پاکیزه می‌سازد، و روان آدمی را از چنان قدرت و صلابتی بهره‌مند می‌سازد که حتی پیچیده‌ترین و دشوارترین مشکلات و موانع مسیر زندگی نیز او را به چالش نمی‌کشاند و کم‌ترین تأثیر سوء و نامطلوبی بر اراده آهنین و استوار او وارد

نخواهد ساخت.

ایمان، عروة الوثقای ارتباط معنوی با مقام عظمای خلیفة اللهی، دروازه ضیافت‌گاه جوار قرب معنوی، و شاهراه ورود به عرصه اتصاف به مکارم اخلاق، صفات پسندیده و نیکی‌های رفتاری است.

دامنه آثار شگفت‌انگیز ایمان بسیار وسیع، و قلمرو اثرات نیک آن تا بی‌نهایت، فضای روح را روشن، و آینده را به نیکی و روشنی ترسیم می‌نماید. عرصه‌های زندگی را چه در بُعد حیات فردی و چه در ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی از مزایای خود بهره‌مند ساخته، از ناراحتی‌ها و آلام حشر و نشر در محیط مادی کاسته، غرایز سرکش را تعدیل، تمایلات حیوانی را در راستای حیات معنوی کنترل، و پی‌آمدهای ناگوار زندگی بدون ایمان را - که جرم و جنایت، فحشا و بی‌بندباری، تلخ‌کامی، اضطراب و بیماری‌های روحی از جمله آن‌ها به حساب می‌آید - مرتفع می‌سازد.

انسان در بستر تأثیرپذیری از محیط و اطرافیان، به تناسب برخورداری از قدرت باور و ایمان، در برابر واردات نامطلوب، از حفاظت و مصونیت برخوردار می‌باشد. هر اندازه ایمان تقویت می‌شود، به همان نسبت، قدرت تحمل آدمی افزایش می‌یابد، و این نیست مگر به واسطه تعادل روحی و روانی که مولود باور و از پی‌آمدهای قطعی ایمان است، که در نتیجه آن، بدون آنکه تعادل روحی آسیبی ببیند، در برابر مشکلات و واردات، ثبات قدم آسان می‌شود و دفاع از عقیده و هدف استوار می‌گردد.

امروزه برای کارشناسان امور تربیتی به نیکی روشن شده است که بسیاری از بیماری‌های روانی و عصبی که برآمده از تلخ‌کامی در زندگی و آلام روحی است، عمدتاً در میان کسانی دیده می‌شود که از مزایای ایمان بی‌بهره‌اند. به همین دلیل همگی بر این نظرند که نجات جوامع انسانی و بقای تمدن در گرو رواج ایمان

بوده، جلوگیری از تضییع حقوق انسان‌ها، پرهیز از رفتارهای ضد انسانی و خودداری از پیروی کردن تمایلات ناروا منحصراً در پرتو ایمان امکان‌پذیر است.

متأسفانه در جهان متمدن کنونی اهداف انسانی و مقاصد روحانی و از آن جمله ایمان قلبی به حقایق عالم فراموش شده، و ملت‌ها و حکومت‌ها جز به مسائل مادی و امور دنیوی به چیزی نمی‌اندیشند و همین امر عامل اساسی تشدید ظلم و بیدادگری، فساد و تباهی، اضطراب و بیماری‌های روحی و مفاسد خانمان‌سوز فراوانی شده است که دامن‌گیر فرد و اجتماع در سراسر گیتی است و زندگی را برای جامعه بشری تلخ و ناگوار ساخته است.

پیامبران الهی و رهبران آسمانی از طریق دعوت به ایمان، مردم را به پاکی و درست‌کاری سوق داده و از کارهای ناشایست و درنده خویی پرهیز داده‌اند. منزلت و جایگاه بلند ایمان در قرآن و روایات نیز اصولاً به دلیل نقش مهمی است که در سعادت، کمال و اصلاح بشر ایفا می‌نماید.

از دستورات فراوانی که در متون اسلامی برای تقویت ایمان بیان شده است به خوبی روشن می‌شود که ایمان مانند سایر مفاهیم اخلاقی دارای مراتب و درجات مختلفی است و عوامل گوناگونی در نقصان یا ازدیاد آن مؤثر می‌باشد. همچنان که اصل آن نیز بر پایه‌هایی بنا گذاری شده و در پرتو آن‌ها استحکام می‌یابد و با نبود هر یک از آن‌ها بسان ساختمانی بی‌پایه تنها در ذهن متصوّر است.

از روایات استفاده می‌شود که پایه‌های ایمان عبارت‌اند از: یقین، صبر، رضا، تسلیم، توکّل و تفویض امور به آفریدگار جهان و پروردگار حکیم.

1 - یقین‌

سیر سالک در سفر معنوی دارای مراحل گوناگون و درجات مختلفی است که پوینده راه فضیلت با پشت سر نهادن هر مرحله، ضمن برخورداری از دستاوردهای مراتب قبل، با تکالیف جدیدی مواجه می‌گردد که در صورت مراقبت و پای بندی به آن‌ها مشمول عنایات خاص حضرت حقّ - جلّ و علا - و طبیعتاً از مزایای ویژه آن مرحله نیز بهره‌مند خواهد گردید.

اسلام و ایمان اولیه، عزم و اراده و توبه، مراقبه و محاسبه و مشارطه و سایر وظایف مربوط به این مرحله، سالک را به زهد و ورع و تقوا و مجاهده‌ای فراگیر و همیشگی فرا خوانده، در نهایت مفتخر به اتصاف به صفتی متعالی به نام «یقین» خواهد ساخت که همه کمالات انسانی و خصلت‌های نیک بر محور استوار آن دور می‌زند و جمیع خلق‌های ستوده معنوی بر استوانه مستحکم آن شکل می‌گیرد.

یقین از مراتب عالی معرفت، قله منیع علم و آگاهی، مرتبه رفیع ایمان، اطمینان بخش روح، آرام بخش روان مضطرب، میزان سنجش درجات کمال و محک ارزیابی رشد و تعالی سالک الی اللَّه است.

در پرتو یقین، حقایق عالم معنا برای اهلش - که جز أخص اولیای الهی نیستند - منکشف گشته، اشیای جهان مطیع و منقاد می‌گردند.

یقین خود از مفاهیم دارای مراتب مختلف است که سالک راه حق به نسبت برخورداری از آن، از قدرت معنوی و کمالات انسانی بهره‌مند می‌گردد. هر اندازه اعتقاد و ایمان استحکام یافته و یقین اوج می‌گیرد، بهره‌مندی از مزایای آن افزایش می‌یابد تا جایی که دور دست‌ترین کمالات انسانی در اختیار سالک قرار

خواهد گرفت.

روشن است که تفاوت مراتب یقین از اختلاف مراتب معرفت نشأت می‌گیرد. چه آنکه آگاهی در برخی از مراحل، بسیار سطحی بوده، فاقد هر نوع تأثیری در اعماق وجود آدمی است. چنانکه بسیاری از مردم با آنکه می‌دانند از مرده کاری ساخته نیست از او هراس دارند. در مقابل، گاهی شناخت و معرفت آن چنان در عمق روح نفوذ می‌کند که کم‌ترین تردید و وسوسه را نیز از دل زایل می‌گرداند. به همین دلیل عالمان اخلاق یقین را به حسب مراتب معرفت به درجاتی تقسیم کرده‌اند:

علم الیقین

باوری است که از دلائل مختلف حاصل می‌شود و حصول آن برای هرکس امکان‌پذیر است. یقین به وجود آتش از طریق مشاهده دود آن مثال روشنی برای این مرحله از یقین می‌باشد.

عین الیقین

درجه بالاتری از مراتب یقین است که در آن مرتبه انسان به مرحله درک و مشاهده نائل می‌گردد. هم‌چنان که آتش را - نه از طریق دیدن دود، بلکه بالعیان - مشاهده می‌نماید. این مرحله به پرهیزکاران اختصاص داشته و برای همگان میسر نمی‌باشد. اهل نظر و استدلال نیز چنانچه به طور صحیح حرکت نمایند بعید نیست تا این درجه از باور و یقین ارتقا یابند.

خدای متعادل به هر دو مرحله از یقین اشاره کرده، می‌فرماید:

« کَلّا لَوْ تعْلَمُونَ عِلْمَ الْیقِینِ ا لَترَوُنَّ الْجَحِیمَ ا ثُمَّ لَترَوُنَّها عَینَ الْیقِینِ».⁽¹⁾

«چنان نیست (که شما می‌پندارید). اگر شما علم الیقین داشتید

(این چنین از امر آخرت غافل نمی‌شدید)، قطعاً شما جهنم را خواهید دید، سپس (با ورود در آن) آن را به عین الیقین مشاهده می‌کنید.»

حق الیقین

این مرحله، برترین مرتبه از مراتب یقین محسوب می‌گردد که با مشاهده حقایق و دریافت وجدانی آن‌ها همراه بوده و جز برای خاصّان و مقربان درگاه خداوند متعال امکان‌پذیر نخواهد بود. احساس سوزش آتش و متصف شدن به صفات آن پس از ورود به آتش، مصداق روشنی برای این مرحله از باور و یقین می‌باشد.

خدای متعال با اشاره به پذیرایی از تکذیب کنندگانِ گمراه با آب جوشان! این درجه از یقین را در جهنم برای آن‌ها ترسیم کرده، می‌فرماید:

«إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیقِینِ»⁽¹⁾

«به راستی که این همان حق الیقین است.»

امیر مؤمنان علیه السلام نیز گویا به همین مرتبه اشاره می‌کنند آنجا که می‌فرمایند:

«لَوْ کُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْت یقِیناً»⁽²⁾

«اگر همه پرده‌ها از برابر دیدگانم کنار رود، بر یقینم افزوده نمی‌گردد.»

بلی حقیقت سیر و سلوک و نهایت آرزوی سالکان راستین جز این نیست که به این درجه از یقین نائل گردند. آن را سهل نباید پنداشت و ادعای بی‌اساس را بر خود روا نباید دانست که مقامی است فوق العاده مرتفع و مرتبه‌ای است بس بلند، و دست ما کوتاه و خرما بر نخیل!

حضرت ابراهیم علیه السلام با آنکه به زنده شدن مردگان به طور کامل ایمان و یقین داشت از خداوند متعال درخواست نمود تا زنده کردن مرده را به او بنمایاند و در

واقع با این تقاضا خواهان مقام والای مشاهده و نیل به مرتبه رفیع حق الیقین بود. خطاب آمد:

«آیا ایمان نیاورده‌ای؟ عرض کرد:

«بَلی وَ لکِنْ لِیطْمَئِنَّ قَلْبِی».⁽¹⁾

«چرا، ولی (این درخواست را می‌کنم) تا دلم آرامش و اطمینان یابد.»

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«یقین بنده را به هر مقام والا و رفیعی می‌رساند. رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز هنگامی که در حضورشان از راه رفتن حضرت عیسی علیه السلام بر روی آب سخن به میان آمد، عظمت و جایگاه والای یقین را یادآور گردیده و فرمودند:

اگر یقین او افزون‌تر بود در هوا گام بر می‌داشت.

و با این کلام به این نکته هدایت فرمودند که مقام پیامبران با عظمت و ارج و قربشان نزد خداوند، بر حسب مراتب یقین آن‌ها متفاوت می‌باشد و یقین را هرگز انتهایی نیست.

مؤمنان نیز در قوّت و ضعف یقین متفاوتند. نشان کسی که یقینش قوی است آن است که هیچ حول و قوّه‌ای جز برای خداوند ندانسته و بر امر عبادت او در ظاهر و باطن پایداری می‌کند، به گونه‌ای که داشتن و نداشتن، کمی و فراوانی، مدح و ذمّ (دیگران) و عزّت و ذلّت (در میان مردم) برای او یکسان است. زیرا او همه این امور را از یک سرچشمه می‌بیند...»⁽²⁾

همچنان که پیشتر یادآور شدیم و از این حدیث شریف نیز به خوبی استفاده می‌شود، منشأ بسیاری از ملکات ستوده و صفات پسندیده، یقین و مراتب آن است.

یونس بن عبدالرحمان گوید: از امام رضا علیه السلام درباره ایمان و اسلام پرسیدم، آن بزرگوار پاسخ دادند:

«حضرت باقر علیه السلام فرموده‌اند: دین فقط اسلام است و ایمان مرتبه‌ای برتر از آن می‌باشد؛ تقوا درجه‌ای بالاتر از ایمان است و یقین دارای منزلتی بالاتر از تقوا می‌باشد. و در میان مردم چیزی کمتر از یقین تقسیم نشده است!»

عرض کردم: یقین چیست؟ فرمودند:

«توکل بر خدا، تسلیم در برابر ذات پاک او، راضی و خشنود بودن به قضای الهی و واگذاری تمام کارها به خداوند است.»⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام نیز می‌فرمایند:

«اَلصَّبْرُ ثَمَرَةُ الْیقِینِ.»⁽²⁾

«شکیبایی حاصل یقین است.»

«اَلْإِخْلاصُ ثَمَرَةُ الْیقِینِ.»⁽³⁾

«اخلاص نتیجه یقین است.»

«اَلزُّهْدُ ثَمَرَةُ الْیقِینِ.»⁽⁴⁾

«پارسایی میوه یقین است.»

از بزرگان مکتب و اولیای دین درباره فضیلت و ارزش یقین سخنان فراوانی به جای مانده، لیکن از همین چند حدیث شریف نیز به خوبی می‌توان استفاده کرد که پاداش عبادات، اعمال نیک و صفات پسندیده، و به تبع آن‌ها درجات و مقامات اخروی به تناسب قوّت و ضعف از یکدیگر متمایز می‌شوند و به هر اندازه که عبادت با یقین بیشتری همراه باشد، پاداش و ارزش آن بالاتر خواهد بود.

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«إِنَّ الْعَمَلَ الدَّائِمَ الْقَلِیلَ عَلَی الْیقِینِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْکَثِیرِ عَلی غَیرِ یقِینٍ.»⁽¹⁾

«عمل پیوسته اندک از روی یقین نزد خداوند از عمل زیاد بدون یقین برتر است.»

جابر گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمودند:

«برادر جعفی! به راستی ایمان از اسلام برتر و یقین از ایمان ارزشمندتر است.

«وَ ما مِنْ شَی‌ءٍ أَعَزُّ مِنَ الْیقِینِ»

«هیچ چیز کمیاب‌تر و گرانقدرتر از یقین نمی‌باشد».⁽²⁾

با در نظر گرفتن آموزه‌های دینی مقصد اعلای سالک از ایمان، زهد، تقوا و مجاهده در مراحل مختلف و مراتب گوناگون جز بندگی و معرفت حقّ - جلّ و علا - نیست. سالک پیوسته می‌کوشد تا از طریق آثار صنع و نشانه‌های آفرینش، در محدوده ظرف و توان خویش با قدرت، علم و سایر صفات خداوند متعال

بیشتر آشنا شده، سطح معرفت خود را ارتقا بخشد. اما هنگامی که این معرفت با یقین کامل همراه شده، به مرحله شهود برسد، علاوه بر آنکه خدا را از روی یقین عبادت می‌کند و عبادت‌هایش به همین جهت از ارزشی به مراتب برتر از عبادت‌های دیگران برخوردار می‌شود، حقایقی نیز برای او منکشف خواهد شد که از چشم دیگران پوشیده است.

امام صادق علیه السلام نقل کرده‌اند:

«روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله پس از آنکه نماز صبح را با مردم به جای آوردند نگاهشان در مسجد به جوانی افتاد که چرت می‌زد و سرش پایین می‌افتاد، رنگش زرد، بدنش لاغر و چشمانش به گودی فرو رفته بود. حضرتش از او پرسیدند: چگونه‌ای؟ پاسخ داد: به یقین رسیده‌ام. آن جناب با شگفتی فرمودند: بی‌گمان هر یقینی را حقیقتی است، حقیقت یقین تو چیست؟

عرض کرد: یا رسول اللَّه! یقینم مرا محزون ساخته، شب‌هایم را بیدار نگه داشته، روزهای گرم (در اثر روزه) تشنگی بخشیده و از دنیا و آنچه در آن است بی‌رغبت گشته‌ام؛ گویا عرش پروردگار را می‌نگرم که برای رسیدگی به حساب خلق بر پا شده و مردم برای حساب گرد آمده‌اند. گویا اهل بهشت را می‌نگرم که در نعمت به سر می‌برند و بر کرسی‌ها تکیه زده، یکدیگر را معرفی می‌کنند! گویا اهل دوزخ را می‌نگرم که در آنجا معذّب هستند و فریاد رس می‌طلبند. گویا هم اکنون آهنگ زبانه کشیدن آتش دوزخ در گوشم طنین انداز است!

رسول خدا صلی الله علیه وآله به اصحاب و یاران فرمودند: این جوان از بندگانی است که خداوند دلش را به نور ایمان روشن ساخته است.

به خود او نیز فرمودند: بر این حال که داری ثابت باش.

جوان عرض کرد: یا رسول اللَّه! برایم دعا کنید که خداوند شهادت در رکاب شما را روزی‌ام کند. آن حضرت برایش دعا کردند. چیزی نگذشت که در جنگی همراه آن جناب بیرون رفت و پس از نه نفر به شهادت مفتخر گردید و او دهمین آن‌ها بود.»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خطاب به شمعون برای اهل یقین شش نشانه نام برده‌اند:

«از روی حقیقت به خدا یقین کرده، به او ایمان آورد؛

یقین کند که مرگ حق است و از آن بر حذر باشد؛

یقین کند که بعث و قیامت حق است و از رسوایی آن هراس داشته باشد؛

یقین کند که بهشت حق است و مشتاق آن باشد؛

یقین کند که دوزخ حق است و کوشش وی برای نجات از آن آشکار باشد؛

یقین داشته باشد حساب حق است و خود را محاسبه نماید.»⁽²⁾

از برترین مراتب یقین، مقام «رضا» است که سالک در آن حال از پروردگار خویش شکایتی نداشته؛ تلخی‌ها نیز در کامش شیرین است.

امام سجاد علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلرِّضا بِمَکْرُوهِ الْقَضاءِ، أَرْفَعُ دَرَجات الْیقِینِ.»⁽³⁾

«راضی بودن به مقدرات ناگوار، بالاترین درجات یقین است.»

و بالاخره دستیابی به دور دست‌ترین مقاصد انسانی و قلّه کمال صِرفاً در پرتو

یقین امکان‌پذیر خواهد بود.

امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«بِالْیقِینِ تدْرَکُ الْغایةُ الْقُصْوی »⁽¹⁾

«اهداف دور و مقاصد بسیار بلند تنها به وسیله یقین به دست می‌آید.»

و این جز به مدد تضرّع، عبادت، دعا و درخواست عاجزانه از منبع فیض و فیاض بی‌نیاز میسّر نمی‌گردد.

امام سجاد علیه السلام پس از نماز مغرب، تعقیب را طول می‌دادند و از خداوند درخواست یقین می‌کردند.⁽²⁾

و بالاخره قرآن کریم دستیابی به یقین و شهود حقایق را مقصد اعلای عبادت معرفی کرده، می‌فرماید:

« وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتی یأْتیکَ الْیقِینُ.»⁽³⁾

«پروردگارت را عبادت کن تا تو را یقین حاصل شود.»

2 - شکیبایی‌

توضیح

زندگی آمیزه‌ای است شگفت‌انگیز از خوشی و ناخوشی، شکست و کامیابی، سختی و راحتی و شیرینی و تلخ‌کامی. سلامتیش آماج صدها دشمن خونین است و بیماریش دستخوش تحوّل و دگرگونی؛ خنده‌اش توأم با حسرت و داغ و شادیش همراه با گریه و آه؛ فقرش به کرشمه‌ای بر باد می‌رود و مال و منالش به نسیمی هباءً منثوراً است.

آب گوارایی نمی‌نوشی جز آنکه تلخ‌کامی در انتظار توست و شب پر غم و اندوهی را سپری نمی‌کنی مگر آنکه لبخند دمیدن صبح را دیدار خواهی کرد. و بسیاری از این‌ها و جز این‌ها درمان‌پذیر نیست و اگر پاره‌ای نیز قابل پیشگیری است رنج‌ها می‌طلبد و دشواری‌ها! و در این معرکه، شکوفا شدن قابلیت‌ها و کمال رشد هر پدیده‌ای در گرو اسباب فراوان و عوامل گوناگونی است که از داخل و خارج، سراسیمه و شتابان، آن را یاری می‌رسانند و البته انسان را نیز از این قانون همگانی گریزی نیست و - در راستای بروز استعدادها، پرورش قوای جسمی و روحی، پیمودن راه دشوار کمال و نیل به مقام شایسته خود - در بهره‌مندی از بسیاری از اسباب و عوامل رشد و تعالی ناگزیر و بی‌اختیار است.

مشکلات، دشواری‌ها و گرفتاری‌های زندگی را که در یک نگاهِ سطحی مزاحم و دست و پاگیر به نظر می‌رسند می‌توان بخش مهمی از همین اسباب و عوامل دانست که نقش انکار ناپذیر آن‌ها - در فراهم ساختن زمینه کمال روحی و ارتقاء معنوی و حتی سلامت جسمانی - بسیار حیاتی بوده و فقدان آن‌ها به منزله توقفِ تلاش، استقامت، پایداری، شادابی و در یک کلمه به مثابه خاموش شدن موتور حرکت انسان در مسیر زندگی است.

از مطالعه پدیده‌های جهان و چگونگی رشد آن‌ها به نیکی می‌توان به این واقعیت دست‌یافت که پرورش انسان و شکوفا شدن قابلیت‌های هر پدیده‌ای در نظام آفرینش، بدون دست و پنجه نرم‌کردن با موانع و مشکلات ممکن نبوده و اساساً همه موجودات از نخستین روزی که مزین به خلعت هستی می‌شوند تا آن هنگام که به اوج کمال خود نائل می‌گردند، همواره در دامان مبارزه با سختی‌ها، فشارها و مشکلات به سر برده و در بستر همین ستیز همیشگی پرورش می‌یابند.

از سوی دیگر برای شناسایی کامل روحیات یک فرد و ارزیابی مقدار پایداری و استقامت او در راه عقیده و ایمان خود نیز، تغییر محیط و دگرگونی اوضاع و تحوّلات زندگی وی یکی از شرایط اساسی است. زیرا زندگی یک فرد در شرایط یکنواخت نمی‌تواند کاملاً روحیات و مدرکات او را ترسیم نماید. در حالی که اگر شرایط و اوضاع زندگی وی دگرگون گردد و میدان برای اشباع غرایز و نیل به مقاصد مادی و دنیوی او فراهم باشد و موانع مشتهیات نفسانی از سر راهِ او برداشته شود ممکن است ایمان و اعتقادات او محکوم غرایز گشته و به دست فراموشی سپرده شود و یا به عکس، بسا فشارها و سختی‌ها در زندگیش او را بیش از پیش در ایمان و اعتقاداتش استوارتر ساخته بر قوت و استحکام آن بیفزاید. لذا در همین دگرگونی‌ها و تحوّلات است که قدرت و ثبات ایمان افراد آشکار می‌گردد.

ناگفته روشن است که پایداری و استقامت در برابر مشکلات و پیکار بی‌امان در مسیر گشودن گره‌های کور و پیچیده موانع، توفیقی بزرگ و موهبتی الهی است که می‌تواند وسیله ارتقا به کمال و مقدمه آسایش آدمی باشد.

مفهوم صبر و شکیبایی‌

صبر در لغت به معنای در تنگنا قرار دادن و حبس نفس است و در علم اخلاق عبارت از استقامت و پایداری در برابر سختی‌ها و مشکلات، مضطرب نگشتن در مقابل حوادث و گرفتاری‌ها، و ثبات و اطمینان نفس در همه حالات زندگی است. و نشان بارز آن حفظ اعضا و جوارح از حرکات غیر متعارف و ناهنجار و نگهداری زبان از شکوه کردن می‌باشد.

وادار ساختن نفس به دستورات شرع و بازداشتن آن از منهیات و امور نا مطلوب را می‌توان در زمره مصادیق روشن و اقسام مهم صبر به حساب آورد. و به همین جهت است که مؤمن در برابر وسوسه‌های شیطانی و خواسته‌های نفسانی کوه‌آسا مقاومت کرده، در گهواره رنج‌ها و سختی‌ها پیوسته درس استقامت می‌آموزد و در دامن طوفان‌ها و بلاها از صخره‌ها آبدیده‌تر و از کوه‌ها استوارتر باقی می‌ماند.

آری، فشارها و سختی‌ها، شکست‌ها و ناکامی‌ها، نه تنها زیان‌بخش نبوده و خطِ قرمز به حساب نمی‌آید، بلکه موضع گیری صحیح در برابر آن‌ها زمینه را برای بر انگیختن استعدادهای نهفته فراهم ساخته، ساختمان اخلاقی انسان را متحوّل می‌سازد. بهره‌گیری صحیح از این فرصت‌ها که در مواردی راه را برای دستیابی به سرچشمه لایزال نیروهای درونی هموار می‌نماید، شخصیت آدمی را در راستای رشد روحی و کمال حقیقی، از ارتقای معنوی روز افزون برخوردار می‌سازد.

با ترسیم تصویر صحیحی از زندگی در اندیشه، و تصحیح و تطبیق انگیزه بر آن، انسان خواهد توانست کوه آسا در برابر سختی‌ها و دشواری‌ها مقاومت نماید و در آن صورت است که رویدادهای ناگوار زندگی و چالش‌ها و ناملایمات جهان هیچ‌گاه او را آشفته و پریشان ننموده، در هم نمی‌کوبد و هرگز شاهد این سو

و آن سو کشیده شدن خود همچون پرِ کاه نخواهد بود.

صبر و شکیبایی انسان را حقیقتاً نیرومند می‌سازد و او را آن چنان از روحیه استقامت برخوردار، و از آمادگی لازم برای روبرو شدن با سخت‌ترین مشکلات و مصیبت‌ها بهره‌مند می‌سازد که در هیچ شرایطی احساس ضعف و سستی نخواهد کرد.

شکیبایی در برابر ناملایمات زندگی کلید پیروزی بر موانع و ضامن همیشه باوفای پیشرفت و ترقی در عرصه تلاش‌های معنوی و مادی است و گشودن درهای موفقیت، احیای ملکات پسندیده در خود، غالب آمدن بر هوا و هوس، استوار ماندن در فراز و نشیب زندگی، و در یک کلام، ثمربخش بودن فعالیت‌ها و حاصل‌مند بودن عمر گرانمایه جز در پرتو شکیبایی به دست نخواهد آمد. تنها در سایه صبر و استقامت است که می‌توان موانع پیشرفت را یکی پس از دیگری پشت سر نهاده، با عبور از دیوارهای بلند دشواری‌ها و سختی‌ها، قله‌های موفقیت و پیروزی را تسخیر نمود.

جزع و بی‌تابی که شعار افراد سست و کم ظرفیت است، نه تنها دردی را درمان نکرده و گره و عقده‌ای را نمی‌گشاید، بلکه جسم و جان آدمی را بیمار و مشکلات زندگی را روز افزون ساخته، درهای فتح و ظفر را بر انسان فرو می‌بندد.

افراد کم ظرفیت که در برابر کم‌ترین دشواری، با فریاد و خروش، و ناله و واویلا، خود و هم‌نشینان خویش را می‌آزارند، به تدریج نیروهای خدادادی را نیز که برای مرتفع ساختن مشکلات به آنان ارزانی شده از دست داده، راه نجات و سعادت را به طور کلی بر خود مسدود می‌سازند و پیوسته بر جزع و بی‌تابی، خشم و گرفتاری، و سوزش درونی خود می‌افزایند.

حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام می‌فرمایند:

«اَلْمُصِیبَةُ لِلصَّابِرِ واحِدَةٌ وَ لِلْجازِعِ اثْنَتانِ.»⁽¹⁾

«مصیبت برای شکیبا یکی و برای بی‌تابی کننده دوتاست.»

امّا فرد صبور با روانی آرام و دلی مطمئن برای رفع مشکلات زندگی به نیکی می‌اندیشد و ضمن استمداد از نیروی لایزال الهی، موانع را یکی پس از دیگری مرتفع ساخته، بر دشواری‌ها چیره می‌گردد و در پرتو آرامش، اطمینان خاطر و تسلّط بر خویشتن، بسا درد و سوز ناملایمات را نیز از یاد برده، و از دریای متلاطم گرفتاری‌ها و مصائب، با امنیت و متانت درون، خویشتن را به ساحل اطمینانِ بیشتر و آرامش روزافزون نزدیک می‌سازد.

قرآن و شکیبایی‌

نگاهی گذرا به مفاهیم و موضوعات قرآنی نشانگر این معناست که خداوند بزرگ به صبر و شکیبایی عنایتی ویژه داشته و بسیاری از خیرات دنیوی و مقامات اخروی و درجات بهشتی را بر محور این مسأله مهمّ اخلاقی استوار ساخته است. بیش از یکصد مورد از صبر و صابرین یاد کرده و به شکل‌های گوناگون و بیانات مختلف از این صفت نیک و دارندگان آن تمجید فرموده است.

« یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ ا ... وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ ا الَّذِینَ إِذا أَصابَتهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ ا أُولئِکَ عَلَیهِمْ صَلَوات مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتدُونَ »⁽²⁾

«ای مؤمنان! از صبر و نماز یاری بجویید، به راستی خداوند با صابران

است ... بشارت ده شکیبایان را همانان که هرگاه مصیبتی به آنان روی آورد گویند: ما از آنِ خداییم و به سوی او باز می‌گردیم بر آنان (باد) درود و رحمت پروردگارشان؛ و همانها هستند هدایت یافتگان.»

چیره شدن بر دشواری‌های زندگی و پیشرفت و ترقی مستلزم دو رکن اساسی است: پایگاهی نیرومند و خلل ناپذیر که از درون به انسان پایداری و مقاومت بخشد، و تکیه‌گاهی پر قدرت، حیات‌بخش و پایان ناپذیر که پیوسته آدمی را از انرژی و نشاط برخوردار سازد؛ و این دو در پرتو شکیبایی و نماز و صبر و صلاة فراهم می‌گردد. مؤمن در سایه این دو بازوی نیرومند، از روحی مطمئن، ایمانی استوار، و اراده‌ای پولادین برخوردار گشته، امواج سهمگین ناملایمات، گرفتاری‌ها، مصائب و مشکلات زندگی را قدرتمندانه از سر راه خویش برخواهد داشت.

فرد با ایمان، دنیا را سرای جاودان نمی‌داند و معتقد است: انسان از خداست و سرانجام به سوی او باز خواهد گشت، به همین جهت نه روی آوردن نعمت‌ها او را مست می‌کند و نه زوال مواهب الهی وی را مأیوس می‌سازد، نعمت‌ها، کمبودها، خوشی‌ها، ناملایمات و هر آنچه بر او وارد گردد، همه را زودگذر دانسته، آن‌ها را وسیله آزمایش خود به حساب می‌آورد. همواره به این واقعیت توجه دارد که حتی نعمت وجود ما نیز به خداوند تعلق دارد، آنچه ارزانی می‌کند بر اساس مصلحت است و آنچه را باز پس می‌گیرد جز به واسطه خیر و صلاح ما نخواهد بود.

علامه محقّق مرحوم مجلسی - به نقل از عالم بزرگوار شهید ثانی رضوان اللَّه علیه - از زبان فردی که جریان گم شدن خود را در خلال یک مسافرت بیان کرده، چنین نقل می‌کند:

با دوستم راه را گم کرده بودیم، ناگهان خیمه‌ای را از دور مشاهده کرده،

به طرف آن رفتیم. پس از سلام و احوال پرسی با صاحب آن خیمه که بانویی موقّر بود، گم شدن خود را در آن بیابان یادآور شدیم. وی گلیمی را پهن کرد و گفت: بنشینید تا پسرم بیاید و از شما پذیرایی کند.

چیزی نگذشت که مردی شتر سوار در آنجا حاضر شد. زن گفت: شتر، شتر فرزند من است ولی شتر سوار شخص دیگری است.

مرد تازه وارد خطاب به آن زن کرد و گفت: ای امّ عقیل! خداوند در مورد فرزندت عقیل پاداشی بزرگ به تو عطا کند! پرسید: مگر برای فرزندم حادثه‌ای رخ داده است؟ پاسخ داد: آری، شترش به خشم آمده و او را به داخل چاهی فرو انداخته است.

ام‌عقیل - که گویی هیچ حادثه ناگواری برایش پیش نیامده - گفت: پیاده شو و کمک کن تا از میهمانان پذیرایی کنیم. سپس گوسفندی را به او داد تا آن را برای تهیه غذا ذبح نماید.

سرانجام غذا آماده شد و ما که به شدت از شکیبایی آن زن با ایمان شگفت زده شده بودیم از آن خوردیم. در این هنگام آن زن صبور گفت: در میان شما کسی هست که بتواند قرآن بخواند؟

آیات 153 تا 157 سوره بقره را که در باره صابرین است تلاوت کردیم - و او را به خاطر مصیبتی که بر او وارد شده تسلیت گفتیم - زن به داخل خیمه رفت و چند رکعت نماز گزارد، آنگاه عرض کرد:

اَللَّهُمَّ إِنِّی فَعَلْت ما أَمَرْتنِی فَأَنْجِزْ لِی ما وَعَدْتنِی. خداوندا! من آنچه را دستور داده‌ای انجام دادم؛ اینک تو نیز به وعده خود وفا کن.» سپس گفت:

اگر بنا بود در این جهان کسی برای کسی بماند، پیامبر گرامی حضرت

محمّد صلی الله علیه وآله برای امّتش باقی می‌ماند.⁽¹⁾

« یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تفْلِحُونَ »⁽²⁾

«ای مؤمنان! صبور باشید و (در برابر دشمنان) پایداری کنید و (برای جلوگیری از رخنه آنان با امامان خود مرتبط بوده) ملازم یکدیگر باشید و تقوای الهی پیشه سازید، باشد که رستگار گردید.»

با تأمل در مفهوم صبر، مصابره، مرابطه و تقوی، عنایت خاص قرآن را به مراتب یاد شده به نیکی در می‌یابیم.

شکیبایی و استقامت در هر مورد به تناسب شکل و محتوای دشواری‌ها، آمادگی ویژه‌ای می‌طلبد. جهاد با نفس و ایستادگی در برابر خواسته‌های ناروا، فرد با ایمان را در راستای مبارزه‌ای پیوسته و همیشگی قرار می‌دهد. پایداری در مقابل دشمن به ایثار، فداکاری و گذشت از مال و جان نیازمند است. حراست از مرزها و آماده باش کامل در برابر رخنه فرهنگی و شبیخون نظامی، مستلزم بیداری، هوشیاری و مراقبت دقیق است.

و بالاخره پرهیزگاری که دامنه وسیع آن چون مشعلی فروزان بر همه حالات درونی و برنامه‌های شرعی، انسانی فردی و اجتماعی پرتو افکنده، به آن‌ها سمت و سو می‌بخشد و آن را هدف‌مند می‌سازد.

البته تلاش برای ارتباط معنوی با حضرت مهدی - عجّل اللَّه تعالی فرجه - و مرزبانی از حریم حق در عصر غیبت، از مهم‌ترین مصادیق مرابطه است که در

روایات در کنار مصادیق مختلف آیه به آن اشاره شده است.

« فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ».⁽¹⁾

«آن گونه که پیامبران اولوا العزم شکیبایی کردند صبور باش.»

رهبران آسمانی و پیامبران عالی‌مقام به ویژه شخصیت بی‌بدیل رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله در طول حیات گرانقدر خویش آن چنان در برابر حوادث سهمگین روزگار و مخالفت‌های لجاجت آمیز دشمنان پایداری کردند که ملائکه آسمان را به شگفتی انداختند.

قلم از ترسیم روزهای سخت و دشواری که وجود نازنین آن پیامبر بزرگ الهی با صبر و استقامت سپری فرمود بسیار عاجز و ناتوان است. دشمنان بی‌خرد که بعضی از آن‌ها از خویشان آن بزرگوار بودند برای نابودی شخصیت آسمانیش از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کردند با انواع شکنجه و آزار، فشارهای روحی، محاصره اقتصادی، و تحریم روابط اجتماعی آن چنان وجود عزیز و یاران اندکش را آزار دادند که برخی از آنان در اثر گرسنگی تلف گردیدند.

با نسبت‌های ناروا و شایعات کذب می‌کوشیدند تا از یک سو دوستان و پیروان آن بزرگوار را نسبت به راه خود به تردید اندازند و از سوی دیگر مانع پیشرفت آن مکتب حیات‌بخش و نفوذ آن در دل و جان افراد بی‌غرض و منصف گردند. زمانی ساحرش می‌خواندند، روزی مجنونش خطاب می‌کردند. گاهی بر سر مقدسش خاکستر می‌ریختند. و آنگاه که از همه راه‌ها ناامید شدند با محاصره خانه نورانیش که جای گام‌های ملائکه بود در صدد کشتنش برآمدند. امّا هیچ یک از این امور شکننده، کم‌ترین تأثیر منفی در هدف بزرگی که دنبال می‌کرد وارد نساخت و حتی آن‌گاه که در اثر فرو ریختن سنگ‌های فراوان بر او از بدن مطهرش

خون جاری بود مردم را از طریق شیوه‌های گوناگون به اسلام و بندگی خدا فرا می‌خواند.

در پرتو این پایداری شگفت‌انگیز و متحمل شدن این زحمات طاقت فرسا بود که آیین حیات‌بخش اسلام سراسر گیتی را به نور آسمانی خود منوّر ساخت و امروز در حالی که بانگ «اللَّهُ اکبر» از چهار سوی جهان به گوش می‌رسد بیش از یک چهارم جمعیت جهان را پیروان اسلام تشکیل می‌دهند.⁽¹⁾

« وَ الْعَصْرِ ا إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ ا إِلّاَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات وَ تواصَوْا بِالْحَقِ‌ّ وَ تواصَوْا بِالصَّبْرِ ».⁽²⁾

«سوگند به عصر که انسان‌ها همه در زیانند مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال شایسته انجام می‌دهند و یکدیگر را به حق سفارش و به شکیبایی توصیه می‌نمایند.»

توجه به اصول جامع چهارگانه در متن این سوره شریف و اجرای دقیق آن در زندگی فردی و اجتماعی - به عنوان عالی‌ترین برنامه پاکسازی زندگی از بلای همگانی خسران - راه‌کاری تضمین شده و مترقّی برای حلّ مشکلات و نابسامانی‌ها و نجات انسان از زیانکاری است که باید زیر بنا و سر لوحه فعالیت‌های معنوی و مادی همه انسان‌ها قرار گیرد:

ایمان و مبانی حیات‌بخش اعتقادی.

کارهای نیک و اعمال شایسته که ثمره درخت بارور ایمان و قوام بخش آن است.

فراخوان همگانی به حق و حقیقت.

سفارش به شکیبایی و پایداری به شکل فراگیر و به صورت یک جریان عمومی در کلّ جامعه.

شکیبایی در روایات‌

قسمت اول

پیشوایان معصوم علیهم السلام که خود جلوه شکیبایی و آیینه پایداری در برابر سختی‌ها و مشکلات بودند همواره مردم را به صبر و استقامت در امور زندگی فرا می‌خواندند.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذا ذَهَبَ الرَّأْسُ ذَهَبَ الْجَسَدُ کَذلِکَ إِذا ذَهَبَ الصَّبْرُ ذَهَبَ الْإِیمانُ».⁽¹⁾

«شکیبایی نسبت به ایمان به منزله سر نسبت به تن است. هنگامی که سر برود تن نیز خواهد رفت، همچنین هر گاه شکیبایی رخت بر بندد ایمان نیز خواهد رفت.»

آری، ایمان تا این اندازه به صبر و شکیبایی وابسته است و این تشبیه بسیار زیبا جایگاه رفیع شکیبایی را در مکتب اهل بیت علیهم السلام به نیکی روشن می‌سازد.

هم آن بزرگوار فرموده‌اند:

«امیر مؤمنان علیه السلام وارد مسجد شده، مردی را که افسرده و اندوهگین بود کنار در مسجد مشاهده کردند. پرسیدند: تو را چه شده؟ پاسخ داد: ای پیشوای مؤمنان! مصیبت پدر و مادر و برادر گریبانگیرم شده و نزدیک

است که از غصّه دق کنم. حضرتش فرمودند:»

«عَلَیکَ بِتقْوَی اللَّهِ وَ الصَّبْرِ تقْدَمْ عَلَیهِ غَداً وَ الصَّبْرُ فِی الْأُمُورِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذا فارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ فَسَدَ الْجَسَدُ وَ إِذا فارَقَ الصَّبْرُ الْأُمُورَ فَسَدَت الْأُمُورُ»

«تقوای الهی و شکیبایی را پیشه ساز تا فردا(ی رستاخیز) بر آن وارد شده، پاداش آن را دریابی. صبر در کارها به مثابه سر نسبت به بدن است. هرگاه سر از تن جدا گردد، بدن از بین می‌رود و هنگامی که شکیبایی از امور مفارقت نماید کارها تباه می‌گردد.»⁽¹⁾

مردم در برابر حوادث تلخ و پیشامدهای ناگوار یکسان نیستند:

دسته‌ای به سبب بی‌بهره بودن از صفت شکیبایی گویا بنا را بر جزع و فزع قرار داده‌اند؛ اینان با برخورد به کم‌ترین ناملایمت، اعتدال را از دست داده، خویشتن را می‌بازند و در واقع با دست خویش عوامل شکست را فراهم آورده، به زودی از پای در می‌آیند.

گروهی با تحمّل، بردباری و شکیبایی در برابر مشکلات ایستادگی کرده، پایداری می‌ورزند، گرچه از کریمه شکیبایی به صورت یک صفت پایدار بهره‌مند نشده‌اند.

برخی به واسطه برخورداری از ملکه شکیبایی و متصف شدن به این خوی بزرگوارانه، علاوه بر شکیبایی و پایداری، حق تعالی را بر الطاف بی‌کران ظاهر و باطن سپاسگزاری کرده، عاشقانه به تلاش و کوشش بر می‌خیزند و برای مرتفع ساختن آثار منفی و پی‌آمدهای نامطلوب حوادث برنامه ریزی می‌نمایند.

عالم بزرگوار شهید ثانی رضوان اللَّه علیه در «مسکّن الفؤاد» می‌فرماید:

«حکیمی یکی از مشاهدات شگفت‌انگیز خود را چنین نقل کرده است:

از منزل به مقصد رباط مصر بیرون رفتم. در میان راه با مرد نابینایی که با دو دست و دو پای فلج شده، زیر سایبانی نشسته، حمد و ثنای خداوند بر لب داشت، روبرو شدم!

با شگفتی نزد وی رفته، پس از سلام از او پرسیدم: خداوند را به خاطر کدامیک از نعمت‌هایش ستایش می‌کنی؟! پاسخ داد: مگر عنایات بی‌شمار او را نسبت به من نمی‌نگری؟ به خدا سوگند اگر مرا با آتش قهر خود بسوزاند، یا با فرمانش کوه‌ها را بر من فرو افکند، یا دریاها را امر نماید که مرا در خود غرق کنند، یا به زمین دستور دهد که مرا در کام خویش فرو بلعد، جز بر محبّتم نیفزاید و جز سپاس و ستایشم را افزون نسازد.

آنگاه گفت: پسر کوچکی دارم که مرا از اوقات نماز با خبر می‌کرد و هنگام افطار برایم غذایی حاضر می‌ساخت، لیکن از دیروز تا کنون از وی بی‌خبرم، بنگر که بسا او را باز یابی.

گوید: به جستجوی او پرداختم، ناگهان با جسد نیم‌خورده او که در کنار یک تلّ در برابر درنده‌ای قرار داشت روبرو شدم! گفتم: « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ! » چگونه این خبر دهشت‌بار را به این بنده صالح منتقل سازم؟ ناگزیر نزد وی بازگشته، به او گفتم: خداوند تو را رحمت نماید، کدامیک از شما - تو و حضرت ایوب علیه السلام - نزد خدا مقرّب ترید؟ گفت: البته آن بزرگوار. گفتم: آن جناب در بلاها صبری جمیل داشت، اینک بدان که فرزند خود را از دست داده‌ای!

و جریان را برایش باز گفتم.

گفت: سپاس خدای را که در دلم حسرتی از دنیا قرار نمی‌دهد، آنگاه صیحه‌ای زد و از دنیا رفت».⁽¹⁾

حضرت عیسی علیه السلام در مناجات خود عرض کرد:

پروردگارا! یکی از دوستان خود را به من بنما؛ خطاب آمد: در فلان مکان یکی از دوستان ما زندگی می‌کند. حضرتش به آن مکان تشریف برده، زنی را مشاهده فرمود که از چشم و دست و پا محروم، و پیوسته به این ذکر شریف مشغول بود: اَلْحَمْدُ لِلَّهِ عَلی نَعْمَائِهِ وَ الشُّکْرُ عَلی آلائِهِ.

آن جناب تعجّب نموده، بر وی سلام کرد و پاسخ آن بانوی صالحه را با خطاب «علیک السلام یا روح اللَّه» از او شنید و پرسید: از کجا دانستی من عیسی هستم؟ عرض کرد: از کسی که تو را نزد من فرستاد. آن حضرت فرمود: تو نه از نعمت چشم برخورداری و نه دست و پای سالمی داری! عرض کرد: سپاس خدای را که از دلی ذاکر، زبانی شاکر و بدنی صابر بهره‌مند هستم. او را به یکتایی یاد می‌کنم که ابزارهای معصیت را از من باز گرفته است (تا به وسیله آن‌ها مرتکب گناه نگردم).⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«مَنِ ابْتلِی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بِبَلاءٍ فَصَبَرَ عَلَیهِ کانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ أَلْفِ شَهِیدٍ.»⁽³⁾

«هر مؤمنی که به بلایی گرفتار شود و بر آن صبر و شکیبایی نماید، برایش پاداش هزار شهید خواهد بود.»

کسی که سختی‌های جهاد در راه خدا را به جان می‌خرد و عزیزترین سرمایه خویش را برای رضای خدا از دست می‌دهد، از پاداشی عظیم و منزلتی بس رفیع برخوردار می‌گردد لیکن مجاهده پیگیر و دائمی با هواهای نفسانی و هوس‌های شیطانی و تحمّل رنج و سختی در برابر ناگواری‌ها در خلال سال‌های طولانی آن چنان سخت و دشوار است که گویی شخص صابر همواره در حال جان فشانی و هر لحظه در حال جان دادن است. بلکه توفیق عظیم نیل به شهادت مجاهد نیز ممکن است نتیجه مستقیم مجاهده هر روز و هر ساعت وی در جبهه مشکلات و ناملایمات زندگی و ایستادگی در برابر سختی‌ها و تلخ‌کامی‌ها باشد.

جابر گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: صبر جمیل و بردباری زیبا چیست؟ فرمودند:

«ذلِکَ صَبْرٌ لَیسَ فِیهِ شَکْوی إِلَی النَّاسِ.»⁽¹⁾

«صبر جمیل صبری است که در آن شکایت به مردم نباشد.»

شکیبایی در برابر سختی‌ها، تلخ‌کامی‌ها و حوادث ناگوار زندگی نشانه سعه صدر و وسعت روح آدمی است. شکایت به مردم نوعاً از تنگی سینه، کمبود ظرفیت و بی صبری سرچشمه می‌گیرد که به هیچ وجه برازنده شأن و منزلت مؤمن نیست و بسا با گفتاری همراه شود که در بردارنده ناسپاسی است و همین امر سبب افزایش زشتی و نا زیبایی رفتار آدمی می‌گردد.

انسان با ایمان به واسطه روح بزرگ و سینه گشاده و ظرفیت فراوان خود هیچ‌گاه دچار شتابزدگی نشده، پیمانه صبرش لبریز نمی‌گردد، و به همین جهت گفتاری که در بردارنده ناسپاسی و همراه با بی‌تابی و جزع باشد بر زبان جاری نمی‌سازد و در همه حال از خلعت جمال و زینت بردباری برخوردار است.

احنف بن قیس گوید: از دل درد خود به عمویم جناب صعصعه شکایت کردم. او مرا از این کار بازداشت و گفت: فرزند برادر! ناراحتی خود را برای کسی که در برطرف ساختن آن ناتوان است اظهار مکن، زیرا اگر دوست باشد ناراحت می‌شود و چنانچه دشمن باشد شاد می‌گردد (که در هر صورت پسندیده نیست) پس به کسی پناه بر که در واقع هم او تو را به آن مبتلا ساخته و در برطرف ساختن آن قادر و تواناست.

فرزند برادر! چهل سال است که بینایی یکی از چشمانم را از دست داده‌ام، لیکن تا کنون هیچ کس حتی همسرم از آن آگاه نشده است.⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«عَلَیکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّهُ لا دِینَ لِمَنْ لا صَبْرَ لَهُ.»⁽²⁾

«بر شما باد به شکیبایی، زیرا کسی که صبر ندارد، دین ندارد.»

بلی، دینداری تنها در پرتو پایداری و شکیبایی میسّر می‌گردد، و قرآن و فرمایشات معصومین علیهم السلام از یک سو، و عقل و تجربه از سوی دیگر شاهد و گواه روشن بر آن است که بی صبری و نا بردباری به تدریج باعث ضعف ایمان و اندک اندک موجب از کف رفتن دین آدمی می‌گردد.

در تاریخ اسلام نوشته‌اند:

جوانی یتیم و تهیدست به نام عبد العُزی به سرپرستی عموی خود ثروت زیادی به دست آورده، صاحب شتران و گوسفندان، و از خدمت غلامان و کنیزان فراوانی برخوردار شده بود. و با اینکه به اسلام تمایل پیدا کرده بود، میل باطنی خود را از ترس عموی خود که مردی خشن، متعصّب و مخالف اسلام بود ابراز

نمی‌کرد.

سرانجام پس از بازگشت رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله از جنگ حنین به مدینه، آن جوان سعادتمند علاقه خود به اسلام عزیز را برای عموی خویش ظاهر ساخته و گفت: مدتی است مایلم اسلام آورده، به مسلمانان بپیوندم. امیدوار بودم شما نیز سعادت پذیرش اسلام را دریابید، اینک من ایمان آورده، در زمره مسلمانان قرار می‌گیرم.

عموی جوان گفت: چنانکه به این کار اقدام کنی، هر آنچه به تو داده‌ام حتی لباس‌هایت را از تو باز پس گرفته، برهنه‌ات خواهم ساخت. جوان پاسخ داد: اسلام را بر دنیا و ثروت آن ترجیح می‌دهم. عموی بی‌سعادت، به گفته خود جامه عمل پوشانده، حتی لباس‌های برادر زاده را از تنش بیرون آورد و او را از خود دور ساخت.

مادر جوان که در جریان بی‌مهری برادر شوهر خود قرار گرفت، گلیمی به فرزند خود داد تا آن را دو نیم کرده، نیمی را بر کمر ببندد و نصف دیگر را بر شانه افکنده، عازم مدینه شود.

هنگام سحر به مدینه رسیده، وارد مسجد شد و در کنار سایر نیازمندان تازه مسلمان - که به اصحاب صُفّه شهرت یافته بودند - قرار گرفت.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بنا بر رفتار خود پس از نماز صبح از حال اصحاب صُفّه جویا شده، در میان آنان جوان تازه وارد را مشاهده فرمود. نزد وی آمده، از مشخصات او سؤال کردند. جوان نام خود و قبیله‌اش را برای رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض نمود. آن حضرت فرمودند: تو را «عبد اللَّه ذو البجادین» نام نهادم. میهمان من باش.

عبد اللَّه به فراگیری قرآن مشغول گردید و هنگامی که مسلمانان عازم جنگ تبوک شدند، در رکاب حضرت برای جهاد در راه خدا حرکت کرد، امّا دیری نپایید که به تب و بیماری مبتلا گردید و پس از چند روز دنیا را وداع نمود.

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله با دست مبارک خود او را در قبر نهاده و عرض کردند:

«خدایا! من از عبد اللَّه راضی هستم، تو نیز از او خشنود باش.»

در این هنگام عبد اللَّه مسعود گفت: ای کاش من صاحب این قبر بودم.⁽¹⁾

آری، شکیبایی در برابر متاع دنیا و خواسته‌های نفسانی و صبر و بردباری برای انجام تکالیف اسلامی و انسانی، آدمی را به منزلتی می‌رساند که نه تنها غبطه صحابی بزرگ پیامبر را به همراه دارد بلکه فوز عظیم خشنودی خدا و رستگاری بزرگ رضایت رسول خدا صلی الله علیه وآله را نیز در پی خواهد داشت.

از نمونه‌های دیگر شکیبایان، بلال حبشی مؤذّن بزرگ رسول خدا صلی الله علیه وآله است. مدت‌ها بود که به دست مبارک حضرتش اسلام آورده، امّا ایمان خود را از مردم پنهان می‌کرد. یک روز دور از چشم مشرکین وارد خانه خدا شد و به گمان اینکه کسی در آن‌جا نیست، نزد بت‌ها رفت و پس از توهین به آن‌ها گفت: کسانی که شما را پرستش می‌کنند، گمراه و زیانکارند.

برخی از مشرکین که پشت کعبه نشسته بودند از ماجرای اسلام او و اهانت به بت‌ها با خبر شده، او را تعقیب کردند. بلال خود را به خانه مولایش عبد اللَّه بن جدعان رسانده و در آنجا پنهان گردید. مشرکان جریان بلال را به وی باز گفتند. عبد اللَّه به ابوجهل و امیة بن خلف گفت: این غلام را در اختیار شما قرار دادم.

آنان بلال را به صحرا برده، در گرمای سوزان روی شن‌های داغ به پشت خواباندند و سنگ بزرگی را بر سینه او قرار داده و از او خواستند تا به رسول خدا صلی الله علیه وآله ناسزا گوید. امّا او با تحمّل شکنجه‌های طاقت فرسا، شکیبایی نموده و خدا را با گفتن أَحَد أَحَد می‌ستود.⁽²⁾

حتی نقل شده که ابوجهل با شکافتن برخی از اعضای بدن بلال و قرار دادن پاره آهن داغ در آن می‌کوشید تا وی را از اسلام منصرف نماید، امّا جز «أحد أحد» که حکایت از ایمان عمیق او به آفریدگار یگانه داشت، چیزی از او نمی‌شنید.

البته بنا بر نظر مشهور، بلال بنده امیة بن خلف (از سران مشرکین و از دشمنǙƠسرسخت پیشوای بزرگ مسلمانان) و مادرش نیز کنیز وی بوده است و چون بلال نزد امیة محبوب‌تر از سایر غلامان او بود، او را موکّل بتخانه خویش کرده بود. امّا هنگامی که بلال مسلمان شد دور از چشم امیة داخل بتخانه به عبادت خدا اشتغال می‌ورزید تا آنکه امیة از اسلام وی با خبر شد و چون بر ایمان خود پافشاری می‌کرد، به شکنجه او پرداخت و حتی بدن برهنه او را بر خارهای زمین‌های داغ مکه می‌کشید و سنگ داغ بزرگی روی سینه او می‌نهاد و می‌گفت:

«لا تزالُ هکَذا حَتی تمُوت أَوْ تکْفُرَ بِمُحَمَّدٍ وَ تعْبُدَ اللّات وَ الْعُزّی

«به همین حال خواهی بود تا بمیری و یا از خدای محمّد دست برداری و لات و عزّی را پرستش نمایی.»

تا جایی که اثر آن از پوست و گوشت بدن پاکش گذشت و به استخوان رسید، امّا او از اعتقاد قلبی و ایمان استوار خود هیچ‌گاه دست بر نداشت و پیوسته با گفتن «أحد أحد» به ستایش خدای متعال می‌پرداخت.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوار خود نقل کرده‌اند که حضرت علی علیه السلام فرمودند:

«لا یذُوقُ الْمَرْءُ مِنْ حَقِیقَةِ الْإِیمانِ حَتی یکُونَ فِیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: اَلْفِقْهُ فِی الدِّینِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الْمَصائِبِ وَ حُسْنُ التقْدِیرِ فِی الْمَعاشِ.»⁽²⁾

«آدمی حقیقت ایمان را درک نمی‌کند مگر آنکه سه خصلت در او

باشد: بصیرت و آگاهی در دین، شکیبایی بر مصیبت‌ها، و اندازه گیری نیکو در زندگی.»

دستیابی به اهداف بلند معنوی و مقاصد بزرگ انسانی تنها در پرتو شکیبایی، پایداری، و تحمّل گرفتاری‌ها میسّر می‌گردد. کمال انسان در گرو صبر و شکیبایی است. در سایه استقامت و شکیبایی علاوه بر آنکه توفیق جهاد با نفس و مبارزه با وسوسه‌های شیطانی امکان‌پذیر می‌شود، انسان از اطمینان نفس و سکون و آرامش دل نیز برخوردار گشته، خود و محیط پیرامون خود را از امنیت درونی و بیرونی بهره‌مند می‌سازد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«برای انسان نزد خداوند درجه‌ای منظور شده که (تنها) با اعمال نیک نمی‌تواند به آن دست یابد، بلکه خداوند او را به نا ملایمتی در بدن یا تلف شدن مال یا فرزند مبتلا می‌گرداند تا شکیبایی نماید و به آن مقام نایل گردد.»⁽¹⁾

قرب الهی و رضایت و خشنودی خداوند که عالی‌ترین مدارج سعادت و منتهای رستگاری است به مدد تربیت نفس در پرتو عنایات ویژه اولیای الهی حاصل می‌گردد و این خود جز از طریق صبر و پایداری در برابر ناگواری‌ها، تلخ کامی‌ها، و پافشاری برای ترک لذّات نفسانی و تحمّل سختی و مشقت عبادت امکان‌پذیر نیست. با صبر و پایداری - که از ثمرات بسیار زیاد روحی و معنوی و حتی مادی برخوردار است - اندک اندک می‌توان از چموشی و طغیان نفس کاست و با سیطره بر نفس طغیانگر به مقامات بلند معنوی و انسانی دست یافت.

قسمت دوم

آری، پایداری در برابر گناهان سرانجام به تقوای نفس می‌انجامد، شکیبایی در

مسیر انجام طاعات و عبادات، آدمی را به انس و الفت به حقّ نائل می‌گرداند، و صبر و بردباری در بلاها ثمره گرانبهای تن دادن به تقدیر حقّ و خشنودی از خواست و اراده خداوند را به دنبال خواهد داشت. و همین ثمرات شگفت انگیز است که اولیای الهی را بیش از سایر مردم در معرض بلا و گرفتاری قرار داده است.

آنان با اینکه از طریق دعا و تضرّع می‌توانند مشکلات را برطرف سازند، بلکه امکان دفع گرفتاری‌ها پیش از وقوع نیز برای آن‌ها وجود دارد، لیکن پایداری در برابر سختی‌ها و تحمّل ناگواری‌ها را - که خواست خداست و خشنودی او در آن است - ترجیح می‌دهند تا علاوه بر درک پاداش‌های بی‌انتها، به قلّه‌های رفیع کمال و ترقی دست یابند. و البته در کنار شکیبایی، پیوسته با تضرّع و زاری روی به جانب حقّ دارند و از این طریق نیز لحظه به لحظه به او - جلّ جلاله - نزدیک‌تر می‌گردند.

خلق را بر تو بدخو کند

تا تو را رو جانب آن سو کند

این جفای خلق بر تو در جهان

گر بدانی گنج زر آمد مال

یکی از بزرگان می‌فرمود: دعایم مستجاب است، حتی روزی با خدای متعال شوخی کردم و حضرتش اجابت نمود.

در عین حال بلا و گرفتاریش بسیار زیاد بود. با آنکه به فقری استخوان سوز و بیماری‌های دشواری مبتلا بود، دم فرو بسته و خدای را بر محنت‌ها و بلاهایش سپاسگزاری بیرون از وصف می‌نمود. روحش شاد و با اولیای خدا محشور باد.

مگر نه این است که پیامبران آسمانی و اولیای الهی همه از برجسته‌ترین نمونه‌های شکیبایان در برابر انبوه ناگواری‌ها و سختی‌ها بودند و در میان آنان اسوه‌هایی از پایداری و صبوری یافت می‌شد که انسان از شکیبایی آنان در برابر حوادث تلخ و مشکلات طاقت فرسا به حیرت می‌افتد؟

در روایات آمده است که حضرت ایوب علیه السلام پیش از آنکه به بلا گرفتار گردد مدت چهل سال در نعمت و رفاه به سر می‌برد. هر روز هزاران سفره بزرگواری می‌گسترد تا مردم از آن بهره‌مند گردند. علاوه بر آن‌ها که همراه گلّه‌های دام او بودند، بیست هزار اسب نیز داشت. زراعتش آن چنان پر حاصل و فراوان بود که دستور می‌داد همگان از آن برخوردار باشند و هیچ انسان و حیوانی را از آن منع نمی‌کرد. چهار صد غلام داشت که حراست اشتران حضرتش را بر عهده داشتند.

روزی جبرئیل نزد او حاضر شد و عرض کرد: ای ایوب! روزگار راحتی به سر آمد و زمان رنج و سختی فرا رسید، آماده بلا باش! آن جناب فرمود: باکی نیست، و در سایه الطاف بی دریغ الهی به انتظار بلا نشست.

یک روز که از نماز صبح فارغ گردید ناگهان فریاد شبان را شنید که می‌گفت: سیلی از دامن کوهسار فرود آمد و گله گوسفند را به تمامی به دریا برد! لحظه‌ای نگذشت که ساربان از راه رسید و خبر ناگوار هلاکت شتران توسط صاعقه را به او داد. در این میان باغبان نیز او را از نابودی درختان به سبب بروز آفات آگاه نمود. آن بزرگوار این‌ها را می‌شنید و تسبیح خداوند می‌کرد. دیری نپایید که معلّم پسران ایوب با آه جانسوز وارد شد و او را از خبر وحشتناک دیگری آگاه ساخته و عرض کرد: دوازده پسر شما میهمان برادر بزرگ بودند که ناگهان سقف خانه بر سر آنان فرو ریخت و همه هلاک شدند!

ایوب علیه السلام به سجده افتاد و عرض کرد: بار الها! تا تو را دارم از همه چیز برخوردارم. و بدین سان در برابر بلاهای جانکاه، بیماری‌های طاقت فرسا و از دست دادن مال و فرزندان شکیبایی می‌کرد و هر چه جام بلا می‌نوشید، به رضایت دوست خرسند و خشنود بود.⁽¹⁾

جزع و نابردباری نتیجه‌ای جز از دست دادن فرصت و قوای معنوی و جسمانی به همراه نخواهد داشت. باید باور کنیم که با مقدرات نمی‌توان جنگید و آنچه که اراده حق است به وقوع خواهد پیوست. واردات بر ما جدا از اینکه در بسیاری از موارد نتیجه اعمال نادرست ماست، خارج از اختیار ما خواهد بود، امّا با جهت‌گیری صحیح و برخورد معقول و منطقی و صبر و شکیبایی می‌توان راه خروج از بن بست مشکلات را یافت و با تسلّط بر خویشتن، از بروز آثار منفی آن‌ها جلوگیری نمود.

امیر مؤمنان علیه السلام فرموده‌اند:

«إِنَّکَ إِنْ صَبَرْت جَرَت عَلَیکَ الْمَقادِیرُ وَ أَنْت مَأْجُورٌ وَ إِنْ جَزَعْت جَرَت عَلَیکَ الْمَقادِیرُ وَ أَنْت مَأْزُورٌ.»⁽¹⁾

«اگر شکیبایی ورزی آنچه مقدّر است خواهد شد و پاداش خود را می‌بری، و چنانچه بی‌تابی کنی (باز هم) آنچه مقدّر است تحقّق می‌یابد و بار بی‌صبری و وزر ناشکیبایی را (بر دوش) خواهی داشت.»

زندگی مجموعه‌ای از نعمت‌ها و بلاهاست. اصولاً نه وفور نعمت نشانه لطف و کرامت است است و نه کثرت بلا علامت بُعد و نقمت؛ بلا و نعمت دو ابزار آزمایش و دو وسیله سازندگی است. شکر گزاری در برابر نعمت‌ها، و شکیبایی در برابر ناملایمات و بلاها که دو وظیفه بزرگ بندگی است راه‌کار موفقیت و پیروزی در این آزمایش همگانی و ابزار مناسب برای تهذیب نفس و سازندگی است. همچنان‌که ناسپاسی و ناشکیبایی، زمینه مناسب برای شکست و نابودی و بستر هموار برای تخریب قوا و ویرانی است.

بسیاری از مفسران و حدیث شناسان از رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله نقل کرده‌اند که فرمودند:

«اَلْإِیمانُ نِصْفانِ نِصْفٌ فِی الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِی الشُّکْرِ.»⁽¹⁾

«ایمان دارای دو بخش است: نیمی در صبر و بخشی در شکر است.»

انسان از قابلیت‌های فراوانی برخوردار است. شکوفا شدن بسیاری از این استعدادها نیازمند تلاش و فعالیت است. بدون کوشش و پایداری هیچ‌گاه از مزایای گرانبهای آن‌ها بهره‌مند نخواهد شد. قدرت برخورد سازنده با مشکلات، یکی از همین قابلیت‌هاست که در وجود هر انسانی به ودیعه گذارده شده، و به اقتضای آن آدمی موظف است نیروهای درونی و بیرونی خود را برای نبرد با موانع راه کمال بسیج نموده، از همه امکانات و قابلیت‌های موجود خویش به شکل مطلوب بهره‌برداری نماید.

گویا سنت خدا بر این قرار گرفته که برای رشد و تربیت، شکوفا شدن استعدادها، و تعالی روح و روان انسان‌ها، نخست احساس نیاز را در آنان بارور ساخته، موتور حرکت و تلاش و تکاپو را از این طریق در وجود آنان روشن می‌نماید. آنگاه موانع و مشکلات را یکی پس از دیگری در مسیر آنان قرار داده، هر گونه سستی و کسالت و واماندگی را از وجود آن‌ها دور ساخته، روح استقامت و پایداری را در آنان همواره زنده و قدرت صبوری و شکیبایی را پیوسته استحکام می‌بخشد.

درخت رشد یافته بر فراز کوه‌های بلند و همیشه در معرض طوفان و باد و باران را با نهال بلوط غنوده در سایه درختان جنگل و دور از تند بادهای سخت مقایسه

کن و بنگر که با وجود ریشه گرفتن نهال هر دو از درخت واحد، آن تا چه اندازه قوی و تناور و این تا چه مقدار ضعیف و کم قدرت است!

و به راستی این درسی است بزرگ برای آنان که اهداف بزرگ و مقاصد عالی را دور از تحمّل رنج و بدون شکیبایی، در زندگی راحت و همراه با عافیت می‌طلبند. مَثَل اینان، مثل جوانی است که برای کوبیدن نقش شیر بر بازویش نزد دلاّک رفته، و به خاطر ضعف و ناتوانی، به هنگام کوبیدن نقش هر عضو، از دلاک درخواست می‌کرد که از نقش آن عضو صرف‌نظر کرده و شیر را بدون آن عضو نقش نماید!

بر زمین زد سوزن آن دم اوستاد

گفت در عالم کسی را این فتاد؟

شیر بی‌دم و سر و اِشکم که دید؟

این چنین شیری خدا کی آفرید؟

چون نداری طاقت سوزن زدن

از چنین شیر ژیان پس دم مزن

هر کس در زندگی خود و اطرافیان خویش تجربه کرده؛ روایات نیز شاهد صادق بر آن است که با هر رنجی گنجی و در پی هر محنتی آسایشی و به دنبال هر اندوهی شادمانی و در کنار هر خاری گلی است که فضای زندگی را لبریز از شادی و سینه درد کشیده را سرشار از احساس راحتی و آرامش می‌سازد. شدّت بلا و لبریز شدن مصیبت و گرفتاری، حکایت از پایان آمدن آن دارد؛ در اوج ناامیدی روزنه‌های امید را به روشنی می‌توان مشاهده کرد، و در پس سیاهی و تاریکی شب، طلیعه سفیدی و روشنی روز را به وضوح می‌توان دید.

« أَلَیسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ ».⁽¹⁾

سرگذشت دانشمند چینی را نشنیده‌ای که در دوران نوجوانی به علت آنکه در رشته تحصیلی خود پیشرفتی نداشت، نومید گشته، کتاب‌هایش را به دور افکند، و همزمان با زنی مستمند رو به رو شد که قطعه آهنی را با کوشش زیاد سوهان

می‌زد تا از آن سوزنی فراهم آورد؟ مشاهده این تلاش شگفت انگیز آن چنان انقلاب عظیمی در وجودش پدید آورد که در دَم تصمیم گرفت به کلاس درس باز گردد و با عزمی استوار به ادامه تحصیل بپردازد و در پرتو استقامت و شکیبایی در زمره بزرگ‌ترین دانشمندان عصر خویش قرار گرفت.

بسیار اتفاق می‌افتد که فشارهای سخت و ضربات دشوار روزگار بسان جرقه‌ای سبب شعله‌ور شدن آتش استعداد نهفته‌ای می‌شود که در وجود شخص پنهان است و حتی خود از آن آگاهی ندارد و همین فشار و سختی، عامل شکوفایی و درخشندگی قابلیت‌های درونی وی می‌گردد. گرچه ممکن است در مراحل نخست، به سبب آگاه نبودن از قدرت‌ها و مواهب پنهان درونی، مشکلات و دشواری‌ها را صرفاً به عنوان مانع تلقی کرده و از وجود آن‌ها ناخرسند باشد لیکن باید بدانیم که خدای مهربان از هر رفیق شفیقی مهربان‌تر و از هر پدر و مادر مهربانی دلسوزتر است و او جلّ جلاله که عالم و حکیم و قادر است مصلحت حقیقی ما را از هر کس حتی از خود ما بهتر می‌داند و بنا بر لطف و مرحمت بی‌دریغ خود همان را مقدّر می‌فرماید.

در کلمات قدسی آمده است:

«مَنْ لَمْ یرْضَ بِقَضائِی وَ لَمْ یصْبِرْ عَلی بَلائِی وَ لَمْ یشْکُرْ نَعْمائِی فَلْیتخِذْ رَبّاً سِوائِی!

مَنْ أَصْبَحَ حَزِیناً عَلَی الدُّنْیا فَقَدْ أَصْبَحَ ساخِطاً عَلَی، مَنْ تواضَعَ لِغَنِی‌ّ لِأَجْلِ غِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دِینِهِ.

یابْنَ آدَمَ! ما مِنْ یوْمٍ جَدِیدٍ إِلّا وَ یأْتی فِیهِ إِلَیکَ مِنْ عِنْدِی رِزْقُکَ وَ ما مِنْ لَیلَةٍ جَدِیدَةٍ إِلّا وَ یأْتی إِلَی الْمَلائِکَةُ مِنْ عِنْدِکَ بِعَمَلٍ قَبِیحٍ ؛ خَیرِی إِلَیکَ نازِلٌ وَ شَرُّکَ إِلَی صاعِدٌ...

یابْنَ آدَمَ! اِعْمَلْ بِما أَمَرْتکَ وَ انْتهِ عَمَّا نَهَیتکَ أَجْعَلْکَ حَیاً لا تمُوت أَبَداً...»⁽¹⁾

«کسی که از تقدیر و حکم من خشنود نیست و بر بلایم شکیبایی نمی‌کند و در برابر نعمت‌هایم سپاسگزاری نمی‌نماید، پروردگاری غیر از من برگزیند!

کسی که برای دنیا محزون گردد به یقین با دشمنی با من صبح کرده است و کسی که برای ثروتمندی به جهت دارایی او تواضع نماید دو سوّم دین خود را از دست داده است.

ای فرزند آدم! هر روز رزق و روزیت از جانب من به تو می‌رسد و هر شب فرشتگان من اعمال ناپسند تو را نزد من می‌آورند! پیوسته خیر من به سوی تو سرازیر، و بدی تو به جانب من متصاعد است!

ای فرزند آدم! به آنچه تو را امر کرده‌ام عمل کن و از آنچه تو را نهی نموده‌ام بپرهیز تا تو را آنچنان زنده قرار دهم که هیچ‌گاه مرگ و نیستی به سراغ تو نیاید.»

ناگفته نماند سپاسگزاری آنگاه از ارزش واقعی برخوردار بوده، عامل رشد و تقرّب می‌گردد که از آگاهی، قدردانی و اقرار به نعمت سرچشمه گرفته باشد. چه بسا حمد و ثنایی که به حسب ظاهر قدردانی و سپاسگزاری، و در واقع شِکوه و اعتراض و شکایت است! حقیر خود برایم اتفاق افتاد که به هنگام گرفتاری، خداوند متعال را شکر کرده، حمد و ثنای او بر زبان خویش جاری کردم، امّا پس از ملاقات با بزرگی بدون آنکه از کار خود سخنی بگویم برایم روشن نمود که

شکرگزاری و حمد و ثنایم در واقع نِق زدن و حاکی از ناخرسندی درونی از گرفتاری‌ها بوده است.

اقسام صبر

صبر و شکیبایی نیز مانند بسیاری از مفاهیم اخلاقی دارای اقسام گوناگون و مراتب مختلف است و پاداش آن نیز به تناسب درجات آن متفاوت می‌باشد.

اشاره به برخی از اقسام صبر پایان بخش این مبحث خواهد بود:

شکیبایی بر طاعت، و پایداری در برابر مشکلاتی که در راه انجام آن وجود دارد.

صبر بر خودداری از نافرمانی خداوند، و مقاومت در برابر تلخی ترک گناه.

شکیبایی در برابر مصیبت، و ایستادگی در برخورد با حوادث ناگوار، همراه با حفظ تعادل و دور از خود باختگی، جزع و فزع و فرو ریختن تعادل روحی.

در روایات معصومین علیهم السلام بر این سه قسم که از مهم‌ترین و مشهورترین اقسام صبر محسوب می‌شود تأکید فراوان شده است.

حضرت علی علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«الصَّبْرُ ثَلاثَةٌ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیةِ...»⁽¹⁾

«صبر بر سه قسم است: شکیبایی هنگام مصیبت، پایداری بر اطاعت و صبر بر خودداری از گناه.»

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«الصَّبْرُ صَبْرانِ: صَبْرٌ عَلَی الْبَلاءِ، حَسَنٌ جَمِیلٌ، وَ أَفْضَلُ الصَّبْرَینِ الْوَرَعُ عَنِ الْمَحارِمِ.»⁽¹⁾

«صبر دو گونه است: شکیبایی بر بلا که نیکو و زیباست، ولی برترین صبر خودداری از محرمات است.»

شکیبایی در میدان جهاد که نوعی شجاعت است.

صبر به هنگام شعله‌ور شدن آتش غضب که نوعی حلم است و در قرآن و روایات به «کظم غیظ» از آن یاد شده است.

شکیبایی در برابر شهوات حیوانی که عفّت نام گرفته است.

پایداری بر پوشاندن راز و کتمان سرّ.

شکیبایی در برابر سوء خُلق مردم و تحمّل آزار دیگران.

استقامت بر تنهایی و کناره‌گیری از نا اهلان.

پایداری در برابر هوی و هوس و امیال نفسانی.

ضبط نفس و خویشتن داری در برابر فراوانی نعمت‌ها و مراقبت از مغرور شدن به عافیت و نعمت‌ها و فرو رفتن در ناز و نعمت.

شکیبایی بر نگهداری زبان و پرهیز از گفتار بیهوده و سخن ناروا.

برای صبر درجات و مراتب بلندِ دیگری هست که جز اهل معرفت و اولیای الهی بدان دست نیابند.

3 - رضا

رضا در مقابل سخط است و منظور از آن عبارت از خشنودی نسبت به پروردگار متعال و مقدّرات او در باطن و ظاهر و ترک اعتراض در گفتار و رفتار نسبت به آنچه خداوند مقرّر داشته می‌باشد.

کسی که به خدا ایمان آورده و او را عالم و حکیم می‌داند به نیکی درک کرده که رویدادهای تلخ و حوادث ناگوار زندگی هیچ یک لغو و بیهوده و از سرِ اتفاق پدید نیامده، بلکه همه بر اساس مصلحت و حکمت، و در راستای افاضه فیض و رشد و تعالی صورت می‌پذیرد. به همین جهت در همه حال به قضا و قدر الهی خشنود و از مقدرات خداوند گرچه بر خلاف میل نفسانی و خواسته‌های وی باشد راضی است و هیچ گاه گفتار و رفتاری که مفهوم عدم رضایت از آن استشمام شود از او ظاهر نمی‌گردد.

مؤمن حوادث تلخ زندگی و طوفان‌های شدید بلا و گرفتاری را بسان داروی قوی و مؤثری می‌داند که حجاب‌های تیره و موانع تاریک کمال و رستگاری ⁽¹⁾را از جای کنده و سبب تنبّه، تذکّر و بیداری، و عامل تطهیر قلب و تهذیب روح و روان آدمی می‌گردد. او معتقد است که در عالم خلقت و نظام هستی هر چیز جایگاه ویژه و حدّ و اندازه مخصوصی دارد و فقدان این تفاوت‌ها یا بر هم خوردن حدّ و مرز طبیعی هر یک از موجودات، موجب اختلال عظیم در نظام جامعه می‌گردد.

رضا از آثار گرانقدر ایمان و از لوازم پر ارزش محبت پروردگار متعال است. کسی که به این منزلت بلند دست یابد پیوسته در لذّت و بهجت و سرور و راحتی

به سر برده، و هر چه را که به نوعی منتسب به محبوب باشد زیبا می‌بیند، زیرا فقر و غنا، راحتی و سختی، عزّت و ذلّت، تندرستی و بیماری و مرگ و زندگی را از سوی دوست می‌داند و به همین جهت همه در نزد او یکسان خواهد بود. محبّت حضرت حقّ در دل و جان و روح و روان او رسوخ کرده و باور دارد که خداوند دوستی مهربان است و هیچ کاری را بدون مصلحت و حکمت انجام نمی‌دهد، لذا به فعل و اراده حقّ - جلّ و علا - عشق می‌ورزد.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلرَّوْحُ وَ الرَّاحَةُ فِی الرِّضا وَ الْیقِینِ، وَ الْهَمُّ وَ الْحُزْنُ فِی الشَّکِ‌ّ وَ السَّخَطِ.»⁽¹⁾

«نشاط و آسایش در رضا و یقین است، و غم و اندوه در شک و ناخرسندی است.»

امام رضا علیه السلام می‌فرمایند:

«در یکی از جنگ‌ها گروهی را به حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله بردند. پرسیدند: اینان کیستند؟ عرض شد: ای رسول خدا! اینان مؤمن‌اند. سؤال کردند: ایمان شما در چه پایه است؟ پاسخ دادند: شکیبایی به هنگام گرفتاری، سپاس‌گزاری در زمان نعمت، و رضا و خشنودی نسبت به قضای الهی (در همه حال). آن حضرت فرمودند:

«حُلَماءُ عُلَماءُ کادُوا مِنَ الْفِقْهِ أَنْ یکُونُوا أَنْبِیاءَ، إِنْ کُنْتمْ کَما تصِفُونَ فَلا تبْنُوا ما لا تسْکُنُونَ وَ لا تجْمَعُوا ما لا تأْکُلُونَ وَ اتقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیهِ

ترْجَعُونَ.»⁽¹⁾

«اینان خویشتن‌داران و عالمانی هستند که از کثرت آگاهی در دین نزدیک است از پیامبران باشند! اگر چنانید که بیان می‌کنید، آنچه را که در آن سکونت نمی‌کنید نسازید، و آنچه را که نمی‌خورید جمع نکنید و از خدایی که به سویش بازگشت خواهید کرد پروا نمایید.»

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«امام حسن علیه السلام با عبد اللَّه بن جعفر ملاقات کرده، فرمودند: ای عبد اللَّه! چگونه انسان مؤمن شمرده شود با آنکه از قسمت مقدّر خود ناراضی است و منزلت خویش را پایین می‌آورد در صورتی که حاکم بر او خداوند است؟! من برای کسی که جز رضای الهی در دلش خطور نکند ضامنم که اگر به درگاه خداوند دعا کند مستجاب گردد.»⁽²⁾

ناخرسندی و به دیده اعتراض به خداوند و مقدّرات او نگریستن کجا، و توحید و ایمان و رضایت به اراده و فعل حق تعالی کجا؟ آن، خشم و سخط پروردگار را به همراه دارد و این، خشنودی و رضایت و لطف و مرحمت او - جلّ و علا - را به ارمغان می‌آورد. بنده عاجز و حقیر و جاهل به حکمت‌ها و مصلحت‌ها و بی‌خبر از اسرار قضا و قدر الهی را نه عقلاً و نه شرعاً و نه اخلاقاً و عرفاً شایسته نیست که از ورای هزاران حجاب و از پشت دیوارهای بلند عجز و جهل، به اعتراض بر افعال خداوند خالق حکیم و انکار اراده قادر علیم برخیزد!

بنده همان به که ز تقصیر خویش

عذر به درگاه خدا آورد

امام بزرگوار حضرت رضا علیه السلام از پدران ارجمند خویش نقل می‌کنند که

رسول مکرّم خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«خداوند بزرگ می‌فرماید:

«مَنْ لَمْ یرْضَ بِقَضائِی وَ لَمْ یؤْمِنْ بِقَدَرِی فَلْیلْتمِسْ إِلَهاً غَیرِی.»⁽¹⁾

«هر کس به قضای من خشنود نباشد و به مقدّرات من ایمان نیاورد خدایی غیر از من بجوید!»

پاسخی دندان شکن به افراد کم‌ظرفیت و کسانی است که حقیقتاً راه ایمان نپیموده و از مزایای معرفت - که خرسندی و خشنودی از قضا و قدر الهی از برترین آن‌هاست - بی‌بهره مانده‌اند.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«صفت رضا آن است که از هر امر خوشایند و ناخوشایند خشنود باشی، رضا پرتو نور معرفت است؛... رضا اسمی است که همه معانی عبودیت در آن گرد آمده است...»⁽²⁾

از برخی دیگر از روایات نیز چنین به دست می‌آید که خشنودی از اراده و فعل خداوند، بالاترین عبادت است.

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«رَأْسُ طاعَةِ اللَّهِ الرِّضا بِما صَنَعَ اللَّهُ فِیما أَحَبَّ الْعَبْدُ وَ فِیما کَرِهَ، وَ لَمْ یصْنَعِ اللَّهُ بِعَبْدٍ شَیئاً إِلّا وَ هُوَ خَیرٌ لَهُ.»⁽³⁾

«تاج بندگی خداوند، رضایت و خشنودی به چیزی است که خدا در امور مورد علاقه بنده و امور ناخوشنایند وی انجام داده است.

(و به راستی که) خداوند در باره بنده خود جز به خیر و مصلحت او کاری انجام نداده است.»

همچنین در حدیث آمده است:

«خداوند در بهشت بر مؤمنان تجلّی می‌کند و به آنان می‌فرماید: از من سؤال کنید (و هر چه دوست دارید درخواست نمایید) عرض می‌کنند: پروردگارا! رضایت و خوشنودی تو را خواهانیم.»⁽¹⁾

حتی پس از تجلّی خداوند که بالاترین مرتبه الطاف الهی است، رضایت و خوشنودی او را در خواست می‌کنند و این خود نشانی روشن بر فضیلت و برتری رضا نسبت به سایر مراتب کمال است. همچنان‌که رضایت آدمی از قضا و قدر الهی و فعل و اراده خداوند نشانی واضح بر خشنودی خدا از وی می‌باشد.

در روایات آمده است که بنی اسرائیل به حضرت موسی علیه السلام عرض کردند: از خدا درخواست کن که بیان فرماید: چه کنیم تا به سبب آن از ما خشنود گردد؟ حضرتش عرض کرد: خداوندا! شنیدی آنچه را اینان گفتند؛ خطاب آمد:

«ای موسی! به ایشان بگو از من راضی شوید تا من از شما خشنود گردم.»⁽²⁾

از سوی دیگر تن ندادن به قضای الهی و ناخرسند بودن از اراده و خواست او می‌تواند دلیلی روشن بر خشنود نبودن خدا از انسان بوده و در نهایت به بغض و کفر آدمی بیانجامد.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ لَمْ یرْضَ بِالْقَضاءِ دَخَلَ الْکُفْرُ دِینَهُ.»⁽¹⁾

«کسی که به قضای الهی راضی نباشد، کفر در دینش راه یابد!»

4 - تسلیم‌

تسلیم عبارت است از خضوع و انقیاد کامل در برابر اوامر، نواهی و قضا و قدر الهی، و پرهیز از پندار، گفتار و هر حرکتی که شایبه اعتراض نسبت به خداوند داشته باشد؛ و این مرتبه رفیعی است که جز در پرتو نیل به مقام بلند رضا حاصل نمی‌گردد.

تسلیم روح ایمان، خمیر مایه سعادت و رستگاری، از آثار گران‌بهای یقین و ثمره دین و دینداری است. چرا که سرچشمه پیدایش هر صفت متعالی در درون جان آدمی جز اعتقاد صحیح، نیت پاک و عمل خالص چیزی نیست، و این هر سه قوام‌بخش پایه‌های تسلیم‌اند.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلدِّینُ شَجَرَةٌ أَصْلُهَا التسْلِیمُ وَ الرِّضا.»⁽¹⁾

«دین درختی است که ریشه آن تسلیم و رضاست.»

گرچه روح استقلال‌طلبی و اندیشه استقلال خواهی از یک سو و عدم مصونیت انسان از خطا و انحراف از سوی دیگر و اشتراک انسان با سایر مردم در این رابطه، مانع بزرگ آدمی از تسلیم بی‌قید و شرط در برابر دیگران است و عقل و خرد و شرع اقدس نیز انسان را از پیروی بی‌چون و چرای سایرین برحذر می‌دارند، لیکن تسلیم نشدن در برابر خداوند عالم حکیم و پیامبرانی که تنها از او سخن می‌گویند و جز به فرمان او گام بر نمی‌دارند - و در فرمانشان شایبه کم‌ترین انحراف و خطا وجود ندارد، و راه رستگاری جز تسلیم در برابر آنان نیست -

دور از خرد و پیمودن راه شقاوت و گام نهادن در مسیر گمراهی است.

خردمند حقیقی کسی است که با درک این واقعیت، خواست و اراده خدا را گردن نهد و در گرفتاری و آسایش، تندرستی و بیماری، نیازمندی و بی‌نیازی، و خوشی و ناخوشی صبور، تسلیم و شاکر بوده، چون و چرایی نداشته باشد.

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«اَلْعَبْدُ بَینَ ثَلاثَةٍ: بَلاءٌ وَ قَضاءٌ وَ نِعْمَةٌ؛ فَعَلَیهِ فِی الْبَلاءِ مِنَ اللَّهِ الصَّبْرُ فَرِیضَةٌ وَ عَلَیهِ فِی الْقَضاءِ مِنَ اللَّهِ التسْلِیمُ فَرِیضَةٌ وَ عَلَیهِ فِی النِّعْمَةِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الشُّکْرُ فَرِیضَةٌ.»⁽¹⁾

«انسان (در همه حال) بین سه چیز قرار گرفته است: بلا و گرفتاری، قضا و حکم الهی، و نعمت و آسایش. وظیفه حتمی او در بلاها و گرفتاری‌ها شکیبایی؛ در برابر قضای الهی تسلیم، و در هنگام سرازیر شدن نعمت‌های خداوند، سپاس گزاری است.»

انسان همچنان که در هنگام بیماری، در برابر پزشک حاذق - و مورد اعتمادی که از درد و داروی او به نیکی آگاهی داشته و به تمام لوازم و عوارض آن واقف است - بدون چون و چرا با اراده و اختیار خود تسلیم او می‌گردد، بر اساس عقل و علم و به اقتضای نیاز و مصلحت لازم است در برابر اوامر و نواهی و اراده و فعل الهی سر تسلیم فرود آورده، تکبّر و انانیت را کنار گذارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«یا عِبادَ اللَّهِ! أَنْتمْ کَالْمَرْضَی وَ رَبُّ الْعالَمِینَ کَالطَّبِیبِ، فَصَلاحُ الْمَرْضَی فِی ما یعْلَمُهُ الطَّبِیبُ وَ یدَبِّرُهُ (تدْبِیرِهِ) بِهِ، لا فِیما یشْتهِیهِ الْمَرِیضُ

وَ یقْترِحُهُ، أَلا فَسَلِّمُوا لِلَّهِ أَمْرَهُ تکُونُوا مِنَ الْفائِزِینَ.»⁽¹⁾

«ای بندگان خدا! شما همانند بیماران و پروردگار عالمیان بسان پزشک است، خیر و صلاح بیمار در چیزی است که طبیب می‌داند و تدبیر می‌کند، نه در چیزی که مریض میل دارد و آن را بر می‌گزیند. پس تسلیم امر الهی باشید تا از رستگاران شوید.»

امام سجّاد علیه السلام می‌فرمایند:

«... إِنَّ الْمَراتبَ الرَّفِیعَةَ لا تنالُ إِلّا بِالتسْلِیمِ لِلَّهِ جَلَّ ثَناؤُهُ وَ ترْکِ الْإقْتراحِ عَلَیهِ وَ الرِّضا بِما یدَبِّرُ بِهِمْ [ بِهِ ].»

«به راستی مراتب بلند (و رسیدن به قلّه کمال) جز با تسلیم شدن در برابر خداوند بزرگ، و ترک برگزیدن رأی و خواهش خود بر حضرت او، و خشنودی از تدبیرش به دست نخواهد آمد.»

سپس در ادامه می‌افزایند:

«حقیقتاً اولیای خدا بر محنت‌ها و ناگواری‌ها آنچنان شکیبایی کردند که دیگران از آن ناتوان بودند. خداوند بزرگ نیز پاداش آنان را بر آورده شدن همه درخواست‌های ایشان قرار داد، با این حال آن‌ها جز آنچه را که خدا برایشان می‌خواهد نمی‌خواهند.»⁽²⁾

کسی که در اثر عنایات حقّ و مجاهده و صبر و توسل به دامن اولیای الهی، قلّه‌های بلند ایمان را فتح کرده و به مرتبه رفیع تسلیم نائل گشته، در برابر حضرت حقّ اراده‌ای ندارد و میل و خواست خویش را در اراده جناب او فانی ساخته و می‌داند آنچه را حضرتش اراده کند، چه او بخواهد یا نخواهد، همان تحقّق

می‌پذیرد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند: خدای بزرگ به حضرت داود علیه السلام وحی فرستاد: ای داود!

«ترِیدُ وَ أُرِیدُ وَ لا یکُونُ إِلّا ما أُرِیدُ فَإِنْ أَسْلَمْت لِما أُرِیدُ أَعْطَیتکَ ما ترِیدُ وَ إِنْ لَمْ تسْلَمْ لِما أُرِیدُ أَتعَبْتکَ فِیما ترِیدُ ثُمَّ لا یکُونُ إِلّا ما أُرِیدُ.»⁽¹⁾

«تو اراده نمایی، من نیز اراده می‌کنم، و جز اراده من تحقّق نمی‌پذیرد. چنانچه به خواست من تن دهی، آنچه را اراده می‌نمایی به تو عطا می‌کنم و اگر به خواست من سر تسلیم نگذاری تو را در آنچه خواهی به زحمت می‌افکنم، آنگاه نیز جز خواسته من محقّق نمی‌گردد.»

اسلام جز تسلیم نیست و هر کس به اندازه‌ای که از روح تسلیم برخوردار شده - و از نقطه مقابل آن که خود محوری و استکبار است دور گشته - از روح اسلام بهره‌مند خواهد بود.

امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«اسلام را چنان توصیف نمایم که کسی پیش از من توصیف نکرده و پس از من نیز توصیف ننماید؛ به راستی اسلام همان تسلیم و تسلیم همان یقین و یقین همان باور کردن و باور همان اعتراف و اعتراف همان عمل و عمل همان بجا آوردن است.»⁽²⁾

ناگفته نماند: جایگاه ویژه حضرات معصومین علیهم السلام نسبت به خداوند متعال ایجاب می‌کند که تسلیم در برابر آن بزرگواران نیز - که در حقیقت تسلیم در برابر

خدا و به فرمان او است - واجب و به عنوان یک عمل خردمندانه، در زمره تکالیف مهم شرعی محسوب گردد.⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام می‌فرمایند:

«إِنَّ الْعِبادَةَ عَلی سَبْعِینَ وَجْهاً فَتسْعَةٌ وَ سِتونَ مِنْها فِی الرِّضا وَ التسْلِیمِ للَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأُولِی الْأَمْرِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِمْ.»⁽²⁾

«به راستی عبادت هفتاد گونه است: شصت و نه گونه آن در رضا و تسلیم نسبت به خدای بزرگ و پیامبر صلی الله علیه وآله و والیان امر (جانشینان معصوم) علیهم السلام می‌باشد.»

5 - توکّل‌

توضیح

انسان به تناسب برخورداری از قوّت ایمان، ارتفاع یقین و عمق باورهای قلبی، به تدریج از سطح اندیشه بلند، افق فکر گسترده، عظمت و بزرگی روح و سعه صدر و گشادگی بیشتر سینه بهره‌مند گشته، به ضعف خود و ناتوانی دیگران - هرچند به حسب ظاهر قوی و دارای عظمت باشند - بیشتر پی خواهد برد.

لازمه طبیعی این رشد و آگاهی، سلب اعتماد حقیقی از غیر خدا و تکیه کردن بر ذات پاک خداوندی است که منبع فیض همه نیروها و سرچشمه فیاض همه قدرت‌هاست. مؤمن هرچه می‌خواهد و هر چه می‌طلبد، تنها از ذات پاک پروردگار درخواست می‌کند و تکیه گاهش در همه حال خدای قادر عالم حکیم است و تنها بر او توکّل می‌نماید.

مفهوم توکّل‌

توکّل از ماده وکالت و از دیدگاه قرآن و حدیث، اعتماد و تکیه کردن بر خدا، و ولی و وکیل خود قرار دادن اوست. توکّل آن است که انسان در همه کارهای خود خداوند را وکیل خویش ساخته، به او تکیه و اعتماد نماید و چون سرچشمه همه قدرت‌ها خداست، تنها او را مؤثر بداند.

توکّل ثمره توحید افعالی است، زیرا هنگامی که انسان به مرحله‌ای از رشد معنوی ارتقا می‌یابد که تحقّق هر پدیده‌ای را در جهان هستی مرتبط با اراده آفریدگار هستی می‌بیند، طبعاً امید خویش را از خود و دیگران منقطع ساخته، تنها بر او - جلّ و علا - تکیه و اعتماد خواهد کرد.

نقطه مقابل توکّل بر خدا، اعتماد و تکیه کردن بر غیر او و وابسته بودن به

دیگری و در نهایت، از دست دادن استقلال خویشتن است. بنا براین مفهوم توکّل این نیست که انسان از تلاش و کوشش دست کشیده، خود را به صورت کالای مصرفی درآورد، بلکه شخص متوکّل با اتکا به لطف قادر متعال و استمداد از فیاض لا یزال در همه امور تلاش می‌کند، لیکن حتی در مواردی که توانایی انجام کاری را دارد، خویشتن را از الطاف بی‌کران خداوند منّان بی‌نیاز ندانسته، به توانایی خویش تکیه نمی‌کند و هر قدرتی را از جانب او می‌داند.

رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله از جبرئیل امین پرسیدند: توکّل چیست؟ پاسخ داد:

«اَلْعِلْمُ بِأَنَّ الْمَخْلُوقَ لا یضُرُّ وَ لا ینْفَعُ وَ لا یعْطِی وَ لا یمْنَعُ وَ اسْتعْمالُ الْیأْسِ مِنَ الْخَلْقِ، فَإِذَا کَانَ الْعَبْدُ کَذَلِکَ لَمْ یعْمَلْ لِأَحَدٍ سِوَی اللَّهِ وَ لَمْ یرْجُ وَ لَمْ یخَفْ سِوَی اللَّهِ وَ لَمْ یطْمَعْ فِی أَحَدٍ سِوَی اللَّهِ فَهَذَا هُوَ التوَکُّلُ.»⁽¹⁾

«دانستن این واقعیت که مخلوق (بدون اراده حق تعالی) نه ضرر می‌رساند و نه سود، نه عطا می‌کند و نه محروم می‌سازد و (از درون و در عمل) از خلق مأیوس بودن (و چشم امید به خالق دوختن) است. هنگامی که بنده‌ای چنین شد، جز برای خدا کار نمی‌کند و به غیر او امید نداشته، و از غیر او پروا ندارد و جز به او به هیچ کس طمعی نداشته و دل نمی‌بندد. این (حقیقت و روحِ) توکّل است.»

طبیعت توکیل تا زمانی که از شرایط جامع و کامل برخوردار نباشد توأم با نگرانی و همراه با سوء ظنِ‌ّ موکّل نسبت به وکیل است. زیرا احتمال مرگ وکیل یا خیانت او زمینه نگرانی موکّل را افزایش داده، فکر او را نسبت به اصل توکیل متزلزل می‌سازد؛ همچنان‌که احتمالِ دارا نبودنِ علم، قدرت، تدبیر، حاکمیت و دلسوزی کافی، موکل را نسبت به انجام بی‌عیب و نقص کاری که به وکیل واگذار

کرده، نامطمئن خواهد ساخت.

موکّل دوست دارد از ادامه حیات وکیل مطمئن باشد، او را از علم و آگاهی لازم نسبت به ابعاد مختلف نیازهایش برخوردار ببیند، شاهد قدرت کافی در او برای انجام کار مورد نظرش باشد، او را از هر گونه عیب و عجز و ناتوانی که موجب تزلزل فکر وی می‌شود مبرّا بداند، و از حاکمیت، امانت داری، دلسوزی، تدبیر و اداره نیکوی همه امور در دست با کفایت او خاطر جمع باشد.

بی‌تردید این خواسته‌های موکّلان بلکه فوق آن در حدّ اعلا و برتر از فکر هر خردمند و بالاتر از اندیشه هر صاحب اندیشه‌ای در ذات پاک خداوندی که حاکمیت و قدرت و علم و بی‌نیازی و سایر صفات نیکو همه از آنِ اوست موجود است؛ دیگران هر چه دارند از او دارند و تنها تکیه‌گاه تزلزل ناپذیر و اطمینان بخشی که از هر عیب و نقصی مبرّا است، ذات پاک اوست. مدد گرفتن از غیر او زیبنده نیست و هیچ کس جز او شایسته وکالت نخواهد بود.

توکّل بر خدا آدمی را از دلدادگی و وابستگی به غیر که سرچشمه ذلّت و بردگی است رها ساخته، به او آزادگی و اعتماد به نفس می‌بخشد. کسی که دارای روح توکّل است هیچ گاه دچار یأس و نومیدی نگشته، در برابر مشکلات و سختی‌های زندگی احساس ضعف و واماندگی نمی‌کند، و همین فرهنگ و اعتقاد و احساس متعالی است که قدرت روحی او را افزایش داده، بر همه موانع و مشکلات پیروز می‌گرداند.

قرآن و توکّل‌

در قرآن علاوه بر مواردی که خداوند بهترین وکیل معرفی شده، بیش از چهل مورد از توکّل سخن به میان آمده که نشان از اهتمام شرع مقدس به این صفت متعالی دارد.

« وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیتوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ».⁽¹⁾

«مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند.»

توکّل ثمره جدایی ناپذیر ایمان است، زیرا مؤمن در همه حال پروردگار متعال را بر هر چیز قادر و توانا می‌داند و هر مشکلی را در برابر اراده بی‌منازع او سهل و آسان می‌شمارد و به همین جهت تنها به او دل می‌بندد و جز به او تکیه نمی‌کند. خداوند بزرگ نیز به مؤمنان فرمان می‌دهد که از همه مخلوقات چشم پوشیده، تنها به ذات بی‌انتهای او چشم بدوزند و جز بر او اعتماد و توکّل ننمایند.

« ... فَإِذا عَزَمْت فَتوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُتوَکِّلِینَ ».⁽²⁾

«هنگامی که (بر کاری) تصمیم می‌گیری بر خدا توکل کن که خداوند توکّل کنندگان را دوست می‌دارد.»

هیچ کس - حتی شخصیت بزرگواری همانند رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله - از خداوند بی‌نیاز نیست به همین جهت خداوند مهربان از آن بزرگوار نیز می‌خواهد که در همه حال حتی هنگام تصمیم نهایی که همه چیز فراهم است بر خدا توکّل کرده، جز بر قدرت لا یزال او اعتماد ننماید. این است که مؤمن زیرک هیچ گاه به فراهم بودن اسباب و وسایل عادی فریفته نشده، همواره از قدرت بی‌پایان پروردگار خود استمداد می‌جوید.

« وَ قالَ لِلَّذِی ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ فَأَنْساهُ الشَّیطانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ ».⁽³⁾

«(یوسف علیه السلام) به یکی از آن دو نفر که می‌پنداشت (از زندان) رها

می‌شود فرمود: مرا نزد بزرگ خود یادآور ؛ شیطان یادآوری آقایش را از یاد او برد، در نتیجه چند سالی در زندان ماند.»

حضرت یوسف با همه منزلتی که داشت تنها یک لحظه دچار غفلت شده، برای نجات خود به غیر خدا متوسّل گشت. گر چه این نوع غفلت در مورد افراد عادی قابل گذشت است، لیکن در افراد برجسته که مراتب بلند ایمان را پشت سر نهاده، به مقامات رفیع معنوی دست یافته‌اند قابل اغماض نیست، و این هشدار بزرگی است برای مؤمنان و موحّدان که هیچ گاه به دیگران امیدوار نبوده، به غیر خدا تکیه ننمایند.

امام صادق علیه السلام در ذیل آیه شریفه فرموده‌اند:

«خداوند به حضرت یوسف وحی فرستاد که: چه کسی آن خواب را به تو نمایان ساخت؟ عرض کرد: تو ای پروردگار من؛ فرمود: چه کسی مهر تو را آن چنان در دل پدر افکند؟ عرضه داشت: تو ای پروردگار من! پرسید: چه کسی قافله راه مصر را سراغ تو فرستاد؟ پاسخ داد: تو ای پروردگارم! سؤال نمود: چه کسی آن دعا را به تو آموخت تا از چاه رها گردی؟ جواب داد: تو ای پروردگار من؛

فرمود: چه کسی راه نجات از مکر و حیله زلیخا را برای تو فراهم نمود؟ عرض کرد: پروردگارا تو؛ پرسید: چه کسی آن طفل را به نفع تو به سخن درآورد؟ پاسخ داد: تو ای پروردگار من! فرمود: چه کسی مکر و حیله همسر عزیز و زنان مصری را از تو دور ساخت؟ عرض کرد: تو ای پروردگارم؛ سؤال نمود: چه کسی تأویل خواب را به تو الهام کرد؟ جواب داد: پروردگارا تو؛ خداوند فرمود: چگونه به دیگری پناه بردی و به من پناهنده نشدی و از من درخواست نکردی تا از زندان نجاتت دهم و به یکی از بندگانم پناهنده و امیدوار گشتی تا او نزد بنده دیگری

که در اختیار من است از تو یادآوری کند؟! اینک باید چند سال دیگر در زندان بمانی.»⁽¹⁾

« إِنَّهُ لَیسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یتوَکَّلُونَ ».⁽²⁾

«بدون شک شیطان را بر کسانی که ایمان آورده و بر پروردگارشان توکّل می‌کنند تسلطی نیست.»

پایداری و مقاومت در برابر وسوسه‌های شیطانی و مصونیت در برابر فریب‌ها و نیرنگ‌های رنگارنگ آن مطرود دور از رحمت خدا و در امان ماندن از نفوذ شیطنت آمیز آن ملعون جز در پرتو ایمان و توکّل امکان‌پذیر نخواهد بود.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: ابلیس گفته است:

«بر پنج کس تسلط ندارم ولی سایر مردم در قبضه (وسوسه‌ها و نقشه‌های) من هستند: کسی که با نیت پاک به (دامن کبریایی) خداوند چنگ بزند و در همه امور به او تکیه کند؛ هر که شب و روز به تسبیح خدا زیاد بپردازد ؛ کسی که آنچه را برای خود می‌خواهد برای برادران مؤمن خود بخواهد؛ آنکه هنگام مصیبت جزع نکند؛ کسی که به آنچه خداوند روزیش کرده راضی باشد و غم روزی نخورد.»⁽³⁾

« وَ مَنْ یتوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِ‌ّ شَی‌ءٍ قَدْراً ».⁽⁴⁾

«هر کس بر خدا توکّل کند خداوند برایش کافی است. خدا اراده و فرمان خود را به انجام می‌رساند، بدون شک برای هر چیزی اندازه‌ای مقرّر

کرده است.»

فرمان خداوندی که قادر مطلق است و همه چیز و همه کس در قبضه قدرت اوست، در همه موجودات نافذ است و اراده‌اش بدون کم‌ترین وقفه به انجام خواهد رسید، بنا براین کسی که بر او توکّل کرده، کار خویش را به او واگذار نماید بی‌تردید خداوند - جلّ جلاله - برای او بس است و امورش را کفایت خواهد کرد.

توکّل در روایات‌

پیشوایان معصوم علیهم السلام و اولیای الهی در راستای ارشاد و هدایت مردم و به پیروی از وحی و همسو با قرآن، همگان را به این خصلت بزرگوارانه و صفت متعالی سفارش کرده‌اند.

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:

«إِنَّ الْغِنَی وَ الْعِزَّ یجُولانِ، فَإِذا ظَفِرَا بِمَوْضِعِ التوَکُّلِ أَوْطَنا.»⁽¹⁾

«بی‌نیازی و عزّت (همواره به این سو و آن سو) در حرکت‌اند. هنگامی که به جایگاه و محل توکّل برسند، در همانجا مسکن گزینند.»

در شرح حال مرحوم ملا نظر علی طالقانی نوشته‌اند:

وی در دوران تحصیل علوم دینی دچار فقر شدیدی بود؛ تصمیم می‌گیرد برای خداوند نامه‌ای بنویسد!! با کمال اعتقاد و نهایت امید نامه‌ای که در بردارنده نیازهایش بود برای خدا نوشته و آن را به وسیله باد رها کرده، در انتظار می‌ماند.

سرانجام، اعتماد و امید به لطف بی‌انتهای خداوند کارگر و کارساز می‌شود و نامه در یک روز که ناصر الدین شاه از شکار باز می‌گردد به دست وی می‌رسد.

پادشاه پس از جلوس در کاخ خود سراغ ملا نظر علی فرستاده، خانه‌ای با

لوازم و نیازمندی‌ها به نام او ثبت و در اختیارش قرار می‌دهد. یکی از وزیران نیز دخترش را به عقد وی در می‌آورد. وزیری خدمت‌کار و آشپز، و دیگری کالسکه‌ای تقدیم می‌دارد. نخست وزیر نیز روستایی هدیه می‌نماید و یکی از وزیران باغی در شمیرانات در اختیار او می‌گذارد. پول هنگفتی نیز توسط خود شاه به او پرداخت می‌گردد و شیخ طالقانی که نیازمند نان شب بود نه تنها به خواسته‌های خویش نائل می‌شود بلکه از ثروتمندان عصر خود می‌گردد.⁽¹⁾

دست حاجت چو بری نزد خداوندی بر

که کریم است و رحیم است و غفور است و ودود

کرمش نامتناهی، نعمش بی‌پایان

هیچ خواهنده از این در نرود بی‌مقصود

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یکُونَ أَقْوَی النَّاسِ فَلْیتوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ.»⁽²⁾

«هر کس دوست دارد قوی‌ترین مردم باشد بر خداوند توکّل نماید.»

توکّل به تناسب سطح و عمقِ محتوا، روح و جان و حتی جسم شخص متوکل را تقویت کرده، شخصیت تازه‌ای به او می‌بخشد و در رفتار و گفتار آدمی تأثیر گذار خواهد بود، چه آنکه شخص متوکل دست نیاز به سوی قادر مطلق بلند ساخته، خود را به او - جلّ جلاله - متصل می‌نماید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در شب معراج از حضرت پروردگار سؤال کرد: پروردگارا! برترین اعمال کدام است؟ خداوند بزرگ فرمود:

«یا أَحْمَدُ! لَیسَ شَی‌ءٌ أَفْضَلَ عِنْدِی مِنَ التوَکُّلِ عَلَی وَ الرِّضا

بِما قَسَمْت.»⁽¹⁾

«ای احمد! نزد من چیزی برتر از توکّل بر من و خشنودی به آنچه قسمت و روزی کرده‌ام نیست.»

پس از آنکه حضرت ابراهیم علیه السلام بت‌های نمرودیان را درهم شکست، نمرود با اطرافیان خود در باره کیفر آن بزرگوار مشورت نمود، آنان گفتند: او را آتش زده، بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید. آن‌ها حضرتش را زندانی کرده، به تهیه وسایل آتش افروزی مشغول شدند و آنچنان در این کار همت ورزیدند که حتی اگر یکی از آنان بیمار می‌شد در وصیت خود مقداری از مالش را برای تهیه هیزم اختصاص می‌داد. زنان نیز با رشتن پشم پول آن را برای کمک به این اقدام شیطانی به متصدیان آتش می‌دادند.

در حاشیه شهر کوفه و در کنار نهر کوثا آتشی بس عظیم بر افروختند به گونه‌ای که شدت حرارت و بلندی شعله‌هایش مانع پرواز پرندگان بود و فرو انداختن حضرت ابراهیم علیه السلام در میان آن برای آنان امکان‌پذیر نبوده، از آن کار عاجز ماندند!

سرانجام به تعلیم شیطان منجنیقی ساخته، آماده انداختن آن بزرگوار در میان شعله‌های آتش شدند! جوش و خروش از همه کائنات برخاست و هر یک به زبان خود از این کار شگفت و عظیم شکایت می‌کردند. زمین که گویا از سنگینی بار گران شرک و بت پرستی کفّار و مشرکان به ستوه آمده و مدت‌ها نظاره‌گر غربت و تنهایی ابراهیم علیه السلام در پرستش خداوند یکتا بود، خطاب به خدای بزرگ عرضه داشت: آیا اجازه می‌دهی ابراهیم علیه السلام طعمه آتش نمرود گردد؟ و ملائکه آسمان‌ها

تعجب و حیرت خود را این‌چنین ابراز می‌کردند که: پروردگارا! دوست و خلیل تو را در آتش می‌اندازند و تو نظاره می‌کنی؟

خداوند بزرگ در پاسخ به این عجز و نیاز و لابه فرمود:

«البته اگر او مرا بخواند (و نجات خویش را از من درخواست نماید) به فریادش رسیده، او را نجات خواهم داد. جبرئیل خود را به ابراهیم علیه السلام رسانده و عرض کرد: ای ابراهیم! آیا حاجتی داری؟ پاسخ داد:

«أَمَّا إِلَیکَ فَلا! حَسْبِی اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ.»

امّا به تو نیازی ندارم، خداوند مرا کافی است که او نیکو وکیلی است.

میکائیل عرض کرد: چنانچه بخواهی آتش را به وسیله بارش باران - که در اختیار من است - خاموش می‌سازم؟ فرمود: نمی‌خواهم. فرشته و ملک باد عرض کرد: اگر مایل باشی طوفانی بر می‌انگیزم تا آتش پراکنده شود؟ پاسخ داد: این را نیز نمی‌خواهم.

جبرئیل این بار عرض کرد: از خدا درخواست کن تا تو را نجات بخشد! فرمود:

«حَسْبِی مِنْ سُؤالِی عِلْمُهُ بِحالِی.»

علم و اِشراف او به وضع و حال من، مرا از سؤال کردن کفایت می‌کند.

و در این لحظه شگفت‌انگیز بود که خداوند حکیم به آتش خطاب کرد:

« کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ ».⁽¹⁾

جبرئیل به میان آتش آمد و با حضرت ابراهیم علیه السلام مشغول گفتگو شد. نمرود که از بالا شاهد این جریان بود شگفت زده گفت: هر که بخواهد برای خود خدایی برگزیند، خداوندی مانند پروردگار ابراهیم انتخاب

نماید!»⁽¹⁾

در مورد حضرت موسی علیه السلام نقل شده که آن بزرگوار روزی فرشته مرگ را ملاقات نمود، از وی پرسید: مقصودت دیدار ماست یا برای قبض روح آمده‌ای؟ عرض کرد: برای قبض روح آمده‌ام. آن جناب مهلت خواست تا مادر و خانواده خود را دیده و با آنان وداع نماید. ملک الموت عرض کرد: اجازه تأخیر ندارم. حضرتش فرمود: مهلتم ده تا سجده‌ای بجا آورم. او را مهلت داد. به سجده رفته و عرضه داشت: خدایا! به فرشته مرگ بفرما که مرا مهلت دهد تا با مادر و خانواده‌ام خدا حافظی نمایم. خداوند دستور مهلت داد.

حضرت موسی علیه السلام نزد مادر آمده و فرمود: مادر جان! مرا حلال کن که سفر طولانی در پیش دارم. مادرش توضیح خواست. پاسخ داد: عازم سفر آخرت هستم. در حالی که مادرش گریه می‌کرد با او وداع کرده، نزد زن و فرزند خود رفت و با آنان نیز خدا حافظی نمود. فرزند کوچکش که بسیار به او علاقه‌مند بود، پیراهن وی را گرفته و گریه می‌کرد. آن جناب نیز گریه شدیدی کرد.

خداوند به او خطاب کرده و فرمود:

«ای پسر عمران! اینک که نزد ما می‌آیی چرا مضطرب و گریانی؟

عرض کرد: پروردگارا! برای فرزندان خود که به آنان بسیار مهر می‌ورزم گریانم. خطاب آمد:

عصای خویش را به دریا بزن! آن بزرگوار چنان کرد، ناگهان دریا شکافته شد و سنگ بزرگ سفیدی نمایان گشت. خداوند امر فرمود که عصایش را به آن سنگ بزند، در این هنگام کرم ضعیفی را در درون سنگ مشاهده کرد که برگ سبزی بر دهان گرفته و از آن می‌خورد.

حضرت ذوالجلال فرمود: ای موسی! در میان این دریا و در دل این سنگ کرم ضعیفی را روزی می‌دهم (و از آن غافل نمی‌شوم) آیا اطفال تو را فراموش می‌کنم؟! آسوده خاطر باش که من برای آنان بهترین نگهبانم.

حضرت موسی علیه السلام به ملک الموت فرمود: مأموریت خود را انجام بده، و به جهان آخرت شتافت.»⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند:

«أَقْوَی النَّاسِ إِیماناً أَکْثَرُهُمْ توَکُّلاً عَلَی اللَّهِ سُبْحانَهُ.»⁽²⁾

«تواناترین مردم از جهت ایمان کسی است که توکلش بر خدای سبحان بیشتر از همه باشد.»

هم می‌فرمایند:

«مَنْ توَکَّلَ عَلَی اللَّهِ هانَت لَهُ الصِّعابُ وَ تسَهَّلَت عَلَیهِ الْأَسْبابُ وَ تبَؤَّءَ الْخَفْضَ وَ الْکَرامَةَ.» ⁽³⁾

«هر که بر خدا توکّل نماید سختی‌ها برای او آسان و اسباب کارها برایش فراهم گردد و در وسعت، راحتی و کرامت جای گیرد.»

ابراهیم بن محمد همدانی گوید: از حضرت رضا علیه السلام پرسیدم: با آنکه فرعون در لحظات آخر به خدا ایمان آورد و به یگانگی او اقرار کرد، چرا خداوند او را غرق نموده نجات نبخشید؟ پاسخ دادند:

«اولاً او هنگامی ایمان آورد که عذاب الهی نازل شده و در حال