امام شناسی در قرآن و پاسخ به شبهات

مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوانی، علی اصغر

عنوان و نام پدیدآور : امام‌شناسی در قرآن و پاسخ به شبهات/ تالیف علی‌اصغر رضوانی .

مشخصات نشر : [ قم ]: مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۵۴۳ ص.

شابک : ۲۵۰۰۰ریال: 9648484481

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (چاپ دوم)

یادداشت : چاپ دوم .

یادداشت : چاپ سوم : ۱۳۸۶ .

یادداشت : عنوان روی جلد : امام‌شناسی و پاسخ به شبهات : امامت در قرآن

یادداشت : کتابنامه: ص.[۵۲۳] -۵۲۶ ؛ همچنین به‌صورت زیرنویس .

یادداشت : نمایه .

عنوان روی جلد : امام‌شناسی و پاسخ به شبهات : امامت در قرآن

موضوع : امامت -- جنبه‌های قرآنی .

موضوع : ولایت -- جنبه‌های قرآنی .

موضوع : امامت -- احادیث .

موضوع : ولایت -- احادیث .

شناسه افزوده : مسجد جمکران

رده بندی کنگره : BP۱۰۴/الف۷۳‌ر۶ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۴-۳۵۹۶۵

اشاره

پیشگفتار

قرآن کریم از منبع اصلی و اساسی عموم مسلمانان در استنباط احکام و وظایف دینی و اصول اعتقادی است که مورد توجّه تمام افراد مسلمین از فرقه‌های مختلف اسلامی می‌باشد؛ کتابی که از هرگونه اشتباه در امان بوده و بیان برای مردم و تبیان هر چیزی است.

از طرفی موضوع امامت و خلافت اسلامی و جانشینی بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و خصوصیات و صفات خلیفه از جمله موضوعاتی است در طول تاریخ اسلامی مورد اختلاف و نزاع بین مسلمانان بوده و به همین جهت منشأ پیدایش مذاهب مختلف اسلامی شده است. اختلافی که گاه به حدّی شدّت گرفته که منشأ درگیری و کشمکش‌های شدید و بعضاً منجرّ به خونریزی شده است.

از آنجا که قرآن کریم کتاب بین‌المللی اسلامی است و مورد اتفاق و قبول عموم مسلمانان است لذا جا دارد به بحث و بررسی این موضوع مهم از قرآن پردازیم تا هرچه بیشتر وحدت و همبستگی اسلامی نزدیک‌تر شده و از تفرقه و نزاع بپرهیزیم و این تنها با بحث علمی به دور از تعصب و عناد صورت می‌پذیرد. در پایان از همه عزیزانی که در به ثمر رساندن این اثر، بنده را یاری نموده‌اند به خصوص تولیت محترم مسجد مقدّس جمکران حضرت آیت اللَّه وافی و مجموعه انتشارات مسجد مقدّس جمکران که مشوق بنده بوده‌اند کمال تشکر و قدردانی را دارم.

علی اصغر رضوانی

امامت عامه در قرآن‌

اشاره

قرآن و وحدت اسلامی‌

قرآن و وحدت اسلامی‌

به نظر برخی در عصر حاضر بحث از امامت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و در رأس آنان امیرمؤمنان علیه السلام بی‌فایده، بلکه زیان آفرین است؛ زیرا این بحث‌ها مربوط به قضیه‌ای است تاریخی که قرن‌ها از وقوعش گذشته است. بحث از این‌که خلیفه و جانشین بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله چه کسی بوده و هست؟ امام علی بن ابی طالب علیه السلام بوده یا ابوبکر؟ در این زمان خالی از فایده است، و حتی چه بسا این مباحث در این زمان جز ایجاد فتنه و نزاع و برانگیختن کینه‌ها اثر دیگری ندارد. به عبارت دیگر: در این عصر که احتیاج مبرم به وحدت و تقریب بین مذاهب است چرا این گونه مباحث که اختلاف برانگیز است مطرح می‌گردد...؟

ما به لطف و عنایت پروردگار متعال به طور مبسوط در جلد اوّل کتاب «شیعه شناسی و پاسخ به شبهات» به بررسی این سؤال پرداخته و به آن پاسخ داده‌ایم. ولی آنچه در اینجا به دنبال آن هستیم این است که آیا در قرآن کریم به مسأله وحدت اسلامی اشاره شده یا نه؟ و آیا محور وحدت را چه امری معرفی کرده است؟ و نیز آیا به موضوع امامت عامه و خاصه پرداخته است یا خیر؟ به حول و قوه الهی در مباحث آینده به این مسائل از دیدگاه قرآن می‌پردازیم.

اصالت وحدت از دیدگاه قرآن کریم‌

انسان از یک عامل وحدت به نام «روح» آفریده شده است. در این زمینه خداوند

سبحان می‌فرماید: { فَإِذا سَوَّیتُهُ وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی...}؛⁽¹⁾«هنگامی که کار آن را به پایان رساندم، و در او از روح خود [یک روح شایسته و بزرگ دمیدم... .»

و درجای دیگر فرمود:{ کانَ‌النّاسُ‌أُمَّةً واحِدَةً}؛⁽²⁾«مردم [در آغاز] یک دسته بودند.»

و در جای دیگر فرمود: { وَنَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ ؛⁽³⁾«و آنچه در دل‌ها از کینه و حسد دارند، بر می‌کَنیم.»

هم‌چنین می‌فرماید: { ... رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَلا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ ؛⁽⁴⁾«... پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، و در دل‌هایمان حسد و کینه‌ای نسبت به مؤمنان قرار مده! پروردگارا، تو مهربان و رحیمی.»

و نیز فرمود: { ... وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً...}؛⁽⁵⁾«... و نعمت [بزرگِ خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید، و او میان دل‌های شما، الفت ایجاد کرد، و به برکتِ نعمتِ او، برادر شدید... .»

از این آیات استفاده می‌شود که خداوند متعال برای انسان روحی خلق کرده و این روح را منشأ الفت و انس بین مؤمنین قرار داده است و لذا می‌توانند روح خود را صیقل داده و از این طریق با همدیگر متّحد و مهربان گردند.

اتّحاد در حوزه اسلامی‌

اتّحاد در حوزه اسلامی‌

دعوت مسلمانان به اتّحاد و اخوّت در آیات متعددی مورد تأکید قرار گرفته است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - آیه اعتصام‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا...}؛⁽¹⁾«و همگی به ریسمان خدا، چنگ زنید، و پراکنده نشوید....»

2 - آیه صلح‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ؛⁽²⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همگی در صلح و آشتی در آیید! و از گام‌های شیطان، پیروی نکنید، که او دشمن آشکار شماست.»

3 - آیه اخوّت و برادری‌

خداوند سبحان فرمود: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیکُمْ...}؛⁽³⁾«مؤمنان برادر یکدیگرند؛ پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید....»

و نیز فرمود: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّآءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَمآءُ بَینَهُمْ ؛⁽⁴⁾«محمّد[صلی الله علیه وآله فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند.»

در این آیات، خداوند متعال امّت اسلامی را دعوت به اتّحاد و وحدت کرده و از تفرقه و دشمنی با یکدیگر بر حذر داشته است و نیز امر به صلح و مصالحه و رفع خصومت بین دو دسته از برادران مؤمن نموده است. و نیز از برادری و عطوفت بین اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله خبر داده است.

محور وحدت‌

قرآن کریم اگر از یک طرف دعوت به وحدت و اتّحاد بین مسلمانان کرده، از طرفی دیگر محور وحدت را نیز مشخص کرده است.

خداوند سبحان می‌فرماید: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا}؛⁽¹⁾«و همگی به ریسمان خدا، چنگ زنید، و پراکنده نشوید.»

و نیز فرمود: { إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَیتَ النّاسَ یدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ أَفْواجاً...}؛⁽²⁾«هنگامی که یاری خدا و پیروزی فرارسد، و ببینی مردم گروه گروه وارد دین خدا می‌شوند....»

و نیز فرمود: { الْیوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ...}؛⁽³⁾«امروز، دین شما را کامل کردم و....»

در این آیات محور وحدت را دین کامل الهی دانسته که ریسمان محکم الهی است و لذا می‌تواند همه امّت را با چنگ زدن به آن، به سوی خداوند متعال برساند.

نتیجه وحدت‌

در قرآن کریم به نتیجه وحدت امّت نیز اشاره شده است؛ از جمله خداوند سبحان می‌فرماید: { وَمَنْ یعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ ؛⁽⁴⁾«و هر کس به خدا تمسّک جوید، به راهی راست، هدایت شده است.»

از این آیه استفاده می‌شود که اگر همه امّت به خداوند و ریسمان هدایت او چنگ زنند به هدایت دسته جمعی می‌رسند، ولی این هدایت تنها برای عنوان مجموع نیست بلکه شامل هر فرد فرد اجتماع نیز می‌شود. و لذا اگر در جامعه‌ای تمام امّت به ریسمان خداوند چنگ نزدند و تنها برخی چنین کردند، همان افراد می‌توانند به راه راست هدایت یابند.

مبدأ فاعلی وحدت‌

ازآیات قرآن استفاده می‌شود که مبدأ فاعلی وحدت قلوب، خداوندمتعال است.

خداوند سبحان می‌فرماید: { وَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ما

أَلَّفْتَ بَینَ قُلُوبِهِمْ وَلکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَینَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ؛⁽¹⁾«و دل‌های آن‌ها را با هم الفت داد! اگر تمام آنچه را روی زمین است صرف می‌کردی که میان دل‌های آنان الفت دهی، نمی‌توانستی! ولی خداوند در میان آن‌ها الفت ایجاد کرد! او توانا و حکیم است.»

و نیز فرمود: { وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً}؛⁽²⁾«و نعمت [بزرگِ خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید، و او میان دل‌های شما، الفت ایجاد کرد، و به برکتِ نعمتِ او، برادر شدید.»

گرچه اقدامات انسان‌ها و فراهم کردن مقدمات کار تأثیر به‌سزایی در رسیدن به اهداف دارد ولی عنایت الهی در الفت دل‌ها حرف آخر را می‌زند.

قرآن و نهی از تفرقه‌

خطر تفرقه به قدری بزرگ است که خدای سبحان نهی از آن را مانند دستور به اقامه دین، جزء شریعت همه انبیای اولوا العزم قرار داده است.

خداوند سبحان می‌فرماید: { شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً وَالَّذی أَوْحَینا إِلَیکَ وَما وَصَّینا بِهِ إِبْراهِیمَ وَمُوسی وَعِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلا تَتَفَرَّقُوا...}؛⁽³⁾«آیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم، این بود که: دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید....»

و در آیه دیگر اختلاف را در ردیف عذاب‌های آسمانی و صاعقه‌ها و زلزله‌ها قرار داده است، آنجا که می‌فرماید: { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلی أَنْ یبْعَثَ عَلَیکُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یلْبِسَکُمْ شِیعاً وَیذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ...}؛⁽⁴⁾«بگو: او قادر است که از بالا یا از زیر پای شما، عذابی بر شما بفرستد، یا به صورت دسته‌های

پراکنده شما را با هم بیامیزد، و طعم جنگ [و اختلاف را به هر یک از شما به وسیله دیگری بچشاند....»

و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا}؛⁽¹⁾«و همگی به ریسمان خدا، چنگ زنید، و پراکنده نشوید.»

و نیز فرمود: { وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیناتُ ؛⁽²⁾«و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند، [آن هم پس از آن‌که نشانه‌های روشن [پروردگار] به آنان رسید.»

و نیز فرمود: { وَأَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ؛⁽³⁾«این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید! و از راه‌های پراکنده [و انحرافی پیروی نکنید، که شما را از طریق حقّ، دور می‌سازد. این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می‌کند، شاید پرهیزکاری پیشه کنید.»

پی‌آمدهای تفرقه‌

مطابق آیات قرآنی، از هم گسستگی و زوال قدرت و شوکت از آثار و پیامدهای تفرقه است.

خداوند سبحان می‌فرماید: { وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ریحُکُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصّابِرِینَ ؛⁽⁴⁾«و [فرمان خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید و نزاع [و کشمکش نکنید، تا سست نشوید، و قدرت [و شوکت شما از میان نرود، و صبر و استقامت کنید که خداوند با استقامت کنندگان است.»

مبدأ فاعلی تفرقه‌

از آیات قرآن استفاده می‌شود که مبدأ فاعلی و عامل اصلی تفرقه، شیطان است.

خداوند سبحان می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ؛⁽¹⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید همگی در صلح و آشتی در آیید! و از گام‌های شیطان، پیروی نکنید، که او دشمن آشکار شماست.»

و نیز می‌فرماید: { ... إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ لِیجادِلُوکُمْ ؛⁽²⁾«... و شیاطین به دوستان خود مطالبی مخفیانه القا می‌کنند، تا با شما به مجادله برخیزند.»

راه حل‌های مبارزه با تفرقه از منظر قرآن‌

راه حل‌های مبارزه با تفرقه از منظر قرآن‌

قرآن کریم برای مبارزه با تفرقه، راه حل‌هایی را ترسیم کرده است:

1 - اقامه برهان‌

1 - اقامه برهان‌

قرآن کریم برای رفع اختلاف و تفرقه، سه نوع استدلال و برهان اقامه کرده است:

الف) امتیاز نبودن تفاوت‌های طبیعی‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { یا أَیهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثی وَجَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ ؛⁽³⁾«ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. [این‌ها ملاک امتیاز نیست،] گرامی‌ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست.»

ب) امتیاز نبودن علل اعتباری‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { وَلا تَکُونُوا کَالَّتی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً تَتَّخِذُونَ أَیمانَکُمْ دَخَلاً بَینَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِی أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما یبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَیبَینَنَّ لَکُمْ یوْمَ الْقِیامَةِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ ؛⁽⁴⁾«و شما همانند آن زن [سبک مغز نباشید که پشم‌های تابیده خود را، پس از استحکام، وا می‌تابید! در حالی که [سوگند و پیمان خود را

وسیله خیانت و فساد قرار می‌دهید؛ به خاطر این‌که گروهی، جمعیتشان از گروه دیگر بیشتر است [و کثرت دشمن را بهانه‌ای برای شکستن بیعت با پیامبر می‌شمرید]! خدا فقط شما را با این وسیله آزمایش می‌کند، و قطعاً، آنچه را در آن اختلاف داشتید، روز قیامت، برای شما روشن می‌سازد.»

ج) تعیین مرجع برای حل اختلاف‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { ... فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَی‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ ؛⁽¹⁾«... و هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن‌را به خدا و پیامبر بازگردانید [و ازآن‌ها داوری بطلبید].»

2 - موعظه حسنه‌

خداوند درباره اوصاف بهشتیان می‌فرماید: { وَنَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ ؛⁽²⁾«و آنچه در دل‌ها، از کینه و حسد دارند، بر می‌کَنیم.»

و از مؤمنان صدر اسلام نقل می‌کند: { ... یقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَلا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا}؛⁽³⁾«می‌گویند: پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، و در دل‌هایمان حسد و کینه‌ای نسبت به مؤمنان قرار مده.»

راه‌کار وحدت‌

از آیات و روایات نبوی استفاده می‌شود که تمسّک به کتاب و عترت معصوم پیامبرعلیهم السلام است که می‌تواند انسان را از تفرقه دور ساخته و به خدا نزدیک کند.

خداوند سبحان می‌فرماید: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا}؛⁽⁴⁾«و همگی به ریسمان خدا، چنگ زنید، و پراکنده نشوید.»

و از حدیث ثقلین استفاده می‌شود که قرآن و عترت به عنوان دو ریسمان خدا

می‌توانند انسان را از گمراهی و ضلالت نجات داده و به حقّ و حقیقت و لقاء الهی رهنمون سازند.

ترمذی به سند خود از جابر بن عبداللَّه نقل می‌کند که گفت: در حجة الوداع روز عرفه رسول خدا صلی الله علیه وآله را دیدم که بر شتری سوار بود و خطبه می‌خواند. شنیدم که حضرت می‌فرمود: «ای مردم! در میان شما چیزی می‌گذارم که اگر به آن تمسّک کنید هرگز گمراه نمی‌شوید: کتاب خدا و عترتم را.»⁽¹⁾

کتاب خدا و عترت معصوم پیامبر علیهم السلام هر دو ریسمان هدایت به سوی خداوند سبحانند. یکی به عنوان قرآن صامت (قرآن) و دیگری به عنوان قرآن ناطق (اهل بیت علیهم السلام) و بر امّت اسلامی است که با تمسّک به آن دو، خود را از ضلالت و گمراهی رهانیده و به هدایت الهی رهنمون سازند.

و لذا در برخی از روایات تعبیر «ما إن اعتصمتم بهما» به کار رفته و در برخی دیگر به جای «ثقلین» از تعبیر «حبلین» استفاده شده است.⁽²⁾تا با آیه شریفه { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ هماهنگ شود.

از آیات قرآن نیز می‌توان عصمت و حبل اللَّه بودن قرآن و عترت را استفاده کرد:

درباره قرآن خداوند سبحان می‌فرماید: { لا یأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ}؛⁽³⁾«که هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید؛ چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش، نازل شده است.»

و درباره عترت پیامبرصلی الله علیه وآله قرآن می‌فرماید: { إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً}؛⁽⁴⁾«خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.»

فلسفه امامت‌

فلسفه امامت‌

یکی از مباحث مهم در باب امامت، بحث از فلسفه امامت است. چه ضرورتی در اعتبار امامت و نصب امام در بین جامعه است؟ آثار و فوایدی که بر امام مترتب می‌شود چیست؟

هر یک از مذاهب اسلامی، اعمّ از شیعه و سنی در رابطه با فلسفه امامت مطالبی را ذکر کرده‌اند. در این مجال بر آنیم که فلسفه امامت را از دیدگاه‌های مختلف مورد بررسی قرار دهیم.

پنج سؤال در مورد امامت‌

خواجه نصیرالدین طوسی‌رحمه الله در «تلخیص المحصّل» می‌گوید: «سخن در باب امامت بر پنج مسأله استوار است که از هر یک از آن‌ها با کلمه‌ای خاص تعبیر می‌شود. آن واژه‌های پنج‌گانه عبارتند از: ما، هل، لِمَ، کیف و مَن. به این نحو که سؤال می‌شود:

الف) مَا الامام؟ یعنی امام چه کسی است؟

ب) هل الامام؟ یعنی آیا امام در همه زمان‌ها موجود است یا در برخی از اوقات وجود دارد، یا اصلاً وجود ندارد؟

ج) لِمَ الامام؟ که سؤال از علت غایی وجود امام است.

د) کیف الامام؟ یعنی امام باید دارای چه صفاتی باشد؟

ه) مَن الامام؟ یعنی راه تعیین و تشخیص امام چیست؟⁽¹⁾

ولی قاضی عبدالجبار معتزلی محورهای کلّی مباحث امامت را سه مسئله دانسته است:

1 - اموری که امام عهده‌دار رهبری آنان می‌گردد.

2 - صفات و ویژگی‌هایی که امام را از دیگران ممتاز می‌سازد.

3 - راه تعیین امام.

آن‌گاه می‌گوید: «بقیه مباحث امامت نیز باید در یکی از مسائل یاد شده مطرح شود.»⁽¹⁾

فلسفه و هدف از امامت‌

فلسفه و هدف از امامت‌

فلسفه و غایت امامت را از دیدگاه‌های مختلف می‌توان مورد بررسی قرار داد:

الف) دیدگاه اهل سنّت‌

الف) دیدگاه اهل سنّت‌

اهل سنّت هر کدام در تبیین فلسفه امامت دیدگاه خاصی را بیان کرده‌اند که به هر یک از آن‌ها می‌پردازیم:

1 - معتزله و فلسفه امامت‌

دیدگاه جبائیان از متکلمان معتزلی بر این عقیده است که فلسفه وجوب امامت، اقامه حدود الهی است، و آن از وظایف و شؤون امام است نه دیگران. بنابراین باید امامی در خارج باشد که به این امر مهم اقدام نماید.

ولی از کلام قاضی عبدالجبار معتزلی در «شرح الاصول الخمسه» استفاده می‌شود که فلسفه وجوب امامت، تنها اجرای حدود الهی نیست، بلکه اجرای همه احکام شرعی که به امامت بستگی دارد غایت و فلسفه امامت است.⁽²⁾

او هم‌چنین در جایی دیگر می‌گوید: «همانا هدف و مقصود از وجود امام به جهت امور سمعی است، همانند اقامه حدود و تنفیذ احکام و امثال این دو.»⁽³⁾

2 - ماتریدیه و فلسفه امامت‌

ابوحفس نسفی (م 537 ه.ق) در «العقائد النسفیة» امور زیر را به عنوان اهداف و اغراض امامت برشمرده است:

3 - اشاعره و فلسفه امامت‌

قاضی ابوبکر باقلانی (م 403 ه.ق) در پاسخ این پرسش که هدف از نصب امام چیست؟ می‌گوید:

ب) دیدگاه شیعه‌

ب) دیدگاه شیعه‌

هر یک از مذاهب شیعی نیز درباره فلسفه امامت دیدگاه خاص خود را بیان کرده‌اند که به هر یک از آن‌ها می‌پردازیم:

1 - زیدیه و فلسفه امامت‌

از مذهب زیدیه درباره فلسفه امامت، مطلب خاصی که نشانه تفاوت نظر آنان با نظر مذاهب غیر شیعی باشد به دست نمی‌آید.

2 - اسماعیلیه و فلسفه امامت‌

اسماعیلیان هدف اصلی از امامت را تعلیم معارف الهی به بشر می‌دانند.⁽¹⁾

3 - شیعه دوازده امامی و فلسفه امامت‌

از دیدگاه شیعه دوازده امامی اموری به عنوان اهداف و اغراض امامت مطرح شده است که به آن‌ها می‌پردازیم:

الف) حفظ نظام اجتماعی مسلمانان:

علامه حلّی در این باره می‌فرماید: «حفظ نظام نوع، یکی از اهداف و مقاصد امامت است؛ زیرا بشر مدنی الطبع است و به تنهایی از عهده حلّ مشکلات و تأمین نیازهای خود بر نمی‌آید، بلکه باید هر کسی عهده‌دار مسئولیتی شود و کارها با مشارکت و تعاون به انجام رسد. حال ممکن است که برخی افراد از انجام دادن مسؤولیت خویش شانه خالی کنند و این امر موجب اخلال نظام اجتماعی شود. برای جلوگیری از آن، وجود امام و پیشوایی لازم است که با متخلّف به گونه‌ای مناسب برخورد کند و از بروز اختلال در نظم اجتماعی جلوگیری نماید.»⁽²⁾

ب) برقراری عدالت اجتماعی.

ج) تکالیف اجتماعی:

در شریعت اسلام یک سلسله تکالیف و احکامی وجود دارد که به صورت فردی به انجام نمی‌رسد، بلکه اجرای آن‌ها در گرو اجتماع و بسیج و همکاری عمومی است که جهاد یکی از آن‌ها است. انجام این‌گونه تکالیف نیازمند برنامه ریزی

مشخص و روشن است، و لذا احتیاج به تمرکز در برنامه‌ریزی به نحو مطلوب دارد، وجود امام و رهبری با کفایت و مدبّر و توانمند می‌تواند صفوف مردم را متّحد و منسجم سازد تا به تکالیف اجتماعی عمل شود.

د) اجرای حدود الهی.

ه) جلوگیری از گناه.

و) امامت، لطف الهی.

می‌دانیم که بشر نیازمند به لطف الهی است، و این لطف به جز از طریق امامت به دست نمی‌آید؛ زیرا بشر به جهت عدم عصمت از خطا و گناه، چه بسا تحت تأثیر غرایز و تمایلات حیوانی قرار گرفته حریم انسانیت را شکسته و مرتکب گناه شود. تجربه تاریخی ثابت کرده است که وجود رهبرِ با کفایت و پرهیزکار در جامعه در التزام افراد به موازین دینی و اخلاقی نقش مؤثری دارد، و اگر این چنین رهبری نباشد نتیجه معکوس خواهد بود.

نتیجه این‌که: امامت یکی از مصادیق روشن لطف خداوند در حقّ مکلفان است. و چون لطف، مقتضای حکمت خداوند بوده و امری واجب است، بنابراین امامت نیز واجب خواهد بود.

ز) پاسداری و تبیین شریعت:

از آن جهت که شریعت اسلامی شریعتی است ابدی و جاودانه، لذا همه افراد بشر تا روز قیامت مکلّفنند که به آن عمل کنند. و از طرفی عمل به شریعت در گرو آن است که شریعت و احکام آن نقل و حفظ شود و این مهم با وجود امام معصوم تحقق خواهد پذیرفت.

نتیجه این‌که: نقل و حفظ شریعت یکی از اهداف مهم امامت است.

حال باید دید که شریعت به وسیله چه فرد یا چیزی حفظ می‌شود؟ احتمالاتی که در این خصوص وجود دارند؛ عبارتند از: قرآن کریم، سنّت متواتر، اجماع، خبر واحد، رأی و قیاس و امام معصوم.

فرض نخست نادرست است؛ زیرا:

اوّلاً: احکام تفضیلی شریعت در قرآن تبیین نشده است.

ثانیاً: قرآن به خودی خود سخن نمی‌گوید، بلکه دیگران به عنوان فهم معارف و مفاهیم آن از زبان قرآن سخن می‌گویند. و چه بسا آن‌ها در فهم قرآن کریم دچار خطا شوند. تشخیص خطای آنان به معیار و میزان دیگری نیاز دارد. آن معیار و میزان هر چه باشد در حقیقت همان است که سبب حفظ شریعت است.

فرض دوم نیز همان اشکال سابق را دارد مضافاً این‌که نقل متواتر محدود است.

فرضیه سوّم نیز نادرست است؛ زیرا:

اوّلاً: اجماع به خودی خود بدون استناد به رأی معصوم حجّیت ندارد.

ثانیاً: احکامی که مورد اجماع است. در شریعت اسلامی محدود می‌باشد و دربر گیرنده همه احکام نیست.

فرضیه خبر واحد نیز تمام به نظر نمی‌رسد؛ زیرا خبرهایی که حجّتند. اندک به نظر می‌رسند.

رأی و قیاس نیز از نظر شیعه حجیت شرعی ندارد و ظنّی و خطا پذیرند.

نتیجه این‌که: یگانه فرضیه صحیح و درست این است که شریعت با امام و پیشوایی معصوم باید حفظ شود.

ز - بیان تفاصیل شریعت:

از آنجا که شریعت اسلامی و نیز دیگر شرایع به توسّط مشرّع آن به طور کلّی و تدریجی بیان شده، لذا احتیاج به امامانی است تا تفاصیل شریعت را به تدریج تبیین نمایند. امیرالمؤمنین‌علیه السلام در خطبه‌ای، وظایف و مسؤولیت‌های امام را این‌گونه بیان می‌فرماید:

1 - ابلاغ موعظه.

2 - کوشش در نصیحت.

3 - احیاء سنّت.

4 - اقامه حدود بر کسانی که مستحق آنند.

5 - سهم هرکسی را از بیت المال پرداختن.⁽¹⁾

وجوب امامت‌

وجوب امامت‌

با مراجعه به کتاب‌های متکلمین از شیعه و اهل سنّت، پی می‌بریم که همگی بر اصل وجوب امامت و رهبری در جامعه اسلامی اتفاق نظر دارند گرچه در نوع وجوب امامت که وجوب کلامی است یا فقهی، عقلی است یا نقلی، اختلاف نظر دارند. این حکم را می‌توان از عقل قطعی و آیات قرآن کریم و نصوص روایات و اجماع مسلمین و سیره عملی آن‌ها به اثبات رسانید. اینک به بررسی این موضوع می‌پردازیم.

حقیقت امامت‌

واژه «امامت» در لغت به معنای رهبری و پیشوایی است، و امام را مقتدا و پیشوا گویند، خواه آن مقتدا و پیشوا انسان باشد یا چیز دیگر.

ابن فارس می‌گوید: «امام، فردی است که در کارها به او اقتدا می‌شود، و پیامبر امام و پیشوای همه امامان است، و خلیفه پیامبر، امامِ رعیت و مردم است. و قرآن امام و پیشوای مسلمانان می‌باشد.»⁽¹⁾

امامت در اصطلاح‌

در مورد معنای اصطلاحی «امامت» معنایی نزدیک به اتفاق وجود دارد:

1 - خواجه نصیرالدین طوسی‌رحمه الله می‌گوید: «امامت ریاستی است عمومی در امور دین و دنیا بالاصالة در دار تکلیف.»⁽¹⁾

2 - ابن میثم بحرانی می‌گوید: «امامت ریاستی است در امور دین و دنیا بالاصالة.»⁽²⁾

3 - علامه حلّی رحمه الله می‌فرماید: «امامت ریاستی است در امور دین و دنیا برای شخصی از اشخاص به نیابت از پیامبرصلی الله علیه وآله.»⁽³⁾

4 - قاضی عضدالدین ایجی می‌نویسد: «امامت ریاستی عمومی است در امور دین و دنیا برای شخصی از اشخاص.»⁽⁴⁾

5 - سعدالدین تفتازانی می‌نویسد: «امامت ریاستی است عمومی در امر دین و دنیا به نیابت و جانشینی از پیامبرصلی الله علیه وآله.»⁽⁵⁾

چند نکته مهم‌

الف) مقصود از ذکر «بالاصالة» در برخی از تعاریف، احتراز از رهبری مسلمانان به نیابت خاصه یا عامه از جانب امام است.

ب) مقصود از «دارالتکلیف» که در برخی تعاریف آمده، برای اشاره به امامت در سرای دنیا است تا امامت در سرای آخرت را خارج کند. خداوند متعال می‌فرماید: { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ؛⁽⁶⁾«[به یاد آورید] روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان می‌خوانیم.»

ج) مقصود از «نیابة عن النبی» که در برخی از تعاریف آمده است به جهت اشاره به امامت پس از پیامبرصلی الله علیه وآله است.

د) عموم علمای اهل سنّت از آن جهت که امامت را خلافت ظاهری بر مردم

می‌دانند که تنها حکم کننده به ظاهر شریعت و مجری احکام ظاهر شریعت است، لذا در تعریفاتشان برای امامت می‌گویند: «امامت ریاستی است در امور دین و دنیا....»

ظاهر این عبارت حاکمیت سیاسی و دینی است، همین تعریف در کتاب‌های کلامی شیعی در بخش امامت برای «امامت» شده است، در حالی که رأی حقّ این است که حاکمیت سیاسی و دینی از شؤونات امامت و ولایت نزد شیعه است. شیعه معتقد به معنای خاصی برای امامت است که این دو خصوصیت از آثار آن است. آنان معتقد به امامت به معنای خلافت کلیه امور الهی‌اند که از آثار آن، ولایت تشریعی و خلافت ظاهری است؛ زیرا ارتقای امام به مقامات معنوی و قرب الهی موجب می‌شود که او زعیم سیاسی و حاکم دینی جامعه باشد. امام انسان کاملی است که قرب تام به خدا پیدا کرده و به درجه عصمت رسیده است. او کسی است که به جهت ارتباط خاص با خدا به تمام مصالح و مفاسد اجتماعی آگاهی دارد، و لذا حجّت خدا بر اهل زمین است. او کسی است که حافظ دین از تحریف و تزویر است. و در یک کلمه او واسطه فیض تکوین و تشریع است. چنین شخصی است که می‌تواند ریاست عمومی در دین و دنیا را داشته باشد.

نتیجه این‌که: تعریفی را که برخی از علمای امامیه به تبع علمای اهل سنّت برای امامت ذکر کرده‌اند، تعریف جامعی به نظر نمی‌رسد، بلکه به شأنی از شؤون امامت و ولایت اشاره دارد. گویا علمای امامیه این تعریف را به طور مماشات در مقابل اهل سنّت ذکر کرده‌اند تا همان معنایی را که اهل سنّت قبول دارند برای امام خود ثابت کنند، وگرنه این تعریف‌ها هرگز شامل مقامات معنوی که برای امام ثابت است به جز زعامت سیاسی و اجتماعی و دینی، نمی‌گردد.

ولایت کلی و مطلق برای امام معصوم‌

ولایت کلی و مطلق برای امام معصوم‌

درجه و مرتبه دیگری برای امامت وجود دارد که اوج مفهوم آن را می‌رساند. این معنا به طور وفور در کتاب‌های شیعه وجود دارد و وجه مشترک میان تصوّف و تشیع

است. مرحوم علامه طباطبایی در گفت و گوی خود با پروفسور هانری کربن می‌گوید: «این به معنای آن نیست که شیعه این مفهوم از امامت را از متصوفه اخذ کرده است، بلکه صوفیان آن را از شیعه گرفته‌اند؛ زیرا این مسئله از زمانی در میان شیعه مطرح بود که هنوز تصوّف، صورتی به خود نگرفته بود و یا این مسئله در میان آن‌ها مطرح نبود. این معنا، همان «انسان کامل» و به تعبیر دیگر حجّت زمان است. یعنی در هر زمان و دوره‌ای یک انسان کامل و معصوم وجود دارد که حامل معنویت کلّی انسانیت است. او به مقام ولایت خدا رسیده و مظهر اجلی و اتمّ جمیع صفات جمال و جلال الهی است که از شؤون آن دو مقام مرجعیت دینی و سیاسی است و امامتی که شیعه برای امامان خود ثابت کرده از این قبیل است.

شیعه امامیه برای اثبات مدّعای خود در این مفهوم امامت به ادله‌ای تمسّک کرده است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

الف) دیدگاه قرآن‌

الف) دیدگاه قرآن‌

1 - امامت عهد الهی است‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی قالَ لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ؛⁽¹⁾«و به یاد آر هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان کرد و او همه را به جای آورد. و خداوند به او گفت: من تو را به پیشوایی برگزیدم. ابراهیم عرض کرد: این پیشوایی را به فرزندان من نیز عطا خواهی کرد؟ فرمود: عهد من هرگز به ستمکاران نخواهد رسید.»

2 - جعل امامت به امر خداوند

از آیات قرآن استفاده می‌شود که امامت به امر خداست و آن را برای هر کس که قابل بداند قرار می‌دهد و این به جهت عظمت مقام و منزلت امامت است.

در آیه فوق خداوند می‌فرماید: { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً}؛ «من تو را به پیشوایی خلق برگزیدم.» و بدین ترتیب جعل را به خود نسبت می‌دهد.

قرآن از زبان حضرت موسی علیه السلام نقل کرده که فرمود: { رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی * یفْقَهُوا قَوْلِی * وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هارُونَ أَخِی...}؛⁽¹⁾«موسی عرض کرد: پروردگارا! پس شرح صدرم عطا فرما و کار مرا آسان گردان و عقده زبانم را بگشا تا مردم سخنم را فهم کنند. و از اهلبیت من یکی را وزیر و معاون من فرما، برادرم هارون را....»

و نیز خداوند می‌فرماید: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا}؛⁽²⁾«آنان را به جهت آن‌که صبر پیشه کردند پیشوای مردم قرار دادیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند.»

از مجموعه این آیات و آیات دیگر استفاده می‌شود که برای امامت، معنای خاصی - غیر از آنچه اهل سنّت می‌گویند - وجود دارد.

3 - اطاعت مطلق برای امام به جهت ولایت کلیه الهی‌

خداوند می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ؛⁽³⁾«ای اهل ایمان! از خدا و رسول و صاحبان امر از میان خود اطاعت کنید.»

فخر رازی در ذیل آیه فوق می‌گوید: «صاحبان امر غیر از معصومین کسانی دیگر نمی‌توانند باشند؛ زیرا امر به اطاعت مطلق از غیر معصوم محال است.»⁽⁴⁾

4 - امامت، روح تمام دستورات اسلام‌

خداوند متعال می‌فرماید: { یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ ؛⁽⁵⁾«ای پیامبر! آنچه از خدا بر تو نازل شد به خلق برسان که اگر نرسانی تبلیغ رسالت و ادای وظیفه نکرده‌ای و خداوند تو را از آزار مردم نگه خواهد داشت.»

به اتفاق علمای شیعه و طبق نظر جماعت کثیری از دانشمندان اهل تسنن، این

آیه در روز غدیر، در شأن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شد و رسول خداصلی الله علیه وآله بعد از نزول آیه، ولایت امیرالمؤمنین را به مردم ابلاغ نمود. از عبارت { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ استفاده می‌شود که قرآن معنای خاصی از امامت را در نظر دارد، و این معنا غیر از آن است که اهل سنّت به آن معتقدند. شیعه قائل است که امامت از اصول دین و روح تمام دستورات شریعت است. این چه معنایی برای امامت‌است و این امامت چیست که اگر پیامبرصلی الله علیه وآله آن را برای مردم ابلاغ نکند گویا هیچ کاری راانجام نداده‌است؟ آیا غیر از ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است؟

5 - هدایت موجودات توسط امام‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَکانُوا بِآیاتِنا یوقِنُونَ ؛⁽¹⁾«و از آنان امامان و پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را ]هدایت می‌کردند، چون شکیبایی نمودند و به آیات ما یقین داشتند.»

و نیز می‌فرماید: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَیعْقُوبَ نافِلَةً وَکُلاًّ جَعَلْنا صالِحِینَ * وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَینا إِلَیهِمْ فِعْلَ الْخَیراتِ...}؛⁽²⁾«و اسحاق و علاوه بر او یعقوب را به وی بخشیدیم و همه آنان را مردانی صالح قرار دادیم. و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کنند و به آن‌ها انجام کارهای نیک را وحی کردیم....»

در این آیه خداوند متعال برای تعدادی از انبیا بعد از امتحان و صبر پیشه کردن هنگام بلاها، مقام امامت و هدایت را عنایت کرده است. این امامت و هدایت به طور حتم، امامت و هدایت باطنی و تکوینی است نه تشریعی؛ زیرا قبل از رسیدن به مقام امامت، دارای مقام هدایت و امامت تشریعی به جهت نبوّت بوده‌اند.

ب) دیدگاه روایات‌

با مراجعه به روایات نیز پی می‌بریم که برای امامت، معنای جامع و کاملی است که مرجعیت دینی و سیاسی از شؤونات آن به حساب می‌آید.

1 - در حدیث معروفی که شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده است: «من مات ولم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیة»؛⁽¹⁾«هر کس بمیرد و پیشوای زمان خود را نشناسد مرده است از نوع مردن زمان جاهلیت.»

این تعبیر خیلی شدید است؛ زیرا در زمان جاهلیت مردم مشرک بودند و حتّی توحید و نبوّت نداشتند. روشن است که امامت به معنای ولایت معنوی، می‌تواند از اصول دین باشد و عدم شناخت آن باعث مردن به نوع جاهلی گردد.

2 - در سیره ابن هشام آمده است: «بنی عامر بن صعصعه خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله رسیدند، حضرت آنان را به سوی خدا دعوت نمود و نبوّت خود را بر آنان عرضه کرد... در این هنگام یک نفر از آن جماعت (بحیرة بن فراس) به پیامبر صلی الله علیه وآله عرض کرد: به من بگو! اگر ما با تو بر اسلام بیعت کردیم و خداوند تو را بر مخالفانت غلبه داد، آیا ما در خلافت بعد از تو سهمی داریم؟ آن حضرت فرمود: امر خلافت به دست خدا است، هر کجا که بخواهد قرار می‌دهد.

در این هنگام بحیره به پیامبر صلی الله علیه وآله عرض کرد: آیا ما جان خود را برای دفاع از تو بدهیم ولی هنگامی که خداوند تو را بر دشمنانت غلبه داد خلافت به غیر ما برسد؟ ما احتیاجی به اسلام تو نداریم.»⁽²⁾

3 - امام رضاعلیه السلام به عبدالعزیز بن مسلم فرمود: «مردم مگر مقام و منزلت امامت در میان امّت را می‌دانند تا روا باشد که انتخاب آن به اختیار ایشان واگذار شود؟ همانا امامت، قدرش والاتر و شأنش بزرگ‌تر و منزلتش عالی‌تر و مکانش رفیع‌تر و عمقش ژرف‌تر از آن است که مردم با عقل خود به آن برسند یا با آرای خود آن را دریابند و یا به انتخاب خویش امامی را منصوب کنند؟

همانا امامت مقامی است که خدای - عزّ وجلّ - بعد از رتبه نبوّت و خلّت در مرتبه سوم به ابراهیم‌علیه السلام اختصاص داد و به آن فضیلت، مشرّفش ساخت و نامش را

بلند و استوار نمود و فرمود: «همانا من تو را امام مردم قرار دادم.» ابراهیم خلیل علیه السلام از نهایت شادی به خداوند عرض کرد: «از فرزندان من هم؟» او فرمود: «پیمان و فرمان من به ستمکاران نمی‌رسد....»

همانا امامت، خلافت خدا و خلافت رسول خداصلی الله علیه وآله و مقام امیرالمؤمنین‌علیه السلام و میراث حسن و حسین‌علیهما السلام است. همانا امامت، زمام دین و مایه نظام مسلمانان و صلاح دنیا و عزّت مؤمنان است. همانا امامت، ریشه با نموّ اسلام و شاخه بلند آن است. کامل شدن نماز، روزه، حجّ، جهاد و بسیار شدن غنیمت و صدقات به آن است.

امام؛ مانند خورشید طالع است که نورش عالم را فرا گیرد و خودش در افق است به نحوی که دست‌ها و دیدگان به آن نرسد.

امام، ماه تابان، چراغ فروزان، نور درخشان و ستاره راهنما در شدّت تاریکی‌ها است.

امام، آب گوارای زمان تشنگی، رهبری به سوی هدایت و نجات‌بخش از هلاکت است.

امام، آتش روی تپّه (رهنمای گمشدگان)، گرما دِه سرما زدگان و رهنمای مهلکه‌ها است. هر که از او جدا گردد هلاک شود.

امام، ابری بارنده، بارانی شتابنده، خورشیدی فروزنده، سقفی سایه دهنده، چشمه‌ای جوشنده و برکه و گلستان است.

امام، از گناهان پاک و از عیب‌ها برکنار است. به دانش مخصوص و به خویشتن داری نشانه‌دار است. موجب نظام دین و عزّت مسلمین و باعث خشم منافقان و هلاکت کافران است.

پس کیست که بتواند امام را بشناسد و یا انتخاب امام برای او ممکن باشد؟

هیهات! هیهات! در اینجا خردها گم گشته، خویشتن داری‌ها بیراهه رفته است. عقل‌ها سرگردان، دیده‌ها بی‌نور، بزرگان کوچک، حکیمان متحیر، خردمندان کوتاه فکر، خطیبان درمانده، شاعران وامانده، ادیبان ناتوان، و سخندانان درمانده‌اند که

بتوانند یکی از شؤون و فضایل امام را توصیف کنند و آنان همگی به عجز و ناتوانی معترفند. چگونه می‌توان تمام اوصاف و حقیقت امام را بیان کرد، یا مطلبی از امر او فهمید و جایگزینی که کار او را انجام دهد برایش پیدا کرد؟!

ممکن نیست، چگونه و از کجا؟ در صورتی که او از دست یاران و وصف کنندگان اوج گرفته و مقام ستاره در آسمان را دارد، او کجا و انتخاب بشر کجا؟ او کجا و خرد بشر کجا؟ او کجا و مانندی برای او کجا؟.»⁽¹⁾

منصب امامت والاتر از منصب نبوّت‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً...}؛⁽²⁾«به یاد آر هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان کرد و او همه را به جای آورد. خداوند به او گفت: من تو را به پیشوایی برگزیدم....»

خداوند متعال در سنین پیری حضرت ابراهیم‌علیه السلام را به امامت برگزید و این بعد از امتحان‌هایی بود که از او گرفته شد و حضرت نیز از آن‌ها سرافراز بیرون آمد، از آن جمله ذبح فرزندش بود که در مقابل این امتحان نیز تسلیم پروردگار بود. مطابق نصّ قرآن کریم خداوند در سنین پیری به حضرت ابراهیم فرزند عطا کرد، آنجا که می‌فرماید: { الْحَمْدُ للَّهِ‌ِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ}؛⁽³⁾«حمد مخصوص خداوندی است که به من در سنین پیری اسماعیل و اسحاق را بخشید، همانا پروردگار من شنونده دعا است.»

قرینه دیگر بر این‌که امامت حضرت ابراهیم در اواخر عمر او بوده این‌که آن حضرت مقام امامت را برای ذریه خود می‌طلبید و طبعاً این هنگامی است که حضرت فرزند داشته‌اند و لذا به فکر ذریه خود بوده است. و می‌دانیم که فرزند در هنگام پیری به او بخشیده شد.

از اینجا استفاده می‌کنیم که امامت حضرت ابراهیم بعد از نبوّت او بوده است؛ یعنی بعد از آن‌که از امتحانات پیاپی سرافراز بیرون آمد، خداوند متعال او را به درجه‌ای عالی‌تر نایل کرد که همان هدایت و دستگیری ظاهری و باطنی و تکوینی بشر است. مقام نبوّت، تنها مقام اخبار از خداوند متعال است، امّا کسی که می‌خواهد مردم را دستگیری کند، به قابلیت‌های دیگری نیاز دارد.

امام در اطلاقات قرآنی‌

امام در اطلاقات قرآنی‌

در قرآن کریم سه نوع معنا برای لفظ «امام» به کار رفته است:

1 - اطلاق امام برای برخی از انسان‌ها

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً...}؛⁽¹⁾«به یاد آر هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان کرد و او همه را به جای آورد. خداوند به او گفت: من تو را به پیشوایی برگزیدم....»

2 - اطلاق امام بر کتاب آسمانی‌

در این زمینه می‌فرماید: { وَمِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَرَحْمَةً}؛⁽²⁾«و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود.»

3 - اطلاق امام بر لوح محفوظ

خداوند می‌فرماید: { وَکُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ ؛⁽³⁾«و همه چیز را در کتاب آشکار کننده‌ای بر شمرده‌ایم.»

اقوال در نوع وجوب امامت‌

اقوال در نوع وجوب امامت‌

اکثریت قاطع مذاهب و متکلّمان اسلامی امامت را واجب می‌دانند، اگرچه در

این که وجوب امامت، وجوب کلامی است یا فقهی؟ عقلی است یا نقلی؟ اختلاف نظر دارند؛ اینک دیدگاه‌های مختلف را در این باره مورد بررسی قرار می‌دهیم؛

1 - مذهب امامیه‌

از نظر امامیه، وجوب امامت وجوب کلامی است؛ یعنی از باب «وجوب علی اللَّه» است، نه وجوب فقهی یعنی «وجوب علی الناس.»

مقصود از وجوب کلامی آن است که فعلی مقتضای عدل یا حکمت یا جود یا رحمت یا دیگر صفات کمال الهی است، و چون ترک چنین فعلی مستلزم نقص در ساحت خداوندی و در نتیجه محال است، پس انجام دادن آن، واجب و ضروری است.

خواجه نصیرالدین طوسی‌رحمه الله می‌گوید: «امامیه معتقدند که نصب امام، لطف است؛ زیرا امام انسان را به اطاعت نزدیک کرده و از معصیت دور می‌نماید. و لطف بر خداوند واجب است.»⁽¹⁾

2 - مذهب اسماعیلیه‌

مشهور آن است که اسماعیلیه همانند امامیه، وجوب امامت را وجوب کلامی می‌دانند.

3 - زیدیه‌

برخی از زیدیه در باب امامت، به نصّ اعتقاد دارند و در نتیجه وجوب امامت را وجوب علی اللَّه می‌دانند. ولی برخی دیگر به وجوب نصّ در امامت اعتقاد ندارند و عقیده آن‌ها در این مسئله همانند معتزله و اهل سنّت است؛ یعنی امامت را واجب علی الناس می‌دانند.⁽²⁾

4 - معتزله‌

اکثریت قاطع معتزله، امامت را واجب می‌دانند و تنها دو نفر از علمای آنان به نام ابوبکر اصمّ و هشام بن عمرو فوطی به وجوب آن قائل نیستند.

این اکثریت از نظر عقلی یا نقلی بودن وجوب آن بر دو دسته‌اند:

دسته اول، افرادی مانند جاحظ، ابوالقاسم کعبی، ابوالحسن خیاط و ابوالحسین بصری، که وجوب آن را عقلی می‌دانند.

دسته دوم، کسانی هستند که وجوب آن را شرعی می‌دانند.⁽¹⁾

وجوب امامت نزد معتزله، وجوب علی الناس است؛ به عبارت دیگر وجوب امامت را فقهی می‌دانند نه کلامی.

5 - خوارج‌

برخی از آنان اعتقاد به عدم وجوب امامت به طور مطلق دارند؛ همانند فرقه نجدات (پیروان نجدة بن عامر).⁽²⁾

شهرستانی نیز عدم وجوب امامت را به فرقه محکّمه (نخستین فرقه خوارج که در جریان جنگ صفین پدید آمد) نسبت داده است.⁽³⁾

البته فرقه اباضیه از خوارج به وجوب امامت اعتقاد دارند. علی بن یحیی معمّر می‌گوید: «جایز نیست که امت اسلامی بدون امام یا سلطان به سر برد.»⁽⁴⁾

6 - اشاعره‌

اشاعره به وجوب امامت معتقدند، لکن از آنجا که حسن و قبح عقلی و وجوب علی اللَّه را قبول ندارند، طبعاً وجوب امامت را وجوب علی الناس و نقلی می‌دانند.

قاضی عضدالدین ایجی می‌گوید: «نصب امام نزد ما از راه و طریق سمعی بر ما واجب است.»⁽⁵⁾

7 - ماتریدیه‌

اینان نیز قائل به وجوب امامتند. ولی وجوب آن را فقهی و علی الناس می‌دانند.

ملّا علی قاری، شارح فقه اکبر می‌گوید: «مذهب اهل سنّت و جماعتی از معتزله این است که نصب امام بر مسلمانان واجب است و وجوب آن نقلی است.»⁽¹⁾

دلایلی که متکلمان ماتریدی بر وجوب امامت آورده‌اند، برخی نقلی و برخی عقلی - نقلی است؛ یعنی از باب ملازمات عقلیه است.⁽²⁾

این نحوه استدلال در کلمات اشاعره نیز یافت می‌شود. بنابر این، مقصود آنان از نفی عقلی بودن وجوب امامت، دلیل عقلی خاص (مستقلات عقلیه) است.

8 - وهابیان‌

اینان نیز امامت را واجب شرعی و کفایی می‌دانند.

محمّد بن صالح عثیمین می‌گوید: «خلافت، منصب بزرگ و مسؤولیت عظیمی است. و آن عبارت است از متولی شدن تدبیر امور مسلمانان، به گونه‌ای که او مسؤول اول در این امر باشد. و خلافت واجب کفایی است؛ زیرا امور مردم بدون آن قوام پیدا نخواهد کرد.»⁽³⁾

ادله وجوب امامت‌

ادله وجوب امامت‌

برخی برای اثبات وجوب امامت، به ادله مختلفی تمسّک کرده‌اند. که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - امامت در قرآن کریم

در آیات بسیاری به ضرورت وجوب امامت و نصب امام در جامعه اشاره شده است؛ از آن جمله:

الف) خداوند متعال می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ؛⁽⁴⁾«ای اهل ایمان! از خدا و رسول و صاحبان امر از میان خود اطاعت کنید.»

تفتازانی می‌گوید: «وجوب اطاعت از اولی الامر مقتضای وجوب تحقق آن است.»⁽¹⁾یعنی چون مطابق آیه (اولی الامر) اطاعت از صاحبان امر واجب است پس تحقق اولی الامر در خارج به وجوب امامت نیز واجب می‌باشد.

محقق طوسی نیز این آیه رابه عنوان دلیل نقلی بر وجوب امامت برشمرده است.⁽²⁾

ب) و نیز می‌فرماید: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا}؛⁽³⁾«آنان را به جهت آن‌که صبر پیشه کردند، پیشوای مردم قرار دادیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند.»

ج) و نیز می‌فرماید: { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ؛⁽⁴⁾«[به یاد آورید] روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان می‌خوانیم.»

2 - امامت در روایات‌

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس بمیرد در حالی که امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.»⁽⁵⁾

به همین مضمون در کتاب‌های اهل سنّت نیز روایات فراوانی آمده است.

سعدالدین تفتازانی در «شرح مقاصد»⁽⁶⁾و ملاّ علی قاری در «شرح فقه اکبر»⁽⁷⁾و خواجه نصیرالدین طوسی در «تلخیص المحصّل»⁽⁸⁾به این حدیث بر وجوب امامت تمسّک کرده‌اند.

کیفیت استدلال به این حدیث آن است که: چنین حکم قطعی‌ای مستلزم آن است که زمان هیچ‌گاه خالی از امام نباشد.

امام رضا علیه السلام فرمود: «... همانا امامت، زمام دین و نظام مسلمین و صلاح دنیا و عزت مؤمنین است.»⁽⁹⁾

3 - امامت و اجماع‌

ابن حزم می‌گوید: «تمام اهل سنّت و مرجئه و شیعه و خوارج، بر وجوب امامت اتفاق نموده‌اند. و این‌که بر امت واجب است از امام عادلی که به پا دارنده احکام خدا و اجرا کننده احکام شریعتی است که رسول خدا صلی الله علیه وآله آورده، اطاعت کنند. آن‌گاه می‌گوید: قرآن و سنّت تصریح به وجوب امامت دارند.»⁽¹⁾

ابوالحسن اشعری می‌گوید: «تمام مردم - به جز اصمّ - قائل به وجوب امامند.»⁽²⁾

اسفرائینی می‌گوید: «جمهور اهل سنّت و جماعت، بر اصولی از ارکان دین اتفاق دارند، آن‌گاه رکن دوازدهم را خلافت و امامت و شروط زعامت می‌داند.»⁽³⁾

4 - امامت و سیره مسلمین‌

با رجوع به سیره مسلمین روشن می‌شود که آنان وجوب امامت را امری مسلّم و تردید ناپذیر می‌دانستند، از این رو پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بی درنگ به این مسئله پرداختند.

این استدلال در غالب کتاب‌های کلامی اهل سنّت آمده است؛ از آن جمله: قاضی عضدالدین ایجی در «المواقف»،⁽⁴⁾میر سید شریف جرجانی در «شرح مواقف»⁽⁵⁾و تفتازانی در «شرح مقاصد»⁽⁶⁾است.

5 - امامت و اجرای حدود الهی‌

شکی نیست که شارع مقدس از مسلمانان خواسته است که حدود الهی را اجرا کنند و مرزهای کشور اسلامی را از تجاوز دشمنان حفظ نمایند و... .

تحقق این هدف بدون امام با کفایت، امکان‌پذیر نیست. و از آنجا که مقدمه واجب، واجب است، لذا نصب امام نیز واجب است.

تفتازانی می‌گوید: «همانا شارع به اموری که بدون امام تمام نمی‌شود؛ از جمله اقامه حدود و حفظ مرزها و تجهیز لشکر برای جهاد و بسیاری از اموری که مربوط به حفظ نظام و حمایت از کیان اسلامی است امر نموده است، و از آنجا که واجب مطلق بدون مقدماتش تمام نمی‌شود در نتیجه مقدمه آن نیز که همان وجود امام است، واجب می‌گردد.»⁽¹⁾

6 - امامت و وجوب دفع ضرر عظیم‌

فخر رازی می‌گوید: «همانا نصب امام، متضمّن دفع ضرر از نفس است، و دفع ضرر واجب است لذا نصب او واجب می‌باشد. امّا مدعای اوّل به جهت آن است که ما می‌دانیم که خلق اگر رئیس با ابهتی داشته باشند که از عقاب او ترسیده و به ثواب او امیدوار باشند، بهتر می‌توانند از مفاسد دوری کنند تا آن‌که اصلاً برای آن‌ها رئیسی نباشد.

و امّا مدعای دوم که دفع ضرر از نفس واجب است، این مطلب مطابق اجماع و ضرورت عقل است....»⁽²⁾

7 - امامت و لطف‌

متکلّمان امامیه بالاتفاق بر این عقیده‌اند که امامت از مصادیق لطف خداوند است و چون لطف به مقتضای حکمت الهی واجب است، امامت نیز واجب است. از طرفی لطف امامت از آن‌گونه الطافی است که فعل مباشری و مستقیم خداوند است. از این رو وجوب امامت همچون وجوب نبوّت است.

سید مرتضی می‌گوید: «ما امامت و رهبری را به دو شرط لازم می‌دانیم: یکی این‌که تکالیف عقلی وجود داشته باشد. و دیگری آن‌که مکلفان معصوم نباشند....»⁽³⁾

شیخ طوسی‌رحمه الله می‌گوید: «دلیل بر وجوب امامت و رهبری این است که امامت در حقّ واجبات عقلی لطف است؛ زیرا این حقیقت بر همگان معلوم است که انسان‌هایی که معصوم نیستند هر گاه رهبری با کفایت نداشته باشند که معاندان

و ستمکاران را تنبیه و تأدیب کند و از ضعیفان و مظلومان دفاع کند، شرّ و فساد در میان آنان گسترش خواهد یافت....»⁽¹⁾

ابن میثم بحرانی‌می‌گوید: «همانا نصب امام، لطفی از فعل خداوند متعال در ادای واجبات شرعی تکلیفی است، و هر لطفی به گونه‌ای که ذکر شد در حکمت خداوند متعال واجب است که آن را انجام دهد، تا زمانی که تکلیف به مطلوب در آن پابرجا باشد. پس نصب امامی که ذکرشد از جانب خداوند درهر زمان تکلیف واجب‌است.»⁽²⁾

8 - امامت و امکان اشرف‌

بی‌شک کسی که همه کمالات انسانی را دارد (یعنی امام) وجودش شریف‌تر از انسان‌های دیگر است که تنها برخی از کمالات را دارند. و در فلسفه هم به اثبات رسیده که هر گاه شی‌ء ممکنی تحقق یابد که کمالات وجودی‌اش کمتر از شی‌ء ممکن دیگری است، آن ممکن شریف‌تر باید پیش از او موجود باشد.

نتیجه این‌که: از مشاهده این همه انسان‌هایی که تنها برخی از کمالات را دارند به وجود امام کامل پی می‌بریم؛ یعنی محال است که افراد انسان، وجود، حیات، علم، جمال و... را از مبدأ فیاض دریافت کرده باشند، لکن در مرتبه پیشین، انسان کامل دریافت نکرده باشد؛ زیرا طفره محال است.

محقق طبرسی نوری در بیان این مطلب می‌گوید: «شکی نیست که هر کس قابل تلقی وحی حضرت آفریدگار نخواهد بود و هر فردی از افراد انسان را تحمّل اتیان به اوامر و نواهی ربّانی نمی‌باشد و این مطلب ثابت است به وجدان و عیان، چون تفاوت مراتب انسان، امری است ظاهر و هویدا. و از آنجا که مراتب پایینی، شایسته دریافت وحی و... را ندارند پس لازم است از وجود شخصی که ممتاز باشد به قابلیت امور مذکوره و ذوجهتین باشد تا از جهتی تلقّی وحی الهی نموده و به جهتی دیگر اوامر و نواهی را به مکلفین ابلاغ کند.»⁽³⁾

با همین برهان، بر وجوب امامت در روایات نیز اشاره شده است:

حضرت علی‌علیه السلام می‌فرماید: «اللّهمّ بلی لا تخلو الأرض من قآئم للَّه بحجّة إمّا ظاهراً مشهوراً أو خآئفاً مغموراً»؛⁽¹⁾«بار خدایا! آری زمین تهی نماند از کسی که حجّت برپای خداست، یا پایدار و شناخته است و یا ترسان و پنهان از دیده هاست.»

تفاوت دلیل لطف و دلیل امکان اشرف

الف) قاعده لطف بیشتر به بُعد اجتماعی و حکومتی و هدایت تشریعی و ظاهری امام نظر دارد، در حالی که قاعده امکان اشرف، بیشترین نظرش به بُعد وجودی، تکوینی و باطنی امام است.

ب) از ویژگی‌های مهمّ برهان امکان اشرف این است که همراه با اثبات اصلِ وجود امام، استمرار وجود مبارک او را نیز در گستره عالم بشریت تا آخرین فرد انسانی ثابت می‌کند.

ج) امکان اشرف با نگاه به کلّ هستی، ساختمان آن را به گونه‌ای می‌یابد که جایگاه وجود امام ذاتاً پیش از سایر انسان‌ها است، در حالی که قاعده لطف با نگاهی به هستی آفریدگار و ذات و صفات کمالی او در می‌یابد که لازمه هدفمندی خلقت و تکلیف، وجود حتمی و مستمرّ امام است.

9 - امامت و عنایت‌

عنایت در لغت، اسم مصدر و از ماده «عنی یعنی» است که دارای معانی اراده، قصد، در نظر گرفتن، رسیدگی کردن، توجه و بخشش و انعام است.⁽²⁾

شیخ الرئیس در تعریف «عنایت» می‌گوید: «عنایت عبارت است از این‌که واجب الوجود بذاته تعقل کند که اعضای جسم انسان چگونه باشد، حرکت آسمان چه سان باشد تا به گونه بهتر باشند، و نظام خیر در آن‌ها موجود باشد. این تعقل علم الهی به دنبال هیچ گونه شوق یا خواست یا هدفی غیر از توجه به خویشتن نیست.»⁽³⁾

شیخ اشراق می‌گوید: «عنایت، احاطه حقّ تعالی است به چگونگی نظام کلّ و به تمام آنچه که این مجموعه بر آن باشد....»⁽¹⁾

فخر رازی می‌گوید: «عنایت؛ یعنی علم خداوند به این‌که «اشیاء» به چه حالتی باشند تا به بهترین و کامل‌ترین وجه واقع شوند.»⁽²⁾

صدرالمتألهین می‌گوید: «نظام معقول که نزد حکما عنایت نام دارد، مصدر همین نظام موجود است. پس این عالم موجود در نهایت خیر و فضیلت ممکن است.»⁽³⁾

حال با روشن شدن معنای عنایت، به اثبات وجوب امامت در پرتو برهان عنایت می‌پردازیم:

بیان اوّل

آفرینش هستی بهترین و نیکوترین نظام ممکن است. لازمه این گفتار، لزوم وجود امام در آفرینش است وگرنه نظام، اَحسن نخواهدبود. حال به همین دلیل و برهانی که تکلیف و بعثت ضرورت دارد به همین دلیل، وجود مستمرّ امام نیز لازم است، همان طور که چاپ کتاب طبّ بدون پزشک، کارآیی لازم را ندارد. و لذا وحی در کنار بزرگداشت قرآن کریم از بزرگداشت و اهتمام به وجود پیامبر و راهنما سخن گفته است: { وَکَیفَ تَکْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلی عَلَیکُمْ آیاتُ اللَّهِ وَفِیکُمْ رَسُولُهُ ؛⁽⁴⁾«و چگونه ممکن است شما کافر شوید، با این‌که [در دامان وحی قرار گرفته‌اید، و] آیات خدا بر شما خوانده می‌شود، و پیامبر او در میان شماست؟!.»

امام که راهنمای الهی است، به جهت ویژگی کاری و رسالتش، جایگاه خاصی در نظام آفرینش دارد که اگر این موجود مبارک در آن جایگاه ویژه خود قرار نگیرد و آفریده نشود نقص و کاستی دامنگیر نظام احسن خواهد شد.

راهنمای الهی، از آنجا که با عالم بالا در ارتباط است، گیرنده پیام الهی است، و از

عالم غیب و وحی خبر می‌دهد... و از آنجا که با عالم بشریت در ارتباط است ابلاغ پیام آسمانی می‌کند و مسلّماً وجودش با سایر موجودات آسمانی فرق دارد.

بیان دوم

خداوند که برای کمال یابی هر موجودی که در این عالم رنگ هستی می‌گیرد همه نوع ابزار ضروری و غیر ضروری را در اختیارش گذاشته تا به کمال برسد، چگونه ممکن است انسانی که در دامان همین طبیعت است از این قانون استثنا شود و ارتقای معنوی او نادیده گرفته شود؟

شیخ الرئیس می‌گوید: «واگذاشتن انسان‌ها و انظارشان به خودشان، کار درستی نیست؛ چون مایه اختلاف می‌شود و هر کسی هر چیزی را که به سودش باشد عدل و چیزی را که به ضررش باشد ظلم می‌پندارد. پس نیاز به امام که مایه بقا و پیدایش وجود انسان‌ها است بسیار شدیدتر است تا نیاز به رویانیدن موی کناره‌های چشم (پلک و مژه) و ابروان و گود کردن کف پاها و چیزهای دیگر که منافعشان در استمرار اصل وجود بشر دخالت ندارد. پیدایش و وجود انسان صالح که وضع قانون و اجرای عدالت کند امری ممکن است. پس درست نیست که عنایت الهی آن منافع جزئی را تأمین کند امّا از این منافع اساسی غفلت کند. و درست نیست که خداوند و ملائکه نیازهای ابتدایی بشر را بدانند ولی نیازهای اساسی را ندانند. و درست نیست چیزهایی که در تشکیل و پیدایش نظام خیر ممکن و ضروری است و خدا هم می‌داند، با این حال آن‌ها را خلق نکند. و چگونه ممکن است که وجودهای متعلِّق و مبنی باشد امّا وجود متعلَّق و مبنا نباشد.»⁽¹⁾

امامت و غیبت

امامت و غیبت‌

اشاره

مسأله امامت یکی از مسائل مهمّ کلامی نزد شیعه به حساب آمده است، و اساس هر خلافی از اختلافات در امامی است که اطاعتش واجب شمرده شده است و بقیه اختلافات همه به این مسأله باز می‌گردد. شیعه دوازده امامی از مهم‌ترین فرقه‌های شیعی بلکه تنها فرقه اساسی موجود در عالم معاصر به حساب می‌آید. این فرقه در ایمان و اعتقادش به دوازده امام بر نصوصی تکیه کرده که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله بر آن‌ها از جانب خداوند تأیید داشته است آخر آن‌ها حضرت مهدی‌علیه السلام است، و زنده بوده و منتظر امر الهی به خروج و ظهور می‌باشد.

سؤالی که گاهی در رابطه با حضرت مهدی‌علیه السلام مطرح می‌شود این که شیعه دوازده امامی از طرفی برای امامت مقام و ارزشی خاص قائل است. و از طرفی دیگر بر ضرورت وجود امام معصوم از عقل و نقل ادله‌ای اقامه می‌کند و نیز برای امام معصوم وظایف سنگینی از جمله هدایت بشر مقّرر کرده است. این تفاصیل انسان را گاهی با اشکال مواجه می‌سازد که آیا غیبت امام زمان‌علیه السلام با وظیفه امام معصوم که شیعه معین کرده منافات ندارد؟ در این بحث درصدد تبیین این موضوع و بررسی اشکال و حلّ آن می‌باشیم.

تعریف امامت‌

اشاره

با مراجعه به کتاب‌های کلامی شیعی و غیر شیعی و نیز کتاب‌های فلسفی و عرفانی پی می‌بریم که دو تفسیر و روش در تعریف امامت وجود دارد:

1 - تعریف کلامی‌

در تعریف کلامی برای امامت آن گونه که قبلاً اشاره شد تکیه‌گاه متکلمین بر بعد ریاست و زعامت اسلامی و جانشینی پیامبرصلی الله علیه وآله در اموری است که مربوط به دنیا و دین مردم می‌باشد.

شیخ مفیدرحمه الله می‌گوید: «امامت عبارت است از پیشی گرفتن در چیزی که مقتضای اطاعت و اقتداء به او است.»⁽¹⁾

شیخ طبرسی رحمه الله می‌نویسد: «آنچه که از لفظ امام به دست می‌آید دو چیز است: یکی این‌که او مقتدا و امام مردم در افعال و رفتار است. دیگر این‌که او کسی است که متولّی تدبیر امت و سیاست آنان بوده و قیام به امور آن‌ها خواهد کرد. جانیان را تأدیب کرده و والیان را نصب خواهد نمود. کسی که مستحقّ حدّ الهی است بر او اجرا کرده و با کسی که درصدد دشمنی و کید با اسلام است مقابله خواهد کرد.»⁽²⁾

علامه حلّی رحمه الله می‌فرماید: «امامت ریاست بر عموم مردم برای یکی از اشخاص در امور دین و دنیاست.»⁽³⁾او در شرح باب حادی عشر قید به عنوان «نیابة عن النبی» را اضافه کرده است.⁽⁴⁾

2 - تعریف فلسفی - عرفانی‌

تفسیر و تعریف دیگری برای امامت از ناحیه فلاسفه و عرفا شده، به این‌که امامت منصبی الهی همانند نبوّت است و بین این دو هیچ فرقی به جز وحی نیست. امامت استمرار تمام وظایف نبوّت به جز تحمّل وحی الهی است. و نیز نوعی تصرف در باطن و نفوس افراد به کمال مطلوب انسان است. مطابق این تعریف ریاست در امور دین و دنیا که در تعریف سابق آمده شأنی از شؤونات و وظیفه‌ای از وظایف امامت به حساب می‌آید، وگرنه امامت نظیر نبوّت در تمام درجات عالی است.

مطابق این تعریف، اختلاف بین امامیه و دیگران بر سر مسأله امامت، اختلاف در شرایط امام نیست، بلکه بازگشت اختلاف به نفی و اثبات است. شیعه امامت را به این معنا معتقد است و دیگران منکر. می‌دانیم که اگر در تعریف امامت بر تفسیر متکلمین اکتفا کنیم نمی‌توان امامت را جزء اصول دین به حساب آورد، بلکه مطابق حرف اهل سنّت، به فروع دین سزاوارتر خواهد بود. لذا متکلمین شیعی در توجیه تعریف خود به آن نحو می‌گویند: ما به جهت مماشات با مذاهب دیگر اسلامی امامت را چنین تعریف نمودیم، نه این‌که خود به آن ملتزم باشیم.

بالاتر از این، شیعه معتقد است که مقام امامت بالاتر از مقام نبوّت است، گرچه برخی از انبیا همانند رسول اکرم اسلام صلی الله علیه وآله هر دو مقام را بر عهده داشت. آنان در اثبات مدعای خود به آیه «ابتلاء» تمسّک می‌کنند؛ زیرا خداوند متعال مطابق این آیه بعد از امتحان حضرت ابراهیم نبی علیه السلام او را به مقام امامت نایل ساخت. از اینجا معلوم می‌شود که این مقام از مقام نبوّت و إخبار از خداوند، بالاتر است.

تعریفی که علامه طباطبایی رحمه الله از امامت ارائه داده این است که امامت آن است که انسان به گونه‌ای باشد که دیگران به او اقتدا کرده و کردار و گفتار خود را به نحو تبعیت، تطبیق دهد. مطابق این تعریف امامت حقیقتی وراء مثل مقام اطاعت یا ریاست دین و دنیا یا وصایت یا خلافت و جانشینی در روی زمین به معنای حکومت بین مردم است.⁽¹⁾

عمق معنای امامت نزد علامه طباطبایی رحمه الله در این ظاهر می‌شود که می‌گوید: برای امامت باطنی است که همان ولایت بر مردم و کردار آنان است، و این هدایت باطنی چیزی جز ایصال به مطلوب نیست، چیزی که اختلاف اساسی با هدایت ظاهری دارد که از آن به بیان راه تعبیر می‌شود، وظیفه‌ای که به امام اختصاص ندارد. در ضمن این معنای دقیق عرفانی برای امامت، این حقیقت مندرج است که در هر زمان احتیاج به انسان کامل معصوم از هر جهت است.

جمع بین دو تعریف‌

با کمی تأمّل ملاحظه می‌کنیم که می‌توان، بین این دو تعریف جمع نمود.

1 - مفهوم امامت در عالم فعل و اثبات - نه به حسب عالم واقع و ثبوت - مفهومی است که قابل تحول و تکامل است و می‌توان گفت که نزد قدما با تتبّع و تحقیقی که داشتند آن گونه که الآن این مفهوم واضح شده، نبوده است. و این به مجموع عواملی باز می‌گردد؛ خواه به جهت این بوده که بزرگان قرارشان بر این بود که مطابق اصطلاحات اهل سنّت در این زمینه مشی کرده باشند و یا این‌که ادوات و وسایل تفکیر کلامی به طور کلّی آن‌ها را به این سمت و سو و نتیجه و تعریف کشانده است.

شاهد این مطلب این است که بسیاری از امور که در گذشته غلوّ به حساب می‌آمد الآن از ضروریات امامت به شمار می‌آید، همان‌گونه که در علم رجال و تراجم به آن اشاره شده است.

2 - توجیه دوم آن است که بگوییم در حقیقت هیچ تنافی بین دو تفسیر و تعریف نیست بلکه تعریف اول برای امامت صحیح است ولی در تعریف دوم بین تعریف امامت و بین مقام امام خلط شده است. هر دو تعریف در شؤون امامت توافق دارد ولی این شؤون در حقیقت تعریف امام نیست بلکه تعریفی برای امامت است، به این‌که بگوییم: امامت عبارت است از ریاست عمومی در امور دین و دنیا و اما این‌که امامت از مناصب الهی است، همه قبول دارند.

3 - توجیه دیگری که در جمع بین این دو نوع تعریف وجود دارد این‌که بگوییم: به طور اصولی و کلّی بین روش کلامی و روش فلسفی - عرفانی فرق و اختلاف اساسی وجود دارد. بازگشت این اختلاف تنها به تحوّل در مفهوم نیست بلکه رجوع آن به دو نوع روش برداشت است؛ زیرا روش کلامی در رسیدن به معارف دینی اعتماد بر عقل و استدلال عقلانی است، در حالی که تکیه‌گاه فلسفی - عرفانی بر آن است که استدلال عقلانی و تکیه و اعتماد بر عقل به تنهایی کار صحیح به نظر نمی‌رسد و نمی‌تواند انسان را به هدف و حقیقت امور برساند. این دو، نوع برداشت

است و مجرد اختلاف در تعریف به نظر نمی‌آید. فیلسوف عارف، اهل اشراق و کشف است و درصدد آن است که حقایق را با گذشتن از گذر عقل و با رسیدن به حقیقت آن‌ها از راه شهود باطن درک وکشف کند، راهی که هرگز در آن خطا و اشتباه وجود نداشته باشد.

ادله وجوب و ضرورت امامت‌

شیعه امامیه، امامت را عقلاً واجب می‌داند، و اشاعره آن را تنها به دلیل نقل واجب می‌شمارد. و گروهی از معتزله آن را عقلاً و نقلاً واجب می‌شمارند.

متکلمین امامیه بر ضرورت و وجوب عقلی امامت، ادله‌ای اقامه کرده‌اند که در جای خود به آن اشاره کرده‌ایم؛ از قبیل: دلیل لطف، وجوب حفظ شریعت، ضرورت بیان احکام شریعت و... .

و از طرف دیگر برای امام صفاتی را از قبیل عصمت قائلند؛ زیرا عصمت امام مقتضای لطف بوده و با وظیفه او نیز که حفظ شریعت اسلامی و تبیین احکام است سازگاری دارد.

بررسی مشکل غیبت امام‌

اشاره

اشکالی که بر نظریه امامت نزد شیعه امامیه با اعتقاد به غیبت امام عصرعلیه السلام متوجه است را نسبت به هر دو تعریف که درباره امامت وارد شده مطرح خواهیم کرد:

1 - اشکال غیبت مطابق تعریف متکلمین‌

متکلمین بر ضرورت امامت - آن گونه که اشاره شد - به ادلّه‌ای از قبیل قاعده لطف، لزوم حفظ شریعت و تبیین دین الهی و شریعت استدلال کرده‌اند. می‌دانیم که این اهداف که برای امامت ذکر شده تنها با حضور امام در بین مردم حاصل می‌گردد و با غیبت امام از میان مردم نمی‌توان به این اهداف مقدّس دسترسی حاصل نمود.

از طرفی دیگر، متکلمین در اقامه دلیل بر لزوم عصمت امام نیز به دلیل لطف

و ضرورت حفظ شریعت استدلال می‌کنند. و می‌دانیم که این دو دلیل نیز تنها با وجود امام قابل اجرا است؛ زیرا لطف بدون وجود معصوم حاصل نمی‌گردد، و نیز حفظ شریعت بدون وجود معصوم تحقق نمی‌یابد.

پاسخ: در پاسخ از این اشکال، مطابق تعریف متکلمین بر امامت می‌گوییم:

اوّلاً: هم در وجود امام مصحلت است و هم در غیبت او، جز این‌که مصلحت در وجود امام به مکلفین باز می‌گردد و مصلحت در غیبت ایشان به خود حضرت باز می‌گردد. گرچه سبب موجب در غیبت آن حضرت خود مردمند.

به تعبیر دیگر: سبب در عدم انبساط ید حضرت این نیست که از لطف خارج شده باشد بلکه جهت لطف دائماً باقی است، و عدم حصول آن به جهت امری است که به غیر خدا باز می‌گردد.

ثانیاً: نسبت به مسأله حفظ شریعت می‌گوییم: این وظیفه متوقف به حضور فیزیکی و شخصی حضرت در بین مردم نیست، بلکه به طور کلّی شریعت را خودش در پس پرده غیبت حافظ بوده و نیز به نحوی دیگر با نصب نایبان عام، این وظیفه را در سطحی دیگر بر عهده آن‌ها گذارده است.

ثالثاً: الطاف، همانند مصالح و مفاسد نفس الأمریه و ملاکات احکام، دارای درجات مختلف است، که با تزاحم آن‌ها ملاک اهمّ و آنچه که لطف او بیشتر است مقدّم می‌گردد. لذا گرچه امامت و حضور امام ضرورتی است که در حقّ بندگان، لطف الهی به حساب می‌آید و می‌تواند بندگان را به طاعت نزدیک کرده و از معصیت و نافرمانی دور سازد، ولی گاهی لطف بیشتر در غیبت این امام و عدم حضور او در بین مردم است، همان‌گونه که در فلسفه غیبت امام مهدی‌علیه السلام با ذکر مقدماتی این مطلب را به اثبات رساندیم. مگر نه این است که زمین نباید خالی از وجود حجّت باشد؟ مگر نه این است که خوف کشته شدن امام وجود داشته است؟ مگر نه این است که امامان بعد از پیامبر تا روز قیامت دوازده نفرند؟ و برای عصر ظهور نیز احتیاج به رهبر و امام معصوم است؟ این‌ها و جهات دیگر که در جای خود به آن اشاره شد، همگی ما را به

این امر رهنمون می‌سازد که گاهی لطف در غیبت امام است. و این لطف از اهمیت بیشتری برخوردار است. مگر نه این است که خداوند یازده امام را فرستاد ولی عموم مردم از آن استقبال نکردند، لذا شرایط با تغییر اوضاع و احوال فرق می‌کند و هر زمانی به جهت اتفاقاتی که پدید می‌آید، و حالاتی که بر مردم عارض می‌شود، مقتضیات خاص خود را به دست می‌آورد.

2 - اشکال غیبت امام مطابق تعریفی دیگر

ذکر شد که برای امامت دو نوع تعریف شده است، و تعریف دوم آن به تفسیر امامت به معنای باطنی باز می‌گردد. مقصود از تفسیر باطنی امامت این است که امامت حقیقتی است که امام به جهت قابلیاتی که پیدا می‌کند از قبیل قرب الهی و رسیدن به مقام یقین، به آن دسترسی پیدا می‌کند؛ زیرا هدایت به معنای بیان راه، جدای از نبوّت نیست، پس معنای امامت همان ایصال به مطلوب است که به تعبیر مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله تصرفی در نفوس است که به وسیله آن انسان را به سوی کمال خود رهنمون می‌سازد.⁽¹⁾

مطابق این تفسیر و تعریف برای امامت، دیگر جایی برای اشکال غیبت باقی نمی‌ماند؛ زیرا این وظیفه متفرّع بر وجود حضرت در بین مردم است نه بر حضور او، تا با غیبت حضرت منافات داشته باشد، گرچه هدایت تشریعی نیز از وظایف او بوده و از شؤونات آن مقام قرب الهی است. موضوع غیبت آن حضرت تنها عایقی است در مقابل برخی از وظایفی که به امام واگذار شده است، مشکلی که می‌توان به آن جواب‌های متعدد داد بدون آن‌که خدشه‌ای بر اصل امامت او و تأثیر آن در خارج وارد سازد، همان‌گونه که قبلاً به برخی از جواب‌ها نسبت به آن وظایف اشاره شد.

از آنجا که حلّ اساسی اشکال غیبت امام مبتنی بر تفسیر و تعریف دوم بر امامت است لذا جا دارد با عمق بخشیدن به این بحث، این معنا و تعریف امامت را از لابه‌لای آیات و روایات به اثبات برسانیم:

امامت و هدایت باطنی‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا...}؛⁽¹⁾«و آنان را پیشوای مردم قرار دادیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند.»

و نیز فرمود: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَکانُوا بِآیاتِنا یوقِنُونَ ؛⁽²⁾«و از آنان امامان و پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کردند چون شکیبایی نمودند و به آیات ما یقین داشتند.»

علامه طباطبایی رحمه الله در تفسیر آیه اوّل می‌گوید: «ظاهر قول خداوند { أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا} این است که هدایت به امر خدا تفسیر معنای امامت است. و در تفسیر آیه 124 از سوره بقره معنای هدایت امام به امر خداوند را توضیح دادیم. و آنچه در اینجا قابل ذکر است این‌که این هدایتی که از شؤون امامت برشمرده شده به معنای بیان راه نیست؛ زیرا خداوند سبحان ابراهیم را بعد از آن‌که نبی قرار داده بود او را امام معرفی کرد و نبوّت منفکّ از بیان راه و ارائه طریق نیست، پس تنها معنایی را که می‌توان برای امامت در این آیه نمود این‌که امامت به معنای ایصال و رساندن انسان به مطلوب و هدف است، که نوعی تصرف تکوینی در نفوس مردم با رساندن آنان به کمال و منتقل ساختن آن‌ها از موقف معنوی خاصی به مرتبه‌ای دیگر است... حال اگر امام مردم را این گونه هدایت می‌کند، باید خودش قبل از آن به این نوع هدایت رسیده باشد تا از او به دیگران بر اساس قابلیت‌ها برسد. پس امام همان رابط بین خداوند و مردم در رساندن فیوضات باطنی است که از خداوند گرفته و به مردم افاضه می‌کند، همان‌گونه که شخص نبی به لحاظ نبوتش، واسطه فیوضات ظاهری؛ یعنی همان شریعت الهی بین خداوند و مردم می‌باشد... ولی در برخی از موارد نبوّت و امامت با هم در شخصی جمع شده است؛ همانند ابراهیم و فرزندانش....»⁽³⁾

امامت، اصلی از اصول دین‌

امامت، اصلی از اصول دین‌

یکی از مسائل مهمّ اسلامی نزد شیعه امامیه، مسئله امامت و جانشینی پیامبرصلی الله علیه وآله است. شیعه از آن جهت که برای منصب امامت و خلافت، ارزش خاصی قائل است و خطّ امامت را ادامه دهنده خطّ نبوّت در تبیین و توضیح و توسعه و تطبیق شریعت می‌داند، لذا نزد آنان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و آن را از اصول دین به شمار آورده‌اند. ولی اهل سنّت این مسئله را جدّی نگرفته و برای آن چندان اهمیتی قائل نشده‌اند و لذا آن را جزو فروع دین به حساب می‌آورده‌اند.

جا دارد که این مسئله مهمّ زیربنایی که حیات معنوی و مادی جامعه به آن وابسته است مقداری مورد بررسی قرار گیرد تا به حقیقت آن پی ببریم.

اقوال در مسئله‌

اقوال در مسئله‌

در بین فرقه‌های اسلامی، اختلاف است که آیا امامت از اصول است یا فروع و در صورتی که از اصول به حساب می‌رود از اصول دین است یا از اصول مذهب؟

اصول دین مجموعه اموری است که مرتبط به عقیده اسلامی است، و تقلید در آن‌ها صحیح نمی‌باشد، بلکه بر هر فرد مکلّف لازم است که در آن‌ها قناعت ذاتی پیدا کرده و از راه عقل و فطرت با نظر و تدبّر در ادله به آن‌ها اعتقاد وجدانی پیدا کند.

فروع دین تکالیف و احکامی است که جنبه عملی داشته و مربوط به افعال و رفتار و عملکرد مکلفین است. در حالی که اصول مذهب مجموعه اعتقاداتی است که پایه‌های یک مذهب را تشکیل می‌دهد.

اصول دینی که مورد اتفاق جمیع مسلمین است عبار کند از «توحید، نبوّت و معاد»، ولی در مورد امامت اختلاف است، و درباره آن سه نظر وجود دارد:

1 - امامت از فروع دین.

2 - امامت از اصول مذهب.

3 - امامت از اصول دین.

قول اول: امامت از فروع دین‌

عموم اهل سنّت، خوارج، مرجئه، جمهور اعظم از معتزله و زیدیه از شیعه، معتقدند به این‌که امامت از فروع دین و مسائلی است که مربوط به افعال مکلفین است:

1 - تفتازانی می‌گوید: «نزاعی نیست که مباحث امامت به علم فروع لایق‌تر است،....»⁽¹⁾

2 - قاضی ایجی می‌گوید: «امامت نزد ما از جمله مسائل فروع دین است، ولی ما به تأسّی از پیشینیان آن را در علم کلام ذکر می‌کنیم.»⁽²⁾

3 - غزالی می‌گوید: «بدان‌که نظر در مسئله امامت نیز از مسائل مهم نیست، و از فنّ معقولات به شمار نمی‌آید، بلکه از مباحث فقهی است....»⁽³⁾

4 - آمدی می‌گوید: «گفتار در امامت، از اصول دیانات و امور ضروری به حساب نمی‌آید....»⁽⁴⁾

5 - فضل بن‌روزبهان می‌گوید:«مبحث امامت نزد اشاعره از اصول دیانات و عقاید به شمار نمی‌آید، بلکه نزد اشاعره از فروعی است که متعلّق به افعال مکلفین می‌باشد.» ⁽⁵⁾

کسانی که معتقدند امامت از فروع است، به ادله‌ای استدلال کرده‌اند. اینک به

یکایک آن‌ها پرداخته و به هر کدام به طور مستقل پاسخ می‌دهیم:

1 - امامت ریاستی دنیوی برای نظم امور بندگان است، لذا برای حفظ امور مسلمین و نظام آن‌ها بر مردم واجب کفایی است که کسی را بر این امر بگمارند.

پاسخ: از دیدگاه شیعه امامیه، امامت تنها ریاستی دینی و یا دنیوی نیست، بلکه منصبی الهی و بس عظیم است که نفوس بشر را به کمال مطلوب خود هدایت می‌کند، و از شؤونات آن ریاست دینی و دنیوی است.

2 - فردی که دارای خصوصیات امامت نزد شیعه است با خصوصیات پیامبرصلی الله علیه وآله فرقی ندارد، و در نتیجه امامت نزد شیعه مرادف با نبوّت خواهد بود، در حالی که ادله خاتمیت، راه را برای این احتمال بسته است.

پاسخ: این‌که شرایط و خصوصیات امامت همان شرایط و خصوصیات نبوّت است دلیل بر آن نیست که امام همان نبی است، بلکه از آن جهت که شیعه معتقد است که جامعه اسلامی بعد از پیامبرصلی الله علیه وآله احتیاج به اشخاصی دارد که ادامه دهنده راه آن حضرت در بُعد تبیین و توسعه و تطبیق شریعتند، لذا برای آن اشخاص خصوصیات و صفاتی را قائل است که برای پیامبرصلی الله علیه وآله لازم می‌داند؛ از جمله از عصمت، علم غیب و دیگر صفات، گرچه معتقد است بعد از پیامبرصلی الله علیه وآله نبی دیگری نخواهد بود، و بر شخصی غیر از ایشان وحی تشریع نخواهد شد.

3 – پیامبر صلی الله علیه وآله به تمام وظایف خود در زمینه تشریع احکام عمل نمود، و لذا خداوند متعال در این زمینه می‌فرماید: { أَلْیوْمَ أکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دِیناً}؛⁽¹⁾«امروز دین شما را کامل نمودم و نعمت را بر شما تمام کردم و دین اسلام را برای شما پسندیدم.»

و لذا احتیاج به امامت به حدّی که از اصول دین باشد نیست، بلکه فرعی از فروع دین است که وظیفه‌ای را برای مردم در زمینه انتخاب او از راه شورا و بیعت به وجود می‌آورد.

پاسخ: دلیل فوق مبنی بر آن است که «دین» را در آیه به احکام شرعی فرعی تفسیر کرده، و «اکمال» در دین را به معنای بیان آن‌ها بدانیم، در حالی که این معنا از جهاتی قابل خدشه است:

الف) عموم مفسّران شیعه و برخی از محققین سنی معتقدند که آیه در روز غدیر خم در حجة الوداع نازل شده است، در حالی که بعد از آن روز تا وفات پیامبر صلی الله علیه وآله احکام و فرایض بسیاری از جانب خداوند بر پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شد؛ همانند احکام کلاله که در آخر سوره نساء آمده و نیز آیات ربا که در سوره بقره وارد شده است.

ب) کلمات به کار برده شده در آیه - مأیوس شدن کفار، اکمال دین، اتمام نعمت - با ادعای آنان سازگاری ندارد؛ چون تبیین پاره‌ای از احکام در حجة الوداع منجرّ به مأیوس شدن کفار از دین اسلام نمی‌شود؛ زیرا چه بسیار از احکامی را که قبل از آن پیامبر صلی الله علیه وآله برای مردم بیان نموده بود و هرگز کفّار از اسلام و نابودی آن مأیوس نشده بودند... .

تنها احتمالی که در اینجا ممکن است مطرح شود این‌که اکمال دین و اتمام نعمت تنها به ولایت امیرالمؤمنین‌علیه السلام بوده است، و این تنها چیزی است که سبب شد مشرکان از طمع‌ها و قصدهای سوئی که نسبت به اسلام داشتند، مأیوس گردند.

نتیجه این‌که: از آیه شریفه فوق استفاده می‌شود که امامت از اصول دین است که سبب اکمال دین و اتمام نعمت است.

قول دوم: امامت از اصول مذهب‌

برخی از متأخرین از علمای شیعه معتقدند که امامت از اصول مذهب است، نه از اصول دین و نه از فروع دین. آنان بر مدّعای خود به وجوهی استدلال کرده‌اند:

1 - امامت تنها نزد پیروان مذهبی که به آن معتقدند، ثابت است و از آنجا که دیگران آن را با معنایی که شیعه از آن دارد قبول نمی‌کنند، لذا نمی‌توان آن را از اصول دین به حساب آورد.

پاسخ: این‌که امامت با معنای خاص آن نزد شیعه ثابت است نه دیگران، دلیل بر

آن نیست که از اصول دین نباشد. اصول دین بودن یک اصل تابع دلیل است، گرچه برخی از فرق‌های اسلامی آن را نپذیرند.

2 - اگر امامت از اصول دین باشد لازم می‌آید که منکرین آن از دین خارج باشند، و در نتیجه مستلزم آن است که بتوان آنان را تکفیر کرده و از اسلام خارج دانست. ولی اگر امامت را از اصول مذهب بدانیم این محذور پیش نخواهد آمد.

پاسخ: خروج از محذور، دلیل بر آن نمی‌شود که مخالفت با دلیل نموده و از مسئله‌ای که دلیل بر آن است دست برداریم. خصوصاً که برای کفر مراتبی ذکر کرده‌اند، و برای فرار از اشکال می‌توان به این توجیه پناه برد.

عفو از مستضعفین‌

خداوند متعال می‌فرماید: { إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِیراً * إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا یسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَلا یهْتَدُونَ سَبِیلاً * فَأُولئِکَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یعْفُوَ عَنْهُمْ وَکانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً}؛⁽¹⁾«آنان که هنگام مرگ و قبض روح، ظالم و ستمگر بودند فرشتگان از آن‌ها باز پرسند که در چه کار بودید؟ [چرا به ایمان و اعمال نیک برای آخرت خود نپرداختید؟ ]پاسخ دهند که ما در روی زمین مردمی ضعیف و ناتوان [و اسیر ظلم حکّام جاهل و کافر ]بودیم. فرشتگان گویند: آیا زمین خدا پهناور نبود؟ که در آن سفر کنید؟ مأوای ایشان جهنم است و بازگشت آن‌ها به جایگاه بدی است. مگر آن گروه از مردان و زنان و کودکان که به راستی ناتوان بودند که گریز و چاره‌ای بر آن نبود و راهی به نجات خود نمی‌یافتند. آنان امیدوار به بخشایش خداوند باشند که خدا گناهانشان را می‌بخشد و خداوند بخشنده و آمرزنده بندگان است.»

فقهای اسلام اتفاق نظر دارند که تمام احکام خداوند بر بندگان مشروط به علم

و قدرت آنان است. و اگر کسی دسترسی برای پیدا کردن حقّ را نداشت جزء کسانی است که مستضعف شمرده شده و امید است که مشمول رحمت الهی گردد. و غالب اهل سنّت را می‌توان از همین قسم برشمرد.

کلینی به سندش از علی بن سوید نقل می‌کند که گفت: از امام ابو الحسن موسی بن جعفرعلیهما السلام درباره ضعفا سؤال کردم. حضرت در نامه‌ای چنین مرقوم داشتند: «الضعیف من لم ترفع إلیه حجّةٌ ولم یعرف الاختلاف فإذا عرف الاختلاف فلیس بمستضعف»؛⁽¹⁾«ضعیف کسی است که حجّت به او نرسیده و اختلاف را نمی‌داند، و هر گاه اختلاف را بداند ضعیف نخواهد بود.»

شیخ صدوق به سند خود از سلیمان بن خالد نقل می‌کند که گفت: از امام صادق‌علیه السلام درباره آیه { إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ سؤال کردم؟ حضرت فرمود: «یا سلیمان! فی هؤلآء المستضعفین من هو أثخن رقبة منک المستضعفون قوم یصومون ویصلّون تعفو بطونهم وفروجهم»؛⁽²⁾«ای سلیمان در میان این مستضعفین کسانی‌اند که گردنشان از تو کلفت‌تر است. مستضعفین قومی‌اند که نماز به جای آورده و روزه می‌گیرند. شکم‌ها و فرج‌های خود را از حرام نگه می‌دارند.»

خلود در جهنّم مختصّ معاندین است‌

سلیم بن قیس هلالی از امیرالمؤمنین‌علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «.. و امّا فرقه ناجیه‌ای که هدایت یافته و مؤمن، مسلمان، موفّق و ارشاد شده است آن کسی است که مرا امین خود دانسته و تسلیم امر من و مطیع دستورات من است. کسی که از دشمن من متبرّی و دوستدار من و بغض دشمن مرا در دل دارد. کسی که حقّ من و امامت و وجوب اطاعت مرا از کتاب خدا و سنّت نبی‌اش شناخته است... و تمام 72 فرقه بقیه کسانی هستند که به غیر حقّ متدینند، کسانی که دین شیطان را یاری کرده از شیطان و اولیای او دستور می‌گیرند، آنان دشمنان خدا و رسولش و دشمنان مؤمنینند که بدون حساب وارد جهنم می‌گردند...

سلیم بن قیس می‌گوید: عرض شد: ای امیرمؤمنان! خبر ده ما را از کسی که در حقّ شما گناهی انجام نداده و با شما دشمنی و عداوتی ندارد ولی ولایت شما را نپذیرفته و از دشمنان شما تبرّی نجسته است و تنها می‌گوید: نمی‌دانم. در حالی که در این گفتارش صادق و راستگو است، حکم این دسته چیست؟

حضرت فرمود: اینان از آن 72 فرقه به حساب نمی‌آیند. همانا مقصود رسول خداصلی الله علیه وآله از 72 فرقه، ظالمین و ناصبی‌ها هستند، کسانی که خود را جلو انداخته‌اند و مردم را بر دین خود دعوت نموده‌اند. یک فرقه از آنان متدین به دین رحمت و 72 فرقه دیگر متدین به دین شیطانند... .

و امّا کسانی که عقیده به یکتایی خدا داشته و به رسول خدا ایمان آورده‌اند، ولی ضلالت و گمراهی دشمن ما را نشناخته و به دست نیاورده‌اند، و نصب و عداوت ما را در دل ندارند، و حلال و حرام خدا را تغییر نداده‌اند... آنان اهل نجاتند. و این طبقه بین مؤمنین و مشرکان، اکثریت مردم را تشکیل می‌دهند، و اینان اصحاب حساب و میزان و اعرافند. اینان اهل جهنمند که مورد شفاعت انبیا و ملائکه و مؤمنین قرار می‌گیرند. کسانی که از آتش دوزخ بیرون می آیند ولی به آن‌ها جهنّمی می‌گویند... .»⁽¹⁾

قول سوم: امامت از اصول دین‌

علمای امامیه به جز برخی از متأخرین از آنان اتفاق کرده‌اند بر این‌که امامت اصلی از اصول دین است.

شیخ محمّدرضا مظفّر می‌فرماید: «ما معتقدیم که امامت اصلی از اصول دین است که ایمان، بدون اعتقاد به آن تمام نخواهد بود. و هرگز در آن نمی‌توان از پدران و اهل خود و مربّیان تقلید نمود، هرچند شخصیت‌های بزرگ و عظیم‌القدری باشند، بلکه واجب‌است نظر و تأمّل در امر امامت، همان‌گونه که در توحید و نبوّت واجب‌است... .

همان‌گونه که معتقدیم: امامت همانند نبوّت، لطفی است از جانب خداوند

متعال. لذا ضرورت دارد که در هر عصری، امامی باشد هدایتگر که در مجموعه وظایف پیامبر از هدایت بشر و ارشاد آنان به اموری که صلاح و سعادتشان در دنیا و آخرت است، جانشین او گردد. و هر وظیفه‌ای که برای پیامبر است، از قبیل ولایت عامه بر مردم نسبت به تدبیر شؤون و مصالح آنان، و به پاداشتن عدل و رفع ظلم و عدوات از بین آنان، همه این وظایف بر دوش امام است.

بنابراین، امامت استمرار نبوّت است. و دلیلی که موجب ارسال رسولان و بعثت انبیاست، همان ادله موجب نصب امام بعد از رسولان است.

به همین جهت است که می‌گوییم: امامت بدون نصّ از جانب خداوند متعال بر زبان پیامبر یا امام قبل از خود تحقّق نمی‌یابد. و نیز امامت به اختیار و انتخاب مردم نخواهد بود....»⁽¹⁾

بر این قول به وجوهی استدلال شده است:

1 - نزاعی نیست که امامت، جانشینی از پیامبر است، بنابراین از توابع نبوّت و فروع آن است، لذا همان‌گونه که نبوّت از اصول دین است، امامت نیز از اصول دین می‌باشد.

محقق لاهیجی می‌گوید: «جمهور امامیه معتقدند که امامت از اصول دین است؛ زیرا به این نتیجه رسیده‌اند که بقای دین و شریعت متوقف بر وجود امام است، همان‌گونه که حدوث شریعت متوقف بر وجود پیامبرصلی الله علیه وآله است. پس احتیاج دین به امام، همانند احتیاج دین به نبی است.»⁽²⁾

2 - خداوند متعال خطاب به رسولش می‌فرماید: { یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ...}؛⁽³⁾«ای رسول! آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن و اگر چنین نکنی رسالت پروردگارت را نرسانده‌ای....»

این آیه بنابر نقل شیعه و سنّی، در مورد ابلاغ ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام نازل شده است. امری که در صورت عدم ابلاغ آن، گویا پیامبر صلی الله علیه وآله هیچ یک از وظایف رسالت و نبوتش را انجام نداده است. و این خود دلالت واضحی دارد بر این‌که امامت از اصول دین و اساس آن است که برای ابلاغ آن چنین تأکیدی به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله شده است.

3 - خداوند متعال در سوره مائده می‌فرماید: { أَلْیوْمَ أکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دِیناً}؛⁽¹⁾«امروز دین شما را کامل نمودم و نعمت را بر شما تمام کردم و دین اسلام را برای شما پسندیدم.»

مطابق روایات شیعه و سنی این آیه بعد از ابلاغ ولایت و امامت امیرالمؤمنین‌علیه السلام به مردم بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل گردیده است.

مفاد آیه آن است که امامت، سبب کامل شدن دین و متمّم نعمت خداوند است. امامت امری است که خداوند، اسلام را با آن می‌خواهد و اسلام بدون امامت هرگز مورد رضایت خداوند نخواهد بود.

4 - در حدیث مستفیضی که از شیعه و سنی رسیده پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «من مات ولم یعرف إمام زمانه مات میتة الجاهلیة»؛⁽²⁾«هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.»

از این حدیث استفاده می‌شود که معرفت امام، حقیقتی است که اگر حاصل گردد دین انسان ثابت شده وگرنه دین او دین جاهلیت خواهد بود. حال با این تعبیرات چگونه می‌توان گفت که امامت از فروع دین یا اصول مذهب است؟

فخر رازی در خبری از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می‌کند که فرمود: «هر کس بمیرد و امام زمان خویش را نشناسد باید بمیرد؛ خواه به دین یهودیت و خواه به دین نصرانیت.»⁽³⁾که این نشانه اهمیت اصل امامت است.

5 - حاکم نیشابوری به سند خود از حنش کنانی نقل می‌کند که شنیدم از ابوذر در حالی که دست خود را به درب کعبه گرفته بود، فرمود: «ای مردم! هر کس مرا می‌شناسد من همانم که مرا می‌شناسید و هر کس که مرا انکار می‌کند من ابوذرم، از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدم که می‌فرمود: «مثل اهل بیتم مثل کشتی نوح است، هر کس بر آن سوار شود نجات یافته و هر کس از آن تخلّف کند غرق شده است.»⁽¹⁾

این حدیث دلالت دارد بر این که هرکس قائل به امامت اهل‌بیت علیهم السلام نبوده و آنان را پیشوا و مقتدای خود نداند و در دین به آن‌ها اقتدا نکند اهل ضلالت بوده و هلاک خواهد شد.

6 - از برخی روایات صحاح از اهل سنّت استفاده می‌شود که جماعت بسیاری از صحابه بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله به قهقری بازگشته و مرتد شدند، و با تأمّل در تاریخ بعد از وفات پیامبرصلی الله علیه وآله پی می‌بریم که سببی برای ارتداد آنان جز اعراض از امر خلافت علی‌علیه السلام و شکستن حرمت ولایت آن حضرت نبوده است.

بخاری به سند خود از ابوهریره نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «روز قیامت گروهی از اصحابم را بر من وارد می‌کنند، آن‌گاه آنان را از نزدیک شدن به حوض کوثر باز می‌دارند. به خدا عرض می‌کنم: بار پروردگارا! اینان اصحاب منند. خداوند در جواب می‌فرماید: نمی‌دانی که بعد از تو چه کردند، آنان به قهقری باز گشته و مرتد شدند.»⁽²⁾

و می‌دانیم که این گونه تعبیرات تنها با این سازگاری دارد که امامت از اصول دین به حساب آید.

امامت از دیدگاه امام رضاعلیه السلام‌

در حدیثی امام رضا علیه السلام به عبدالعزیز بن مسلم می‌فرماید: «مگر مردم مقام و منزلت امامت را در میان امت می‌دانند تا روا باشد که به اختیار و انتخاب ایشان

واگذار شود؟ همانا امامت، قدرش والاتر، و شأنش بزرگ‌تر، و منزلتش عالی‌تر، و مکانش رفیع‌تر، و عمقش ژرف‌تر از آن است که مردم با عقل خود به آن برسند، یا با آرای خود آن را دریابند، و یا به انتخاب خویش امامی را منصوب کنند.

همانا امامت، مقامی است که خدای - عزّ وجلّ - بعد از رتبه نبوّت و خلّت، در مرتبه سوم به ابراهیم اختصاص داد و به آن فضیلت مشرّفش ساخت، و نامش را بلند و استوار نمود و فرمود: «همانا من تو را امام مردم قراردادم.» ابراهیم خلیل‌علیه السلام از نهایت شادی به خداوند عرض کرد: «از فرزندان من هم؟» فرمود: «پیمان و فرمان من به ستمگران نمی‌رسد.»

پس کیست که بتواند امام را بشناسد و یا انتخاب امام برای او ممکن باشد؟

هیهات! هیهات! در اینجا خردها گم گشته، خویشتن داری‌ها بیراهه رفته، عقل‌ها سرگردان، دیده‌ها بی‌نور، بزرگان کوچک، حکیمان متحیر، خردمندان کوتاه فکر، خطیبان درمانده، شاعران وامانده، ادیبان ناتوان، و سخن دانان درمانده‌اند که بتوانند یکی از شؤون و فضایل امام را توصیف کنند. و آنان همگی به عجز و ناتوانی خود معترفند. چگونه می‌توان تمام اوصاف و حقیقت امام را بیان کرد، یا مطلبی از امر او را فهمید، و جایگزینی که کار او را انجام دهد پیدا کرد؟!

ممکن نیست، چگونه و از کجا؟ در صورتی که او از دست یاران و وصف کنندگان اوج گرفته، و مقام ستاره در آسمان را دارد، او کجا و انتخاب بشر کجا؟ او کجا و خرد بشر کجا؟ او کجا و مانندی برای او کجا؟....»⁽¹⁾

قرآن و نصّ بر امام‌

قرآن و نصّ بر امام‌

از جمله آیاتی که مربوط به امامت عامه بوده و دلالت بر یکی از گزاره‌های امامت دارد، آیاتی است که مربوط به وجوب نصب امام از جانب خداوند می‌باشد؛ زیرا در بحث امامت، این موضوع مطرح است که آیا نصب امام و جانشین پیامبرصلی الله علیه وآله لازم است که از جانب خداوند به طور مستقیم باشد یا خیر؟ در این مبحث به این موضوع می‌پردازیم.

حقّ طاعت الهی‌

متکلمان برای توحید افعالی اقسامی را ذکر کرده‌اند که یکی از آن‌ها توحید در حقّ الطاعه است؛ یعنی تنها کسی که اطاعت او بالذات و به طور مستقل واجب است خداوند متعال می‌باشد و اطاعت دیگران در صورت لزوم در طول اطاعت خداوند و به اذن او واجب است؛ زیرا اطاعت، از شؤون مالکیت است، و از آنجا که مالک حقیقی انسان خدا است پس اطاعت او نیز ذاتاً واجب است. لذا خداوند متعال وجوب اطاعت پیامبرش را به اذن خود دانسته و می‌فرماید: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلّا لِیطاعَ‌بِإِذْنِ‌اللَّهِ ؛⁽¹⁾«هیچ رسولی را نفرستادیم مگر به جهت آن‌که به اذن الهی از او اطاعت کنند.»

از این آیه به طور وضوح استفاده می‌شود که اطاعت پیامبر صلی الله علیه وآله فرع بر اطاعت خدا و در طول است.

و نیز در جایی دیگر می‌فرماید: { مَنْ یطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ ؛⁽¹⁾«هر کس رسول را اطاعت کند، قطعاً خدا را اطاعت کرده است.»

حقّ حاکمیت الهی‌

هم‌چنین از اقسام توحید افعالی، توحید در حاکمیت است؛ یعنی حکومت، حکمرانی و حاکمیت بالاصاله و ذاتاً برای خداوند است؛ زیرا حاکمیت هرگز منفکّ از تصرّف در نفوس و اموال و ایجاد محدودیت نیست، در حالی که تصرف و محدودیت در غیر، حقّ کسی است که بر دیگران ولایت و سلطه دارد و در غیر این صورت تصرّف عدوانی است حقّ ولایت و سلطنت که بالاصالة و ذاتاً برای خداوند است، لذا حاکمیت نیز از آنِ او است، و هر کس که قرار است بر مردم حکومت کند باید از جانب او اذن داشته باشد.

خداوند متعال به این موضوع اشاره کرده و دو نوع حاکمیت را در قرآن برای خود ذکر کرده است:

الف) حاکمیت تشریع و قانون گذاری؛ آنجا که می‌فرماید: { إِنِ الْحُکْمُ إِلّا للَّهِ‌ِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلّا إِیاهُ ؛⁽²⁾«و تنها حکمفرمای عالم خداوند است و امر فرموده که جز آن ذات یکتا را نپرستید.»

ب) حاکمیت در تکوین؛ آنجا که می‌فرماید: { ما عِنْدی ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُکْمُ إِلّا للَّهِ‌ِ}؛⁽³⁾«عذابی که شما بر آن تعجیل دارید به دست من نیست، فرمان جز برای خدا نخواهد بود.»

علامه طباطبایی رحمه الله می‌فرماید: «از آنجا که تأثیر از آنِ خداوند متعال است، حکمی که نوعی تأثیر و جعل است نیز از برای او است، خواه آن حکم در حقایق

تکوینی باشد یا در شرایع وضعی و اعتباری، و این معنا با آیات قرآن نیز تأیید می‌شود آنجا که می‌فرماید: { إِنِ الْحُکْمُ إِلّا للَّهِ‌ِ}، { أَلا لَهُ الْحُکْمُ ، { لَهُ الْحَمْدُ فِی الْأُولی وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُکْمُ ، { وَاللَّهُ یحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ . از این آیات استفاده می‌شود که اگر برای غیر خدا حکمی هست باید بعد از حکم خدا و به اذن او باشد و هرگز با اراده و مشیت او منافاتی نداشته باشد....»⁽¹⁾

ابوالأعلی مودودی نیز می‌گوید: «حاکمیت تنها برای خداوند است و تنها حاکم حقیقی او است. با همین فرض است که نظام اسلامی داخل در نظام دمکراسی نیست، بلکه حکومت الهی می‌باشد.»⁽²⁾

قرآن و نصب امام‌

قرآن و نصب امام‌

با مراجعه و تدبّر در آیات قرآن پی می‌بریم که امامت و حکومت به امر خداوند است و به هر کس که صلاح بداند واگذار می‌کند. اینک به بررسی برخی از آیات در این باره می‌پردازیم:

آیه اول‌

آیه اول‌

خداوند متعال در قرآن کریمش می‌فرماید: { وَإِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یفْسِدُ فِیها وَیسْفِکُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ...}؛⁽³⁾و «[به خاطر بیاور] هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: "من در روی زمین، جانشینی [= نماینده‌ای قرار خواهم داد". فرشتگان گفتند: "پروردگارا! آیا کسی را در آن قرار می‌دهی که فساد و خونریزی کند؟! ما تسبیح و حمد تو را به جا می‌آوریم، و تو را تقدیس می‌کنیم". پروردگار فرمود: "من حقایقی را می‌دانم که شما نمی‌دانید".»

مفهوم خلیفه‌

«خلیفه» در لغت بر کسی اطلاق می‌شود که به جای دیگری قرار می‌گیرد. خلیل بن احمد فراهیدی می‌گوید: «خلیفه کسی است که به جای کسی که قبل از او است قرار گرفته و قائم مقام او گردد.»⁽¹⁾

این کلمه به صیغه مفرد دو مورد در قرآن کریم استعمال شده است: یکی در همین آیه و دیگری در آیه: { یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِ ؛⁽²⁾«ای داوود! ما تو را خلیفه و [نماینده خود] در زمین قرار دادیم؛ پس در میان مردم به حقّ داوری کن.»

ولی به صیغه جمع در موارد بسیاری به کار رفته است.⁽³⁾

مقصود از خلافت در آیه‌

کلمه «خلافت» و مشتقات آن در قرآن کریم به معنای جانشین گذشتگان در زندگانی دنیا به کار رفته است. و این معنایی است که قراین موجود در آیات بر آن دلالت دارد، جز آن‌که مقصود به خلافت در آیه مورد بحث که به صیغه مفرد آورده شده، به معنای جانشینی خالق و جاعل؛ یعنی خداوند متعال به کار رفته است. به تعبیر دیگر مقصود از خلافت در آیه مورد بحث «خلافت الهی» است. که این مطلب را به چند دلیل می‌توان اثبات نمود:

1 - اطلاق کلمه «خلیفه» بدون اضافه و اشاره به شخص، که تأکید می‌کند انسان خلیفه و جانشین کسی است که او را خلیفه قرار داده است. این مثل آن است که رئیس یک حکومت می‌گوید: «من تو را جانشین خود قرار دادم.» مفهوم عرفی آن این است که مخاطب، جانشین همان رئیس حکومت است که او را خلیفه قرار داده است.

2 - مباحثه‌ای که بین ملائکه و خداوند متعال بود نیز شاهد این مطلب است که

مقصود از خلافت، جانشینی خداوند است؛ زیرا آنان سؤال از خلیفه‌ای کردند که در زمین افساد و خونریزی خواهد کرد. خداوند به آن‌ها خبر داد که شما چیزی را که من می‌دانم نمی‌دانید. و نیز با تعلیم دادن حضرت آدم‌علیه السلام به اسمائی و امتحان ملائکه به دست می‌آید که مقصود از خلافت، جانشینی خداوند است.

3 - خداوند قبل از آن‌که او را خلق کند عنوان خلیفه را بر او اطلاق نمود، و این با خلافت از غیر خدا در امور دنیوی سازگاری ندارد.

4 - در آیه‌ای که مربوط به حضرت داوودعلیه السلام بود خداوند متعال متفرّع بر خلافت او امر به حکم کردن بین مردم به حقّ نمود: { فَاحْکُمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِ ، این تفریع با معنای خلافت الهی سازگاری دارد.

مقصود از خلافت الهی‌

خلافت، نشانگر این مطلب است که خلیفه جانشین دیگری است در شؤونات آن شخص. حال اگر خلافت به طور مطلق باشد اقتضا دارد که جانشینی او شامل تمام شؤونات و اموری که مربوط به دیگری است شود، به حدّی که کمّاً و کیفاً تمام شؤونات او را در برگیرد.

به همین جهت است که خلیفه و جانشین مطلق، عالم به صفات و شؤون کسی است که او را خلیفه قرار داده است. همان‌گونه که واجب است قدرت کافی برای تصرّف در آن شؤونات و امور داشته باشد. این مطلب در مورد خلافت الهی نیز جاری است. کسی که قرار است خلیفه و جانشین خداوند به طور مطلق باشد، باید به اسماء حسنای الهی و صفات علیای او علم و معرفت داشته باشد، تا این‌که ممکن شود بر او اطلاق خلیفه الهی کرد. همان‌گونه که متوقف بر این است که به عموم مخلوقات معرفت داشته باشد تا متمکّن از تدبیر آنان بوده و قدرت اداء حقّ استخلاف را داشته باشد. به همین جهت است که خداوند به حضرت آدم علیه السلام تمام اسماء را یاد می‌دهد. علمی که او را در اعمال و اجرای وظیفه جانشینی مخلوقات از طرف خداوند کمک خواهد کرد.

این علم تنها در محدوده اطلاع از الفاظ و معانی ذهنی آن خلاصه نشده است، بلکه علم به حقایق و مصادیق خارجی اشیاء و عموم موجودات بوده است. و لذا است که ملائکه از رسیدن به این مقام عاجز مانده و اعتراف به عجز آن نمودند.

از آنجا که خلافت در آیه مطلق بوده و مقید به هیچ گونه قیدی نیست، در نتیجه حضرت آدم‌علیه السلام خلیفه و جانشین مطلق الهی در تمام شؤونات و امور است. مقامی که احتیاج به علم لدنی از جانب خداوند متعال و معرفت شهودی به موجودات و حقایق دارد. علمی که اکتسابی نبوده و بدون واسطه، خلیفه از خداوند متعال اخذ خواهد کرد، تا بتواند به وظایف «خلافة اللّهی» خود از جانب خداوند بر موجودات عمل کند، و آنان را هدایت تکوینی و تشریعی و باطنی نماید.

مقصود از «اسماء»

«اسم» چیزی است که خبر از معنا می‌دهد و توسط آن، چیزی شناخته می‌گردد. سخن در این است که مقصود از «اسماء» در آیه مورد بحث که خداوند متعال به حضرت آدم‌علیه السلام تعلیم داد چیست؟

در اینجا چهار احتمال وجود دارد:

1 - الفاظ اسماء الهی.

2 - مفاهیم ذهنی اسماء الهی.

3 - اعیان خارجی موجودات که حکایت از وجود خداوند دارد.

4 - اسماء مخلوقات.

احتمال اول و دوم و چهارم صحیح نیست؛ زیرا در آن وقت، نه کسی خلق شده و نه لغتی برای موجودی وضع شده بود. و مفاهیم ذهنی نیز قابل نقل و انتقال و اخبار نیستند. در نتیجه احتمال سوّم صحیح است؛ یعنی مقصود از اسمائی که خداوند حضرت آدم‌علیه السلام را از آن‌ها مطّلع ساخت، همان احاطه پیدا کردن شهودی به حقایق و اعیان موجودات بود.

مصداق «خلیفه» در آیه‌

در این‌که مصداق «خلیفه» در آیه مورد بحث کیست دو احتمال وجود دارد:

1 - این‌که مراد از «خلیفه» حضرت آدم‌علیه السلام باشد؛ زیرا او خلیفه و جانشین خداوند در شؤونات او است.

2 - این‌که مصداق «خلیفه» عموم مردم و انسان‌ها باشند و لفظ مفرد در معنای جمع به کار رفته است.

احتمال اوّل از جهاتی رجحان دارد:

1 - با سیاق آیه موافقت و سازگاری دارد.

2 - خداوند به ملائکه خبر داد که در ذریه حضرت آدم‌علیه السلام کسانی خواهند بود که اهل فساد و خونریزی هستند و لذا احتیاج به امام و خلیفه و رهبری از جانب من دارند تا آن‌ها را به هدایت برساند. گرچه به یک معنا همه انسان‌ها در روی زمین خلیفه خدا هستند، ولی این به معنای جانشینی امّت‌های پیشین است، همان‌گونه که در تعدادی از آیات به آن اشاره شده است. خداوند متعال می‌فرماید: { هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ ؛⁽¹⁾«اوست که شما را جانشینانی در زمین قرار داد.»

قاضی بیضاوی در تفسیر آیه مورد بحث می‌گوید: «خلیفه کسی است که جانشین و نایب دیگری می‌شود. و (هاء) در خلیفه برای مبالغه است، و مراد از آن آدم علیه السلام است؛ زیرا او خلیفه و جانشین خدا در روی زمین است. و هر پیامبری این‌چنین است که خداوند او را جانشین خود در روی زمین برای آباد کردن و سیاست بر مردم و تکمیل نفوس آنان و تنفیذ امر در میان مردم قرار می‌دهد. ولی این نه به جهت این است که خداوند احتیاج به نایب دارد، بلکه از آن جهت است که مردم فیض الهی را بدون واسطه خلیفه و جانشین نمی‌توانند کسب و از آن بهره‌مند شوند.

طبری به سندش از ابن عباس و ابن مسعود و تعدادی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله نقل

کرده که خداوند - جلّ ثناؤه - به ملائکه فرمود: { إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً} ملائکه گفتند: پروردگار ما! آن خلیفه کیست؟ خداوند فرمود: او کسی است که برایش ذریهای است که در زمین افساد خواهند نمود. آنان به یکدیگر حسد ورزیده و همدیگر را به قتل خواهند رساند.

آن‌گاه طبری می‌گوید: «تأویل آیه بنابر این روایت، این است که خداوند می‌فرماید: من در روی زمین کسی را از طرف خود قرار می‌دهم که جانشین من برای حکم در میان خلق باشد و آن خلیفه، حضرت آدم و کسانی هستند که قائم مقام او در اطاعت خدا و حکم به عدل در بین خلقند.»⁽¹⁾

سیوطی به سندش از ابن زید نقل کرده: «هنگامی که خداوند آتش را خلق کرد ملائکه ضجّه شدیدی کشیدند و عرض کردند: پروردگار ما! چرا آتش را خلق کردی؟ خداوند فرمود: برای کسی خلق کردم که از خلقم مرا معصیت کند. در آن هنگام کسی به جز ملائکه خلق نشده بود. ملائکه عرض کردند: ای پروردگار ما! آیا ممکن است زمانی بر ما بیاید که تو را معصیت کنیم؟ خداوند فرمود: هرگز. ولی من اراده کرده‌ام تا در روی زمین مخلوقاتی را بیافرینم و بر آن‌ها خلیفه و جانشین قرار دهم، مخلوقاتی که خونریزی کرده و در روی زمین فساد خواهند نمود....»⁽²⁾

نتیجه این‌که: مقصود از «خلیفه» حضرت آدم‌علیه السلام و مقصود از { أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یفْسِدُ فِیها} ذریه حضرت آدم‌علیه السلام است.

عدم اختصاص خلافت به آدم‌علیه السلام‌

شکی نیست خلافتی که از جانب خداوند در آیه به آن اشاره شد، اختصاص به شخص حضرت آدم‌علیه السلام ندارد، بلکه در هر زمانی از این نوع خلیفه و جانشین خداوند در روی زمین خواهد بود. این مطلب را از قراینی چند می‌توان به اثبات رسانید:

1 - جمله اسمیه { إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً} دلالت بر دوام و استمرار دارد.

2 - جمله { أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یفْسِدُ فِیها وَیسْفِکُ الدِّماءَ} دلالت بر وجود جمعیتی دارد که تولید نسل داشته و در حال گسترش و ادامه حیات و زندگی هستند. در نتیجه سنّت خلافت باید به طور مستمر وجود داشته باشد. خصوصاً آن‌که در میان این موجودات همان‌گونه که ملائکه فهمیدند، افساد و قتل مستمر خواهد بود.

همان طور که از این آیه استفاده می‌شود که این مقام ارزشمند به هر کس و با هر خصوصیت و حالت اعطا نمی‌شود؛ زیرا قرار است که او جانشین خداوند در روی زمین برای اصلاح و هدایت افراد مفسد و قاتل گردد، و کسی که خود مفسد است چگونه می‌تواند از جامعه بشری رفع فساد نماید.

نتیجه این‌که: خلافت و جانشینی خداوند برای نوع آدم جعل شده است نه شخص حضرت آدم. و این بدان معنی است که در هر عصر و زمانی در میان نوع انسان‌ها کسی یافت می‌شود که صلاحیت رسیدن به این مقام را دارا است، و او غیر از امام معصوم و ولی اللَّه الأعظم نخواهد بود.

آیه دوم‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی قالَ لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ؛⁽¹⁾«به یادآور آن هنگامی را که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان فرمود و همه را به جای آورد. خدا به او فرمود: من تو را به پیشوایی خلق برگزیدم. ابراهیم عرض کرد: و از نسلم [نیز به این سمت برگزین؟] خداوند فرمود: عهد من [امامت به ستمکاران نمی‌رسد.»

از چند جای این آیه استفاده می‌شود که امامت منصبی الهی است و لذا امامت هر شخصی باید به اذن و اراده خداوند باشد:

الف) در جمله { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً} جعل و نصب امام را به خود نسبت داده است. پس باید امام از جانب خدا منصوب شود.

ب) در ذیل آیه از امامت به { عَهْدِی تعبیر شده است که دلالت دارد بر این‌که «امامت» عهدی الهی است که بین خداوند و شخصی معصوم ازطرف او بسته می‌شود.

آیه سوم‌

حضرت موسی‌علیه السلام از خداوند متعال می‌خواهد تا برادرش هارون را وزیر و جانشین او قرار دهد. خداوند از قول حضرت موسی‌علیه السلام می‌فرماید: { قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی * یفْقَهُوا قَوْلِی * وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هارُونَ أَخِی...}؛⁽¹⁾«موسی عرض کرد: پروردگارا! شرح صدر به من عطا فرما و کار مرا آسان گردان. عقده زبانم را برایم بگشا تا مردم سخنم را به خوبی بفهمند و نیز از اهلم یکی را وزیر و معاون من قرار ده، برادرم هارون را....»

خداوند متعال در جواب حضرت موسی‌علیه السلام نفرمود: به آرای مردم رجوع کن، تا وزیرت را انتخاب کنند، بلکه فرمود: { قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسی ؛⁽²⁾«ای موسی آنچه از ما خواستی به تو عطا شد.»

آیه چهارم‌

خداوند متعال خطاب به حضرت داوودعلیه السلام می‌فرماید: { یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِ ؛⁽³⁾«ای داوود! ما تو را در روی زمین مقام خلافت دادیم تا در میان خلق خدا به حقّ حکم کنی.»

در این آیه نیز خداوند جعل منصب خلافت را به خود نسبت داده و متفرّع بر این جعل، او را امر می‌کند که بین مردم به حقّ حکم نماید.

آیه پنجم‌

و نیز می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽⁴⁾«و آنان را پیشوای مردم قرار دادیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند.»

در این آیه نیز نصب و جعل امامت را خداوند به خود نسبت داده است.

اگر کسی اشکال کند که همین تعبیر درباره ائمه ضلالت نیز به کار رفته است آنجا که خداوند می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یدْعُونَ إِلَی النّارِ}؛⁽¹⁾«و ما آنان را امامانی قرار دادیم که به دوزخ دعوت می‌کنند.»

در پاسخ می‌گوییم:

اوّلاً: در جای خود به اثبات رسانده‌ایم که جبر باطل است و هرگز خداوند متعال کسی را از طرف خود برای ضلالت مردم نصب و جعل نکرده است، بلکه این مردمند که برخی از آنان به اختیار خود فاسد شده و سبب فساد دیگران می‌گردند.

ثانیاً: این آیه از متشابهات است و لذا باید با ارجاع آن به محکمات قرآنی تفسیر نمود. و همان معنایی را که برای آیه { یضِلُّ مَنْ یشاءُ وَیهْدِی مَنْ یشاءُ} می‌کنیم برای آیه مورد سؤال نیز می‌توان کرد. به این معنا که خداوند عده‌ای را به جهت طغیان و سرکشی به حال خود رها می‌کند، و لذا به نهایت ظلالت و گمراهی رسیده و دیگران را نیز به دوزخ دعوت می‌کنند.

ثالثاً: ممکن است تعبیر به «جعل» در ائمه ظلالت از باب مقابله باشد، همان‌گونه که در آیه { وَمَکَرُوا مَکْراً وَمَکَرْنا مَکْراً} خداوند مکر را از باب مقابله به خود نسبت داده است.

رابعاً: در مورد امامت به حقّ، خداوند تعبیر به هدایت کرده است: { یهْدُونَ ، ولی در مورد امامان به ضلالت تعبیر به دعوت کرده است: { یدْعُونَ إِلَی النّارِ} و بین این دو تعبیر فرق واضحی است.

خامساً: در مورد امامان هدایت، هدایشان به امر خدا است و لذا در آیه آمده است: { یهْدُونَ بِأَمْرِنا}، ولی در مورد امامان ظلالت این گونه تعبیری نیامده است.

روایات و مسأله نصّ بر امام‌

1 - ابن هشام نقل می‌کند: جماعتی از قبیله «بنی عامر بن صعصعه خدمت

رسول خدا صلی الله علیه وآله رسیدند. حضرت آنان را به خداوند متعال دعوت و خود را بر آنان عرضه نمود. شخصی از آنان به نام «بحیرة بن فراس» به رسول خداصلی الله علیه وآله عرض کرد: به من بگو اگر ما با تو بر اسلام بیعت کنیم، آن گاه که بر دشمنانت غلبه کردی، آیا ما بعد از تو حقّی در امر خلافت داریم؟ حضرت فرمود: امر امامت و خلافت و جانشینی من به دست خداست و هر جا که صلاح بداند قرار می‌دهد. او در جواب پیامبرصلی الله علیه وآله عرض کرد: آیا ما گلوهای خود را هدف تیر و نیزه‌ها قرار دهیم تا شما به پیروزی برسی، ولی در خلافت و جانشینی تو سهمی نداشته باشیم؟ ما این چنین دینی را نمی‌پذیریم....»⁽¹⁾

2 - ابن کثیر نیز به سند خود نقل می‌کند که قبیله «کنده» به خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله شرفیاب شده، عرض کردند: اگر تو بر دشمنانت ظفر یافتی ما را در خلافت و جانشینی بعد از خود سهیم می‌گردانی؟

حضرت فرمود: ملک و سلطنت و حکومت برای خداوند است، هر کجا که صلاح بداند آن را قرار می‌دهد. آنان نیز به رسول خداصلی الله علیه وآله عرض کردند: ما را به دینی که آورده‌ای حاجتی نیست.⁽²⁾

همو نقل می‌کند که «عامر بن طفیل» و «اربد بن قیس» در مدینه خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله رسیدند، عامر بن طفیل عرض کرد: ای محمّد! اگر من اسلام آورم چه امتیازی برایم قرار خواهی داد؟ حضرت فرمود: هر امتیازی که مسلمانان دارند، به تو نیز خواهم داد. عامر گفت: آیا امر خلافت و جانشینی بعد از خود را به من وا می‌گذاری؟ پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: امر امامت برای تو و قومت نخواهد بود.⁽³⁾

کسانی که از جانب خداوند ولایت دارند

کسانی که از جانب خداوند ولایت دارند

خداوند سبحان در قرآن کریم برای افرادی حقّ ولایت قرار داده است:

1 - ولایت خداوند متعال‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { اَللَّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُوا...}؛⁽¹⁾«خداوند، ولی و سرپرست کسانی است که ایمان آورده‌اند....»

2 - ولایت پیامبرصلی الله علیه وآله‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { اَلنَّبِی أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ؛⁽²⁾«پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.»

3 - ولایت حضرت علی‌علیه السلام‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ ؛⁽³⁾«سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آن‌ها که ایمان آورده‌اند؛ همان‌ها که نماز را برپا می‌دارند، و در حال رکوع، زکات می‌دهند.»

4 - ولایت اهل بیت‌علیهم السلام‌

خداوند سبحان می‌فرماید: { أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ؛⁽⁴⁾«اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر [= اوصیای پیامبر] را.»

بررسی آیات معارض‌

بررسی آیات معارض‌

برخی از اهل سنّت در ردّ نظریه نصّ به آیاتی از قرآن تمسّک کرده‌اند:

الف) خطاب‌های عمومی قرآن‌

محمّد یوسف موسی می‌گوید: «گاهی استدلال می‌شود بر سلطه امّت و این که امّت منشأ سلطه و سیادت است. به این‌که قرآن در بسیاری از آیات، خطاب‌های خود را متوجّه عموم مؤمنان می‌کند، بدان دلیل که امّت را صاحب حقّ در تنفیذ امور می‌داند و این، همان معنای حقّ سلطه امّت است.»⁽⁵⁾

این استدلال از جهاتی باطل است:

1 - خطاب‌های قرآن کریم در تکالیف - اعم از واجب عینی یا کفایی - متوجه مؤمنان است و این گونه تکالیف، طبیعت ولایی ندارد که تنفیذ آن منوط به حاکم باشد تا این که نتیجه گیری شود: قرآن حقّ سلطه را برای امّت قرار داده است.

آری، در برخی از موارد این گونه توهّم می‌شود؛ همانند آیه شریفه { الزّانِیةُ وَالزّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ}؛⁽¹⁾«زن زناکار و مرد زناکار را هر کدام صد تازیانه بزنید.»

و نیز آیه: { وَالسّارِقُ وَالسّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیدِیهُما...}؛⁽²⁾«دستان مرد و زن دزد را قطع کنید.»

هم چنین آیه: { وَالَّذِینَ یرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ یأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَةً}؛⁽³⁾«و آنان که به زنان پاک مؤمن نسبت زنا دهند؛ آن‌گاه چهار شاهد بر ادعای خود نیاورند آنان را به هشتاد تازیانه کیفر دهید.»

ولی با دقّت و تأمّل در آیات پی می‌بریم که خطاب آیات فوق به مجموع امّت نیست، تا از آن‌ها حقّ سیادت برای امّت استفاده شود، بلکه خطاب به اولی الأمر و کسانی است که حقّ قضاوتِ بین مردم را دارند.

2 - اگر حقّ سلطه برای امّت است، باید امام در حکمرانی‌اش از همه امّت رضایت بگیرد، در حالی که اهل سنّت معتقدند ولایت امام به بیعت برخی از اهل حلّ و عقد و حتّی یک نفر از علمای اهل حلّ و عقد نیز منعقد می‌شود.

3 - حاصل این نظریه آن است که هر کس متولّی امر امّت از جانب مردم شد، ولایتش شرعی و اطاعتش واجب است، هر چند فاسق و جائر باشد، در حالی که این دیدگاه منافات دارد با آیات و روایاتی که از دوستی و همکاری با ظالمین نهی کرده، و از حرمت اطاعت کسی که به غیر از احکام الهی حکم می‌کند سخن می‌گوید.

4 - با جمع بین آیات فوق و برخی از آیات دیگر؛ مانند: { ... وَلِیعْلَمَ اللَّهُ مَنْ ینْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَیبِ...}،⁽¹⁾استفاده می‌شود حقّ سلطه و سیادت از برای خداوند متعال است، ولی وظیفه مردم است که خدا و پیامبرش را یاری و اطاعت کنند.

ب) آیات خلافت‌

در برخی از آیات، اشاره شده به این که از برخی آیات، استفاده شده که خلافت از برای مجتمع است نه شخص معین؛ مثل قول خداوند متعال: { وَإِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً...}؛⁽²⁾«و یادآور زمانی را که پروردگارت به ملائکه فرمود: همانا من در روی زمین خلیفه قرار می‌دهم.»

از این تعبیر استفاده کرده‌اند چون انسان خلیفه و جانشین خدا در روی زمین است، پس حقّ سلطه نیز برای خود اوست.

در جواب می‌گوییم:

اوّلاً: از این آیات چنین استفاده می‌شود که بشر جانشین خداوند در آبادانی روی زمین است و این معنا ربطی به سلطه انسان بر خود ندارد. از همین رو می‌بینیم هنگامی که خلافت به معنای حکومت است، خداوند آن را به مردم نسبت نمی‌دهد، بلکه می‌فرماید: { یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِ ؛⁽³⁾«ای داوود! ما تو را جانشین خود در روی زمین قرار دادیم، پس بین مردم به حقّ حکم کن.»

ثانیاً: آیات خلافت عامّه - تکویناً نه تشریعاً - دلالت بر تفویض آبادانی زمین به بشر دارد؛ زیرا تشریع بر شرایطی خاص متوقف است.

ج) آیه امانت‌

خداوند متعال می‌فرماید: { إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها وَإِذا حَکَمْتُمْ بَینَ النّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ ؛⁽⁴⁾«خدا به شما امر می‌کند که البته امانت‌ها را به صاحبانشان برگردانید و چون میان مردم حکم می‌کنید به عدالت داوری کنید.»

از آیه فوق چنین استفاده کرده‌اند که مقصود از امانت، حکومت بین مردم است، به قرینه تفریعی که در آیه آمده است: { وَإِذا حَکَمْتُمْ به این معنا که حکم و حکومت بین مردم امانت است و آن‌ها صاحب و مالک تدبیر آن هستند؛ زیرا مخاطب این حکم آنانند و هر کس از طریق مردم انتخاب شد باید به عدل رفتار کند.

در جواب می‌گوییم: آیه شریفه بر فرض که خطابش به عموم مردم است، دلالت دارد بر این که مردم وظیفه دارند حکومت را به اهلش - که از جانب خدا منصوب است – واگذارند، نه آن‌که بگویند ما در آن حقّ داریم و بخواهند خود حاکم برگزینند.

قرآن و نظریه اجماع‌

قرآن و نظریه اجماع‌

شیعه امامیه معتقد است تنها راه اثبات امامت و خلافت بر مردم از راه نصّ از جانب خداوند متعال و ابلاغ رسول صلی الله علیه وآله یا امام منصوص و منصوب قبل است و با اجماع مسلمین بر خلافت و زعامت کسی، خلافت او مشروعیت نمی‌یابد. در مقابل، اهل سنّت از آنجا که در مقابل عمل انجام شده‌ای قرار گرفته‌اند، که همان خلافت ابوبکر است، و با تعصب‌های بی‌مبنا نمی‌توانند از آن دست بردارند، از این رو در صدد توجیه عمل انجام شده برآمده و می‌کوشند مشروعیت آن‌را به هر نحوی که ممکن است، درست نشان دهند. به همین جهت گاهی به اجماع امت تمسّک می‌کنند و آن‌را دلیل مستقلی بر مشروعیت حکومت می‌دانند. اینک تفصیل بحث را می‌آوریم.

دیدگاه‌های اهل سنّت درباره اجماع‌

تفتازانی در شرح مقاصد در بحث امامت می‌گوید: «امام به حقّ بعد از رسول‌خداصلی الله علیه وآله نزد ما و معتزله و اکثر فرقه‌ها ابوبکر است، ولی نزد شیعه علی است. دلیل ما وجوهی است: وجه اوّل - که عمده دلیل است - اجماع اهل حلّ و عقد بر خلافت اوست.»⁽¹⁾

ابن تیمیه می‌گوید: «اگر فقط عمر بن خطاب و گروهی که با او بودند با ابوبکر بر سر خلافت بیعت کرده بودند ولی بقیه صحابه از بیعت با ابوبکر سرباز می‌زدند، او خلیفه نمی‌شد، او وقتی امام مسلمانان شد که جمهور صحابه با او بیعت کردند.»⁽²⁾

ادله اهل سنّت‌

ادله اهل سنّت‌

عالمان اهل سنّت برای حجّیت و اعتبار اجماع، در تعیین خلیفه و موارد دیگر، چند دلیل آورده‌اند که به برخی از آن‌ها اشاره می‌نماییم:

آیات‌

1- خداوند متعال می‌فرماید: { وَمَنْ یشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَینَ لَهُ الْهُدی وَیتَّبِعْ غَیرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلّی وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِیراً}،⁽¹⁾«و هرکس پس از روشن شدن راه حقّ بر او، با رسول خدا به مخالفت بر خیزد و راهی غیر از راه اهل ایمان پیش گیرد وی را به همان طریق باطل و راه ضلالت که برگزیده وا می‌گذاریم و او را به جهنم در افکنیم که آن مکان بر او منزلگاه بسیار بدی است.»

اهل سنّت از این آیه استفاده کرده‌اند که: مخالفت با آنچه مؤمنین بر آن اجماع کرده‌اند حرام است و کسی که این‌چنین کند به جهنم وارد خواهد شد.⁽²⁾

در جواب استدلال به آیه فوق می‌گوییم:

اوّلاً: تبعیت از غیر مؤمنان، بیان دیگری از مخالفت با رسول صلی الله علیه وآله است، و مراد از سبیل و راه مؤمنان همان اطاعت رسول صلی الله علیه وآله است. ومقصود آیه این است که هرکس که با رسول خدا مخالفت کند و از او پیروی نکند، آن‌گونه که مؤمنین متابعت کردند، جایگاهش در جهنم است.⁽³⁾

ثانیاً: شرط در این آیه شریفه از دو امرِ با هم تشکیل شده: یکی مخالفت رسول و دیگری مخالفت مؤمنین، حال اگر در مخالفت از مؤمنین مخالفت با رسول نباشد؛ یعنی یک شرط محقق نشود. جزا که ورود در جهنم است بر آن مترتّب نمی‌شود. همان‌گونه که شیعه امامیه با مخالفت اکثریت در خلافت ابی‌بکر، کار حرامی را انجام نداده است؛ زیرا به دستور پیامبرصلی الله علیه وآله نسبت به خلافت علی‌علیه السلام، عمل کرده است.

ثالثاً: مراد از غیر سبیل مؤمنین ممکن است سبیل کافران؛ یعنی کفر باشد که در این صورت ربطی به اجماع مؤمنین ندارد، همان‌گونه که عضدی در شرح المختصر و تفتازانی در شرح الشرح می‌گویند.

رابعاً: آیه دلالت می‌کند بر وجوب متابعت مؤمنینی که ایمانشان ثابت است، نه مطلق مسلمین، واین چنین افراد در اقلیت قرار دارند.

خامساً: شیخ طوسی رحمه الله می‌فرماید: «الف و لام در «المؤمنین» روشن نیست که برای استغراق و شمول باشد، بلکه احتمال دارد مراد برخی از مؤمنین باشند، که با این احتمال استدلال ناتمام است.»⁽¹⁾

2 - { وَاتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنابَ إِلَی ،⁽²⁾«و دنبال کن راه کسی را که به سوی من بازگشته است.»

کیفیت استدلال این است که: خداوند متعال واجب کرده متابعت از راه هر کسی که به سوی خداوند بازگشته است که همان مسلمانانند.

ولی جواب از استدلال همانند جواب از استدلال به آیه قبل است. و توضیح اضافه‌ای که می‌توان داد این است: «انابه» در لغت به معنای رجوع است، ودر عرف و اصطلاح، برای توبه استعمال می‌شود، و در حقیقت آیه اشاره بر این دارد که باید از راه توبه کنندگان متابعت کرد، و به سوی خدا بازگشت.

3 - استدلال به آیه: { وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً}؛⁽³⁾«و این چنین شما را امّت وسط قرار دادیم.»

به این بیان که «وسط» به معنای عدل است، واگر امّت بر خطا اتفاق کنند، بر عدل نخواهد بود در حالی که مخالف این آیه است.

در جواب از استدلال به این آیه می‌گوییم:

اوّلاً: نمی‌توان آیه فوق را حمل بر تمام افراد امّت یا تمام صحابه نمود؛ زیرا می‌دانیم که عده زیادی از امت و برخی از صحابه از خطّ عدالت خارج شدند همان‌گونه که قرآن در حقّ برخی از آنان به فاسق تعبیر می‌کند. ودر نتیجه باید آیه را بر افراد مخصوصی حمل نمود که به‌طور قطع عدالتشان بلکه عصمتشان ثابت است که همان اهل‌بیت علیهم السلام هستند، خصوصاً با در نظر گرفتن ذیل آیه که می‌فرماید: { لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ که این مجموعه از امّت شاهدان بر مردم در روز قیامتند. و می‌دانیم که شاهدان بر کلّ امت باید از علم غیب برخوردار باشند و اینان غیر از اهل‌بیت علیهم السلام معصومین‌علیهم السلام، که امامان بر این امتند، کسان دیگر نیستند.

ثانیاً: اتصاف این امت به عدالت، اقتضای عصمت آنان را ندارد تا اتفاق آنان به باطل محال باشد، چه بسا افرادی که عادل بودند ولی به باطل رفته‌اند؛ زیرا غالباً عادل کسی گفته می‌شود که عملاً گناه نمی‌کند.

4 - استدلال به قول خداوند متعال: { کُنْتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ...}،⁽¹⁾«شما (مسلمانان حقیقی) نیکوترین امّتی هستید که بر آن قیام کردند که مردم را به نیکو کاری وادار می‌کنند واز کار بد باز می‌دارید.»

کیفیت استدلال آن است که: اتصاف امّت به خیر بودن، اقتضا دارد که بر خطا و باطل اتفاق نکنند. ولی در جواب از این استدلال می‌گوییم:

اوّلاً: آیه دلالت بر خیر بودن نسبی بر پیروان ادیان دیگر دارد؛ به این معنا که افراد این امّت از افراد امت‌های دیگر من حیث المجموع بهترند و این بدان معنا نیست که همه افراد این امّت خوبند.

ثانیاً: خیر بودن این امت به لحاظ امر به معروف و نهی از منکر است؛ ولی کسانی که نه تنها امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند بلکه امر به منکر و نهی از معروف می‌نمایند، خیر بودن در آیه شامل حال آن‌ها نمی‌شود.

قرآن و رأی اکثریت‌

اشاره

یکی از اعتراض‌هایی که اهل‌سنّت بر شیعه امامیه دارند این است که شیعه امامیه در اقلیت است و اکثر مسلمانان اهل سنّتند، اگر تشیع برحقّ بود هیچ‌گاه در اقلّیت قرار نمی‌گرفت. لذا نمی‌توانیم ادّعا کنیم همه مسلمین برخلاف رفته‌اند، مگر گروهی به نام شیعه. شیخ سلیم البشری رئیس الأزهر مصر در عصر خود در مباحثاتش با سید شرف الدین عاملی - بعد از آن‌که تمام ادله او را متین و محکم می‌بیند - می‌گوید: «من نمی‌دانم چه بگویم، متحیرم، از طرفی دلایل تو را مشاهده می‌کنم همه را از حیث سند و دلالت، محکم، قوی و متین می‌بینم، ولی از طرف دیگر می‌بینم که بیشتر مسلمانان از امامت و ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام اعراض کرده و به آن اعتقاد ندارند، و شما شیعه را در اقلیت می‌بینم، لذا متحیرم که چه بگویم... .»⁽¹⁾

پیش از هر بحثی باید روشن کنیم که آیا اکثریت محور حقّانیت است؟ آیا اگر اکثر مردم در مقابل اقلیتی ادعایی دارند، مجرد اکثریت داشتن، دلیل بر حقّانیت آنان است، و مجرد اقلیت بودن، دلیل بر بطلان آن است، یا این‌که وظیفه داریم ادله هر کدام را به خوبی نظر کنیم تا پی به حقّ و حقیقت ببریم؟

پاسخ به اشکال‌

الف) مخالفت با قرآن‌

با مراجعه به قرآن کریم پی می‌بریم که خداوند متعال هیچ گاه اکثریت را محور

و میزان حقّ و حقیقت قرار نداده است؛ بلکه برعکس، بیشتر مردم را به این دلیل که همیشه و در طول تاریخ بر خلاف حقّ بوده‌اند مذمت و نکوهش کرده است. اینک به برخی از آیات در این زمینه اشاره می‌کنیم:

1 - { وَإِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی اْلأَرْضِ یضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ إِنْ یتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَ ؛⁽¹⁾«و اگر پیروی کنی از اکثر مردم زمین، تو را از راه خدا گمراه خواهند کرد، که اینان جز از پی گمان نمی‌روند.»

2 - { وَإِنَّ کَثِیراً لَیضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَیرِ عِلْمٍ ؛⁽²⁾«و بسیاری به هوای نفس خود از روی نادانی به گمراهی روند.»

3 - { وَما یتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلّا ظَنّاً}؛⁽³⁾«اکثر این مردم به غیر از گمان باطل خود، از چیزی پیروی نمی‌کنند.»

4 - { وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یجْهَلُونَ ؛⁽⁴⁾«ولی اکثر آنان جاهلند.»

5 - { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ، وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَاْلأَرْضُ وَمَنْ فیهِنَّ بَلْ أَتَیناهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ ؛⁽⁵⁾«بلکه او [در کمال عقل دین حقّ را بر آن‌ها آورده، و لکن اکثر آن‌ها از حقّ متنفّرند. و اگر حقّ تابع هوای نفس آنان شود همانا آسمان و زمین و هر چه در آن‌هاست، فاسد خواهد شد، بلکه ما اندرز قرآن بزرگ را بر آن‌ها فرستادیم و آنان به ناحقّ از آن اعراض کردند.»

6 - { وَما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنینَ ؛⁽⁶⁾«و اکثر اینان به خدا ایمان نمی‌آورند.»

7 - { وَما وَجَدْنا ِلأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ}؛⁽⁷⁾«اکثر مردمان را در عهد استوار ندیدیم.»

8 - { وَأَکْثَرُهُمْ لا یعْقِلُونَ ؛⁽⁸⁾«و بیشتر آنان خرد را به کار نمی‌بندند.»

9 - { کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیاً لِقَوْمٍ یعْلَمُونَ، بَشیراً وَنَذیراً فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ

فَهُمْ لا یسْمَعُونَ ؛⁽¹⁾«کتابی که آیات جامعش را به زبان عربی فصیح برای دانشمندان مبین ساخته است. قرآنی است که نیکان را بشارت می‌دهد و بدان را می‌ترساند، امّا اکثر مردم اعراض کرده‌اند و به نصایحش گوش نمی‌دهند.»

10 - { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یسْمَعُونَ أَوْ یعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلّا کَاْلأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبیلاً}؛⁽²⁾«یا می‌پنداری که اکثر این کافران حرفی می‌شنوند یا فکر و تعقّلی دارند؟ اینان در بی عقلی بسی مانند چهار پایانند، بلکه گمراه‌تر و نادان‌تر.»

11 - { بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ ؛⁽³⁾«امّا اکثر این مشرکان حقّ را نمی‌شناسند و در نتیجه از آن اعراض می‌کنند.»

12 - { وَقَلیلٌ مِنْ عِبادِی الشَّکُورُ}؛⁽⁴⁾«و کمی از بندگان من شکرگزارند.»

13 - { وَما أَکْثَرُ النّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنینَ ؛⁽⁵⁾«و تو هرچند جهد و ترغیب در ایمان مردم کنی باز اکثر آنان ایمان نخواهند آورد.»

14 - { وَإِنَّ کَثیراً مِنَ الْخُلَطآءِ لَیبْغی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ وَقَلیلٌ ما هُمْ ؛⁽⁶⁾«و چه بسیار معاشران و شریکان که در حقّ یکدیگر تعدّی می‌کنند مگر آنان که اهل ایمان و دارای عمل صالحند که آن‌ها هم بسیار کم هستند.»

و آیات دیگری، که دلالت دارند بر این‌که هیچ گاه اکثریت، محور و میزان حقانیت نبوده و نخواهد بود؛ بلکه برعکس، همیشه بیشتر مردم بر باطل بوده و کمی از آنان دارای ایمان و عمل صالح بوده و شکرگزار پروردگارند.

سؤال: تمام جوامع اسلامی و انسانی بر اکثریت آراء و خواست مردم استناد نموده و آن را قانونی و معتبر و درخور عمل می‌دانند.

چرا قرآن اکثریت را تحقیر نموده و نظریه و خواست اکثریت را با لفظ: { اکثرهم لا یعقلون ، { اکثرهم لا یعلمون و ... نکوهش می‌کند و رأی اکثریت را ردّ می‌نماید؟

آیا سرزنش اکثریت، یک سنّت ثابت و یک قانون تکوینی است، یا مخصوص زمان و مکان خودش بوده است؟

پاسخ: قبل از پاسخ، مناسب است نگاه اجمالی به آیاتی که در مذمّت اکثریت وارد شده است، داشته باشیم. بیش از شصت مورد است که قرآن به گونه‌ای اکثریت را با تعبیرهای مختلف سرزنش کرده، که به برخی از این موارد اشاره می‌شود:

1 - برخی از موارد درصدد سرزنش اکثر مردمی است که آیات الهی را انکار می‌کنند و به خدا ایمان نمی‌آورند که این مورد بیشتر درباره اهل کتاب و انکار آنان نسبت به آیات الهی است؛ مانند:

الف) { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَیراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ ؛⁽¹⁾«اگر اهل کتاب ایمان آورند، برای آن‌ها بهتر است ولی تنها عده کمی از آن‌ها با ایمانند و بیشتر آن‌ها فاسقند.» [خارج از اطاعت پروردگار و منکر آیات الهی هستند].

ب) { ... ما کانُوا لِیؤْمِنُوا إِلّا أَنْ یشاءَ اللَّهُ وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یجْهَلُونَ ؛⁽²⁾«هرگز ایمان نمی‌آورند. مگر آن‌که خدا بخواهد ولی بیشتر آن‌ها نادانند.»

ج) { وَما یؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلّا وَهُمْ مُشْرِکُونَ ؛⁽³⁾«بیشتر مردم به خدا ایمان نیاورند مگر این‌که مشرک باشند.»

2 - برخی از موارد در صدد سرزنش از اکثر مردمی است که رسالت پیامبرصلی الله علیه وآله و قرآن را انکار می‌کنند؛ مانند:

الف) { إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَلکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یؤْمِنُونَ ؛⁽⁴⁾«پس تردیدی در آن نداشته باش که آن حقّ است از پروردگارت، ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند.»

ب) { وَما أَرْسَلْناکَ إِلّا کَافَّةً لِلنّاسِ بَشیراً وَنَذیراً وَلکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یعْلَمُونَ ؛⁽⁵⁾

«و ما تو را جز برای همه مردم نفرستادیم تا [آن‌ها را به پاداش‌های الهی بشارت دهی و [از عذاب بترسانی ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

ج) { أَمْ یقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ ؛⁽¹⁾«یا می‌گویند او دیوانه است، ولی او حقّ را برای آنان آورده، امّا بیشترشان از حقّ کراهت دارند [و گریزانند].»

3 - برخی از این موارد در صدد نکوهش اکثر مردمی است که قیامت را انکار می‌کنند؛ مانند:

الف) { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیمانِهِمْ لا یبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یمُوتُ بَلی وَعْداً عَلَیهِ حَقّاً وَلکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یعْلَمُونَ ؛⁽²⁾«آن‌ها سوگندهای شدید به خدا یاد کرده‌اند که هرگز خداوند کسی را که می‌میرد بر نمی‌انگیزد، آری این «بعث» وعده قطعی خداست ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

ب) { إِنَّ السّاعَةَ َلآتِیةٌ لا رَیبَ فیها وَلکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یؤْمِنُونَ ؛⁽³⁾«روز قیامت به یقین آمدنی است و شکی در آن نیست ولی اکثر مردم ایمان نمی‌آورند.»

ج) { قُلِ اللَّهُ یحِییکُمْ ثُمَّ یمِیتُکُمْ ثُمَّ یجْمَعُکُمْ إِلی یوْمِ الْقِیامَةِ لا رَیبَ فِیهِ وَلکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یعْلَمُونَ ؛⁽⁴⁾«بگو: خداوند شما را زنده می‌کند و سپس می‌میراند، بار دیگر در روز قیامت که در آن تردیدی نیست گرد آوری می‌کند، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

این آیات و بسیاری از آیات دیگر، برخی صفات مذموم با تعبیر فسق، کفر، کذب، شرک، جدل، اضلال، جهل و... را برای اکثریت اثبات می‌کند و با تعبیر { أَکْثَرُهُمْ فاسِقُونَ ، { أَکْثَرُهُمْ کافِرون ، { أَکْثَرُهُمْ کاذِبُونَ ، { أَکْثَرَهُمْ لا یعْلَمُونَ ، { أَکْثَرُهُمْ لا یؤْمِنُونَ ، { أَکْثَرَهُمْ لا یشْکُرُونَ و... نام می‌برد.

در تمام این موارد، مناسبتی بین مذمّتی که قرآن از این گروه کرده، با کاری که این

گروه انجام داده‌اند وجود دارد؛ به عنوان نمونه، آنجا که نسبت به نعمت‌های الهی ناسپاسی کرده‌اند، خداوند می‌فرماید: { أَکْثَرَهُمْ لا یشْکُرُونَ ؛ «اکثر آنان شکر نعمت را به جا نمی‌آورند»، طبیعی است بین شکر و نعمت تناسب وجود دارد.

با توجّه به مطالب گذشته در پاسخ به سؤال فوق می‌گوییم:

اکثریتی که در قرآن مجید، تحقیر شده‌اند، اکثریت «کمّی و عددی» است، نه اکثریت «کیفی»؛ زیرا بر خلاف آنچه در نظر بعضی مسلّم است که اکثریت‌های عددی همواره راه صحیح را می‌پیمایند، قرآن کریم در آیات متعددی این موضوع را نفی کرده و برای آن اهمیتی قائل نیست و در واقع، مقیاس حقّ و حقانیت را اکثریت «کیفی» می‌داند نه «کمّی و عددی»، گرچه در جوامع کنونی برای اداره اجتماع، بر آرای اکثریت تکیه می‌کنند، ولی نباید فراموش کرد که این نوعی اجبار و به بن بست رسیدن است؛ زیرا در یک جامعه مادی هیچ ضابطه‌ای که خالی از اشکال و ایراد باشد برای اتّخاذ تصمیم‌ها و تصویب قوانین نیست.

از این رو، بسیاری از دانشمندان با اعتراف به این حقیقت که در بسیاری از موارد نظر اکثریت اشتباه آمیز است، مجبور به پذیرش آن شده‌اند، چون راه دیگری ندارند. پس به طور خلاصه باید گفت: «اکثریت، راه حل است نه راه حقّ.» اگرچه این راه حلّ را در مورد تعیین امام قبول نداریم چون آن را به نصّ از جانب خداوند می‌دانیم.

به هرحال در یک جامعه معتقد به رسالت انبیا، انسان هیچ‌گونه اجباری برای پیروی نظر اکثریت در تصویب قوانین نمی‌بیند؛ زیرا برنامه‌ها و قوانین انبیا از جانب خدای حکیم و آگاه به مصالح بندگان نازل شده و خالی از هرگونه نقص و اشتباه است و با آنچه اکثریت «جایز الخطا» تصویب می‌کنند، قابل مقایسه نیست، چنان که خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی اْلأَرْضِ یضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ ؛⁽¹⁾«و اگر از اکثر کسانی که روی زمین هستند پیروی کنی تو را از راه خدا گمراه می‌کنند.»

در حقیقت، قرآن کریم با این نکوهش و سرزنش، با یک طرز تفکّر خطرناک مبارزه می‌کند و همه بشریت را به سوی دست آوردهای انبیای الهی راهنمایی می‌نماید تا با پیوستن به این قافله راستین، خود و جامعه کنونی را از ورطه هلاکت، نجات بخشند.

ممکن است در اینجا این پرسش پیش آید که چرا نسبت به گروه هایی؛ مانند: کافران و مشرکان، با آن‌که به طور کلی بد هستند، تعبیر اکثریت کرده است؟

در پاسخ باید گفت: چون قرآن کریم کتاب هدایت و تربیت است، حقوق اقلیت و گروه کم را هم از آن‌ها ضایع نمی‌سازد؛ از این رو، اگر اندکی که انسانیت خود را از دست نداده‌اند در بین آن‌ها باشند آنان را از دایره نکوهش خارج می‌سازد تا حقشان ادا شود و از طرفی نمی‌خواهد راه را بر همگان مسدود سازد.

و امّا در پاسخ به پرسش دوم (آیا مذمّت اکثریت یک سنّت ثابت و...) باید گفت:

این تحقیر و نکوهش، سنتی ثابت و تکوینی نیست؛ زیرا اگر مغزهای متفکّر و مصلحان دلسوز اندیشه‌وران و جوامع بشری تلاش و کوشش همه جانبه‌ای برای هدایت و روشن ساختن توده‌های مردم انجام دهند و جوامع انسانی، به اندازه کافی رشد فکری و اخلاقی و اجتماعی بیابند، به طور مسلّم چنین اکثریتی، به حقیقت نزدیک خواهد بود و آن زمان نکوهش قرآن مجید شامل این‌گونه اکثریت‌ها نخواهدشد.

در هر حال، اکثریت غیر رشید، ناآگاه یا فاسد و منحرف چه مشکلی را می‌تواند از سر راه خود و دیگران بردارد!؟

پس تنها اکثریت، کافی نیست، بلکه اگر اکثریت از رهبری صحیح و تعلیمات درستی بهره‌مند گردد و به اصطلاح، یک اکثریت به تمام معنا رشید شود، آن گاه ممکن است تمایلات او مقیاسی برای سنجش خوب و بد و تصویب قوانین باشد و این امر ممکن نیست مگر در سایه تعالیم انبیا و اولیای الهی.

پس اگر قرآن مجید این گونه با شدّت، اکثریت را تحقیر و نکوهش می‌کند منظورش آن اکثریت غیر رشید و هدایت نشده است.

ب) لزوم متابعت از حقّ‌

از مجموعه ادلّه قرآنی و روایی استفاده می‌شود که وظیفه انسان، متابعت از حقّ است، و لو پیروان آن در اقلیت باشند؛ زیرا بنای سنّت اسلامی بر متابعت از حقّ استوار است، نه موافقت با طبع، و این مطلب از واضح‌ترین بیانات قرآنی است؛ خداوند متعال می‌فرماید: { هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَدینِ الْحَقِ ،⁽¹⁾{ وَاللَّهُ یقْضی بِالْحَقِ ،⁽²⁾{ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ⁽³⁾} و { لَقَدْ جِئْناکُمْ بِالْحَقِّ وَلکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ .⁽⁴⁾

خداوند متعال در این آیات اشاره نموده که محور و میزان، متابعت حقّ است، و از طرفی این را می‌دانیم که حقّ هیچ گاه موافق با طبع‌ها و هواهای اکثر مردم نیست. آن‌گاه خداوند لزوم موافقت هواهای اکثریت را ردّ می‌کند، به جهت آن‌که به فساد می‌انجامد؛ آنجا که می‌فرماید: { أَمْ یقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ. وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَاْلأَرْضُ وَمَنْ فیهِنَّ بَلْ أَتَیناهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ .⁽⁵⁾

ابوعبیده معتزلی به هشام بن حکم عرض کرد: دلیلِ صحت عقیده ما و بطلانِ عقیده شما این است که شما در اقلیت قرار دارید و ما در اکثریت. هشام بن حکم در جواب فرمود: تو با این کلامت به ما ایراد نمی‌کنی بلکه در حقیقت ایرادت بر نوح‌علیه السلام است؛ زیرا او در میان قومش 950 سال درنگ کرد و مردم را شب و روز به نجات دعوت نمود، ولی غیر از عده کمی به او ایمان نیاوردند.⁽⁶⁾

قرآن و نظریه شورا

قرآن و نظریه شورا

آیا نفس شورا به حکومتِ شخصی که از آن طریق انتخاب می‌شود، مشروعیت و اعتبار می‌بخشد یا باید امام و حاکم اسلامی از جانب خداوند منصوب گردیده و پیامبرش به مردم ابلاغ نماید؟

اهل سنّت برای شورا اعتبار خاصّی قائل بوده و می‌گویند: حکومت کسی که از راه شورا و مشورتِ تعدادی از اهل حلّ و عقد به دست آمده، مشروعیت پیدا می‌کند و او خلیفه و جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله و حاکم اسلامی خواهد بود. در مقابل، شیعه امامیه این نظریه را قبول ندارد و معتقد است امام باید از جانب خداوند منصوب گردد. و در عصر غیبت وظیفه علما، تنها تطبیق معیارهای رهبری بر شخص لایق است، که این معیارها توسط پیامبرصلی الله علیه وآله و امام منصوب از جانب خداوند متعال بیان شده است.

دیدگاه اهل سنّت‌

نظام شورایی نزد اهل سنّت شکل خاصی ندارد، بلکه - به تبع امر انجام شده بعد از وفات رسول خدا صلی الله علیه وآله - آن را به دو بخش تقسیم کرده‌اند:

1 - نظام شورای ابتدایی؛ همان‌گونه که در بیعت ابوبکر اتفاق افتاد.

2 - نظام شورایی بین چند نفر که خلیفه پیشین آن را تعیین می‌نماید؛ همانند کاری که عمر بن خطاب انجام داد.

تفتازانی می‌گوید: «امامت چند روش دارد: یکی بیعت اهل حلّ و عقد از علما

و سرشناسان. و دیگری: استخلاف و عهد امام قبل و امر را شورایی کردن. البته خلیفه در نظام شورایی معین نیست، بلکه اصحاب شورا دور هم جمع می‌شوند و با مشاوره بر یک نفر توافق می‌کنند.»⁽¹⁾

قرطبی - پس از مستحب دانستن شورا - می‌گوید: «عمر بن خطاب خلافتی را که از اعظم امور است، شورایی کرد.»⁽²⁾

و جهت آن این است که به عمر خبر رسیده بود که زبیر می‌گوید: اگر عمر از دنیا رفت با علی‌علیه السلام بیعت خواهیم کرد،⁽³⁾و چون او با امامت و خلافت علی‌علیه السلام موافق نبود، از این رو با اصل بیعت مخالفت کرد و امر را تنها از راه شورا و مشورت مشروع دانست و تهدید کرد که هرکس بعد از این دستور، موضوع بیعت را مطرح کند و بخواهد از این راه، امامت و خلافت را ثابت کند، خطر مرگ در کمین اوست؟⁽⁴⁾

یکی از راه‌های اثبات خلافت و امامت حاکم اسلامی نزد اهل سنّت، شورا است؛ یعنی حاکمی که از این طریق برگزیده می‌شود مشروع است. اینک دلایل قرآنی اهل سنّت را بررسی کرده و آن‌ها را نقد می‌کنیم:

الف) آیه { وَشاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ}:

خداوند می‌فرماید: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ ؛⁽⁵⁾«پس به [برکت رحمت الهی، با آنان نرم‌خو و پرمهر شدی و اگر تندخو و سخت دل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می‌شدند. پس، از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار[ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن.»

با این آیه بر حجّیت شورا در تمام امور استدلال شده؛ زیرا خداوند پیامبرصلی الله علیه وآله را به این امر دعوت کرده و ما نیز باید در این ایشان به او اقتدا نماییم.

جواب:

1 - مخاطب در آیه کسی است که حکومتش ثابت شده، آن‌گاه مأمور است تا با مردم به مشورت بپردازد، و امّا این‌که امر خلافت نیز به شورا ثابت می‌گردد، نمی‌توان از این آیه اثبات نمود.

2 - مقصود از کلمه «امر» در آیه شریفه، شؤون اجتماعی است که مربوط به مردم است و امّا این‌که امر خلافت از شؤون مردم است، هنوز مورد بحث است.

3 - ظاهر آیه کریمه و مستفاد از کلمه «شورا» مجرّد استشاره و مشورت با مردم در حوادث مختلف است، قبل از صدور حکم، نه این‌که انتخاب حکم نیز باید تابع رأی مشورت کنندگان باشد.

4 - ذیل آیه دلالت دارد بر این‌که نفس مشاوره و مشورت، موجب الزام برای حاکم اسلامی نمی‌شود، بلکه این نظر اوست که در صدور حکمش تأثیر دارد؛ زیرا در ذیل آیه می‌فرماید: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ ؛ «و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکّل کن.» اگر چه عزم او برخلاف رأی مردم باشد. و لذا امیرالمؤمنین‌علیه السلام خطاب به عبداللَّه بن عباس می‌فرماید: «بر توست که نظر خود را بگویی و بر من است که در آن نظر کنم، اگر رأیم با تو مخالف بود، باید از من اطاعت کنی.»⁽¹⁾

5 - آیه فوق در ذیل آیات مربوط به جنگ‌است و این می‌رساند که مشورت، تنها به جهت تألیف و قلوب جنگجویان بوده، تا خود را در امر جنگ سهیم و مسؤول بدانند.

توضیح این‌که: آیه فوق در ضمن آیات 139 تا 166 آل‌عمران است، که همه آن‌ها درباره جنگ‌های پیامبرصلی الله علیه وآله است، که چگونه مسلمانان، آن‌حضرت را یاری دادند. از این رو فخر رازی می‌گوید: «آیه فوق مخصوص جنگ است؛ یعنی خداوند متعال،

پیامبر گرامی‌اش را امر به مشورت با اصحابش در قضایای جنگ نموده است. آن‌گاه می‌گوید: الف و لام در «الامر» برای عهد است و معهود در این آیه، جنگ و ملاقات با دشمن است.⁽¹⁾

ابن‌عباس می‌گوید: بعد از نزول آیه { وَشاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ}، رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «آگاه باشید، خدا و پیامبرش از مشورت کردن بی‌نیازند، لکن خداوند مشورت را رحمتی برای امّتم قرارداد....»⁽²⁾

ب: آیه { وَأَمْرُهُمْ شُوری بَینَهُمْ

خداوند متعال می‌فرماید: { وَالَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُوری بَینَهُمْ وَمِمّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ ؛⁽³⁾«و کسانی که [ندای پروردگارشان را پاسخ [مثبت ]داده و نماز برپا کرده‌اند و کارشان در میانشان مشورت است و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند.»

استدلال به آیه شریفه به این صورت است که: کلمه «امر» مصدر است و هرگاه اضافه شود، افاده عموم می‌کند، در نتیجه مستفاد از آیه شریفه آن است که مردم در تمام شؤون خود؛ از جمله امر خلافت، باید به مشورت بپردازند.

جواب:

1 - آیه در اموری ترغیب به مشورت می‌کند که مربوط به خود مردم است، امّا این‌که امر تعیین خلیفه و حاکم اسلامی به دست مردم است و به آن‌ها واگذار شده، جای بحث و بررسی دارد.

2 - مشورت در امری صحیح است که حکمی از خدا و رسول‌صلی الله علیه وآله درباره آن نرسیده باشد، وگرنه هیچ‌کس حقّ ندارد در مقابلِ حکم خدا و رسول، از خود نظری اعمال کرده و به اجرا گذارد. خداوند متعال می‌فرماید: { وَما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا

قَضَی اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یکُونَ لَهُمُ الْخِیرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ یعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِیناً}؛⁽¹⁾«و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستاده‌اش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد، و هرکس خدا و فرستاده‌اش را نافرمانی کند قطعاً دچار گمراهی آشکار گردیده است.»

و نیز می‌فرماید: { وَرَبُّکَ یخْلُقُ ما یشآءُ وَیخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیرَةُ}؛⁽²⁾«پروردگار تو هرچه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند و آنان اختیاری ندارند.»

3 - امّت اسلامی در مسئله تعیین خلیفه و حاکم با نظام شورایی اُنسی نداشته است و تنها با دو آیه، بدون بیان کیفیت و خصوصیات آن، نمی‌توان نظام شورایی را ثابت نمود.

قرآن و نظریه بیعت‌

قرآن و نظریه بیعت‌

از جمله مباحثی که فقها و متکلّمان مطرح کرده‌اند این است که آیا بیعت مردم با شخصی به‌عنوان حاکم اسلامی، یا بیعت اهل حلّ و عقد و یا حتّی بیعت دو یا یک نفر، به حکومت آن شخص مشروعیت می‌بخشد یا این‌که مشروعیت حکومت هر شخص، از آنجا که حاکمیت و حکومت بالاصاله از برای خداست، باید از جانب خداوند – با واسطه یا بدون واسطه - ثابت شود و بیعت مردم در حقیقت التزامی عملی از جانب آنان و تعهدی است بر گوش دادن به سخنان حاکم و اطاعت کردن از دستورهایش. و این بیعت، عهدی است که فایده‌اش تنها برای بیعت کننده است؟

اهل سنّت قول اوّل، و شیعه امامیه قول دوم را برگزیده‌اند. اکنون به بررسی این موضوع می‌پردازیم.

رأی اهل سنّت‌

فقها و متکلمان اهل سنّت یکی از مصادیق تفویض شرعی؛ به تعبیری دیگر اسبابِ مشروعیت بخشیدن به حکومت را بیعت عموم مردم، یا بیعت اهل حلّ و عقد می‌دانند و معتقدند که خلافت و زعامت به توسط آن مشروع می‌گردد. برخلاف شیعه امامیه که تنها نظریه نصّ را قبول دارند و بیعت را سببِ مشروعیت حکومت و حکم نمی‌دانند، بلکه تنها التزامی عملی از جانب مردم به رهبر می‌دانند که با آن، حکومتش فعلیت پیدا می‌کند.

اینک آرای اهل سنّت را نقل می‌کنیم:

1 - ابوالحسن علی بن محمّد ماوردی (متوفای 450 ه.ق) می‌گوید:

«اگراهل حلّ و عقد برای تعیین امام تفحّص کنند تا کسی را بیابند که شروط امامت در او به طور اکمل جمع است؛ آن‌گاه با وی بیعت کنند، امامت برای او ثابت می‌شود. از همین رو بر تمام مردم است که با وی بیعت کرده و التزام به اطاعت او دهند.»⁽¹⁾

2 - قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفای 415 ه.ق) می‌گوید:

«اگر برخی از اهل حلّ و عقد کسی را به عنوان امام معرفی کردند، او امام مردم می‌گردد و بر بقیه واجب است که امامت او را بپذیرند. از همین رو بیعت نکردن سایر افراد امّت در انعقاد امامت او تأثیری ندارد؛ زیرا عقد امامت به مجرّد بیعت اهل حلّ و عقد تمام می‌شود....»⁽²⁾

3 - ابن‌تیمیه (متوفای 728 ه.ق) می‌گوید:

«مقصود از امامت تنها به قدرت و سلطنت حاصل می‌گردد و اگر با کسی بیعتی صورت گرفت، این قدرت و سلطنت برای او حاصل شده و او امام مردم است... .»⁽³⁾

4 - دکتر محمّد خالدی اردنی می‌گوید:

«بیعت بر تمام مسلمانان واجب است و آن حقِّ هر مسلمانی - مرد یا زن - است؛ زیرا بیعت تنها راه شرعی در تولیت و عزل است. از آنجا که تعیین خلیفه واجب است، و این عمل بدون بیعت تمام نمی‌شود، پس مقدمه واجب - که بیعت است - نیز واجب است.»⁽⁴⁾

5 - دکتر طه حسین می‌گوید:

«امر خلافت به‌طور کلّی قائم بر بیعت (رضایت مردم) است. پس در حقیقت خلافت عقدی است بین حاکمان و مردم....»⁽⁵⁾

نقد ادله بیعت‌

ممکن است کسی بگوید که از آیات قرآن استفاده می‌شود که بیعت، به حکم و حاکمیت مشروعیت می‌بخشد. آنجا که خداوند می‌فرماید:

الف) { یا أَیهَا النَّبِی إِذا جاءَکَ الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَکَ عَلی أَنْ لا یشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیئاً وَلا یسْرِقْنَ وَلا یزْنِینَ...}؛⁽¹⁾«ای پیامبر! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند، دزدی و زنا نکنند....»

ب) { إِنَّ الَّذِینَ یبایعُونَکَ إِنَّما یبایعُونَ اللَّهَ ؛⁽²⁾«کسانی که با تو بیعت می‌کنند [در حقیقت تنها با خدا بیعت می‌نمایند.»

ج) { لَقَدْ رَضِی اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یبایعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ}؛⁽³⁾«خداوند از مؤمنان، هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند، راضی و خشنود شد.»

پاسخ: اوّلاً: از این آیات استفاده می‌شود که مؤمنان با پیامبرصلی الله علیه وآله در اموری بیعت کردند که امر آن به دست خودشان بود، نه این که بر حاکمیت و ولایت رسول خداصلی الله علیه وآله با او بیعت کرده باشند. در حقیقت از آن جهت با پیامبرصلی الله علیه وآله بیعت بر نصرت کردند که از جانب خداوند بر آنان ولایت داشت.

ثانیاً: با مراجعه تاریخی به بیعت‌های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پی خواهیم برد که همه آن‌ها در راستای التزام عملی به گوش فرا دادن و اطاعت از دستورات پیامبر صلی الله علیه وآله بوده است.

قرآن و عصمت امام‌

قرآن و عصمت امام‌

خداوند متعال در قرآن کریم از جهات مختلف، به عصمت امام اشاره کرده است، اینک به برخی از این آیات اشاره می‌کنیم:

آیه ابتلاء

آیه ابتلاء

یکی از آیاتی که دلالت بر لزوم عصمت امام دارد آیه «ابتلاء» است. خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی قالَ لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ؛⁽¹⁾«و یادآور زمانی را که خداوند، ابراهیم را به امتحاناتی آزمایش نمود و او از عهده آن‌ها به خوبی برآمد و آن‌ها را تامّ و تمام به جای آورد. خداوند فرمود: حال من تو را بر مردم امام قرار دادم. ابراهیم گفت: آیا امامت را در ذریه من نیز قرار دادی؟ خداوند فرمود: عهد من به ستمکاران نخواهد رسید.»

از این آیه به خوبی استفاده می‌شود که امام باید از مقام عصمت برخوردار باشد. اینک درصدد بررسی این آیه و استظهار عصمت امام از آن بر خواهیم آمد.

مفهوم «ابتلاء»

«ابتلاء» و «بلاء» هر دو به یک معنا آمده است. عرب می‌گوید: «بلوته وابتلیته» یعنی او را در مشکلی قرار دادم تا صفات و خصوصیاتش را ظاهر گرداند. و این در غالب موارد به جهت شناخت چیزی است که برای انسان از کسی مجهول است. قریب به همین معنا، کلمات «اختبار»، «امتحان» و «فتنه» است.

ظاهر این‌است که شناخت، از اهداف ابتلا و امتحان است نه این‌که جزء معنای آن باشد، به گونه‌ای که اگر از کلمه «ابتلاء» شناخت بیرون برود استعمالش مجاز می‌باشد.

امتحانات الهی‌

از آنجا که خداوند متعال علّام الغیوب است، امتحانات او به جهت شناسایی حال شخص مبتلی نیست، بلکه تنها به خاطر اظهار و روشن کردن حال و وضعیت و قابلیت اوست. خداوند متعال اگر کسی را امتحان می‌کند آنچه در نهان ذات او نهفته است بیرون می‌آورد، و آنچه از استعدادها در او مخفی است به فعلیت می‌رساند. این مطلب مطابق برخی از آیات، غایت و هدف از خلقت برشمرده شده است. خداوند متعال می‌فرماید: { اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیاةَ لِیبْلُوَکُمْ أَیکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً}؛⁽¹⁾«آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید.»

و نیز در جایی دیگر می‌فرماید: { إِنّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً}؛⁽²⁾«ما آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آن‌ها را بیازماییم که کد امینشان بهتر عمل می‌کنند!.»

مقصود از «کلمات»

«کلمه» چیزی است که انسان به آن تکلّم می‌کند، و بر مفرد و جمله و چیزی که این دو از آن حکایت می‌کنند، اطلاق می‌شود.

در قرآن کریم لفظ «کلمه» بر سه معنا اطلاق شده است:

1 - لفظی که حکایت از معنایی دارد؛ خداوند متعال می‌فرماید: { کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ ؛⁽³⁾«سخن بزرگی از دهانشان خارج می‌شود!.»

2 - معنایی که لفظ از آن حکایت می‌کند؛ خداوند متعال می‌فرماید: { مَثَلاً کَلِمَةً طَیبَةً کَشَجَرَةٍ طَیبَةٍ...}؛⁽⁴⁾«کلمه طیبه را به درخت پاکیزه‌ای تشبیه کرده.»

3 - موجودات خارجی با قطع نظر از این‌که معنای لفظ خاصی باشند: خداوند متعال می‌فرماید: { وَکَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیمَ وَرُوحٌ مِنْهُ ؛⁽¹⁾«و کلمه [و مخلوق اوست، که او را به مریم القا نمود.»

و جهت آن این است که وجود امکانی چیزی جز با کلمه «کن» ایجادی نیست آنجا که خداوند می‌فرماید: { إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیکُونُ ؛⁽²⁾«مَثَل عیسی در نزد خدا، همچون آدم است؛ که او را از خاک آفرید، و سپس به او فرمود: "موجود باش!" او هم فوراً موجود شد.»

و نیز ممکن است که نام‌گذاری موجودات خارجی به «کلمه» به این جهت باشد که دلالت بر وجود خدا دارد همان‌گونه که لفظ از معنا پرده برمی‌دارد و براو دلالت می‌کند.

در مورد آیه احتمال دارد که هر سه معنا مقصود باشد؛ زیرا ممکن است که مراد به «کلمات» در آیه، او امری باشد که از جانب خداوند متعال صادر شده و حاوی تکالیف مهمی بوده است. و نیز احتمال می‌رود که مراد، متعلّق این تکالیف باشد به اعتبار این‌که محکی و مقصود به کلام خداوند است. احتمال دیگر این‌که مقصود به «کلمات» اموری است که با کلمه ایجاد «کن» در خارج موجود می‌شود.

ولی ظاهر آن است که مراد از «کلمات» در آیه، همان بلاها و امتحاناتی بوده که حضرت ابراهیم‌علیه السلام در طول زندگانی‌اش به آن مبتلی و امتحان شده است؛ همانند افتادن در آتش، اضطرار به کوچ کردن، امر به ذبح فرزند و عهدهایی که خداوند از او گرفته تا بر آن صبر کند. لذا خداوند متعال درباره قصّه ذبح اسماعیل فرمود: { إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ ؛⁽³⁾«این مسلّماً همان امتحان آشکار است!.»

مقصود از اتمام‌

مقصود از جمله { فَأَتَمَّهُنَ انجام تکالیف به نحو اتمّ و اکمل است. گویا آن

«کلمات» حوادث ناقصی بوده که حضرت ابراهیم‌علیه السلام آن‌ها را با عمل خود کامل کرده است. بنابر این تفسیر، ضمیر مستتر در { فَأَتَمَّهُنَ به حضرت ابراهیم‌علیه السلام باز می‌گردد.

احتمال دیگر این است که ضمیر به { رَبُّهُ باز گردد، در این صورت مقصود از اتمام، امتحان یا توفیقی است که از ناحیه خداوند به حضرت شده تا تکالیف را به نحو اتمّ و اکمل انجام دهد. در صورتی که مقصود به «کلمات» را همان ابتلاءات و امتحانات گرفتیم - که ظاهر هم معین است -، حقیقت اتمام، همان صبر بر بلایا و امتحانات و عمل بر طبق چیزی است که رضایت پروردگار بر آن است. خداوند متعال می‌فرماید: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا}؛⁽¹⁾«و از آنان امامان [و پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کردند؛ چون شکیبایی نمودند.»

در هر صورت، آنچه از آیه استفاده می‌شود این است که ابتلاء و امتحان به جهت آماده‌سازی شخص برای رسیدن به مقام امامت عظمی است، و این‌که عمل برطبق آنچه امتحان آن را اقتضا می‌کند شرط ضروری برای رسیدن به این کرامت عظمی است.

مقصود از «امام»

برخی از افراد، لفظ «امام» در این آیه مبارکه را به «نبی» و برخی به «رسول» و برخی نیز به معانی دیگر؛ از قبیل: مطاع، وصی، خلیفه، رئیس و قائد تفسیر کرده‌اند، ولی همه این تفاسیر باطل است؛ زیرا «نبی» از نبأ گرفته شده و نبأ به معنای خبر است. و نبی به کسی گفته می‌شود که از جانب خداوند سبحان خبر می‌دهد، و این غیر از معنای امام است. همان‌گونه که «رسول» به کسی اطلاق می‌شود که مکلّف به وظیفه تبلیغ است، و این معنا مستلزم این نیست که مردم او را الگوی خود قرار داده و او را در ظاهر و باطن متابعت کنند، یا کلامش را شنیده و به آن عمل نمایند. در نتیجه این‌که معنای رسول نیز غیر از معنای امام است. «مطاع» نیز به کسی گفته می‌شود که دارای

حیثیت و احترامی است که به جهت آن، مردم او را اطاعت می‌کنند و این از لوازم نبوّت و رسالت است و با معنای امامت اختلاف دارد.

«خلیفه» و «وصی» معنایش نیابت است نه امامت. همان‌گونه که «رئیس» و «قائد» بر شخصی اطلاق می‌شود که در مصدر حکومت قرار گرفته است و لازمه آن این است که مطاع مردم باشد، ولی این غیر از معنای «امام» است.

امام از ماده «أَمَّ یؤُمُّ» به کسی اطلاق می‌شود که الگو است و لذا بر تمام مردم واجب است که به او نظر کرده و در تمام امور از او پیروی و متابعت نمایند... .

به همین جهت مناسب است که خداوند این مقام را بعد از جعل مقام نبوّت و رسالت قرار دهد. یعنی بعد از آن‌که او را از وحی الهی مطلع ساخت و او را مأمور به ابلاغ کرد، با سرافراز بیرون آمدن از امتحانات متعدّد و رسیدن به قابلیت‌های گوناگون، او را به مقام امامت رساند.

امام در اطلاقات قرآنی‌

امام در اطلاقات قرآنی‌

در قرآن کریم کلمه «امام» در معانی مختلفی استعمال شده است:

1 - طریق و راه‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ ؛⁽¹⁾«و [شهرهای ویران شده این دو [قوم لوط و اصحاب ایکه بر سر راه [شما در سفرهای شام ، آشکار است!.»

2 - کتاب تکوین‌

در این مورد می‌فرماید: { وَکُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ ؛⁽²⁾«و همه چیز را در کتاب آشکار کننده‌ای بر شمرده‌ایم!.»

3 - کتاب تشریع‌

{ وَمِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَرَحْمَةً}؛⁽³⁾«و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود.»

4 - رهبران هدایت‌

{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽¹⁾«و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، [مردم را] هدایت می‌کنند.»

5 - رهبران گمراهی‌

{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یدْعُونَ إِلَی النّارِ}؛⁽²⁾«و آنان [= فرعونیان را پیشوایانی قرار دادیم که به آتش [دوزخ دعوت می‌کنند.»

مقصود از «امامت» در آیه مورد بحث‌

وقتی که ثابت شد حضرت ابراهیم‌علیه السلام بعد از نبوّت و رسالت به مقام امامت رسید، استفاده می‌شود که مقام امامت از مقام نبوّت و رسالت برتر است؛ زیرا این مقام بعد از ابتلائات و امتحانات بسیار به حضرت ابراهیم‌علیه السلام داده شده است. در رابطه با مقام امامت در این آیه که به حضرت ابراهیم‌علیه السلام داده شده، دو احتمال است:

1 - این‌که مقصود از امامت مقامی تشریعی و فوق نبوّت است، و اثر آن وجوب متابعت مطلق در تمام افعال و اقوال است.

توضیح آن این‌که: نبوّت و رسالت - فی حد نفسه - دلالت بر وجوب اقتداء به نبی و رسول در تمام حرکات و اعمال ندارد. بلکه نهایت چیزی که دلالت دارند همان اطاعت و گوش فرا دادن به دستورات خداوند در محدوده دعوت و رسالت است. مگر این‌که دلیلی دیگر چنین اقتضایی را برای شخص نبی یا رسول داشته باشد. مثل این‌که خداوند می‌فرماید: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلّا لِیطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ ؛⁽³⁾«ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای این‌که به فرمان خدا، از وی اطاعت شود.»

و نیز می‌فرماید: { لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}؛⁽⁴⁾«مسلّماً برای شما در زندگی، رسول خدا سرمشق نیکویی است.»

2 - احتمال دوم این است که امامت در آیه «ابتلاء» مقام تکوینی باشد که امام به وسیله آن قدرت پیدا می‌کند که نفوس قابل را دستگیری نموده و از راه باطن، آن‌ها را به هدایت حقیقی رهنمون کند.

در ابتدا چنین برداشت می‌شود که هر دو معنا داخل در مفهوم آیه «ابتلاء» به شکل ترتّبی و طولی است، ولی با تأمّلی بیشتر و مراجعه به آیات دیگر پی خواهیم برد که آیه درصدد بیان و افاده معنا و احتمال دوم است؛ زیرا خداوند متعال در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽¹⁾«و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، [مردم را] هدایت می‌کردند.»

این هدایت، مجرد ارائه طریق و واضح کردن هدف برای اتمام حجّت بر خلق نیست؛ زیرا این افراد قبل از رسیدن به مقام امامت دارای مقام نبوّت و رسالت بوده‌اند که همان مقام ارائه طریق و واضح کردن هدف است. خصوصاً آن‌که در آیه فوق برای امامان‌علیهم السلام صفت { یهْدُونَ بِأَمْرِنا} آورده است. بنابر این مقصود به هدایت مخصوص به امام همان هدایت تکوینی و تصرّف در نفوس و تربیت آن‌هاست.

مقام امامت برتر از مقام نبوّت‌

با تأمّل و بررسی در این آیه پی خواهیم برد که مقام امامت بالاتر از مقام نبوّت است. مقام نبوّت، مقام اخبار از جانب خداوند است ولی مقام امامت، مقام هدایت و رهبری، بلکه دستگیری جامعه است. مقام امامت، مقام هدایت ظاهری و باطنی مردم به سوی کمال و سعادت دنیا و آخرت است. این معنا به خوبی از آیه «ابتلاء» استفاده می‌شود.

امامتی را که خداوند به حضرت ابراهیم‌علیه السلام داد در زمان پیری آن حضرت بود؛ چون طبق مدلول آیه، این مقام بعد از سرافرازی از امتحانات بود، و مهم‌ترین امتحان او داستان ذبح فرزندش اسماعیل است، و خداوند اسماعیل و اسحاق را در سنّ پیری به حضرت عنایت فرمود، آنجا که خداوند می‌فرماید: { اَلْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی

الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ}؛⁽¹⁾«حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که در سنین پیری به من اسماعیل و اسحاق را عنایت کرد، و به درستی که پروردگار من درخواست و دعای بندگان را می‌شنود.»

از آنجا که هنگام اعطای امامت به آن حضرت، او تقاضای امامت را برای ذریه خود کرد، معلوم می‌شود که این عطا و سؤال، در حال وجود ذریه که در سنین پیری بوده، واقع شده است و قبل از پدید آمدن ذریه با وجود یأس و نومیدی ابراهیم‌علیه السلام، این سؤال و تقاضا از نقطه نظر ظاهر بی جاست. کسی که از اولاد آوردن به کلّی مأیوس است معنا ندارد بگوید: آیا به ذریه من هم امامت را عطا می‌کنی؟ او باید از این دعا دست بردارد یا حدّاقلّ بگوید: اگر بعد از این، اراده‌ات تعلّق گرفت و با وجود یأس من اولادی به من دادی آیا منصب امامت را در آن‌ها قرار می‌دهی؟

دلیل آن‌که حضرت ابراهیم‌علیه السلام از آوردن فرزند مأیوس بود، قرآن کریم است. خداوند متعال می‌فرماید: { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیفِ إِبْراهِیمَ * إِذْ دَخَلُوا عَلَیهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ * قالُوا لا تَوْجَلْ إِنّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ عَلِیمٍ * قالَ أَبَشَّرْتُمُونِی عَلی أَنْ مَسَّنِی الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ * قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ ؛⁽²⁾«و به آن‌ها از مهمان‌های ابراهیم خبر ده. هنگامی که بر او وارد شدند و سلام کردند، [ابراهیم گفت: ما از شما بیمناکیم. گفتند. نترس، ما تو را به پسری بشارت می‌دهیم. گفت: آیا به من [چنین ]بشارت می‌دهید با این‌که پیر شده‌ام؟! به چه چیز بشارت می‌دهید؟ گفتند: تو را به حقّ بشارت دادیم. لذا از مأیوسان مباش.»

عیال حضرت ابراهیم‌علیه السلام (ساره) نیز از آوردن اولاد مأیوس بود. خداوند متعال درباره او نیز می‌فرماید: { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یعْقُوبَ * قالَتْ یا وَیلَتی أَ أَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِی شَیخاً إِنَّ هذا لَشَی‌ءٌ عَجِیبٌ * قالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَکاتُهُ عَلَیکُمْ أَهْلَ الْبَیتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ}؛⁽³⁾

«و همسرش ایستاده بود، [از خوشحالی خندید، پس او را به اسحاق و بعد از او به یعقوب بشارت دادیم. گفت: ای وای بر من! آیا من فرزند می‌آورم در حالی که پیر زنم و این شوهرم پیرمردی است؟! این راستی چیز عجیبی است. گفتند: آیا از فرمان خدا تعجب می‌کنی؟! این رحمت خدا و برکاتش بر شما خانواده است، چرا که او ستوده و والاست.»

از این آیات و آیات قبل، یأس و ناامیدی حضرت ابراهیم‌علیه السلام و همسرش ساره از فرزند دار شدن در سنین پیری به خوبی استفاده می‌شود، و بنابر این، تقاضا و سؤالی که حضرت بر امامت ذریه و نسل خود داشته در سنین پیری که خداوند به او اسماعیل و اسحاق را داده واقع شده است. بنابر این نتیجه می‌گیریم که امامت حضرت ابراهیم بعد از نبوّت او و در سنین پیری بوده است، و لذا امامت غیر از نبوّت است، بلکه مقامی عالی‌تر و والاتر از آن است.

روی این زمینه، مراد از آیه { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً} این است که من تو را مقتدایی قرار می‌دهم که افراد بشر از تو پیروی کنند تا از گفتار و کردارت الگو بگیرند.

زمان رسیدن به مقام امامت‌

از آیه «ابتلاء» استفاده می‌شود که حضرت ابراهیم‌علیه السلام با خطاب { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً} یا بعد از این خطاب به مقام امامت رسیده است، نه قبل از آن؛ زیرا رسیدن به این مقام در نتیجه ابتلاء و امتحان و سرافراز بیرون آمدن از آن است. و هیچ‌گاه معقول نیست که کسی قبل از امتحان یا بدون امتحان به مقامی برسد. مؤید این مطلب این است که اسم فاعل یعنی کلمه «جاعل» در مفعول که کلمه «اماماً» است نمی‌تواند عامل آن باشد مگر در صورتی که به معنای حال یا استقبال باشد.

و نیز از آیات قرآن استفاده می‌شود که امتحان حضرت ابراهیم‌علیه السلام به این کلمات و ابتلائات دز زمان نبوّت و رسالت او بوده است؛ زیرا او دعوت حنیفی‌اش را در سنین جوانی اعلان کرده است.

خداوند متعال می‌فرماید: { وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِبْراهِیمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیاً... یا

أَبَتِ إِنِّی قَدْ جاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ یأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِراطاً سَوِیاً}؛⁽¹⁾«در این کتاب، ابراهیم را یاد کن، که او بسیار راستگو، و پیامبر [خدا] بود... ای پدر! دانشی برای من آمده که برای تو نیامده است؛ بنابر این از من پیروی کن، تا تو را به راه راست هدایت کنم!.»

و نیز می‌فرماید: { قالُوا سَمِعْنا فَتی یذْکُرُهُمْ یقالُ لَهُ إِبْراهِیمُ ؛⁽²⁾«[گروهی گفتند: «شنیدیم نوجوانی از [مخالفت با بت‌ها سخن می‌گفت که او را ابراهیم می‌گویند.»

از این آیات استفاده می‌شود که حضرت ابراهیم‌علیه السلام در سنین جوانی به مقام رسالت و نبوّت مبعوث شده است.

همان‌گونه که از ظاهر آیه استفاده می‌شود که حضرت، هنگام درخواست مقام امامت از خدا برای ذریه و نسلش دارای فرزند بوده یا - حدّاقلّ - می‌دانسته که فرزنددار خواهد شد.

و نیزا ز آیه { اَلْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَإِسْحاقَ ؛⁽³⁾«حمد خدای را که در پیری، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید.»

و نیز آیه: { أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلی أَنْ مَسَّنِی الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ ؛⁽⁴⁾«گفت: آیا به من [چنین بشارت می‌دهید با این‌که پیر شده‌ام؟! به چه چیز بشارت می‌دهید؟!.»

از این آیات استفاده می‌شود که امامت حضرت ابراهیم‌علیه السلام بعد از مقام و مرتبه نبوّت و رسالت او بوده است.

امامت منصبی الهی‌

خداوند متعال در آیه «ابتلاء» جعل و نصب امامت را به خودش نسبت داده است آنجا که فرمود: { إِنِّی جاعِلُکَ . از این عبارت استفاده می‌شود که جعل و نصب امام تنها به امر خداوند است. همان‌گونه که از آیات دیگر نیز این معنا استفاده می‌شود آنجا که

می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽¹⁾«و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، [مردم را] هدایت می‌کردند.»

و نیز فرمود: { یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِ ؛⁽²⁾«ای داوود! ما تو را خلیفه و [نماینده خود] در زمین قرار دادیم؛ پس در میان مردم به حقّ داوری کن.»

و فرمود: { وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هارُونَ أَخِی...}؛⁽³⁾«و وزیری از خاندانم برای من قرار ده. برادرم هارون را!.»

اقسام ظلم از دیدگاه قرآن‌

اقسام ظلم از دیدگاه قرآن‌

ظلم در لغت به معنای قرار دادن چیزی در غیر جایگاهش است. و در اصطلاح: تجاوز از حدّی است که شارع یا عرف معین کرده است. روی این جهت، معصیت صغیره و کبیره، ظلم است؛ زیرا معصیت‌کار از حدّی که شارع ترسیم کرده تجاوز نموده است. ظلم در قرآن در سه مورد به کار رفته است:

1 - ظلم به خدا

این نوع ظلم که بزرگ‌ترین نوع ظالم است مربوط به شرک و کفر است. خداوند متعال می‌فرماید: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللَّهِ ؛⁽⁴⁾«پس کیست ستمکارتر از آن‌که آیات خدا را تکذیب کند.» هم چنین می‌فرماید: { إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ؛⁽⁵⁾«همانا شرک ظلم بزرگی است.»

2 - ظلم به دیگران‌

خداوند متعال می‌فرماید: { إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یظْلِمُونَ النّاسَ ؛⁽⁶⁾«تنها راه مؤاخذه علیه آن‌هایی است که به مردم ظلم کنند.»

3 - ظلم به خود

خداوند متعال می‌فرماید:{ وَمَنْ یتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ؛⁽¹⁾«و هر کس از حدود الهی تجاوز کند بر خویشتن ظلم کرده است.» هم چنین می‌فرماید:{ وَمَنْ یفْعَلْ ذلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ؛⁽²⁾«هر کس چنین کند همانا بر خود ستم کرده است.»

از ذیل آیه «ابتلاء» که می‌فرماید: { لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ؛ «عهد [امامت من به ظالمین نمی‌رسد.»، استفاده می‌شود که عهد امامت به کسانی که به هر نوع و نحوی ظلم کرده‌اند نمی‌رسد.

بقاء عنوان «ظالم» بعد از توبه‌

برخی می‌گویند: عنوان مشتق مانند «ظالم» ظهور در وصف در زمان حال دارد و شامل کسی که قبلاً دارای وصف بوده ولی در زمان حال، وصف در او نیست نمی‌شود. بنابر این، در آیه مربوط به امامت ابراهیم کسی که در حال تصدی مقام خلافت، ظالم باشد از نیل به مقام امامت محروم است، ولی کسی که قبلاً ظالم بوده و در حال تصدّی، ستمگر به حساب نمی‌آید می‌تواند به مقام امامت نایل گردد.

پاسخ: اوّلاً: ذریه حضرت ابراهیم‌علیه السلام به چهار گروه تقسیم می‌شوند:

1 - گروهی که قبل از تصدّی مقام امامت ستمگر بوده و بعد از تصدّی این مقام نیز ستمگر باقی بمانند.

2 - گروهی که قبل از تصدّی مقام امامت، عادل، و بعد از تصدّی ستمگر باشند.

3 - گروهی که قبل از تصدّی مقام امامت، ظالم، و بعد از تصدّی، عادل باشند.

4 - گروهی که قبل و بعد از تصدی مقام امامت، عادل باشند.

حضرت ابراهیم با آن عظمتی که دارد، هیچ‌گاه برای دو گروه اول که در زمان تصدّی مقام امامت ستمگرند، درخواست امامت نمی‌کند. بر این اساس، جمله { وَمِنْ ذُرِّیتِی تنها گروه سوم و چهارم را شامل می‌شود. خداوند در پاسخ وی می‌فرماید: { لا

ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ؛ «عهد من به ستمکاران نمی‌رسد.» این نهی به گروه سوم که در گذشته عمر خود ستمگر بوده ولی در زمان تصدّی امامت عادل شده‌اند، خورده و تنها مقام امامت به گروه چهارم خواهد رسید، همان گروهی که از مقام عصمت در طول زندگانی خود برخوردارند.

ثانیاً: بر فرض که عنوان «ظالم» بر کسی که فعلاً ظالم نیست حقیقتاً اطلاق نگردد، ولی کسی که قبلاً ستم کرده و در هنگام فعلِ ظلم، حقیقتاً بر وی عنوان ظالم صدق کرده، داخل در مصداق «ظالمین» در آیه خواهد شد و جمله { لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ شامل او می‌شود، و لذا چنین کسی شایسته مقام امامت نیست.

ثالثاً: آیه «ابتلاء» اشاره به سنتی الهی در مقام اعطاء عهدها و مناصب الهی دارد. آیه، بر این مطلب تأکید دارد که این عهدها و منصب‌ها تنها به کسانی اعطا می‌شود که مانع و حافظی داخلی از ظلم و گناه در خود داشته باشند؛ زیرا امامت، کالایی نیست که به کسی داده شود و سپس با ظهور عدم صلاحیت شخص و انجام کار ناشایست و خطا و اشتباه، از او باز گردانده شود.

مسأله امامت، همانند نبوّت است. مقام نبوّت و رسالت به کسی عطا می‌شود که با وجود حافظ و عصمتی داخلی از اشتباه مصون باشد.

رابعاً: احکام بر دو نوع است: برخی از آن‌ها دائر مدار وجود موضوع است، مثل حکم: «شراب حرام است»، که با تبدیل موضوع، حکم نیز منتفی می‌گردد.

نوع دیگر این چنین نیست، بلکه اگر موضوعی هرچند برای یک لحظه متصف به آن وصف شود، آن حکم خواهد آمد؛ مثل جمله: «زناکار حد می‌خورد و دست دزد قطع می‌گردد» مقصود آن است که اگر کسی به این دو عنوان متّصف شد ولو دریک برهه از زمان، محکوم به حکم حد و قطع دست است، گرچه الآن متصف به این عمل نیست. ظلم نیز نسبت به حکم عهد امامت از قسم دوم است.

بررسی روایات‌

با مراجعه به روایات پی می‌بریم که پیامبر و اهل بیت‌علیهم السلام نیز همین معنا را از آیه «ابتلاء» فهمیده‌اند:

1 - ابن مغازلی شافعی به سند خود از عبد اللَّه بن مسعود نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «من نتیجه دعای پدرم ابراهیم هستم. عرض کردیم: ای رسول خدا! چگونه شما دعوت پدرت ابراهیم شدی؟ فرمود: خداوند - عزّ وجلّ - به ابراهیم وحی فرستاد: { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً} ابراهیم بسیار خشنود شد و عرض کرد: ای پروردگار! و از ذریه من نیز امامانی مثل من خواهند بود؟ خداوند بر او وحی فرستاد که ای ابراهیم! همانا من به تو عهدی نخواهم داد که برای تو به آن وفا نکنم. ابراهیم عرض کرد: ای پروردگار! کدامین عهدی است که برای من به آن وفا نخواهی کرد؟ خداوند فرمود: عهدی را به ظالمین از ذرّیه تو نخواهم داد. در اینجا بود که ابراهیم عرض کرد: { وَاجْنُبْنِی وَبَنِی أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ * رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّاسِ ؛⁽¹⁾«و من و فرزندانم را از پرستش بت‌ها دور نگاه دار! پروردگارا! آن‌ها [= بتها ]بسیاری از مردم را گمراه ساختند.» پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: دعوت به من و به علی منتهی شد. هیچ یک از ما دو نفر هرگز بر بتی سجده نکردیم، لذا خداوند مرا نبی و علی را وصی برگزید.⁽²⁾

کلینی به سندش از امام صادق‌علیه السلام نقل کرده که فرمود: «خداوند تبارک و تعالی ابراهیم را عبد خود قرار داد قبل از آن‌که او را نبی گرداند. و او را نبی قرار داد قبل از آن‌که او را رسول گرداند. و او را رسول گردانید قبل از آن‌که او را خلیل خود کند. و او را خلیل خود کرد قبل از آن‌که او را امام گرداند. همه امور که بر او جمع شد فرمود: { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً}. از بزرگی و عظمت این مقام در چشم ابراهیم بود که به خدا عرض کرد: { وَمِنْ ذُرِّیتِی و از ذریهام نیز؟ خداوند در جواب فرمود: { لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ عهد من به ظالمین نخواهد رسید. آن‌گاه حضرت فرمود: شخص سفیه و نادان، امام فرد متقی نخواهد شد.⁽³⁾

آیات دیگر

الف) در آیه‌ای آمده است: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽¹⁾«و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، [مردم را هدایت می‌کردند.»

در این آیه خداوند می‌فرماید: امامان، مردم را ایصال به مطلوب کرده و آنان را به عالم امر و یا به حقیقت دستورات الهی و یا به کمک امر ما رهنمون می‌سازند؛ زیرا آنان پیامبر خدا بوده و قبل از این مقام نیز مردم را هدایت می‌کردند امّا به نحو ارائه راه و تشریعی بوده است. و کسی که مردم را به حقّ و حقیقت رهنمون می‌سازد به طور حتم از مقام عصمت برخوردار است.

ب) و نیز می‌فرماید: { أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ؛⁽²⁾«اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر [= اوصیای پیامبر] از جنسی خود را.»

استدلال به این آیه بر ضرورت عصمت امام و صاحب امر ولایت و خلافت متوقف بر دو امر است:

1 - خداوند به طور مطلق، امر به اطاعت از صاحبان امر نموده است؛ یعنی از مؤمنان خواسته که در تمام زمان‌ها و مکان‌ها و در تمام حالات و خصوصیات از آنان اطاعت کنند، و این اطاعت را مقید به هیچ قیدی نکرده است.

2 - بدیهی است که خداوند به کفر و عصیان و فسوق بندگان رضایت نداده است. آنجا که می‌فرماید:{ وَلایرْضی لِعِبادِهِ‌الْکُفْرَ}؛⁽³⁾«و هرگز کفران را برای بندگانش نمی‌پسندد.»

با جمع بین این دو مطلب به این نتیجه می‌رسیم که اولوا الأمری که اطاعتش در آیه فوق به طور مطلق واجب شده، باید متصف به خصوصیتی ذاتی و عنایتی الهی باشد تا او را از امر به معصیت و نهی از اطاعت باز دارد. و این جز مقام عصمت که شیعیان به آن برای امام معتقدند چیز دیگری نیست. از این رو امام و جانشین پیامبرصلی الله علیه وآله باید معصوم باشد.

ج: و نیز می‌فرماید: { ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیبَ فِیهِ هُدی لِلْمُتَّقِینَ ؛⁽¹⁾«آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزکاران است.»

از این آیه استفاده می‌شود که چون در قرآن شک نیست لذا هادی متقین است.

قرآن امام صامت است: { وَمِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَرَحْمَةً}؛⁽²⁾«و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود.» پس امام ناطق نیز باید به مقام علم الیقین رسیده و شک در او راه نداشته باشد تا بتواند هادی مردم باشد. و مقام عصمت همان مقام علم الیقین است.

اختیاری بودن عصمت از دیدگاه قرآن‌

اختیاری بودن عصمت از دیدگاه قرآن‌

شیعه امامیه معتقد است که امام و خلیفه و جانشین پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله باید از هر گونه خطا و اشتباهی مصون باشد، که به آن «عصمت» گویند. قبل از هر بحثی ضرورت دارد که به بررسی مفهوم لغوی و اصطلاحی آن بپردازیم.

عصمت در لغت‌

عصمت در لغت به معنای مصونیت و نگهداری و منع به کار رفته است.

فیروزآبادی می‌گوید: «عصم یعصم» یعنی اکتساب کرد، منع کرد، نگه‌داری نمود... و عصمت به کسر به معنای منع است.»⁽³⁾

ابن‌منظور می‌گوید: «عصمت در کلام عرب به معنای منع به کار رفته است.»⁽⁴⁾

عصمت در اصطلاح‌

1 - شیخ مفید می‌فرماید: «عصمت لطفی است که خداوند متعال در حقّ مکلّفی انجام می‌دهد که، وقوع معصیت و ترک طاعت از او ممتنع می‌گردد؛ با وجود قدرت بر این‌دو.»⁽⁵⁾

2 - شیخ طوسی‌رحمه الله می‌گوید: «عصمت امری است که با وجود آن، معصیت از مکلّف ممتنع می‌گردد، در حالی که اختیار فعل معصیت را دارد....»⁽¹⁾

3 - قاضی بیضاوی شافعی می‌گوید: «عصمت ملکه‌ای نفسانی است که مانع از فسق و فجور می‌شود و متوقف بر علم به عواقب گناهان و مناقب طاعات است.»⁽²⁾

4 - فاضل مقداد می‌فرماید: «عصمت عبارت است از لطفی که خداوند متعال در حقّ مکلّف انجام می‌دهد، به نحوی که با آن لطف، انگیزه‌ای به ترک طاعت و انجام معصیت ندارد؛ با وجود قدرت بر آن.»⁽³⁾

5 - علامه طباطبایی رحمه الله می‌گوید: «مقصود ما از عصمت لطفی است در وجود انسان معصوم که او را از وقوع کارهایی که جایز نیست؛ مانند خطایا و معصیت باز می‌دارد.»⁽⁴⁾

فرق بین عصمت و عدالت‌

عدالت، ملکه‌ای است اکتسابی که غالباً مانع از صدور گناه است، از همین رو ممکن است که انسان عادل در برخی مواقع مرتکب گناهی شود؛ برخلاف عصمت که با وجود آن، ممتنع است که انگیزه گناه در معصوم پدید آید، اگرچه اختیار از او سلب نشده و قدرت ذاتی باقی است؛ زیرا امتناع به جهت نبودن انگیزه با قدرت ذاتی منافاتی ندارد.⁽⁵⁾

احتمالات در سبب عصمت‌

احتمالات در سبب عصمت‌

عصمت را به معنای منع از ارتکاب معصیت و نگه‌داری از هر پلیدی معنا کردیم، حال بحث در اسباب این منع و موجبات این نگه‌داری است. در ابتدای امر سه احتمال در آن متصور است:

الف) عصمت جبری‌

عصمت جبری به این معناست که خداوند از راه جبر، معصوم را از ارتکاب حرام باز می‌دارد و به انجام دادن طاعت وادار می‌کند و در حقیقت قدرت و اختیار را از او سلب می‌کند.

برخی از معاصران، این احتمال را قبول دارند و معتقدند: جمع بین اختیار از طرفی، و ضرورت عصمت از طرفی دیگر محال است.

این احتمال از جهاتی قابل مناقشه است:

1 - این‌طور نیست که هرگاه عملی واجب و فعلی دیگر ممتنع شد، صاحب آن مجبور بر آن فعل و ترک دیگر گردد؛ از همین رو بین اختیار و ضرورت عصمت تنافی نیست وگرنه لازم می‌آید که خداوند متعال مجبور به ترک ظلم و فعل عدل باشد، با آن‌که می‌دانیم او بر هر کاری مختار است. مورد بحث نیز از همین قبیل است.

2 - امتناع و وجوب بر دو نوع است:

الف) وجوب و امتناع ذاتی به معنای ضرورت ثبوت یا ضرورت امتناع؛ مثل ضرورت ثبوت زوجیت برای عدد چهار و ضرورت امتناع جمع بین نقیضین. این‌ها از بدیهیاتی است که هرگز تخلف بردار نیست.

ب) وجوب و امتناع وقوعی: به این معنا که عملی ذاتاً ممکن است، ولی به حسب خارج، وقوع آن ضروری یا ممتنع می‌باشد؛ مثل ظلم نسبت به خداوند که ذاتاً خداوند متمکن از ظلم است، ولی به حسب وقوع خارجی از او صادر نشده و نمی‌شود. خداوند با آن‌که قدرت بر ظلم دارد، ظلم نمی‌کند و با آن‌که می‌تواند عدالت نداشته باشد، آن را ترک نمی‌کند.

از اینجا نتیجه می‌گیریم که وجوب شی‌ء یا امتناع وقوعی آن، با قدرت بر آن منافاتی ندارد. عصمت نیز از این قبیل است؛ زیرا معصوم در حالی که قدرت بر معصیت دارد، گناه نمی‌کند.

3 - آیات قرآن نیز به اختیاری بودن عصمت صحّه گذارده است؛ آنجا که می‌فرماید:

الف) { قُلْ أَ غَیرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِیاً فاطِرِ السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ وَهُوَ یطْعِمُ وَلا یطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ * قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیتُ رَبِّی عَذابَ یوْمٍ عَظِیمٍ ؛⁽¹⁾«بگو ای پیامبر! آیا غیر از خدا را به یاری و دوستی برگزینیم؟ [در صورتی که آفریننده آسمان‌ها و زمین خداست. او به خلق طعام و روزی می‌خوراند و خود از طعام بی‌نیاز است. بگو ای رسول! من مأمورم اولین کسی باشم که تسلیم حکم خداست از کسانی که به خدا شرکت ورزیده‌اند مباش. بگو اگر من نافرمانی کنم، از عذاب آن روز بزرگ سخت می‌ترسم.»

صریح آیه آن است که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله از معصیت می‌ترسد؛ زیرا منجر به عذاب قیامت می‌گردد. او اگر قدرت بر معصیت نداشت چگونه ممکن بود که از معصیت خوف داشته باشد.

ب) { وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا ینْفَعُکَ وَلا یضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظّالِمِینَ ؛⁽²⁾«و غیر از خدای یکتا هیچ یک از این خدایان باطل که به حال تو سود و ضرری ندارد، به خدایی مخوان و گرنه از ستمکاران خواهی بود.»

کسی‌که اختیارندارد، آیاصحیح است که درباره او گفته شود: «اگرانجام دهی...؟» ج) { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِکَ بِهِ إِلَیهِ أَدْعُوا وَإِلَیهِ مَآبِ ؛⁽³⁾«به آن‌ها بگو: من مأمورم که خدای یکتا را بپرستم و هرگز کسی را شریک او قرار ندهم و خلق را به سوی او دعوت می‌کنم و بازگشتم به سوی اوست.» پر واضح است، کسی که اختیاری از خود ندارد، صحیح نیست که به کاری مأمور شود.

د) { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیتِ أَنْ لا تُشْرِکْ بِی شَیئاً...}؛⁽⁴⁾«و یادآور آن‌گاه که مکان خانه را برای ابراهیم معین کردیم (به او گفتیم) چیزی را برای من شریک قرار نده.»

ه) { وَلَقَدْ أُوحِی إِلَیکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکُونَنَّ

مِنَ الْخاسِرِینَ ؛⁽¹⁾«و همانا بر تو و رسولان پیش از تو چنین وحی شده است که اگر به خدا شرک آوری عملت محو و نابود می‌شود و سخت از زیانکاران خواهی گردید.»

و) { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَینا بَعْضَ اْلأَقاوِیلِ * لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیمِینِ * ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ * فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ ؛⁽²⁾«و اگر به دروغ به ما سخنانی می‌بست محققاً ما او را از یمینش می‌گرفتیم و شاه‌رگش را قطع می‌کردیم و شما هیچ یک به دفاع از او قادر نبودید.»

ب) معصوم از جنس بشر نیست‌

این احتمال می‌گوید: معصوم از سنخ بشر نیست، بلکه موجود دیگری به صورت بشری است؛ همانند ملائکه که گاهی به صورت بشر در می‌آیند.

از همین‌رو، احکام بشری؛ از قبیل: شهوت، غضب و دیگر صفات رذیله در آنان وجود ندارد. این قول به برخی متکلمان اشاعره نسبت داده شده است.

ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «معصوم کسی است که در نفس یا بدنش یا هر دو، خاصیتی است که مقتضی امتناع اقدام او بر معاصی است.»⁽³⁾

این احتمال نیز از جهاتی اشکال دارد:

1 - شخص معصوم - پیامبر یا امام - باید در میان مردم الگو باشد؛ همان‌گونه که خداوند می‌فرماید: { لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}،⁽⁴⁾در حقیقت الگو جنبه عملی دین است که در شخص معصوم پیاده شده است؛ تا مردم به او اقتدا کرده و از این طریق به کمال و سعادت خود برسند. همان‌طور که می‌دانیم الگوی بشر باید از جنس خودش باشد؛ تا با وجود تمام غرایز و صفات نفسانی بشر، با آن‌ها مبارزه کرده و راه سعادت را دنبال کند و در این راه برای دیگران الگو باشد.

از همین رو می‌بینیم که قرآن در هیچ موردی، ملائکه را الگوی بشر قرار نداده

و مردم را به اقتدای آنان دعوت نکرده است، بلکه تمام دعوت قرآن بر اقتدا و تأسی به انبیا و صالحان متمرکز شده است.

2 - این احتمال مخالف با آیات قرآن است؛ زیرا قرآن به صراحت بر این حقیقت تأکید دارد که معصوم همانند بقیه مردم است و تنها دارای کمالات و فضایل و قابلیت‌هایی است که خداوند متعال آنان را با این اوصاف به سوی خلق فرستاده است. اینک به برخی از آیات اشاره می‌کنیم:

الف) { قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ ؛⁽¹⁾«فرستادگانشان به آنان گفتند: ما بشری همانند شماییم.»

ب) { قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یوحی إِلَی ؛⁽²⁾«بگو ای پیامبر! من بشری همانند شمایم که بر من وحی می‌شود.»

ج) { وَما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلّا وَحْیاً...}؛⁽³⁾«بر هیچ بشری نیست که خداوند با او سخن گوید مگر از طریق وحی... .»

د) { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ ؛⁽⁴⁾«و ما به هیچ‌کس پیش از تو عمر ابدی ندادیم. آیا با آن‌که تو خواهی مرد دیگران در دنیا زنده مانند؟»

ه) { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلّا رِجالاً نُوحِی إِلَیهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ * وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یأْکُلُونَ الطَّعامَ وَما کانُوا خالِدِینَ ؛⁽⁵⁾«و ما پیش از تو، جز مردانی که به آنان وحی می‌کردیم، نفرستادیم (همه انسان بودند و از جنس بشر)، اگر نمی‌دانید از آگاهان بپرسید. آنان را پیکرهایی که غذا نخورند قرار ندادیم و عمر جاویدان هم نداشتند.»

ج) عصمت با اختیار

این احتمال بر جنبه اختیار و اراده معصوم در تمام افعال و حالاتش تأکید

می‌کند. خود معصوم است که نفسش را به طرف طاعت تحریک کرده و از هر معصیتی باز می‌دارد، نه این‌که از جانب خداوند یا دیگری مجبور به انجام دادن این کار باشد. بسیاری از متکلمان - خصوصاً از مکتب اهل بیت‌علیهم السلام - مؤید این نظریه هستند که در حقیقت برگرفته از نظریه «أمر بین الأمرین» است.

1 - شیخ مفید می‌فرماید: «عصمت از جانب خداوند بر حجّت‌هایش همان توفیق و لطف است که به سبب آن از گناه و اشتباه در دین باز داشته می‌شوند. عصمت تفضّلی از خداوند بر هر کسی است که خداوند می‌داند او به آن عصمت متمسّک می‌گردد. این نگه‌داری از خود معصوم است و عصمت هیچ‌گاه مانع از قدرت معصوم بر قبیح نیست و او را بر کار نیک وادار و مضطرّ نمی‌کند.»⁽¹⁾

2 - سید مرتضی می‌فرماید: «عصمت لطفی است که خداوند بر بنده‌اش می‌کند و معصوم با آن به اختیار خود، از قبیح دست برمی‌دارد.»⁽²⁾

3 – شیخ طوسی می‌فرماید: «عصمت در لغت به معنای منع از آفت است و معصوم در دین، کسی است که به سبب لطف خداوند از فعل قبیح بازداشته می‌شود، نه به این نحو که خداوند بین او و معصیت حائل گردد، بلکه این کار به اختیار خود اوست.»⁽³⁾همو در جایی دیگر می‌فرماید: «... یا این‌که خداوند رجس و پلیدی را از معصوم دور می‌کند و در حقّ او لطفی انجام می‌دهد، که با آن، معصوم با اختیار خود دست از قبایح برمی‌دارد....»⁽⁴⁾

4 - ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «اکثر اهل نظر معتقدند: معصوم مختار و متمکّن از فعل معصیت و طاعت است... و اصحاب ما معتزله نیز معتقدند: عصمت لطفی است که با وجود آن، مکلف با اختیار خودش از فعل قبیح دست برمی‌دارد.»⁽⁵⁾

حقیقت عصمت از دیدگاه قرآن‌

حقیقت عصمت از دیدگاه قرآن‌

حقیقت عصمت به نحو «منع خلو» به یکی از این سه امر باز می‌گردد، اگرچه مانعةالجمع نیست؛ یعنی ممکن است که هر سه امر در معصوم محقّق باشد:

الف) عصمت، نتیجه وصول به مقام فنای در اسما و صفات الهی‌

این نظریه‌ای است که حقیقت عصمت را نتیجه رسیدن به مقام فنای در اسما و صفات و ذات الهی می‌داند و این، همان نظریه عرفاست؛ زیرا هنگامی که سالک الی اللَّه در خارج تنها صفت و اسم و ذات حقیقی که همان خداوند متعال و صفات و اسمای اوست می‌بیند، دیگر غیر از خدا و صفات و اسمایش کسی را نمی‌بیند که بخواهد گناهی انجام دهد. دیگر این‌که وقتی به مقام فنا رسید اشتباهی از او صادر نمی‌گردد.

ب) عصمت نتیجه درجه عالی از تقوا

بی‌تردید تقوا حالتی نفسانی است که انسان را از انجام معصیت بازمی‌دارد. حال اگر این حالت به نهایت درجه خود برسد او را عصمت می‌نامند، که حتّی انسان را از فکر گناه نیز باز می‌دارد.

ج) عصمت نتیجه علم قطعی به عواقب معاصی و مصالح طاعات‌

در مورد عصمت نظریه دیگری است که با نظریه اوّل منافاتی ندارد، بلکه از علل تحقق عالی‌ترین درجه تقوا به‌شمار می‌آید. حقیقت این نظریه عبارت است از وجود علم قطعی و یقینی به عواقب معاصی، به این معنا که علم انسان به درجه‌ای برسد که در این دنیا لوازم اعمال و آثار آن‌ها را به‌طور یقین درک کند؛ همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید: { کَلاَّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیقِینِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ؛⁽¹⁾«به‌راستی اگر به‌طور یقین می‌دانستید، البته دوزخ را مشاهده خواهید کرد.»

امیرالمؤمنین‌علیه السلام در وصف متّقین می‌فرماید: «وهم والجنّة کمن قد رآها وهم فیها

منعّمون. وهم والنار کمن قد رآها وهم فیها معذّبون»؛⁽¹⁾«متقین نسبت به بهشت همانند کسانی‌اند که آن را دیده و در آن متنعّمند و نسبت به جهنم همانند کسانی‌اند که آن‌را دیده و در آن معذب هستند.»

تعبیر بیضاوی نیز به همین معنا اشاره دارد: «عصمت ملکه‌ای نفسانی است که از فجور مانع می‌گردد و آن متوقف است بر علم به عواقب گناهان و مناقب طاعات.»⁽²⁾

فاضل مقداد می‌نویسد: «... این ملکه - عصمت - متوقف است بر علم به عواقب گناهان و مناقب طاعت‌ها؛ زیرا عفّت هرگاه در جوهر نفس حاصل گردد و به وسیله آن، علم تام به آنچه در معصیت است، از شقاوت و آنچه در طاعت است، از سعادت، ضمیمه شود، آن علم موجب رسوخ آن ملکه در نفس گشته و به مقام عصمت می‌رسد.»⁽³⁾

علامه طباطبایی رحمه الله نیز می‌فرماید: «امری که عصمت به آن تحقق می‌یابد، نوعی از علم است که صاحبش را از وقوع در معصیت و خطا باز می‌دارد؛ همان‌گونه که سایر حالات؛ مثل: شجاعت، عفت و سخاوت، هنگامی که صورت علمی راسخ به خود بگیرد، آثارش در انسان ظاهر می‌گردد و هرگز آن انسان به اضداد این صفات، متلبس نمی‌گردد....»⁽⁴⁾

ایشان در جایی دیگر می‌فرماید: «عصمت از جانب خداوند متعال امری است در وجود پیامبر که سبب می‌شود او به اختیار خود مطیع خداوند گردد و آن نوعی از علم است که در انسان رسوخ کرده است.»⁽⁵⁾

منشأ عصمت از دیدگاه قرآن‌

خداوند متعال می‌فرماید: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَی مِمّا یدْعُونَنِی إِلَیهِ وَإِلّا

تَصْرِفْ عَنِّی کَیدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیهِنَّ وَأَکُنْ مِنَ الْجاهِلِینَ ؛⁽¹⁾«[یوسف گفت: پروردگارا! زندان نزد من محبوب‌تر است از آنچه این‌ها مرا به سوی آن می‌خوانند. و اگر مکر و نیرنگ آن‌ها را از من باز نگردانی، به سوی آنان متمایل خواهم شد و از جاهلان خواهم بود.»

و نیز می‌فرماید: { وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیکَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یضِلُّوکَ وَما یضِلُّونَ إِلّا أَنْفُسَهُمْ وَما یضُرُّونَکَ مِنْ شَی‌ءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیکَ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَکانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیکَ عَظِیماً}؛⁽²⁾«اگر فضل و رحمت خدا شامل حال تو نبود، گروهی از آنان تصمیم داشتند تو را گمراه کنند؛ اما جز خودشان را گمراه نمی‌کنند، و هیچ‌گونه زیانی به تو نمی‌رسانند. و خداوند، کتاب و حکمت بر تو نازل کرد و آموخت تو را آن‌چه را نمی‌توانستی بیاموزی، و فضل خدا برتو [همواره ]بزرگ بوده است.»

در آیه اول از قول حضرت یوسف‌علیه السلام نقل می‌کند که به خدا عرض کرد: اگر مرا از کید و حیله زنان باز نداری به آن‌ها میل خواهم کرد و در نتیجه از جاهلان خواهم شد. منطوق آیه این است که جهل، منشأ گناه است. حال اگر انسان به مقام عالی علم که همان علم الیقین است برسد، به لطف و عنایت خداوند هرگز به گناه میل نخواهد کرد.

و در آیه دوم خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید: غیر از آن‌که ما بر تو کتاب و حکمت نازل کردیم به تو چیزی تعلیم دادیم که هرگز از عهده دانستن آن بر نمی‌آمدی، و فضل و رحمت خداوند بر تو بزرگ است. این ظاهر همان علم قطعی به حقایق امور است که می‌تواند منشأ عصمت شخص معصوم باشد.

قرآن و برتری امام‌

قرآن و برتری امام‌

یکی از مباحث اختلافی در علم کلام، موضوع برتری و افضل بودن امام در میان افراد جامعه است. برخی همچون علمای امامیه این شرط را لازم و ضروری می‌دانند. اینک این موضوع را از منظر قرآن مورد بررسی قرار می‌دهیم:

نقل آرا

شیعه امامیه و برخی از علمای اهل سنّت، افضلیت و برتری امام را از شرایط اساسی در امام می‌دانند. اینک به عبارات برخی از علما اشاره می‌کنیم:

1 - ابوالحسن اشعری می‌گوید: «امام باید برتر اهل زمان خود باشد و هرگز - با وجود افضل در میان مردم - امامت مفضول منعقد نمی‌شود. و اگر قومی با کسی که در درجه پایین‌تر است، بیعت نمودند او پادشاه مردم است نه امام آنان.»⁽¹⁾

2 - نظام و جاحظ از معتزله معتقدند که امامت، تنها مستحقّ افضل رعیت است و نمی‌توان آن را به عهده غیر افضل (مفضول) قرار داد.⁽²⁾

3 - ابن تیمیه نیز شرط افضل بودن امام را از شرایط اساسی امام می‌داند. لذا در بحث خلافت ابوبکر می‌گوید: «مردم او را مقدّم بر دیگران داشتند، زیرا او افضل مردم بود.»⁽³⁾

همو در جایی دیگر می‌گوید: «متولّی شدنِ مفضول، با وجود افضل ظلم بزرگ است.»⁽¹⁾

4 - محبّ‌الدین طبری می‌گوید:«ولایت مفضول با وجود افضل منعقد نمی‌گردد.»⁽²⁾

5 - علامه حلی رحمه الله می‌فرماید: «امام باید افضل مردم باشد و در این شرط، امامیه اتفاق نظر دارند، ولی جمهور اهل سنّت با آن به مخالفت برخاسته و تقدیم مفضول بر افضل را جایز شمرده‌اند.»⁽³⁾

برتری امام از دیدگاه قرآن‌

خداوند متعال می‌فرماید: { أَفَمَنْ یهْدی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یتَّبَعَ أَمَّنْ لا یهِدِّی إِلّا أَنْ یهْدی فَما لَکُمْ کَیفَ تَحْکُمُونَ ؛⁽⁴⁾«آیا آن که خلق را به راه حقّ رهبری می‌کند سزاوارتر به پیروی است یا آن‌که هدایت نمی‌کند مگر آن‌که خود هدایت شود، پس شما [مشرکان را چه شده [که بی‌خرد و نادانید و ] چگونه چنین قضاوت می‌کنید؟.»

آیه فوق دلالت می‌کند: آن کس که مردم را به حقّ راهنمایی می‌کند. باید متابعت شود؛ زیرا او با حقّ و همراه حقّ است، و لذا باید او را بر دیگران که یا راهنمایی به حق نمی‌کنند و یا راهنمایی به باطل می‌کنند، مقدم داشت. از این رو قرآن کریم استدلالش را بر ضدّ مشرکان بر این پایه قرار داده و در صدر آیه فوق می‌فرماید: { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یهْدی إِلَی الْحَقِ ؛ «آیا از میان شریکان شما که شریک بر خدا قرار داده‌اید کسانی هستند که شما را به حقّ هدایت کنند؟.»

واضح است که آنان از عهده چنین کاری بر نمی‌آیند. لذا خداوند فوراً در جواب این سؤال در ادامه می‌فرماید: { قُلِ اللَّهُ یهْدی لِلْحَقِ ؛ «بگو تنها خدا است که مردم را به حقّ هدایت می‌کند.»

وجه تعبیر به احقیت‌

خداوند متعال در آیه مورد بحث برای ترجیح، تعبیر به احقیت و سزاوارتر (از افعل التفضیل است) کرده که دلالت بر مطلق رجحان دارد نه تعیین و انحصار، در حالی که متابعت کسی که به حقّ هدایت می‌کند - که در مورد آیه خداوند است - حقّ بوده و متعین است نه سزاوارتر، و غیر از خداوند کسی بهره‌ای از حقّ ندارد.

در جواب این پرسش می‌گوییم: این گونه تعبیر به جهت این است که مشرکان را وادار به پذیرش مطلب نموده، بدون آن که عصبیت آنان را برانگیخته و آنان را تحریک کند؛ زیرا در صورت باطل خواندن آنان و حقّ مطلق نامیدن خود، هرگز تن به مناظره نخواهند داد.

بررسی روایات‌

بررسی روایات‌

با مراجعه به روایات فریقین پی می‌بریم که تأکید فراوانی بر موضوع امامت شخص برتر شده است.

الف) روایات عامه‌

1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس شخصی را بر ده نفر بگمارد در حالی که می‌داند در میان آن ده نفر، برتر از او وجود دارد، خدا و رسول و آن جماعت مسلمانان را فریب داده است.»⁽¹⁾

2 - احمد بن حنبل به سند خود از ابن‌عباس روایت کرده که گفت: «هرکس فردی را سرپرست جماعتی قرار دهد در حالی که می‌داند در میان آنان کسی وجود دارد که بیشتر مورد رضای خداوند است به خدا و رسول او و مؤمنین خیانت کرده است.»⁽²⁾

3 - باقلانی در حدیثی از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود: «افضل مردم باید امامت را بر عهده گیرد.»⁽³⁾

ب) روایات اهل بیت‌علیهم السلام‌

امام رضاعلیه السلام در حدیثی طولانی می‌فرماید: «إنّ الأنبیآء والأئمّة یوفّقهم اللَّه ویؤتیهم من مخزون علمه وحکمه ما لا یؤتیه غیرهم فیکون علمهم فوق کلّ علم أهل زمانهم فی قوله - عزّ وجلّ -{ أَ فَمَنْ یهْدی إِلَی الْحَقِّ...}»؛⁽¹⁾«همانا پیامبران و پیشوایان را خداوند موفق می‌گرداند و آنان را از علم و حکمت‌های مخزونش به مقداری عطا می‌کند که به دیگران عطا نمی‌کند، پس علم آنان فوق علم اهل زمانشان است. این مطلب در قول خداوند - عزّ وجلّ - { أَ فَمَنْ یهْدی إِلَی الْحَقِّ...} اشاره شده است....»

قرآن و علم غیب امام‌

قرآن و علم غیب امام‌

یکی از مسائل اختلافی بین مذاهب اسلامی، علم غیب پیامبر و امام و اولیای الهی به موضوعات و احکام است. برخی از محققان به آیاتی نظر کرده‌اند که علم غیب را محصور در خداوند نموده و دیگر به آیات مخصّص توجهی نکرده‌اند، و کسی که آن را برای غیر خدا اثبات کرده به غلوّ متهم کرده‌اند. برخی دیگر با جمع بین آیات، به علم غیب پیامبرصلی الله علیه وآله در تمام زمینه‌ها پی برده‌اند، ولی علم غیب را برای امام ثابت نمی‌دانند. جا دارد که این موضوع را مورد بحث قرار دهیم تا حقیقت علم غیب و این‌که چه نوع غیبی مورد نظر است و بر چه افرادی قابل اثبات است، روشن گردد.

اعتقاد شیعه امامیه‌

شیعه امامیه معتقد است: امامت منصب جانشینی رسول خدا صلی الله علیه وآله در امر هدایت بشر - غیر از وحی - است، لذا امام نیز باید تمام خصوصیات پیامبر صلی الله علیه وآله، مانند عصمت، علم لدنی، کمالات و فضایل و دوری از صفات ناپسند را داشته باشد.

شیعه امامیه می‌گوید: از آنجا که امام مبین و تطبیق دهنده و حافظ شریعت است، لذا باید از گناه و سهو و نسیان و اشتباه معصوم باشد.

علاوه بر این باید عالم به حقیقت شریعت و نیز هر چه را که امت در جهت کمال به آن محتاج است باشد؛ همان طوری که باید کامل‌ترین شخص در زمینه صفات کمال باشد، تا مردم تسلیم محض او شوند.

ماهیت غیب‌

غیب در مقابل شهود، بر چیزی اطلاق می‌شود که با حواس ظاهری قابل درک نیست. قیامت، برزخ، ملائکه، جنّ و ... عوالمی هستند که با حواسّ ظاهری انسان قابل درک نیستند، از این رو داخل در عالم غیب شمرده شده‌اند.

غیب نسبی‌

غیب را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: غیب مطلق و غیب نسبی. غیب مطلق غیبی است که به هیچ نحو و در هیچ زمان و مکان قابل ادراک نیست، مثل ذات الهی که غیب الغیوب است، به خلاف غیب نسبی که با شرایطی خاص برای افرادی ویژه قابل ادراک به غیر حواس ظاهری است. و غالب غیب‌ها از این قبیل است. تنها کسی که به عالم غیب و شهادت به طور کامل احاطه دارد، خداوند است. در قرآن کریم آمده: { هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلّا هُوَ عالِمُ الْغَیبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ ؛⁽¹⁾«اوست خدای یکتایی که غیر از او خدایی نیست که دانای نهان و آشکار است و اوست بخشنده و مهربان.»

آیا اطلاع از غیب مخصوص خداوند است؟

به گمان بعضی علم غیب از ویژگی‌های ذات احدیت است و علم هیچ کس در آن راه ندارد. اینان به برخی از آیات تمسّک می‌نمایند؛ از قبیل:

1 - { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیبِ لا یعْلَمُها إِلّا هُوَ}؛⁽²⁾«کلیدهای غیب تنها نزد اوست و از آن‌ها غیر از او اطلاعی ندارد.»

2 - { قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسی نَفْعاً وَلا ضَرّاً إِلّا ما شاءَ اللَّهُ وَلَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیرِ وَما مَسَّنِی السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلّا نَذِیرٌ وَبَشِیرٌ لِقَوْمٍ یؤْمِنُونَ ؛⁽³⁾«[ای

رسول ما] به مردم بگو که مالک سود و زیان خویش نیستم مگر آنچه خدا بر من خواسته و اگر من از غیب آگاه بودم به خیر خود همیشه می‌افزودم و هیچ گاه زیان و رنج نمی‌دیدم، من نیستم مگر رسول ترساننده و بشارت دهنده گروهی که اهل ایمانند.»

3 - { قُلْ لا یعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ الْغَیبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما یشْعُرُونَ أَیانَ یبْعَثُونَ ؛⁽¹⁾«[ای رسول ما] بگو که در آسمان‌ها و زمین جز خدا کسی از علم غیب آگاه نیست و هیچ خلقی نمی‌داند که چه هنگام زنده و برانگیخته می‌شوند.»

جواب:

اشکال کننده، تنها به برخی از آیات توجه نموده که ظهور در اختصاص علم غیب به خداوند متعال دارد، ولی از آیات دیگر که دلالت بر اختصاص ندارد، توجهی نداشته است. خداوند در سوره جن می‌فرماید: { عالِمُ الْغَیبِ فَلا یظْهِرُ عَلی غَیبِهِ أَحَداً إِلّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ ...}؛⁽²⁾«او دانای غیب است و هیچ کس به عالم غیب او آگاه نیست جز پیامبری را که از او خشنود باشد....»

از استثنای این آیه استفاده می‌شود که خداوند متعال ذاتاً و اصالتاً عالم به غیب است ولی بر پیامبری که مرضی اوست، علم غیب افاضه می‌کند. و از آنجا که لازم است هرچه برای رسول صلاحیت دارد، امام نیز آن را دارا باشد چون هر دو شریعت را بیان می‌کنند، پس امام هم مشمول این عنایت الهی خواهد بود.

لذا در قرآن اشاره به انواع اطلاعات غیبی برای انبیا و اولیا کرده و می‌فرماید: { ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیبِ نُوحیهِ إِلَیکَ ؛⁽³⁾«آن، از خبرهای غیبی است که به تو وحی نمودیم.» و از قول حضرت عیسی‌علیه السلام می‌فرماید: { وَأُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فی بُیوتِکُمْ ؛⁽⁴⁾«و به شما خبر می‌دهم که در خانه هایتان چه می‌خورید و چه می‌اندوزید.»

بنابراین در جمع بین این دو دسته از آیات می‌توان گفت: آیاتی که ظهور در

اختصاص علم غیب به خداوند دارد، علم غیب به نحو اصالت و استقلال است. و آیاتی که علم غیب را بر غیر خداوند ثابت می‌کند به نحو تبعیت و به اذن خداوند است.

با همین بیان می‌توانیم از آیاتی که ظهور در انکار علم غیب از پیامبر دارد، جواب دهیم؛ زیرا انکار این آیات به نحو استقلال بوده نه آن‌که به طور مطلق، آن را از پیامبر نفی کنند.

ابن حجر هیتمی می‌گوید:

«بین این آیات: { قُلْ لا یعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ الْغَیبَ إِلاَّ اللَّهُ و { عالِمُ الْغَیبِ فَلا یظْهِرُ عَلی غَیبِهِ أَحَداً} و بین علم انبیا و اولیا به پاره‌ای از غیب، هیچ گونه منافاتی نیست؛ زیرا علم آنان به اعلان از جانب خداوند متعال است و این غیر از آن علمی است که از صفات ازلی و ابدی خداوند است که از تغییر و تحوّل منزّه است.»⁽¹⁾

و نیز ابن ابی الحدید معتزلی می‌گوید: «ما منکر وجود افرادی که خبر از غیب داده و می‌دهند نیستیم، ولی آن را مستند به خداوند باری تعالی می‌دانیم که با قدرت و تمکین و آمادگی اسباب آن، به آنان عطا نموده است.»⁽²⁾

علم غیب امام‌

سؤال برخی از مخالفان این است که آیا امام نیز همانند پیامبر می‌تواند از غیب مطّلع باشد؟ یا بالاتر از این، آیا امام، همانند پیامبر باید از علم غیب بهره‌مند باشد؟ این سؤالی است که با بیان مقدماتی به آن پاسخ خواهیم داد:

1 - مقصود از امام درمورد بحث، همان شخصی است که حجّت خدا در روی زمین است. او کسی است که معرفت و طاعتش واجب و مردن با عدم معرفت او همانند مردن جاهلیت است و اینان کسانی جز اهل بیت معصوم پیامبرعلیهم السلام نیستند.

2 - در علوم عقلی ثابت شده که علم دوگونه است: علم حضوری و علم

حصولی. مراد از علم حضوری علمی است که از طریق اکتساب به دست نمی‌آید و عبارت است از حضور معلوم نزد عالم، به خلاف علم حصولی.

3 - علم حضوری خداوند با علم حضوری بندگان خدا فرق دارد؛ زیرا علم خداوند سابق بر معلومات، عین ذات او و علت معلومات است، به خلاف علم حضوری اولیای الهی که در این جهات با خداوند شریک نیستند.

4 - مورد نزاع در علم غیب پیامبر صلی الله علیه وآله موضوعات خارجی است، نه احکام کلّی ؛ زیرا به اتفاق همه مسلمین، حتی وهابیون، جهل به آن‌ها موجب نقص در رتبه و نقض غرض خواهد بود.

آیات قرآن و علم غیب‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَعَلَّمَ آدَمَ اْلأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلآءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ؛ قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ؛⁽¹⁾«خداوند همه اسماء را به آدم یاد داد، آن گاه حقایق آن‌ها را بر فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر شما در دعوای خود صادقید اسماء اینان را بیان کنید. فرشتگان عرضه داشتند: پاک و منزهی تو! ما نمی‌دانیم جز آنچه به ما تعلیم فرمودی، همانا تویی دانا و حکیم.»

و نیز می‌فرماید: { عالِمُ الْغَیبِ فَلا یظْهِرُ عَلی غَیبِهِ أَحَداً، إِلّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ ؛⁽²⁾«او دانای غیب است و هیچ کس بر عالم غیب او آگاه نیست به جز پیامبرانی که خود برگزیده است.»

و نیز به نقل از حضرت عیسی‌علیه السلام می‌فرماید: { وَأُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِی‌بُیوتِکُمْ ،⁽³⁾«و به شما خبرمی‌دهم که در خانه‌هایتان چه می‌خورید و چه ذخیره می‌کنید.»

و نیز خداوند متعال درباره شهیدان می‌فرماید: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ...}؛⁽¹⁾«(ای پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته‌شدند مردگانند بلکه آنان زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.»

و نیز می‌فرماید: { وَمَنْ یطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولئِکَ رَفیقاً}؛⁽²⁾«آنان که خدا و رسول را اطاعت کنند البته با کسانی که خدا به آنان لطف و عنایت کامل کرده؛ یعنی با پیامبران و صدّیقان و شهیدان و نیکوکاران محشور خواهند شد و اینان رفیقان نیکویی هستند.»

با ضمیمه کردن این دو آیه استفاده می‌شود که انسان‌های مطیع واقعی خدا و رسول با شهیدانند، و شهدا نزد پروردگار متنعّمند، پس اینان نیز نزد پروردگارند.

هم‌چنین با ضمیمه این دو آیه به آیه { وَهُوَ مَعَکُمْ أَینَ ما کُنْتُمْ ؛⁽³⁾«و او با شماست هر جا که هستید.»

و نیز آیه { أَینَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ؛⁽⁴⁾«هر کجا رو کنید همان جا وجه خداست.» و نیز آیه { نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ}؛⁽⁵⁾«وما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.»

با جمع بین این آیات استفاده می‌شود که اولیای الهی همانند خداوند و در همه حال باشمایند. هرچند از دنیا رفته‌اند. و همان‌گونه که خداوند متعال می‌فرماید: { یعْلَمُ خائِنَةَ اْلأَعْینِ وَما تُخْفِی الصُّدُورُ}،⁽⁶⁾«خداوند چشم‌های خیانت‌کار را می‌داند و به آنچه دل‌ها نهان داشته‌اند آگاه است.» آنان نیز چنینند واین، غیر از علم غیب چیز دیگری نیست.

صبر و یقین زمینه‌ساز امامت‌

از آیات قرآن استفاده می‌شود که فرد دارای یقین و صبور در برابر مشکلات به مقام امامت می‌رسد:

خداوند متعال می‌فرماید: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَکانُوا بِآیاتِنا یوقِنُونَ ؛⁽¹⁾«و از آنان امامان [و پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را ]هدایت می‌کردند؛ چون شکیبایی نمودند، و به آیات ما یقین داشتند.»

و نیز می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً...}؛⁽²⁾«[به خاطر آورید] هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده این آزمایش‌ها برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم.»

از این آیه استفاده می‌شود که حضرت ابراهیم‌علیه السلام بعد از تحمّل صبر و سربلند بیرون آمدن از امتحانات سخت الهی، به درجه و مقام امامت نایل شده است.

قرآن و ضرورت وجود امام ناطق‌

قرآن و ضرورت وجود امام ناطق‌

از قرآن استفاده می‌شود که در هر زمان امام هادی ناطق لازم است و گفتار «حسبنا کتاب اللَّه»، سخن نادرستی است. این مطلب را از راه‌ها و با تقریراتی از آیات قرآن می‌توان بیان داشت:

تقریر اول‌

الف) خداوند سبحان می‌فرماید: { وَمِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَرَحْمَةً}؛⁽¹⁾«و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود.»

از این آیه استفاده می‌شود که کتاب موسی امام است.

ب) و نیز فرمود: { صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَمُوسی ؛⁽²⁾«کتب ابراهیم و موسی.»

از این آیه هم استفاده می‌شود که صحف ابراهیم همانند کتاب موسی امام است.

ج) و نیز فرمود: وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً...}؛⁽³⁾«[به خاطر آورید] هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده این آزمایش‌ها برآمد. خداوند به او فرمود: "من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم....»

حال اگر صحف ابراهیم که امام است کافی بود پس چرا خداوند در این آیه حضرت را امام قرار داد؟

تقریر دوم‌

الف) خداوند سبحان قرآن را بیان هر چیزی می‌داند، آنجا که می‌فرماید: { تِبْیاناً لِکُلِّ شَی‌ءٍ}؛⁽¹⁾«بیانگر همه چیز.»

و نیز می‌فرماید: {هذا بَیانٌ لِلنّاسِ ؛⁽²⁾«این، بیانی است برای عموم مردم.»

و نیز می‌فرماید: { وَلا رَطْبٍ وَلا یابِسٍ إِلّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ ؛⁽³⁾«و هیچ تر و خشکی وجود ندارد، جز این‌که در کتابی آشکار [در کتاب علم خدا] ثبت است.»

ب) از طرف دیگر می‌فرماید: { وَأَنْزَلْنا إِلَیکَ الذِّکْرَ لِتُبَینَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیهِمْ ؛⁽⁴⁾«و ما این ذکر [قرآن را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آن‌ها روشن سازی.»

نتیجه این‌که: قرآن که امام و هادی صامت است، برای سعادت بشر کافی نیست بلکه احتیاج به امام و هادی ناطق نیز هست و گفتار عمر بن خطاب «حسبنا کتاب اللَّه» نادرست است.

انتخاب اوصیا از دیدگاه قرآن‌

انتخاب اوصیا از دیدگاه قرآن‌

برخی سؤال می‌کنند که چرا قرآن کریم سخنی از ولایت و امامت و وصایت به میان نیاورده است با وجودی که در موضوعات بسیاری که اهمیت آن به مسئله امامت نمی‌رسد بحث کرده است؟ به تعبیر دیگر: چگونه است که قرآن کریم سخن از خلافت اسلامی و رهبری جامعه اسلامی و امامت به میان نیاورده در حالی که این مسئله از خطیرترین مسائل اسلام به حساب می‌آید؟

ولی با دقّتی کوتاه در آیات قرآنی پی می‌بریم که قرآن در تمام موضوعات مربوط به امامت؛ اعمّ از کلّی و جزئی و مصداقی بحث‌های فراوان کرده و به این مسئله مهمّ پرداخته است. اینک درصدد آن هستیم که به اصل مسئله خلافت و امامت و انتخاب اوصیای الهی بعد از انبیا اشاره کنیم که این مسأله سنّت دائمی الهی بوده و قرآن اکیداً به آن اشاره کرده است.

مفهوم اصطفا «انتخاب»

اصطفا در لغت از ماده «صفو» یعنی اختیار و خالص از چیزی است. و اصطفاء یعنی انتخاب کردن چیز خالص.

و در اصطلاح اسلامی: اصطفاء و انتخاب برخی از افراد از جانب خداوند به این است که او را تصفیه و خالص از هر گونه شوائب موجود در غیر کرده و او را بر دیگران ترجیح دهد.

اوصیا از ذریه پیامبران‌

با مراجعه به آیات قرآن کریم پی می‌بریم که سنّت الهی بر این قرار گرفته که اوصیا انبیا را به معنای عام آن که مرادف با حجّت خدا بوده و شامل نبی و امام و وصی می‌شود از ذریه آنان قرار دهد. هیچ پیامبری نیست جز آن‌که وصی یا اوصیا داشته و خداوند آنان را از آل و ذریه پیامبران قرار داده است، خواه آن اوصیا پیامبر باشند یا خیر. اینک به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - خداوند متعال می‌فرماید: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِیمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ * ذُرِّیةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ؛⁽¹⁾«به حقیقت خدا برگزید آدم و نوح و خانواده ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان. فرزندانی هستند برخی از نسل برخی دیگر و خدا به اقوال و احوال همه شنوا و دانا است.»

2 - و نیز می‌فرماید: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَیعْقُوبَ کُلاًّ هَدَینا وَنُوحاً هَدَینا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّیتِهِ داوُدَ وَسُلَیمانَ وَأَیوبَ وَیوسُفَ وَمُوسی وَهارُونَ وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ * وَزَکَرِیا وَیحْیی وَعِیسی وَإِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصّالِحِینَ * وَإِسْماعِیلَ وَالْیسَعَ وَیونُسَ وَلُوطاً وَکُلاًّ فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ * وَمِنْ آبآئِهِمْ وَذُرِّیاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَیناهُمْ وَهَدَیناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ * ذلِکَ هُدَی اللَّهِ یهْدِی بِهِ مَنْ یشآءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یعْمَلُونَ * أُولئِکَ الَّذِینَ آتَیناهُمُ الْکِتابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ}؛⁽²⁾«و ما به ابراهیم، اسحاق و یعقوب را عطا نمودیم و همه را به راه راست بداشتیم و نوح را نیز پیش از ابراهیم و از فرزندانش داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون هدایت نمودیم و این چنین نیکوکاران را پاداش نیک خواهیم داد.

و هم زکریا و یحیی و عیسی و الیاس و هم اسماعیل و یسع و یونس و لوط همه از نیکو کارانند. و ما همه آن پیغمبران را بر عالمیان شرافت و برتری دادیم. و نیز برخی از پدران و فرزندان و برادران آن‌ها را فضیلت داده و بر دیگران آنان را برگزیدیم و به راه راست هدایت

نمودیم. این است هدایت خدا که به آن هر یک از بندگانش را می‌خواهد هدایت می‌کند و اگر به خدا شرک آورند اعمال آنان را نابود می‌سازد. آن‌ها [پیغمبران کسانی‌اند که ما آنان را کتاب و فرمان و مقام نبوّت عطا کردیم.»

3 - { هُنالِکَ دَعا زَکَرِیا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیةً طَیبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ * فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ وَهُوَ قائِمٌ یصَلِّی فِی الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ یبَشِّرُکَ بِیحْیی مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَیداً وَحَصُوراً وَنَبِیاً مِنَ الصّالِحِینَ ؛⁽¹⁾«در آن هنگام زکریا [که کرامت مریم را مشاهده کرد] عرض کرد: پروردگارا مرا به لطف خویش فرزندانی پاک سرشت عطا فرما که همانا تویی مستجاب کننده دعا. و هنگامی که او در محراب ایستاده، مشغول نیایش بود، فرشتگان او را صدا زدند که: خدا تو را به یحیی بشارت می‌دهد، [کسی که کلمه خدا [= مسیح را تصدیق می‌کند، و رهبر خواهد بود، و از هوس‌های سرکش برکنار، و پیامبری از صالحان است.»

4 - { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِیمَ وَجَعَلْنا فِی ذُرِّیتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْکِتابَ ؛⁽²⁾«ما نوح و ابراهیم را فرستادیم، و در دودمان آن دو، نبوّت و کتاب قرار دادیم.»

5 - { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَیعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِی ذُرِّیتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْکِتابَ وَآتَیناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّالِحِینَ ؛⁽³⁾«و [در اواخر عمر] اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم و نبوّت و کتاب آسمانی را در دودمانش قرار دادیم و پاداش او را در دنیا دادیم و او در آخرت از صالحان است.»

6 - { وَوَرِثَ سُلَیمانُ داوُدَ وَقالَ یا أَیهَا النّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیرِ وَأُوتِینا مِنْ کُلِّ شَی‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ؛⁽⁴⁾«و سلیمان وارث داوود شد، و گفت: ای مردم! زبان پرندگان به‌ما تعلیم‌داده شده، و از هرچیز به ما عطاگردیده، همانااین فضیلت‌آشکاری‌است.»

7 - { أُولئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ مِنْ ذُرِّیةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ

وَمِنْ ذُرِّیةِ إِبْراهِیمَ وَإِسْرآئِیلَ وَمِمَّنْ هَدَینا وَاجْتَبَینا إِذا تُتْلی عَلَیهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُکِیاً}؛⁽¹⁾«آن‌ها پیامبرانی بودند که خداوند مشمول نعمتشان قرار داده بود، از فرزندان آدم، و از کسانی که با نوح بر کشتی سوار کردیم، و از دودمان ابراهیم و اسرائیل، و از کسانی که هدایت کردیم و بر گزیدیم. آن‌ها کسانی بودند که وقتی آیات خداوند رحمان بر آنان خوانده می‌شد، به خاک می‌افتادند، در حالی که سجده می‌کردند و گریان بودند.»

8 - { أَمْ یحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَینا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً}؛⁽²⁾«یا این‌که نسبت به مردم [= پیامبر و خاندانش ، و از آنچه خداوند از فضلش به آن‌ها بخشیده، حسد می‌ورزند؟ ما به آل ابراهیم، [که یهود از خاندان او هستند نیز] کتاب و حکمت دادیم و حکومت عظیمی در اختیار آن‌ها [پیامبران بنی اسرائیل قرار دادیم.»

9 - { ... وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هارُونَ أَخِی...}؛⁽³⁾«... و وزیری از خاندانم برای من قرار ده. برادرم هارون را....»

عنایت خاص به ذریه انبیا

با مراجعه به آیات قرآن پی می‌بریم که ذریه انبیا و اهل بیت آنان‌علیهم السلام مورد توجه خاص و عنایت ویژه الهی بوده و بدین جهت قابلیت مقام نبوّت و امامت و وصایت را داشته‌اند. اینک به برخی از آیات اشاره می‌کنیم:

1 - پیامبر خدا در ابتدای بعثت مأمور می‌شود که انذار و تبلیغش را از خاندان نزدیکش شروع کند: { وَأَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ .⁽⁴⁾

2 - خداوند متعال اراده تکوینی‌اش بر عصمت و طهارت اهل بیت پیامبرعلیهم السلام

تعلّق گرفته است: { إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً}؛⁽¹⁾«همانا خداوند می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.»

3 - خداوند متعال چنان قابلیتی به ذریه و اهل بیت پیامبر اسلام علیهم السلام داده که می‌توانند در هنگام مباهله شرکت داده شوند: { فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جآءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْنآءَنا وَأَبْنآءَکُمْ وَنِسآءَنا وَنِسآءَکُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ ؛⁽²⁾«هر گاه بعد از علم و دانشی که [درباره مسیح به تو رسیده، [باز] کسانی با تو به محاجّه و ستیز برخیزند، به آن‌ها بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود، آن‌گاه مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغ گویان قرار دهیم.»

4 - خداوند به حضرت رسول‌صلی الله علیه وآله خطاب کرده و می‌فرماید:به مردم بگو که من جز مودّت ذوی القربی چیز دیگری از شما نمی‌خواهم: { قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ؛⁽³⁾«بگو: من هیچ پاداشی بر رسالتم از شما درخواست نمی‌کنم، جز دوست داشتن نزدیکانم [= اهل بیتم .»

5 - و نیز پیامبرصلی الله علیه وآله را امر می‌کند که تأکید و سفارش خصوصی نسبت به اهلش درباره نماز داشته باشد: { وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیها}؛⁽⁴⁾«خانواده خود را بر نماز فرمان ده، و بر انجام آن شکیبا باش.»

از این آیات استفاده می‌شود که سنّت خداوند در روی زمین آن است که خداوند اوصیای انبیا را از ذریه پاک و طیب و طاهر آنان انتخاب می‌کند. و این سنّت از حضرت آدم‌علیه السلام ادامه داشته است که برخی از اوصیای انبیا غالباً نبی بوده‌اند. جز اوصیای پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله که چون قرار نیست بعد از او پیامبری باشد اوصیای آن

حضرت تنها وظیفه امامت و وصایت دارند و وحی بعد از آن حضرت قطع شده است.

انتخاب اوصیا از جانب خداوند

حال سؤال اساسی و مهم این است که چگونه وصایت و امامت بین ذریه انبیا به ارث گذارده می‌شود؟ آیا به انتخاب مردم است، یا به اراده و مشیت الهی توسّط انبیا و اوصیای قبل؟

با نظری گذرا به آیات قرآن پی می‌بریم که انتخاب اوصیا از جانب خداوند متعال صورت پذیرفته است.

اینک به برخی از این آیات اشاره می‌کنیم:

1 - خداوند متعال درباره کیفیت انتخاب یوسف‌علیه السلام به عنوان جانشین یعقوب و پیامبری برای بنی اسرائیل می‌فرماید: { وَکَذلِکَ یجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَیعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ وَیتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیکَ وَعَلی آلِ یعْقُوبَ کَما أَتَمَّها عَلی أَبَوَیکَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِیمَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ؛⁽¹⁾«و این گونه پروردگارت تو را بر می‌گزیند، و از تعبیر خواب‌ها به تو می‌آموزد، و نعمتش را بر تو و خاندان یعقوب تمام و کامل می‌کند، همان‌گونه که پیش ازاین، بر پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام کرد، به یقین، پروردگار تو دانا و حکیم است.»

2 - و نیز از زبان حضرت موسی‌علیه السلام نقل می‌کند که می‌فرماید: { وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هارُونَ أَخِی * اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی * کَی نُسَبِّحَکَ کَثِیراً * وَنَذْکُرَکَ کَثِیراً * إِنَّکَ کُنْتَ بِنا بَصِیراً * قالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسی ؛⁽²⁾«و وزیری از خاندانم برای من قرار ده. برادرم هارون را. با او پشتم را محکم کن. و او را در کارم شریک ساز. تا تو را بسیار تسبیح گوییم، و تو را بسیار یاد کنیم. چرا که تو همیشه از حال ما آگاه و بینایی. فرمود: ای موسی! آنچه را خواستی به تو داده شد.»

3 - در مورد حضرت داوودعلیه السلام می‌فرماید: { یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ

فَاحْکُمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِ ؛⁽¹⁾«ای داوود! ما تو را خلیفه [و نماینده خود] در زمین قرار دادیم، پس در میان مردم به حقّ داوری کن.»

تغییر ناپذیری سنّت الهی‌

اگر سنّت الهی در اوصیا و جانشینان انبیا آن است که آنان را از ذریه طیب و طاهرشان انتخاب کند، حال چگونه ممکن است که ادعا کنیم این سنّت نسبت به پیامبرصلی الله علیه وآله و امت اسلامی تغییر کرده باشد؟

خداوند متعال می‌فرماید: { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلاً}؛⁽²⁾«هرگز برای سنّت خدا تبدیل نخواهی یافت، و هرگز برای سنّت الهی تغییر نمی‌یابی.»

نقد کلام ابوالحسن ندوی‌

ابوالحسن ندوی در اعتراض به شیعه می‌گوید: «عقیده شیعه امامیه در مسئله امامت و خلافت با اهداف خدا و رسول او سازگاری ندارد؛ زیرا آنان به حکومت موروثی معتقدند.»⁽³⁾

پاسخ: اوّلاً: مقصود از آن‌که امامت و وصایت اوصیای انبیا در ذریه و اهل بیت آنان قرار می‌گیرد آن است که خداوند به آنان قابلیت داده تا پذیرای این مقام گردند. اگر مراد از وراثت آن است که بگوییم: به صرف این‌که این‌ها اولاد پیامبرند و امام علی‌علیه السلام داماد او است باید امام باشند گرچه قابلیت این مقام را نداشته باشند، قطعاً شیعه امامیه به این معنا معتقد نیست.

ثانیاً: اگر آن گونه که ابوالحسن ندوی می‌گوید: حکومتِ موروثی شعار

حکومت‌های مادی است و انبیا الهی باید از آن منزّه باشند،⁽¹⁾چه فرق است بین پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله و دیگر پیامبران؟ با آن‌که حکومت وراثتی را با در نظر گرفتن قابلیت‌ها در انبیای گذشته مشاهده می‌کنیم:

خداوند متعال می‌فرماید: { أَمْ یحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَینا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً}؛⁽²⁾«یا حسد می‌ورزند با مردم چون آن‌ها را خدا به فضل خود بهره‌مند نمود که البته ما بر آل ابراهیم کتاب و حکمت فرستادیم و به آن‌ها فرمانروایی بزرگ عطا کردیم.»

از سوی دیگر مشاهده می‌کنیم که حضرت ابراهیم‌علیه السلام امامت را برای ذریه خود درخواست کرده است، آنجا که خداوند می‌فرماید: { وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی قالَ لا ینالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ؛⁽³⁾«[به یاد آر] هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان فرمود و همه را به جای آورد. خدا به او فرمود: من تو را به پیشوایی خلق برگزیدم. عرض کرد: این پیشوایی را به فرزندان من نیز عطا خواهی کرد؟ فرمود: [آری، اگر شایسته باشند ]عهد من هرگز به ستمکاران نمی‌رسد.»

در این آیه، خداوند حکومت و امامت موروثی و نَسَبی را به طور مطلق نفی نکرده است، بلکه آن را از خصوص ستمگران از ذریه حضرت ابراهیم‌علیه السلام سلب نموده است.

ثالثاً: ممکن است سرّ این‌که امامت و نبوّت و وصایت در نسل پیامبر صلی الله علیه وآله قرار گرفته این باشد که از جهتی نسل پیامبر صلی الله علیه وآله نسلی طیب و طاهر، و خانواده او خانواده‌ای الهی است و از طرف دیگر پیامبر صلی الله علیه وآله به جهت نبوّت و کمالاتش در قلوب مردم جا گرفته و در میان آن‌ها از محبوبیت خاصی برخوردار است، مردم در صورتی

که کسی را دوست داشته باشند وابستگان او را نیز دوست دارند. و کسی که مورد محبّت قرار گرفت درصدد اطاعت از فرامین او برخواهد آمد.

از همین رو بهترین افراد برای امامت و جانشینی و یا نبوّت، ذریه و نسل پیامبرانند، هرچند این مقامات را ما بدون شرط ندانسته، برای آن قابلیت‌ها و شرطهایی را لازم می‌دانیم که از جمله آن‌ها، عصمت و علم لدنّی و برتری در جامعه است.

گزارشی از اوصیای پیامبران‌

گزارشی از اوصیای پیامبران‌

با مراجعه به تاریخ انبیای الهی از حضرت آدم‌علیه السلام تا حضرت خاتم‌صلی الله علیه وآله پی می‌بریم که نه تنها هر یک از انبیا، وصی یا اوصیایی برای خود داشته، بلکه وصی او از ذریه‌اش بوده است. و این نه به جهت مجرّد قرار گرفتن آن در نسل و ذریه پیامبر بوده، بلکه این امر همراه با وجود قابلیت‌ها و اهلیت‌ها بوده است. اینک اوصیای برخی از انبیا را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

1 - شیث وصی حضرت آدم‌علیه السلام‌

الف) مسعودی نقل می‌کند: «چون حوّا به شیث حامل شد، نور در پیشانی‌اش درخشان گشت، و هنگامی که او را زایید آن نور به فرزندش منتقل شد. و چون رشد کرده و کامل شد، آدم بر او وصیت نمود و اعلام کرد که او حجّت خدا برای بعد از خود و خلیفه خدا در روی زمین خواهدبود....»⁽¹⁾

ب) یعقوبی می‌گوید: «چون وقت وفات آدم فرا رسید فرزندش شیث و فرزندان اورا دور خود جمع نمود و برآن‌ها درود فرستاد و دعا به برکت نمود، و بر شیث وصیت کرد... و او را امر نمود تا در میان اولادش قائم مقام او باشد. آنان را به تقوای الهی و حسن عبادت خدا امر کرده و از معاشرت با قابیل لعین و اولادش نهی نمود....»⁽²⁾

او هم چنین می‌گوید: «شیث بعد از مرگ آدم علیه السلام به انجام وظایف خود قیام نمود. او قومش را به تقوای خداوند سبحان و عمل صالح امر می‌کرد.»⁽¹⁾

عبداللَّه بن عباس می‌گوید: «چون هنگام وفات آدم رسید به شیث عهد و وصیت نمود و ساعات شب و روز و عبادت خلوت در هر ساعت از شبانه روز را به او تعلیم داد و او را خبر از وقوع طوفان داد. و ریاست بعد از آدم به او رسید. خداوند بر او 50 صحیفه نازل کرد.»⁽²⁾

2 - انوش، وصی شیث‌

انوش فرزند شیث در زمان آدم‌علیه السلام متولد شد. و چون هنگام وفات شیث شد بر فرزندش انوش وصیت نمود، و او را خبر داد به نوری که از جانب خود به سوی او منتقل شده است...⁽³⁾

یعقوبی می‌نویسد: «انوش فرزند شیث بعد از پدرش قیام به حفظ وصیت پدر و جدّش نمود و عبادت خود را به نحو احسن انجام داد. و قومش را نیز به حسن عبادت امر نمود.»⁽⁴⁾

طبری می‌نویسد: «انوش، جانشین پدرش در سیاست و حکومت داری و تدبیر امور رعیت شد.»⁽⁵⁾

و در جای دیگر می‌نویسد: «چون وقت وفات شیث شد فرزندان خود و نوادگانش را که عبارت بودند از: انوش، قینان، مهلائیل، یرد، اخنوخ، و از زنان و فرزندانشان، دور خود جمع کرد، بر آنان درود فرستاده و دعا به برکت نمود... و به فرزندش انوش وصیت کرد که تقوا پیشه کرده و قومش را به تقوای الهی و حسن عبادت سفارش نماید و سپس از دنیا رحلت نمود.»⁽⁶⁾

3 - قینان وصی انوش‌

مسعودی می‌نویسد: «انوش دارای فرزندی به نام قینان شد. او کسی بود که در پیشانی‌اش نور هویدا بود و بر مردم عهد گرفت.»⁽¹⁾

چون هنگام وفات انوش فرا رسید به فرزندش قینان وصیت نمود، و نور به قینان منتقل شد و او را از سرّی که در او به ودیعت گذارده بود باخبر ساخت. و قینان به سیره پدرش رفتار کرد.⁽²⁾

4 - مهلائیل وصی قینان‌

یعقوبی می‌نویسد: «قینان فرزند انوش در حالی که مردی لطیف، باتقوا، و مقدس بود، در قوم خود قیام به انجام وظیفه کرد. او قوم خود را به اطاعت از خدا و حسن عبادتش و متابعت از وصیت آدم و شیث سفارش نمود. و چون مرگش فرا رسید فرزندان خود و فرزندان پسرش مهلائیل و یرد و متوشلح و لمک و زنان آنان و فرزندانشان را جمع کرده و بر آنان درود فرستاد و دعا به برکت نمود. آن‌گاه به مهلائیل وصیت نمود....»⁽³⁾

یعقوبی می‌نویسد: «بعد از قینان مهلائیل قیام به وظایف خود نمود و قوم خود را به اطاعت خداوند متعال و متابعت از پدرش دعوت نمود. و چون مرگش فرارسید بر فرزندش یرد وصیت نمود آن‌گاه از دنیا رحلت کرد.»⁽⁴⁾

مهلائیل به فرزندش وصیت کرده و مصحف را تعلیم او داد. و نیز چگونگی تقسیم زمین و آنچه در عالم حادث می‌شود را تعلیم او نمود. و کتاب سرّ الملکوت را که ملک به آدم تعلیم داده بود تسلیم به او کرد، کتابی که مهر خورده نزد یکدیگر گذارده و از همدیگر به ارث می‌بردند.»⁽⁵⁾

5 - یوارد وصی مهلائیل‌

مسعودی می‌گوید: «مهلائیل دارای فرزندی به نام یارد (یوارد) شد. او نور را به ارث برده و به او عهد و وصیت شد....»⁽¹⁾

پدرش بر او وصیت نمود و او را از سرّ مکنون و انتقال نور به او خبر داد. او مردی خوش سیرت بود.⁽²⁾

یعقوبی می‌نویسد: «بعد از مهلائیل، یرد (یوارد) به وظایف او قیام نمود. او مردی مؤمن و کامل العمل برای خداوند سبحان و عبادت برای او بود. شبانه روز بسیار نماز به جای می‌آورد....»⁽³⁾

چون مرگش فرا رسید به فرزندش اخنوخ (ادریس) وصیت و عهد نموده‌و علومی را که نزدش بود به او نیز تعلیم داد و مصحف سرّ را به او تسلیم کرد.⁽⁴⁾

6 - ادریس نبی وصی یوارد

طبری می‌گوید: «... او اوّلین پیامبر بعد از آدم و حامل نور محمّدی بود....»⁽⁵⁾

مسعودی می‌گوید: «بعد از یرد (یوارد) فرزندش اخنوخ قیام به وظایف او نمود و او همان ادریس پیامبر است، که صابئه گمان می‌کنند که او هرمس است. او کسی است که خداوند - عزّ وجلّ - در کتابش خبر از مقام رفیع و عالی او داده است... بر او سی صحیفه نازل شده بود، و بر شیث بیست و نه صحیفه نازل شد که در آن تهلیل و تسبیح بود.»⁽⁶⁾

یعقوبی می‌نویسد: «اخنوخ (ادریس) اوّلین کسی بود که به قلم خط نوشت و او همان ادریس پیامبر است. به فرزندانش سفارش نمود تا عبادت را خالص برای خدا انجام دهند و صدق و یقین را پیشه نمایند، آن‌گاه خداوند او را به سوی خود بالا برد.»⁽⁷⁾

خداوند متعال درباره ادریس در قرآن کریم می‌فرماید: { وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیاً * وَرَفَعْناهُ مَکاناً عَلِیاً}؛⁽¹⁾«و در این کتاب، از ادریس [نیز ]یاد کن، او بسیار راست‌گو و پیامبر [بزرگی بود. و ما او را به مقام والایی رساندیم.»

ابن سعد از ابن عباس نقل کرده که گفت: «اوّلین پیامبری که بعد از آدم مبعوث شد، ادریس؛ یعنی اخنوخ فرزند یرد بود. اخنوخ دارای فرزندانی؛ از جمله متوشلح بود که به او وصیت نمود....»⁽²⁾

7 - متوشلح وصی ادریس‌

ادریس به فرزندش متوشلح وصیت نمود؛ زیرا خداوند به او وحی نموده بود که وصایت را در او قرار دهد.⁽³⁾

مسعودی می‌نویسد: «بعد از اخنوخ فرزندش متوشلح به وظایف او قیام نمود، شهرها را آباد کرد در حالی که نور در پیشانی‌اش بود.»⁽⁴⁾

طبری می‌گوید: «اخنوخ، متوشلح را جانشین خود بر امر خداوند قرار داد. و قبل از آن‌که به آسمان‌ها رود اهل بیتش را وصیت نمود... او اوّل کسی بود که سوار بر اسب شد؛ زیرا روش پدرش را در جهاد پیمود، و نیز طریق پدرانش را در عمل به اطاعت خدا دنبال کرد.»⁽⁵⁾

8 - لمک، وصی متوشلح‌

طبری می‌گوید: «چون هنگام وفات متوشلح رسید به فرزندش لمک وصیت نمود. «لمک» به معنای جامع است. و او پدر نوح بود که به او وصیت و عهد شده و صحف و کتاب‌های مهر زده شده که برای ادریس بود به او واگذار شد و وصیت به او منتقل گشت.»⁽⁶⁾

یعقوبی می‌نویسد: «لمک بعد از پدرش به عبادت و طاعت خدا قیام نمود... و چون مرگش فرا رسید، نوح، سام، حام، یافث و زنانشان را فراخواند، تنها کسانی که از اولاد شیث باقی مانده بودند... متوشلح بر آنان درود فرستاد و به برکت دعا نمود و عرضه داشت: از خداوندی که آدم را آفرید می‌خواهم که به شما از برکت پدرمان آدم عطا نماید و در اولاد شما مُلک و حکومت قرار دهد....»⁽¹⁾

9 - نوح نبی، وصی لمک‌

خداوند متعال درباره نبوّت حضرت نوح می‌فرماید: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِیمَ وَجَعَلْنا فِی ذُرِّیتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْکِتابَ...}؛⁽²⁾«ما نوح و ابراهیم را فرستادیم، و در دودمان آن دو، نبوّت و کتاب قرار دادیم.» و نیز می‌فرماید: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلّا خَمْسِینَ عاماً}؛⁽³⁾«و ما نوح را به سوی قومش فرستادیم، و او در میان آن‌ها هزار سال مگر پنجاه سال، درنگ کرد.»

یعقوبی می‌نویسد: «خداوند - عزّ وجلّ - در زمان حیات جدّش اخنوخ که همان ادریس نبی بود به او وحی فرستاد. و قبل از آن‌که خداوند ادریس را به آسمان برد او را امر کرد که قومش را انذار کرده و آنان را از معاصی که انجام می‌دادند، نهی نموده و آنان را از عذاب برحذر دارد. او مردم را بر عبادت خداوند متعال دعوت نمود... .

نوح بعد از خروجش از کشتی 360 سال زندگی کرد. و هنگام وفات خود که رسید، سه فرزندش سام، حام، و یافث و فرزندان دیگرش را دور خود جمع کرد و آنان را وصیت کرده و به عبادت خداوند متعال امر نمود....»⁽⁴⁾

10 - سام، وصی حضرت نوح‌

ابن اثیر می‌نویسد: «نوح به فرزندش سام که بزرگ‌ترین فرزنداش بود وصیت کرد.»⁽⁵⁾

مسعودی می‌نویسد: «خداوند برای سام، فرزند نوح، ریاست و کتاب‌های فرستاده شده از آسمان را قرار داد....»⁽¹⁾

یعقوبی می‌نویسد: «سام فرزند نوح، بعد از پدرش به عبادت خداوند و طاعت او قیام نمود... و هنگامی که زمان وفاتش رسید به فرزندش ارفخشد وصیت نمود.»⁽²⁾

11 - ارفخشد، وصی سام‌

مسعودی می‌گوید: «قیم بعد از سام در روی زمین فرزندش أرفخشد بود.»⁽³⁾

یعقوبی می‌گوید: «ارفخشد پسر سام قیام به عبادت خداوند متعال و طاعت او نمود، و بعد از گذشت 185 سال از عمرش، خداوند به او فرزندی به نام شالح عنایت نمود. اولاد نوح در شهرها پراکنده شدند....»⁽⁴⁾

12 - شالح، وصی أرفخشد

یعقوبی می‌گوید: «چون وقت وفات أرفخشد رسید اولاد و اهل خود را جمع کرده و آنان را به عبادت خداوند متعال و اجتناب از معاصی فراخواند. و به شالح فرزند خود فرمود: وصیت مرا قبول کن، و در بین اهلت بعد از من قیام کرده و عمل به طاعت خداوند متعال کن. این را گفت و از دنیا رحلت نمود.»⁽⁵⁾

او هم چنین می‌گوید: «شالح فرزند أرفخشد در بین قومش قیام کرده و آنان را به طاعت خداوند متعال امر نموده و از معاصی نهی کرد، و از آنچه به اهل معاصی از مصیبت و عذاب خواهد رسید برحذر داشت. خداوند متعال بعد از گذشت 130 سال به او فرزندی داد که نامش را «عابر» گذاشت. هنگام مرگش که فرا رسید به فرزندش عابر وصیت کرده و او را دستور به اجتناب از کارهای فرزندان قابیل لعین داد و آن‌گاه از دنیا رحلت نمود.»⁽⁶⁾

این چهار نفر که ذکر شدند همگی از اوصیای نوح بودند ولی پیامبر نبودند.

13 - حضرت هود و صالح‌علیهما السلام‌

قبیله «عاد» از ذریه نوح نبی به درجه‌ای بالا از پیشرفت رسیدند، ولی شیطان توانست در آن‌ها راه پیدا کرده و به عبادت بتان تشویقشان نماید.

خداوند متعال از بین افراد قبیله خودشان، حضرت هودعلیه السلام را برای عبادت خدا مبعوث نمود. حضرت هودعلیه السلام آن‌ها را تنها به عبادت خداوند و عمل به دین اسلام که پروردگار عالمیان تشریع کرده بود، دعوت نمود... .

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلّا مُفْتَرُونَ...}؛⁽¹⁾«[ما] به سوی [قوم عاد، برادرشان هود را فرستادیم، [به آن‌ها] گفت: ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که معبودی جز او برای شما نیست شما فقط تهمت می‌زنید [و بت‌ها را شریک او می‌خوانید]....»

و نیز می‌فرماید: { وَاذْکُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیکُمْ عَذابَ یوْمٍ عَظِیمٍ...}؛⁽²⁾«[سرگذشت هود] برادر قوم عاد را یاد کن، آن زمان که قومش را در سرزمین احقاف بیم داد در حالی که پیامبران زیادی قبل از او در گذشته‌های دور و نزدیک آمده بودند که: جز خدای یگانه را نپرستید [و گفت:] من بر شما از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم....»

و نیز می‌فرماید: { کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیفَ کانَ عَذابِی وَنُذُرِ * إِنّا أَرْسَلْنا عَلَیهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ * تَنْزِعُ النّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ}؛⁽³⁾«قوم عاد نیز پیامبر خود را تکذیب کردند، پس [ببینید] عذاب و انذارهای من چگونه بود. ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنان فرستادیم... که مردم را همچون تنه‌های نخل ریشه‌کن شده، از جا بر می‌کَند.»

و قبیله ثمود نیز از ذریه حضرت نوح بودند. آنان بعد از قوم عاد زندگی کرده

و قصرهای زیبایی را بین شام و مدینه بنا نمودند. ولی بعد از مدتی طغیان و سرکشی کرده و به عبادت بت‌ها مشغول شدند. خداوند متعال از بین قبیله خود، صالح را به جهت بشارت و انذار فرستاد... .

خداوند متعال در این باره می‌فرماید: { وَإِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکُمْ فِیها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ...}؛⁽¹⁾«و به سوی قوم ثمود، برادرشان صالح را [فرستادیم ، گفت: ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که معبودی جز او برای شما نیست. اوست که شما را از زمین آفرید، و آبادی آن را به شما واگذاشت، از او آمرزش بطلبید، سپس به سوی او بازگردید، که پروردگارم [به بندگان خود] نزدیک، و اجابت کننده [خواسته‌های آن‌ها] است....»

14 - وصیت ابراهیم به فرزندش اسماعیل علیهما السلام‌

بعد از حضرت نوح‌علیه السلام یکی پس از دیگری اوصیا برای هدایت مردم از طرف خداوند متعال مأمور به وظیفه و هدایت خلق بودند، تا آن‌که خداوند متعال حضرت ابراهیم‌علیه السلام را مبعوث به شریعت حنیفیه نمود.

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ...}؛⁽²⁾«ما ابراهیم را [نیز] فرستادیم، هنگامی که به قومش گفت: خدا را پرستش کنید و از [عذاب او بپرهیزید که این برای شما بهتر است اگر بدانید....»

و هنگامی که حضرت ابراهیم‌علیه السلام خواست از مکه کوچ کند به فرزندش اسماعیل وصیت نمود تا در کنار بیت الحرام اقامت کرده و حجّ و مناسک مردم را برپا دارد. و به او فرمود: خداوند تعدادش را زیاد کرده و نسلش را پر ثمر کرده، و در اولادش برکت و خیر قرار خواهد داد.⁽³⁾

و چون هنگام وفات اسماعیل‌علیه السلام فرا رسید به برادرش اسحاق وصیت نمود. و همین‌طور وصیت از پدر به فرزند یا به برادر و یا یکی از افراد خانواده منتقل می‌شد.

15 - وصیت داوود به سلیمان‌علیهما السلام‌

حضرت داوودعلیه السلام به فرزندش سلیمان‌علیه السلام وصیت نمود و به او فرمود: «من در راه تمام اهل زمین حرکت می‌کنم... پس به وصیت‌های پروردگارت عمل نما و میثاق‌ها و عهدها و وصیت‌های او را که در تورات آمده عمل کن.»⁽¹⁾

خداوند متعال در این باره می‌فرماید: { وَلَقَدْ آتَینا داوُدَ وَسُلَیمانَ عِلْماً وَقالاَ الْحَمْدُ للَّهِ‌ِ الَّذِی فَضَّلَنا عَلی کَثِیرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِینَ * وَوَرِثَ سُلَیمانُ داوُدَ...}؛⁽²⁾«و ما به داوود و سلیمان، دانشی عظیم دادیم، و آنان گفتند: ستایش از آن خدایی است که ما را بر بسیاری از بندگان مؤمنش برتری بخشید. و سلیمان وارث داوود شد....»

16 - وصیت زکریا به یحیی‌علیهما السلام‌

حضرت زکریاعلیه السلام به سنّ پیری رسیده بود و همسر او نیز زنی نازا بود، لذا از خداوند متعال فرزندی درخواست کرد که وارث او گردد. خداوند متعال در این باره می‌فرماید: { کهیعص * ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیا * إِذْ نادی رَبَّهُ نِدآءً خَفِیاً * قالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیباً وَلَمْ أَکُنْ بِدُعآئِکَ رَبِّ شَقِیاً * وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوالِی مِنْ وَرآئِی وَکانَتِ امْرَأَتِی عاقِراً فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیاً * یرِثُنِی وَیرِثُ مِنْ آلِ یعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیاً * یا زَکَرِیا إِنّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ اسْمُهُ یحْیی لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیاً * قالَ رَبِّ أَنّی یکُونُ لِی غُلامٌ وَکانَتِ امْرَأَتِی عاقِراً وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیاً * قالَ کَذلِکَ قالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَی هَینٌ وَقَدْ خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَکُ شَیئاً * قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیةً قالَ آیتُکَ أَلاَّ تُکَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَ لَیالٍ سَوِیاً * فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحی إِلَیهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَعَشِیاً * یا یحْیی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیناهُ الْحُکْمَ صَبِیاً * وَحَناناً

مِنْ لَدُنّا وَزَکاةً وَکانَ تَقِیاً * وَبَرّاً بِوالِدَیهِ وَلَمْ یکُنْ جَبّاراً عَصِیاً * وَسَلامٌ عَلَیهِ یوْمَ وُلِدَ وَیوْمَ یمُوتُ وَیوْمَ یبْعَثُ حَیاً}؛⁽¹⁾

«کهیعص. [این آیات یادی است از رحمت پروردگار تو نسبت به بنده‌اش زکریا. در آن هنگام که پروردگارش را در خلوت‌گاه [عبادت پنهان خواند. گفت: پروردگارا! استخوانم سست شده و شعله پیری تمام سرم را فرا گرفته، و من هرگز در دعای تو، از اجابت محروم نبوده‌ام. و من از بستگان بعد از خودم بیمناکم [که حقّ پاسداری از آیین تو را نگه ندارند ]و [از طرفی همسرم نازا و عقیم است، تو از نزد خود جانشینی بر من ببخش. که وارث من و دودمان یعقوب باشد، و او را مورد رضایتت قرار ده. ای زکریا! ما تو را به فرزندی بشارت می‌دهیم که نامش «یحیی» است، و پیش از این همنامی برای او قرار نداده‌ایم. گفت: ای پروردگار من! از کجا برای من فرزندی خواهد بود، در صورتی که همسرم ناز است. و من هم از شدت پیری به فرتوتی رسیده‌ام. فرمود: این گونه است؛ پروردگارت گفته این بر من آسان است؛ و قبلاً تو را آفریدم در حالی که چیزی نبودی. عرض کرد: پروردگارا! نشانه‌ای برای من قرار ده، فرمود: نشانه تو این است که سه شبانه روز قدرت تکلّم با مردم نخواهی داشت؛ در حالی که زبانت سالم است. او از محراب عبادتش به سوی مردم بیرون آمد، و با اشاره به آن‌ها گفت: [به شکرانه این موهبت،] صبح و شام خدا را تسبیح گویید. ای یحیی! کتاب خدا را با قوت بگیر. و ما فرمان نبوّت [و عقل کافی در کودکی به او دادیم. و رحمت و محبّتی از ناحیه خود به او بخشیدیم، و پاکی [دل و جان و او پرهیزکار بود. او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود، و جبار[و متکبر] و عصیان‌گر نبود. سلام بر او، آن روز که تولّد یافت و آن روز که می‌میرد، و آن روز که زنده برانگیخته می‌شود.»

عصر فترت‌

خداوند متعال می‌فرماید: { ... قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یبَینُ لَکُمْ عَلی فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِیرٍ وَلا نَذِیرٍ فَقَدْ جاءَکُمْ بَشِیرٌ وَنَذِیرٌ وَاللَّهُ عَلی کُلِّ شَی‌ءٍ قَدِیرٌ}؛⁽²⁾

«رسول ما، پس از فاصله و فترتی میان پیامبران، به سوی شما آمد، در حالی که حقایق را برای شما بیان می‌کند، تا مبادا [روز قیامت بگویید: نه بشارت دهنده‌ای به سراغ ما آمد، و نه بیم دهنده‌ای! [هم اکنون، پیامبر] بشارت‌دهنده و بیم دهنده، به سوی شما آمد! و خداوند بر همه چیز تواناست.»

«فترت» در لغت به معنای مدتی است که بین دو زمان قرار می‌گیرد. و در اصطلاح اسلامی به معنای فاصله‌ای است که بین بعثت دو پیامبر قرار دارد.

پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله بعد از مدت زمانی که از پیامبری حضرت عیسی‌علیه السلام می‌گذشت مبعوث به رسالت شد. ولی در این مدت، انبیا و اوصیایی وجود داشتند که شریعت حضرت عیسی یا دین حنیف حضرت ابراهیم علیهما السلام را تبلیغ می‌نمودند.

حلبی در سیره خود نقل کرده که بعد از حضرت اسماعیل‌علیه السلام کسی به جز محمّدصلی الله علیه وآله به شریعت مستقل مبعوث نشد. امّا خالد بن سنان و بعد از او حنظله، این دو به تقریر و تبلیغ شریعت حضرت عیسی مبعوث بودند.⁽¹⁾

مسعودی و دیگران نقل کرده‌اند که رسول خداصلی الله علیه وآله درباره خالد بن سنان عبسی فرمود: «او پیامبری بود که قومش او را ضایع نمودند.»⁽²⁾

احمد بن حنبل و دیگران خبری از صحابی محترم، سلمان فارسی نقل کرده‌اند که در آن، سخن از ملاقات او با یکی از اوصیای حضرت عیسی‌علیه السلام در سرزمین عموریه⁽³⁾به میان آمده است. او می‌گوید: «... من به صاحب عموریه ملحق گشتم و از خبرم او را مطلع ساختم. او گفت: نزد من اقامت نما. من با مردی که بر هدایت اصحاب و امر آنان بود اقامت نمودم. او گفت: سپس امر خدا بر او نازل شد. و چون حاضر گشت به او گفتم: من با فلان شخص بودم که فلان شخص مرا وصیت به فلان

شخص نمود و همین طور تا این‌که فلان شخص مرا به تو وصیت کرد. حال تو مرا به چه کسی وصیت و امر می‌کنی؟ او به من فرمود: ای فرزندم! به خدا سوگند! من از کسی که ما بر آن بوده‌ایم اطلاع ندارم و لذا به آن امر نمی‌کنم، ولی زمانی پیامبری بر تو سایه می‌افکند که او مبعوث به دین ابراهیم‌علیه السلام است. او در سرزمین عرب خروج خواهد کرد... او دارای علاماتی است که برکسی مخفی نمی‌باشد. او از هدیه استفاده می‌کند ولی از مال صدقه نمی‌خورد. بین دو کتفش مهر نبوّت است. اگر تو توانستی در آن شهرها به او ملحق شوی این کار را انجام بده. او این را گفت و از دنیا رحلت نمود....»⁽¹⁾

اوصیا از نسل حضرت اسماعیل‌علیه السلام در عصر فترت‌

اوصیا از نسل حضرت اسماعیل‌علیه السلام در عصر فترت‌

در عصر فترت و نبود رسولان، اوصیایی از آباء و اجداد پیامبرصلی الله علیه وآله وظیفه رهبری جامعه جزیرة العرب را بر عهده داشتند، اینک به شرح حال برخی از آنان در این عصر و زمان اشاره می‌کنیم:

1 - الیاس بن مضر

یعقوبی می‌گوید: «الیاس بن مضر مردی باشرف بوده و فضیلتش آشکار بود. او اوّلین کسی بود که بر فرزندان اسماعیل به جهت تغییر سنّتهای پدرانشان انکار کرد، و از او کارهای زیبایی ظاهر شد، به طوری که نسبت به کارهای او به حدّی رضایت پیدا کردند که به هیچ یک از اولاد اسماعیل چنین رضایتی نداشتند. او آنان را به سنّتهای پدرانشان بازگردانید تا این‌که سنّت آنان به طور تمام به اوّل خود بازگشت.

او اوّلین کسی بود که شتران را برای خانه خدا به هدیه می‌فرستاد، و او اولین کسی بود که بعد از وفات ابراهیم‌علیه السلام رکن را قرار داد. و عرب او را تعظیم می‌نمود....»⁽²⁾

بنابر این، الیاس یکی از اوصیای رسولان صاحب شریعت بود که در حفاظت شریعت حضرت ابراهیم‌علیه السلام می‌کوشید.

2 - کنانة بن خزیمه‌

حلبی می‌گوید: «او بزرگمردی با حُسن و عظیم القدر بود که عرب به جهت علم و فضلش به او رجوع می‌کرد. او همیشه می‌گفت: وقت خروج پیامبری از مکه به نام «احمد» نزدیک شده است. پیامبری که مردم را به سوی خدا و نیکی و احسان و مکارم اخلاق دعوت نماید. او را متابعت کنید تا بر عزّت و شرفتان اضافه گردد. و هرگز آنچه را آورده تکذیب نکنید؛ زیرا برحقّ است.»⁽¹⁾

3 - کعب بن لؤی‌

بلاذری و دیگران نقل کرده‌اند: «او مردی عظیم القدر در بین عرب بود. او چنان شخصیتی بود که زمان مرگش را به جهت تعظیمش مبدأ تاریخ قرار دادند، تا زمان عام الفیل که آن واقعه مبدأ تاریخ عرب شد. کعب در ایام حج برای مردم خطبه می‌خواند و می‌فرمود: «ای مردم! بفهمید، و گوش فرا دهید و فرا گیرید... همانا آسمان بنا شده و زمین گسترده شده است و ستارگان نشانه‌هایی هستند که بیهوده آفریده نشده‌اند تا روی خود از آن‌ها برگردانید... صله رحم کنید... به عهد خود وفا کنید... حرمت این حرم را به پا دارید و به آن تمسّک نمایید؛ زیرا برای آن به زودی خبری خواهد بود و از آن، خاتم انبیا مبعوث گردد. خبرش را موسی و عیسی رسانده‌اند...

آن‌گاه گفت: ای کاش من شاهد نجوای دعوتش بودم!»⁽²⁾

4 - قصی بن کلاب‌

قوم خزاعه در مکه حکمرانی می‌کرده و متولّی امر بیت اللَّه الحرام بودند تا آن‌که

قصی بن کلاب به حدّ رشد رسید. قومش را جمع کرده و با کمک گرفتن از قومی دیگر با قبیله خزاعه جنگیدند تا این‌که ولایت بیت اللَّه الحرام را به دست گرفتند... او قبایل قریش را از بالای درّه‌ها و کوه‌ها جمع کرد، و برای آن‌ها در مکه «دار الندوه» را بنا نمود تا در آن اجتماع کرده و در امورشان مشورت نمایند، و بیت اللَّه الحرام را به گونه‌ای ساخت که کسی هرگز آن را آن گونه نساخته بود.⁽¹⁾

ابن سعد نقل می‌کند: «قصی خطاب به قریش کرده و فرمود: ای جماعت قریش! همانا شما همسایگان خدا و اهل خانه او و اهل حرم هستید، و حاجیان، مهمانان خدا و زائران خانه اویند و آنان سزاوارترین مهمانان به کرامتند، پس برای آنان طعام و آب در ایام حجّ فراهم سازید....»⁽²⁾

حلبی می‌گوید: او اولین کسی بود که در مزدلفه آتش روشن کرد تا مردم هنگام کوچ کردن از عرفه آنجا را مشاهده نمایند....»⁽³⁾

این‌ها همان کارهایی بود که حضرت ابراهیم‌علیه السلام انجام می‌داد.

5 - عبدمناف بن قصی‌

بعد از فوت قصی، فرزندش عبدمناف جانشین او شد. او که اسمش مغیره بود قریش را وصیت به تقوای الهی و صله رحم نمود.⁽⁴⁾

یعقوبی می‌گوید: «ریاست به عبدمناف فرزند قصی منتهی شد. او مردی جلیل القدر و دارای شرف عظیم بود.»⁽⁵⁾

6 - هاشم بن عبدمناف‌

ابن سعد می‌گوید: «هاشم بعد از پدرش دارای شرف شده و جلیل القدر گشت.

قریش، ریاست و سقایت و مهمان‌داری حجّاج را به او واگذار کردند. هنگامی که ایام حجّ می‌شد در میان قریش می‌ایستاد و برای آنان خطبه می‌خواند....»⁽¹⁾

7 - عبدالمطلب بن هاشم‌

ابن سعد می‌گوید: «عبدالمطلب زیباترین مرد قریش از حیث صورت و از حیث جسم، کشیده‌ترین آنان بود. او در حلم و سخاوت برترین مردم به حساب می‌آمد... او مردی خداشناس بود و ظلم و فجور را بس کاری عظیم می‌دانست. و هیچ پادشاهی نبود جز آن‌که او را اکرام کرده و شفیع می‌نمود....»⁽²⁾

مسعودی می‌گوید: «از جمله کسانی که اقرار کننده به توحید و اثبات کننده جزا در قیامت و ترک کننده تقلید بود، عبدالمطلّب بن هاشم است....»⁽³⁾

او کسی بود که در عالم رؤیا مأمور به حفر چاه زمزم شد.⁽⁴⁾

هنگامی که لشکر ابرهه با فیل‌هایش به قصد تخریب خانه خدا آمدند، در ملاقاتی که با او داشت تقاضای استرداد شتران خود را کرد. ابرهه گفت: چرا از من نمی‌خواهی که برگردم؟ او در جواب فرمود: «أنا ربّ الإبل، ولهذا البیت الّذی زعمت أنّک ترید هدمه، ربّ یمنعک منه»؛ «من صاحب این شترانم و برای این خانه‌ای که تو گمان می‌کنی که می‌توانی آن را خراب کنی پروردگاری است که تو را از این کار منع خواهدکرد.» او از این کلام وحشتی در دلش افتاد.

آن‌گاه عبدالمطلب اولاد خود و کسانی که با او بودند را جمع کرده و به طرف درب خانه خدا روانه شد و آن را گرفت و فرمود: «... ای پروردگار من! همانا بنده، زاد و توشه خود را حفظ می‌کند، تو نیز راحله خود را حفظ فرما و از گزند دشمنان برحذر دار... در این وقت بود که خداوند بر سر اصحاب فیل پرندگان ابابیل را فرستاد.⁽⁵⁾

بلاذری می‌گوید: «... و چون آمنه، محمّد را زایید کسی را به سوی عبدالمطلب فرستاد و به او پیام رساند که برای تو فرزندی متولد شده است. عبدالمطلب خوشحال با فرزندانش به سوی آمنه آمد. و چون فرزند را دید او را گرفته و در پارچه‌ای پیچیده و داخل کعبه نمود و این اشعار را خواند:

الحمد للَّه الّذی أعطانی

هذا الغلام الطیب الأردان

أعیذه بالبیت ذی الأرکان

من کلّ ذی بغی وذی شنئان

وحاسد مضطرب العنان⁽¹⁾

ابن عساکر و ابن اثیر نقل کرده‌اند که به این اشعار ابیاتی را اضافه کرد که در آخر آن چنین آمده است:

أنت الّذی سُمّیت فی الفرقان

فی کتب ثابتة المبان

أحمد مکتوب علی اللسان⁽²⁾

حلبی می‌گوید: «عبدالمطلب در عصر جاهلیت شراب (خمر) را بر خود حرام کرده و شخصی مستجاب الدعوه بود. او را به جهت سخاوتش فیاض می‌نامیدند... و نیز از حکما و حلمای قریش به حساب می‌آمد.»⁽³⁾

عبدالمطلب اولاد خود را به ترک ظلم و ستم امر می‌نمود و آنان را بر مکارم اخلاق تحریض می‌کرد و از امور پست نهی می‌نمود. همیشه می‌فرمود: از این دنیا ظالمی خارج نمی‌شود تا آن‌که از او انتقام گرفته شود و به سزای اعمالش برسد. تا این‌که مردی ظالم از اهل شام بدون آن‌که به عقوبت برسد هلاک شد. این خبر را به عبدالمطلب رساندند او فکر کرد و گفت: به خدا سوگند! همانا ورای این دار خانه‌ای است که محسن درآن به سزای احسانش و بدکار به جزای بدی‌هایش خواهد رسید.»⁽⁴⁾

عبدالمطلب کسی بود که بعد از آمدن قحطی طولانی در شبه جزیره عربستان مردم به او پناه آورده و به او گفتند: خداوند مکرّر ما را به خاطر تو سیراب کرده است، از خدا بخواه که ما را سیراب گرداند. عبدالمطلب با رسول خداصلی الله علیه وآله به طرف بیابان حرکت کردند و بعد از مقداری مناجات و خواستن از خدا، باران فراوانی برای آنان نازل شد.⁽¹⁾

مجلسی نقل می‌کند که برای عبدالمطلب، جدّ رسول خداصلی الله علیه وآله بستری در سایه‌بان کعبه پهن می‌شد و هیچ یک از اولاد او به جهت جلالت قدر عبدالمطلب بر روی آن نمی‌نشست، به جز رسول خداصلی الله علیه وآله که می‌آمد و بر روی آن می‌نشست. عموهای آن حضرت می‌آمدند تا او را از آن مکان دور سازند، که جدّش عبدالمطلب می‌فرمود: فرزندم را رها سازید. آن‌گاه دستی بر کمر او می‌کشید و می‌فرمود: همانا برای این فرزندم شأنی است.⁽²⁾

یعقوبی می‌نویسد: «عبدالمطلب به فرزندش زبیر وصیت به حکومت و امر کعبه نمود و به ابوطالب وصیت رسول خداصلی الله علیه وآله و سقایت زمزم کرد. و به او فرمود: من در میان شما شرف عظیم گذاردم....»⁽³⁾

قرآن و ضرورت وجود حجّت در هر زمان‌

قرآن و ضرورت وجود حجّت در هر زمان‌

از موضوعات مورد اختلاف بین علمای عامه و شیعه مسأله ضرورت وجود حجّت خدا و ولی اللَّه الاعظم و قطب عالم امکان در هر زمان تا روز قیامت است؛ خواه این حجّت نبی باشد یا امام. علمای عامه این مسأله را قبول ندارند ولی علمای شیعه، به تبع ادله عقلی و نقلی بر این موضوع پافشاری می‌کنند.

برای اثبات ضرورت وجود حجّت، از طریق عقل و قرآن و حدیث می‌توان آن را به اثبات رساند ولیکن ما در اینجا تنها به مبحث قرآنی آن اشاره می‌کنیم:

1 - آیات «لیلة القدر»

1 - آیات «لیلة القدر»

قرآن کریم در دو سوره به موضوع «لیلة القدر» و نزول قرآن و ملائکه و روح در آن شب اشاره کرده است.

الف) سوره قدر

{ إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ * وَما أَدْراکَ ما لَیلَةُ الْقَدْرِ * لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ * تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ * سَلامٌ هِی حَتّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ}؛ «ما آن [قرآن را در شب قدر نازل کردیم. و تو چه می‌دانی شب قدر چیست؟! شب قدر بهتر از هزار ماه است. فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان برای [تقدیر ]هر کاری نازل می‌شوند. شبی است سرشار از سلامت [و برکت و رحمت تا طلوع سپیده.»

از سوره فوق به خوبی استفاده می‌شود که ملائکه در هر شب قدر به جهت تمام امور بر زمین فرود می‌آیند. به این موضوع در سوره دخان نیز اشاره شده است.

2 - سوره دخان‌

{ حم * وَالْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنّا کُنّا مُنْذِرِینَ * فِیها یفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ ؛⁽¹⁾«حم. سوگند به این کتاب روشنگر. که ما آن را در شبی پر برکت نازل کردیم؛ ما همواره انذار کننده بوده‌ایم. در آن شب هر امری بر اساس حکمت [الهی ]تدبیر و جدا می‌گردد.»

شکّی نیست که ملائکه در زمان حیات پیامبرصلی الله علیه وآله بر آن حضرت نازل می‌شدند، و لذا او محلّ امور تکوینی و تشریعی بوده است، ولی سخن درباره بعد از وفات آن حضرت است، و سؤال این است که آیا تا کنون در هر شب قدر، ملائکه بر زمین فرود آمده و خواهند آمد؟ یا با انقطاع وحی بر پیامبرصلی الله علیه وآله نزول ملائکه در شب قدر نیز منقطع گشته است؟ در صورتی که جواب مثبت باشد، سؤال دیگری مطرح است و آن این‌که بعد از پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله ملائکه بر چه کسی نازل شده و فرود می‌آیند؟

نسبت به سؤال اوّل می‌گوییم: در سوره قدر جمله به صورت مضارع «تنزّل» به کار رفته است که دلالت بر دوام و استمرار دارد، خصوصاً آن‌که باب «تفعّل» نیز این معنا را می‌رساند آن گونه که علمای ادبیات به آن اشاره کرده‌اند.

خلاصه مطلب این‌که: ماه رمضان تا روز قیامت استمرار دارد، و لذا لیلة القدر نیز تا روز قیامت استمرار و ادامه دارد و در نتیجه فرود آمدن ملائکه و روح هم تا روز قیامت ادامه دارد.

مفسّر سنّی رشید الدین میبدی می‌گوید: «علما و مفسّران در وقت «لیلة القدر» اختلاف کرده‌اند: برخی معتقدند که تنها در عصر رسول خداصلی الله علیه وآله بوده و بعد از او برداشته شده است. ولی عموم صحابه و علما می‌گویند: «لیلة القدر» تا روز قیامت باقی است.»⁽²⁾

شیخ طبرسی از ابوذر غفاری نقل می‌کند که فرمود: به رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض

کردم: «آیا لیلة القدر چیزی است که در عصر انبیا است که ملائکه و روح در آن شب نازل می‌شوند و بعد از وفات آن‌ها برداشته خواهد شد؟ حضرت فرمود: خیر، «لیلة القدر» تا روز قیامت دوام و استمرار دارد.»⁽¹⁾

نسبت به سؤال دوم می‌گوییم: سؤال ما از منکرین وجود امام کامل و معصوم در هر عصر و زمان این است که: این ملائکه و روح که در هر سال در شب قدر بر زمین فرود می‌آیند، بر چه کسی وارد می‌شوند؟ چاره‌ای نیست که انسان با کمترین تأمّل و تدبّر به این سؤال این گونه پاسخ دهد که در هر زمان باید امام کامل و معصومی باشد تا محلّ نزول ملائکه و روح گردد.

و لذا امام باقرعلیه السلام بنابر نقلی فرمود: «ای گروه شیعه! با خصم خود به سوره «انّا انزلناه» استدلال و احتجاج کنید که پیروز خواهید شد، پس سوگند به خدا که این سوره از برای حجّت خدای تبارک و تعالی بر خلق بعد از رسول او است، این سوره همانا مدرک دین شما، و نهایت علم ما است. ای جماعت شیعه! با آیه { حم * وَالْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنّا کُنّا مُنْذِرِینَ بحث کنید؛ زیرا این آیات اختصاص به والیان امر دارد....»⁽²⁾

کلینی رحمه الله به سند خود از امام باقرعلیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «به خدا سوگند، همانا هر کس که تصدیق کند لیلة القدر را علم پیدا می‌کند که از برای ما است؛ زیرا رسول خداصلی الله علیه وآله با اشاره به علی‌علیه السلام هنگامی که رحلتش نزدیک شد فرمود: «این ولی شما بعد از من است، اگر او را اطاعت کنید به رشد خواهید رسید، و لکن هر کس ایمان به آنچه در لیلة القدر است نیاورد منکر به حساب می‌آید، و هر کس ایمان آورد و بر غیر رأی ما باشد، نمی‌تواند راست بگوید جز آن‌که اعتراف نماید که آیه برای ما است و ماییم مصداق آن. و هر کس که به این مطلب قائل نباشد دروغگو است؛ زیرا

خداوند - عزّ وجلّ - بزرگ‌تر از آن است که امور را با روح و ملائکه بر شخص کافر فاسق بفرستد. اگر بگویند: آن‌ها را بر خلیفه‌ای که روی زمین است می‌فرستد، که حرف نامربوطی است. و اگر بگویند: آنان بر کسی فرود نمی‌آیند، این حرف نیز صحیح نیست؛ زیرا هیچ‌گاه چیزی بر معدوم فرستاده نمی‌شود. و اگر بگویند - و زود است که بگویند -: این چیزی نیست، به طور حتم به گمراهی شدیدی دچار شده‌اند.»⁽¹⁾

وی هم چنین به سند خود از امام باقر صلی الله علیه وآله نقل می‌کند که امیرالمؤمنین‌علیه السلام به ابن عباس فرمود: «همانا در هر سال لیلة القدر است، در آن شب امر یک سال نازل می‌شود، برای آن امر والیانی است بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله.

ابن عباس می‌گوید: آنان چه کسانی‌اند؟ حضرت فرمود: من و یازده نفر از صلب من که همگی امام و محدّثند.»⁽²⁾

صدوق به سند خود از امام باقر علیه السلام از پدرش از پدرانش علیهم السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدم که به اصحاب خود می‌فرمود: «به لیلة القدر ایمان آورید؛ زیرا برای علی بن ابی طالب و یازده فرزند از نسل او است.»⁽³⁾

از مجموعه احادیثی که در ذیل سوره قدر و سوره دخان وارد شده، به دست می‌آید که ملائکه و روح که فرشته‌ای خاص است در شب‌های قدر بر ولی عصرعلیه السلام نازل می‌شوند و مقدرات یک سال مردم را بر آن حضرت عرضه می‌کنند، و این امر در هر سال تکرار خواهد شد.

امام جوادعلیه السلام فرمود: «خداوند در ابتدای خلقت دنیا لیلة القدر را خلق نمود، در آن شب اولین نبی و اولین وصی را آفرید، و به طور حتم حکم کرده که در هر سال شبی باشد که تفسیر و تفصیل امور بر مردم در آن شب نازل گردد....»

آن‌گاه فرمود: «و به خدا سوگند! به طور حتم روح و ملائکه در شب قدر با تفسیر

امور بر آدم فرود آمدند. و به خدا سوگند که آدم از دنیا نرفت جز آن‌که برای او وصی بود. و هر پیامبری بعد از آدم تفسیر امور در شب قدر بر او نازل می‌شد....»⁽¹⁾

ابن حجر مکّی در ذیل حدیث ثقلین می‌گوید: «در احادیث امر به تمسّک به اهل بیت‌علیهم السلام اشاره به عدم انقطاع شخصی است از اهل بیت تا روز قیامت که قابلیت و اهلیت برای اقتدا و تمسّک به او باشد، همان‌گونه که کتاب عزیز این گونه است، و لذا اهل بیت‌علیهم السلام به عنوان امان اهل زمین معرفی شده‌اند.»⁽²⁾

مستفاد از آیات و روایات‌

آنچه از سوره قدر و دخان و روایاتی که در ذیل آن رسیده استفاده می‌شود عبارت است از:

1 - ضرورت وجود نظام و تقدیر در عالم از اولین زمان خلقت، که «لیلة القدر» ظرف تقدیر و تنظیم امور به شمار می‌آید.

2 - ضرورت وجود قوّه و قدرت تنفیذی برای تقدیر که همراه ظرف تقدیر باشد.

3 - ضرورت وجود حجّت که همان تنفیذ کننده مقدّرات به اذن خدا است و او خلیفه خدا، نبی یا وصی نبی است.

4 - ضرورت وجود واسطه داخلی برای عالم که واسطه فیض الهی است، که عبارت است از ولی و حجّت خدا، و وجود او مقدّم بر وجود دیگران است.

5 - ضرورت استمرار این سنّت الهی بدون وقفه تا پایان تاریخ بشریت.

2 - آیات «شهادت و گواهی»

2 - آیات «شهادت و گواهی»

از جمله آیاتی که دلالت بر ضرورت وجود امام معصوم در هر زمانی دارد، آیات گواهان و شهادت است.

از آیات بسیاری استفاده می‌شود که خداوند در بین هر امّتی، کسی را به عنوان شاهد و گواه قرار داده تا در روز قیامت بر آن‌ها احتجاج کند. اینک به برخی از این آیات اشاره می‌کنیم:

1 - { فَکَیفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنا بِکَ عَلی هؤُلآءِ شَهِیداً}؛⁽¹⁾«چگونه است حال در [روز محشر] آن‌گاه که از هر طایفه‌ای گواهی آوریم و تو را [ای پیامبر] بر آنان گواه خواهیم.»

2 - { وَیوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لا یؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَلا هُمْ یسْتَعْتَبُونَ ؛⁽²⁾«و آن روز را که ما از هر امّتی گواهی بر انگیزیم، آن‌گاه به کافران اجازه سخن داده نشود و توبه آنان نیز پذیرفته نگردد.»

3 - { وَیوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ}؛⁽³⁾«روزی که ما در هر امّتی از میان خودشان گواهی بر آنان بر انگیزیم و تو را [ای محمّد] بر این امّت گواه آوریم.»

از این آیات استفاده می‌شود که در هر زمان و برای هر امّتی، خداوند افرادی معصوم از خطا و اشتباه قرار داده است تا در روز قیامت بر اعمال آن امّت گواهی دهند. کسی که قرار است شاهد باشد، در شهادتش نزد خداوند نباید اشتباه کند. اینان کسانی‌اند که در امر هدایت بشر حجّت خداوند در روی زمینند. حجّت باید عالم به شریعت و قادر بر هدایت خلق، و از طرفی محیط به اعمال قوم خود باشد تا به طور صحیح شهادت دهد. شاهد هر امّت و قومی باید زنده بوده، معاصر با آن قوم باشد همان‌گونه که قرآن از زبان حضرت عیسی‌علیه السلام نقل می‌کند: { وَکُنْتُ عَلَیهِمْ شَهِیداً ما دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیهِمْ وَأَنْتَ عَلی کُلِّ شَی‌ءٍ شَهِیدٌ}؛⁽⁴⁾«و تا زمانی که در میان آنان بودم مراقب و گواهشان بودم ولی هنگامی که مرا از میانشان برگرفتی تو خودت مراقب آنان بودی و تو بر هر چیز گواهی.»

از این آیه استفاده می‌شود که اعلان نتایج شهادت و گواهی در روز قیامت است، ولی احاطه به مورد آن که همان اعمال مردم است در دنیا و در خلال معاشرت و حاضر بودن شاهد با امت خود است. به همین جهت است که شاهدی را که خداوند به او در روز قیامت احتجاج می‌کند باید هم عصر کسانی باشد که قرار است برای آن‌ها شهادت دهد. با این بیان نمی‌توان شاهدان بر امت‌ها را منحصر در انبیا دانست؛ زیرا انبیا همیشه وجود نداشته‌اند، بلکه آنچه ضرورت دارد، وجود شاهدی معاصر و زنده در هر عصر و زمان و برای هر امّتی از پیامبر یا امام و حجّت معصوم، تا در روز قیامت حجّت خدا برای مردم باشد و شهادت بر اعمال آن‌ها دهد.

فخر رازی در ذیل آیه: { وَنَزَعْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً⁽¹⁾}، می‌گوید: «مقصود از آیه این است که ما یک نفر را از هر امّتی امتیاز دادیم تا بر آنان شهادت دهد. برخی گفته‌اند که مقصود انبیا است، شهادت می‌دهند که دلایل را بر قومشان ابلاغ نمودند، و در روشن نمودن آن‌ها نهایت کوشش را از خود به خرج داده‌اند، در نتیجه اگر کوتاهی وجود دارد از ناحیه خود مردم است... برخی دیگر می‌گویند: بلکه آنان شاهدانی هستند که در هر زمان بر مردم شهادت می‌دهند که از جمله آن‌ها انبیایند.

این به واقع نزدیک‌تر است؛ زیرا خداوند به هر امّت و هر جماعتی این حکم، را تعمیم داده که از آن‌ها کسانی را به عنوان شاهد قرار دهد، لذا داخل می‌شود در این حکم زمان‌هایی که نبی وجود نداشت که از آن به عصر فترت تعبیر می‌شود، همانند زمان‌هایی که بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله آمد....»⁽²⁾

و نیز همو در ذیل آیه شریفه { وَیوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیهِمْ ،⁽³⁾می‌گوید: «هر جمع و قرنی که در دنیا حاصل می‌گردد، لازم است که کسی به عنوان شاهد در میان آن‌ها وجود داشته باشد. شاهد در عصر رسول‌صلی الله علیه وآله خود حضرت بود، به دلیل قول

خداوند متعال: { وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدآءَ عَلَی النّاسِ وَیکُونَ الرَّسُولُ عَلَیکُمْ شَهِیداً⁽¹⁾} و نیز لازم است که در هر زمانی بعد از رسول، شاهد در میان امّت باشد. از این بیان، روشن می‌شود که هر عصری خالی از شاهد بر مردم نیست، و آن شهید باید از خطا مصون باشد، وگرنه احتیاج به شاهد دیگری دارد و در نتیجه به بی‌نهایت منتهی خواهد شد، که این باطل است....»⁽²⁾

نتیجه این‌که: لازم است در هر زمانی که شاهدی معصوم در میان هر قومی باشد. حال در قوم حاضر، شاهد این امت کیست؟ آیا کسی غیر از امام زمان حجة بن الحسن المهدی‌علیه السلام است؟

صفات شاهد

از آیات قرآن صفاتی چند برای شاهد هر امّت در روز قیامت استفاده می‌شود:

1 - شاهد از جنس بشر است:

در سوره نحل آمده است: { شَهِیداً عَلَیهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ،⁽³⁾از این آیه و آیات دیگر استفاده می‌شود که شهید و شاهد باید از جنس خود بشر باشد، همان‌گونه که در آیات دیگر کلمه «من» تبعیضیه به کار رفته است: «من کلّ امّة»؛ یعنی شاهد همانند پیامبران از جنس بشر است، نه از جنس ملائکه، یا جن یا کتاب آسمانی یا لوح محفوظ. و این مؤید آن معنایی است که در آیه { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ،⁽⁴⁾ذکر کردیم که امام در این آیه باید شخص باشد نه کتاب یا لوح محفوظ.

2 - شاهد در هر زمان یکی است:

در آیات شهادت از صیغه مفرد استفاده شده است: شهیداً، همان‌گونه که در آیه سوره اسراء به این نکته اشاره شده است؛ زیرا می‌فرماید: { کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ . و این به نوبه خود دلالت دارد بر این‌که نمی‌توان شاهد بر هر امّت را، کلّ امّت اسلامی یا

جماعت مؤمنینی که آمر به معروف و ناهی از منکرند، دانست؛ زیرا با وحدت شاهد که از آیه استفاده شد، سازگاری ندارد.

3 - دارای احاطه علمی ربّانی باشد:

از آنجا که موقعیت شاهد، شهادت بر اعمال امّت خود به کفر و تکذیب یا ایمان و تصدیق است، و این‌ها حالاتی است قلبی؛ در حالی که حواس عادی که در ما وجود دارد و نیز قوای مرتبط به ما تنها متحمل صورت‌های افعال و اعمال است، لذا باید شاهد، احاطه غیبیه به امور بندگان داشته باشد. و از این جهت است که باید شاهد بر هر امّت، احاطه علمی ربّانی به حقایق اعمال بندگان خدا داشته باشد؛ زیرا ارزش اعمال در میزان الهی به نیات و انگیزه‌های باطنی است. پس باید شاهد از افراد عادی نباشد، بلکه از کسانی باشد که مورد تأیید خاص خداوند بوده و از جمله کسانی باشد که رضایت الهی بر آن تعلق گرفته که از علم غیب مطلع گردد. و واضح است که این کرامت سزاوار همه امت نیست، بلکه خاص اولیای طاهرین از امت است... .⁽¹⁾

4 - شاهد دارای علم کتاب است:

اطلاع یافتن از باطن‌های افراد برای شهادت در روز قیامت، با اسباب طبیعی و متعارف امکان‌پذیر نیست، لذا به علم خاصی احتیاج است که خداوند متعال به برخی از بندگان خود عطا می‌کند تا بتواند بر اسباب طبیعی فائق آید و بالاتر از آن‌ها بر اموری مطلع شود که آن اسباب را راهی نیست، در نتیجه باید مرتبه‌ای از ولایت تکوینی را به اذن خداوند دارا باشد تا بتواند از اسباب طبیعی گذشته و به امور غیر طبیعی اطلاع پیدا کند. این نوع از علم را که از اسباب غیر طبیعی به دست می‌آید در قرآن از آن به «علم الکتاب» تعبیر شده است. همان‌گونه که در قصه آوردن تخت بلقیس توسط آسف بن برخیا از یمن به فلسطین در کمتر از یک چشم بر هم زدن، این علم خاص و ولایت تکوینی را مشاهده می‌کنیم. قرآن منشأ این قدرت تکوینی را که

در حدّ اعجاز است اطلاع آسف بن برخیا از «علم الکتاب» می‌داند و می‌فرماید: { قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیکَ طَرْفُکَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی ؛⁽¹⁾«کسی که نزد او دانشی از کتاب بود چنین گفت: پیش از آن‌که تو چشم بر هم بزنی، من آن را در این مجلس حاضر می‌کنم. ناگهان سلیمان تخت را در برابر خود حاضر دید و گفت: این نعمتی است از جانب خدا بر من.»

آصف بن برخیا وصی حضرت سلیمان‌علیه السلام بود. او خواست که به مردم بفهماند که حجّت بعد از او آسف است، لذا کاری کرد که از او تصرفی تکوینی که منشأ آن علم الکتاب است از او صادر شود تا مردم به او اعتماد نموده و او را حجّت بدانند.

نتیجه: کسی که قرار است شاهد بر قوم خود باشد باید نزد او «علم کتاب» باشد تا بتواند از طریق اسباب غیر طبیعی بر ضمایر افراد امت خود آگاهی داشته باشد. خداوند متعال می‌فرماید: { وَیقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَینِی وَبَینَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ ؛⁽²⁾«و کافران بر تو اعتراض کنند که تو رسول خدا نیستی، بگو تنها گواه بین من و شما خدا و کسانی که نزدشان علم کتاب است خواهد بود.»

از روایات فریقین که در ذیل این آیه و آیات شهادت وارد شده به خوبی به دست می‌آید که مقصود از شاهد در هر امّت امام معصوم است که اوّل آن‌ها در این امت علی بن ابی طالب علیه السلام و آخر آن‌ها حضرت مهدی‌علیه السلام می‌باشد.

کلینی به سند خود از امام صادق‌علیه السلام در تفسیر آیه 41 از سوره نساء نقل می‌کند که فرمود: این آیه تنها در امّت محمّدصلی الله علیه وآله نازل شده است؛ زیرا در هر قرنی از آنان امامی است از ما که شاهد بر آنان است، و محمّدصلی الله علیه وآله نیز شاهد بر ما است.⁽³⁾

صدوق در «معانی الاخبار» به سندش از ابو سعید نقل می‌کند که از رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد آیه: { قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ سؤال نمودم، فرمود: او وصی برادرم

سلیمان بن داوود است. عرض کردم: ای رسول خدا! مقصود از آیه { قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَینِی وَ بَینَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ کیست؟ فرمود: آن برادرم علی بن ابی طالب است.⁽¹⁾

3 - آیه انذار

3 - آیه انذار

از جمله آیاتی که از آن‌ها ضرورت وجود امام معصوم در هر عصر و زمانی استفاده می‌شود، آیه انذار است.

خداوند متعال می‌فرماید: { وَیقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیهِ آیةٌ مِنْ رَبِّه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ}؛⁽²⁾«کسانی که کافر شدند می‌گویند: چرا آیه [و معجزه‌ای از پروردگارش براو نازل نشده؟! تو فقط بیم دهنده‌ای و برای هر گروهی هدایت کننده‌ای است.»

از صریح آیه فوق استفاده می‌شود که به طور عموم برای هر قومی هدایت کننده‌ای است به حقّ و حقیقت که در هر عصر و زمانی باید وجود داشته باشد. این حقیقت با آیات دیگر و روایات معتبر و براهین عقلی سازگاری دارد؛ زیرا مقتضای ربوبیت الهی آن است که خداوند متعال در هر عصر و زمانی برای مردم حجتی قرار دهد تا آنان را به حقّ و غایت و هدف از خلقت، هدایت و رهنمون سازند. خداوند می‌فرماید: { الَّذِی خَلَقَ فَسَوّی * وَالَّذِی قَدَّرَ فَهَدی ؛⁽³⁾«همان خداوندی که آفرید و منظّم کرد و همان که اندازه گیری کرد و هدایت نمود.» این سنّت در نوع انسان نیز جاری است؛ به این معنا که خداوند مردم را خلق نمود و هر چیز را در جای خود قرار داد، و تقدیر نمود که آنان را به کمالاتشان راهنمایی کند. و به طور حتم این هدف را از راه اسباب طبیعی که همان وجود هادیان معصوم از هر خطا و اشتباه است، دنبال می‌کند.

«هادی» در اصطلاح قرآن‌

آیه فوق دلالت دارد بر این‌که زمین هیچ‌گاه از هادی به حقّ خالی نمی‌گردد،

خواه نبی باشد یا غیر نبی. اطلاق آیه در { وَلِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ} حصر مصداق هادی را در انبیا نفی می‌کند، همان‌گونه که زمخشری در ذیل آیه شریفه در تفسیر «کشّاف» به آن اشاره کرده است؛ زیرا در غیر این صورت لازم می‌آید در عصرهایی که از نبی خالی است، حجّت و هادی برای بشر وجود نداشته باشد.

هادی اوّل در اصطلاح قرآن کیست؟ با مراجعه به قرآن پی می‌بریم که امر هدایت به حقّ بالإصاله از آن خداوند متعال است، آن‌گاه خداوند به هر کس که اراده کند، با ایجاد قابلیت در او تفویض می‌کند. { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکآئِکُمْ مَنْ یهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ یهْدِی لِلْحَقِّ أَفَمَنْ یهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یتَّبَعَ أَمَّنْ لا یهِدِّی إِلّا أَنْ یهْدی فَما لَکُمْ کَیفَ تَحْکُمُونَ ؛⁽¹⁾«بگو: آیا هیچ یک از معبودهای شما به سوی حقّ هدایت می‌کند؟ بگو: تنها خدا به حقّ هدایت می‌کند. آیا کسی که هدایت به سوی حقّ می‌کند برای پیروی شایسته‌تر است؛ یا آن کس که خود هدایت نمی‌شود مگر هدایتش کنند؟ شما را چه می‌شود، چگونه داوری می‌کنید؟!.»

از آیه به طور صریح استفاده می‌شود که امر هدایت منحصر به خداوند است؛ زیرا ربوبیت از برای او است. و هر کس که قرار است به این مقام برسد باید از جانب خداوند منصوب باشد، لذا خداوند متعال می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽²⁾«و ما آنان را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کنند.» و آیاتی دیگر نیز بر این مطلب دلالت دارد و این مؤید مطلبی است که در علم کلام به آن اشاره شده است که امامت، عهد و منصب الهی است و خدا به هر کس که اراده و مشیتش تعلق گرفته، و دارای قابلیت‌های ذاتی باشد افاضه می‌کند.

مصداق هادی در آیه‌

همان‌گونه که اشاره شد، آیه فوق به طور صریح بر وجود هادی «علی الاطلاق» در هر زمان برای اتمام حجّت بر خلق در روی زمین دلالت دارد. حال ببینیم که مصداق هادی در این آیه کیست؟

همان طور که گفته شد نمی‌توان هادی در آیه را به کتاب آسمانی معنا کرد؛ زیرا قبل از حضرت نوح کتاب تشریعی نبوده است، همان‌گونه که مصداق هادی را لوح محفوظ گرفتن معنا ندارد؛ زیرا تنها یک لوح محفوظ وجود دارد، نه این‌که برای هر قومی یک لوح باشد. و نیز همان‌گونه که اشاره شد؛ نمی‌توان هادی را در نبی خلاصه کرد. و نیز نمی‌توان مصداق هادی را خداوند قرار داد؛ زیرا گرچه خداوند هادی «علی الاطلاق و بالاصاله» است، ولی از آنجا که در آیه فوق به صورت مبهم آمده و دلالت بر تعدّد دارد، نمی‌توان مصداق آن را خداوند قرار داد، خصوصاً با در نظر گرفتن این نکته که هدایت خداوند به طور مستقیم و بدون واسطه نخواهد بود، بلکه توسط هادیانی از جنس خود بشر انجام خواهد گرفت که آن‌ها از خداوند به جهت ارتباط خاص با او، تلقی می‌کنند، و سپس به مردم انتقال می‌دهند.

نتیجه این می‌شود که لازم است در هر زمانی زمین خالی از حجّت نباشد؛ خواه نبی باشد یا امام. و از آن جهت که این حجّت در عصر ما حاضر نیست، ناچار با اعتقاد به وجود او، قائل به غیبت و استتار او می‌شویم.

4 - آیه نذیر

اشاره

خداوند متعال می‌فرماید: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلّا خَلا فِیها نَذِیرٌ}؛⁽¹⁾«و هیچ امتی نبوده جز آن‌که در میانشان ترساننده و رهنمایی بوده است.»

از آیه فوق استفاده می‌شود که در هر زمانی باید در بین مردم انذار دهنده‌ای باشد. امام باقرعلیه السلام فرمود: «ای جماعت شیعه! خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلّا خَلا فِیها نَذِیرٌ}. عرض شد: ای اباجعفر! مگر نذیر این امت محمدصلی الله علیه وآله نیست؟ حضرت فرمود: آری، راست می‌گویی، امّا آیا محمّد در زمان حیاتش انذار کننده همه مناطق بود؟....»⁽²⁾

حضرت‌علیه السلام به قرینه صدر روایت درصدد اثبات لزوم وجود امام معصوم و هادی «علی الاطلاق» در طول زمان تا روز قیامت است. می‌فرماید: پیامبرصلی الله علیه وآله امکان نداشت که به تنهایی همه امّت خود را هدایت کند، لذا از صحابه در این امر مهم کمک می‌گرفت. پس همان‌گونه که در زمان حیاتش برای هدایت از مردم کمک گرفت، برای بعد از وفاتش نیز از افرادی معصوم برای هدایت بشر کمک می‌گیرد، کسانی که در خطّ او قرار داشته و از هر گونه خطا و اشتباه در امان باشند. تنها فرقی که بین مبلّغ از جانب پیامبرصلی الله علیه وآله در زمان حیات و بعد از حیات است، در این است که در قسم اوّل لازم نیست که مبلّغ معصوم باشد؛ زیرا با حضور پیامبرصلی الله علیه وآله هر زمان که خطا و اشتباهی از آنان سر زند حضرت کنترل کرده یا عزل می‌نماید، به خلاف نذیر و مبلّغی که بعد از وفات حضرت درصدد تبیین شریعت‌است؛ زیرا از آنجا که بعد از نصب، امکان عزلش نیست، لذا باید از مقام عصمت و کمالات علمی و اخلاقی برخوردار باشند. در تفسیر علی بن ابراهیم در ذیل آیه فوق می‌خوانیم: «برای هر زمانی، امامی است.»⁽¹⁾

5 - آیه هدایت‌

خداوند متعال می‌فرماید: { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یعْدِلُونَ ؛⁽²⁾«و از جمله کسانی که آفریدیم فرقه‌ای به حقّ هدایت می‌یابند و به حقّ بر می‌گردند.»

فخر رازی در ذیل آیه فوق در تفسیرش از جبائی نقل می‌کند: «این آیه دلالت دارد بر این‌که هیچ زمانی خالی نیست از کسی که قیام و عمل به حقّ کرده و مردم را به آن هدایت می‌کنند.»⁽³⁾

میرزا محمد مشهدی در تفسیر «کنز الدقائق» می‌گوید: «آیه دلالت دارد بر این‌که در هر قرنی یک نفر معصوم وجود دارد؛ زیرا دلالت دارد بر این‌که هادی‌ها و عادل‌ها بعضی از خلقند نه تمام آن‌ها، و آن بعضی که معصوم نیست هادی و عادل کلّی نیست»⁽⁴⁾

کلینی‌رحمه الله به سند خود از عبداللَّه بن سنان نقل می‌کند که از امام صادق‌علیه السلام درباره قول خداوند - عزّ وجلّ - { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یعْدِلُونَ سؤال کردم. حضرت فرمود: «مقصود از آیه ائمه‌علیهم السلام است.»⁽¹⁾

6 - آیه صادقین‌

خداوند متعال می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ ؛⁽²⁾«ای مؤمنین تقوا پیشه کرده و همراه با صادقین باشید.»

این آیه مؤمنین را امر می‌کند که همواره با صادقین بوده و از آنان به طور مطلق متابعت کنند. صادقین کسانی‌اند که قائل به حقّ بوده و به آن عمل می‌کنند، به رسول خداصلی الله علیه وآله اقتدا کرده و الگوی عملی سیره آن حضرتند.

در مقصود از صادقین در آیه فوق دو احتمال است:

1 - مقصود جمیع مؤمنین باشد، این احتمال غیر معقول است؛ خصوصاً آن‌که رسول خداصلی الله علیه وآله اعتراف نمود به این‌که دروغ گویان بر او در زمانش بسیار شده‌اند تا چه رسد به زمان بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله.

2 - این‌که مقصود از صادقین برخی از مؤمنین باشند. این معنا صحیح است.

حال باید به دنبال شناسایی این عدّه باشیم و این‌که آنان دارای چه خصوصیاتی‌اند تا با تمییز آن‌ها از غیر، امتثال امر الهی کرده، با آن‌ها همراهی کنیم.

سؤالی که قبل از هر چیز مطرح است این‌که: آیا مفاد آیه، مخصوص زمان نزول آن است و یا این‌که تا استمرار و بقای دین اسلامی باقی است؟

در جواب می‌گوییم: قول به اختصاص آیه به زمان نزول آن، مخالف حکمت خداوند و لطف و رحمت او به بندگان است؛ زیرا خداوندی که پیامبرش را بعد از مدّت‌ها به سوی مردم فرستاده تا آنان را از ظلمات خارج کند، آیا صحیح است که به حال خود رها کرده تا بار دیگر به تاریکی و جهالت بازگردند؟ جواب به طور حتم

منفی است. نتیجه این‌که باید در هر زمانی افرادی «صادق علی الاطلاق» باشند که امر به اطاعت آن‌ها علی الاطلاق شده باشد، تا با اقتدا و هدایت به دستوراتشان، به حقّ و حقیقت و سعادت نایل آییم. پس صادقین در آیه همان حاملین وحی و خلفای رسول و امینان شرع و حامیان دین و ائمه هدایت و چراغ‌های هدایتند، کسانی که خداوند رجس و پلیدی را از آنان دور کرده و از هر عیب و نقصی پاکشان نموده است. و اینان کسانی غیر از اهل بیت معصوم پیامبرعلیهم السلام نیستند، که آخر آن‌ها مهدی موعودعلیه السلام است، و ما در این زمان باید همراه ایشان باشیم.

7 - آیه اولی الامر

خداوند متعال می‌فرماید: { أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ؛⁽¹⁾«خدا و رسول و صاحبان امری که از میان خود شما است را اطاعت نمایید.»

از آیه فوق نیز به خوبی استفاده می‌شود که در هر عصر و زمانی باید امام معصومی در قید حیات باشد تا او را اطاعت نماییم، اطاعتی که همانند اطاعت از پیامبر بلکه اطاعت از خداوند است.

مقصود از «اولی الامر» در آیه فوق همان صاحبان شأن و حقّ امر و نهی است، کسانی که زمام امور مردم و اختیار آنان به دستشان است، که همان ائمه معصومین‌علیهم السلام می‌باشند. این آیه از آنجا که بر وجوب اطاعت به طور مطلق و بدون هیچ قید و شرطی دلالت دارد، مستلزم عصمت اولی الامر است، وگرنه سر از تناقض در می‌آورد؛ زیرا اطاعت خدا و رسول بدون هیچ قید و شرطی واجب است، حال اگر اولی الامر معصوم نباشد و در برخی از امور به گناه یا اشتباه و سهو و نسیان بیفتد و در عین حال اطاعت او به طور مطلق واجب باشد، مستلزم تناقض در جعل حکم به وجوب اطاعت است، تناقض محال است، در نتیجه: باید اولی الامر معصوم باشد. و از آن جا که صاحب امر حقیقی این امت که شأن امر و نهی به دست او است به جهت مصالحی

از دیدگاه مردم غایب است، بنابراین باید معتقد به وجود امامی باشیم که صاحب ولایت کلیه الهی و امر و نهی باشد، هر چند از دیدگان امّت غایب است.

از جمله کسانی که ما را در این معنا راهنمایی نموده، فخر رازی مفسّر معروف اهل سنّت است. او می‌گوید: «خداوند متعال در این آیه امر به اطاعت اولی الأمر به طور جزم نموده است، و هر کس که به طور جزم و قطع، امر به اطاعت او از جانب خداوند شده باشد باید از خطا مصون باشد؛ زیرا در غیر این صورت، اگر با فرض اقدام بر خطا، باز خداوند ما را امر به متابعت نموده است، در نتیجه لازم می‌آید که خداوند امر به فعل خطا کرده باشد. خطا از آن جهت که خطاست، منهی عنه است. و این منجرّ به اجتماع امر و نهی در فعل واحد به اعتبار واحد می‌شود که محال است. نتیجه این‌که: اولی الامر در آیه باید معصوم باشد.»⁽¹⁾

فخر رازی گرچه تا اینجا با ما موافقت نموده، ولی در ادامه راه از آنجا که نمی‌خواهد آیه به نفع شیعه تمام شود به مخالفت پرداخته و ادّعا کرده که مراد از اولی الامر در آیه اهل حلّ و عقد از بزرگان امّت است، کسانی که به مسائل و احکام اسلامی آگاهی کامل دارند، لذا اگر بر مسأله‌ای اجتماع کردند، نتیجه‌ای که از این اجتماع حاصل می‌شود از هر عیب و نقصی مبرّا است. ما در بحث امامت خاصّه به ادلّه فخر رازی پرداخته و به آن‌ها پاسخ خواهیم داد.

8 - آیه امام‌

8 - آیه امام‌

از جمله آیاتی که دلالت بر ضرورت وجود حجّت و امام معصوم در هر عصر و زمان در روی زمین دارد، آیه «امام» است.

خداوند متعال می‌فرماید: { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِی کِتابَهُ بِیمِینِهِ فَأُولئِکَ یقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَلا یظْلَمُونَ فَتِیلاً * وَمَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ

أَعْمی وَأَضَلُّ سَبِیلاً}؛⁽¹⁾«[به یاد آور] روزی را که هر گروهی را به پیشوایشان می‌خوانیم. کسانی که نامه عملشان به دست راستشان داده شود آن را [با شادی و سرور] می‌خوانند و به قدر رشته شکاف هسته خرمایی به آنان ستم نمی‌شود.»

از آیه فوق استفاده می‌شود که هر کس در روز قیامت همراه با امامش بوده و او را با پیشوایش می‌خوانند؛ چه امام هدایت و یا امام ضلالت. پس باید در هر زمانی امام به حقّ و حقیقت که از مقام عصمت برخوردار است وجود داشته باشد تا با اعتقاد به او و پیروی از دستوراتش رستگار شده و نامه عملش به دست راستش داده شود. و به تعبیر دیگر از اصحاب الیمین گردد که خداوند متعال در قرآن کریم درباره آنان می‌فرماید: { وَأَصْحابُ الْیمِینِ ما أَصْحابُ الْیمِینِ * فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ * وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ * وَظِلٍّ مَمْدُودٍ * وَماءٍ مَسْکُوبٍ * وَفاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ...}؛⁽²⁾«و اصحاب یمین و خجستگان! چه اصحاب یمین و خجستگانی! آنان در سایه درختان [سدر] بی‌خار قرار دارند. و در سایه درخت [طلح پر برگ [درختی خوشرنگ و خوشبو]. و سایه کشیده و گسترده. و در کنار آبشارها و میوه‌های فراوان....»

کسانی که اعتراف و اعتقاد به حقّ ندارند بر دو دسته‌اند:

الف) کسانی که معتقد به امام باطلند، امامی که مردم را به دوزخ دعوت می‌کند. همان‌گونه که قرآن درباره آنان می‌گوید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یدْعُونَ إِلَی النّارِ}؛⁽³⁾«ما [با رها کردنشان به حال خود] آنان را امامانی قرار دادیم که مردم را به دوزخ دعوت می‌کنند.»

از این دسته افراد قرآن به «اصحاب الشمال» تعبیر کرده است، آنجا که می‌فرماید: { وَأَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ * فِی سَمُومٍ وَحَمِیمٍ * وَظِلٍّ مِنْ یحْمُومٍ * لا بارِدٍ وَلا کَرِیمٍ ؛⁽⁴⁾«و اصحاب شمال، چه اصحاب شمالی! [که نامه اعمالشان به نشانه جرمشان به دست چپ آنان داده می‌شود]. آنان در میان بادهای کشنده و آب سوزان قرار دارند. و در سایه دودهای متراکم و آتش زا، سایه‌ای نه خنک است و نه آرام بخش.»

ب) کسانی که اعتقاد به هیچ امامی ندارند که اگر در عدم انتخاب امام بر حقّ قصور دارند داخل در «اصحاب الشمال» خواهند بود.

ضرورت وجود حجّت‌

از آیه { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ استفاده می‌شود که هر کس باید امام به حقّ که واجب الاطاعه است داشته باشد و لذا هیچ زمانی از وجود او خالی نیست، امامی که بدون معرفت و متابعت از او فلاح و رستگاری برای انسان نخواهد بود.

این معنا از برخی روایات نیز استفاده می‌شود:

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: «من مات ولم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیة»؛⁽¹⁾«هر کس بمیرد در حالی که امام زمان خود را نشناخته، او به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.»

احتمال مخالف‌

همان‌گونه که اشاره کردیم از آیه مورد بحث استفاده می‌شود که در هر زمانی ضرورت دارد که امام به حقّ و معصومی وجود داشته باشد تا انسان‌های حقّ طلب به او اقتدا کرده، به سعادت برسند. ولی احتمالات دیگری در مورد این آیه داده شده که آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

1 - این‌که مراد از «امام» در آیه، «لوح محفوظ» باشد. ولی این احتمال باطل است؛ زیرا مستفاد از آیه آن است که برای هر طایفه و قومی امام است، در حالی که «لوح محفوظ» یکی بیش نیست و اختصاص به برخی از افراد ندارد.

2 - این‌که مراد از «امام» در آیه مورد بحث «کتاب آسمانی هر قوم» باشد، که این احتمال نیز باطل است؛ زیرا شامل همه انسان‌ها از اوّل خلقت تا پایان تاریخ بشریت است، در حالی که اوّلین کتاب مشتمل بر شریعت، کتاب حضرت نوح‌علیه السلام است و قبل از او چنین کتابی بر مردم نازل نشده است، و لذا نمی‌توان مراد از «امام» در آیه را کتاب هر قوم دانست؛ چون شامل اقوام قبل از حضرت نوح نمی‌شود.

روایات عامه‌

1 - سیوطی به سندش از امام علی‌علیه السلام و او از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل کرده که در تفسیر آیه { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ }فرمود: «یدعی کلّ قوم بإمام زمانهم وکتاب ربّهم وسنّة نبیهم»؛⁽¹⁾«هر قومی به امام زمان و کتاب پروردگار و سنّت نبی‌شان فرا خوانده می‌شوند.»

2 - و نیز از ابن عباس نقل کرده که در تفسیر آیه { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ }گفت: «إمام هدی وإمام ضلالة»؛⁽²⁾«مقصود از آیه، امام هدایت و امام ضلالت است.»

روایات اهل بیت‌علیهم السلام‌

1 - کلینی رحمه الله به سندش از امام باقرعلیه السلام نقل کرده که فرمود: «زمانی که آیه { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ نازل شد، مسلمانان عرض کردند: ای رسول خدا! آیا شما امام همه مردم نیستی؟ حضرت فرمود: «من فرستاده خدا به سوی همه مردم می‌باشم، ولیکن زود است که بعد از من امامان بر مردم از بین اهل بیتم بیایند، آنان در بین مردم قیام می‌کنند ولی تکذیب می‌شوند و امامان کفر و ظلال و متابعین آنان، به امامان از اهل بیتم ظلم می‌کنند. هر کس که ولایت آنان را داشته و از آنان متابعت و پیروی کرده و تصدیق گفتارشان کند از من و با من است و زود است که مرا ملاقات نماید. آگاه باشید! و هر کس که به آنان ظلم کرده و تکذیبشان کند از من و با من نیست و من نیز از او بیزارم.»⁽³⁾

2 - شخصی به نام بشر بن غالب بر امام صادق‌علیه السلام وارد شد و درباره آیه { یوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ از حضرت سؤال نمود. امام فرمود: «امامی است که مردم را به هدایت دعوت کرده و مردم نیز دعوت او را پذیرفته‌اند. و امامی است که مردم را به ضلالت دعوت کرده و او را اجابت نموده‌اند، آنان در بهشت و اینان در دوزخند. و این همان گفتار خداوند است که فرمود: { فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ}.⁽⁴⁾

اصطلاحات «امام» در قرآن‌

اصطلاحات «امام» در قرآن‌

در قرآن کریم کلمه «امام» در اصطلاحات گوناگون به کار رفته است:

1 - امام به حقّ‌

کلمه «امام» بر امام به حقّ که از جانب خداوند منصوب می‌شود در قرآن به کار رفته است.

خداوند متعال می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا}؛⁽¹⁾«ما آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کنند.»

و نیز درباره حضرت ابراهیم‌علیه السلام می‌فرماید: { إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً}؛⁽²⁾«به طور حتم من تو را برای مردم پیشوا قرار دادم.»

2 - امام کفر وضلالت‌

اطلاق دیگر کلمه «امام» بر پیشوایان ضلالت و گمراهی است، که مردم را به کفر و دوزخ دعوت می‌کنند.

خداوند می‌فرماید: { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ}؛⁽³⁾«پس با امامان کفر قتال کنید.»

و نیز در جایی دیگر می‌فرماید: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یدْعُونَ إِلَی النّارِ}؛⁽⁴⁾«ما [با رها کردنشان به حال خود] آنان را رهبرانی قرار دادیم که مردم را به دوزخ دعوت می‌کنند.»

3 - صحف موسی‌علیه السلام‌

و نیز عنوان «امام» بر صحیفه‌های حضرت موسی‌علیه السلام یعنی تورات اطلاق شده است، آنجا که می‌فرماید: { وَمِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَرَحْمَةً}؛⁽⁵⁾«و از قبل او کتاب موسی است که امام و رحمت می‌باشد.»

4 - لوح محفوظ

خداوند متعال می‌فرماید: { وَکُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ ؛⁽⁶⁾«و هر چیزی را در امام مبین [لوح محفوظ] شماره نموده‌ایم.»

صفات امام بر حقّ‌

سؤال محوری که در مورد آیه «امام» مطرح است این‌که: این امام به حقّ که حجّت خدا بر خلق در هر عصری است چه خصوصیات و صفاتی باید داشته باشد؟

با تأمّلی در آیه مورد بحث و آیات دیگر پی می‌بریم: امام به حقّ کسی است که اهلیت و قابلیت احتجاج به او در روز قیامت را دارا می‌باشد. یعنی می‌تواند مردم را به هدایت رسانده و آنان را به حقّ و حقیقت رهنمون سازد. و به تعبیر دیگر شاهد بر اعمال انسان‌ها بوده و اطاعت او مستلزم اطاعت خداوند است.

حال باید دید چه کسی چنین صفاتی را در خارج دارد؟ چه کسی است که خود به هدایت مطلق رسیده و قابلیت و اهلیت دستگیری مردم را نیز دارد؟

مکتب اهل بیت‌علیهم السلام و پیروان آنان به این سؤال به خوبی پاسخ می‌دهند، آنان معتقدند که در هر زمانی باید امام معصومی در روی زمین وجود داشته باشد تا زمین خالی از حجّت نباشد. و امام زمان ما در این عصر و زمان حضرت حجة بن الحسن المهدی - ارواحنا فداه - است. کسی که امامت او به نصّ از رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله و امامان بعد از آن حضرت به اثبات رسیده و نیز از او معجزات فراوانی که دلالت بر امامت او داشته باشد، صادر شده است.

اطاعت از ستمگر از دیدگاه قرآن‌

اطاعت از ستمگر از دیدگاه قرآن‌

یکی از مسائل مورد اختلاف بین اهل سنّت و شیعه امامیه، اطاعت از امام و حاکم جائر و فاسق و ظالم است؛ آیا اگر خلیفه فاسق بود یا فاسق شد از خلافت عزل می‌شود؟ و آیا می‌توان علیه او قیام کرد یا باید همچنان از او اطاعت کرد؟

اجماع اهل سنّت براین است که سلطان با فسق از خلافت عزل نمی‌شود، لذا نمی‌توان با او مخالفت نمود و علیه او قیام کرد، تنها می‌توان او را موعظه و نصیحت نمود.

در مقابل، شیعه امامیه، به تبع از اهل بیت‌علیهم السلام اطاعت از حاکم ستمگر و فاسق را نه تنها واجب نمی‌داند بلکه حرام می‌داند. در این بحث درصدد اثبات رأی اهل بیت‌علیهم السلام هستیم.

فتاوای اهل سنّت درباره وجوب اطاعت از پیشوای ستمگر

1 - امام نووی می‌گوید: «اهل سنّت اجماع نموده‌اند که سلطان و خلیفه، با فسق از خلافت عزل نمی‌شود....»⁽¹⁾

2 - قاضی عیاض می‌گوید: «جماهیر اهل سنّت از فقیهان، محدّثان و متکلمان معتقدند که سلطان، با فسق، ظلم و تعطیل حقوق از خلافت عزل نمی‌شود.»⁽²⁾

3 - قاضی ابوبکر باقلانی نیز می‌نویسد: «جمهور اصحاب حدیث معتقدند، امام با فسق، ظلم، غصب اموال و زدن سیلی به صورت‌ها و متعرض جان‌های محترم شدن و تضییع حقوق و تعطیل حدود، از امامت خلع نمی‌شود و خروج بر او هم جایز نیست، بلکه تنها وظیفه مردم آن است که او را موعظه کرده و از عواقب کارهایش بر حذر دارند. ودر آنچه از معاصی که مردم را به آن‌ها دعوت نموده، نباید عمل کرد. اینان در این مسئله به روایات فراوانی از پیامبر صلی الله علیه وآله و صحابه، در وجوب اطاعت از امام و خلیفه، هر چند ظالم و ستمگر باشد و اموال مردم را به زور از آنان بستاند، تمسّک کرده‌اند؛ زیرا می‌گویند پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «گوش فرا دهید و اطاعت نمایید از حاکمان ولو بنده‌ای باشد که بینی بریده یا حبشی است. و به هر شخص نیکوکار و فاسقی در نماز اقتدا نمایید.» و نیز فرمود: «از حاکمان خود اطاعت کنید اگرچه مالتان را به غارت برده و کمر شما را بشکنند.»⁽¹⁾

ولی برخی با این گروه مخالفت کرده‌اند؛ همانند ماوردی در الأحکام السلطانیه⁽²⁾و عبدالقاهر بغدادی در اصول الدین⁽³⁾و به زودی و ابن حزم ظاهری در الفِصَل‌الملل و الأهواء و النحل⁽⁴⁾و جرجانی در شرح المواقف⁽⁵⁾.

فتاوای علمای اهل سنّت در حرمت خروج بر پیشوای ستمگر

فتاوای علمای اهل سنّت در حرمت خروج بر پیشوای ستمگر

هم‌چنین علمای اهل سنّت اتفاق کرده‌اند بر این‌که خروج بر ضدّ امام و خلیفه جائر و ستمگر جایز نیست.

از قدما، عبداللَّه بن عمر و احمد بن حنبل از مخالفان سرسخت خروج علیه خلیفه مسلمین بوده‌اند گرچه ظالم و جائر باشد. ابوبکر مروزی از احمد بن حنبل نقل

می‌کند که او امر به جلوگیری از خون ریزی و انکار شدید از خروج علیه خلیفه مسلمین می‌نمود.⁽¹⁾

دکتر عطیه زهرانی در ذیل حکایت مروزی می‌گوید: «سند این حکایت صحیح است و همین است مذهب سلف.»⁽²⁾

امام نووی در شرح صحیح مسلم ادعای اجماع نموده است و می‌گوید: «... و امّا بر خروج امامان مسلمین و جنگ با آنان به اجماع مسلمین حرام است اگرچه فاسق و ظالم باشند.»⁽³⁾

ولی این ادعا صحیح نیست؛ زیرا همان‌گونه که بعداً خواهیم گفت، شیعه امامیه مخالف آن است و معتقد است که نه تنها اطاعت از حاکم ظالم و جائر و فاسق جائز نیست بلکه خروج علیه او نیز با شرایط خاصی واجب است.

دکتر محمّد فاروق نهبان حرمت خروج بر امام جائر و فاسق را به اکثر اهل سنّت نسبت می‌دهد و می‌گوید: «علما در حکم انقلاب و شورش علیه امام ظالم و فاسق دو نظر دارند:

نظر اوّل آن است که خروج بر امام و خلع او از قدرت جایز است. این رأی معتزله و خوارج و زیدیه و برخی از مرجئه است، بلکه خروج را واجب می‌دانند و به آیه: { وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی ، و آیه { فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌ءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ }و آیه { لَا ینَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ، تمسّک کرده‌اند... .

نظر دیگر آن است که شمشیر کشیدن بر علیه امام جائز نیست؛ زیرا منجّر به فتنه و خون ریزی خواهد شد و این نظرِ اکثریت اهل سنّت و رجال حدیث و عده زیادی از صحابه از قبیل ابن عمر و سعد بن ابی‌وقّاص و اسامة بن زید است.»⁽⁴⁾

پاسخ: این نظریه که اطاعت از خلیفه و سلطان واجب است هر چند فاسق و ظالم باشد و خروج بر او نیز حرام است؛ از جهاتی اشکال دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - مخالف با صریح آیات‌

از آیات استفاده می‌شود که امامت و خلافت حقّ انسان فاسق و جائز نیست و نباید از او اطاعت کرد»:

الف) { وَإِذْ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی قَالَ لَا ینَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ؛⁽¹⁾«به یاد آر هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان فرمود و همه را به جای آورد خدا بدو گفت: من تو را به پیشوایی خلق برگزیدم. ابراهیم عرض کرد: این پیشوایی را به فرزندان من نیز عطا خواهی فرمود؟ فرمود عهد من هرگز به ستمکاران نخواهد رسید.»

ب) { ... أَفَمَنْ یهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یتَّبَعَ أَمَّنْ لَا یهِدِّی إِلَّا أَنْ یهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیفَ تَحْکُمُونَ ؛⁽²⁾«آیا آن‌که خلق را به راه حقّ رهبری می‌کند سزاوارتر به پیروی است یا آن‌که نمی‌کند مگر آن‌که خود هدایت شود پس شما مشرکان را چه شده و چگونه چنین قضاوت باطل برای بت‌ها می‌کنید؟.»

از این آیه استفاده می‌شود کسی که هدایت به حقّ نمی‌کند سزاوار اطاعت و متابعت نیست.

ج) برخی از آیات عقوبت خضوع و میل به ستمگران را آتش جهنم قرار داده، می‌فرماید: { وَلَا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمْ النَّارُ}؛⁽³⁾«و شما مؤمنان هرگز نباید با ظالمان هم‌دست و دوست شوید وگرنه آتش کیفر آنان شما را خواهد گرفت.»

د) حاکمی را که حکم به ما أنزل اللَّه نکند کافر دانسته، می‌فرماید: { ... وَمَنْ لَمْ

یحْکُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِکَ هُمْ الْکَافِرُونَ ؛⁽¹⁾«و هر کس به خلاف آنچه خدا فرستاده حکم کند چنین کس از کافران خواهد بود.» و می‌دانیم که اطاعت از کافر جایز نیست.

2 - مخالف با ادله حرمت اطاعت اهل معصیت‌

آیات بسیاری در قرآن به طور مطلق و عموم - به نحوی که مانع از تخصیص و تقیید است - از اطاعت اهل معصیت و گناه هر کس که باشد نهی می‌کند هر چند خلیفه و سلطان و امام باشد.

1 - خداوند متعال می‌فرماید: { فَلَا تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ⁽²⁾} «پیروی مکن دروغ گویان را.»

2 - { وَلَا تُطِعْ کُلَّ حَلاَّفٍ مَهِینٍ⁽³⁾} «و از کسی که بسیار سوگند یاد می‌کند و پست است اطاعت مکن.»

3 - { وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ ؛⁽⁴⁾«و تو هرگز اطاعت مکن کافران و منافقان را.»

4 - { وَلَا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ‌الَّذِینَ یفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَلَا یصْلِحُونَ ؛⁽⁵⁾«و از رفتار رؤسای مسرف و ستمگر که در زمین فساد می‌کنند و به اصلاح حال مردم نمی‌پردازند، پیروی نکنید.»

5 - { فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً}؛⁽⁶⁾«بر طاعت حکم پروردگار شکیبا باش و از مردم بدکار کفر پیشه اطاعت مکن.»

6 - { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً}؛⁽⁷⁾«و هرگز آنان که ما دل‌هایشان را از یاد خود غافل کرده‌ایم و تابع هوای نفس خود شدند و به تبه‌کاری پرداختند، متابعت مکن.»

7 - { یوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ یقُولُونَ یا لَیتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَ* وَقَالُوا

رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَ* رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَینِ مِنْ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً کَبِیراً}؛⁽¹⁾«در آن روز صورت‌هایشان در آتش دگرگون می‌شود و می‌گویند ای کاش ما خدا و رسول را اطاعت می‌کردیم. و گویند: ای خدا ما از بزرگان و پیشوایان خود اطاعت کردیم و ما را به گمراهی کشیدند. ای خدا عذاب آنان را سخت و مضاعف‌ساز و به لعن و غضب شدید گرفتارشان ساز.»

8 - { وَلَا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمْ النَّارُ}؛⁽²⁾«و شما مؤمنان هرگز نباید با ظالمان همدست و دوست شوید و گرنه آتش کیفر آنان شما را خواهد گرفت.»

قرآن و امامت کودک‌

قرآن و امامت کودک‌

از جمله سؤال‌ها در مورد برخی از امامان به ویژه امام زمان‌علیه السلام این است که: آیا کسی می‌تواند در کودکی به مقام امامت و خلافت برسد؟ به بیان دیگر: کودکی که تکلیف ندارد چگونه می‌تواند به مقام ولایتِ الهی برسد؟

ابن حجر هیتمی، از علمای اهل‌سنّت، در این‌باره می‌نویسد: «آنچه در شریعت مطهّر ثابت شده، این است که ولایتِ کودک صحیح نیست، پس چرا شیعیان می‌پندارند کودکی که هنوز عمرش بیش از پنج سال نیست به امامت رسیده است.»⁽¹⁾

احمد کاتب نیز می‌نویسد: «معقول نیست که خداوند کودکی را به رهبری مسلمانان منصوب کند.»⁽²⁾

امامت و نبوّت کودک از دیدگاه قرآن‌

امامت و نبوّت کودک از دیدگاه قرآن‌

از نظر قرآن امامت، نبوّت و ولایت در کودکی نه تنها امری ناممکن نیست، بلکه قرآن آشکارا می‌فرماید: ما ولایت، نبوّت و امامت را به افرادی در کودکی دادیم:

1 - یحیی بن زکریاعلیه السلام‌

خداوند متعال خطاب به حضرت یحیی‌علیه السلام می‌فرماید: { یا یحْیی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیناهُ الْحُکْمَ صَبِیاً}؛⁽³⁾«ای یحیی! تو کتاب آسمانی ما را به قوت فراگیر و به او در کودکی مقام نبوّت دادیم.»

فخر رازی درباره حکمی که خداوند به حضرت یحیی‌علیه السلام داد، می‌گوید: «مراد از حکم در آیه شریفه، همان نبوّت است؛ زیرا خداوند متعال عقل او را در کودکی محکم و کامل کرد و به او وحی فرستاد. چرا که خداوند متعال حضرت یحیی‌علیه السلام و عیسی‌علیه السلام را در کودکی به پیامبری برگزید، بر خلاف حضرت موسی‌علیه السلام و محمّدصلی الله علیه وآله که آنان را در بزرگ سالی به رسالت مبعوث نمود.»⁽¹⁾

2 - عیسی بن مریم‌علیه السلام‌

خداوند متعال می‌فرماید: { فَأَشارَتْ إِلَیهِ قالُوا کَیفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیاً

قالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِی الْکِتابَ وَجَعَلَنِی نَبِیاً * وَجَعَلَنِی مُبارَکاً أَینَ ما کُنْتُ وَأَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَالزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیاً...}؛⁽²⁾«مریم [در پاسخ ملامت گران به طفل اشاره کرد، آن‌ها گفتند: چگونه با طفل گهواره‌ای سخن گوییم. آن طفل گفت: همانا من بنده خدایم که مرا کتاب آسمانی و شرفِ نبوّت عطا فرمود. و مرا هرکجا باشم برای جهانیان مایه برکت و رحمت گردانید و تا زنده‌ام به عبادتِ نماز و زکات سفارش می‌کنم.»

قندوزی حنفی - بعد از ذکر ولادت امام مهدی‌علیه السلام - می‌نویسد: «گفته‌اند که خداوند - تبارک و تعالی، او را در کودکی حکمت و فصل الخطاب عنایت فرمود و او را نشانه‌ای برای عالمیان قرار داد، همان‌گونه که در شأن حضرت یحیی‌علیه السلام فرمود: { یا یحْیی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیناهُ الْحُکْمَ صَبِیاً}. و نیز در شأن حضرت عیسی‌علیه السلام فرمود: { قالُوا کَیفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیاً * قالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِی الْکِتابَ وَجَعَلَنِی نَبِیاً}، خداوند امر حضرت مهدی‌علیه السلام را مانند حضرت خضرعلیه السلام طولانی گردانید.»⁽³⁾

قطب راوندی و دیگران با سند خود از یزید کناسی نقل می‌کند که: به ابی‌جعفر علیه السلام عرض کردم: آیا عیسی‌علیه السلام هنگامی که در گهواره سخن گفت، حجّت خدا بر اهل زمان خود بود. حضرت‌علیه السلام فرمود: «عیسی علیه السلام در آن هنگام در گهواره، پیامبر

و حجّت خدا بر زکریاعلیه السلام بود و در آن حال نشانه‌ای برای مردم و رحمتی از جانب خدا برای مریم بود، آن هنگامی که سخن گفت و از او تعبیر کرد. [و نیز] پیامبر و حجّت بود بر هرکه کلام او را در آن حال شنید. سپس عیسی‌علیه السلام ساکت شد و تا دو سال با کسی سخن نگفت در این مدّت زکریاعلیه السلام حجّت بر مردم بود. پس از فوت او، یحیی‌علیه السلام در کودکی وارث کتاب و حکمت شد.

عیسی‌علیه السلام وقتی به هفت سالگی رسید، با اولین وحی که بر او نازل شد، خبر از نبوّت خود داد. در این هنگام او حجّت بر یحیی و تمام مردم شد. ای اباخالد! از هنگام خلقت آدم‌علیه السلام حتّی یک روز هم زمین خالی از حجّت خدا بر مردم نمی‌ماند.

یزید کناسی می‌گوید: به حضرت‌علیه السلام عرض کردم: آیا علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام در زمان حیات رسول خداصلی الله علیه وآله، حجّت خدا بر این امّت بود؟

حضرت‌علیه السلام فرمود: «آری، این‌چنین بود و طاعت او در حیات و وفات رسول خداصلی الله علیه وآله بر مردم واجب بود، لکن با وجود رسول خدا صلی الله علیه وآله آن‌حضرت سکوت کرد و سخن نگفت، لذا رسول خداصلی الله علیه وآله در زمان حیاتش، بر امّت و بر علی‌علیه السلام واجب‌الاطاعة بود. علی‌علیه السلام حکیم و دانا بود.»⁽¹⁾

3 - شاهدی از خانه زلیخا

قرآن کریم در قضیه حضرت یوسف‌علیه السلام و زلیخا می‌فرماید: { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْکاذِبِینَ * وَإِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصّادِقِینَ ؛ «[برای درستی سخن یوسف شاهدی از بستگان زن گواهی داد و گفت: اگر پیراهن یوسف از جلو دریده باشد، زن راستگو و یوسف از دروغگویان است. و اگر پیراهن از پشت دریده است، زن دروغ‌گو و یوسف از راستگویان است.»

شیخ مفیدرحمه الله می‌نویسد: «اهل تفسیر - به جز شمار اندکی - اتفاق کرده‌اند در آیه شریفه { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها...}، که آن شاهد، طفلی صغیر در گهواره بود. خداوند

متعال او را به نطق درآورد تا حضرت یوسف‌علیه السلام را از گناه تبرئه نموده و تهمت را از او دور کند.»⁽¹⁾

هرچند طفل، پیامبر یا امام نبوده، ولی از آن استفاده می‌شود که ممکن است کسی در طفولیت به حقّ و حقیقت حکم کند.

نقد و بررّسی شبهات‌

نقد و بررّسی شبهات‌

1 - کودک ممنوع از تصرف در اموال‌

شیخ مفیدرحمه الله می‌گوید: شاید به شیعیان گفته شود که شما چطور اعتقاد به امامت دوازده امام دارید و حال آن‌که می‌دانید در میان آنان کسانی هستند که پدرانشان آنان را در کودکی – درحالی که به حدّ رشد و بلوغ نرسیده‌اند - جانشین خود قرار داده‌اند، همانند ابی‌جعفر، محمّد بن علی بن موسی‌علیه السلام، که هنگام وفات پدرش، هفت سال داشت و همانند قائمِ شما که او را می‌خوانید، در حالی که سنّ او هنگام وفات پدرش - نزد اکثر مؤرّخان - پنج سال بوده است. و ما به جهت عادتی که در هیچ زمانی نقض نشده، می‌دانیم شخص در چنین سنّی، به حدّ رشد نمی‌رسد؟! خداوند متعال می‌فرماید: { وَابْتَلُوا الْیتامی حَتّی إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیهِمْ أَمْوالَهُمْ ؛⁽²⁾و اگر خداوند متعال کسی را که به حدّ بلوغ نرسیده از تصرف در اموالش منع می‌کند؛ پس چگونه ممکن است او را امام قرار دهد؛ زیرا امام، ولی بر خلق در تمام امور دین و دنیا است؟! و صحیح نیست که والی و سرپرست تمام اموال از قبیل صدقه‌ها و خمس‌ها و امین بر شریعت و احکام، امام فقیهان، قاضیان و حاکمان و مانع کثیری از صاحبان خرد در کارها، کسی باشد که ولایت بر درهمی از اموال خود هم ندارد....»⁽³⁾

همو در پاسخ می‌گوید: «این اشکال از کسی صادر می‌شود که بصیرتی در دین ندارد؛ زیرا آیه‌ای را که مخالفان در این باب به آن اعتماد کرده‌اند، خاص است و شامل امام معصوم نمی‌شود؛ زیرا خداوند متعال با برهان قیاسی و دلیل سمعی، امامت آنان را ثابت فرموده و این می‌رساند که امام، مخاطب آیه فوق نمی‌باشد و از زمره ایتام خارج است. و هیچ اختلافی بین امّت نیست که این آیه، مربوط به کسانی است که عقلشان ناقص است و هیچ ربطی به آنان که عقلشان - به عنایت الهی - به حدّ کمال رسیده، ندارد اگرچه کودک باشد. لذا آیه شریفه شامل ائمه اهل‌بیت علیهم السلام نمی‌شود.»⁽¹⁾

از اینجا پاسخ پرسش‌های دیگر نیز درباره امامت کودک داده می‌شود مثل این‌که طفل چگونه می‌تواند امام باشد، درحالی که نمی‌تواند حتّی امام جماعت باشد؟ طفل چگونه می‌تواند امام باشد با آن‌که معامله با او صحیح نیست؟

طفل چگونه می‌تواند امام باشد درحالی که عقد او باطل است؟

طفل چگونه می‌تواند امام باشد درحالی که شهادت او جز در موارد خاص باطل است؟ طفل پنج ساله چگونه نمازش بر جنازه امام صحیح است؟

منشأ تمام این اشکالات این است که امام را با دیگران مقایسه کرده‌ایم و برای او امتیاز خاصی قائل نیستیم. ولی اگر معتقد شدیم که امام - اگرچه کودک باشد - کسی است که با معجزه و نصّ، امامتش ثابت شده و عقلش به عنایت الهی کامل گردیده است، دیگر او را با مردم عوام مقایسه نکرده و احکام آنان را بر او تطبیق کنیم. از آنجا که کودک و کسی که به حدّ بلوغ نرسیده، عقلش رشد نیافته و هنوز مصالح و مفاسد خود را درک نمی‌کند، لذا از یک سری کارهای اجتماعی ممنوع شده است. ولی امام از ابتدا مورد توجه خاص خداوند متعال قرار گرفته و عقلش کامل شده است، تا بتواند دیگران را دستگیری کرده و به کمال برساند، همان‌گونه که سراسر زندگانی امام و قضایایی که اتفاق افتاده بر این مطلب گواهی می‌دهد.

با این بیان برخی دیگر از پرسش‌ها نیز پاسخ داده می‌شود؛ مثل این‌که می‌گویند: هدایت جامعه از وظایف امام است و هدایت انواع و اقسامی دارد؛ مثل هدایت تکوینی، تشریعی و باطنی؛ چگونه طفل می‌تواند انواع و اقسام این هدایت‌ها را بر عهده گیرد، درحالی که هر یک از آن‌ها وظیفه بسیار سنگینی است، که احتیاج به قابلیت‌های خاص دارد؟

پاسخ همان است که اشاره شد؛ زیرا اگر خداوند متعال به کسی مقام هدایت و امامت می‌دهد؛ قابلیتش را نیز عنایت می‌فرماید. عقل او را به حدّ اعلای رشد و کمال می‌رساند، اگرچه خود نیز در رسیدن به کمال دخیل است، ولی همه به لطف و عنایت الهی است و واقعیت خارجی این امر را تصدیق می‌کند. همان‌گونه که حضرت عیسی‌علیه السلام در گهواره با مردم سخن گفت.

2 - امامت طفل و تکلیف‌

گاهی سؤال می‌شود که طفل چگونه می‌تواند امام و رهبر باشد درحالی که تکلیف ندارد، و به حدّ بلوغ نرسیده است. و چون بر اعمالش عقوبت مترتّب نیست، ممکن است که لغزش‌هایی از او سرزند، که این، با مقام و شأن امامت سازگاری ندارد؟

پاسخ: بلوغ - در حقیقت - رسیدن به حدّ رشد عقلانی است و این‌که برای نوجوانان سنّ بلوغ را پانزده سال قرار داده‌اند، برای این است که غالباً در این سن نوجوانان به رشد عقلانی می‌رسند، و لذا می‌توانند مورد خطاب خداوند متعال قرارگیرند و صلاح و فساد خود را درک کنند. خداوند متعال می‌فرماید { وَابْتَلُوا الْیتامی حَتّی إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیهِمْ أَمْوالَهُمْ ؛⁽¹⁾یتیمان را آزمایش کنید تا هنگامی که بالغ شده تمایل به نکاح پیدا کنند اگر دیدید آن‌ها قادر به درک مصالح زندگانی خود هستند اموالشان را به آن‌ها باز دهید.

ولی اگر افرادی در کودکی به‌طور یقین و قطع به حدّ اعلای کمال و رشد رسیدند

از اینجا پاسخ اشکال برخی از علمای اهل سنّت، درباره ایمان و اسلام امام علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام، قبل از بلوغ نیز داده می‌شود، آنان می‌گویند: علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام به حدّ بلوغ نرسیده بود، و لذا اسلامش ارزش ندارد، اسلامی که بدون تعقّل و فهم و شعور عقلانی باشد چه فائده‌ای دارد؟ درحالی که اسلام ابوبکر در سنین بالا بوده است، و اسلام در این سنّ با تعقل همراه بوده و از این رو دارای ارزش خاصی است.

پاسخ: حضرت علی‌علیه السلام اگرچه قبل از بلوغ اسلام آورد، ولی او از کمال و عقلانیت کافی برخوردار بود، دوره کودکی حضرت علی‌علیه السلام با همراهی رسول خداصلی الله علیه وآله سپری شد. و لذا رسول خداصلی الله علیه وآله را بر دیگران ترجیح داده تحت تربیت خاص او قرار گرفته بود. با بصیرت کامل اسلام را برگزید و در حقیقت باید گفت: اسلام و شهادتین را به زبان جاری کرد؛ زیرا او کسی بود که از هنگام ولادت، ذکر توحید را بر زبان داشت و به نبوّت پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله معتقد بود زمانی که دیگران مشغول بت‌پرستی بوده، و از توحید روی‌گردان بودند. پس حقیقتاً حضرت علی‌علیه السلام اولین مؤمن و مسلمان است. چه کسی گفته که هرکسی سنّش بیشتر است، عقلش نیز بیشتر است؟ چه بسیار افراد بزرگ‌سال که یک دهم عقل و رشد یک کودک را هم ندارند.

امامت و ولایت امیر مؤمنان علیه السلام در قرآن‌

اشاره

آیه ولایت‌

آیه ولایت‌

یکی از آیات قرآن که دلالت قوی بر امامت و خلافت امام امیرالمؤمنین‌علیه السلام دارد آیه «ولایت» است. خداوند متعال می‌فرماید: { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ ؛⁽¹⁾«همانا سرپرست و ولی شما تنها خداست و پیامبر او و آن‌ها که ایمان آورده‌اند، همان‌ها که نماز را بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.»

این آیه گرچه با روایاتی که در کتب فریقین در ذیل آن آمده از دلالت خوبی بر امامت حضرت علی‌علیه السلام برخوردار است، ولی از آنجا که بر خلاف عقیده اهل سنّت است درصدد تشکیک در دلالت قطعی آن برآمده‌اند. اینک به بررسی همه جانبه این آیه شریفه می‌پردازیم.

استدلال به آیه بر ولایت امام علی‌علیه السلام‌

استدلال به آیه بر ولایت امام علی‌علیه السلام‌

علمای امامیه به این آیه با نظر به روایاتی که در ذیل آن وارد شده، بر ولایت و امامت علی‌علیه السلام استدلال کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به این افراد اشاره کرد:

1 - شریف مرتضی رحمه الله‌

او می‌گوید: «دلیل بر امامت حضرت، قول خداوند تعالی { إِنَّما وَلِیکُمُ است؛ زیرا ثابت شده که لفظ { وَلِیکُمُ در آیه افاده اولی به تدبیر امور و وجوب اطاعت دارد.

و نیز ثابت شده که مصداق { وَالَّذِینَ آمَنُوا} امیر المؤمنین‌علیه السلام است. و این به طور وضوح، نصّی بر امامت است.»⁽¹⁾

2 - شیخ طوسی‌رحمه الله‌

او می‌نویسد: «و امّا قوی‌ترین نصّ بر امامت حضرت علی‌علیه السلام از قرآن آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ است....»⁽²⁾

3 - خواجه نصیر الدین طوسی‌رحمه الله‌

او می‌گوید: «... و به جهت قول خداوند تعالی: { إِنَّما وَلِیکُمُ...} و همانا اوصاف در آیه بر امام علی‌علیه السلام جمع شده است.»⁽³⁾

4 - علامه حلّی رحمه الله‌

او در شرح کلام خواجه می‌نویسد: «و این دلیل دیگری بر امامت حضرت علی‌علیه السلام است. و استدلال به آیه بر ولایت و امامت حضرت متوقّف بر مقدماتی است....»⁽⁴⁾

همو در جایی دیگر به این آیه استدلال کرده، می‌گوید: «بر این که آیه در شأن حضرت علی علیه السلام نازل شده است، همه اجماع و اتفاق نظر دارند، و این مطلب در جمع بین صحاح ستّه ذکر شده که هنگام صدقه دادن به انگشتری خود بر مسکین در حال نماز و در حضور صحابه، این آیه نازل شد.»⁽⁵⁾

در نگاه مفسّران شیعی نیز این آیه بدون الغای خصوصیت از مورد نزولش، بر امامت امام علی‌علیه السلام و با تنقیح مناط بر دیگر امامان‌علیهم السلام دلالت دارد.

دیدگاه اهل سنّت‌

اهل سنّت سه نوع تلقی از آیه ولایت دارند. این تنوّع، ناشی از پذیرش روایات

در مورد نزول آیات یا عدم پذیرش آن با چگونگی الغای خصوصیت از مورد نزولش می‌باشد.

الف: برخی با پذیرش احادیث تصدّق انگشتر از سوی امام علی‌علیه السلام، بدون الغای خصوصیت از آن، آیه را تنها بر مورد نزول حمل می‌کنند؛ از جمله این گروه ابوبکر جصّاص و ابوالحسن علی طبری هرّاسی را می‌توان نام برد.⁽¹⁾

ب) گروهی دیگر با الغای خصوصیت از مورد نزول آیه درباره تصدّق امام علی‌علیه السلام، به عمومیت مفاد آیه قائلند، گرچه نزول آیه را در شأن امام علی‌علیه السلام انکار نمی‌کنند. بیشتر مفسّران اهل سنّت، بلکه بنابر نقلی جمهور آن‌ها در زمره این گروهند. آنان «ولایت» در آیه را به معنای نصرت یا محبّت گرفته و خصوصیات نامیده شده در آیه را برای تمییز مؤمنان از منافقان می‌دانند. ولی همان‌گونه که بعداً اشاره خواهیم کرد از شأن نزول آیه الغای خصوصیت نمی‌توان کرد.

ج) عدّه اندکی از علمای اهل سنّت به کلّی منکر این حادثه‌اند و روایاتی که آیه را منطبق بر امام علی‌علیه السلام می‌داند منکرند. در رأس این گروه ابن تیمیه قرار دارد.

مقصود از «ولایت» نزد اهل سنّت‌

گرچه لفظ «ولایت» در لغت به معانی گوناگونی از قبیل: دوست، ناصر، سرپرستی و معانی دیگر آمده، ولی علمای اهل سنّت درصددند که از بین معانی ولایت، معنای نصرت یا محبت و نصرت را برای آیه «ولایت» برگزینند.

طبری در تفسیر آیه می‌گوید: «یعنی ای مؤمنان! جز خدا و رسول خدا و مؤمنان که خداوند آنان را وصف کرده است، یاور شما نیستند.»⁽²⁾در تفسیر «المنار» در ذیل آیه «ولایت» آمده است: «ما از سیاق دانستیم که ولایت در اینجا به معنای ولایت نصرت است.»⁽³⁾در تفسیر مراغی نیز ولایت به نصرت تفسیر شده است.⁽⁴⁾

فخرالدین رازی می‌گوید: «چرا جایز نباشد که مقصود از واژه «ولی» در این آیه ناصر و محبّ باشد، و ما دلیل اقامه خواهیم کرد بر این‌که این معنا بهتر است از حمل آن بر معنای متصرف در امور.»⁽¹⁾ولی مفسّران و متکلّمان امامیه برآنند که مقصود از ولایت در این آیه، امامت و رهبری است.

اجماع مفسّران بر نزول آیه در شأن امام علی‌علیه السلام‌

اجماع مفسّران بر نزول آیه در شأن امام علی‌علیه السلام‌

برخی از متکلمین اهل سنّت ادعای اجماع کرده‌اند بر این‌که آیه «ولایت» در شأن امام علی‌علیه السلام نازل شده است:

1 - قوشچی حنفی‌

او می‌گوید: «به اتفاق نظر مفسّران، آیه در حقّ علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شد، هنگامی که انگشتر خود را در حال رکوع به مسکین داد.»⁽²⁾

2 - قاضی عضد الدین ایجی‌

او نیز می‌گوید: «امامان تفسیر اجماع کرده‌اند که مراد از آیه، علی‌علیه السلام است.»⁽³⁾

3 - میر سید شریف جرجانی‌

او نیز می‌نویسد: «امامان تفسیر اجماع کرده‌اند بر این‌که مراد از { الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ }علی است، در حال رکوع نمازش، سائلی از او درخواستی نمود، حضرت انگشترش را به او داد. و در آن هنگام آیه نازل شد.»⁽⁴⁾

4 - سعد الدین تفتازانی‌

او می‌گوید: «به اتفاق مفسّران، این آیه درباره علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شد، هنگامی که انگشترش را در حال رکوع نماز به سائل داد.»⁽⁵⁾

الفاظ حدیث‌

الفاظ حدیث‌

اهل سنّت شأن نزول آیه را به طرق مختلف در کتب روایی و تفسیری خود نقل کرده‌اند. اینک به برخی از سندهای صحیح آن اشاره می‌کنیم:

1 - روایت نسائی‌

نسائی بنابر نقل ابن اثیر از رزین صاحب کتاب «الجمع بین الصحاح السته» از عبداللَّه بن سلام نقل کرده که گفت: من و گروهی از قومم خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله رسیدیم و عرض کردیم: قوم ما از هنگامی که اسلام آورده‌ایم با ما به مقابله پرداخته‌اند و قسم خورده‌اند که با ما سخن نگویند. در این هنگام بود که آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ...} بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد. بلال برای نماز ظهر اذان گفت، مردم مشغول نماز شدند، برخی در حال سجود و برخی رکوع، در این هنگام سائلی در خواست کمک نمود. حضرت علی‌علیه السلام انگشتر خود را در حال رکوع به سائل داد. خبر به رسول خدا صلی الله علیه وآله رسید. پیامبر این آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ...} را بر ما قرائت نمود.⁽¹⁾

رزین، همان رزین بن معاویه است که به امام، محدّث و شهیر توصیف شده‌است.⁽²⁾

2و3 - روایات ابن کثیر

ابن کثیر تعدادی از روایات را در ذیل آیه «ولایت» آورده، و در برخی از سندها اشکال می‌کند، ولی بعد از ذکر یکی از آن روایات می‌گوید: «این سندی است که اشکالی ندارد.» همو حدیث را به سند دیگری نقل کرده ولی درباره آن سکوت اختیار نموده است. سند آن این چنین است:

ابن ابی حاتم، از ابو سعید اشجّ، از فضل بن دکین ابونعیم احول، از موسی قیس حضرمی، از سلمة بن کهیل نقل می‌کند که گفت: علی‌علیه السلام انگشتر خود را در حال رکوع صدقه داد، در این هنگام بود که این آیه نازل شد: { إِنَّما وَلِیکُمُ...}.⁽³⁾

4 - روایت طبری‌

ابو جعفر طبری می‌گوید: «و امّا قول خداوند: { وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ ، بین اهل تأویل در مقصود از این جمله اختلاف است، برخی می‌گویند: مقصود علی بن ابی طالب است. و برخی نیز مقصود از آن را جمیع مؤمنین می‌دانند. آن‌گاه از اسماعیل بن اسرائیل رملی، از ایوب بن سوید، از عتبة بن ابی حکیم در مورد آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ...} نقل می‌کند که مراد، علی بن ابی طالب علیه السلام است.»⁽⁶⁾

5 - روایت حاکم‌

حاکم نیشابوری از ابو عبداللَّه محمّد بن عبداللَّه صفّار، از ابو یحیی عبدالرحمن بن محمّد رازی، از محمد بن یحیی بن ضریس، از عیسی بن عبداللَّه بن عبیداللَّه بن عمر بن علی بن ابی طالب علیه السلام، از عبداللَّه پدرش، از عمر بن علی بن ابی طالب علیه السلام از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که این آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ...} بر رسول خداصلی الله علیه وآله نازل شد، حضرت از خانه خارج شده و به مسجد آمدند. مردم در حال رکوع و قیام نماز بودند، حضرت نماز به جای آورد. در آن هنگام سائلی پیدا شد، حضرت به او فرمود: ای سائل آیا کسی به تو چیزی داد؟ او گفت: کسی به جز این راکع - علی‌علیه السلام - انگشتر خود را به من عطا نفرمود.⁽²⁾

نتیجه این‌که حدیث فوق از جهت سند، صحیح است.

6 - روایت ابن عساکر

ابن عساکر از ابو علی حداد و...، و از ابونعیم حافظ، از سلیمان بن احمد، از عبدالرحمن بن محمّد بن سالم رازی، از محمّد بن یحیی بن ضریس عبدی از عیسی بن عبداللَّه بن عبیداللَّه بن عمر بن علی بن ابی طالب علیه السلام، از پدرش، از جدّش از علی‌علیه السلام نقل کرده که این آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ...} بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شد... تا آخر حدیث.⁽²⁾

بقیه سند هم در توثیق حاکم تشریح شد.

7 - روایت سیوطی‌

سیوطی در «اسباب النزول» از طرق مختلف، این حدیث را نقل کرده، آن‌گاه می‌گوید: «این‌ها شواهدی است که برخی از آن‌ها برخی دیگر را تقویت می‌کند.»⁽⁴⁾

ابوذر و شأن نزول آیه‌

از ابوذر غفاری نقل شده که گفت: ای مردم! روزی از روزها با رسول خدا صلی الله علیه وآله در مسجد نماز می‌خواندم، سائلی وارد مسجد شد و از مردم تقاضای کمک کرد، ولی

کسی چیزی به او نداد، دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! تو شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم، ولی کسی جواب مساعد به من نداد. در همین حال حضرت علی‌علیه السلام که در حال رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد. سائل نزدیک آمد و انگشتر را از دست آن حضرت بیرون آورد. پیامبر صلی الله علیه وآله که در حال نماز بود این ماجرا را مشاهده کرد. هنگامی که از نماز فارغ شد، سر به سوی آسمان بلند کرد و چنین گفت: خداوندا! برادرم موسی از تو تقاضا کرد که روح او را وسیع گردانی و کارها را بر او آسان سازی و گره از زبان او بگشایی تا مردم گفتارش را درک کنند. و نیز موسی درخواست کرد هارون را که برادرش بود وزیر و یاورش قرار دهی و به وسیله او نیرویش را زیاد کنی و در کارهایش شریک سازی. خداوندا! من محمّد، پیامبر و برگزیده توأم، سینه مرا گشاد کن و کارها را بر من آسان گردان، از خاندانم علی را وزیر من قرار بده تا به وسیله او پشتیبانی قوی داشته باشم.

ابوذر می‌گوید: هنوز دعای پیامبر صلی الله علیه وآله پایان نیافته بود که جبرئیل نازل شده و به پیامبرصلی الله علیه وآله عرض کرد: بخوان! پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: چه بخوانم؟ گفت: بخوان: { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا...}.⁽¹⁾

این مضمون از ابن عباس، عمار یاسر، عبداللَّه بن سلام، سلمة بن کهیل، علی بن ابی طالب علیه السلام و عده دیگری از صحابه نقل شده است.

شأن نزول آیه از دیدگاه اهل بیت‌علیهم السلام‌

اکنون برای تبرّک، تنها به دو روایت از اهل بیت‌علیهم السلام که در بیان مصداق خارجی آیه «ولایت» است اکتفا می‌کنیم:

1 - از امام باقرعلیه السلام نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «وقد أنزل اللَّه تبارک وتعالی

بذلک آیة من کتابه إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ }وعلی بن أبی طالب علیه السلام أقام الصلاة وآتی الزکاة وهو راکع یرید اللَّه - عزّ وجلّ - فی کلّ حال»؛⁽¹⁾«و خدای تبارک و تعالی در این باره آیه‌ای از کتابش را نازل کرد: { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ... و علی بن ابی طالب علیه السلام نماز را اقامه کرد و در حال رکوع، زکات داد، او خدای - عزّ وجلّ - را در همه حال می‌خواهد.»

2 - از امام باقرعلیه السلام نقل شده که فرمود: «أمر اللَّه - عزّ وجلّ - رسوله بولایة علی بن أبی طالب وأنزل علیه { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ}»؛⁽²⁾«خدای - عزّ وجلّ - رسولش را به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام امر کرد و بر او آیه { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ...} را نازل کرد.»

راویان حدیث از صحابه‌

تعداد زیادی از صحابه، روایات مربوط به نزول آیه «ولایت» در شأن امام علی‌علیه السلام را نقل کرده‌اند که برخی از آنان عبارتند از:

1 - امام علی بن ابی طالب علیه السلام.

2 - ابوذر غفاری.

3 - مقداد بن اسود.

4 - عمار بن یاسر.

5 - ابو رافع قبطی.

6 - عمرو بن عاص.

7 - عبداللَّه بن سلام.

8 - عبداللَّه بن عباس.

9 - جابر بن عبداللَّه انصاری.

10 - انس بن مالک.

راویان حدیث از عامه‌

عده بسیاری از علمای اهل سنّت نیز احادیث مربوط به نزول آیه ولایت در شأن امام علی‌علیه السلام را نقل کرده‌اند که از آن جمله عبارتند از:

1 - قاضی ابو عبداللَّه واقدی.⁽¹⁾

2 - حافظ ابوبکر صنعانی.⁽²⁾

3 - حافظ ابو الحسن عثمان بن ابی شیبه کوفی.⁽³⁾

4 - ابو جعفر اسکافی معتزلی.⁽⁴⁾

5 - حافظ عبد بن حمید کشی.⁽⁵⁾

6 - ابوسعید اشجّ کوفی.⁽⁶⁾

7 - حافظ نسائی.⁽⁷⁾

8 - ابن جریر طبری.⁽⁸⁾

9 - ابن ابی حاتم.⁽⁹⁾

10 - حافظ ابوالقاسم طبرانی.⁽¹⁰⁾

11 - حافظ ابوبکر جصاص.⁽¹¹⁾

12 - حاکم نیشابوری.⁽¹²⁾

13 - ابو اسحاق ثعلبی نیشابوری.⁽¹³⁾

14 - ابو نعیم اصفهانی.⁽¹⁾

15 - ابو الحسن ماوردی.⁽²⁾

16 - واحدی نیشابوری.⁽³⁾

17 - ابن مغازی شافعی.⁽⁴⁾

18 - حاکم حسکانی.⁽⁵⁾

19 - کیا طبری شافعی.⁽⁶⁾

20 - حافظ فرّاء بغوی.⁽⁷⁾

21 - جار اللَّه زمخشری.⁽⁸⁾

22 - ابوبکر قرطبی.⁽⁹⁾

23 - خطیب خوارزمی حنفی.⁽¹⁰⁾

24 - ابن عساکر دمشقی.⁽¹¹⁾

25 - ابوالفرج بن جوزی حنبلی.⁽¹²⁾

26 - فخر رازی شافعی.⁽¹³⁾

27 - مبارک بن اثیر جزری.⁽¹⁴⁾

28 - محمّد بن طلحه شافعی.⁽¹⁾

29 - سبط بن جوزی حنفی.⁽²⁾

30 - گنجی شافعی.⁽³⁾

31 - قاضی بیضاوی.⁽⁴⁾

32 - حافظ الدین نسفی.⁽⁵⁾

33 - شیخ الاسلام حمّوئی.⁽⁶⁾

34 - محمد بن یوسف زرندی.⁽⁷⁾

35 - ابو حیان اندلسی.⁽⁸⁾

36 - حافظ محمّد بن احمد کلبی.⁽⁹⁾

37 - قاضی عضد الدین ایجی.⁽¹⁰⁾

38 - نظام الدین نیشابوری.⁽¹¹⁾

39 - سعد الدین تفتازانی.⁽¹²⁾

40 - سید شریف جرجانی.⁽¹³⁾

41 - علاء الدین قوشجی.⁽¹⁴⁾

42 - نور الدین ابن صباغ مالکی.⁽¹⁵⁾

43 - جلال الدین سیوطی.⁽¹⁶⁾

44 - ابن حجر هیتمی.⁽¹⁾

45 - قاضی شوکانی.⁽²⁾

46 - شهاب الدین آلوسی.⁽³⁾

47 - شیخ سلیمان قندوزی.⁽⁴⁾

48 - سید محمّد مؤمن شبلنجی.⁽⁵⁾

کیفیت استدلال بر امامت‌

کیفیت استدلال بر امامت‌

متکلمان و مفسّران امامیه برای نظریه خود دلایل و شواهدی اقامه کرده‌اند که از جمله آن‌ها این‌که:

الف: کلمه «انّما» از ادوات حصر و مفاد آن اثبات و نفی است؛ یعنی حکم را بر آنچه پس از «انّما» ذکر شده اثبات می‌کند و از آنچه ذکر نشده نفی می‌کند. وقتی گفته می‌شود: «انّما زید عالم» مفاد آن این است که زید دارای صفت علم است و صفت کمال دیگری ندارد.

خطیب قزوینی در «تخلیص المفتاح» گفته است: «یکی از راه‌های حصر، کلمه «انّما» است؛ چنان‌که در حصر موصوف بر صفت گفته می‌شود: «انّما قائم زید»؛ زیرا کلمه «انّما» دربر دارنده معنای ما و الّا؛ یعنی نفی و استثناء است.

علمای نحو گفته‌اند: انّما آنچه را که بعد از آن آمده است اثبات، و آنچه را که نیامده نفی می‌کند....»⁽⁶⁾

بنابر این، کلمه انّما بر ولایتی خاص دلالت می‌کند، ولایتی که به خداوند، پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و بر کسی که با صفات مذکور در آیه توصیف شده است. ولی ولایت به معنای

نصرت و محبت اختصاصی نیست؛ زیرا این مطلب که هر مسلمانی باید مسلمان دیگر را یاری دهد و نسبت به او محبت دینی داشته باشد مورد اجماع مسلمانان است. چنان که آیه کریمه { اَلْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ⁽¹⁾} نیز بر آن دلالت می‌کند. امّا ولایت تدبیر و رهبری و سرپرستی، عمومیت ندارد. اسلام و ایمان شرط لازم چنین ولایتی است، ولی شرط کافی برای آن نیست. چنین ولایتی اوّلاً و بالذات به خداوند اختصاص دارد و برای دیگران با اذن و مشیت الهی ثابت می‌شود.

ب) مقصود از «ولی» در آیه «ولایت» سرپرستی و امامت است نه محبّت و نصرت، و این مطلب را از چند راه می‌توان به اثبات رسانید:

1 - حاقّ لفظ

کلمه «ولی» که در آیه به کار رفته، گرچه در لغت عرب به معانی گوناگونی؛ از قبیل: مالک امر، دوست، رفیق، یاری کننده و... به کار رفته است، ولی معنای شایع، آن که هنگام اطلاق کلمه و ذکر آن بدون قرینه، متبادر به ذهن است همان معنای اوّل؛ یعنی مالک امر و صاحب سلطه است. ولی طفل به معنی سرپرست او و ولی زن به معنای سرپرست زن و ولی دم به معنای سرپرست خون است، کسی که حقّ مطالبه قصاص یا دیه را دارد. لذا «ولی امر» نیز به معنای سرپرست امر خلافت و امارت است.

معنای آیه چنین می‌شود: «همانا کسانی که متولی امور شما هستند و بر شما ولایت و سلطه دارند همانا خداوند و رسولش و علی بن ابی طالبند.

2 - قرینه اضافه‌

گرچه خود کلمه «ولی» بر حقّ سلطه دلالت داشته و معنای متبادر از آن است، ولی اضافه کلمه «ولی» به کسانی که احتیاج به ولایت و سرپرستی دارند، قرینه‌ای بر معنای سلطه و سرپرستی در لفظ «ولی» است. و در مورد این آیه، کلمه «ولی» به مردم اضافه شده است. مردمی که احتیاج به قیم و سرپرستی دارند که از خودشان برتر باشد.

3 - قرینه عطف‌

یکی دیگر از قراین موجود بر معنای سرپرستی و سلطه در آیه «ولایت» درباره امیرالمؤمنین‌علیه السلام، قرینه عطف است؛ زیرا در این آیه، کلمه «ولی» یک بار آمده و بر خداوند، رسول والذین آمنوا... عطف شده است. عطف، دلیل بر سنخیت بین معطوف و معطوف علیه در معنای عامل است. حال اگر معنای ولایت خداوند مشخص است که همان اولویت و سرپرستی است و نیز درباره رسول اکرم صلی الله علیه وآله در قرآن به اولویت تبیین شده است، در مورد علی بن ابی طالب علیه السلام نیز ولایت او به همان معنای اَولی به تصرف و سلطه و سرپرستی است و تنها فرق آن‌ها به اصالت و تبعیت است؛ به این معنا که ولایت خداوند به اصالت و از رسول‌صلی الله علیه وآله و امام علی علیه السلام به تبع اذن الهی است.

4 - کلمه حصر

کلمه «انّما» که در آیه «ولایت» به کار رفته، به اتفاق ادیبان عرب افاده حصر می‌کند که با در نظر گرفتن معنای حصر در آیه، تنها با معنای سلطه و سرپرستی سازگاری دارد؛ زیرا معنا ندارد که خداوند بگوید: تنها محبّ و ناصر شما این سه نفرند. خداوند در آیه { الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ⁽¹⁾} آن دو (محبّ و ناصر) را برای همه مؤمنان، که رسول خداصلی الله علیه وآله نیز جزو آن‌ها شمرده می‌شود، جعل کرده است.

اشکال: ممکن است کسی اشکال کند که حصر در آیه با مذهب شیعه امامی سازگاری ندارد؛ زیرا آن‌ها امامت و خلافت و ولایت را منحصر به امام علی‌علیه السلام ندانسته، بلکه بر دوازده نفر منطبق می‌کنند.

پاسخ: حصر در آیه حقیقی نیست، بلکه اضافی است در مقابل دیگران از صحابه که در عصر حضرت بوده‌اند، به دلیل احادیث دوازده خلیفه که صاحبان امر و خلافت و ولایت و سرپرستی را دوازده نفر شمرده است.

و دیگر این‌که حصر در آیه ضرری نمی‌رساند، که امامت سایر ائمه به ترتیب بوده و در طول امامت یکدیگر باشند؛ زیرا هر یک از امامان، قائم مقام امام دیگری است، و لذا با حصر ولایت در امام علی‌علیه السلام منافاتی ندارد.

5 - خروج از خطاب در آیه‌

در فقره { إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا...} به امّت اسلامی خطاب شده که خدا، رسول او و برخی از مؤمنانِ خاص «ولی» آنان هستند. این خطاب، اقتضا دارد که خدا و رسول او و این مؤمن خاص داخل در امّت اسلامی فرض نشوند وگرنه اتّحاد «ولی» و «مولّی علیه» لازم می‌آید. ولایت آنان باید ولای خاص باشد، نه ولایت متقابل به معنای محبّت یا نصرت که به حکم آیه { الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ برای همه مؤمنان جعل شده است. پس خداوند، ولی متصرّف و اداره کننده مستقلّ مردم است و همین ولایت را برای رسول خدا و حضرت علی‌علیه السلام نیز جعل کرده است.

6 - یکی بودن ولی در هر عصر

اگر عالم خدایی دارد، باید این خدا یکی باشد، چون با وجود دو خدا که صفاتشان عین ذات هم باشد؛ یعنی دو علم، دو قدرت و دو مدیریت، آسمان‌ها و زمین از بین می‌روند: { لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا⁽¹⁾}. نمی‌توان گفت که دو خداوند بر اساس حقّ کار می‌کنند؛ زیرا غیر از خود خدا حقّی در عالم نیست و سایر موجودات، عدم محض هستند و نفس الامر و واقع هر چه باشد، همه فعل خدا است. پس اگر از ذات حقّ موجود است به طور قطع، واحد و بدون شریک است: { اللَّهُ لا إِلهَ إِلّا هُوَ الْحَی الْقَیومُ .⁽²⁾

درباره رسول الهی نیز همین مطلب وجود دارد؛ یعنی دو رسول در زمین و زمان واحد نمی‌توانند جامعه را اصلاح کنند. امامان معصوم‌علیهم السلام نیز که هر کدام مظهر تامّی

از اسمای الهی هستند، برنامه خاص دارند. از این رو از میان دو معصوم که در یک زمان زندگی می‌کنند، یکی امام و دیگری مأموم است.

بر اساس این معیار کلّی، نمی‌توان گفت مصداق { الَّذِینَ آمَنُوا...} در آیه ولایت جمیع یا گروهی از مؤمنان است که در حال رکوع زکات می‌دهند، چون هرج و مرج پیش می‌آید و نقض غرض می‌شود؛ زیرا هدف از تعیین ولی، جلوگیری از هرج و مرج است، و اگر قرار باشد هر کسی در حال رکوع، صدقه بدهد، امام و رهبر باشد و چنین ادعایی داشته باشد موجب هرج و مرج خواهد شد.

از این رو مراد از { الَّذِینَ آمَنُوا...} تنها حضرت علی‌علیه السلام است، گرچه حصر اضافی است و در مقابل دیگر افراد از صحابه است و ولایت سایر ائمه از دلایل دیگر استفاده می‌شود.

معنای اَولی به تصرف‌

ثابت کردیم که معنای «ولی» همان اَولی به تصرف و اولویت در سلطه و سرپرستی است. حال ببینیم معنای «اولویت» چیست؟

قسطلانی در تفسیر آیه { النَّبِی أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ می‌گوید: یعنی پیامبر در تمام امور اَولی به مؤمنین است از خودشان، از بعضی آن‌ها نسبت به بعضی دیگر، در نفوذ حکمش و وجوب طاعتش. ابن عباس و عطا گفته‌اند: یعنی هر گاه پیامبرصلی الله علیه وآله آن‌ها را به چیزی دعوت نمود و نفس آن‌ها خود را به چیزی دیگر، اطاعت پیامبر صلی الله علیه وآله اولی از اطاعت خودش است؛ زیرا پیامبر امر نمی‌کند و راضی نمی‌شود مگر به چیزی که در آن صلاح و نجاح مردم است به خلاف نفوس آن‌ها.»⁽¹⁾

گرچه عبارت { الَّذِینَ آمَنُوا} همه مؤمنان را شامل می‌شود، ولی این شمول و عموم مقصود نیست، بلکه مقصود بعضی از مؤمنان است؛ زیرا:

اوّلاً: برای آنان صفت ویژه‌ای بیان شده است و آن عبارت است از اقامه نماز و دادن زکات در حال رکوع در نماز؛ { الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ .

ثانیاً: { الَّذِینَ آمَنُوا} بر کلمه { رَسُولُهُ عطف شده است، چنان‌که کلمه { رَسُولُهُ }بر کلمه { اللَّهُ عطف شده است. مفاد آیه این است که خدا و رسول خدا و مؤمنانی که توصیف شده‌اند بر مخاطبان آیه یعنی جامعه مؤمنان ولایت دارند. و اگر مراد از { الَّذِینَ آمَنُوا...} عموم مؤمنان باشد لازم می‌آید که همه مؤمنان، هم ولی و مولّی علیه باشند؛ یعنی هم ولایت مدار و هم ولایت پذیر باشند، در حالی که با کلمه «ولی» در آیه سازگاری ندارد؛ زیرا از باب تفاعل نیامده است.

ثالثاً: ولایت به معنای محبّت و نصرت است که عمومیت داشته و دو جانبه است، ولی ولایت تدبیری و رهبری، یک جانبه بوده و طرفینی نیست. بنابر این مقصود از { الَّذِینَ آمَنُوا...} عموم مؤمنین نیست.

ریشه واژه «ولی»

ریشه واژه «ولی»، ولایت است. اصل این ماده بر قرب و نزدیکی دلالت می‌کند؛ یعنی میان دو چیز به گونه‌ای از نسبت قرب برقرار است که چیز دیگری میان آن‌ها فاصله نیست.

ابن فارس می‌گوید: «واو، لام و یا (ولی) بر قرب و نزدیکی دلالت می‌کند و واژه ولی به معنای قرب و نزدیکی است، و کلمه مولی نیز از همین باب است. و بر معتِق، معتَق، صاحب، حلیف، ابن عم، ناصر و جار اطلاق می‌شود که ریشه همه آن‌ها ولی به معنای قرب است.»⁽¹⁾

راغب اصفهانی گفته است: «ولاء و توالی آن است که دو یا چند چیز به گونه‌ای

باشند که غیر آن‌ها میان آن‌ها نباشد. این معنا برای قرب مکانی است و قرب به لحاظ نسبت، دین، صداقت، نصرت و اعتقاد استعاره آورده می‌شود.

واژه وِلایت (بر وزن هدایت) به معنای نصرت، و واژه وَلایت (بر وزن شَهادت) به معنای تولّی امر است. و گفته شده هر دو واژه یک معنا دارد و حقیقت آن همان تولّی امر است.»⁽¹⁾

با توجه به حالات اولیه انسان در کاربرد الفاظ و این که معمولاً کلمات را در آغاز برای بیان معانی مربوط به محسوسات به کار می‌برد، می‌توان گفت: واژه ولایت در آغاز برای قرب و نزدیکی خاص در محسوسات (قرب حسی) به کار رفته است، آن‌گاه برای قرب معنوی استعاره آورده شده است. بر این اساس هر گاه این واژه در امور معنوی به کار رود بر نوعی از نسبت قرابت دلالت می‌کند و لازمه آن این است که ولی نسبت به آنچه بر آن دلالت دارد، دارای حقی است که دیگری ندارد و می‌تواند تصرّفاتی را بنماید که دیگری جز به اذن او نمی‌تواند؛ مثلاً ولی میت می‌تواند در اموال او تصرف کند، این ولایت او ناشی از حقّ وراثت است. و کسی که بر صغیر ولایت دارد حقّ تصرف در امور وی را دارد. کسی که ولایت نصرت دارد می‌تواند در امور منصور (آن کسی که نصرتش را عهده دار شده است) تصرف کند. و خداوند ولی امر بندگان خویش است؛ یعنی امور دنیوی و اخروی آن‌ها را تدبیر می‌کند و او ولی مؤمنان است؛ یعنی بر آنان ولایت خاصی دارد... .

بنابر این، معنای ولایت در همه موارد استعمال آن، گونه‌ای از قرابت است که منشأ نوعی تصرف و مالک بودن تدبیر است.⁽²⁾

به عبارت دیگر: ولایت، نوعی اقتراب و نزدیکی نسبت به چیزی است، به گونه‌ای که موانع و حجاب‌ها از میان براشته می‌شود... .⁽³⁾

حال اگر کسی با ریاضت‌های نفسانی و قابلیت‌هایی که برای خود ایجاد کرده، و از طرفی دیگر مورد عنایات و الطاف الهی قرار گرفته و به مقام قرب تام الهی نایل شده، این چنین شخصی از جانب خداوند بر مردم ولایت پیدا می‌کند، ولایتی که لازمه آن این است که ولی نسبت به آنچه بر آن دلالت دارد، دارای حقی است که دیگری ندارد و او می‌تواند تصرفاتی بنماید که دیگری جز به اذن او نمی‌تواند. و همه این‌ها به اذن و اراده و مشیت خداوند است.

بررسی شبهات‌

بررسی شبهات‌

اهل سنّت از آنجا که دلالت آیه را بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین‌علیه السلام قوی دیده‌اند، درصدد مقابله با آن برآمده و از راه‌های مختلف درصدد ایجاد تشکیک در دلالت آن برآمده‌اند. اینک به یکایک آن‌ها پرداخته و از آن‌ها پاسخ خواهیم داد:

1 - تعبیر به جمع‌

برخی سؤال می‌کنند که اگر مراد از { ... الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ... }علی بن ابی طالب علیه السلام است چرا به صیغه جمع آمده است؟⁽¹⁾

پاسخ: اوّلاً: عرب، در بسیاری از موارد به جهت نکته‌ای از مفرد به جمع تعبیر می‌کند، شاهد این موضوع آیاتی است که در قرآن کریم آمده است. اینک نمونه‌هایی از آن را ذکر می‌کنیم:

الف) خداوند متعال می‌فرماید: { الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ إِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ ؛⁽²⁾«این‌ها کسانی بودند که مردم به آنان گفتند: همانا مردم [لشکر دشمن برای شما اجتماع کرده‌اند، از آن‌ها بترسید، امّا این سخن بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا ما را کافی است و او بهترین حامی ما است.»

گوینده این سخن به اجماع مفسّران، شخصی به نام نعیم بن مسعود اشجعی بوده که از او به جمع تعبیر شده است. تا آن‌که شأن و منزلت کسانی که به حرف او گوش ندادند بالا برده شود. ابوسفیان به او ده شتر داده بود تا از جانب مشرکان به میان مسلمانان برود و آن‌ها را از کفار بترساند، ولی هرگز مسلمانان به رهبری پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله از این تهدید نهراسیدند، و حضرت‌صلی الله علیه وآله با هفتاد سواره به جهت مقابله با آنان از مدینه حرکت کردند.⁽¹⁾

ب) و نیز می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یبْسُطُوا إِلَیکُمْ أَیدِیهُمْ فَکَفَّ أَیدِیهُمْ عَنْکُمْ ؛⁽²⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید نعمتی را که خدا به شما بخشید به یاد آورید، آن زمان که جمعی قصد داشتند دست به سوی شما دراز کنند، امّا خدا دست آن‌ها را از شما بازداشت.»

مطابق آنچه که در تفاسیر آمده، کسی که قصد دست درازی داشت مردی از بنی محارب به نام غوث بود، شمشیر خود را کشید و قصد داشت با آن به رسول خداصلی الله علیه وآله بزند که خداوند مانع از آن شد.⁽³⁾

در این مورد نیز خداوند متعال به جهت تعظیم نعمت خود در حفظ جان پیامبر صلی الله علیه وآله از مفرد به جمع تعبیر کرده است.

ج) در آیه مباهله از حضرت زهراعلیها السلام به «نساء» و از حضرت علی علیه السلام به «انفس» به جهت تعظیم امر آن دو تعبیر کرده است. آنجا که می‌فرماید: { فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَکُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَکُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ ؛⁽⁴⁾«هر گاه بعد از علم و دانشی که [درباره

مسیح به تو رسیده [باز کسانی با تو به محاجّه و ستیز برخیزند به آن‌ها بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود، آن گاه مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»

د) و نیز می‌فرماید: { وَمِنْهُمُ الَّذِینَ یؤْذُونَ النَّبِی وَیقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیرٍ لَکُمْ ؛⁽¹⁾«از آن‌ها کسانی هستند که پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند او گوش (آدم خوش باوری) است. بگو: گوش خوبی برای شما است (خوش باور بودن او به نفع شماست).»

مطابق رأی برخی از مفسّران، این آیه درباره یکی از منافقین نازل شده است.⁽²⁾

ثانیاً: طبرسی می‌گوید: «نکته در اطلاق جمع، تعظیم امیرالمؤمنین است، همان‌گونه که رسول خداصلی الله علیه وآله در روز خندق فرمود: تمام ایمان در مقابل تمام شرک قرار گرفت.⁽³⁾

ثالثاً: شرف الدین عاملی رحمه الله می‌نویسد: «نزد من در مورد تعبیر به جمع نکته‌ای لطیف‌تر و دقیق‌تر است، و آن این‌که: خداوند تعبیر به جمع آورد نه مفرد به جهت ملاحظه حال بسیاری از مردم؛ زیرا دشمنان علی‌علیه السلام و بنی هاشم از منافقین و اهل حسد هرگز طاقت ندارند که فضیلت حضرت را به صورت مفرد بشنوند؛ زیرا در این صورت در آن طمع کرده و دست به اقدمی خواهند زد که عواقب خطرناکی بر اسلام خواهد داشت. آری بعد از آن، نصوص یکی پس از دیگری و به عبارات مختلف و در مقامات گوناگون از جانب رسول خدا صلی الله علیه وآله رسید و با آن‌ها امر ولایت امیر المؤمنین‌علیه السلام را تدریجاً گسترش داد، تا آن‌که دین را کامل کرده و نعمت را بر مردم تمام نمود، و این برنامه مطابق با عادت حکما در تبلیغ مردم به چیزی است که برای آن‌ها مشقّت دارد. و خداوند این طریق را در تمام آیاتی که در شأن امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السلام است پیاده کرده است.»⁽⁴⁾

2 - استعمال مجازی‌

فخر رازی می‌گوید: «هر چند حمل لفظ جمع بر واحد، برای تعظیم روا است لکن مجاز است و نیاز به دلیل دارد.»⁽¹⁾

آلوسی نیز می‌گوید: «لفظ جمع برای عموم است... و فریقین بر این که باید عموم لفظ را پیروی کرد نه خصوص سبب را، اتفاق نظر دارند. و حمل عام بر خاص خلاف اصل است و در غیر ضرورت به کار نمی‌رود....»⁽²⁾

پاسخ: اوّلاً: در جایی که جمع در معنای مفرد به کار می‌رود، این استعمال مجازی است، چون استعمال لفظ جمع در مفهوم واحد است، ولی در موردی که لفظ جمع در معنای خودش به کار می‌رود لکن فقط بر یک مصداق تطبیق می‌شود، این استعمال مجازی نخواهد بود. به عبارت دیگر: میان مصداق خارجی مفهوم لفظ با معنای آن تفاوت است و حقیقت و مجاز در محور استعمال لفظ در مفهوم و معناست نه در تطبیق با مصداق خارج. و مورد بحث ما از نوع دوم است. و قرآن کریم در موارد متعدّدی - برای تشویق یا تنبیه - آن را به کار برده است.

ثانیاً: چشم پوشی از خصوص سبب و پیروی از عموم لفظ که آلوسی مطرح کرده، منجر به این می‌شود که هیچ شأن نزولی را برای آیات نشناسیم، و این با مبنای اهل سنّت سازگاری ندارد.

ثالثاً: استعمال مجازی درصورت وجود قرینه؛ مثل حصر و عطف اشکالی ندارد.

3 - اراده محبت و نصرت‌

برخی می‌گویند: به قرینه سیاق، مقصود از «ولی» در آیه «ولایت» نصرت و محبّت است؛ زیرا آیه در سیاق آیات نهی از دوست و یاور گرفتن از کفار است.⁽³⁾

پاسخ: اوّلاً: آیه «ولایت» به جهت سیاق آیه قبلش که درباره امیرالمؤمنین‌علیه السلام

است، از آیاتی که نهی از نصرت و محبّت کفار کرده، جدا گشته است. و لذا سیاق قبلی نمی‌تواند در آیه ولایت تأثیر گذاشته و به آن ظهور دهد.

خداوند در آیه 54 از سوره مائده که متّصل به آیه «ولایت» است می‌فرماید: { یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَیحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ یجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلا یخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یؤْتِیهِ مَنْ یشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر کس از شما از آیین خود باز گردد [به خدا زیانی نمی‌رساند] خداوند جمعیتی را می‌آورد که آن‌ها را دوست دارد و آنان [نیز] او را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع و در برابر کافران سرسخت و نیرومندند، آن‌ها در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ ملامت‌گری هراس ندارند. این، فضل خداست که به هر کس بخواهد [و شایسته ببیند] می‌دهد و [فضل خدا وسیع و خداوند داناست.»

مطابق روایاتی که از امام باقر و امام صادق‌علیهما السلام رسیده و برخی از مفسّران اهل سنّت ذکر کرده‌اند، این آیه مختص به امیرالمؤمنین‌علیه السلام و اصحاب او است. و در حقیقت این آیه اشاره‌ای به مسأله ولایت حضرت امیرعلیه السلام داشته و به جهت زمینه سازی برای آیه «ولایت» آمده است. و هرگز در سیاق آیات قبل که مربوط به نصرت و محبّت کفار است نمی‌باشد.

مؤید این مطلب که آیه مربوط به امیرالمؤمنین‌علیه السلام است این‌که رسول خداصلی الله علیه وآله درباره ایشان در جنگ خیبر فرمود: «هر آینه مردی را می‌فرستم که هرگز خداوند او را خوار نمی‌کند، او خدا و رسول را دوست دارد، و خدا و رسول نیز او را دوست می‌دارند.» همه منتظر بودند که این شخص کیست؟ تا این‌که پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «علی کجاست؟» حضرت علی علیه السلام که چشمانش به حدّی درد می‌کرد که درست جایی را نمی‌دید، آمد، حضرت آب دهان خود را بر چشم او مالید، آن‌گاه عَلَم را سه بار تکان داد و سپس در دستان حضرت علی‌علیه السلام قرار داد.⁽¹⁾

ثانیاً: رسول خدا صلی الله علیه وآله امامان از عترت خود را همتا و عدل قرآن قرار داده است به حدّی که به توسط آن‌ها است که حقّ از باطل شناخته خواهد شد. و به طور متواتر شنیده شده که آن حضرات به آیه «ولایت» بر امامت حضرت علی‌علیه السلام احتجاج کرده‌اند و لفظ «ولی» در آیه را به سرپرستی و اولی به تصرف و امامت معنا نموده‌اند. در نتیجه با وجود این نصوصات از معصومین‌علیهم السلام، هرگز اعتمادی به سیاق نیست.

ثالثاً: قرآنِ موجود، به اتفاق مفسّران بر ترتیب نزول آیات، جمع آوری نشده است، بلکه بѠاساس مصالحی که بوده این‌گونه ترتیب یافته است.

شاهد این مدعا این‌که: در آیات قبل و بعد از آیات «ولایت» کلمه «اولیا» به صورت جمع آمده ولی در آیه «ولایت» لفظ «ولی» به صورت مفرد به کار رفته است. و این قرینه‌ای است بر این‌که این آیات با هم نازل نشده است.

به عبارت دیکر: یکپارچگی این آیات معلوم نیست، و صِرفِ بودن آیات در کنار هم دلیل بر نزول دفعی آن‌ها نیست؛ چون قرآن کریم به تدریج و در مدت 23 سال بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شده است، پس وحدت سیاق در این آیات احراز نشده است، بلکه بر یکپارچه نبودن این آیات دلیل وجود دارد؛ زیرا روایات فراوانی از طریق اهل سنّت و شیعه ذکر شده که شأن نزول این آیه داستان انفاق حضرت علی‌علیه السلام است. این شأن نزول نشان می‌دهد که آیه «ولایت» با آیات قبل و بعد از خودش ارتباطی ندارد.

رابعاً: شواهد و قراینی که ذکر شد، نصّ بر سرپرستی حضرت علی‌علیه السلام است، و هنگام تعارض بین نصّ و ظاهری که بر فرض از سیاق به دست می‌آید، نصّ به جهت افاده یقین مقدم است.

4 - ولایت فعلی‌

برخی می‌گویند: آیه ظهور در ولایت فعلی دارد، و اگر ولایت را به معنای سرپرستی و امامت و خلافت معنا کنیم، لازمه‌اش آن است که در زمان نزول آیه، ولایت امام علی‌علیه السلام فعلی نباشد؛ زیرا حضرت بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله امام و خلیفه است.

پاسخ: از ادله و شواهد و قراین استفاده می‌شود که امیرالمؤمنین علیه السلام در زمان

رسول خدا صلی الله علیه وآله ولایت داشته، ولی ولایت او در رتبه بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله بوده است. شاهد این مطلب، حدیث «ولایت» است که به آن اشاره می‌کنیم. و نیز عبارتی که بسیاری از علمای اهل سنّت آن را از عمر بن خطاب نقل کرده‌اند که بعد از نصب امام علی علیه السلام به ولایت و امامت در روز غدیر خم، گفت: «تو مولای من و مولای هر مرد مؤمن و زن مؤمنی هستی.» این تعبیر نیز دلالت بر ولایت فعلی حضرت علیه السلام در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله دارد.

5 - منافات با حضور قلب در نماز

برخی می‌گویند: عمل امیرالمؤمنین‌علیه السلام به اعطای انگشتر در حال نماز به سائل، با حضور قلب در نماز سازگاری ندارد.⁽¹⁾مگر همین امیرالمؤمنین‌علیه السلام نبود که در حال نماز تیری را از پای او در آوردند و اصلاً متوجه آن نشد؟ از طرفی دیگر انجام اعمال غیر صلاتی در نماز مبطل نماز است.

پاسخ: اوّلاً: این آیه بعد از وقوع عمل نازل شده و سیاق آن سیاق مدح است. و لذا آیه دلالت دارد که این عمل حضرت در نماز مورد مدح و ستایش خداوند است.

ثانیاً: عمل کم در حال نماز هرگز به نماز ضرری نمی‌رساند، همان‌گونه که علمای شیعه و سنّی به آن تصریح کرده‌اند.

نسفی می‌گوید: «آیه دلالت دارد بر این‌که انسان می‌تواند در حال نماز صدقه دهد، و این‌که فعل قلیل هرگز مفسد نماز نیست.»⁽²⁾

و نیز اسماعیل قنوی در حاشیه خود بر تفسیر بیضاوی می‌نویسد: «بنابر این، آیه دلیل بر این است که فعل قلیل در بین نماز، هرگز موجب بطلان نماز نخواهد شد.»⁽³⁾

ثالثاً: خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: { فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ وَهُوَ قائِمٌ یصَلِّی فِی الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ یبَشِّرُکَ بِیحْیی ..}.⁽⁴⁾

در این آیه خداوند می‌فرماید: ملائکه در حال نماز به حضرت زکریا بشارت به فرزند دادند، اگر این بشارت مضرّ به حضور قلب در نماز است، در مورد آیه «ولایت» نیز چنین خواهد بود!!

رابعاً: دستگیری از نیازمند با اعطای صدقه، عبادت است که در ضمن عبادتی دیگر (نماز) صورت گرفته و با آن ناسازگار نیست. آنچه که با روح نماز منافات دارد توجّه به غیر خدا است، و دستگیری از نیازمند در راستای عبادت او است. خداوند متعال می‌فرماید: { أَلَمْ یعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَیأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ ؛⁽¹⁾«آیا ندانسته‌اند تنها خداوند توبه را از بندگانش می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد و به درستی که خدا توبه‌پذیر مهربان است.»

قرآن در این آیه تصریح می‌کند که تنها خدا صدقات را اخذ می‌کند... بنابر این اعطای صدقه که در راه خدا و برای خدا و گیرنده‌اش هم خود خدا است، با نماز هیچ‌گونه منافاتی ندارد.

6 - اطلاق زکات بر صدقه واجب!!

برخی می‌گویند: کلمه «زکات» در اصطلاح، بر زکات واجب اطلاق می‌شود نه صدقه مستحب و از آنجا که قضیه‌ای که در شأن نزول آیه ذکر شده، موردش صدقه مستحب است لذا با این یا آن آیه که در آن تعبیر به «زکات» آمده منافات دارد.⁽²⁾

پاسخ: اوّلاً: قرطبی در تفسیر خود در جواب اشکال می‌گوید: «از همین آیه؛ یعنی جمله { وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ استفاده می‌شود که بر صدقه مستحب نیز کلمه زکات اطلاق می‌گردد؛ زیرا علی علیه السلام انگشتر خود را در حال رکوع صدقه داد. و این نظیر آیه { وَما آتَیتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ⁽³⁾} است... .⁽⁴⁾

اسماعیل قنوی در حاشیه خود بر تفسیر بیضاوی می‌نویسد: «همانا صدقه

مستحب نیز زکات نامیده می‌شود، گرچه متبادر از زکات، صدقه واجب است؛ زیرا وجه تسمیه صدقه واجب به زکات، در مستحب نیز موجود است.»⁽¹⁾

توضیح جواب این‌که: واژه زکات در لغت به معنای «نمو و طهارت است، و اگر آنچه را که انسان از مال خود به نیازمندان می‌دهد، زکات گفته می‌شود به این دلیل است که این کار مایه برکت و نمو مال و نیز پالایش نفس، و یا مایه نمو مال و پالایش نفس هر دو می‌باشد.⁽²⁾بنابر این بر هر دو نوع صدقه - چه واجب و چه مستحب - زکات اطلاق می‌شود.

ثانیاً: واژه «زکات» در سوره‌های مکّی و مدنی، یا به معنای رشد و نمو است؛ مانند { وَالَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ⁽³⁾} یا به معنای صدقه مستحبی است، نه زکات واجب فقهی؛ مانند: { وَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّکاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً⁽⁴⁾} و آیه { ... فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یتَّقُونَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ}.⁽⁵⁾

زکات در آیاتی نیز که موضوع زکات انبیای گذشته را یاد آور شده، به معنای صدقه مستحبی است؛ مانند: { وَأَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَالزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیاً}.⁽⁶⁾و آیه: { وَأَوْحَینا إِلَیهِمْ فِعْلَ الْخَیراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِیتاءَ الزَّکاةِ...⁽⁷⁾}؛ زیرا اصطلاح زکات واجب فقهی در عصر نزول آیات، وجود نداشته و بعدها در میان مسلمانان رواج یافته است، و مراد از آن همان صدقه واجب است که در مدینه با این آیه تشریع شد: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَیهِمْ...⁽⁸⁾}.

پس لفظ «زکات» در قرآن کریم به معنای زکات واجب مصطلح فقهی نیامده است، بلکه به معنای رشد، نمو و صدقه مستحبی است.

افزون بر آن، اگر بپذیریم «زکات» همانند نماز در عصر نزول قرآن اصطلاح جدیدی داشته، این اصطلاح در مقابل معنای لغوی و به معنای مطلق صدقه، اعمّ از واجب و مستحب است؛ مانند واژه «صلاة» که به معنای عبادت مخصوص است که هم درباره نماز واجب به کار رفته و هم درباره نماز مستحبّی.

با این بیانات پاسخ برخی دیگر از علمای اهل سنّت نیز داده خواهد شد که می‌گویند: «زکات» در آیه ولایت، زکات واجب فقهی است و حضرت علی‌علیه السلام یا به دلیل فقر، مشمول زکات واجب نبوده و یا هرگز زکات واجب را تا وقت نماز به تأخیر نمی‌انداخته است. در نتیجه آیه نمی‌تواند در شأن آن حضرت نازل شده باشد. لیکن از مطالب گذشته معلوم شد که «زکات» در قرآن کریم به معنای رشد یا صدقه مستحبی و یا اعمّ از صدقه واجب و مستحب است.

ثالثاً: نمی‌توان شأن نزول آیه را که درباره حضرت علی‌علیه السلام است، نادیده گرفت.

7 - شمولیت در آیه‌

سید حمید الدین عبدالحمید آلوسی می‌گوید: «آیه ولایت، نزولش اختصاص به علی‌علیه السلام ندارد آن طور که عده‌ای گمان می‌کنند، بلکه در شأن مهاجرین و انصار نازل شده که علی‌علیه السلام نیز از جمله آنان است؛ زیرا جمله «الذین» به صیغه جمع آمده و لذا نمی‌تواند مقصود از آن خصوص علی علیه السلام باشد.»⁽¹⁾

پاسخ: اوّلاً: اثبات کردیم که عرب گاهی به مصلحتی از مفرد به صیغه جمع تعبیر می‌کند که مورد آیه نیز از همین موارد است؛ زیرا قرآن از حضرت به جهت تعظیم، تعبیر به جمع کرده است.

ثانیاً: در مورد آیه «ولایت» یا باید به طور کلّی از روایات درباره شأن نزول آیه چشم پوشی کرد و یا اگر به آن‌ها ملتزم شویم نمی‌توانیم از شأن نزول آیه الغای خصوصیت کرده و ولایت را به همه مؤمنان تعمیم دهیم، چون با التزام به روایات، مؤمنان انحصاری می‌شوند.

8 - حدیثی منسوب به امام باقر علیه السلام‌

ابن جریر طبری حدیثی را به نقل از عبدالملک بن ابی سلیمان نقل کرده که می‌گوید: از ابو جعفر درباره { ... الَّذِینَ آمَنُوا...} پرسیدم؟

حضرت فرمود: «مؤمنان مرادند.» گفتم: مردم می‌گویند: این آیه درباره علی‌علیه السلام نازل شده؟ حضرت فرمود: علی‌علیه السلام از مؤمنان است.⁽¹⁾

پاسخ: اوّلاً: این حدیث خبر واحد است.

ثانیاً: با احادیث متعددی که از اهل بیت علیهم السلام از جمله خود امام باقر علیه السلام رسیده و آیه را تنها بر مورد امام علی‌علیه السلام تطبیق کرده، منافات دارد.

ثالثاً: تنها راوی این حدیث، یعنی عبدالملک بن ابی سلیمان، از راویان امام باقرعلیه السلام به شمار نمی‌آید.

رابعاً: روایت ابهام دارد، این ابهام از آنجا است که مراد از مؤمنان در کلام امام روشن نیست که آیا همه مؤمنان را می‌گوید یا مراد از آنان، طبق روایات در منابع شیعه، کسی جز خود ائمه اهل بیت علیهم السلام نیستند. در روایات شیعه آمده است که ائمه اهل بیت علیهم السلام نیز به این شرف نایل شده‌اند. در این صورت آیه در معنای تأویل خود بر آنان نیز منطبق می‌شود.