مباحثی پیرامون حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

مشخصات کتاب

سرشناسه : صدر، محمدباقر

عنوان و نام پدیدآور : مباحثی پیرامون حضرت مهدی (ارواحنا فداه)/ تالیف محمدباقر صدر ؛ ترجمه لطیف راشدی، سعید راشدی؛ با تحقیق عالمانه عبدالجبار شراره.

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۷۹ص.

شابک : ۸۰۰۰ ریال 978-964-973-149-0

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : کتابنامه: ص. [۷۳] - ۷۵؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم ۲۵۵ق -

شناسه افزوده : راشدی، لطیف، مترجم

شناسه افزوده : راشدی، سعید، مترجم

شناسه افزوده : شراره عبدالجبار

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲۴/۴/ص۴م۲ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۶۲۸۸

اشاره

مباحثی پیرامون حضرت مهدی (ارواحنا فداه)

تالیف محمدباقر صدر

ترجمه لطیف راشدی، سعید راشدی

با تحقیق عالمانه عبدالجبار شراره.

فهرست مطالب

تصویر

مقدمه ناشر

حمد و ستایش

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الحمد للَّه رب العالمین، باری الخلائق اجمعین باعث الانبیاء والمرسلین، رافع السموات و خافض الارضین، و الصلوة علی من اختاره من شجرة الانبیاء و مشکوة الضیاء و مصابیح الظلمه و ینابیع الحکمة، مولانا و مولی الکونین، سیّدنا و سیّد العالمین، الروح المجسَّد و الجسَّد المروّح أعلنی ابوالقاسم المصطفی محمّدصلی الله علیه وآله و علی اولاده الاطیبین الا نجبین و لعن الدائم علی اعادیهم من الآن الی یوم الدین.

حمد بی‌بدایت و سپاس بی‌نهایت سزاوار و شایسته ذاتی است که جهان تاریک را به انوار دانش روشن و صفحات قلوب را به ضیاء معرفت، مزیّن نمود.

و درود فراوان بر سرور کائنات و خاتم الانبیاء پیامبر اکرم و گرامی اسلام حضرت محمّدصلی الله علیه وآله و بر خاندان مطهر و عترت پاکش حضرت فاطمه زهراعلیها السلام و ائمه دوازده‌گانه علیهم السلام.

امّا بعد

پیرامون مقوله مهدویّت، به برکت وجودی آن امام همام - ارواحنا فداه - به طور مقبول قلم فرسایی گردید. (سعیهم مشکور)، امّا ابتکار، عالم و مجتهد مجاهد و فیلسوف و اندیشمند مبارز و انقلابی، مرجع عالیقدر و افتخار آفرین

جهان تشیّع استاد علاّمه حضرت آیت اللَّه العظمی سیّد محمّد باقر صدرقدس سره در کتاب گران سنگ خود «بحث حول المهدی» مایه مباهات و خرسندی می‌باشد.

کتاب یاد شده در عین حجم کم آن، می‌توان آن را کتابی جامع و مانع و بسیار مبارک و پُر محتوا بشمار آورد.

آن مرجع شهید سعی نموده تا در این کتاب، به شبهات و سؤالات عمده و مهمّ، پاسخ علمی، منطقی و متقن بدهد، و پاسخ‌گوی برخی شبهات زمان حیات مبارک خود باشد.

قلم توانمند و منطق علمی آن مرجع مجاهد، در زمینه‌های گوناگون فلسفی، منطقی، اقتصادی، تفسیری، کلامی و فقهی را می‌توان در تمام کتاب‌هایش به روشنی و وضوح مشاهده کرد و استفاده نمود. سر تا سر مطالب این کتاب، مسلح به منطق قوی و آموزه‌های علمی می‌باشد؛ امّا در برگردان آن از عربی به پارسی، سعی شده تا عبارات و جملات و مطالب مغلق، روان و سلیس شوند و تقریباً برای همگان قابل استفاده باشد.

به ویژه با تحقیق عالمانه و استادانه آقای «دکتر عبدالجبار شراره» و استخراج منابع و توضیح برخی مطالب در پانوشت، امکان استفاده عامه فراهم شده و تعمیم گردیده است.

بر خود واجب و لازم می‌دانم تا یادی از آن بزرگ مرجع مجاهد بنمایم و گوشه‌ای از زندگی سراسر برکت او را به قدر مقتضی بیان نمایم و خواهیم دید که چگونه آن مرد مجاهد و عالم و فقیه مبارز سراسر عمر پُر برکت خود را در راه خدمت به دین مقدس اسلام او اهل بیت‌علیهم السلام سپری نمود و سرانجام در مسلخ عشق شهید شد و به استکبار، «آری» نگفت.

او در اسلام ذوب شده بود و در واپسین حیات و زندگی پُر برکت خود فرمود: «در امام خمینی‌قدس سره ذوب شوید، همان سان که او در اسلام ذوب شد.»

به امید آن که رهروی صادق و خالص آنان باشیم.

خلاصه زندگی نامه حضرت آیت اللَّه العظمی سیّد محمّد باقر صدرقدس سره‌

اشاره

علامه شهید، آیت اللَّه سیّد محمّد باقر صدر، یکی از بزرگ‌ترین اندیشمندان مسلمان و به تعبیر امام خمینی: «مغز متفکّر اسلامی» در تاریخ اسلام به ویژه در قرن چهاردهم هجری است. فقیهی جامع الشرایط، فیلسوفی اجتماعی، مفسری بزرگ، متفکری آگاه به فرهنگ و علوم زمانش، نویسنده‌ای توانمند و پرکار و سیاست مداری هوشمند و شجاع و دردمند.

از میلاد تا مدرسه‌

سیّد محمّد باقر صدر در تاریخ 25 ذیقعده 1353 در شهر مقدس کاظمین دیده به جهان گشود⁽¹⁾و دومین فرزند خانواده بود. اجدادش همه از عالمان دین بودند؛ پدرش سیّد حیدر که جوان مرگ شد، پدر بزرگش آیت اللَّه العظمی سیّد اسماعیل صدر که یکی از مراجع بزرگ تقلید شیعه در نیمه اوّل قرن چهارده اسلامی بود و در سال 1338 هق وفات کرد و دیگر اجدادش که شاخه‌هایی سرسبز و پربار از شجره پربرکت «خاندان صدر» و از تبار غیرتمند و پاک امام کاظم‌علیه السلام بوده‌اند و در سرزمین ایران، لبنان و عراق از پاسداران فرهنگ و اندیشه و دانش و دین به شمار می‌رفته‌اند.

برادر بزرگ و معلمش سیّد اسماعیل نیز از علماو مجتهدان پرتلاش و جوان نجف بود که در سال 1388 ه.ق در چهل و هشت سالگی درگذشت.

خواهرش «آمنه بنت الهدی صدر» یکی از زنان دانشمند ،شاعر، نویسنده و معلم فقه و اخلاق بود که در مسیر جهاد و مبارزه، با برادرش سیّد محمّد باقر همگام شد و سرانجام سرنوشت هر دو به شهادت و سعادت ابدی ختم گشت.⁽¹⁾

سیّد محمّد باقر، از پنج سالگی به مدرسه رفت و تا یازده سالگی دوره ابتدایی را به اتمام رساند. در این دوران، نبوغ شگفت‌انگیز و استعداد سرشار خدادادی او درخشید و تعجب آموزگاران و همکلاس‌های خود را برانگیخت، به طوری که اولیای مدرسه تصمیم گرفتند او رابه مدرسه کودکان تیزهوش و نابغه بگذارند تا به هزینه دولت درس بخواند و پس از طی مراحل لازم و قانونی، به دانشگاه‌های اروپا یا آمریکا اعزام کنند و در رشته‌های علوم جدید تحصیل کند و به کشور خود بازگردد.

او به تحصیل علوم دینی و پرداختن به رشته کار پدرانش گرایش داشت و از طرفی مادر و برادر بزرگش رضایت ندادند که او با پول دولت وابسته به غرب و دست اندرکاران خود باخته آموزش و پرورش آن روز عراق، درس بخواند...

بالاخره با راهنمایی دو دایی فقیه و دانشمندش آیت اللَّه «شیخ محمّد رضا آل یاسین» و آیت اللَّه «شیخ مرتضی آل یاسین» به فراگیری دروس حوزوی و علوم دینی پرداخت.⁽²⁾

تحصیلات علوم دینی را با کتاب «معالم الاصول» نزد برادرش سیّد اسماعیل آغاز کرد و دیگر کتاب‌های دوره سطح حوزه را با شور و شوق و تلاش بسیار در مدّتی کوتاه خواند و تمام کرد.

او علاوه بر تحصیل، دروس ابتدایی را نیز به خواهرش بنت الهدی می‌آموخت

و بنت الهدی بی‌آنکه به مدارس نامناسب دخترانه آن روز عراق پای بگذارد، نزد برادرش سیّد محمّد باقر و گاه سیّد اسماعیل، قرآن، ادبیات، تاریخ، حدیث، فقه و اصول و... را آموخت.⁽¹⁾

در نجف اشرف، شهر امامت و فقاهت‌

در سال 1365 ه.ق که دوازده ساله بود به همراه برادرش سیّد اسماعیل به نجف اشرف رفت تا در محضر اساتید بزرگ حوزه علمیه شهر امامت، به تحصیلات عالی بپردازد.

او دوره عالی فقه و اصول را در نزد مرحوم آیت اللَّه العظمی سیّد ابوالقاسم خویی و مرحوم آیت اللَّه شیخ محمّد رضا آل یاسین گذراند.⁽²⁾فلسفه اسلامی (اسفار ملاصدرا) را از مرحوم «شیخ صدرا بادکوبه‌ای» آموخت و در کنار آن، طی سال‌ها، فلسفه غرب و نظرات فلاسفه غیر مسلمان را به دقّت مورد تحقیق و نقد قرار داد.⁽³⁾کتاب «فَلسَفَتُنا» (فلسفه ما) گویای ابعاد گسترده اندیشه‌های فلسفی سیّد محمّد باقر صدر است.

در دیگر رشته‌های علوم حدیث، رجال، درایه، کلام و تفسیر نیز سال‌ها به تحصیل و تحقیق و مطالعه گذراند و به کمال رسید.

سیّد محمّد باقر در طول هفده - هیجده سال تحصیل (از آغاز تا پایان) علاوه بر استفاده از هوش و استعداد و نبوغ فوق العاده‌اش، روزانه حدود شانزده ساعت به تحصیل و مطالعه و مباحثه و تحقیق می‌پرداخت.⁽⁴⁾و خودش نیز همیشه می‌گفته است که من به اندازه چند طلبه درس خوان، تلاش می‌کنم. در سایه

این پشتکار جانانه بود که بر همه مشکلات فایق آمد و در کسب دانش و فضیلت به مقامی عالی دست یافت و گفته‌اند که از هنگام بلوغ شرعی، خود مجتهد شده بوده و از مجتهد دیگری تقلید نکرده است.⁽¹⁾

تعلیم و تربیت‌

سیّد محمّد باقر از بیست سالگی با تدریس کتاب «کفایة الاصول»⁽²⁾تعلیم و تربیت طلاب جوان را آغاز کرد. از بیست سالگی به تدریس دروس خارج فقه و اصول و از بیست و هشت سالگی به تدریس دوره خارج فقه بر اساس کتاب «العروة الوثقی»⁽³⁾پرداخت. بعدها فلسفه و تفسیر قرآن نیز تدریس می‌کرد. او در طول نزدیک به سی سال تدریس و تعلیم، شاگردانی جوان، محقق، پرشور، متّقی، متفکر، آگاه، مجاهد و سیاست مدار تربیت کرد، که هر یک از آن ها بعدها پرچمدار نشر علم و فرهنگ و آیین جهاد در راه خدا شدند و بعد از استادشان، راه علمی، فکری و سیاسی و اجتماعی او را ادامه دادند از جمله:

حزب دعوت اسلامی‌

بعضی از عالمان آگاه و روشن بین از جمله شهید سیّد محمّد مهدی حکیم، سیّد طالب رفاعی، شیخ مهدی سماوی، پس از مطالعه اوضاع سیاسی و اجتماعی عراق، به این نتیجه رسیده بودند که باید حزبی را مبتنی بر اندیشه و ایدئولوژی اسلامی تأسیس کنند، تا بتوانند مبارزات مسلمانان آن سامان را سر و سامان بدهند و به اهداف خود نائل آیند. پس از مطرح کردن این اندیشه با آیت اللَّه صدر، «حزب الدعوة الاسلامیه» (حزب دعوت اسلامی) را در سال 1377 ه.ق تأسیس کردند.⁽¹⁾

آیت اللَّه صدر اساس نامه‌ای را نیز بر اساس اعتقادات دینی برای حزب دعوت تنظیم کرد. حزب دعوت به فعالیت خود پرداخت، آیت اللَّه سیّد محمّد باقر صدر پنج سال بعد از تأسیس حزب، بنا به مصالحی خود را از آن کنار کشید. امّا به دیگر اعضای حزب توصیه کرد که به کار خود ادامه دهند و او نیز پشتیبان آنان خواهد بود.⁽²⁾

جماعة العلماء

در سال 1958 م. «عبدالکریم قاسم» با ظاهری پیشرو و چپ نما به حکومت عراق رسید و میدان را برای کمونیست‌ها باز کرد. در نتیجه آن، موجی الحادی و مخالف اسلام، سرزمین عراق را فرا گرفت. حوادث دوران حکومت عبدالکریم قاسم، عالمان آگاه و متعهد شیعه را در آن کشور به حرکت وا داشت. آنان ضروری دیدند که برنامه اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فکری مکتب اسلام

را هماهنگ با نیازهای حیات بشر معاصر عرضه نمایند. بدین گونه، تشکیل «جماعة العلماء فی النّجف الاشرف» (جامعه روحانیت نجف اشرف) پدید آمد و عالمان بزرگی همچون شیخ مرتضی آل یاسین، شیخ محمّد رضا آل یاسین، شیخ محمّد رضا مظفر و شهید سیّد مهدی حکیم (فرزند آیت اللَّه سیّد محسن حکیم) از اعضای اصلی آن بودند.

سیّد محمّد باقر صدر در آن زمان گرچه به خاطر جوان بودن نسبت به سایر اعضاء، که کمتر از سی سال داشت، عضو جماعة العلماء نبود، ولی با آنان همکاری جدی داشت و حتّی نخستین بیانیه جماعة العلماء را نیز او نوشت! و اکثر نوشته‌های آنان به قلم او نوشته می‌شد؛ زیرا وی قلمی توانا و نثری محکم و نو داشت و آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی و فلسفی او نیز وسیع‌تر از دیگران بود. انتشار مجله «الاضواء» در سال 1961 م مهم‌ترین فعالیت فرهنگی جماعة العلماء بود که سرمقاله‌های پنج شماره اوّل آن تحت عنوان «رسالتنا» به قلم آیت اللَّه سیّد محمّد باقر صدر نگارش یافت و خواهرش بنت الهدی نیز در این مجله مقالات خود را به چاپ می‌رساند.⁽¹⁾

همزمان با این فعالیت‌ها، به پیشنهاد مرحوم آیت اللَّه سیّد محسن حکیم - مرجع تقلید وقت - کتاب کم‌نظیر «فلسفتنا» را تألیف کرد.⁽²⁾این کتاب در دو بخش تنظیم شده است:

بخش اوّل: نظریه شناخت (معرفت) از دیدگاه‌های فلاسفه معاصر، در مقایسه با فلسفه اسلامی.

بخش دوم: بینش فلسفی اسلام درباره جهان و نقد و ردّ جهان بینی مادّی و الحادی.

از آن پس به بررسی نظام‌های اقتصادی اسلامی و مکاتب شرق و غرب (سوسیالیسم و کاپیتالیسم) پرداخت که حاصل این تحقیق عمیق و بی‌سابقه، کتاب پر ارج «اقتصادنا» (اقتصاد ما) شد. این کتاب پر ارج نخستین اثری است که سیستم اقتصادی اسلام را در طرحی علمی و محققانه ارائه کرده و دو بخش است:

بخش نخست: در این بخش مکتب‌های اقتصادی شرق و غرب را بررسی کرده و به محک نقد روشن بینانه و عالمانه زده و مردود و فاقد ارزش دانسته است.

بخش دوم: طرح تفصیلی سیستم اقتصادی اسلام.

این کتاب در سال 1381 ه.ق به چاپ رسید.⁽¹⁾

حمایت از امام‌

سیّد محمّدباقر صدر، نهضت امام خمینی در ایران را روزنه امیدی برای نجات امّت اسلامی می‌دانست. بنابراین از آغاز نهضت اسلامی امام در سال (1342 ه.ش)، آن را تحت نظر داشت و از امام و حرکتش حمایت می‌کرد.

در تاریخ 9 جمادی الثانی 1385، حضرت امام خمینی از تبعیدگاه ترکیه به نجف اشرف منتقل شد. ورود امام به حوزه علمیه نجف، جنب و جوشی در آن ایجاد کرد. علما و روحانیون نجف درباره استقبال از امام، نظرات مختلفی داشتند. آیت اللَّه صدر با اشتیاق تمام به همراه عدّه‌ای از علمای دیگر، در مراسم استقبال از امام شرکت، و شاگردان و همفکرانش را نیز به آن دعوت کرد... در تمام چهارده سال اقامت امام در نجف، سیّد محمّد باقر با ایشان ارتباط نزدیکی داشت و به او عشق می‌ورزید، عشقی که تا آخر عمر در بین او و امام بود.⁽¹⁾

دوران مرجعیت‌

دوران مرجعیت آیت اللَّه سیّد محمّدباقر صدر، پس از وفات آیت اللَّه حکیم (1390 ه.ق) آغاز شد و بسیاری از مردم عراق از او تقلید کردند.⁽²⁾

در سال 1392 هق رژیم بعث عراق، بیش از پیش از تحرک‌های ضدّ استبدادی حزب دعوت اسلامی ودیگر گروه‌های مبارز و مسلمان به وحشت افتاد، بنابراین با یورش به خانه‌های مبارزان و مجاهدان، عده زیادی را دستگیر و زندانی کردند. آیت اللَّه صدر نیز با اینکه بیمار بود و در بیمارستان نجف بستری شده بود،تحت نظر مأموران سازمان امنیت رژیم بعث قرار گرفت.

تا اینکه با اعتراض مردم و علما، سازمان امنیت دست از او برداشت.⁽¹⁾

در سال 1394 ه.ق رژیم بعث عراق، پنج تن از شاگردان و مریدان صدر، یعنی شیخ عارف بصری، سیّد عزّ الدین قبّنچی، سیّد عماد الدین طباطبایی تبریزی، حسین جلوخان و سیّد نوری طعمه، را دستگیر و اعدام کرد! این گروه شهیدان، طلایه دار شهدای انقلاب اسلامی عراق بودند. این حادثه اثر ناگوار و سنگینی بر روح آیت اللَّه صدر گذاشت و مدّت‌ها به سختی متأثر و بیمار بود.

از حوادث مهمّ دیگر در دوران مرجعیت آیت اللَّه صدر، حرکت اربعین سال 1397 بود. مردم نجف از قدیم هر سال در روز اربعین حسینی، مویه کنان و عزادار، با پای پیاده از نجف تا کربلا راهپیمایی می‌کنند. در آن سال، آیت اللَّه صدر هر چه در توان داشت به هیئت‌های عزادار مساعدت کرد تا مراسم شورانگیز اربعین را هر چه باشکوه‌تر برگزار نمایند. آن روز ده‌ها هزار نفر در قالب عزاداران حسینی، اعتراض خود را علیه سلطه ضد انسانی رژیم بعث عراق، اعلام کردند.

به دنبال آن قیام تاریخی، آیت اللَّه صدر، را دستگیر و به سازمان امنیت بغداد منتقل کردند، در آنجا پس از بازجویی، هشت ساعت تحت شکنجه جسمی و روحی قرار دادند. آثار آن شکنجه‌ها، تا آخر عمر در بدنش هویدا بود و به سختی می‌توانست از پله‌ها بالا برود.⁽²⁾

تحریم پیوستن به حزب بعث‌

یکی از برنامه‌های خطرناک رژیم بعث عراق، «بعثی کردن نظام آموزش و پرورش» بود. به همه دست اندرکاران امور تعلیم و تربیت از مدارس گرفته تا

دانشگاه‌ها تکلیف کردند که به حزب بعث عراق بپیوندند و برنامه‌های ضد اسلامی آن را در تمام سطوح آموزش کشور اجرا کنند. در این هنگام، آیت اللَّه صدر در مقام مرجعیت و یگانه پرچمدار مبارزه با حزب کافر بعث، با صدور فتوایی، پیوستن به حزب و هر گونه همکاری با آن را تحریم کرد. این فتوا، تکلیف مردم را روشن ساخت و مردم از پیوستن به حزب و عضویت در آن پرهیز کردند. جز اندکی فرومایه و بی‌دین و ترسو.

تأثیر فتوای آیت اللَّه صدر به حدّی بود که یکی از مسؤولان حزب در این باره اعتراف کرد:

فتوای سیّد محمّد باقر، همه نقشه‌های ما را نقش بر آب کرده و هیچ کس، جز عده کمی ترسو و بزدل، از پذیرفتن عضویت حزب و همکاری با آن استقبال نکرد.⁽¹⁾

بدین گونه حزب بعث، دشمن اصلی خود را شناخت.

در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی‌

آیت اللَّه صدر، از حامیان صادق امام خمینی و انقلاب اسلامی بود، امام در پاریس بود که سیّد محمّد باقر صدر، طی نامه‌ای پشتیبانی خود را از ایشان و ملّت انقلابی ایران اعلام و از مقام شهدای انقلاب، تجلیل کرد. همین فعالیت‌های او بود که ملّت مسلمان عراق را به سوی حمایت از مردم ایران سوق می‌داد و رژیم آمریکایی صدام حسین - حاکم خونخوار عراق - را خشمگین می‌کرد. در شب 22 بهمن‌1357 که شب پیروزی شکوهمند مردم مسلمان و انقلابی ایران به رهبری امام خمینی‌قدس سره بر طاغوت آمریکایی - رژیم محمّد

رضا پهلوی - بود. آیت اللَّه صدر در مسجد جواهری نجف اشرف به منبر رفت و برای مردم مسلمان عراق از انقلاب اسلامی ایران و نقش امام خمینی در احیای اندیشه‌های دینی و اصلاح امّت اسلام، سخن گفت و تکلیف مردم عراق را در برابر حکومت ضدّ دینی بعثی، معین کرد: قیام! قیام...

فردای آن شب، مردم عراق به دعوت رهبر خود، برای حمایت از انقلاب اسلامی ایران و رهبری امام خمینی‌قدس سره، در بسیاری از شهرهای عراق راهپیمایی کردند.⁽¹⁾

از دیگر کارهای آیت اللَّه صدر، در جهت حمایت از انقلاب اسلامی ایران، تألیف سلسله کتاب‌های «الاسلام یقود الحیاة» در شش جلد بود که شامل بحث‌هایی نظیر: قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، منابع قدرت دولت اسلامی، اقتصاد جامعه اسلامی و... می‌شود.

با قرآن در صحنه‌

از کارهای شگفت‌انگیز آیت اللَّه صدر برای بیداری مردم عراق و آماده کردن آنها برای قیام و حرکت در مقابل حکومت جائر آن کشور، برگزاری تفسیر موضوعی قرآن بود. آن هم بعد از تعطیل کردن درس خارج فقه!

در حوزه علمیه نجف کمتر دیده شده بود که یک مرجع تقلید تفسیر قرآن بگوید؛ آن هم به جای درس خارج فقه، که این بیشتر مایه تعجب دیگران می‌شد. به طوری که برخی از شاگردان او، در این باره از وی سؤال کردند او جواب داد:

«برای من تدریس و تألیف و تحقیق، صورت حرفه و هدف در زندگی ندارد،

بلکه ادای وظیفه شرعی به هر نحو ممکن برای من از همه چیز مهم‌تر است. امروز در این برهه از تاریخ اسلام و مسلمین، که انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی پیروز شده و پوزه قدرت‌های شیطانی شرق و غرب را به خاک مالیده و امّت اسلام را در سرتاسر دنیا بیدار کرده است، من وظیفه خود می‌دانم که با تفسیر قرآن، افکار مردم مسلمان عراق را آگاه و آرمان‌های انقلابی اسلام را مطرح نمایم و با بیان مفاهیم شور آفرین، حماسی و اجتماعی قرآن کریم، دل‌ها را برای پیوستن به انقلاب اسلامی ایران آماده کنم... از طرفی، درس خارج فقه و اصول، بیش از حدّ لازم در حوزه گفته می‌شود، امّا جای تفسیر قرآن سخت خالی است!»⁽¹⁾

درس تفسیر شهید صدر هر هفته دو روز از تاریخ 17 جمادی الاول تا 5 رجب 1399 طی چهارده جلسه برگزار شد.⁽²⁾که بعد از آن رژیم طاغوتی صدام حسین از ترس بیداری مردم، درس تفسیر بیدار گونه آیت اللَّه صدر را به تعطیلی کشاند.

درس تفسیر قرآن جنب و جوشی در میان توده مردم به وجود آورده بود. حکومت ظالمانه صدام از این پدیده خجسته اسلامی، به وحشت افتاد و برای جلوگیری از هر گونه تحرک، در یک یورش وحشیانه، همه نمایندگان آیت اللَّه صدر را در تمام شهرهای کشور دستگیر و زندانی کرد. شهید صدر روز 16 رجب 1399 ه.ق را روز اعتراض و اظهار انزجار از اعمال ظالمانه رژیم اعلام کرد. مردم به اطاعت رهبر و مرجع تقلید خود برخاستند، دست از کارهای خود کشیدند، بازارها را تعطیل کردند و برای بیعت با رهبرشان به خانه او شتافتند... همان

شب آیت اللَّه صدر دستگیر و روانه بغداد شد. در سازمان امنیت بغداد، از او خواستند که دست از پشتیبانی انقلاب اسلامی بردارد و مردم عراق را تحریک نکند. امّا شجاعانه جواب داد.

«من یک مسلمانم و در برابر سرنوشت همه مسلمانان جهان - و نه تنها عراق و ایران - مسؤل هستم و باید به وظیفه شرعی خود عمل کنم و وظیفه شرعی منحصر به ایران و عراق نیست. حمایت از انقلاب اسلامی ایران و رهبری آن هم، یک وظیفه شرعی است!»⁽¹⁾

همان روز بنت الهدی، به ایراد یک سخنرانی در حرم امام علی‌علیه السلام پرداخت و از مردم خواست که به خیابان‌ها بریزند و در مقابل دستگیری آیت اللَّه صدر، به رژیم بعثی اعتراض کنند. همین گونه نیز شد و رژیم برای ایجاد آرامش و جلوگیری از گسترش اعتراض مردم، مجبور شد که آیت اللَّه صدر را آزاد کند.⁽²⁾

شهادت‌

روز 18 رجب 1399 ه.ق، خانه آیت اللَّه صدر و کوچه‌های اطراف آن از اوّل صبح تا پاسی از شب، مملو از جمعیتی بود که دیروز برای آزادی رهبرشان دست به تظاهرات اعتراض‌آمیز زده بودند و امروز آمده بودند تا بار دیگر با او بیعت کنند.

رژیم ستم پیشه صدام حسین، از تجدید پیمان امّت مسلمان عراق با مرجع و رهبرشان، سخت به وحشت افتاد و برای قطع رابطه مردم با آیت اللَّه صدر، نیروهای امنیتی را در سر کوچه آیت اللَّه صدر و کوچه‌های اطراف، مستقر کردند. بدین گونه محاصره نُه ماهه خانه آیت اللَّه صدر آغاز شد.⁽³⁾

در مدّت نه ماه محاصره، رژیم با فرستادن مأموران و مزدوران خود به نزد آیت اللَّه صدر، سعی کرد او را از راهی که در پیش گرفته، منصرف کند، ولی آیت اللَّه صدر ثابت و استوار ایستاد و همچنان از انقلاب اسلامی ایران و امام و مردم انقلابی ایران حمایت کرد و هرگز به خواسته‌های رژیم خونخوار صدام، گردن ننهاد.⁽¹⁾تا اینکه در بعد از ظهر گرم و سوزان روز شنبه 19 جمادی الاول‌1400 (16 فروردین‌1359)، «ابوسعید» رئیس سازمان امنیت نجف، با عده‌ای از مزدوران امنیتی، آیت اللَّه صدر را دستگیر و به سرعت از نجف به بغداد منتقل کرد. آیت اللَّه صدر این بار می‌دانست که دیگر بر نخواهد گشت، چون وقتی ابوسعید جنایتکار گفت:«آماده باشید به بغداد برویم!» به آرامی گفت:

«من خیلی وقت است که آماده شهادتم!»

فردای آن روز، حکومت جبار بغداد، اقدام به دستگیری بنت الهدی کرد، چون بیم داشت مبادا بنت الهدی بار دیگر مردم را به اعتراض و تظاهرات دعوت کند و رژیم را رسوا نماید!

«برزان ابراهیم»، برادر ناتنی صدام و رئیس سازمان امنیت کشور، در زندان از آیت اللَّه صدر خواست که فقط چند کلمه بر ضد امام خمینی و انقلاب اسلامی بنویسد، تا آزاد شود و گرنه کشته خواهد شد!

آیت اللَّه صدر این خواسته آن آدمکش را رد کرد و گفت:

«من آماده شهادتم، هرگز خواسته‌های غیر انسانی و ضد دینی شما را قبول نخواهم کرد و راه من همان است که انتخاب کردم!...»⁽²⁾

وقتی که مزدوران بعثی، از منصرف کردن آیت اللَّه صدر و خواهرش مأیوس

شدند، آن دو علوی پاک نژاد مظلوم را در روز سه شنبه‌23 جمادی الاول‌1400 ه.ق (19 فروردین 1359 ه.ش) زیر شکنجه به شهادت رساندند. جنازه آن دو شهید در جوار مرقد امام علی‌علیه السلام در آرامگاه خانوادگی «شرف الدین» به خاک سپرده شد.⁽¹⁾

امام خمینی، در پیامی که به مناسبت شهادت مظلومانه آن دو شهید داد، سوگ‌مندانه نوشت:

«.. مرحوم آیت اللَّه شهید سیّد محمّد باقر صدر و همشیره مکرمه مظلومه او که از معلمین دانش و اخلاق و مفاخر علم و ادب بود، به دست رژیم منحط بعث عراق با وضع دلخراشی به درجه رفیعه شهادت رسیده‌اند. شهادت ارثی است که امثال این شخصیت‌های عزیز از موالیان خود برده‌اند...»⁽²⁾

باقیات صالحات‌

آثار قلمی متفکر بزرگ، شهید سیّد محمّد باقر صدر، همه علمی، تحقیقی، ابتکاری، کم نظیر و مورد استفاده و مراجعه اندیشمندان و اهل علم و مصداق روشن «باقیات صالحات» است.

در اینجا به معرفی فهرست گونه این آثار درخشان می‌پردازیم:

ثواب این کتاب به روح بزرگ و مطهر آن مرجع تقلید و فیلسوف فرزانه اهدا می‌نماییم، به امید آن که در روز حشر و نشر از شفاعتش بهره‌مند گردم.

نیز به امید خشنودی مولایمان حجّت بن الحسن امام زمان - ارواحنا فداه - و گوشه چشمی که؛ «یأَیُّها الْعَزِیزُ مَسَّنا وَأَهْلَنا الضُّرُّ فَجِئْنا بِبِضَعَةٍ مُّزْجَیاةٍ فَتَصَدَّقَ عَلَیْنا و اَوْف لَنا الْکَیْلِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ».

و آخر دعوانا اَنِ الحمدللَّه رب العالمین.

قم مقدسه

العبد: لطیف مطوف راشدی

طرح پرسش‌هایی درباره تفکّر مهدویت‌

توضیح

جریان مهدویت، تنها یک ایدئولوژی، تفکر و اندیشه اسلامی نیست که از نظر آموزش دینی مورد توجّه قرار گیرد و تلقین‌های دینی، آن را در افکار مردم جای دهد؛ بلکه این جریان، یک الهام فطری⁽¹⁾است که در مقابل عقاید و تفکرات دیگران، ایّام و روزهای وعده داده شده درخشانی برای تمام مردم مجسم می‌کند تا در آن، تمام ادیان الهی با همه ابعادشان محقق شوند؛ نیز هدف و آرمان نهایی آن است که این جریان پس از سختی و تلاش‌های طولانی در طول تاریخ در مسیر مطمئن خود قرار می‌گیرد.

جریان مهدویت، فقط یک تفکر دینی که در اذهان انسان‌های دیندار وجود داشته باشد، نیست؛ بلکه این جریان در افکار مادّیون و کسانی که افکار غیبی را قبول ندارند و همیشه، تاریخ را بر اساس همین تناقضات تفسیر می‌کنند، وجود دارد.⁽²⁾در آن روز، تمام این تناقضات بر طرف می‌شود و صلح و امنیّت در آن،

حکومت خواهد کرد. این چنین تجربه‌های شخصی که در طول تاریخ با انسان‌ها همراه بوده به صورت تجاربی وسیع و تعمیم یافته، بین انسان‌ها مطرح می‌شود.

این الهام و شعور باطنی که در تمام مردم وجود دارد از روشن‌ترین الهامات بشری است و زمین بعد از آنکه از ظلم و جور پر شد، توسط یکی از اولیا الهی پر از عدل و داد می‌شود⁽¹⁾.

زمانی که قرار باشد این الهام فطری مورد تأیید دین و ایمان قرار گیرد و عقیده مذهبی که مستقیماً به خداوند منسوب است، این تفکر و شعور را در ذهن به عنوان یک یقین و باور کامل پی‌ریزی کند و این حقیقت را با کمال صراحت تأکید کند که زمین در آخرین روزهای خود از عدل و داد پر می‌شود. در این موقع این شعور باطنی به شکل یک ایمان مستحکم، سرنوشت انسان‌ها را روشن می‌کند.

اثر ایمان و یقین فقط این نیست که انسان‌ها را در مقابل سختی، درد و مشکلات تسلی دهد ونگرانی را تبدیل به آرامش کند؛ بلکه باید گفت که در مقابل ناراحتی و ناامیدی ای که در مردم وجود دارد، یاری دهنده مظلومان و مردم را آماده قبول کردن تمام ظلم و ستم‌ها نماید.

ایمان به جریان مهدویت، عامل تقویت کننده و نیرو دهنده‌ای است که نیروی مقاومت و ایستادگی را در دل مظلومان به وجود می‌آورد و از خاموش شدن مشعل انتقام مظلومان و گردباد ناامیدی، جلوگیری نماید.

این جریان که با اعتقاد دینی آمیخته است، ثابت می‌کند که در آینده، جریان

عدالتگرا می‌تواند با ظالمان درگیر شود و پایه‌های ظلم را نابود کند و جهان جدیدی بسازد. هر چقدر ظلم و ستم در جهان فراگیر شود و بر مقدّرات تسلط یابد، بالاخره باید روزی از بین برود و هر چقدر توانا باشد مانند ظلم، یک جریان غیرطبیعی است.⁽¹⁾این سیر، آرزوی هر انسان و ملّت مظلومی است که چه زمانی می‌رسد تا در جهان، تغییرات سالم صورت گیرد و بنای ظالمانه جهان از نو ساخته شود.

تفکر مهدویت از اسلام جلوتر و وسیع‌تر است و نقش اسلام در دگرگونی چنین تفکری بسیار خوب بوده است؛ چون اسلام توانست تفکر مهدویت را که در ابتدا، نیروی عدالتگرای ناشناخته‌ای بود که ظلم را از جهان ریشه کن می‌کرد به یقین و باوری صددرصد در آورد و منجی بشریت را با تمام خصوصیاتش به همه شناساند و مردم به این مطلب رسیدند که منجی آینده، در حال حاضر هم وجود دارد و او نیز هم گام و هم صدا با مردم برای ایجاد دگرگونی و گسترش عدالت در جهان، لحظه شماری می‌کند.

اسلام، مهدی‌علیه السلام را یک تفکر حقیقی که باید در آینده یافت شود و همچنین به عنوان یک حقیقت مجهول که باید تازه شکل گیرد و به وجود آید، معرفی نمی‌کند؛ بلکه اسلام، مهدی‌علیه السلام را به عنوان یک حقیقت زنده معرفی می‌کند که منتظر قیام او هستیم و او فرد شناخته شده‌ای است که در کنار ما زندگی می‌کند و برای تمام ناراحتی‌ها، مشکلات، جنگ‌ها، ظلم‌ها و جنایت‌ها که در جای جای

جهان رخ می‌دهد، ناراحت و غمگین می‌شود و منتظر روزی است که دست هر مظلومی را بگیرد⁽¹⁾و ظالمان را از بین ببرد.

ولی تقدیر الهی این گونه است که این رهبر خودش را به مردم معرفی نکند و بر خلاف اینکه در همین جهان زندگی می‌کند، رازش را برملا نکند و همراه دیگران، منتظر آن روز موعود باشد. روشن است که تفکر اسلامی به وجهی که گفته شد، فاصله بین تمام مظلومان جهان و مهدی‌علیه السلام را نزدیک‌تر کرده و پلی را که بین این دو است را کوتاه‌تر خواهد کرد، حتّی اگر این انتظار طولانی‌تر شود.

اعتقاد به مهدی‌علیه السلام به گونه‌ای که اسلام آن را معرفی کرده که او انسان زنده‌ای است و همانند ما زندگی می‌کند و همانند ما منتظر آن روز است، اعتقاد عدم پذیرش ظلم و ستم را به صورت دایم و کامل به ما می‌بخشد که این تفکر را در چهره ظلم ستیز او مجسم کنیم. مهدی‌علیه السلام به زودی ظهور می‌کند و پیمان هیچ ظالمی را به گردن ندارد؛⁽²⁾پس ایمان به او، نشانه عدم قبول ظلم و هم صدایی با اوست.

به همین سبب در احادیث، انتظار فرج توصیه شده، انتظار فرج، عاملی است که تفکر ظلم ستیزی و نیز رابطه مردم منتظر با رهبری را تقویت می‌کند و باعث زنده شدن تفکر ظلم ستیزی در اذهان مردم می‌گردد؛ البته این ارتباط بین مردم مظلوم و رهبر انتقام گیرنده در صورتی ممکن می‌شود که مردم، رهبر خود را زنده و شاهد در میان خود ببینند.⁽¹⁾

اعتقاد به زنده بودن مهدی‌علیه السلام نیرویی در مردم منتظر به وجود می‌آورد که هرگاه مردم به این مطلب برسند که رهبرشان شاهد مظلومیت، ناکامی، سختی و شکنجه‌های آنان است و با آنها هم دردی می‌کند، موجب آرامش و کمتر شدن ناراحتیهایشان را فراهم می‌آورد.

امّا اکنون، اعتقاد به زنده بودن مهدی‌علیه السلام باعث شده است که عده‌ای از انسان‌های کوته فکر نتوانند چنین تفکری را هضم کنند و اصل مسئله گسترش عدالت در جهان، توسط منجی را منکر شوند.⁽²⁾

آنها می‌پرسند: مهدی‌علیه السلام که تا به حال ده‌ها قرن زندگی کرده و شاید قرن‌های دیگری زندگی کند، چگونه می‌شود که برخلاف قوانین طبیعت چنین عمر طولانی داشته باشد؟

همچنین می‌پرسند: چرا خداوند، منجی بشریت را ده‌ها قرن قبل به دنیا آورد تا برای اصلاح جهان زنده نگاه دارد؟ آیا ممکن نبود که هرگاه جهان، صد در صد آماده پذیرش شد، همان زمان فردی را به دنیا آورد و به او قدرت بدهد که جهان را پر از عدل و داد کند؟⁽¹⁾

همچنین می‌پرسند: مهدی‌علیه السلام فرزند امام یازدهم‌علیه السلام است.⁽²⁾وی در سال

256 هجری به دنیا آمد⁽¹⁾و پدرش در سال 260 هجری از دنیا رفته؛ یعنی او در زمان مرگ پدرش چهار یا پنج سال بیشتر نداشته است. این سن برای رهبری صلح جهانی، کم می‌باشد و پدرش نیز نبوده تا او را برای چنین کاری آماده کند؛⁽²⁾چگونه او از نظر دینی، فکری و عملی برای چنین کار بزرگی آماده شده است؟!

همچنین می‌پرسند: چگونه رهبری که قدرت دارد و می‌تواند جهان پر از ظلم و فساد را پر از صلح و آرامش کند؛ چرا زودتر قیام نمی‌کند تا مردم جهان کمتر سختی بکشند؟⁽³⁾

همچنین می‌پرسند: فرض کنیم که چنین چیزی امکان دارد؛ ولی آیا می‌توان حقیقتی را بدون دلیل عقلی و شرعی قبول کرد و تنها به چند حدیثی که از

طرف پیامبرصلی الله علیه وآله نقل شده، کفایت کرد؟⁽¹⁾

همچنین می‌پرسند: چگونه یک نفر می‌تواند این همه تغییرات در سطح جهان به وجود آورد؟ چون او هر چقدر هم که بزرگ باشد، نمی‌تواند تاریخ را بسازد؛ زیرا تاریخ بر اساس یک سری مقدمات پنهان و حلّ درگیری‌های اجتماعی شکل می‌گیرد؛ ولی فرد برجسته، مورد انتخاب سیر تاریخ قرار می‌گیرد که اتفاقات جهان به دست او انجام می‌شود.⁽²⁾

نیز می‌پرسند: این فرد از چه طریقی می‌تواند با تمام حکومت‌های باطل و ظالم روبرو شود تا در عمق تمام ملّت‌ها نفوذ کند و به شکل دایمی مالک تمام هستی مردم جهان شود و آنها را از بین ببرد و در برابر تمام قدرت‌های علمی، سیاسی، اجتماعی و نظامی پیروز شود؛ او با کدام قدرت می‌تواند، چنین کاری را انجام دهد؟⁽³⁾

این مسائل و اشکالاتی که در اذهان منکران جای گرفته و بر زبان جاری

می‌کنند و قیل و قال به راه می‌اندازند؛ البته این گونه حرف‌ها نتیجه پژوهش‌های فکری نیست؛ بلکه این تفکرات منشأ روانی نیز دارد و آن این است که آنها به سبب هیبت و عظمت ظلم و ظالمان و ناامیدی از شکست دادن آنها، چنین تفکراتی دارند.

آنها، ظالمان و استعمارگران را قدرتمند می‌بینند و قدرت آنها به حدّی در چشم و مغزشان جای گرفته که تصور از بین رفتن آنها برایشان محال است و به همین سبب سخنانی که در مورد شکست ظالمان می‌شنوند، باور نمی‌کنند و همین امر باعث شده که آنان چنین تفکراتی داشته باشند و به راحتی عقاید مهدویت را رد کنند.

در این کتاب پرسش‌های بالا را بررسی می‌کنیم.

1. چگونه می‌شود که مهدی‌علیه السلام عمر طولانی داشته باشد؟

چگونه می‌شود که انسان، قرن‌ها زندگی کند؟ اگر مهدی‌علیه السلام مصلح جهانی باشد، او در حال حاضر 1100 سال عمر دارد و به این مطلب اعتراف کرده‌ایم که او حدود چهارده برابر انسان‌های معمولی عمر کرده است.

در مورد هر امکانی می‌توان در سه بعد سخن گفت:

امکان عملی؛ یعنی اینکه وقوع موضوعی ممکن و طبیعی باشد و محقَّق هم بشود؛ مثلاً گردش در اطراف کره زمین و فرو رفتن در اعماق دریاها و سفر به کره ماه، اتفاق افتاده و امکانی عملی است.

امکان علمی؛ یعنی موضوعی که از لحاظ علمی قابل انجام دادن باشد؛ ولی در خارج، امکان وقوع آن نباشد؛ مثل: سفر به مریخ که از لحاظ علمی امکان‌پذیر است؛ ولی به علّت نبود امکانات و وسایل مورد نظر تا به حال انجام نشده و ممکن است زمانی این مشکلات حل شود؛ امّا سفر به سیاره خورشید،نه تنها از لحاظ عملی، بلکه از لحاظ علمی نیز امکان‌پذیر نیست؛ به این علت که هنوز امکان ساخت وسایل و ابزاری که بتوان با آن به خورشید سفر کرد، وجود ندارد؛ از طرف دیگر هیچ وسیله‌ای تحمل مقاومت در برابر گرما و حرارت خورشید را ندارد.

«امکان منطقی یا فلسفی»، این است که امکان وجود حقیقتی در دنیا غیرممکن نباشد و هر موضوعی که امکان وجود آن بر اساس قوانین عقلی که تجربه شده است، محال به نظر نرسد؛ مثلاً: تقسیم کردن سه پرتقال به دو قسمت مساوی، بدون اینکه هیچ یک از پرتقال‌ها نصف شود، یک موضوع محال و غیرممکن فلسفی است؛ زیرا عدد سه فرد و به دو تقسیم کردن، زوج است. لازمه تقسیم کردن سه بدون نصف کردن به دو، این است که عدد سه، هم زوج و هم فرد باشد و این از لحاظ قوانین فلسفی غیرممکن است؛ ولی نسوختن بدن انسان با آتش، غیرممکن فلسفی نیست و وقوع آن از لحاظ قوانین فلسفی، امکان‌پذیر است؛ این موضوع برخلاف تجربه انسانی است که هر آنچه حرارتش بیشتر باشد در چیزی که حرارت کمتری دارد اثر می‌گذارد؛ پس با این توضیحات به این نتیجه می‌رسیم که امکان منطقی وسعتش از امکان علمی و امکان علمی وسعتش از امکان عملی بیشتر است.

شکّی نیست که طولانی شدن عمر انسان به هزاران سال، از لحاظ فلسفی موضوعی ممکن است. این موضوع مستلزم یک محال عقلی از قبیل تضاد یا

تناقض نیست تا اینکه بگوییم از لحاظ قوانین فلسفی محال است.

نمی‌شود گفت که معنی حیات، زنده بودنی است که به زودی به مرگ منتهی می‌شود و نمی‌شود گفت: سرعت مرگ و یا مرگ زودرس داخل معنی حیات است؛ پس چون طول عمر مستلزم حیات و زندگی‌ای است که دیرتر مرگ را به همراه دارد و در طول عمر تناقض به وجود می‌آید، به صورتی که در معنی طولانی شدن عمر دو تناقض حاصل شود: 1. «حقیقت حیات» 2. «دیررس بودن مرگ»؛ در معنی حیات، زودرس بودن مرگ وجود دارد که برخلاف دیررس بودن مرگ است. بنابراین در مفهوم طول عمر، اجتماع نقیضین وجود دارد که آن هم غیرممکن می‌باشد.

امّا این گونه نیست؛ چون زندگی مادی یعنی زنده بودنی که در نهایت به مرگ ختم می‌شود، ولی زودرس بودن، به آن معنا نیست. امکان عملی طولانی شدن عمر انسان غیر ممکن است. ما در عصری زندگی می‌کنیم که انسان تا قعر اقیانوس‌ها می‌رود و پای بر کره ماه می‌گذارد؛ ولی نمی‌تواند وسیله‌ای اختراع کند تا عمر یک فرد هشتاد ساله را به هزار سال برساند، وگرنه تمام سرمایه داران و حاکمان تمایل دارند که عمرشان هزاران سال طول بکشد و تا جایی که می‌توانند در این جهان زندگی کنند.

امکان علمی طولانی شدن عمر انسان، از لحاظ علوم روز به ویژه فرمول‌های فیزیولوژیکی هیچ مشکلی ندارد و باید درباره این موضوع به عوامل پیری که منجر به مرگ می‌شود، بررسی و تحقیق کرد.

باید این سؤال را بررسی کرد که آیا پیر شدن، یک حالت طبیعی و قانون تکوینی برای بدن است که از آن گریزی نیست؟ آیا سلول‌های بدن، عمر مشخصی دارند که در پایان از بین می‌روند؟ آیا پیر شدن جزء جدا نشدنی

زندگی انسان است که بر او مسلّط می‌شود تا بدنش را به طور کامل از کار اندازد؛ حتّی عوامل خارجی، احتیاط و مواظبت نیز در آن تأثیری ندارد؟ یا اینکه پیر شدن یک موضوع طبیعی برای بدن انسان است که به سبب عوامل خارجی همچون نرسیدن مواد غذایی خوب و کامل و یا وارد شدن میکروب و عوامل بیماری‌زا، بدن دچار نقص می‌شود، کم کم از کار می‌افتد و موجب مرگ انسان می‌شود.

این سؤال در میان دانشمندان مطرح است و نظرات متفاوتی نسبت به آن دارند. عده‌ای از آنها پیر و فرتوت شدن بدن را از این می‌دانند که بدن انسان به علت مشکلات در دریافت مواد غذایی و تولید مثل، دچار بی‌نظمی می‌شود و در نهایت منجر به مرگ می‌گردد.

نظریه طولانی شدن عمر انسان یک موضوع ممکن است و اگر در نظر بگیریم که انسان در طول عمر خود سلول‌ها را از نفوذ میکروب‌ها و سموم محافظت نماید و غذای سالم و کامل به بدن برساند؛ نباید هیچ وقت پیر و فرتوت شده و موجب مرگ انسان شود؛ حال آنکه با از کار افتادن اعضای بدن و فرتوت شدن آنهاست که فرد دچار مرگ می‌شود. اگر از این نظریه چشم بپوشیم و بگوییم که پیر شدن به سبب عوامل خارجی نیست. بلکه قانون طبیعی بدن است و خواه ناخواه بر بدن مسلّط می‌شود و انتهایش مرگ است.

ما این مسئله را در اطرافیان خود می‌بینیم و تجربیّات دانشمندان ثابت کرده است که پیر شدن در زمان خاصی رخ نمی‌دهد، برای بعضی به طور ناگهانی اتفاق می‌افتد که صورت با نشاط آنها را پر چین‌و چروک می‌کند و برای برخی به تدریج رخ می‌دهد. عده‌ای از مردم در سنّ بالا و عده‌ای در سنّ پایین دچار آن می‌شوند. تفاوت در این مطلب بیانگر این است که پیری یک قانون طبیعی

می‌باشد؛ امّا همین قانون طبیعی با برخی مراقبت‌های ویژه و استفاده از داروها قابل تغییر است.

بنابراین طولانی شدن عمر انسان از نظر علمی امر محالی نیست اگر پیری و مرگ یک قانون طبیعی باشد، می‌توان با کمک علم در این کار دخالت کرد؛ اگر چه اجرای این برنامه تا به حال نتیجه خاصی برای انسان نداده امّا این کار در مورد حیوانات انجام شده؛ به هر حال از لحاظ علمی ثابت شده که طولانی شدن عمر انسان تا هزاران سال امکان دارد. تاکنون این نظریه ثابت نشده است، ولی شاید در آینده‌ای نزدیک ثابت شود. همین که علم، خواهان اجرای این مطلب است نشان دهنده امکان این کار می‌باشد.

با این توضیحات می‌توان گفت که طولانی شدن عمر امام زمان «عجل اللَّه تعالی» مطلبی دور از ذهن و ناشناخته نمی‌باشد.

امکان دارد این سؤال مطرح شود که این موضوع علمی با کوشش دانشمندان، شکل واقعیت به خود نگرفته، چگونه ممکن است که در هزار سال قبل در مورد امام زمان «عجل اللَّه تعالی» اجرا شده و او تا به حال شاداب و جوان مانده باشد؟ این مورد همانند بیماری سرطان است؛ در حالی که هنوز دارویی برای درمان آن به دست نیامده است.

باز این سؤال پیش می‌آید که چگونه اسلام از علم سبقت گرفته است و فردی با این سنّ را به ما معرفی می‌کند؟

جواب: این تنها موردی نیست که اسلام از علوم روز سبقت گرفته است. آیا اسلام تا به حال احکام و دستورات زیادی نداده که هم اکنون و بعد از قرن‌های

متمادی به اسرار آنها پی می‌بریم؟⁽¹⁾

قرآن در هزار سال قبل، بسیاری از مسائل علمی را قبل از به وجود آمدن علم آن، کشف کرده است، در همان سال‌ها قرآن در هزار سال قبل و پیش از اختراع میکروسکوپ و علم جنین‌شناسی و اسرار مربوط به آن سخن گفته و اطلاعاتی در اختیار همه مردم جهان قرار داده است؛ نیز قبل از آنکه بزرگ‌ترین دانشمندان افکاری پیرامون کُرات دیگر به ذهنشان برسد، این رسالت آسمانی اسراری در مورد آنها ذکر نموده و جالب اینکه علم روز، هم اکنون آن نظریات را پذیرفته و ممکن است که با پیشرفت بیشتر علوم به حقایق جدیدتری از علوم اسلامی دست پیدا کنند.

همچنین قرآن در مورد معراج پیامبرصلی الله علیه وآله و سیر یک شبه ایشان از مسجدالحرام به مسجدالاقصی سخن گفته است.⁽¹⁾

آیا موضوع معراج پیامبرصلی الله علیه وآله از علم روز سبقت نگرفته است؟ پس خداوندی که قوانین طبیعت را به کار گرفت تا پیامبرش را یک شبه از مسجدالحرام به مسجد الاقصی ببرد، می‌تواند قوانین طبیعت را در مورد مهدی‌علیه السلام به کار گیرد و عمرش را طولانی کند. قبل از آنکه علم به چنین چیزی دست پیدا کند.

بله، شاید روزی برسد که انسان هم بتواند به علم طولانی کردن عمر دست یابد.

خداوند متعال امام زمان «عجل اللَّه تعالی» را برای یک تغییر بزرگ در جهان در نظر گرفته و این دگرگونی از روز اوّل عمر انسان تا به حال سابقه نداشته است. او می‌خواهد این تغییر و دگرگونی را در تمام زمین اجرا کند، پس بعید نیست که او نیز یک انسان عادی و معمولی نباشد.

او کسی است که می‌خواهد تمام قدرت‌های مادی و ماده پرستی را از بین ببرد؛ پس می‌تواند خود را از تمام بیماری‌ها و آفات و هر چیزی که باعث پیری می‌شود، حفظ نماید و بدنش را هزاران سال سالم و شاداب نگاه دارد و اگر انسان عاقل این تغییر و تحول عظیم را در جهان به وسیله مهدی‌علیه السلام بپذیرد، می‌تواند قبول کند که زندگی او هزاران سال ادامه یابد؛ چون مورد اوّل از مورد دوم به مراتب سخت‌تر و مشکل‌تر است.

در قرون گذشته، پیامبری به نام نوح‌علیه السلام می‌زیست که 950 سال مردم را به توحید دعوت می‌کرد⁽²⁾امّا مردم دعوت او را نپذیرفتند و دچار طوفان شدند و از بین رفتند و نوح یک جامعه جدید بنا کرد.

در آینده نیز چنین اتفاقی خواهد افتاد، مردی که بیش از هزار سال در میان مردم است، دنیا را تغییر می‌دهد و جهانی نو بنا می‌کند.

چگونه می‌شود عمر حداقل هزار ساله نوح را باور کرد؛ ولی عمر مهدی‌علیه السلام را قبول نکرد؟⁽³⁾

جواب: این موضوع واحدی است که عبارت است از، واژگونی نظام ظلم و فساد و سلطه و این همان مأموریتی است که به یکی از پیامبران واگذار و به یکی از برگزیدگان خداوند متعال نیز تفویض شده است، همچنان که در زبان احادیث و روایات صحیح، آمده است.

پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «لَو لم یبق من الدنیا الا یوم لطوّل اللَّه ذلک الیوم حتّی یبعث رجلاً من اهل بیتی یملا الارض قسطاً و عدلاً: اگر از دنیا فقط یک روز باقی مانده باشد، خداوند آن روز را آن قدر طولانی می‌کند تا مردی از اهل بیتم را برانگیزاند تا زمین را پر از عدل و داد کند.» التاج الجامع للاصول، ج 5، ص 343.

امّا به لحاظ متون قاطع، احادیثی که در مورد حضرت مهدی‌علیه السلام آمده از حدّ تواتر گذشته است و این موجب قطعیت و یقین می‌شود. بنابراین فرقی میان این دو موضوع وجود ندارد. ر.ک: التاج الجامع للاصول، ج 5، صفحات 341 - 360 که تواتر آن را از قول شوکانی نقل نموده است و علما و محققین فریقین (شیعه و سنّی) به این نتیجه رسیده‌اند که هر کس مهدی‌علیه السلام را منکر شود، به تحقیق رسالت حضرت محمّدصلی الله علیه وآله را کافر و منکر گشته است. این موضوع، چیزی نیست جز اینکه تواتر احادیث که از ضروریات دین می‌باشند و علما اجماع دارند که منکر ضروریات دین، کافر است. ر.ک: الاشاعة لاشباط الساعة؛ برزنجی، بحث مهدویت؛ ما جریان تواتر را در مقدمه ذکر کردیم.

2. معجزه و طول عمر

دانستیم که طول عمر از لحاظ علمی امکان دارد؛ ولی فرض کنیم که از لحاظ علمی پیر شدن یک قانون طبیعی باشد که خواه، ناخواه گریبان انسان را می‌گیرد و دانشمندان در آینده هم نخواهند توانست این جریان را تغییر دهند. با این اوصاف ما می‌گوییم که طولانی شدن عمر مهدی‌علیه السلام ممکن و شدنی است. در قرون گذشته، نوح در میان مردم بود و برخلاف قانون طبیعت هزاران سال عمر کرد. اکنون نیز پس از قرن‌ها مهدی‌علیه السلام برخلاف طبیعت و براساس معجزه بیش از هزار سال عمر کرده است. البته این را هم بگویم که به دفعات اتفاق افتاده

که خداوند متعال برای محافظت از رهبری که او را برای هدایت مردم فرستاده، در قوانین طبیعت، وقفه ایجاد نموده است.

آیا طولانی شدن عمر انسان عجیب است یا تأثیر نکردن آتش بر گوشت و پوست انسان؟ بنابر قانون طبیعت هرگاه جسمی بدون حرارت یا دارای حرارت ضعیف در برابر آتش سوزان قرار گیرد، آتش در آن اثر می‌کند. همچون ابراهیم‌علیه السلام که قرار است رهبری جامعه‌اش را به دست گیرد و بنای توحید را در میان آنها به پا دارد، خداوند متعال این قانون را معلق می‌کند تا از او محافظت کند و به آتش می‌گوید: «قُلْنا یانارُ کُونِی بَرْداً وَسَلماً عَلَی إِبْرَاهِیمَ»: «ای آتش! در مقابل ابراهیم سرد و سلامت باش».⁽¹⁾پس ابراهیم از میان آتش، سالم و زنده بیرون می‌آید و هیچ صدمه‌ای نمی‌بیند و اینجاست که «خداوند، قانون طبیعت را برای نجات یک رهبر دینی تعطیل می‌کند».

همچنین در حفاظت از جان موسی‌علیه السلام، برخلاف قانون طبیعت، دریا شکافته می‌شود⁽²⁾قبیله رومان برای کشتن عیسی‌علیه السلام آمدند، ولی او به آسمان‌ها رفت⁽³⁾نیز پیامبرصلی الله علیه وآله در نیمه شب از بین سواران عرب که قصد کشتن او را داشتند، عبور کرد و برخلاف قانون طبیعت، آنها او را ندیدند.⁽⁴⁾جریانات بسیار دیگری هست که خداوند برای محافظت از رهبر دینی، در قوانین طبیعت وقفه ایجاد کرده که

اینها جزو عقاید ضروری مسلمانان می‌باشد؛ پس باید پیر شدن را که از قوانین غیرقابل تغییر است، در مورد مهدی‌علیه السلام تغییر یافته بدانیم.

ممکن است این موضوع را یک قاعده کلی در نظر بگیریم که خداوند برای محافظت از حجت خویش، قانون طبیعت را به حالت تعلیق نگه می‌دارد تا آن شخص بتواند حیات خود را ادامه دهد و هنگامی که مأموریتش را انجام داد، خداوند، قانون در را باز می‌گرداند که با یک حادثه و یا بر اثر جریان طبیعی زندگی از دنیا برود یا شهید شود.

در اینجا این سؤال مطرح است که: «چگونه می‌شود قانون طبیعت معلق شود؟⁽¹⁾چگونه علاقه ضروری بین علت و معلول از هم گسیخته می‌شود؟ این برعکس تجربه علمی است که موفق به کشف این قانون طبیعت شده است».

جواب این که بر خلاف عقیده موحّدان و مسلمانان که خواست خداوند را همیشه بر قوانین طبیعی جهان مسلّط و حاکم می‌دانند، این مطلب را باید مورد توجّه قرار داد که از لحاظ علم و دانش، ضرورت اجرای قوانین طبیعی، ثابت نشده است. اگر چه در دنیا به عنوان قانون طبیعت شناخته شده است، ولی حقایقی بر اساس تجربه به دست آمده است؛ مثلاً هر گاه آب سرد در کنار آتش قرار گیرد، گرمای آتش در آن اثر می‌کند و آب را به جوش می‌آورد.

این تجربه کشف یک قانون طبیعی است که هر وقت آب و آتش در کنار هم قرار گیرند، آب به جوش می‌آید، ولی علم و دانش بین این دو، علاقه ضروری در

نظر نگرفته است که ضرورتی بر وقوع آن وجود داشته باشد؛ برای اینکه ضرورت، یک حالت نهانی در هر موجودی است که از طریق تجربه و علم به دست نمی‌آید، منطق دانش روز این گونه است که قانون طبیعی از وجود یک علاقه ضروری بین تأثیرِ مؤثّر و تأثّر متأثّر نیست، بلکه قانون طبیعی از نزدیکی بین دو شئ مثل آب و آتش می‌باشد که نتیجه‌اش به جوش آمدن آب می‌شود؛ پس اگر معجزه‌ای رخ بدهد، این نزدیکی و رابطه از بین می‌رود و این گونه می‌شود که آب در کنار آتش قرار می‌گیرد و گرم نمی‌شود.

در این صورت یک موضوع ضروری را که در منطق علمی جدید محال باشد را به هم نزده است. معجزه با مفهوم دینی قابل قبول‌تر از منطق فلسفه قدیم است، چون در نظر منطق قدیم، قانون طبیعی از یک علاقه ضروری بین خاصیت دو شی‌ء می‌باشد، در مفهوم علاقه ضروری القاء مؤثر از اثر یا مقاومت موجود متأثر از نظر عدم پذیرش اثر، محال است؛ مثلاً غیرممکن است که آتش از سوزش بیفتد، یا اینکه آب در نزدیکی آتش، گرم نشود. این علاقه اثرِ مؤثّر و تأثّر متأثّر در منطق فلسفه روز به قانون اقتران تبدیل شده؛ یعنی این دو با هم مقارن‌اند، نه اینکه بین این دو ضرورتی باشد.

بر اساس منطق استقرایی که از آن در کتاب «الاسس المنطقیه» به صورت کامل بحث کردیم، فقط در یک جهت بین ما و مکتب فلسفه جدید مخالفت وجود دارد.

فلسفه جدید معتقد است که «نزدیک بودن و تقارن دو چیز با یکدیگر در دفعات مکرر باعث اثبات ضرورت و علّیت بین آن دو نیست». ما موافق این مطلب هستیم؛ امّا می‌گوییم که بین تمام موارد تقارن، جهت مشترکی وجود دارد؛ مثلاً آتش در هر جا و در هر زمانی که باشد، می‌سوزاند. اگر میان آتش و سوختن

فقط یک تقارن باشد به این صورت که هر سوختنی که با آتش صورت می‌گیرد به علت یک تصادف و اتفاق اقترانی است؛ پس در برخی از دفعات، این تقارن تخلف می‌پذیرد و گاهی بعضی از آتش‌ها نمی‌سوزانند.

در آتش و سوختن علاوه بر این که جهت مشترک سوزاندن هست امّا به اثبات نرسیده که آن جهت مشترک، علّیت و ضرورت است؛ احتمال هم دارد که حکمت الهی، موجب تغییر قانون حاکم در عالم شود. در مواردی، حکمت الهی، بر این است که آتش با سوختن متقارن نشود؛ اینجاست که اراده خداوند، مقتضای این حکمت را در برمی‌گیرد و معجزه به وجود می‌آید.

3. ارتباط طولانی شدن عمر امام زمان «عجل اللَّه تعالی»با ایجاد تغییر و تحول در جهان‌

سؤال دوم این است که چرا خداوند، یک انسان را تا به حال زنده نگاه داشته و برای او قوانین طبیعت را معلق کرده است؟ چه می‌شد خداوند او را در همان زمانی که قرار است قیام کند، بیافریند؟ به عبارت دیگر راز طولانی شدن عمر و غیبت طولانی چیست و چه فایده‌ای دارد؟

اکثر کسانی که چنین سؤالاتی می‌کنند، نمی‌خواهند پاسخ مذهب بر اساس عقاید غیبت را بشنوند؛ ما به این مطلب ایمان داریم که ائمه دوازده‌گانه علیهم السلام مجموعه واحد و بی‌نظیری هستند⁽¹⁾که قابل تعویض و تبدیل نمی‌باشند؛ ولی

کسانی که چنین سؤالاتی را مطرح می‌کنند، توقع دارند که پاسخ‌هایشان براساس فلسفه‌های اجتماعی و در پرتو حقایق محسوس عملی، داده شود؛ پس برای جواب به صورت موقت از آنچه که نسبت به شخصیت ائمه‌علیهم السلام ایمان داریم و خصلت‌هایی که در آنها سراغ داریم،⁽¹⁾

ر.ک: کتاب الاصول العامة للفقه المقارن؛ علامه محمّد تقی حکیم، ص 169 به بعد، مبحث محبّیت سنّت.

صرف نظر می‌کنیم و این سؤال را این گونه طرح می‌کنیم: آیا طولانی شدن عمر امام زمان «عجل اللَّه تعالی» بر اساس تجربیات به دست آمده، برای ایجاد تحول و تغییر در جهان مؤثر است؟ آیا طولانی شدن عمر، بهتر می‌تواند این قیام را به اجرا در آورد؟

بله، چنین است. اگر می‌خواهیم تغییر و تحولی عظیم در سرتاسر جهان به وجود آید به یک قهرمان اجرا کننده نیاز داریم که او باید نسبت به تمام مردم، اتفاقات، اماکن، مسائل اجتماعی و سیاسی، شناخت کافی داشته باشد تا بتواند این تغییرات را لحاظ کند.

اگر این قهرمان همانند نقطه‌ای ثابت بر روی یک خط طولانی، جامعه‌های بشری را سیر کند، از لحاظ نیروی نفسانی می‌تواند در مقابل تمام مسائل اجتماعی بایستد و برخلاف آن حرکت نماید و به پیروزی هم برسد.

باید حجم فکری و ادراکات کسی که می‌خواهد تغییر و تحول در کلّ جامعه بشری ایجاد کند، از حجم آن جامعه بزرگ‌تر باشد. هر اندازه جهان هستی از لحاظ اجتماعی و سیاسی در مرتبه بالایی قرار داشته باشد، قیام در مقابل آن، احتیاج به فکر و شعور بالاتری دارد.

اگر تقدیر و خواسته الهی در روز موعود این است که جهان پر از ظلم و جور تغییر کند، باید کسی که فهم و شعور او از آن جهان بزرگ‌تر است، مجری آن کار باشد؛ او نباید دست پرورده دنیا باشد و در جامعه‌ای بزرگ شود که تمام امور اجتماعی آن بر اساس ظلم و ستم است؛ چون چنین کسی از دنیا کوچک‌تر است. هنگامی که قرار شد او در محیطی ثابت و اجتماعی، دوران طفولیت خود را سپری کند، چیزی جز قدرت و آزمودن قدرت توسط دیگران نمی‌توانست در چنین جامعه‌ای تغییر و تحولی عمیق به وجود آورد؛ برعکس کسی که پرورش یافته محیط دیگری باشد و اجتماعات و قدرت‌های بزرگ‌تری را دیده باشد که قبلاً چه سرنوشتی داشتند، متوجه می‌شود که از بین بردن چنین جوامعی ساده خواهد بود.

او این جریانات را از ابتدای شکل‌گیری و پذیرش آن، توسط شئون سیاسی و اجتماعی به چشم خود دیده است و هنگامی که آن قدرت‌ها با وسایل و ابزار خاصی روی کار آمدند و دوران اولیه حکومت خود را گذراندند تا قدرت آنها کامل شود و بر تمام افکار چیره شوند تا زمانی که رو به ضعف و نابودی رفتند و همچنین قدرت‌های جایگزین آنها را با اندیشه و ظرافت خاصی در طول هزاران سال شاهد بود؛ نه اینکه از دل کتاب‌های تاریخ خوانده باشد. بی شکّ جامعه و قدرتی را که او می‌خواهد دگرگون کند، نسبت به جوامع و قدرت‌های گذشته کوچک‌تر است.

امام زمان «عجل اللَّه تعالی» بیش از هزار سال عمر کرده است و قدرت و هیبت چند هزار ساله در وجود او هست، وی به خوبی می‌داند که چه عواملی باعث به قدرت رسیدن حکومت‌ها و محیطها و چه عواملی باعث از بین رفتن آنها می‌شود؛ هر چقدر اجتماعات و قدرت‌های آنان عمری طولانی داشته باشند در برابر عمر تاریخ، کوتاه و کم هستند.

آیا سوره کهف را خوانده‌ای؟

جوانمردانی که به خدا ایمان آوردند و خداوند بر هدایت آنها افزود؟⁽¹⁾آنها در مقابل حکومتی ظالم قرار داشتند که برای استحکام حکومت خود، خفقان سنگینی را در جامعه حاکم کرده بودند، مردم نمی‌توانستند از توحید، سخنی به زبان آورند؛ باید تخته چوب‌های بی‌جان را می‌پرستیدند. حتّی حق نداشتند در مورد توحید فکر کنند. آنان کسانی بودند که قدرت مبارزه با این ظلم‌ها و خفقان را نداشتند و از طرفی هم نمی‌خواستند در جامعه‌ای زندگی کنند که همانند اصطبل حیوانات باشد و در نهایت تصمیم گرفتند تا خود را از میان آن مردم کثیف نجات دهند و از زمره جانورانی که سرنوشت خود را به دست درندگانی داده بودند، خارج کنند.

آنها به غاری که بیرون شهر بود، پناه بردند و در این فکر بودند که آیا می‌شود، روزی این حکومت از بین برود؟

آنان در غار به خواب رفتند و بعد از 309 سال از خواب بیدار شدند⁽²⁾و دوباره

جان گرفتند و بر اجتماع وارد شدند و دیدند، همان حکومتی که آنها را با ظلم و زور آواره کرده بود، از بین رفته و هیچ اثری از آن نمانده است؛ حتّی به عنوان قصّه و داستان نیز سخنی از آنها به زبان نمی‌آمد. تمام این مسائل برای این بود که خداوند، باطل را در نزد آنها کوچک و ناچیز گرداند و سرنوشت حکومتی را که در نظرشان پرقدرت بود، توانستند با چشم خود ببینند.

این جریان دقیقاً برای طولانی شدن عمر قائم آل محمّدصلی الله علیه وآله اتفاق می‌افتد و چنین قدرتی پیدا می‌کند که اشیاء غول پیکر را خرد و کوچک و درختان سر به فلک کشیده را همچون نهال و طوفان‌های ویران کننده را همچون یک نسیم ملایم مشاهده می‌کند.⁽¹⁾اضافه بر این، زندگی چند هزار ساله، تجربیاتی به بار می‌آورد که برای رهبری این قیام و انقلاب بزرگ مفید است، به این علت که او در بیش از هزار سالی که زندگی کرده در اجتماعات و ملّت‌های مختلف زیسته و در مقابل یک سری تلاش‌هایی قرار گرفته که آن را در دیگران می‌بیند و نقاط ضعف و قوت و خطا و درستی را در مردم می‌نگرد و این عمر طولانی و دیدن تاریخ به چشم خود، برای او تجربه‌ای را در بر دارد که به هیچ وجه از ظاهر گروه‌ها و ملّت‌ها فریب نمی‌خورد و به راحتی می‌تواند آنها را تشخیص دهد و ریشه‌های این تحولات را به خوبی در می‌یابد.

اجرای این تحول و دگرگونی عظیم، وظیفه‌ای می‌باشد که اسلام به او واگذار نموده است؛ پس، چون این انقلاب، اسلامی است، باید کسی رهبری آن را به عهده داشته باشد که به ابتدای اسلام، نزدیک و شخصیت او بر اساس اسلام اصیل شکل گرفته باشد، به گونه‌ای که محیط دوران موعود در او اثری نگذارد.

برخلاف این موضوع، اگر قرار می‌شد که امام زمان «عجل اللَّه تعالی» در همان زمان و داخل همان محیط و جامعه زندگی و براساس همان فرهنگ رشد کند، به ناچار تأثیراتی از آن محیط می‌گرفت، هر چند قصد داشته باشد که جامعه را تغییر دهد. پس نباید او در جامعه‌ای رشد کند که می‌خواهد آن را تغییر دهد، بلکه باید در جامعه‌ای کاملتر از آن باشد و شخصیت او بر اساس معارف اسلامی اوّلیه شکل گیرد.⁽¹⁾

جواب: الف - بی‌شکّ پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله خود را از فرهنگ دوران جاهلیّت کنار کشیده و در آن زمان در عزلت به سر می‌برده است. ما در سیره نبوی می‌خوانیم که او تنهایی را دوست داشت و بیشتر اوقات به غار حرا می‌رفت و در آنجا به مناجات می‌پرداخت، همچنان که دیگر انبیا، از فرهنگ و کردار امّت خود دوری می‌کردند و به این وسیله از آنها بیزاری می‌جستند. قرآن به این موضوع اشاره می‌کند: «فَلَمّا اعْتَزَلَهُمْ و ما یَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللَّهِ وَ هَبْنا لَهُ اِسحاقَ» مریم، آیه 49.

ب - به پیامبر وحی می‌شود و به طور مستقیم پشتوانه الهی دارد؛ کارها و راه‌هایی که بایدانجام دهد، گام به گام از راه وحی دریافت می‌کند؛ امّا امام‌علیه السلام طبق عقیده شیعه و به طور مستقیم، وحی دریافت نمی‌کند؛ امام مورد عنایت خداوند و امدادهای الهی قرار می‌گیرد و آمادگی ویژه و خاص برای امداد در ارتباط با امّت و تمدن اسلامی دارد و در بردارنده پشتوانه اصالت، معرفت و علم از پدران بزرگوارش می‌باشد. او آگاه به نقاط قوّت، عوامل ضعف و ناکامی تمدن‌ها است؛ با این دید گسترده می‌تواند بر کلیه امور تسلط و احاطه پیدا کند. این از اعتقادات شیعیان به توانمندی‌های علمی و ذاتی امام‌علیه السلام می‌باشد که خداوند متعال به ایشان عنایت فرموده است و با این نگرش، امام از نیروها و امدادهای الهی برخوردار می‌شود. توضیح این مطلب در بحث چهارم خواهد آمد.

4. رهبری در کودکی‌

سومین سؤال این است که چگونه ممکن است کسی در سن تقریباً پنج سالگی رهبری جامعه‌ای را به عهده گیرد؟ آیا می‌شود در طی این چند سال که او در کودکی به سر می‌برده، طوری آموزش ببیند که بتواند رهبری جامعه را به عهده گیرد؟

جواب: مهدی‌علیه السلام جانشین پدرش برای رهبری مسلمین بود؛ یعنی کُلّ امامت در روح و فکر او وجود داشت.

رهبری در کودکی، فقط مخصوص امام زمان «عجل اللَّه تعالی» نبوده، بلکه در امامان قبل از او هم وجود داشته است؛ مثلاً امام جوادعلیه السلام در هشت سالگی⁽¹⁾و امام هادی‌علیه السلام در نه سالگی⁽²⁾و امام عسگری‌علیه السلام در 22 سالگی⁽³⁾به امامت رسیدند و می‌بینید که این موضوع از امام جوادعلیه السلام تا امام زمان «عجل اللَّه تعالی» ادامه داشته است تا در سال‌های اولیه عمر مبارکشان به مقام ولایت و رهبری برسند و روشن است که ائمه‌علیهم السلام حتّی در سن کودکی و یا نوجوانی از لحاظ روحی و فردی در مقامی بودند که بتوانند به راحتی رهبری جامعه اسلامی را به عهده گیرند و تجربه اجتماع اسلامی در مورد پدران امام زمان «عجل اللَّه تعالی» ، خود بزرگ‌ترین دلیل برای جواب این سؤال است.⁽⁴⁾

توضیح مطلب فوق این است:

الف: جانشینی ائمه‌علیهم السلام همانند حکومت موروثی که از پدر به پسر ارث

می‌رسد یا مثل خلافت فاطمیون و عباسیون نبوده است؛ بلکه پیروی مردم از آنها بر اساس یک سری اصول بنا شده است که باید افکار از لحاظ اعتقادی قانع شوند که آیا آنان لیاقت جانشینی امام را دارند؟ نشانه‌ها را در او ببینند و رهبری آنان بر اساس عظمت بالای فکری و روحی باشد.

ب: از ابتدای اسلام، گروه کوچکی بوده‌اند که از لحاظ بینش فکری از همه بالاتر بوده‌اند که می‌توانستند، رهبر اسلام را بر اساس علمی که داشته‌اند تشخیص دهند، ولی در زمان امام باقرعلیه السلام و امام صادق‌علیه السلام تعداد این افراد زیاد شد و اصول و قواعد پیرامون رهبری که به صورت مبانی اعتقادی برای پیروان این مکتب در آمده بود، چنان دگرگونی فکری و علمی در میان مسلمانان به وجود آورد که صدها نفر از فقها، سخنوران، مفسران و دانشمندان در رشته‌های گوناگون علوم انسانی و اسلامی را در برگرفت، به طوری که حسن وثنا گفت: داخل مسجد کوفه شدم و دیدم که نهصد نفر ⁽¹⁾استاد می‌گویند: امام صادق‌علیه السلام چنین گفته...

ج: اسلام، شرایطی را که برای امام علیه السلام از نظر کفایت و لیاقت برای به دست گرفتن رهبری مسلمانان قرار داده، بسیار سخت و سنگین است؛ چون اسلام به این مطلب ایمان دارد که امام باید از تمام دانشمندان، داناتر باشد.⁽²⁾

د: دین اسلام از ابتدا برای ثبات و اجرای مبانی خود در مورد رهبری اسلام،

جان‌های عزیز و بزرگی را فدا کرده است، چون از نظر حاکمان آن زمان، نظریه اسلام در مورد رهبری را بزرگترین خطر برای خود می‌دانستند و لا اقل این گونه فکر می‌کردند که همین ایدئولوژی، روزی باعث تشکیل انقلاب‌هایی برای از بین بردن حکومت‌های ظالم خواهد شد، از همین رو پیروان آن را می‌کشتند و به زندان می‌انداختند و صدها نفر از آنها را در گوشه‌های زندان شکنجه می‌کردند، ولی آنان دست از اعتقاد به ائمه‌علیهم السلام بر نمی‌داشتند و این کار برای آنها گران تمام می‌شد⁽¹⁾و تحمّل این شکنجه‌ها فقط اعتقاد به مذهب و بزرگترین عبادت و وسایل قرب به خدا بود.

ه: ائمه‌علیهم السلام انسانهایی گوشه گیر نبوده‌اند که شیعیان فقط بر اساس گمان بگویند که آنها لیاقت رهبری را دارند. آنها همانند حکام و خلفا نبوده‌اند که خود را در کاخ و قصر مستور دارند و دست هیچ کسی به آنها نرسد و مردم آنها را نشناسند، بلکه آنان در میان مردم بوده‌اند، به جز زمانهایی که در زندان یا تبعید به سر برده‌اند. و ما به وسیله تعداد زیاد راویان و محدثان و مکاتباتی که با مردم داشته و مسافرت‌های متعدد آنها و نمایندگی علما و دانشمندان و رفت و آمدی که مردم از سرزمین‌های دور دست داشته‌اند و اقامه حج⁽²⁾به این مطلب می‌رسیم که آنها در میان مردم بوده‌اند، تمام موارد فوق نشان دهنده این است

که ائمه‌علیهم السلام در سر تا سر جهان با تمام مردم از جمله دانشمندان و غیره رفت و آمد داشته‌اند و این نکته به اثبات می‌رسد که آنها از تمام دانشمندان برتر بوده‌اند.

و: حکومت‌های آن زمان، از نفوذ ائمه‌علیهم السلام در میان مردم و از جاذبه‌ای که داشتند، می‌ترسیدند و به همین علت تمام تلاش خود را به کار می‌بردند که این زعامت را در هم شکنند و در این راه از هیچ کاری فرو گذار نکردند و قساوت و جنایت و سرکشی خود را ظاهر نمودند، تا جایی که برای ثبات مقام و حکومت خود به ائمه‌علیهم السلام ظلم و ستم کردند و باکی از این نداشتند که با این کارهایشان در نزد مسلمانان و مردمی که ائمه‌علیهم السلام را دوست داشتند، منفور شوند.

اینها نکاتی هستند که غیر قابل تردید می‌باشند و حقایقی از تاریخ می‌باشند که شکی در آنها نیست و به این نتیجه می‌رسیم که: امامت در دوران نوجوانی و جوانی امری واقعی است و گمان و پندار نیست، چون هنگامی که کودکی هشت ساله ادعای امامت می‌کند و می‌گوید که خصایص ذاتی امام را دارد و از لحاظ فکری و روحی بر تمام مسلمانان برتری دارد و مردم هم پیرو او می‌شوند. او باید شعور، درک و علمی فوق العاده در فقه و تفسیر و کلام داشته باشد، چون اگر اینگونه نباشد، نمی‌تواند مراکز علوم اسلامی را قانع کند. با این اوصافی که گفتیم، امامان‌علیهم السلام در جامعه‌ای می‌زیستند که با تمام مردم رابطه داشتند و افرادی متفکر و اندیشمند نیز اطراف آنها بودند که همیشه اخبار آنها در اختیار متفکرین مسلمان و غیر مسلمان قرار داشت، پس چگونه می‌شود که کودکی در این شرایط بتواند ادعای امامت کند و مردم را به سوی خود دعوت کند و عموم پیروان، دسترسی به او داشته باشند و جان خود را فدای راه خود کند و به خاطر عقایدش، زندگی اش را در خطر اندازد و با این حال تلاش کند که

ادعای خود را ثابت کند و اخبار او همیشه سر زبان‌ها باشد؟ آیا ممکن است که کودکی ادعای برتری بر همه دانشمندان را داشته باشد، در صورتی که از لحاظ فکری و علمی همانند کودکان باشد و در روابط اجتماعی مشت او باز نشود؟

اگر فرض کنیم که موارد فوق پوشیده بماند، چگونه حکومت ظالم آن زمان در برابر این کودک ساده و بدون امتیاز اقدامی نکرده، تا باطن و حقیقت او بر همگان آشکار شود؟ در حالی که پیش گرفتن چنین کاری برای آن حکومت، خیلی ساده‌تر از قتل و زندانی کردن است. اثبات عدم کفایت و لیاقت روحی و فکری فردی که چهل یا پنجاه سال دارد، برای رهبری اسلام، دشوارتر از کودکی است که هیچ ذکاوت و علم و درایت امامت در خون او نیست.⁽¹⁾پیش گرفتن این روش، بسیار ساده‌تر و آسانتر از این است که حاکمان دست به قلع و قمع ائمه‌علیهم السلام و پیروان آنها بزنند.

بی شک تنها دلیلی که باعث سکوت حاکمان آن عصر در مقابل امامانی که در سنین کودکی بوده‌اند، این است که خود حکومت‌ها نیز درک می‌کردند که امامت آنها در کودکی واقعیت دارد و ساختگی نیست.

حکومت‌های آن زمان نیز چند مرتبه دست به چنین کارهایی زدند تا امامان کم سن و سال را به بازی بگیرند و رسوا کنند، ولی این گونه نشد و آنها شکست خوردند.⁽²⁾همچنین این امامان در طول اجرای برنامه‌های خود به بسیاری از مشکلات برخوردند و مبارزاتی انجام دادند، ولی هیچ گاه کوچکترین تزلزلی

پیدا نکردند که اطمینان مردم نسبت به آنها سلب شود.

مطالب فوق نشان دهنده این است که، امامت در سنین ابتدایی زندگی ائمه‌علیهم السلام واقعیت دارد و گمان و پندار نیست و هر کس که با این اوصاف به دنیا گام بگذارد، چه در سن کودکی و چه در جوانی و چه در کهنسالی باشد، او امام و رهبر مردم است.

نمونه این گونه جریانات در میان وارثان الهی فقط یحیی‌علیه السلام است که خداوند به او می‌فرماید: «یایَحْیَی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا»؛ «ای یحیی! این کتاب را با تمام قوت بگیر. و در کودکی به او فرزانگی دادیم».⁽¹⁾

پس با این اوصاف که امامت را در سنین کودکی در اهل بیت‌علیهم السلام به اثبات رساندیم و دانستیم که واقعیت دارد، آیا باز هم کسی هست که بگوید چگونه می‌شود که مهدی‌علیه السلام در کودکی به امامت برسد؟⁽²⁾

5. چگونه ایمان بیاوریم که مهدی‌علیه السلام وجود دارد؟

سوال چهارم این است که: فرض را بر این بگیریم که وجود چنین رهبری که چنین عمری طولانی داشته باشد و امامتش در خردسالی شروع شده و غیبتش ساکت و بی‌سر و صدا است، ممکن باشد، ولی آیا این موارد ما را قانع می‌کند، قبول کنیم که او وجود دارد؟

چگونه می‌توانیم در این زمان به وجود او ایمان داشته باشیم؟ آیا فقط به

احادیثی که از پیغمبرصلی الله علیه وآله در این مورد که خلاف متعارف است، کفایت کنیم؟ بلکه چگونه می‌توانیم یک فرد تاریخی در این زمان را اثبات کنیم؟ در حالی که او حقیقت داشته باشد، نه اینکه به خاطر زیاد بودن تلقین بودن یک انسان فرضی در افکار تعداد زیادی از مردم پدید آمده باشد؟⁽¹⁾

جواب: اعتقاد به مهدویت که او را به عنوان یک رهبر مورد انتظار مطرح کرده است که جهان را تغییر خواهد داد، عموماً در احادیث پیامبرصلی الله علیه وآله و خصوصاً در روایات ائمه‌علیهم السلام آمده است و در مباحث زیادی مورد تأکید قرار گرفته که شکی در آن نیست و حدود چهارصد حدیث از پیامبرصلی الله علیه وآله در مورد مهدویت در کتاب‌های برادران اهل سنت آمده است.⁽²⁾

ر.ک: آنچه که شیخ عبّاد در مجله جامعة الاسلامیة، شماره 3، سال 1969 نوشته است.

ر.ک: به: المهدی الموعود المنتظر، شیخ نجم الدین عسکری.

تمام روایات و احادیثی که در مورد امام زمان «عجل اللَّه تعالی» از طریق شیعه و سنی آمده در حدود شش هزار روایت است و این تعداد بالایی است که در مورد هیچ یک از امور اسلامی مسلم، به این اندازه روایت نشده است.

امّا مصداق دادن این تفکر در مورد امام زمان «عجل اللَّه تعالی» می‌باشد که دارای مدارک کافی و روشن برای اثبات است.

تمام این مدارک را در دو دلیل خلاصه می‌کنیم:

با دلیل اسلامی، وجود رهبر منتظر را ثابت می‌کنیم.

و با دلیل علمی ثابت می‌کنیم که مهدی‌علیه السلام فقط یک اسطوره و پندار نیست، بلکه او حقیقتی است که وجودش به وسیله تاریخ ثابت شده است.

دلیل اسلامی

در صدها روایت که از پیامبرصلی الله علیه وآله⁽¹⁾و ائمه‌علیهم السلام آمده، دلالت می‌کنند که مهدی‌علیه السلام وجود دارد و از اهل بیت‌علیهم السلام⁽²⁾

ر.ک: معجم احادیث المهدی‌علیه السلام، ج 1، ص 147 و صفحات بعد که احادیث زیادی از کتب اهل سنت مانند صحاح و مسندها که در این مورد آمده است: و ر.ک: موسوعة الامام المهدی‌علیه السلام، مهدی فقیه ایمانی، جزء اوّل و در آن احادیث و روایاتی از ده‌ها کتاب علمای سنی در مورد مهدی‌علیه السلام و اوصاف او آمده است و در این کتاب‌ها نسخه‌ای از مناظره شیخ عبّاد درمورد احادیث و آثار پیرامون امام زمان «عجل اللَّه تعالی» وجود دارد.«مهدی‌علیه السلام از خاندان من واز فرزندان فاطمه‌علیها السلام است.» و ر.ک: صحیح سنن المصطفی، ج 2، ص 208.

و از فرزندان حضرت زهراعلیها السلام و از نوادگان امام حسین‌علیه السلام⁽³⁾و او نهمین نواده امام حسین‌علیه السلام می‌باشد.⁽⁴⁾

همچنین احادیثی که آمده: جانشینان پیامبرصلی الله علیه وآله دوازده نفر هستند.⁽¹⁾

این حدیث متواتر است و در کتب اهل سنت از صحاح و مسندها از راه‌های متعددی روایت شده و اختلاف کمی در متن آن است؛ بله، در تفسیر آن اختلاف دارند و پریشان می‌شوند. ر.ک: صحیح بخاری، ج 9، ص 101، کتاب احکام باب استخلاف و صحیح مسلم، ج 2، ص 119، کتاب الامارة و مسند احمد، ج 5، ص 90 و 93 و 97.

این احادیث، تفکر عموم مردم را در مورد امام زمان «عجل اللَّه تعالی» محدود و مشخص می‌کند، در حالی که تلاش ائمه‌علیهم السلام بر این بود که خبرهای پیرامون امام زمان «عجل اللَّه تعالی» در دسترس عموم مردم قرار نگیرد و این موضوع را از دشمنان پنهان دارند که مبادا آنها بر علیه او توطئه کنند و به آن حضرت صدمه‌ای برسانند.⁽²⁾

با این حال، اخبار و احادیث بسیاری در این مورد منتشر شده است و این اخبار و احادیث زیاد، دلیلی بر وجود او نیست و اینکه ما این حقیقت را قبول کنیم، بلکه همراه با این احادیث، دلیل‌هایی نیز بر صحت این واقعیت دارند. این حدیث شریف نبوی به این معنی که: «جانشینان یا امرای بعد از من دوازده نفر هستند.» یا با عبارات مختلف دیگری در بیشتر از 270 روایت از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل

شده است.⁽¹⁾و این روایات در کتب مشهور شیعه و سنی از جمله صحیح بخاری⁽²⁾و صحیح مسلم⁽³⁾و صحیح ترمذی⁽⁴⁾و سنن ابی داود⁽⁵⁾و مسند احمد حنبل⁽⁶⁾و مستدرک الصحیحین حاکم نیشابوری⁽⁷⁾نقل شده است.

ملاحظه می‌کنید که این احادیث و روایات را بخاری، محدث سنی نقل می‌کند، در حالیکه او در زمان امام جوادعلیه السلام و امام هادی‌علیه السلام و امام عسکری‌علیه السلام زندگی می‌کرده است و هنوز امامان به تعداد دوازده نفر نرسیده بودند و این مطلب، روشنگر این است که این حدیث قبل از آنکه تفکر پیرامون دوازده امام‌علیهم السلام در مغزها شکل گیرد و کامل شود، از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل شده؛ پس با این اوصاف جای هیچ شک و تردیدی باقی نمی‌ماند، به اینکه گفته شود این احادیث نشأت گرفته از واکنش اعتقاد افراد دوازده امامی بوده است، چون اگر این احادیث را به پیامبرصلی الله علیه وآله نسبت دهیم، در واقع مجهول و واکنش افراد دوازده امامی می‌باشد، چون در این صورت معنا ندارد که این روایات عکس العمل اعتقادی افراد دوازده امامی هست، پیش از تکمیل اصل این اعتقاد، آن حدیث در کتاب‌ها یافت شده، چون عکس العمل هر چیزی متأخر از خود اوست و نه مقدم بر آن.

پس هنگامی که ما یک دلیل مادی و روشنی داریم که این احادیث قبل از تکمیل دوازده امام وجود داشته و در کتاب‌ها ضبط شده، دیگر جایی برای این

ادعاها باقی نمی‌ماند که بگوئید این احادیث عکس العمل اعتقادی دوازده امامی است، در صورتی که آنها یک حقیقت الهی می‌باشند که: «لا ینطق عن الهوی: بر اساس هوی و هوس حرف نمی‌زند.»⁽¹⁾و فقط اعتقاد شیعه دوازده امامی است که می‌گوید امامت از علی‌علیه السلام شروع و به مهدی‌علیه السلام ختم شد که قابل تطبیق با این حدیث شریف پیامبرصلی الله علیه وآله است.⁽²⁾

دلیل علمی

دلیل علمی همان تجربه‌ای است که مردم در طی هفتاد سال که همان غیبت صغری است⁽³⁾به دست آوردند که توضیحاتی در این مورد خواهیم آورد.

غیبت صغری عبارت است از اوایل امامت حضرت مهدی‌علیه السلام که آن حضرت در آن زمان که در میان مردم بود، پنهان شود و اسمی از ایشان بر زبان‌ها نباشد، ولی با قلب و عقل خود به مردم نزدیک بود. اگر غیبت صغری همانند غیبت کبری می‌شد و امام‌علیه السلام از میان مردم می‌رفت، اضطراب و سردرگمی شدیدی شیعیان را در بر می‌گرفت و اساس آنها را متلاشی می‌کرد، چون تا آن زمان امام در میان مردم بود و مردم مشکلاتشان را به وسیله او حل می‌کردند، لذا برای اینکه این وضع پیش نیاید و مردم به تدریج به زندگی بدون امام عادت کنند، حضرت مهدی‌علیه السلام در ابتدا با اینکه از چشم‌ها پنهان بود، ولی به وسیله

نمایندگان خود با مردم رابطه داشت و این نمایندگان که از نظر تقوا، زهد و پاکی در میان مردم مشهور بودند، این امور را به دست گرفتند. آنها به ترتیب چهار نفر بودند:

این چهار نفر⁽¹⁾به ترتیبی که ذکر کردیم، نمایندگی امام زمان «عجل اللَّه تعالی» را به عهده داشتند و هر گاه یکی از آنها در حال مرگ بود، جانشینش را آن حضرت معرفی می‌کرد.

نواب، رابط بین مردم و امام بودند که خواسته‌ها و مشکلات آنها را به آن حضرت می‌رساند و جواب شفاهی یا کتبی،⁽²⁾از امام زمان «عجل اللَّه تعالی» می‌گرفتند. این گونه رابطه با امام عصر، برای ملّت آن زمان که از دیدار با رهبر خود محروم بودند، نوعی دلداری دادن بود.

نکته قابل توجّه اینکه در طی این هفتاد سال، تمام این نامه‌ها و دست نوشته‌ها به یک شکل و خط نوشته شده که نشان دهنده این است که امام زمان «عجل اللَّه تعالی» آنها را نوشته است.⁽³⁾

«علی بن محمّد سمری» آخرین نائب امام زمان «عجل اللَّه تعالی» بود که در پایان عصر

غیبت اعلام کرد که غیبت صغری تمام شده و غیبت کبری آغاز شده است و دیگر نائبی بین امام و مردم وجود ندارد ؛ عبور و تغییر غیبت صغری به غیبت کبری در زمانی صورت گرفت که شیعیان از لحاظ علمی و شعور دینی به جایی رسیده بودند که از صدمات این دوران در امان باشند و مغزها و افکار برای این نوع تفکر آمادگی پیدا کردند که رهبر شیعه با نیابت عامه از طرف امام زمان «عجل اللَّه تعالی» و به دست مردم، فردی متخصص انتخاب شود که به عنوان مجتهد عادل که دارای بصیرت دنیوی و دینی است، از او یاد می‌شود.

اکنون می‌توان موقعیت و مطلب را بر اساس مطالب روشن شده گذشته ارزیابی کنیم، تا اینکه به صورت کاملا واضح و روشن درک کنیم که: مهدی‌علیه السلام حقیقتی است که در میان عده‌ای از مردم زیسته و شیعیان هفتاد سال تحت رهبری مستقیم او زندگی کرده‌اند که با نواب او رابطه داشته‌اند و در طی این هفتاد سال کسی این مطلب را نفهمیده بلکه با کلمات، بازی کرده یا در اقدام‌های گوناگون، خود را فریب داده و یا در رساندن مطلب، کوتاهی کرده است.

شما را به خدا قسم می‌دهم! آیا می‌شود که یک موضوع دروغ، هفتاد سال به وسیله چهار نفر که از لحاظ زمان مختلف بودند، مورد ابتلای مردم باشد و کوچکترین شکی در این مورد به خود راه ندهند و پیرامون اساس و اصل آن چانه زنی کنند و گویا موضوعی است که تنها خود آن را تجربه کرده‌اند و دیده‌اند، بدون اینکه از آنان چیزی که موجب تردید و شک شود، صادر شود و بدون اینکه میان این چهار مسئله یک ارتباط ویژه‌ای وجود داشته باشد و از این بین صفاتی در رفتار خود به دست می‌آورند که مورد اطمینان و باور اکثریت یا تمام مردم و ایمان بیاورند به موضوعی که آنها ادعا می‌کنند که این موضوع همراه با زندگی آنان آمیخته شده و به طور محسوس لمس کرده‌اند.

از قدیم گفته‌اند: ریسمان دروغ، کوتاه است. بر اساس منطق تجربه زندگی، برحسب احتمال چند درصدی، هرچند که غیرممکن است این جریان دروغ باشد، و در طی این هفتاد سال برای مردمی که آن را به عنوان یک حقیقت ثابت قبول کرده‌اند، کشف نشود، بلکه به‌عکس، اطمینان آنها به این جریان بیشتر شد.

از اینجا خواهیم دانست که پدیده غیبت صغری را می‌توان به منزله یک تجربه علمی اثبات شده، قلمداد کرد و در برابر اعتقاد به ولادت⁽¹⁾و حیات و غیبت و اعلام عمومی تسلیم شد.⁽²⁾

6. چرا مهدی ظهور نمی‌کند؟

امام زمان «عجل اللَّه تعالی» برای چه، این مدّت طولانی را در غیبت به سر برده است؟ و اگر منظور این باشد که خود را برای رهبری جامعه آماده می‌سازد، پس چرا در همان اوایل غیبت صغری، ظهور و قیام نکرد؟ چرا پس از غیبت صغری و به جای اینکه داخل غیبت کبری شود، ظهور نکرد؟ چرا در زمان غیبت صغری که شیعیان، صفوف به هم فشرده‌ای داشتند و حکومت‌های آن زمان، قدرت اجرا و ادوات جنگی زمان حاضر را نداشتند ظهور نکرد؟

جواب: هر تغییر اجتماعی، زمانی به نتیجه می‌رسد که شرایط و امکانات آن فراهم شود که این اهداف تحقق پیدا نمی‌کند، مگر آنکه این شرایط و امکانات فراهم گردد.

عملیات انقلاب اجتماعی که منحصر به رسالت آسمانی است، متوقف بر شرایط و عوامل زمانی نیست، چون رسالت الهی و آسمانی است، نه از فراهم آمدن شرایط زمانی واجتماعی، امّا برای اجرایی شدن آن به شرایط ثابت شده و موفقیت و زمان بندی آن، ارتباط تنگاتنگی با این شرایط دارد. بنابر مقدرات الهی، زمانی در حدود پنج قرن از زندگی جاهلیت سپری شد، تا آنکه آخرین رسالت ربانی و الهی بر قلب نازنین حضرت محمّدصلی الله علیه وآله نازل شد. چون ارتباط شرایط زمانی ثابت شده برای تحقق این امر، علی رغم نیاز جهانی به این رسالت، در مدّت طولانی، امّا نزول این رسالت می‌بایست مدّتی به تأخیر افتد؛ تا شرایط لازم که برای جنبه اجرا در کار انقلاب و دگرگونی اجتماع، شامل فراهم آمدن جو مناسب و شرایط عمومی برای ایجاد انقلاب هدفمند و دیگر اینکه برخی از نیازمندیهایی که این حرکت و دگرگونی نیازمند باشد، فراهم گردد.

پس هنگامی که در مورد تحولی که لنین در روسیه به وجود آورد، بیندیشیم، به این مطلب می‌رسیم که پیروزی او به جنگ جهانی اوّل مرتبط بود، چرا که حکومت روم ضعیف شده بود و این عوامل، فضای مناسبی برای ایجاد تغییر و دگرگونی در روسیه ایجاد کرد.

البته عوامل جزیی و محدود دیگری نیز در پیروزی لنین تأثیر داشت، از جمله: سلامتی لنین در برابر مخاطرات، تا اینکه توانست داخل روسیه شود و انقلاب را رهبری کند واگر برای او اتفاق یا حادثه‌ای پیش می‌آمد که او از بین می‌رفت، انقلاب به این سرعت در سطح شوروی فراگیر نمی‌شد.

در انقلاب‌های آسمانی سنت خداوند این است که عملیات تغییر و دگرگونی از طرف خداوند وآسمانی است، ولی از لحاظ پیشرفت و نفوذ یک سیر طبیعی را می‌پیماید و تا زمانی که فضای مناسبی برای ایجاد یا رشد انقلاب پیش نیاید، این امر صورت نمی‌گیرد؛ از جمله این که اسلام بعد از مدّتی از رحلت پیامبرصلی الله علیه وآله در دنیا ظاهر شد و پیشرفت کرد.

پس اگر خداوند بخواهد، می‌تواند این فضا و آمادگی را به صورت معجزه بیافریند، در حالی که این کار برخلاف سنت خلقت است، چون آفرینش انسان بر مبنای امتحان و ابتلا و تلاش خود او واگذار شده است، چون تکامل انسان بستگی به این امتحان و ابتلا دارد و باید که عمل دگرگونی و تغییر الهی سیر طبیعی خود را طی کند. البته هنگامی که انقلاب در سطح جامعه جای گرفت، اگر موانع و مشکلاتی بر سر راه این انقلاب باشد، گاهی اوقات با کمک‌ها و عنایات غیبی خداوند رفع می‌شود، تا مجریان این انقلاب دچار سختی نشوند، از جمله اینکه خداوند، آتش نمرود را بر ابراهیم‌علیه السلام سرد و سلامت قرار داد.⁽¹⁾همچنین دست یهودی فریبکار را که با شمشیری بر سر پیامبرصلی الله علیه وآله قرار گرفته بود، کوتاه کرد و او را از حرکت باز انداخت.⁽²⁾

همچنین خداوند با فرستادن تند بادی مهیب، خیمه‌های کفار و مشرکین را

که در روز خندق در اطراف مدینه بودند را کند و ترس را به جان آنها انداخت.⁽¹⁾این را بدانید که این گونه کمک رسانی‌ها منافاتی با طبیعی بودن انقلاب ندارد و مشخص شد که تا فراهم شدن فضای مناسب، امام زمان «عجل اللَّه تعالی» در غیبت به سر خواهد برد.

در پرتو این مطالب دانسته شد که او فقط برای دگرگونی اجتماعی محدود ذخیره نشده است، بلکه خداوند او را برای ایجاد تغییر و دگرگونی تمام عالم هستی ذخیره کرده تا تمام مردم را از تاریکی آزاد کند و نور عدالت را در جهان منتشر نماید.⁽²⁾

ر.ک: التاج الجامع للاصول، منصور علی ناصف، ج 5، ص 360.

اجرای این تغییرو دگرگونی بزرگ، فقط با تلاش او و قدرت الهی و ولایت تکوینی اش کافی نمی‌باشد، و گرنه تمام این شرایط را وجود مقدس پیامبرصلی الله علیه وآله دارا بود، پس برای تحقق این انقلاب، احتیاج به فضای مناسب و جوی عمومی و آماده و یک محیطی طبیعی است.

آمادگی اجتماعی یعنی رشد فکری و شعور کامل اجتماعی که مردم خود را آماده دریافت عدالت می‌کنند و این شعور در بین تجربیات گوناگون مردم در طول مدّت زمان‌هایی به دست می‌آید، می‌فهمند که به کمک نیاز دارند، با فطرت پاکش یا به جهان غیبت یا وجود مجهول و پنداری متوجه می‌شوند.

از نقطه نظر مادی: شرایط زندگی نوین و پیشرفته مادی می‌تواند توانمندتر از شرایط زندگی گذشته و یا عصرهای پیشین باشد، مانند عصر غیبت صغری، بر

پیاده کردن احکام دین و شریعت در کل جهان باشد، به این دلیل که وسایلی وجود دارد که مسافت‌های دور را نزدیک می‌کند و ارتباطهای سخت با ملّت‌های دیگر را آسان می‌نماید. فراهم آمدن ابزار و وسایلی که ابزار اصلی برای بیداری ملّت‌های جهان بر اساس این دین و رسالت الهی می‌باشند و برای تحقق این امر، کمک شایانی می‌کنند.

امّا مطلبی که در پرسش به آن اشاره شد، این است که اگر امام زمان «عجل اللَّه تعالی» در غیبت صغری قیام می‌کرد با مشکلات کمتری روبه رو بود؟ چون در آن زمان حکومت‌ها از لحاظ قدرت و ادوات جنگی در حدّ پایینی قرار داشتند و این مطلب درستی است، ولی باید به این مطلب توجّه داشت که لشکریان آنها هر چقدر که قوی باشند در مقابل شکست روحی کاری نمی‌توانند انجام دهند، سربازی که قدرتمند است و ادوات جنگی دارد، هنگامی که از لحاظ روحی شکست خورده باشد، چه کاری می‌تواند بکند؟ و چه بسیار جریاناتی در این مورد که در تاریخ نقل شده است؟⁽¹⁾

7. تغییر تاریخ به دست یک نفر

سوال دیگری در اینجا مطرح می‌شود که: آیا می‌شود که انسانی آنقدر قدرت داشته باشد که بتواند به تنهایی تاریخ را تغییر دهد و این نقش بزرگ را ایفا کند؟ آیا آن انسان، کسی نیست که شرایط، او را پیشنهاد می‌کند، تا به وسیله او حرکت انقلاب‌های اجتماعی تحقق یابد.

تفکر پیرامون این سوال با نظریه خاصی از تفسیر تاریخ رابطه دارد و آن این است که: انسان، عامل دوم سازندگی تاریخ است.⁽¹⁾و فقط می‌تواند تاریخ را بازگو کند و شخصیتی در میان شخصیت‌های تاریخ باشد و عامل اصلی و اساسی، محیط و شرایط اجتماعی است.

در برخی از کتاب‌ها که تألیف نموده‌ایم⁽²⁾توضیح داده‌ایم که تاریخ دو قطب است:

همان گونه که قدرت مادی و فضای محیط و طبیعت در انسان اثر می‌گذارد، همان طور نیز انسان در نیروهای مادی و محیط تأثیر می‌گذارد و اصولا این فرضیه که گفته‌اند: حرکت از ماده شروع می‌شود و به انسان منتهی می‌شود. دلایلی دارد؛ عکس آن نیز هست که می‌گوئیم: حرکت از انسان شروع می‌شود و به ماده ختم می‌شود، پس انسان و ماده همیشه در طول تفاعل یکدیگر هستند، پس امکان دارد که کسی برای تغییر تاریخ بزرگتر باشد و می‌تواند در مقابل تمام عوامل بایستد و به تنهایی تاریخ تازه‌ای بسازد، به خصوص اینکه آن فرد دارای رسالت آسمانی باشد.⁽³⁾و امدادهای غیبی او را بر همه چیز مسلّط می‌کند. این موضوع در تاریخ پیامبران، بخصوص تاریخ پیامبرصلی الله علیه وآله دیده شده است.

در حقیقت پیامبرصلی الله علیه وآله به حکم و اساس ارتباط رسالت او با خداوند متعال،

خود، زمام حرکت تاریخ را به عهده گرفت و تمدنی به وجود آورد که شرایط زمانی و مکانی قادر به ایجاد این تمدن نبود. این موضوع را به صورت مشروح و مفصل در مقدمه دوم کتاب «الفتاوی الواضحه» بیان کردیم.

ممکن است همان کاری که به دست پیامبرصلی الله علیه وآله انجام شد، به دست فرزندش امام زمان «عجل اللَّه تعالی» انجام گیرد. همانطور که آن حضرت نیز وقوع این دوان عظیم را بشارت داده است.⁽¹⁾

8. تغییر و دگرگونی در روز موعود از چه راهی و چگونه رخ می‌دهد؟

آخرین سوال از سوالاتی که طرح کردیم، این است که از چه راهی می‌توان تصور کنیم که در این راه آن شخص به پیروزی قاطع برای برقراری عدالت و نابودی پایه‌های ظلم و استکباری که با او در ستیز خواهند شد، دست می‌یابد؟

جواب این سوال به این مربوط است که: بدانیم زمان و ساعت ظهور مهدی‌علیه السلام چه هنگامی است؟ و امکان فرض آنچه که آن مرحله دارای امتیازات ویژه‌ای و پیچیدگی‌های خاصی باشد، تا اینکه در پرتو آن تصوری که انقلاب و دگرگونی در آن رخ می‌دهد و راهی که طی خواهد نمود، ترسیم کنیم. بنابراین تا زمانی که آن شرایط و مراحل برای ما ناشناخته هستند و پیچیدگی‌های آن برای ما پوشیده است، امکان شناخت و اطلاع رسانی علمی و آنچه که در روز

موعود، چه اتفاق خواهد افتاد، وجود ندارد. و اگر فرض و تصورات پیشتر افراد این زمینه را فراهم کند که امکان تصور آن وجود دارد، این تصور چیزی جز تصور ذهنی و خیالی نیست و بدور از شالوده‌های عینی و علمی و حقیقی می‌باشد.

ولی ممکن است در پرتو احادیثی که در مورد امام زمان«عجل اللَّه تعالی» آمده⁽¹⁾و تجاربی که از انقلاب‌های بزرگ در تاریخ آموخته‌ایم، یک صورت اساسی برای تغییرو دگرگونی روز موعود فرض کنیم و آن این است که ظهور مهدی‌علیه السلام زمانی اتفاق خواهد افتاد که بشریت دچار خلاء فکری و حکومت‌های اختناق آوری می‌گردد.⁽²⁾و این سقوطی است که نسل انسان را تهدید به نابودی می‌کند و به خاطر یک حادثه و تصادف آنی اتفاق نیفتاده است، بلکه این حالت نتیجه طبیعی سیر زندگانی انسان بوده که از تناقضات تاریخی منقطع از خدا در زندگی انسان نشأت گرفته است و در آن زمان است که انسان دست به هر کاری می‌زند تا از این راه نجات یابد، ولی نمی‌شود واین تفکر در ذهن انسان جوشش می‌گیرد که آتش ظلم مهار شود و عدل آسمانی بر روی زمین اجرا شود.

حمد سپاس مخصوص خداوندی که آفریدگار جهانیان است و سلام و درود برمحمّد و خاندان پاکش، نگارش این کتاب در روز 13 جمادی الثانی سال 1397 ه.ق شروع و در هفدهم همان ماه تمام شد.

واللَّه ولی التوفیق محمّدباقر صدر نجف اشرف

پایان تحقیق این کتاب در ماه رجب المرجب سال 1416هق

در شهر مقدس قم به پایان رسید. دکتر عبدالجبار شراره.

منابع تحقیق‌