اخلاق فاضل

1) (1) . انسان: 76.

2) (2) . هود: 118.

3) (3) . یونس: 35.

1) (1) . قلم: 4.

2) (2) . بحارالانوار، ج 67، باب 59، ص 372؛ مکارم الاخلاق، ص 8.

3) (3) . وسائل الشیعه، ج 27، باب 10، ص 131؛ بحارالانوار، ج 2، باب 14، ص 88.

1) (1) . شمس، آیه 9.

2) (2) . عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ جَعْفَرِ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه السلام) قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَۀِ نَادَی مُنَادٍ مِنْ بُطْنَانِ الْعَرْشِ: أَیْنَ خَلِیفَۀُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ؟ فَیَقُومُ دَاوُدُ النَّبِیُّ (علیه السلام) فَیَأْتِی النِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: لَسْنَا إِیَّاکَ أَرَدْنَا وَ إِنْ کُنْتَ لِلَّهِ خَلِیفَۀً. ثُمَّ یُنَادِی ثَانِیَۀً أَیْنَ خَلِیفَۀُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ؟ فَیَقُومُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ (علیه السلام) فَیَأْتِی النِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: یَا مَعْشَرَ الْخَلَائِقِ! هَذَا عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ خَلِیفَۀُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلَی عِبَادِهِ، فَمَنْ تَعَلَّقَ بِحَبْلِهِ فِی دَارِ الدُّنْیَا - فَلْیَتَعَلَّقْ بِحَبْلِهِ فِی هَذَا الْیَوْمِ لِیَسْتَضِیءَ بِنُورِهِ وَ لِیَتَّبِعَهُ إِلَی الدَّرَجَاتِ الْعُلَی مِنَ الْجِنَانِ - قَالَ فَیَقُومُ: أُنَاسٌ قَدْ تَعَلَّقُوا بِحَبْلِهِ فِی الدُّنْیَا فَیَتَّبِعُونَهُ إِلَی الْجَنَّۀِ. ثُمَّ یَأْتِی النِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ: أَلَا مَنِ ائْتَمَّ بِإِمَامٍ فِی دَارِ الدُّنْیَا فَلْیَتَّبِعْهُ إِلَی حَیْثُ شَاءَ وَ یَذْهَبُ بِهِ فَحِینَئِذٍ (یَتَبَرَّأُ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ. وَ قالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا کَرَّۀً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَما تَبَرَّؤُا مِنَّا کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النَّار). (أمالی شیخ مفید، ص 285، مجلس 34) از امام صادق (علیه السلام) روایت است که فرمود: هنگامی که روز قیامت شد، منادی از داخل عرش ندا می‌کند: خلیفۀ خداوند در زمین کجا است؟ داود (علیه السلام) برمی‌خیزد. خداوند عزّوجلّ به او می‌گوید: منظور تو نیستی. اگر چه تو هم خلیفۀ خداوند بودی. بار دوم آن منادی ندا می‌کند: خلیفۀ خداوند در زمین کجا است؟ علی بن ابی طالب (علیه السلام) برمی‌خیزد. در آن هنگام از جانب خداوند ندا می‌رسد: ای مردم! این علی خلیفۀ خداوند در روی زمین بود و حجت او بر بندگانش می‌باشد. پس هر کس در دنیا به ریسمان ولایت او چنگ زده، امروز هم به او متوسل شود تا از نور او روشن گردد و به دنبال او به درجات بلند بهشتی برود. حضرت فرمود: پس مردمی که در دنیا به ریسمان ولایت او آویخته بودند برمی‌خیزند و به دنبال آن حضرت به بهشت می‌روند، سپس از جانب خداوند - جلّ‌جلاله - ندا می‌رسد: هان! هر کس در دنیا به دنبال پیشوایی راه افتاد و از او پیروی کرده امروز نیز به دنبال او به هر جا که او بخواهد و ببرد، راه بیفتد. در این هنگام «پیشوایان از پیروان خود بیزاری جویند، عذاب را می‌بینند و همه اسباب و وسایل از دسترسی آنان دور و بریده خواهد شد و پیروان می‌گویند: ای کاش ما می‌توانستیم به دنیا بازگردیم تا همان‌گونه که از ما بیزاری جستند از آنان بیزاری می‌جستیم، خداوند به این صورت اعمال آنان را مایۀ حسرت ایشان قرار دهد و آنان از آتش دوزخ بیرون نخواهند رفت».

1) (1) . تحقیق، تهیه و تنظیم این اثر فاخر در حدود دو سال به طول انجامیده است.

1) (2) . در احکام واقعی اعتقادی عقلی و نقلی (مانند توحید، نبوت، معاد و...) همه قبول دارند که باب علم و رسیدن به واقع، مفتوح است، امّا نسبت به فروعات اختلاف است که آیا باب علم و رسیدن به واقع، باز است یا این که امکان تحصیل علم نسبت به اقسام مختلف احکام شرعی ممکن نیست. بنابراین سه نظریه وجود دارد که برخی قائل به انفتاح حقیقی، برخی قائل به انفتاح حکمی، برخی انسدادی صغیر و برخی انسدادی کبیر شده‌اند. ر، ک: کتب اصولیون، بحث انسداد.

2) (3) . عن امیرالمؤمنین (علیه السلام):... فَالْتَمِسُوا ذَلِکَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ فَإِنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ هُمُ الَّذِینَ یُخْبِرُکُمْ حُکْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ لَا یُخَالِفُونَ الدِّینَ وَ لَا یَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَهُوَ بَیْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِق.... (نهج البلاغه، خ 147، ص 270) امیرالمؤمنین ویژگی‌های اهل‌بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را چنین بیان می‌کنند:... پس رستگاری را از اهل آن جستجو کنید که اهل‌بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سلّم رمز حیات دانش و راز مرگ جهل و نادانی هستند، آنان که حکمت شان شما را از دانش آنان و سکوت شان از منطق آنان و ظاهرشان از باطن شان، اطلاع می‌دهد، نه با دین خداوند مخالفتی دارند و نه در آن اختلاف می‌کنند، دین در میان ایشان گواهی صادق و ساکتی سخنگو است.

1) (1) .... عَنْ أَبِی حَمْزَۀَ الثُّمَالِی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ 8 قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی حَجَّۀِ الْوَدَاعِ فَقَالَ:... یَا أَیُّهَا النَّاسُ! وَ اللَّهِ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ الْجَنَّۀِ وَ یُبَاعِدُکُمْ عَنِ النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ أَمَرْتُکُمْ بِهِ وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ النَّارِ وَ یُبَاعِدُکُمْ مِنَ الْجَنَّۀِ إِلَّا وَ قَدْ نَهَیْتُکُمْ عَنْه.... (بحار الأنوار، ج 67، باب 47، ص 91) ابوحمزه ثمالی از امام پنجم (علیه السلام) نقل کرده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در سفر حجۀ الوداع خطبه‌ای ایراد فرمود که:... ای مردم! به خدا سوگند! آنچه شما را به آسایش و بهشت نزدیک می‌کند و از رنج و عذاب دوزخ دور می‌سازد فرو گذار نکرده و به او فرمان دادم و آنچه شما را به شقاوت و دوزخ می‌کشاند و از سعادت و بهشت دور می‌کند باقی نماند مگر این که دستور خودداری از آن دادم....

2) (2) . در اواسط قرن چهارم - که هنوز حکومت عباسیان ادامه داشت فقه اهل تسنن با ایستایی و رکود مواجه شد و این رکود در نهایت به انحطاط فقه آنان انجامید و علت آن این بود که پیروان پیشوایان مذهبی به پیروی از گفته‌ها و نظریات پیشوایان خود بسنده کردند و فقهای جامعۀ اهل تسنن به تدوین مذاهب اربعه (حنفی به پیشوایی ابوحنیفه نعمان بن ثابت، مالکی به پیشوایی مالک بن انس اصبحی، شافعی به پیشوایی محمد بن ادریس و حنبلی به پیشوایی احمد بن حنبل) پرداختند. در میانۀ قرن هفتم، فقهای اهل تسنن، مذاهب اربعه را تنها مذهب رسمی و قابل قبول جامعۀ اهل تسنن اعلام کردند و تبعیت از هر یک را برای مسلمانان کافی شمردند. این عمل پیامدهای تأسف باری را برای جوامع اسلامی و فقه اهل تسنن به دنبال داشت که از جملۀ آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:الف. بیگانه شدن فقه اسلامی اهل تسنن با موضوعات و مسایل مستحدثه و رویدادهای نوین جوامع اسلامی.ب. جلوه کردن احکام فقهی به صورت سنت‌های راکد و بی‌روح و بی‌ملاک و چه بسا خرافات.ج. منزوی شدن اندیشۀ اسلامی در مراکز علمی جهان به دلیل ارائۀ فتاوای ناصحیح وخلاف موازین عقل و شرع و معرفی آنها به عنوان مسایل و اندیشه‌ها و قوانین اسلامی.د. شیوع پیروی از دستورات و نظریات کسانی که فقیه نبوده و واجد شرایط پیشوایی و مقام افتا نگردیده‌اند.

1) (1) . أَبَانٌ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: صَعِدَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَی عَلَیْهِ وَ قَالَ:... أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِیغَ الرِّسَالاتِ وَ تَنْجِیزَ الْعِدَاتِ وَ تَمَامَ الْکَلِمَاتِ وَ فُتِّحَتْ لِی الْأَسْبَابُ وَ أُجْرِی لِی السَّحَابُ وَ نَظَرْتُ فِی الْمَلَکُوتِ فَلَمْ یَعْزُبْ عَنِّی شَیْ‌ءٌ فَاتَ وَ لَمْ یَفُتْنِی مَا سَبَقَنِی وَ لَمْ یَشْرَکْنِی أَحَدٌ فِیمَا أَشْهَدَنِی رَبِّی یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ وَبِی یُتِمُّ اللَّهُ مَوْعِدَهُ وَیُکْمِلُ کَلِمَاتِهِ وَ أَنَا النِّعْمَۀُ الَّتِی أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَی خَلْقِهِ وَأَنَا الْإِسْلَامُ الَّذِی ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ کُلُّ ذَلِکَ مَنٌّ مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَی وَأَذَلَّ بِهِ مَنْکِبِی.... (کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ح 17، ص 712) ابان از سلیم بن قیس چنین نقل می‌کند: امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر منبر رفته و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود:... به خدا قسم! رساندن رسالت‌ها و انجام وعده‌ها و کامل بودن کلمات را دانسته و اسباب برایم گشوده شد و انساب را می‌دانم.... و در ملکوت نظر کردم و چیزی از نظرم مخفی نماند و آنچه پیش از من بوده از نظرم مخفی نماند و هیچ کس در آنچه پروردگارم - در روزی که شاهدان بپا می‌خیزند - درباره آن از من گواهی گرفته شریک من نیست. خداوند به وسیلۀ من وعدۀ خود را تمام می‌کند و کلماتش را به کمال می‌رساند. من نعمتی هستم که خداوند متعال بر خلقش ارزانی داشته و من همان اسلامی هستم که برای خود پسندیده است. همۀ اینها منّتی است که خداوند بر من نهاده و شانه‌ام را با آن خم کرده است.

1) (1) . فقال علی بن محمد الهادی 8:... اصْطَفَاکُمْ بِعِلْمِهِ وَ ارْتَضَاکُمْ لِدِینِهِ وَ اخْتَارَکُمْ لِسِرِّهِ وَ اجْتَبَاکُمْ بِقُدْرَتِهِ وَ أَعَزَّکُمْ بِهُدَاهُ وَ خَصَّکُمْ بِبُرْهَانِهِ وَ انْتَجَبَکُمْ لِنُورِهِ وَ أَیَّدَکُمْ بِرُوحِهِ وَ رَضِیَکُمْ خُلَفَاءَ فِی أَرْضِهِ وَ حُجَجاً عَلَی بَرِیَّتِهِ وَ أَنْصَاراً لِدِینِهِ وَ حَفَظَۀً لِسِرِّهِ وَ خَزَنَۀً لِعِلْمِهِ وَ مُسْتَوْدَعاً لِحِکْمَتِهِ وَ تَرَاجِمَۀً لِوَحْیِهِ وَ أَرْکَاناً لِتَوْحِیدِه... وَ دَعَوْتُمْ إِلَی سَبِیلِهِ بِالْحِکْمَۀِ وَ الْمَوْعِظَۀِ الْحَسَنَۀِ وَ... وَ آیَاتُ اللَّهِ لَدَیْکُمْ وَ عَزَائِمُهُ فِیکُمْ وَ نُورُهُ وَ بُرْهَانُهُ عِنْدَکُمْ وَ أَمْرُهُ إِلَیْکُمْ... أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ و... وَ الْبَابُ الْمُبْتَلَی بِهِ النَّاسُ مَنْ أَتَاکُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ یَأْتِکُمْ هَلَک إِلَی اللَّهِ تَدْعُونَ وَ عَلَیْهِ تَدُلُّونَ وَ بِهِ تُؤْمِنُونَ وَ لَهُ تُسَلِّمُونَ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ وَاِلَی سَبِیلِهِ تُرْشِدُونَ وَ بِقَوْلِهِ تَحْکُمُونَ سَعِدَ مَنْ وَالاکُمْ وَ هَلَکَ مَنْ عَادَاکُمْ وَ خَابَ مَنْ جَحَدَکُمْ وَ ضَلَّ مَنْ فَارَقَکُمْ وَ فَازَ مَنْ تَمَسَّکَ بِکُمْ وَ أَمِنَ مَنْ لَجَأَ إِلَیْکُمْ وَ سَلِمَ مَنْ صَدَّقَکُمْ وَ هُدِی مَنِ اعْتَصَمَ بِکُم... کَلَامُکُمْ نُورٌ وَ أَمْرُکُمْ رُشْدٌ وَ وَصِیَّتُکُمُ التَّقْوَی وَ فِعْلُکُمُ الْخَیْرُ وَ عَادَتُکُمُ الْإِحْسَانُ وَسَجِیَّتُکُمُ الْکَرَمُ وَشَأْنُکُمُ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ وَ الرِّفْقُ وَقَوْلُکُمْ حُکْمٌ وَحَتْمٌ وَ رَأْیُکُمْ عِلْمٌ وَ حِلْمٌ وَحَزْمٌ إِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ أَوَّلَهُ وَ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ مَعْدِنَهُ وَمَأْوَاهُ وَ مُنْتَهَاه.... (عیون أخبار الرضا (علیه السلام)، ج 2، ص 272 و من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص، 609) خداوند شما را با علم خود برگزیده و برای خزانه‌داری مخازن غیب خود پسندیده و برای پاسداری سرّ خود انتخاب کرده و به قدرت خود اختیار فرموده وبه هدایت خود عزیز ساخته و به برهان خود اختصاص داده و برای مشعل داری نور خود برگماشته و به روح خود تأیید فرموده و به خلافت شما در زمین خودش رضایت داده و شما را حجّت‌های خود بر خلق خویش و یاران دین و حافظان سرّ و خازنان علم و ودیعتگاه حکمت، و مترجمان وحی، و ارکان توحید،... و با حکمت و موعظه حسنه به راه او فرا خواندید. آیات خدا پیش شما است، و وفای به عهدها و پیمانهای او در متابعت از شما است، و نور و برهان او در خاندان شما... شما صراط محکم و مقاوم هستید... و همان دری می‌باشید که مردم در ورود به آن آزمایش می‌شوند. هر کس به سوی شما آمد نجات یافت و هر کس به سوی شما نیامد هلاک شد و هر کس شما را انکار کرد نومید شد و هر کس از شما جدا شد گمراه شد و هر کس به شما تمسّک جست رستگار شد و هر کس به شما پناه برد ایمن شد و هر کس شما را تصدیق کرد سالم ماند و هر کس دست به دامن شما زد هدایت یافت.... سخنتان نور و امرتان هدایت و سفارشتان تقوا و فعلتان خیر و عادتتان احسان و خویتان کرم و شأنتان حقّ و صدق و رفق و قولتان حکم و حتم و رأیتان علم و حلم و حزم است. اگر سخن از خیر به میان آید، شما سرآغاز و اصل و فرع و گنجینه و جایگاه و منتهای آن هستید و امر او به شما تفویض شده است. (فرازهایی از زیارت جامعۀ کبیره)

1) (1) . علامه محمد باقر مجلسی اصفهانی (1110 ه -) - فرزند علامه محمد تقی مجلسی اصفهانی - از بزرگان علما و فقها و محدثان شیعه و صاحب آثار ارزشمند علمی است. وی در عصر خویش منصب شیخ الاسلامی داشت. نفوذ این فقیه بزرگ در حکومت وقت موجب شد که بتواند با کمک علمای دیگر با تألیف و تصنیف آثاری ارزنده، خدمات فراوانی به عالم اسلام انجام دهد. حاج میرزا حسین نوری، صاحب مستدرک الوسائل در شرح حال و دوران زندگی او مطالب مستوفایی بیان داشته است. شیخ حر عاملی و صدر الدین سید علی خان مدنی شیرازی از اساتید و مشایخ روایی مجلسی هستند و میرزا عبد اللَّه افندی - صاحب ریاض العلماء - سید نعمت اللَّه جزایری، مولی صالح مازندرانی و امیر محمد صالح حسینی خاتون‌آبادی از شاگردان مجلسی به شمار می‌آیند؛ از جمله آثار او: بحارالأنوار که جامع احادیث کلیه مجامع حدیثی شیعه است، آداب الحج، حاشیه تهذیب الاحکام، شرح روضه کافی، مشکاۀ الأنوار به فارسی در فضیلت قرائت قرآن، الفوائد الطریفه فی شرح الصحیفه است.

2) (2) . شرح بر اصول و فروع کافی است و در آن به سند هم متعرض شده است که کدام روایت ضعیف است و کدام موثق.

3) (3) . امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید:... إِنَّا لَأُمَرَاءُ الْکَلَامِ وَفِینَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُه. (نهج‌البلاغه، خ 233، ص 470) همانا ما امیران سخن هستیم، درخت سخن در ما ریشه دوانده، و شاخه‌های آن بر ما سایه افکنده است.

4) (4) . عن امیرالمؤمنین (علیه السلام): هُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ یُخْبِرُکُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِم. (نهج البلاغه، خ 239، ص 357) خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) مایۀ حیات دانش و نابودی جهل‌اند.

1) (1) . زخرف، آیه 71.

2) (2) . عَنِ الْهَرَوِی قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِی بْنَ مُوسَی الرِّضَاه 8 یَقُولُ:... فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا.... (بحار الأنوار، ج 2، باب 9، ص 26) از عبدالسّلام بن صالح ابوالصّلت هروی نقل شده که: از حضرت ابو الحسن علی بن موسی الرّضا 8 شنیدم که فرمود:... اگر مردم، نیکویی و محاسن سخنان ما را بدانند قطعاً از ما پیروی (و طبق آن عمل) می‌کنند.

3) (3) .... یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! صِفْ لِی الْمُتَّقِینَ حَتَّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ؛ (نهج البلاغه، خ 193، ص 303) ای امیرمؤمنان! پرهیزکاران را برای من آنچنان توصیف کن که گویی آنان را با چشم می‌نگرم.

4) (4) . فَتَثَاقَلَ (علیه السلام) عَنْ جَوَابِه ثُمَّ قَالَ یَاهَمَّامُ! اتَّقِ اللَّهَ وَأَحْسِنْ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَالَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ. فَلَمْ یَقْنَعْ هَمَّامٌ بِهَذَاالْقَوْلِ حَتَّی عَزَمَ عَلَیْهِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِی علیه وآله السلام ثُمَّ قَال:...، سپس فرمود: «ای همّام! از عذاب خداوند بترس و نیکوکار باش که خداوند با پرهیزکاران و نیکوکاران است» امّا همّام دست‌بردار نبود و اصرار ورزید تا آن‌که امام (علیه السلام) تصمیم گرفت صفات پرهیزکاران را بیان فرماید. پس خداوند را سپاس و ثنا گفت و بر پیامبرش درود فرستاد، و فرمود:...

1) (1) . قَالَ: فَصَعِقَ هَمَّامٌ صَعْقَۀً کَانَتْ نَفْسُهُ فِیهَا فقال امیرالمومنین (علیه السلام): أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَخَافُهَا عَلَیْهِ وَ أَمَرَ بِهِ فَجُهِّزَ وَ صَلَّی عَلَیْهِ وَ قَالَ: هَکَذَا تَصْنَعُ الْمَوَاعِظُ الْبَالِغَۀُ.

2) (2) . تحف العقول: ص 126.

3) (1) - این درس در جلسۀ «هفتاد و چهارم» و «ششصد و پنجاه و دوّم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

4) (3) . جهت مطالعه شرح این نامۀ عظیم‌القدر به کتاب آیین کشورداری، تالیف آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی مراجعه شود.

5) (4) . فقال علی بن محمد الهادی 8:... هَلَکَ مَنْ عَادَاکُمْ وَ خَابَ مَنْ جَحَدَکُمْ وَ ضَلَّ مَنْ فَارَقَکُمْ وَ فَازَ مَنْ تَمَسَّکَ بِکُمْ وَ أَمِنَ مَنْ لَجَأَ إِلَیْکُمْ وَ سَلِمَ مَنْ صَدَّقَکُمْ وَ هُدِی مَنِ اعْتَصَمَ بِکُمْ وَ... وَ الْبَابُ الْمُبْتَلَی بِهِ النَّاسُ مَنْ أَتَاکُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ یَأْتِکُمْ هَلَکَ إِلَی اللَّهِ تَدْعُونَ وَ عَلَیْهِ تَدُلُّونَ وَ بِهِ تُؤْمِنُونَ وَ لَهُ تُسَلِّمُونَ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ وَ إِلَی سَبِیلِهِ تُرْشِدُونَ وَ بِقَوْلِهِ تَحْکُمُونَ سَعِدَ وَ اللَّهِ مَنْ وَالاکُمْ... بِمُوَالاتِکُمْ عَلَّمَنَا اللَّهُ مَعَالِمَ دِینِنَا وَ أَصْلَحَ مَا کَانَ فَسَدَ مِنْ دُنْیَانَا وَ بِمُوَالاتِکُمْ تَمَّتِ الْکَلِمَۀُ وَ عَظُمَتِ النِّعْمَۀُ وَ ائْتَلَفَتِ الْفُرْقَۀُ... فَالرَّاغِبُ عَنْکُمْ مَارِقٌ وَ اللَّازِمُ لَکُمْ لَاحِقٌ وَ الْمُقَصِّرُ فِی حَقِّکُمْ زَاهِقٌ وَ الْحَقُّ مَعَکُمْ وَ فِیکُمْ وَ مِنْکُمْ وَ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُه.... کسی که با شما دشمنی کند هلاک می‌شود و آن کس که شما را انکار کند نومید شده و هر که از سوی شما روی برتابد گمراه شده است؛ ولی کسی که به شما تمسک جست پیروز و سعادتمند است و آن که به شما پناه آورد ایمن است و کسی که شما را تصدیق کند از آفت‌ها سالم می‌ماند و آن کس که به شما بپیوندد و ملازم شما گردد هدایت می‌شود... و همان باب و دری هستید که مردم در ورود به آن آزمایش می‌شوند. هر کس به سوی شما آمد نجات یافت و هر کس که به سوی شما نیامد هلاک شد و هر کس شما را انکار کرد نا امید شد، و هر کس از شما جدا شد گمراه شد و هر کس به شما تمسّک جست رستگار شد و هر کس به شما پناه برد ایمن شد و هر کس شما را تصدیق کرد سالم ماند و هر کس دست به دامن شما زد، هدایت یافت... سخنتان نور و امرتان هدایت و سفارشتان تقوا و فعلتان خیر، و عادتتان احسان و خوی شما کرَم، و شأنتان حقّ و صدق و رفق، و قولتان حکم و حتم، و رأی شما علم و حلم و حزم است. اگر سخن خیر به میان آید، شما سرآغاز، اصل، فرع، گنجینه، جایگاه و منتهای آن هستید. و امر او به سوی شما تفویض شده است... پس کسی که از شما روی برتابد از دین خارج می‌شود، و کسی که ملازم شما گردد به شما می‌پیوندد و کسی که در حقّ شما تقصیر روا دارد به مهلکه می‌افتد و حقّ با شما و در خاندان شما و از جانب شما، و بازگردنده به سوی شما است و شما اهل آن و کنجینۀ آن هستید.... (فرازهایی از زیارت جامعۀ کبیره)

1) (1) . عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِی قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) یَقُولُ: رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا فَقُلْتُ لَهُ: وَ کَیْفَ یُحْیِی أَمْرَکُمْ؟ قَالَ: یَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ یُعَلِّمُهَا النَّاس.... (عیون أخبار الرضا (علیه السلام)، ج 1، ص 307) از عبدالسلام بن صالح هروی روایت شده که: از حضرت رضا (علیه السلام) شنیدم که فرمود: خداوند کسی که امر ما را زنده بدارد را رحمت کند. عرض کردم: چگونه امر شما را زنده بدارد؟ فرمود: علوم ما را بیاموزد و به مردم تعلیم دهد.

2) (2) . عن امیرالمؤمنین (علیه السلام): اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ دِرَایَۀٍ لَا عَقْلَ رِوَایَۀٍ فَإِنَّ رُوَاۀَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیل. (غررالحکم، ج 1، فصل 3، ح 74، ص 137) هرگاه روایتی را شنیدید آن را برای دریافت و دانستن بشنوید نه برای بازگوکردن، همانا نقل‌کننده روایت بسیار ولی رعایت‌کنندگان با علم و اطّلاع، اندک.

1) (1) . این کتاب یکی از مجموعه‌های حدیثی ارزشمند و نفیس است که از قرن چهارم به یادگار مانده و حدیثهای برگزیده‌ای را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم: در حکم، مواعظ، علوم و معارف اسلام گرد آورده، احادیثی که هر چند نام راویانش ذکر نشده اما اکثر مضامینش مورد تأیید کتاب و سنت و منطبق با احادیث مسند است و گواه صدق را در آستین دارد. مؤلف جلیل القدراین کتاب حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی رحمه الله تعالی که از بزرگان علمای شیعه در قرن چهارم و با شیخ ابوجعفر صدوق معاصر بوده و شیخ ابوعبدالله مفید از وی اجازه حدیث داشت، مردی خوش ذوق و خوش انتخاب بوده است، کتاب تحف‌العقول که از تألیفات این عالم جلیل القدر است نمونه‌ای از انتخاب او است که مورد ستایش و تمجید علمای بزرگ؛ مانند شیخ حر عاملی، علامه مجلسی، صاحب ریاض و دیگران بوده و به احادیث کتابش علما و فقهای ما مانند شیخ اعظم انصاری استناد کرده‌اند. مؤلف خوش ذوق این کتاب نام زیبایی برای آن انتخاب کرده و بهترین تحفه‌ها را به عقل و اندیشه مردم اهدا کرده است.

2) (2) . عَنِ الْهَرَوِی قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِی بْنَ مُوسَی الرِّضَا 8 یَقُولُ:... فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا.... (بحارالأنوار، ج 2، باب 9، ص 26) عبدالسّلام بن صالح ابو الصّلت هروی می‌گوید: ازحضرت ابو الحسن علی بن موسی الرّضا 8 شنیدم که فرمود:... اگر مردم به محاسن سخنان ما را پی ببرند قطعاً از ما پیروی [و طبق آن عمل] می‌کنند.

1) (1) - این درس در یکی جلسات خارج فقه معظم له ایراد گردیده است.

2) (2) . قد سأل أمیرالمؤمنین (علیه السلام) سائل عن أحادیث البدع و عما فی أیدی الناس من اختلاف الخبر، فقال (علیه السلام): إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلًا وَ صِدْقاً وَ کَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهَماً وَ قَدْ کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلَی عَهْدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ: مَنْ کَذَبَ عَلَی مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَ إِنَّمَا أَتَاکَ بِالْحَدِیثِ أَرْبَعَۀُ رِجَالٍ لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ المنافقون:... الخاطئون: وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) شَیْئاً لَمْ یَحْفَظْهُ عَلَی وَجْهِهِ فَوَهِمَ فِیهِ وَ لَمْ یَتَعَمَّدْ کَذِباً فَهُوَ فِی یَدَیْهِ وَ یَرْوِیهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ وَ یَقُولُ: أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَمْ یَقْبَلُوهُ مِنْهُ وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ کَذَلِکَ لَرَفَضَهُ اهل الشبهۀ:... الصادقون الحافظون: وَ آخَرُ رَابِعٌ لَمْ یَکْذِبْ عَلَی اللَّهِ وَ لَا عَلَی رَسُولِهِ مُبْغِضٌ لِلْکَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ وَ تَعْظِیماً لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ لَمْ یَهِمْ بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَی وَجْهِهِ فَجَاءَ بِهِ عَلَی مَا سَمِعَهُ لَمْ یَزِدْ فِیهِ وَ لَمْ یَنْقُصْ مِنْهُ فَهُوَ حَفِظَ النَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ وَ حَفِظَ الْمَنْسُوخَ فَجَنَّبَ عَنْهُ وَ عَرَفَ الْخَاصَّ وَ الْعَامَّ وَ الْمُحْکَمَ وَ الْمُتَشَابِهَ فَوَضَعَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ مَوْضِعَهُ وَ قَدْ کَانَ یَکُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) الْکَلَامُ لَهُ وَجْهَانِ: فَکَلَامٌ خَاصٌّ وَ کَلَامٌ عَامٌّ، فَیَسْمَعُهُ مَنْ لَا یَعْرِفُ مَا عَنَی اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهِ وَ لَا مَا عَنَی رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَیَحْمِلُهُ السَّامِعُ وَ یُوَجِّهُهُ عَلَی غَیْرِ مَعْرِفَۀٍ بِمَعْنَاهُ وَ مَا قُصِدَ بِهِ وَ مَا خَرَجَ مِنْ أَجْلِهِ وَ لَیْسَ کُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَنْ کَانَ یَسْأَلُهُ وَ یَسْتَفْهِمُهُ حَتَّی إِنْ کَانُوا لَیُحِبُّونَ أَنْ یَجِیءَ الْأَعْرَابِی وَ الطَّارِئُ فَیَسْأَلَهُ حَتَّی‌یَسْمَعُوا وَ کَانَ لَا یَمُرُّ بِی مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ إِلَّا سَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ فَهَذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیْهِ النَّاسُ فِی اخْتِلَافِهِمْ وَ عِلَلِهِمْ فِی رِوَایَاتِهِم. (نهج‌البلاغۀ، خ 210، ص 432) شخصی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نسبت به احادیث بدعت آور و گوناگونی که میان مردم رواج داشت پرسید، حضرت فرمود: احادیثی که در دسترس مردم قرار دارد، هم حق است هم باطل، هم راست هم دروغ، هم ناسخ هم منسوخ، هم عام هم خاص، هم محکم هم متشابه، وبرخی به درستی ضبط گردیده و برخی با ظن و گمان روایت شده است. در روزگار پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنقدر دروغ به آن حضرت نسبت داده شد که ایشان خطابه ای ایراد کرده و فرمودند: هر کس عمداً به من دروغ نسبت دهد جایگاه او پر از آتش است.افرادی که حدیث نقل می‌کنند چهار دسته‌اند که پنجمی ندارد:اول: منافقان نفوذی:....دوم: اشتباه کار: کسی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سلّم چیزی را به اشتباه شنیده، امّا سخن آن حضرت را درست حفظ نکرده است و با توهّم چیزی را گرفته، امّا از روی عمد دروغ نمی‌گوید، آنچه در اختیار دارد روایت کرده و به آن عمل می‌کند و می‌گوید من آن را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سلّم شنیده‌ام. اگر مسلمانان بدانند که او اشتباه کرده و غیرواقعی پنداشته، از او نمی‌پذیرفتند، خودش هم اگر آگاهی می‌یافت که اشتباه کرده آن را رها می‌کرد.سوّم: ناآگاهانی که حدیث‌شناس نیستند:....چهارم: حافظان راست گفتار: آن کس که نه به خداوند دروغ می‌بندد و نه به پیامبرش دروغ نسبت می‌دهد. دروغ را از ترس خداوند و حرمت نگهداشتن از رسول گرامی (صلی الله علیه و آله) دشمن می‌دارد. در آنچه از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنیده اشتباه نکرده، بلکه آن را با تمام جوانبش حفظ کرده است و آنچنان که شنیده بدون کم و کاست نقل می‌کند. پس او ناسخ را دانسته و به آن عمل کرده و منسوخ را فهمیده و از آن دوری جسته، خاص و عام، محکم و متشابه، را شناخته و هر کدام را در جای خویش قرار داده است.گاهی سخنی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دارای دو معنا بود: سخنی عام و سخنی خاص، کسی آن را می‌شنید که مقصود خداوند و پیامبرش را از آن کلام نمی‌فهمید، پس به معنای دلخواه خود تفسیر می‌کرد و بدون آن که معنای واقعی آن را بداند که برای چه هدفی صادر شده و چرا چنین گفته شده است، حفظ و نقل می‌کرد. همۀ یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنان نبودند که از او چیزی بپرسند و معنای واقعی آن را درخواست کنند تا آنجا که عدّه‌ای دوست داشتند عربی بیابانی یا سؤال‌کننده‌ای از آن حضرت چیزی بپرسد و آنان پاسخ آن را بشنوند؛ امّا من هرچه از خاطرم می‌گذشت می‌پرسیدم و حفظ می‌کردم، پس این است علل اختلاف در نقل حدیث و روایاتی که میان مردم وجود دارد.

1) (1) . علامۀ محدّث مرحوم حاج میرزا حسین نوری را «مجلسی دوم» خوانده‌اند (م 1320 ق) که از فقهای متبحر در علم حدیث و رجال و آشنا به سیره و تاریخ بود. اساتید او عبارتند از: فقیه محمد علی بن زین العابدین محلاتی، عبدالرحیم بروجردی، عبدالحسین بن علی طهرانی، شیخ مرتضی انصاری، سید مجدّد محمدحسن شیرازی.و برخی از شاگردانش عبارتند از: محدث عباس قمی، آقا بزرگ طهرانی، إسماعیل بن محمد باقر اصفهانی و محمدحسین نائینی.برخی از کتب او عبارت است از: مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، نفس الرحمان فی فضائل سلمان، الصحیفه الثانیه العلویه، الصحیفه الرابعه السجادیه، النجم الثاقب فی أحوال الإمام الغائب، معالم العبر فی استدراک جزء البحار السابع عشر، الفیض القدسی فی أحوال المجلسی، جنۀ المأوی فیمن فاز بلقاء الحجۀ فی الغیبۀ الکبری، حواش علی «منتهی المقال» فی الرجال لأبی علی الحائری و دیوان شعر (فارسی).

2) (2) . الْجَعْفَرِیَّاتُ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَثُ قَالَ: حَدَّثَنِی مُوسَی بْنُ إِسْمَاعِیلَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍعَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِی بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ:: أَنَّ فَاطِمَۀَ بِنْتَ رَسُولِ‌اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) له لَمَّا قُبِضَ النَّبِیّ (صلی الله علیه و آله) اشْتَکَتْ وَ أَخَذَهَا السَّبَلُ کَمَداً عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله). (مستدرک الوسائل، ج 2، ص 358)

1) (1) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ آبَائِهِ:: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): التَّدْبِیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یُؤْمِنُکَ مِنَ النَّدَم. (بحارالأنوار، ج 68، باب 83، ص 338) اگر قبل از شروع هر کاری در آن دقت کنی از پشیمانی ایمن خواهی شد.عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی (علیه السلام): ِاظْهَارُ الشَّیْ‌ءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَۀٌ لَهُ. (تحف العقول، ص 457) امام جواد (علیه السلام) فرمود: اظهار هر چیز پیش از استحکام آن، فساد انگیز است.شدت دقت علما و مراجع زبانزد است به طوری که نقل شده است رئیس المحدثین ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه القمی ملقب به (صدوق) بزرگ‌ترین فرد خاندان بابویه در نقل حدیث تا آن جا دقت می‌نموده که در کتابهایی مانند امالی و عیون اخبار الرضا محل روایت و نام راوی و تاریخ روز و ماه و سال استماع روایت را ضبط کرده و همین لقب صدوق مطلق که به او داده شده بزرگ‌ترین دلیل توثیق او می‌باشد. (اعتقادات شیخ صدوق (ره)، ترجمه حسنی، پیشگفتار مقدمه، ص 3) و نیز از بیان‌ها و توضیحات علّامه مجلسی (ره) در ذیل بعضی از اخبار کتاب بحارالانوار به خوبی پیدا است که شخصاً با دقت و مطالعه کامل تمام اخبار را می‌دیده و میان آن همه مطالب و آن همه کسره و ضمه و فتحه و تشدید و مَدّ و غیره اشتباهی روی نداده است! و به راستی باید علامه مجلسی را یک دانشمند کارکشتۀ به تمام معنا موفّق دانست.

1) (1) - این درس در جلسه سی و هشتم درس خارج اصول ایراد گردیده است-

2) (2) . عَنْ أَبِی عَلِی الْأَشْعَرِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِی الْکُوفِی عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدِبْنِ یَسَارٍعَنْ مَنْصُورِبْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّه (علیه السلام) قَال:... (کافی، ج 2، باب الصمت و حفظ اللسان، ص 113)

3) (3) . هرگاه کلمه «عَلی» در چنین مواردی استعمال شود، علامت سنگین و مشکل بودن کار است؛ به همین دلیل این کلمه در وظایف شرعی بسیار استعمال می‌شود مانند: (کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ). (بقره، آیه 183) یا: (ولِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ). (آل‌عمران، آیه 97) (این حاشیه از فرمایشات مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی است).

1) (1) . قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): کَفَاکَ مِنْ عَقْلِکَ مَا أَوْضَحَ لَکَ سُبُلَ غَیِّکَ مِنْ رُشْدِک. (نهج البلاغه، ح 421، ص 730) از عقل و خرد تو همین برایت بس که راه رشد و رهایی را از راه گمراهی برای تو روشن سازد.

2) (2) . قَالَ امیرامؤمنین (علیه السلام): لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ. (بحار الأنوار، ج 1، ص 95) ثروتی سودمندتر از خرد و نعمت عقل و عقلی چونان تدبیر نیست.وعنه (علیه السلام): لَا نِعْمَۀَ أَفْضَلُ مِنْ عَقْلٍ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 51) هیچ نعمتی برتر از عقل نیست.قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه وآله السلام: مَا قَسَمَ اللَّهُ لِلْعِبَادِ شَیْئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ.... (الکافی، ج 1، کتاب العقل و الجهل، ص 12) خداوند به بندگانش نعمتی بهتر از عقل نبخشیده است،

3) (3) . قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): إِنَّ الشَّقِی مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِی مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَۀ. (نهج البلاغه، نامه 78، ص 618) همانا تیره‌روز کسی است که از عقل و تجربه‌ای که نصیب او شده، محروم ماند.

1) (1) . قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ الْعَامِلُ بِالْبَصَرِیَکُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ أَعَمَلُهُ عَلَیْهِ‌ام لَهُ فَإِنْ کَانَ لَهُ مَضَی فِیهِ وَإِنْ کَانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَیْرِعِلْمٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیْرِ طَرِیقٍ فَلَا یَزِیدُهُ بُعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلَّا بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ وَ الْعَامِلُ بِالْعِلْمِ کَالسَّائِرِ عَلَی الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ فَلْیَنْظُرْنَاظِرٌ أَ سَائِرٌ هُوَام رَاجِعٌ. (نهج البلاغه، خ 154، ص 284) پس آن که با چشم دل بنگرد و با دیده درون کار کند آغاز هرکار باید بیندیشد؛ آیا آن عمل به سود او است یا به زیان او؟ اگر به سود او است ادامه دهد و اگر زیانبار است توقف کند؛ زیرا اگر بدون آگاهی عمل کند همانند رونده‌ای است که بیراهه می‌رود، پس هرچه شتاب نماید از هدفش دورتر می‌ماند و آن که از روی آگاهی عمل کند، همانند رونده‌ای به راه راست است، پس باید به درستی بنگرد آیا راه مستقیم را می‌پیماید یا به عقب بازگشت می‌کند؟

1) (1) . قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): اتَّقُوا اللَّهَ تَقِیَّۀَ مَنْ شَمَّرَ تَجْرِیداً وَ جَدَّ تَشْمِیراً وَ کَمَّشَ فِی مَهَلٍ وَ بَادَرَ عَنْ وَجَلٍ وَ نَظَرَ فِی کَرَّۀِ الْمَوْئِلِ وَ عَاقِبَۀِ الْمَصْدَرِ وَ مَغَبَّۀِ الْمَرْجِع. (نهج البلاغه، خ 210، ص 506) حریم خداوند را حفظ کنید همانند انسان وارسته‌ای که خود را آماده کرده و در بهره بردن از فرصت‌ها کوشیده و هراسان در اطاعت خداوند تلاش کرده و در دنیای زودگذر و پایان زندگی و عاقبت کار به درستی اندیشیده است!

2) (2) . قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): اضَاعَهُ الْفُرْصَهِ غُصَّه. (بحار الأنوار، ج 68، باب 66، ص 209) وعنه (علیه السلام): بَادِرِ الْفُرْصَۀَ قَبْلَ أَنْ تَکُونَ غُصَّۀً. (نهج البلاغه، ص 402) استفاده نکردن و به هدر دادن فرصتها پشیمانی و اندوه می‌آورد. در حدیث دیگرمی فرماید: پیش از آن که فرصت از دست برود و اندوه به بار آورد، از فرصت‌ها استفاده کنید.

3) (3) . قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): الْفُرْصَهُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْر. (بحار الأنوار، ج 68، باب 81، ص 329) فرصت‌ها چون ابرها می‌گذرند، پس فرصت‌های نیک را غنیمت شمارید.

4) (4) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): إِذَا رَأَیْتُمُ الْمُؤْمِنَ صَمُوتاً فَادْنُوا مِنْهُ فَإِنَّهُ یُلْقِی الْحِکْمَۀَ وَ الْمُؤْمِنُ قَلِیلُ الْکَلَامِ کَثِیرُ الْعَمَلِ وَ الْمُنَافِقُ کَثِیرُ الْکَلَامِ قَلِیلُ الْعَمَلِ. (بحارالأنوار، ج 75، باب 25، ص 296 و تحف العقول، ص 383) وقتی مؤمن را خاموش یافتید به او نزدیک شوید و همراه او شوید؛ زیرا او حکمت را القا می‌کند و مؤمن کم‌حرف و کثیرالعمل است؛ ولی منافق پرحرف و کم‌کار است.

1) (1) . قَالَ أمیر المؤمنین (علیه السلام): لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِه. قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِی فِیهِ وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِی قَلْبِه. (نهج البلاغه، ح 40 و 41، ص 476) زبان خردمند در پس دل او است و دل نادان پس زبان او و دیگر این‌که: دل بی خرد در دهان او و زبان خردمند در دل او است.قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): لَا یَسْتَقِیمُ إِیمَانُ عَبْدٍ حَتَّی یَسْتَقِیمَ قَلْبُهُ وَ لَا یَسْتَقِیمُ قَلْبُهُ حَتَّی یَسْتَقِیمَ لِسَانُهُ لِأَنَّ لِسَانَ الْمُؤْمِنِ وَرَاءَ قَلْبِهِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَکَلَّمَ یَتَدَبَّرُ الْکَلَامَ فَإِذَا کَانَ خَیْراً أَبْدَاهُ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً وَارَاهُ وَ الْمُنَافِقُ قَلْبُهُ وَرَاءَ لِسَانِهِ یَتَکَلَّمُ بِمَا أَتَی عَلَی لِسَانِهِ وَ لَا یُبَالِی مَا عَلَیْهِ مِمَّا لَهُ وَ إِنَّ أَکْثَرَ خَطَایَا ابْنِ آدَمَ مِنْ لِسَانِه. (إرشاد القلوب، ج 1، ص 103) ایمان بنده‌ای استوار و ثابت نمی‌شود مگر این که قلب و دلش آرام باشد و قلبش آرامش نمی‌گیرد، مگر این که زبانش را حفظ کند زبان مؤمن در پشت دل اوست و هنگام سخن گفتن در سخن خود تفکّر و دور اندیشی می‌کند، زمانی که دید آن سخن خیر است آن را بیان می‌کند و اگر زشت و بد باشد آن را پنهان می‌دارد. اما قلب منافق در پشت زبان اوست و هر چه بر زبانش بیاید آن را بدون تأمل می‌گوید، و توجّهی به عاقبت آن ندارد و از این جهت بیشتر گناهان فرزند آدم از زبان اوست.

2) (2) . جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی فَقَالَ: احْفَظْ لِسَانَکَ قَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی قَالَ: احْفَظْ لِسَانَکَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی قَالَ احْفَظْ لِسَانَکَ وَیْحَکَ وَ هَلْ یُکِبُّ النَّاسَ عَلَی مَنَاخِرِهِمْ فِی النَّارِ إِلَّا حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِم (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) مردی خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) عرض کرد: یا رسول اللَّه! مرا وصیّت و نصیحتی کنید، رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: زبانت را نگهدار. بار دیگر عرض کرد: یا رسول اللَّه مرا نصیحتی فرمایید فرمود: زبانت را نگهدار،. باز گفت مرا سفارشی کنید. فرمود: زبانت را نگهدار. وای بر تو! آیا مردم را بجز حرفهای زبانشان در آتش می‌اندازد؟

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): تَذَاکَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَحَدَّثُوا فَإِنَّ الْحَدِیثَ جِلَاءٌ لِلْقُلُوبِ إِنَّ الْقُلُوبَ لَتَرِینُ کَمَا یَرِینُ السَّیْفُ جِلَاؤُهَا الْحَدِیث. (کافی، ج 1، باب سؤال العالم و تذاکره، ص 40) با یکدیگر ملاقات، مذاکره وگفتگو کنید؛ زیرا حدیث و گفتگو صیقل دلها است همانا دلها مانند شمشیر زنگار می‌گیرد و صیقل آنها حدیث است.

2) (2) . عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: یَا بُنَی! إِنْ کُنْتَ زَعَمْتَ أَنَ الْکَلَامَ مِنْ فِضَّۀ ٍفَإِنَّ السُّکُوتَ مِنْ ذَهَبٍ. (بحارالأنوار، ج 68، باب 78، ص 297)تبیین یدل علی أن السکوت أفضل من الکلام و کأنه مبنی علی الغالب و إلا فظاهر أن الکلام خیر من السکوت فی کثیر من الموارد بل یجب الکلام و یحرم السکوت عند إظهار أصول الدین و فروعه و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و یستحب فی المواعظ و النصائح و إرشاد الناس إلی مصالحهم و ترویج العلوم الدینیۀ و الشفاعۀ للمؤمنین و قضاء حوائجهم و أمثال ذلک فتلک الأخبار مخصوصۀ بغیر تلک الموارد أو بأحوال عامۀ الخلق فإن غالب کلامهم إنما هو فیما لا یعنیهم أو هو مقصور علی المباحات.از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده که لقمان به پسرش فرمود: ای فرزندم! اگر خیال می‌کنی که سخن ارزش نقره دارد پس مسلماً سکوت و خاموشی ارزش طلا دارد.توضیح علامه مجلسی (ره): این روایت دلالت بر این دارد که فضیلت سکوت از سخن گفتن بیشتر است ولی این مطلب بنا بر غالب موارد است یعنی بیشتر اوقات سکوت بهتر است نه این‌که همه‌جا. زیرا روشن است که در خیلی از موارد سخن گفتن بهتر است بلکه در بعضی از موارد گفتن واجب و سکوت حرام است، مانند بیان اصول و فروع دین، و امر بمعروف نهی از منکر. و در مورد پند و اندرز و ارشاد مردم به آنچه مصلحت آنها است و ترویج دین و بیان مطالب دینی و شفاعت و واسطه شدن برای مؤمنین و انجام حوائج و نیازهای آنان که در این موارد و امثال آن مستحب است. بنابراین این گونه اخبار مربوط به غیر این موارد است و یا این‌که مقصود حالات این مردم عوام است که اکثر سخنان و حرفهای مردم مربوط به مطالبی است که سودی به حال آنان ندارد و یا این‌که این گونه اخبار مربوط به سخنان مباح است.

1) (1) . َعنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ 8 یقُولُ: کَانَ أَبُوذَرٍّ یَقُولُ یَا مُبْتَغِی الْعِلْمِ إِنَّ هَذَا اللِّسَانَ مِفْتَاحُ خَیْرٍ وَ مِفْتَاحُ شَرٍّ فَاخْتِمْ عَلَی لِسَانِکَ کَمَا تَخْتِمُ عَلَی ذَهَبِکَ وَ وَرِقِکَ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274 و إرشاد القلوب إلی الصواب، ج 1، ص 139) ابو بصیر از امام باقر (علیه السلام) شنید که فرمود: ابوذر می‌گفت: ای دانشجوی علم! این زبان، هم کلید خیر است و هم کلید شر، همان طوری که کیسه پولت را مهر می‌زنی زبان و دهنت را هم مهر بزن.

1) (1) . قَالَ امیرالمؤمنین فِی وَصِیَّتِهِ لِابْنِهِ الْحَسَنِ 8: تَلَافِیکَ مَا فَرَطَ مِنْ صَمْتِکَ أَیْسَرُ مِنْ‌إِدْرَاکِکَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِکَ وَ حِفْظُ مَا فِی الْوِعَاءِ بِشَدِّ الْوِکَاء. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) أمیرالمؤمنین در وصیت خود به فرزندش امام حسن 8 فرمود: اگر در سکوت چیزی را از دست دادی می‌توانی به دست بیاوری؛ ولی اگر از زبانت چیزی بیرون آمد دیگر نمی‌توانی آن را جبران کنی و اگر بخواهی چیزی در ظرف بماند باید محکم در آن را ببندی تا محفوظ باشد.- ابْنِ صَدَقَۀَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ 8 قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ قَالَ لِسُلَیْمَانَ 8 یَا بُنَی إِیَّاکَ وَ کَثْرَۀَ الضَّحِکِ فَإِنَّ کَثْرَۀَ الضَّحِکِ تَتْرُکُ الْعَبْدَ حَقِیراً یَوْمَ الْقِیَامَۀِ یَا بُنَی عَلَیْکَ بِطُولِ الصَّمْتِ إِلَّا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ النَّدَامَۀَ عَلَی طُولِ الصَّمْتِ مَرَّۀً وَاحِدَۀً خَیْرٌ مِنَ النَّدَامَۀِ عَلَی کَثْرَۀِ الْکَلَامِ مَرَّاتٍ‌یَا بُنَی لَوْ أَنَّ الْکَلَامَ کَانَ مِنْ فِضَّۀٍ یَنْبَغِی لِلصَّمْتِ أَنْ یَکُونَ مِنْ ذَهَبٍ. (بحارالأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) ابن صدقه از امام باقر و ایشان از پدربزرگوارش 8 روایت می‌کند که فرمود: داود به سلیمان 8 گفت: ای فرزندم! از خندۀ زیاد دوری کن؛ زیرا خندۀ زیاد، روز قیامت آدمیان را کوچک می‌کند. فرزندم همواره ساکت باش مگر در جایی که خیری باشد، پشیمانی برای سکوت یک بار بیشتر نیست؛ ولی پشیمانی برای سخن زیاد بیشتر است، ای فرزند! اگر سخن از نقره باشد سکوت از طلا خواهد بود.

1) (1) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): یُعَذِّبُ اللَّهُ اللِّسَانَ بِعَذَابٍ لَا یُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنَ الْجَوَارِحِ فَیَقُولُ یَا رَبِّ عَذَّبْتَنِی بِعَذَابٍ لَمْ تُعَذِّبْ بِهِ شَیْئاً فَیَقُولُ لَهُ خَرَجَتْ مِنْکَ کَلِمَۀٌ فَبَلَغَتْ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا فَسُفِکَ بِهَا الدَّمُ الْحَرَامُ وَ انْتُهِبَ بِهَا الْمَالُ الْحَرَامُ وَ انْتُهِکَ بِهَا الْفَرْجُ الْحَرَامُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَأُعَذِّبَنَّکَ بِعَذَابٍ لَا أُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنْ جَوَارِحِکَ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) سکونی از امام صادق (علیه السلام) روایت می‌کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند زبان را عذابی می‌کند که هیچ یک از جوارح انسان را مانند آن عذاب نخواهد کرد، زبان می‌گوید: بار خدایا! مرا طوری عذاب می‌کنی که مانند عذاب سایر اعضا و جوارح نیست. خداوند می‌فرماید: از تو سخنی جاری شد و به شرق و غرب عالم رسید، خون‌های حرام به وسیلۀ آن جاری شد و اموال مردم به حرام غارت گردید و نوامیس به حرام مورد تجاوز قرار گرفت، اینک به عزت و جلال خودم سوگند! تو را عذابی می‌کنم که هیچ یک از اعضا را مانند آن عذاب نکرده باشم.

1) (1) . قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): مَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ، مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَاؤُهُ وَ مَنْ کَثُرَ خَطَاؤُهُ قَلَّ حَیَاؤُهُ وَ مَنْ قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ وَ مَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ وَ مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّار. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) هر کس بداند سخن او از اعمالش به حساب می‌آید در گفتار خود کوتاهی می‌کند و از لغویات دست بر می‌دارد. فرمود: هر کس پر حرف باشد خطایش زیاد خواهد بود. فرمود: هر گاه ادب نداشتی سکوت را مراعات کن.

2) (2) . عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ: مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَحَقَّ بِطُولِ السِّجْنِ مِنَ اللِّسَانِ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) هیچ چیز سزاوارتر از زبان برای زندانی کردن طولانی مدت نیست.

3) (3) . قَالَ رسول‌الله (صلی الله علیه و آله): إِنَّ اللَّهَ عِنْدَ لِسَانِ کُلِّ قَائِلٍ فَلْیَتَّقِ اللَّهَ امْرُؤٌ وَ لْیَعْلَمْ مَا یَقُول. (إرشاد القلوب، ج 1، ص 104) خداوند نزد هر گوینده‌ای حاضر و نزد زبان هر گوینده‌ای است، پس باید خدا را مد نظر قرارداده، بداند که چه بر زبان می‌راند.

1) (1) . تحف العقول، ص 292.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): أَمْسِکْ لِسَانَکَ فَإِنَّهَا صَدَقَۀٌ تَصَدَّقُ بِهَا عَلَی نَفْسِکَ ثُمَّ قَالَ وَ لَا یَعْرِفُ عَبْدٌ حَقِیقَۀَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَخْزُنَ مِنْ لِسَانِه. (کافی، ج 2، باب الصمت، ص 113) زبانت را نگهدار؛ زیرا نگهداری زبان صدقه‌ای است که به خود می‌دهی (چون خاموشی تو را از بلا نگه می‌دارد)؛ سپس فرمود: هیچ بنده‌ای حقیقت ایمان را نمی‌شناسد تا برخی از گفتارش را نگهدارد [و تنها آنچه را به سود دنیا یا آخرتش باشد رها کند و بگوید].- قَالَ رَسُولُ اللَّه (صلی الله علیه و آله): لَا یَسْتَقِیمُ إِیمَانُ عَبْدٍ حَتَّی یَسْتَقِیمَ قَلْبُهُ وَ لَا یَسْتَقِیمُ قَلْبُهُ حَتَّی یَسْتَقِیمَ لِسَانُهُ لِأَنَّ لِسَانَ الْمُؤْمِنِ وَرَاءَ قَلْبِهِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَکَلَّمَ یَتَدَبَّرُ الْکَلَامَ فَإِذَا کَانَ خَیْراً أَبْدَاهُ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً وَارَاهُ وَ الْمُنَافِقُ قَلْبُهُ وَرَاءَ لِسَانِهِ یَتَکَلَّمُ بِمَا أَتَی عَلَی لِسَانِهِ وَ لَا یُبَالِی مَا عَلَیْهِ مِمَّا لَهُ وَ إِنَّ أَکْثَرَ خَطَایَا ابْنِ آدَمَ مِنْ لِسَانِه. (إرشاد القلوب، ج 1، ص 102) ایمان هیچ بنده‌ای محکم و استوار نمی‌شود مگر این که قلب و دلش را آرام و محکم کند و دلش آرامش پیدا نمی‌کند مگر این که زبانش را حفظ کند؛ چراکه زبان مؤمن در پشت دل و قلب او است هرگاه بخواهد سخن بگوید در سخن خود دوراندیشی و تفکّر می‌کند زمانی که دید آن سخن خیر و حق است آن را ظاهر می‌کند اگر سخن شرّ و زشت و بد بود پنهانش می‌کند؛ ولی منافق دلش پشت زبان او است هرچه سر زبانش آید بدون فکر و اندیشه می‌گوید و توجّهی به عاقبت وسود و زیانش ندارد و همانا بیشتر گناهان فرزند آدم از راه زبان است.

2) (2) . عنِ الثُّمَالِی عَنْ عَلِی بْنِ الْحُسَیْنِ 8 قَالَ: إِنَّ لِسَانَ ابْنِ آدَمَ یُشْرِفُ کُلَّ یَوْمٍ عَلَی جَوَارِحِهِ فَیَقُولُ کَیْفَ أَصْبَحْتُمْ فَیَقُولُونَ بِخَیْرٍ إِنْ تَرَکْتَنَا وَ یَقُولُونَ اللَّهَ اللَّهَ فِینَا وَ یُنَاشِدُونَهُ وَ یَقُولُونَ إِنَّمَا نُثَابُ بِکَ وَ نُعَاقَبُ بِک. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) ثمالی ازحضرت سجاد (علیه السلام) نقل می‌کند که فرمود: زبان انسان هر روز با سایر اعضا و جوارح او روبرو می‌شود ومی پرسد: حالتان چطور است؟ پاسخ زبان را که می‌دهند می‌گویند: حال ما خوب است اگر تو بگذاری و زبان را سوگند می‌دهند: تو را به خدا! تو را به خدا! که ما را مراعات کنی که ثواب ما و عقاب ما در گرو رفتار تو است.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَا مِنْ یَوْمٍ إِلَّا وَ کُلُّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَاءِ الْجَسَدِ یُکَفِّرُ اللِّسَانَ یَقُولُ نَشَدْتُکَ اللَّهَ أَنْ نُعَذَّبَ فِیک. (بحار الأنوار، ج 68، باب 78، ص 274) روزی نیست مگر این که هر عضوی از بدن انسان زبان را تکفیر می‌کنند و می‌گویند: تو را به خداوند سوگند می‌دهیم که ما را عذاب نکنی!.

1) (1) . ملا محسن فیض کاشانی در کتاب «محجۀ البیضاء» بیست موضوع را به عنوان آفات زبان ذکر می‌نماید اما ملا مهدی نراقی در «جامع السعادات» مفاسد زبان را به بیست تا بیست وسه مورد رسانده است و یکی از علمای معاصر (آقای مهدی فقیه ایمانی) در کتاب «نقش زبان در سرنوشت» انسان گناهان زبان را حدود 200 موضوع مطرح کرده است.

2) (2) . عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ (علیه السلام) قَالَ: جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الْکَذِب. (بحار الأنوار، ج 69، باب 114، ص 232) همه پلیدیها در اتاقی قرار دارند و کلید آن در دروغ است.

3) (3) . قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): الْأَغْلَبُ مَنْ غَلَبَ بِالْخَیْرِ وَ الْمَغْلُوبُ مَنْ غَلَبَ بِالشَّرِّ - وَ الْمُؤْمِنُ مُلْجَم. (بحارالأنوار، ج 72، باب 70، ص 272) پیروز آن است که بر کار خیر پیروز و موفق باشد و شکست‌خورده کسی است که شرش غالب باشد و مؤمن دهانش بسته است و قفل خاموشی به دهان دارد.

1) (1) .(وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ). (مؤمنون، آیه 3) و آنها که از لغو و بیهودگی روی‌گردانند.

2) (2) .(وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً). (فرقان، آیه 63) بندگان [خاص خداوند] رحمان، کسانی هستند که با آرامش و بی‌تکبّر بر زمین راه می‌روند و هنگامی که جاهلان، ایشان را مخاطب سازند [و سخنان نابخردانه گویند] به آنان سلام می‌گویند [و با بی‌اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند].

1) (1) - این درس در جلسۀ بیست و نهم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است.

2) (2) . ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّۀَ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَال:.... (کافی، ج 2، باب الحب فی الله، ص 124)

3) (3) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ یَوْمٍ: یَا عَبْدَ اللَّهِ أَحْبِبْ فِی اللَّهِ وَ أَبْغِضْ فِی اللَّهِ وَ وَالِ فِی اللَّهِ وَ عَادِ فِی اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا تُنَالُ وَلَایَهُ اللَّهِ إِلَّا بِذَلِکَ وَ لَا یَجِدُ رَجُلٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ وَ إِنْ کَثُرَتْ صَلَاتُهُ وَ صِیَامُهُ حَتَّی یَکُونَ کَذَلِکَ وَ قَدْ صَارَتْ مُوَاخَاۀُ النَّاسِ یَوْمَکُمْ هَذَا أَکْثَرُهَا فِی الدُّنْیَا عَلَیْهَا یَتَوَادُّونَ وَ عَلَیْهَا یَتَبَاغَضُونَ وَ ذَلِکَ لَا یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً. فَقَالَ‌لَهُ: وَ کَیْفَ لِی أَنْ أَعْلَمَ أَنِّی قَدْ وَالَیْتُ وَ عَادَیْتُ فِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنْ وَلِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّی أُوَالِیَهُ وَ مَنْ عَدُوُّهُ حَتَّی أُعَادِیَهُ؟ فَأَشَارَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِلَی عَلِیٍّ (علیه السلام) فَقَالَ: أَتَرَی هَذَا؟ فَقَالَ: بَلَی قَالَ: وَلِی هَذَا وَلِی اللَّهِ فَوَالِهِ وَ عَدُوُّ هَذَا عَدُوُّ اللَّهِ فَعَادِهِ وَالِ وَلِی هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِیکَ وَ وَلَدِکَ وَ عَادِ عَدُوَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ أَبُوکَ وَ وَلَدُک. (أمالی الصدوق، مجلس 3، ص 11) روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به یکی از اصحاب فرمود: ای بندۀ خدا! در راه خدا دوست بدار و

1) (1) . «حب» ارتباط شدید بین دو طرف است و البته این علاقه در جهان آخرت روشن‌تر و محکم‌تر و باصفاتر می‌شود، زیرا حجاب‌ها و موانع جسمانی دنیوی از میان برداشته می‌شود. وقتی محبت برقرار شود، هیچ لذت و حلاوت و نعمتی نمی‌تواند با آن رقابت و مقابله کند، مخصوصاً که حبّ، الهی باشد. آری انسان در مقابل محبت شدید به فرد یا امری: حاضر است از تمام خوشیها و نعمتها حتی از مال، اولاد و عنوان بگذرد و همه را در راه وصال او فدا کرده و از دست بدهد. حقیقت و بازگشت حب فی اللَّه، به محبت پروردگار متعال می‌باشد و باید متوجه شد که حب فی اللَّه همیشه در طول حب اللَّه و پس از تحقق آن صورت می‌گیرد و تا حقیقت محبت خداوند در قلب کسی ثابت و مستقر نگشته است نمی‌تواند محبت‌های دیگر را به عنوان الهی داشته باشد. محبت حقیقی و الهی تنها از یک طرف صورت نمی‌گیرد بلکه محب بودن حقیقی ملازم با محبوبیت می‌باشد و این معنا قهراً و طبعاً ملازم تحقق محبت و علاقه از طرف خداوند نیز می‌باشد و اما محبت مادی؛ یعنی محبت روی اغراض نفسانی و مقاصد دنیوی و جسمانی از مال و عنوان و فرزند و منافع ظاهری، هرگز قابل اعتماد، همیشگی، ثابت و باقی نخواهد بود؛ زیرا امور مادی در گذر و زوال و تغییر و تحول است و آنچه وابسته به چنین اموری باشد در معرض فنا و زوال قرار گرفته و سزاوار اطمینان و دل بستگی نخواهد بود.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ فَمَنْ أَحَبَّ عَبْداً فِی اللَّهِ فَإِنَّمَا أَحَبَّ اللَّهَ وَ لَا یُحِبُّ اللَّهَ تَعَالَی إِلَّا مَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ. (بحار الأنوار، ج 66، باب 36، ص 236) آدمی با کسی که مورد محبت اوست می‌باشد. هر کس بنده‌ای را برای خداوند دوست بدارد خداوند را دوست داشته است و کسی که خداوند را دوست بدارد خداوند او را دوست می‌دارد.

1) (1) . شوری، آیه 49 و 50.

2) (2) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ الْخَیْرَ قَذَفَ فِی قَلْبِهِ حُبَّ الْحُسَیْنِ (علیه السلام) وَ حُبَّ زِیَارَتِهِ وَ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ السُّوءَ قَذَفَ فِی قَلْبِهِ بُغْضَ الْحُسَیْنِ وَ بُغْضَ زِیَارَتِه. (کامل الزیارات، ص 142) کسی که خداوند خیر او را اراده کرده باشد در قلبش محبّت امام حسین (علیه السلام) را قرار داده و در دلش محبت زیارت آن جناب را می‌اندازد و کسی که خداوند بدی را برای او بخواهد در قلبش بغض امام حسین (علیه السلام) را قرار داده و در دلش بغض زیارت آن حضرت را می‌اندازد.- عَنْ أَبِی‌بَکَّارٍ قَالَ أَخَذْتُ مِنَ التُّرْبَۀِ الَّتِی عِنْدَ رَأْسِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ 8 فَإِنَّهَا طِینَۀٌ حَمْرَاءُ فَدَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا (علیه السلام) فَعَرَضْتُهَا عَلَیْهِ فَأَخَذَهَا فِی کَفِّهِ ثُمَّ شَمَّهَا ثُمَّ بَکَی حَتَّی جَرَتْ دُمُوعُهُ ثُمَّ قَالَ: «هَذِهِ تُرْبَۀُ جَدِّی». (کامل الزیارات، ص 283) ابی‌بکار می‌گوید: از تربتی که بالای سر قبر حضرت حسین بن علی 8 بود مقداری برداشتم، این تربت سرخ رنگ بود؛ پس بر حضرت رضا (علیه السلام) وارد شده و آن را به حضرت عرضه داشتم. آن جناب تربت را در کف دستشان نهاده و بوییدند؛ سپس چنان گریستند که اشک‌های مبارک‌شان جاری شد، سپس فرمودند: این تربت جدم می‌باشد.- قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ شَهِیداً أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ مَغْفُوراً أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ تَائِباً أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ مُؤْمِناً مُسْتَکْمِلَ الْإِیمَانِ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ بَشَّرَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ بِالْجَنَّۀِ ثُمَّ مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ فُتِحَ لَهُ فِی قَبْرِهِ بَابَانِ إِلَی الْجَنَّۀِ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ جَعَلَ اللَّهُ قَبْرَهُ مَزَارَ مَلَائِکَۀِ الرَّحْمَۀِ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ عَلَی السُّنَّۀِ وَ الْجَمَاعَۀِ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَۀِ مَکْتُوبٌ بَیْنَ عَیْنَیْهِ آیِسٌ مِنْ رَحْمَۀِ اللَّهِ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ کَافِراً أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ یَشَمَّ رَائِحَۀَ الْجَنَّۀ. (بحار الأنوار، ج 23، باب 13، ص 228) هر که بر حبّ آل محمد بمیرد شهید مرده است... آمرزیده مرده است... توبه کار مرده است... مؤمنِ کامل الایمان مرده است... او را ملک الموت و بعد از آن منکر و نکیر به بهشت مژده می‌دهند... برای او در قبرش دو در به سوی بهشت گشاده شود... خداوند قبر او را مزار فرشتگان رحمت گرداند... بر سنّت و جماعت مرده است و آگاه باش! هر که بر بغض آل محمد یعنی بر دشمنی آل محمّد بمیرد در روز قیامت حاضر شود در حالی که در میان دو چشم او نوشته باشد که: از رحمت خدا نا امید است... کافر مرده است... بوی بهشت را نشنود.

1) (1) . این جلسۀ درس استاد در زمان حیات مرحوم امام ایراد گردیده است.

2) (2) . عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ: تُعْرَضُ أَعْمَالُ النَّاسِ فِی کُلِّ جُمْعَۀٍ مَرَّتَیْنِ - یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ وَ یَوْمَ الْخَمِیسِ - فَیُغْفَرُ لِکُلِّ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا مَنْ کَانَتْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَخِیهِ شَحْنَاءُ - فَیُقَالُ اتْرُکُوا هَذَیْنِ حَتَّی یَصْطَلِحَا. (بحارالأنوار، ج 71، باب 15، ص 221) اعمال مردم در هر هفته دو بار بررسی می‌شود: روز دوشنبه و روز پنجشنبه و هر بنده مؤمن آمرزیده می‌شود جز کسی که میان او و برادر دینی‌اش کینه و دشمنی باشد، و گفته می‌شود آمرزش این دو را رها کنید تا وقتی با هم صلح و سازش کنند.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ بَاتَ وَ فِی قَلْبِهِ غِشٌّ لِأَخِیهِ الْمُسْلِمِ بَاتَ فِی سَخَطِ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَصْبَحَ کَذَلِکَ وَ هُوَ فِی سَخَطِ اللَّهِ حَتَّی یَتُوبَ وَ یَرْجِعَ وَ إِنْ مَاتَ کَذَلِکَ مَاتَ عَلَی غَیْرِ دِینِ الْإِسْلَام. (ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 280) کسی که شب را به صبح برساند در حالی که در دل نسبت به برادر دینی‌اش کینه داشته باشد شب را با خشم خداوند به سر برده و در طول روز نیز مورد خشم پروردگار است تا آن‌که [از این کار زشت] توبه کند و از اندیشۀ اهریمنی خود بازگردد و اگر بر همین حال بمیرد، به دینی غیر از دین اسلام از دنیا رفته است.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): عَلَامَۀُ الزَّاهِدِ فَعَشَرَۀٌ:... وَ لَیْسَ لَهُ حَمِیَّۀٌ وَ لَا حِقْدٌ یُحْسِنُ إِلَی مَنْ أَسَاءَ إِلَیْهِ وَ یَنْفَعُ مَنْ ضَرَّهُ وَ یَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ. (تحف العقول، ص 15) نشانۀ زاهد ده چیز است: تعصّب و کینه نداشته باشد، جواب بدی را به خوبی پاسخ دهد، به آن‌که زیانش رسانده سود بخشد، از آن‌که به او ستم روا داشته گذشت کند.

1) (1) - این درس در جلسۀ سیصد و یازدهم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . تحف العقول، ص 315.

3) (3) . عن أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): قَالَ إِبْلِیسُ خَمْسَۀُ أَشْیَاءَ لَیْسَ لِی فِیهِنَّ حِیلَۀٌ وَ سَائِرُ النَّاسِ فِی قَبْضَتِی، مَنِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ عَنْ نِیَّۀٍ صَادِقَۀٍ وَ اتَّکَلَ عَلَیْهِ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ وَ مَنْ کَثُرَ تَسْبِیحُهُ فِی لَیْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ مَنْ رَضِی لِأَخِیهِ الْمُؤْمِنِ مَا یَرْضَاهُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ لَمْ یَجْزَعْ عَلَی الْمُصِیبَۀِ حِینَ تُصِیبُهُ وَ مَنْ رَضِی بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ وَ لَمْ یَهْتَمَّ لِرِزْقِه. (بحارالأنوار، ج 60، باب 3، ص 131) ِحضرت صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: ابلیس چنین می‌گوید: پنج چیز است که من در آن موارد کاری نمی‌توانم بکنم و بقیۀ مردم در قبضه و سیطرۀ من هستند ولی من دربارۀ این پنج گروه عاجزم: 1. کسی که با صدق نیت و راستی به خداوند پناهنده شده و به او اتکا داشته باشد و در تمام کارهای خود به خداوند توکل کند. 2. کسی که در شبانه‌روز فراوان به تسبیح خدا بپردازد. 3. کسی که برای برادر مؤمن خود آن را بپسندد که برای خود می‌پسندد. 4. کسی که هنگام رسیدن مصیبت بی‌تابی نکند. 5. کسی که به آنچه خداوند به او عنایت فرموده راضی و خشنود باشد و از جهت روزی خود خداوند را متهم نداند.- و رُوِی أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: مَنِ اعْتَصَمَ بِی دُونَ خَلْقِی ضَمَّنْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ رِزْقَهُ فَإِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنِ اسْتَعْطَانِی أَعْطَیْتُهُ وَ إِنِ اسْتَکْفَانِی کَفَیْتُهُ وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِمَخْلُوقٍ دُونِی قَطَعْتُ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ دُونَهُ إِنْ دَعَانِی لَمْ أُجِبْهُ وَ إِنْ سَأَلَنِی لَمْ أُعْطِهِ وَ إِنِ اسْتَکْفَانِی لَمْ أَکْفِه. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 35، ص 120) و نیز روایت شده است که خداوند می‌فرماید: هر کس به من پناه آورد و اتکا نماید، آسمان و زمین را ضامن رساندن روزی او قرار می‌دهم، اگر مرا بخواند جوابش را می‌دهم اگر چیزی از من بخواهد به او می‌بخشم و اگر کفایت امورش را از من بخواهد کارش را به سامان می‌رسانم.

1) (1) . رُوِی أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ: مَا اعْتَصَمَ بِی عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی دُونَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِی عَرَفْتُ ذَلِکَ مِنْ نِیَّتِهِ ثُمَّ یَکِیدُهُ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا فِیهِنَّ إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ الْمَخْرَجَ مِنْ بَیْنِهِنَّ وَ مَا اعْتَصَمَ عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِی بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقٍ دُونِی عَرَفْتُ ذَلِکَ مِنْ نِیَّتِهِ إِلَّا قَطَعْتُ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ مِنْ یَدَیْهِ وَ أَسَخْتُ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ وَ لَمْ أُبَالِ بِأَی الْوَادِی هَلَک. (بحار الأنوار، ج 68، باب 63، ص 98) روایت شده که خداوند به داود علی نبینا و آله و علیه السلام وحی کرد و فرمود: ای داوود! هر بنده ای از بندگان من که مرا پناهگاه خود بداند و به من توسّل جوید و به مخلوقات من روی نیاورد و به آنها چنگ نزند و آنان را پناهگاه خود نگیرد و نیّت خود را هم پاک کند، اگر همۀ اهل آسمانها و زمین او را آزار و اذیت کنند من راه خروج از آن فتنه‌ها را برایش باز می‌کنم. اما اگر بنده‌ای از بندگانم به یکی از مخلوقات پناه ببرد و او را بر مقدرات خود حاکم گرداند و نیت او نیز بر اینها گواهی دهد همۀ اسباب و وسایل دنیا را از وی قطع خواهم کرد و زمین را زیر پایش سست خواهم کرد و باکی نخواهم داشت که در کجا به هلاکت برسد.

1) (1) . بدانید خداوند از هر چیزی آگاه است. (بقره، آیه 231)

2) (2) . خداوند بر هر چیز تواناست. (بقره، آیه 20)

3) (3) . آگاه باشید، تنها با یاد خدا دلها آرامش می‌یابد. (رعد، آیه 28)

1) (1) . چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آن که خیرِ شما در آن است یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آن که شرِّ شما در آن است. (بقره، آیه 216)

1) (1) . رُوِی أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِی رَضِی اللَّهُ عَنْهُ ابْتُلِی فِی آخِرِهِ بِضَعْفِ الْهَرَمِ وَ الْعَجْزِ فَزَارَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی الْبَاقِرُ (علیه السلام) فَسَأَلَهُ عَنْ حَالِهِ فَقَالَ أَنَا فِی حَالَۀٍ أُحِبُّ فِیهَا الشَّیْخُوخَۀَ عَلَی الشَّبَابِ وَ الْمَرَضَ عَلَی الصِّحَّۀِ وَ الْمَوْتَ عَلَی الْحَیَاۀِ فَقَالَ (علیه السلام): أَمَّا أَنَا یَا جَابِرُ فَإِنْ جَعَلَنِی اللَّهُ شَیْخاً أُحِبُّ الشَّیْخُوخَۀَ وَ إِنْ جَعَلَنِی شَابّاً أُحِبُّ الشَّیْبُوبَۀَ وَ إِنْ أَمْرَضَنِی أُحِبُّ الْمَرَضَ وَ إِنْ شَفَانِی أُحِبُّ الشِّفَاءَ وَ الصِّحَّۀَ وَ إِنْ أَمَاتَنِی أُحِبُّ الْمَوْتَ وَ إِنْ أَبْقَانِی أُحِبُّ الْبَقَاءَ. فَلَمَّا سَمِعَ جَابِرٌ هَذَا الْکَلَامَ مِنْهُ قَبَّلَ وَجْهَهُ وَ قَالَ صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَإِنَّهُ قَالَ سَتُدْرِکُ لِی وَلَداً اسْمُهُ اسْمِی یَبْقُرُ الْعِلْمَ بَقْراً کَمَا یَبْقُرُ الثَّوْرُ الْأَرْضَ فَلِذَلِکَ سُمِّی بَاقِرَ عِلْمِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ أَی شَاقَّه. (مسکن الفؤاد عند فقد الأحبۀ و الأولاد، الباب الثالث فی الرضا، ص 87) نقل شده است که جابر بن عبد اللَّه انصاری رضی اللَّه تعالی عنه در اواخر عمرش به ضعف پیری و ناتوانی مبتلا شده بود، امام باقر (علیه السلام) به دیدنش رفت و احوالش را پرسید، جابر گفت: من در حالی هستم که پیری را بر جوانی و مرض را بر سلامت و مرگ را بر زندگی ترجیح می‌دهم. امام باقر (علیه السلام) فرمود: ای جابر! [من این چنین نیستم که چیزی را بر چیز دیگر ترجیح دهم] پس اگر خدا مرا پیر کند پیری را دوست دارم و اگر جوان قرار دهد جوانی را دوست دارم و اگر مرا مریض کند مرض را دوست دارم و اگر شفایم دهد شفا و سلامت را دوست می‌دارم و اگر بمیراند مردن را دوست می‌دارم و اگر زنده نگه دارد زندگی را دوست می‌دارم خلاصه آن چه را که خداوند بخواهد تسلیم او هستم. وقتی جابر این کلام را از امام شنید [به اشتباه خود پی برد و فهمید که ترجیح دادن، اعمال نظر کردن در برابر خواسته خدا است] برخاست و صورت حضرت را بوسید و گفت: حقا که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) راست گفت که فرمود: ای جابر! تو زنده می‌مانی و پسرم را که هم اسم من است می‌بینی و او علم را می‌شکافد همان گونه که گاو زمین را می‌شکافد و به همین جهت شکافنده علم اولین و آخرین نامیده شده است.

1) (1) . حجر، آیه 21.

1) (1) . قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): الْمُؤْمِنُ بَیْنَ خَوْفَیْنِ خَوْفِ مَا مَضَی وَ خَوْفِ مَا بَقِی وَ بِمَوْتِ النَّفْسِ یَکُونُ حَیَاۀُ الْقَلْبِ وَ بِحَیَاۀِ الْقَلْبِ الْبُلُوغُ إِلَی الِاسْتِقَامَۀِ وَ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ عَلَی مِیزَانِ الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ لَا یَضِلُّ وَ یَصِلُ إِلَی مَأْمُولِهِ وَ کَیْفَ لَا یَخَافُ الْعَبْدُ وَ هُوَ غَیْرُ عَالِمٍ بِمَا تُخْتَمُ صَحِیفَتُهُ وَ لَا لَهُ عَمَلٌ یَتَوَسَّلُ بِهِ اسْتِحْقَاقاً وَ لَا قُدْرَۀَ لَهُ عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ لَا مَفَرَّ وَ کَیْفَ لَا یَرْجُو وَ هُوَ یَعْرِفُ نَفْسَهُ بِالْعَجْزِ وَ هُوَ غَرِیقٌ فِی بَحْرِ آلَاءِ اللَّهِ وَ نَعْمَائِهِ مِنْ حَیْثُ لَا تُحْصَی وَ لَا تُعَدُّ فَالْمُحِبُّ یَعْبُدُ رَبَّهُ عَلَی الرَّجَاءِ بِمُشَاهَدَۀِ أَحْوَالِهِ بِعَیْنِ سَهَرٍ وَ الزَّاهِدُ یَعْبُدُ عَلَی الْخَوْف. (بحار الأنوار، ج 67، باب 59، ص 323) مؤمن بین دو خوف زندگی می‌کند: خوف از گذشته و خوف از آینده، و با مرگ نفس، زندگی قلب شروع می‌شود و با زندگی دل، آدمی به استقامت و پایداری می‌رسد. هرکس خداوند را با میزان خوف و رجا عبادت کند گمراه نمی‌شود و به آرزوهای خود می‌رسد. بنده چگونه نترسد در حالی که نمی‌داند نامه، عملش چگونه پایان خواهد گرفت، او عملی ندارد تا به آن توسل جوید یا شایسته استحقاق گردد، او توانایی ندارد کاری انجام دهد یا فرار کند. چگونه امیدوار نباشد کسی که خود را عاجز می‌نگرد و او میان دریاهایی از نعمت‌های معنوی و مادی خداوند غرق شده و نمی‌تواند آنها را به شمارش در آورد، پس بندۀ محب، خداوند را به امیدواری عبادت می‌کند و با چشمان بیدار متوجه اعمال خود است و زاهد هم خداوند را به خوف پرستش می‌کند.

2) (2) . ولی ما جز به اندازه معیّن آن را نازل نمی‌کنیم. (حجر، آیه 21)

3) (3) . البته باید توجه داشت، همۀ تبعیض‌هایی را که انسان مشاهده می‌کند مبتنی بر مصالحی است که شاید ما از فهم آنها عاجز باشیم؛ ولی چون مصلحت است خداوند همین تبعیض را هم به موجب صریح قرآن کریم به خود نسبت می‌دهد.

4) (4) . قصص، آیه 76.

5) (5) . قالَ: (إِنَّما أُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّۀً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ). (قصص: 78) [قارون] گفت: «این ثروت رابه وسیله دانشی که نزد من است به دست آورده‌ام!» آیا او نمی‌دانست که خداوند اقوامی را پیش از او هلاک کرد که نیرومندتر و ثروتمندتر از او بودند؟! [و هنگامی که عذاب الهی فرا رسد،] مجرمان از گناهانشان سؤال نمی‌شوند [بلکه مستقیما به دوزخ روند].

1) (1) . ما معیشت آنها را در حیات دنیا میانشان تقسیم کردیم. (زخرف، آیه 32)

2) (2) . همانند آیۀ‌الله حاج آقا مصطفی خمینی که شنبه، اول آبان ماه، 1356 در سن 47 سالگی دار فانی را وداع گفت.

3) (3) . همانند آیۀ‌الله العظمی اراکی که چهارشنبه نهم آذرماه 1373 در سن حدود 103 سالگی دار فانی را وداع گفت.

4) (4) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَال: إِنَّ اللَّهَ بِعَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَۀَ فِی الْیَقِینِ وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الْهَمَّ وَ الْحَزَنَ فِی الشَّکِّ وَ السَّخَط. (تفصیل وسائل الشیعه، ج 15، ص 201) همانا خداوند به عدل و انصاف خود آرامش و راحتی را در یقین و رضا [به قضای الهی] قرار داد و اندوه و حزن را در شکّ و ناخشنودی [از قضای الهی] قرار داد.إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ مَرَّ بِقَوْمٍ فَقَالَ لَهُمْ: مَا أَنْتُمْ؟ فَقَالُوا: مُؤْمِنُونَ فَقَالَ: مَا عَلَامَۀُ إِیمَانِکُمْ؟ قَالُوا: نَصْبِرُ عَلَی الْبَلَاءِ وَ نَشْکُرُ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ نَرْضَی بِمَوَاقِعِ الْقَضَاءِ فَقَالَ: مُؤْمِنُونَ بِرَبِّ الْکَعْبَۀ. (مجموعۀ ورام، ج 1، ص 223) پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از کنار عده‌ای می‌گذشتند، از آنها پرسیدند: شما در چه حال هستید؟ گفتند: در حال ایمان، فرمود: نشانۀ ایمانتان چیست؟ گفتند: هنگام گرفتاری بردبار و هنگام خوشی سپاسگزاریم و بر آنچه از طرف خدا برسد، راضی هستیم، پیامبر فرمود: به پروردگار کعبه که شما مؤمن هستید.- قال الصادق (علیه السلام):... اصول المعاملات تقع علی أربعۀ أوجه:... امّا اصول معاملۀ اللَّه فبسبعۀ اشیاء،... و الرّضا بقضائه و الصّبر علی بلائه،... (مصباح الشریعه، ص 598) ارکان معامله خلایق با خالق به هفت چیز است:... راضی شدن به قضا و تقدیر و حکم او و صبر و شکیبایی در مقابل ابتلائات و ناراحتیها....- وَ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ: یَا دَاوُدُ تُرِیدُ وَ أُرِیدُ وَ إِنَّمَا یَکُونُ مَا أُرِیدُ فَإِنْ سَلَّمْتَ لِمَا أُرِیدُ کَفَیْتُکَ مَا تُرِیدُ وَ إِنْ لَمْ تُسَلِّمْ مَا أُرِیدُ أَتْعَبْتُکَ فِیمَا تُرِیدُ ثُمَّ لَا یَکُونُ إِلَّا مَا أُرِید. (مسکن الفؤاد عند فقد الأحبۀ و الأولاد، ص 12) خداوند متعال به داوود علی نبینا آله و علیه السلام وحی فرمود: ای داوود! تو اراده می‌کنی و من هم اراده می‌کنم و آنچه خواسته و اراده من است به وجود می‌آید، پس اگر در برابر اراده من تسلیم شدی خواسته‌ات را کفایت می‌کنم و اگر در برابر اراده من تسلیم نشوی، تو را در اراده‌ات به رنج و سختی می‌اندازم و آخر هم جز اراده و خواسته من واقع نخواهد شد.- قَالَ ابوجعفر الباقر 8: مَنْ صَبَرَ وَ اسْتَرْجَعَ وَ حَمِدَ اللَّهَ عِنْدَ الْمُصِیبَۀِ فَقَدْ رَضِی بِمَا صَنَعَ اللَّهُ وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ جَرَی عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ هُوَ ذَمِیمٌ وَ أَحْبَطَ اللَّهُ أَجْرَهُ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 62، ص 56) آن کس که هنگام مصیبت و گرفتاری، صبر و شکیبایی ورزیده و استرجاع کند (و بگوید: انا لله و انا الیه راجعون) و حمد و سپاس الهی نماید چنین شخصی دارای مقام رضا است به آنچه خداوند داده است و پاداش او بر خدا است و کسی که چنین نباشد نکوهیده و بدون پاداش است و قضای الهی هم در حق او جاری خواهد شد، بخواهد یا نخواهد.- قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ یُهَوِّنُ عَظِیمَ الرَّزَایَا. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 103) خشنودی به قضای خداوند مصیبتهای بزرگ را آسان می‌کند؛ زیرا کسی که به قضا ی الهی راضی و خشنود باشد هر مصیبتی اگرچه اعظم مصیبتها که از جانب خداوند متعال باشد بر او گوارا خواهد بود.سؤال: آیا دعا با مقام رضا که از بلندترین مقامات صدیقان است منافات دارد؟جواب: در صورتی با رضا به قضای الهی منافات دارد که انگیزه آن حظّ نفسانی باشد؛ ولی اگر نیایشگر عارف بالله باشد و بداند که هیچ کاری بدون مشیت و خواست وی صورت نمی‌گیرد و دعای وی برای امتثال امر الهی در «ادعونی استجب لکم» و امثال آن باشد بدون آن که مقصودش حظّ نفسانی باشد منافاتی بین دعا و رضا نیست.

1) (1) . با توضیحاتی که قبلاً داده شد معلوم می‌شود که جایی برای بد گمانی به خداوند تبارک و تعالی وجود ندارد. اگر معرفت نسبت به او صحیح باشد انسان به این نتیجه خواهد رسید که در صورتی که مصلحت عبد در چیزی باشد خداوند حتماً و به یقین او را محروم نمی‌کند و حتی او را مورد عنایت قرار می‌دهد.

2) (2) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه و آله السلام یَحْکِی عَنْ رَبِّهِ تَعَالَی: أَنَا عِنْدَ حُسْنِ ظَنِّ عَبْدِی بِی یَامُحَمَّدُ فَمَنْ زَاغَ عَنْ وَفَاءِحَقِیقَۀِ مُوجِبَاتِ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْحُجَّۀَ عَلَی نَفْسِهِ وَ َانَ مِنَ الْمَخْدُوعِینَ فِی أَسْرِ هَوَاه. (بحارالأنوار، ج 67، باب 59، ص 323) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند می‌فرماید: من با مؤمن با حسن‌ظنش رفتار می‌کنم، ای محمد! هر کس حسن‌ظن به خداوند را از دست بدهد دلش تاریک می‌گردد و وفا را از دست می‌دهد، این شخص حجت را بر خود تمام کرده و در دام هوای نفس خود گرفتار آمده است.

3) (3) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ لَیَتَعَاهَدُ عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ بِالْبَلَاءِ کَمَا یَتَعَاهَدُ الْغَائِبُ أَهْلَهُ بِالطُّرَفِ وَ إِنَّهُ لَیَحْمِیهِ الدُّنْیَا کَمَا یَحْمِی الطَّبِیبُ الْمَرِیض (بحارالأنوار، ج 64، باب 12، ص 196) خداوند متعال مؤمن را با گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها مورد نوازش و مرحمت قرار می‌دهد، همان گونه که مسافران برای خانواده‌های خود هدیه می‌آورند، خداوند دنیا را از بنده مؤمن خود نگه می‌دارد همان گونه که طبیب بیماری را از شخص دفع می‌کند.

1) (1) . عن أَبَی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): یَقُولَ... إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّا. (کافی، ج 8، ص 297) بی‌شک، خداوند عزّ و جلّ همان گونه است که بنده به او گمان می‌برد، اگر به او گمان خیر ببرد برایش خیر پیش می‌آورد و اگر گمان شرّ ببرد، برایش شرّ پیش می‌آورد.

1) (1) - این درس در جلسۀ ششصد و سی و ششم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . این [موفقیّت] برای کسی است که از مقام [عدالت] من بترسد و از عذاب [من] بیمناک باشد! (ابراهیم، آیه 14)

3) (3) . ای بندگان خداوند! بدانید هر کس به شبیخون دشمن بیندیشد و از قدرتهای دنیا بیم داشته باشد، از بستر نرم کناره می‌گیرد، از خواب چشم می‌پوشد و چندان به خورد و خوراک نمی‌پردازد. پس ای انسان!، وای بر تو از ترس شبیخون خداوند عزیز، و مؤاخذۀ دردناک او، و شبیخون او به معصیت‌کاران و گنهکاران با این مرگهای نابهنگام شبانه‌روز! این شبیخونی است که از آن نمی‌توان گریخت، و پناهگاه و گریزگاهی ندارد. ای مؤمنان! از عذاب خداوند بترسید، به این شبیخون بیندیشید که خداوند می‌فرماید: «این وارث زمین شدن برای کسی است که از مقام و از وعیدهای من بترسد.» از جلوه‌های این زندگی دنیا و فریب و شرهایش حذر کنید، پایان زیانبار تمایل به آن را در نظر بگیرید، چرا که زیور آن فتنه و محبتش گناه است. (تحف العقول، ص 272)

1) (1) . (لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یُحْیی وَ یُمیتُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ). (حدید، آیه 2) مالکیّت [و حاکمیّت] آسمانها و زمین از آن او است؛ زنده می‌کند و می‌میراند و او بر هر چیز توانا است!

1) (1) . اللّهمّ عظم سلطانک و علا مکانک و خفی مکرک و ظهر امرک وغلب قهرک وجرت قدرتک ولا یمکن الفرار من حکومتک. (فرازی از دعای کمیل امیرالمومنین (علیه السلام) خدایا! سلطنت و پادشاهی‌ات بس بزرگ، و مقامت بسی بلند است، مکر و تدبیرت در کارها پنهان و امر و فرمانت آشکار است، قهرت غالب و قدرت و نیرویت نافذ است و گریز از تحت حکومت تو ممکن نیست.

2) (2) . عن امیرالمؤمنین (علیه السلام): من أهان سلطان اللَّه أهانه اللَّه و من أکرم سلطان اللَّه أکرمه اللَّه. (تصنیف غررالحکم و درر الکلم، ص 82) هر کس قدرت خداوند را خوارکند، خداوند او را خوار می‌کند و هرکس قدرتش را گرامی بدارد خداوند او را گرامی می‌دارد.

3) (3) . بحارالأنوار، 16، باب، 9، ص 217؛ نهج الفصاحه، ص 259.

4) (4) . قال الصادق (علیه السلام): لا یتمکن الشیطان بالوسوسۀ من العبد الاّ وقد أعرض عن ذکر اللَّه و استهان بأمره و سکن إلی نهیه و نسی اطلاعه علی سره و الوسوسۀ ما تکون من خارج القلب بإشارۀ معرفۀ العقل ومجاورۀ الطبع، وأما إذا تمکن فی القلب فذلک غی وضلالۀ وکفر، واللَّه عزوجل دعا عباده بلطف دعوته وعرفهم عداوۀ ابلیس، فقال عزمن قائل: (إن الشیطان لکم عدو مبین)، و قال تعالی: (إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا). (مصباح الشریعه، ص 166) شیطان در راه وسوسه کردن برقرار و پابرجا نمی‌شود مگر آن که انسان از ذکر پروردگار متعال اعراض کرده، فرمان‌ها و دستورهای الهی را خوار شمرد و بر نواهی و مناهی او تکیه زده، از علم و آگاهی و احاطۀ خداوند متعال غفلت بورزد و وسوسه در زمینه معرفت عقل و تمایل به عالم طبیعت از خارج قلب وارد قلب می‌شود و چون جنبۀ طبیعت و شهوات مادی بر جنبۀ عقل غالب شود و توجه و معرفت عقل رخت بربندد، وسوسه چنان محکم و برقرار می‌گردد که به مرحلۀ کفر و ضلالت منتهی می‌شود و خداوند متعال به لطف و مهربانی بندگان خود را به سوی خود دعوت فرموده و دشمنی و عداوت شیطان را به آنان معرفی کرده است، می‌فرماید: شیطان دشمن محکم و آشکار شما است و باز می‌فرماید: شیطان دشمن شما است پس او را دشمن خود قرار دهید.- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): مَنْ رَعَی قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَۀِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَۀِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ فَقَدْ دَخَلَ فِی دِیوَانِ الْمُتَنَبِّهِینَ ثُمَّ مَنْ رَعَی عَمَلَهُ عَنِ الْهَوَی وَ دِینَهُ عَنِ الْبِدْعَۀِ وَ مَالَهُ عَنِ الْحَرَامِ فَهُوَ مِنْ جُمْلَۀِ الصَّالِحِین. (بحارالأنوار، ج 67، باب 45، ص 62) کسی که دل خود را از فراموشی و غفلت از یاد حق باز دارد و نفسش را از شهوت و خواسته‌های بی جا و عقل و فکرش را از بلای جهل و نادانی باز دارد [و مراقبت و مراعات این کارها را بکند] چنین شخصی از گروه بیداران و آگاهان است و کسی که مراقب باشد هوای نفس در اعمالش و کردارش دخالت نکند [و عملش خالص برای خداوند باشد] و در دین از بدعت و خود رأیی اجتناب ورزد و اموال خود را از حرام نگه دارد چنین شخصی از صلحا و شایستگان است.

1) (1) . عن امیرالمؤمنین (علیه السلام): عَجِبْتُ لِمَنْ یَشُکُّ فِی قُدْرَۀِ اللَّهِ وَ هُوَ یَرَی خَلْقَهُ. (غرر الحکم، ص 493) در شگفتم از کسی که مخلوقات خداوند را می‌بیند ولی در قدرت وی تردید دارد!- عن ابی‌جعفر (علیه السلام) قال: إیّاکم و التّفکّر فی اللَّه و لکن إذا أردتم أن تنظروا إلی عظمته فانظروا إلی عظیم خلقه. (الکافی، ج 93 1؛ الوسائل، ج 11، ص 453) از اندیشه در ذات خداوند بپرهیزید، هرگاه خواستید به عظمت او بنگرید، به عظمت مخلوقاتش نگاه کنید.

2) (2) . (وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ). (أنعام، آیه 17) اگر خداوند زیانی به تو برساند، هیچ کس جز او نمی‌تواند آن را برطرف سازد و اگر خیری به تو رساند، او بر همه چیز توانا است؛ [و از قدرت او، هر گونه نیکی ساخته است].

3) (3) . (قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ). (آل‌عمران، آیه 26) بگو: «بارالها! مالک حکومتها تویی؛ به هر کس بخواهی، حکومت می‌بخشی و از هر کس بخواهی، حکومت را می‌گیری؛ هر کس را بخواهی، عزت می‌دهی و هر کس را بخواهی خوار می‌کنی. تمام خوبیها به دست تو است؛ تو بر هر چیزی قادری.

1) (1) . (هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیر). (حدید، آیه 4) هر جا باشید او با شما است و خداوند نسبت به آنچه انجام می‌دهید بینا است.

2) (2) . رُوِی عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ النَّاسَ فِی الدُّنْیَا ضَیْفٌ وَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ عَارِیَّۀٌ وَ إِنَّ الضَّیْفَ رَاحِلٌ وَ إِنَ‌الْعَارِیَّۀَ مَرْدُودَۀٌ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا عَرَضٌ حَاضِرٌ یَأْکُلُ مِنْهُ الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ وَ الْآخِرَۀَ وَعْدٌ صَادِقٌ یَحْکُمُ فِیهِ مَلِکٌ عَادِلٌ قَاهِرٌ فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْ نَظَرَ لِنَفْسِهِ وَ مَهَّدَ لِرَمْسِهِ وَ حَبْلُهُ عَلَی عَاتِقِهِ مُلْقًی قَبْلَ أَنْ یُنْفَذَ أَجَلُهُ وَ یَنْقَطِعَ أَمَلُهُ وَ لَا یَنْفَعَ النَّدَم. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 4، ص: 23) از نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت شده است که همانا مردم در دنیا میهمان هستند و هر چه در دست آنان است عاریه می‌باشد، همانا میهمان کوچ می‌کند عاریه هم به صاحبش برمی‌گردد، ای مردم! همانا دنیا متاعی آماده است که انسان‌های خوب و بد از آن استفاده می‌کنند؛ ولی آخرت وعده‌ای راست است که در آن روز پادشاهی دادگر غالب فرمان می‌دهد، پس خدا به هر کس که به نفس خویش نگاه کند و برای شب اول قبرش آماده باشد و پیش از آن که مرگ او برسد ریسمان بر گردن افکنده باشد و آرزویش را قطع کند رحم می‌فرماید و [در آن روز] ندامت و پشیمانی فایده‌ای ندارد.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَا لِی وَ لِلدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلِی کَرَاکِبٍ رُفِعَتْ لَهُ شَجَرَۀٌ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ فَقَالَ تَحْتَهَا ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا. (تفصیل وسائل الشیعه، ج 16، باب استحباب ترک ما زاد عن قدر الضروره من الدنیا، ص 17) مرا با دنیا چه کار! همانا مثال من نسبت به دنیا مانند رهگذری است که در گرمای تابستان زیر سایه درختی، لحظه‌ای استراحت کرده و سپس از آنجا کوچ کند.- عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): مَنْ أَرَادَ الْحَدِیثَ لِمَنْفَعَۀِ الدُّنْیَا لَمْ یَکُنْ لَهُ فِی الْآخِرَۀِ مِنْ نَصِیبٍ وَ مَنْ أَرَادَبِهِ خَیْرَ الْآخِرَۀِ أَعْطَاهُ اللَّهُ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَۀ. (مشکاۀ الأنوار، فصل 8، ص 132) هرکس برای منفعت دنیا دنبال حدیث برود در آخرت بهره‌ای نخواهد داشت و هر کس طالب آخرت باشد، خداوند خیر دنیا و آخرت به او می‌دهد.

1) (1) - این درس در جلسه دویست و شصتم خارج اصول معظم له ایرادگردیده است.

2) (2) . پیوسته تذکّر ده؛ زیرا تذکّر مؤمنان را سود می‌بخشد. (ذاریات، آیه 55)

3) (3) . قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): أَوَّلُ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ عَلَی الصَّلَاۀِ فَإِذَا قُبِلَتْ قُبِلَ مِنْهُ سَائِرُ عَمَلِهِ وَإِذَا رُدَّتْ عَلَیْهِ رُدَّ عَلَیْهِ سَائِرُ عَمَلِه. (من لایحضره الفقیه، ج 1، باب فضل الصلاۀ، ص 207) نخستین چیزی که در روز قیامت بنده برای آن مورد حسابرسی قرار می‌گیرد و به آن رسیدگی می‌کنند نماز است، اگر نماز پذیرفته شد سایر اعمالش نیز به تفضّل [از او] پذیرفته می‌شود و هرگاه نماز مورد قبول واقع نشود و به بنده بازگردانده شود بقیۀ اعمالش نیز مردود و بازگردانده خواهد شد.

4) (4) . قَالَ امیرالمومنین (علیه السلام): سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: أَرْجَی آیَۀٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ (وَ أَقِمِ الصَّلاۀَ طَرَفَی النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ) وَ قَرَأَ الْآیَۀَ کُلَّهَا وَ قَالَ: یَا عَلِیُّ! وَ الَّذِی بَعَثَنِی الْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً إِنَّ أَحَدَکُمْ لَیَقُومُ إِلَی وُضُوئِهِ فَتَسَاقَطُ عَنْ جَوَارِحِهِ الذُّنُوبُ فَإِذَا اسْتَقْبَلَ اللَّهَ بِوَجْهِهِ وَ قَلْبِهِ لَمْ یَنْفَتِلْ عَنْ صَلَاتِهِ وَ عَلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ شَیْ‌ءٌ کَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ فَإِنْ أَصَابَ شَیْئاً بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ کَانَ لَهُ مِثْلُ ذَلِکَ حَتَّی عَدَّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ ثُمَّ قَالَ: یَا عَلِیُّ! إِنَّمَا مَنْزِلَۀُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ لِأُمَّتِی کَنَهَرٍ جَارٍ عَلَی بَابِ أَحَدِکُمْ فَمَا ظَنَّ أَحَدُکُمْ لَوْ کَانَ فِی جَسَدِهِ دَرَنٌ ثُمَّ اغْتَسَلَ فِی ذَلِکَ النَّهَرِ خَمْسَ مَرَّاتٍ فِی الْیَوْمِ أَ کَانَ یَبْقَی فِی جَسَدِهِ دَرَنٌ؟ فَکَذَلِکَ وَ اللَّهِ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ لِأُمَّتِی. (بحارالأنوار، ج 79، ص 220) من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: امیدوار کننده‌ترین آیات کتاب خداوند این آیه است: دو طرف روز و پاسی از شب نماز بپا دار که نیکی‌ها بدی‌ها را نابود می‌کند، این تذکری برای آنها است که اهل تذکرند (هود، آیه 114) و فرمود: ای علی! قسم به آن خدایی که مرا به حق مبعوث کرده و من را بشیر و نذیر قرار داده هنگامی که یکی از شما برای وضو گرفتن برمی‌خیزد، گناهانش از جوارحش می‌ریزد و وقتی به روی خود و به قلب خود متوجه خداوند می‌شود از نمازش کنار نمی‌رود مگر آن‌که از گناهانش چیزی باقی نمی‌ماند و مانند روزی که متولد شده پاک می‌شود و اگر بین هر دو نماز گناهی بکند نماز بعدی پاکش می‌کند، آن گاه نمازهای پنجگانه را شمرد. بعد فرمود: یا علی! جز این نیست که نمازهای پنجگانه برای امت من حکم نهر جاری را دارد که در خانۀ آنان قرار گرفته باشد، حال چگونه است وضع کسی که بدنش آلودگی داشته باشد، وخودرا روزی پنج نوبت در آن آب بشوید؟ به خداوند سوگند نمازهای پنجگانه هم برای امت من همین حکم را دارد.- عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ الْأَنْصَارِی قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ بَعْدَ کَلَامٍ تَکَلَّمَ بِهِ - عَلَیْکُمْ بِالصَّلَاۀِ عَلَیْکُمْ بِالصَّلَاۀِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ کَابِدُوا اللَّیْلَ بِالصَّلَاۀِ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً یُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ إِنَّمَا مَثَلُ هَذِهِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ مَثَلُ نَهَرٍ جَارٍ بَیْنَ یَدَی بَابِ أَحَدِکُمْ یَغْتَسِلُ مِنْهُ فِی الْیَوْمِ خَمْسَ اغْتِسَالاتٍ فَکَمَا یَنْقَی بَدَنُهُ مِنَ الدَّرَنِ بِتَوَاتُرِ الْغَسْلِ فَکَذَا یَنْقَی مِنَ الذُّنُوبِ مَعَ مُدَاوَمَتِهِ الصَّلَاۀَ فَلَا یَبْقَی مِنْ ذُنُوبِهِ شَیْ‌ء. (أمالی المفید، المجلس الثالث و العشرون، ص 189) جابر بن عبد اللَّه انصاری گوید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برای ما سخنرانی کردند، پس حمد و ثنای الهی به جا آوردند و پس از سخنی چند فرمود: ای مردم! بر شما باد به نماز [...] و فراوان یاد خداوند کنید تا گناهان شما را پاک سازد. همانا مَثل این نمازها مَثل نهری است که مقابل در خانه یکی از شما باشد و روزانه پنج بار خود را با آب آن بشوید، همان گونه که با شستن‌های پیاپی، بدنش از هر گونه چرکی پاک می‌شود همچنان با مداومت بر نماز از گناهان پاک می‌گردد و هیچ گناهی بر او باقی نمی‌ماند.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ: مَنْ شُغِلَ بِذِکْرِی عَنْ مَسْأَلَتِی أَعْطَیْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِی مَنْ سَأَلَنِی. (کافی، ج 2، باب الاشتغال بذکر الله عزوجل، ص 501) امام صادق (علیه السلام) فرمودند: همانا خداوند می‌فرماید: هرکس به سبب ذکر و یاد من، از درخواست و پرسش از من سرگرم شود [طوری که درخواست و حاجت خود را فراموش کند] به او بهتر از آنچه به کسی که از من درخواست کند [و ذکر من او را سرگرم نکرده باشد] خواهم داد.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه و آله السلام: مَنْ أَکْثَرَ ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً کُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَۀٌ مِنَ النَّارِ وَ بَرَاءَۀٌ مِنَ النِّفَاق. (همان، ص 498) کسی که خداوند را بسیار یاد کند خداوند او را دوست می‌دارد و... برای او دو بیزاری نوشته می‌شود: بیزاری از آتش جهنم و بیزاری از نفاق و دورویی.

1) (1) . آگاه باشید، تنها با یاد خدای متعال دلها آرامش می‌یابد. (رعد، آیه 28)

2) (2) . خدای متعال را فراوان یاد کنید، تا رستگار شوید. (أنفال، آیه 45)- (الَّذینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ). (آل‌عمران، آیه 191) همان‌ها که در حال ایستاده و نشسته و آن گاه که بر پهلو خوابیده‌اند، خداوند را یاد می‌کنند.- (رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَۀٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ). (نور، آیه 37) مردانی که نه تجارت و نه معامله‌ای آنان را از یاد خداوند و برپاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند.- (فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاۀَ الدُّنْیا). (نجم، آیه 29) از کسی که از یاد ما روی می‌گرداند و جز زندگی مادی دنیا را نمی‌طلبد، اعراض کن.

3) (3) . (وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خیفَۀً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلینَ). (اعراف، آیه 205) پروردگارت را در دل خود به تضرع و ترس، بی‌آن‌که صدای خود را بلند کنی، هر صبح و شام یاد کن و از غافلان مباش.در دعایی که از حضرت صادق (علیه السلام) برای هرروز ماه رجب را المرجب وارد شده آمده است:... اللَّهُم لَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْغَافِلِین المبعدین....

1) (1) . (اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فی غَفْلَۀٍ مُعْرِضُون). (أنبیاء، آیه 1) حساب مردم به آنان نزدیک شده، در حالی که در غفلت‌اند و روی گردانند!(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون). (منافقون، آیه 9) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خداوند غافل نکند و کسانی که چنین کنند، زیانکارانند!(وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرینٌ). (زخرف، آیه 36) و هر کس از یاد خداوند روی‌گردان شود شیطان را سراغ او می‌فرستیم پس همواره قرین او است!

2) (2) . عَنْ رسول الله علیه وآله السّلام: أَکْثِرُوا مِنْ ذِکْرِ هَادِمِ اللَّذَّاتِ، قِیلَ: یَارَسُولَ اللَّهِ! فَمَا هَادِمُ اللَّذَّاتِ؟ قَالَ: الْمَوْتُ، فَإِنَّ أَکْیَسَ الْمُؤْمِنِینَ أَکْثَرُهُمْ ذِکْراً لِلْمَوْتِ وَ أَشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْدَاداً. (مستدرک‌الوسائل، ج 2، باب 17، ص 103) از بین‌برندۀ لذت‌های کاذب را زیاد یاد کنید، عرض کردند: آن چیست؟ حضرت فرمودند: یاد مرگ، به راستی که زیرک‌ترین مؤمن کسی است که بیش از همه به یاد مرگ و آماده‌تر برای فرا رسیدن آن باشد.- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): ذِکْرُ الْمَوْتِ یُمِیتُ الشَّهَوَاتِ فِی النَّفْسِ وَ یَقْطَعُ مَنَابِتَ الْغَفْلَۀِ وَ یُقَوِّی النَّفْسَ بِمَوَاعِدِ اللَّهِ وَ یُرِقُّ الطَّبْعَ وَ یَکْسِرُ أَعْلَامَ الْهَوَی وَ یُطْفِئُ نَارَ الْحِرْصِ وَ یُحَقِّرُ الدُّنْیَا وَ هُوَ مَعْنَی مَا قَالَ النَّبِیُّ: فِکْرُ سَاعَۀٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَۀِ سَنَۀ. (مستدرک الوسائل، ج 2، باب 17، ص 105) یاد مرگ، شهوات غیر مشروع را در نفس می‌میراند، ریشه‌های غفلت و ناآگاهی را می‌کند، دل را به وعده‌های الهی تقویت می‌کند، به طبیعت آدمی، نرمی و رقّت می‌بخشد، نشانه‌های هواپرستی را درهم می‌شکند، آتش حرص را فرو می‌نشاند و دنیا را در نظر آدمی کوچک و حقیر می‌سازد و این همان معنای جمله‌ای است که پیامبر گرامی فرموده: یک ساعت (یک لحظه) فکر از یک سال عبادت بهتر است.- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): لَوْ رَأَی الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَیْهِ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ طَلَبَ الدُّنْیَا. (مشکاۀ الأنوار، ص 305) هر کس از سرعت مرگ اطلاع داشته باشد، آرزوهای خود را ترک می‌کند و دنیا را مبغوض می‌شمارد.- قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): مَا أَنْزَلَ الْمَوْتَ حَقَّ مَنْزِلَتِهِ مَنْ عَدَّ غَداً مِنْ أَجَلِهِ وَ مَا أَطَالَ عَبْدٌ الْأَمَلَ إِلَّا أَسَاءَ الْعَمَلَ. (همان) هر کس بگوید من فردا زنده خواهم بود حقیقت مرگ را در نیافته است، هر کس آرزوی دراز داشته باشد مرتکب گناه می‌گردد.- قَالَ أبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَمْ یُکْثِرْ عَبْدٌ ذِکْرَ الْمَوْتِ إِلَّا زَهِدَ فِی الدُّنْیَا. (همان) زیاد یاد مرگ کنید؛ زیرا هر کس زیاد از مرگ یاد کند زاهد می‌گردد و دل به دنیا نمی‌دهد.- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): أَلَا إِنَّ الْقُبُورَ رَوْضَۀٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّۀِ أَوْ حُفْرَۀٌ مِنْ حُفَرِ النِّیرَانِ أَلَا وَ إِنَّهُ یَتَکَلَّمُ فِی کُلِّ یَوْمٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ؛ أَنَا بَیْتُ الْوَحْشَۀِ أَنَا بَیْتُ الدُّودِ أَلَا وَ إِنَّ وَرَاءَ ذَلِکَ یَوْماً تَذْهَلُ فِیهِ کُلُّ مُرْضِعَۀٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ یَکُونُ الْوِلْدانَ شِیباً السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِیدٌ أَلَا إِنَّ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ جَنَّۀً - عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أَعَاذَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِیمِ وَ رَحِمَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِین. (همان) آگاه باشید! قبرها یا باغی از باغ‌های بهشتند یا گودالی از گودال‌های دوزخ، متوجه باشید که قبر در هر روز سه بار سخن می‌گوید و در هر بار فریاد می‌زند: من خانۀ تنهایی هستم. من لانۀ کرم‌ها هستم. آگاه باشید! پس از عالَم قبر، روزی فرا می‌رسد که زنان شیرده، کودکان شیرخوار را رها می‌کنند و از آن‌ها غافل می‌شوند، روزی که کودکان پیر می‌شوند و آسمان‌ها پاره پاره می‌گردند و زنان باردار از فرط ناراحتی بچه‌های خود را سقط می‌کنند. در آن روز خیال می‌کنی که مردم مست هستند در حالی که مست نیستند، بلکه عذاب خداوند بسیار بزرگ است و آنان از شدت عذاب مدهوش هستند، آگاه باشید! بعد از مرگ بهشتی هست که وسعت و پهنای آن به اندازه زمین و آسمان است، خداوند ما و شما را از عذاب خوارکننده نگه دارد.

1) (1) . عنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ الثَّانِی (علیه السلام) قَالَ: الْمُؤْمِنُ یَحْتَاجُ إِلَی خِصَالٍ: تَوْفِیقٍ مِنَ اللَّهِ وَ وَاعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ وَ قَبُولٍ مِمَّنْ یَنْصَحُهُ. (بحارالأنوار، ج 72، باب 43، ص 65) امام هادی (علیه السلام) فرمود: مؤمن به چند خصلت نیاز دارد: توفیق از خداوند و پند دهی از نزد خویش و پذیرش اندرز کسی که به او اندرز دهد.- قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ 8: مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَاعِظٌ مِنْ قَلْبِهِ وَ زَاجِرٌ مِنْ نَفْسِهِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ قَرِینٌ مُرْشِدٌ اسْتَمْکَنَ عَدُوَّهُ مِنْ عُنُقِه. (أمالی الصدوق، المجلس الثامن و الستون، ص 441) هر کس پند دهی در دل خود نداشته باشد و خوددار نباشد و رفیق شفیق و ارشادگری نداشته باشد، دشمن را بر گردن خود سوار کرده است.

1) (1) - این درس در جلسات «پانصد و پنجاهم» و «پانصد و پنجاه و چهارم» و «پانصد و شصت و سوم» و «چهارصد و بیست و پنجم» خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . فاطر، آیه 28.

3) (3) . عَنْ عُنْوَانَ الْبَصْرِی قُلْتُ یَا أَبَاعَبْدِاللَّهِ مَا حَقِیقَۀُ الْعُبُودِیَّۀِ؟ قَالَ (علیه السلام) ثَلَاثَۀُ أَشْیَاءَ؛ أَنْ لَا یَرَی الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فِیمَا خَوَّلَهُ اللَّهُ مِلْکاً لِأَنَّ الْعَبِیدَ لَا یَکُونُ لَهُمْ مِلْکٌ، یَرَوْنَ الْمَالَ مَالَ اللَّهِ یَضَعُونَهُ حَیْثُ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ لَا یُدَبِّرُ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ تَدْبِیراً وَ جُمْلَۀُ اشْتِغَالِهِ فِیمَا أَمَرَهُ تَعَالَی بِهِ وَ نَهَاهُ عَنْهُ فَإِذَا لَمْ یَرَ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فِیمَا خَوَّلَهُ اللَّهُ تَعَالَی مِلْکاً هَانَ عَلَیْهِ الْإِنْفَاقُ فِیمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یُنْفِقَ فِیهِ وَ إِذَا فَوَّضَ الْعَبْدُ تَدْبِیرَ نَفْسِهِ عَلَی مُدَبِّرِهِ هَانَ عَلَیْهِ مَصَائِبُ الدُّنْیَا وَ إِذَا اشْتَغَلَ الْعَبْدُ بِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی وَ نَهَاهُ لَا یَتَفَرَّغُ مِنْهُمَا إِلَی الْمِرَاءِ وَ الْمُبَاهَاۀِ مَعَ النَّاسِ فَإِذَا أَکْرَمَ اللَّهُ الْعَبْدَ بِهَذِهِ الثَّلَاثَۀِ هَانَ‌عَلَیْهِ الدُّنْیَا وَ إِبْلِیسُ وَ الْخَلْقُ وَ لَا یَطْلُبُ الدُّنْیَا تَکَاثُراً وَ تَفَاخُراً وَ لَا یَطْلُبُ مَا عِنْدَ النَّاسِ عِزّاً وَ عُلُوّاً وَ لَا یَدَعُ أَیَّامَهُ بَاطِلًا فَهَذَا أَوَّلُ دَرَجَۀِ التُّقَی، قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: (تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَۀُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَۀُ لِلْمُتَّقِین). (بحارالأنوار، ج 1، باب 7، ص 221) عنوان بصری عرض کرد: یا ابا عبد اللَّه! حقیقت عبودیت چیست؟ حضرت فرمود: با سه چیز می‌توان این حقیقت را دریافت؛ 1. بندگان آنچه را که خداوند به آنان بخشیده است ملک خود ندانند؛ زیرا بندگان خدا مالک نیستند و هر چه دارند از خدا است و هر جا خدا امر کند باید خرج کنند. 2. بنده هرگز قدرت ندارد با فکر و اندیشۀ خود کارهای خود را اداره کند، 3. هر چه خداوند به او امر کرده یا از آن نهی کرده است به کار گیرد و از اوامر و نواهی خدا سر باز نزند، هر گاه بنده‌ای چیزی را ملک خود نداند مال را انفاق می‌کند. هر گاه بنده‌ای امور خود را به خداوند واگذارد و بفهمد که با عقل و تدبیرش نمی‌تواند امور خود را آن طور که هست اداره کند، گرفتاری‌های دنیا و مصائب آن بر او گوارا می‌گردد، هر گاه بنده‌ای به اوامر و نواهی خداوند گردن نهد دیگر با مردم جدال و مناقشه نمی‌کند و آنان را آزار نمی‌دهد، هر وقت آدمیان به این سه خصلت عمل کردند و مورد لطف و اکرام خداوند قرار گرفتند، دنیا در نظر آنان کوچک می‌شود و شیطان و مردم نمی‌توانند بر ایشان سلطه پیدا کنند و دنبال جمع کردن مال و تکاثر و تفاخر نمی‌روند و قصد ریاست بر مردم و طلب عزّت ندارند و اوقات خود را به هدر نمی‌دهند. این اوصاف، نخستین درجۀ پرهیزکاران است، خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید: جهان آخرت را برای کسانی مهیا کرده‌ایم که در زمین دنبال مقام‌پرستی نرفته و مرتکب فسادنشده باشند وپایان نیک برای پرهیزکاران است.

1) (1) . عن ابی‌عبدالله (علیه السلام) قال: مَا تَنَبَّأَ نَبِی قَطُّ حَتَّی یُقِرَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِخَمْسٍ، بِالْبَدَاءِ وَ الْمَشِیَّۀِ وَ السُّجُودِ وَ الْعُبُودِیَّۀِ وَ الطَّاعَۀ. (التوحید للصدوق، ص 333، باب البداء) هرگز هیچ پیامبری به منصب پیامبری نمی‌رسید تا آن‌که برای خداوند به پنج خصلت اقرار می‌کرد: بداء و مشیت وسجود وعبودیت وطاعت.- قَالَ الرِّضَا (علیه السلام): بِالْعُبُودِیَّۀِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَفْتَخِرُ. به عبودیت حقّ تعالی افتخار می‌کنم. (علل الشرائع، ج 1، ص 237)- عَنْ أَبَی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ مُحَمَّداً علیه وآله السلام عَبْداً قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ نَبِیّاً وَ إِنَّ عَلِیّا (علیه السلام) ًکَانَ عَبْداً نَاصِحاً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَنَصَحَهُ وَ أَحَبَّ اللَّهَ عَزَّوجَلَّ فَأَحَبَّه. (کافی، ج 8، ص: 143) همانا خداوند پیش از آن‌که محمّد (صلی الله علیه و آله) را پیامبر خود گیرد، بندۀ خود گرفت و [امیرمؤمنان] علی (علیه السلام) بنده‌ای بود خیرخواه در راه خداوند عزّوجلّ و خدا هم خیرخواه او بود، او خداوند عزّوجل را دوست داشت و خداوند هم او را دوست داشت.

1) (1) . پاک و منزّه است خدایی که بنده و عبدش را در یک شب، از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که گرداگردش را پربرکت ساخته‌ایم برد. (إسراء، آیه 1)

2) (2) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام): أَعْلَمُ النَّاسِ بِاللَّهِ أَکْثَرُهُمْ خَشْیَۀً لَهُ. (تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص: 63) داناترین مردم به خداوند کسی است که خشیت و بیم او از خداوند بیشتر باشد.- عن أمیرالمومنین (علیه السلام) سَبَبُ الْخَشْیَۀِ الْعِلْمُ. (همان) علم سبب خشیت از خدای متعال است.- عن أمیرالمومنین (علیه السلام): إِذَا زَادَ عِلْمُ الرَّجُلِ زَادَ أَدَبُهُ وَ تَضَاعَفَتْ خَشْیَتُه. (همان) هرگاه علم مرد زیاد شود ادب او زیاد می‌شود، و ترس او از پروردگارش دو چندان می‌گردد.- عن أمیرالمومنین (علیه السلام): الْزَمِ الْإِخْلَاصَ فِی السِّرِّ وَالْعَلَانِیَۀِ وَ الْخَشْیَۀَ فِی الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَۀِ وَالْقَصْدَ فِی الْفَقْرِ وَ الْغِنَی وَ الْعَدْلَ فِی الرِّضَا وَ السَّخَط. (تصنیف غررالحکم ودررالکلم، 197) ملازم اخلاص باش، در نهان و آشکار، و ملازم خشیت و بیم باش در ظاهر و باطن، و ملازم میانه‌روی باش در تنگدستی و توان‌گری و ملازم عدالت‌گستری باش در خشنودی و خشم.

1) (1) . عَنِ الرِّضَا عَنْ آبائه صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ عن رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) و سلّم: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَۀٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ فَاطْلُبُوا الْعِلْمَ مِنْ مَظَانِّهِ وَ اقْتَبِسُوهُ مِنْ أَهْلِهِ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ لِلَّهِ حَسَنَۀٌ وَ طَلَبَهُ عِبَادَۀٌ وَ الْمُذَاکَرَۀَ فِیهِ تَسْبِیحٌ وَ الْعَمَلَ بِهِ جِهَادٌ وَ تَعَلُّمَهُ لِمَنْ لَا یَعْلَمُهُ صَدَقَۀٌ وَ بَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَۀٌ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی لِأَنَّهُ مَعَالِمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ مَنَارُ سَبِیلِ الْجَنَّۀِ وَ الْمُونِسُ فِی الْوَحْشَۀِ وَ الصَّاحِبُ فِی الْغُرْبَۀِ وَ الْوَحْدَۀِ وَ الْمُحَدِّثُ فِی الْخَلْوَۀِ وَ الدَّلِیلُ عَلَی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ السِّلَاحُ عَلَی الْأَعْدَاءِ وَ التَّزَیُّنُ عِنْدَ الْأَخِلَّاء.... (إرشاد القلوب، ج 1، باب 49، ص 160؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص: 9) حضرت رضا از پدران خود: روایت کرده‌اند که حضرت رسول اکرم 6 و سلّم فرمودند: تحصیل علم، بر هر مسلمانی واجب است پس علم را از هر کسی که عالم است بلکه از هر جایی که گمان فراگیری آن را دارید بطلبید و آن را از اهلش کسب کنید؛ زیرا یادگرفتن علم برای رضای خدا حسنه است و طلب آن عبادت است، مذاکرۀ آن با یکدیگر تسبیح پروردگار و عمل کردن به آن جهاد در راه خدا است، یاد دادن آن به کسی که نمی‌داند صدقه دادن است و رسانیدن آن به اهلش تقرب به خداوند است؛ چرا که به وسیلۀ علم مسایل حلال و حرام فهمیده می‌شود، و بدان وسیله راه بهشت روشن و ظاهر می‌شود، و علم در هنگام وحشت انیس و مونس، و در تنهایی و غربت، رفیق است، در خلوت هم زبان است و در هر حالت راهنما است؛ چه در حال فرح و سرور یا بلا و مصیبت، در مقابل دشمنان سلاح است و در نزد دوستان، زینت است....

1) (1) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام): غَایَۀُ الْمَعْرِفَۀِ الْخَشْیَۀُ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص: 63) غایت معرفت ترس است؛ یعنی عاقبت معرفت حق تعالی و شناخت او یا غرض و علت غایی آن ترس از او و نافرمانی او است.

2) (2) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): الدُّنْیَا سَاعَۀٌ فَاجْعَلْهَا طَاعَۀً وَ بَابُ ذَلِکَ کُلِّهِ مُلَازَمَۀُ الْخَلْوَۀِ بِمُدَاوَمَۀِ الْفِکْرَۀِ وَ سَبَبُ الْخَلْوَۀِ الْقَنَاعَۀُ وَ تَرْکُ الْفُضُولِ مِنَ الْمَعَاشِ وَ سَبَبُ الْفِکْرَۀِ الْفَرَاغُ وَ عِمَادُ الْفَرَاغِ الزُّهْدُ وَ تَمَامُ الزُّهْدِ التَّقْوَی وَ بَابُ التَّقْوَی الْخَشْیَۀُ وَ دَلِیلُ الْخَشْیَۀِ التَّعْظِیمُ لِلَّهِ وَ التَّمَسُّکُ بِتَخْلِیصِ طَاعَتِهِ وَ أَوَامِرِهِ وَ الْخَوْفُ وَ الْحَذَرُ وَ الْوُقُوفُ عَنْ مَحَارِمِهِ وَ دَلِیلُهَا الْعِلْمُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: (إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ). (بحارالأنوار، ج 67، باب 45، ص: 62) زندگی دنیا ساعتی بیش نیست، پس آن یک ساعت را در طاعت خدا مصروف بدار و باب ورود به طاعت خداوند ملازمت با خلوت است، به شرط مداومت بر تفکر، و خلوت از مردم موقعی آسان می‌شود که انسان قناعت را در پیش گیرد و از اضافه‌ها و تجملات زندگی صرف نظر کند و اما اندیشیدن و در فکر سعادت خود بودن متوقف بر فراغت قلب است و بزرگ‌ترین اساس و پایۀ فراغت قلب، زهد است و حقیقت و تمامیّت زهد و ترک دنیا با پرهیزگاری و تقوا حاصل می‌شود و راه تقوا خوف از خدا و خشیت می‌باشد و باب خشیت تجلیل و تعظیم پروردگار و بندگی و عبادت خالص به جا آوردن در مقابل اوامر او و خوف و حذر از محرّمات و توقف در آنها است و راهنمای اینها علم است؛ چنان که خداوند متعال می‌فرماید: تنها علما هستند که در مقابل عظمت پروردگار خشیت دارند.

3) (3) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْکَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ: قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) الْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَۀٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ فَقَالَ: مَا هَذَا فَقِیلَ: عَلَّامَۀٌ قَالَ: وَ مَا الْعَلَّامَۀُ؟ قَالُوا: أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَ وَقَائِعِهَا وَ أَیَّامِ الْجَاهِلِیَّۀِ وَ بِالْأَشْعَارِ وَ الْعَرَبِیَّۀِ فَقَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): ذَاکَ عِلْمٌ لَا یَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَ لَا یَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ ثُمَّ قَالَ (صلی الله علیه و آله): إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَۀٌ؛ آیَۀٌ مُحْکَمَۀٌ أَوْ فَرِیضَۀٌ عَادِلَۀٌ أَوْ سُنَّۀٌ قَائِمَۀٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ هُوَ فَضْل. (بحارالأنوار، ج 1، باب 6، ص: 209) از حضرت کاظم (علیه السلام) روایت شده است که: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زمانی که جماعتی اطراف شخصی را گرفته بودند، وارد مسجد شد و فرمود: او کیست؟ عرض کردند: مرد بسیار دانایی است، فرمود: علّامه چگونه کسی است؟ عرض کردند: داناترین مردم به انساب و نژادهای عرب و رخدادهای آن و ایّام [جنگهای] جاهلیّت و شعرهای عربی. راوی می‌گوید: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: آنچه این مرد می‌داند علمی است که ندانستن آن زیانی و دانستنش نفعی ندارد، سپس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: علم و دانایی - که موجب سعادت و نیکبختی همیشگی است - سه علم است: آیۀ محکم و نشانۀ استوار (علم اصول عقائد که آیات و نشانه‌های آن استوار است)، فریضۀ عادله و واجب میان افراط و تفریط (علم اخلاق که خوبش از روی عقل و بدش از روی جهل است و بر هر کس واجب است آنچه را از روی عقل است بپذیرد و آنچه را از روی جهل است نپذیرد) و سنّت قائمه و احکام برپا و همیشگی (مسائل حلال و حرام که تا روز قیامت تغییرناپذیر است) و آنچه غیر از اینها باشد فضل است و علم و دانایی که سودرسانی کرده و موجب سعادت و نیکبختی شود نیست.- جَاءَ رَجُلٌ إِلَی رَسُولِ‌اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا الْعِلْمُ؟ قَالَ: الْإِنْصَافُ. قَالَ: ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: الِاسْتِمَاعُ لَهُ. قَالَ: ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: الْحِفْظُ لَهُ. قَالَ: ثُمَّ مَهْ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الْعَمَلُ بِهِ. قَالَ: ثُمَّ مَهْ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: ثُمَّ نَشْرُه. (مشکاۀ الأنوار، فصل 8، ص 132) مردی خدمت رسول (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: یا رسول اللَّه! علم چیست؟ فرمود: انصاف. گفت: بعد چیست؟ فرمود: گوش دادن، گفت: بعد چیست؟ فرمود: نگهداری. پرسید: بعد چیست؟ فرمود: عمل به علم، گفت: بعد؟ فرمود: نشر و پخش آن میان مردم.

1) (1) . قال النبیّ (صلی الله علیه و آله): یَا أَبَا ذَرٍّ، إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِعَبْدٍ خَیْراً فَقَّهَهُ فِی الدِّینِ وَ زَهَّدَهُ فِی الدُّنْیَا وَ بَصَّرَهُ بِعُیُوبِ نَفْسِه. (بحارالأنوار، ج 74، باب 4، ص 72؛ مکارم الأخلاق، فصل 5، ص 458) ای اباذر! هرگاه خدای عزوجل به بنده‌ای ارادۀ خیر کند او را دانای در دین می‌کند و پارسای در دنیا و بینای به عیبهایش قرار می‌دهد.

1) (1) . ر. ک: تفسیر قمی، البرهان، کنزالدقائق، شواهد التنزیل و نور الثقلین.

2) (2) . خوف و ترس (از عذاب و کیفر خدای تعالی) ارث علم و دانش است (عالم و دانشمند حقیقی از عذاب خدای عزّ و جلّ بیمناک است؛ از این رو سخنی بر خلاف حقّ و راستی نگفته و نمی‌نویسد) و علم و دانش روشنایی معرفت و شناسایی (خدای تعالی) و دل ایمان و گرویدن است (به وسیلۀ علم، خدای تعالی را می‌توان شناخت و به او ایمان آورد و از عذاب و کیفرش ترسید) و کسی که از خوف و ترس محروم و بی‌بهره شد (از عذاب خدا خوف ندارد) عالم و دانشمند [حقیقی] نیست و اگر چه در متشابهات و سخنان مانند هم که معانی آنها بر همه معلوم نیست موشکاف (و در همه چیز علم و دانش و باریک‌بینی داشته) باشد [زیرا] خدای توانا و بزرگ فرموده: (إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ)؛ جز این نیست که از بندگان [گوناگون] خداوند تنها علما و دانایان می‌ترسند (زیرا ایشان خدای تعالی را به عظمت و بزرگی می‌شناسند، و هر کس معرفت و شناسایی‌اش دربارۀ خدای عزّ وجلّ بیشتر است خوف و ترسش افزون‌تر خواهد بود. (بحارالأنوار، ج 2، باب 11، ص: 45)

3) (3) . «شَقَّ الشَّعْرَ»؛ تعبیر به موشکافی، تعبیری است که دراین روایت هم وجود دارد.

1) (1) - این درس در جلسۀ «نود و ششم» و «یکصد و ششم» خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عِدَّۀٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِی بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام).... (کافی، ج 2، باب الاستدراج، ص 452)

1) (1) . اعراف، آیه 182.

2) (2) . عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله): إِذَا رَأَیْتُمُ اللَّهَ یُعْطِی الْعَبْدَ مَا یُحِبُّ وَ هُوَ مُقِیمٌ عَلَی مَعْصِیَتِهِ فَاعْلَمُوا أَنَّ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجٌ لَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُون). (إرشاد القلوب إلی الصواب، ج 1، ص 75) هرگاه دیدید خدای متعال آنچه را بنده دوست دارد به او می‌دهد در حالی که آن بنده به گناه و معصیت خود ادامه می‌دهد، بدانید که این استدراجی برای آن بنده است. خداوند می‌فرماید: به تدریج از جایی که نمی‌دانند گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد.

3) (3) . آل‌عمران، آیه 178.

4) (4) . در مورد استدراج، آیات و روایات بسیاری وارد شده است. معنی استدراج (غافلگیری تدریجی) همان‌طور که بیان شد این است که خدای متعال بنده را بر اثر اعمال زشتش به تدریج جزا می‌دهد به نحوی که خود بنده نمی‌داند و سرگرم نعمت می‌شود هرگز به یاد ولی نعمت خود نمی‌افتد و به نعمت‌های الهی مغرور می‌شود تا این‌که فرصت از دست او برود و ناگهان نعمت‌ها از او سلب شده و به حسرت مبتلا می‌گردد.- (وَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُون‌وَ أُمْلی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتینٌ). (اعراف، آیه 182-183) آنان‌که آیات و نشانه‌های «توحید و یگانگی» ما را دروغ پندارند به زودی آنان را به تدریج کیفر می‌دهیم از آنجایی که ندانند، «و هرچه گناه کنند ما نعمت را برایشان می‌افزاییم و آنان هم بر معصیت خود می‌افزایند و به همین جهت سزاوار عقاب سخت می‌گردند» و ایشان را «چند روزی» مهلت می‌دهیم «تا هر کاری بخواهند انجام دهند» همانا مکر (چاره‌جویی) ما سخت و استوار است.- (فَذَرْنی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُون وَ أُمْلی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتینٌ). (قلم، آیه 44-45) [ای رسول! تو کیفر] مکذّبان ومنکران قرآن مجید را به من واگذارکه ما آنان را از آنجا که نفهمند [وگمان نعمت کنند] به عذاب سخت می‌افکنیم.- سُئِلَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الِاسْتِدْرَاجِ فَقَالَ: هُوَ الْعَبْدُ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُمْلَی لَهُ وَ تُجَدَّدُ لَهُ عِنْدَهَا النِّعَمُ فَتُلْهِیهِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذُّنُوبِ فَهُوَ مُسْتَدْرَجٌ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَم. (کافی، ج 2، باب الاستدراج، ص: 452) از امام صادق (علیه السلام) در بارۀ معنای استدارج سؤال شد: فرمود: گاه می‌شود که کسی مرتکب گناهی می‌گردد و به او مهلت داده می‌شود و نعمتش افزون می‌شود تا هوسرانی‌اش او را از استغفار باز دارد و این غفلتی است که شامل او شده در حالی که نمی‌داند.- رُوِی عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: یَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ فَاحْذَرْهُ. (بحارالأنوار، ج 64، باب 12، ص 196) ای انسان! هنگامی که دیدی پروردگارت پی در پی به تو نعمت می‌دهد از او حذر کن.- قَالَ الْحُسَیْنُ (علیه السلام): الِاسْتِدْرَاجُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعَبْدِهِ أَنْ یُسْبِغَ عَلَیْهِ النِّعَمَ وَ یَسْلُبَهُ الشُّکْر. (تحف العقول، ص: 245) استدراج خداوند این است که به بنده‌اش نعمت فراوان ببخشد و توفیق شکر را از او بگیرد.- وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ (علیه السلام) فِی یَوْمِ عَرَفَۀ:... وَ لَا تَسْتَدْرِجْنِی بِإِمْلَائِکَ لِی اسْتِدْرَاجَ مَنْ مَنَعَنِی خَیْرَ مَا عِنْدَهُ وَ لَمْ یَشْرَکْکَ فِی حُلُولِ نِعْمَتِهِ بِی. (الصحیفه السجادیه، دعای 47، ص 210) حضرت زین العابدین (علیه السلام) ضمن دعایی می‌فرماید:... با مهلت دادن به من به تدریج و کم‌کم سزاوار عقابم مفرما؛ مانند سزاوار کیفر شدن تدریجی کسی که مرا از خیر و نیکی آنچه نزد او است باز داشته و بی‌بهره گردانیده و حال آن‌که در رسیدن نعمت او به من شریک تو نبوده است.

1) (1) . عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِکَ حُسْنُ نَظَرٍ مِنَ اللَّهِ لَهُ فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولًا وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجٌ مِنَ اللَّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفا. (بحار الأنوار، ج 69، باب 94، ص 1؛ تحف العقول، ص 200) کسی که تنگدست شد و آن را لطف و عنایت خدا به حساب نیاورد پاداشی (اخروی) را که برای او امید آن می‌رفت تباه ساخته. و به عکس، آن کسی که گشایشی در مالش پدید آمد، و آن را چون دامی پنهان و تدریجی قلمداد نکرد خود را از مسألۀ خطرناکی ایمن دانسته است.

1) (1) . خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد. (أحزاب، آیه 33)

2) (2) . آیا ارادۀ الهی در اینجا تکوینی است یا تشریعی؟منظور از اراده تشریعی همان اوامر و نواهی الهی است؛ به عنوان مثال، خداوند از ما نماز، روزه، حج و جهاد خواسته است که این، ارادۀ تشریعی است. معلوم است که ارادۀ تشریعی به افعال ما تعلق می‌گیرد نه افعال خداوند؛ در حالی که در آیۀ فوق، متعلق این اراده، افعال خدا است، می‌گوید: خدا اراده کرده است که پلیدی را از شما ببرد؛ بنا بر این چنین اراده‌ای باید تکوینی و مربوط به خواست خداوند در عالم تکوین باشد. افزون بر این، مسألۀ ارادۀ تشریعی نسبت به پاکی و تقوا، انحصار به اهل‌بیت: ندارد؛ زیرا خدا به همه دستور داده است پاک و با تقوا باشند و این مزیتی برای آنان نخواهد بود؛ زیرا همۀ مکلفان مشمول این فرمان هستند.این نیز مسلم است که رجس در اینجا به معنای پلیدی ظاهری نمی‌باشد؛ بلکه اشاره به پلیدیهای باطنی است و اطلاق این کلمه هرگونه انحصار و محدودیت را در شرک و کفر و اعمال منافی عفت و مانند آن نفی می‌کند و همۀ گناهان و آلودگیهای عقیدتی و اخلاقی و عملی را شامل می‌شود. (تفسیر نمونه، ج 17، ص: 303)

1) (1) . نکته دیگری که باید به دقت متوجه آن بود این است که ارادۀ تکوینی که به معنای خلقت و آفرینش است در اینجا به معنای مقتضی است نه علت تامه تا موجب جبر و سلب اختیار گردد.توضیح این‌که: مقام عصمت به معنای یک حالت تقوای الهی است که به امداد پروردگار در پیامبران و امامان ایجاد می‌شود اما با وجود این حالت، چنان نیست که آنان نتوانند گناه کنند؛ بلکه قدرت این کار را دارند و با اختیار خود از گناه چشم می‌پوشند؛ درست همانند یک طبیب بسیار آگاه که هرگز یک مادۀ بسیار سمی را که خطرات جدی آن را می‌داند نمی‌خورد با این‌که قدرت بر این کار دارد؛ اما آگاهیها و مبادی فکری و روحی او سبب می‌شود که با میل و ارادۀ خود از این کار چشم بپوشد.این نکته نیز لازم به یادآوری است که این تقوای الهی موهبت ویژه‌ای است که به پیامبران داده شد نه به دیگران، ولی باید توجه داشت که خداوند این امتیاز را به خاطر مسئولیت سنگین رهبری به ایشان داده است؛ بنابراین امتیازی است که بهرۀ آن عاید همگان می‌شود و این عین عدالت است؛ درست مانند امتیاز خاصی است که خداوند به سلول‌های چشم داده که تمام بدن از آن بهره می‌گیرد، از این گذشته به همان نسبت که پیامبران امتیاز دارند و مشمول مواهب الهی هستند مسئولیتشان نیز سنگین است و ترک اولای آنان معادل گناه بزرگ افراد عادی است و این مشخص‌کنندۀ خط عدالت است. نتیجه این‌که: این اراده یک ارادۀ تکوینی است در حد یک مقتضی (نه علت تامه) و در عین حال نه موجب جبر است و نه سلب مزیت و افتخار. (همان) ر. ک: کتاب‌های دیگر مانند کتاب: چهره‌های درخشان در آیۀ تطهیر، نوشتۀ حضرت آیۀ الله العظمی فاضل لنکرانی.

1) (1) - این درس در جلسۀ دویست و پانزدهم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِالرَّحْمَنِ عَنْ حَمْزَۀَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:.... (کافی، ج 1، باب الابتلاء والاختبار، ص 152)

1) (1) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: لَیْسَ شَیْ‌ءٌ فِیهِ قَبْضٌ أَوْ بَسْطٌ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَوْ نَهَی عَنْهُ إِلَّا وَ فِیهِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ابْتِلَاءٌ وَ قَضَاء. (توحید صدوق، ص 354، باب 57) از آنچه خداوند به آن امر فرموده یا از آن نهی کرده، که در آن گرفتگی یا گشایشی باشد چیزی نیست مگر آن‌که از جانب خدای عز و جل در آن آزمایش و قضایی وجود دارد.قبض و بسط تقریباً مانند حرکت و سکون است و دارای معنای عامی است که بیشتر اوضاع و احوال خلق را شامل می‌شود؛ زیرا قبض و بسط خداوند نسبت به دارایی مردم، فقر و غنای آنان است و نسبت به نفوسشان، غم و شادی‌شان و نسبت به بدنشان، مرض و تندرستی‌شان و نسبت به کردارشان، خذلان و توفیق ایشان و نسبت به دعایشان، اجابت و عدم اجابت آن است و همچنین سایر جهات انسان از معنای قبض و بسط خارج نیست. دراین روایت این قبض و بسط به امر و نهی خدا مقید شده است و به اموری مختص می‌شود که مربوط به شرع و دین باشد و خداوند در آن نهی یا فرمانی داشته باشد؛ مانند فقر و غنا و صحت و مرض که انسان در حالت فقر و مرض به صبر و شکیبایی مأمور است و در حال صحت و ثروت به پرداخت حقوق واجب و به دستگیری از فقرا و صلۀ رحم و مانند آن موظف شده است، پس تمامی این گونه احوال بندگان اولاً به خواست و حکم خداوند است و ثانیاً خداوند با همین امور بندگانش را آزمایش و امتحان می‌کند نه برای آن‌که خودش از حال آنان با خبر شود؛ زیرا او علام الغیوب است بلکه برای آن است که استحقاق ثواب یا عقاب را به خودشان بفهماند و حجت را بر ایشان تمام کند.

2) (2) . عن النبی (صلی الله علیه و آله): حُبُّکَ لِلشَّیْ‌ءِ یُعْمِی وَ یُصِم. (من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 376) دوستی تو نسبت به چیزی تو را کور و کر می‌کند؛ یعنی چون چیزی را دوست بداری، نه عیبهای آن را می‌بینی و نه سخن عیب‌بینان را دربارۀ آن می‌شنوی، این است که دربارۀ آن کور و کر می‌شوی.- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): عَیْنُ الْمُحِبِّ عَمِیَّۀٌ عَنْ مَعَایِبِ الْمَحْبُوبِ وَ أُذُنُهُ صَمَّاءُ عَنْ قُبْحِ مَسَاوِیهِ. (تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص 478) چشم عاشق از دیدن معایب محبوب کور است و گوشش از شنیدن زشتیهای او کر.- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَۀٍ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَۀٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَ أَمَاتَتِ الدُّنْیَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَلِمَنْ فِی یَدَیْهِ شَیْ‌ءٌ مِنْهَا حَیْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیْهَا وَ حَیْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَیْهَا لَا یَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَلَا یَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظ. (نهج البلاغه، خ 109، ص 159) کسی که عاشق چیزی شود چشم خود را کور و قلب خود را بیمار کرده است عاشق با چشمی نادرست می‌بیند وبا گوشی ناشنوا می‌شنود، شهوات، عقل او را از کار می‌اندازد و دنیا قلب او را می‌کُشد و نفس او خواستار بی‌چون و چرای آن می‌شود. عاشق دنیا، بندۀ دنیا می‌شود و بندۀ کسانی که چیزی از دنیا در دست دارند، دنیا به هرسو رود او نیز به همان‌سو می‌رود و به هر جا رو کند به آنجا رو می‌کند، هیچ بازدارنده‌ای خدایی نمی‌تواند او را از بدی بازدارد و از هیچ اندرزگویی نمی‌تواند اندرز بگیرد.

1) (1) . خداوند رحمت کند مردی را که قدر خود را بشناسد و از حدّ خود تجاوز نکند. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 233، ح 4666)

2) (2) . عَنْ أَبِی‌الْحَسَنِ الرِّضا (علیه السلام) قَالَ: التَّوَاضُعُ دَرَجَاتٌ: مِنْهَا أَنْ یَعْرِفَ الْمَرْءُ قَدْرَ نَفْسِهِ فَیُنْزِلَهَا مَنْزِلَتَهَا بِقَلْبٍ سَلِیم. (تفصیل وسائل الشیعۀ، ج 15، باب 28، ص 272) تواضع درجاتی دارد: یکی از آن درجات این است که انسان قدر و منزلت خود را بشناسد و به اندازۀ مقام و موقعیت خود قدم بردارد.- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): مَا هَلَکَ امْرُؤٌ عَرَفَ قَدْرَهُ. (أمالی الصدوق، ص 447، المجلس الثامن و الستون) هر کس قدر خود را بشناسد هلاک نگردد.چو کس قدر خود را شناسد درست ببیند چو پایان کار از نخستز سیر حوادث نگردد هلاک که مرغ هوا را ز طوفان چه باک؟

1) (1) - این درس در جلسۀ شصت و چهارم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عِدَّۀٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی حَمْزَۀَ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ 8 قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ عَظَمَتِی وَ کِبْرِیَائِی وَ نُورِی وَ عُلُوِّی وَ ارْتِفَاعِ مَکَانِی لَا یُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَاهُ عَلَی هَوَای إِلَّا شَتَّتُّ عَلَیْهِ أَمْرَهُ وَ لَبَّسْتُ عَلَیْهِ دُنْیَاهُ وَ شَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا وَ لَمْ أُؤْتِهِ مِنْهَا إِلَّا مَا قَدَّرْتُ لَهُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ عَظَمَتِی وَ نُورِی وَ عُلُوِّی وَ ارْتِفَاعِ مَکَانِی لَا یُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَای عَلَی هَوَاهُ إِلَّا اسْتَحْفَظْتُهُ مَلَائِکَتِی وَ کَفَّلْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ رِزْقَهُ وَ کُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَۀِ کُلِّ تَاجِرٍ وَ أَتَتْهُ الدُّنْیَا وَ هِی رَاغِمَۀ. (کافی، ج 2، باب اتباع الهوی، ص 335) نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرموده که: خدای عزوجل می‌فرماید: سوگند به عزت و جلال خودم و بزرگی و کبریایی و نور و برتری مقامم! هیچ بنده‌ای، دلخواه خود را بر دلخواه من مقدم ندارد جز این‌که کارش را پریشان کنم و دنیایش را در هم سازم و از دنیا به او ندهم جز آنچه برایش مقدر کرده‌ام و سوگند به عزت و جلال و بزرگی و نور و برتری و بلندی مقامم! هیچ بنده‌ای دلخواه مرا بر دلخواه خود مقدم ندارد جز آن‌که فرشتگان من او را نگهبانی کنند و آسمانها و زمین روزی‌اش را متکفل گردند (و به عهده گیرند) و از پس تجارت هر تاجری پشتیبان و نگران او باشم و دنیا هم در حالی که نخواهد به جانب او رو کند.

1) (1) . قَالَ أَبِوجَعْفَر ٍالباقر (علیه السلام): إِنَّ الرَّجُلَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُدْرَأُ عَنْهُ الرِّزْقُ وَ تَلَا هَذِهِ الْآیَۀَ: (إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ وَ لا یَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُون). (کافی، ج 2، باب الذنوب، ص 268) انسان مرتکب گناه می‌شود و روزی مقدّر را از او باز می‌گیرند. حضرت این آیه را گواه گرفتند که می‌گوید: «باغداران سوگند خوردند که صبحدم میوه‌ها را بچینند و حاضر نشدند که ارادۀ خدا را نیز در برابر تصمیم خود به حساب آورند. ناگاه صاعقه‌ای بر فراز آن باغستان چرخید و هر چه بود به آتش کشید، در حالی که باغداران در خواب ناز بودند.»

1) (1) . عن امیرالمومنین (علیه السلام): مَا أَفْسَدَ الدِّینَ کَالدُّنْیَا. (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ف ص 130) چیزی مانند دنیا یعنی خواهش آن و اشتغال به آن دین را فاسد و تباه نمی‌کند.

2) (2) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ: قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَقَّهَهُ فِی الدِّین. (أمالی المفید، المجلس التاسع عشر، ص 158) امام صادق از پدران بزرگوارش: روایت فرمودند که: رسول خدا علیه وآله السلام فرمود: هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد او را در دین فقیه و دانا می‌گرداند.- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): مَنْ لَمْ یَعْرِفِ الزِّیَادَۀَ فِی نَفْسِهِ کَانَ إِلَی النُّقْصَانِ أَقْرَبَ وَمَنْ کَانَ إِلَی النُّقْصَانِ أَقْرَبَ فَالْمَوْتُ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْحَیَاۀ. (بحارالأنوار، ج 68، باب 64، ص 160) کسی که با صرف وقت گرانبها چیزی بر اعمالش اضافه نکند بدیهی است که رو به نقصان و کمبود است و کسی که رو به کمبود است مرگ برای او بهتر از زندگی است.- رُوِی عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله): مَنْ فُتِحَ لَهُ بَابُ خَیْرٍ فَلْیَنْتَهِزْهُ فَإِنَّهُ لَا یَدْرِی مَتَی یُغْلَقُ عَنْه. (بحارالأنوار، ج 74، باب 7، ص 139) آن کس که در خیری به رویش گشوده شد غنیمت بشمارد و از فرصت استفاده کند، زیرا نمی‌داند چه وقت آن در به رویش بسته می‌شود.- قَال الْحَسَنِ بْنِ عَلِی المجتبی 8: یَا ابْنَ آدَمَ إِنَّکَ لَمْ تَزَلْ فِی هَدْمِ عُمُرِکَ مُنْذُ سَقَطْتَ مِنْ بَطْنِ أُمِّکَ فَخُذْ مِمَّا فِی یَدَیْکَ لِمَا بَیْنَ یَدَیْکَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ یَتَزَوَّدُ وَالْکَافِرَ یَتَمَتَّع (بحار الأنوار، ج 75، باب 19، ص 101) ای فرزند آدم! تو از روزی که شکم مادر را ترک گفتی و به زمین قدم گذاردی پیوسته سرگرم نابود ساختن عمر خویشتن هستی. از فرصت زندگی استفاده کن و از آنچه اکنون در دست داری برای منازلی که در پیش داری بهره‌گیر که افراد با ایمان از دنیا برای فردای خود زاد و توشه تهیه می‌کنند و افراد بی‌ایمان تنها از آن لذّت و کامروایی می‌خواهند.

1) (1) - این درس در جلسه دویست و بیستم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . تحف العقول، ص 35.

1) (1) . آل‌عمران، آیه 159.

2) (2) . اهمیت اخلاق خوب:- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): الْخُلُقُ الْحَسَنُ نِصْفُ الدِّین. (بحار الأنوار، ج 68، باب 92، ص 372) اخلاق خوب نصف دین است؛ (به این معنا که عمده دستورات دینی راجع به اخلاق است.)- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): الْأَخْلَاقُ مَنَائِحُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا أَحَبَّ عَبْداً مَنَحَهُ خُلُقاً حَسَناً وَ إِذَا أَبْغَضَ عَبْداً مَنَحَهُ خُلُقاً سَیِّئا. (بحار الأنوار، ج 68، باب 92، ص 372) اخلاق، عطیه و بخشش‌هایی از جانب خداوند است، وقتی بنده‌ای را دوست بدارد اخلاق خوب را به او عنایت می‌فرماید و چون بنده‌ای را دشمن بدارد اخلاق زشت به او می‌دهد.- عن الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ (علیه السلام) قَالَ: النَّاسُ أَرْبَعَۀٌ: فَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ خُلُقٌ وَ لَا خَلَاقَ لَهُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خَلَاقٌ وَ لَا خُلُقَ لَهُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَا خُلُقَ وَ لَا خَلَاقَ لَهُ وَ ذَلِکَ مِنْ شَرِّ النَّاسِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خُلُقٌ وَ خَلَاقٌ فَذَلِکَ خَیْرُ النَّاس. (خصال، ج 1، ص 236) مردم چهار قسم‌اند: 1. کسی که دارای اخلاق نیک است ولی بهرۀ دنیایی ندارد 2. کسی که دارای بهرۀ دنیایی است؛ ولی اخلاق و خوی نیک ندارد 3. کسی که اصلاً هیچ ارزشی ندارد و آن کسی است که نه اخلاق دارد و نه دنیا و مال و این بدبخت‌ترین مردم است 4. کسی که هم اخلاق نیک دارد و هم از دنیا بهره‌مند است و این بهترین مردم است.مصادیق اخلاق خوب در روایات عبارتند از:- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): إِنَّ الصَّبْرَوَالصِّدْقَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ وَ مَایُوضَعُ فِی مِیزَانِ امْرِئٍ یَوْمَ الْقِیَامَۀِ شَیْ‌ءٌ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُق. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 42، ص 132) شکیبایی، راستی و درستی، بردباری و خوی خوش از اخلاق و خصلتهای پیامبران است و روز قیامت هر چه از اعمال شایسته در ترازوی انسان بگذارند به حسن خلق نخواهد رسید.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: الْمَکَارِمُ عَشْرٌ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَکُونَ فِیکَ فَلْتَکُنْ فَإِنَّهَا تَکُونُ فِی الرَّجُلِ وَ لَا تَکُونُ فِی وَلَدِهِ وَ تَکُونُ فِی وَلَدِهِ وَ لَا تَکُونُ فِی أَبِیهِ وَ تَکُونُ فِی الْعَبْدِ وَ لَا تَکُونُ فِی الْحُرِّ. قِیلَ: وَ مَا هُنَّ یَابْنَ رَسُولِ اللَّهِ؟ قَالَ: صِدْقُ الْبَأْسِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَۀِ وَ صِلَۀُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّیْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُکَافَاۀُ عَلَی الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیَاء. (بحارالأنوار، ج 66، باب 38، ص 332) اخلاق خوب ده مورد است، اگر توانایی دارید سعی کنید آن اخلاق جامع را به دست آورید، گاهی آنها در شخصی وجود دارند؛ ولی فرزندانش از آنها بی‌بهره‌اند، گاهی در فرزندان وجود دارد؛ ولی پدرها از آنها بهره‌ای ندارند، گاهی در بردگان وجود دارد؛ ولی انسانهای آزاد از آن بی‌نصیب هستند. از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: یابن رسول اللَّه! آنها کدام اخلاق هستند؟ فرمود: نومیدی حقیقی (از آنچه دست مردم است)، راستگویی، ادای امانت، صلۀ ارحام، پذیرایی از مهمان، اطعام سائل، سپاسگزاری از کسی که به وی نیکی کرده است، نیکی به همسایگان، نیکی به دوستان و بالاتر از همۀ آنها حیا است.- عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): مَا حَدُّ حُسْنِ الْخُلُقِ؟ قَالَ: تُلِینُ جَانِبَکَ وَ تُطِیبُ کَلَامَکَ وَتَلْقَی أَخَاکَ بِبِشْرٍ حَسَن. (معانی الأخبار، باب معنی حسن الخلق، ص 253) از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: تعریف حدّ ومرز اخلاق خوب چیست؟ فرمود: اخلاق خوب آن است که نرم‌خو و خوش گفتار باشی و با برادر دینی و نوعی خود با خوشرویی دیدارکنی.«نرمی پهلو» کنایه از این است که همنشین و هم‌سخن خود را با خشونت آزار ندهد یا کنایه از مهربانی است آن‌گونه که پرنده با گشودن بالش جوجه‌هاش را نگهداشته و در کنار خود می‌گیرد؛ همان‌گونه که در قرآن کریم خداوند تبارک و تعالی فرزندان را در مورد پدر و مادر توصیه می‌کند و می‌فرماید: وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ (إسراء: آیه 24)؛ که مقصود از آیۀ شریفه این است که همیشه پر و بال تواضع و تکریم را با کمال مهربانی نزدشان بگستران.آثار اخلاق خوب در روایات عبارتند از:- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ الْخُلُقَ الْحَسَنَ یَمِیثُ الْخَطِیئَۀَ کَمَا تَمِیثُ الشَّمْسُ الْجَلِیدَ. (بحارالأنوار، ج 68، باب 92، ص 372) اخلاق خوب گناهان را ذوب می‌کند و از بین می‌برد همچنان که آفتاب یخ را آب می‌کند.- امیرالمؤمنین (علیه السلام): رَوِّضُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَۀِ فَإِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ یَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَۀَ الصَّائِمِ الْقَائِم. (تحف‌العقول، ص 100) اخلاق خوب را با ریاضت بر خود تحمیل کنید که بندۀ مؤمن با اخلاق خوش به درجۀ روزه‌دار نمازگزار می‌رسد.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه و آله السلام: عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّ حُسْنَ الْخُلُقِ فِی الْجَنَّۀِ لَا مَحَالَۀَ وَ إِیَّاکُمْ وَ سُوءَ الْخُلُقِ فَإِنَّ سُوءَ الْخُلُقِ فِی النَّارِ لَا مَحَالَۀ. (بحار الأنوار، ج 10، باب 20، ص 352) شما را به این‌که همواره خوش اخلاق باشید سفارش می‌کنم؛ زیرا خوش اخلاق یی‌شک در بهشت است و از بد اخلاقی بپرهیزید که بد اخلاق قطعاً در جهنم است.- عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ 8 قَالَ: الْبِشْرُ الْحَسَنُ وَ طَلَاقَۀُ الْوَجْهِ مَکْسَبَۀٌ لِلْمَحَبَّۀِ وَ قُرْبَۀٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عُبُوسُ الْوَجْهِ وَ سُوءُ الْبِشْرِ مَکْسَبَۀٌ لِلْمَقْتِ وَ بُعْدٌ مِنَ اللَّه. (مشکاۀ الأنوار فی غرر الأخبار، فصل 23، ص 179) چهرۀ گشاده و اخلاق خوب محبت‌ها را زیاد می‌کند و آدمی را به خداوند نزدیک می‌سازد، کسی که چهره در هم می‌کشد و بد خلقی نشان می‌دهد خشم و غضب مردم را به خود جلب می‌کند و از خداوند دور می‌شود.چگونگی تحصیل اخلاق خوب در روایات:- عن جَوَادِ الائمه عَنْ آبَائِهِ عَنْ امیرالمومنین: قال: فَسَادُ الْأَخْلَاقِ بِمُعَاشَرَۀِ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ بِمُنَافَسَۀِ الْعُقَلَاءِ وَ الْخَلْقُ أَشْکَالٌ فَکُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ. (بحارالأنوار، ج 75، باب 16، ص 36) حضرت جوادالائمه از پدران بزرگوارشان نقل می‌کند که امیرالمومنین: می‌فرماید: فساد و تباهی اخلاق، از همنشینی با مردمان احمق و سبک عقل به وجود می‌آید و اخلاق خوب، با معاشرت و رفت و آمد با عقلا و خردمندان. مردم از جهت باطن، صورتهای مختلف و صفات گوناگونی دارند، پس هر کس صورت باطنی خود را بروز می‌دهد.- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): حُسْنُ الْأَخْلَاقِ بُرْهَانُ کَرَمِ الْأَعْرَاق. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 254) ملکات پسندیده و اخلاق خوب دلیل وراثتهای پسندیدۀ انسان است.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلَاقِکُمْ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 92، ص 372) شما نمی‌توانید با اموال خود مردم را جلب کنید؛ ولی با اخلاق خوب می‌توانید آنان را به سوی خود بکشانید.

2) (2) . اهمیت و مصادیق وآثار حلم در روایات:قَالَ ابوالحسن الرِّضَا (علیه السلام): لَا یَکُونُ الرَّجُلُ عَابِداً حَتَّی یَکُونَ حَلِیماً. (بحار الأنوار، ج 68، باب 93، ص 397) در زمرۀ انسان عابدان محسوب نمی‌شود تا این‌که حلیم و بردبار باشد.بیان علامه مجلسی ذیل روایت: «حلم» یعنی در اختیار گرفتن نفس و خود داری و جلوگیری از هیجان و بر افروخته شدن خشم. خدای تعالی می‌فرماید: (ام تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ). (طور، آیه 32) گفته‌اند: أحلام در این آیه یعنی عقل‌ها معنای حلم در حقیقت علم و خرد نیست؛ ولی آن‌را به عقل تفسیر کرده‌اند؛ زیرا حلم یکی از اسباب و لوازم عقل است... گفته شده: حلم یعنی تأنی و تأمل و تحقیق در امور و این حالت از اثرات اعتدال قوه غضبیه است که انسان را از تأثر و ناراحتی در مقابل پیش آمدهای ناگوار منع کرده و باز می‌دارد.آثار حلم: 1. عدم اضطراب و تشویش در برابر حوادث هولناک. 2. عدم افراط و تعدی هنگام مؤاخذۀ مقصران. 3. کنترل اعمال و حرکات. 4. عدم اظهار برتری و امتیاز نسبت به دیگران. 5. عدم سستی و مسامحه نکردن در حفظ و نگهداری آنچه که شرعاً و عقلاً حفظ آن واجب است.این حدیث بر این مطلب دلالت دارد که شرط کمال عبادت و قبولی آن حلم است؛ زیرا شخص سفیه و نادان دست به کارهای زشت و ناروا می‌زند، از قبیل: دشنام دادن، ناسزا گفتن، کتک زدن، اذیت و آزار دیگران، مجروح کردن و حتی کشتن افراد، که تمام این اعمال موجب فساد عبادت است؛ چراکه خداوند فقط عبادت اهل تقوا را قبول می‌فرماید. و گفته شده که مقصود از حلیم و بردبار در اینجا عاقل است و قبلاً هم گفته شد که عبادت غیر عاقل کامل نیست و چون سکوت در امور بی‌فایده از لوازم حلم و بردباری است لذا پس از حلم. سکوت را ذکر فرموده است. از این رو، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر وقت یکی از شما خشمناک شد باید سکوت کند و روزۀ صمت و سکوت (یعنی روزۀ همراه با سکوت و حرف نزدن) میان بنی اسرائیل مشروع و متداول بوده است و این عمل گرچه در اسلام منسوخ شده، ولی اصل سکوت و خاموشی و ارزش آن مطلوب و محبوب است. و حضرت رضا (علیه السلام) برای شاهد بر خوبی صمت و سکوت، مشروعیت آن را در بنی اسرائیل یادآور می‌شود که آنان وقتی عبادت‌کننده را در ردیف عابدان معروف می‌شمردند که مدت بیست سال بر روزۀ سکوت یا بر اصل سکوت مواظبت کند.- عَنِ الصَّادِقِ (علیه السلام) عَنْ أَبِیهِ (علیه السلام): أَنَّ النَّبِی (صلی الله علیه و آله) قَالَ: نِعْمَ وَزِیرُ الْإِیمَانِ الْعِلْمُ وَ نِعْمَ وَزِیرُ الْعِلْمِ الْحِلْمُ وَ نِعْمَ وَزِیرُ الْحِلْمِ الرِّفْقُ وَ نِعْمَ وَزِیرُ الرِّفْقِ اللِّینُ. (بحار الأنوار، ج 2، باب 11، ص 45) علم پشتیبان خوبی برای ایمان است وحلم وخویشتن‌داری پشتیبان خوبی برای علم است و سازگاری و ملایمت پشتیبان خوبی برای حلم بوده و بردباری، نرمش و مدارا پشتیبان خوبی برای حلم خواهد بود.- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): أَفْضَلُ رِدَاءٍتَرَدَّی بِهِ الْحِلْمُ وَإِنْ لَمْ تَکُنْ حَلِیماًفَتَحَلَّمْ فَإِنَّهُ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ أَوْشَکَ أَنْ یَکُونَ مِنْهُم. (بحارالأنوار، ج 75، باب 16، ص 36) بهترین جامه‌ای که می‌پوشی حلم است واگر بردبار نیستی خود را بردبار نشان بده؛ زیرا کسی که شبیه گروهی شد امید است در زمرۀ ایشان محسوب شود.- کَتَبَ أَبُوجَعْفَرٍ الباقر (علیه السلام) إِلَی سَعْدٍ الْخَیْرِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ أَمَّا بَعْد... الْحِلْمُ لِبَاسُ الْعَالِمِ فَلَا تَعْرَیَنَّ مِنْهُ. حلم لباس عالم است مبادا خود را از این لباس برهنه‌سازی. (بحار الأنوار، ج 75، باب 27، ص 358)- قَالَ الرِّضَا (علیه السلام): مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ؛ حلم از نشانه‌های فقه است. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 27، ص 102) قَالَ (علیه السلام): الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ؛ حلم و بردباری پوششی است که بدیها را پنهان می‌کند. (بحارالأنوار، ج 1، باب 1، ص 81)- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): الْحِلْمُ سِرَاجُ اللَّهِ یَسْتَضِیءُ بِهِ صَاحِبُهُ إِلَی جِوَارِهِ وَ لَا یَکُونُ حَلِیماً إِلَّا الْمُؤَیَّدُ بِأَنْوَارِ اللَّهِ وَ بِأَنْوَارِ الْمَعْرِفَۀِ وَ التَّوْحِیدِ وَ الْحِلْمُ یَدُورُ عَلَی خَمْسَۀِ أَوْجُهٍ أَنْ یَکُونَ عَزِیزاً فَیُذَلَّ أَوْ یَکُونَ صَادِقاً فَیُتَّهَمَ أَوْ یَدْعُوَ إِلَی الْحَقِّ فَیُسْتَخَفَّ بِهِ أَوْ أَنْ یُؤْذَی بِلَا جُرْمٍ أَوْ أَنْ یُطَالَبَ بِالْحَقِّ وَ یُخَالِفُوهُ فِیهِ فَإِنْ آتَیْتَ کُلًّا مِنْهَا حَقَّهُ فَقَدْ أَصَبْتَ وَ قَابِلِ السَّفِیهَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَ تَرْکِ الْجَوَابِ یَکُنِ النَّاسُ أَنْصَارَکَ لِأَنَّ مَنْ جَاوَبَ السَّفِیه وَ کَافَأَهُ قَدْ وَضَعَ الْحَطَبَ عَلَی النَّارِ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 93، ص 397) حلم چراغی است که راه آدمیان را روشن می‌کند و آنان را به سوی خداوند هدایت می‌کند، افراد حلیم مورد تأیید خداوند هستند و از انوار توحید راهنمایی می‌گیرند.پنج جا، محل به کارگیری حلم است: 1 - کسی که عزیز بوده و دچار ذلّت شود. 2 - راست گویی که متهم شود. 3 - کسی که مردم را به حقی دعوت کند و مردم او را سبک بشمارند 4 - کسی که بدون گناه مورد آزار و اذیت قرار گیرد. 5 - کسی که حق خود را طلب کند ولی با او مخالفت کنند. اگر در تمام اینها صبر کردی و حلم خود را از دست ندادی حق حلم را به جای آورده‌ای، هنگام روبه رو شدن با سفیه از وی کناره‌گیری کن و با او سخن مگو تا مردم از تو حمایت کنند؛ زیرا هر کس با سفیه گفتگوکند؛ مانندآن است که هیزم را کنار آتش بگذارد.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَثَلُ الْمُؤْمِنِ مَثَلُ الْأَرْضِ مَنَافِعُهُمْ مِنْهَا وَ أَذَاهُمْ عَلَیْهَا وَ مَنْ لَا یَصْبِرُ عَلَی جَفَاءِ الْخَلْقِ لَا یَصِلُ إِلَی رِضَا اللَّهِ تَعَالَی لِأَنَّ رِضَا اللَّهِ مَشُوبٌ بِجَفَاءِ الْخَلْقِ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 93، ص 397) مَثَل مؤمن مَثَل زمین است، مردم از آن سود می‌برند؛ ولی روی آن پا می‌گذارند، هر کس در مقابل تجاوز مردم شکیبایی نورزد به خشنودی خداوند نخواهد رسید؛ زیرا رضایت خداوند با جفای مردم آمیخته است.

1) (1) . رَوَی الشَّرِیفُ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَلَوِی عَنْ جَدِّهِ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مِنْ وُلْدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ کَانَ بِالْمَدِینَۀِ یُؤْذِی أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی (علیه السلام) وَ یَشْتِمُ عَلِیّاً فَقَالَ لَهُ بَعْضُ حَاشِیَتِهِ: دَعْنَا نَقْتُلُ هَذَا الرَّجُلَ فَنَهَاهُمْ عَنْ ذَلِکَ أَشَدَّ النَّهْی وَ سَأَلَ عَنِ الْعُمَرِی فَقِیلَ لَهُ: إِنَّهُ یَزْرَعُ بِنَاحِیَۀٍ مِنْ نَوَاحِی الْمَدِینَۀِ فَرَکِبَ إِلَیْهِ فَوَجَدَهُ فِی زَرْعِهِ فَدَخَلَ الْمَزْرَعَۀَ بِحِمَارِهِ فَصَاحَ بِهِ الْعُمَرِی لَا تُوطِئْ زَرْعَنَا فَتَوَطَّأَهُ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام) بِالْحِمَارِ حَتَّی وَصَلَ إِلَیْهِ فَنَزَلَ وَ جَلَسَ عِنْدَهُ وَ بَاسَطَهُ وَ ضَاحَکَهُ وَ قَالَ لَهُ: کَمْ غَرِمْتَ فِی زَرْعِکَ هَذَا؟ قَالَ: مِائَۀُ دِینَارٍ قَالَ: وَ کَمْ تَرْجُو أَنْ تُصِیبَ؟ قَالَ: لَسْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ قَالَ: إِنَّمَا قُلْتُ لَکَ کَمْ تَرْجُو؟ فَقَالَ: أَرْجُو أَنْ یُحَصِّلَ ثَلَاثَمِائَۀِ دِینَارٍ قَالَ: فَأَخْرَجَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام) صُرَّۀً فِیهَا ثَلَاثُمِائَۀِ دِینَارٍ وَ قَالَ: هَذَا زَرْعُکَ عَلَی حَالِهِ وَ اللَّهُ یَرْزُقُکَ فِیهِ مَا تَرْجُو فَقَامَ فَقَبَّلَ رَأْسَهُ وَ سَأَلَهُ أَنْ یَصْفَحَ عَنْ فَارِطِهِ فَتَبَسَّمَ أَبُو الْحَسَنِ وَ انْصَرَفَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَی الْمَسْجِدِ فَوَجَدَ الْعُمَرِی جَالِساً فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ قَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ قَالَ: فَوَثَبَ إِلَیْهِ أَصْحَابُهُ فَقَالُوا لَهُ: مَا قِصَّتُکَ فَقَدْ کُنْتَ تَقُولُ غَیْرَ هَذَا؟ قَالَ: فَقَالَ لَهُمْ: قَدْ سَمِعْتُمْ مَا قُلْتُ الْآنَ وَ جَعَلَ یَدْعُو لِأَبِی الْحَسَنِ (علیه السلام) فَخَاصَمُوهُ وَ خَاصَمَهُمْ. فَلَمَّا رَجَعَ أَبُو الْحَسَنِ إِلَی دَارِهِ قَالَ لِمَنْ سَأَلُوا قَتْلَ الْعُمَرِیِّ: أَیُّمَا کَانَ خَیْراً مَا أَرَدْتُ أَوْ مَا أَرَدْتُم؟ (بحار الأنوا، ج 48، باب 5، ص 100). حسن بن محمد بن یحیی علوی از جدش روایت می‌کند که مردی از فرزندان عمر بن خطاب در مدینه موسی بن جعفر را اذیت می‌کرد و به امیرالمومنین علی (علیه السلام) نیز ناسزا می‌گفت، برخی از اطرافیان آن حضرت عرض کردند: اجازه فرمایید این مرد عمری را بکشیم، امام (علیه السلام) آنان را نهی کرد، سپس پرسید: این مرد عمری در کجا زندگی می‌کند؟ عرض کردند: وی در یکی از نواحی مدینه به کشت و زرع مشغول است. حضرت موسی بن جعفر 8 بر الاغی سوار شدند و به مزرعۀ این مرد رفت، هنگامی که به مزرعۀ او رسید با الاغ داخل مزرعۀ او شد، او فریاد زد: زراعت ما را پای مال نکن، حضرت به سخنان او توجهی نکرد و با الاغ خود از میان مزارع گذشت تا خود را به او رسانید، سپس از الاغ پایین شدند و نزد او نشستند و با او به شوخی و خنده پرداختند. پس از این فرمود: چه اندازه به شما ضرر رسید؟ گفت: صد دینار، فرمود: می‌خواستی چه اندازه از این مزرعه حاصل برداری؟ گفت: من علم غیب نمی‌دانم، فرمود: چه اندازه امیدوار بودی؟ گفت: سیصد دینار، در این هنگام کیسه‌ای را که سیصد دینار در آن بود به آن مرد داد و فرمود: این را بگیر و زراعتت هم در جای خود هست و خداوند به همان اندازه که آرزو داری به شما خواهد داد. مرد از جایش برخاست و پیشانی حضرت را بوسید و گفت: از لغزشهای من درگذرید، موسی بن جعفر 8 تبسمی کردند و پس از آن به مسجد مراجعت کردند، هنگامی که وارد مسجد شد مشاهده کرد آن مرد در مسجد نشسته است، چشمش که به حضرت افتاد گفت: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ». راوی گوید: در این هنگام رفقایش به طرف او رفتند و گفتند: ماجرا چیست؟ تو که بر خلاف این عقیده داشتی! گفت: شما شنیدید که من اکنون چه گفتم، وی آن‌گاه با رفقایش دربارۀ حضرت به گفتگو پرداخت، موسی بن جعفر 8 از مسجد بیرون رفتند و به طرف منزل حرکت کردند، و به اشخاصی که می‌گفتند آن مرد را بکشیم فرمود: کدام یک از این دو مطلب بهتر است، کشتن او؟ یا کاری را که من اکنون انجام دادم، و او را از رفتارش برگردانیدم؟

1) (1) . مِنْ حِلْمِهِ (الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ (علیه السلام) مَا رَوَی الْمُبَرَّدُ وَ ابْنُ عَائِشَۀَ أَنَّ شَامِیّاً رَآهُ رَاکِباً فَجَعَلَ یَلْعَنُهُ وَ الْحَسَنُ لَا یَرُدُّ فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ الْحَسَنُ (علیه السلام) فَسَلَّمَ عَلَیْهِ وَ ضَحِکَ فَقَالَ: أَیُّهَا الشَّیْخُ أَظُنُّکَ غَرِیباً وَ لَعَلَّکَ شَبَّهْتَ فَلَوِ اسْتَعْتَبْتَنَا أَعْتَبْنَاکَ وَ لَوْ سَأَلْتَنَا أَعْطَیْنَاکَ وَ لَوِ اسْتَرْشَدْتَنَا أَرْشَدْنَاکَ وَ لَوِ اسْتَحْمَلْتَنَا أَحْمَلْنَاکَ وَ إِنْ کُنْتَ جَائِعاً أَشْبَعْنَاکَ وَ إِنْ کُنْتَ عُرْیَاناً کَسَوْنَاکَ وَ إِنْ کُنْتَ مُحْتَاجاً أَغْنَیْنَاکَ وَ إِنْ کُنْتَ طَرِیداً آوَیْنَاکَ وَ إِنْ کَانَ لَکَ حَاجَۀٌ قَضَیْنَاهَا لَکَ فَلَوْ حَرَّکْتَ رَحْلَکَ إِلَیْنَا وَ کُنْتَ ضَیْفَنَا إِلَی وَقْتِ ارْتِحَالِکَ کَانَ أَعْوَدَ عَلَیْکَ لِأَنَّ لَنَا مَوْضِعاً رَحْباً وَ جَاهاً عَرِیضاً وَ مَالًا کَثِیراً فَلَمَّا سَمِعَ الرَّجُلُ کَلَامَهُ بَکَی ثُمَّ قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّکَ خَلِیفَۀُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ وَ کُنْتَ أَنْتَ وَ أَبُوکَ أَبْغَضَ خَلْقِ اللَّهِ إِلَی وَ الْآنَ أَنْتَ أَحَبُّ خَلْقِ اللَّهِ إِلَی وَ حَوَّلَ رَحْلَهُ إِلَیْهِ وَ کَانَ ضَیْفَهُ إِلَی أَنِ ارْتَحَلَ وَ صَارَ مُعْتَقِداً لِمَحَبَّتِهِم. (بحار الأنوار، ج 43، باب 16، ص 344) ابن عائشه و مبرّد روایت کرده‌اند که مردی از اهل شام با امام حسن (علیه السلام) که سواره بود روبرو شد، آن شخص به نفرین امام حسن (علیه السلام) پرداخت؛ ولی آن بزرگوار جواب وی را نمی‌داد. هنگامی که آن مرد ساکت شد امام حسن (علیه السلام) به وی سلام کرد و خندید و به او فرمود: گمان می‌کنم غریب باشی، شاید امر بر تو مشتبه شده باشد، اگر از ما رضایت بخواهی رضایت می‌دهیم. اگر چیزی بخواهی به تو عطا خواهیم کرد، اگر از ما راهنمایی بخواهی تو را هدایت می‌کنیم، اگر حاجتی داشته باشی روا می‌کنیم، اگر گرسنه باشی تو را غذا می‌دهیم، اگر برهنه باشی لباس به تو می‌پوشانیم، اگر محتاج باشی تو را بی‌نیاز خواهیم کرد، اگر رانده شده باشی تو را پناه می‌دهیم، چنانچه احتیاجی داشته باشی به داد تو می‌رسیم، اگر وسایل مسافرت خود را بیاوری و مهمان ما باشی تا موقعی که بخواهی به شهر خود بازگردی برای تو بهتر است؛ زیرا ما مهمانخانه‌ای داریم، مقامی وسیع داریم، ثروت فراوانی داریم. موقعی که آن مرد شامی این سخنان را از امام حسن (علیه السلام) شنید گریان شد و گفت: شهادت می‌دهم که تو در روی زمین خلیفۀ خدایی، خداوند بهتر می‌داند که مقام رسالت را کجا قرار دهد، تو و پدرت نزد من دشمن‌ترین خلق خداوند بودید؛ ولی اکنون تو نزد من محبوب‌ترین خلق خدایی. آنگاه اثاثیۀ خود را برداشت و نزد امام حسن (علیه السلام) برد و مهمان آن بزرگوار بود تا وقتی که حرکت کرد و رفت و دوستی این خاندان را از اعتقادات خویشتن قرار داد.

1) (1) . اهمیت صلۀ رحم: قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُخَفِّفَ اللَّهُ عَنْهُ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ - فَلْیَکُنْ بِقَرَابَتِهِ وَصُولًا وَ بِوَالِدَیْهِ بَارّاً فَإِذَا کَانَ کَذَلِکَ هَوَّنَ اللَّهُ عَلَیْهِ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ لَمْ یُصِبْهُ فِی حَیَاتِهِ فَقْرٌ أَبَدا. (مشکاۀ الأنوار، فصل 14، ص 158) هر کس می‌خواهد که هنگام جان دادن راحت بمیرد باید از خویشاوندان خود دلجویی کند و به پدر و مادرش نیکی کند، هر گاه چنین باشد مرگ بر او آسان می‌گردد و در زندگی فقیر نخواهد شد.اثر صلۀ رحم: قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): مَنْ مَشَی إِلَی ذِی قَرَابَۀٍ بِنَفْسِهِ وَ مَالِهِ لِیَصِلَ رَحِمَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَجْرَ مِائَۀِ شَهِیدٍ وَ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَۀٍ أَرْبَعُونَ أَلْفَ حَسَنَۀٍ وَ یُمْحَی عَنْهُ أَرْبَعُونَ أَلْفَ سَیِّئَۀٍ وَ یُرْفَعُ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ مِثْلُ ذَلِکَ وَ کَأَنَّمَا عَبَدَ اللَّهَ مِائَۀَ سَنَۀٍ صَابِراً مُحْتَسِباً (بحارالأنوار، ج 71، باب 3، ص 87) هر کس با دیدار یا بخشیدن مالش با خویشاوندی پیوند برقرار کند و صلۀ رحم به جا آورد، خدای عزّ و جل ثواب صد شهید به او عنایت می‌فرماید و به هر قدمی که در این راه بردارد چهل هزار حسنه در نامۀ عملش نوشته و چهل هزار گناه از آن نامه برداشته می‌شود و همین مقدار هم درجه‌اش را بلند می‌کند و گویا خداوند را صد سال با صبر و شکیبایی بندگی کرده است.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ ضَمِنَ لِی وَاحِدَۀً ضَمِنْتُ لَهُ أَرْبَعَۀً: یَصِلُ رَحِمَهُ فَیُحِبُّهُ اللَّهُ تَعَالَی وَ یُوَسِّعُ عَلَیْهِ رِزْقَهُ وَ یَزِیدُ فِی عُمُرِهِ وَ یُدْخِلُهُ الْجَنَّۀَ الَّتِی وَعَدَهُ. (همان) هر کس انجام یک عمل را برای من تضمین کند، من انجام چهار عمل را برای او ضمانت می‌کنم: با ارحام خود رفت و آمد کند تا خداوند او را دوست بدارد و روزی‌اش را زیاد کند و عمرش را طولانی گرداند و او را داخل بهشت گرداند.- عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ 8:... قَالَ مُوسَی: إِلَهِی فَمَاجَزَاءُ مَنْ وَصَلَ رَحِمَهُ؟ قَالَ: یَا مُوسَی. أُنْسِی لَهُ أَجَلَهُ وَأُهَوِّنُ عَلَیْهِ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَیُنَادِیهِ خَزَنَۀُ الْجَنَّۀِ: هَلُمَّ إِلَیْنَا فَادْخُلْ مِنْ أَی أَبْوَابِهَا شِئْت. (أمالی الصدوق، ص 207، المجلس السابع و الثلاثون) حضرت موسی (علیه السلام) از خداوند پرسید: معبودا! پاداش کسی که صلۀ رحم کند چیست؟ خداوند در جواب فرمود: عمرش را دراز می‌کنم و سکرات موت را بر او آسان می‌کنم و خزانه‌داران بهشت او را ندا می‌دهند که: نزد ما بشتاب و از هر دری از بهشت که می‌خواهی وارد شو.- َقَالَ أَبَی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام)، حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): إِنَّ الرَّجُلَ لَیَصِلُ رَحِمَهُ - وَ قَدْ بَقِی مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثُ سِنِینَ فَیُصَیِّرُهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ثَلَاثِینَ سَنَۀً - وَ یَقْطَعُهَا وَ قَدْ بَقِی مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثُونَ سَنَۀً فَیُصَیِّرُهَا اللَّهُ ثَلَاثَ سِنِینَ - ثُمَّ تَلَا (علیه السلام): یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ - وَ عِنْدَهُ‌ام الْکِتابِ... ثم قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): صِلَۀُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیَارَ وَ تَزِیدُ فِی الْأَعْمَارِ - وَ إِنْ کَانَ أَهْلُهَا غَیْرَ أَخْیَارٍ. (بحار الأنوار، ج 71، باب 3، ص 87) حضرت امام صادق 7 به سندی به نقل ازرسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: مردی صلۀ رحم می‌کند در حالی که از عمرش سه سال باقی مانده است خدای عزّ و جلّ عمر او را سی سال می‌کند و قطع رحم کند در حالی که از عمرش سی سال باقی مانده و خدا آن را سه سال می‌گرداند، آن‌گاه این آیه (رعد، آیه 39) را خواند: خداوند هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند و «امّ الکتاب» [لوح محفوظ] نزد او است، سپس از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: صلۀ رحم خانه‌ها را آباد می‌کند و عمرها را افزون می‌سازد اگر چه اهل آن از نیکان نباشند.

1) (1) . قال علی بن الحسین 8:... إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَۀَ الْقَاطِعِ لِرَحِمِهِ فَإِنِّی وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِی ثَلَاثَۀِ مَوَاضِعَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّوََجلَّ: (فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی أَبْصارَهُمْ) (محمد، آیه 22 و 23) و قَالَ: (الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَیَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَۀُ‌وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ) (رعد، آیه 25)، وَ قَالَ فِی الْبَقَرَۀِ: (الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِمِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ماأَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون) (بقره، آیه 27). (کافی، ج 2، ص 374) از دوستی با کسی که از بستگان بریده و قطع رحم کرده است بپرهیز؛ زیرا در سه آیه از قرآن نفرین شده است. خدای عزوجل فرموده است: الف: شما منافقان اگر [از فرمان خدا و اطاعت قرآن] روی بگردانید امید دارید که در زمین فساد و قطع رحم کنید؟ همین منافقان هستند که خدا آنان را لعن کرده است و گوش و چشمشان را کر و کور گردانید (تا به جهل و شقاوت بمیرند). (محمد، آیه 22 و 23) ب: آنان که پس از پیمان بستن (با خداوند و رسول) عهد خداوند را می‌شکنند و آنچه را خدا به پیوند آن امر کرده قطع می‌کنند و در زمین فساد و فتنه بر می‌انگیزند. نصیب اینها لعن (خداوند) و منزلگاه عذاب سخت دوزخ است. (رعد، آیه 25) ج: کسانی که عهد خداوند را پس از محکم بستن می‌شکنند و رشته‌ای را که او امر به پیوند آن کرده می‌برند و در میان اهل زمین فساد می‌کنند، ایشان به حقیقت زیانکارهستند. (بقره، آیه 27)

2) (2) . عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): عَیْنُ الْمُحِبِّ عَمِیَّۀٌ عَنْ مَعَایِبِ الْمَحْبُوبِ وَ أُذُنُهُ صَمَّاءُ عَنْ قُبْحِ مَسَاوِیهِ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 478) دیدۀ عاشق، عیبهای معشوق ومحبوب را نمی‌بیند و گوش او، زشتی بدیهای او را نمی‌شنود؛ یعنی دوستی، چنان چشم و گوش دوست را می‌گیرد که عیبهای دوست خود را نمی‌بیند و گویی چشم او از دیدن آنها کور است و هر گاه زشتی بدیهای او را بگویند، نمی‌شنود چنان‌که گویی گوش او از شنیدن آنها کر است، پس هر گاه کسی بخواهد از عیبها و بدیهای خود خوب آگاه شود از کسی سؤال کند که دوست او نباشد و همچنین اگر بخواهد از خوبی و بدی کسی مطلع شود احوال او را از غیر دوست او سؤال کند.- مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَۀٍ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَۀ. (نهج البلاغه، خ 109، ص 159) کسی که عاشق چیزی شود چشم خود را نابینا و قلب خود را بیمار کرده است. چنین کسی با چشمی بیمار می‌نگرد و با گوشی ناشنوا می‌شنود،

1) (1) . قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): یَا ابْنَ جُنْدَب... أَنْصِفْ مَنْ خَاصَمَک. (تحف العقول، ص 301) ای پسر جندب! در حقّ کسی که با تو دشمنی ورزد انصاف بورز.- اللهم وَفِّقْنَا فِیهِ لِ... أَنْ نُنْصِفَ مَنْ ظَلَمَنَا.... (الصحیفۀ السجادیۀ، ص 188، دعای 44) خداوندا! به من توفیق عنایت فرما... به کسی که به ما ظلم و ستم کرده از روی آنچه انصاف و عدل حکم می‌کند رفتار کنیم نه آن‌که از جهت فرو نشاندن خشم، از عدالت تجاوز کنیم.

1) (1) - این درس در جلسۀ هفتاد و نهم درس خارج اصول معظم له ایراد شده است-

2) (2) . عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَۀَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:.... (کافی، ج 2، ص 374)

1) (1) . مطلب مهم دیگر این‌که من عقیده دارم توصیه به تقوا کم‌کم دارد به صورت شعار در می‌آید. می‌بینید که چون توصیه به تقوا یکی از وظایف خطیب در خطبه‌های نماز جمعه است، حتی در نماز جمعه‌های ما یکی - دو جمله به عنوان شعار گفته می‌شود و تمام می‌شود؛ اما باید به تقوا آن هم در تمامی اعضا، حتی در فکر، واقعیت بخشید. انسان بی جهت نسبت به کسی سوء ظن نبرد، به چیزی که «یحرم النظر الیه» نگاه نکند که این خلاف تقوا است. مهم‌ترین عامل گمراهی انسان زبان است؛ لذا باید آن را کنترل کرد، انسان نباید هر چه به ذهنش می‌آید به کسی نسبت دهد و هر حرفی را که می‌شنود به مجرد شنیدن، ترتیب اثر دهد. ممکن است انسان با یک جمله، به‌گونه‌ای آبروی کسی را ببرد که او نتواند تا آخر عمر سر بلند کند. اگر این زبان یک ثانیه، یک لحظه حرکت کرد و جمله ای دربارۀ کسی گفت و او را تا آخر عمر به خاک سیاه نشاند، مسئولش گویندۀ آن جمله است. برادران! زبانتان را کنترل کنید، این زبان بلاها به روز انسان می‌آورد. هر حرفی را که می‌خواهید بزنید اول بسنجید و ببینید آیا شرع مقدس به شما اجازه می‌دهد این حرف را بزنید؟ آیا تحقیق کرده اید واین حرف را می‌زنید؟ چه دربارۀ شخص، چه دربارۀ گروههای اسلامی و چه دربارۀ مسئولان نظام. همه اینها مورد حساب وکتاب است. اگر واقعیت ندارد که ما نمی‌توانیم چنین حرفی را بزنیم، اگر واقعیت دارد، پس چه کسی باید به اینها عمل کند؟ آیا من و شما در عمل به این مسائل سزاوارتریم یا یک بازاری و اداری؟ وقتی در مجلسی می‌نشینید آیا یک بازاری بهتر زبانش را کنترل می‌کند یا من وشما؟ ما باید زبانمان را کنترل کنیم، باید تمام اعضایمان تحت کنترل باشد، ما باید در جامعه مجسمۀ تقوا باشیم. در غیر این صورت به جای این‌که مروّج باشیم مخرب خواهیم بود. یکی از آقایان محترم تهران که مرد خوبی بود و با ما نسبت داشت، می‌گفت: یک روز در یک مجلسی که سی‌چهل نفر ازآقایان تهران بودند، نشسته بودیم، یک کسی گفت: من می‌خواهم از شماها سؤالی بکنم؛ از اوّلی پرسید: شما برای چه سهم امام می‌خورید؟ او گفت: من مسجد می‌روم، مسألۀ می‌گویم و منبر می‌روم. از دوّمی پرسید: تو برای چه سهم امام می‌خوری؟ پاسخ او نیز همان بود. آن آشنای ما می‌گفت: نوبت به من رسید، از من پرسیدند برای چه سهم امام می‌خوری؟ گفتم: واقعش را بگویم؟ گفتند: آری، گفتم: من سهم امام می‌خورم که مخرّب اسلام نباشم، همین مقدار. می‌خورم که اسلام را تخریب نکنم. برادران! گاهی ما در صورت و قیافۀ ترویج، مخرّب هستیم. گاهی انسان خودش هم نمی‌فهمد چه می‌کند، خودش نمی‌فهمد که کارهایش صد درصد با اسلام منطبق نیست. اگر خدای ناکرده نوعی انحرافات اخلاقی در وجود او باشد وقتی او را با نام اسلام ملاحظه می‌کنند چه برداشتی دربارۀ او دارند؟ در این صورت «علی الاسلام السّلام». پس بدانید ما خیلی در مخاطره هستیم. آن‌که جامعه - حتی قبل از علم - از ما انتظار دارد، تقوا است. روحانی متقی ارزشمند است هر چند سواد هم نداشته باشد. اگر علتش را بپرسید؛ پاسخ این است که: اگر روحانی متقی بود و مسأله‌ای از او پرسیدند، یا جوابش را بلد است یا بلد نیست. اگر جوابش را بلد است جواب می‌دهد، اگر بلد نیست چون متقی است حرف بی‌حساب نمی‌زند. می‌گوید: اجازه بدهید بروم بپرسم یا کتاب را ببینم و بعد جواب مسألۀ شما را بدهم. امیدوارم خداوند این انقلاب را هر چه بیشتر مستحکم بفرماید و رهبر بزرگوار انقلاب را طول عمر و سلامتی عنایت فرماید.(این حاشیه از متن فرمایشات آیت الله العظمی فاضل استفاده شده است. سیری کامل در اصول فقه، ج 2، ص 323، درس 136)

1) (1) . قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): مَنْ قَالَ لِمُسْلِمٍ قَوْلًا یُرِیدُ بِهِ انْتِقَاصَ مُرُوَّتِهِ حَبَسَهُ اللَّهُ عَزَّوجَلَّ فِی طِینَۀِ خَبَالٍ حَتَّی یَأْتِی مِمَّا قَالَ بِمَخْرَجٍ. (بحار الأنوار، ج 10، باب 7، ص 89) هر کس دربارۀ مسلمانی سخنی بگوید و مقصودش ریختن آبرو و خرد کردن شخصیت او باشد، خداوند او را در چرک و کثافت و لجن‌زار جهنم زندانی می‌کند تا وقتی که بتواند دلیلی برای گفتۀ خویش بیاورد و از عهدۀ آن سخن برآید.قَالَ أَمِیرالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): إِیَّاکُمْ وَ غِیبَۀَ الْمُسْلِمِ فَإِنَّ الْمُسْلِمَ لَایَغْتَابُ أَخَاهُ وَقَدْ نَهَی اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ: وَلا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً (بحارالأنوار، ج 72، باب 66، ص 220) از غیبت مسلمان بپرهیزید که مسلمان غیبت برادرش را نمی‌کند در حالی که خداوند متعال از آن نهی کرده و فرموده: از یکدیگر غیبت نکنید، آیا هیچ یک از شما دوست دارد گوشت مردار برادرش را بخورد؟

2) (2) . بنیانگذار انقلاب اسلامی مرحوم امام خمینی در این زمینه می‌فرماید: اسلام یک خار بزرگی در چشم اشخاصی شده است که از اول نمی‌توانستند اسلام را ببینند، منتها قبل از انقلاب، چون دولت طاغوت بود، قلمها و قدمها و گفتارها به اسلام خیلی توجه نداشت؛ لکن الان که دولت طاغوت منقرض شده و دیگر بازگشتی ندارد و جمهوری اسلامی محقق شده است، کسانی که اسلام مثل استخوانی در گلوی آنها است در صدد برآمدند که نگذارند این حقیقت تحقق پیدا کند. اساس و پایۀ تمام این اختلافاتی که می‌بینید با شماها، با کمیته‌ها، با دادگاههای انقلاب، با روحانیون و با پاسدارها دارند، اختلاف با اسلام است. کسانی که حتی نمی‌توانند اسم اسلام را بشنوند و حالا می‌بینند که اسلام پیش آمده است و - ان شاء اللَّه تعالی - با محتوای خودش تحقق پیدا می‌کند آن را خوف برداشته است که اگر حقیقت اسلام پیدا کند، شیاطین طرد خواهند شد؛ به همین دلیل با تمام قوایی که دارند با اسامی مختلف - با اسم اسلام با اسم خدمتگزاری به مردم با اسم «فدایی خلق» و... - با اسمهای مختلف به میدان آمدند؛ یعنی به میدان خداوند آمده‌اند.... (صحیفه نور، ج 10، ص 458)

1) (1) . قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ (علیه السلام): فَقِیهٌ وَاحِدٌ یُنْقِذُ یَتِیماً مِنْ أَیْتَامِنَا الْمُنْقَطِعِینَ عَنَّا وَ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا بِتَعْلِیمِ مَا هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَیْهِ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ لِأَنَّ الْعَابِدَ هَمُّهُ ذَاتُ نَفْسِهِ فَقَطْ وَ هَذَا هَمُّهُ مَعَ ذَاتِ نَفْسِهِ ذَاتُ عِبَادِ اللَّهِ وَ إِمَائِهِ لِیُنْقِذَهُمْ مِنْ یَدِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ فَذَلِکَ هُوَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدَۀ. (بحار الأنوار، ج 2، باب 8، ص 1) یک فقیه و دانای به احکام شرعیّه که یتیمی از ایتام ما (آل محمّد صلوات اللَّه علیهم) را که از ما و از دیدن ما جدا شده‌اند نجات داده و رهایی بخشد به تعلیم و یاد دادن آنچه را آن یتیم به آن نیازمند است سخت‌تر است بر شیطان از هزار عبادت‌کننده؛ زیرا عبادت‌کننده همّت و قصدش خودش است و بس، و این فقیه همّت و خواسته‌اش هم خود او است و هم بندگان و کنیزان خداوند (مردها و زنها) که ایشان را از دست شیطان و ارادتمندان و کارگردانان او نجات داده و رهایی بخشد، پس آن فقیه نزد خداوند از هزار هزار مرد عبادت‌کننده و از هزار هزار زن عبادت‌کننده افضل و برتر است.

2) (2) . (وَ لَنْ تَرْضی عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصاری حَتَّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدی وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذی جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِی وَ لا نَصیر). (بقره، آیه 120) دشمن، به کم راضی نیست. فقط با سقوط کامل و محو مکتب و متلاشی شدن اهداف شما راضی می‌شود. «لَنْ تَرْضی عَنْکَ» پیروی از تمایلات و هوسهای مردم، منجر به قطع الطاف الهی می‌شود. و این هر دو با هم جمع نمی‌شود، پس یا لطف خداوند یا هوسهای مردم: (ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِی وَ لا نَصِیرٍ).

1) (1) - این درس در جلسۀ «پانصد و بیست و هشتم» و «پانصد و سی و سوم» و «پانصد و سی و هفتم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . تحف العقول، وصیته (علیه السلام) لجابر بن یزید الجعفی، ص 284. بدان که تو از دوستان ما نیستی مگر آن زمان که اگر اهل شهر، بر ضدّ تو جمع شوند و بگویند که تو فرد بدی هستی، این تو را اندوهناک نسازد و اگر بگویند که تو فرد نیکوکاری هستی، این مایۀ شادمانی تو نشود؛ چرا که میزان خوبی و بدی انسان، کتاب خدا و عمل به آن است، پس خود را بر کتاب خدای متعال عرضه کن، اگر دیدی رهرو راه خدایی و در آنچه امر به زهد فرموده است زاهد هستی و به آنچه ترغیب کرده است مایلی و از بیم دادن آن بیمناک می‌شوی، استوار باش و شادی کن که در این صورت، آنچه در بارۀ تو بگویند به تو زیانی نمی‌رساند و اگر از قرآن جدایی چرا به خودت مغرور می‌شوی؟ از مؤمن خواسته شده که با نفس خود به مبارزه برخیزد تا بر او پیروز شود. البته گاهی بر اثر مبارزه از انحراف نفس جلوگیری می‌کند و با هوای نفس خود در راه خداوند مخالفت می‌کند و گاهی نفسش او را بر زمین می‌زند و پیرو هوای نفس می‌شود که دراین صورت خداوند دستش را می‌گیرد و بلندش می‌کند و او از جای برمی‌خیزد. خداوند از خطایش می‌گذرد و او نیز متذکّر می‌شود و به توبه و بیم و ترس رو می‌آورد که این مطلب موجب افزایش بصیرت و بینش او می‌گردد، چراکه ترسش افزون شده است؛ زیرا خداوند در سورۀ اعراف آیۀ 201 می‌فرماید: در حقیقت کسانی که از خدای متعال پروا دارند چون وسوسه‌ای از جانب شیطان به ایشان رسد خداوند را به یاد آورند و به ناگاه بینا شوند.

1) (1) . عن أمیر المؤمنین (علیه السلام):... وَ الْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَ الصِّدْقِ وَ ذَوِی الْعُقُولِ وَ الْأَحْسَابِ ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَی أَنْ لَا یُطْرُوکَ وَ لَا یَبْجَحُوکَ بِبَاطِلٍ لَمْ تَفْعَلْهُ فَإِنَّ کَثْرَۀَ الْإِطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ وَ تُدْنِی مِنَ الْغِرَّۀِ وَ الْإِقْرَارُ بِذَلِکَ یُوجِبُ الْمَقْتَ مِنَ اللَّهِ.... (تحف العقول، عهده (علیه السلام) إلی الأشتر حین ولاه مصر، ص 126) به پارسایان وراستگویان وخردمندان و مردم خانواده‌دار بپیوند و با ایشان طوری رفتار کن که زبان به تعریف بی‌حدّ تو نگشایند و برای کاری که نکرده‌ای بیهوده نستایند؛ زیرا ستایش زیاد خودپسندی را به دنبال دارد و والی را به وادی غرور می‌کشد و پذیرش آن موجب دشمنی خداوند است.

1) (1) . عَنْ أَبِی‌عَبْداللَّهِ (علیه السلام): الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ إِلَّا کُلَّ شَرْطٍ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَا یَجُوز. (من لایحضره الفقیه، ج 3، باب الشرط والخیار فی البیع، ص 202) مسلمانان به شرطهای خود لا جرم پای‌بند باشند مگر شرطی که با فرامین خداوند عزیز سازگار نیست که آن جایز نیست.

2) (2) . عن جبرئیل (علیه السلام): أنا حبّب إلی من دنیاکم ثلاثۀ: إرشاد المضلّین و مؤانسۀ الغرباء الغائبین و معاونۀ أهل العیال المعسرین. (تحریر المواعظ العددیۀ، فصل 3، ص 241) من از دنیای شما سه چیز را دوست دارم: هدایت گمراهان، الفت با غریبان و کمک به عائله‌مندان تنگدست.

3) (3) . (یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاۀَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُور). (لقمان، آیه 17) پسرم! نماز را برپا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و در برابر مصایبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهمّ است.

1) (1) . عن ابی عبدالله (علیه السلام): هِشَامُ! لَوْ کَانَ فِی یَدِکَ جَوْزَۀٌ وَ قَالَ النَّاسُ: لُؤْلُؤَۀٌ مَا کَانَ یَنْفَعُکَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا جَوْزَۀٌ وَ لَوْ کَانَ فِی یَدِکَ لُؤْلُؤَۀٌ وَ قَالَ النَّاسُ: إِنَّهَا جَوْزَۀٌ مَا ضَرَّکَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا لُؤْلُؤَۀ. (بحارالأنوار، ج 1، باب 4، ص 136) ای هشام! اگر در دست تو گردویی بود و مردم گفتند: مروارید است، به تو نفع و سودی نمی‌رساند و حال آن‌که می‌دانی آن گردو است و اگر در دستت مروارید بود و مردم گفتند: آن گردو است، ضرر و زیانی به تو نمی‌زند و حال آن‌که میدانی آن مروارید است (خلاصه این‌که عاقل به مدح و ستودن مردم مغرور نمی‌شود و فریب نمی‌خورد و به تعریف و تمجید ایشان افتخار و سرافرازی نمی‌کند؛ زیرا مدح و ثنای آنان بیشتر از روی حقیقت و درستی نبوده و نیست).

1) (1) . قَالَ امیرالمومنین (علیه السلام): کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا ابْتَلَی اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَه. (بحارالأنوار، ج 70، باب 139، ص 377) چه بسیارند افرادی که نیکی به آنان وسیلۀ نزدیک شدنشان به عذاب می‌شود، و پوشاندن لغزش‌ها و خطاهایشان مایۀ فریب‌شان می‌شود، و با تعریف و تمجید از آنان دچار فتنه می‌شوند. و خداوند هیچ کس را به چیزی مانند «مهلت دادن» آزمایش نمی‌کند.قال الصّادق (علیه السلام): لا یصیر العبد عبداً خالصا للَّه تعالی، حتّی یصیر المدح و الذّمّ عنده سواء، لانّ الممدوح عند اللَّه لا یصیر مذموماً بذمّهم، و کذلک المذموم، و لا تفرح بمدح أحد، فانّه لا یزید فی منزلتک عند اللَّه، و لا یغنیک عن المحکوم لک، و المقدر علیک، و لا تحزن أیضاً بذمّ أحد، فانّه لا ینقص عنک ذرّۀ، و لا یحطّ عن درجۀ خیرک شیئاً، و اکتف بشهادۀ اللَّه تعالی لک و علیک. قال اللَّه تعالی: (وَ کَفی بِاللَّهِ شَهِیدا). (مصباح الشریعۀ، باب چهل و هفتم، ص 301) هرگز کسی به مقام بندگی خالص نمی‌رسد مگر آن‌که تعریف کردن و بدگویی دیگران از او نزدش برابر باشد؛ زیرا کسی که در واقع و نزد خداوند خوب و پسندیده است با بدگویی و تکذیب مردم بد و ناپسند نمی‌شود و کسی هم که در حقیقت و در پیشگاه خداوند متعال پست و مطرود است با تعریف و تجلیل دیگران تغییر نخواهد کرد.از مدح و ثناگویی مردم خوشحال و مسرور مباش؛ زیرا مدح آنان‌مقام و مرتبت تو را نزد پروردگار متعال افزایش نداده و تو را از آنچه محکوم به آن هستی و یا دربارۀ تو مقدّر است یا از آنچه نباید به تو برسد بی‌نیاز و بر کنار نمی‌کند و از بدگویی و مذمت مردم نیز محزون و دلتنگ مباش؛ زیرا بدگویی آنان از درجه و مقام تو نمی‌کاهد و ذره‌ای به منافع تو آسیب نمی‌رساند و اکتفا کن به شهادت پروردگار متعال و آگاه بودن او براعمال خوب و اعمال بدت، چنان که می‌فرماید: وکفی باللَّه شهیدا.بندۀ مملوک، هر گونه منافع و زندگی او به عهدۀ مولا و مالک خود بوده و برنامۀ زندگی و اختیارات او در امور خود همه تحت نظر و فرمان و دستور مولا است. او هرگز در اندیشۀ تأمین زندگی خود نیست. با دیگران و با برنامه‌های دیگر و با دستورهای خارج کاری ندارد و به جز اطاعت امر مولا و انجام وظائف معین خود - که از جانب مولا است - هدفی ندارد و برای گشایش کارها و خوشبختی آینده و استخلاص از قید گرفتاری و محدودیت‌هایی که دارد، به جز خواسته و ارادۀ مولا هیچ‌گونه نظر و اراده‌یی را مؤثر نمی‌داند. تعریف و تکذیب دیگران تا هنگامی که بر خلاف نظر و ارادۀ مولا است، کمترین اثری در زندگی او نخواهد داشت. همه و همه بندگان خداوند توانا هستند، خداوندی که هم مالک حقیقی و هم آفرینندۀ اصلی و هم دانا و قادر مطلق و هم ازلی و ابدی و پاینده و هم آفرینندۀ همۀ موجودات است. همه به زبان به این معنا اعتراف می‌کنند؛ ولی رسیدن به حقیقت مطلب و فهمیدن حق این معنا کار مشکل و مخصوص مؤمنان حقیقی است. انسان اگر از صمیم قلب بر بندگی خود آگاه شود و بر مالک حقیقی همیشگی خود مؤمن گردد، صد در صد بالاتر از آن می‌کند که بندۀ ظاهری انجام می‌دهد.من نه آنم که ز جور تو بنالم حاشا بندۀ معتقد و چاکر دولت خواهمذرۀ خاکم و در کوی توام جای خوشست ترسم ای دوست که بادی ببرد ناگاهم مقام عبودیت از مقامات عالیۀ اولیا و انبیای حق است، این است که در مقام توصیف حضرت ختمی مرتبت می‌گوییم: «أشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله» که پس از عبودیت سزاوار مقام رسالت شده است. پس کسی که به مقام عبودیت رسید کمترین تأثری از اقبال و ادبار و مدح و ذم دیگران پیدا نخواهد کرد. و تأثر و اعتنا در مقابل اقبال و ادبار مردم علامت آن است که انسان هنوز مولای خود را نشناخته است.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): خَیْرُکُمْ مَنْ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ أَفْشَی السَّلَامَ وَ صَلَّی وَ النَّاسُ نِیَام. (خصال، ج 1، ص 91) بهترین شما کسی است که سفرۀ اطعامش باز باشد و بلند سلام کند و [در دل شب] که مردم خوابیده‌اند نماز گزارد.

1) (1) . قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزّوَجَلَّ بِعَبْدٍ خَیْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً تَبِعَهُ بِنَقِمَۀٍ وَ یُذَکِّرُهُ الِاسْتِغْفَارَ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّوجَلَّ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً تَبِعَهُ بِنِعْمَۀٍ لِیُنْسِیَهُ الِاسْتِغْفَارَ وَ یَتَمَادَی بِهِ وَ هُو َقَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ بِالنِّعَمِ عِنْدَ الْمَعَاصِی). (بحارالأنوار، ج 64، باب 12، ص 229) هرگاه خداوند به بنده نظر خیری داشته باشد هر گاه آن بنده مرتکب گناهی شد او را گرفتار مصیبتی می‌کند و توبه را به یاد او می‌آورد و اگر بخواهد بنده‌ای را گرفتار کند هرگاه او مرتکب گناه می‌شود خداوند به او نعمت می‌دهد و او توبه و استغفار را فراموش می‌کند و در آن نعمت غرق می‌شود. و این کلام خدای سبحان است که در قرآن کریم می‌فرماید: با برخورداری از نعمت‌ها به هنگام ارتکاب گناه، آنان را - از جایی که نمی‌دانند - به عذاب نزدیک می‌کنیم.

1) (1) . (إِنَّ الَّذینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ).

2) (2) . قَالَ الکاظم (علیه السلام): لَا خَیْرَ فِی الْعَیْشِ إِلَّا لِرَجُلَیْنِ: رَجُلٍ یَزْدَادُ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَیْراً أَوْ رَجُلٍ یَتَدَارَکُ سَیِّئَۀً بِالتَّوْبَۀِ وَ أَنَّی لَهُ بِالتَّوْبَۀِ؟ وَ اللَّهِ لَوْ سَجَدَ حَتَّی یَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا یَقْبَلُ اللَّهُ ذَلِکَ مِنْهُ إِلَّا بِوَلَایَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَلَا وَمَنْ عَرَفَ حَقَّنَا وَرَجَا الثَّوَابَ فِینَا وَرَضِی بِقُوتِهِ وَسَتَرَعَوْرَتَهُ وَدَانَ بِمَحَبَّتِنَا فَهُوَ آمِنٌ یَوْمَ الْقِیَامَۀ. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 51، ص 173) خیری در زندگی نیست مگر برای دو نفر؛ 1. شخصی که هر روز کردار نیکش را زیاد کند. 2 - فردی که گناهانش را با توبه جبران کند؛ ولی کجا است توبه برای او؟ به خداوند سوگند! اگر آن‌قدر سجده کند که گردنش قطع شود خداوند توبه‌اش را نمی‌پذیرد مگر به ولایت و دوستی ما اهل بیت. هر کس حق ما را بشناسد و امیدوار ثواب در بارۀ ما باشد و به روزی خود راضی باشد و شرمگاه خود را بپوشاند و با دوستی ما به خدای متعال نزدیک شود پس او در روز قیامت در امان باشد.

3) (3) . عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِین (علیه السلام): أَکْثَرُ مَا یُدْخِلُ النَّاسَ الْجَنَّۀَ تَقْوَی اللَّهِ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ خَیْرُ مَا أُعْطِی الْإِنْسَانُ الْخُلُقُ الْحَسَنُ وَ خَیْرُ الزَّادِ مَا صَحِبَهُ التَّقْوَی وَ خَیْرُ الْقَوْلِ مَا صَدَّقَهُ الْفِعْل. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 52، ص 194) بیشترین چیزی که موجب ورود به بهشت می‌شود تقوا و نگهداشتن حریم خداوند و نیک خویی است و بهترین چیزی که به انسان عظا شده است خُلق نیکو است و بهترین زاد و توشه آن است که همراه با پرهیزکاری باشد و بهترین گفتار آن است که عمل آن را تصدیق کند.

1) (1) - این درس در جلسۀ «هشتاد و چهارم» و «هشتاد و نهم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَبْنِ مُحَمَّدبْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِبْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مَنْصُورٍ بُزُرْجَ عَنْ مُفَضَّلٍ، قَالَ: قَالَ أَبُوعَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام):.... (کافی، ج 2، باب المؤمن و... ص 226) حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: از مردم پست دوری کن، همانا شیعۀ امیرالمومنین کسی است که عفت شکم و فرج داشته باشد (آنها را از حرام و مشتبه نگهدارد) و سخت بکوشد و جهاد کند و برای خالقش عمل کند و به ثواب او امیدوار باشد و از عقابش بترسد، اگر مردم را این گونه دیدی، آنان شیعه جعفری هستند.

3) (3) . بحارالأنوار، ج 55، باب 8، ص 61.

4) (4) . بیان علامۀ مجلسی بر روایت: «سَفَله» جمع «سافل» است. «سفله» مردمان رذل و دون صفت هستند که در روایات از معاشرت و معامله با آنان نهی شده است. در بعضی از روایات «سفله» را به کسانی تفسیر کرده‌اند که به سخنان خود توجهی ندارند، نمی‌دانند چه می‌گویند و همچنین به آنچه در مورد آنان گفته می‌شود اعتنا نمی‌کنند. در این روایت «سفله» در مقابل «شیعه» با آن خصوصیات قرار گرفته و از معاشرت با آنان تحذیر و به عکس به مصاحبت با شیعیان ترغیب شده است.رَجَا ثَوَابَهُ: رجا و امید به لطف و عنایت پروردگار در صورتی صحیح و بجا است که توأم و همراه عمل، ورع و تقوا باشد و گر نه چیزی جز فریب و گول خوردن انسان توسط خودش نیست. اتکای انسان به عمل و دل خوش بودن به کارهای خیری که انجام می‌دهد و یقین و اطمینان به قبول عمل از طرف خداوند، چندان صحیح نیست، چراکه اعمال انسان در معرض آفات و خطرات فراوانی است که با آفات تکبر و غیبت و خطر ظلم، ستم، عجب، خودبینی و امثال آن ناگهان هیچ و پوچ می‌شود؛ بنا براین، جملۀ «و رجا ثوابه» یعنی در عین حال که ورع و تقوا و عمل خالص هست باید به خدا امیدوار شد که آفتی آن عمل را نابود نکند. احتمال دارد این چند جمله بیانگر علت حمله و توبیخ مخالفان شیعه باشد؛ یعنی علت این‌که آن گروه غیر شیعه، شما شیعیان و اصحاب مرا مورد توبیخ و سرزنش قرار می‌دهند این است که شما مواظب اطاعت و اعمال پسندیده نیستید و حسن عملی و اخلاقی ندارید و مراعات تقیه و دستورات ما را نمی‌کنید. (بحار الأنوار، ج 67، باب 57، ص 296 و ج 65، باب 19، ص 149)بیان شیخ صدوق (ره): در روایات، معانی مختلفی برای «سفله» بیان شده است. در روایات آمده است:- «سفله» آن کسی است که مواظب حرفهای خود نیست، هر چه بخواهد می‌گوید و از آنچه دربارۀ او بگویند، باک ندارد.- «سفله» کسی است که طنبور می‌نوازد.- «سفله» کسی است که نیکی و احسان او را مسرور نمی‌کند، بدی و شرّ نیز او را ناراحت نمی‌کند.- «سفله» شخصی است که ادّعای امامت یا امانتداری می‌کند در حالی که اهل آن نیست.اینها همه اوصاف «سفله» است. برخی از این اوصاف یا همۀ آنها اگر در کسی باشد، اجتناب از معاشرت با وی لازم است. (من لا یحضره الفقیه، ج 3، باب المعایش و المکاسب، ص 156)

1) (1) . قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): إِیَّاکَ وَ مُخَالَطَۀَ السَّفِلَۀِ فَإِنَّ السَّفِلَۀَ لَا تَئُولُ إِلَی خَیْر. از ارتباط با سفلگان و مردمان پست بپرهیزید؛ زیرا رفت و آمد با آنان به صلاح انسان نیست و عاقبتش به خیر نخواهد بود.

1) (1) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام): لَذَّۀُ الْکِرَامِ فِی الْإِطْعَامِ وَ لَذَّۀُ اللِّئَامِ فِی الطَّعَامِ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 376) لذّت کریمان در خوراندن است و لذّت افراد پست در خوردن.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ عَرَفَ اللَّهَ وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ الْکَلَامِ وَ بَطْنَهُ مِنَ الطَّعَام. (أمالی الصدوق، ص 303، المجلس الخمسون) هر کس خدای متعال را بشناسد و او را بزرگ بداند دهانش را از سخنِ بیهوده و شکمش را از غذای حرام باز می‌دارد.- قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): لَیْسَ مِنْ شِیعَتِی مَنْ أَکَلَ مَالَ امْرِئٍ حَرَاما. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 6، ص 66) کسی که مال دیگری را به حرام بخورد از شیعیان من نیست.- قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): الْجَنَّۀُ مُحَرَّمَۀٌ عَلَی جَسَدٍ غُذِّی بِالْحَرَام. (همان) بهشت بر بدنی که غذای حرام خورده حرام است.قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): أَکْثَرُ مَا تَلِجُ بِهِ أُمَّتِی النَّارَ الْأَجْوَفَانِ: الْبَطْنُ وَ الْفَرْج. (کافی، ج 2، باب العفۀ، ص 79) بیشترین چیزی که امت من به خاطر آن وارد جهنم می‌شوند دو عضو آنها است: «شکم» و «عورت». (چون از غذای حرام و مقاربت حرام پرهیز نمی‌کنند داخل جهنم شوند).

2) (2) . نازعات: آیه 40-41.شرط اول بهشتی شدن خوف ناشی از معرفت است. یعنی شناخت مقام پروردگار و ترسیدن از مخالفت با فرمان او است: (وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ)، مقام، اسم مکان یا مصدر است و مقام رب، قیام کامل و ظهور تام صفت ربوبی خداوند است که همان هنگام قیامت است، چراکه در قیامت عالم و نفوس و اعمال به منتهای کمال و فعالیت خود در جهت خیر و شر می‌رسند. در وجود هر انسان نیز صفت ربوبی رب به صورت کامل‌تر از دیگر موجودات ظاهر شده است چنان‌که در هر اندیشه و عمل انسانی مقامی از رب است. اضافۀ رب به ضمیر، ظهور در ربوبیت خاص به شخص انسان دارد، توجه به این مقام ربوبی خاص است که هر انسانی را که دچار طغیان نشده نگران اندیشه‌ها و اعمال خود می‌کند و عقل را فروزان و ارادۀ ایمانی را نیرومند می‌گرداند.شرط دوم که در حقیقت، نتیجۀ شرط اول و میوۀ درخت معرفت و خوف است تسلط بر هوای نفس و باز داشتن آن از سرکشی است؛ چرا که تمام گناهان و مفاسد و بدبختیهای انسان از هوای نفس سرچشمه می‌گیرد، وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی: خوف از مقام رب است که دائماً آدمی را هشیار نگاه می‌دارد تا هواها و انگیزه‌های گوناگون نفسانی بر او طغیان نکنند و حاکمیت عقل و ایمان را از بین نبرند و نظام روحی او را فاسد نسازند و زندگی پست و آلوده را بر حیات برتر و پاک او ترجیح ندهند. هوای نفس بدترین بتی است که معبود واقع شده است، حتی ابزار نفوذ شیطان در وجود آدمی هوای نفس است که اگر این شیطان درون با شیطان برون هماهنگ نشود و در را به روی ابلیس نگشاید، وارد شدن او غیر ممکن است، همان گونه که قرآن کریم می‌گوید: (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ)؛ [ای ابلیس] تو هرگز بر بندگان من تسلط نخواهی یافت مگر گمراهانی که از تو پیروی می‌کنند. (حجر: آیه 42). هر کس که نگرانی از مقام رب نداشته باشد و بر هوای نفس خود حاکم نباشد، سرکشی می‌کند و میان تیرگیهای نفسانی و طوفان هواها نمی‌تواند حق بین و عاقبت‌اندیش باشد تا زندگی برتر را انتخاب کند.

1) (1) . عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ 8 أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِی بْنَ أَبِی طَالِبٍ أُتِی بِخَبِیصٍ، فَأَبَی أَنْ یَأْکُلَهُ فَقَالُوا لَهُ: أَتُحَرِّمُ؟ قَالَ: لَا وَ لَکِنِّی أَخْشَی أَنْ تَتُوقَ إِلَیْهِ نَفْسِی فَأَطْلُبَهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَۀَ (أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها) (احقاف، آیه 20). (بحار الأنوار، ج 67، باب 45، ص 62) حضرت صادق از پدر بزرگوارش 8 نقل می‌فرماید که: روزی حلوای شیرین و مطبوعی را به عنوان هدیه، خدمت أمیرمؤمنان علی (علیه السلام) آوردند. حضرت از خوردنش امتناع ورزید. عرض کردند: آیا خوردن این حرام است؟ فرمود: خیر. حرام نیست؛ ولی می‌ترسم پس از خوردن، نفس من به آن علاقه پیدا کند و در نتیجه به فکر به دست آوردن آن باشم، سپس این آیه را تلاوت فرمود: چیزهای پاک و پاکیزه و لذت‌بخش را در دنیا صرف کردید و از آنها بهره‌مند شدید.

1) (1) . رُوِی عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله): أَنَّهُ قَالَ: لِلْجَنَّۀِ بَابٌ یُقَالُ لَهُ بَابُ الْمُجَاهِدِینَ یَدْخُلُونَ مِنْهُ وَ أَنَّ الْمَلَائِکَۀَ تَتَرَحَّبُ بِهِمْ وَ أَهْلُ الْجَمْعِ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِمْ بِمَا أَکْرَمَهُمُ اللَّهُ وَ أَعْظَمُ الْجِهَادِ جِهَادُ النَّفْسِ لِأَنَّهَا أَمَّارَۀٌ بِالسُّوءِ، رَاغِبَۀٌ فِی الشَّرِّ، مَیَّالَۀٌ إِلَی الشَّهَوَاتِ، مُتَثَاقِلَۀٌ بِالْخَیْرَاتِ، کَثِیرَۀُ الْآمَالِ، نَاسِیَۀٌ لِلْأَهْوَالِ، مُحِبَّۀٌ لِلرِّئَاسَۀِ وَ طَالِبَۀٌ لِلرَّاحَۀِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَۀٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی). (إرشاد القلوب، ج 1، باب 24، ص 98) برای بهشت دری است که آن را در جهادگران می‌گویند که مجاهدان از همان در وارد می‌شوند و فرشتگان به آنان خوش‌آمد می‌گویند و اهل محشر به کرامتی که خدا به آنان فرموده نگاه می‌کنند و بزرگترین جهاد، جهاد با نفس است؛ چراکه نفس به بدی‌ها فرمان می‌دهد، به شرور و شهوت‌ها میل می‌کند و نسبت به اعمال خیر انسان سنگینی می‌کند. آرزوهایش زیاد است، هول و هراسهای قیامت را فراموش می‌کند و ریاست و آسایش‌طلبی می‌کند. خداوند متعال می‌فرماید: (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَۀٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی) (یوسف: 53) همانا نفس به بدیها فرمان می‌دهد مگر این‌که پروردگارم رحم فرماید.قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) بَعَثَ سَرِیَّۀً. فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ: مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِی عَلَیْهِمُ الْجِهَادُ الْأَکْبَرُ قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا الْجِهَادُ الْأَکْبَرُ؟ قَالَ: جِهَادُ النَّفْسِ. ثُمَّ قَالَ (صلی الله علیه و آله): أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْه. (أمالی الصدوق، 466، المجلس الحادی و السبعون) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) گروهی را برای جنگ بسیج فرمود. وقتی که رزمندگان از مأموریت بازگشتند فرمود: آفرین به سربازانی که جهاد و جنگ کوچک را به پایان رسانیدند و جهاد بزرگتر برای آنان مانده است. عرض شد: جهاد اکبر کدام جهاد است؟ فرمود: جهاد و مبارزه با نفس سرکش، سپس فرمود: بهترین جهادها جهاد کسی است که با همان نفسی که همراه او است جهاد کند.

2) (2) . شرح علامۀ مجلسی ذیل روایت: «و عمل لخالقه» یعنی تنها برای او کار کند. این‌که از خداوند به خالق تعبیر کرده تعلیل حکم است؛ یعنی چون خدا او را آفریده و آن کس که خالق است و به او وجود داده وتمام اعضا و جوارح و نیازمندیهای او را فراهم ساخته، شایستۀ عبادت است وصحیح نیست که دیگری را در عبادت با او شریک سازد، از این جهت تنها برای او کار کند. (بحارالأنوار، ج 65، ص 149)

1) (1) . (وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ). (حشر: آیه 19) و همچون کسانی نباشید که خداوند را فراموش کردند و خداوند نیز آنان را به «خود فراموشی» گرفتار کرد، آنان فاسقانند.

2) (2) . (... وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ). خداوند با شما است و او نسبت به آنچه انجام می‌دهید بینا است! (حدید، آیه 4) مرحوم امام، جملۀ حکیمانۀ مشهوری دارند که: عالم محضر خداست در محضر خدا گناه نکنیم.

3) (3) . صِبْغَۀَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَۀً وَ نَحْنُ لَهُ عابِدُونَ. (بقره: آیه 138) رنگ خدایی [بپذیرید! رنگ ایمان و توحید و اسلام] و چه رنگی از رنگ خدایی بهتر است؟! و ما تنها او را عبادت می‌کنیم.

1) (1) . وَ قَالَ النَّبِیُّ: نِیَّۀُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ. نیت مؤمن از عمل او بهتر است. (بحار الأنوار، ج 67، باب 53، ص 210) وَ قَالَ ایضاً: إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ وَ لِکُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَی وَ لَا بُدَّ لِلْعَبْدِ مِنْ خَالِصِ النِّیَّۀِ فِی کُلِّ حَرَکَۀٍ وَ سُکُونٍ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یَکُنْ هَذَا الْمَعْنَی یَکُونُ غَافِلًا وَ الْغَافِلُونَ قَدْ وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی فَقَالَ: (أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا) وَ قَالَ: (أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ). (همان) کارها با نیت‌ها سنجیده می‌شود و هر کس با نیت خود محشور می‌گردد و لازم است بندگان در هر حرکت یا سکونی نیت خالص داشته باشند؛ زیرا اگر نیت خالص نباشد از غافلان به حساب می‌آیند و غافلان را هم خداوند مانند چهارپایان یا بدتر از آنها به حساب آورده است.

2) (2) . قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): یَقُولُ الله ابْنُ آدَمَ: مِلْکِی مِلْکِی وَ مَالِی مَالِی یَا مِسْکِینُ أَیْنَ کُنْتَ حَیْثُ کَانَ الْمِلْکُ وَ لَمْ تَکُنْ؟ وَ هَلْ لَکَ إِلَّا مَا أَکَلْتَ فَأَفْنَیْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَیْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَبْقَیْتَ؟ إِمَّا مَرْحُومٌ بِهِ وَ إِمَّا مُعَاقَبٌ عَلَیْهِ فَاعْقِلْ أَنْ لَا یَکُونَ مَالُ غَیْرِکَ أَحَبَّ إِلَیْکَ مِنْ مَالِکَ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 87، ص 350) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند متعال می‌فرماید: ای فرزند آدم! مِلک از من و مال از من است و من مالک همۀ جهان هستم، ای فرزند آدم! تو مسکین و نیازمند هستی و این ملک و مال پیش از تو بود و پس از تو هم خواهد بود و برای تو از جهان نصیبی نیست مگر آنچه بخوری و تمام شود یا بپوشی و مندرس گردد یا انفاق و بخشش کنی و بیش از این مقدار از مال و ملک دنیا نمی‌توانی تصرف کنی و هر گونه تصرفی که در مال دنیا می‌کنی، اگر برای خدا و در راه خداوند و به نیت خیر باشد، در نتیجه اجر و ثواب آن را خواهی دید و اگر به نیت شر و فساد و روی هوسرانی و لهو باشد؛ به جزای بد و عقاب آن خواهی رسید. پس خوب متوجه باش! که اموال دیگران از مال خودت نزد تو محبوب‌تر نباشد؛ یعنی برای حفظ و نگهداری حقیقی مال خود مراقبت کن چنان که در نگهداری اموال دیگران مراقب هستی. و هنگامی مال خود را حفظ خواهی کرد که طوری رفتار کنی که پس از مرگ از آن مال بهره‌مند گردی.توضیح: تحصیل مال و استفاده از متاع دنیا اگر برای خداوند و به نیت پاک و صحیح باشد، از عبادات محسوب می‌شود و از عنوان اشتغال دنیوی بیرون است. و در صورتی که روی نیت فاسد و نادرست و به اغراض باطل صورت گیرد، آن نیز نامطلوب و نامشروع خواهد بود.

1) (1) - این درس در جلسۀ «چهارصد و هفتاد و سوم» و «هفتصد و پانزدهم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است.

2) (2) . تحف العقول، ص 442.

3) (3) . نام آن جوان حارثۀ بن مالک و بنا بر قول اهل سنت زید بن حارثه بوده است.

1) (1) . قَالَ أَبَوعَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) صَلَّی بِالنَّاسِ الصُّبْحَ فَنَظَرَ إِلَی شَابٍّ فِی الْمَسْجِدِ وَ هُوَ یَخْفِقُ وَ یَهْوِی بِرَأْسِهِ مُصْفَرّاً لَوْنُهُ قَدْ نَحِفَ جِسْمُهُ وَ غَارَتْ عَیْنَاهُ فِی رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا فُلَانُ؟ قَالَ: أَصْبَحْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مُوقِناً. فَعَجِبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مِنْ قَوْلِهِ وَ قَالَ: إِنَّ لِکُلِّ یَقِینٍ حَقِیقَۀً، فَمَا حَقِیقَۀُ یَقِینِکَ؟ فَقَالَ: إِنَّ یَقِینِی یَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ الَّذِی أَحْزَنَنِی وَ أَسْهَرَ لَیْلِی وَ أَظْمَأَ هَوَاجِرِی فَعَزَفَتْ نَفْسِی عَنِ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا حَتَّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی عَرْشِ رَبِّی وَ قَدْ نُصِبَ لِلْحِسَابِ وَ حُشِرَ الْخَلَائِقُ لِذَلِکَ وَ أَنَا فِیهِمْ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَهْلِ الْجَنَّۀِ یَتَنَعَّمُونَ فِی الْجَنَّۀِ وَ یَتَعَارَفُونَ وَ عَلَی الْأَرَائِکِ مُتَّکِئُونَ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَهْلِ النَّارِ وَ هُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأَنِّی الْآنَ أَسْمَعُ زَفِیرَ النَّارِ یَدُورُ فِی مَسَامِعِی. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ 9 لِأَصْحَابِهِ: هَذَا عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ بِالْإِیمَانِ. ثُمَّ قَالَ لَهُ: الْزَمْ مَا أَنْتَ عَلَیْهِ فَقَالَ الشَّابُّ: ادْعُ اللَّهَ لِی یَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ أُرْزَقَ الشَّهَادَۀَ مَعَکَ، فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فِی بَعْضِ غَزَوَاتِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَاسْتُشْهِدَ بَعْدَ تِسْعَۀِ نَفَرٍ وَ کَانَ هُوَ الْعَاشِر. (کافی، ج 2، باب حقیقۀ الإیمان و الیقین، ص: 52) حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) پس از این‌که نماز صبح را ادا کرد متوجه شد جوانی لاغر اندام و زرد چهره در مسجد نشسته که چرت می‌زد و سرش را بالا و پایین می‌برد، رنگش زرد بود و تنش لاغر و دیده‌هایش به گودی فرو رفته بود، رسول اکرم فرمود: ای حارث [زید]! چه گونه شب را به روز آوردی؟ عرض کرد: یا رسول اللَّه! در حال یقین صبح کردم. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از سخنان او در شگفت شدند و فرمودند: هر یقین حقیقتی دارد، حقیقت یقین تو در چیست؟ عرض کرد: یا رسول اللَّه! همان یقین مرا به غم و اندوه کشانیده و شب‌ها خواب را از دیدگان من ربوده و روز گرمم را به تحمل تشنگی (روزه) وادار ساخته و دلم از دنیا و آنچه در آن است به تنگ آمده و رو گردان است تا آنجا که گویا می‌بینم عرش پروردگارم برای رسیدن به حساب برپا است و همۀ مردم برای آن محشور شدند و من در میان آنان هستم، گویی به اهل بهشت می‌نگرم که در نعمت‌اند و در بهشت با هم تعارف می‌کنند و بر پشتی‌ها تکیه زده‌اند و گویی به دوزخیان نگاه می‌کنم که در آن زیر شکنجه‌اند و فریاد می‌کشند، گویی من هم اکنون نعرۀ آتش دوزخ را می‌شنوم که در گوشم می‌گردد و می‌چرخد، رسول خدا به اصحابش فرمود: این بنده‌ای است که خدا دلش را با ایمان روشن کرده، سپس به او فرمود: ای جوان! با همین عقیده باقی باش، عرض کرد: یا رسول الله! برای من دعا کن که در رکاب تو شربت شهادت بنوشم، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برایش دعا کرد و چیزی نگذشت که در یکی از غزوات پیامبر به جبهۀ جهاد رفت و پس از نه تن دیگر شهید شد و او نفر دهم بود.

1) (1) . قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله): إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُکَلِّمَ النَّاسَ عَلَی قَدْرِ عُقُولِهِم. (بحار الأنوار، ج 74، باب 7، ص 139) ما پیامبران مأمور شدیم که با مردم به اندازۀ عقل و خردشان سخن بگوییم.

2) (2) . عن امیرالمومنین (علیه السلام): الْفُرَصُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ. فرصتها مانند گذشتن ابر می‌گذرد. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 473)

3) (3) . قالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاۀ... أَبْنَاءَ الْأَرْبَعِینَ أَوْفُوا لِلْحِسَابِ أَبْنَاءَ الْخَمْسِینَ زَرْعٌ قَدْ دَنَا حَصَادُهُ أَبْنَاءَ السِّتِّینَ مَا ذَا قَدَّمْتُمْ وَ مَا ذَا أَخَّرْتُمْ أَبْنَاءَ السَّبْعِینَ عُدُّوا أَنْفُسَکُمْ فِی الْمَوْتَی أَبْنَاءَ الثَّمَانِینَ یُکْتَبُ لَکُمُ الْحَسَنَاتُ وَ لَا یُکْتَبُ عَلَیْکُمُ السَّیِّئَاتُ أَبْنَاءَ التِّسْعِینَ أَنْتُمْ أُسَرَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ ثُمَّ یَقُولُ: مَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ کَرِیمٍ أَسَرَ رَجُلًا مَا ذَا یَصْنَعُ بِهِ؟ قُلْتُ: یُطْعِمُهُ وَ یَسْقِیهِ وَ یَفْعَلُ بِهِ فَقَالَ: فَمَا تَرَی اللَّهَ صَانِعاً بِأَسِی؟ (روضۀ الواعظین و بصیرۀ المتعظین، ج 2، ص: 486) امام صادق (علیه السلام) فرمودند در تورات نوشته است:... ای چهل سالگان! برای بررسی حساب آماده شوید. ای پنجاه سالگان! کاشته و زراعتی هستید که هنگام درو کردنش فرا رسیده است. ای شصت سالگان! بنگرید چه پیش فرستاده‌اید و چه به جا گذاشته‌اید. ای هفتاد سالگان! خویش را در شمار مردگان بشمارید. ای هشتاد سالگان! حسنات شما برای شما نوشته می‌شود و خطاهای شما نوشته نمی‌شود. ای نود سالگان! شما اسیران خدا در زمین خدایید. امام صادق (علیه السلام) در این هنگام فرمودند: در مورد مرد کریمی که اسیری داشته باشد، چه گفته می‌شود؟ راوی می‌گوید: گفتم: به او خوراک و آشامیدنی می‌دهد و نسبت به او نکوکاری می‌کند. فرمودند: خیال می‌کنی خداوند با اسیر خود چگونه رفتار می‌کند؟

1) (1) .(أَوْ کَالَّذی مَرَّ عَلی قَرْیَۀٍ وَ هِی خاوِیَۀٌ عَلی عُرُوشِها قالَ أَنَّی یُحْیی هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَۀَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَۀَ عامٍ فَانْظُرْ إِلی طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلی حِمارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَۀً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ). (بقره، آیه 259). مانند آن کسی (ارمیای پیغمبر، یا عزیر) که از آبادی‌ای (بیت المقدّس) می‌گذشت در حالی که [دیوارهای] آن ده بر سقفهایش فروریخته بود (عزیر چون استخوانهای از هم جدا گشته و پوسیدۀ مردم آن آبادی ویران را دید و دوست داشت خدا زنده کردن آنان را به او نشان دهد «نه از روی تعجّب یا انکار یا شکّ») گفت: چگونه خداوند [اهل] این آبادی را پس از مردن زنده می‌کند؟ پس خداوند او را میرانید و بعد از صد سال زنده‌اش کرد و به او گفت: چه مدّت است [در اینجا] استراحت و توقف کردی؟ (عزیر چون در اوّل روز هنگامی که به خواب رفته بود مرده و پس از صد سال در آخر روز زنده شده بود به این جهت) گفت: یک روز درنگ کردم (و چون دید هنوز آفتاب است و خورشید پنهان نشده گفت:) یا پاره ای از یک روز، خداوند فرمود: (چنین نیست) بلکه صد سال است که [در این‌جا] توقف کرده‌ای (اگر می‌خواهی بدانی) پس به طعام و خوردنی و شراب و نوشیدنی خود (که در زنبیل نهاده بودی) نگاه کن که (در این مدّت) تغییر نیافته و بدبو نشده است (عزیر دید انجیر و انگوری که در سبد داشته مانند آن است که از درخت چیده و آب انگور او چنان است که تازه فشرده) و به الاغ خود نگاه کن (که چگونه استخوانهایش پوسیده و اجزائش پراکنده شده است) و چنین کردیم (پس از صد سال زنده‌ات ساختیم) تا تو را آیت و نشانه‌ای [از قدرت و توانایی خود] برای مردم قرار دهیم، و به استخوانها نگاه کن چگونه آنها را به هم ترکیب و می‌پیوندیم سپس باگوشت می‌پوشانیم، پس چون این‌حال و چگونگی [آثار و نشانه‌های قدرت خداوند در زنده کردن مردگان] برای او واضح و هویدا شد گفت: [اکنون] می‌دانم [وآشکارا می‌بینم] به‌راستی خداوند بر هر چیز توانا است. حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این باره فرمود: هنگامی که عزیر از خانه بیرون رفت پنجاه سال داشت و زن او آبستن بود. خدای متعال او را میراند و پس از صد سال زنده‌اش گردانید چون به خانه بازگشت پنجاه ساله بود و پسرش صد ساله و آن از آیات و نشانه‌های «قدرت» خداوند است.

1) (1) . إِنَّ الْفُرَصَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوهَا إِذَا أَمْکَنَتْ فِی أَبْوَابِ الْخَیْرِ وَ إِلَّا عَادَتْ نَدَماً. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص: 473) به درستی که فرصتها مانند گذشتن ابر می‌گذرند، پس آنها را هرگاه ممکن شوند در بابهای خیر غنیمت بدانید وگرنه پشیمانی به بار می‌آورد.

2) (2) . قال رسول الله علیه وآله السلام: یَا أَبَاذَرٍّ! اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ وَ صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِنَاکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ فَرَاغَکَ قَبْلَ شُغُلِکَ وَ حَیَاتَکَ قَبْلَ مَوْتِکَ. (بحار الأنوار، ج 74، باب 4، ص 77) ای اباذر! پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت شمار: جوانی‌ات را پیش از پیری، تندرستی‌ات را پیش از بیماری، توانگری‌ات را پیش از ناتوانی، آسودگی‌ات را پیش از سرگرمی، زندگی‌ات را پیش از مردن.- عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: اصْبِرُوا عَلَی الدُّنْیَا فَإِنَّمَا هِی سَاعَۀٌ فَمَا مَضَی مِنْهُ فَلَا تَجِدُ لَهُ أَلَماً وَ لَا سُرُوراً وَ مَا لَمْ یَجِئْ فَلَا تَدْرِی مَا هُوَ وَ إِنَّمَا هِی سَاعَتُکَ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا فَاصْبِرْ فِیهَا عَلَی طَاعَۀِ اللَّهِ وَ اصْبِرْ فِیهَا عَنْ مَعْصِیَۀِ اللَّه. (کافی، ج 2، باب محاسبۀ العمل، ص: 453) مجموع عمر آدمی در دنیا ساعتی بیش نیست، آنچه از این ساعت گذشته است معدوم شده و لذّت و رنجی از آن احساس نمی‌کنید و آنچه از آن هنوز نیامده است نمی‌دانید چیست، سرمایۀ موجود و پر ارزش عمر، تنها همان لحظات نقدی است که اینک در اختیار شما است و در آن به سر می‌برید. مالک نفس خود باشید و در حال حاضر برای اصلاح و رستگاری خود بکوشید، در مشکلات وظیفه‌شناسی و اطاعت از اوامر الهی پایداری و از آلودگی به گناه و نافرمانی خداوند، خودداری کنید.- قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): بَلْ رَأْسُ مَالِ الْعَبْدِ أَوْقَاتُه. سرمایۀ بندۀ خدا اوقات عمر او است. (مجموعۀ ورام، ج 1، ص 106)

3) (3) . آیت الله محمدحسن نجفی، از بزرگ‌ترین فقهای شیعه در قرن 13 هجری است که به نام کتاب فقهی خود «جواهر الکلام» به «صاحب جواهر» مشهور شده، وی به سال 1267 هجری قمری. در نجف درگذشته است. آن‌طور که نقل می‌کنند آن وقتی که ایشان این کتاب را نوشته‌اند سرداب در نجف نبوده است، ایشان یک منزل محقر داشتند و درب یک اتاقشان به یک دالانی باز بوده که در آن هوای گرم نجف یک نسیم داغی می‌آمده و ایشان مشغول تحریر «جواهر» بودند.

1) (1) . مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی از جمله بزرگانی است که بعد از حیات پربرکتشان هم منشا برکات عظیمی از جهت تالیفات، مرکز فقهی ائمه اطهار و شاگردان و... - بوده‌اند وخدمات شایانی به عالم اسلام و انقلاب کرده‌اند. حشره الله تعالی مع النبیین و الائمۀ و الصالحین.

2) (2) . قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله): یَاأَبَاذَراغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ وَ صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِنَاکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ فَرَاغَکَ قَبْلَ شُغْلِکَ وَ حَیَاتَکَ قَبْلَ مَوْتِک. (مجموعه ورام، ج 1، ص: 279) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) به ابوذر غفاری فرمود: پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت بشمار، جوانی ات را قبل از پیری، سلامتی و تندرستی ات را قبل از بیماری، تمکّن و توانگری ات را قبل از تهیدستی، آسایش و فراغتت را قبل از گرفتاری و زندگانی ات را قبل از مرگ.- عن الحسن (علیه السلام) کان یقول: یَا ابْنَ آدَمَ إِنَّکَ لَمْ تَزَلْ فِی هَدْمِ عُمُرِکَ مُنْذُ سَقَطْتَ مِنْ بَطْنِ أُمِّکَ فَخُذْ مِمَّا فِی یَدَیْکَ لِمَا بَیْنَ یَدَیْکَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ یَتَزَوَّدُ وَ الْکَافِرَ یَتَمَتَّع. (بحار الأنوار، ج 75، باب 19، ص 101) امام حسن مجتبی (علیه السلام) می‌فرمود: ای فرزند آدم! تو از روزی که شکم مادر را ترک گفته و به زمین قدم گذاشتی پیوسته سرگرم نابود ساختن عمر خویشتن هستی. از فرصت زندگی استفاده کن و از آنچه اکنون در دست داری برای منازلی که در پیش داری بهره‌برداری کن چراکه افراد با ایمان از دنیا برای فردای خود زاد و توشه تهیه می‌کنند و افراد بی‌ایمان تنها از آن لذّت و کامروایی می‌خواهند.

1) (1) . عن امیرالمومنین (علیه السلام):... و لا یمکن الفرار من حکومتک... («فرازی از دعای کمیل» دعاؤه (علیه السلام) فی لیلۀ النصف من شعبان و لیلۀ الجمعۀ و هو دعاء الخضر)... و گریزی از حکومت تو ممکن نیست....

2) (2) . چشمهایی را که به خیانت گردش می‌کند از علم خداوند مخفی نیست. (غافر، آیه 19).البته خیانت چشمها صورتهای مختلفی دارد: گاه به صورت نگاههای دزدکی، نگاه تحقیرآمیز، نگاه برای تشویق به فساد، و نگاه به نامحرم، استراق بصر نسبت به زنان بیگانه است و گاه به صورت اشاراتی با چشم به منظور تحقیر یا عیبجویی از دیگران و یا اشاراتی که مقدمۀ توطئه‌ها و نقشه‌های شیطانی است.عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ مَسْلَمَۀَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام):... فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَی الرَّجُلِ یَنْظُرُ إِلَی الشَّیْ‌ءِ وَکَأَنَّهُ لَا یَنْظُرُ إِلَیْهِ فَذَلِکَ خَائِنَۀُ الْأَعْیُن. (معانی الأخبار، باب معنی خائنۀ‌الأعین، ص 147) جریری از امام صادق (علیه السلام) دربارۀ این آیۀ مذکور در متن سؤال کرد، حضرت فرمود: آیا ندیده‌ای که گاهی شخصی چیزی را طوری نگاه می‌کند که گویا به آن نظر نمی‌کند؟ این نگاههای خیانت‌آلود است. آری! این نگاهها خواه به نوامیس مردم باشد یا امور دیگری که نگاه کردن به آن ممنوع است بر خداوندی که ذره‌ای از آنچه در آسمانها و زمین است از علم او مخفی نیست پنهان نمی‌ماند، (لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّۀٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ). (سبأ، آیۀ 3) خداوند متعال از حرکات مخفیانۀ چشمها و اسرار درون سینه‌ها آگاه است در آن روز با این علم و آگاهی دقیق دربارۀ خلایق دادرسی و قضاوت می‌کند؛ بنابراین روز گنهکاران سیاه و تاریک است.

1) (1) . و آنچه را سینه‌ها و قلبها پنهان می‌دارند، می‌داند. (همان)

2) (2) . (وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْانسَانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نحَْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ. إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیَانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ. مَّا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ). (ق، آیه 16-18) همانا انسان را آفریدیم و همواره آنچه را که باطنش [نسبت به معاد و دیگر حقایق] به او وسوسه می‌کند، می‌دانیم و ما به او از رگ گردن نزدیک‌تریم. [یاد کن] دو فرشته‌ای را که همواره از ناحیۀ خیر و شر، ملازم انسان هستند و همۀ اعمالش را دریافت و ضبط می‌کنند. هیچ سخنی را به زبان نمی‌گوید جز این‌که نزد آن [برای نوشتن و حفظش] نگهبانی آماده است.خداوند متعال خالق است و ما در جمیع حالات به وجود او وابسته‌ایم؛ به همین جهت ممکن نیست او در حالی که از رگ قلب نیز به ما نزدیک‌تر است از ظاهر و باطن ما بی خبر باشد. خداوند متعال در این خصوص می‌فرماید: (وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ)؛ بدانید خداوند میان انسان و قلب او حائل می‌شود، و همۀ شما نزد او در قیامت جمع خواهید شد. (انفال، آیۀ 24) با این احاطۀ علمی خداوند و این‌که ما در قبضۀ قدرت او هستیم، تکلیف ما روشن می‌کند که نه افعال و گفتار ما از او پنهان است و نه اندیشه‌ها و نیات و حتی وسوسه‌هایی که از قلب ما می‌گذرد. توجه به این واقعیت انسان را بیدار می‌کند و به مسئولیت سنگین و پروندۀ دقیق او در دادگاه عدل الهی آشنا می‌سازد و از انسان بی خبر و بی تفاوت، موجودی هوشیار و سر به راه و متعهد و با تقوا به وجود می‌آورد.خداوند می‌افزاید: (إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ)؛ به خاطر بیاورید هنگامی را که دو فرشتۀ سمت راست و چپ انسان که مراقب و ملازم او هستند اعمال او را گرفته، ضبط می‌کنند؛ یعنی علاوه بر احاطۀ علمی خداوند به ظاهر و باطن انسان، دو فرشته نیز مأمور حفظ و نگاهداری حساب اعمال اوهستند که از سمت راست و چپ از او مراقبت می‌کنند، پیوسته با او هستند و لحظه‌ای جدا نمی‌شوند تا از این طریق اتمام حجت بیشتری شود و بر مسألۀ نگاهداری حساب اعمال، تأکیدی باشد. «تلقی» به معنای دریافت و اخذ و ضبط است و «متلقیان» دو فرشته‌ای هستند که مأمور ثبت اعمال انسان هستند. «قعید» به معنی نشسته است و در اینجا مقصود ملازم و مراقب است. و به تعبیر دیگر مفهوم آیه این نیست که این دو فرشته در سمت راست و چپ انسان نشسته‌اند؛ زیرا انسان گاه نشسته است و گاه در حال راه رفتن، بلکه این تعبیر کنایه از آن است که این دو همواره با انسانند و مترصد اعمال او هستند.در روایات اسلامی آمده است که فرشتۀ سمت راست، نویسندۀ حسنات است و فرشتۀ سمت چپ نویسندۀ سیئات. و فرشتۀ اول فرمانده فرشتۀ دوم است، هنگامی که انسان عمل نیکی انجام دهد، فرشته سمت راست ده برابر می‌نویسد و هنگامی که عمل بدی از او سر زند و فرشته سمت چپ می‌خواهد آن را بنویسد، فرشتۀ سمت راست می‌گوید: عجله مکن لذا او هفت ساعت به تأخیر می‌اندازد، اگر پشیمان شد و توبه کرد چیزی نمی‌نویسد و اگر توبه نکرد تنها یک گناه برای او می‌نویسد. خداوند می‌فرماید: (ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)؛ هیچ سخنی را انسان به زبان نمی‌آورد مگر این‌که نزد آن فرشته‌ای مراقب و آماده برای انجام ماموریت استدوست نزدیک‌تر از من به من است وین عجب‌تر که من از وی دورم!چه کنم با که توان گفت که دوست در کنار من و من مهجورم!

1) (1) . قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): فَبَادِرُوا الْعَمَلَ وَ خَافُوا بَغْتَۀَ الْأَجَلِ فَإِنَّهُ لَا یُرْجَی مِنْ رَجْعَۀِ الْعُمُرِ مَا یُرْجَی مِنْ رَجْعَۀِ الرِّزْقِ مَا فَاتَ الْیَوْمَ مِنَ الرِّزْقِ رُجِی غَداً زِیَادَتُهُ وَ مَا فَاتَ أَمْسِ مِنَ الْعُمُرِ لَمْ یُرْجَ الْیَوْمَ رَجْعَتُهُ الرَّجَاءُ مَعَ الْجَائِی وَ الْیَأْسُ مَعَ الْمَاضِی (فَاتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون). (نهج البلاغۀ، خ 114، ص: 169) پس در اعمال نیکو شتاب کنید و از فرارسیدن مرگ ناگهانی بترسید؛ زیرا آنچه از رزق که از دست رفته، امید بازگشت آن وجود دارد؛ اما عمر گذشته را نمی‌شود باز گرداند، آنچه را امروز از بهره دنیا کم شده می‌توان فردا به دست آورد؛ امّا آنچه دیروز از عمر گذشته، امید به بازگشت آن نیست، به آینده امیدوار و از گذشته نا امید باشید از عذاب خدا بترسید و جز بر حالت مسلمانی نمیرید.قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ! الْمَوْتَۀَ الْمَوْتَۀَ الْوَحِیَّۀَ الْوَحِیَّۀَ لَاتَرُدُّهَا سَعَادَۀٌ أَوْ شَقَاوَۀٌ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِیهِ بِالرَّوْحِ وَ الرَّاحَۀِ لِأَهْلِ دَارِ الْحَیَوَانِ الَّذِی کَانَ لَهَا سَعْیُهُمْ وَ فِیهَا جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِیهِ بِالْوَیْلِ وَ الْحَسْرَۀِ وَ الْکَرَّۀِ الْخَاسِرَۀِ لِأَهْلِ دَارِ الْغُرُورِ الَّذِینَ کَانَ لَهَا سَعْیُهُمْ وَ فِیهَا رَغْبَتُهُم. (بحار الأنوار، ج 74، باب 6، ص: 112) امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل می‌کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برای ما خطبه خواندند و در خطبۀ خود فرمودند: ای مردم! مرگ با سرعت می‌رسد و کسی را یارای آن نیست که با خوشبختی و بدبختی آن را از آمدن باز دارد، بعد از مرگ یا سعادت یا شقاوت است، مرگ با آن‌چه همراه دارد رسیده، مرگ مژدۀ بشارت و آسایش برای اهل آخرت می‌باشد. کسانی که در دنیا برای آخرت که خانۀ زندگی و جاودانی است کار کرده و برای آن جهان زاد و توشه تهیه کردند، ولی برای کسانی که برای دنیا کار کردند و سعی و کوشش خود را برای زندگی در جهان فانی به کار بردند زیان‌کاری و خسران و وبال می‌آورد و آن‌ها در روز قیامت سودی نخواهند داشت و گرفتار خسران و عذاب خواهند شد.

1) (1) - این درس در جلسۀ چهارصد و شصت و یکم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . غرر الحکم، ص 293.

1) (1) . رُوِی أَنَّ النَّبِی علیه و آله السلام: قِیلَ لَهُ مَا الْعَقْلُ؟ قَالَ: الْعَمَلُ بِطَاعَۀِ اللَّهِ وَ إِنَّ الْعُمَّالَ بِطَاعَۀِ اللَّهِ هُمُ الْعُقَلَاء. (بحار الأنوار، ج 1، باب 4، ص 131) از رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) پرسیدند: عقل چیست؟ حضرت فرمود: عمل به طاعت و فرمان خداوند. محقّقاً عمل‌کنندگان به‌طاعت و فرمان خدای متعال همان عقلا و خردمندانند.

2) (2) . (أَفَمَن کاَنَ مُؤْمِنًا کَمَن کاَنَ فَاسِقًا لَّا یَسْتَوُن). (سجده: آیه 18) با این حال، آیا کسانی که مؤمن‌اند مانند کسانی هستند که فاسق‌اند؟ [نه هرگز این دو گروه] مساوی و یکسان نیستند.

1) (1) . قُلْتُ لَأَبِی‌عَبْدِاللَّهِ: مَاالْعَقْلُ؟ قَالَ: مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ. قَالَ: قُلْتُ: فَالَّذِی کَانَ فِی مُعَاوِیَۀَ. قَالَ: تِلْکَ النَّکْرَاءُ تِلْکَ الشَّیْطَنَۀُ وَ هِی شَبِیهَۀٌ بِالْعَقْلِ وَ لَیْسَتْ بِعَقْلٍ. (الکافی، ج 1، کتاب العقل و الجهل، ص 11) به آن حضرت عرض کردم: عقل چیست؟ فرمود: چیزی است که با آن خدای بخشنده پرستش می‌شود و بهشت به دست می‌آید، آن شخص گفت: عرض کردم: پس آنچه معاویه داشت چیست؟ فرمود: آن زیرکی در نیرنگ، رندی و بداندیشی است، همانند خرد است؛ ولی خرد نیست.

2) (2) . عقل و عبودیت خداوند متعال.

3) (3) . و زندگی واقعی سرای آخرت است. (عنکبوت، آیه 64)

1) (1) . قَالَ امیرالمؤمنین: زَلَّۀُ الْعَالِمِ کَانْکِسَارِ السَّفِینَۀِ تَغْرَقُ وَ تُغْرِق. (بحار الأنوار، ج 2، باب 11، ص: 58) لغزش و گناه دانشمند مانند شکستن کشتی است که [در آن هنگام کسانی را که در آن هستند] غرق می‌کند و خود هم غرق شده و در آب فرو می‌رود.

2) (2) . قال الصَّادِقِ (علیه السلام): إِنَّ الْحَسَنَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ حَسَنٌ وَ إِنَّهُ مِنْکَ أَحْسَنُ لِمَکَانِکَ مِنَّا وَ إِنَّ الْقَبِیحَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ قَبِیحٌ وَإِنَّهُ مِنْکَ أَقْبَح. (بحارالأنوار، ج 47، باب 11، ص: 334) کار خوب را هر کس انجام دهد خوب است و از تو خوب تر؛ زیرا به ما بستگی داری و کار بد از هر کس باشد بد است و از تو بدتر.

1) (1) - این درس در جلسۀ چهاردهم بحث قطع خارج اصول معظم له ایراد گردیده است- (سیری کامل در اصول فقه، چاپ اول، ج 9، ص 267)

2) (2) . دانش رهبر است و کردار راننده و محرک و نفس مرکبی لجوج و خیره سر. (تحف العقول، ص 229)

3) (3) . قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله): تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَۀٌ وَ مُدَارَسَتَهُ تَسْبِیحٌ وَ الْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِیمَهُ مَنْ لَا یَعْلَمُهُ صَدَقَۀٌ وَ بَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَۀٌ لِأَنَّهُ مَعَالِمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ سَالِکٌ بِطَالِبِهِ سُبُلَ الْجَنَّۀِ وَ مُونِسٌ فِی الْوَحْدَۀِ وَ صَاحِبٌ فِی الْغُرْبَۀِ وَ دَلِیلٌ عَلَی السَّرَّاءِ وَ سِلَاحٌ عَلَی الْأَعْدَاءِ وَ زَیْنُ الْأَخِلَّاءِ یَرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَقْوَاماً یَجْعَلُهُمْ فِی الْخَیْرِ أَئِمَّۀً یُقْتَدَی بِهِمْ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ وَ تُقْتَبَسُ آثَارُهُمْ وَ تَرْغَبُ الْمَلَائِکَۀُ فِی خَلَّتِهِمْ لِأَنَّ الْعِلْمَ حَیَاۀُ الْقُلُوبِ وَ نُورُ الْأَبْصَارِ مِنَ الْعَمَی وَ قُوَّۀُ الْأَبْدَانِ مِنَ الضَّعْفِ وَ یُنْزِلُ اللَّهُ حَامِلَهُ مَنَازِلَ الْأَحِبَّاءِ وَ یَمْنَحُهُ مُجَالَسَۀَ الْأَبْرَارِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَۀِ بِالْعِلْمِ یُطَاعُ اللَّهُ وَ یُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ یُعْرَفُ اللَّهُ وَ یُوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ الْأَرْحَامُ وَ یُعْرَفُ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ الْعِلْمُ إِمَامُ الْعَقْلِ وَ الْعَقْلُ یُلْهِمُهُ اللَّهُ السُّعَدَاءَ وَ یَحْرِمُهُ الْأَشْقِیَاءَ وَ صِفَۀُ الْعَاقِلِ أَنْ یَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَیْهِ وَ یَتَجَاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یَتَوَاضَعَ لِمَنْ هُوَ دُونَهُ وَ یُسَابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فِی طَلَبِ الْبِرِّ وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَکَلَّمَ تَدَبَّرَ فَإِنْ کَانَ خَیْراً تَکَلَّمَ فَغَنِمَ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً سَکَتَ فَسَلِمَ وَ إِذَا عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَۀٌ اسْتَعْصَمَ بِاللَّهِ وَ أَمْسَکَ یَدَهُ وَ لِسَانَهُ وَ إِذَا رَأَی فَضِیلَۀً انْتَهَزَ بِهَا لَا یُفَارِقُهُ الْحَیَاءُ وَ لَا یَبْدُو مِنْهُ الْحِرْصُ فَتِلْکَ عَشْرُ خِصَالٍ یُعْرَفُ بِهَا الْعَاقِلُ وَ صِفَۀُ الْجَاهِلِ أَنْ یَظْلِمَ مَنْ خَالَطَهُ وَ یَتَعَدَّی عَلَی مَنْ هُوَ دُونَهُ وَ یَتَطَاوَلَ عَلَی مَنْ هُوَ فَوْقَهُ کَلَامُهُ بِغَیْرِ تَدَبُّرٍ إِنْ تَکَلَّمَ أَثِمَ وَ إِنْ سَکَتَ سَهَا وَإِنْ عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَۀٌ سَارَعَ إِلَیْهَا فَأَرْدَتْهُ وَإِنْ رَأَی فَضِیلۀً أَعْرَضَ وَأَبْطَأَ عَنْهَا لَا َخَافُ ذُنُوبَهُ الْقَدِیمَۀَ وَ لَا یَرْتَدِعُ فِیمَا بَقِی مِنْ عُمُرِهِ مِنَ الذُّنُوبِ یَتَوَانَی عَنِ الْبِرِّ وَیُبْطِئُ عَنْهُ غَیْرَمُکْتَرِثٍ لِمَافَاتَهُ مِنْ ذَلِکَ أَوْضَیَّعَهُ فَتِلْکَ عَشْرُ خِصَالٍ مِنْ صِفَۀِ الْجَاهِلِ الَّذِی حُرِمَ الْعَقْل. (تحف العقول، ص 28) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: در تحصیل علم بکوشید که فرا گرفتن آن حسنه، گفتگویش تسبیح، کاوش و تحقیق در آن جهاد، تعلیم وآموختن آن به جاهل صدقه و نشرش موجب قرب الهی است؛ زیرا علم راهنمای حلال و حرام است، طالب خود را به بهشت می‌کشد، در تنهایی مونس، در غربت یار، در سختی راهنما، در برابر دشمن حربه و برای دوست زینت و زیور است. به وسیلۀ علم خدا گروهی را رفعت می‌بخشد وآنان را در راه خیر، پیشرو قرار می‌دهد و اعمالشان چشم‌انداز، آثارشان مورد تقلید و اقتباس می‌گردد، فرشتگان به دوستی آنان رغبت دارند؛ چرا که علم حیاتبخش دلها و نور دیدگان و نیروی بدنها است. خداوند حامل علم را در منزل دوستانش جای می‌دهد و در دنیا و آخرت همنشینی با نیکان را نصیبش می‌فرماید. علم وسیلۀ طاعت و عبادت و معرفت خداوند است، با علم به یگانگی خداوند پی می‌برند، به خویشاوندان احسان می‌کنند، حلال و حرام را باز می‌شناسند و بالأخره علم چراغ راه عقل است. خداوند عقل را به سعادتمندان عطا می‌کند و از تیره بختان دریغ می‌فرماید؛ نشان عاقل این است که خطای نادان را ببخشد، از ظالم بگذرد، برای زیردست تواضع کند، در تحصیل نیکی از بالا دست خود سبقت گیرد، هنگام سخن گفتن در گفتۀ خود بیندیشد اگر نیک است بگوید و غنیمت به دست آورد و اگر بد است از آن لب فرو بندد و سالم بماند. هنگامی که فتنه‌ای پیش آید به خداوند پناه ببرد و از دست و زبان محافظت کند، چون فضیلتی بیند غنیمت شمارد، حیا را از دست ندهد و حرص و آزمندی از او بروز نکند. این ده صفت است که عاقل را می‌توان بدان وسیله شناخت. نشان جاهل این است که همنشین را آزار می‌دهد، به زیردست تجاوز می‌کند، برای بالادست گردن فرازی می‌کند، نسنجیده لب می‌گشاید، سخنش ناشایست و سکوتش غفلت است. هنگامی که فتنه ای پیش می‌آید، شتاب کرده و در مهلکه می‌افتد و چون فضیلتی بیند رو برمی گرداند. نه از گناه گذشته می‌هراسد، نه در آینده دست از گناه می‌کشد. در کار خیر تنبلی می‌کند و به آنچه از دست داده اهمیت نمی‌دهد. این ده صفت از صفات جاهلی است که از نعمت عقل محروم مانده است.

1) (1) . قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَیْنِ 8: الْعَقْلُ دَلِیلُ الْخَیْرِ وَ الْهَوَی مَرْکَبُ الْمَعَاصِی. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 13، ص 49) عقل راهنمای خیر و خوبی است و هوای نفس مرکب گناهان است.قَالَ أَبُوالْحَسَنِ الهادی (علیه السلام): الرَّاکِبُ الْحَرُونِ أَسِیرُ نَفْسِهِ. (بحارالأنوار، ج 75، باب 28، ص: 365) هر کس اسیر نفس باشد سوار بر مرکب چموش است.

1) (1) . نفس سرکش بسیار به بدی‌ها امر می‌کند. (یوسف، آیه 53)علمای اخلاق برای نفس انسان که شامل احساسات و غرائز و عواطف است بنابر آنچه در قرآن مجید به آنها اشاره شده است، سه مرحله ذکر می‌کنندکه نفس امّاره اولین آنها است. نفس اماره نفس سر کش است که انسان را به گناه فرمان داده و به هر سو می‌کشاند و آنقدر خواهش خود را تکرار می‌کند تا انسان را گرفتار کند؛ لذا به آن امّاره می‌گویند. در این مرحله هنوز عقل و ایمان آن قدرت را نیافته که نفس سرکش را مهار کرده و آن را رام کند؛ بلکه در بسیاری از موارد در برابر او تسلیم می‌گردد یا اگر بخواهد با اوگلاویز شود، نفس سرکش او را به زمین می‌زند و شکست می‌دهد و همۀ بدبختیهای انسان از آن است. نفس امّاره انسان را به سوی زشتی‌ها سوق می‌دهد و اگر با عقل و ایمان مهار نشود، انسان یکباره سقوط می‌کند.

2) (2) . العلم نور یقذفه اللَّه فی قلب من یشاء، حقیقت علم با مقدمات عادی و تحصیل، مطالعه و درس و بحث حاصل نخواهد شد، بلکه به تربیت نفس، تهذیب، صفا و اخلاص احتیاج دارد تا نور معرفت با عنایت خداوند وارد قلب شود. یکی از اشتباهات بزرگ مردم عادی این است که مقداری از اصطلاحات و ظواهر و الفاظ علوم را یاد گرفته و این ظواهر و الفاظ برای آنان بزرگ‌ترین حجاب و مانع می‌شود و تصور می‌کنند که به معرفت و علم رسیده‌اند، در صورتی که قدمی از مرحلۀ جهل فراتر نگذاشته‌اند و تنها محجوبیّت‌شان بیشتر شده است. این است که برخی از بزرگان گفته‌اند: علم حجاب اکبر است. پس حصول علوم رسمی و مباحث مربوط به موضوعات مادی یا به دست آوردن علوم عقلی، هیچ گونه مربوط به حقیقت معارف الهی نخواهد بود، بلکه این علوم موجب اشتباه، تحیر و گمراهی بوده و مانع از حقیقت معارف نیز خواهد شد. آری، اگر این علوم به نیت خالص و با تهذیب نفس تحصیل شود، بهترین کمک و قوی‌ترین مؤید برای رسیدن به کمال است.

1) (1) . بلکه انسان خودش از وضع خود آگاه است. (قیامت، آیه 14)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَاسِینَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه السلام) یَقُولُ: مَا یَنْفَعُ الْعَبْدَ یُظْهِرُ حَسَناً وَ یُسِرُّ سَیِّئاً أَ لَیْسَ إِذَا رَجَعَ إِلَی نَفْسِهِ عَلِمَ أَنَّهُ لَیْسَ کَذَلِکَ وَ اللَّهُ تَعَالَی یَقُولُ: (بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَۀٌ). إِنَّ السَّرِیرَۀَ إِذَا صَلَحَتْ قَوِیَتِ الْعَلَانِیَۀ. (أمالی المفید، ص 214، المجلس الرابع و العشرون) محمد بن یاسین می‌گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم فرمود: این که انسان کار نیک خود را ظاهر و آشکار می‌سازد [و آن عمل را به مردم نشان می‌دهد] و عمل زشت و بد خویش را پنهان می‌کند چه سودی برای او دارد؟ در حالی که خدای متعال می‌فرماید: بلکه انسان بر نفس خویش آگاه و بینا است (و از قصد و نیت خود مطلع است) همانا هر گاه باطن از معایب سالم و نیت خالص باشد ظاهر اعمال هم قوی و سالم از عیب خواهد بود.

2) (2) . عن ابی عبدالله (علیه السلام): َیا هِشَامُ؛ لَوْ کَانَ فِی یَدِکَ جَوْزَۀٌ وَ قَالَ النَّاسُ: لُؤْلُؤَۀٌ مَا کَانَ یَنْفَعُکَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا جَوْزَۀٌ وَ لَوْ کَانَ فِی یَدِکَ لُؤْلُؤَۀٌ وَ قَالَ النَّاسُ: إِنَّهَا جَوْزَۀٌ مَا ضَرَّکَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا لُؤْلُؤَۀ. (بحار الأنوار، ج 1، باب 4، ص 136) ای هشام! اگر در دست تو گردویی باشد و مردم بگویند: مروارید است به تو نفع و سودی نمی‌رساند در حالی که می‌دانی آن گردو است و اگر در دستت مروارید باشد و مردم بگویند: گردو است، ضرر و زیانی به تو نمی‌رسد در حالی که می‌دانی آن مروارید است (خلاصه، عاقل به مدح و ستودن مردم مغرور نشده، فریب نمی‌خورد، و به ثنا و ستایش ایشان افتخار نمی‌کند؛ زیرا مدح و ثنای آنان در بیشتر مواقع از روی حقیقت و درستی نبوده و نیست).

1) (1) . قال الصَّادِقِ (علیه السلام): إِنَّ الْحَسَنَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ حَسَنٌ وَ إِنَّهُ مِنْکَ أَحْسَنُ لِمَکَانِکَ مِنَّا وَ إِنَّ الْقَبِیحَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ قَبِیحٌ وَإِنَّهُ مِنْکَ أَقْبَح. (بحار الأنوار، ج 47، باب 11، ص 334) کار خوب را هر کس انجام دهد خوب است و از تو خوب تر؛ زیرا به ما بستگی داری و کار بد از هر کس باشد بد است و از تو بدتر.

1) (1) - این درس در جلسۀ چهل و دوم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عَلِی عَنْ أَبِیهِ عَن ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)... (کافی، ج 2، باب ذم الدنیا والزهد فیها، ص 128)

1) (1) . قَالَ الْحَسَنُ (علیه السلام): مَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا ذَهَبَ خَوْفُ الْآخِرَۀِ مِنْ قَلْبِهِ وَ مَنِ ازْدَادَ حِرْصاً عَلَی الدُّنْیَا لَمْ یَزْدَدْ مِنْهَا إِلَّا بُعْداً وَ ازْدَادَ هُوَ مِنَ اللَّهِ بُغْضاً وَ الْحَرِیصُ الْجَاهِدُ وَ الزَّاهِدُ الْقَانِعُ کِلَاهُمَا مُسْتَوْفٍ أُکُلَهُ غَیْرُ مَنْقُوصٍ مِنْ رِزْقِهِ شَیْئاً فَعَلَامَ التَّهَافُتُ فِی النَّارِ وَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی صَبْرِ سَاعَۀٍ وَاحِدَۀٍ تُورِثُ رَاحَۀً طَوِیلَۀً وَ سَعَادَۀً کَثِیرَۀً وَ النَّاسُ طَالِبَانِ: طَالِبٌ یَطْلُبُ الدُّنْیَا حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهَا هَلَکَ وَ طَالِبٌ یَطْلُبُ الْآخِرَۀَ حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهَا فَهُوَ نَاجٍ فَائِزٌ وَ اعْلَمْ أَیُّهَا الرَّجُلُ! أَنَّهُ لَا یَضُرُّکَ مَا فَاتَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَ أَصَابَکَ مِنْ شَدَائِدِهَا إِذَا ظَفِرْتَ بِالْآخِرَۀِ وَ مَا یَنْفَعُکَ مَا أَصَبْتَ مِنَ الدُّنْیَا إِذَا حُرِمْتَ الْآخِرَۀ. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 4، ص 23) هر کس دنیا را دوست داشته باشد، ترس آخرت از دلش رخت می‌بندد و هر کس بر آن حرص بورزد، جز دوری از آن سودی نمی‌برد و خشم خدا را به جان می‌خرد، در صورتی که حریص و زاهد، به یک اندازه می‌خورند و از روزی‌شان چیزی کاسته نمی‌شود، پس چرا آتش را برای خود بخرد و حال آن‌که همۀ خوبی‌ها با اندکی شکیبایی به‌دست می‌آید و راحتی دراز و سعادت بسیار در پی دارد و مردم دو دسته‌اند: کسانی که دنیا را می‌طلبند تا به آن برسند و هلاک می‌شوند، و کسانی که آخرت را می‌خواهند و به آن می‌رسند و نجات می‌یابند، ای انسان! بدان در صورتی که آخرت را به دست آوری، محرومیت‌ها و سختی‌های دنیا برایت نگران‌کننده و زیان‌بار نیست و اگر از آخرت بهره‌ای نداشته باشی، مال و ثروت دنیا به تو سودی نمی‌رساند.- أمیرالمؤمنین (علیه السلام): أَصْلُ الزُّهْدِ حُسْنُ الرَّغْبَۀِ فِیمَا عِنْدَ اللَّهِ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، حقیقۀ الزهد، ص 275) اصل زهد و بی‌رغبتی در دنیا، رغبت به آن چیزی است که نزد خداوند است.

2) (2) . عن أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): الرِّزْقُ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ فَإِنْ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاک. (بحار الأنوار، ج 74، باب 8، ص 198) رزق و روزی بر دو قسم است: رزقی که آن را میجویی و رزقی که تورا می‌جوید که اگر به سوی آن نروی باز هم به تو خواهد رسید.

1) (1) . قَال الرِّضَا (علیه السلام):... رَبِّ الْعالَمِینَ مَالِکُهُمْ وَ خَالِقُهُمْ وَ سَائِقُ أَرْزَاقِهِمْ إِلَیْهِمْ مِنْ حَیْثُ هُمْ یَعْلَمُونَ وَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ وَ الرِّزْقُ مَقْسُومٌ وَ هُوَ یَأْتِی ابْنَ آدَمَ عَلَی أَی سِیرَۀٍ سَارَهَا مِنَ الدُّنْیَا لَیْسَ تَقْوَی مُتَّقٍ بِزَائِدِهِ وَ لَا فُجُورُ فَاجِرٍ بِنَاقِصِهِ وَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ سِتْرٌ وَ هُوَ طَالِبُهُ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ یَفِرُّ مِنْ رِزْقِهِ لَطَلَبَهُ رِزْقُهُ کَمَا یَطْلُبُهُ الْمَوْت. (علل الشرائع، ج 2، ص 416) ربّ العالمین یعنی مالک و خالق عالمیان، کسی است که ارزاقشان را به طریقی که خود می‌دانند و نیز از طریقی که خود متوجّه نمی‌شوند به سویشان سوق می‌دهد، رزق و روزی بندگان بینشان تقسیم شده است و تمام انسانها از آن بهره‌مند هستند و فرقی نمی‌کند که انسان در زندگی چه روشی داشته باشد. نه تقوای افراد متّقی و پرهیزکار روزی‌شان را زیاد می‌کند و نه فسق و فجور افراد نابکار و معصیت‌کار موجب نقصان در رزقشان می‌گردد. میان انسان و رزقش حجاب و پرده‌ای است و او در پی روزی خویش است. اگر کسی از شما بخواهد از رزقش فرار کند، رزق و روزی به دنبالش خواهد آمد، همان‌گونه که مرگ به دنبالش خواهد آمد.- قال الامام المجتبی (علیه السلام): إِنَّ الرِّزْقَ مَقْسُومٌ وَ اسْتِعْمَالَ الْحِرْصِ اسْتِعْمَالُ الْمَأْثَم. (تحف العقول، ص 233) رزق و روزی تقسیم شده است و زیاده‌جویی گناه است.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ مِنَ الْیَقِینِ أَنْ لَاتُرْضُوا النَّاسَ بِسَخَطِ اللَّهِ وَ لَا تَلُومُوهُمْ عَلَی مَا لَمْ یُؤْتِکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّ الرِّزْقَ لَا یَسُوقُهُ حِرْصُ حَرِیصٍ وَ لَا یَرُدُّهُ کُرْهُ کَارِهٍ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ فَرَّ مِنْ رِزْقِهِ کَمَا یَفِرُّ مِنَ الْمَوْتِ لَأَدْرَکَهُ کَمَا یُدْرِکُهُ الْمَوْت. (بحار الأنوار، ج 67، باب 52، ص: 130) یکی از آثار یقین این است که با عملی که موجب خشم خدا است رضایت و خشنودی مردم را به خود جلب نکنی و اگر خداوند متعال از روی حکمت و مصلحت چیزی را به تو نداده است دیگران را ملامت و توبیخ نکنی که حرص و ولع، موجب رزق و گشایش در زندگی نخواهد شد و بی‌تفاوت بودن و نخواستن، علت نرسیدن روزی نمی‌شود و اگر کسی بخواهد - همان‌گونه که از مرگ فرار می‌کند - از روزی خود فرار کند به‌طور قطع روزی او خواهد رسید همچنان که مرگش قطعاً می‌رسد.یعنی رزقی که برای انسان مقدر شده رسیدنش احتیاج به حرص و ولع ندارد، همان کوشش مختصر و انجام وظیفه‌ای که خداوند دستور داده کافی است و اگر کسی هم از لحاظ کم بودن و ناچیز شمردن این مقدار و یا از لحاظ زهد و پشت پا زدن به دنیا احساس کراهت و بی‌میلی کند یا کسی از لحاظ حسد و رشک بخواهد مانع رسیدن آن شود نمی‌تواند او را باز گرداند.

1) (1) . «مغبون» به کسی گویند که فریب خورده باشد. چنان‌که می‌گویند: فلان شخص در خرید یا فروش مغبون است؛ یعنی فریب خورده و زیادتر از قیمت واقعی خریده یا کمتر از قیمت واقعی فروخته است و عمده در غبن آن است که کسی کاری کند که ضرری به دین او برساند، هر چند به نفع دنیای او باشد.- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): الْمَغْرُورُ فِی الدُّنْیَا مِسْکِینٌ وَ فِی الْآخِرَۀِ مَغْبُونٌ لِأَنَّهُ بَاعَ الْأَفْضَلَ بِالْأَدْنَی. (بحارالأنوار، ج 69، باب 117، ص 306) زیان‌دیدۀ در امور دنیا مسکین است و زیان‌دیدۀ در امور آخرت مغبون است؛ زیرا او متاع خوب را ارزان فروخته است.- أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): الدُّنْیَا صَفْقَۀُ مَغْبُونٍ وَ الْإِنْسَانُ مَغْبُونٌ بِهَا. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 135) دنیا به کسی فروخته شده که در خرید آن زیان کرده باشد و انسان است که آن را خریده و زیان کرده است.

1) (2) . «بیات» به معنای حملۀ شبانۀ دشمن است که از آن به «شبیخون» تعبیر می‌شود.

2) (3) . تحف العقول، من کلامه (علیه السلام) فی الزهد، ص 272.ای بندگان خداوند! بدانید هر کس از شبیخون دشمن بترسد سر به بستر گرم نمی‌گذارد و از خوابیدن خودداری می‌کند و از ترس سلطۀ دنیاپرستان تا حدّی از خوردن و نوشیدن خودداری می‌کند. چگونه آرمیده‌ای؟ وای بر تو ای پسر آدم! از شبیخون پروردگار عزیز و سخت‌گیری او و شبیخون او بر جماعت نافرمان وگناهکار و فرارسیدنِ بی‌خبر مرگ در شب و روز، پس این همان شبیخونی است که چاره‌ای از آن نیست و پناهگاه و محل فراری از آن نیست، پس ای مؤمنان! از شبیخون بترسید چنان که تقواپیشگان می‌ترسند؛ زیرا خداوند می‌فرماید: این آرامش برای کسی است که از ایستادن در محشر هنگام حساب، در پیشگاه من بترسد و از هشدار من بهراسد.

1) (1) . و لا یمکن الفرار من حکومتک. خدایا! گریز از حکومت تو ممکن نیست. (فرازی از دعای کمیل)

2) (2) قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَیْنِ (علیه السلام):... کَأَنَّ الْمَوْتَ قَدْ دَهَمَکُمْ وَ السَّاعَۀَ قَدْ غَشِیَتْکُمْ فَإِنَّ الْحَادِی قَدْ حَدَا بِکُمْ یحدی لَا یَلْوِی دُونَ غَایَتِکُمْ فَاحْذَرُوا نَدَامَۀَ التَّفْرِیطِ حَیْثُ لَا یَنْفَعُ النَّدَامَۀُ إِذَا زَلَّتِ الْأَقْدَام. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 21، ص 82) بدانید، مرگ روزگار شما را تاریک می‌کند و قیامت شما علی التحقیق خواهد آمد (چه بخواهید و چه نخواهید) همانا رئیس کاروان بر شما شبیخون زده، زمانه شما را به مرگ می‌رساند، پس بترسید از پشیمانی روزی که پشیمانی سودی نداشته باشد و گام‌ها بلغزد.- عَنْ عَلِی بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ 8 قَالَ بَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) ذَاتَ یَوْمٍ جَالِسٌ مَعَ أَصْحَابِهِ یُعَبِّیهِمْ لِلْحَرْبِ إِذْ أَتَاهُ شَیْخٌ عَلَیْهِ شَحْبَۀُ السَّفَرِفَقَالَ: أَیْنَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ؟ فَقِیلَ: هُوَ ذَا فَسَلَّمَ عَلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! إِنِّی أَتَیْتُکَ مِنْ نَاحِیَۀِ الشَّامِ وَ أَنَا شَیْخٌ کَبِیرٌ قَدْ سَمِعْتُ فِیکَ مِنَ الْفَضْلِ مَا لَا أُحْصِی وَ إِنِّی أَظُنُّکَ سَتُغْتَالُ فَعَلِّمْنِی مِمَّا عَلَّمَکَ اللَّهُ قَالَ: نَعَمْ یَا شَیْخُ مَنْ خَافَ الْبَیَاتَ قَلَّ نَوْمُهُ مَا أَسْرَعَ اللَّیَالِی وَ الْأَیَّامَ فِی عُمُرِ الْعَبْد. (بحارالأنوار، ج 74، باب 15، ص 378) روزی امیرمؤمنان (علیه السلام) با اصحابش نشسته بود و آنان را برای نبرد صف بندی می‌کرد پیرمردی که رنج سفر در او نمودار بود خدمت حضرت آمد و گفت: یا امیر المؤمنین! من از سوی شام نزد تو آمده ام، پیری سالخورده‌ام و فضل تو را بی شمار شنیده‌ام و گمان می‌کنم تو را به قتل برسانند، از آنچه خدا به تو آموخته به من بیاموز، فرمود: آری، ای شیخ! هر کس از شبیخون بترسد خوابش نمی‌برد، گردش شب و روز، عمر آدمیان را به سرعت پایان می‌دهد.- قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): بَخْ بَخْ لِعَالِمٍ عَمِلَ فَجَدَّ وَ خَافَ الْبَیَاتَ فَأَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ، إِنْ سُئِلَ نَصَحَ وَ إِنْ تُرِکَ صَمَتَ، کَلَامُهُ صَوَابٌ وَ سُکُوتُهُ مِنْ غَیْرِ عِی جَوَاب. (تحف العقول، وصیته لابنه الحسین (علیه السلام)، ص 88) آفرین بر دانشمندی که عمل کرده و تلاش کند، و از شبیخون مرگ بر حذر بوده و آماده و مهیّا گردد. اگر مورد سؤال قرار گیرد اندرز می‌دهد و اگر رهایش کنند سکوت می‌کند، گفتارش درست است و سکوتش به خاطر درماندگی در جواب نیست.- أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): عَجِبْتُ لِمَنْ خَافَ الْبَیَاتَ فَلَمْ یَکُف! (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 162) تعجب می‌کنم از کسی که از شبیخون می‌ترسد؛ ولی از گناهان خودداری نمی‌کند.- أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): کَیْفَ لَا یُوقِظُکَ بَیَاتُ نِقَمِ اللَّهِ وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ بِمَعَاصِیهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِه. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 101) چگونه شبیخون انتقامهای خدا تو را بیدار نمی‌کند در حالی که به سبب نافرمانی‌های او در ورطه قهر و غضب او قرار گرفته‌ای؟

1) (1) . إبراهیم، آیۀ 14. پیروزی بر ظالمان و حکومت بر زمین به دنبال نابودی آنان، از آن کسانی است که از «مقام خداوند» بترسند.در این‌که منظور از کلمۀ «مقام» در اینجا چیست؟ احتمالات متعددی داده شده که ممکن است همۀ آنها صحیح و مراد از آیه باشد «یعنی آنان که خدا را بر خود ناظر می‌بینند، از حساب و اجرای عدالت او در بیم و هراسند، ترسی سازنده که آنان را به احساس مسئولیت در هر کار دعوت می‌کند و از هر گونه بیدادگری و ستم و آلودگی به گناه باز می‌دارد، پیروزی و حکومت روی زمین سرانجام از آن ایشان است.

1) (1) - این درس در جلسۀ یکصد و چهل و یکم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ الْحَرِیرِی عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ:.... (کافی، ج 2، باب ذم الدنیا و الزهد فیها، ص 128)

3) (3) . سَأَلَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله) جَبْرَئِیلَ (علیه السلام) عَنْ تَفْسِیرِ الزُّهْدِ، قَالَ: الزَّاهِدُ یُحِبُّ مَنْ یُحِبُّ خَالِقُهُ وَ یُبْغِضُ مَنْ یُبْغِضُ خَالِقُهُ وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ حَلَالِ الدُّنْیَا وَ لَا یَلْتَفِتُ إِلَی حَرَامِهَا فَإِنَّ حَلَالَهَا حِسَابٌ وَ حَرَامَهَا عِقَابٌ وَ یَرْحَمُ جَمِیعَ الْمُسْلِمِینَ کَمَا یَرْحَمُ نَفْسَهُ وَ یَتَحَرَّجُ مِنَ الْکَلَامِ کَمَا یَتَحَرَّجُ مِنَ الْمَیْتَۀِ الَّتِی قَدِ اشْتَدَّ نَتْنُهَا وَ یَتَحَرَّجُ عَنْ حُطَامِ الدُّنْیَا وَ زِینَتِهَا کَمَا یَتَجَنَّبُ النَّارَ أَنْ یَغْشَاهَا وَ أَنْ یُقَصِّرَ أَمَلَهُ کَأَنَّ بَیْنَ عَیْنَیْهِ أَجَلَه. (بحارالأنوار، ج 67، باب 58، ص 309) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از جبرئیل (علیه السلام) از تفسیر و توضیح زهد سؤال کردند. جبرئیل گفت: زاهد آنچه را دوست می‌دارد که خداوند آن را دوست می‌دارد و دشمن می‌دارد آنچه را که خداوند آن را دشمن می‌دارد، او از حلال دنیا گریزان است و از آن خودداری می‌کند و به حرام آن اصلاً توجهی ندارد؛ زیرا در حلال آن حساب و در حرامش عقاب هست، او به همۀ مسلمانان ترحم می‌کند همان گونه که بر خود رحم می‌کند، از سخن گفتن بی مورد پرهیز می‌کند همان‌گونه که از مردار متعفن بیزار است، خود را از مال دنیا و زر و زیور آن نگه می‌دارد همان گونه که از آتش شعله‌ور دوری می‌کند، آرزوهایش را کوتاه می‌کند و مرگ را همیشه در برابر خود می‌بیند.

1) (1) . «حکمت» یعنی با علم و عقل به حقّ رسیدن، پس حکمت از ناحیۀ خداوند متعال شناسایی اشیا و ایجاد آنها از سوی او در نهایت استواری است. و حکمت از ناحیۀ انسان شناختن موجودات و انجام نیکی‌ها و خیرات است و این همان چیزی است که قرآن لقمان را با آن توصیف کرده است. (مفردات راغب، ص 249)

2) (2) . مَعَ الزُّهْدِ تُثْمِرُ الْحِکْمَۀُ. با بی‌رغبتی و زهد در دنیا است که حکمت به ثمر می‌نشیند و میوه می‌دهد. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 276) به این معنا که حکمت تا با زهد نباشد ثمره‌ای بر آن مترتّب نمی‌شود و هر گاه با آن همراه باشد سعادت دنیا و آخرت را در پی دارد.- قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): إِذَا رَأَیْتُمُ الرَّجُلَ قَدْ أُعْطِی الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا فَاقْتَرِبُوا مِنْهُ فَإِنَّهُ یُلْقِی الْحِکْمَۀ. (بحارالأنوار، ج 67، باب 58، ص 309) وقتی دیدید کسی حالت زهد و پارسایی در دنیا را دارد به او نزدیک شده، از علمش استفاده کنید؛ زیرا او حکمت را ارائه می‌دهد.

1) (1) . (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً). (أنفال، آیه 29) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر از [مخالفت فرمان] خدا بپرهیزید، او برای شما روشن‌بینی خاصّی قرار می‌دهد که در پرتو آن، حق را از باطل خواهید شناخت.

1) (1) - این درس در جلسۀ سیصد و پانزدهم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است.

2) (2) . عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ عَنِ الْأَیَّامِ الْبِیضِ مَا سَبَبُهَا وَ کَیْفَ سَمِعْتَ؟ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا عَصَی رَبَّهُ تَعَالَی نَادَاهُ مُنَادٍ مِنْ لَدُنِ الْعَرْشِ: یَا آدَمُ! اخْرُجْ مِنْ جِوَارِی فَإِنَّهُ لَا یُجَاوِرُنِی أَحَدٌ عَصَانِی، فَبَکَی وَ بَکَتِ الْمَلَائِکَۀُ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ جَبْرَئِیلَ فَأَهْبَطَهُ إِلَی الْأَرْضِ مُسْوَدّاً فَلَمَّا رَأَتْهُ الْمَلَائِکَۀُ ضَجَّتْ وَ بَکَتْ وَ انْتَحَبَتْ وَ قَالَتْ: یَا رَبِّ خَلْقاً خَلَقْتَهُ وَ نَفَخْتَ فِیهِ مِنْ رُوْحِکَ وَ أَسْجَدْتَ لَهُ مَلَائِکَتَکَ بِذَنْبٍ وَاحِدٍ حَوَّلْتَ بَیَاضَهُ سَوَاداً، فَنَادَی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ: أَنْ صُمْ لِرَبِّکَ الْیَوْمَ فَصَامَ فَوَافَقَ یَوْمَ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنَ الشَّهْرِ فَذَهَبَ ثُلُثُ السَّوَادِ ثُمَّ نُودِی یَوْمَ الرَّابِعَ عَشَرَ: أَنْ صُمْ لِرَبِّکَ الْیَوْمَ فَصَامَ فَذَهَبَ ثُلُثَا السَّوَادِ ثُمَّ نُودِی یَوْمَ الْخَامِسَ عَشَرَ بِالصِّیَامِ فَصَامَ فَأَصْبَحَ وَ قَدْ ذَهَبَ السَّوَادُ کُلُّهُ فَسُمِّیَتْ أَیَّامَ الْبِیضِ لِلَّذِی رَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِ عَلَی آدَمَ مِنْ بَیَاضِهِ. ثُمَّ نَادَی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ: یَا آدَمُ! هَذِهِ الثَّلَاثَۀُ أَیَّامٍ جَعَلْتُهَا لَکَ وَ لِوُلْدِکَ مَنْ صَامَهَا فِی کُلِّ شَهْرٍ فَکَأَنَّمَا صَامَ الدَّهْرَ. (علل الشرائع، ج 2، ص 379) زر بن حبیش می‌گوید: از ابن مسعود راجع به ایّام البیض سؤال کردم و گفتم: سبب نامیدن این ایّام به «ایام البیض» چیست و چگونه شنیده‌ای؟ ابن مسعود گفت: از نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمودند: هنگامی که جناب آدم (علیه السلام) به پروردگارش عصیان ورزید منادی از عرش ندا داد: ای آدم! از جوار رحمت من بیرون شو؛ زیرا کسی که مرا عصیان کند در جوار من نیست. آدم گریست و فرشتگان نیز گریستند، پس خداوند متعال جبرئیل را نزد آدم فرستاد. جبرئیل آدم را در حالی که سر تا پا سیاه شده بود به زمین فرود آورد، فرشتگان وقتی آدم (علیه السلام) را بدان وضع دیدند به ضجّه در آمدند و گریستند و سخت نالیدند و به درگاه حق تعالی عرضه داشتند: پروردگارا! مخلوقی را آفریدی و از روح خود در او دمیدی و فرشتگانت را به سجده بر او وادار ساختی، حال با یک گناه رنگ سفیدش را به سیاهی مبدّل فرمودی!؟ منادی از آسمان ندا کرد: ای آدم! امروز را برای پروردگارت روزه بگیر، آدم (علیه السلام) آن روز را که موافق با روز سیزدهم از ماه بود روزه گرفت، پس ثلث سیاهی از حضرت محو و زایل گشت، سپس منادی در روز چهاردهم ندا کرد: امروز را برای پروردگارت روزه بگیر، جناب آدم (علیه السلام) آن روز را هم روزه گرفت و ثلث دیگر از سیاهی زایل شد، روز پانزدهم باز منادی ندا کرد و حضرتش را به گرفتن روزه دعوت کرد، حضرت آن روز را هم روزه گرفت، ثلث دیگرش نیز سفید گشت و به این ترتیب تمام سیاهی او از بین رفت و به همین خاطر این ایّام به «ایّام البیض» موسوم شد چه آنکه در همین ایّام حق تعالی سفیدی آدم را به وی بازگرداند، پس منادی از آسمان ندا کرد: ای آدم! این سه روز را برای تو و فرزندانت قرار دادم، کسی که این ایّام را در هر ماه روزه بدارد گویا تمام دهر را روزه گرفته است.البته نکتۀ قابل توجه این است که اکثر مردم معتقدند که وجه تسمیه این ایّام به «ایام البیض» آن است که شب‌های این سه روز از اوّل تا آخر درخشان و روشن است و حال آنکه وجه تسمیه این نیست بلکه همان است که در حدیث بیان گردیده علاوه بر این که شب‌های این سه روز از اوّل تا آخر درخشان نیست زیرا شب سیزدهم مانند شب چهاردهم و پانزدهم نیست.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): دَخَلْتُ الْجَنَّۀَ وَ رَأَیْتُ أَکْثَرَ أَهْلِهَا الَّذِینَ یَصُومُونَ أَیَّامَ الْبِیض. (النوادر للراوندی، ص 19) داخل بهشت شدم و مشاهده کردم، اهل بهشت «ایّام البیض» (سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه) را روزه می‌گیرند.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) رَجَبٌ شَهْرُ الِاسْتِغْفَارِ لِأُمَّتِی أَکْثِرُوا فِیهِ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ فَإِنَّهُ غَفُورٌ رَحِیم وَ سُمِّی شَهْرُ رَجَبٍ الْأَصَبَّ لِأَنَّ الرَّحْمَۀَ تُصَبُّ عَلَی أُمَّتِی فِیهِ صَبّاً وَ یُقَالُ الْأَصَمُّ لِأَنَّهُ نُهِی فِیهِ عَنْ قِتَالِ الْمُشْرِکِینَ وَ هُوَ مِنَ الشُّهُورِ الْحُرُمِ. (وسائل‌الشیعۀ، ج 10، ص 512) رجب ماه استغفار امت من است. در این ماه زیاد استغفار کنید، به درستی که خداوند بسیار بخشنده و مهربان است.- عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِذَا جَاءَ شَهْرُ رَجَبٍ جَمَعَ الْمُسْلِمِینَ حَوْلَهُ وَ قَامَ فِیهِمْ خَطِیباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ ذَکَرَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ فَصَلَّی عَلَیْهِمْ ثُمَّ قَالَ: أَیُّهَا الْمُسْلِمُونَ! قَدْ أَظَلَّکُمْ شَهْرٌ عَظِیمٌ مُبَارَکٌ وَ هُوَ شَهْرُ الْأَصَبِّ یُصِیبُ فِیهِ الرَّحْمَۀَ عَلَی مَنْ عَبَدَهُ إِلَّا عَبْداً مُشْرِکاً أَوْ مُظْهِرَ بِدْعَۀٍ فِی الْإِسْلَامِ أَلَا إِنَّ فِی شَهْرِ رَجَبٍ لَیْلَۀً مَنْ حَرَّمَ النَّوْمَ عَلَی نَفْسِهِ قَامَ فِیهَا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَی جَسَدَهُ عَلَی النَّارِ وَ صَافَحَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ یَسْتَغْفِرُونَ [لَهُ] إِلَی یَوْمٍ مِثْلِهِ فَإِنْ عَادَ عَادَتِ الْمَلَائِکَۀُ. ثُمَّ قَالَ: مَنْ صَامَ یَوْماً وَاحِداً مِنْ رَجَبٍ أُومِنَ الْفَزَعَ الْأَکْبَرَ وَ أُجِیرَ مِنَ النَّارِ. (مستدرک‌الوسائل، ج 7، ص 531) هنگامی که ماه رجب فرا می‌رسید رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) مسلمانان را گردخود جمع می‌فرمود و در میان آنان می‌ایستاد و خطبه می‌خواند، پس از حمد و ثنای خدا، انبیای قبل از خود را یاد کرده بر آنان درود می‌فرستاد، سپس می‌فرمود: ای مسلمانان! ماه بزرگ و مبارکی بر شما سایه انداخته است و او ماه اصب، است یعنی در این ماه رحمت خدا به هر کس که خدا را عبادت کند می‌رسد مگر مشرک یا کسی که بدعتی در اسلام ظاهر کند. به راستی در این ماه شبی است که هر کس خواب را در این شب بر خود حرام کند و آن را به عبادت و شب زنده‌داری بگذراند خداوند متعال جسم او را بر آتش حرام می‌کند و هفتاد هزار فرشته با او مصافحه کرده، برای او تا همان روز در سال آینده استغفار می‌کنند و اگر در سال آینده هم همین کار را تکرار کرد فرشتگان باز به سوی او مراجعت می‌کنند، سپس حضرت فرمودند: هر کسی یک روز از ماه رجب را روزه بگیرد از فزع و ناراحتی روز قیامت در امان خواهد بود و از آتش دوزخ دور خواهد شد.قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی نَصَبَ فِی السَّمَاءِ السَّابِعَۀِ مَلَکاً یُقَالُ لَهُ الدَّاعِی فَإِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَجَبٍ یُنَادِی ذَلِکَ الْمَلَکُ کُلَّ لَیْلَۀٍ مِنْهُ إِلَی الصَّبَاحِ: طُوبَی لِلذَّاکِرِینَ طُوبَی لِلطَّائِعِینَ. وَ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی: أَنَا جَلِیسُ مَنْ جَالَسَنِی وَ مُطِیعُ مَنْ أَطَاعَنِی وَ غَافِرُ مَنِ اسْتَغْفَرَنِی الشَّهْرُ شَهْرِی وَ الْعَبْدُ عَبْدِی وَ الرَّحْمَۀُ رَحْمَتِی فَمَنْ دَعَانِی فِی هَذَا الشَّهْرِ أَجَبْتُهُ وَ مَنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ مَنِ اسْتَهْدَانِی هَدَیْتُهُ وَ جَعَلْتُ هَذَا الشَّهْرَ حَبْلًا بَیْنِی وَ بَیْنَ عِبَادِی فَمَنِ اعْتَصَمَ بِهِ وَصَلَ إِلَی. (مستدرک‌الوسائل، ج 7، ص 535) خداوند متعال در آسمان هفتم ملکی را گماشته است که او را دعوت‌کننده می‌گویند، پس هنگامی که ماه رجب رسید این ملک هر شب تا صبح ندا می‌کند: خوشا به حال ذاکران، خوشا به حال فرمانبرداران! خداوند متعال می‌فرماید: من همنشین کسی هستم که همنشینم باشد و مطیع کسی هستم که فرمانبردار من باشد و کسی را که از من طلب بخشش کند می‌بخشم. این ماه، ماه من است، پس هر کس در این ماه مرا بخواند جواب او را می‌دهم و هر کس در این ماه از من حاجتی بخواهد به او عطا می‌کنم و هر کس در این ماه از من هدایت بخواهد او را هدایت خواهم کرد و این ماه را دستگیره‌ای بین خودم و بندگانم قرار دادم، پس هرکس به آن پناهنده شود به [مقام قرب] من خواهد رسید.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ عَلَّمَ وَلَدَهُ الْقُرْآنَ فَکَأَنَّمَا حَجَّ الْبَیْتَ عَشَرَۀَ آلَافِ حِجَّۀٍ وَ اعْتَمَرَ عَشَرَۀَ آلَافِ عُمْرَۀٍ وَ أَعْتَقَ عَشَرَۀَ آلَافِ رَقَبَۀٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ (علیه السلام). (جامع الأخبار، فصل 23، ص 49) هرکس به فرزندش قرآن کریم بیاموزد گویی ده هزارحج و ده هزار عمره انجام داده و ده هزار بنده از نسل اسماعیل (علیه السلام) آزاد کرده است....- َقَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): إِذَا قَالَ الْمُعَلِّمُ لِلصَّبِیِّ: قُلْ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ الصَّبِیُّ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» کَتَبَ اللَّهُ بَرَاءَۀً لِلصَّبِی وَ بَرَاءَۀً لِأَبَوَیْهِ وَ بَرَاءَۀً لِلْمُعَلِّمِ مِنَ النَّار. (جامع الأخبار، فصل 25، ص 42) هر گاه معلّم به کودک بگوید: بگو: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، و کودک بگوید: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، خداوند برای کودک و پدر و مادر او و برای معلّم برائتی [از آتش] خواهد نوشت.- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیَهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ جَمِیعاً حَتَّی لَا یُحَاشِی مِنْهُمْ أَحَداً إِذَا عَمِلُوا بِالْمَعَاصِی وَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ فَإِذَا نَظَرَ إِلَی الشِّیبِ نَاقِلِی أَقْدَامِهِمْ إِلَی الصَّلَاۀِ وَ الْوِلْدَانِ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ رَحِمَهُمْ فَأَخَّرَ ذَلِکَ عَنْهُم. (ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 39) هنگامی که اهل زمین مرتکب گناهان و نافرمانی‌ها می‌شوند خداوند اراده می‌کند همگی آنان را عذاب کند به‌طوری که هیچ یک از ایشان را [سالم و] بیرون نگذارد؛ ولی وقتی پیرمردانی را که به سوی نمازها قدم برمی‌دارند واطفالی را که قرآن یاد می‌گیرند مشاهده می‌فرماید به ایشان رحم می‌کند، پس عذاب را به تأخیر می‌اندازد.

1) (1) . یستحب من الصوم... و رجب کله و شعبان کله. (الروضۀ البهیۀ فی شرح اللمعۀ الدمشقیۀ، ج 1، ص 152 و دیگر کتب فقها)

2) (2) . قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): إِنَّ فِی الْجَنَّۀِ نَهَراً یُقَالُ لَهُ رَجَبٌ أَشَدَّ بَیَاضاً مِنَ الثَّلْجِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ فَمَنْ صَامَ یَوْماً مِنْ رَجَبٍ سَقَاهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ النَّهَر. (روضۀ الواعظین و بصیرۀ المتعظین، ج 2، ص 395) در بهشت نهری است که نام آن رجب است. آب آن سپیدتر و شفاف‌تر از برف و یخ، و شیرین‌تر از عسل است. هر کس یک روز از رجب را روزه بگیرد، خداوند از آب آن نهر به او می‌نوشاند.- عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ نُوحاً رَکِبَ السَّفِینَۀَ أَوَّلَ یَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ فَأَمَرَ مَنْ مَعَهُ أَنْ یَصُومُوا ذَلِکَ الْیَوْمَ وَ قَالَ: مَنْ صَامَ ذَلِکَ الْیَوْمَ تَبَاعَدَتْ عَنْهُ النَّارُ مَسِیرَۀَ سَنَۀٍ وَ مَنْ صَامَ سَبْعَۀَ أَیَّامٍ أُغْلِقَتْ عَنْهُ أَبْوَابُ النِّیرَانِ السَّبْعَۀُ وَ مَنْ صَامَ ثَمَانِیَۀَ أَیَّامٍ فُتِّحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّۀِ الثَّمَانِیَۀُ وَ مَنْ صَامَ خَمْسَۀَ عَشَرَ یَوْماً أُعْطِی مَسْأَلَتَهُ وَ مَنْ زَادَ زَادَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَ. (ثواب الأعمال، ثواب صوم رجب، ص 53) حضرت نوح (علیه السلام) در روز اول ماه رجب بر کشتی سوار شد و به همراهان خود فرمان داد که آن روز را روزه بگیرند و فرمود: هر کس این روز را روزه بدارد، آتش جهنّم به فاصلۀ یک سال از او دور می‌شود و هر کس هفت روز را روزه بگیرد، درهای هفتگانه جهنّم به روی او بسته می‌شود و کسی که هشت روز را روزه بدارد، درهای هشتگانه بهشت به روی او باز می‌گردد و هر کسی که پانزده روز، روزه بگیرد، حاجتی که دارد برآورده می‌شود و کسی که بیشتر [از این] روزه بدارد، خداوند پاداش او را افزون‌تر خواهد کرد.- قَالَ أَبِوالْحَسَنِ الکاظم (علیه السلام): رَجَبٌ نَهَرٌ فِی الْجَنَّۀِ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ مَنْ صَامَ یَوْماً مِنْ رَجَبٍ سَقَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِکَ النَّهَرِ. (همان) رجب، نام نهری است در بهشت که ازشیر سپیدتر و از عسل شیرین‌تر است کسی که یک روز از ماه رجب را روزه بگیرد خداوند متعال از [زلال جاری] آن رود به او می‌نوشاند.- قَالَ أَبُوالْحَسَنِ الکاظم (علیه السلام): رَجَبٌ شَهْرٌ عَظِیمٌ یُضَاعِفُ اللَّهُ فِیهِ الْحَسَنَاتِ وَ یَمْحُو فِیهِ السَّیِّئَاتِ مَنْ صَامَ یَوْماً مِنْ رَجَبٍ تَبَاعَدَتْ عَنْهُ النَّارُ مَسِیرَۀَ مِائَۀِ سَنَۀٍ وَ مَنْ صَامَ ثَلَاثَۀَ أَیَّامٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّۀ. (همان) ماه رجب، ماه بزرگی است که در آن [پاداش] حسنات چند برابر است و گناهان [آدمی] در آن آمرزیده می‌شود. کسی که یک روز در ماه رجب روزه بگیرد، آتش جهنّم به اندازۀ یک صد سال از او فاصله می‌گیرد و کسی که سه روز [در این ماه] روزه بگیرد، بهشت برای او واجب می‌شود.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): أَلَا إِنَّ رَجَباً شَهْرُ اللَّهِ الْأَصَمُّ وَ هُوَ شَهْرٌ عَظِیمٌ وَ إِنَّمَا سُمِّی الْأَصَمَّ لِأَنَّهُ لَا یُقَارِبُهُ شَهْرٌ مِنَ الشُّهُورِ حُرْمَۀً وَ فَضْلًا عِنْدَ اللَّهِ وَ کَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِیَّۀِ یُعَظِّمُونَهُ فِی جَاهِلِیَّتِهَا فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ لَمْ یَزْدَدْ إِلَّا تَعْظِیماً وَ فَضْلًا أَلَا إِنَّ رَجَباً شَهْرُ اللَّهِ وَ شَعْبَانَ شَهْرِی وَ رَمَضَانَ شَهْرُ أُمَّتِی. (همان) آگاه باشید! که ماه رجب ماه ساکت خداوند است و آن ماه بزرگی است و به این خاطر «اصمّ» نامیده شده است که هیچ یک از ماهها نزد خداوند در حرمت و فضیلت به آن نمی‌رسد و مردم جاهلیت نیز آن را در دوران خود بزرگ می‌شمردند و هنگامی که اسلام آمد، تنها بر عظمت و فضیلت آن افزود. آگاه باشید! رجب ماه خدا و شعبان ماه من و رمضان ماه امّت من است.

1) (1) . (وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُم). (غافر، آیه 60) پروردگار شما گفته است: مرا بخوانید تا [دعای] شما را بپذیرم!- عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام): أَی الْعِبَادَۀِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ: مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَفْضَلَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یُسْئَلَ وَ یُطْلَبَ مِمَّا عِنْدَهُ وَ مَا أَحَدٌ أَبْغَضَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّنْ یَسْتَکْبِرُ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ لَا یَسْأَلُ مَا عِنْدَه. (کافی، ج 2، ص 466) سدیر گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: کدام عبادت بهتر است؟ فرمود: چیزی نزد خدای عز و جل بهتر از آن نیست که از او درخواست شود و از آنچه نزد او است خواسته شود و کسی نزد خدای عز و جل مبغوض‌تر نیست از آن کس که از عبادت او سرپیچی کند و آنچه نزد او است درخواست نکند.عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: ادْعُ وَ لَا تَقُلْ قَدْ فُرِغَ مِنَ الْأَمْرِ فَإِنَّ الدُّعَاءَ هُوَ الْعِبَادَۀُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یَقُولُ: (إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ). وَ قَالَ: (ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُم). (همان) حماد بن عیسی می‌گوید: شنیدم از حضرت صادق (علیه السلام) که می‌فرمود: دعا کن و مگو کار از کار گذشته است؛ زیرا دعا همان عبادت است و خدای عزوجل می‌فرماید: «آنان که از عبادت من تکبر ورزند زود است که سرافکنده به دوزخ درآیند» (مؤمن، 60 آیه) و نیز فرموده است: «مرا بخوانید تا اجابت کنم» (این آیه نیز ابتدای همان آیۀ پیشین است).

1) (1) . قال الصادق (علیه السلام): داوم علی تخلیص المفروضات (المفترضات) و السنن، فإنهما الاصل، فمن أصابهما و أداهما بحقهما فقد أصاب الکل. (مصباح‌الشریعۀ، ص 111) پیوسته برای بجا آوردن واجبات و وظایف دینی و مستحبات آن اهتمام کرده وکاملا مراقبت نما که عبادات تو صحیح و خالص و بی‌عیب باشد ومتوجه باش که پایۀ بندگی و اساس سلوک به سوی خداوند همان انجام وظایف واجب و مستحب دینی است و اگر کسی بتواند آن‌گونه که باید و شاید این وظایف و سنن را به جا آورد؛ البته به حقیقت بندگی و به تمام وظایف و آداب عبودیت عمل کرده است.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ الصَّادِقِ (علیه السلام) قَالَ: کَانَ فِیمَا وَعَظَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِهِ عِیسَی بْنَ مَرْیَمَ 7 أَنْ قَالَ لَه یَا عِیسَی... وَ اجْعَلْ ذِکْرِی لِمَعَادِکَ وَ تَقَرَّبْ إِلَی بِالنَّوَافِلِ. (أمالی الصدوق، المجلس الثامن و السبعون، ص 514) خداوند در پندهای خود به عیسی بن مریم 8 می‌فرماید: ای عیسی!... یادم را ذخیرۀ معادت کن و با نوافل به من تقرب بجوی.- قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ الْقَلْبَ یَحْیَا وَ یَمُوتُ فَإِذَا حَیِی فَأَدِّبْهُ بِالتَّطَوُّع. (بحارالأنوار، ج 75، باب 23، ص 190) دل می‌میرد و زنده می‌شود، وقتی زنده است آن را با عبادت‌های مستحب تأدیب کن.- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): قَالَ اللَّهُ: مَا تَحَبَّبَ إِلَی عَبْدِی بِشَیْ‌ءٍ أَحَبَّ إِلَی مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَحَبَّبُ إِلَی بِالنَّافِلَۀِ حَتَّی أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا وَ رِجْلَهُ الَّتِی یَمْشِی بِهَا إِذَا دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِذَا سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِی شَیْ‌ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ کَتَرَدُّدِی فِی مَوْتِ الْمُؤْمِنِ یَکْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَکْرَهُ مَسَاءَتَهُ. (بحارالأنوار، ج 67، باب 43، ص 13) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند متعال می‌فرماید: بندگان می‌توانند با انجام واجبات، خود را نزد من محبوب کنند و هر کس واجبات را انجام دهد نزد من از همگان محبوب‌تر است. بنده من می‌خواهد با انجام مستحبات خود را نزد من محبوب کند و هر گاه من او را محبوب خود قرار دهم در این هنگام گوش او خواهم شد که با آن می‌شنود و دیدگان او می‌شوم که با آن خواهد دید و زبان او خواهم شد که با آن سخن خواهد گفت. من دست او خواهم شد که با آن هر چیزی را برمی‌دارد و پاهایش می‌شوم که به هر جا می‌رود هر گاه مرا بخواند اجابت می‌کنم و اگر از من چیزی بخواهد عطا می‌کنم و در قبض روح مؤمن همواره مردد هستم، او از مرگ کراهت دارد و من هم نمی‌خواهم او ناراحت گردد.

1) (1) . (یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِم). (فتح، آیه 10) دست خداوند بالای دست آنان است.

1) (1) - این درس در جلسۀ ششصد و چهل و یکم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . هر کس علم و معرفت به خداوند در دلش جای گیرد، در آن قلب، بی‌نیازی از خلق خداوند جای خواهد گرفت. (غررالحکم، ص 82)

3) (3) . تنها با یاد خداوند است که دل‌ها آرامش می‌یابد. (رعد، آیه 28)

4) (4) . من جنّ و انس را نیافریدم جز برای این‌که مرا عبادت کنند (و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند). (ذاریات، آیه 56)

5) (5) . عَنْ أَبِی عَبْداللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی فَضْلِ مَعْرِفَۀِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَا مَدُّوا أَعْیُنَهُمْ إِلَی مَا مَتَّعَ اللَّهُ بِهِ الْأَعْدَاءَ مِنْ زَهْرَۀِ الْحَیَاۀِ الدُّنْیَا وَ نَعِیمِهَا وَ کَانَتْ دُنْیَاهُمْ أَقَلَّ عِنْدَهُمْ مِمَّا یَطَئُونَهُ بِأَرْجُلِهِمْ وَ لَنُعِّمُوا بِمَعْرِفَۀِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ تَلَذَّذُوا بِهَا تَلَذُّذَ مَنْ لَمْ یَزَلْ فِی رَوْضَاتِ الْجِنَانِ مَعَ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ إِنَّ مَعْرِفَۀَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ آنِسٌ مِنْ کُلِّ وَحْشَۀٍ وَ صَاحِبٌ مِنْ کُلِّ وَحْدَۀٍ وَ نُورٌ مِنْ کُلِّ ظُلْمَۀٍ وَ قُوَّۀٌ مِنْ کُلِّ ضَعْفٍ وَ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ سُقْمٍ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام): وَ قَدْ کَانَ قَبْلَکُمْ قَوْمٌ یُقْتَلُونَ وَ یُحْرَقُونَ وَ یُنْشَرُونَ بِالْمَنَاشِیرِ وَ تَضِیقُ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِرُحْبِهَا فَمَا یَرُدُّهُمْ عَمَّا هُمْ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ مِمَّا هُمْ فِیهِ مِنْ غَیْرِ تِرَۀٍ وَتَرُوا مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ بِهِمْ وَ لَا أَذًی بَلْ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ دَرَجَاتِهِمْ وَ اصْبِرُوا عَلَی نَوَائِبِ دَهْرِکُمْ تُدْرِکُوا سَعْیَهُم. (کافی، ج 8، ص 231) اگر مردم می‌دانستند در معرفت و شناخت خداوند چه فضیلتی نهفته است هرگز به رونق زندگی دنیا و نعمتهای دنیوی که خداوند به دشمنان خود داده نظر نمی‌کردند و دنیای دشمنان در نگاه ایشان زبون‌تر از چیزی بود که اینان زیر پای خود لگد می‌کنند. این مردم به معرفت و شناخت خدای عزّ و جلّ بهره‌مند هستند و به آن شادکام می‌باشند مانند شادکامی کسانی که همیشه در باغهای بهشت با اولیای خدای متعال به سر می‌برند. بدرستی‌که شناخت خدای عزّ و جلّ، انیس هر وحشت، و یار و همدم هر گونه تنهایی و روشنایی بخش هر ظلمتی و نیرو رسان هر ناتوان و درمان هر دردی است، سپس فرمود: همانا پیش از شما مردمی بودند که کشته شده و به آتش کشیده می‌شدند و با ارّه تکه تکه شده و زمین با تمام پهناوری‌اش بر ایشان تنگ می‌شد و تمام این شرایط آنان را از باوری که داشتند بر نمی‌گرداند و کسانی که بر سر آن مؤمنان چنین بلاهایی می‌آوردند به سبب مطالبۀ خون یا آزاری که از آنان می‌دیدند نبود، بلکه تنها از آن جهت از ایشان انتقام می‌کشیدند که به خداوند ایمان داشتند. پس، از پروردگارتان درجات ایشان را طلب کنید و بر ناگواریهای روزگار خود شکیبا باشید تا به پیامدهای تلاش آنان دست یابید.قَالَ ابْنِ عَبَّاسٍ: جَاءَ أَعْرَابِی إِلَی النَّبِی (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! عَلِّمْنِی مِنْ غَرَائِبِ الْعِلْمِ. قَالَ: مَا صَنَعْتَ فِی رَأْسِ الْعِلْمِ حَتَّی تَسْأَلَ عَنْ غَرَائِبِهِ؟ قَالَ الْأَعْرَابِیُّ: وَ مَا رَأْسُ الْعِلْمِ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: مَعْرِفَۀُ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ. فَقَالَ الْأَعْرَابِیُّ: مَا مَعْرِفَۀُ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ؟ قَالَ: أَنْ تَعْرِفَهُ بِلَا مِثْلٍ وَ لَا شِبْهٍ وَ لَا نِدٍّ وَ أَنَّهُ وَاحِدٌ أَحَدٌ ظَاهِرٌ بَاطِنٌ أَوَّلٌ آخِرٌ لَا کُفْوَ لَهُ وَ لَا نَظِیرَ لَهُ فَذَلِکَ حَقُّ مَعْرِفَتِه. (التوحید للصدوق، باب 40، ص 285)از ابن عباس نقل شده که یکی از اعراب خدمت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) رسید و عرض کرد: یا رسول اللَّه! از نوادر علم چیزی به من بیاموز، حضرت فرمود: از اصل علم چه فرا گرفته‌ای که اکنون از نوادر آن می‌پرسی؟ اعرابی پرسید: اصل علم چیست؟ رسول اکرم فرمود: معرفت خداوند و شناختن صفات او. مرد عرب پرسید: معرفت واقعی و حقیقی خداوند چیست؟ فرمود: شناخت واقعی خداوند این است که برای او مانند و همتایی معتقد نباشی و این‌که خداوند یکی است و شریکی ندارد، برای او ابتدا و پایانی نیست، در ظاهر و باطن وجود دارد، مانند و همتایی ندارد، هر کس خداوند را اینچنین بشناسد خداوند را به حقیقت شناخته است.یا رب سببی که آب حسرت نخورم در جام هوا شراب غفلت نخورماز نعمت معرفت غنی ساز مرا تا نان خسان به زهر منت نخورمیک لحظه اگر نفس تو محکوم شود علم همه انبیات معلوم شودآن‌صورت غیبی که جهان طالب اوست در آینه فهم تومفهوم شود

1) (1) . رُوِی أَنَّ صَاحِباً لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) یُقَالُ لَهُ هَمَّامٌ کَانَ رَجُلًا عَابِداً فَقَالَ لَهُ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! صِفْ لِی الْمُتَّقِینَ حَتَّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِم... ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) أَمَّا بَعْد:.... (نهج البلاغۀ، 193، ص 303) یکی از یاران پرهیزکار حضرت به نام همّام گفت: ای امیرمؤمنان! پرهیزکاران را برای من آنچنان وصف کن که گویی آنان را با چشم می‌نگرم...، سپس حضرت فرمودند:...قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ عَرَفَ اللَّهَ وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ الْکَلَامِ وَ بَطْنَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَ عَنَّی نَفْسَهُ بِالصِّیَامِ وَ الْقِیَامِ قَالُوا: بِآبَائِنَا وَ أُمَّهَاتِنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلَاءِ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ قَالَ: إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ سَکَتُوا فَکَانَ سُکُوتُهُمْ ذِکْراً وَ نَظَرُوا فَکَانَ نَظَرُهُمْ عِبْرَۀً وَ نَطَقُوا فَکَانَ نُطْقُهُمْ حِکْمَۀً وَ مَشَوْا فَکَانَ مَشْیُهُمْ بَیْنَ النَّاسِ بَرَکَۀً لَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِی کُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَجْسَادِهِمْ خَوْفاً مِنَ الْعَذَابِ وَ شَوْقاً إِلَی الثَّوَاب. (أمالی الصدوق، المجلس الثانی و الثمانون، ص 553) رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس خداوند را شناخت و او را بزرگ دانست زبان خود را از سخن و شکمش را از طعام نگه می‌دارد و به روزه و نماز و پرستش روی می‌آورد. گفتند: یا رسول اللَّه! پدران و مادرانمان به فدایت این‌ها اولیای خداوند هستند. فرمود: اولیای خداوند سکوت می‌کنند؛ اما سکوتشان تفکر است و سخن می‌گویند در حالی که سخنشان ذکر خداوند است، نظر آنان از روی عبرت و پند و سخنشان حکمت و دانش است میان مردم راه می‌روند؛ ولی مردم از ایشان برکت می‌جویند، اگر نه این بود که برای آنان سرآمدی معیّن شده بود، هر آینه روح آنان از ترس عذاب و شوق ثواب از بدن مفارقت می‌کرد.

1) (1) . قَالَ أَبَوعَبْدِاللَّهِ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) صَلَّی بِالنَّاسِ الصُّبْحَ فَنَظَرَ إِلَی شَابٍّ فِی الْمَسْجِدِ وَ هُوَ یَخْفِقُ وَ یَهْوِی بِرَأْسِهِ مُصْفَرّاً لَوْنُهُ قَدْ نَحِفَ جِسْمُهُ وَ غَارَتْ عَیْنَاهُ فِی رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا فُلَانُ؟. قَالَ: أَصْبَحْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مُوقِناً. فَعَجِبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مِنْ قَوْلِهِ وَ قَالَ: إِنَّ لِکُلِّ یَقِینٍ حَقِیقَۀً فَمَا حَقِیقَۀُ یَقِینِکَ؟ فَقَالَ: إِنَّ یَقِینِی یَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ الَّذِی أَحْزَنَنِی وَ أَسْهَرَ لَیْلِی وَ أَظْمَأَ هَوَاجِرِی فَعَزَفَتْ نَفْسِی عَنِ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا حَتَّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی عَرْشِ رَبِّی وَ قَدْ نُصِبَ لِلْحِسَابِ وَ حُشِرَ الْخَلَائِقُ لِذَلِکَ وَ أَنَا فِیهِمْ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَهْلِ الْجَنَّۀِ یَتَنَعَّمُونَ فِی الْجَنَّۀِ وَ یَتَعَارَفُونَ وَ عَلَی الْأَرَائِکِ مُتَّکِئُونَ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَهْلِ النَّارِ وَ هُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ کَأَنِّی الْآنَ أَسْمَعُ زَفِیرَ النَّارِ یَدُورُ فِی مَسَامِعِی. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِأَصْحَابِهِ: هَذَا عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ بِالْإِیمَانِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: الْزَمْ مَا أَنْتَ عَلَیْهِ. فَقَالَ الشَّابُّ: ادْعُ اللَّهَ لِی یَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ أُرْزَقَ الشَّهَادَۀَ مَعَکَ. فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فِی بَعْضِ غَزَوَاتِ النَّبِی فَاسْتُشْهِدَ بَعْدَ تِسْعَۀِ نَفَرٍ وَ کَانَ هُوَ الْعَاشِر. (کافی، ج 2، باب حقیقۀ الإیمان و الیقین، ص 52) حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) پس از این‌که نماز صبح را ادا کرد متوجه شد جوانی لاغر اندام و زرد چهره در مسجد نشسته و چرت می‌زد و سرش را بالا و پایین می‌برد، رنگش زرد بود و تنش لاغر و دیده‌هایش به گودی فرو رفته بود، رسول اکرم فرمود: ای حارث! چه گونه شب را به روز آوردی؟ عرض کرد: یا رسول اللَّه! در حال یقین صبح کردم. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از سخنان او در شگفت شدند و فرمودند: هر یقینی حقیقتی دارد، حقیقت یقین تو در چیست؟ عرض کرد: یا رسول اللَّه! همان یقین مرا به غم و اندوه کشانده و شب‌ها خواب را از دیدگان من ربوده و روز گرم مرا به تحمل تشنگی (روزه) واداشته و دلم از دنیا و آنچه در آن است به تنگ آمده و روی گردان است تا آنجا که گویی می‌بینم عرش پروردگارم برای رسیدن به حساب برپا است و همۀ مردم برای آن محشور شدند و من در میان آنان هستم، گویی به اهل بهشت می‌نگرم که در نعمت‌اند و در بهشت با هم تعارف می‌کنند و بر پشتیها تکیه زده‌اند و گویی به دوزخیان می‌نگرم که در آن زیر شکنجه‌اند و فریاد می‌کشند، گویی هم اکنون نعرۀ آتش دوزخ را می‌شنوم که در گوشم می‌چرخد. رسول خدا به اصحابش فرمود: این بنده‌ای است که خدا دلش را با نور ایمان روشن کرده است، سپس به او فرمود: ای جوان! با همین عقیده باقی باش. عرض کرد: یا رسول الله برای من دعا کن که به همراه تو شربت شهادت بنوشم، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برایش دعا کرد و چیزی نگذشت که در یکی از غزوات پیامبر به جبهۀ جهاد رفت و پس از نه تن دیگر شهید شد، و او نفر دهم بود.

1) (1) . و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد. (طلاق، آیه 2)هر کس از محرمات الهی به خاطر خداوند و ترس از او بپرهیزد و حدود او را نشکند و حرمت شرایعش را هتک نکرده و به آن عمل کند (یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً)؛ خدای متعال برایش راه نجاتی از تنگنای مشکلات زندگی فراهم می‌کند؛ چون شریعت او فطری است و خداوند بشر را به وسیلۀ شرایع به چیزی دعوت می‌کند که فطرت او اقتضای آن را دارد و نیاز فطرتش را بر آورده می‌کند و سعادت دنیایی و آخرتی‌اش را تأمین می‌کند و از همسر و مال و هر چیز دیگری که مایۀ خوشی و پاکی زندگی او باشد، از راهی که خودش هم احتمال آن را نمی‌دهد و انتظارش را ندارد روزی می‌فرماید، پس مؤمن این ترس را به خود راه نمی‌دهد که اگر از خداوند بترسد و حدود او را محترم بشمارد و از محرمات کام نگیرد، خوشی زندگی او تأمین نشود و به تنگی معیشت دچار گردد، خیر، چنین نیست، چرا که رزق از ناحیۀ خداوند ضمانت شده و خدای متعال قادر است که از عهدۀ ضمانت خود برآید. (المیزان، ج 19، ص 313)

1) (1) - این درس در جلسۀ بیست وچهارم بحث قطع درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است- (سیری کامل در اصول فقه، ج 9، ص 337، چاپ اول)

2) (2) . تحف العقول، ص 233.

1) (1) . نحل، آیه 71.

2) (2) . عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ:: الْإِیمَانُ لَهُ أَرْکَانٌ أَرْبَعَۀٌ: التَّوَکُّلُ عَلَی اللَّهِ وَ تَفْوِیضُ الْأَمْرِ إِلَی اللَّهِ وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ. (بحار الأنوار، ج 65، باب 27، ص 340) ایمان چهار رکن دارد: توکل بر خداوند، واگذاری امور به او، خشنودی به قضای پروردگار و تسلیم امر او بودن.توضیح علامۀ مجلسی: ایمان، پایدار نشود، مگر به آن چهار چیز: «التوکّل علی اللَّه» یعنی اعتماد به خدا در تمام امور و مهمات و صرف نظر از وسایل ظاهری، اگر چه در ظاهر باید از آن وسایل استفاده کرد، ولی کسی که یقینش کامل باشد و خداوند را بر همه چیز قادر و سبب‌ساز بداند بر اسباب ظاهری اعتماد نکند بلکه بر سبب آنها یعنی خدای متعال تکیه دارد. «وتفویض الامر الی اللَّه» یعنی واگذاری امور به پروردگار عالم در پیشگیری از دشمنهای ظاهری و باطنی، همانند مؤمن آل فرعون که امور خویش را به خداوند واگذاشت و خداوند نیز او را از شرّ گناهان و نیرنگهای فرعونیان محفوظ داشت و شکی نیست که توکل به خدا، و تفویض امر به خدا، نتیجۀ ایمان قوی و نیز موجب یقین زیاد است. «والرضا بقضاء اللَّه» یعنی راضی بودن به قضای الهی در سختی و راحتی و گرفتاری و سلامتی، و این خوی نیز نتیجۀ ایمان به خدای متعال می‌باشد چرا که او مالک سود و زیان بندگان است، و در مورد بندگانش جز آنچه بیشتر به صلاح آنان است انجام ندهد، و همچنین موجب یقین کامل است. «والتسلیم لأمر اللَّه» یعنی سر به فرمان او بودن در هر چه فرمان داده و نهی کرده است و همچنین اطاعت از پیامبر او و جانشینانش در گفتار و رفتاری که از آن بزرگواران سر زند و دخالت این خوی در ایمان و تکمیل آن، روشن‌تر از آن است که نیازمند بیان باشد. و اللَّه المستعان.

1) (1) . عَنْ أَبِی‌الْجَارُودِ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ: (فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً). قَالَ: التَّسْلِیمُ الرِّضَا وَ الْقُنُوعُ بِقَضَائِه. (بحار الأنوار، ج 2، باب 26، ص 204) حضرت باقر (علیه السلام) در تفسیر آیۀ 65 سوره نسا می‌فرماید: مراد از: (وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً) تسلیم و فرمانبری در شئون زندگی و کارها است.قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه و آله التحیۀ و التسلیم: الْإِیمَانُ فِی عَشَرَۀٍ: الْمَعْرِفَۀِ وَ الطَّاعَۀِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلِ وَالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الرِّضَا وَ التَّسْلِیمِ فَأَیَّهَا فَقَدَ صَاحِبُهُ بَطَلَ نِظَامُه (بحارالأنوار، ج 66، باب 32، ص 175) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: ایمان ده بخش است: شناخت، اطاعت، علم، عمل، پرهیزکاری، عبادت، صبر، یقین، رضا و تسلیم هر کدام از آنها نباشد رشته از هم گسیخته می‌گردد.

2) (2) . مقتل الحسین (علیه السلام) مقرّم، ص 283.

1) (1) . قال امیرالمومنین (علیه السلام): أَلَا وَ إِنَّکُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَاد. (إرشاد القلوب، ج 2، ص 214) بدانید که شما قدرت و نیرو ندارید که مانند ما باشید ولی مرا با پرهیزکاری و کوشش و... یاری کنید.عَنْ جَابِرٍ قَال زَیْن الْعَابِدِینَ (علیه السلام):... یا جَابِرُ لَا یُقَاسُ بِنَا أَحَدٌ.... (بحار الأنوار، ج 46، باب 5، ص 274) هیچ کس با ما اهل‌بیت سنجیده و مقایسه نمی‌شود.وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): نَحْنُ أَهْلُ بَیْتٍ لَا یُقَاسُ بِنَا أَحَد. (علل الشرائع، ج 1، ص 177 و کشف الیقین فی فضائل أمیرالمؤمنین (علیه السلام)، ص 191)

2) (2) . لهوف، المسلک الثالث، ص 160.

1) (1) - این درس در جلسۀ نهم خارج اصول بحث قطع ایراد گردیده است-

2) (2) . تحف العقول، ص 486.

1) (1) . عَنْ أَبِی‌عَبْداللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی بِلَادِهِ خَمْسُ حُرَمٍ: حُرْمَۀُ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ حُرْمَۀُ آلِ رَسُولِ اللَّهِ علیهم السلام وَ حُرْمَۀُ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حُرْمَۀُ کَعْبَۀِ اللَّهِ وَ حُرْمَۀُ الْمُؤْمِن. (الکافی، ج 8، ص 107) برای خداوند در زمین پنج مورد دارای حرمت است: حرمت پیامبر و حرمت آل او و حرمت کتاب خداوند و حرمت کعبه و حرمت مؤمن.- عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی حُرُمَاتٍ - حُرْمَۀَ کِتَابِ اللَّهِ وَ حُرْمَۀَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) - وَ حُرْمَۀَ بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ حُرْمَۀَ الْمُؤْمِن. (بحارالأنوار، ج 71، باب 15، ص 232) برای خدای تعالی حرمتهایی وجود دارد: حرمت قرآن، حرمت رسول الله، حرمت بیت المقدس و حرمت مؤمن.

1) (1) - این درس در جلسۀ «چهارصد و بیستم» و «چهارصد و بیست و پنجم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . (الحکم الزاهرۀ، فضل طالب العلم، ص 54؛ الدرۀ الباهرۀ من الأصداف الطاهرۀ، ص 14)قریب به این مضمون روایت دیگری از آن حضرت نقل شده است: «من کلام النّبی (صلی الله علیه و آله): من تعلّم العلم للتّکبّر فمات، مات جاهلاً، و من تعلّم العلم للقول دون العمل فمات، مات منافقاً، و من تعلّم العلم للعمل فمات، مات عارفاً. (الدرۀ الباهرۀ من الأصداف الطاهرۀ، ص 14) هر کس دانش را به خاطر برتری‌جویی بیاموزد نادان می‌میرد و هر کس دانش را به خاطر گفتن بدون عمل یاد گیرد منافق می‌میرد و هر کس دانش را برای مناظره بیاموزد گناهکار می‌میرد و هر کس برای عمل، علم بیاموزد مؤمن خواهد مرد.

1) (1) . عن النَّبِی (صلی الله علیه و آله) قَالَ: إِنَّ الْعِلْمَ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَإِلَّا ارْتَحَلَ عَنْه. (بحارالأنوار، ج 2، باب 9، ص 33) علم و دانش عمل را صدا می‌زند، پس اگر عمل آن را پاسخ داده و پذیرفت فهو المطلوب وگرنه علم کوچ کرده و از آن جدا می‌شود.مرحوم مجلسی می‌فرماید: این‌که حضرت می‌فرماید: علم عمل را صدا می‌زند یعنی علم طالب و خواهان عمل است و آدمی را به سوی خود می‌خواند، پس اگر آدمی به آنچه علم و مقتضای آن خواسته است عمل نکرده است, علم از او جدا می‌شود.- عن النَّبِی (صلی الله علیه و آله): یَا ابْنَ مَسْعُودٍ! مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ لَمْ یَعْمَلْ بِمَا فِیهِ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَۀِ أَعْمَی وَ مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ رِیَاءً وَ سُمْعَۀً یُرِیدُ بِهِ الدُّنْیَا نَزَعَ اللَّهُ بَرَکَتَهُ وَ ضَیَّقَ عَلَیْهِ مَعِیشَتَهُ وَ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ وَ مَنْ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ فَقَدْ هَلَکَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: (فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَۀِ رَبِّهِ أَحَدا) (کهف، آیه 110). (بحارالأنوار، ج 74، باب 5، ص 102) ای پسر مسعود! هر کس علم را یاد بگیرد و به آنچه در آن است عمل نکند، خدا او را در روز قیامت کور برانگیزد و هر کس علم را برای خودنمایی بیاموزد و بدان وسیله ارادۀ دنیا کند، خداوند برکتش را بر می‌دارد و زندگی او را تنگ و محدود می‌کند و او را به خودش واگذارد می‌کند و هر کس به خودش واگذاشته شود نابود می‌گردد، خداوند متعال فرمود: هر کس به لقای پروردگارش امید دارد باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند! (کهف: آیه 110)- قَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام): مَنْ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِی فِی مَلَکُوتِ السَّمَوَاتِ عَظِیما. فَقِیلَ: تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّه. (الکافی، ج 1، ص 36) هر کس برای خدای بزرگ علم بیاموزد و برای خدا عمل کند و برای خدا به آموختن علم به دیگران بپردازد، در ملکوت آسمانها بزرگ خوانده می‌شود در آنجا می‌گویند: او برای خدا آموخت، و برای خدا عمل کرد، و برای خدا به آموختن آن به دیگران پرداخت.- وَقَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله): إِنَّ مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِیُمَارِی بِهِ السُّفَهَاءَ أَوْ یُبَاهِی بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ یَصْرِفَ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ لِیُعَظِّمُوهُ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ. (بحارالأنوار، ج 74، باب 7، ص 149) هر کس دانشی بیاموزد تا با سفیهان مجادله کند یا بر علما مباهات کند یا مردم را به سوی خود متوجه سازد، جایگاهش در آتش است.- عن عِیسَی بن مریم 8: لَیْسَ بِنَافِعِکَ أَنْ تَعْلَمَ مَا لَمْ تَعْمَلْ إِنَّ کَثْرَۀَ الْعِلْمِ لَا یَزِیدُکَ إِلَّا جَهْلًا إِذَا لَمْ تَعْمَلْ بِه. (مجموعۀ ورام (تنبیه الخواطر)، ج 1، باب العتاب، ص 64) اگر به علمی که می‌آموزی عمل نکنی فایده‌ای به حال تو ندارد؛ زیرا زیادی علم تا وقتی که عمل نکنی چیزی جز نادانی بر تو نمی‌افزاید.- عن النَّبِی (صلی الله علیه و آله): تَعَلَّمُوا مَا شِئْتُمْ أَنْ تَعْلَمُوا فَلَنْ یَنْفَعَکُمُ اللَّهُ بِالْعِلْمِ حَتَّی تَعْمَلُوا بِهِ فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ هِمَّتُهُمُ الرِّعَایَۀُ وَ السُّفَهَاءَ هِمَّتُهُمُ الرِّوَایَۀ. (همان) هرچه می‌خواهید بیاموزید؛ امّا اگر چیزی آموختید، خداوند هرگز تنها به علم و دانش به شما سودی نمی‌دهد تا زمانی که به آن علم عمل کنید؛ زیرا دانشمندان بر عمل و دقت همّت می‌گمارند؛ امّا همّت نادان تنها به نقل و روایت محدود است.- عن أمیرالمومنین (علیه السلام): عَلَی الْعَالِمِ أَنْ یَعْمَلَ بِمَا عَلِمَ ثُمَّ یَطْلُبَ تَعَلُّمَ مَا لَمْ یَعْلَم. (تصنیف غررالحکم و درر الکلم، ص 45) بر عالم است که به آن چه می‌داند عمل کند، بعد آموختن آنچه را نمی‌داند طلب کند.- عن أمیرالمومنین (علیه السلام): إِنَّکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِمَا عَلِمْتُمْ أَحْوَجُ مِنْکُمْ إِلَی تَعَلُّمِ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُون. (تصنیف غرر الحکم ودرر الکلم، ص 152) به درستی که شما به عمل کردن به آنچه می‌دانید محتاج‌ترید تا یاد گرفتن آنچه نمی‌دانید.- عن أمیرالمومنین (علیه السلام): مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِلْعَمَلِ بِهِ لَمْ یُوحِشْهُ کَسَادُه. (همان) هر که علم را برای عمل بیاموزد کسادی آن او را غمناک نمی‌کند.

1) (1) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام): التَّوَاضُعُ رَأْسُ الْعَقْلِ وَ التَّکَبُّرُ رَأْسُ الْجَهْل. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، فضیلۀ التواضع، 248) فروتنی رأس عقل است و تکبّر رأس جهل و نادانی است؛ زیرا فروتنی باعث خشنودی خدا و خلق می‌شود و تکبّر نفعی ندارد و سبب خشم خدا و دشمنی خلق می‌گردد؛ بنابراین، عاقل باید فروتنی کند و آدمی تا جاهل نباشد تکبّر نخواهد کرد.

2) (2) . وَصِیَّۀ موسی‌بن‌جعفر 8 لِهِشَامٍ:... یَا هِشَامُ! إِنَّ الزَّرْعَ یَنْبُتُ فِی السَّهْلِ وَ لَا یَنْبُتُ فِی الصَّفَا فَکَذَلِکَ الْحِکْمَۀُ تَعْمَرُ فِی قَلْبِ الْمُتَوَاضِعِ وَلَا تَعْمَرُ فِی قَلْبِ الْمُتَکَبِّرِ الْجَبَّارِ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ التَّوَاضُعَ آلَۀَ الْعَقْلِ وَجَعَلَ التَّکَبُّرَ مِنْ آلَۀِ الْجَهْلِ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ مَنْ شَمَخَ إِلَی السَّقْفِ بِرَأْسِهِ شَجَّهُ وَ مَنْ خَفَضَ رَأْسَهُ اسْتَظَلَّ تَحْتَهُ وَ أَکَنَّه وَ کَذَلِکَ مَنْ لَمْ یَتَوَاضَعْ لِلَّهِ خَفَضَهُ اللَّهُ وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ. (تحف العقول عن آل الرسول، ص 396) حضرت کاظم (علیه السلام) در وصیتی به هشام فرمودند که:... ای هشام! همان‌گونه که کشت و زراعت بر روی خاک می‌روید نه بر روی سنگ سخت، حکمت هم در قلب متواضع قرار می‌گیرد و در دل متکبَر ستمگر جای نمی‌گیرد؛ زیرا خداوند تواضع را ابزار عقل قرار داده و تکبَر را ابزار جهل. آیا نمی‌دانی کسی که سر را تا سقف بلند کند مجروح می‌شود و هرکه سر بزیر باشد در سایۀ آن سقف قرار گرفته و جای می‌گیرد، همچنین هرکس برای خداوند تواضع نداشته باشد خدای متعال او را به زمین میزند و هر که تواضع داشته باشد خداوند بلندش می‌کند.عن أمیرالمومنین (علیه السلام): التَّکَبُّرُ یُظْهِرُ الرَّذِیلَۀَ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، آثار التکبر، ص 310) تکبّر کردن فرومایگی انسان متکبر را ظاهر می‌سازد.عن أمیرالمومنین (علیه السلام): الْکِبْرُ دَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوب. (همان) تکبّر باعث می‌شود که صاحب آن در گناهان زیاد بیفتد.

1) (1) . قال النبی (صلی الله علیه و آله): تواضعوا مع المتواضعین؛ فإنّ التواضع مع المتواضعین صدقۀ و تکبّروا مع المتکبّرین؛ فإنّ التکبّر مع المتکبّرین عبادۀ. (الحکم الزاهرۀ، آثار الکبر، ص 578) با اهل تواضع متواضع باشید که این فروتنی صدقه است و با گردنکشان بزرگی کنید که این تکبر عبادت است.قال أمیرالمومنین (علیه السلام): التّکبّر علی المتکبّرین هو التّواضع بعینه. (بحارالانوار، ج 17، ص 216) تکبّر کردن با افراد متکبّر، خود عین تواضع است.

2) (2) . و فرعون گفت: من پروردگار برتر شما هستم! (نازعات: 24)

1) (1) . معنای مناظره در این روایت کوبیدن دیگران است. (این حاشیه از متن بیانات آیت الله العظمی فاضل لنکرانی می‌باشد.)

2) (2) . (وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحیمٌ). (حجرات، آیه 12) و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ [به یقین] همۀ شما از این امر کراهت دارید؛ تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است.

1) (1) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الکاظم (علیه السلام): دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ علیه وآله السلام الْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَۀٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ فَقَالَ: مَا هَذَا؟ فَقِیلَ: عَلَّامَۀٌ فَقَالَ: وَ مَا الْعَلَّامَۀُ؟ فَقَالُوا لَهُ: أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَ وَقَائِعِهَا وَ أَیَّامِ الْجَاهِلِیَّۀِ وَ الْأَشْعَارِ الْعَرَبِیَّۀِ قَالَ: فَقَالَ النَّبِی علیه وآله السلام: ذَاکَ عِلْمٌ لَا یَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَ لَا یَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ، ثُمَّ قَالَ النَّبِی علیه وآله السلام: إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَۀٌ: آیَۀٌ مُحْکَمَۀٌ أَوْ فَرِیضَۀٌ عَادِلَۀٌ أَوْ سُنَّۀٌ قَائِمَۀٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْل. (الکافی، ج 1، ص 32) رسول خدا علیه وآله السلام وارد مسجد شدند و مشاهده کردند که جماعتی اطراف مردی را گرفته‌اند، فرمود: چه خبر است؟ گفتند: او علَامه است. فرمود: علَامه یعنی چه؟ گفتند: داناترین مردم به دودمان عرب و حوادث ایشان و به روزگار جاهلیت و اشعار عربی است. حضرت فرمود: این‌ها علمی است که نادانش زیان نمی‌بیند و عالمش سودی نمی‌برد، همانا علم سه چیز است: علم اصول عقاید، آموزه‌های اخلاقی و احکام شریعت (مسائل حلال و حرام) و غیر این‌ها فضل است.

2) (2) . زندیق: کسی است که به توحید و ربوبیت خداوند و آخرت ایمان ندارد. (العین، ج 5، ص 255؛ لسان العرب، ج 10، ص 147، مصباح المنیر، المتن، ص 256)

3) (3) . قَالَ النَّبِی علیه وآله السلام: مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ لَمْ یُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلَّا ازْدَادَ فِی نَفْسِهِ ذُلًّا وَ لِلنَّاسِ تَوَاضُعاً وَ لِلَّهِ خَوْفاً وَ فِی الدِّینِ اجْتِهَاداً فَذَلِکَ الَّذِی یَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ فَیَتَعَلَّمُهُ وَ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلدُّنْیَا وَ الْمَنْزِلَۀِ عِنْدَ النَّاسِ وَ الْخُطْوَۀِ عِنْدَ السُّلْطَانِ لَمْ یُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلَّا ازْدَادَ فِی نَفْسِهِ عَظَمَۀً وَ عَلَی النَّاسِ اسْتِطَالَۀً وَ بِاللَّهِ اغْتِرَاراً وَ فِی الدِّینِ جَفَاءً فَذَلِکَ الَّذِی لَا یَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ فَلْیَکُفَّ وَ لْیُمْسِکْ عَنِ الْحُجَّۀِ عَلَی نَفْسِهِ وَ النَّدَامَۀِ وَ الْخِزْی یَوْمَ الْقِیَامَۀ. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 52، ص 187) هرکس برای خشنودی خداوند به تحصیل علم بپردازد، برای هر بابی که فرا می‌گیرد، فروتنی در دلش زیاد می‌شود و مردم برایش تواضع می‌کنند و خوف و کوشش او برای خداوند و در دین زیاد می‌شود، پس این عالم است که خود بهره می‌برد و به مردم بهره می‌رساند و هر کس برای مال دنیا و کسب مقام در نزد سلطان درپی دانش باشد، هر بابی که فرا گیرد، بر تکبّرش می‌افزاید و خواری او نزد مردم زیاد می‌گردد و در مقابل خداوند مغرور می‌شود و طغیان می‌کند و به دین جفا می‌کند و چنین کسی نفعی از علم نمی‌برد و در قیامت جز ندامت نصیبی ندارد و علمش بر ضدّ او حجّت می‌شود.و من کلام أمیرالمومنین (علیه السلام) لکمیل بن زیاد بعد أشیاء ذکرها:... یَا کُمَیْلُ! الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تُفْنِیهِ النَّفَقَۀُ وَ الْعِلْمُ یَزْکُو عَلَی الْإِنْفَاقِ الْعِلْمُ حَاکِمٌ وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْه.... (تحف العقول، ص 169) کمیل! علم از مال بهتر است، زیرا علم نگهبان تو است ولی تو نگهبان مال هستی. هزینه کردن مال، از آن می‌کاهد ولی نشر علم، بر آن می‌افزاید. علم حاکم است و مال محکوم (با علم دربارۀ مال قضاوت می‌کنند).وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: کَانَ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ (علیه السلام) جَلِیسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَدْ وَعَی عِلْماً کَثِیراً فَاسْتَأْذَنَ مُوسَی فِی زِیَارَۀِ أَقَارِبَ لَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَی: إِنَّ لِصِلَۀِ الْقَرَابَۀِ لَحَقّاً وَ لَکِنْ إِیَّاکَ أَنْ تَرْکَنَ إِلَی الدُّنْیَا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَمَّلَکَ عِلْماً فَلَا تُضَیِّعْهُ وَ تَرْکَنْ إِلَی غَیْرِه.... (بحار الأنوار، ج 2، باب 9، ص 40) حضرت موسی بن عمران علی نبینا و آله و (علیه السلام) همنشین دانشمندی داشت، روزی از حضرت اجازه خواست که به دیدار نزدیکان خود برود. حضرت به او فرمود: همانا برای خویشاوندان، حقی هست؛ ولی بپرهیز از این‌که به دنیا اعتماد کنی؛ زیرا خدای تعالی تو را حامل علم قرار داده؛ مبادا آن را ضایع کنی و به دیگران تکیه کنی.

1) (1) - این درس در جلسۀ «دویست و بیست و چهارم» و «دویست و بیست و هشتم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عِدَّۀٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ النَّیْسَابُورِی عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَۀَ ابْنِ أَخِی شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) یَقُولُ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) یَقُولُ:.... (کافی، ج 1، باب النوادر، ص 48)

1) (1) . عن الباقر (علیه السلام) قال: کان النبی (صلی الله علیه و آله) إذا رمد هو، أو أحد من أهله؛ أو من أصحابه؛ دعا بهذه الدعوات: اللّهمّ متعنی بسمعی، و بصری، و اجعلهما الوارثین منّی، و انصرنی علی من ظلمنی، و أرنی فیه ثأری. (سنن النبی (صلی الله علیه و آله)، ملحقات فی الاموات و ما یتعلق بها، ص 207) هنگامی که رسول خدا یا یکی از کسان یا اصحابش به درد چشم مبتلا می‌شد، آن حضرت برای استشفا این دعا را می‌خواندند: خدایا مرا از گوش و چشم بهره مند گردان و آن دو را وارث من قرار ده و مرا بر کسی که به من ستم‌کند نصرت ده و انتقامم را از او بگیر.أَبُو حَرْبِ بْنُ أَبِی الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِی عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَدِمْتُ الرَّبَذَۀَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی‌ذَرٍّ جُنْدَبُ بْنُ جُنَادَۀَ فَحَدَّثَنِی أَبُوذَر فَقَالَ: دَخَلْتُ ذَاتَ یَوْمٍ فِی صَدْرِ نَهَارِهِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی مَسْجِدِهِ فَلَمْ أَرَ فِی الْمَسْجِدِ أَحَداً مِنَ النَّاسِ إِلَّا رَسُولَ اللَّهِ وَ عَلِی إِلَی جَانِبِهِ جَالِسٌ فَاغْتَنَمْتُ خَلْوَۀَ الْمَسْجِدِ فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی أَوْصِنِی بِوَصِیَّۀٍ یَنْفَعُنِی اللَّهُ بِهَا فَقَالَ: نَعَمْ وَ أَکْرِمْ بِکَ یَا أَبَاذَرٍّ! إِنَّکَ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ إِنِّی مُوصِیکَ بِوَصِیَّۀٍ فَاحْفَظْهَا فَإِنَّهَا جَامِعَۀٌ لِطُرُقِ الْخَیْرِ وَ سُبُلِهِ فَإِنَّکَ إِنْ تَحْفَظْهَا کَانَ لَکَ بِهَا کِفْل... یَا أَبَاذَر! نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِیهِمَا کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ الصِّحَّۀُ وَ الْفَرَاغُ یَا أَبَاذَرٍّ! اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ وَ صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِنَاکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ فَرَاغَکَ قَبْلَ شُغْلِکَ وَ حَیَاتَکَ قَبْلَ مَوْتِک. (مجموعۀ ورام، ج 2، الجزء الثانی، ص 52) ابوالاسود گوید: در ربذه بر ابوذر وارد شدم، ابوذر برایم نقل کرد که روزی اول وقت در مسجد خدمت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) شرفیاب شدم که هیچ کس جز رسول اکرم و علی 8 که در کنار او نشسته بود در مسجد دیده نمی‌شد، از خلوت مسجد استفاده کردم و عرضه داشتم: یا رسول اللَّه! پدر و مادرم فدایت ممکن است مرا وصیّت سودمندی بفرمایید فرمود: ای اباذر! - که در نزد ما محترم و از اهل بیتی - من اینک تو را وصیتی می‌کنم که این وصیت جامع همۀ راههای خیر و سعادت است و اگر آن را به کار بندی کفیل تو خواهد بود، پس نگهبان آن باش. ای اباذر! دو نعمت است که بسیاری از مردم در آن مغبون می‌شوند: سلامت و فراغت. ای ابا ذر! پنج چیز را قبل از پنج چیز مغتنم شمار: جوانی را قبل از پیری و سلامت را قبل از بیماری و ثروت را قبل از نداری و فراغت را قبل از گرفتاری و زندگی را پیش از مرگ.

1) (1) . قَالَ النَّبِی علیه وآله السلام: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ ثُمَّ عَلَیْکَ مِنَ الْعِلْمِ بِمَا لَا یَصِحُّ الْعَمَلُ إِلَّا بِهِ وَ هُوَ الْإِخْلَاص. (بحارالأنوار، ج 2، باب 9، ص 32) هر کس خود را شناخت پروردگارش را شناخته است، پس [از شناختن پروردگار از روی علم و دانش] بر تو باد به علم و دانشی که جز به وسیلۀ آن، عمل و کار درست نمی‌شود، و آن اخلاص و پاکدلی است [عمل از روی علم و دانش؛ یعنی از روی اخلاص به جا آورده شود، نه از روی ریا و خودنمایی].

1) (1) . عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِی علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه وآله السلام: نِعْمَتَانِ مَکْفُورَتَانِ الْأَمْنُ وَ الْعَافِیَۀ. (الخصال، ج 1، ص 34) ارزش دو نعمت از نظر مردم پوشیده است: امنیت و تندرستی.عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: النَّعِیمُ فِی الدُّنْیَا الْأَمْنُ وَ صِحَّۀُ الْجِسْمِ وَ تَمَامُ النِّعْمَۀِ فِی الْآخِرَۀِ دُخُولُ الْجَنَّۀِ وَ مَا تَمَّتِ النِّعْمَۀُ عَلَی عَبْدٍ قَطُّ لَمْ یَدْخُلِ الْجَنَّۀ. (معانی الأخبار، باب نوادر المعانی، ص 379) نعمت در دنیا امنیّت و سلامت جسم است و تمام نعمت در آخرت ورود به بهشت است و تا بنده‌ای داخل بهشت نشود هرگز نعمتی بر او کامل نمی‌گردد.

2) (2) . قَالَ امیرالمومنین (علیه السلام):... وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأسَ لَه (بحار الأنوار، ج 2، باب 16، ص 115)... و بدنی که سر نداشته باشد هیچ استفاده ای در آن نخواهد بود. این تشبیه ائمه معصومین علیهم السلام نسبت به صبر، تقیه و... می‌باشد.

1) (1) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام): بکثرۀ التّکبّر یکون التّلف. تکبّر بسیار، نابودی به همراه دارد. (غرر الحکم، ص 334)عن أمیرالمومنین (علیه السلام): التَّکَبُّرُ عَیْنُ الْحَمَاقَۀ. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، الکبر و ذمّه، ص 309)تکبّر کردن بر مردم عین حماقت و کم خردی است.ظاهرا وجه آن این است که تکبر از صفاتی است که نزد خداوند و خلق او مذموم است و اصلاً نفع و لذّتی در آن قابل تصوّر نیست.

2) (2) . عن امیرالمومنین (علیه السلام): زَکَاۀُ الْعِلْمِ نشره و بَذْلُهُ لِمُسْتَحِقِّهِ وَ إِجْهَادُ النَّفْسِ فِی الْعَمَلِ بِهِ. (الحیاۀ، ج 6، ص 410) زکات علم نشر و یاد دادن آن به شایستگان، و وادار کردن خود به عمل به آن است.وَ قَالَ النبی (صلی الله علیه و آله): «زَکَاۀُ الْعِلْمِ تَعْلِیمُهُ مَنْ لَا یَعْلَمُه» زکات علم تعلیم آن به نادان است. (بحارالأنوار، ج 2، باب 8، ص 25)عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ 8 قَالَ: زَکَاۀُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللَّه (الکافی، ج 1، باب بذل العلم...، ص: 41) زکات علم این است که آن را به بندگان خداوند بیاموزی.

1) (1) . حسد آن است که کسی آرزو کند نعمت شخص دیگری از بین برود، ولی اگر مثل آن نعمت را برای خود آرزو کند دیگر به آن حسد گفته نمی‌شود بلکه آن غبطه است. و اگر آن نعمتی که آرزو کرده امری باشد که - مانند علم - رجحان دینی دارد، غبطۀ آن پسندیده است، از این رو است که حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) در روایت فضیل بن عیاض فرموده است: به درستی که مؤمن غبطه می‌خورد و حسد نمی‌برد و منافق حسد می‌برد و غبطه ندارد.

2) (2) . قال النبی (صلی الله علیه و آله): ستّۀ تدخل النار بستّۀ أشیاء؛ السلطان بالجور، و العرب بالعصبیّۀ، و الدهاقین بالکذب، و التاجر بالخیانۀ، و أهل القری بالجهل، و العلماء بالحسد. (تحریر المواعظ العددیۀ، فصل 2، ص 427) شش گروه به خاطر شش گناه به دوزخ می‌روند: پادشاهان به خاطر ستم، بیابانی‌ها به خاطر تعصب، دهقانان به خاطر دروغ، بازرگانان به خاطر خیانت، ده‌نشینان به خاطر نادانی، و دانشمندان به خاطر حسد.قَالَ الباقر (علیه السلام): لَا یَکُونُ الْعَبْدُ عَالِماً حَتَّی لَا یَکُونَ حَاسِداً لِمَنْ فَوْقَهُ وَ لَا مُحَقِّراً لِمَنْ دُونَه. (بحارالأنوار، ج 75، باب 22، ص 162) هیچ بنده‌ای عالم [کامل و حقیقی] نمی‌باشد تا آن‌که نسبت به کسی که برتر از اوست حسد نورزد و آن را که عقب مانده و هنوز به مقام او نرسیده تحقیر نکند و او را کوچک نشمارد.

3) (3) . رشک بردن و حسد، ایمان آدمی را می‌سوزاند و می‌خورد، چونان که شعله آتش، هیزم خشک را می‌سوزاند و خاکستر می‌کند. (کافی، ج 2، باب الحسد، ص 306)

1) (1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ: لَمَّا هَبَطَ نُوحٌ (علیه السلام) مِنَ السَّفِینَۀِ أَتَاهُ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ: مَا فِی الْأَرْضِ رَجُلٌ أَعْظَمُ مِنَّۀً عَلَی مِنْکَ دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَی هَؤُلَاءِ الْفُسَّاقِ فَأَرَحْتَنِی مِنْهُمْ أَ لَا أُعَلِّمُکَ خَصْلَتَیْنِ؟ إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَهُوَ الَّذِی عَمِلَ بِی مَا عَمِلَ وَ إِیَّاکَ وَ الْحِرْصَ فَهُوَ الَّذِی عَمِلَ بِآدَمَ مَا عَمِل. (الخصال، ج 1، ص 50) چون نوح از کشتی فرود آمد، شیطان نزد او آمد و گفت: در روی زمین کسی که منّت او بر من بیشتر از تو باشد نیست، از خداوند خواستی که این فاسقان را هلاک کند و مرا از آنان راحت کردی. آیا می‌خواهی دو خصلت را به تو یاد بدهم؟ از حسد کردن بپرهیز که آن همان چیزی است که بر سر من آن بلا را آورد (مرا به این ذلت رسانید) و از حرص نیز بپرهیز که آن همان چیزی است که بر سر آدم آن بلا را آورد.قال أمیرالمومنین (علیه السلام): إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ شَرُّ شِیمَۀٍ وَ أَقْبَحُ سَجِیَّۀٍ وَ خَلِیقَۀُ إِبْلِیس. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 299) از حسد دوری کن، به درستی که آن بدترین خصلت و زشت‌ترین خلق و خوی شیطان است.قَالَ أبی الحسن الثالث (علیه السلام): إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ یَبِینُ فِیکَ وَ لَا یَعْمَلُ فِی عَدُوِّک. (بحار الأنوار، ج 75، باب 28، ص 365) از حسد بپرهیز که این خوی زشت در تو آشکارا دیده می‌شود بی‌آن‌که اثری در دشمنت بگذارد.

1) (1) - این درس در جلسۀ پانصد و نود و دوم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . (ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدی لِلْمُتَّقینَ). (بقره، آیه 2) آن کتاب با عظمتی است که در [حقانیت] آن تردیدی نیست؛ و مایۀ هدایت پرهیزکاران است (نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراۀَ وَ الْإِنْجیلَ) (آل‌عمران، آیه 3) (همان کسی که) کتاب را به‌حق بر تو نازل کرد، که با نشانه‌های کتب پیشین، منطبق است؛ و «تورات» و «انجیل» را نیز نازل کرد.(إِنَّ وَلِیِّی اللَّهُ الَّذی نَزَّلَ الْکِتابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحینَ) (اعراف، 196) ولی و سرپرست من، خدایی است که این کتاب را نازل کرده؛ و او همۀ صالحان را سرپرستی می‌کند.

1) (1) . مرحوم علامۀ طباطبایی می‌فرماید: وضعیت قرآن کریم در عصر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به این‌صورت بوده است که هنوز تألیف و جمع‌آوری نشده بود، آیات و سوره‌های آن در دست مردم متفرق بود. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 77)

2) (2) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ فِی حَجَّۀِ الْوَدَاعِ فَقَالَ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ وَ اللَّهِ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ الْجَنَّۀِ وَ یُبَاعِدُکُمْ مِنَ النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ أَمَرْتُکُمْ بِهِ وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ النَّارِ وَ یُبَاعِدُکُمْ مِنَ الْجَنَّۀِ إِلَّا وَ قَدْ نَهَیْتُکُمْ عَنْه. (الکافی، ج 2، باب الطاعه و التقوی، ص 73) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درحجۀ الوداع سخنرانی کرد و فرمود: ای مردم! به خدا قسم چیزی نبود که شما را به بهشت نزدیک و از دوزخ دور کند، جز آن‌که شما را به آن دستور دادم و چیزی نبود که شما را از بهشت دور و به دوزخ نزدیک کند، جز آن‌که از آن نهیتان کردم.

1) (1) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام):.... فَمَا نَزَلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ آیَۀٌ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا أَقْرَأَنِیهَا وَ أَمْلَاهَا عَلَی فَکَتَبْتُهَا بِخَطِّی وَ عَلَّمَنِی تَأْوِیلَهَا وَ تَفْسِیرَهَا وَ نَاسِخَهَا وَ مَنْسُوخَهَا وَ مُحْکَمَهَا وَ مُتَشَابِهَهَا وَ خَاصَّهَا وَ عَامَّهَا وَ دَعَا اللَّهَ أَنْ یُعْطِیَنِی فَهْمَهَا وَ حِفْظَهَا فَمَا نَسِیتُ آیَۀً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عِلْماً أَمْلَاهُ عَلَی وَ کَتَبْتُهُ مُنْذُ دَعَا اللَّهَ لِی بِمَا دَعَا وَ مَا تَرَکَ شَیْئاً عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ وَ لَا أَمْرٍ وَ لَا نَهْی کَانَ أَوْ یَکُونُ وَ لَا کِتَابٍ مُنْزَلٍ عَلَی أَحَدٍ قَبْلَهُ مِنْ طَاعَۀٍ أَوْ مَعْصِیَۀٍ إِلَّا عَلَّمَنِیهِ وَ حَفِظْتُهُ فَلَمْ أَنْسَ حَرْفاً وَاحِداً ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی صَدْرِی وَ دَعَا اللَّهَ لِی أَنْ یَمْلَأَ قَلْبِی عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُکْماً وَ نُوراً فَقُلْتُ: یَا نَبِی اللَّهِ! بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی مُنْذُ دَعَوْتَ اللَّهَ لِی بِمَا دَعَوْتَ لَمْ أَنْسَ شَیْئاً وَ لَمْ یَفُتْنِی شَیْ‌ءٌ لَمْ أَکْتُبْهُ أَ فَتَتَخَوَّفُ عَلَی النِّسْیَانَ فِیمَا بَعْدُ؟ فَقَالَ: لَا لَسْتُ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکَ النِّسْیَانَ وَ الْجَهْل. (الکافی، ج 1، باب اختلاف الحدیث، ص 62).... و بر رسول خدا هیچ آیۀ قرآنی نازل نمی‌شد جز این‌که برایم می‌خواند و املا می‌کرد و به خط خود می‌نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام آن را به من می‌آموخت و از خدا خواست که به من فهم و نیروی حفظ عطا کند، آیه‌ای از قرآن را که به من آموخت و علمی را که به من املا کرد و نوشتم فراموش نکردم، از آن گاه که برای من این درخواست را از خدا کرد، هیچ علمی نماند که دربارۀ حلال و حرام و امر و نهی که باشد و هیچ کتاب نازل بر یکی از پیامبران پیش از خود دربارۀ طاعت و معصیت نماند که به من نیاموزد، همه را به من آموخت و من حفظ کردم و یک حرفش را از یاد نبردم، سپس دست بر سینه من نهاد و از خدا خواست که دلم را پر از علم و فهم و حکمت و نور سازد، من گفتم: ای پیامبر خدا! پدر و مادرم به فدایت! از آن وقت که دربارۀ من دعا کردی چیزی را فراموش نمی‌کنم و آنچه را که ننویسم هم از دستم نمی‌رود، آیا پس از این بیم از فراموشی برایم داری؟ فرمود: خیر، من از فراموشی و نادانی نسبت به تو بیمی ندارم.

2) (2) . عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ: لَمَّا حَضَرَتِ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) الْوَفَاۀُ وَ فِی الْبَیْتِ رِجَالٌ فِیهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): هَلُمُّوا أَکْتُبْ لَکُمْ کِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً. فَقَالَ عُمَرُ: لَا تَأْتُوهُ بِشَیْ‌ءٍ فَإِنَّهُ قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَ عِنْدَکُمُ الْقُرْآنُ حَسْبُنَا کِتَابُ اللَّهِ فَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَیْتِ وَ اخْتَصَمُوا فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ: قُومُوا یَکْتُبْ لَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ مَا قَالَ عُمَرُ فَلَمَّا کَثُرَ اللَّغَطُ وَ الِاخْتِلَافُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): قُومُوا عَنِّی. قَالَ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَۀَ: وَ کَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ یَقُولُ: الرَّزِیَّۀُ کُلُّ الرَّزِیَّۀِ مَا حَالَ بَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ بَیْنَ أَنْ یَکْتُبَ لَنَا ذَلِکَ الْکِتَابَ مِنْ اخْتِلَافِهِمْ وَ لَغَطِهِم. (أمالی المفید، المجلس الخامس، ص 37) عبد اللَّه بن عبّاس چنین می‌گوید: چون زمان رحلت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرا رسید گروهی - که عمر بن خطّاب نیز میان آنان بود - در خانه حضور داشتند، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: بیایید نامه‌ای برای شما بنویسم تا پس از آن هرگز گمراه نشوید. عمر گفت: چیزی نیاورید که درد بر او غلبه کرده و قرآن نزد شما هست و کتاب خدا ما را کافی است. میان اهل خانه اختلاف افتاد و به مخاصمه پرداختند، عدّه‌ای می‌گفتند: برخیزید [کاغذ بیاورید] تا رسول خدا برایتان بنویسد و عدّه‌ای دیگر سخن عمر را می‌گفتند. چون سر و صدا بلند شد و اختلاف بالا گرفت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: از نزد من برخیزید و مرا تنها بگذارید. عبید اللَّه بن عبد اللَّه بن عتبه گوید: ابن عبّاس همیشه می‌گفت: تمام مصیبت‌ها از همان وقتی آغاز شد که با اختلاف و شلوغ کاری خود مانع از آن شدند که رسول خدا آن مطالب را برایمان بنویسد.

1) (1) . از نبی مکرم اسلام نقل شده است که فرمود: امت من بر خطایی اتفاق نمی‌کنند.رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِی عَلَی ضَلَالَۀٍ فَأَخْبَرَ أَنَّ جَمِیعَ مَا اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ الْأُمَّۀُ کُلُّهَا حَقٌّ هَذَا إِذَا لَمْ یُخَالِفْ بَعْضُهَا بَعْضاً. (تحف العقول، ص 458) امت من همه با هم گمراه نمی‌شوند و خبر داده که آنچه مورد اجماع امت باشد حق است، به شرط این‌که هیچ اختلافی در میان نباشد.

2) (2) . ثم قد رووا أهل العلم و التواریخ بلا خلاف بینهم أن أبا بکر قام علی المنبر و قال: أقیلونی فلست بخیرکم. و فعل ذلک من غیر إکراه أحد له علی الخلع و لا خوف من القتل. (الطوائف، ج 2،

1) (1) - این درس در جلسۀ پانصد و سی و چهارم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . سلیم بن قیس الهلالی: حدثنی محمد بن الحسن البرانی قال: حدثنا الحسن بن علی بن کیسان عن إسحاق بن إبراهیم بن عمر الیمانی عن ابن أذینۀ عن أبان بن أبی عیاش قال: هذا نسخۀ کتاب سلیم بن قیس العامری ثم الهلالی دفعه إلی أبان بن أبی عیاش و قرأه و زعم أبان أنه قرأه علی علی بن الحسین 8 قال: صدق سلیم (ره) هذا حدیث نعرفه. محمد بن الحسن قال: حدثنا الحسن بن علی بن کیسان عن إسحاق بن إبراهیم عن ابن أذینۀ عن أبان بن أبی عیاش عن سلیم بن قیس الهلالی قال قلت لأمیر المؤمنین: إنی سمعت من سلمان و من مقداد و من أبی ذر أشیاء فی تفسیر القرآن و من الروایۀ عن النبی و سمعت منک بصدق ما سمعت منهم و رأیت فی أیدی الناس أشیاء کثیرۀ من تفسیر القرآن و من الأحادیث عن نبی الله أنتم تخالفونهم و ذکر الحدیث بطوله قال أبان: فقدر لی بعد موت علی بن الحسین إنی حججت فلقیت أبا جعفر محمد بن علی 8 فحدثت بهذا الحدیث کله لم أحط منه حرفاً فاغرورقت عیناه ثم قال: صدق سلیم قد أتی أبی بعد قتل جدی الحسین و أنا قاعد عنده فحدثه بهذا الحدیث بعینه فقال له أبی: صدقت قد حدثنی أبی وعمی الحسن بهذا الحدیث عن أمیرالمؤمنین فقالا لک: صدقت قد حدثک بذلک و نحن شهود ثم حدثاه أنهما سمعا ذلک من رسول الله ثم ذکر الحدیث بتمامه. (رجال‌الکشی، ص 104)

1) (1) . سلیم - بضم السین - بن قیس الهلالی: روی الکشی أحادیث تشهد بشکره و صحۀ کتابه و فی الطریق قول و قد ذکرناها فی کتابنا الکبیر. و قال النجاشی: سلیم بن قیس الهلالی یکنی أبا صادق، له کتاب أخبرنی علی بن أحمد القمی قال: حدثنا محمد بن الحسن بن الولید قال: حدثنا محمد بن أبی القاسم ماجیلویه عن محمد بن علی الصیرفی عن حماد بن عیسی و عثمان بن عیسی قال حماد بن عیسی و حدثنا إبراهیم بن عمر الیمانی عن سلیم بن قیس: بالکتاب. و قال السید علی بن أحمد العقبقی: کان سلیم بن قیس من أصحاب أمیر المؤمنین (علیه السلام) طلبه الحجاج لیقتله فهرب و آوی إلی أبان بن أبی عیاش. فلما حضرته الوفاۀ قال لأبان: إن لک علیّ حقاً و قد حضرنی الموت یا ابن أخی إنه کان من الأمر بعد رسول الله (صلی الله علیه و آله) کیت و کیت و أعطاه کتاباً فلم یرو عن سلیم بن قیس أحد من الناس سوی أبان بن أبی عیاش. و ذکر أبان فی حدیثه قال: کان شیخاً متعبداً له نور یعلوه. و قال ابن الغضائری: سلیم بن قیس الهلالی العامری روی عن أبی عبد الله و الحسن و الحسین و علی بن الحسین: و ینسب إلیه هذا الکتاب المشهور و کان أصحابنا یقولون: إن سلیماً لا یعرف و لا ذکر فی خبر و قد وجدت ذکره فی مواضع من غیر جهۀ کتابه و لا روایۀ أبان بن أبی عیاش. و قد ذکر له ابن عقدۀ فی رجال أمیر المؤمنین (علیه السلام) أحادیث عنه و الکتاب موضوع لا مریۀ فیه و علی ذلک علامات تدل علی ما ذکرنا. [منها] ما ذکر أن محمد بن أبی بکر وعظ أباه عند الموت. [و منها] أن الأئمۀ ثلاثۀ عشر و غیر ذلک و أسانید هذا الکتاب تختلف تارۀ بروایۀ عمر بن أذینۀ عن إبراهیم بن عمر الصنعانی عن أبان بن أبی عیاش عن سلیم و تارۀ یروی عن عمر عن أبان بلا واسطۀ. و الوجه عندی: الحکم بتعدیل المشار إلیه و التوقف فی الفاسد من کتابه. (الخلاصۀ للحلی، ص 83.)

2) (2) . عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِی قَالَ: قُلْتُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ: إِنِّی سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ الْمِقْدَادِ وَ أَبِی ذَرٍّ شَیْئاً مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ أَحَادِیثَ عَنْ نَبِی اللَّهِ غَیْرَ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ ثُمَّ سَمِعْتُ مِنْکَ تَصْدِیقَ مَا سَمِعْتُ مِنْهُمْ وَ رَأَیْتُ فِی أَیْدِی النَّاسِ أَشْیَاءَ کَثِیرَۀً مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ مِنَ الْأَحَادِیثِ عَنْ نَبِی اللَّهِ أَنْتُمْ تُخَالِفُونَهُمْ فِیهَا وَ تَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِکَ کُلَّهُ بَاطِلٌ أَ فَتَرَی النَّاسَ یَکْذِبُونَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ مُتَعَمِّدِینَ وَ یُفَسِّرُونَ الْقُرْآنَ بِآرَائِهِمْ قَالَ: فَأَقْبَلَ عَلَی فَقَالَ: قَدْ سَأَلْتَ فَافْهَمِ الْجَوَابَ: إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلًا وَ صِدْقاً وَ کَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهَماً وَ قَدْ کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ عَلَی عَهْدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ کَثُرَتْ عَلَی الْکَذَّابَۀُ فَمَنْ کَذَبَ عَلَی مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ثُمَّ کُذِبَ عَلَیْهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ إِنَّمَا أَتَاکُمُ الْحَدِیثُ مِنْ أَرْبَعَۀٍ لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ: رَجُلٍ مُنَافِقٍ یُظْهِرُ الْإِیمَانَ مُتَصَنِّعٍ بِالْإِسْلَامِ لَا یَتَأَثَّمُ وَ لَا یَتَحَرَّجُ أَنْ یَکْذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ مُتَعَمِّداً فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کَذَّابٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ وَ لَمْ یُصَدِّقُوهُ وَ لَکِنَّهُمْ قَالُوا: هَذَا قَدْ صَحِبَ رَسُولَ اللَّهِ وَ رَآهُ وَ سَمِعَ مِنْهُ وَ أَخَذُوا عَنْهُ وَ هُمْ لَا یَعْرِفُونَ حَالَهُ - وَ قَدْ أَخْبَرَهُ اللَّهُ عَنِ الْمُنَافِقِینَ بِمَا أَخْبَرَهُ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا

1) (1) . (وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ). (منافقون: آیه 4) هنگامی که آنان را می‌بینی، جسم و قیافه ایشان تو را در شگفتی فرو می‌برد.

1) (1) . (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ). (حجر: آیه 9) ما قرآن را نازل کردیم و ما به طور قطع نگهدار آن هستیم.برای توضیح بیشتر نسبت به بحث تحریف قرآن به فرمایشات محققان بزرگوار حضرات آیات مرحوم امام، محقق خویی، علامۀ طباطبایی، علامۀ امینی و... مراجعه کنید. (تهذیب الاصول، ج 2، ص 165؛ البیان، ص 215-254؛ المیزان، ج 12، ص 106-137؛ الغدیر، ج 3، ص 101)

1) (1) - این درس در جلسۀ ششصد و هفتاد و پنجم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . [ای پیامبر!] بگو: اگر همۀ جن و انس گرد آیند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند یکدیگر را کمک کنند. (اسراء: آیه 88)

3) (3) . سؤال: آیا قرآن به مقابله دعوت کرده است؟پاسخ: قرآن در چند سوره به مقابله به مثل فراخوانده است از جمله:(وَ إِنْ کُنْتُمْ فی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَۀٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ). (البقره: آیه 23) و اگر دربارۀ آنچه بر بندۀ خود (پیامبر) نازل کرده‌ایم شک و تردید دارید، [دست کم] یک سوره همانند آن بیاورید و گواهانتان - از غیر خدا - را [برای این کار] فرا خوانید؛ اگر راست می‌گویید.(قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقین). (هود، آیه 13) بگو: «اگر راست می‌گویید، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید؛ و تمام کسانی را که می‌توانید - از غیر خدا - [برای این کار] دعوت کنید!»(أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَۀٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ). (یونس: آیه 38) می‌گویند بر خداوند افترا بسته، بگو سوره‌ای همانند آن بیاورید و هر کس - از غیر از خدا را می‌توانید [به یاری] بخوانید، اگر راست می‌گویید.همان‌طور که ملاحظه می‌شود قرآن با صراحت و قاطعیت بی‌نظیری دعوت به مبارزه کرده است، صراحت و قاطعیتی که نشانۀ زندۀ حقانیت قرآن است. قرآن با بیان بسیار قاطع و صریح تمام جهانیان را که در پیوند قرآن با مبدأ جهان آفرینش تردید داشتند نه تنها به مقابله به مثل فراخوانده است، بلکه آنها را به مبارزه تشویق و تحریک نیز کرده است و کلماتی در این آیات به کار برده که به اصطلاح به غیرت آنها برخورد کند. این کلمات عبارت‌اند از:(إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ)؛ اگر راست می‌گویید.(فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ)؛ ده سورۀ ساختگی مثل آن بیاورید.(قُلْ فَأْتُوا بِسُورَۀٍ من مِثْلِهِ... إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ)؛ اگر راست می‌گویید یک سوره مانند آن بیاورید.(وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ)؛ از غیر خداوند هر کس را می‌توانید فرا بخوانید.(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ)؛ اگر همۀ جهانیان دست به دست هم بدهند....(لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ)؛ نمی‌توانند مانند آن را بیاورند....(فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَۀُ)؛ از آتشی بترسید که هیزم آن بدنهای مردم [گنهکار] و سنگها است.(فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا)؛ اگر مثل آن را نیاوردید، و حال آن‌که هرگز نخواهید توانست....با این تحریکها و تشویقها و با این‌که می‌دانیم این مبارزه تنها یک مبارزه ادبی یا مذهبی نبود بلکه یک مبارزۀ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بود، مبارزه‌ای بود که همه چیز حتی موجودیت آنان در گرو آن بود و به عبارت دیگر: یک مبارزۀ حیاتی محسوب می‌شد که مسیر و سرنوشت زندگی و مرگ آنان را روشن می‌ساخت اگر پیروز می‌شدند همه چیز داشتند و اگر مغلوب می‌شدند، باید از همه چیز خود دست بشویند. با این حال می‌بینیم که آنان در مقابل قرآن زانو زده‌اند و نتوانستند همانند آن را بیاورند و این معجزه بودن قرآن را می‌رساند. قابل توجه این‌که این آیات منحصر به زمان و مکان خاصی نیست و تمام جهانیان و مراکز علمی دنیا را به این مبارزه فرا می‌خواند و هیچ‌گونه استثنایی در آن وجود ندارد و هم اکنون نیز به تحدی خود ادامه می‌دهد.

1) (1) . [دست کم] یک سوره همانند آن بیاورید. (بقره: آیه 23)

1) (1) . و هرگز نخواهید کرد. (بقره: آیه 24)

2) (2) . اقوالی در دلایل اعجاز قرآن:متکلّمان در چگونگی اعجاز قرآن هفت گروه شده‌اند:- نخستین سخن از «سید مرتضی» است که گفته است: وجه اعجاز قرآن در این است که خداوند مردم را از معارضه با آن باز داشته و علم به چگونگی نظم و فصاحت آن را از مردم گرفته است و اگر خداوند آنان را باز نمی‌داشت می‌توانستند با آن معارضه کنند.- شیخ مفید فرموده است: مردم به این جهت نتوانستند با قرآن معارضه کنند که قرآن در مرتبه خارق‌العاده فصاحت بوده و مراتب بلاغت حد و مرزی دارد، و سخنی که از آن حد گذشت، معجزه و خارق العاده می‌شود.- عده‌ای گفته‌اند: اعجاز قرآن از جهت معنای صحیح و پیوسته و موافق عقل بودن آن است.- جماعتی هم آن را از جهت عدم اختلال و تناقض در قرآن که هیچ کتابی عادتاً نمی‌تواند خالی از آن باشد، معجزه دانسته‌اند.- عده‌ای هم آن را از جهت این‌که شامل اخبار از غیب است معجزه می‌دانند.- برخی دیگر نیز گفته‌اند: قرآن معجزه است؛ چون نظم مخصوص به خود را دارد که مخالف معهود است.- اکثر معتزله گفته‌اند: تألیف و نظم قرآن معجزه است نه به جهت این‌که خدا خلقش را از آوردن مثل آن عاجز کرده که در این صورت ممکن بود خداوند این را برطرف کند و مردم بر آن قادر می‌شدند، بلکه محال بودن وقوع آن از آنان است، مانند محال بودن ایجاد اجسام و رنگها و مانند درمان کسی که به مرض پیسی و برص گرفتار است، بدون دارو و دوا.اگر بگوییم که همۀ این وجوه هفتگانه هر کدام یک وجه قرآن است، بهتر است.

3) (3) . گواهی دیگران دربارۀ قرآن: در اینجا لازم است چند جمله از گفته‌های بزرگان و حتی کسانی را که متهم به مبارزه با قرآن هستند دربارۀ عظمت قرآن نقل کنیم:- ابوالعلای معری - متهم به مبارزه با قرآن - می‌گوید: «این سخن میان همۀ مردم - اعم از مسلمان غیر مسلمان - مورد اتفاق است که کتابی که محمد (صلی الله علیه و آله) آورده است، عقلها را در برابر خود مغلوب ساخته و تا کنون کسی نتوانسته است مانند آن را بیاورد، سبک این کتاب با هیچ یک از سبکهای معمول میان عرب، اعم از خطابه، رجز، شعر و سجع کاهنان شباهت ندارد.امتیاز و جاذبۀ این کتاب به قدری است که اگر یک آیه از آن، میان کلمات دیگران قرار گیرد همچون ستاره‌ای فروزان در شب تاریک می‌درخشد!»- ولید بن مغیرۀ مخزوم مردی که به حسن تدبیر میان عرب شهرت داشت و برای حل مشکلات اجتماعی از فکر و تدبیر او در زمان جاهلیت استفاده می‌کردند و به همین جهت او را «ریحانه قریش» (گل سر سبد آنان!) می‌نامیدند. پس از این‌که چند آیه از اول سورۀ «غافر» را از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شنید در محفلی از طایفۀ بنی‌مخزوم حاضر شد و چنین گفت: به خدا سوگند! از محمد سخنی شنیدم که نه شباهت به گفتار انسانها دارد و نه پریان: «إن له لحلاوۀ وإن علیه لطلاوۀ وإن اعلاه لمثمر وإن اسفله لمغدق وإنه یعلو و لا یعلی علیه»؛ گفتار او شیرینی خاص و زیبایی مخصوصی دارد، بالای آن (همچون شاخه‌های درختان برومند) پر ثمر، و پایین آن (مانند ریشه‌های درختان کهن) پرمایه است، گفتاری است که بر همه چیز پیروز می‌شود و چیزی بر آن پیروز نخواهد شد.- کارلایل، مورخ و دانشمند معروف انگلیسی دربارۀ قرآن می‌گوید: «اگر یک بار به این کتاب مقدس نظر افکنیم حقایق برجسته و خصائص اسرار وجود به‌گونه‌ای در مضامین جوهرۀ آن پرورش یافته است که عظمت و حقیقت قرآن به خوبی از آنها نمایان است و این خود مزیّت بزرگی است که تنها به قرآن اختصاص یافته و در هیچ کتاب علمی و سیاسی و اقتصادی دیگر دیده نمی‌شود. آری! خواندن برخی از کتابها تأثیر عمیقی در ذهن انسان می‌گذارد؛ ولی هرگز با تأثیر قرآن قابل مقایسه نیست، از این جهت باید گفت: مزایای اولیۀ قرآن و ارکان اساسی آن مربوط به حقیقت و احساسات پاک و عناوین برجستۀ مسایل و مضامین مهم آن است که هیچ‌گونه شک و تردید در آن راه نیافته و پایان تمام فضایل را که موجد تکامل و سعادت بشری است در بر داشته و آنها را به خوبی نشان می‌دهد.- جان دیون پورت مؤلف کتاب عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن می‌نویسد:«قرآن به اندازه‌ای از نقائص مبرا و منزه است که نیازمند کوچک‌ترین تصحیح و اصلاحی نیست و ممکن است از اول تا آخر آن خوانده شود بدون آن‌که انسان کمترین ملالتی از آن احساس کند. و باز می‌نویسد: همه این را قبول دارند که قرآن با بلیغ‌ترین و فصیح‌ترین لسان و به لهجۀ قبیلۀ قریش که نجیب‌ترین و مؤدب‌ترین عربها هستند نازل شده... و مملو از درخشنده‌ترین اشکال و محکم‌ترین تشبیهات است...».- گوته، شاعر و دانشمند آلمانی می‌گوید: قرآن اثری است که [احیاناً] به دلیل سنگینی عبارت آن، خواننده در ابتدا رمیده و سپس شیفتۀ جاذبۀ آن می‌گردد و بالاخره بی اختیار مجذوب زیباییهای متعدد آن می‌شود.و در جای دیگر می‌نویسد: سالیانی دراز کشیشان از خدا بی‌خبر، ما را از پی بردن به حقایق قرآن مقدس و عظمتِ آورندۀ آن محمد (صلی الله علیه و آله) دور نگاه داشته بودند؛ اما هر قدر که ما قدم در جادۀ علم و دانش گذارده‌ایم پرده‌های جهل و تعصب نابجا از بین می‌رود و به زودی این کتاب توصیف ناپذیر، جهان را به خود جلب کرده و تأثیر عمیقی در علم و دانش جهان گذاشته است. و سرانجام محور افکار مردم جهان می‌گردد! هم او می‌گوید: «ما در ابتدا از قرآن روی‌گردان بودیم؛ اما طولی نکشید که این کتاب توجه ما را به خود جلب کرد و ما را دچار حیرت ساخت تا آن جا که در برابر اصول و قوانین علمی و بزرگ آن سر تسلیم فرود آوریم».- ویل دورانت مورخ معروف می‌گوید: قرآن در مسلمانان آن چنان عزت نفس وعدالت وتقوایی به وجودآورده که در هیچ یک از مناطق جهان... شبیه و نظیر نداشته است.- ژول‌لابوم اندیشمند و نویسندۀ فرانسوی در کتاب تفصیل الآیات می‌گوید: دانش و علم برای جهانیان از سوی مسلمانان به دست آمد و مسلمانان علوم را از قرآنی که دریای دانش است گرفتند و نهرها از آن برای بشریت در جهان جاری ساختند....- دینورت مستشرق دیگری می‌نویسد: واجب است اعتراف کنیم که علوم طبیعی و فلکی و فلسفه و ریاضیات که در اروپا رواج گرفت عموماً از برکت تعلیمات قرآنی است و ما مدیون مسلمانان هستیم؛ بلکه اروپا از این جهت شهری از اسلام است.- بانو دکتر لوراواکسیا واگلیری استاد دانشگاه ناپل در کتاب پیشرفت سریع اسلام می‌نویسد: کتاب آسمانی اسلام نمونه‌ای از اعجاز است.... قرآن کتابی است که نمی‌توان از آن تقلید کرد، نمونۀ سبک و اسلوب قرآن در ادبیات سابقه ندارد، تأثیری که این سبک در روح انسان ایجاد می‌کند ناشی از امتیازات و برتریهای آن است... چطور ممکن است این کتاب اعجاز آمیز ساختۀ محمد (صلی الله علیه و آله) باشد؛ در صورتی که او یک نفر عرب درس نخوانده‌ای بود؟... ما در این کتاب گنجینه‌هایی از علوم می‌بینیم که فوق استعداد و ظرفیت باهوش‌ترین اشخاص و بزرگ‌ترین فیلسوفان و قوی‌ترین رجال سیاست و قانون است. به همین دلیل است که قرآن نمی‌تواند کار یک فرد تحصیل کرده و دانشمند باشد. (تفسیر نمونه، ج 1، ص 125)

1) (1) . سؤال: از کجا معلوم که دیگران سوره‌ای مانند قرآن نیاورده‌اند؟پاسخ: نظری به تاریخ اسلام پاسخ این سؤال را روشن می‌سازد؛ زیرا در داخل کشورهای اسلامی در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و پس از او حتی در خود مکه و مدینه مسیحیان و یهودیان سر سخت و متعصبی می‌زیسته‌اند که برای تضعیف مسلمانان از هر فرصتی استفاده می‌کردند. به علاوه در میان مسلمانان جمعی مسلمان‌نما که قرآن مجید آنان را منافق نامیده زندگی می‌کردند که نقش جاسوسی بیگانگان را داشتند (مانند آنچه دربارۀ ابو عامر راهب و همدستان او از منافقان مدینه و چگونگی ارتباط آنان با امپراطور روم در تواریخ نقل شده که به ساختن مسجد ضرار در مدینه انجامید و آن صحنۀ عجیبی را که قرآن در سورۀ توبه به آن اشاره کرده است به وجود آورد). مسلماً این دسته از منافقان و آن عده از دشمنان متعصب و سرسخت که به دقت مراقب اوضاع مسلمانان بودند و از هر جریانی که به زیان مسلمانان بود استقبال می‌کردند اگر به سوره‌ای که ساختۀ بشر یا سایر مخلوقات است دست یافته بودند برای درهم شکستن مسلمانان تا آنجا که می‌توانستند آن را نشر می‌دادند یا لا اقل در حفظ و نگهداری‌اش می‌کوشیدند. لذا می‌بینیم حتی افرادی که به احتمال ضعیفی ممکن است به معارضه با قرآن برخاسته باشند، تاریخ نام آنها را ضبط کرده است، از جمله:نام عبد اللَّه بن مقفع را برده‌اند که او کتاب «الدرۀ الیتیمۀ» را به همین منظور نوشته است. در صورتی که کتاب مزبور هم اکنون در اختیار ما است و چندین بار چاپ شده و کوچک‌ترین اشاره‌ای در آن کتاب به این مطلب نشده است و نمی‌دانیم چطور این نسبت را به او داده‌اند؟نام متنبی احمد بن حسین کوفی شاعر را نیز در این زمره ذکر کرده‌اند که ادعای نبوت کرده است؛ در صورتی که قرائن زیادی نشان می‌دهد که انگیزۀ او بیشتر بلندپروازی، محرومیت‌های خانوادگی و حس جاه‌طلبی بوده است.ابو العلای معری نیز متهم به این امر شده است، گر چه از او سخنان زننده‌ای نسبت به اسلام نقل شده اما هیچ وقت داعیۀ مبارزه با قرآن را نداشته است بلکه جملات جالبی دربارۀ عظمت قرآن گفته است.ولی مسیلمه کذاب از مردم یمامه مسلماً از کسانی است که به مبارزه با قرآن برخاسته و به اصطلاح آیاتی آورده است که جنبۀ تفریحی آن بیشتر است. ذکر چند جمله از آنها در اینجا جالب است:در برابر سورۀ ذاریات، این جمله‌ها را آورده است:و المبذرات بذرا و الحاصدات حصدا و الذاریات قمحا و الطاحنات طحنا و العاجنات عجنا و الخابزات خبزا و الثاردات ثردا و اللاقمات لقما اهالۀ و سمنا؛ قسم به دهقانان و کشاورزان، قسم به درو کنندگان، قسم به جدا کنندگان کاه از گندم، قسم به جدا کنندگان گندم از کاه، قسم به خمیر کنندگان، قسم به نان‌پزندگان، قسم به ترید کنندگان، قسم به آن کسانی که لقمه‌های چرب و نرم بر می‌دارند!- یا ضفدع بنت ضفدع، نقی ما تنقین، نصفک فی الماء و نصفک فی الطین، لا الماء تکدرین و لا الشارب تمنعین.ای قورباغه دختر قورباغه! آنچه می‌خواهی صدا کن! نیمی از تو در آب و نیمی دیگر در گل است، نه آب را گل‌آلود می‌کنی و نه کسی را از آب خوردن جلوگیری می‌کنی.. (إعلام الوری بأعلام الهدی، فصل فی ما ظهر بعد بعثته، ص: 19)

1) (1) . سؤال: حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) از معاصران خود فصیح‌تر بوده و دیگران چون فصاحت و بلاغتشان به اندازۀ او نبوده است، از این جهت نتوانستند مانند کلام او را بیاورند یا این‌که چون پیامبر (صلی الله علیه و آله) مدت کمی در دنیا زندگی کرد، لذا فرصت پیدا نشد تا با او معارضه نمایند.پاسخ: دو نظریۀ فوق مردود است و توسل به عدم فصاحت مخالفان و تنگی وقت موردی ندارد.الف - نبی اکرم با تمام فصحای عرب که در حجاز و نجد و سایر نواحی شبه جزیرۀ عربستان زندگی می‌کردند تحدّی کرده و آنان را به معارضه با قرآن دعوت فرموده است ممکن است فصحای زمان حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) در تمام موارد نمی‌توانستند با قرآن معارضه کنند و مانند آن را بیاورند؛ اما در یک مورد خاص که می‌توانستند با آن معارضه کنند. پیامبر با زبان و لغت قومش با آنان سخن می‌گفت و مخالفان خود را به آوردن یک سوره مانند قرآن دعوت می‌کرد و می‌فرمود: اگر یک سوره مانند قرآن بیاورید من از دعوت خود دست برمی دارم، قاعدۀ طبیعی این است که با شخص فصیح در همۀ موارد فصاحت نمی‌توان معارضه کرد ولی در یک مورد به خصوص این قاعده مستثنا است. ما می‌گوییم فلان شاعر در قرن چهارم از همۀ شاعران فصیح‌تر است و کسی مانند آن شعر نسروده است؛ ولی در قرن پنجم شاعر دیگری به ظهور رسیده که در یک مورد خاص از آن شاعر بهتر شعر سروده است. مخالفان پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز اگر قدرت داشتند لااقل در یک مورد می‌توانستند با آن جناب معارضه کنند؛ بنا بر این معلوم است که قرآن در تمام موارد معجزه است و کسی را یارای آوردن مانند آن نیست.ب - اما در مورد دوم که می‌گویند: پیامبر (صلی الله علیه و آله) مدت کمی در دنیا زندگی کرد و مخالفان فرصت نکردند با قرآن معارضه کنند، جواب این است که مخالفان می‌توانستند در زمان‌های بعد با قرآن معارضه کنند، قرآن هنوز هم فریاد می‌زند که یک سوره مانند من بیاورید، پس هرگاه ثابت شد که قرآن خرق عادت کرده است این از دو جهت بیرون نیست: یا قرآن با فصاحت خود فصحای عرب را از آوردن مانند آن ناتوان ساخته است یا این‌که خداوند آنان را از معارضه آن باز داشته است.در هر دو صورت، صحت نبوت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) و اعجاز قرآن ثابت است؛ زیرا خداوند هیچ دروغگویی را تصدیق نمی‌کند و برای مدعیان به باطل خرق عادت نمی‌فرماید.

1) (1) . چرا پیامبران به معجزه نیاز دارند؟منصب نبوت و پیامبری بزرگ‌ترین منصبی است که به عده‌ای از پاکان عطا شده است؛ زیرا مناصب و مقام‌های دیگر معمولاً بر جسم افراد جامعه حکومت می‌کنند؛ ولی منصب نبوت منصبی است که بر جان و دل جامعه‌ها حکومت می‌کند؛ لذا به همان نسبت که ارزش بیشتری دارد مدعیان کاذب و افراد شیاد بیشتری، ادعای داشتن چنین منصبی را می‌کنند و از آن سوء استفاده می‌کنند. در این‌جا مردم یا باید ادعای هر کس را که چنین ادعایی می‌کند بپذیرند و یا دعوت همه را رد کنند، اگر همه را بپذیرند، پیدا است که چه هرج و مرجی به وجود می‌آید و دین خدا به چه صورت جلوه خواهد کرد. و اگر هیچ کدام را نپذیرند آن هم نتیجه‌اش گمراهی و عقب‌ماندگی است؛ بنابراین همان دلیلی که اصل بعثت پیامبران را الزامی می‌شمارد می‌گوید پیامبران راستین باید نشانه‌ای همراه خود داشته باشند که علامت امتیاز آنان از مدعیان دروغین و سند حقانیت آنان باشد. به خاطر همین اصل، لازم است هر پیامبری معجزه‌ای بیاورد تا گواه صدق رسالت او باشد و همان‌گونه که از لفظ «معجزه» پیدا است، پیامبر باید قدرت بر انجام اعمال خارق‌العاده‌ای داشته باشد که دیگران از انجام آن عاجز باشند.

1) (1) . کورِ مادرزاد و مبتلایان به برص [پیسی]. (آل‌عمران: آیه 49)

2) (2) . فلسفۀ گوناگون بودن معجزات پیامبران::می‌گویند: خداوند متعال معجزۀ هر پیامبری را از جنس چیزی که قومش در آن پیشرفت کرده‌اند قرار می‌دهد؛ چنانچه در زمان حضرت موسی علی نبینا و (علیه السلام) «سحر» مورد توجه غالب مردم بود و خداوند هم معجزۀ او را از این قبیل قرار داد و در دست آن حضرت «عصا» را به «مار» تبدیل کرد و برای او «ید بیضاء» و معجزات دیگری قرار داد، پس مردم آن زمان فهمیدند که این سحر نیست و به او ایمان آوردند و همچنین در زمان حضرت عیسی (علیه السلام) «طب» رایج بود و معجزۀ او نیز از این قبیل بود و خداوند به دست او مرده را زنده کرد و کور و مرض پیسی را شفا داد؛ از این رو، مردم آن زمان فهمیدند که با طبّ رایج نمی‌شود به این کارها دست یافت؛ لذا به حضرت عیسی (علیه السلام) ایمان آوردند.و در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فصاحت و بلاغت رواج داشت. در حدّی که تنها بدان‌وسیله به یکدیگر فخر فروشی می‌کردند، خداوند متعال هم معجزۀ پیامبر را در فصاحت و بلاغت قرار داد و قرآنی بر او فرستاد که فصیحان فهمیدند که این کلام از جنس کلام بشر نیست و به آن ایمان آوردند؛ از این رو، فصیحان و شاعرانی مانند قیس بن زهیر و کعب بن زهیر به قرآن ایمان آوردند و «اعشی» هم آمد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به قصیدۀ معروفش مدح کرد و خواست ایمان بیاورد؛ ولی قریش نگذاشتند و بدترین چیزها را که می‌توانستند در حق او روا می‌داشتند و می‌گفتند: «اسلام»، زنا و شرابخواری را برای تو حرام و ممنوع می‌کند. او گفت: من پیر شدم و به زنا نیازی ندارم. آن گاه از او خواستند شعری را که در مدح پیامبر سروده است برای آنان بخواند، او هم خواند. قریشیان گفتند: اگر این شعر را بخوانی پیامبر از تو نمی‌پذیرد، کوشیدند تا این‌که مانعش شدند. اعشی گفت: به یمامه می‌روم و امسال را در آنجا می‌مانم، رفت و مدت کمی زندگی کرد و از دنیا رفت. «لبید» نیز آمد و به پیامبر ایمان آورد و برای احترام به قرآن، شعر گفتن را ترک کرد. به او گفتند: دو بیت قصیده‌ای که گفته‌ای چه شد؟ در پاسخ گفت: خداوند به عوض آن سورۀ بقره و آل‌عمران را به من داده است.علت این‌که قرآن به عنوان سند زندۀ حقانیت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و معجزۀ بزرگ او از میان تمام معجزاتش برگزیده شده این است که قرآن معجزه‌ای گویا، جامع، جاودانی، جهانی و روحانی است. پیامبران پیشین می‌بایست همراه معجزات خود باشند و برای اثبات اعجاز آنها مخالفان را دعوت به مقابله به مثل کنند؛ در حقیقت معجزات آنان زبان نداشت و گفتار پیامبران آن را تکمیل می‌کرد، این گفته در مورد معجزات دیگر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) غیر از قرآن نیز صادق است؛ ولی قرآن معجزه‌ای گویا است و نیازی به معرفی ندارد، خودش به سوی خود دعوت می‌کند، مخالفان را به مبارزه می‌خواند، محکوم می‌سازد و پیروز میدان مبارزه، می‌شود. به همین، دلیل پس از گذشت قرنها از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) - همانند زمان حیات او - به دعوت خود ادامه می‌دهد، هم دین است و هم معجزه، هم قانون است و هم سند قانون. قرآن مرز زمان و مکان را در هم شکسته و ما فوق زمان و مکان قرار گرفته است، به خاطر این‌که معجزات پیامبران گذشته و حتی معجزات خود پیامبر اسلام - غیر از قرآن - در برهه‌ای از زمان، و در نقطۀ مشخصی از مکان و در برابر عدۀ خاصی صورت گرفته است، سخن گفتن نوزاد مریم (علیه السلام) و زنده کردن مردگان و مانند آن توسط عیسی مسیح (علیه السلام) در زمان و مکانی خاص و در برابر اشخاص معینی بوده و چنان که می‌دانیم، اموری که رنگ زمان و مکان به خود گرفته باشند، به همان نسبت که از آنها دورتر شویم، کمرنگ‌تر جلوه می‌کنند و این از خواص امور زمانی است؛ ولی قرآن، بستگی به زمان و مکان ندارد و هم چنان به همان قیافه‌ای که 1400 سال قبل در محیط تاریک حجاز تجلی کرد، امروز بر ما تجلی می‌کند بلکه گذشت زمان و پیشرفت علم و دانش به ما امکاناتی داده که بتوانیم استفاده بیشتری از آن ببریم. پیدا است هر چه رنگ زمان و مکان به خود نگیرد تا ابد و در سراسر جهان پیش خواهد رفت، بدیهی است که پیامبر خاتم که رسالتش جهانی و شریعتش جاودانی است باید یک سند حقانیت جهانی و جاودانی هم در اختیار داشته باشد.

1) (1) . «تحدّی» به معنای تعجیز عمومی و جهانی و دعوت به مبارزه برای آوردن همانندی برای چیزی می‌باشد. پیامبری که دارای معجزه است لازم است مردم را به مقابله به مثل دعوت کند، او باید معجزۀ خویش را علامت و نشانۀ درستی ادعای نبوّت خود معرفی کند تا اگر دیگران می‌توانند همانند آن را بیاورند، این کار را در اصطلاح «تحدی» می‌گویند. معجزات حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) که پس از بعثت و اظهار نبوت ایشان به ظهور رسیده بر دو نوع است: اول قرآن کریم است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بدان وسیله تحدّی کرده است. دوم معجزات دیگری است که از ایشان به معرض بروز و ظهور رسیده است. حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) به وسیلۀ این قرآن با عرب تحدّی کرد و در تمام دوران زندگانی خود مردم را به آوردن مانند آن فراخواند. اعراب نتوانستند با قرآن معارضه کنند؛ زیرا از معارضه و آوردن مثل آیات شریفۀ قرآن عاجز بودند، این عدم معارضه و عجز آنان بزرگ‌ترین دلیل بر اعجاز قرآن است، مقصود از تحدّی به قرآن این است که آن حضرت می‌فرمود: جبرئیل بر من نازل می‌شود و کلماتی را از طرف خداوند بر من قرائت می‌کند، اینک اگر شما قادرید، مانند آن را بیاورید. و همچنین آیات قرآن صراحت دارند که آن حضرت به قرآن تحدّی کرده است،... دلیل عدم معارضه از این جا معلوم است که در این مورد چیزی نقل نشده است، اگر اعراب با قرآن معارضه کرده بودند، گفته‌های آنان برای ما نقل می‌شد و چون نقل نگردیده پیدا است که معارضه‌ای در کار نبوده است. (إعلام الوری بأعلام الهدی، فصل فی ما ظهر بعد بعثته، ص 19)

1) (1) . امور خارق‌العاده‌ای که از پیامبران پیشین به عنوان گواه صدق ادعای نبوّت آنان دیده شده معمولاً جنبۀ جسمانی دارد؛ از جمله شفای بیماران غیر قابل علاج، زنده کردن مردگان، سخن گفتن کودک نوزاد در گاهواره و... که همگی جنبۀ جسمی دارند و چشم و گوش انسان را تسخیر می‌کنند؛ ولی الفاظ قرآن که از همین حروف و کلمات معمولی ترکیب یافته در اعماق دل و جان انسان نفوذ می‌کند، روح او را مملو از اعجاب و تحسین می‌سازد، افکار و عقول را در برابر خود وادار به تعظیم می‌کند و معجزه‌ای است که تنها با مغزها و اندیشه‌ها و ارواح انسانها سر و کار دارد. به یقین برتری چنین معجزه‌ای بر معجزات جسمانی احتیاج به توضیح ندارد.

1) (1) - این درس در جلسۀ «پانصد وپنجاه» و «چهار صد و سوم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عَنْ عَبْدِالْأَعْلَی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ: عَثَرْتُ فَانْقَطَعَ ظُفُرِی فَجَعَلْتُ عَلَی إِصْبَعِی مَرَارَۀً فَکَیْفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ؟ قَالَ: یُعْرَفُ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ - ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ امْسَحْ عَلَیْه. (الکافی، ج 3، باب الجبائر و...، ص 32) عبدالاعلی چنین نقل می‌کند که به حضرت صادق (علیه السلام) عرض کردم: پایم به سنگ برخورد و ناخنم شکست. روی آن مرحم گذاشتم. برای وضو چه کنم؟ حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: پاسخ این مسأله و امثال آن، از کتاب خدا روشن می‌شود: خداوند در مقررات دین بر شما سخت نمی‌گیرد، روی همان مرحم مسح بکش.

3) (3) . عن أمیرالمومنین (علیه السلام): وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ علی أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَۀٍ وَ لَا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًی. (نهج البلاغه، ص 252)... و بدانید کسی که با قرآن کریم است بی نیاز است و کسی که بی‌قرآن است بی‌نیاز نیست....

1) (1) . عن أنس: قال لی رسول الله (صلی الله علیه و آله): یا ابن‌ام سلیم! لا تغفل عن قراءۀ القرآن صباحاً و مساءً فإن القرآن یحیی القلب المیت و ینهی عن الفحشاء و المنکر. (شرح نهج‌البلاغۀ ابن ابی الحدید، ج 10، ص 22؛ میزان الحکمه، ح 16497) ای پسرام سلیم! از خواندن قرآن غافل مشو؛ زیرا قرآن دل را زنده می‌کند و از فحشا و کارهای زشت و ستم باز می‌دارد.

2) (2) . اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ احْطُطْ بِالْقُرْآنِ عَنَّا ثِقْلَ الْأَوْزَارِ، وَ هَبْ لَنَا حُسْنَ شَمَائِلِ الْأَبْرَارِ، وَ اقْفُ بِنَا آثَارَ الَّذِینَ قَامُوا لَکَ بِهِ آنَاءَ اللَّیْلِ وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ حَتَّی تُطَهِّرَنَا مِنْ کُلِّ دَنَسٍ بِتَطْهِیرِهِ، وَ تَقْفُوَ بِنَا آثَارَ الَّذِینَ اسْتَضَاءُوا بِنُورِهِ، وَ لَمْ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ عَنِ الْعَمَلِ فَیَقْطَعَهُمْ بِخُدَعِ غُرُورِهِ. (صحیفۀ السجادیۀ، وکان من دعائه (علیه السلام) عند ختم القرآن) خدایا! بر محمد و خاندان او درود فرست و به برکت قرآن بار سنگین گناهان را از دوش ما بردار و صفات و خصال نیکوی نیکوکاران را به ما ارزانی‌دار و ما را پیرو نشانه‌ها و راه‌های کسانی گردان که در بامدادان و شامگاهان قرآن را برای تو به پا داشتند و در خواندن و عمل به آن می‌کوشیدند. تا بدان وسیله ما را از هر پلیدی پاک سازی و پیرو نشانه‌های کسانی گردانی که راه خود را با روشنایی و راهنمایی قرآن روشن کردند و آرزوی طول عمر و جمع مال و مانند آن، آنان را از کار و بندگی باز نداشته که به فریب‌های گوناگونش آنان را فرا گرفته، تباه و بدبخت گرداند.علامۀ افندی در شرح حال مرحوم طبرسی می‌گوید: از شگفتی‌های روزگار بلکه از کرامت‌های مرحوم طبرسی - قدّس اللَّه روحه - داستانی است که نزد همۀ مردم شهرت یافته است و آن این‌که: وی سکته کرد و مردم تصور کردند او از دنیا رفته است؛ و او را دفن کردند. پس از دفن در قبر به هوش آمد و چون هیچ چاره‌ای نداشت و نمی‌توانست از کسی کمک بجوید، در آن حالت نذر می‌کند که اگر خداوند او را نجات دهد کتابی در تفسیر قرآن بنویسد. اتفاقاً دزدی برای دزدیدن کفن او می‌آید و شروع به نبش قبر می‌کند، ناگهان طبرسی از داخل قبر دست دزد را می‌گیرد، ترس و وحشت، دزد را فرا می‌گیرد. طبرسی می‌گوید: نترس! من سکته کردم و اطرافیان چون تصور کردند مرده‌ام، مرا دفن کردند، سپس برخاست و دزد او را کمک کرده و به دوش گرفت و به منزل آورد، در آن هنگام مرحوم طبرسی کفن را به همراه اموال زیادی به دزد داد و او نیز به دست مرحوم طبرسی توبه کرد و از افراد صالح گردید، سپس مرحوم طبرسی برای وفای به نذر خود، تفسیر «مجمع البیان» را تألیف نمود و خداوند او را موفق به اتمام آن گرداند. مرحوم خوانساری این داستان را از کتاب «ریاض العلماء» نقل کرده است و سپس می‌گوید: برخی این داستان را به ملا فتح اللَّه کاشانی نسبت داده و گفته‌اند: وی تفسیر «منهج الصادقین» را پس از نجات از چنین مهلکه‌ای نوشت. به هر حال اگر این داستان دربارۀ مرحوم طبرسی صحیح باشد، باید مرحوم طبرسی هنگام آن سکته، حدود شصت سال داشته باشد که خداوند به برکت قرآن کریم او را نجات داده و پس از آن حدود سی سال دیگر در خدمت قرآن و زیر پرچم تفسیر زندگی کرد.. (الآداب الدینیۀ للخزانۀ المعینیۀ، ص 210)

1) (1) . قَالَ النبی (صلی الله علیه و آله): عَلَیْکَ بِتِلَاوَۀِ الْقُرْآنِ وَ ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّهُ ذِکْرٌ لَکَ فِی السَّمَاءِ وَ نُورٌ فِی الْأَرْض. (مکارم الأخلاق، فصل 5، ص 458) تلاوت قرآن را از دست مده و خداوند را بسیار یاد کن که تو را در آسمان یاد کنند و در زمین نورانی باشی.عن أمیرالمومنین (علیه السلام): تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَص. (نهج البلاغۀ، خ 110، ص 164)قرآن بیاموزید که بهترین گفتار است و آن را نیک بفهمید که بهار دل‌ها است. از نور آن شفا و بهبودی بخواهید که شفای دل‌ها است و قرآن را نیکو تلاوت کنید که سود بخش‌ترین داستان‌ها است.قرآن به این اعتبار بهار دلها است که بهار باعث نشو و نمای گیاهان و شکفتگی و خرمی می‌شود، خواندن قرآن نیز باعث شکفتگی و خرّمی دل‌ها می‌شود و این‌که قرآن شفای دل‌ها است به این دلیل است که تدبّر و تفکر در معانی آیات قرآن و بهره‌مندی از آن باعث پاک شدن روح و روان از آلودگی‌ها و رذایل اخلاقی می‌شود و همچنین انس با قرآن باعث می‌شود انسان از بسیاری از وسوسه‌ها نجات پیدا کند.

2) (2) . القرآن قطعی السند، و قطعی المتن. (الرسائل الفقهیۀ «للوحید البهبهانی»، ج 1، ص 210)هکذا الکتاب قطعی السند کالمتواتر. (مجمع الأفکار و مطرح الأنظار، ص 10)ولکن القرآن الکریم قطعی السند و ظنّی الدلالۀ، و فیه محکمات و أخر متشابهات. (القصاص علی ضوء القرآن و السنۀ، ج 1، ص 451)

1) (1) . عن أَبُی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ رَسُولُ اللَّه علیه وآله السّلام: أَنَا أَوَّلُ وَافِدٍ عَلَی الْعَزِیزِ الْجَبَّارِیَوْمَ الْقِیَامَۀِ وَکِتَابُهُ وَأَهْلُ بَیْتِی ثُمَّ أُمَّتِی ثُمَّ أَسْأَلُهُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ بِأَهْلِ بَیْتِی. (الکافی، ج 2، کتاب فضل القرآن، ص 596) من نخستین کسی هستم که در روز قیامت با کتاب خداوند و اهل بیتم بر خدای عزیز جبار وارد می‌شوم، سپس امتم [وارد می‌شوند]، سپس از ایشان می‌بپرسم که با کتاب خدای متعال و اهل بیت من چه کردید؟!

1) (1) . و شترهای چاق و فربه را [در مراسم حج] برای شما از شعائر الهی قرار دادیم. (حج: آیه 36)

1) (1) - این درس در جلسۀ «پانصد و نود و دوم» و «چهار صد و سوم» درس خارج اصول معظم له ایراد شده است-

2) (2) . قَالَ ابو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): لِلْقُرْآنِ تَأْوِیلٌ یَجْرِی کَمَا یَجْرِی اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ وَ کَمَا تَجْرِی الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ فَإِذَا جَاءَ تَأْوِیلُ شَیْ‌ءٍ مِنْهُ وَقَعَ فَمِنْهُ مَا قَدْ جَاءَ وَ مِنْهُ مَا یَجِیء. (بحار الأنوار، ج 23، باب 4، ص، 76) قرآن دارای تأویلهایی است که مانند شب و روز و حرکت خورشید و ماه در حال جریان است، وقتی زمان هریک از آنها فرابرسد، اتفاق خواهد افتاد که برخی از آنها به وقوع پیوسته و برخی در آینده به وقوع خواهد پیوست.

1) (1) . (وَ قَرْنَ فی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّۀِ الْأُولی وَ أَقِمْنَ الصَّلاۀَ وَ آتینَ الزَّکاۀَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً وَ اذْکُرْنَ مَا یُتْلی فی بُیُوتِکُنَّ مِنْ ءَایَتِ اللَّهِ وَ الحِْکْمَۀِ إِنَّ اللَّهَ کاَنَ لَطِیفًا خَبِیرًا). (الأحزاب: آیه 33-34) و در خانه‌های خود بمانید و همچون دوران جاهلیّت نخستین [در میان مردم] ظاهر نشوید و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و خدا و رسولش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد و آنچه را در خانه‌هایتان از آیات خدا و حکمت تلاوت می‌شود، یاد کنید که خدا باریک بین و آگاه است.

2) (2) . ثم إن اللّه تعالی ترک خطاب المؤنثات و خاطب بخطاب المذکرین بقوله: (لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ) لیدخل فیه نساء أهل بیته و رجالهم، و اختلفت الأقوال فی أهل البیت، و الأولی أن یقال: هم أولاده و أزواجه و الحسن و الحسین منهم و علی منهم لأنه کان من أهل بیته بسبب معاشرته ببنت النبی (علیه السلام) و ملازمته للنبی. (مفاتیح الغیب، فخر رازی، ج 25، ص 168)

3) (3) . شاید منظور معظم له، استاد بزرگوارشان مرحوم علامه طباطبایی است که فرموده اند:... فإن قیل: هذا مدفوع بنص الکتاب علی شمولها لهن کوقوع الآیۀ فی سیاق خطابهن. قلنا: إنما الشأن کل الشأن فی اتصال الآیۀ بما قبلها من الآیات فهذه الأحادیث علی کثرتها البالغۀ ناصۀ فی نزول الآیۀ وحدها، و لم یرد حتی فی روایۀ واحدۀ نزول هذه الآیۀ فی ضمن آیات نساء النبی و لا ذکره أحد حتی القائل باختصاص الآیۀ بأزواج النبی کما ینسب إلی عکرمۀ و عروۀ، فالآیۀ لم تکن بحسب النزول جزءاً من آیات نساء النبی و لا متصلۀ بها و إنما وضعت بینها إما بأمر من النبی (صلی الله علیه و آله) أو عند التألیف بعد الرحلۀ. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 311) و اگر کسی بگوید: آن روایات باید به خاطر ناسازگاری‌اش با صریح قرآن طرح شود، چون روایت هر قدر هم صحیح باشد، وقتی پذیرفته است که با نص صریح قرآن منافات نداشته باشد و روایات مذکور مخالف قرآن است، برای این‌که آیۀ مورد بحث دنبال آیاتی قرار دارد که خطاب در همه آنها به همسران رسول خدا است، پس باید خطاب در این آیه نیز به ایشان باشد. در پاسخ می‌گوییم: همۀ حرفها در همین است که آیا آیۀ مورد بحث متصل به آن آیات و تتمۀ آنها است یا خیر؟ چون روایاتی که به آنها اشاره شد، همین را منکر است و می‌فرماید: آیۀ مورد بحث به تنهایی و در یک واقعۀ جداگانه نازل شده است. و حتی در میان این هفتاد روایت، یک روایت هم وجود ندارد، که بگوید آیۀ شریفه دنبال آیات مربوط به همسران رسول خدا نازل شده است، و حتی احدی از مفسران هم این حرف را نزده‌اند، حتی کسانی هم که گفته‌اند آیۀ مورد بحث مخصوص همسران رسول خدا است، مانند عکرمه و عروه، نگفته‌اند که آیه در ضمن آیات نازل شده است، پس آیۀ مورد بحث از جهت نزول جزو آیات مربوط به همسران رسول خدا و متصل به آن نیست، حال یا به دستور رسول خدا دنبال آن آیات قرارش داده‌اند یا بعد از رحلت آن حضرت اصحاب هنگام تألیف آیات قرآنی در آنجا نوشته‌اند.

1) (1) . مشروح این مطلب در کتاب «چهره‌های درخشان در آیۀ تطهیر» نوشتۀ معظم له ذکر شده است.

2) (2) . سخنان پاکیزه به سوی او صعود می‌کند و عمل صالح را بالا می‌برد. (فاطر: آیه 10)

1) (1) . «الکلم الطیب» به معنای سخنان پاکیزه است و پاکیزگی سخن به پاکیزگی محتوای آن بستگی دارد و پاکیزگی محتوا به خاطر مفاهیمی است که بر واقعیتهای عینی پاک و درخشان تطبیق می‌کند و چه واقعیتی بالاتر از ذات پاک خداوند و آیین حق و عدالت او و نیکان و پاکانی که در راه نشر آن گام بر می‌دارند!به همین جهت «الکلم الطیب» را به اعتقادات صحیح در مورد مبدأ و معاد و آیین خداوند تفسیر کرده‌اند. آری! چنین عقیدۀ پاکی است که به سوی خدا اوج می‌گیرد و دارنده‌اش را نیز پرواز می‌دهد تا در جوار قرب حق تعالی قرار گیرد و غرق در عزت خداوند عزیز شود. مسلماً از این ریشۀ پاک شاخه‌هایی می‌روید که میوۀ آن عمل صالح است، هر کار شایسته و مفید و سازنده، چه دعوت به سوی حق باشد، چه حمایت از مظلوم، چه مبارزه با ستمگر، چه خودسازی و عبادت، چه آموزش و پرورش و خلاصه هر چیز که در این مفهوم وسیع و گسترده داخل است اگر برای خدا و به خاطر رضای او انجام شود آن هم اوج می‌گیرد و به آسمان لطف پروردگار عروج می‌کند و مایۀ معراج و تکامل صاحب آن و برخورداری از عزت حق می‌شود. این همان چیزی است که در سورۀ ابراهیم آیه 24 به آن اشاره شده: (أَلَمْ‌تر کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَۀً طَیِّبَۀً کَشَجَرَۀٍ طَیِّبَۀٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها)؛ آیا ندیدی خداوند چگونه برای سخن پاکیزه، مثالی زده است؟ همانند درختی پاک که ریشۀ آن ثابت و برقرار و شاخه آن در آسمان افراشته است، هر زمان میوه‌های خود را به اذن پروردگارش به مشتاقان می‌دهد.عَنِ الصَّادِقِ (علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ: الْکَلِمُ الطَّیِّبُ قَوْلُ الْمُؤْمِنِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِی وَلِی اللَّهِ وَ خَلِیفَۀُ رَسُولِ اللَّهِ وَ قَالَ: وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ الِاعْتِقَادُ بِالْقَلْبِ إِنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا شَکَّ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِین. (بحار الأنوار، ج 66، باب 30، ص 18) «کلم طیب» گفتار مؤمن است که می‌گوید: لا اله الا الله محمد رسول اللَّه علی ولی اللَّه و خلیفۀ رسول اللَّه، فرمود: عمل صالح اعتقاد به دل است به این‌که معتقد باشد این مسأله حق است و از جانب خداوند آمده و شکی در حقانیّت آن نیست.در بعضی از روایات «الکلم الطیب و العمل الصالح» به ولایت اهل بیت علیهم السلام یا مانند آن تفسیر شده است: عنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: (إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ) قَالَ: وَلَایَتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ فَمَنْ لَمْ یَتَوَلَّنَا لَمْ یَرْفَعِ اللَّهُ لَهُ عَمَلًا. (بحار الأنوار، ج 24، باب 50، ص 173) عمار بن یقظان اسدی از حضرت صادق (علیه السلام) دربارۀ آیه: (إِلَیْهِ‌یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ) سؤال کرد. حضرت در جواب فرمود: ولایت ما خانواده است - اشاره به سینۀ خود کردند - هر کس ولایت ما را نداشته باشد عمل صالحی از او پذیرفته نیست. اسدی در آیۀ: «وَ جَعَلَها کَلِمَۀً باقِیَۀً فِی عَقِبِهِ» گفت: یعنی در آل‌محمّد، منظور این است که دوست آنان و دوستانشان هستیم تا روز قیامت و با دشمنانشان دشمنیم تا قیامت.همه از قبیل بیان مصداقهای روشن برای آن مفهوم وسیع و گسترده است و محدودیتی در مفهوم آن ایجاد نمی‌کند؛ چرا که هر سخنی که محتوای پاک و عالی داشته باشد همه در این عنوان جمع است. به هر حال همان خداوندی که به مقتضای آیۀ گذشته زمین مرده را با قطره‌های حیاتبخش باران زنده می‌کند، کلام طیب وعمل صالح را نیز پرورش می‌دهد و به جوار قرب و رحمت خود می‌رساند.تفسیر القمی: (إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ) قَالَ: کَلِمَۀُ الْإِخْلَاصِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنَ الْفَرَائِضِ وَ الْوَلَایَۀُ یَرْفَعُ الْعَمَلَ الصَّالِحَ إِلَی اللَّه. (بحار الأنوار، ج 66، باب 30، ص 18) امام (علیه السلام) در تفسیر (إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ) فرمود: مقصود کلمۀ اخلاص و اقرار به واجباتی است که از سوی خدا نازل شده است و ولایت عمل صالح را به طرف خداوند می‌برد.

1) (1) . (أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ‌ام عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها) (محمد، آیه 24) آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند، یا بر دلهاشان قفل نهاده شده است؟(کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ، لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ، وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ). (ص، آیه 29) کتابی فرخنده بر تو فرو فرستادیم تا در آیات آن تدبر کنند و خردمندان از آن پند گیرند.(وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ، فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ) (قمر، آیه 17-22-32-40) هر آینه قرآن را برای یاد کردن [خداوند] آسان قرار دادیم آیا کسی هست که یاد کند؟(أَفَلایَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ) (نساء، آیه 82) پس آیا در قرآن نمی‌اندیشند و تدبر نمی‌کنند؟...

2) (2) . قَال أَمِیرَالْمُؤْمِنِین (علیه السلام):... وَ کَلَامُ اللَّهِ وَ تَأْوِیلُهُ لَا یُشْبِهُ کَلَامَ الْبَشَرِ کَمَا لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنْ خَلْقِهِ یُشْبِهُهُ کَذَلِکَ لَا یُشْبِهُ فِعْلُهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی شَیْئاً مِنْ أَفْعَالِ الْبَشَرِ وَ لَا یُشْبِهُ شَیْ‌ءٌ مِنْ کَلَامِهِ کَلَامَ الْبِشْرِ فَکَلَامُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی صِفَتُهُ وَ کَلَامُ الْبَشَرِ أَفْعَالُهُمْ فَلَا تُشَبِّهْ کَلَامَ اللَّهِ بِکَلَامِ الْبَشَرِ فَتَهْلِکَ وَ تَضِل. (توحید صدوق، ص 264) قرآن کلام خداوند است و تأویل آن همچون کلام بشر نیست. همان گونه که چیزی از آفریده‌هایش با او همانند نیست، فعل او نیز به چیزی از افعال بشر شباهت ندارد و هیچ سخن او به سخن بشر شبیه نیست. کلام خدای متعال صفت او است و کلام بشر افعال ایشان. پس سخن خداوند را به سخن بشر تشبیه نکنید که گمراه و هلاک می‌شوید.

1) (1) . عن امیرالمؤمنین (علیه السلام): ثمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ نُوراً لَا تُطْفَأُ مَصَابِیحُه و... وَ بَحْراً لَا یُدْرَکُ قَعْرُهُ و.... (نهج البلاغۀ، ص 315) أمیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید:... سپس قرآن را بر نبی مکرم نازل فرمود: قرآنی که نورش خاموشی ندارد... و دریایی است که ژرفای آن درک نشود و...

2) (2) . قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): أَعْرِبُوا الْقُرْآنَ وَ الْتَمِسُوا غَرَائِبَهُ. (بحارالأنوار، ج 89، ص 107) قرآن را درست بخوانید و در جستجوی شگفتی‌های آن باشید.وَ قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام): الْقُرْآنُ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ لَا تَفْنَی عَجَائِبُهُ وَ لَا تَنْقَضِی غَرَائِبُهُ وَ لَا تُکْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلَّا بِهِ فَتَفَکَّرُوا. (إرشاد القلوب، ج 1، ص 8) قرآن ظاهرش شگفت انگیز و باطنش دریایی ژرف و بی‌پایان از حقایق است، شگفتیهای قرآن تمام شدنی نیست و اسرارش به پایان نمی‌رسد تاریکی ها برطرف نمی‌شود مگر به واسطۀ قرآن، پس اندیشه کنید.الامام السجاد (علیه السلام): فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلِ الْقُرْآنَ وَسِیلَۀً لَنَا إِلَی أَشْرَفِ مَنَازِلِ الْکَرَامَۀ... حَتَّی تُوصِلَ إِلَی قُلُوبِنَا فَهْمَ عَجَائِبِهِ. (الصحیفۀ السجادیۀ، ص 178، و کان من دعائه (علیه السلام) عند ختم القرآن) خدایا! بر محمد و آلش درود فرست و قرآن را وسیلۀ رسیدن ما به شریف‌ترین منزلگاههای کرامت قرار ده... تا فهم شگفتیهای قرآن را نصیب دلهای ما گردانی.قَالَ الامام الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ (علیه السلام): کِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی أَرْبَعَۀِ أَشْیَاءَ عَلَی الْعِبَارَۀِ وَ الْإِشَارَۀِ وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِقِ فَالْعِبَارَۀُ لِلْعَوَامِ وَ الْإِشَارَۀُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِیَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِیَاءِ. (جامع الأخبار، فصل 24، ص 41) کتاب خدای عزوجل (قرآن) دارای چهار خصوصیت است: عبارت ظاهر، اشاره، لطایف و حقایق. عبارت ظاهر برای عوام است و اشاره برای خواص و لطایف برای اولیا و حقایق برای انبیا.

1) (1) . (ثور):.... و فی الخبر «من أراد العلم فلیثوّر القرآن» أی لینقر عنه و یفکّر فی معانیه و تفسیره و قراءته. (مجمع البحرین، ج 3، ص 238)عن أَبَی إِبْرَاهِیم (علیه السلام): مَنِ اسْتَکْفَی بِآیَۀٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ کُفِی إِذَا کَانَ لَهُ یَقِینٌ. (عدۀ الداعی و نجاح الساعی، القسم الثانی فی الاستکفاء، ص 293) هرکس قرآن را برای خود کافی بداند وقتی یقین داشته باشد از مشرق و مغرب بی‌نیاز می‌شود.

1) (1) - این درس در جلسۀ چهارصد و سی ام درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است.

2) (2) . عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَۀَ بْنِ زَیْدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام).... (کافی، ج 1، ص 48) همانا روایت‌کنندگان قرآن بسیارند و رعایت‌کنندگانش اندک، چه بسا مردمی که نسبت به حدیث خیرخواه بوده و نسبت به قرآن خیانتگرند، علما از رعایت نکردن غمگین و جاهلان از این‌که نتوانند روایت را حفظ کنند غمگین هستند، یکی در پی حفظ حیات خود و دیگری در پی هلاکت خویش است، اینجا است که دو گروه رعایت‌کننده اختلاف پیدا می‌کنند و از هم جدا می‌شوند. در صورتی که به حسب ظاهر و در نظر مردم جاهل، هر دو دسته ستایش می‌شوند.توضیح این‌که: روایت کردن قرآن در اینجا به معنی تصحیح الفاظ و تجوید و قرائت و از برکردن آن است و مراد از خیر خواهی هم همین است و مراد از «رعایت» فهمیدن معنا و تفکر و تدبّر در آن و عمل کردن به مقتضای آن است.

1) (1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): الْقُرَّاءُ ثَلَاثَۀٌ: قَارِئٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ لِیَسْتَدِرَّ بِهِ الْمُلُوکَ وَ یَسْتَطِیلَ بِهِ عَلَی النَّاسِ فَذَاکَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ قَارِئٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَحَفِظَ حُرُوفَهُ وَ ضَیَّعَ حُدُودَهُ فَذَاکَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ قَارِئٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَاسْتَتَرَ بِهِ تَحْتَ بُرْنُسِهِ فَهُوَ یَعْمَلُ بِمُحْکَمِهِ وَ یُؤْمِنُ بِمُتَشَابِهِهِ وَ یُقِیمُ فَرَائِضَهُ وَ یُحِلُّ حَلَالَهُ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَهُ فَهَذَا مِمَّنْ یُنْقِذُهُ اللَّهُ مِنْ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّۀِ وَ یَشْفَعُ فِیمَنْ شَاء. (الخصال، ج 1، ص 142) تلاوت کنندگان قرآن مجید سه گروه‌اند: گروهی آن را برای تقرّب به درگاه بزرگان و سروری بر مردمان فرا گرفته‌اند که آنان اهل دوزخ اند و گروهی آن را آموخته و الفاظ آن را حفظ کرده اند؛ اما به داوری‌های آن کاری ندارند اینان نیز اهل دوزخ اند. گروهی دیگر آن را یاد گرفته‌اند و در مطالب آن تعقل و تدبر می‌کنند و به محکمات آن عمل می‌کنند و به متشابهات آن ایمان دارند و به واجبات آن رفتار و از محرمات آن اجتناب می‌کنند اینان اهل بهشت‌اند و شفاعت ایشان دربارۀ هرکس که ب‌خواهند به درگاه خداوند پذیرفته است.

2) (2) . عنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِبْنِ مُحَمَّدٍ 8: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَوْمَ مِنًی فَقَالَ: نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا فَکَمْ مِنْ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ - وَ کَمْ مِنْ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ. (أمالی المفید، ص 186، المجلس الثالث والعشرون) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در سرزمین منی سخنرانی کرد، فرمود: خداوند روی بنده‌ای را خرّم و شاد کند که سخن مرا بشنود و خوب فرا گیرد و به آن کس که نشنیده است برساند، چه بسا کسانی که بار فقه با خود می‌کشند؛ ولی فقیه نیستند و چه بسا کسانی که فقه را به کسانی انتقال می‌دهند که از خود حاملان بهتر می‌فهمند.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی أَلَا وَ هُمَا الْخَلِیفَتَانِ مِنْ بَعْدِی وَ لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَی الْحَوْض. (أمالی الصدوق، ص 415، المجلس الرابع والستون) من میان شما دو چیز گران‌بها را - که کتاب خدای عز و جل و خاندانم باشند - به جا می‌گذارم آگاه باشید! هر دوی آنها خلیفۀ بعد از من هستند و از هم جدا نمی‌شوند تا بر سر حوض نزد من آیند.

2) (2) . قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: (الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ): یُرَتِّلُونَ آیَاتِهِ وَ یَتَفَقَّهُونَ فِیهِ وَ یَعْمَلُونَ بِأَحْکَامِهِ وَ یَرْجُونَ وَعْدَهُ وَ یَخَافُونَ وَعِیدَهُ وَ یَعْتَبِرُونَ بِقِصَصِهِ وَ یَأْتَمِرُونَ بِأَوَامِرِهِ وَ یَتَنَاهَوْنَ عَنْ نَوَاهِیهِ. مَا هُوَ وَ اللَّهِ حِفْظَ آیَاتِهِ وَ دَرْسَ حُرُوفِهِ وَ تِلَاوَۀَ سُوَرِهِ وَ دَرْسَ أَعْشَارِهِ وَ أَخْمَاسِهِ حَفِظُوا حُرُوفَهُ وَ أَضَاعُوا حُدُودَهُ وَ إِنَّمَا تَدَبُّرُ آیَاتِهِ وَ الْعَمَلُ بِأَحْکَامِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی (کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ....) (إرشاد القلوب، ج 1، باب 19، ص 78) حضرت صادق (علیه السلام) در تفسیر آیۀ: (الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ) فرمود: آیات قرآن را تلاوت می‌کنند و در آن تفکر می‌کنند و به احکام آن عمل می‌کنند و به بشارت‌های آن امیدوارند و از تهدیدهای آن می‌ترسند و از مثال‌ها و قصص [پیشینیان در] آن عبرت می‌گیرند، و اوامر آن را انجام می‌دهند و خود را از منهیّاتش بازمی‌دارند. به خدا قسم! قرآن برای این نیست که آیاتش را حفظ کنند و حروف آن را فراگیرند و سوره‌های قرآن یا بخشی از آن را بخوانند و حدود آن را ضایع کنند بلکه برای تدبّر در آیات آن و عمل کردن به احکام آن است چنان که حق جل شأنه می‌فرماید: قرآن مجید کتابی است عظیم الشأن که بر تو نازل کردیم تا امت تو در آیاتش تدبر و تفکر کنند....

1) (1) . أَقْبَلَ النَّاسُ عَلَی عَلِیٍّ (علیه السلام) فَقَالُوا: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! أَنْبِئْنَا بِالْفَقِیهِ قَالَ: نَعَمْ أُنْبِئُکُمْ بِالْفَقِیهِ حَقَّ الْفَقِیهِ... وَ لَمْ یَدَعِ الْقُرْآنَ رَغْبَۀً إِلَی غَیْرِهِ أَلَا لَا خَیْرَ فِی قِرَاءَۀٍ لَا تَدَبُّرَ. (مشکاۀ الأنوار، فصل 8، ص 132) مردم نزد حضرت علی (علیه السلام) آمدند و گفتند: ای أمیرمؤمنان! فقیه را به ما بشناسان، فرمود: بلی، فقیه حقیقی را به شما می‌شناسانم، فقیه واقعی کسی است که:... و قرآن را - به خاطر گرایش به غیر قرآن - ترک نمی‌کند، بدانید که در قرائتی که تدبّر در آن نیست خیری نیست.

2) (2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): الْقُرْآنُ عَهْدُ اللَّهِ إِلَی خَلْقِهِ فَقَدْ یَنْبَغِی لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ یَنْظُرَ فِی عَهْدِهِ وَ أَنْ یَقْرَأَ مِنْهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسِینَ آیَۀً. (الکافی، ج 2، باب فی قراءته. ص 609) حضرت صادق (علیه السلام) فرمودند: قرآن مجید سفارشنامه‌ای است که از سوی خداوند به مردم ابلاغ شده است. پس شایسته است که مسلمان در این نامۀ سفارشی بنگرد و بیندیشد و هر روزه پنجاه آیه از قرآن تلاوت کند.

3) (3) . عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی الْقُرْآنِ لَا یَسْبِقُکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُم. (نهج البلاغه، و من وصیته للحسن و الحسین، ص 421) خدا را! خدا را! دربارۀ قرآن، مبادا دیگران در عمل کردن به دستورات قرآن از شما پیشی گیرند.عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): حْسِنُوا تِلَاوَۀَ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ وَ اسْتَشْفُوا بِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُور. (تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، تلاوۀ القرآن، ص 112) قرآن را نیکو بخوانید و قرائت شما با تأمّل و تدبّر باشد و بر این‌کار مواظبت شود، به درستی که قرآن سودمندترین حدیث و گفتگو است و از آن طلب شفا کنید و به آن عمل کنید که آن شفای سینه‌ها است.تلاوت یعنی قرائت همراه با طمأنینه به طوری که حروف و کلمات، واضح و شمرده پشت سر هم ادا گردد. این گونه قرائت هم برای شنونده قابل درک است که می‌تواند در معنای کلام بیندیشد و هم برای قاری که با تدبر در معانی، قلب خود را صیقلی سازد. این دستور تلاوت - مانند تلاوت ادعیه - به مسلمانانِ عربی زبان صادر شده است که ضمن تلاوت در معانی دعا و قرآن بهتر تدبر کنند و قهراً مسلمانان غیر عرب را شامل نمی‌شود، بلکه مسلمانان غیر عرب باید علاوه بر تلاوت متن آیات قرآن به تلاوت ترجمه‌های قرآن و ادعیه نیز بپردازند و گرنه لقلقۀ زبانی بیش نخواهد بود. بدیهی است در مواردی که باید قرآن و دعا در نماز تلاوت شود، متن قرآن و دعا تلاوت می‌شود نه ترجمۀ آن. منتها افراد غیر عرب باید پیش از تلاوت با معنای قرآن و ترجمۀ آن آشنا شوند.

1) (1) . عَنْ زُرَارَۀَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام): أَلَاتُخْبِرُنِی مِنْ أَیْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ إِنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَیْنِ؟ فَضَحِکَ ثُمَّ قَالَ: یَا زُرَارَۀُ! قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ نَزَلَ بِهِ الْکِتَابُ مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ: (فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ) فَعَرَفْنَا أَنَّ الْوَجْهَ کُلَّهُ یَنْبَغِی أَنْ یُغْسَلَ. ثُمَّ قَالَ: (وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ) ثُمَّ فَصَّلَ بَیْنَ الْکَلَامِ فَقَالَ: (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ) فَعَرَفْنَا حِینَ قَالَ: (بِرُؤُسِکُمْ) أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَکَانِ الْبَاءِ... ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ لِلنَّاسِ فَضَیَّعُوه. (الکافی، ج 3، باب مسح الرأس، ص 29) زراره نقل می‌کند که به حضرت باقر (علیه السلام) گفتم: آیا مرا از راز این مطلب با خبر نمی‌سازید که از کجا دانسته‌اید مسح کردن قسمتی از سر و قسمتی از پشت پا کفایت می‌کند؟ حضرت تبسّم کردند وفرمودند: جدم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چنین فرموده است و آیۀ قرآن نیز در این باره نازل شده است؛ خداوند عز و جل می‌گوید: «صورتهای خود را بشویید». از این عبارت دانستیم که تمام صورت باید شسته شود. بعد از آن فرمود: «دستهای خود را تا آرنج بشویید»، ما دانستیم که تمام دست‌ها تا آرنج باید شسته شود. آن‌گاه فصل تازه‌ای گشود و گفت: «و به سرهای خود مسح بکشید». و از آن جا که گفت: «به سرهای خود»، به خاطر همین کلمۀ «باء»، دانستیم که مسح کردن قسمتی از سر کافی است. و این دو فصل را رسول خدا عملاً در سنت خود تفسیر کرد، ولی مردم تفسیر رسول خدا را تباه کرده و ضایع گذاشتند.

2) (2) . قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ فَلَمْ یَعْمَلْ بِهِ وَ آثَرَ عَلَیْهِ حُبَّ الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا اسْتَوْجَبَ سَخَطَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَانَ فِی الدَّرَجَۀِ مَعَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی الَّذِینَ یَنْبِذُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِم. (بحارالأنوار، ج 73، باب 67، ص 328) هر کس قرآن را بیاموزد و به آن عمل نکند و دوستی دنیا و آرایشهای آن را بر عمل به قرآن ترجیح دهد، شایستۀ خشم خدای بزرگ خواهد شد و در درجه همسان یهود و نصارا قرار خواهد گرفت که کتاب خدا را پشت سرافکنده و نادیده گرفتند.

1) (1) . به بعضی ایمان می‌آوریم، و بعضی را انکار می‌کنیم. (نساء: آیه 150)

2) (2) . قال الصادق (علیه السلام) الْغِیبَۀُ أَنْ تَقُولَ فِی أَخِیکَ مَا سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ أَمَّا الْأَمْرُ الظَّاهِرُ فِیهِ مِثْلُ الْحِدَّۀِ وَ الْعَجَلَۀِ فَلَا وَ الْبُهْتَانُ أَنْ تَقُولَ فِیهِ مَا لَیْسَ فِیه. (کافی، ج 2، باب الغیبۀ، ص 356) «غیبت» آن است که دربارۀ برادر مسلمانت چیزی را بگویی که خداوند پنهان داشته است و اما چیزی که ظاهر است مانند «تندخویی» و «عجله» داخل در غیبت نیست. و «بهتان» آن است که چیزی را بگویی که در برادر مسلمانت وجود ندارد.«غیبت» چنان‌که از اسمش پیدا است آن است که در غیاب کسی سخنی بگویند، البته سخنی که عیبی از عیوب او را فاش کند، خواه این عیب جسمانی باشد یا اخلاقی، در اعمال او باشد یا در سخنش و حتی در اموری که مربوط به او است مانند لباس، خانه، همسر و فرزندان و مانند آن. بنابراین. اگر کسی صفات ظاهری و آشکار دیگری را بیان کند غیبت نخواهد بود. مگر این‌که قصد مذمت و عیبجویی داشته باشد که در این صورت حرام است، مثل این‌که در مقام مذمت بگوید: آن مرد نابینا یا کوتاه قد یا سیاهرنگ یا کوسه است. به این ترتیب ذکر عیوب پنهانی به هر قصد و نیتی که باشد غیبت و حرام است و ذکر عیوب آشکار اگر به قصد مذمت باشد نیز حرام است، خواه آن را در مفهوم غیبت وارد بدانیم یا نه. همۀ اینها در صورتی است که این صفات واقعاً در آن فرد باشد؛ اما اگر صفتی اصلاً وجود نداشته باشد داخل در عنوان «تهمت» خواهد بود که گناه آن به مراتب شدیدتر و سنگین‌تر است.از اینجا روشن می‌شود عذرهای عوامانه‌ای که بعضی برای غیبت کردن می‌آورند قابل اعتنا نیست؛ مثلاً گاهی غیبت کننده می‌گوید: این غیبت نیست، بلکه در او هست! در حالی که اگر آن صفت در او نباشد تهمت است نه غیبت. یا این‌که می‌گوید: این سخنی است که در حضور او نیز می‌گویم، در حالی که گفتن آن پیش روی آن فرد نه تنها از گناه غیبت نمی‌کاهد بلکه به خاطر ایذاء، گناه سنگین‌تری را به بار می‌آورد.

1) (1) . آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مردۀ خود را بخورد؟! [به یقین] همۀ شما از این امر کراهت دارید. (الحجرات: آیه 12)مفسران نقل کرده‌اند: جملۀ (وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً) دربارۀ دو نفر از اصحاب رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) است که در مورد سلمان غیبت کردند؛ زیرا او را خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرستاده بودند تا غذایی برای آنان بیاورد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) سلمان را سراغ اسامۀ بن زید - که مسئول «بیت المال» بود - فرستاد. اسامه گفت: الآن چیزی ندارم، آن دو نفر غیبت «اسامه» را کردند و گفتند: او بخل ورزیده است، و دربارۀ سلمان گفتند: اگر او را سراغ چاه سمیحه [که چاه پر آبی بود] بفرستیم آب آن فروکش خواهد کرد! سپس خودشان به راه افتادند تا نزد اسامه بروند و دربارۀ موضوع کار خود تجسس کنند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: من آثار خوردن گوشت را در دهان شما می‌بینم. عرض کردند: ای رسول خدا! ما امروز مطلقاً گوشت نخورده‌ایم. فرمود: آری! گوشت سلمان و اسامه را می‌خوردید. آیه نازل شد و مسلمانان را از غیبت نهی کرد. (تفسیر مجمع البیان، ج 9، ص 203)

2) (2) . گوشت مردار، خون و گوشت خوک بر شما حرام شده است. (مائده: آیه 3)

3) (3) . غیبت از بزرگ‌ترین گناهان است. سرمایۀ بزرگ انسان در زندگی حیثیت و آبرو و شخصیت او است و هر چیز این سرمایه را به خطر بیندازد مانند آن است که جان طرف مقابل را به خطر انداخته باشد، بلکه گاه ترور شخصیت از ترور شخص مهم‌تر خواهد بود و اینجا است که گاه گناه آن از قتل نفس نیز سنگین‌تر است. یکی از فلسفه‌های تحریم غیبت آن است که سرمایۀ بزرگ آبروی مومن بر باد نرود و حرمت اشخاص در هم نشکند و حیثیت آنان را لکه‌دار نسازد. و این مطلبی است که اسلام آن را بسیار با

1) (1) . (قَدْ جَاءَکُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتَابٌ مُّبِین یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَمِ وَ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلی صرَِاطٍ مُّسْتَقِیم). (مائده، آیه 15 و 16) همانا از جانب خدا برای (هدایت) شما نوری (عظیم) و کتابی آشکار آمد. کتابی که خدا بوسیلۀ آن پیروان خوشنودی خویش را به راههای سلامت هدایت می‌کند، و آنان را به اذن خود از ظلمت‌ها به سوی نور خارج ساخته و به سوی صراط مستقیم هدایت می‌کند.

2) (2) . عَنِ الصَّادِقِ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً فَخَتَمَ بِهِ الْأَنْبِیَاءَ فَلَا نَبِی بَعْدَهُ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ کِتَاباً فَخَتَمَ بِهِ الْکُتُبَ فَلَا کِتَابَ بَعْدَه - إِلَی أَنْ قَالَ -: فَجَعَلَهُ النَّبِی عَلَماً بَاقِیاً فِی أَوْصِیَائِهِ فَتَرَکَهُمُ النَّاسُ وَ هُمُ الشُّهَدَاءُ عَلَی أَهْلِ کُلِّ زَمَانٍ حَتَّی عَانَدُوامَنْ أَظْهَرَ وِلَایَۀَ وُلَاۀِ الْأَمْرِ وَ طَلَبَ عُلُومَهُمْ وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ ضَرَبُوا الْقُرْآنَ بَعْضَهُ بِبَعْض... وَ لَمْ یَعْرِفُوا مَوَارِدَهُ وَ مَصَادِرَهُ إِذْ لَمْ یَأْخُذُوهُ عَنْ أَهْلِهِ فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا. (وسائل‌الشیعه، ج 27، ص 201)

3) (3) . فرقۀ «وهّابیّت» اظهار می‌دارند که هر کس، غیر خدا را بخواند، مشرک می‌شود؛ زیرا خداوند فرموده است: «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»، بنا بر این کسانی که در حال توسّل، اولیای خدا را صدا می‌زنند، مشرکند! امّا این آیه: «وَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» (قصص: آیه 88) توضیح می‌دهد که مشرک، کسی است که غیر خدا را به عنوان خدای دیگر بخواند: «لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ» و ناگفته پیدا است که شیعیان هیچ مقامی را به عنوان خدا صدا نمی‌زنند، بلکه به عنوان کسی که نزد خداوند آبرو دارد او را صدا می‌زنند، آن هم آبرویی که از طرف خداوند به او داده شده است، مانند انبیا و اولیای الهی، نه هر شفیع و آبرومند موهومی؛ زیرا بت‌پرستان نیز در دنیای خیال خود تصوّر می‌کردند که بت‌ها در درگاه خداوند آبرومند هستند. در این آیه، شرک‌زدایی با عبارات مختلفی بیان شده است:الف - خدای دیگری را با «اللَّه» مخوانید. ب - معبودی جز اللَّه نیست. ج - همه چیز جز او نابود شدنی است. د - حاکمیّت، تنها از آن اوست. ه - تنها به سوی او باز می‌گردید.پادشاه کشور سعودی هر سال روز عید قربان علمای فرقه‌های اسلامی را میهمان می‌کند. در یکی از سالها علّامه سیّد شرف الدین جبل عاملی (از علمای برجسته لبنانی) به مهمانی دعوت می‌شود. علّامه همین که وارد جلسه شد، قرآنی را که جلد چرمی داشت به شاه هدیه کرد. شاه آن را گرفت و بوسید. علّامه گفت: تو مشرک هستی! شاه ناراحت شد که چرا چنین تهمتی می‌زنی؟ علّامه گفت: چون شما چرمی را بوسیدی که پوست حیوان است و احترام به پوست حیوان شرک است! شاه گفت: من هر پوستی را نمی‌بوسم، کفش من هم از چرم و پوست حیوان است؛ ولی هرگز آن را نمی‌بوسم، این قطعه چرم، جلد قرآن قرار گرفته است برای همین آن را بوسیدم. علّامه فرمود: ما نیز هر آهنی را نمی‌بوسیم، آهنی را می‌بوسیم که صندوق یا ضریح و درب و پنجرۀ قبر پیامبر یا امامان معصوم: باشد. آری! شرک آن است که ما کسی یا چیزی را در برابر خدا عَلم کنیم و برای او قدرتی مستقلّ قائل شویم، در حالی که شیعه قدرت اولیای خدا را مستقل نمی‌داند، بلکه قدرتی وابسته به قدرت الهی می‌داند و اگر گنبد و بارگاهی می‌سازد به‌خاطر آن است که به مردم اعلام کند در این جا مردی از اهل توحید دفن شده است. کسی که در اینجا دفن شده در راه خدا شهید گشته و فدا و فنای توحید شده است. پس گنبد و بارگاه، یعنی مرکزی که زیر آن فریاد توحید بلند است، نه مرکزی در برابر مسجد. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: «وجه اللَّه» پیامبر خدا و حجّت‌های او در زمین هستند که به وسیله آنان به خداوند، دین و معرفت او توجّه می‌شود. در دعای ندبه درباره امام زمان (علیه السلام) می‌خوانیم: «أین وجه الله الذی یؤتی» و نیز می‌خوانیم: «أین وجه الذی یتوجه الاولیاء».

1) (1) . عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله): مَعَاشِرَ النَّاسِ! تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیَاتِهِ وَ مُحْکَمَاتِهِ وَ لَا تَتَّبِعُوا مُتَشَابِهَهُ فَوَ اللَّهِ لَهُوَ مُبَیِّنٌ لَکُمْ نُوراً وَاحِداً وَ لَا یُوَضِّحُ لَکُمْ تَفْسِیرَهُ إِلَّا الَّذِی أَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ إِلَی وَ شَائِلٌ بِعَضُدِهِ وَ مُعْلِمُکُمْ أَنَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِی مَوْلَاهُ وَ هُوَ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَخِی وَ وَصِیِّی.... (روضۀ الواعظین، ج 1، مجلس فی ذکر الإمامۀ و إمامۀ علی ابن أبی طالب و أولاده صلوات الله علیهم أجمعین، ص 88) ای گروه مردم! در مورد قرآن تدبر کنید و آیات محکم آن را خوب بفهمید و هرگز از آیات متشابه پیروی نکنید و به خدا سوگند! هرگز کسی دشواریها و تفسیر آن را برای شما روشن نمی‌کند جز همین کسی که من دست او را می‌گیرم و به سوی خود می‌آورم و بازویش را بر می‌افرازم و به شما اعلام می‌کنم که هر کس من مولای اویم این علی مولای او است! یعنی علی بن ابی طالب که برادر و وصی من است.

1) (1) . قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): أَیُّهَا النَّاسُ! تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ الْمَجِیدَ فَقَدْ دَلَّکُمْ عَلَی الْأَمْرِ الرَّشِید. (إرشاد القلوب، ج 1، باب 20، ص 80) ای گروه مردم! در قرآن مجید بسیار تدبّر و تفکّر کنید؛ زیرا تنها قرآن است که شما را به راه راست راهنمایی می‌کند.قَالَ عَلِی بْنَ الْحُسَیْنِ (علیه السلام): آیَاتُ الْقُرْآنِ خَزَائِنُ فَکُلَّمَا فَتَحْتَ خِزَانَۀً یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْظُرَ مَا فِیهَا. (کافی، ج 2، ص 609) آیات قرآن گنجینه‌های علم هستند هر گاه گنجینه‌ای گشوده شود شایسته است که به آنچه در آن است نظر کنی.

1) (1) - این درس در جلسۀ صد و یازدهم خارج فقه (مکاسب محرمه) معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَل (وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ) قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ (علیه السلام) ذَهَبَتْ دَوْلَۀُ الْبَاطِل. (کافی، ج 8، ص 267) امام باقر (علیه السلام) دربارۀ آیه 81 سوره مبارکه اسراء فرمود: هنگامی که حضرت قائم (علیه السلام) قیام کند دولت باطل از میان می‌رود.عَنِ الصَّادِقِ (علیه السلام): إِذَا قَامَ الْقَائِمُ لَا تَبْقَی أَرْضٌ إِلَّا نُودِی فِیهَا شَهَادَۀُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ. (بحار الأنوار، ج 65، باب 24، ص 225) هنگامی که قائم (علیه السلام) قیام کند، زمینی نمی‌ماند مگر آن‌که ندای توحید و شهادت لا اله الّا اللَّه، محمّد رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) از آن زمین برمی‌خیزد.

3) (3) . او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد تا آن را بر همۀ آیین‌ها غالب گرداند، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند! (توبه: آیه 33؛ صف: آیه 9)

1) (1) .... فَإِنَّکَ قُلْتَ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ (ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ) فَأَظْهِرِ اللَّهُمَّ لَنَا وَلِیَّکَ وَ ابْنَ بِنْتِ نَبِیِّکَ الْمُسَمَّی بِاسْمِ رَسُولِکَ حَتَّی لَا یَظْفَرَ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْبَاطِلِ إِلَّا مَزَّقَهُ وَ یُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُحَقِّقَهُ.... (بحار الأنوار، ج 53، باب 29، ص 39) فرازی از دعای عهد:... زیرا خود گفته‌ای و گفته‌ات راست است. فساد مردم در دریا و خشکی آشکار گشته است. خداوندا! ولی خود و فرزند دختر پیامبرت را که هم نام پیامبرت می‌باشد، ظاهر گردان تا به هر باطلی که می‌رسد آن را به هم زده و از میان بردارد و حق را بر جای خود استوار و آشکار سازد....

1) (1) . عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا (علیه السلام): أَنْتَ صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ: أَنَا صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ وَ لَکِنِّی لَسْتُ بِالَّذِی أَمْلَؤُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ کَیْفَ أَکُونُ ذَلِکَ عَلَی مَا تَرَی مِنْ ضَعْفِ بَدَنِی وَ إِنَّ الْقَائِمَ هُوَ الَّذِی إِذَا خَرَجَ کَانَ فِی سِنِّ الشُّیُوخِ وَ مَنْظَرِ الشُّبَّانِ قَوِیّاً فِی بَدَنِهِ حَتَّی لَوْ مَدَّ یَدَهُ إِلَی أَعْظَمِ شَجَرَۀٍ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ لَقَلَعَهَا وَ لَوْ صَاحَ بَیْنَ الْجِبَالِ لَتَدَکْدَکَتْ صُخُورُهَایکُونُ مَعَهُ عَصَا مُوسَی وَخَاتَمُ سُلَیْمَانَ ذَاکَ الرَّابِعُ مِنْ وُلْدِی یُغَیِّبُهُ اللَّهُ فِی سِتْرِهِ مَا شَاءَثُمَّ یُظْهِرُهُ فَیَمْلَأُ بِهِ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراًوَ ظُلْم. (کمال الدین و تمام النعمۀ، ج 2، ص 370) ریان بن صلت می‌گوید: به امام رضا (علیه السلام) عرض کردم: شما صاحب الامر هستید؟ حضرت فرمود: من هم صاحب الامر هستم؛ ولی آن صاحب الامر که زمین را آن‌چنان که پر از ستم شده است پر از عدالت می‌کند نیستم و چگونه او باشم؟ من با این ضعف بدنی هرگز نمی‌توانم صاحب الامر باشم، هر گاه قائم ظهور کند از نظر سن و سال پیر است، ولی از جهت رخسار جوان است. صاحب الامر از نظر قوای بدنی بسیار نیرومند است تا جایی که می‌تواند با یک حرکت درختی را از ریشه بکند و اگر میان کوه‌ها فریاد بکشد سنگ‌های آنها از هم جدا خواهد شد. عصای موسی و خاتم سلیمان همراه او است او چهارمین فرزند من است. خدا تا وقتی که بخواهد او را پشت پردۀ خود دارد، سپس او را ظاهر می‌کند تا زمین را آن‌چنان که پر از جور و ستم شده است پر از عدل و داد کند.قال علی بن موسی الرضا 8: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَخْرُجَ فَیَمْلَأَ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ أَمَّا مَتَی؟ فَإِخْبَارٌ عَنِ الْوَقْتِ. فَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ النَّبِی ص قِیلَ لَهُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! مَتَی یَخْرُجُ الْقَائِمُ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ؟ فَقَالَ (علیه السلام): مَثَلُهُ مَثَلُ السَّاعَۀِ الَّتِی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِیکُمْ إِلَّا بَغْتَۀ. (همان) اگر از دنیا یک روز باقی بماند خداوند همان روز را طولانی خواهد کرد تا او ظهور کند و آن را پر از عدالت کند چنانچه پر از ستم شده است و اما این‌که آن روز چه روزی است؟ این خبر دادن از وقت است. و همانا پدرم از پدرش از پدرانش نقل کرد که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) سوال شد: قائم از فرزندانت کی خروج می‌کند؟ فرمود: مثل او مثل ساعت قیامت است که خداوند متعال وقت آن را آشکار نمی‌کند تا شما ناگهان آن را ببینید.

1) (1) - این درس در جلسۀ چهل و پنج خارج اصول (قطع) معظم له ایراد گردیده است- (سیری کامل دراصول فقه، چاپ اول، ج 9، ص 483)

2) (2) . اعجاز این سوره: این سوره سه پیشگویی بزرگ را در بردارد:- از یک سو اعطای خیر کثیر را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نوید می‌دهد اگرچه «اعطینا» به صورت فعل ماضی است، ولی ممکن است از قبیل مضارع مسلم باشد که در شکل ماضی بیان شده است. و «خیر کثیر» تمام پیروزیها و موفقیتهایی را که بعداً نصیب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شد و هنگام نزول این سوره در مکه قابل پیش‌بینی نبود، شامل می‌شود.- از سوی دیگر، خبر می‌دهد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) بدون عقبه نخواهد بود، بلکه نسل و دودمان او به طور فراوان در جهان وجود خواهند داشت.- از سوی سوم خبر می‌دهد که دشمنان او ابتر و بی‌دنباله خواهند بود، این پیشگویی نیز تحقق یافت،

1) (1) . «کوثر» یک معنای جامع و وسیع دارد و آن «خیر کثیر و فراوان» است و مصادیق آن زیاد است؛ ولی بسیاری از بزرگان علمای شیعه روشن‌ترین مصداق آن را وجود مبارک «فاطمۀ زهرا (س)» دانسته‌اند؛ چرا که با توجه به شأن نزول آیه که در متن بیان شد، استنباط می‌شود که این «خیر کثیر» همان فاطمۀ زهرا (س) است؛ زیرا نسل و ذریۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله) به وسیلۀ همین دختر گرامی در جهان انتشار یافت، نسلی که نه تنها فرزندان جسمانی پیامبر بودند، بلکه آیین او و تمام ارزشهای اسلام را حفظ کردند و به آیندگان ابلاغ کردند، نه تنها امامان معصوم: که جایگاهی ویژه دارند، بلکه هزاران هزار از فرزندان فاطمه علیها سلام در سراسر جهان پخش شدند که در میان آنان علمای بزرگ و نویسندگان و فقها و محدثان و مفسران والا مقام و فرماندهان عظیمی بودند که با ایثار و فداکاری در حفظ آیین اسلام کوشیده‌اند.در اینجا به بحث جالبی از فخر رازی برخورد می‌کنیم که در ضمن تفسیرهای مختلف «کوثر» می‌گوید: قول سوم این است که این سوره به عنوان رد بر کسانی نازل شده که عدم وجود اولاد را بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خرده می‌گرفتند؛ از این‌رو معنای سوره این است که خداوند به او نسلی می‌دهد که در طول زمان باقی می‌ماند، ببینید چه اندازه از اهل بیت را شهید کردند! در عین حال جهان مملو از آنها است، این در حالی است که از بنی امیه که دشمنان اسلام بودند شخص قابل ذکری در دنیا باقی نماند.

1) (1) . سرمایه زندگی دنیا، ناچیز است. (نساء: آیه 77)

2) (2) . و گنجینه‌های همه چیز، تنها نزد ما است. (حجر: آیه 21)

1) (1) . قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): إِنَّ عَلِیّاً وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی وَ زَوْجَتُهُ فَاطِمَۀُ سَیِّدَۀُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ ابْنَتِی وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّۀِ. (أمالی الصدوق، 57، المجلس الثالث عشر) علی (علیه السلام) وصی و خلیفۀ من و فاطمه که بانوی زنان جهانیان است دختر من و حسن و حسین دو سید جوانان اهل بهشتند.

2) (2) . عَنْ یَعْلَی بْنِ مُرَّۀَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: حُسَیْنٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ حُسَیْنٍ. (بحار، ج 43، باب 12، ص 261) حسین از من است و من از حسین ام.

3) (3) . عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ (علیه السلام) یَقُولُ: أَتَی یَهُودِی النَّبِی فَقَامَ بَیْنَ یَدَیْهِ یَحُدُّ النَّظَرَ إِلَیْهِ فَقَالَ: یَا یَهُودِیُّ! مَا حَاجَتُکَ؟ قَالَ: أَنْتَ أَفْضَلُ‌ام مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ النَّبِی الَّذِی کَلَّمَهُ اللَّهُ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ التَّوْرَاۀَ وَ الْعَصَا وَ فَلَقَ لَهُ الْبَحْرَ وَ أَظَلَّهُ بِالْغَمَامِ؟ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ: إِنَّهُ یُکْرَهُ لِلْعَبْدِ أَنْ یُزَکِّی نَفْسَهُ وَ لَکِنِّی أَقُولُ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَصَابَ الْخَطِیئَۀَ کَانَتْ تَوْبَتَهُ أَنْ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا غَفَرْتَ لِی فَغَفَرَهَا اللَّهُ لَهُ وَ إِنَّ نُوحاً لَمَّا رَکِبَ فِی السَّفِینَۀِ وَ خَافَ الْغَرَقَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا أَنْجَیْتَنِی مِنَ الْغَرَقِ فَنَجَّاهُ اللَّهُ عَنْهُ وَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ لَمَّا أُلْقِی فِی النَّارِ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا أَنْجَیْتَنِی مِنْهَا فَجَعَلَهَا اللَّهُ عَلَیْهِ بَرْداً وَ سَلَاماً وَ إِنَّ مُوسَی لَمَّا أَلْقَی عَصَاهُ وَ أَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَۀً قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا آمَنْتَنِی فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلی. یَا یَهُودِیُّ! إِنَّ مُوسَی لَوْ أَدْرَکَنِی ثُمَّ لَمْ یُؤْمِنْ بِی وَ بِنُبُوَّتِی مَا نَفَعَهُ إِیمَانُهُ شَیْئاً وَ لَا نَفَعَتْهُ النُّبُوَّۀُ. یَا یَهُودِیُّ! وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی الْمَهْدِی إِذَا خَرَجَ نَزَلَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ (علیه السلام) لِنُصْرَتِهِ فَقَدَّمَهُ وَ صَلَّی خَلْفَه. (بحار الأنوار، ج 26، باب 7، ص 319) یک یهودی خدمت پیامبر رسید و با دقت به آن حضرت نگاه می‌کرد، پیامبر فرمود: ای یهودی! چه درخواستی داری؟ عرض کرد: شما بهتری یا موسی بن عمران پیامبری که خدا با او سخن گفت و بر او تورات و عصا فرستاد و دریا را برایش شکافت و با ابر بر سرش سایه انداخت؟ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: خوب نیست کسی از خود تعریف کند؛ ولی من می‌گویم: وقتی آدم دچار خطا شد توبه‌اش این بود که گفت: خدایا! از تو درخواست می‌کنم به حق محمّد و آل محمّد مرا ببخشی و خداوند او را بخشید. نوح وقتی سوار کشتی شد و از غرق شدن ترسید گفت: خدایا! به حق محمّد و آل محمّد مرا از غرق شدن نجات بخش و خداوند او را نجات داد. ابراهیم هنگامی که در آتش افکنده شد گفت: خدایا! درخواست می‌کنم به حق محمّد و آل محمّد مرا از این آتش نجات بخشی و خدا آن را بر او سرد و سلامت کرد. هنگامی که موسی عصایش را انداخت و در دل ترسید گفت: خدایا! به حق محمّد و آل محمّد مرا در امان قرار ده و خداوند فرمود: نترس تو برتر و پیروزی، ای یهودی! اگر موسی مرا درک می‌کرد و به من و نبوّتم ایمان نمی‌آورد، نه ایمانش به او سودی می‌بخشید و نه نبوّت برایش فایده داشت، ای یهودی! از ذریۀ من مهدی است، هنگامی که ظهور کند عیسی بن مریم برای یاری او می‌آید و او را امام قرار می‌دهد و پشت سرش نماز می‌خواند.عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَنْ مَعْنَی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ: إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی مِنَ الْعِتْرَۀِ فَقَالَ: أَنَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْأَئِمَّۀُ التِّسْعَۀُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ تَاسِعُهُمْ مَهْدِیُّهُمْ وَ قَائِمُهُمْ لَا یُفَارِقُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَ لَا یُفَارِقُهُمْ حَتَّی یَرِدُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ حَوْضَهُ. (بحار الأنوار، ج 23، باب 7، ص 104) از امیر المؤمنین (علیه السلام) سؤال کردند: معنای فرمایش پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله): «انی مخلف فیکم الثقلین: کتاب اللَّه و عترتی» چیست و عترت آن جناب چه کسانی هستند؟ فرمود: من و حسن و حسین و امامان نه‌گانه از فرزندان حسین که نهمی ایشان مهدی و قائم آنان است از کتاب خدا جدا نمی‌شوند و کتاب خدا نیز از ایشان جدا نخواهد شد تا وقتی در کنار حوض بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) وارد شوند.

1) (1) - این درس در جلسۀ هفتصد و هشتم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . (یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْر). (بقره: آیه 185) خداوند، راحتی شما را می‌خواهد، نه زحمت شما را.

1) (1) . رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برای تمامی بشر مبعوث بود، بدون این‌که دینش انحصاری و دعوتش به قوم یا به مکان و زمان معینی اختصاص داشته باشد. دلیل این عمومیت، آیات قرآن مانند این آیه است که می‌فرماید:(قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ). بگو: ای مردم! من فرستادۀ خدا به سوی همگی شما هستم، خدایی که فرمانروایی آسمانها و زمین از آن او است. (اعراف، آیه 158) خدای سبحان به ایشان دستور می‌دهد برای این‌که زیر بار سنگین رسالت از پای در نیایند، طریق رفق و مدارا را پیش بگیرد و به تدریج به سوی هدف قدم بر دارد تا هم دعوتش و هم دین خدا که به سویش دعوت می‌کند بهتر پیش برود و هم مردمی که آنان را دعوت می‌کند پذیراتر شوند. به همین دلیل پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) راه رفق و مدارا و تدریج را در پیش گرفت. برای این حقیقت، در سیرۀ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و ائمۀ طاهرین: مظاهر بسیاری دیده می‌شود و پروردگارش نیز او را به همین روش دستور داده است. ایشان این دستور را از سه جهت صادر فرموده اند:اول؛ از جهت معارف حقیقی و قوانین تشریع شده: مسألۀ زدودن عقاید باطل یک ملت و جایگزین کردن عقاید حقه در میان آنان، از دشوارترین کارها است، مخصوصاً وقتی آن عقاید باطل در اخلاق و اعمال آنان ریشه دوانده و عادات و رسومی بر آن عقاید مستقر شده باشد و مردم - نسل در نسل - قرن‌ها دارای اخلاق، اعمال، عادات و رسومی باشند که همه از عقایدی باطل منشأ گرفته باشد، خصوصا زمانی که دعوت دین، عمومی باشد و بخواهد در تمامی شئون زندگی آن ملت بروز کند وآنقدر فراگیر باشد که همۀ حرکات و سکنات ظاهر و باطن، شب و روز، فقیر و غنی افراد جامعه را بدون استثنا فرا گیرد، همچنان که دعوت اسلام چنین است و معلوم است که تصور ایجاد چنین انقلابی در آنان چقدر دهشت آور است!دوم؛ از جهت اعمال: انس و عادت بشر به رفتار خود و نیازش به آن، زیادتر و مقدم بر اعتقادات او است، علاوه بر این‌که عمل برای او محسوس‌تر است و چنانچه عقاید و اعمالش رو به روی یکدیگر قرار گیرند، اگر اعمالش با شهواتش مطابق باشد، عمل را بر عقاید مقدم می‌دارد؛ مثلاً فلان زنای لذتبخش را و هر چند با عقایدش سازگار نباشد - مرتکب می‌شود، به همین جهت است که می‌بینیم دین اسلام در همان روزهای اول همۀ عقاید حقه را یک جا پیشنهاد کرد و هیچ ترسی به خود راه نداد؛ ولی قوانین و شرایع مربوط به اعمال را یکجا بیان نکرد، بلکه در طول بیست و سه سال نزول وحی، به تدریج بیان فرمود. دشواری این امر و مشقت آن در اعمال بیشتر از اعتقادات است.به عنوان مثال، تحریم می‌گساری توسط شارع مقدس اسلام تدریجی بوده است: مردم به خاطر

1) (1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَقَامَ بِالْمَدِینَۀِ عَشْرَ سِنِینَ لَمْ یَحُجَّ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ - (وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ) فَأَمَرَ الْمُؤَذِّنِینَ أَنْ یُؤَذِّنُوا بِأَعْلَی أَصْوَاتِهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ یَحُجُّ فِی عَامِهِ هَذَا فَعَلِمَ بِهِ مَنْ حَضَرَ الْمَدِینَۀَ وَ أَهْلُ الْعَوَالِی وَ الْأَعْرَابُ وَ اجْتَمَعُوا لِحَجِّ رَسُولِ اللَّهِ وَ إِنَّمَا کَانُوا تَابِعِینَ یَنْظُرُونَ مَا یُؤْمَرُونَ وَ یَتَّبِعُونَهُ أَوْ یَصْنَعُ شَیْئاً فَیَصْنَعُونَهُ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ فِی أَرْبَعٍ بَقِینَ مِنْ ذِی الْقَعْدَۀِ فَلَمَّا انْتَهَی إِلَی ذِی الْحُلَیْفَۀِ زَالَتِ الشَّمْسُ فَاغْتَسَلَ ثُمَّ خَرَجَ حَتَّی أَتَی الْمَسْجِدَ الَّذِی عِنْدَ الشَّجَرَۀِ فَصَلَّی فِیهِ الظُّهْرَ وَ عَزَمَ بِالْحَجِّ مُفْرِداً وَ خَرَجَ حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْبَیْدَاءِ عِنْدَ الْمِیلِ الْأَوَّلِ فَصُفَّ لَهُ سِمَاطَانِ فَلَبَّی بِالْحَجِّ مُفْرِداً وَ سَاقَ الْهَدْی سِتّاً وَ سِتِّینَ أَوْ أَرْبَعاً وَ سِتِّینَ حَتَّی انْتَهَی إِلَی مَکَّۀَ فِی سَلْخِ أَرْبَعٍ مِنْ ذِی الْحِجَّۀِ فَطَافَ بِالْبَیْتِ سَبْعَۀَ أَشْوَاطٍ ثُمَّ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ خَلْفَ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ ثُمَّ عَادَ إِلَی الْحَجَرِ فَاسْتَلَمَهُ وَ قَدْ کَانَ اسْتَلَمَهُ فِی أَوَّلِ طَوَافِهِ ثُمَّ قَالَ: (إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَۀَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ) فَأَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ وَ إِنَّ الْمُسْلِمِینَ کَانُوا یَظُنُّونَ أَنَّ السَّعْی بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَۀِ شَیْ‌ءٌ صَنَعَهُ الْمُشْرِکُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: - «إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَۀَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما» ثُمَّ أَتَی الصَّفَا فَصَعِدَ عَلَیْهِ وَ اسْتَقْبَلَ الرُّکْنَ الْیَمَانِی فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ دَعَا مِقْدَارَ مَا یُقْرَأُ سُورَۀُ الْبَقَرَۀِ مُتَرَسِّلًا ثُمَّ انْحَدَرَ إِلَی الْمَرْوَۀِ فَوَقَفَ عَلَیْهَا کَمَا وَقَفَ عَلَی الصَّفَا ثُمَّ انْحَدَرَ وَ عَادَ إِلَی الصَّفَا فَوَقَفَ عَلَیْهَا ثُمَّ انْحَدَرَ إِلَی الْمَرْوَۀِ حَتَّی فَرَغَ مِنْ سَعْیِهِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ سَعْیِهِ وَ هُوَ عَلَی الْمَرْوَۀِ أَقْبَلَ عَلَی النَّاسِ بِوَجْهِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ هَذَا جَبْرَئِیلُ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی خَلْفِهِ یَأْمُرُنِی أَنْ آمُرَ مَنْ لَمْ یَسُقْ هَدْیاً أَنْ یُحِلَّ وَ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِی مَا اسْتَدْبَرْتُ لَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا أَمَرْتُکُمْ وَ لَکِنِّی سُقْتُ الْهَدْی وَ لَا یَنْبَغِی لِسَائِقِ الْهَدْی أَنْ یُحِلَّ حَتَّی یَبْلُغَ الْهَدْی مَحِلَّهُ قَالَ: فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: لَنَخْرُجَنَّ حُجَّاجاً وَ رُءُوسُنَا وَ شُعُورُنَا تَقْطُرُ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ: أَمَا إِنَّکَ لَنْ تُؤْمِنَ بِهَذَا أَبَداً. فَقَالَ لَهُ سُرَاقَۀُ بْنُ مَالِکِ بْنِ جُعْشُمٍ الْکِنَانِیُّ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! عُلِّمْنَا دِینَنَا کَأَنَّا خُلِقْنَا الْیَوْمَ فَهَذَا الَّذِی أَمَرْتَنَا بِهِ لِعَامِنَا هَذَاام لِمَا یَسْتَقْبِلُ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ: بَلْ هُوَ لِلْأَبَدِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَۀِ ثُمَّ شَبَّکَ أَصَابِعَهُ وَ قَالَ: دَخَلَتِ الْعُمْرَۀُ فِی الْحَجِّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَۀِ. قَالَ: وَ قَدِمَ عَلِی مِنَ الْیَمَنِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ هُوَ بِمَکَّۀَ فَدَخَلَ عَلَی فَاطِمَۀَ سَلَامُ اللَّهِ عَلَیْهَا وَ هِی قَدْ أَحَلَّتْ فَوَجَدَ رِیحاً طَیِّبَۀً وَ وَجَدَ عَلَیْهَا ثِیَاباً مَصْبُوغَۀً فَقَالَ: مَا هَذَا یَا فَاطِمَۀُ؟ فَقَالَتْ: أَمَرَنَا بِهَذَا رَسُولُ اللَّهِ. فَخَرَجَ عَلِی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ مُسْتَفْتِیاً فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّی رَأَیْتُ فَاطِمَۀَ قَدْ أَحَلَّتْ وَ عَلَیْهَا ثِیَابٌ مَصْبُوغَۀٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: أَنَا أَمَرْتُ النَّاسَ بِذَلِکَ فَأَنْتَ یَا عَلِیُّ! بِمَا أَهْلَلْتَ؟ قَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! إِهْلَالًا کَإِهْلَالِ النَّبِی فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ: قِرَّ عَلَی إِحْرَامِکَ مِثْلِی وَ أَنْتَ شَرِیکِی فِی هَدْیِی. قَالَ: وَ نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ بِمَکَّۀَ بِالْبَطْحَاءِ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ وَ لَمْ یَنْزِلِ الدُّورَ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ التَّرْوِیَۀِ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ یَغْتَسِلُوا وَ یُهِلُّوا بِالْحَجِّ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ: (فَاتَّبِعُوا مِلَّۀَ أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ) فَخَرَجَ النَّبِی وَ أَصْحَابُهُ مُهِلِّینَ بِالْحَجِّ حَتَّی أَتَی مِنًی فَصَلَّی الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَۀَ وَ الْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا وَ النَّاسُ مَعَهُ وَ کَانَتْ قُرَیْشٌ تُفِیضُ مِنَ الْمُزْدَلِفَۀِ وَ هِی جَمْعٌ وَ یَمْنَعُونَ النَّاسَ أَنْ یُفِیضُوا مِنْهَا فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ وَ قُرَیْشٌ تَرْجُوا أَنْ تَکُونَ إِفَاضَتُهُ مِنْ حَیْثُ کَانُوا یُفِیضُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهِ: (ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ

1) (1) . اما حضرت زهرا سلام الله تعالی علیها که در خدمت پدر بودند، چون سوق هدی نکرده بودند، حجّشان به حجّ تمتّع تبدیل شد؛ لذا بعد از ورود به مکّه و طواف و سعی وتقصیر، برای ایشان حالت احلال و تحلّل پیدا شد، به طوری که در روایات فراوان چنین آمده است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در آن سفر از یمن وارد مکه شد، وقتی بر حضرت زهرا سلام الله علیها وارد شد، ملاحظه کرد حضرت زهراسلام الله علیها از حالت احرام بیرون آمده، لباس رنگین پوشیده و طیّب و عطر استعمال کرده است. امیرالمؤمنین (علیه السلام) متعجّب شده، فرمودند: چه شده است؟ چطور شما از احرام بیرون آمدید؟ ایشان گفتند: جریان از این قرار است که مشروعیّت حجّ تمتّع به وسیلۀ جبرئیل نازل شد و من چون جزو کسانی بودم که سوق هدی نکرده بودم، وظیفۀ شرعی این شد که عمرۀ تمتع را انجام دهم و بعد از عمرۀ تمتع، از احرام بیرون بیایم. امیرالمؤمنین (علیه السلام) خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسیدند و از ایشان توضیح بیشتری خواستند، حضرت نیز مسأله را بیان کردند. (این حاشیه از متن بیانات آیت‌الله العضمی فاضل لنکرانی است.)

1) (1) . با توجه به آخر روایت و دیگر روایات، ظاهراً منظور خلیفۀ دوم عمر بن الخطاب است.

2) (2) . این جمله اشاره به اصول بدعت‌هایی است که خلیفه‌های ناحقِ بعد از رحلت پیامبر در دیانت پدید آوردند و بسیاری از قوانین قرآن و مقررات پیامبر اسلام را دگرگون ساختند، و از آن جمله: تصویب نامه‌ای از شورای اصحاب بود که عمر در دوران خود آن را مقرر کرده بود و برخی احکام و مقررات را به مشورت صحابه می‌گذاشت و طبق نظر اکثریت آنها اجرا می‌کرد و اکثریت هم از میل و رغبت او پشتیبانی می‌کردند، عمر در دوران تصدّی امر خلافت از این گونه مقرّرات بسیار به وجود آورد که جزء سنّت حکومت اسلامی شد، مانند حکم به بریدن دست دزد از مچ دست و پا از مفصل پا، با این‌که پیامبر فقط انگشتان دست را می‌برید و انگشتان پا را و خود کف دست و قسمت عقب پاها را بجا می‌گذاشت، و مانند حکم سه طلاق به یک صیغه، و مانند این‌که فروش ام الولد را منع کرد. اگر چه فرزند او بمیرد، و خودش گفت: من چنین در نظر گرفتم و این رأی من است و آن را بر مردم اجرا کرد، و مانند حکم به این‌که گواهی موالی یعنی تازه مسلمانان جز نژاد عرب را در محاکم نپذیرند.و دیگر همین اعلامیۀ عمر است که گفت: دو متعه در زمان پیامبرحلال بودند ومن آنها را حرام کردم و بر آنها کیفر می‌کنم: حج تمتع و متعه زنان. (نهج الحق و کشف الصدق، ص 282 و 525؛ الإرشاد فی معرفۀ حجج الله علی العباد، ج 1، ص 174؛ الکافی، ج 8، ص 61؛ علی نقل صحیح مسلم، ج 1، ص 395؛ سنن البیهقی، ج 7، ص 206؛ علی ما حکاه الغدیر، ج 6، ص 210؛ شرح ابن ابی الحدید، ج 1، ص 182)

1) (1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ (علیه السلام) دَعَا النَّاسَ إِلَی الْإِسْلَامِ جَدِیداً وَ هَدَاهُمْ إِلَی أَمْرٍ قَدْ دُثِرَ فَضَلَّ عَنْهُ الْجُمْهُورُ وَ إِنَّمَا سُمِّی الْقَائِمُ مَهْدِیّاً لِأَنَّهُ یَهْدِی إِلَی أَمْرٍ قَدْ ضَلُّوا عَنْهُ وَ سُمِّی بِالْقَائِمِ لِقِیَامِهِ بِالْحَق. (الإرشاد، ج 2، فصل سیرۀ الإمام المهدی (علیه السلام)، ص 382) چون قائم آل محمد ظهور کند مردم را به اسلام تازه دعوت می‌کند و آنها را به آثاری که بر اثر ظلم و بیدادگری از میان رفته و کهنه شده و مردم از آنها بی‌خبر مانده رهبری می‌فرماید و قائم را از آن نظر مهدی گفته‌اند که مردم را به آیینی که مسلمانان از دست داده‌اند هدایت می‌کند و او را به آن جهت قائم خوانده‌اند که برای ابراز حق و ظهور آن قیام می‌کند.رَوَی أَبُو خَدِیجَۀَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ (علیه السلام) جَاءَ بِأَمْرٍ جَدِیدٍ کَمَا دَعَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی بُدُوِّ الْإِسْلَامِ إِلَی أَمْرٍ جَدِید. (همان) چون قائم آل محمد ظهور کند دستور تازه می‌آورد چنانچه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) درآغاز اسلام، دستور تازه آورد.

1) (1) - این درس در جلسۀ سیصد و بیست و چهارم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . برای شناخت وهابیت و آگاهی از خطرات آنها نسبت به دین اسلام، باید این مسلک انحرافی را از زوایای مختلف مورد مطالعه و بررسی قرار دارد، از جمله: نحوۀ پیدایش و به وجود آمدن این فرقه و طرز تفکر آنها نسبت به دین و اولیای الهی و شعائر اسلامی و عملکرد آنها در حوزۀ اجتماع و سیاست و....الف - مسلک وهابیت، منسوب به محمد بن عبدالوهاب نجدی است و علّت این که آن را به خود شیخ محمد نسبت نداده‌اند و نگفته‌اند «محمدیه» به این جهت بوده است که مبادا پیروان این مذهب، نوعی شرکت در نام پیامبر پیدا کنند.محمد بن عبدالوهاب، در سال 1115 هجری قمری در شهر «عیینه» چشم به جهان گشود. از کودکی به کتاب‌های تفسیر، حدیث و عقاید، علاقه داشت و از همان دوران جوانی، اعمال مذهبی مردم «به خدا» را زشت می‌شمرد، وی به مدینه رفت و در آن جا توسل مردم به پیامبر را ناپسند شمرد. محمد بن عبدالوهاب، بعد از مرگ پدر، افکار و عقاید خود را - که قبلاً از سوی ابن تیمیه و شاگردش ابن قیم پی‌ریزی شده بود - اظهار کرده و به تبلیغ و ترویج و رسمیت دادن آن همت گماشت.ب - وهابیان معتقدند: هیچ انسانی، نه موحد است و نه مسلمان؛ مگر این‌که اموری را ترک کند. این امور عبارت است از:- به وسیلۀ هیچ یک از و اولیای خدا و رسولان به خدا توسل نجوید و در صورت توسل در راه شرک گام نهاده و مشرک است.- زائران به قصد زیارت به آرامگاه رسول خدا نزدیک نشوند و بر قبر آن حضرت دست نگذارند و در آن جا دعا نخوانند و نماز نگزارند و ساختمان و مسجد روی قبر نسازند.- از پیامبر (صلی الله علیه و آله) طلب شفاعت نکنند.- زیارت قبور و ساختن گنبد و بارگاه برای آنان، شرک است.- وهابیان بر این باورند که مسلمانان، در گذر روزگار از آیین اسلام منحرف شده‌اند.6. هر گونه مراسم تشییع جنازه و سوگواری حرام است.این منطق خشک و بی‌پایه، در تقابل با منطق وحی قرار دارد؛ چرا که قرآن در موارد یاد شده نظراتی صریح و مخالف وهابیّت دارد:- (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّۀَ فِی الْقُرْبی)؛ بگو: از شما [در برابر ابلاغ رسالتم] هیچ پاداشی جز مودّت نزدیکان [یعنی اهل بیتم] نمی‌خواهم. (شوری: آیه 23)یکی از مصادیق ابراز علاقه به خاندان رسالت و اهل بیت و ذوی القربی، قبرهای آنان و تعمیر قبرهای ایشان است. این راه و رسم در میان ملت‌های جهان وجود دارد و یک نوع سنّت عرفی به حساب می‌آید.- (فَقالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذینَ غَلَبُوا عَلی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً)؛ گفتند: ساختمانی روی [جایگاه] آنان بنا کنید [تا از دیده‌ها پنهان بمانند] البته پروردگارشان به آنان داناتر است.- ولی آنان که بر کارشان [نسبت به اصحاب کهف] پیروز شدند، گفتند: به یقین مسجدی روی [جایگاه] آنان بنا خواهیم کرد. (کهف: آیه 21)هنگامی که وضع اصحاب کهف بر مردم آن زمان روشن شد و مردم به دهانۀ غار آمدند، دربارۀ مدفن آنان دو نظر ابراز داشتند. آیه شریفه متذکر آن می‌شود و انتقاد یا لحن اعتراضی نسبت به نظر آنان ندارد. با توجه به آیۀ شریفه، هرگز نمی‌توان تعمیر قبور اولیای الهی و صالحان را عملی حرام یا حتی مکروه قلمداد کرد، بلکه آیۀ شریفه، به نوعی تشویق می‌کند که برای بزرگداشت اولیا و صالحان و حفظ قبرهای آنان، باید کوشید.- (وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِنات)؛ برای گناه خود و مؤمن و مؤمنان استغفار کن. (محمد، آیه 19)- (صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ)؛ بر آنان دعا کن زیرا دعای تو مایۀ آرامشی برای آنان است. (توبه، آیه 103)- (وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحیماً)؛ و اگر آنان هنگامی که [با ارتکاب گناه] به خود ستم کردند، نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر هم برای آنان طلب آمرزش می‌کرد، به یقین خدا را بسیار توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند. (نساء، آیه 64)این آیات بیانگر این است که طلب آمرزش پیامبر در حق افراد، کاملاً مؤثر و مفید است و موضوع شفاعت پیامبر و دعای آن حضرت، نه تنها در آیات صریح، بلکه در احادیث عامه و خاصه و سیرۀ صحابه نیز مشهود است.ج) وهابیان قائل به جنگ با دیگر فرقه‌ها و مذاهب اسلامی هستند و مدعی‌اند که یا باید به آیین وهابیت درآیند یا جزیه دهند. آنان مخالف خود را متهم به کفر و شرک می‌کنند و اموال، نفوس و ناموس آنان را حلال می‌دانند. خلاصه این که، آیات قرآنی وارده دربارۀ شرک و کفر را بر مسلمانان مخالف خود منطبق می‌کنند و این بزرگ‌ترین ضربه به پیکر جامعۀ اسلامی و مسلمانان است.با این تفکر بسته و خشک وهابیت بود که وقتی سعودی‌ها در سال 1344 هجری قمری بر مکه و مدینه و اطراف آن تسلّط یافتند، مشاهد متبرکۀ بقیع و آثار خاندان رسالت و صحابۀ پیامبر را در هم شکسته و از بین بردند.برای اطلاع از نحوۀ عملکرد و کارهایی که وهابیت در حوزۀ اجتماع و سیاست انجام داده‌اند و نگرش آنان نسبت به مسائل اجتماعی، باید به کتاب‌های تاریخی مراجعه کرد. چهرۀ خشن و متعصب وهابیت، در عرصۀ سیاست، حکومت و مردم‌داری، همان بود که طالبان در عمر موقت سیاسی خود در کشور افغانستان به منصّۀ ظهور نشاندند. خون مردم مسلمان را بی محابا به زمین ریختند. عرض و ناموس مسلمانان را هتک کردند و از اسلام یک چهرۀ زشت، خشن و عقب مانده برای جهانیان ترسیم کردند.بنابراین وهابیت، هم در نحوۀ پیدایش و انعقاد تفکّر، مبغوض علمای فرقه‌های مختلف مسلمانان بوده است و هم در نگرش نسبت به مسائل دینی مورد رد عالمان قرار گرفته است. حتی اولین کتابی که در ردّ وهابیت نگاشته شده (الصواعق الالهیه فی الرد علی الوهابیه) توسط برادر محمد بن الوهاب (سلیمان بن عبدالوهاب) نوشته شده است.این فرقه در عرصۀ سیاست نیز جاده صاف کن دشمنان دین و اسلام بوده‌اند؛ این آیین و مسلک، ساخته و پرداختۀ انگلیسی‌ها است و چه ضربه و ضرری محکم‌تر و بیش از این بر اسلام و مسلمانان می‌توان تصور کرد.چند عامل را می‌توان در ارتباط با گسترش این فرقه نام برد:- تشدید فعالیت‌های تبلیغاتی و فرهنگی وهابیت در داخل ایران و حوزه‌های مسلمان نشین خارجی (نظیر حوزۀ قفقاز، بالکان و سایر کشورهای مجاور ایران) که آمادگی بیشتری برای تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی ایران در آنها مشاهده می‌شود، وهابیت به عنوان جریانی انحرافی در جهان اسلام و وابسته به استعمارگران، وظیفۀ جلوگیری از تداوم و گسترش جریان اسلام گرایی اصیل را که به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی در سطح جهانی در حال پیشرفت است بر عهده داشته و از این رو تخریب و ایجاد تزلزل در مبانی فکری و اعتقادی شیعیان به عنوان محور اصلی این جریان را دنبال می‌کند؛ از این رو، در سالهای اخیر در جهت همسویی با تهاجم فرهنگی و نظامی آمریکا علیه کشورهای اسلامی و به خصوص ایران، فعالیت‌های تبلیغی خود را در ایران توسعه بخشیده است؛ البته در مقابل این تهاجم، حوزه‌های علمیه و نظام اسلامی، اقدامات و تدابیر امنیتی و فرهنگی مناسبی را - هر چند ناکافی - به کار گرفته‌اند.- وهابیت به دلیل افکار اعتقادی خاصی که در باب شفاعت، توسل، شرک و مانند آن دارد در تعارض کامل با مذهب شیعه است؛ هر چند اکثریت فرقه‌های اهل سنت با تفکرات این گروه مخالفند؛ از این رو، گروه یاد شده همواره در تلاش است تا با تبلیغات سازمان یافته (اعم از کتاب، مقاله، سخنرانی و مانند آن) شیعه را بیشتر بکوبد.- خطر بزرگ‌تر این گروه، روش‌های دور از منطق اسلامی است که در برخورد با دنیا پیش گرفته است؛ از جمله، ظهور گروه طالبان و القاعده (به رهبری ملاعمر و اسامه بن لادن) - که سبب بهانه جویی غربی ها شد - که مسلمانان را به تروریسم و خشونت و مخالف تمدن معرفی کنند تا جایی که دست قدرت‌های استعماری غرب به خصوص آمریکا را در منطقه باز گذاشته و زمینۀ دخالت‌های نظامی و سیاسی آنان در کشورهای اسلامی را فراهم ساخته است؛ افغانستان و عراق دو نمونۀ بارز این دخالت‌ها به شمار می‌آیند.

1) (1) . زمانی که ما در شورای مدیریت بودیم احساس کردیم برای دوستان و طلّاب در سطح عموم و طلّاب خارجی به طور خاصّ باید برنامۀ فشرده‌ای برای آشنایی با مسائل و شبهات وهّابیت و جواب آنها - مخصوصاً با آن تأکید امام بزرگوار - در دوازده سیزده جلسه داشته باشیم؛ لذا از برادر و دوست عزیزمان آیت الله سبحانی تبریزی، که به نظر ما بیشتر از دیگران در این رابطه مطالعه، تحقیق، مقاله وکتاب داشته و هم در دوره‌های متعدّد در جاهای مختلف این بحث را مطرح کرده‌اند، تقاضا کردیم که بحثی را پیرامون این موضوع داشته باشند، ایشان هم پذیرفتند و بحث را شروع کردند. (این حاشیه از متن فرمایشات مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی است.)

2) (2) . سؤال: آیا وهابیت ارتباطی با شیعه و سنی دارد؟ سیر تشکیل آن چیست؟پاسخ: فرقۀ وهابیت ربطی به تشیع ندارد، حتی علمای اهل تسنن نیز این فرقه را قبول ندارند و حتی در رد آن از طرف دانشمندان سنی و شیعی رساله‌های متعددی نگاشته شده است.وهابی‌گری بر اساس سلفی‌گری استوار است که با هر نوع تجدد و دگرگونی حتی در زندگی مخالف است و علاوه بر آن این مکتب جعلی را محمد بن عبدالوهاب به وجود نیاورده است بلکه این تفکر در قرن هشتم توسط احمد بن تیمیه پایه‌گذاری و توسط او و شاگردش ابن قیم جوزی تقویت گردیده است. و مخالفت‌هایی که از سوی فرقه‌های مختلف مسلمانان - خصوصاً نقدها و ردّیه‌هایی که دانشمندان اهل سنت بر آن کردند - موجب شد که این مکتب مطرود و منزوی شود تا این که در قرن دوازدهم توسط محمد بن عبدالوهاب حنبلی، این فرقه دوباره جان گرفت و از حالت انزوا بیرون آمد؛ اما این بار با زور وقدرت شمشیرمحمدبن سعود (جدآل سعود) همراه گشت.

1) (1) . سؤال: چرا عقاید وهابیت در جامعۀ ما به راحتی گسترش می‌یابد و هیچ مسئول یا ارگانی برای جلوگیری از پیشرفت آن اقدام نمی‌کند؟پاسخ: چند عامل را می‌توان در ارتباط با این موضوع نام برد:- متأسفانه علی رغم اقدامات فوق، آن گونه که شایسته است به این مسألۀ توجه جدی - به ویژه از سوی دستگاه‌های فرهنگی کشور نشده است و علاوه بر ناهماهنگی هایی که میان این مراکز با حوزه‌های علمیه مشاهده می‌شود به رواج اختلافات جناحی و حزبی و سیاسی شدن مسائل و غفلت از مسائل اساسی، فضای مساعدی را برای سوء استفادۀ دشمنان فراهم ساخته است.- وجود مشکلات و معضلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی - به ویژه در مناطق اهل تسنن - باعث بهره‌برداری وهابیت و ترویج عقاید موهوم خود با استفاده از امکانات مالی فراوان شده است.مسلماً هرگونه برخورد در جهت مقابله با این جریان باید ضمن توجه اساسی به زمینه‌های فوق و کوشش دولت در بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه همراه باشد، باید اولویت را به راهکارهای فکری و فرهنگی داد و با تقویت مبانی فکری و اعتقادی جوانان شیعه، آنان را در برابر شبهات فکری و عقیدتی وهابیت، واکسینه کرد.البته دستگاه‌های امنیتی و انتظامی نیز می‌توانند با زیرنظر داشتن کلیۀ تحرکات وهابیت و جلوگیری از اقدامات مرموز آنان، به انجام هر چه بهتر وظایف خود همت بگمارند.

1) (1) - این درس در جلسۀ صد و شصت و هفتم ایراد گردیده است-

1) (1) - این درس در جلسۀ سیصد و هشتاد وچهارم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): قَالَتِ الْحَوَارِیُّونَ لِعِیسَی: یَا رُوحَ اللَّهِ! مَنْ نُجَالِسُ؟ قَالَ مَنْ یُذَکِّرُکُمُ اللَّهَ رُؤْیَتُهُ وَ یَزِیدُ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ وَ یُرَغِّبُکُمْ فِی الْآخِرَۀِ عَمَلُه. (کافی، ج 1، باب مجالسۀ العلماء وصحبتهم، ص 39) حواریین به عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام گفتند: یا روح اللَّه! با که بنشینیم؟ فرمود: با کسی که دیدارش شما را به یاد خداوند اندازد و سخنش دانش شما را زیاد کند و کردارش شما را به آخرت تشویق کند.

3) (3) . سیری در نهج البلاغه، ص 14 11.

1) (1) - این درس در جلسۀ یکصد و پنجاه و یکم و درس خارج اصول معظم له و درس دویستم سیری کامل در اصول فقه، ج 3، ص 189 بیان شده است-

2) (2) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَلْقَی اللَّهَ طَاهِراً مُطَهَّراً فَلْیَلْقَاهُ بِزَوْجَتِه. (نوادر راوندی، ص 12) هر کس می‌خواهد خداوند را در حالی ملاقات کند که پاکیزه و پاک از گناه باشد، باید که با همسر خویش به ملاقات خدا برود.

1) (1) . جاذبه و روش صحیح مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی موجب شد که خلف صالحی را برای اسلام، عالم تشیع و حوزه‌های علمیه به یادگار بگذارند. حضرت آیت الله استاد محمد جواد فاضل لنکرانی یکی از اساتید مبرز خارج حوزۀ علمیه قم می‌باشند و درس باشکوهی داشته و آثار و برکاتی که از والد معظمشان باقی مانده است مانند مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام را با همان کیفیت ادامه می‌دهند.

1) (1) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) فَقَالَ (علیه السلام) لَهُ: هَلْ لَکَ مِنْ زَوْجَۀٍ؟ قَالَ: لَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ:: لَا أُحِبُّ أَنَّ لِی الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا وَ أَنْ أَبِیتَ لَیْلَۀً وَ لَیْسَ لِی زَوْجَۀٌ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَکْعَتَیْنِ یُصَلِّیهِمَا رَجُلٌ مُتَزَوِّجٌ أَفْضَلُ مِنْ رَجُلٍ عَزَبٍ یَقُومُ لَیْلَهُ وَ یَصُومُ نَهَارَه. (مکارم الأخلاق، فصل 1، ص 197) از امام هفتم (علیه السلام) منقول است: مردی خدمت امام باقر (علیه السلام) آمد، حضرت به او فرمود: همسر گرفته‌ای؟ گفت: خیر، امام (علیه السلام) فرمود: دوست ندارم که همۀ دنیا از من باشد ولی یک شب بدون همسرم بخوابم، و بعد فرمود: دو رکعت نماز همسر دار بهتر است از این که فرد مجرّدی شب را نماز گزارد و روز را روزه دار باشد.

2) (2) . عن الصادق (علیه السلام):... لَا غِنَی بِالزَّوْجِ عَنْ ثَلَاثَۀِ أَشْیَاءَ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ زَوْجَتِهِ وَ هِیَ: الْمُوَافِقَۀُ لِیَجْتَلِبَ بِهَا مُوَافَقَتَهَا وَ مَحَبَّتَهَا وَ هَوَاهَا وَ حُسْنُ خُلُقِهِ مَعَهَا وَ اسْتِعْمَالُهُ اسْتِمَالَۀَ قَلْبِهَا بِالْهَیْئَۀِ الْحَسَنَۀِ فِی عَیْنِهَا وَ تَوْسِعَتُهُ عَلَیْهَا وَ لَا غِنَی بِالزَّوْجَۀِ فِیمَا بَیْنَهَا وَ بَیْنَ زَوْجِهَا الْمُوَافِقِ لَهَا عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ وَ هُنَّ: صِیَانَۀُ نَفْسِهَا عَنْ کُلِّ دَنَسٍ حَتَّی یَطْمَئِنَّ قَلْبُهُ إِلَی الثِّقَۀِ بِهَا فِی حَالِ الْمَحْبُوبِ وَ الْمَکْرُوهِ - وَ حِیَاطَتُهُ لِیَکُونَ ذَلِکَ عَاطِفاً عَلَیْهَا عِنْدَ زَلَّۀٍ تَکُونُ مِنْهَا وَ إِظْهَارُ الْعِشْقِ لَهُ بِالْخِلَابَۀِ وَ الْهَیْئَۀِ الْحَسَنَۀِ لَهَا فِی عَیْنِهِ. (بحارالأنوار، ج 75، باب 23، ص 190) مرد باید در ارتباط با زن و همسر خود حتما این سه خصوصیت را داشته باشد: 1. موافقت و خوش اخلاقی با همسر که موجب جلب توافق همسر نیز می‌شود و محبت و علاقۀ او را تحکیم می‌کند. 2. قیافه و ظاهر آراسته داشته باشد که موجب تمایل بیشتر همسرش گردد. 3. وسعت به او ببخشد (در خورد و خوراک و پوشاک). و هر زنی باید میان خود و شوهری که با او توافق دارد سه خصوصیت داشته باشد: 1. از هر پلیدی خود را نگه دارد تا شوهرش در حال خوشی و ناخوشی به او اطمینان پیدا کند. 2. نگهداری و مراقبت از شوهر (پیوسته نیازمندیهای شوهر را متوجه باشد و در رفع آنها بکوشد) که این خود موجب محبت و علاقه شوهر می‌شود و از لغزش همسرش اگر پیش‌آید چشم‌پوشی می‌کند. 3. و اظهار عشق نسبت به او با سخنان محبت‌انگیز، و خود را برای شوهر با شکل و قیافه‌ای بیاراید که جلب توجه او کند.

1) (1) - این درس در جلسۀ سیصد و هشتاد و نهم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . (لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَۀٌ حَسَنَۀٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثیراً). (أحزاب: آیه 21) مسلّماً زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی برای شما است، برای آنان که به رحمت خداوند و روز رستاخیز امید دارند و خداوند را بسیار یاد می‌کنند.عَنْ أَبِی الْحَسَنِ (علیه السلام) َقالَ:... لِی بِآبَائِی أُسْوَۀٌ. من از راه و روش پدران خود پیروی می‌کنم. (بحارالأنوار، ج 48، باب 10، ص 250)عنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ عَلِی لِلْحُسَیْنِ (علیه السلام): یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أُسْوَۀٌ أَنْتَ قِدْماً. (همان) تو از گذشته پیشوای جوانمردان بوده و هستی.

1) (1) . نهج البلاغه، نامۀ 45، ص 416.

2) (2) . همان.

1) (1) . عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): أَی بُنَیَّ! إِنِّی وَ إِنْ لَمْ أَکُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ کَانَ قَبْلِی فَقَدْ نَظَرْتُ فِی أَعْمَالِهِمْ وَ فَکَّرْتُ فِی أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِی آثَارِهِمْ حَتَّی عُدْتُ کَأَحَدِهِمْ بَلْ کَأَنِّی بِمَا انْتَهَی إِلَی مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَی آخِرِهِمْ فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِکَ مِنْ کَدَرِهِ وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِه.... (نهج البلاغه، نامه 31، ص 391) پسرم! درست است که من به اندازۀ پیشینیان عمر نکرده‌ام، امّا در کردار آنان نظر افکندم و در اخبارشان اندیشیدم و در آثارشان سیر کردم تا آنجا که گویی یکی از آنان شده‌ام، بلکه با مطالعۀ تاریخ آنان، گویی از اوّل تا پایان عمرشان با آنان بوده‌ام، پس قسمت‌های روشن و شیرین زندگی آنان را از دوران تیرگی شناختم و زندگانی سودمندشان را با دوران زیانبارش شناسایی کردم.

1) (1) - این درس در جلسۀ چهارصد و دهم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . عِدَّۀٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَۀَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ زِیَادٍ التَّمِیمِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ (علیه السلام):.... (وسائل‌الشیعۀ، ج 12، ص 52)

1) (1) . (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ): علی ما أتعاطاه من التبلیغ و البشارۀ. «أَجْراً» نفعاً منکم. (إِلَّا الْمَوَدَّۀَ فِی الْقُرْبی) أی تودونی لقرابتی منکم، أو تودوا قرابتی، و قیل الاستثناء منقطع و المعنی: لا أسألکم أجراً قطّ و لکنّی أسألکم المودّۀ و فِی الْقُرْبی حال منها أی إِلَّا الْمَوَدَّۀَ ثابتۀ فی ذوی الْقُرْبی متمکنۀ فی أهلها، أو فی حق القرابۀ و من أجلها، کما جاء فی الحدیث «الحب فی اللّه والبغض فی اللّه». روی: أنها لماّ نزلت قیل: یا رسول اللّه! من قرابتک هؤلاء الذین وجبت مودتهم علینا؟ قال: «علی و فاطمۀ و ابناهما». (أنوارالتنزیل وأسرارالتأویل، بیضاوی ازمفسرین اهل سنت، ج 5، ص 80)

2) (2) . (لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنینَ إِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِم) (آل‌عمران: آیه 164) خداوند بر مؤمنان منت نهاد (نعمت بزرگی بخشید) هنگامی که میان آنان، پیامبری از خودشان برانگیخت.با بررسی و شناخت زمان بعثت رسول اکرم و وضعیت اسفناک اخلاقی و اجتماعی مردم در زمان جاهلیت گوشه ای از منّتی که خداوند بر بندگان خودش به وسیلۀ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) گذاشته مشخص می‌شود. امیرالمومنین (علیه السلام) در این رابطه می‌فرماید: أَرْسَلَهُ بِالدِّینِ الْمَشْهُورِ وَ الْعَلَمِ الْمَأْثُورِ... وَ النَّاسُ فِی فِتَنٍ انْجَذَمَ فِیهَا حَبْلُ الدِّینِ وَ تَزَعْزَعَتْ سَوَارِی الْیَقِینِ وَ اخْتَلَفَ النَّجْرُ وَ تَشَتَّتَ الْأَمْرُ وَ ضَاقَ الْمَخْرَجُ وَ عَمِی الْمَصْدَرُ فَالْهُدَی خَامِلٌ وَ الْعَمَی شَامِلٌ عُصِی الرَّحْمَنُ وَ نُصِرَ الشَّیْطَانُ وَ خُذِلَ الْإِیمَانُ فَانْهَارَتْ دَعَائِمُهُ وَ تَنَکَّرَتْ مَعَالِمُهُ وَ دَرَسَتْ سُبُلُهُ وَ عَفَتْ شُرُکُهُ أَطَاعُوا الشَّیْطَانَ فَسَلَکُوا مَسَالِکَهُ وَ وَرَدُوا مَنَاهِلَهُ بِهِمْ سَارَتْ أَعْلَامُهُ وَ قَامَ لِوَاؤُهُ فِی فِتَنٍ دَاسَتْهُمْ بِأَخْفَافِهَا وَ وَطِئَتْهُمْ بِأَظْلَافِهَا وَ قَامَتْ عَلَی سَنَابِکِهَا فَهُمْ فِیهَا تَائِهُونَ حَائِرُونَ جَاهِلُونَ مَفْتُونُونَ فِی خَیْرِ دَارٍ وَ شَرِّ جِیرَانٍ نَوْمُهُمْ سُهُودٌ وَ کُحْلُهُمْ دُمُوعٌ بِأَرْضٍ عَالِمُهَا مُلْجَمٌ وَ جَاهِلُهَا مُکْرَم. (نهج البلاغۀ، خ 2، ص 46)خداوند زمانی پیامبر اسلام را با دینی آشکار فرستاد که مردم در فتنه‌ها گرفتار شده، رشته‌های دین پاره شده و ستون‌های ایمان و یقین ناپایدار بود. در اصول دین اختلاف داشتند و امور مردم پراکنده بود، راه رهایی دشوار بود و پناهگاهی وجود نداشت، چراغ هدایت بی نور و کور دلی همگان را فرا گرفته بود. خدای رحمان معصیت می‌شد و شیطان یاری می‌گردید، ایمان بدون یاور مانده و ستون‌های آن ویران گشته و نشانه‌های آن انکار شده، راه‌های آن ویران و جاده‌های آن کهنه و فراموش گردیده بود. مردم جاهل شیطان را اطاعت می‌کردند و به راه‌های او می‌رفتند و در آبشخور شیطان سیراب می‌شدند. با دست مردم جاهلیت، نشانه‌های شیطان، آشکار و پرچم او بر افراشته گردید. فتنه‌ها، مردم را لگد مال کرده و با سم‌های محکم خود نابودشان کرده و پا بر جا ایستاده بود؛ امّا مردم حیران و سرگردان، بی خبر و فریب خورده، کنار بهترین خانه (کعبه) و بدترین همسایگان (بت پرستان) زندگی می‌کردند. خواب آنها بیداری و سرمۀ چشمشان اشک بود، در سرزمینی که دانشمندش لب فرو بسته و جاهل گرامی بود.جعفر طیّار برادر امیرالمؤمنین (علیه السلام) در هجرت به حبشه، در برابر نجاشی، اوضاع دورۀ جاهلی را چنین ترسیم می‌کند: ما بت‌پرستانی بودیم که در آن روزها مردارخوار و اهل فحشا و فساد بودیم، با بستگان قطع رابطه و با همسایگان بد رفتاری می‌کردیم، قدرتمندان ما حقوق ناتوانان را پایمال می‌کردند تا این که خداوند پیامبرش را مبعوث کرد.

1) (1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَنْ رَزَقَهُ اللَّهُ حُبَّ الْأَئِمَّۀِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَقَدْ أَصَابَ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَۀِ فَلَا یَشُکَّنَّ أَحَدٌ أَنَّهُ فِی الْجَنَّۀِ فَإِنَّ فِی حُبِّ أَهْلِ بَیْتِی عِشْرِینَ خَصْلَۀً: عَشْرٌ مِنْهَا فِی الدُّنْیَا وَ عَشْرٌ فِی الْآخِرَۀِ. أَمَّا فِی الدُّنْیَا: فَالزُّهْدُ وَ الْحِرْصُ عَلَی الْعَمَلِ وَ الْوَرَعُ فِی الدِّینِ وَ الرَّغْبَۀُ فِی الْعِبَادَۀِ وَ التَّوْبَۀُ قَبْلَ الْمَوْتِ وَ النَّشَاطُ فِی قِیَامِ اللَّیْلِ وَ الْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ وَ الْحِفْظُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیِهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ التَّاسِعَۀُ بُغْضُ الدُّنْیَا وَ الْعَاشِرَۀُ السَّخَاءُ. وَ أَمَّا فِی الْآخِرَۀِ: فَلَا یُنْشَرُ لَهُ دِیوَانٌ وَ لَا یُنْصَبُ لَهُ مِیزَانٌ وَ یُعْطَی کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ وَ یُکْتَبُ لَهُ بَرَاءَۀٌ مِنَ النَّارِ وَ یَبْیَضُّ وَجْهُهُ وَ یُکْسَی مِنْ حُلَلِ الْجَنَّۀِ وَ یُشَفَّعُ فِی مِائَۀٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ یَنْظُرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ بِالرَّحْمَۀِ وَ یُتَوَّجُ مِنْ تِیجَانِ الْجَنَّۀِ وَ الْعَاشِرَۀُ یَدْخُلُ الْجَنَّۀَ بِغَیْرِ حِسَابٍ فَطُوبَی لِمُحِبِّی أَهْلِ بَیْتِی. (بحار الأنوار، ج 27، باب 4، ص 73) هر کس که خداوند محبت اهل بیتم را قسمتش کند، خیر دنیا و آخرت یافته، و تردیددی نیست که اهل بهشت است؛ چراکه دوستی اهل بیت من بیست خاصیت دارد: ده تا در دنیا و ده تا در آخرت. در دنیا: پارسایی، حرص بر علم، پرهیزگاری در امر دین، تمایل به عبادت، توبۀ پیش از مرگ، نشاط در نماز شب، نا امیدی از مردم، مراعات امر و نهی خداوند، دشمنی دنیا و سخاوت. در آخرت: نامۀ عملش گشوده نشود (یعنی اگر گناهی داشته باشد میان مردم شرمنده نشود)، میزان عمل برای او نصب نشود، نامه‌اش را به دست راستش داده شود، برات آزادی از آتش برایش نوشته شود، صورتش سفید باشد، از حله‌های بهشتی بر او پوشانده شود، شفاعتش دربارۀ صد نفر از بستگانش پذیرفته شود، خداوند نظر رحمت به او می‌کند، تاج بهشتی بر سرش نهاده شود و بدون حساب وارد بهشت می‌شود، خوشا به حال دوستان خاندان من.

1) (1) . رُوِی أَنَّهُ لَمَّا قَدِمَ مُعَاوِیَۀُ بِالْکُوفَۀِ قِیلَ لَهُ: إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِی مُرْتَفِعٌ فِی أَنْفُسِ النَّاسِ، فَلَوْ أَمَرْتَهُ أَنْ یَقُومَ دُونَ مَقَامِکَ عَلَی الْمِنْبَرِ فَتُدْرِکَهُ الْحَدَاثَۀُ وَ الْعِی فَیَسْقُطَ مِنْ أَنْفُسِ النَّاسِ وَ أَعْیُنِهِمْ فَأَبَی عَلَیْهِمْ وَ أَبَوْا عَلَیْهِ إِلَّا أَنْ یَأْمُرَهُ بِذَلِکَ فَأَمَرَهُ - فَقَامَ دُونَ مَقَامِهِ فِی الْمِنْبَرِ... فَقَامَ مُعَاوِیَۀُ فَخَطَبَ خُطْبَۀً عییبۀ فَاحِشَۀً فَسَبَّ فِیهَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فَقَامَ إِلَیْهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ (علیه السلام) فَقَالَ لَهُ وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ: وَیْلَکَ یَا ابْنَ آکِلَۀِ الْأَکْبَادِ! أَوَ أَنْتَ تَسُبُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَنْ سَبَّ عَلِیّاً فَقَدْ سَبَّنِی وَ مَنْ سَبَّنِی فَقَدْ سَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ سَبَّ اللَّهَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِداً فِیهَا مُخَلَّداً وَ لَهُ عَذَابٌ مُقِیمٌ؟ ثُمَّ انْحَدَرَ الْحَسَنُ (علیه السلام) عَنِ الْمِنْبَرِ وَ دَخَلَ دَارَهُ وَ لَمْ یُصَلِّ هُنَاکَ بَعْدَ ذَلِکَ أَبَدا. (الإحتجاج علی أهل اللجاج، ج 1، ص: 279) وقتی معاویه به کوفه آمد به او گفتند: حسن بن علیّ در نظر مردم بلند مرتبه است، اگر او را وادار کنی در پایین منبرت خطبه بخواند و سخنرانی کند، دستخوش غم و اندوه شده و در سخنرانی دچار عجز و ناتوانی می‌گردد و از دیدگان مردم خواهد افتاد. معاویه مخالفت کرد؛ ولی سود نبخشید و ناچار پذیرفت، پس آن حضرت با همان شرایط، شروع به خطبه و سخنرانی کرد... پس معاویه برخاست و خطبه‌ای سست، ضعیف و فاحشی ایراد کرد و در آن به امیرالمؤمنین (علیه السلام) دشنام داد! آن گاه امام حسن (علیه السلام) خطاب به معاویه - که بالای منبر بود - فرمود: ای پسر هند جگر خوار! آیا همچون تویی به امیرالمؤمنین (علیه السلام) دشنام می‌دهد؟ و حال آن که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده است: هر کس علی را دشنام دهد مرا دشنام داده و هر که مرا دشنام دهد خداوند را دشنام داده و هر که لب به سبّ خداوند گشاید او را تا ابد در جهنّم مقیم ساخته، برایش عذابی همیشگی خواهد بود، سپس آن حضرت رهسپار خانه‌اش شد و دیگر تا آخر عمر در آن مسجد نماز نگزارد.

1) (1) - این درس در جلسه یکصد و پنجاه و یکم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . شرک، ظلم بزرگی است. (لقمان، آیه 13)

1) (1) . و باید گروهی از مؤمنان مجازاتشان را مشاهده کنند! (نور، آیه 2)

1) (1) .... ما نوشته‌های امام را زیاد دیده ایم؛ ولی به یکبار دیدن اکتفا نکنیم، اگر انسان تمام نوشته‌های امام را ده بار هم بخواند باز هم باید بخواند. خصوصاً مطالبی را که امام بزرگوار در رابطه با منشور روحانیت و وظیفۀ من و شما بیان کرده‌اند و به نظر من لازم است انسان هر ماه یک دفعه از اول تا آخرآن را بخواند تا فراموشش نشود.(این حاشیه از متن بیانات آیت الله العظمی فاضل لنکرانی استفاده شده است. سیری کامل در اصول فقه، ج 3، ص 490، درس 242.)

1) (1) . اللّهم استعملنا لدینک.

2) (2) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قُلِ اللَّهُمَّ أَوْسِعْ عَلَی فِی رِزْقِی وَ امْدُدْ لِی فِی عُمُرِی وَ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ تَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِکَ وَ لَا تَسْتَبْدِلْ بِی غَیْرِی. (کافی، ج 2، باب دعوات، ص 577)در نیایش خود بگو: بار خدایا! روزی مرا وسعت بخش. بر عمر و عزتم بیفزا. از گناهم درگذر. مرا در زمرۀ یاوران و کارگزاران دینت قرار ده و دیگران را جایگزین من مساز.

1) (1) - این درس در جلسۀ یکصد و نود درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) - سیری کامل در اصول فقه، ج 4، ص 592-

2) (2) . عن أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: کَمَالُ الْمُؤْمِنِ فِی ثَلَاثِ خِصَالٍ: تَفَقُّهٍ فِی دِینِهِ وَ.... (بحار الأنوار، ج 1، باب 1، ص 162) کمال مؤمن در سه خصلت است: درک مسائل دینی،....

3) (3) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ: قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَقَّهَهُ فِی الدِّین (بحار الأنوار، ج 1، باب 6، ص 217) هرگاه خدای عزوجل به بنده ارادۀ خیر کند او را دانای در دین گرداند.

1) (1) - این درس در جلسۀ پانصد و نود و دوم درس خارج اصول معظم له ایراد شده است-

1) (1) - این درس در جلسۀ درس سیصد و سی و هفتم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) . منظور معظم له همانطور که اشاره کرده‌اند صدام ملعون می‌باشد.

1) (1) - این درس در جلسۀ «بیست و پنجم» و «دویست و نود و هشتم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . در ایام تحصیل، یکی از نزدیکان مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی (ره) دار فانی را وداع گفت که معظم‌له حاضر به تعطیلی درس به اندازۀ معمول آن هم نشدند و پس از حضور در درس چنین فرمودند: روی موازین عرفیه به جهاتی که بین مردم مرسوم است، ما نباید به این زودی در درس و بحث شرکت کنیم؛ ولی از یک طرف حتی فکر هم نمی‌کنم که ثواب این درسها از این مجالس ترحیم کمتر باشد، بلکه قطعاً بیشتر است. ثواب این درس را از طرف خودم و شما، به روح این علویه اهدا می‌کنیم. این موانع درسی برای ما فراوان است. این که می‌گویند: «لکلِّ شَیءٍ آفَهٌ وَ لِلعِلمِ آفاتٌ» واقعاً مطابق با واقع است. شما ببینید برای این که انسان بتواند در یک جلسۀ درس شرکت کند باید صدها شرایط جمع شود. طبعاً چنین جلسه‌ای که بر اجتماع صدها شرط توقف دارد، با توجه به این که خدمتی به اسلام و روحانیت است، باید خیلی ارزش داشته باشد. من تا حدی که برایم امکان داشته باشد سعی می‌کنم درس تعطیل نشود، روی این جهت بود که آمدیم خدمت شما و از همۀ شما برادران هم‌که لطف و محبت کردید خیلی تشکر می‌کنم. امیدوارم خداوند متعال عاقبت همه را ختم به خیر کند - ان شاء الله تعالی -. (جلسۀ یکصد و هشتاد و دوم درس خارج اصول)

1) (1) . این چند روز تعطیلی رسمی حوزه موقعیت خوبی است تا آقایان سری به جبهه ها بزنند، خصوصاً با شدت نیاز به مبلِّغ که در جبهه‌های جنوب وجود دارد و موقعیت تبلیغی جبهه هم در حال حاضر به حسب فراغت و تعداد زیاد رزمندگان حائز اهمیت است. امیدوارم خداوند تبارک و تعالی ما را در انجام وظایف و مسئولیتها موفق بدارد - ان شاء الله تعالی -.(این حاشیه از متن آیت الله العظمی فاضل لنکرانی استفاده شده است. سیری کامل در اصول فقه، ج 2، ص 184، درس 116)

1) (1) . أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام): إِیَّاکُمْ وَ تَسْوِیفَ الْعَمَلِ بَادِرُوا إِذَا أَمْکَنَکُم. (خصال، ج 2، ص 610) بپرهیزید از این که کارهایتان را به تأخیر انداخته و امروز و فردا کنید، هر وقت امکان برایتان پیدا شد، آنچه در توانتان است به کار گیرید.

1) (1) - این درس در جلسۀ یکصد و یازدهم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . وقتی خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد او را دانشمند در دین می‌کند. (کافی، ج 1، باب صفۀ العلم و...، ص 32)

3) (3) . در این خصوص که «هر گاه خداوند بخواهد خیری به بنده‌اش برساند» تعابیر زیادی از کلمات ائمه معصومین: وارد شده است که إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً: نَصَبَ فِی قَلْبِهِ نَائِحَۀً مِنَ الْحُزْن، عَجَّلَ عُقُوبَتَهُ فِی الدُّنْیَا، طَیَّبَ رُوحَهُ وَ جَسَدَه، فَتَحَ لَهُ الْعَیْنَیْنِ اللَّتَیْنِ فِی قَلْبِهِ، نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَۀً فَتَرَکَهُ، أَمَرَ مَلَکاً فَأَخَذَ بِعُنُقِهِ حَتَّی أَدْخَلَه فِی هَذَا الْأَمْر، أَلْهَاهُ عَنْ مَحَاسِنِهِ، جَعَلَ لَهُ وَاعِظاً مِنْ قَلْبِه، جَعَلَ ذُنُوبَهُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ مُمَثَّلَۀ، شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَام و تعابیر دیگر.

4) (4) . و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند. (طلاق: آیه 2)

5) (5) . قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): اتَّقِ اللَّهَ وَ کُنْ حَیْثُ شِئْتَ وَ مِنْ أَی قَوْمٍ شِئْتَ فَإِنَّهُ لَا خِلَافَ لِأَحَدٍ فِی التَّقْوَی وَ الْمُتَّقِی مَحْبُوبٌ عِنْدَ کُلِّ فَرِیقٍ وَ فِیهِ جِمَاعُ کُلِّ خَیْرٍ وَ رُشْدٍ وَ هُوَ مِیزَانُ کُلِّ عِلْمٍ وَ حِکْمَۀٍ وَ أَسَاسُ کُلِّ طَاعَۀٍ مَقْبُولَۀٍ وَ التَّقْوَی مَا یَنْفَجِرُ مِنْ عَیْنِ الْمَعْرِفَۀِ بِاللَّهِ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ کُلُّ فَنٍّ مِنَ الْعِلْمِ وَ هُوَ لَا یَحْتَاجُ إِلَّا إِلَی تَصْحِیحِ الْمَعْرِفَۀِ بِالْخُمُودِ تَحْتَ هَیْبَۀِ اللَّهِ وَ سُلْطَانِهِ وَ مَزْیَدُ التَّقْوَی یَکُونُ مِنْ أَصْلِ اطِّلَاعِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی سِرِّ الْعَبْدِ بِلُطْفِهِ فَهَذَا أَصْلُ کُلِّ حَقٍّ وَ أَمَّا الْبَاطِلُ فَهُوَ مَا یَقْطَعُکَ عَنِ اللَّهِ مُتَّفَقٌ عَلَیْهِ أَیْضاً عِنْدَ کُلِّ فَرِیقٍ فَاجْتَنِبْ عَنْهُ وَ أَفْرِدْ سِرَّکَ لِلَّهِ تَعَالَی بِلَا عِلَاقَۀٍ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): أَصْدَقُ کَلِمَۀٍ قَالَتْهَا الْعَرَبُ کَلِمَۀُ لَبِیدٍ: أَلَا کُلُّ شَیْ‌ءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلٌ وَ کُلُّ نَعِیمٍ لَا مَحَالَۀَ زَائِلٌ فَالْزَمْ مَا أَجْمَعَ عَلَیْهِ أَهْلُ الصَّفَا وَ الْتُّقَی مِنْ أُصُولِ الدِّینِ وَ حَقَائِقِ الْیَقِینِ وَ الرِّضَا وَ التَّسْلِیمِ وَ لَا تَدْخُلْ فِی اخْتِلَافِ الْخَلْقِ وَ مَقَالاتِهِمْ فَتَصْعُبَ عَلَیْکَ وَ قَدِ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّۀُ الْمُخْتَارَۀُ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ أَنَّهُ عَدْلٌ فِی حُکْمِهِ یَفْعَلُ ما یَشاءُ وَ یَحْکُمُ ما یُرِیدُ وَ لَا یُقَالُ لَهُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ صُنْعِهِ لِمَ وَ لَا کَانَ وَ لَا یَکُونُ شَیْ‌ءٌ إِلَّا بِمَشِیَّتِهِ وَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَی مَا یَشَاءُ صَادِقٌ فِی وَعْدِهِ وَ وَعِیدِهِ وَ أَنَّ الْقُرْآنَ کَلَامُهُ وَ أَنَّهُ مَخْلُوقٌ وَ أَنَّهُ کَانَ قَبْلَ الْکَوْنِ وَ الْمَکَانِ وَ الزَّمَانِ وَ أَنَّ إِحْدَاثَ الْکَوْنِ وَ الْفَنَاءِ عِنْدَهُ سَوَاءٌ مَا ازْدَادَ بِإِحْدَاثِهِ عِلْماً وَ لَا یَنْقُصُ بِفِنَائِهِ مُلْکُهُ عَزَّ سُلْطَانُهُ وَ جَلَّ سُبْحَانُهُ فَمَنْ أَوْرَدَ عَلَیْکَ مَا یَنْقُضُ هَذَا الْأَصْلَ فَلَا تَقْبَلْهُ وَ جَرِّدْ بَاطِنَکَ لِذَلِکَ تَرَی بَرَکَاتِهِ عَنْ قَرِیبٍ وَ تَفُوزُ مَعَ الْفَائِزِینَ. (بحارالأنوار، ج 67، باب 56، ص 257) تقوا و پرهیزگاری داشته باش هر جا که باشی و از هر قبیله و عشیره‌ای که باشی که هیچ کس در ارزش و فضیلت تقوا حرفی ندارد و پرهیزگار در نظر همه محبوب و محترم است و هر خیر و خوبی و رشد و سعادت در تقوا است و ارزش و ارزیابی هر گونه دانش و علمی با تقوا است (اگر دانش با تقوا همراه نباشد نه تنها مفید نیست که زیانبار و ویرانگر است) و قبولی اطاعت و عبادت به تقوا وابسته است و تقوا از سرچشمۀ بینش و معرفت به خداوند منشعب می‌شود هر علم و دانش و صنعتی نیازمند به تقوا است و در مفید بودن باید از پشتیبانی تقوا برخوردار باشد و تقوا جز با معرفت صحیح و شناسایی کامل خداوند و تسلیم شدن و کوچک دیدن خود در برابر هیبت و عظمت و سلطنت الهی به هیچ چیز نیازی ندارد و یگانه عامل ازدیاد و تقویت تقوا اطلاع کامل و ایمان انسان است به این که خداوند به تمامی اسرار و نیات و خاطرات بنده‌اش آگاهی دارد این چنین تقوایی ریشه و اساس حق و حقیقت است. و اما باطل به طور کلی هر چه انسان را از خداوند دور کرده و ارتباطش را از او قطع کند از نظر تمام طبقات مذموم و مورد نکوهش است. بنابراین، باید از آن اجتناب کرده و باطن و قلب و نهان خود را در انحصار خداوند نهاد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: راست‌ترین جمله و صحیح‌ترین شعری که عرب گفته است شعر لبید است که گوید: هر آنچه غیر خداوند و غیر ارتباط با خداوند است باطل و پوچ است (خداوند و آنچه برای خداوند است باقی و پایدار است) و هر نعمت و لذتی که در دنیا است سرانجام فانی می‌شود آنچه که اهل تقوا و پاکان بر او اجماع و اتفاق دارند از اصول دین و حقایق و راه و روش یقین و رضا و تسلیم است. این گونه مطالب را بگیر و عمل کن و معتقد باش و در مسائل جنجالی و اقوال مختلف و گوناگون داخل مشو که مشکلات اعتقادی و دینی و وسوسه‌های درونی رخ می‌دهد و البته امت اسلامی اتفاق دارند بر این که خداوند یگانه و واحد است، نظیر و مانندی ندارد و در فرمان و حکمش عادل است، آنچه بخواهد می‌کند و مطابق ارادۀ حکیمانه‌اش حکم می‌کند و بر هر چه اراده کند توانا است و در وعدۀ و وعیدش صادق است و قرآن سخن او است و او این سخنان را آفریده و خلق کرده است و پیش از آفرینش و قبل از مکان و زمان بوده و آفریدن و نابود کردن نزد او یکسان است و با آفریدن اشیا چیزی بر علمش افزوده نمی‌شود و با نابود کردن آنها از قدرت و ملکش کاسته نمی‌شود. سلطنتش با عزت است و عظمت و تقدس و پاکی او از نواقص امکان، برتر از تصور و خیال است. بنا بر این اگر کسی بخواهد تو را در این عقاید متزلزل ساخته و از این اصول بکاهد نپذیر و باطن و اعماق دل خود را پاک و پاکیزه بدار تا در نتیجۀ الطاف و برکات زودرس او را احساس کنی و در زمرۀ رستگاران شوی.

1) (1) . و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد. (طلاق: آیه 3)

2) (2) . إبراهیم، آیه 1.

1) (1) . و ای صاحبان خِرد، برای شما در قصاص، حیات و زندگی است! (بقره: آیه 179)

2) (2) . قصاص یک برخورد و انتقام شخصی نیست؛ بلکه تأمین کننده امنیّت اجتماعی است. در جامعه‌ای که متجاوز قصاص نشود، عدالت و امنیّت از بین می‌رود و گویی آن جامعه حیاتی ندارد و مرده است. چنان که در پزشکی و کشاورزی و دامداری، لازمۀ حیات و سلامت انسان، گیاه و حیوان، از بین بردن میکروب‌ها و آفات است. اگر بگوییم به بهانۀ این که قاتل هیجان روانی پیدا کرده، باید او را رها کرد، هیچ ضمانتی نیست که در دیگر جنایت‌ها این بهانه مطرح نشود؛ چون تمام جنایتکاران در حال سلامت و آرامش روحی و فکری دست به جنایت نمی‌زنند. با این حساب تمام خلافکاران باید آزاد باشند و جامعۀ سالم نیز تبدیل به جنگل شود که هر کس بر اثر هیجان و دگرگونی‌های روحی و روانی، هر کاری را بتواند انجام دهد. گمان نشود که دنیای امروز، دنیای عاطفه و نوع دوستی است و قانون قصاص، قانونی خشن و ناسازگار با فرهنگ حقوق بشر دنیا است. اسلام در کنار حکم قصاص، اجازۀ عفو و اخذ خون‌بها را داده است تا به مصلحت اقدام شود. توجیهاتی از قبیل این که از مجرمان و قاتلان در زندان با کار اجباری به نفع پیشرفت اقتصادی بهره می‌بریم، قابل قبول نیست؛ چون این برنامه‌ها، تضمین کننده امنیّت عمومی نیستند. اصل، مقام انسانیّت و جامعۀ عدالت‌پرور است، نه دنیای پرخطر همراه تولید بیشتر، آن هم به دست جنایتکاران و قاتلان!

1) (1) - این درس در جلسۀ «بیست و پنجم» و «یکصد و هفتادم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) - این درس در جلسۀ ششصد و یکم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) .... وَ اسْتَصْلِحْ کُلَّ نِعْمَۀٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَیْکَ وَ لَا تُضَیِّعَنَّ نِعْمَۀً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَکَ وَ لْیُرَ عَلَیْکَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیْکَ.... (نهج‌البلاغۀ، نامه 69، و من کتاب له (علیه السلام) إلی الحارث الهمدانی، ص 459) نعمت‌هایی که خداوند به تو بخشیده نیکو دار و نعمت‌هایی که در اختیار داری تباه مکن و چنان باش که خداوند آثار نعمت‌های خود را در تو آشکارا بنگرد.عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ آبَائِهِ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ: أَحْسِنُوا صُحْبَۀَ النِّعَمِ قَبْلَ فِرَاقِهَا فَإِنَّهَا تَزُولُ وَ تَشْهَدُ عَلَی صَاحِبِهَا بِمَا عَمِلَ فِیهَا. (علل الشرائع، ج 2، باب النوادر، ص 460) امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: نعمت‌هایی را که دارید پیش از آن که از دست بدهید از آنها نیکو استفاده کنید؛ زیرا آنها از دست خواهند رفت و در قیامت بر صاحبانشان شهادت داده و از بهره‌برداری بد و نادرست آنها شکایت خواهند کرد.

1) (1) . با نیروی خداوند به هر کاری قیام می‌کنم و با حایل شدن او از کارها باز می‌مانم. (کافی، ج 3، ص 337)

1) (1) - این درس در جلسۀ ششصد و بیست و هفتم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . قَالَ رَسُولُ اللَّه (صلی الله علیه و آله): إِذَا ظَهَرَ الزِّنَاءُ کَثُرَ مَوْتُ الْفَجْأَۀِ. (أمالی الصدوق، المجلس الحادی و الخمسون، ص 308) چون زنا پدیدار شود مرگ ناگهانی فراوان گردد.قَالَ رَسُولُ اللَّه (صلی الله علیه و آله): یَا عَلِی مَوْتُ الْفَجْأَۀِ رَاحَۀُ الْمُؤْمِنِ وَحَسْرَۀُ الْکَافِر. (بحار الأنوار، ج 74، باب 3، ص 44) ای علی! مرگ ناگهانی آسایش مؤمن و پشیمانی کافر است.أَنَّ عَلِی بْنَ الْحُسَیْنِ (علیه السلام) قَالَ یَوْماً: مَوْتُ الْفَجْأَۀِ تَخْفِیفٌ عَلَی الْمُؤْمِنِ وَ أَسَفٌ عَلَی الْکَافِرِ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَعْرِفُ غَاسِلَهُ وَ حَامِلَهُ فَإِنْ کَانَ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ خَیْرٌ نَاشَدَ حَمَلَتَهُ أَنْ یُعَجِّلُوا بِهِ وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ نَاشَدَهُمْ أَنْ یُقَصِّرُوا بِهِ. (الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 583)مرگ ناگهانی در حقّ مؤمن، تخفیف گناه است و در حق کافر تأسف و اندوه می‌باشد و اگر مؤمن خیری نزد خداوند داشته باشد، غسل دهنده و حمل‌کننده‌اش را می‌شناسد. به حمل‌کنندگانش می‌گوید: که در مورد او عجله کنند ولی اگر غیر از این باشد، می‌گوید: تأخیر کنند.قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَۀِ أَنْ یَفْشُوَ الْفَالِجُ وَ مَوْتُ الْفَجْأَۀ. (الکافی، ج 3، باب النوادر، ص 250)

3) (3) . به طور مثال، در فاصلۀ چندسال حضرات آیات: امام، خوئی، مرعشی، گلپایگانی و اراکی و... یا در این مدت اخیر حضرات آیات تبریزی، فاضل لنکرانی، سید حسن قمی، بهجت، منتظری، علی صافی و... به دیار باقی شتافتند. حشرهم الله تعالی مع الابرار و الصالحین.

1) (1) . قَدْ تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ فَلَا یَکُونَنَّ الْمَضْمُونُ لَکُمْ طَلَبُهُ أَوْلَی بِکُمْ مِنَ الْمَفْرُوضِ عَلَیْکُمْ عَمَلُهُ مَعَ أَنَّهُ وَ اللَّهِ لَقَدِ اعْتَرَضَ الشَّکُّ وَ دَخَلَ الْیَقِینُ حَتَّی کَأَنَّ الَّذِی ضُمِنَ لَکُمْ قَدْ فُرِضَ عَلَیْکُمْ وَ کَأَنَّ الَّذِی قَدْ فُرِضَ عَلَیْکُمْ قَدْ وُضِعَ عَنْکُمْ فَبَادِرُوا الْعَمَلَ وَ خَافُوا بَغْتَۀَ الْأَجَلِ فَإِنَّهُ لَا یُرْجَی مِنْ رَجْعَۀِ الْعُمُرِ مَا یُرْجَی مِنْ رَجْعَۀِ الرِّزْقِ مَا فَاتَ الْیَوْمَ مِنَ الرِّزْقِ رُجِی غَداً زِیَادَتُهُ وَ مَا فَاتَ أَمْسِ مِنَ الْعُمُرِ لَمْ یُرْجَ الْیَوْمَ رَجْعَتُهُ الرَّجَاءُ مَعَ الْجَائِی وَ الْیَأْسُ مَعَ الْمَاضِی فَاتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون. (نهج البلاغۀ، خ 114، ص 171) خداوند روزی شما را ضمانت کرده و شما را به کار و تلاش امر فرموده است، پس نباید روزی تضمین شده را بر آنچه واجب شده مقدّم دارید، با این که به خدا سوگند! آن چنان نادانی و شک و یقین به هم آمیخته است که گویی روزی تضمین شده بر شما واجب است و آنچه را که واجب کرده‌اند، برداشتند، پس در کاری نیک شتاب کنید و از فرارسیدن مرگ ناگهانی بترسید؛ زیرا آنچه روزی که از دست رفته، امید بازگشت آن وجود دارد؛ اما عمر گذشته را نمی‌شود باز گرداند، آنچه را امروز از بهرۀ دنیا کم شده می‌توان فردا به دست آورد؛ امّا آنچه دیروز از عمر گذشته، امید به بازگشت آن نیست، به آینده امیدوار و از گذشته نا امید باشید [از خدا بترسید و جز بر مسلمانی نمیرید]

2) (2) . قَالَ أمیر المومنین (علیه السلام): قُرِنَتِ الْهَیْبَۀُ بِالْخَیْبَۀِ وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْفُرْصَۀُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ. (بحار الأنوار، ج 68، باب 81، ص 329) ترس با ناامیدی قرین می‌باشد، حیا با محرومیت نزدیک می‌باشد، فرصت‌ها مانند ابرها می‌گذرند پس از فرصت‌ها استفاده کنید.

1) (1) . عن رسول الله (صلی الله علیه و آله): یَا أَبَاذَرٍّ! اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ وَ صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِنَاکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ فَرَاغَکَ قَبْلَ شُغُلِکَ وَ حَیَاتَکَ قَبْلَ مَوْتِکَ. (بحار الأنوار، ج 74، باب 4، ص 77) ای اباذر! پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت بشمار: جوانیت را پیش از پیری، تندرستی‌ات را پیش از بیماری، توانگری‌ات را پیش از نیازمندی، آسودگی ات را پیش از سرگرمی، زندگی ات را پیش از مردن.

1) (1) - این درس در جلسۀ پنجم بحث قطع خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . ما روز به روز بیشتر احساس می‌کنیم که ارزش وجودی امام برای اسلام بسیار با اهمیت است، خصوصاً با این توطئه‌هایی که در جهان استکبار نسبت به اسلام صورت می‌گیرد که یکی از آنها کتاب آیات شیطانی سلمان رشدی بود و اگر مقابلۀ امام بزرگوار نبود، چه بسا آنان مطالبی بسیار ننگین و زشت را در مورد اسلام و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در سطح جهان تبلیغ می‌کردند. مشخّص است که آنان تصمیم گرفته‌اند اسلام را علاوه برتوطئه‌های دیگر، از نظر فرهنگی مورد هجوم قرار دهند. از این توطئه‌ها خصوصاً مبارزه‌ای که در جهان علیه اسلام در لبنان و افغانستان و سایر جاها مطرح است مشخص می‌شود که آنها خود را برای آینده آماده کرده‌اند.مطمئناً وجود امام بزرگوار است که می‌تواند ما را در این شرایط حساس از این توطئه ها نجات دهد.اخیراً قضایایی اتفاق افتاده که مناسب است یکی - دو جمله در این رابطه عرض کنم؛ البته من به تمام ابعاد و مراحل سیر آن وقوف کامل ندارم و اطلاعاتم در آن مورد کامل نیست، شاید مطالبی که عرض می‌کنم مقداری بیشتر از آن چیزی باشد که شما از رسانه‌های گروهی و مطالب خارجی شنیدید. مسئله‌ای را که در این رابطه باید تذکر بدهم این است: اولاً نفس این قضیه حتی برای شخص امام بزرگوار مدظله العالی هم یک پیشامد غیر مترقبه و بسیار ثقیل و سنگین بود و ما در خواب هم نمی‌دیدیم که چنین مسأله‌ای تحقق پیدا کند. شاید در طول انقلاب و پس از پیروزی آن، تا به حال چنین مسئله مهمی پیش نیامده باشد، امّا در این جریان برای همۀ ما واضح و روشن است که رهبری امام، تمام ابرقدرتها را به زانو در آورد و مشخص شد که تأکید و تکیۀ ما بر مسئلۀ ولایت فقیه و خصوصاً رهبری امام کاری بجا و صحیح است. آن واکنشی که جامعۀ اقتصادی اروپا در ابتدای ماجرای سلمان رشدی نشان داد، شاید حتی مسئولان ردۀ اول کشورمان را هم به تزلزل انداخت؛ به طوری که درآغاز کار فکر نمی‌کردیم در این مورد این مقدار موفقیت کسب کنیم؛ اما تنها کسی که سرسوزنی تزلزل در او راه نیافت و با بینش کامل و اعتقاد به اجرای حکم خدا در این میدان وارد شد، شخص امام بزرگوار بود. نظریۀ ایشان زمینه را به گونه‌ای مساعد کرد که کشورهای اسلامی - البته شاید بر خلاف میل و رضایت باطنیشان - مجبور شدند نظریۀ امام را تأیید کنند. شما نباید این مسائل را سطحی ببینید، باید به این نکته توجه داشته باشید که بعد از ده - دوازده قرن، اولین بار است که چنین اتفاقاتی در دنیا می‌افتد. مسأله خیلی روشن است. در طول تاریخ و حتی هم اکنون نیز اصلاً شیعه را به حساب نمی‌آورند. کسانی که در ایام حج به مکه و مدینه مشرف می‌شوند و مطالبی را که از سوی آنان منتشر می‌شود ملاحظه می‌کنند متوجه می‌شوند که آنان می‌خواهند شیعه را از جرگۀ اسلام خارج کنند؛ مانند آن کتابی که آن مردک نوشت «جاء دور المجوسی» یعنی شیعه مجوسی است و مقصود این کتاب از اول تا آخرش این است که شیعه مسلمان نیست. آن وقت در دنیایی که شیعه را این گونه مورد طعن و انتقاد و تهمت قرار می‌دهند، یک رهبر شیعه توانسته است چنین موقعیت بزرگی را برای شیعه به وجود بیاورد که ابر قدرتها در برابرش زانو بزنند و انگلستانی که قرنها برکشورهای اسلامی حاکم بوده اعتراف کند که در این بازی سلمان رشدی شکست خورده و به جایی نرسیده است. بحمدالله ما دارای چنین شخصیتی هستیم و واقعاً هم باید برای این نعمت الهی که خداوند به ما عنایت کرده است، سپاسگزار باشیم و برای ایشان بهترین دعاها را به درگاه خداوند داشته باشیم. وقتی دخالت مستقیم رهبری در این جریان و موفقیت او با این کیفیت پیش ما مطرح است، دیگر لازم نیست من وشما حتی پیش خودمان فکر کنیم که فلسفۀ ولایت فقیه چیست؟ سیر آن چگونه بوده و در این رابطه چه جریانها و حرفهایی مطرح بوده است؟ اصلاً مبنای شیعه در برابر ائمۀ اطهار: و در برابر نوّاب ائمه و امام بزرگوار به عنوان نائب الامام، همین است.(این حاشیه ازمتن آیت الله العظمی فاضل لنکرانی استفاده شده است. سیری کامل در اصول فقه، ج 2، درس 136 و 149)

1) (1) - این درس در جلسات «دویست و هشتادو نهم» و «دویست و نود و چهارم» خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

2) (2) . تحف العقول، ص 200.

1) (1) . کافی، ج 1، کتاب العقل و الجهل، ص 10.

1) (1) - این درس در جلسۀ دویست و ششم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) - این درس در جلسۀ «دوازدهم» و «دویست و پنجاه و پنجم» خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) - این درس در جلسۀ درس «پنجاه و پنجم» و «پانصد و نود و ششم» درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) - این درس در جلسۀ یکصد و هفتاد و یکم خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) . ر. ک: درس 43 و 48 از همین اثر.

1) (1) - این درس در جلسۀ دویست و پنجاه و پنجم درس خارج اصول معظم له ایراد گردیده است-

1) (1) . مسألۀ رهبری ارتباط به شخص ندارد بلکه در رابطه با مقام است، مقام رهبری واجب الاطاعه است به تعبیری که عقیدۀ شخصی خودم است در حال حاضر حمایت از رهبری، از زمان امام هم واجب‌تر است؛ چرا که آن شخصیت والا و جهانی امام، چه بسا نیاز چندانی به این که من طلبه و امثال من از او حمایت کنیم نداشت و این نیاز احساس نمی‌شد، اگرچه آن هم واجب بود و ما حمایت می‌کردیم. او یک شخصیت جهانی بود که اگر محققان می‌خواستند شخصیتی جهانی را بشناسند می‌گفتند: در جهان آن روز آن شخصیت را فقط امام دارد، آن شخصیت واقعی، حقیقی و مرتبط به مذهب و عقیده، مخصوص امام بزرگوار بود، دیگران یک شخصیتهای اعتباری هستند و لو این که در رأس بزرگ‌ترین قدرتهای جهان قرار گرفته باشند، شخصیت آنان موقت و اعتباری - آن هم غیر مذهبی - است. بالاخره همان گونه که حمایت از امام - نه شخص امام بلکه مقام امام - واجب بود هم اکنون نیز این مقام، واجب الاطاعه است و باید محترم شناخته شود. و این امر بیشتر ضرورت و نیاز دارد. من فکر می‌کردم که چرا در اسلام این قدر به مقام امامت اهمیت داده شده است؟ مگر مقام امامت چقدر اهمیت دارد که این اندازه مورد احترام است؟ در نهایت به این نتیجه رسیدم که علاوه بر آن که رأی امام معصوم رأی خدایی است، مقام امامت هم حافظ وحدت جامعه است. و نکتۀ مهم اجتماعی‌اش این است که آن مقام حافظ وحدت جامعه است؛ یعنی جامعه زیر پرچم امام، حالت انسجام و وحدت پیدا می‌کند. و متأسفانه می‌بینید برادران فلسطینی ما چون رهبر روحانی واحد ندارند، نتوانستند به خوبی در مبارزۀ خود پیشرفت و موفقیت داشته باشند. رمز موفقیت ما در مبارزه‌مان همین بود که ما یک حافظ وحدت و انسجام به نام امام داشتیم که نقش بسیار مهمی در پیروزی انقلاب ما داشت، همان گونه که این معنا در حدوثش نقش داشت بدانید در تداومش نیز نقش بیشتری دارد. باید مقام رهبری به عنوان این که حافظ انسجام و وحدت است، مورد اطاعت و احترام و تبعیت همۀ طبقات من الصدر الی الذیل قرار گیرد، وگرنه حفظ انسجام و وحدت امکان‌پذیر نیست. (این حاشیه از متن بیانات آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی استفاده شده است)

1) (1) . یکی از اصحاب امام صادق (علیه السلام) خدمت ایشان رسید و مسائلی مطرح شد. بعد آن شخص به امام (علیه السلام) عرض کرد: اگر شما یک انار را دو نصف کنید و بگویید: نصف آن، حلال است و نصف دیگر حرام، من از شما سؤال نمی‌کنم؛ سمعاً و طاعتاً.اصولاً امامت در شیعه چنین معنایی دارد و نیاز به رهبری روی چنین پایه‌ای است و الاّ اگر هر مسأله‌ای که پیش آید بنده بگویم: چرا؟ شما بپرسید: علت چیست؟ دیگری بپرسد: فلسفه چیست؟ پس این ولایت فقیه چه معنایی خواهد داشت؟ آری اگر بندۀ طلبه، کاری را انجام دهم، شما حق دارید از من بپرسید: چرا این کار را کردی؟ من هم باید به صورت منطقی، شما را قانع کنم؛ اما در برابر امام - آن هم چنین امامی که تاریخ نظیرش را ندیده است - جز مسألۀ تعبد و سمعاً و طاعتاً نباید تزلزلی در ذهن کسی به وجود بیاید که چرا این طور شد؟ بالاخره ولی فقیه عادل است. معنای این که اسلام اینقدر دم از عدالت می‌زند این است که اگر در کسی روحیۀ عدالت نباشد، امکان دارد حساب خرده‌ای درکار باشد و او بخواهد آن را تسویه کند؛ اما کسی که عادل و بلکه بالاتر از عدالت است و ما - البته عقیده شخص خودم را در این رابطه عرض می‌کنم - اورا تالی تلو عصمت می‌دانیم، دیگر مشکلی ندارد؛ یعنی اطمینان داریم که او صلاح اسلام، نظام اسلام و انقلاب را در این نظر و تصمیم، تشخیص داده است و تشخیص او باید مورد پیروی قرار گیرد. ما مطمئن هستیم که او چیزی غیر از حفظ نظام، انقلاب و مسائل مربوط به آن را مد نظر قرار نمی‌دهد، منتها تشخیص آن با من و شما نیست بلکه تشخیصش با شخص خود امام است. شما تصور نکنید که این مسأله از نظر امام جزئی بوده است. او بیشتر از من وشما به عمق این مسأله و اهمیت آن واقف است. وقتی هدف، اسلام و نظام اسلامی باشد، آن هم با توطئه هایی که توسط استکبار جهانی و مانند قضیۀ سلمان رشدی از راه فرهنگ صورت می‌پذیرد، پیدا است که در مقابل چنین توطئه هایی باید قاطع و جدی بود و در مقابل آنها ایستادگی کرد. اگر امام در رابطه با سلمان رشدی اقدام نمی‌کرد، فردا کتاب دیگری با مطالب زننده‌تر چاپ و در سراسر دنیا منتشر می‌شد تصور نکنید که مردم دنیا به خاطر جهالت تحت تأثیر تبلیغات قرار می‌گیرند، بلکه تمام ادیان و مذاهب باطل در جهان پیرو و تابع دارند، زیرا آنان تبلیغ کرده و برای خودشان کم یا زیاد، پیرو درست کرده‌اند.مطلبی را که می‌خواستم عرض کنم این است: چون تمام ابعاد مسألۀ ولایت فقیه مورد اعتقاد و اطمینان ما است، اگر خصوصیاتش هم برای من و شما روشن نشود، هیچ اشکالی ندارد و نباید در رابطه با آن هیچ تزلزلی در کسی به وجود آید. معمولاً همۀ شما که ان شاء الله به مناسبت ماه مبارک رمضان به سفر تبلیغی می‌روید دربارۀ چنین مسألۀ مهمی از شما سؤال خواهد شد، شاید خودتان راه بهتری برای جواب داشته باشید؛ اما به نظرمی رسد که اگر مسأله را به این صورت با مردم مطرح کنید هم واقعیت را گفته‌اید و هم برای آنان قابل قبول است. اصلاً صحیح نیست که هر عوامی بگوید: علت چه بود؟ چه لزومی دارد که مردم علت را بفهمند؟ آن کسی که این کار را کرده است با توجه به علت، آن را انجام داده است. حالا علت هر چه می‌خواهد باشد؛ در حقیقت این مانند یک سری از احکام شرعیه است که فلسفه آنها تا روز قیامت هم برای ما روشن نمی‌شود. شما اگر تمام عقلای عالم را جمع کنید و بگویید: آیا اگر من نماز چهار رکعتی را پنج رکعت بخوانم جرم است؟ جز این است که من ده دقیقه بیشتر خدا را عبادت کرده‌ام؟ جز این است که یک رکوع و دو سجده بیشتر انجام دادم؟ جز این است که تسبیحات را تکرار کرده‌ام؟ پس چرا می‌گویید: اگر نماز چهار رکعتی، پنج رکعت خوانده شود باطل است؟ آری، علت بطلان نماز به دلیل ناقص خواندن آن روشن است؛ اما چرا زیاده موجب بطلان آن شود؟ من و شما تا روز قیامت هم نمی‌توانیم هیچ فلسفه‌ای برای آن پیدا کنیم و علت آن به ذهنمان هم نمی‌آید؛ لذا به نظر می‌آید که مسأله را به همین صورت مطرح کنید تا اگر در مردم مثلاً تزلزلی وجود دارد، با این بیان شما از تزلزل بیرون بیایند. (این حاشیه از متن بیانات آیت الله العظمی فاضل استفاده شده است. سیری کامل در اصول فقه، ج 2، ص 323، درس 136)

1) (1) . مسألۀ انتخابات مجلس خبرگان برای نظام ما مسأله‌ای اساسی و حیاتی است. اگر ما قبلاً هم پی به ارزش این مسألۀ نبرده بودیم در جریان ارتحال حضرت امام (ره) ارزش آن خیلی برای ما روشن شد. اگر خبرگان نمی‌توانست در همان روز اوّل یک رهبر انتخاب کند، چه مسائلی برای نظام و انقلاب پیش می‌آمد؟ ولی خداوند متعال به این ملت لطف و عنایت کرد و بدون این که چنین مسأله‌ای از قبل در ذهن کسی، نه اعضای مجلس خبرگان و نه خود مقام معظم رهبری بوده باشد چنین تصمیمی گرفته شد. شاید مسأله، بیشتر بر محور شورای رهبری دور می‌زد، به طوری که شورای رهبری سه نفری یا پنج نفری باشد و این‌که اعضای این شورا چه کسانی باشند؟ و از این گونه مسائل خیلی بحث شد؛ امّا خداوند متعال منت نهاد و وحدت رهبری - آن هم یک رهبری شایسته که راه اصلی و حافظ و ضامن بقای انقلاب ما است - انتخاب شد که اگر ما در آن زمان به این مقدار شایستگی ایشان پی نبرده بودیم، ایشان به مرور زمان و در مواقع حساس شایستگی خاصی از خودشان نشان دادند که این معنا را برای ما روشن کرد.مسألۀ رهبری، اساس نظام ما است. ما نمی‌دانیم که اگر در یک زمانی، خدای ناکرده، رهبری غیرصحیحی در ایران پیش آید چه بر سر انقلاب و نظام خواهد آمد! امام بزرگوارمان در آن وصیت نامۀ الهی - سیاسی‌شان، مخصوصاً در مورد مجلس خبرگان تأکید کردند و مقام معظم رهبری هم فرمودند: اصل شرکت در انتخابات یک وظیفۀ شرعی است. نباید تصور کرد که وظیفۀ شرعی فقط نماز خواندن و امثال آن است، بلکه این مسائل هم در رابطه با اصل نظام و اسلام بوده و از موارد شرعی بسیار حساس است و جای هیچ تردیدی نیست که شرکت در انتخابات از اهم واجبات و فرایض است. منتها با وجود این که نباید در جمهوری اسلامی ایران جای تهمت، شایعه و سوءبرداشت باشد در کنار این مسأله حرفها و شایعاتی - که متأسفانه اکثرش بی اساس است - مطرح می‌شود این است که می‌بینید بحمد الله تعالی دنیا امروز در برابر نظام شما خاضع شده است. آنهایی هم که در زمان جنگ، تمام تجهیزات و امکاناتشان را علیه ما به کار بردند یا خودشان از بین رفتند یا در حال ندامت و پشیمانی به سر می‌برند؛ چرا که خطر در آستانۀ کشور خودشان قرار گرفته است. با این که رفقای ما چه جامعۀ مدرسین، چه جامعۀ روحانیت مبارز و حتی دیگران، همه به من اصرار می‌کردند، من به لحاظ کسالت و مطلب دیگری که عرض می‌کنم، نپذیرفتم در این دوره شرکت کنم. مسألۀ اول کسالت من است. از نظر طبی همین مقدار کار هم برایم صحیح نیست، منتها من به لحاظ این که درس را بهترین کار متناسب با خودم می‌بینم آن را در درجۀ اول اهمیت قرار داده‌ام، به همین دلیل، قبل از این که این بحثها پیش آید به رفقا گفتم: آمادگی ندارم. مسألۀ دیگر این که همان‌گونه که مقام معظم رهبری اشاره کردند، مسئولیتها در جمهوری اسلامی مقام نیست؛ لذا هر کس احساس می‌کند یک پستی را بهتر اداره می‌کند، خودش باید بپذیرد و دیگران هم باید او را به قبول آن وادار کنند؛ اما اگر متوجه شد نقش چندان مهمی در آن مقام ندارد، چه ضرورتی دارد که آن را بپذیرد؟ من به لحاظ گرفتاریهای متعدد درسی و بحثی و حوزه و امثال آن نمی‌توانستم در هیأت رئیسۀ مجلس خبرگان دخالت و عضویت داشته باشم و در کمیسیونها و برخی از جلسات خبرگان قبلی شرکت کنم، احساس کردم با این گرفتاریها و کسالتی که فعلاً ضمیمه شده، آن طور که باید و شاید، در مجلس خبرگان نقش ندارم، این را به صراحت می‌گویم؛ یعنی نمی‌توانستم از عهدۀ کارهایش برآیم؛ لذا به این دو علت من خودم حاضر نشدم کاندید شوم. در دو - سه ماه قبل هم که اصلاً مسأله‌ای وجود نداشت با رفقایمان مطرح کردیم و بالاخره اکثر ایشان قانع شدند. این مسأله از نظر من با آنان تمام است؛ ولی چون این روزها ضد و نقیض‌ها، شایعات، سوءبرداشت‌ها و مسائل مختلف، فراوان است، لازم دیدم این نکته را عرض کنم که اگر کسی از عدم کاندیداتوری من سوءبرداشتی بکند یا مسأله‌ای را به من نسبت دهد، عند الله مسئول است. اصل شرکت در انتخابات یک مسألۀ قطعی است. شما حتماً باید در انتخابات شرکت کنید و در رابطه با شرکت خود در انتخابات نه از ناحیه این سوءبرداشت و نه از نواحی دیگر، تزلزلی نداشته باشید، خود من هم ان شاء الله تعالی حتماً شرکت می‌کنم، البته این‌که می‌خواهید به چه کسی رأی بدهید، تشخیص با خودتان است. من به کاندیدای جامعه مدرسین رأی می‌دهم؛ امّا شما را الزام نمی‌کنم و شما آزادید چه در اینجا و چه در غیر اینجا طبق تشخیص خودتان و به هرکسی که میل دارید رأی بدهید. این هم که می‌گویم به کاندیداهای جامعه مدرسین، به این معنا نیست که تمام کاندیداهای جامعه در سراسر ایران، مورد تأیید من هستند؛ امّا در این استان که استان تهران است و ما باید به پانزده نفر رأی بدهیم، من به کاندیداهای جامعه رأی می‌دهم. آن چیزی که برای ما الی یوم القیامه ملاک است آن فرمایشاتی است که امام و سپس مقام معظم رهبری فرموده‌اند.(این حاشیه از متن بیانات آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی استفاده شده است. سیری کامل در اصول فقه، ج 3، ص 490، درس 242.)

1) (1) - سیری کامل در اصول فقه، ج 3، ص 426، درس 233-

2) (2) . و «ایّام اللَّه» را به آنان یاد آر! در این، نشانه‌هایی است برای هر صبر کننده شکرگزار!. (إبراهیم: آیه 5)

3) (3) . حکومت کثیف پهلوی، که پنجاه سال بر ما حکومت کرد، در ظاهر ادعای تشیع می‌کرد، با این حال دیدید که جامعۀ ایرانی ما به چه انحطاطی کشیده شد وجوانهای ما با چه معضلاتی روبه رو شدند؛ به طوری که دیگر یک اهل علم، خجالت می‌کشید در خیابان ظاهر شود و اصلاً نمی‌توانست به شهرهای مختلف مانند تهران و حتی حدود بازار تهران پا بگذارد. (این حاشیه از متن آیت الله العظمی فاضل استفاده شده است)

1) (1) . منتها اشکال این است که مردم ما هنوز در مورد مسائل ریشه‌ای، منطقی فکر نمی‌کنند؛ به عنوان مثال، اگر یک کاسب جزء که تازه شروع به کسب و تجارت کرده است بخواهد رشد کند و طی ده سال سرمایۀ قابل توجهی به دست آورد، مستلزم آن است که در این ده سال مقداری تحمل کند و به زندگی خود توسعه ندهد، بلکه حتی زندگی را بیش ازحد متوسط نیز آماده نکند تا آیندۀ بسیار خوبی در انتظار او باشد و الاّ اگر مثلاً روزی پانصد تومان استفاده کند، و همان پول را بردارد و خرج کند دیگر آینده‌ای در انتظار او نخواهد بود. باید مردم ما بدانند چنین حالتی برکشور ما حاکم است. (این حاشیه از متن بیانات آیت الله العظمی فاضل لنکرانی استفاده شده است)