اماکن زیارتی و سیاحتی سوریه

مشخصات كتاب

سرشناسه : قائدان اصغر، - ۱۳۴۳

عنوان و نام پديدآور : تاريخ اماكن زيارتي و سياحتي سوريه تاليف اصغر قائدان مشخصات نشر : تهران نشر مشعر، ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهري : [۳۸۹]ص مصور، نقشه شابك : 964-6293-11-5۱۳۰۰۰ريال ؛ 964-6293-11-5۱۳۰۰۰ريال وضعيت فهرست نويسي : فهرستنويسي قبلي يادداشت : عنوان روي جلد: تاريخ و اماكن سياحتي و زيارتي سوريه

يادداشت : كتابنامهص [۳۵۵] - ۳۶۸

عنوان روي جلد : تاريخ و اماكن سياحتي و زيارتي سوريه

موضوع : زيارتگاههاي اسلامي -- سوريه موضوع : سوريه -- راهنماها

رده بندي كنگره : BP۲۶۳/۶/ق‌۲ت‌۲

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۷۶۵

شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۰-۵۴۸۷

اشاره

مقدمه‌

سوريه كنونى كه در گذشته، با كشورهاى اردن، لبنان و فلسطين اشغالى بخشى از سرزمين شام شمرده مى‌شد، سابقه‌اى بس دراز در تاريخ دارد كه مورّخان، اين قدمت را به حدود پنج هزار سال پيش مى‌رسانند. از آنجا كه اين سرزمين در مدت ياد شده، از فرهنگ و تمدّن درخشانى برخوردار بوده، آثار و نشانه‌هايى از تمدن خود بر جا گذاشته است. پيش از فتح اين كشور به دست مسلمانان، اقوام مختلفى؛ از جمله اقوام سامى آمورى، آرامى، مصرى، آشورى، بابلى، يونانى، رومى و ايرانى كه هر از چند گاهى اين كشور را سكونت‌گاه خويش ساخته و يا آن را در معرض تاخت و تاز قرار داده‌اند، نشانه‌هايى از تمدّن خاص خويش را براى اعصار بعدى به يادگار گذاشته‌اند.

با فتح شام، در سال سيزده يا شانزده هجرى به وسيله سپاه اسلام، فرهنگ غنىِ اين دين جديد، بر تمدّن‌هاى چندين سده اقوام ياد شده چيره شد. از اين پس، آثار تاريخى اين منطقه،صبغه‌اى اسلامى يافت و رنگ و بويى ديگر به خود گرفت. از يك سو علاقه ساكنان تازه مسلمان و حاكمان اسلامى آن، به اين دعوت جديد و از سوى ديگر پويايى تمدّن اسلام، نيروى محرّكه و فعالى در ميان آنان پديد آورد تا براى تثبيت و تحكيم اين دين، به ساخت و احداث مساجد، ابنيه مذهبى، مدارس، دارالقرآن‌ها و ... بپردازند كه امروزهصدها اثر تاريخى در اين خصوص زينت‌بخش آن سرزمين است. حضور ده‌ها تن ازصحابه و تعدادى از بازماندگان اهل‌بيت پيامبرخداصلى الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام و مهاجرت ايشان به اين ناحيه براى نشر عقايد اسلام و سرانجام خاكسپارى آنان در آن‌جا، ناخودآگاه انبوه مقابر و مشاهد متبركه‌اى را به‌وجود آورد كه امروزه پس از گذشت قرن‌ها، بسيارى از مسلمانان، مشتاقان و ارادتمندان اهل‌بيت را براى زيارت اين قبور، به‌ويژه مرقد

مطهّر زينب كبرى و رقيه بنت‌الحسين عليها السلام از اقصى نقاط عالم و نيز ايران اسلامى به‌سوى خود مى‌كشاند.

حادثه جانفزا و مصيبت‌بار كربلا و ورود كاروان اسيران اهل‌بيت و نيز سرهاى مقدس شهداى واقعه عاشورا به دمشق، مظلوميت شيعه در اين سرزمين را به تصوير كشانيده است. آثار مرتبط با آن واقعه دردناك در اين كشور، دل هر مسلمانى را به درد مى‌آورد و چشم هر بيننده‌اى را پر از اشك مى‌سازد؛ گويى آن حادثه، دوباره پا به عرصه وجود نهاده است.

در قرن‌هاى پنجم و ششم هجرى، كه مقارن با جنگ‌هاىصليبى بود، حكّام بسيار مقتدر و ديندارى در اين كشور بر اريكه سلطنت نشستند و پرچم جهاد بر ضدّصليبى‌ها و روميان را بر افراشتند. كسانى چون نورالدين محمود زنگى شهيد، سلطانصلاح‌الدين ايوبى، ملك عادل ايّوبى، ملك ظاهر بيبرس، سيف‌الدوله حمدانى و ... از افتخارات عالم اسلام بودند كه نه تنها امور جنگى و نظامى را در رأس اقدامات خود قرار دادند و به ايجاد پايگاه‌هاى نظامى، ساخت قلعه‌ها، حفر خندق‌ها و ... پرداختند، بلكه به‌خاطر عشق وافرى كه به گسترش و تحكيم اسلام و تمدّن افتخارآفرين آن داشتند، نسبت به ايجاد بناهاى مذهبى و فرهنگى؛ اعم از مساجد، مدارس و ... اهتمام ورزيدند كه امروزه وجودصدها اثر تاريخى، از آن دوران، بيانگر اين مدعاست.

در قرون بعد، مماليك و سر انجام تركان عثمانى، پس از استيلا بر اين سرزمين، سياست پيشگامان خود را تداوم بخشيده و ضمن حفاظت و بازسازى آن آثار اسلامى، به احداث بناهاى ديگرى نيز پرداختند.

امروزه هر انسانى كه به اين كشور گام مى‌نهد، در جاى جاى آن، آثارى از قرن‌ها فرهنگ و تمدّنِ درخشان مشاهده مى‌كند و از اهل علم كمتر كسى است كه از اين همه اعجاب، غرق در حيرت و شگفتى نشود.صدها و هزاران اثر تاريخى، از دوران قبل و بعد از اسلام، در دمشق و ديگر استان‌هاى سوريه، با سكوتِ خويش، از هزاره‌ها و سده‌ها سخن مى‌گويند و راست گفته‌اند كه «تاريخ، پرونده ملّىِ ملّت‌ها و عامل بقا و سند مالكيت آنان است» و بايد گفت: آثار و اماكن تاريخى نيز اوراق اين پرونده و مهر سند اين مالكيت است.

مورّخان عرب و به‌ويژه تاريخ‌نگاران شام، منابع و تأليفات ارزشمندى در مورد اين سرزمين برجاى گذاشته‌اند، ليكن هر يك به ابعاد خاصى از تاريخ و يا مقطع و دوره‌اى خاص و يا شهرى معين از آن توجه داشته‌اند و كمتر تمامىِ ابعاد و دوره‌هاى تاريخى و يا تمامى كشور را مورد تشريح قرار داده‌اند. در عصر حاضر نيز محققانِ آن خطه، در باره پيشينه تاريخىِ خود قلم‌ها برگرفته و اثرها به تحرير درآورده‌اند ولى آنان نيز به همان راه رفته و اثرى جامع و مانع ارائه نكرده‌اند و يا بعضى نيز بر اساس سلايق مذهبى و اعتقادىِ خود، از شرح و توصيف آثار مرتبط با شيعه طفره رفته و يا به عمد آن‌ها را ناديده گرفته‌اند.

در سال‌هاى اخير نيز بعضى از محقّقان شيعه در ايران، دست به تأليفاتى در اين باره زده‌اند ليكن آنان توجه خود را بيشتر به اماكن منسوب به شيعه و يا شهر دمشق معطوف ساخته‌اند. خلل و كاستى‌هايى كه در اين مورد وجود داشت ضرورى مى‌نمود تا تحقيقى عميق، علمى، همه جانبه و مستند در باره آثار تاريخى و اسلامىِ تمام نواحى اين كشور ارائه گردد تا دانش‌پژوهان و علاقمندان به مسائل تاريخى و هنرى، از تمامى ابعاد و جوانب مورد نظر بهره‌مند گردند و سيّاحان، به‌ويژه زائران مرقد منوّر زينب كبرى، عقيله بنى‌هاشم و رقيه بنت الحسين عليهما السلام با بينشى كافى و وافى به اين كشور گام نهند.

گفتنى است، نگارنده تمامىِ آثار توصيف شده را از نزديك و به‌طور مستقيم ديده و به تشريح آن پرداخته است.

در پايان، بر خود فرض مى‌دانم از معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبرى، كه به چاپ اين اثر اهتمام ورزيده‌اند، سپاسگزارى كرده و توفيق ديگر دست اندركاران را كه در نشر آن كوشيده‌اند، از خداوند منان مسألت كنم.

اصغر قائدان

پنجم جمادى‌الاول 1415 هجرى قمرى

سالروز ولادت زينب كبرى عليها السلام

مقدمه چاپ جديد

حامداً على نعمه و مصليّا على نبيه و آله

هم اكنون كه نزديك به پانزده سال از نخستين چاپ اين اثر مى‌گذرد، تغييرات و تحولات در آثار تاريخى اين سرزمين، اگر چه روند پرشتابى ندارد، با اين حال تلاشهاى سازمانهاى فرهنگى سوريه براى حفظ، توسعه و بازسازى اماكن و آثار قابل تقدير است كه البته در اين راه حمايتهاى مادى و معنوى جمهورى اسلامى بويژه براى بازسازى اماكن مذهبى متعلق به جهان تشيع نيز بر سرعت اين روند تاثير گذار بوده است. بر اين اساس نگارنده بر آن شد كه چاپ جديد اين اثر را با تجديد نظر كلى همراه با اصلاحات و اضافات، اطلاعات و آمارها و تصاوير جديد به راهيان حرم عقيله بنى‌هاشم تقديم كند در اين راه از همكارى جانب آقاى سيد على علوى در انتخاب و تنظيم عكسها و طراحى اثر برخوردار بوده‌ام. هم‌چنين آقاى سيدصلاح موسوى نيز زحمت حرفچينى مجدد آن را بر عهده داشته‌اند كه از خداوند توفيق ايشان را خواهانم. در پايان بر خود لازم مى‌دانم از معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبرى در سازمان حج و زيارت و همكاران محترمشان در نشر مشعر كه به چاپ اين اثر در گذشته و حال اهتمام ورزيدند سپاسگذارى كنم.

با آرزوى سلامتى و توفيق همه آنان

والسلام على عباد الله الصالحين

اصغر قائدان

پاييز 1386

فصل اول: آشنايى با موقعيت جغرافيايى، تاريخى و مذهبى سوريه‌

اشاره

1- موقعيّت جغرافيايى و طبيعى سوريه

2- موقعيت تاريخى و سياسى شام و سوريه

3- مذاهب و گروه‌هاى مذهبى در سوريه

1- موقعيّت جغرافيايى و طبيعى سوريه‌

اشاره

مساحت: سوريه با 180، 185 كيلومتر مربع وسعت، هشتاد و سوّمين كشور جهان است و در جنوب غربى قاره آسيا، كنار درياى مديترانه قرار دارد.

همسايگان: سوريه با كشورهاى تركيه (در شمال)، عراق (در شرق و جنوب شرقى)، اردن (در جنوب)، فلسطين اشغالى (در جنوب غربى) و لبنان (در غرب) مرز مشترك دارد.

آب و هوا: اين كشور در كناره‌ها و نواحى جنوب غربى، آب و هوايى معتدل و مرطوب (مديترانه‌اى) دارد و در ديگر نقاط، گرم و خشك است.

ارتفاع: بلندترين نقطه سوريه از دريا، جبل شيخ با 2814 متر ارتفاع است و مهمترين ارتفاعات آن عبارت‌اند از: كوه‌هاى لبنان شرقى، علويين، جبل الدروز، بشرى، عبدالعزيز و قاسيون.

جلگه‌ها: بيشتر جلگه‌هاى سوريه، در كناره‌ها و نواحى جنوب غربى واقع شده‌اند.

قسمت اعظم آن را بيابان‌ها پوشانده و در جنوب شرقى آنصحراى سوريه (بادية الشام) واقع شده است.

رودها: از مهم‌ترين رودهاى سوريه، مى‌توان به فرات، خابور، عاصى، عفرين، قويق و دجله اشاره كرد. رود فرات با 696/ 2 كيلومتر طولانى‌ترين آن‌ها است كه حدود نيمى از آن در تركيه و عراق جارى است.

جمعيت: طبق آخرين آمار (سال 2002 م.) سوريه بالغ بر 000، 866، 18 نفر جمعيت دارد و شصت و سوّمين كشور جهان محسوب مى‌شود. از اين تعداد، 50% آن

شهر نشين‌اند. پر جمعيت‌ترين شهرهاى آن عبارت‌اند از: حلب، دمشق، حمص، حماة و لاذقيه.

بنادر: از بنادر مهم سوريه مى‌توان به لاذقيه، طرطوس و بانياس اشاره كرد كه در كنار درياى مديترانه واقع شده‌اند.

صنايع:صنايع مهم اين كشور، عبارت‌اند از پالايش نفت، نساجى، سيمان، شيشه، مواد غذايى،صابون سازى، پوشاك وصنايع دستى.

معادن و منابع: گاز طبيعى و نفت، فسفات، گچ، كرم، نيكل، منگنز، سرب، سنگ نمك و «⁽¹⁾» ... از منابع با ارزش سوريه به شمار مى‌رود.

استان‌ها و شهرهاى مهم: بر اساس آخرين تقسيمات كشورى، سوريه از 13 استان تشكيل شده كه زير نظر فرماندار و يك شوراى منتخب اداره مى‌شود و استان‌هاى آن به ترتيبِ وسعت عبارت‌اند از:

وجه تسميّه شام و سوريه‌

در دوران گذشته، سوريه كنونى، بخش عمده‌اى از شام بوده و در واقع سرزمين شام، شامل كشورهاى كنونىِ سوريه، لبنان، فلسطين و اردن مى‌شده است. «⁽²⁾» «الشأْم و الشَأم و الشآم» در واقع «⁽³⁾» نامى بوده كه جغرافى‌دانان عرب بر اين منطقه نهاده‌اند. منطقه‌اى كه از يك سو به درياى روم و بيابان ممتد- از ايله تا فرات- و از سوى ديگر- از فرات تا مرز روم- منتهى مى‌شود. بدين‌صورت، سرزمين‌هاى روم در شمال، مرز مصر و بيابان بنى‌اسرائيل در جنوب آن واقع شده و آخرين محدوده آن- در سمت مصر «رَفَحْ» و

سمت روم «الثغور» است. «⁽¹⁾»

در دوران‌هاى گذشته، به سرزمين شام، سوريه نيز مى‌گفتند. بكرى گويد: «سوريه» (به ضم اول و كسر الراء و تخفيف الياء) نامى براى شام است. «⁽²⁾»

ارنست هرتز فيلد گويد: سوريه نامى «آشورى» است كه هنگام غلبه آشوريان بر اين كشور اطلاق مى‌شده و سين و شين در زبان سامى، به‌طور يكسان به كار مى‌رفته است. نام سوريه براى نخستين بار در اثر «هرودوت» به شكل «shryn»، در خط «ميخى» و «siryon» در زبان «عبرى» استعمال مى‌شده كه بر لبنان شرقى اطلاق مى‌شده است. «⁽³⁾»

در دوران يونانى‌ها و بعد از آن، استعمال اين نام گسترش يافت و بر همه منطقه نهاده شد و تا پايان جنگ جهانى اول به همين معنا به‌كار مى‌رفت. «⁽⁴⁾

« syria history» The modern encyclopedia 1691- Article

در اثر هرودوت، فلسطين قسمتى از سوريه بوده و مورّخان جنگ‌هاىصليبى، فلسطين را جزئى از سوريه دانسته‌اند. اصطلاح «syrian»- در زبان انگليسى- در عصر حاضر، براى اين كشور استفاده مى‌شود كه البته منظور كشور جمهورى عربىِ سوريه است و گاهى به پيروان كنيسه قديم سوريه يا كنيسه سريانيه كاتوليك نيز گفته شده است. «⁽⁵⁾»

در حقيقت اسم سريانى «syriac» مفهومى لغوى و دينى و «syrian» نيز براى اعراب مفهومى جغرافيايى و وطنى دارد. «⁽⁶⁾»

جغرافى‌دانان و زبان‌دانان، هر يك در مورد وجه تسميه شام چيزى گفته‌اند. بعضى معتقدند آن را بدين سبب شام ناميده‌اند كه قومى از كنعان در اين سرزمين ساكن شده‌اند؛ «فَتَشاءَمُوا إِلَيْها» برخى ديگر گويند: بدين علت كه اهل يمن در آن «تشاءُمْ» كرده‌اند؛

يعنى به آنجا رو آورده‌اند. گروهى نيز گفته‌اند: به علّت كثرت و فراوانى قريه‌ها و دهات آن، كه نزديك به يكديگرند، يا اين‌كه سرزمين شام به رنگ‌هاى مختلفى مثل سرخ، سفيد و سياه است، همان‌طور كه خال بدن انسان را شام گويند. «⁽¹⁾»

مجموع سرزمين‌هاى اين منطقه را شامات گويند. گاهى دمشق را نيز از باب اطلاق كل بر جزء، شام گفته‌اند و عرب شهرها را اغلب به اسم سرزمين‌هاى آن مى‌ناميده است. «⁽²⁾»

فضايل فراوانى در مورد شام گفته‌اند. بعضى از مورّخان احاديثى از پيامبر خداصلى الله عليه و آله در مورد فضايل آن نقل كرده‌اند «⁽³⁾» كه به‌نظر مى‌رسد اين احاديث را وابستگان و محدثان اموى ساخته‌اند تا به‌گونه‌اى سرزمين شام را در مقابل شهر پيامبر؛ يعنى مدينة النبىصلى الله عليه و آله مطرح كنند؛ زيرا اين سرزمين، مقرّ حكومتى بنى‌اميه بوده است.

2- موقعيت تاريخى و سياسى شام و سوريه‌

الف) قبل از اسلام‌

شام و سوريه كنونى، از قديمى‌ترين مناطق مسكونى آسيا بوده و در هزاره سوم قبل از ميلاد، قوم «سامى آمورى» در اين سرزمين ساكن و حكومتى در آن تشكيل دادند كه تا سال 1700 قبل از ميلاد پايدار بود. در اواخر قرن يازدهم قبل از ميلاد، قوم ديگرى به نام «آرامى» نيز در اين كشور مستقر شدند.

سوريه در پيش از ميلاد، بارها به تصرّف مصريان، آشوريان، بابليان و ايرانيان در آمد و هر يك از آنان، اين سرزمين را در زمانى كوتاه يا طولانى در دست داشتند. «⁽⁴⁾» 2 كندر مقدونى، 2 اسكندر مقدونى نيز آن را تصرف كرد و سپس اين سرزمين با مرگ وى، جزو

قلمرو سلوكيان شد. در سال 63 ميلادى، حكومت سلوكى‌ها بر اين سرزمين به‌وسيله امپراتورى روم پايان يافت. در طى دوره تسلّط روم، جنگ‌هاى فراوانى با دولت اشكانى در سوريه به‌وقوع پيوست. دولت ساسانى نيز مدتى بخش‌هايى از آن را به تصرّف درآورد. در سال 395 ميلادى، پس از تجزيه دولت روم، به شرقى و غربى، اين كشور جزو قلمرو امپراتورى روم شرقى (بيزانس) گرديد. «⁽¹⁾» سرانجام استيلاى بيزانس بر سوريه، به تدريج روبه ضعف نهاد تا اين‌كه در قرن اول هجرى (هفتم ميلادى) در زمان خلافت ابوبكر، خالدبن وليد مأمور فتح شامات گرديد.

ب) پس از اسلام‌

پيامبر خداصلى الله عليه و آله در مدت حيات خويش، دو بار به مرزهاى امپراتورى روم در سرزمين شام حمله كرد. سپاه اسلام نخستين بار در غزوه «مؤته» با سپاه انبوه و تا دندان مسلّح روميان روبه‌رو شد. اين غزوه بود كه مقدمات نفوذ به سرزمين شام را براى مسلمانان فراهم ساخت. پيامبر خداصلى الله عليه و آله در زمانى ديگر، خود همراه لشكريانش به «تبوك» رفت و به مرزهاى روم يورش برد. آن حضرت در واپسين روزهاى حيات خود (سال يازدهم هجرى)، سپاهى به فرماندهى اسامة بن زيد براى هجوم به سرزمين شام تدارك ديد، ليكن خود به ملكوت اعلى پيوست و ابوبكر اعزام آن سپاه را دنبال كرد.

سپاه اسامه در يك درگيرى با روميان به پيروزى رسيد و موفق شد نتيجه تلخ شكست موته را به يك پيروزى تبديل كند. پس از اندكى، خليفه اوّل، هجوم به مناطق تحت سلطه روم؛ از جمله شامات را در استراتژى نظامى خويش قرار داد.

او در اين جنگ، با فراخوانى مسلمانان از نقاط مختلف، سپاهى در مدينه فراهم آورد و آن را چهار گروه كرد؛ گروهى را به فرماندهى «ابوعبيدة بن جراح» به سوى «حمص»، دسته ديگر را به فرماندهى «عمرو بن عاص» راهى فلسطين و دسته سوم را به فرماندهى «يزيد بن ابى سفيان» به سوى «دمشق» و دسته چهارم را به سرپرستى

«شرحبيل بن حسنه» عازم «اردن» كرد. اندكى بعد، از شام خبر رسيد كه ابو عبيده، از عهده مقابله با روميان برنيامده است، از اين رو خليفه نامه‌اى به خالدبن وليد نوشت كه به كمك سپاه شام بشتابد و به‌جاى ابوعبيده فرماندهى سپاه را به‌عهده گيرد. خالد به سوى شام رفت. او ابتدا «بُصرى» را فتح كرد و سپس به مصاف با روميان شتافت. اين جنگ در تاريخ اسلام به «يرموك» معروف شد، «⁽¹⁾» زيرا در كنار رودى به همين نام، كه امروزه در كشور اردن جارى است،صورت گرفت.

روميان در اين نبرد، 140 هزار نفر تلفات دادند و سه هزار تن از مسلمانان نيز كشته شدند. آنان رومى‌ها را تعقيب و «ماهان» سردار آنان را كشتند و سپس به طرف دمشق رفتند؛ پس از آن‌كه يك ماه بر دروازه آن شهر متوقف شدند، خبر وفات ابوبكر و خلافت عمر به ايشان رسيد. «⁽²⁾»

«هِرَقْل» (: هراكليوس، امپراتور روم) در بيت‌المقدس از فتح مسلمانان در يرموك خبر يافت و با شتاب به سوى حمص روانه شد تا آن‌جا را مركز جنگى خود قرار دهد.

ابوعبيده نيز با سپاه حركت كرد تا به «مرج الصفر» رسيد و از خليفه كسب تكليف كرد كه اول دمشق را فتح كند يا به فحل هجوم برد؟ عمر نيز باصحابه مشورت كرد. در اين ميان امام على عليه السلام نظر داد، اول دمشق را بگشاييد كه قلعه شام است و سپس سپاهى براى جلوگيرى از سپاه فحل و مردم فلسطين وحمص بفرستيد. خليفه نيز به همين‌گونه فرمان داد.

محاصره دمشق هفتاد روز طول كشيد؛ مسلمانان راه آذوقه و كمك‌رسانى ساكنان شهر را بستند. چون ديوارها و خندق‌هاى اطراف مانع نفوذ مسلمين مى‌شد، چاره‌اى جز ادامه محاصره نداشتند. مردم دمشق كه از محاصره به تنگ آمده بودند، از درصلح درآمدند؛ بعضى از دروازه‌هاى دمشق بهصلح باز شد و مسلمين بدان راه يافتند و شهر را

فتح كردند. مورّخان در تاريخ فتح دمشق اختلاف دارند؛ بعضى سال سيزده هجرى و بعضى سال چهارده و يا هفده هجرى گفته‌اند.

پس از فتح شام، «يزيد بن ابى سفيان»، كه يكى از چهار فرمانده فاتح دمشق بود، از سوى عمر به حكومت اين شهر منصوب شد. وقتى او مرد، عمر قلمرو او را به معاويه سپرد و وى مالك مطلق العنان اين سرزمين گشت. «⁽¹⁾»

در فتح شام بيشتر مهاجران و انصار حضور داشتند. به گفته ابن سعد، 113صحابه در آن شركت كردند. «⁽²⁾» شهر «حُمص»- در جنوب دمشق- محل ملاقات و الحاق اصحاب پيامبر خداصلى الله عليه و آله به يكديگر بود. «ابو مسلم خولانى» وقتى داخل مسجد حمص شد، سى تن از ريش سفيدان اصحاب را در آن ديد و كثير بن مره حضرمى نيز هفتاد بدرى، ازصحابه پيامبر خداصلى الله عليه و آله را در آن‌جا ملاقات كرد. آنان مقدمه لشكر اسلام بودند كه آموزش فقه و قرآن در سپاه اسلام بر عهده آنان بود. بسيارى از تابعين در شام به دست عبادة بنصامت، ابو دردا و معاذ بن جبل فقه آموختند. اين كار به سبب درخواست يزيد پسر ابوسفيانصورت گرفت كه به عمر نوشته بود مردم شام فراوان‌اند و به تعليم قرآن و فقه نياز دارند. بدين سان حمص پايگاه عباده شد، ابو دردا به دمشق رفت و معاذ نيز عازم فلسطين گرديد. «⁽³⁾»

معاويه پس از آن‌كه از سوى عمر به‌جاى برادرش يزيد بن ابوسفيان به حكومت دمشق منصوب شد، به فتح ساير شهرهاى شام اقدام كرد. وى در دوران خلافت عثمان قدرت بلامنازعى يافت و علاوه بر شام به حكومت «جزيره» نيز دست يافت. او تمامى ولايات شام را به قيسى‌ها سپرد و همين قيسى‌ها و بعد كلبى‌ها بودند كه او را در مقابل امام على عليه السلام تقويت كردند. معاويه پيراهن خونين عثمان را بر منبر مسجدى، كه بعدها، جامع اموى به‌جاى آن ساخته شد، گذاشت و رؤسا، اشراف و قبايل را فراخواند. آنان نيز

سوگند خوردند كه كشندگان عثمان را قصاص كنند. «⁽¹⁾» سپس جنگصفين را عليه امام به‌راه انداختند. در اين جنگ تمامى مردم شام جز «ابو دردا» و «ابو امامه باهلى» حضور يافتند. «⁽²⁾»

ج) دوران معاصر

سوريه در 1799 م، پس از فتح مصر، توسط ناپلئون بناپارت، به اشغال فرانسه در آمد. پس از چندى با استقلال نسبى مصر، سوريه نيز بار ديگر به عثمانى واگذار گرديد.

آزار مسيحيان و سركوبى شورش‌هاى آنان در اين شهر، راه مداخله دولت‌هاى اروپايى را بيش از پيش به اين كشور باز كرد و سرانجام در 1860 م. فرانسه به‌عنوان كمك به سلطان عثمانى در اداره سوريه، نيروهاى نظامى خود را در بيروت (كه آن زمان جزو سوريه بود) پياده كرد. «⁽³⁾

.A .H .Hourani

syria and lebanon under french mandate oxford university by press ,8691 .

» stephen hemsley

در 1918 م. با حكومت وى، موقعيت و مركزيت سياسى دمشق تثبيت شد و با رهايى از يوغ تركان عثمانى مى‌رفت تا اهميت خود را مثل دوران ايوبى‌ها وصلاح‌الدّين ايّوبى باز يابد امّا زمان اين آزادى اندك شد؛ زيرا در سال 1920 م، سوريه و لبنان با رأى جامعه ملل، تحت قيمومت و سلطه فرانسه قرار گرفت.

در 1926 م لبنان از سوريه تجزيه و كشورى جداگانه شد. پس از مذاكرات طولانى در 1930 م و 1932 م توافق‌هايى براى تأسيس سوريه خود مختار به‌عمل آمد.

با واگذارى ناحيه اسكندرون از سوريه به تركيه در 1932 م. احساسات ضدّ فرانسوى شدت يافت. «⁽¹⁾

longrig Stephen hemsley syria and lebanon under french mondete ,oxford university press ,8691 .

در 1914 م نيروهاى انگليس و فرانسه آزاد، سوريه را به اشغال خود در آوردند.

ژنرال كاترو، فرمانده نيروهاى فرانسه آزاد، استقلال و سپس تأسيس جمهورى سوريه را در شانزدهم سپتامبر 1941 م. اعلام كرد و «شيخ تاج‌الدين حسنى» رييس جمهور شد.

در سال 1943 م نيز «شكرى الغوتلى» به‌عنوان رييس جمهور اين كشور انتخاب و از اين سال استقلال كامل سوريه با خروج سربازان خارجى آغاز شد. اين كشور در 1948 م در جنگ اعراب و اسرائيل شركت كرد. «⁽²⁾» از 1949 م تا 1953 م چند كودتا در سوريه به‌وقوع پيوست كه طى آن در 1954 م «هاشم الاتاسى» قدرت خود را باز يافت. در اين زمان حزب سوسياليست بعث با ائتلاف با ملّيون محافظه كار، درصدد اتحاد با مصر در دوران ناصر بود و سوريه با انعقاد پيمانى با شوروى به دول سوسياليستى پيوست. «⁽³⁾» در اين هنگام (1958 م) اتحاد با مصر محقق شد و سوريه و مصر جمهورى متحد عرب را تشكيل دادند كه رياست اين جمهورى به‌عهده جمال عبدالناصر بود.

از 1961 م تا 1966 م چند كودتاى ديگر در اين كشورصورت گرفت و مخالفان اتحاد با مصر در اين سال‌ها به حكومت رسيدند. در همين دوران روابط سوريه با عراق

رو به تيرگى نهاد. «⁽¹⁾» در 1967 م پس از جنگ با اسرائيل، قسمتى از خاك سوريه- از جمله ارتفاعات جولان و بخشى از قنيطره- اشغال شد. سر انجام در 1970 م ژنرال حافظ اسد با كودتايى قدرت را به دست گرفت و به رياست جمهورى مادام العمر برگزيده شد.

در 1973 م سوريه بار ديگر در جنگ اعراب و اسرائيل شركت كرد و خسارات زيادى بر اسرائيل وارد آورد. «⁽²⁾» در 1976 م سوريه به سبب خيانت سادات به اعراب و انعقاد پيمان كمپ ديويد، روابط خود را با مصر قطع كرد و با شركت چند كشور مترقى عربى «جبهه پايدارى» را بنيان نهاد. در 1359 ش، پس از به‌قدرت رسيدنصدام حسين در عراق و جنگ آن كشور با ايران، روابط سوريه با عراق نيز كاملًا قطع شد. از آن هنگام، سوريه متّحد استراتژيك جمهورى اسلامى ايران گرديد كه اين اتحاد و اتفاق همچنان ادامه دارد.

در 1982 م. سوريه به‌دنبال هجومصهيونيست‌ها به جنوب لبنان، تا حدّى درگير نبرد لبنان بود. «⁽³⁾» از آن هنگام، سوريه و لبنان در كنار يكديگر، در برابر اسرائيل به عنوان دو متّحد قدرتمند به پايدارى و مقاومت پرداختند. نيروهاى نظامى سوريه در مناطق غربى و جنوبى لبنان از اين كشور در برابر تهاجم اسرائيل ايستاد و در مقاومت مردم مسلمان و حزب اللَّه لبنان در برابر اشغال جنوب و تسليح و حمايت مادى و معنوى از آنان سهم مؤثرى ايفا كردند تا ناچار نيروهاى اسرائيل خاك لبنان را ترك كردند. حافظ اسد رييس جمهور سوريه، تمامى تلاش‌هاى خود را مصروف تحقّق اين هدف ساخت. سرانجام وى پس از بيش از 30 سال رياست جمهورى، دار فانى را وداع گفت.

در 1994 م كه 24 سال از رياست جمهورى حافظ اسد مى‌گذشت، فرزند او ملقّب به «اباباسل» كه قرار بود بعد از پدر جانشين او شود، در يك تصادف كشته شد و لذا فرزند ديگر او بشار اسد به رياست جمهورى رسيد.

قوه مقننه از يك مجلس قانونگذارى به نام «مجلس خلق»، با 195 عضو تشكيل يافته است. مهم‌ترين احزاب در سوريه حزب سوسياليستى عربى بعث، جنبش سوسياليست‌هاى عرب، حزب كمونيست، اتحاديه سوسياليست‌هاى عرب هستند. «⁽¹⁾»

3- مذاهب و گروه‌هاى مذهبى در سوريه‌

مسلمانان 86% جمعيت اين كشور را تشكيل مى‌دهند و مسيحيان با 5/ 13% اقليت نسبتاً قابل توجهى در اين كشور هستند. حدود پنج هزار يهودى نيز در دمشق و پيرامون آن زندگى مى‌كنند و اما در ميان مسلمانان، فرقه‌هاى مذهبى گوناگون در سوريه وجود دارند كه پس از اهل سنت، كه اكثريت را تشكيل مى‌دهند، عبارت‌اند از:

گروهى از غاليان شيعه هستند كه بيش از دو ميليون نفر از جمعيت سوريه را تشكيل مى‌دهند. اغلب دروزى‌ها در استان سويدا و «جبل دروز» واقع در جنوب لاذقيه ساكن‌اند. فرقه دروزيه تركيبى از عقايد شيعه، زرتشت و مسيحيت دارند كه «شيخ عقل» اكنون مرجع دينى آنان است.

آنان خود را شيعه مى‌دانند، بيش از سه ميليون نفر هستند و بيشتر در كوه‌هاى شمال غرب سوريه به موازات ساحل طرطوس تا انطاكيه پراكنده‌اند. علويان پست‌هاى حساس در سوريه را بر عهده داشته‌اند. حافظ اسد نيز خود يك علوى بوده است. گفتنى است علويان بيشترصحابه اوليه پيامبر خداصلى الله عليه و آله؛ از جمله عمار بن ياسر، مقداد، سلمان و اباذر را قبول دارند و به آنان و اهل‌بيت پيامبرصلى الله عليه و آله عشق مى‌ورزند. از لحاظ عمل به دستورات دينى چندان تقيّد ندارند و آداب و احكام دينى را به‌جا نمى‌آورند.

جمعيت ايشان بيش از هفتصد هزار نفر است. آنان در غرب «باب توما» در دمشق و در قريه داريا زندگى مى‌كنند واكنون نيز قريه راويه و اطراف مرقد مطهّر حضرت زينب عليها السلام محل سكونت بيشتر آنان گرديده است. در گذشته مرحوم «محسن الأمين»صاحب دائرة المعارف الاسلامية الشيعيه و «سيد على مكى» منشأ تلاش‌هايى براى انسجام اعتقادى و فكرى شيعه شده‌اند.

نقشه

نقشه

نقشه

نقشه

فصل دوم: آثار سياحتى زيارتى دمشق‌

اشاره

1- دمشق در گذر تاريخ

2- مرقد و مزار عقيله بنى‌هاشم زينب كبرى عليها السلام

3- مقام و مقبره حضرت رقيّه عليها السلام

4- مسجد اموى دمشق در بستر تاريخ

5- ساير مساجد تاريخى و مشهور دمشق

6- مدارس و دار القرآن‌هاى تاريخى دمشق

7- قبرستان باب الصغير

8- ساير قبرستان‌هاى معروف دمشق

9- ساير آثار تاريخى دمشق

1- دمشق در گذر تاريخ‌

واژه «دمشق» يا «دماسكو» «Demascus»، در اصل، آرامى، كلدانى يا سريانى قديم بوده است. در نوشته‌اى «هيروگليفى»، كه از پانزده قرن قبل از ميلاد به‌دست آمده، نام «تمسقو» يا «دماسكو» در آن ديده شده است. همچنين نام دماسكو در آثار معبد «كرنك» متعلق به 18 قرن قبل از ميلاد نيز به چشم مى‌خورد. «⁽¹⁾»

براى دمشق اسامى بسيار گفته‌اند. نخستين نام آن «جَلِقْ» و سپس به‌علت انتساب به جيرون بن سعد بن عاد بن ارم بن سام بن نوح «جيرون» بوده است. «ارم ذات العماد» كه در قرآن كريم آمده است و همچنين عذراء، بيت رامون، عين الشرق، باب الكعبه، فسطاط المسلمين نيز از نام‌هاى ديگر آن است. «⁽²⁾»

دمشق از قديمى‌ترين شهرهاى آباد جهان و از مهم‌ترين پايتخت‌هاى تمدّنى قديم محسوب مى‌شود و پيشينه تاريخى آن، به حدود پنج هزار سال قبل مى‌رسد و از لحاظ قدمت، بعد از «اريحا» (در قدس) است. امّت‌ها و ملت‌هاى زيادى در اين شهر ساكن شده‌اند؛ مانند: لودى‌ها، آرامى‌ها، فينيقى‌ها، حيثون، عبرانيان، آشوريان، بابلى‌ها، ميديون، (مادها- ايرانيان) يونانى‌ها، رومى‌ها، اعراب و اقوام ديگرى چون ترك‌ها، كردها و ... «⁽³⁾»

در مورد بانى اين شهر در منابع، اختلاف فراوانى وجود دارد كه هر يك آن را به كسى نسبت داده‌اند؛ بعضى گفته‌اند: دماشق بن قالى بن مالك بن ارفخشد بن سام بن نوح و يا يقطان بن عامر بوده است و برخى ديگر بيوراسف را بانى آن دانسته‌اند. «⁽¹⁾»

گروهى برآنند، نخستين شهرى كه حضرت نوح، بعد از طوفان، احداث كرد، دمشق بوده است. عدّه‌اى براين باورند كه ضحاك آن را بنا كرد و جمعى به كسان ديگرى چون عاد بن عوض، اسكندر، غلام حضرت ابراهيم به نام دماشق، سليمان بن داوود، دمشق بن قاين بن مالك بن ارفخشد بن سام بن نوح و دماشق بن نمرود بن كنعان نسبت داده‌اند. «⁽²⁾»

به روايتى ديگر، آن را فرزند ارم بن سام بن نوح؛ يعنى دماشق كه برادر فلسطين، ايليا وحمص بود بنا كرد و هر يك از آنان ولايتى را آباد كرده و به‌اسم خويش ناميدند. «⁽³⁾»

امّا بر اساس نظر بيشترمورخان، اوّلين كسى كه دمشق را بنا كرد «ارَم بن سام بن‌نوح» بوده كه در آن زمين باغى ساخت و طرح عمارت انداخت. چون بى‌نظير و ضرب‌المثل بود، آن را باغ ارم گفتند، آنگاه «شداد بن عاد» در آنجا بناهاهاى فراوان ساخت و چنانكه گويند، طرح بهشت و دوزخى در آن محل ريخت كه خداوند در قرآن كريم از آن ياد كرده است؛ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ* الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ. «⁽⁴⁾»

پس از آنكه اسكندر مقدونى اين شهر را ويران كرد، تارخ، كه او را آذر نيز گويند (عموى‌حضرت‌ابراهيم عليه السلام) و به وزارت‌نمرود نيز اشتغال‌داشت، آن را تعميروترميم كرد.

گويند دمشق حدود 3145 سال پس از آفرينش زمين ساخته شد و بعضى گويند هفت هزار سال پس از آن بوده و حضرت ابراهيم عليه السلام پنجاه سال پس از بناى دمشق، در آن سرزمين متولد شد. «⁽⁵⁾» آثار تاريخى فراوانى؛ از جمله كتيبه‌هاى متعلّق به هزاره‌هاى اول

و دوم قبل از ميلاد مسيح در اين شهر به‌دست آمده است كه دكتر عفيف البهنسى اين كتيبه‌ها و مجسمه‌هاى الهه‌هاى شام و ظروف متعلق به آن دوران را با تصاوير تشريح كرده است.⁽¹⁾

دمشق پس از اسلام

در سال 41 هجرى، معاويه پس ازصلح با امام حسن عليه السلام، دمشق را مركز خلافت قرار داد. او 20 سال امير و 20 سال نيز خليفه بود. پس از مرگ معاويه دوم، كه چهل روز بيشتر خلافت نكرد، حكومت دمشق و در حقيقت خلافت به خاندان مروانيان انتقال يافت.

مروان بن حكم نخستين خليفه اموى بود. در ميان خلفاى اموى، «وليد بن عبدالملك» و «عمر بن عبدالعزيز» همواره براى توسعه بناهاى فرهنگى و تاريخى شام مى‌كوشيدند. دمشق تا سال 133 هجرى- كه عباسيان به خلافت رسيدند- همچنان پايتخت خلافت اسلامى بود تا اين‌كه در اين سال مركز خلافت به عراق منتقل شد. «⁽²⁾»

از اين سال، خلفاى عباسى از جانب خود واليانى به دمشق مى‌فرستادند. احمد بن طولون پس از تشكيل سلسله طولونيان در مصر، در 264 هجرى، دمشق را از دست عباسيان خارج ساخت. «⁽³⁾»

در قرن چهارم هجرى، پس از آن‌كه اخشيديون در مصر به حكومت رسيدند، دمشق را جزئى از ولايت خود قرار دادند. پس از انقراض دولت اخشيدى‌ها به وسيله فاطميان (358 هجرى)، دمشق به سلطه آنان در آمد.

در سال 282 و 360 هجرى، قرامطه دوبار به دمشق هجوم بردند و فجايع فراوانى نسبت به مردم انجام دادند. «⁽⁴⁾»

در سال 468 هجرى سلجوقيان اين شهر را از دست فاطميان بيرون ساختند «⁽¹⁾» تا اين‌كه در طى سال‌هاى (543- 523) برابر با (1148- 1128 م.)صليبى‌ها برسرزمين‌هاى شام هجوم آورده و بارها دمشق را ويران كردند. در 549 هجرى نورالدّين محمود زنگى (حاكم حلب) توانستصليبى‌ها را از شهر اخراج سازد. دوران محمود زنگى وصلاح‌الدين ايوبى اعتلاى دمشق را به دنبال داشت ولى متأسفانه فرزندانصلاح‌الدين؛ يعنى ملك عادل، افضل و عزيز براى تسلط بر شهر، درگيرى‌هايى داشتند و اين شهر را دچار ويرانى ساختند.

با اين وجود دمشق در ايام «ملك عادل» فرزندصلاح‌الدين رشد چشمگيرى يافت و ابنيه و آثار تاريخى فراوانى در آن ساخته شد. در سال 658 هجرى هلاكو خان مغول، به اين شهر حمله كرد و حاكمان ايوبى آن را برانداخت. پس از نيم قرن، مماليك مصر از جمله «ملك ظاهر بيبرس» دمشق را به تصرّف خود در آوردند كه دوباره، اين شهر رو به رشد و آبادانى رفت. «⁽²⁾»

دمشق در دوران مماليك پايتخت دوم آنان بود. چون اين شهر راه اصلى قافله‌هاى حجاج و يا كسانى بود كه به سوى پايتخت ايشان؛ يعنى قاهره مى‌رفتند، اعتبار فراوانى كسب كرد و بازارهاى آن در اين دوران گسترش يافت. مماليك به ساخت مساجد و اماكن فراوانى همت گماشتند و ويرانى‌هاى دوران مغول را تا حدودى ترميم كردند. «⁽³⁾» امروزه در جاى جاى شهرهاى سوريه آثار ايوبيان و مماليك حكايت از اين امر دارد.

در 699 هجرى اين شهر باز دچار هجوم سپاه مغول به فرماندهى غازان خان شد و سرانجام در 803 هجرى به‌دست تيمور ويران گرديد تا اين‌كه در نبرد «مرج دابق» در 923 هجرى به تسلّط عثمانى‌ها در آمد. «⁽¹⁾»

عثمانى‌ها اين شهر را به پاشا نشين‌هايى تبديل كردند و به آبادانى و ترقّى آن همت گماشتند. «⁽²⁾» در اين زمان مساجد، تكايا، خان‌ها، زوايا، كاروانسراها، قصرها و مدارس فراوانى در اين شهر ساخته شد كه تمامى آن‌ها امروزه زينت‌بخش اين شهر تاريخى است.

اين شهر هم‌اكنون در تقسيمات استانى به عنوان يك شهر مستقل محسوب مى‌شود و بر اساس آمار 2002 ميلادى (1381 ش) با 000، 800، 3 نفر دومين شهر پر جمعيت سوريه بعد از شهر حلب است.

نقشه

2- مرقد و مزار عقيله بنى‌هاشم زينب كبرى عليها السلام‌

اشاره

يكى از زيارتگاه‌هاى بسيار مهم و مورد توجه همه مذاهب اسلامى در دمشق، مرقد و آرامگاه زينب كبرى، دختر امير مؤمنان عليه السلام است كه همواره خيل مشتاقان و ارادتمندان آن بانوى فداكار و بزرگوار، از سرزمين‌هاى اسلامى به‌ويژه ايران، براى زيارت قبر او عازم اين سرزمين هستند.

اميرالمومنين، على عليه السلام از فاطمه عليها السلام دو دختر و از ساير زنان نيز چندين دختر داشتند كه چند تن از آنان نام زينب داشته و يا ملقّب به امّ‌كلثوم بوده‌اند. بر اساس گفته «مصعب بن عبداللَّه زبيرى»، نسب شناس مشهور عرب، زينب كبرى كه به همسرى عبداللَّه بن جعفر در آمد و امّ‌كلثوم كبرى (زينبصغرى) كه همسر عمر بن خطاب شد؛ «⁽¹⁾» هر دو از

فاطمه زهرا عليها السلام بوده‌اند. وى دختران معروف ديگر ايشان را، كه از غير فاطمه عليها السلام بوده‌اند، چنين نام برده است: رقيه دخترصَهباء، كه همسر مسلم بن عقيل شد، زينبصغرى به ازدواج محمد بن عقيل درآمد وامّ‌كلثومصغرى كه نامش نفيسه بود و همسر عبداللَّه اكبر بن عقيل گرديد. «⁽¹⁾»

مرحوم محسن امين، تعداد دختران على عليه السلام، كه لقب ام‌كلثوم داشته‌اند را چهار تن دانسته است: 1. همسر مسلم بن عقيل 2. همسر عبداللَّه اصغر بن عقيل 3. همسر عمر بن خطاب 4. همسر عبداللَّه بن جعفر. «⁽²⁾»

با توجه به تعداد دختران امام على عليه السلام كه هجده تن بوده و برخى القاب مشابه داشته‌اند، بديهى است مورّخان و نسب‌شناسان و همچنين محققان تاريخ اسلام و شيعه در مورد آنان و نيز محل دفن ايشان، تا حدودى دچار اشتباه و يا تناقض و سرگردانى شوند. اين اختلاف در مورد دفن زينب كبرى، امّ‌كلثوم‌كبرى و زينبصغرى شدّت بيشترى مى‌يابد ليكن با نقد و بررسى اين اختلافات مى‌توان به يك نتيجه ترجيحى دست يافت كه در ادامه به ذكر اقوال مختصرى در اين خصوص خواهيم پرداخت.

از آنجاكه محقّقان و پژوهندگان شيعه و سنى، پژوهش گسترده‌اى در مورد محل

دفن زينب كبرى عليها السلام به عمل آورده‌اند و ما نيز اشاره‌اى به آن‌ها خواهيم داشت؛ با يك بررسى و تدقيق علمى، به نظر مى‌رسد روايت دفن زينب كبرى عليها السلام در شهرك راويه 1 شق، 2 دمشق بهصحت نزديكتر باشد. در اين مبحث كوتاه ابتدا به شمه‌اى مجمل از دوران حيات پرافتخار آن بانوى فداكار پرداخته و سپس نظريات و آراى مختلف در مورد محل دفن ايشان را تشريح خواهيم ساخت.

زينب كبرى، ملقّب به امّ‌كلثوم، در سال ششم هجرت- پس ازصلح حديبيه- و دو سال بعد از تولد حسين بن على عليهما السلام پا به عرصه وجود گذاشت. محيطى كه او در آن رشد كرد، مهبط جبرئيل امين و جايگاه وحى سرمدى بود. روزى كه خداوند به رسولش فرمان داد تا تمامى درهايى را كه به مسجدالنبىصلى الله عليه و آله گشوده مى‌شدند مسدود كند، زادگاه او را مستثنى ساخت. مادرش پاره تن رسول‌اللَّهصلى الله عليه و آله، پدرش بهترينصحابه و نخستين مسلمان در اسلام؛ و خاندان او افضل خاندان عالم بود كه خداوند متعال رجس و پليدى را از آنان دور كرده و تحت «كساء» رسولش، در ظلّ حمايت خويش وارد ساخت.

زينب عليها السلام تحت تربيت چنين خاندان استثنايى رشدكرد. ازهمان ابتدا با مصيبت‌هاى فراوانى روبه‌رو شد كه تحمّل آن بر بسيارى امكان‌پذير نبوده و نخواهد بود. هنوز پنج سال از تولد او نگذشته بود كه- پيامبر خداصلى الله عليه و آله پدر بزرگ گرامى وى- آن‌كه همواره او و برادرانش حسن و حسين عليهما السلام در آغوش پر مهر و محبت او روزگار مى‌گذرانيدند، به سوى حق شتافت. اين مصيبت عظيم براى او و به‌ويژه مادرش طاقت فرسا و گران بود.

او ازهمان ابتدا دركنار مادر بيمار خودكه به‌دنبال ارتحال جانسوز پدرومصيبت‌هاى وارده پس از آن، به بستر بيمارى افتاده و روزهاى آخر را مى‌گذرانيد، به پرستارى از او پرداخت و سرانجام شاهد مرگ او و بهترين پناه دوران كودكى خود شد. او شب هنگام، همراه برادرانش حسن و حسين عليهما السلام، پدرش على عليه السلام و چند تن ديگر از محرمان اهل بيت، در مراسم خاك سپارى مادر حضور يافت و پس از آن تلاش مى‌كرد تا براى دو برادر، مادرى مهربان باشد.

زينب عليها السلام پس از آن كه به سن ازدواج رسيد، طبق گفته پيامبر خداصلى الله عليه و آله، كه روزى به فرزندان على عليه السلام و جعفر نگاه كرده و فرموده بود: «دختران ما براى پسران ما و پسران ما

براى دختران ما»؛ از ميان آن همه خواستگارانى كه داشت به همسرى عموزاده‌اش، عبداللَّه بن جعفر بن ابى‌طالب عليه السلام- كه پنج سال از او بزرگتر بود- در آمد. وى نخستين نوزاد اسلام در حبشه بود «⁽¹⁾». پدر عبداللَّه؛ يعنى جعفر طيار در غزوه موته به شهادت رسيد و مادر او، اسماء بنت عميس، پس از شهادت همسر، به ازدواج ابوبكر درآمد. اسماء پس از مرگ او، همراه فرزند خردسال خود محمد بن ابى بكر و پس از پيمان همسرى به خانه على عليه السلام رفت و براى آن حضرت يحيى و محمد اصغر را به دنيا آورد. «⁽²⁾»

نتيجه ازدواج زينب و عبداللَّه، چند پسر و دختر بود كه در تعداد آنان اختلاف است.

مصعب بن عبداللَّه زبيرى، فرزندان او را جعفر اكبر، عون اكبر، على، امّ‌كلثوم و ام‌عبداللَّه ذكر كرده است. «⁽³⁾» علاوه براين‌ها، فرزندان ديگرى به نام عباس، عبداللَّه و محمد نيز به او نسبت داده‌اند. «⁽⁴⁾» ابن عنبه، او را بدون فرزند دانسته است «⁽⁵⁾» در حالى كه عون، عبداللَّه و محمد در ركاب امام حسين عليه السلام- در كربلا- به شهادت رسيدند و امّ‌كلثوم نيز به ازدواج قاسم بن محمد بن جعفر طيّار در آمد. «⁽⁶⁾»

در هر حال، اندك زمانى نگذشته بود كه زينب كبرى عليها السلام دوباره شاهد مصيبتى ديگر شد و آن، از دست دادن پدر بزرگوارش على عليه السلام بود، كه در سال چهلم هجرى به شهادت رسيد. پس از اين مصيبت، زينب عليها السلام بيش از بيش تنها ماند و و ظيفه او در قبال برادرانش سنگين‌تر شد.

از آنجا كه او بايد در آتش حوادث مى‌سوخت و آبديده‌تر مى‌شد. هنوز از غم فقدان پدر فارغ نشده بود كه پاره‌هاى جگر برادر، مقابل چشمان او ظاهر گشت. او با اين

همه مصيبت، آموخت كه چگونه در كنار تنها برادر بازمانده‌اش، امام حسين عليه السلام، چون كوهى استوار بايستد و پذيراى مصيبت‌هاى بزرگتر باشد.

زينب عليها السلام در فاجعه كربلا ده‌ها تن از بهترين و عزيزترين كسانش را از دست داد.

سرانجام خود و ساير زنان اهل بيت به اسارت شاميان پليد و ننگين چهره درآمد و با آن همه مصيبت جان‌فزا، دليرانه در مقابل عبيداللَّه بن زياد در كوفه به خطبه ايستاد و چهره ننگين او را رسوا كرد. سپس، همين اقدام را در مقابل يزيد در دمشق كرد و با خطبه‌هاى غرّا و آتشين خود، به پاسدارى از خون امام حسين عليه السلام و قيام او پرداخت. «⁽¹⁾»

آن معصومه فداكار، پس از چند روز توقف در دمشق، همراه ديگر زنان اهل بيت و كاروان اسراى كربلا به مدينه بازگشت و در سال 62 هجرى از دنيا رفت.

نظريه مورخان و پژوهشگران در مورد محل دفن زينب كبرى عليها السلام‌

در جاى دفن عقيله بنى هاشم، ميان مورّخان اختلاف است. براى دفن ايشان سه نظريه وجود دارد:

نظريه اوّل

بعضى محل دفن آن بانوى بزرگوار را با استناد به كتاب «اخبار الزينبات» نوشته عبيدلى (متوفاى 221 هجرى) در محلّى به نام «قنطرة السباع» در قاهره ذكر كرده‌اند. «⁽²⁾» از جمله استاد حسن قاسم مصرى در پاسخ به نظر شيخ بخيت المطيعى- كه معتقد بود در «زينبيه» قاهره، زينب بنت يحيى بن زيد بن على عليه السلام مدفون است نه زينب كبرى عليها السلام، به كتاب عبيدلى استناد جسته است. «⁽³⁾»

امّا روايت دفن ايشان در مصر قطعاً نمى‌تواندصحيح باشد زيرا اين روايت را تنها عبيدلى ذكر كرده است. عبيدلى مى‌گويد چون زينب عليه بنى اميّه در مدينه تحركاتى داشت حاكم مدينه به يزيد نامه نوشت و او دستور داد زينب را از مدينه دور سازد لذا او به همراه چند تن از زنان بنى‌هاشم به مصر رفت و مورد استقبال مسلمة بن مخلد حاكم مصر قرار گرفت و او در بهترين مكانها جاى داده شد. اين روايت قابل قبول نيست زيرا: 1- در آن زمان (سال 62) بر اثر قيام ابن زبيرمدينه به دست عبداللَّه بن حنظله غسيل الملائكه افتاده و از حاكميت بنى‌اميّه خارج شده بود. 2- چگونه زينب حاضر است تنها بدون همسر و يا هيچ مردى با چند زن به يك سرزمين دور مسافرت كند. 3- چگونه زينب مصر را انتخاب كرده در حالى كه در اين سرزمين كسى نسبت به بنى‌هاشم و اهل بيت چندان نظر خوشايندى نداشته و آنان بيشتر طرفدار عثمان و بنى اميّه بوده‌اند. 4- حاكم انتصابى يزيد يعنى مسلمة بن مخلد از محبان بنى‌اميّه و عثمان است چگونه از زينب به خوبى استقبال كرده است مطلب ديگر كه مى‌تواند نظر عبيدلى را منتفى و بى‌اعتبار سازد اينكه چرا هيچ يك از مورخان مشهور مصرى كه در مورد مقابرصحابه در مصر، و زينب‌هاى مدفون در آن‌جا و كسانى كه به مصر وارد شده‌اند، سخن گفته‌اند به زينب كبرى دختر على عليه السلام اشاره نداشته‌اند. اين مورخان عبارت‌اند از: 1. عبدالرحمان بن عبدالحكم مصرى (م 257 ق.)صاحب منهج السالك فى اخبار مصر والقرى و الممالك 2. ابو عمرو محمد بن يوسف كندى (م 354 ق.) مؤلف ولاةمصر 3. ابو محمد حسن بن ابراهيم بن ذولاق ليثى مصرى (م 387 ق.) «⁽¹⁾»صاحب ولاة مصر 4. قاضى سلامه قضاعى (م 453 ق.)صاحب انس الزائرين 5. عبدالقادر مقريزى (م 845 ق.)صاحب الخطط و الاعتبار 6. شمس الدين انصارى مصرى (م 814 ق.) مؤلف الكواكب السياره فى ترتيب الزياره. «⁽²⁾» 7. شمس الدين سخاوى (م 902 ق.)صاحب رساله زينبيات. «⁽³⁾» 10. ابراهيم بن على فخرومى مصرى (م 891 ق.) مؤلف الفضائل الباهره فى محاسن مصر و القاهره

نظريه دوّم

مرحوم محسن امين، از دانشمندان شيعه، قول ديگرى مطرح كرده و آن اين‌كه قبر 2 نب، 2 زينب عليه السلام در بقيع است. اين نظر قطعاًصحيح نيست زيرا هيچ‌يك از مورّخان مدينه و حجاز به نام زينب كبرى كه در بقيع مدفون باشد، اشاره نكرده‌اند و زينبى كه در بقيع به خاك سپرده شده، امّ كلثوم كبرى- همسر عمر بن خطاب مادر زيد- بوده كه هر دو در يك روز از دنيا رفته‌اند. «⁽²⁾»

نظريه سوّم

بيشتر محققان شيعه؛ از جمله علّامه بحر العلوم، ميرزا حسين نورى، محدث قمى، حسون بن زينى حسينى، علامه حسنين سابقى «⁽³⁾» و برخى از مورّخان اهل سنت؛ از جمله ابن بطوطه «⁽⁴⁾» ابن حورانى «⁽⁵⁾» ابن جبير «⁽⁶⁾» عزالدين محمدصيادى شافعى و ... معتقدند كه

زينب عليها السلام در «قريه راويه دمشق» به خاك سپرده شده و علت سفر عقيله بنى هاشم را نيز واقعه حرّه (به سال 63 هجرى) «⁽¹⁾» يا قحطى در مدينه دانسته‌اند كه زينب عليها السلام به همراه همسرش عبداللَّه به دمشق رفتند. عبداللَّه در آن شهرك زمين‌هايى داشته و به كشاورزى مشغول بوده است.

در اين ميان، بعضى چون ابن حورانى و محسن امين، قبر زينب در راويه دمشق را ام‌كلثومصغرى، دختر على عليه السلام و همسر عمر بن خطاب دانسته‌اند كه اين سخن در سطور گذشته مورد نقد و پاسخ قرار گرفت. اين اشتباه بيشتر به‌خاطر لقب آن دو؛ يعنى ام‌كلثوم است؛ زيرا چنانكه گفتيم چهارتن از دختران على عليه السلام لقب ام‌كلثوم داشته‌اند. در هر حال بر اساس شواهد و قرائن تاريخى اين قول ترجيحاً مقرون بهصحت است.

قريه‌اى كه حضرت زينب عليها السلام در آن مدفون هستند، در گذشته به «راويه» و اكنون به زينبيه مشهور است. در حال حاضر به شهر متصل و در هفت كيلومترى شرق دمشق قديم به طرف فرودگاه واقع است.

در خيابان اصلى اين شهرك، گنبد و مأذنه‌هاى مقبره آن بانوى گرامى از دور به چشم مى‌خورد. گنبد اين مرقد، طلايى است و در سمت شرقى و غربى آن دو مناره كاشى‌كارى شده قرار دارد.

در مدخل درِ غربى حرم و سمت راست آن- داخل اتاق كوچكى- سه قبر وجود دارد كه يكى از آن‌ها قبر «آيةاللَّه سيد حسين يوسف مكى عاملى» متوفاى 1397 هجرى و ديگرى مرحوم «محسن امين عاملى»،صاحب تأليف معروف اعيان الشيعه و سومين آن‌ها نيز دختر ميرزا تقى بهبهانى است.

حرم حضرت زينب داراىصحن مربع مستطيل است كه شبستان و گنبد و ضريح در

وسط آن قرار گرفته و چهار درِ ورودى دارد. سقف شبستان و حرم از سه قسمت تشكيل شده كه بهصورت پله‌اى بر روى هم قرار دارند و گنبد نيز در وسط آن است. بر روى اين گنبد، آياتى از قرآن به خط ثلث زيبا نوشته شده و طلاكارى آن نيز در دهه‌هاى اخير توسط ايران انجام گرديده است.

در سمت شرقصحن مطهّر، مصلاى زينبيه به همّت مرحوم آية اللَّه فهرى زنجانى، نماينده ولىّ فقيه در سوريه ساخته شده و مراسم نماز جماعت، دعاى كميل و نماز جمعه در آن برقرار مى‌گردد. اين شبستان بسيار بزرگ است. مساحت كلّصحن، حرم و ساير مراكز وابسته حدود ده‌هزار متر مربع است. درصحن‌ها جمعاً 114 اتاق وجود دارد كه 64 اتاق آن درصحن بزرگ و بقيه درصحن دوم و حسينيه‌هاى اطراف است.

مقبره آن بانوى بزرگوار در ميان حرم، با ضريحى نقره‌اى است و هشت ستون كاشى‌كارى شده، گنبد حرم را نگه داشته‌اند. ديوارهاى حرم مطهّر تا نصف آن سنگ سفيد و بقيه آيينه‌كارى بوده و جلوه‌اى از هنر و معمارى ايرانى- اسلامى است. بناى داخل و خارج حرم و همچنين مناره‌ها و گنبد، از حدود يكصد سال پيش است ولى توسعه‌هاى اطرافصحن و تزيينات آن‌ها همگى از سوى جمهورى اسلامى انجام شده است.

قبر نواده پيامبر خداصلى الله عليه و آله، فرزند بهترين حامى و ياور او و خواهر شهيد مظلوم كربلا همواره مورد زيارت عامه مردم دمشق و كشورهاى مختلف قرار مى‌گيرد كه به مقصد زيارت آن بانوى مظلوم و ستمديده با هرگونه وابستگى و اعتقاد مذهبى فرسنگ‌ها راه پيموده و به اين قريه كوچك مى‌آيند. در ميان اهل سنت نيز عقيله بنى هاشم از حرمت و وجاهت ويژه‌اى برخوردار است.

تصاوير شماره 1 و 1- 1 و 2

قبر مرحوم محسن امين

محسن امين عاملى، از علماى برجسته شيعه در سوريه وصاحب كتاب معروف «اعيان الشيعه» در راهروى ورودى درِ غربى حرم‌مطهر حضرت زينب عليها السلام، داخل

اتاقكى به‌خاك سپرده شده است. وى در تاريخ 1371 هجرى وفات يافت. گسترش شيعه در سوريه مرهون زحمات اوست.

قبر مرحوم دكتر على شريعتى

در مجاورت مرقد عقيله بنى هاشم، در كوچه كنار حرم، قبرستان كوچكى است كه قبر مرحوم شريعتى در يك چهار ديوارى قرار دارد كه با درى آهنين آن را بسته‌اند و در داخل آن سنگ، قبر زيبايى است. عكس‌ها و سخنان و گفته‌هاى وى اين چهارديوارى را زينت بخشيده است.

تصوير شماره 3

3- مقام و مقبره حضرت رقيّه عليها السلام‌

از زيارتگاه‌هايى كه پس از مقبره حضرت زينب عليها السلام مورد توجه شيعه قرار دارد، مقبره و حرم «رقيّه عليها السلام»، دختر معصوم و كودك خردسال امام حسين عليه السلام است. بر اساس گزارش‌هاى منابع، سيد الشهدا عليه السلام پنج پسر و دو دختر داشته‌اند. دختران آن حضرت عبارت بودند از: «سكينه» دختر رباب بنت امرءالقيس و خواهر على اصغر. «فاطمه» دختر امّ‌اسحاق بنت طلحة بن عبيداللَّه. در برخى منابع نيز سه دختر گفته شده و طبق اين نقل، سوّمين آن «زينب» است كه او نيز خواهر فاطمه و هر دو از يك مادر بوده‌اند.

بيشتر نسب شناسان، به نام اين سه دختر اشاره كرده‌اند. «⁽¹⁾» احتمال مى‌رود رقيّه لقب زينب باشد؛ و اين‌كه از زينب، بر خلاف فاطمه و سكينه، نقش مؤثر و فعالى در كربلا گزارش نشده، به نظر مى‌رسد وى كودكى بيش نبوده است.

براساس آنچه مشهور است، او همراه ساير اهل بيت امام حسين عليه السلام و زينب كبرى عليها السلام به اسارت در آمد و در مكانى كنار «باب الفراديس»- كه در آن زمان خرابه‌اى بود- استقرار يافت. رقيّه در اين زمان چهار ساله بود كه چشم از جهان فرو بست.

آن كودك را، كنار آن مكان، كه مقبره‌اى عمومى به نام «مقبره باب الفراديس» بود، به خاك سپردند. اين مقبره در شمال غربى محله قديمىِ دمشق و كنار باب الفراديس قرار داشت و امروزه به «العماره» معروف است. در ابتدا سلاطين ايوبى بر قبر او، كه داخل

مسجد «رأس الحسين» واقع بود، مقبره‌اى كوچك ولى زيبا ساختند؛ سنگ قبرى كه نهاده شد، از سنگ موزاييك تزيين شده به وسيله عاج و مرمر بود كه اطراف آن را ضريح زيبايى احاطه كرده بود و بر فراز آن نيز گنبد و عمارتى بنا شد. مكان ياد شده كه از همان ابتدا بهصورت مسجد و مقبره بود، در سال 1125 ق بازسازى شد و در سال 1323 ق نيز⁽¹⁾

توسط ميرزا على اصغرخان امين السلطان،صدر اعظم ناصرالدين شاه دوباره ترميم گرديد. در آن زمان، سه كتيبه سنگى در داخل حرم، در سمت محراب شبستان بود. در كتيبه اول چند حديث در فضايل اهل بيت و نام ميرزا بابا مستوفى گيلانى به عنوان تعمير كننده بقعه مقام رقيه، به تاريخ 1125 هجرى ديده مى‌شد. دركتيبه دوم به‌مكان دفن ملك كامل ناصرالدين محمد كه در 880 هجرى در اين مكان مدفون شده بود، اشاره و بر كتيبه سوم نيز چند بيت شعر نوشته شده بود. «⁽²⁾»

امّا ساكنان محله الامين كه رقيه در آن مدفون است نكته‌اى را متذكر مى‌شوند و آن اينكه ايشان به خواب يكى از سادات علوى از خاندان مرتضى آمده كه آب به داخل قبر ايشان نفوذ و آن را تخريب كرده است. اين فرد رقيه عليها السلام را سه شب در خواب مى‌بيند و لذا قبر را حفر و در آن جنازه دو كودك خردسال كه 5 سال بيشتر نداشتند را مشاهده مى‌كند و آنگاه قبر را تعمير و مرمت مى‌كند و سپس خود از دنيا مى‌رود.

چون فضاى اين مكان گنجايش زائران را نداشت، مرحوم شيخ نصراللَّه خلخالى در 1350 ش درصدد توسعه مقبره و حرم برآمد؛ لذا خانه‌هاى اطراف را با كمك مردم خَيّرِ محل خريدارى كرد ولى عده‌اى راضى نشدند و به همين منوال باقى بود تا در سال 1363 ش به گفته جناب حجةالاسلام فهرى زنجانى، نماينده وقت مقام معظم رهبرى در سوريه، با خريد آن خانه‌ها و پرداخت چندين برابر قيمت آن‌ها، امر پى‌ريزى بناى جديد حرم از سوى جمهورى اسلامى و با حضور مقامات سوريه آغاز شد.

مساحت ساختمان حرم بيش از چهارهزار متر مربع است كه ششصد متر مربع از آن،صحن و فضاى باز است و بقيه را حرم و شبستان آن و مسجد ديگرى كه در مجاورت

ضريح ساخته شد، تشكيل مى‌دهند. در بازسازى‌هاى اخير، اطراف ضريح و شبستان‌ها را توسعه فراوانى داده‌اند وصحن‌هاى جديدى نيز در حال احداث است.

نوع معمارى، كه اكنون در بناى حرم به كار رفته، معمارى ايرانى- اسلامى است.

صحن مسجد كه گرداگرد آن بهصورت ايوانى به‌اندازه يك و نيم متر مسقف است، با ستون‌هاى بسيار زيباى سنگى سفيد و كنگره‌اى ساخته شده‌اند. گنبد آن به كلى تعويض و براساس معمارى ايرانى ساخته شده و دوازده ستون مرمرين در داخل حرم آن را نگه‌داشته‌اند. گرداگرد سقف و ديواره‌ها نيز كاشى‌كارى است.

ضريح حرم كه از دوران امين السلطان،صدراعظم ناصرالدين شاه مانده بود، در 1372 ش با ضريح ديگرى كه به‌وسيله چهل تن از هنرمندان برجسته اصفهانى، بهصورتى زيبا ساخته شد، تعويض گرديد. البته ضريح قبلى برداشته نشد بلكه در داخل ضريح جديد قرار گرفت. نگارنده خود در مراسم تعويض آن حضور داشته و تلاش‌هاى شبانه روزى سازندگان و عشق آنان به اهل بيت را شاهد بوده است. هر چند كه اين ضريح تقريباً 5/ 1 برابر ضريح قبلى است و به‌علت بزرگى زياد با سن حضرت رقيّه و كودكى وى تناسبى ندارد، ليكن از شاهكارهاى هنر ايرانى و اسلامى است.

كنار حرم مطهّر، بازارى است كه در طول تاريخ اسلام به «سوق العماره» مشهور بوده است و باب الفراديس مذكور نيز در داخل اين بازار و حدود بيست مترى مقام حضرت رقيّه قرار دارد. گفتنى است از شمال حرم به جامع اموى نيز راهى وجود دارد.

تصاوير شماره 4 و 5

4- مسجد اموى دمشق در بستر تاريخ‌

اشاره

جامع اموى، جلوه‌اى شگفت‌انگيز از تمدّن و معمارى اسلامى

مسجد اموى، از شاهكارهاى درخشان تمدّن و فرهنگ اسلامى است و پيشينه آن به دوران هزار و سيصد ساله اسلامى محدود نمى‌شود بلكه ريشه و بنيانى ديرينه، به بلنداى چهار هزار سال در تاريخ بشريت دارد و در حقيقت بيانگر سير و تاريخچه تحول و دگرگونى اديان و مذاهب است.

مكان اين مسجد در چهار هزار سال پيش معبد آتش پرستان بوده است؛ هنگامى كه قبيله «حَدَدْ» آرامى به سرزمين شام آمدند، حدود هزار سال، اين مكان را معبد خود قرار دادند. اين بنا در طول چند قرن تسلّط مصرى‌ها بر اين سرزمين، به معبد خدايان ايشان؛ يعنى «رامون» و «آمون» تبديل شد. پس از چندى يونانيان با تصرف اين سرزمين، آن را معبد خود قرار دادند و تا قرن اول ميلاد حضرت مسيح عليه السلام در اين مكان به عبادت خدايان خود مى‌نشستند.

پس از يونانى‌ها، روميان با حضور و سلطه بر اين سرزمين، اين معبد را توسعه داده و آن را به محل عبادت خداى خويش «ژوپيتر» تغيير دادند. باگسترش مسيحيت درجهان و به‌ويژه در شام، قسمت كوچكى از معبد ژوپيتر به كنيسه تبديل گشت كه به نام «قديس يوحنا» يا «مارى يوحنا» خوانده مى‌شد.

سرانجام در سال هفده هجرى، با فتح دمشق به وسيله مسلمانان، اين معبد و كليسا، به مسجد و محل عبادت ذات بارى‌تعالى و خداى واحد تبديل شد كه البته نيمى از آن بر اساس مصالحه‌اى كهصورت پذيرفته بود، همچنان بهصورت كليسا باقى ماند. مساحت

اوليه آن براساس آنچه كه ابن جبير نقل كرده است از شرق به غرب؛ يعنى در طول دويست قدم (حدود 150 متر) و از سمت جنوب به شمال؛ يعنى در عرض 135 قدم (حدودصد متر) بوده و در مجموع به پانزده هزار متر مربع مى‌رسيده است. «⁽¹⁾»

هنگامى‌كه دمشق به وسيله سپاه اسلام محاصره شد، كليساهاى فراوانى در اين شهرپوجود داشت كه بعضى از آن‌ها طبق معاهدهصلح در مقابل نيمى از كليساى اصلى شهر؛ يعنى مكانى كه بعدها جامع اموى ساخته شد، در دست مسيحيان ماند و مسلمانان نيمه مذكور را تبديل به مسجد كرده و در آن به نماز پرداختند. مسيحيان كه نسبت به دين جديد با بى‌اعتنايى برخورد مى‌كردند، با ايجاد سر وصداى عمدى در مراسم خود؛ از جملهصداى مهيب ناقوس به هنگام اقامه نماز جماعت، خواندن سرودها بهصداى بلند، براى عبادت مسلمانان مزاحمت فراهم مى‌كردند.

وقتى معاويه، در شام ولايت يافت، تصميم گرفت نيمه باقى‌مانده كليسا را به مسجد ملحق كند ولى مسيحيان نپذيرفتند. پس از وى عبدالملك بن مروان، اموال فراوانى به آنان داد تا اجازه دهند اين قسمت نيز به مسجد ملحق شود ولى ايشان نپذيرفتند تا اين‌كه وليد، فرزندش مال فراوانى به مسيحيان داد و حتى گفت اگر نپذيريد، كنيسه باب توما را كه با زور و اين‌قسمت را باصلح‌گرفتيم، به جاى آن تخريب خواهم‌كرد. (آن كليسا بزرگتر و مهمتر بود)؛ لذا مسيحيان راضى شدند كه نيمه باقى‌مانده نيز به مسجد افزوده شود. «⁽²⁾»

بعضى گويند: آنان راضى نشدند و وليد تهديد كرد كه اگر نپذيريد، خود آن را تخريب مى‌كنم، سپس كلنگ به دست گرفت و ديوار آن را خراب و مسجد را بنا كرد.

بعضى نيز گفته‌اند، وى به جاى آن چند كليساى ديگر در داخل شهر به مسيحيان داد و آنان را راضى كرد. «⁽³⁾»

وليد بن عبدالملك كه علاقه فراوان به ساختن مساجد و بناهاى مذهبى داشت، براى تبديل اين كليسا به مسجد، ماليات هفت سال كشور خود را خرج آن كرد و گويند

وقتى اسنادِ مخارج آن را بر هيجده شتر بار كردند و براى تصويب نزد خليفه بردند، وى بدون بررسى، همه آن‌ها را امضا كرد و گفت: اين چيزى است كه به راه خدا داده‌ايم و در مقابل آن حسابى نمى‌خواهيم.

جامع اموى يكى از شاهكارهاى معمارى اسلامى و البته تلفيق و تركيبى از معمارى اسلامى و رومى است؛ «⁽¹⁾

-Encyclopedia of Islame ,V .7 .p .232 .

به گفته ابن معلى، پولى كه خليفه اموى در اين راه خرج كرد، داخل يك‌صدصندوق قرار داشت كه هرصندوق 228 هزار دينار در آن بود و مجموع آن به بيش از 000/ 800/ 22 دينار مى‌رسيد. «⁽³⁾»

وليد دوازده هزار سنگ رخام و مرمر در آن به كار برد، كه هزينه هر قطعه از آن 144 قنطار دمشقى بود. هنگام بناى آن، كتيبه‌اى مربوط به هزاران سال پيش، به زبان‌هاى مختلف، در ديوار قبله و همچنين مناره شرقى يافت كه بر آن پندها و اندرزهاى اخلاقى نوشته شده بود. «⁽⁴⁾»

بر فراز شبستان مسجد، گنبدى به نام «نسر» يا «عقاب» ساخت و ستون‌هايى در زير آن قرار داد و آن را با طلا و جواهر و پوشش‌هاى حرير مزيّن ساخت. محراب مسجد را با قنديل‌هاى طلا و نقره، معرّق‌هاى زيبا و زنجيرهاى طلا آراست. مخارج ساختمان مسجد چندان زياد بود كه مردم وليد را به اسراف متهم كردند و گفتند: مسجد را از بيت‌المال ساخته و از آن به مسلمانان نفعى نمى‌رسد.

هنگامى‌كه عمر بن عبدالعزيز به حكومت رسيد، چون معتقد بود مالى كه در

ساختمان مسجدصرف شد، اسراف بوده درصدد برآمد معرق‌ها و زينت‌هاى ديگر را بردارد ولى هنگامى‌كه هيأتى رومى از اين مسجد ديدن كردند و از عظمت و زيبايى آن در شگفت شدند، عمر بن عبدالعزيز از تصميم خود منصرف شد. «⁽¹⁾» س در اين زمان مسيحيان كه عمر بن عبدالعزيز را با رأفت و نرمى يافتند، از سخت‌گيرى‌هايى كه وليد در حق آنان كرده بود، به وى شكايت بردند وخواستند كليساى خود را، كه در نيمى از مسجد اموى قرار داشت، بار ديگر بسازند. عمر بن عبدالعزيز نيز اگرچه به دادن چنين اجازه‌اى تمايل داشت ولى مسلمانان گفتند: مسجدى را كه ما در آن اذان گفته و نماز گزارده‌ايم مى‌خواهى تخريب كنى؟! در اين هنگام فقها و علما نيز مخالفت كردند و نزد مسيحيان وساطت كرده، گفتند: هر كليسايى كه در داخل و اطراف دمشق هست و مسلمانان آن را به‌زور تصرف كرده‌اند، در اختيار مسيحيان قرار گيرد؛ لذا ايشان از كليساى خود در مسجد اموى گذشتند و رضايت خود را به خليفه اعلام داشتند. «⁽²⁾»

گفتنى است گرچه ساخت مسجد در دوران وليدبن عبدالملك هفت سال (68 تا 75 ق.) طول كشيد، ولى همچنان نيمه تمام ماند و بقيه قسمت‌ها را سليمان ب عبدالملك به پايان رسانيد. در طول قرون مختلف، تعميرات و توسعه‌هايى در آن انجام شد، البته بر اثر چندين آتش سوزى، بسيارى از قسمت‌هاى آن در آتش سوخت كه به شرح آن خواهيم پرداخت.

اكنون جامع اموى پس از مختصر تعميراتى كه در اواخر حكمرانى مماليك؛ يعنى تا قرن هشتم در آنصورت گرفته به همان حال باقى‌مانده است.صحن حياط و ديوارهاى آن از سنگ‌هاى دوران مماليك و از سنگ‌هاى بسيار بزرگ است. نيمى از ديواره‌هاى شمالى، شرقى و غربى از كليسا و معبد باقى‌مانده از دوران قبل از اسلام است و نيمه فوقانى ديواره‌ها در دوره وليد و دوره‌هاى بعد افزوده شده است. وليد بر ديواره‌ها سقف بنا كرد و آن را بر ستون‌هاى سنگى به سبك گوتيك يا نعل اسبى استوار ساخت. در دوره

مماليك سقف ديواره‌هاى غربى با نقاشى‌هايى به رنگ طلايى كه در عربى آن را «فسيفساء» مى‌گويند، تزيين گرديد. متأسفانه فسيفساء بيشتر سقفها به مرور تخريب شده و اكنون جز بخشى از آن باقى نيست.

تصاوير شماره 6 و 7

1- آثار داخل مسجد اموى‌

1- قبّه‌ها و گنبد

اشاره

درصحن سه قبه و گنبد كوچك ساخته شده است.

1/ 1. قبّة المال‌

اين قبه در 172 هجرى توسط امير دمشق «فضل بنصالح بن على العباس» پسر عموى منصور عباسى ساخته شد و چون اموال و ذخاير مسجد را در آن نگهدارى مى‌كردند، به «قبة المال» معروف گرديد. «⁽¹⁾» اين قبه در غربصحن مسجد قرار دارد كه بزرگتر از دو قبه ديگر است. هشت ستون مستطيل از مرمر بر زير گنبد مذكور قرار دارد.

اين قبه و يا مخزن داراى نقاشى‌هاى زيبا و مزيّن به فسيفساء است.

تصوير شماره 8

2/ 1. قبّة الغواره‌

اين قبه در وسطصحن قرار دارد و در 369 هجرى ساخته شده است. در زلزله سال 1173 هجرى تخريب گرديد و عثمان پاشا به سال 1182 هجرى آن را بازسازى كرد. اين گنبد كوچك، بر شش ستون از سنگ مرمر قرار داد.

گنبد ياد شده به «صخره قربان» نيز معروف بوده است. گويند حضرت هابيل قربانى خويش را، كه گوسفندى بود، بر اينصخره قرار داد. چون مورد قبول حق قرار گرفت، به وسيله آتش سوخت و قربانى قابيل كه گندم بود پذيرفته نشد و به همان حال باقى ماند، لذا به برادرش حسادت ورزيد و او را در كوه قاسيون به قتل رسانيد. از آن روز اين مكان به

صخره قربان معروف شد. «⁽¹⁾»

3/ 1. قبّة الساعات‌

اين قبه در شرقصحن اموى و كنار «باب الساعات» قرار دارد كه در قرن پنجم هجرى ساخته شده و محل استقرار ساعت آبى مسجد بوده است. «⁽²⁾»

اين ساعت كه دوازده استوانه پلاستيكى مدوّر داشت و بر محورى به سقف قبة الساعات تعبيه شده بود، به وسيله آب كار مى‌كرد و پر شدن هر يك از اين استوانه‌ها، نشانه يك ساعت بوده است. سازنده ساعت مذكور، محمد بن عبدالكريم، حارثى دمشقى بود كه در بسيارى از علوم از جمله هندسه، رياضى، نجوم و طب استاد بوده است. وى در سال 559 هجرى وفات يافت. «⁽³⁾»

صفدى سازنده آن را رضوان خراسانىِ ساعاتى دانسته، كه از خراسان به شام آمده است. «⁽⁴⁾» گفتنى است كه ساعت پيش‌گفته در زمان ملك عادل نورالدين محمود زنگى نصب شد و ازآن هنگام، كسانى متولّى حفظ و اداره‌آن بوده‌اند. اكنون ساعت كه‌در وسطصحن جامع اموى قرار دارد، از كار افتاده ولى ادوات آن همچنان بر جاى مانده است.

تصوير شماره 9

4/ 1. قبّة النسر يا عقاب‌

قبّة النسر يا گنبد عقاب بر فراز شبستان، از سنگ مرمر ساخته شده است؛ در زير اين گنبد، سه گنبد كوچك وجود دارد؛ گنبدى كه به محراب و گنبدى ديگر به ديوارى كه در سمتصحن قرار دارد متصل است و سوّمين گنبد نيز زير گنبد مرمر و بين آن دو است.

مجموع اين گنبدها به همراه دو سقف پيرامونى بر فراز شبستان، شكل يك عقاب را تشكيل مى‌دهند كه گنبد بزرگ سر اين پرنده و دو سقف شيب‌دار اطراف آن در شرق و

غرب، دوبال او هستند، گويى اين پرنده ميان آسمان در حال پرواز است. وجه تسميه آن به نسر يا عقاب نيز به همين علت است.

تصوير شماره 10

2- درهاى مسجد اموى‌

در دوران معاويه، پيش از آن‌كه جامع اموى به شكلى كه در دوران وليد ساخته شده تبديل شود، چهار دروازه به نام‌هاى: 1. المسكيه 2. باب العماره 3. باب النوفره 4. باب الخلفا ساخته بودند. وجه نامگذارى آن‌ها بدين‌گونه است:

درهاى كنونى مسجد عبارتند از:

1/ 2. باب الزياده؛ در سمت ديوار قبله و جنوب مسجد، كه در دوره عثمانى به «باب العنبرانيين» و بعدها نيز به «باب القوافين» مشهور شد. كاخ معاويه معروف به «قصرالخضراء» در كنار آن قرار داشته است. «⁽¹⁾» اين در، از سمت قبله به داخل شبستان باز مى‌شود. در بيرون آن نيز بازار طلا فروشان است.

2/ 2. باب الناطفين؛ در شمال مسجد قرار دارد كه به «باب الفراديس» و «باب العماره» نيز معروف است. «⁽²⁾» در كنار ديوار خارجى اين در، «مدرسه سميساطيه» و «خانه

عمر بن عبدالعزيز» قرار داشته كه اكنون به «معهدالدراسات الشرعيه» تبديل شده است.

3/ 2. باب الساعات؛ باب الساعات كه در شرق مسجد قرار دارد. از آن رو، آن را «باب الساعات» گفته‌اند كه در مقابل آن قبة الساعات را ساخته بودند.

4/ 2. باب الحميديه؛ اين درب در مقابل بازار حميديه قرار دارد كه در غرب مسجد واقع شده و در كنار اين درب، غزاليه و محل تدريس امام محمّد غزالى قرار داشته است.

3- مأذنه‌هاى جامع اموى‌

اين مسجد داراى سه مأذنه بزرگ است كه از سنگ و بهصورت مربع ساخته شده و در سمت شمال، جنوب غربى و جنوب شرقى قرار گرفته است.

1/ 3. مأذنه شرقى؛ اين مئذنه به «منارة البيضاء» و «مناره عيسى» معروف است.

گويند حضرت عيسى عليه السلام در آخرالزمان بر اين مأذنه فرود خواهد آمد. در گذشته سنگى در كنار آن بوده كه مى‌پنداشتند قطعه‌اى از همان سنگ است كه موسى با عصاى خود بر آن زد و دوازده چشمه از آن جارى شد. «⁽¹⁾» نعيمى در قرن نهم كتيبه‌اى يونانى به تاريخ 224 قبل از ميلاد بر روى مئذنه شرقى مشاهده كرده است. «⁽²⁾» بنابراين، روشن است اين مناره متعلق به كليسا و بناى قبلى آن بوده است.

غزالى در كنار اين مأذنه بوده است. اين محل كه شبستانى كوچك است. امروزه در مجاورت درِ غربى؛ يعنى راه ورود به مسجد در انتهاى بازار حميديه قرار دارد.

تصوير شماره 11

4- آثار و مقام انبيا در جامع اموى‌

1/ 4. قبر و مقام هود عليه السلام‌

در روضة الأنام آمده است كه مقبره «حضرت هود» در ديوار جنوبى (ديوار قبله شبستان) مسجد اموى است. بسيارى از مورخان دمشق گفته‌اند كه قبر هود در اينجا است و بعضى گفته‌اند در اينجا سنگ قبرى بوده كه بر آن نوشته شده بود: «من هود بن جلود بن عاد ... هستم كه به رسالت نزد قوم خود آمدم و مدّت عمرم را نزد آنان بودم، مرا تكذيب كردند و خداوند ايشان را به بادى شديد عذاب كرد. «⁽¹⁾»

اين مكان در سمت چپ «مقام رأس يحيى» يعنى در مقابل ستون چهارم، در ديوار قبله از سمت شرق شبستان قرار دارد و بر سنگ ديوار قبله به خطى زيبا در زمينه دايره‌اى سبز نوشته شده است: «هذا مَقام هُود النّبي عليه‌السلام» در اين مكان كتيبه‌اى در دوران وليد يافت شد كه وقتى ترجمه كردند، پند و اندرزهايى از حضرت هود بوده است. «⁽²⁾»

بعضى گويند: اين‌جا معاويه اول مدفون شده است كه ممكن است بنى اميه چون از خوارج وحشت داشته‌اند او را در ديواره قبله مسجد مدفون كرده باشند. «⁽³⁾»

2/ 4. مقام حضرت خضر عليه السلام‌

گويند حضرت خضرِنبى عليه السلام در مسجد اموى همواره عبادت مى‌كرده است. «⁽⁴⁾» مكان آن در سمت شرقى قبله (جنوب شرقى) نزديك مأذنه شرقى بوده است. اكنون نزديك به

محراب اصلى مسجد و به موازات مقام هود بر ديوار قبله عنوان «هذا مقام خضر النبى» بر دايره‌اى‌سبزرنگ ديده‌مى‌شود. گفتنى‌است مقام‌حضرت‌خضر در بسيارى ازنقاطسوريه ديده مى‌شود. آن حضرت بر اساس روايات، تا ظهور حضرت مهدى (عج) زنده هستند.

3/ 4. مكان نزول عيسى عليه السلام‌

مسلم از اوس بن اوس و او از پيامبر خداصلى الله عليه و آله نقل كرده است كه حضرت عيسى بن مريم، كنار مناره شرقى دمشق؛ يعنى جامع اموى نزول خواهد كرد و كنار آن مناره، قطعه سنگى كه حضرت موسى در «كوه طور» با عصاى خود بر آن زد و دوازده چشمه جارى شد، وجود دارد. «⁽¹⁾»

4/ 4. مقام و محل دفن سر يحيى عليه السلام‌

حضرت يحيى عليه السلام، به قدرت الهى، از پدر و مادر پيرى است كه اميد به فرزند نداشتند. خداوند يحيى را در كودكى علم و حكمت عنايت كرد؛ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَصَبِيّاً .... وى از دوران جوانى با عفت و با تقوى بود. همواره در «مسجد الاقصى» به عبادت و رياضت مشغول بود و از اختلاط با اهل دنيا پرهيز مى‌كرد. او به هنگام بعثت عيسى عليه السلام نبوت ايشان را شهادت داد و در همين دوران بود كه به دستور پادشاه بنى‌اسرائيل به قتل رسيد.

قتل وى بدين سبب بود كه در ميان قوم بنى اسرائيل پادشاهى به نام «سردوس» از همسرش، دخترى به غايت زيبا داشت. اين زن كه بسيار مفسد و پليد بود، همواره مى‌كوشيد تا مانع ازدواج شوهرش با زنى ديگر شود، لذا از او مى‌خواست كه دختر خود را به نكاح خويش درآورد! پادشاه خدمت حضرت يحيى عليه السلام رفت تا نظر شرع را در مورد ازدواج با دختر خود سؤال كند. يحيى عليه السلام آن را جايز ندانست، همسر پادشاه كه بدين علت كينه يحيى عليه السلام را به دل گرفته بود، شوهرش را به قتل حضرت يحيى عليه السلام تحريك كرد. پادشاه نيز دستور داد تا سر يحيى را از بدن جدا سازند.

بر اساس روايتى، پس از شهادت او، خداوند فردى بى‌رحم را بر بنى‌اسرائيل مسلط

ساخت و او در بيت المقدس هفتاد هزار نفر از بنى اسرائيل را كشت. «⁽¹⁾»

از «زيد بن واقد» كه سرپرست ساختمان و بناى جامع اموى در دوره وليد بود، نقل شده است كه: من به هنگام كار در جامع اموى شكافى در ديوار يافتم و به وليد بن عبدالملك گزارش دادم. وى آمد و آن را بررسى كرد. در داخل آن شكاف،صندوقى بود، وقتى آن را گشوديم، در داخل سبدى سرى بريده يافتيم. بر روى آن سبد نوشته شده بود: «هذا رَأسُ يَحْيىَ بْنِ زَكَريا». وليد فرمان داد آن را بر جاى خود گذاشته، ستون‌هايى بر آن قرار داديم. «⁽²⁾» از «وليد بن مسلم» نقل شده كه آن سر را از زير گوشه‌اى از زواياى ديوار قبله به دست آورديم كه پوست و مو داشت و هنوز تغيير نيافته بود.

گويند سر يحيى عليه السلام در ابتدا از دمشق به «بعلبك» منتقل شد و پس از آن به حمص و آنگاه در قلعه حلب قرار داده شد. هنگام تسلّط مغول بر حلب و قلعه آن، اين سر به مكان جامع‌دمشق منتقل گرديد. «⁽³⁾»

اكنون مدفن رأس يحيى عليه السلام در داخل شبستانِ جامع اموى و نيمه شرقى آن- كه پيش‌تر كليسا بوده و بعد به مسجد اضافه شده- قرار گرفته است. مقام بهصورت مربع با 22 ستون سنگى سفيد ساخته شده كه حدّ فاصل ميان آن‌ها پنجره‌هايى ضريح مانند قرار گرفته است. بر بالاى اين مقام، گنبدى كوچك ميان دو ستون، كه با رنگ سبز تزيين شده، استقرار يافته است. داخل مقام، سنگ قبر بزرگى است كه با پارچه‌اى سبز رنگ پوشانيده شده و فاصله مقام تا ديوار قبله، حدود ده متر است.

تصوير شماره 12

5- شبستان جامع اموى‌

اشاره

شبستان مسجد، بيست ستون در سمت شرق و بيست ستون در سمت غرب دارد و

چهار ستون اصلى و بزرگ به ابعاد 3* 2 متر در وسط آن قرار يافته كه پايه‌هاى گنبد بزرگ مسجد؛ يعنى «قبّة النسر» را تشكيل مى‌دهد. ارتفاع داخلى اين گنبد بيش از سى متر است و همه از سنگ و با گچ سفيد تزيين و بازسازى شده است. بر روى چهل ستون مذكور، چهل ستون كوچك ديگر قرار دارد. اين ستون‌ها به‌صورت هلالى شكل هستند كه سقف مسجد را- كه شايد بتوان گفت بلندترين سقف موجود در ميان مساجد جهان است- نگه داشته‌اند.

شبستان جامع، همانندصحن و ساير قسمت‌هاى ديگر، از معمارى بسيار عالى برخوردار است. شبستان سه در دارد. در جنوبى آن يكى از ابواب اصلى مسجد است به خارج از مسجد؛ يعنى سوق الصاغه و بازار طلافروشان كنونى باز مى‌شود.

تصوير شماره 13

1/ 5. محراب‌هاى چهار گانه‌

شبستان مسجد اموى، چهار محراب دارد كه مخصوص گروه‌هاى چهارگانه اهل سنت است. يكى از آن‌ها در وسط و دو محراب ديگر در سمت راست آن و محرابى نيز در سمت چپ آن قرار دارد. محراب وسط، كه اصلى و بزرگتر از بقيه است، مخصوص مالكى‌ها است. محراب‌هاى سمت راست از حنفى‌ها و حنبلى‌ها و محراب سمت چپ نيز از آنِ شافعى‌ها است. در عصر مماليك، در هر چهار محراب نماز مى‌گزاردند. «⁽¹⁾»

محراب مالكى‌ها كنار منبر واقع شده و به محراب الصحابه نيز معروف است. اين نخستين محراب مسلمانان درصدر اسلام بوده كه در بناى آغازين مسجد ساخته شده و مالكى‌ها تا قرن هشتم در آن نماز مى‌گزاردند. گفتنى است هريك از اين محراب‌ها مؤذن، مدرس، امام و جماعتى از فقها داشته‌اند كه در كنار آن به تدريس و خطابه مى‌نشسته‌اند. «⁽²⁾»

تصوير شماره14

2/ 5. مصحف عثمانى‌

در گوشه شرقى محراب اصلى مسجد، مخزنى است كهصندوق بزرگى داخل آن قرار دارد و در اينصندوق يكى از قرآن‌هاى عثمان- خليفه سوم- نگه‌دارى مى‌شود.

اين قرآن در دوران وى به شام فرستاده شده بود. در روزهاى جمعه اين مخزن باز و مردم آن قرآن را تبرّك مى‌كنند. «⁽¹⁾» البته به نظر نمى‌رسد اين قرآن همان قرآن دوران خليفه سوم باشد؛ زيرا چنانكه در شرح آتش‌سوزى‌هاى جامع اموى خواهيم گفت، آن قرآن در آتش سوخته است.

3/ 5. منبر مسجد

در كنار محراب اصلى، منبرى بسيار زيبا و بى‌مانند و يكپارچه از سنگ مرمر ساخته شده است. اين منبر كه درصدر اسلام از چوب بوده، در سمت راست محراب كنونى مسجد قرار دارد و بربالاى آن قبّه كوچكى موجود است. منبر مذكور، از آثار معمارى دوره عثمانى‌هاست.

4/ 5. جايگاه اسيران كربلا

در مقابل محراب و منبر اصلى مسجد اموى در شبستان،- بين دو ستون اصلى مسجد- جايگاهى از سنگ با نرده‌هاى چوبين ساخته شده است. اين مكان بهصورت مربع مستطيل با ابعاد 12* 6 متر و ارتفاع چهل سانتى متر است. گويند اين‌جا مكان نشستن اسراى اهل بيت و نماز گزاردن امام سجاد عليه السلام بوده است.

5/ 5. محل غسل تعميد مسيحيان‌

همانگونه كه در شرح تاريخ جامع اموى گفته شد، نيمى از آن (نيمه شرقى) كليسا بود و سپس توسط وليد به نيمه ديگر آن الحاق و كليساى مذكور تخريب شد. دراين نيمه و كنار درِ ورودى شرقى شبستان به فاصله بيست مترى، بقاياى استوانه و چاهى است كه

مسيحيان فرزندان خود را در آن غسل تعميد مى‌داده‌اند. اين مكان نزد آنان از ارزش خاصى برخوردار بوده است. اكنون اين چاه و استوانه‌هاى آن، كه از مرمر ساخته شده، موجود ولى چاه آن پوشيده شده است. گويند سر مبارك حضرت يحيى را در اين چاه شستشو و غسل داده‌اند.

6- مقام رأس الحسين عليه السلام‌

هنگامى كه كاروان اسرا و سرهاى بريده شهدا را به سمت دمشق مى‌بردند، سر مبارك امام حسين عليه السلام در پايان همه سرها و مقابل زنان و اهل بيت حركت داده مى‌شد.

پس از ورود كاروان، يزيد (لعنة اللَّه عليه)، سر مبارك را طلبيد، آن را در حالى‌كه در تشتى از طلا بود، در مقابل او گذاشتند، زنان در پشت آن نشسته، سكينه و فاطمه به آن مى‌نگريستند و مى‌گريستند. سپس مردم به داخل مسجد آمدند، يزيد با چوب بر دندان‌هاى مبارك مى‌زد «⁽¹⁾» و مى‌گفت: امروز در مقابل روز بدر! «⁽²⁾»

ابو برزه اسلمى به يزيد مى‌گفت: اين چوب را از لب‌ها بردار كه پيامبرصلى الله عليه و آله را ديدم بر اين لب‌ها بوسه مى‌زد. «⁽³⁾» آنگاه به فرمان يزيد سر مبارك را از مجلس بيرون برده و به همراه ساير سرهاى شهدا، سه روز بر باب القصر آويزان كردند. «⁽⁴⁾» پس از آن مدت، سر مبارك امام حسين عليه السلام را پايين آورده و در گوشه شمال شرقى مسجد در اتاقكى قرار دادند. اين سر چند روز در اين مكان قرار داشت. بعدها در آن‌جا به ياد بود اين حادثه غم انگيز بقعه‌اى ساختند كه به «رأس الحسين عليه السلام» مشهور شد. «⁽⁵⁾»

اين مكان در كنار محراب و مسجد «امام زين العابدين عليه السلام» در داخل اتاقى به ابعاد 4* 3 متر قرار دارد و در جدار داخلى گنبد آن، اسامى ائمه نقش بسته است. در داخل شبستان مقام امام سجاد عليه السلام قابى از نقره و بسيار كوچك به‌اندازه سر يك انسان در داخل ديوار به ياد محل قرار دادن سر مبارك حضرت جاسازى شده است. در سمت چپ اين قاب نقره‌اى، شبستان و يا اتاقى كه از آن ياد كرديم به وسيله درى آهنين جدا مى‌شود. در سمت چپ آن ضريحى كوچك از نقره و بهصورت مستطيل با ابعاد 5/ 1* 1 متر ديده مى‌شود. داخل اين ضريح، پايه‌اى مستقر شده و بالاى آن سنگى با پوشش قرمز رنگ كه قرار داده شده است.

در باره محل دفن سر نواده پيامبر خداصلى الله عليه و آله اختلاف است. مورّخان شيعه معتقدند كه سر مبارك آن حضرت به وسيله حضرت سجاد عليه السلام به كربلا باز گردانيده و كنار جسد مطهّر آن حضرت به خاك سپرده شده است. «⁽¹⁾» بعضى از آنان نيز معتقدند كه در كنار بدن مقبره حضرت على عليه السلام در نجف اشرف مدفون شده و لذا در بالاى سر امام على عليه السلام زيارت امام حسين عليه السلام نيز سفارش شده است. «⁽²⁾»

در اين ميان، كسانى چون ابن جوزى، ابن اياس، قلقشندى، مقريزى و ساير مورخان اهل سنت گفته‌اند سر مبارك در خزانه يزيد بود، سپس او را كفن كرده و در باب الفراديس (نزديك حرم حضرت رقيه) به خاك سپردند. بعدها خلفاى فاطمى آن را از باب الفراديس به عسقلان مصر و سپس به قاهره منتقل كردند و در قصر زمرد به خاك سپردند كه اكنون مقام رأس الحسين عليه السلام در آنجا معروف است. «⁽³⁾»

تصوير شماره 15

روايت ديگرى حاكى است كه سر مبارك تا دوران سليمان بن عبدالملك در خزانه بنى‌اميه بود و او دستور داد سر را آوردند، در حالى كه تنها استخوان سفيدى از آن باقى بود و داخل كيسه‌اى قرار داشت. پس از معطر ساختن، آن‌را كفن كرده و در قبرستان مسلمانان (احتمالًا باب الصغير) به خاك سپردند. پس از آن‌كه عمر بن عبدالعزيز به خلافت رسيد، از محل دفن سر جويا شد و آن محل را شكافت و سر را برداشت و كسى نمى‌داند چه كرد؟ بعضى معتقدند به كربلا فرستاد تا در كنار بدن مطهر به‌خاك سپرده شود. «⁽¹⁾» در هر حال، اين مكان يكى از شريف‌ترين اماكن است.

7- محراب و مقام حضرت زين‌العابدين عليه السلام‌

هنگامى كه امام سجاد عليه السلام در مسجد اموى، در حال اسارت بودند، در شمال شرقى جامع و كنار در شرقى آن، در مكانى به تهجّد و عبادت مى‌پرداختند.

ابن عساكر گويد آن حضرت هر شب و روز در اين مكان هزار ركعت نماز مى‌گزاردند. «⁽²⁾» نمازگاه امام سجاد عليه السلام كه پس از شبستان بزرگى قرار داشته و داراى محرابى زيبا از سنگ به وسيله محفظه‌اى شيشه‌اى حفاظت مى‌شود. اين محراب در مجاورت رأس الحسين عليه السلام قرار دارد.

8- مَشاهد خلفاى راشدين‌

در زواياى چهارگانه‌مسجد، چهارمشهد به نام‌سه‌خليفه وامام على عليه السلام موجود است:

1/ 8. مشهد ابى بكر؛ در شرق ديوار قبله، كه در آن تعدادى كتب و خزائن وقف بوده‌است.

2/ 8. مشهد على عليه السلام؛ در شمال شرقى مسجد، همان‌جا كه اكنون مقام رأس

الحسين عليه السلام قرار دارد. درداخل مشهد على عليه السلام مكانى به‌نام «السجن» بوده‌است. گويند امام سجاد عليه السلام هنگامى كه بر ضدّ يزيد سخنانى ارائه كردند، در آن‌جا محبوس شدند.

3/ 8. مشهد عمر؛ در غرب ديوار قبله مسجد بوده و اكنون به مشهد عروه معروف است. در اين مكان جماعتى از علما به درس نشسته و كتب و خزائنى در آن داشته‌اند.

4/ 8. مشهد عثمان؛ در سمت شمال مسجد بوده و نايبِ سلطان، بر سمت پنجره آن و حاكم شافعى به سمت راست آن نماز مى‌گزاردند. به اين مكان كلاسه نيز گفته مى‌شد كه به مدرسه كلاسه در پشت جامع اموى راه داشت.

در اين مشاهد، علماى مذاهب اسلامى به تدريس پرداخته و يا براى حل مشكلات به واليان مشاوره مى‌رسانده‌اند.

آتش سوزى‌هاى جامع اموى و بازسازى‌هاى آن‌

جامع اموى در دوران‌هاى مختلف دچار آتش سوزى شده و قسمت‌هاى عمده‌اى از آن از ميان رفته، ولى دوباره بازسازى شده است.

در نيمه شعبان 461 هجرى رخ داد. علت آن درگيرى ميان سپاهيان امير سپاه مصر؛ يعنى بدرالجمالى در دمشق بوده است. دسته‌اى از آنان خانه‌اى در مجاورت جامع اموى را به آتش كشيدند و لذا آتش به مسجد سرايت كرد. مردم بلافاصله به خاموش كردن آن اقدام كردند ولى آتش ازصحن گذشت و به شبستان و محراب و بالاى قبه رسيد. «⁽¹⁾»

در 740 هجرى به واسطه آتش سوزى كه در بازار «طرائفيين» در مجاورت جامع رخ داد، آتش به ديوار قسمت معروف به مشهد ابى‌بكر سرايت كرد و به مناره شرقى

رسيد. «⁽¹⁾» البته نسبت به نخستين آتش سوزى، خسارات و خرابى كمترى داشت و بلافاصله مناره آن نيز مرمّت شد.

در شعبان 803 هجرى رخ داد ولى خسارت فراوانى ببار نياورد «⁽²⁾» كه علت آن روشن نيست.

در سال 884 هجرى، باز جامع‌اموى دچار حريق‌گرديد، «⁽³⁾» كه‌علت‌آن نيز روشن‌نشد.

در روز شنبه چهارم ربيع الثانى 1311 هجرى حريق بزرگى در مسجد رخ داد و علت آن نيز تعمير سقفصحن غربى بود كه به وسيله جرقه‌اى سقف آتش گرفت؛ و شبستان غربى به كلى سوخت ولى در 1316 هجرى دوباره تعمير شد؛ رأس يحيى عليه السلام و رأس الحسين عليه السلام نيز كه دچار حريق شده بود تعمير گشت. گويند در اين آتش سوزى مصحف عثمان كه به خط كوفى بوده و از مسجد عقيق در بُصرى آورده شده بود، سوخت.

در 1317 هجرى نيز قسمت شرقى مسجد و در سال 1320 هجرى قسمت غربى آن تعمير گرديد. از بناى قديم اين قسمت‌ها جز دو ديوار و بعضى از كتيبه‌هاى سلاجقه، و ايوبيان و مماليك چيزى باقى نماند. به جاى منبر و محراب آن كه سوخته بود محراب جديدى ساختند. تمامى اين تعميرات به دستور سلطان عبدالمجيد عثمانى انجام گرديد. «⁽⁴⁾»

تصوير شماره 16

سير تاريخى توسعه و بازسازى جامع اموى‌

از هنگام بناى جامع اموى، در قرون مختلف، تعميرات و اصلاحاتى در آن انجام گرفته و گاهى نيز توسعه يافته است. از جمله:

نقشه

5- ساير مساجد تاريخى و مشهور دمشق‌

اشاره

پس از فتح دمشق، حكّام اسلامى و بزرگان شهر در طى قرون مختلف، اهتمامى ويژه به بناى مساجد داشتند و اكنون هزاران مسجد در اين كشور بيانگر سير تحولات فرهنگى و تمدّن اسلامى در آن است كه در اين‌جا پس از جامع اموى به چند مسجد مشهور و تاريخى اشاره مى‌گردد:

1. مسجد السّادات‌

از كهن‌ترين مساجدِ دمشق، پس از جامع اموى، «مسجد السادات» است.

مكان آن قبل از اسلام همانند جامع اموى كليسا بوده و پس از فتح دمشق به مسجد تبديل شد. اين مسجد در قرن سيزدهم هجرى بازسازى شده است.

«مسجد الصغير» و «جامع الحمادى» از اسامى ديگر آن است، «⁽¹⁾» داراى مناره‌اى كوچك بوده و در نزديكى «باب توما»- در محله مسيحى نشين دمشق- قرار دارد و دير لاتين نيز كنار آن واقع است.

2. جامع بابُ المُصَلّى‌

يكى از مساجد بسيار قديمى دمشق، كه هم زمان با مسجد السادات و پس از جامع اموى ساخته شده، جامع باب‌المصلى است. بناى كنونى آن از عصر سلجوقى و سال 497

هجرى است. اين مسجد در «سوق المصلى» يعنى بين السويقه و ميدان يرموك در مسير باب الصغير ساخته شده است. «⁽¹⁾»

3. مسجد الاقصاب: القصب‌

اين مسجد در سمت «باب الفراديس» و خيابان اصلى مسير حرم حضرت رقيه و حدود پانصد متر پايين‌تر از «سوق العماره» قرار دارد. در اين مكان سرهاى شهداى «مرج عذراء» يعنى حجر بن عدى و يارانش را به خاك سپرده‌اند. «⁽²⁾» اسامى هفت تن از شهدا بر كتيبه‌اى در بالاى اتاقكى، كه در سمت راست راهروى مسجد است، ديده مى‌شود. اين مسجد امروزه به «جامع منجك» نيز معروف است. بناى آن را به امير ناصر الدين بن منجك نسبت مى‌دهند كه وى مكان آن را تخريب و جامع بزرگى در سال 721 به جاى آن ساخت. «⁽³⁾» گفتنى است بدن‌هاى اين شهدا در مرج عذراء كنونى، در 36 كيلومترى دمشق قرار دارد. «⁽⁴⁾»

4. مسجد ابىّ بن كعب انصارى‌

مسجد ابى بن كعب انصارى به سال پانصد هجرى ساخته شده است و داراى دوگنبد سبز و يك مناره كوچك است. ديوارهايش كوتاه و با سنگ‌هاى سفيد و سياه كه گويا در دوره عثمانى ترميم گشته است. مكان آن در يكصد مترى باب شرقى و كنار ميدان باب شرقى است. «⁽⁵⁾» امروزه در آن نمازهاى پنجگانه اقامه مى‌گردد.

5. جامع قيمريه‌

اين جامع كه ابتدا مدرسه بوده، در 665 هجرى به وسيله امير «سيف بن فوارس قيمرى»، حاكم دمشق ساخته شده است. اكنون مدرسه‌اى براى طلاب و مسجدى براى عامه است. مكان آن در سوق القيمريه، حدود ده متر بالاتر از جامع فتحيه است. بازار قيمريه در سمت شرق جامع اموى و در كوچه «رابعة العدويه» قرار دارد كه از در شرقى جامع اموى مى‌توان به آن بازار راه يافت.

6. جامع ابى دردا

مسجد ابى دردا در داخل قلعه دمشق (كنار بازار حميديه) است. «⁽¹⁾» مسجدى است بسيار كوچك كه در گوشه شمال شرقى آن مقامصحابى پيامبر خداصلى الله عليه و آله قرار دارد. بر ديواره اين مسجد كتيبه‌اى با تاريخ 333 هجرى و به خط كوفى است كه اشعارى در مورد ابو دردا بر آن حك شده است. اكنون از پشت ديوار بيرونى قلعه، مقام ابو درداء را مى‌توان زيارت كرد.

7. جامع هشام‌

اين مسجد به وسيله «قاضى بدرالدين بن هرمز» به سال 831 ساخته شد. «⁽²⁾» مناره آن از زيباترين مناره‌هاى دوران مماليك بوده است كه اكنون به علت وجود سقف بازار به سختى ديده مى‌شود. مكان مسجد هشام در سوق مدحت پاشا (اول بازار) در پشت «خان الدكه و سوق الصدف» قرار دارد.

8. جامع جرّاح‌

اين مسجد به وسيله «ملك اشرف موسى ايوبى» به سال 631 هجرى ساخته شده

است. «⁽¹⁾» جامع جراح داراى گنبد و مناره‌اى است و بر سر در ورودى، كتيبه‌اى به خط كوفى ديده مى‌شود كه از قرن هفتم هجرى است. مكان آن در خيابان منتهى به «باب الصغير» (شارع جراح) واقع و درِ قبرستان مجاور باب الصغير نيز در كنار آن باز مى‌شود.

9. جامع درويشيه‌

اين مسجد به وسيله «درويش احمد پاشا» والى عثمانى دمشق در قرن دهم هجرى ساخته شد. «⁽²⁾» جامع بزرگى است كه داراىصحن مستطيل شكلى بوده و مقبره درويش پاشا نيز در آن قرار دارد. مكان جامع درويشيه در محله «درويشيه» و «شارع المستقيم» و حدود دويست متر بالاتر از مدخل بازار حميديه در نبش خيابان قرار دارد. در سمت راست محراب آن كتيبه‌اى به تاريخ 488 هجرى ديده مى‌شود.

تصوير شماره 17

10. جامع سيباهيه‌

ساخته «امير سيباى بن بختجا» آخرين نايب السلطنه عهد مملوكى سال 919 هجرى است. «⁽³⁾» اين مسجد در پايان جنوب شرقى بازار درويشيه در شارع مستقيم و پشت مدخل بازار مدحت پاشا بوده و جامع درويشيه نيز كمى بالاتر از آن است.

11. جامع نقشبنديه‌

اين مسجد در 981 هجرى به وسيله «مراد پاشا» والى عثمانى دمشق براى فرقه نقشبنديه ساخته شد. «⁽⁴⁾» روبه‌روى اين مسجد «مقبره شيخ حسن جباوى» (متوفاى 914 ق.) است كه از اقطاب و بزرگان «فرقه سعديه» بوده است. مكان جامع نقشبنديه در خيابان

«ميدان» و كمى بالاتر از درب غربى مقبره باب الصغير و در مدخل سوق الساروجيه است.

12. جامع احمديه‌

ساخته «شمس احمد پاشا» والى عثمانى دمشق در 1260 هجرى است «⁽¹⁾». اين مسجد در سمت غربى «سوق الحميديه» پشت ديوار جنوبى قلعه دمشق قرار دارد كه امروزه به جامع حميديه- مدرسه احمديه و خانقاه احمديه نيز معروف است.

13. جامع سنانيه‌

جامع سنانيه از بناهاى عثمانى است كه توسط سنان پاشا، والى دمشق در 999 هجرى ساخته شد. «⁽²⁾» جامع مذكور در سوق الجابيه و شارع سعد زغلول كمى بالاتر از مدخل سوق الحميديه قرار دارد و جامع درويشيه نيز پايين‌تر از آن است.

تصوير شماره 18

6- مدارس و دار القرآن‌هاى تاريخى دمشق‌

اشاره

به علّت اهميت و اعتبارى كه اسلام نسبت به علم و آموزش علوم، به‌ويژه علوم اسلامى و در مجموع تعليم و تربيت قائل است، از هنگام نفوذ اسلام در شام و از جمله در دمشق براى تعليم قرآن، حديث و علوم شرعى، مدارسى ساخته شد. ساخت مدارس از سوى حكام، امرا و علما به‌ويژه در قرون چهارم تا هفتم هجرى به اوج خود رسيد. در اين مدارس، دارالقرآن‌ها و دارالحديث‌ها، جوانان و نوجوانان به كسب علوم شرعى و فراگيرى قرآن و حديث اشتغال يافتند. انبوه اين مدارس در دمشق و ساير شهرهاى شام، دليلى بر اهميت فراوان قرآن و حديث و امر تَعلّم در اين سرزمين است. طُلابى در آن مدارس به كسب علم پرداختند كه پس از چندى، خود عالم بزرگى شده و نقش بسزايى در پيشرفت وتوسعه علوم اسلامى داشتند. قديمى‌ترين مدرسه يا دارالقرآنى كه در دمشق ساخته شد، «مدرسه الرشائيه» بود كه در 444 هجرى توسط «رشاءبن نظيف بن ماشاءاللَّه» احداث گرديد «⁽¹⁾» و به‌زودى يكى پس از ديگرى دارالقرآن‌ها و دارالحديث‌ها در دمشق ساختند كه در مجموع به بيش از پانصد عدد مى‌رسيد.

هر يك از فرقه‌هاى اهل سنت؛ براى خود مدرسه‌اى ساخته و به تعليم و آموزش فقهِ مذهب خويش مى‌پرداختند كه نام اين مدارس و تاريخچه آن در منابع اختصاصى آن آمده «⁽²⁾» و ذكر هريك از آن‌ها از محدوده مبحث ما خارج است. در اين‌جا تنها به چند

نمونه از مدارس مشهور و تاريخى دمشق اشاره مى‌گردد كه بنيانگذاران آن از سلاطين و علماى بزرگ «⁽¹⁾» بوده و خود بعدها در آن مدارس مدفون شده‌اند.

الف) مدارس‌

1. مدرسه نوريه كبرى‌

از قديمى‌ترين مدارس دمشق است كه به دستور «نورالدّين محمود زنگى» (ملقب به شهيد) يكى از امراى بزرگ شام و از فاتحين جنگ‌هاىصليبى در 556 هجرى ساخته شد. اين مدرسه كه از آن به عنوان دارالحديث استفاده مى‌شد، اوّلين دارالحديث بر روى زمين بوده است. «⁽²⁾» اكنون پس از گذشت بيش از هشت قرن، همچنان محل تدريس طلاب است. مدرسه مذكور در دو طبقه با حجره‌هاى فراوان و دو شبستان بزرگ- كه در يكى از آن‌ها نماز جماعت برگزار مى‌شود- ساخته شده است. مقبره بانى آن؛ يعنى نورالدّين شهيد نيز در آن‌جا است كه از طريق پنجره‌اى در بازار خياطهاى سابق آن را زيارت مى‌كنند. مكان مدرسه نوريه در پشت جامع اموى، در سمت چپ، انتهاى بازار حميديه و در شارع «⁽³⁾» نورالدّين واقع است. اين شارع به «سوق الخياطين و سوق العصرونيه» نيز معروف است.

2. مدرسه عادليه كبرى‌

يكى ديگر از مدارس مشهور و قديمى دمشق توسط «ملك عادل سيف الدين ابى‌بكربن ايوب» برادر سلطانصلاح الدين ايوبى، فاتح جنگ‌هاىصليبى در 612 هجرى ساخته شده است. اين مدرسه نقش بسيار مهمى در رشد وتوسعه علوم شرعى و اسلامى داشته است. در اين مكان ابوشامه الروضتين خويش را تأليف كرده و مورخ و

نسّاب معروف «ابن خلكان»، كتاب و فيات الاعيان را به رشته تحرير در آورده است. ابن خلدون جامعه شناس بزرگ اسلامى و ابن مالكصاحب الفيه نيز در اين مدرسه به تدريس پرداخته‌اند. «⁽¹⁾»

ملك عادل، بانى مدرسه، كه به سال 615 هجرى وفات يافت، در حجره واتاق سمت چپ مدرسه مدفون شد. در يكى از شبستان‌هاى مدرسه، كرسى و كتابخانه استاد شهير معاصر دمشق مرحوم «محمد كرد على»صاحب كتاب خطط الشام و غوطه دمشق قرار دارد. مدرسه در دو طبقه و چندين حجره براى طلاب ساخته شده است. در قرون بعدى و در عصر حاضر آن را بازسازى كرده‌اند.

در 1919 م. مدرسه مذكور محل موزه ملى دمشق و سپس محلّ فرهنگستان شد و اكنون به عنوان مدرسه علميه از آن استفاده مى‌شود. نماى بيرونى آن، از سنگ است و گنبدى با رنگ قرمز دارد. مكان آن در سمت راست درِ شرقى جامع اموى- كه به سوى بازار حميديه باز مى‌شود- و در نبش «شارع الكلاسه و سبع طوالع» قرار دارد. مدرسه ظاهريه نيز مقابل آن است.

3. مدرسه ظاهريه كبرى‌

يكى ديگر از مدارس قديمى و مشهور دمشق است كه توسط «ملك ظاهر بَيْبَرس بُنْدُقدارى» يكى از امراى بزرگ شام و از فرمانروايان و فاتحان جنگ‌هاىصليبى به سال 676 هجرى ساخته شده است. «⁽²⁾» مدرسه ظاهريه بعدها به بزرگترين كتابخانه دمشق به نام «دارالكتب الظاهريه» تبديل شد كه در آن هزاران نسخه خطى و نفيس نگهدارى شده و هم اكنون نيز پا برجاست. تمامى نسخ خطى آن فهرست نويسى شده و فهرست آن به چاپ سپرده شده است.

تعميرات اندكى در اين مدرسهصورت گرفته و قرار است به موزه ملى دمشق تبديل شود. داخل مدرسه مذكور- در سمت راست درِ ورودى- قبر ملك ظاهر بيبرس بانى آن

قرار دارد كه در آن محراب و گنبدى از سنگ و گچ ساخته و ديوارهاى آن نقاشى شده است. مدرسه از دو طبقه تشكيل شده و علاوه بر محلّ كتابخانه، مكانى براى تدريس طلاب نيز در آن وجود دارد.

مكان مدرسه ظاهريه در مقابل مدرسه عادليه؛ يعنى در شمال غربى جامع اموى و نبش شارع كلاسه و سبع طوالع است. در سمت راست آن نيز حمام ظاهريه- يكى از قديمى‌ترين حمام‌هاى دمشق- واقع شده است.

تصوير شماره 19

4. مدرسه عزيزيه‌

اين مدرسه به فرمان ملك عزيز، فرزند سلطانصلاح‌الدين ايوبى ساخته شد «⁽¹⁾» و مقبرهصلاح‌الدين نيز در آن قرار دارد. اكنون مردم از مقبره و محل دفنصلاح‌الدين كه در اتاقك كوچكى است، ديدار مى‌كنند و قرن‌هاست از حالت مدرسه خارج شده است.

اين مدرسه كه كوچك و داراى گنبدى قرمز است. در خارج باب شمالىِ جامع اموى و سمت چپ آن واقع شده و تقريباً حدود پنجاه متر با درِ شمالى جامع فاصله دارد. درصحن و حياط مدرسه قبر سه افسر از دوره عثمانى‌ها است كه در سقوط هواپيما كشته شده‌اند. قبر دكترصالح شهبندى يكى از مقامات سوريه نيز كه در 1359 هجرى به شهادت رسيده در كنار آن‌ها است.

5. مدرسه سميساطيه‌

اين مدرسه خانه «عمر بن عبدالعزيز» حاكم اموى بوده كه به دست ابوالقاسم علىّ‌بن محمد معروف به «سميساطى»، از بزرگان و رؤساى دمشق به مدرسه و خانقاه تبديل شد. وى در 453 هجرى وفات يافت و در خانقاه خود مدفون گشت. اين خانقاه براى فقراىصوفى وقف شده بود. «⁽²⁾» كتيبه‌اى به خط كوفى،

كه بر بالاى اين مدرسه نصب گرديده، از بانى و مالك آن ياد كرده است. در اين مدرسه علماى اهل تصوّف به زاويه و تهذيب مى‌نشسته‌اند.

مدرسه سميساطيه در كنار درِ شمالى جامع اموى معروف به «باب الناطفيين» و سمت راست كسى است كه از جامع خارج مى‌شود. مدرسه ياد شده اكنون به «معهد الدراسات الشرعيه» تبديل شده و جوانان در آن به تدريس مشغول‌اند.

تصوير شماره 20

6. مدرسه جوزيه‌

اين مدرسه توسط «محى الدين ابوالفرج يوسف بن‌عبدالرحمان بن‌جوزى»، معروف به سبط بن جوزى، مورخ مشهور در قرن هفتم هجرى بنا شده است. و خود در اين مدرسه تدريس مى‌كرده است. اين مورخ به همراه «المستعصم» آخرين خليفه عباسى به دست هلاكو خان مغول كشته شد. «⁽¹⁾»

اكنون اين مكان كه به جامع و مسجد الجوزه معروف است، در خيابان اصلى مسير حرم حضرت رقيه (جنوب آن)، كمى پايين‌تر از بازار العماره قرار دارد. اين مدرسه در 840 ق. به مسجد تبديل شد و مناره آن در 1078 ق. تعمير گرديد.

7. مدرسه جُقْمُقيه‌

اين مدرسه كه به فرمان «امير سيف‌الدين جقمق»، از امراى شام به سال 822 ق. بنا شد، تيمور لنگ آن را به آتش كشيد ولى بار ديگر ترميم گرديد. «⁽²⁾»

مدرسه ياد شده، در سمت شمال جامع اموى، در «شارع الكلاسه و باب البريد» واقع است كه درِ شمالى جامع اموى به آن گشوده مى‌شود. مدرسه جُقمقيه مدفن «امير سيف‌الدين جقمق» است و مدرسه‌اى است بزرگ كه اكنون به «معهد العلوم الشرعيه للجمعية القراء» تبديل شده است كه تابلو در ورودى آن از اين امر حكايت مى‌كند و

تاريخ تأسيس آن، سال 1356 ق. مى‌باشد. در كنار مدرسه جقمقيه بقاياى ستون‌هاى معبد ژوپيتر ديده مى‌شود.

8. مدرسه شاميه‌

به وسيله «دختر نجم‌الدين ايوب» و خواهر توران‌شاه ايوبى به سال 587 هجرى بنا شده است. «⁽¹⁾» درصحن اين مدرسه، قبور فرزندش حسام الدين و همسرش محمد بن شيركوه و برادرش توارن‌شاه نيز قرار دارد. مكان آن در خيابان يوسف العِظَمه و نزديكى هتل‌هاى محل استقرار ايرانيان و زير پل هوايى است. كه انتهاى اين پل به قلعه و بازار حميديه منتهى مى‌شود.

ب) دار القرآن‌ها

1. دارالقرآن الرشائيه‌

از قديمى‌ترين دارالقرآن‌هايى‌كه در دمشق ساخته شد، دارالقرآن الرشائيه است كه به سال 400 يا 444 ق. به وسيله «شيخ رشا بن نظيف بن ماشاءاللَّه» بنا گرديد. «⁽²⁾» اين مدرسه از ابتدا براى تعليم قرآن در نظر گرفته شد و بعدها در 820 هجرى مدرسه اخنائيه به‌جاى آن احداث گرديد كه اكنون موجود و در خارج باب شمالى جامع اموى و كنار مدرسه سميساطيه است. قاضى القضاة اخنايى شافعى نيز در اين مكان مدفون است.

2. دارالقرآن صابونيه‌

اين دارالقرآن به وسيله «احمد بن سليمان بن محمد البكرى الصابونى» به سال 868 هجرى ساخته شد. و آن داراى گنبد و مناره بوده و ديواره‌هايش از سنگ است. «⁽³⁾» اكنون علاوه بر تعليم قرآن، نماز جماعت نيز در آن بر پا مى‌شود. دارالقرآنصابونيه در خارج

«باب الجابيه» در شارع ميدان و روبه‌روى درِ غربى مقبره باب الصغير است.

3. دارالقرآن افريدونيه‌

اين مكان به دست فريدون العجمىِ ايرانى، از تجار خيّر و مشهور دمشق در 749 ق.

بنا شد و خود نيز در آن مدفون گشته است. اين دارالقرآن در خارج باب الجابيه و نرسيده به دارالقرآنصابونيه، و در غرب باب الصغير است. «⁽¹⁾» 0

4. دارالقرآن تنكزيه‌

در 728 هجرى به فرمان «امير تنكز» نايب مملوكى دمشق ساخته شد و در 1329 ق.

«شيخ كامل القصاب» آن را مرمّت كرد. «⁽²⁾» مقبره امير تنكز نيز در همين مكان است. اين مدرسه در شرق بازار «البزوريه» در شارع مستقيم است.

5. دارالقرآن الاسعريّه‌

«خواجه ابراهيم اسعرى»، از تاجران بزرگ دمشق به سال 817 ق. آن را ساخته است. بعدها بانى اين مدرسه در همان مكان مدفون گرديد. «⁽³⁾» اين دارالقرآن در كنار «جامع ماردانيه» به سمت محله محى‌الدين ساخته شده و اكنون نيز جوانان در آن به تعليم قرآن مشغول‌اند.

6. دارالقرآن تفتازانيه‌

«شريف تفتازانى» از علماى معروف دمشق در سال 767 ق. آن را بنا كرده و تاج‌الدين سبكى در اين مدرسه مشغول به تدريس بوده است. مدرسه مذكور در شمال «مدرسه بادرائيه» در محله بادرائيه است. «⁽⁴⁾»

7- قبرستان باب الصغير

اشاره

قبرستان باب الصغير، از قبرستان‌هاى بسيار مهم و تاريخى دمشق است. اين گورستان در نزديكى «باب الصغير»، واقع است كه از دروازه‌هاى اصلى شهر قديمى دمشق به شمار مى‌رود. اين مكان مدفن ده‌ها نفر از امام‌زادگان،صحابه گرانقدر پيامبر خداصلى الله عليه و آله، سرهاى شهداى كربلا، علماى بزرگ اسلام و شيعه، سادات جليل القدر، مورخان و محدثان وصدها تن از بزرگان و رجال اسلامى است. در اين مبحث به مشهورترين قبور آن اشاره مى‌گردد.

الف) قبور فرزندان گرامى ائمه اطهار عليهم السلام‌

1. قبر سكينه دختر امام حسين عليه السلام‌

«آمنه»، ملقّب به «سكينه» يكى از دختران حضرت امام حسين عليه السلام بود كه در حادثه جان‌فزاى كربلا حضور داشت. مادر وى «رباب بنت امرءالقيس بن عدى بن اوس بن جابر بن كعب بن عليم بن جناب» بوده است. «⁽¹⁾» سكينه با عبداللَّه بن حسن عليه السلام يا حسن بن حسن عليه السلام ازدواج كرد، ليكن همسرش قبل از زناشويى با او در كربلا به شهادت رسيد. «⁽²⁾» او

به همراه خواهرش فاطمه و عمه‌اش زينب و ساير اهل بيت امام حسين عليه السلام به اسارت در آمده و به دمشق وارد شد. او در سال 117 هجرى؛ يعنى در سن هفتاد وچند سالگى وفات يافت. «⁽¹⁾»

مرحوم محسن امين محلّ دفن او را مدينه دانسته است. و اين قبر را از آنِ سكينه دختر يكى از امراى دمشق مى‌داند كه البته بايد گفت هيچ منبعى به دفن سكينه دختر امام حسين در بقيع اشاره نكرده است. «⁽²⁾»

مقبره آن بانو، گنبدى بزرگ به رنگ سبز دارد كه دو گنبد ديگر نيز اطراف آن هستند. مناره‌اى به رنگ سبز نيز جلوه‌اى زيبا به اين قبرستان بخشيده است. در اين زيارتگاه، دختر امام‌حسين عليه السلام ونيز امّ‌كلثوم، زينبصغرى دخترامام‌على عليه السلام دفن هستند.

ساختمان كنونى اين مرقد، مربوط به سده پيش است كه به‌احتمال زياد در آن دوران تجديد بنا شده و بر اساس تابلويى كه بر درِ ورودى نصب گرديده، در سال 1330 ق. نيز مرمت شده است. در داخل شبستان و حجره مذكور- و سمت راست- ضريحى از چوب و پوشيده از پارچه سبز رنگى ديده مى‌شود كه به سكينه عليها السلام تعلّق دارد.

سمت چپ آن نيز ضريح ديگرى به همان شكل از امّ‌كلثومصغرى است. در كنار ديوار پلكانى است كه به زير زمين باز مى‌شود. در آن‌جا ضريح و تابوت هر دو قبر در دو اتاقك بسيار كوچك، با سقفى كوتاه قرار دارند. قبر سكينه عليها السلام به وسيله محفظه‌اى شيشه‌اى احاطه شده و سنگ قبرى از قرن پنجم هجرى، كه مزين به آياتى از قرآن به خط كوفى عصر سلجوقى و فاطمى است، ديده مى‌شود.

2. قبر امّ‌كلثوم، دختر امام على عليه السلام‌

در كنار مرقد سكينه- دختر امام حسين عليه السلام- قبر امّ‌كلثوم، دختر امام على عليه السلام است.

چنانكه در فصل اوّل گفته شد، امام على عليه السلام چهار دختر با لقب امّ‌كلثوم داشت: 1. زينب

كبرى عليها السلام 2. رقيه، امّ‌كلثوم كبرى نيز كه از فاطمه عليها السلام بود و در مدينه- هنگام حيات امام حسن مجتبى عليه السلام- همراه فرزندش زيد بن عمر در يك روز از دنيا رفت و در بقيع مدفون شد. «⁽¹⁾» 3- نفيسه (امّ‌كلثومصغرى)، همسر عبداللَّه اكبر بن عقيل 4. زينبصغرى، همسر محمد بن عقيل. «⁽²⁾» اين مرقد متعلّق به نفيسه و ملقب به ام‌كلثومصغرى است.

اين بانو در حادثه كربلا، حضور داشته و به هنگام اسارت، با خطبه‌هاى غرّا و كوبنده، پاسدار خون آن شهدا بوده است. «⁽³⁾»

امّ‌كلثوم وقتى همراه كاروان اسرا وارد كوفه شد، چون مردم به زنان اهل‌بيت نگاه مى‌كردند، فرياد زد: آيا از خدا و رسولش شرم نداريد كه اين‌گونه به حرم پيامبرصلى الله عليه و آله نگاه مى‌كنيد؟ ايشان همچنين قبل از ورود به دمشق، نزد عمر بن سعد رفت و از وى خواست تا زنان حرم را از درى كه مردم كمترى حضور داشته باشند وارد شهر كنند، ولى او نپذيرفته بود. «⁽⁴⁾»

گفتنى است در قريه داريا، در اطراف دمشق، آرامگاهى نيز به نام سكينه دختر امام على عليه السلام وجود دارد كه مردمِ محل، او را از فاطمه عليها السلام دانسته‌اند كه اين انتساب به يقينصحيح نيست و حتى امام على عليه السلام دخترى به نام سكينه نداشته‌اند.

تصاوير شماره 21 و 22

3. قبر منسوب به فاطمه صغرى دختر امام حسين عليه السلام‌

فاطمهصغرى- دختر امام حسين عليه السلام- از «امّ اسحاق، بنت طلحة بن عبيداللَّه بن تَيمى» بوده است. «⁽⁵⁾» وى در سى‌ام هجرى به دنيا آمد و در واقعه كربلا نيز سى سال سن

داشته است. «⁽¹⁾» لذا مى‌توان گفت: فرزند ارشد امام حسين عليه السلام بوده است.

فاطمهصغرى زنى بزرگوار و داراى مقام عالى دينى و علمى و ادبى بود. به‌طورى كه پدرش سيدالشهدا به اين امر شهادت داده است و آن هنگامى بود كه حسن مثنّى؛ يعنى برادر زاده او براى خواستگارى يكى‌از دختران امام‌حسين عليه السلام آمد، حضرت به‌او فرمود:

من فاطمه را براى تو برمى‌گزينم كه در ظاهر، به مادرم فاطمه دختر رسول‌اللَّهصلى الله عليه و آله بسيار شبيه؛ و درعبادت، تمام شب درنماز و روزها روزه‌دار ودرشكل، مشابه حورالعين است. «⁽²⁾»

او از پدر و برادرش- زين‌العابدين عليه السلام- و عمّه‌اش- زينب- و نيز عبداللَّه بن عباس و اسماء بنت عميس حديث روايت مى‌كرده و امّ‌جعفر، ابو المقدام و زهير بن معاويه نيز از او حديث نقل كرده‌اند. احاديث او در كتب حديثى اهل سنت از جمله در سنن ترمذى، ابوداود، ابن ماجه، نسائى و تأليفات ابن حجر آمده است. فاطمهصغرى ابتدا در منزل فاطمه عليها السلام- مادر بزرگش- در جوار مسجدالنبىصلى الله عليه و آله مى‌زيست. وقتى وليد دستور تخريب خانه‌هاى كنار مسجدالنبىصلى الله عليه و آله راصادر كرد، او به خارج مسجد رفت و در آن‌جا خانه‌اى ساخت و چاهى حفر كرد كه بركت فراوانى داشت. مردم اين چاه را زمزم مى‌خواندند و از آن تبرّك مى‌جستند. «⁽³⁾»

فاطمه همانند زينب، در حوادث كربلا مأمن و پناهگاه اهل بيت بود و در بارگاه عبيداللَّه ابن زياد و يزيد خطبه‌هاى غراء خواند. «⁽⁴⁾» او به سال 110 هجرى، در هشتاد سالگى وفات يافت.

در قبرستان باب‌الصغير، پشت قبر سكينه و امّ كلثوم عليهما السلام قبرى منسوب به ايشان است

كه در داخل يك حجره و اتاقك كوچكى قرار دارد. گنبد آن به رنگ سبز و ديواره‌هاى آن به وسيله سنگ‌هاى سياه و سفيد بر پا شده است. در داخل آن تابوتى چوبين، كه به وسيله پارچه‌اى سبز پوشيده، ديده مى‌شود و در كنار اتاق پلكانى است كه به زير زمين باز مى‌شود. در آن‌جا بر سنگ قبر او آيةالكرسى با خط كوفى حجارى شده است.

در پايين اين كتيبه جمله‌اى با عنوان «هذا قبُر فاطِمة بِنْت أَحْمَد بنِ الحُسَينْ الشهيد عليه السلام» و تاريخ 439 هجرى به چشم مى‌خورد. اين امر ما را در اين‌كه قبر ياد شده به فاطمه بنت الحسين تعلّق داشته باشد با ترديد مواجه مى‌سازد، اگرچه عبارت كوفى نيزصحيح نيست؛ زيرا امام حسين عليه السلام فرزند پسرى به نام احمد نداشته است. البته در ميان فرزندان ايشان به محمّد نامى نيز اشاره شده كه شايد اين احمد فرزند او يا يكى از نوادگان امام حسين عليه السلام باشد كه واسطه‌هاى آن حذف شده است.

از سوى ديگر، بيشتر منابع روايت مى‌كنند كه فاطمهصغرى در منزل خود؛ يعنى در پشت مسجد النبىصلى الله عليه و آله وفات يافت و در بقيع به خاك سپرده شد. «⁽¹⁾» پس به احتمال زياد، چون روايتى هم مبنى بر سكونت فاطمهصغرى در دمشق نداريم، قبر مذكور بايد متعلق به نواده امام حسين عليه السلام- نه دختر او- باشد، واللَّه العالم.

4. قبر عبداللَّه بن جعفر الصادق عليه السلام‌

قبر فرزند گرامى امامصادق عليه السلام، كمى بالاتر از قبر فاطمهصغرى و در سمت چپ آن است كه گنبدى كوچك به رنگ سبز دارد و داخل آن تابوتى چوبين با محفظه‌اى فلزى ديده مى‌شود.

5. قبر عبداللَّه بن سجاد عليه السلام‌

قبر عبداللَّه بن امام زين‌العابدين عليه السلام- معروف به عبداللَّه باهر- در كنار ديواره شرقى باب الصغير، البته در بيرون از قبرستان و پس از درِ اصلى قرار دارد. اين مزار داراىصحن

و گنبد سبز و شبستان نسبتاً بزرگى است. اطراف مقبره و مرقد او كه در 1330 ه. بازسازى شده است «⁽¹⁾» ديوارى كشيده‌اندكه آن را از قبرستان جدا ساخته‌اند.

ب) مدفن سرهاى شهداى كربلا در باب الصغير

پس از آن‌كه اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام را در كربلا به خاك و خون كشيدند، عمر بن سعد دستور داد سرهاى شهدا را قطع كنند. پس از اين اقدام شنيع، سرها را ميان قبايل تقسيم كرد تا آنان بدين وسيله به ابن زياد تقرّب جويند. قبيله كنده سيزده سر، به رياست محمد بن اشعث كندى. قبيله هوازن دوازده سر، به رياست شمر بن ذى الجوشن. تميم هفت سر. بنى‌اسد شانزده سر و بقيه قبايل تعدادى را (كه در مجموع به 71 سر بريده مى‌رسيد) حمل كردند و وارد كوفه شدند. «⁽²⁾» عبيداللَّه دستور داد تمامى سرها را از جلوىِ كاروان اسرا حركت دهند و به شام ببرند. در شب اول ماهصفر، كاروان به دمشق رسيد.

قبل از ورود آن، به دستور حكومت يزيد، شهر را آراستند. زنان و مردان، هلهله كنان ايستاده و سرهاى مقدس را بر نيزه‌ها و كاروان مصيبت ديدگان اهل بيت را به دنبال آن مى‌نگريستند. سر مقدس عباس بن على عليه السلام جلوتر از همه و سر مقدس امام حسين عليه السلام در آخر سرها و در جلو زنان بر نيزه افراشته بود «⁽³⁾»؛ گويى هنوز عباس بن على عليهما السلام جلو دار و علمدار كربلا بود.

امّ كلثوم از رييس قافله خواسته بود سرها را جلوتر از كاروان وارد شهر كنند تا مردم متوجه سرها شده وبه حرم اهل بيت نگاه نكنند. هنگام طلوع آفتاب سرهاى مقدس شهدا و كاروان اسرا از «باب الساعات» وارد مسجد اموى شد. آنگاه به دستور يزيد لعنة اللَّه، تمامى سرها به مدت سه روز بر دروازه‌هاى شهر و مسجد اموى آويزان گرديد. امام

زين‌العابدين عليه السلام پس از چندى، موافقت يزيد را گرفت تا سرها را به بدن‌ها ملحق سازد و لذا سر امام حسين عليه السلام و ساير شهدا را به كربلا برد و به اجساد مطهرشان ملحق كرد. «⁽¹⁾»

در عين حال، چند سر از شهدا را در پيرامون «باب الصغير» به خاك سپردند. امروز اين مكان كه حدود پنجاه متر بالاتر از درِ اصلى قبرستان باب الصغير و سمت چپ كوچه و در حقيقت خارج از قبرستان است، داراى محوطه‌اى بزرگ است كه در وسط آن حجره‌اى كوچك بوده و سرهاى مقدس در اين حجره دفن شده‌اند.

بر اساس كتبيه سنگى بالاى حجره، ضريح قبلىِ آن را كه از نقره بوده، فرمانده سپاه فاطمى مصر؛ يعنى جوهرصقلى ساخته كه متعلق به قرن چهارم است. اما در سال‌هاى اخير به‌جاى آن، ضريحى از نقره ساخته‌اند. هر چند كه بر سقف اين حجره، اسامى شانزده تن از شهداى كربلا نوشته شده، ليكن به احتمال قوى تنها سر سه تن از شهداى كربلا در اين مكان به خاك سپرده شده‌اند. اين سرها عبارت‌اند از: 1. سر مقدس حضرت ابوالفضل العباس عليها السلام 2. سر مقدّس حضرت على اكبر عليها السلام 3. سر مقدس حبيب بن مظاهر عليها السلام.

سيد محسن امين، در 1321 ق. كتيبه‌اى بر بالاى درِ ورودى اين مقام، با اين عبارت ديده است: «هَذَا رأس عباس و على بن الحسين عليهم السلام و حبيب بن مظاهر». بعدها كه ضريحى بر روى اين محل گذاشته شد، نام شانزده تن ذكر گرديد. «⁽²⁾» با توجه به اين‌كه منابع تاريخى شيعه اذعان دارند سرهاى شهداى كربلا به بدن‌هاى آنان ملحق شده است، به نظر نمى‌رسد در اين مكان بيش از سه سر به خاك سپرده شده باشد. واللَّه اعلم بالصواب.

نام سرهايى كه بر سقف گنبد اين مكان ثبت شده، عبارت‌اند از:

تصوير شماره 23

ج) مقابر صحابه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله‌

1. قبر منسوب به بلال حبشى‌

بلال بن رباح، ازصحابه پيامبر خداصلى الله عليه و آله و مؤذن آن حضرت، از بردگان سياه پوستِ خريدارى شده از حبشه بود كه به خدمت اميّة بن خلف در آمد و سال‌ها زير ستم وى به زندگى خويش ادامه داد تا اين‌كه پيامبرصلى الله عليه و آله به رسالت مبعوث گرديد. چون برابرى و مساوات از شعارهاى اصلى اسلام بود، بسيارى از بندگان و بردگان، از آن استقبال كردند تا خود را از ستم و ظلم اربابان و بى‌عدالتى در جامعه رهايى بخشند. يكى از اين بردگان سياه، بلال حبشى بود. او به رغم شكنجه‌هاى طاقت فرسايى كه از مشركان و به‌ويژه ارباب خود؛ اميّه مى‌ديد، باز از اسلام و آيين خود دست نكشيد. ابوبكر او را ازصاحبش خريد و آزاد ساخت.

بلال پس از هجرت پيامبر خداصلى الله عليه و آله به مدينه مهاجرت كرد و آن حضرت او را مؤذن خود گردانيد. هنگامى كه پيامبر خداصلى الله عليه و آله وفات يافت، خليفه (ابوبكر)، از بلال خواست تا همچنان اذان بگويد ولى او نپذيرفت و گفت: سوگند خورده‌ام كه پس از پيامبرصلى الله عليه و آله براى هيچ كس اذان نگويم.

وقتى لشكر اسلام در مدينه آماده عزيمت براى فتح شام شد، بلال از ابوبكر اجازه عزيمت خواست. ابوبكر گفت: هر آنچه خواهى كن ولى دوست داشتم نزد من در مدينه مى‌ماندى و اذان مى‌گفتى، بلال نپذيرفت و وارد لشكر شد. «⁽¹⁾»

او به دمشق آمد و در «داريا»، يكى از قريه‌هاى اطراف دمشق ساكن شد و سرانجام در سال بيست هجرى «⁽¹⁾» يا به روايتى هفده هجرى «⁽²⁾» در دوران خلافت عمربن خطاب- در سن 63 سالگى- وفات يافت. «⁽³⁾»

در محل دفن بلال اختلاف است. ابن كثير قبرى كه در باب الصغير به او منسوب است راصحيح ندانسته و محل دفن وى را همان قريه «داريا» مى‌داند. او قبرى كه اكنون در باب الصغير است، را از «بلال بن ابى الدرداء» قاضى دمشق دانسته كه فردى عابد و زاهد بوده است. «⁽⁴⁾» در هر حال، قبرى كه اكنون به نام بلال در باب الصغير معروف است، كمى بالاتر از قبور سكينه و ام‌كلثوم قرار دارد؛ و با قبر منسوب به عبداللَّه بن جعفر طيار در يك بقعه هستند.

قبر بلال بزرگترين قبرِ داخل اين بقعه است كه در ميان قبور ديگر متمايز و اطراف آن نيز با محفظه‌اى از شيشه پوشانيده شده است. تاريخ سنگ قبر وى 635 هجرى است.

بر بناى مقبره بلال گنبدى است به رنگ سبز و سوّمين گنبد از درِ ورودى قبرستان باب الصغير است. اين گنبد، در 1007 هجرى و 1289 هجرى مرمّت شد. در 1361 هجرى در آتش سوخت و اداره اوقاف آن را بازسازى كرد. «⁽⁵⁾»

2. قبر منسوب به عبداللَّه بن جعفر بن ابوطالب عليها السلام‌

كنار قبر بلال قبرى منسوب به عبداللَّه بن جعفر، همسر حضرت زينب عليها السلام است كه به قطع ويقينصحّت ندارد؛ زيرا عبداللَّه در سال جحاف، در مكه وفات يافت «⁽⁶⁾» و در

قبرستان بقيع به‌خاك سپرده شد. «⁽¹⁾» عبداللَّه اوّلين نوزادى بود كه در حبشه به دنيا آمد و هنگام وفات پيامبر خداصلى الله عليه و آله ده سال داشت. پدرش- ملقّب به «ذوالجناحين»- در غزوه مؤته به شهادت رسيد.

پيامبرصلى الله عليه و آله، عبداللَّه بن جعفر را از لحاظ شكل ظاهرى و اخلاق، شبيه خود خوانده‌اند. «⁽²⁾» بعضى وى را در بخشندگى، هم‌شأن شمرده‌اند. «⁽³⁾» او فردى بسيار عابد و با كرامت بود و همواره به همراه همسرش حضرت زينب، در خدمت امام على عليه السلام حاضر و سه تن از فرزندان او به نام‌هاى عبداللَّه، عون و محمد، در ركاب امام حسين عليه السلام به شهادت رسيدند. قبر وى بسيار كوچك و بر بالاى آن دو كتيبه به‌خط كوفى ديده مى‌شود كه به راحتى قابل خواندن نيست.

3. قبر منسوب به عبداللَّه بن ام‌مكتوم‌

عبداللَّه بن امّ مكتومصحابى جليل القدر پيامبر خداصلى الله عليه و آله و از مسلمانان نخستين است. وى كاتب و حافظ قرآن بود و در موارد بسيار، به هنگام غزوات پيامبرصلى الله عليه و آله جانشينى آن حضرت در مدينه را بر عهده مى‌گرفت. در كنار ديواره شرقى باب الصغير؛ يعنى درِ دوم آن و به موازات قبور سكينه و امّ كلثوم- به فاصله دويست مترى- اتاق كوچكى، بدون گنبد وبا سنگ‌هاى سياه ديده مى‌شود، كه برآن نوشته شده: «هذا قبر امّ مكتومصحابى رسول‌اللَّهصلى الله عليه و آله».

گفتنى است كه تنها «كموّنه حسينى» در تأليف خويش، به نام وى در قبرستان باب الصغير اشاره كرده است. «⁽⁴⁾» پ و او بايد در مدينه دفن شده باشد.

4. قبر اوس بن اوس‌

اوس بن اوس از ديگر اصحاب پيامبر خداصلى الله عليه و آله و از اهلصفّه است كه همواره در مسجد پيامبر مشغول تهجّد و عبادت بود. اوس به شام هجرت كرد و پس از وفات (در دوران خلافت عثمان)، در باب الصغير دفن گرديد. «⁽¹⁾» مقبره او اكنون در مقابل مدرسهصابونيه، در سمت ديواره غربى مقبره باب الصغير است.

5. واثلة بن اسقع‌

واثله نيز همراه اوس بن اوس و عمار بن ياسر و ديگران، در ايوانصفّه در مسجد النبىصلى الله عليه و آله روزگار مى‌گذراند. وى عمرى طولانى داشت و گويند در سن 150 سالگى- در دوران خلافت عبدالمك مروان (سال 83 هجرى)- در دمشق از دنيا رفت و در باب الصغير دفن گرديد. او آخرينصحابى بود كه در اين شهر وفات يافت. «⁽²⁾» واثله پس از شهادت امام حسين عليه السلام به شدّت خشمگين بود و همواره به نقل آيه تطهير، كه در شأن خاندان پيامبرصلى الله عليه و آله نازل شده، مى‌پرداخت. «⁽³⁾»

6. قبر منسوب به ابان بن عثمان‌

ابان بن عثمان، فرزند خليفه سوم و از تابعين است. وى و سه تن ديگر از محدّثان و مورّخان مشهورِ مدينه در قرن اوّل هجرى، پدران تاريخ‌نگارى اسلامى محسوب شده و بيشتر محدّثان و تاريخ‌نگاران از نسل تابعين و ديگران به روايات آنان استناد مى‌كرده‌اند.

ابان نزد خلفاى اموى به‌ويژه معاويه احترامى ويژه داشت و به دستگاه خلافت بنى‌اميه نزديك بود.

او در سال 76 هجرى، از سوى عبدالملك بن مروان به حكومت مدينه منصوب شد و به مدت هفت سال در اين سمت باقى ماند. «⁽⁴⁾» سر انجام به سال 105 هجرى در دوران

خلافت يزيد بن عبدالملك از دنيا رفت.

در منابع‌تاريخى، نام وى جزو مدفونين در باب‌الصغير ديده نمى‌شود ولى در سمت چپ مقابر سكينه و عبداللَّه و حدود دويست متر بالاتر از آنان؛ يعنى پشت مقبره فضّه، حجره كوچكى است با گنبدى سبز رنگ كه بر ديوار آن نام ابان بن عثمان ديده مى‌شود.

7. فضالة بن عبيد

او ازصحابه‌اى بود كه پس از فتح دمشق به اين شهر آمد و در آن‌جا سكونت گزيد.

در دوران معاويه، كرسى قضاوت در اين شهر را بر عهده داشت و در سال 53 هجرى در گذشت. وى را در كنار ابى دردا و امّ‌دردا دفن كردند. «⁽¹⁾»

8. ابو دردا و امّ دردا

«ابو دردا» عويمر بن مالك بن زيد نيز ازصحابه بود. پيامبرصلى الله عليه و آله ميان او و سلمان پيمان برادرى بست و در مورد او فرمود: «عُوَيمر حكيم امت من است» «⁽²⁾» وى كه در تمامى غزوه‌هاى پس از احد حضور داشت، پس از فتح دمشق براى تبليغ اسلام به اين شهر مهاجرت كرد. ابو دردا در عصر خليفه دوم و نيز حكومت معاويه قاضى دمشق بود.

سرانجام در 30 هجرى، در خلافت عثمان وفات يافت و در باب الصغير، كنار مادرش «ام دردا» مدفون شد. وى در قلعه دمشق مسجد و معبدى داشت كه به معبد ابى دردا معروف بود و همواره در آن‌جا به عبادت مى‌نشست. «⁽³⁾»

9. سهل بن ربيع انصارى‌

وى نيز ازصحابى بزرگوار و از قبيله اوس بود كه در دمشق ساكن شد و در اوايل خلافت معاويه از دنيا رفت. او را در جنوب قبرستان باب‌الصغير به خاك سپردند. «⁽⁴⁾»

د) مقابر زنان بنى‌هاشم و منسوبان به خاندان رسالت‌

1. قبر فضه، خادمه بزرگوار فاطمه عليها السلام‌

«فضه نوبيه» را دختر يكى از پادشاهان حبشه و يا هند دانسته‌اند. «⁽¹⁾» اين بانوى بزرگوار سال‌ها در خدمت حضرت فاطمه عليها السلام بود و گفته‌اند كه بيست سال سخنى جز كلمات قرآن از وى شنيده نشده است. طبق نقل مفسّران در تفسير آيه «هَلْ أَتى»، فضه، به‌خاطر شركت در ايثار اهل‌بيت در دادن غذاى خود به مسكين و يتيم، مشمول اين آيه قرار گرفته است.

على عليه السلام در باره‌اش دعا كرد: «الّلهمّ بارِكْ لَنا فِي فِضَّتِنا».

اين بانو همواره اهل عبادت، زهد و علم بود و محرم اسرار خاندان رسالت به شمار مى‌رفت؛ چنانكه على عليه السلام در باره او مى‌فرمود: «فاطمه از من پيمان گرفت آنگاه كه از دنيا رفت، هيچ‌كس را بر مرگ او آگاه نكنم، جز امّ سلمه، امّ ايمن و فضّه را و از مردان ...». «⁽²⁾»

بدين‌گونه فضّه تا پايان عمر فاطمه عليها السلام خدمتگزار آن حضرت و پس از ايشان در خدمت حسن، حسين و زينب عليهم السلام بود. او خاندان نبوت را در كربلا همراهى مى‌كرد و پس از بازگشت به مدينه، به احتمال زياد همراه حضرت زينب عليها السلام به شام بازگشت و پس از وفات، در باب‌الصغير به خاك سپرده شد. «⁽³⁾» قبر وى كمى بالاتر از مرقد عبداللَّه بن جعفرصادق عليه السلام و حدود يكصد مترى سمت چپ آن؛ يعنى در انتهاى ديوار غرب قبرستان واقع است. حجره و مرقد او گنبدى كوچك به رنگ سبز دارد و ديواره‌هاى آن از سنگ سياه است.

2. اسماء بنت عُميس «4»

⁽⁴⁾

3. ميمونه دختر امام حسن عليه السلام‌

4. حميده دختر مسلم بن عقيل‌

اين سه بانوى بزرگوار، در يك حجره و مقبره آرميده‌اند كه در پشت مقابر سكينه و امّ‌كلثوم و در سمت چپ قبر عبداللَّه بن جعفرصادق عليه السلام واقع است. بر روى حجره آنان، گنبدى به رنگ سبز و در داخل آن تابوتى بزرگ و چوبين ديده مى‌شود. حجره مذكور در 1330 ه. بازسازى شده و به وسيله پلكانى، به زير زمين داخل آن راه است.

قبر اول از «حميده دختر مسلم بن عقيل» (متوفاى سال هفتاد هجرى) قبر دوم از «اسماء بنت عميس» (متوفاى سال 65 هجرى) و سوّمين قبر از ميمونه دختر امام حسن عليه السلام است.

5 و 6. قبور منسوب به امّ‌سلمه و امّ‌حبيبه، همسران پيامبر خدا صلى الله عليه و آله‌

در انتهاى ديواره شرقى، كمى بالاتر از درِ اصلى قبرستان، پس از قبر عبداللَّه بن سجاد عليه السلام حجره‌اى است مستقل، كه در آن، دو قبر به نام‌هاى امّ حبيبه و امّ سلمه، همسران پيامبرصلى الله عليه و آله قرار داشته است. به يقين مى‌توان گفت: امّ سلمه و امّ حبيبه در قبرستان بقيع، در مدينه، مدفون‌اند و اين انتساب درست نيست.

ه) قبور علما و دانشمندان و زهاد معروف دمشق‌

اشاره

در قبرستان «باب الصغير» ده‌ها تن از علماى بزرگ اسلام، زهّاد، فقها، محدّثان، اديبان و ... آرميده‌اند.

1. شمس‌الدين الذّهبى (ف. 748 ق.)

شمس الدين عثمان الذهبى، از مورّخان و محدّثان بزرگ اسلام وصاحب ده‌ها اثر تاريخى و حديثى است. مشهورترين اثر او با نام «تاريخ الاسلام»، در 30 جلد به چاپ رسيده است.

2. ابن هشام نحوى‌

احمد بن عبدالرحمان بن هشام الأنصارى- دانشمند بزرگِ علم نحو و اديب مشهور- در مصر به دنيا آمد و در دمشق وفات يافت. وى در كنار قبر بلال حبشى، در باب‌الصغير مدفون است.

3. ابن رجب حنبلى‌

از محدثان بزرگ و فقهاى دمشق بوده كه ده‌ها تأليف در حديث و فقه حنابله به رشته تحرير در آورد؛ «شرحصحيح بخارى»، «شرح اربعين النوويه» و «طبقات الحنابله» از تأليفات مشهور و مهمّ اوست.

4. ابن قيم جوزى (691- 751 ق.)

ابن قيم جوزى،صاحب كتاب مشهور «زادالمعاد فى هدى خير العباد»، از فقهاى اسلام است كه در رو به‌روى «مدرسهصابونيه»، كنار درِ غربىِ باب‌الصغير الأولى، كه به «شارع الميدان» باز مى‌شود، به خاك سپرده شده و بر روى سنگ قبر زيباى او، اشعار و احاديثى حجارى گرديده است.

5. ابن عساكر (ف. 571 ق.)

على بن حسين بن هبة اللَّه بن عبداللَّه، معروف به ابن عساكر شافعى دمشقى،صاحب كتاب معروف «تاريخ دمشق»، از بزرگترين نويسندگان و مورخان دمشق بود. «⁽¹⁾»

6. ابن حورانى دمشقى (ف. 551 ق.)

شيخ ابوالبيان محمد بن محفوظ القرشى- شيخ الطائفه بيانيه- معروف به «ابن حورانى»صاحب كتاب «زيارات الشام»، يكى از علما و فقهاى بزرگ دمشق است. كه در كتاب مشهور خود به شرح و توصيف مقابر دمشق به‌ويژه باب‌الصغير پرداخته و بخشى از اطلاعاتى را كه در تحقيق حاضر استفاده كرده‌ايم، از تأليف او برگرفته شده است.

7. بهلول (م. 151 ق.)

در شارع ميدان و كمى نرسيده به درب غربى باب الصغير- در داخل محوطه كوچكى- تعدادى قبر وجود دارد. يكى از قبور آن، كه كمى جلوتر از سايرين است، سنگ نبشته‌اى بهصورت استوانه بر آن قرار داده شده و عبارت هذا قبر بهلول متوفى 151 هجرى بر آن ديده مى‌شود.

8. ابن مالك نحوى (م 686 ق)

بدرالدّين بن جمال الدين مشهور به «ابن مالك»، از علما و ادباى بزرگ در علم نحو و ادبيات عرب بود. الفيه او شهرت خاص دارد و همواره در حوزه‌هاى علميه تدريس مى‌گردد. «⁽¹⁾»

و) قبور ساير بزرگان تابعين و بازماندگان ائمه اطهار عليهم السلام‌

نقشه

8- ساير قبرستان‌هاى معروف دمشق‌

الف) قبرستان صوفيه و قبور عارفان دمشق‌

اشاره

در غرب شهر قديمى دمشق، كه محل زندگى بسيارى از زهّاد و متصوّفه بوده است، قبرستانى وجود دارد كه تنها اهل تصوف و بزرگان ايشان در آن به خاك سپرده شده‌اند.

قبرستان ياد شده در غرب باب‌الصغير واقع شده و فاصله زيادى با آن ندارد. مشهورترين اين متصوّفه عبارت‌اند از:

1. ابراهيم قونوى (652- 732 ق.)

ابراهيم بن سليمان الحموى، از علماى بزرگ حنفيه و از زهاد و متصوّفه مشهور قرن هفتم هجرى بود، تأليفات فراوانى؛ از جمله «شرح جامع الكبير فى الفروغ الشيبانى» و «شرح منظومه نسفى» از او به جاى مانده است.

2. احمد بن بدرالدّين (م 934 ق.)

احمد بن بدرالدين الحنفى، از متصوفه بزرگ حنفى دمشق بود كه در محله شويكه مدفون شد.

3. ابو عمرو بن صلاح (م 634 ق.)

تقى الدين بنصلاح، مفتىِصلاح الدين ايوبى، فقيه، محدّث و مفسّر بزرگ، در

سمت غربى قبرستانصوفيه مدفون شد. «⁽¹⁾» نگارنده اين سطور در شهر حلب قبرى در كنار مشهد الحسين ديده كه به عمرو بنصلاح منسوب بوده است.

4. ابن المحدث (642- 695 ق.)

ابراهيم بن عبدالرزاق حنفى، معروف به ابن المحدّث، در موصل به دنيا آمد و در دمشق درگذشت. وى يكى از فضلا و شعراى بزرگ متصوّفه بود.

5. عبدالرحمان بن نوح (م 654 ق.)

از شيوخ بزرگ فرقه نورى بود. در دمشق فتوا مى‌داد و از عرفا و زهاد متقى محسوب مى‌شد. «⁽²⁾»

6. قطب الدين نيشابورى (م 578 ق.)

مسعود بن محمد بن مسعود، قطب الدين ابوالمعالى نيشابورى امام شافعى، از متصوّفه، بلغا و ادباى بزرگ دمشق بود، كه در شرق مقابرصوفيه مدفون شد.

7. فخر بن عساكر (م 620 ق.)

وى شيخ الشافعيه شام و از زهّاد و عبّاد بود، كه گويند هيچ‌گاه زبانش از ذكر نام خدا باز نمى‌ايستاد. از فضايل وى بسيار سخن گفته‌اند. او در شرق مقابرصوفيه و در مقابل قبر عمرو بنصلاح مدفون گشت. «⁽³⁾»

8. ابن كثير دمشقى (م 774 ق.)

عمادالدين ابن كثير قرشى الدمشقى- از مورّخان و سيره‌نويسان بزرگ اسلام- و

صاحب كتاب مشهور «البداية والنهايه» از شاگردان ابن تَيميه بود، كه در كنار قبر استادش ابن تيميه در مقابرصوفيه مدفون گشت. «⁽¹⁾»

9. ابن تيميه‌

تقى الدين ابوالعباس احمد بن شهاب الدين عبدالحيم دمشقى حنبلى، در شهر حرّان، از توابع تركيه كنونى به دنيا آمد. در دوران حيات او، مغولان به شهرهاى اسلامى هجوم آوردند و همه‌جا را در معرض ويرانى و كشتار قرار دادند. ابن تيميه به علت تهاجم مغول به حرّان، به دمشق آمد. در سايه تعليمات پدر، در علوم متداول زمان خود؛ از فقه، حديث، اصول، كلام، رياضيات، ملل و نحل و اديان ديگر خبره شد و در فقه حنبلى به درجه اجتهاد رسيد. در فقه فتاوايى داد كه با فتاواى مذاهب اربعه اختلاف داشت.

وى در دارالقرآن تنكزيه دمشق به تدريس مى‌پرداخت. هنگام فتح اين شهر از سوى مغول، مردم را به مقابله بر ضدّ آنان فرا خواند و خود نيز در جهاد عمومى عليه آنان حضور يافت. پس از آنكه در دمشق ميان عقايد وى و ساير مذاهب اربعه اختلافات و درگيرى‌هايى پديد آمد، او را بارها محاكمه و به زندان انداختند ولى از عقايد خود دست بر نداشت. ابن تيميه سفر براى زيارت پيامبر خداصلى الله عليه و آله به مدينه را حرام مى‌دانست و مى‌گفت تنها براى اقامه نماز در مسجدالنبىصلى الله عليه و آله به آن‌جا مسافرت كرد. او به حديثى استناد مى‌كرد كه «لَا تشدّ الرّحال إلّا ثلاثة مساجد ...» و يا توسل به پيامبرصلى الله عليه و آله و ساير بزرگان دين را جايز نمى‌دانست. خواندن نماز كنار قبور و ساختن بقعه و گنبد بر روى آن را شرك مى‌شمرد. همچنين او به تجسيم خداوند قائل بود و در تفاسير آيات الهى كه از ذات احديت سخن مى‌رفت، براى خداوند دست و پا و زبان و ... تصوّر مى‌كرد. اين اعتقادات باعث برانگيختن خشم بسيارى از علماى اهل سنت شد. «⁽²⁾»

حكام دمشق يا مصر نيز گاهى از عقايد او دفاع و يا بر ضد او دست به اقدام مى‌زدند تا اين‌كه در نهايت، وى در زندان قلعه دمشق از دنيا رفت. او را در مقابرصوفيه- كنار قبر برادرش شرف الدّين عبيداللَّه- دفن كردند. «⁽³⁾» عقايد انحرافى ابن تيميه به ويژه تعارض و

خصومت وى با شيعه، از طريق شاگردان متعصب او؛ يعنى شمس‌الدين ابن قيم جوزىصاحب «زاد المعاد فى هدى خير العباد» و ابن كثير،صاحب «البداية والنهايه» در عالم اسلام گسترش يافت و سرانجام محمد بن عبدالوهاب با استفاده از تعاليم او، مكتب جديدى به نام «وهابيه» پديد آورد و پيروان او از جمله ابن سعود و فرزندانش (آل سعود)

پس از تسخير شهرهاى مقدس مكه و مدينه، بر اساس اعتقادات ابن تيميه و محمد بن عبدالوهاب، بسيارى از اماكن مقدس و مورد توجه عالم اسلام در اين دو شهر، به‌ويژه قبور ائمه بقيع را تخريب كردند.

ب) قبرستان باب توما و باب شرقى‌

اشاره

قبرستان باب توما در شرق منطقه قديمى دمشق، منطقه مسيحى نشين قرار دارد. در اين مقبره چند تن ازصحابه و علماى اسلام مدفون‌اند؛ از جمله:

1. شرحبيل بن حسنه‌

شرحبيل بن حسنه، يكى از چهار فرمانده اسلام است كه دمشق را فتح كردند. وى ازصحابه پيامبر خداصلى الله عليه و آله و كاتب وحى بود. در دمشق وفات يافت و در نزديكى باب توما به خاك سپرده شد. «⁽¹⁾»

2. ضرار بن ازور اسدى‌

ازصحابه پيامبر خداصلى الله عليه و آله است كه در فتح دمشق حضور داشت. وى در «خارج باب شرقى» در محله الجزماء مدفون شد. قبر او داراى ضريح و بارگاه است. «⁽²⁾» قبر شيخ ارسلان دمشقى در نزديكى او است.

3. معاذ بن جبل‌

معاذ بن جبل،صحابى مشهور و رييس طايفه اوس، در مقبره باب شرقى مدفون

است. «⁽¹⁾» اين مطلب تنها در كتاب «زيارات الشام» ذكر شده است. و او بايد قطعاً در مدينه دفن شده باشد.

4. شيخ ارسلان دمشقى (ف. 540 ق.)

عارف بزرگ و مشهور دمشق، ابى يعقوب بن عبدالرحمان عبداللَّه الجعبرى معروف به «شيخ ارسلان»، در مقبره باب شرقى مدفون است. «⁽²⁾» وى از اكابر علما، زهاد و عرفا است كه كرامات زيادى از او نقل كرده‌اند.

او در مسجد كوچكى- داخل باب توما- روزها و شب‌ها به عبادت مى‌گذرانيد كه اكنون به مقام شيخ ارسلان معروف است. گويند در نهايت زهد مى‌زيست و بيست سال تمام نجّارى مى‌كرد و يك سوم از درآمد آن راصدقه و يك سوم را براى لباس و زندگى خود و يك سوم آن را به رييس و پيشواى خود مى‌داد. «⁽³⁾»

ج) قبور سلاطين مشهور دمشق‌

1. معاوية بن ابى سفيان‌

معاويه پسر ابوسفيان بن حرب بن اميه، تنها حاكمى است كه چهل سال در دمشق بر مسند خلافت نشست و حكمرانى كرد. در مكان قبر وى اختلاف است؛ بعضى چون ابن حورانى گويند وى در باب الصغير مدفون شد و ديوارى بر گرد قبر وى كشيده بودند. «⁽⁴⁾»

ابن طولون گويد: قبر معاويه همان قبرى است كه اكنون به قبر و مقام هود معروف است و در ديوار قبله جامع اموى قرار دارد؛ زيرا به اتفاق علما، هود به دمشق نيامده است. «⁽⁵⁾»

و اما در باب‌الصغير، قبرى بدين وصف نيست و شايد نظر دومصحيح باشد؛ زيرا كاخ معاويه (قصر الخضراء) در پشت ديوار قبله جامع اموى قرار داشته و بعدها خراب شده است. احتمال مى‌رود معاويه را از ترس خوارج در ديوار جامع مدفون ساخته باشند و مكانى كه امروز به عنوان قبر هود معروف است، تنها مقام هود باشد كه در گذشته از آن سخن گفته‌ايم «⁽¹⁾» و در آن‌جا كتيبه‌اى از پند و اندرزهاى هود يافت شده است.

امّا در پشت جامع اموى (در زقاق معاويه) كه از سمت شرق جامع اموى بدان راه است، مقبره‌اى وجود دارد كه به معاويه منسوب است. اين مقبره حالتى نيمه مخروبه دارد و گنبدى نيز بر فراز آن به رنگ قرمز كم رنگ ديده مى‌شود. در اين قبه و مقبره كه در داخل محوطه‌اى كوچك و در آخر كوچه بسيار باريكى است، خانواده‌اى زندگى كرده و از آن محافظت مى‌كنند. متأسفانه آنان اجازه ديدار از داخل مقبره را به نگارنده ندادند.

تصوير شماره 24

2. معاوية بن يزيد بن معاويه (معاويه ثانى)

معاوية بن يزيد بن معاوية بن ابوسفيان، معروف به معاويهصغير و معاويه دوم فردى زاهد و پارسا و گوشه‌گير بوده است. پس از مرگ يزيد، با او به عنوان خليفه مسلمين بيعت شد ولى با اكراه پذيرفت و بيش از چهل يا بيست روز نيز خلافت نكرد و در عزلت و گوشه‌گيرى در سن 22 سالگى از دنيا رفت و به نقلى مسموم شد. وى آخرين حكمران و خليفه اموى از نسل ابوسفيان است؛ كه پس از وى خلافت به خاندان مروانيان- شعبه‌اى ديگر از بنى‌اميه- از فرزندان عاص و در رأس آن‌ها مروان بن حكم رسيد.

مسعودى گويد: هنگام وفات وى، بنى اميه اطراف او را گرفتند و گفتند: خلافت را به هركس از خاندانت مى‌خواهى واگذار كن. او گفت: به خدا سوگند كه شيرينى خلافت بر شما را نچشيدم، چگونه بار آن را بر گردن خود (پس از مرگم) بيندازم؟ حال كه براى شيرينى آن مى‌شتابيد، آيا براى تلخى آن نيز چنين مى‌كنيد؟ خداوندا! من از تعيين خليفه

بر مردم بيزارم و از آن كناره مى‌گيرم. خدايا! من كسى همانند اهل شورى (در هنگام مرگ عمر بن خطاب) را نمى‌يابم. پس خود كسى كه اهليّت آن را داشته باشد، بر اين امر نصب كن. اى كاش اين كار را بر عهده نمى‌گرفتم. آيا من بنى‌اميه را به شيرينى آن برسانم و بار آن را برگردن خود بگيرم و كسى كه شايسته آن است از آن باز دارم؟ هرگز چنين نمى‌كنم.

وليد بن عتبة بن ابى سفيان بر او نماز گزارد به اميد اين كه خلافت به او برسد، ولى هنگامى كه تكبير دوم را مى‌گفت، كشته شد. «⁽¹⁾» ابن كثير گويد: معاويه دوم در خارج باب‌الصغير مدفون است و ابن طولون نيز چنين گويد؛ و ابن حورانى نيز مى‌نويسد: قبر وى در گوشه مقبره باب الصغير جنوبى است. «⁽²⁾» با كاوش فراوان در داخل باب‌الصغير، مقبره‌اى بدين نام يافت نشد.

اما در جنوب مسجد اموى، هنگامى كه از باب جنوبى و شبستان بيرون مى‌رويم در سمت چپ در داخل كوچه‌اى باريك امروزه قبرى به نام او وجود دارد كه مردم به زيارتش مى‌روند و معتقدند از او حاجت مى‌گيرند.

تصوير شماره 25

3. وليد بن عبدالملك بن مروان‌

وليد بن عبدالملك بن مروان در سال 86 ق. به خلافت رسيد حكومتش نُه سال و هشت ماه به طول انجاميد. وليد در سن 43 سالگى مرد. او در امر بنا و ترميم مساجد و بناهاى مذهبى اهتمام داشت و جامع اموى در دمشق نيز از ساخته‌هاى اوست كه تاكنون در جهان بى‌نظير و مايه اعجاب است. وليد نسبت به تعمير و توسعه مسجدالنبىصلى الله عليه و آله و مسجدالحرام نيز توجهى خاص داشت. گويند در باب‌الصغير، شمال قبر معاويه دوم مدفون است. «⁽³⁾» البته آثارى از قبر او امروزه وجود ندارد.

4. صلاح‌الدين ايوبى (م 589 ق.)

صلاح الدين بن ايوب بن محمد بن شاذى بن مروان بن يعقوب تكريتى «⁽¹⁾»، يكى از فرماندهان بزرگ سپاه اسلام در مقابلصليبى‌ها و فاتح بيت‌المقدس است. وى در 532 هجرى در تكريت عراق به دنيا آمد. ابتدا به خدمت نورالدين محمود زنگى شهيد و سپس در دولت فاطمى نفوذ يافت و آن خلافت را مضمحل ساخت و به ايجاد دولت بزرگى بنام «ايّوبيان» دست زد. جنگ‌هاى متعدد او باصليبى‌ها برخاسته از روح سلحشورى و علاقه فراوان وى به «قُدس» بود. تنها او بود كه توانست بيت‌المقدس را با تلاش فراوان دوباره از تصرّف مسيحيان و متجاوزان در آورد و به دامان اسلام بازگرداند. «⁽²⁾»

قبر او در «مدرسه عزيزيه» و پشت جامع اموى؛ يعنى حدود بيست مترى درِ شمالى جامع و سمت چپ كسى است كه از مسجد خارج مى‌شود. مدرسه عزيزيه اكنون فقط محل مقبرهصلاح‌الدين است.

درصحن حياط مدرسه، قبر سه شهيد از دوره عثمانى‌ها است و پس از آن حجره‌اى قرار دارد كه بر فراز آن گنبدى با رنگ قرمز ساخته‌اند. در وسط اين حجره قبرصلاح‌الدين ايوبى واقع است. سنگ قبر بزرگى داشته كه با پارچه‌اى سبز پوشانيده شده و بر بالاى آن نيز سرپوش و يا عمامه‌اى به رنگ سبز قرار داده‌اند.

تصوير شماره 26

5. ملك عادل ايّوبى (534- 616 ق.)

ملك عادل ابوبكر بن ايّوب، برادر سلطانصلاح الدين ايوبى، در بعلبك به دنيا آمد. وى دو سال از برادرشصلاح‌الدين كوچكتر بود. ابتدا به همراه پدر و برادرش در خدمت نورالدين زنگى شهيد وارد شد و در جنگ‌هاىصليبى همراه برادرش

صلاح‌الدين شركت كرد. ملك عادل پس از برادر بر مسند حكومت نشست. وى از كرج تا همدان، جزيره، شام، مصر، حجاز، يمن و حضرموت حكم مى‌راند. فردى بردبار، مجاهد،صابر و آمر به معروف و ناهى از منكر بود. در قلب مردم جاى داشت و به انصاف و عدالت حكومت مى‌كرد. «⁽¹⁾» ملك عادل را پس از مرگ، ابتدا در قلعه دمشق مدفون ساختند و سپس به داخل مدرسه‌اى كه خود ساخته بود منتقل كردند؛ يعنى مدرسه عادليه كه در سمت شمال غربى جامع اموى و در شارع كلاسه، مقابل مدرسه ظاهريه است. در داخل مدرسه و در راهروى ورودى سمت چپ، حجره‌اى است كه قبر ملك عادل در وسط آن واقع شده و اين بقعه در حال ترميم است. وى در دمشق آثار و بناهاى تاريخى فراوانى از خود بر جاى گذاشته است.

6. نورالدّين محمود زنگى شهيد (511- 560 ق)

سلطان نورالدين محمود بن ابى سعيد زنگى بن سيف‌الدين، از سلحشوران و مجاهدان اسلامى است كه فداكارى‌ها و مجاهدت‌هاى فراوانى از خود در تاريخِ جنگ‌هاىصليبى به ثبت رسانيده است. وى پس از مرگ پدر، به ولايت شام رسيد «⁽²⁾» و نخستين كسى است كه در دمشق دارالحديث ساخت و اكنون نيز دارالحديث نوريه، پابرجاست. در امور خيريه و بناى مدارس، مساجد و نشر علم و مذهب اهل سنت كوشا بود. او قناعت مى‌ورزيد و كمتر مى‌خورد و مى‌آشاميد. از غنايم جنگ استفاده نمى‌كرد و آن راصدقه مى‌داد و خريد و فروش شراب را در سرتاسر قلمرو خود ممنوع كرده بود.

قلعه‌هايى در حلب، حمص، حماة و بيمارستانى در دمشق ساخت و آن را وقف مسلمين كرد. نورالدين را پس از شهادت، در مدرسه خود مدفون ساختند. «⁽³⁾» مدرسه نوريه كه از بناهاى او به سال 556 قمرى است، در بازار خياطين سابق و «سوق العصرونيه» كنونى در سمت چپ انتهاى بازار حميديه قرار دارد. مدفن وى در سمت چپ راهروى

مدرسه است كه حجره‌اى كوچك؛ محراب و گنبدى دارد و پنجره‌اى از اين مقبره به بازار باز كرده‌اند كه مردم آن را از بيرون زيارت مى‌كنند. در كرامات وى مطالبى گفته شده و بعضى او را مستجاب الدعوه دانسته‌اند.

7. ملك ظاهر بَيْبَرْس (ف. م. 676 ق.)

ملك ظاهر بيبرس بَنْدُقْدارى، از سلاطين مماليك است. «⁽¹⁾» او از سلاطينِ پركار در زمينه ساختِ بناها و مساجد و آثار اسلامى در شام و دمشق است. بناهاى فراوانى به نام او ثبت شده است. يكى از آن‌ها مدرسه ظاهريه است كه خودش را نيز در آن به خاك سپرده‌اند. اين مدرسه مقابل مدرسه عادليه- در شمال غربى جامع اموى- در شارع كلاسه است كه قبر او در راهروى ورودى مدرسه- در سمت راست- داخل حجره بزرگى است.

اين مقبره داراى محراب بوده و گنبدى نيز بر فراز آن قرار دارد.

8. ملك اشرف موسى (ت. 576 ق.)

ملك اشرف موسى، پسر ملك عادل ايوبى، جوانى خود را در بيت المقدس گذرانيد و آنگاه در جنگ‌هاىصليبى، در خدمت پدر و عمويشصلاح‌الدين حضور يافت و نقش مهمى ايفا كرد. «⁽²⁾» وى براى شافعى‌ها مدرسه‌اى بنا كرد و خود نيز در فقه شافعى و حديث،صاحب نظر بود.

مدرسه معروف «دارالحديث الأشرفيه» از بناهاى اوست كه خود در آن به خاك سپرده شده است. «⁽³⁾» دارالحديث الأشرفيه در سمت غرب جامع اموى و نزديك قلعه دمشق است.

9. سيف الدين جقمق (م. 824 ق.)

امير سيف‌الدين جقمق از واليان دوره مماليك دمشق «⁽⁴⁾» و بانى مدرسه‌اى به نام

جقمقيه است. اين مدرسه كه مدفن او نيز هست، در پايان كوچه‌اى است كه درِ شمالى جامع اموى به سوى آن گشوده مى‌شود.

10. درويش پاشا

يكى از واليان معروف دوره عثمانى در دمشق است كه در 979 ق. در اين شهر به حكومت رسيد. وى در كنار جامع درويشيه، كه ساخته خود بود، به خاك سپرده شد.

مقبره وى در كنار خيابان درويشيه و حدود يكصد متر بالاتر از مدخل بازار حميديه است كه داراى قبه و ديوارى هشت ضلعى است.

11. شاهنشاه بن ايّوب (م. 534 ق.)

وى برادرصلاح‌الدين و يكى از امراى بزرگ ايوبى بود، كه در يكى از جنگ‌هاى مسلمانان با رومى‌ها شهيد شد. مقبره او در كنار مدرسه شاميه قرار دارد. اين مدرسه در پايان خيابان يوسف العظمه، كنار پل هوايى است و هتل‌هاى محل اقامت زائران ايرانى نيز معمولًا در نزديكى آن قرار دارد. آرامگاه او در كنارِ مدرسه و بهصورت مستقل با گنبدى قرمز رنگ است كه قبر او نيز از داخل خيابان ديده مى‌شود.

12. تورانشاه بن ايّوب (م. 576 ق.)

وى يكى ديگر از برادرانصلاح‌الدين ايوبى و از واليان دمشق و قاهره بود. «⁽¹⁾» آرامگاه او كه جنب مقبره شاهنشاه بن ايوب برادرش و در كنار مدرسه شاميه قرار دارد، داراى گنبدى به رنگ قرمز است.

13. اسدالدين محمد شيره كوه‌

وى شوهر خواهرصلاح‌الدين ايوبى است كه از طرف او به استاندارى حمص گماشته شد. او كنار تورانشاه و شاهنشاه بن ايوب و در مجاورت مدرسه شاميه

مدفون است. «⁽¹⁾»

9- ساير آثار تاريخى دمشق‌

الف) ابواب تاريخى دمشق‌

اشاره

در قرون و ازمنه بسيار دور، شهرهايى كه موقعيت خاص نظامى و جغرافيايى داشتند، به وسيله ديوارهايى، كه گرداگرد آن كشيده شده بود، حفاظت مى‌شدند. از آنجا كه دمشق همواره در معرض هجوم‌ها و تاخت و تازهاى پى در پى بود، گرداگرد آن، دو حصار كشيده بودند. ارتفاع ديوار اوّل حدود يك متر و نيم و ارتفاع ديوار دوم نزديك به دو متر و در فاصله هفت مترى ديوار اول قرار داشته است.

براى استحكام و تقويت بيشترِ موضعِ دفاعى آن، خندقى ميان آن دو حصار حفر كرده بودند. براى ديوارها، برج‌هاى دايره‌اى به ابعاد دو متر و نيم، براى نگهبانى ساخته شده بود و خندقى نيز در خارج ديوارها حفر و به اين وسيله شهر به سختى و شدّت محافظت مى‌گرديد.

حاكمان مماليك ديوارهاى ياد شده را ساختند تا در مقابل تيمور لنگ نقش مهمى در حفاظت از شهر ايفا كند و در نتيجه، وى ناگزير شد با خدعه و فريب وارد شهر شود. «⁽²⁾» در اين دوران شهر به شكل مستطيل بود كه از شرق به غرب آن؛ يعنى از باب الجابيه تا باب الشرقى 1500 متر و از شمال تا جنوب آن؛ يعنى از باب‌الفراديس تا باب الصغير

حدود 750 متر مساحت داشت. چون اين ابعاد با ديوار به طور كامل محصور گشته بود؛ لذا براى ورود و خروج مردم ابواب و درهايى قرار داده بودند. قسمت‌هايى از اين ديوارها در دوره رومى‌ها ساخته شده و ابواب آن نيز متعلّق به آن دوران بود كه تا كنون نيز باقى‌مانده و قسمت‌هايى از آن نيز به دوران‌هاى اسلامى تعلّق دارد. ابواب اصلى شهر عبارت‌اند از:

1. باب توما:

اين دروازه در سمت شمال شرقى شهر واقع شده و از بناهاى دوران رومى‌ها است.

باب توما را به يكى از سرداران رومى، به نام «توما» نسبت مى‌دهند كه از قريه «دومه» يا «دوما» بود. «⁽¹⁾» باب توما در دوره اسلامى نيز پا برجا؛ و در قرن ششم هجرى به وسيله ايّوبى‌ها تعمير و تجديد بنا شد؛ سپس امير تنكز از مماليك، دوباره آن را مرمّت كرد. «⁽²⁾» اين اثر اكنون پس از چند هزار سال، همچنان در وسط ميدان باب توما، در خيابانى به همين نام قرار دارد. قسمتى از ديوار شهر در فاصله اندكى با اين دروازه ديده مى‌شود. بر بالاى اين دروازه، كتيبه‌اى وجود دارد كه متعلق به دوران ايوبى است. محله باب توما سكونتگاه مسيحيان است و بيشتر ساختمان‌هاى آن را در دوران تسلّط فرانسوى‌ها (1920- 1945 م.) ساخته‌اند.

تصوير شماره 27

2. باب شرقى:

يكى ديگر از ابواب اصلى بازمانده از دوران رومى‌ها است كه در سمت شرق شهر قرار دارد و داراى سه دهانه است. «⁽³⁾» دهانه بزرگ در وسط و دو دهانه كوچك نيز در دو طرف آن واقع شده است. «باب شرقى» در نزديكى باب توما بوده و داراى يك مناره و ديواره‌اى بزرگ است كه تا ميدان مجاور نيز كشيده شده است. اين منطقه نيز همانند باب

توما مسيحى‌نشين است و چند كليسا نيز در آن قرار دارد.

تصوير شماره 28

3. باب الفراديس:

از ديگر دروازه‌هاى اصلى‌است‌كه در سمت شمال دمشق قرار دارد و به باب‌العماره نيز معروف است. «باب الفراديس» در كنار حرم حضرت رقيه (شمال غربى) و در مدخل سوق «العماره» است. ديوارهاى سنگى اين دروازه به سختى قابل ديدن است؛ زيرا در داخل بازار و دكان‌ها محو شده‌است. اين دروازه نيز به دوره رومى‌ها تعلّق داشته و در دوره ملك عادل ايوبى (613 ه.) ترميم و بازسازى شده است. «⁽¹⁾» قابل گفتن است كه «فراديس» در زبان عربى به معناى بساتين و باغ‌ها است. بر بالاى آن كتيبه‌اى به خط نسخ كوفى و مربوط به قرن هفتم هجرى ديده مى‌شود كه از سلطان ملك عادل ايوبى است ولى بيشتر خطوط آن ناخوانا است و از بين رفته‌اند. در سمت چپ آن نيز بر روى در كوچكى كتيبه ديگرى از قرن هفتم وجود دارد.

4. باب الصغير:

اين دروازه چون از ساير ابواب دمشق كوچك‌تر بوده به «باب الصغير» معروف گشته است. «⁽²⁾» باب الصغير در جنوب شهر قديم دمشق واقع شده و از آثار دوران رومى‌ها است كه به وسيله نورالدين شهيد در قرن دوازدهم ميلادى تجديد بنا شده است. «⁽³⁾» قبرستان باب الصغير نيز در نزديكى آن است.

5. باب السلام:

در شمال دمشق و حدود پانصد متر پايين‌تر از «باب توما» يعنى انتهاى ديواره شمال غربى آن قرار دارد و در جوار نهرى كوچك است. اين دروازه به‌وسيله «ملكصالح

نجم‌الدين ايوب» در 641 ق. ترميم شده است. باب السلام نيز يكى از ابواب اصلى دمشق در دوره رومى‌ها بوده است.

6. باب الفرج:

كمى پايين‌تر از باب الفراديس (در شمال شهر) و در داخل بازار «المناخليه» قرار دارد. از اين دروازه، به جامع اموى و همچنين حرم حضرت رقيه راه است. «باب الفرج» در دوران اسلامى و به وسيله نورالدين زنگى شهيد بنا شده است. اين نام بدين علت بود كه ساكنان شهر با گشودن آن در مقابل دشمن فرجى يافتند. «⁽¹⁾»

7. باب كيسان:

اين دروازه در جنوب شرقى شهر و در غرب باب شرقى بود كه در بسيارى مواقع آن را مى‌بستند. مقبره‌اى نيز به همين نام در كنار آن قرار دارد. البته اين باب تخريب شده و كنيسه قديس پطرس را در جاى آن ساخته‌اند. «⁽²⁾»

8. باب الجناز:

در غرب دمشق قرار داشت و به باب النصر و باب دارالسعاده نيز معروف بود. كه اكنون اثرى از آن نيست.

9. باب الحديد:

اين دروازه مخصوص قلعه دمشق است كه آن را از آهن خالص ساخته‌اند و لذا نام «باب الحديد» بر خود گرفت.

10. باب الجابيه:

آين دروازه همانند باب شرقى سه دهانه دارد كه در گذشته دوتاى آن بسته

مى‌شد. «⁽¹⁾» باب الجابيه در غرب شهر قرار دارد و به شارع مستقيم (بازار مدحت پاشا) متصل است.

هنگامى كه لشكر ابراهيم پاشا خواست شهر را بگشايد، به علت وجود ديوارها و درهاى مذكور، با مشكلات جدّى روبه‌رو شد. وى تنها زمانى توانست به شهر راه يابد كه مردم شهر كليدهاى درهاى دمشق را به او دادند. ديوارى كه شهر را محصور ساخته بود از غرب به شرق، به موازات جنوب «قلعه» و «بازار الاروم» كشيده شده و سپس از سمت شمال تا «باب السلام» و از آن جا به «باب توما» و در شرق تا «باب الشرقى» امتداد مى‌يافت. در اين دوران؛ يعنى پس از تسلّط ابراهيم پاشاى مصرى (قرن سيزدهم) قسمت‌هاى جنوبى و غربى ديوار از بين رفت و حتى اهميت سياسى- نظامى خود را نيز از دست داد. «⁽²⁾»

ب) بازارهاى تاريخى و مشهور دمشق‌

اشاره

از آنجا كه دمشق در قبل و بعد از اسلام يكى از مراكز تجارى و اقتصادى مهم بوده، همه ساله بسيارى از تجّار و كاروان‌هاى تجارتى از شبه جزيره و ساير نقاط مجاور به آنجا مى‌آمدند و در بازارهاى مختلف آن به خريد و فروش و تجارت مى‌پرداختند. در دوران جاهليت، سفرهاى تجارتى قريش از مكه به شام و به‌ويژه سفرهاى تجارتى پيامبرصلى الله عليه و آله در دوران جوانى- كه با اموال حضرت خديجه به سوى اين سرزمين آمده بودند- مشهور است و در قرآن كريم به اين امر اشاره شده است: لِإِيلافِ قُرَيْشٍ إِيلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّيْفِ.

ايوبى‌ها و مماليك (قرن ششم و هفتم هجرى) حدود 140 بازار (بازارچه) در

دمشق ساختند كه هريك مخصوص حرفه‌اى خاص بود و بسيارى از آن‌ها با تغييرات و بازسازى‌هايى همچنان موجود است. «⁽¹⁾»

در اين بخش، به چند بازار تاريخى دمشق اشاره مى‌شود كه اكنون از شهرت و معروفيت ويژه برخوردار هستند:

1. بازار حميديه‌

از مشهورترين و بزرگترين بازارهاى دمشق «سوق الحميديه» است. پيشينه آن به‌طور دقيق مشخص نيست ليكن مسلم است اين بازار، به نام سلطان عبدالحميد عثمانى معروف است كه او آن را بازسازى كرده است و در دوران‌هاى مختلف نيز تعميرات و بازسازى‌هايى بر آن انجام شده است.

بيشترين سهم در ترميم و بازسازى آن، به محمد پاشا بن مصطفى العظم، والى عثمانى اختصاص دارد كه در 1185 ق. در دمشق حكومت مى‌كرد. او بازار را از نزديك خانه خود در كنار مدرسه احمديه؛ يعنى در اواسط سوق الحميديه به سال 1195 هجرى گسترش داد و به‌طور كامل از نو بازسازى كرد. تعداد دكان‌هاى آن به 120 باب مى‌رسيد.

رشدى پاشا نيز در 1323 ق. تعميراتى بر آن انجام داد. در 1329 و 1338 ق. اين بازار در آتش سوخت و محله‌هاى بسيارى را در خود فرو برد كه تا 1409 ق. همواره تعمير و مرمّت مى‌شد. «⁽²⁾»

در داخل سوق الحميديه «خانقاه» يا «مدرسه احمديه» قرار داشت كه بعدها «جامع الحميديه» در مكان آن ساخته شد و امروزه در همان بازار موجود است. طول بازار ششصد متر و عرض آن پانزده متر است كه از شارع حميديه و كنار قلعه دمشق آغاز و تا درِ غربى جامع اموى امتداد مى‌يابد. امروزه بقاياى ستون‌هاى معبد ژوپيتر از دوران روم، در انتهاى بازار حميديه ديده مى‌شود.

تصوير شماره 29

2. بازار مدحت پاشا

يكى ديگر از بازارهاى بزرگ و مشهور كنونى دمشق «سوق مدحت پاشا» است. اين بازار جزو قسمت غربى «شارع مستقيم» است كه در عهد رومى‌ها ساخته شده و در ميان مردم دمشق به «سوق الطويل» يا «الطويله» معروف است.

بازار مدحت پاشا از غرب به شرق، بين شارع «درويشيه» و «سوق البزوريه» امتداد يافته و از سمت جنوب موازى «سوق الحميديه» است. در عصر مماليك به نام «سوق الجقمق» برگرفته از نام نايب شام امير سيف الدين جقمق (متوفاى 822 ه) مشهور بوده است.

مدحت پاشا، والى عثمانى دمشق (1295 ق.) اين بازار را گسترش داد و از اين رو به «سوق مدحت پاشا» تغيير نام يافت. اين بازار نيز يك بار دچار آتش سوزى شد ولى بارديگر ترميم گرديد. «⁽¹⁾» از بناهاى تاريخى در آن مى‌توان به: 1. جامع هشام 2. مناره 3.

خان الدكه 4. خان الزيت 5. خان جقمق 6. خان سليمان پاشا اشاره كرد كه در دوران عثمانى ساخته‌اند. گفتنى است مدخل سوق مدحت پاشا، كمى بالاتر از آغاز سوق الحميديه است و قسمتى از بازار در داخل شارع المستقيم قرار مى‌گيرد و انتهاى آن نيز به نزديكى باب شرقى مى‌رسد.

3. بازار درويشيه‌

اين بازار ميان دو مدخل غربىِ بازار حميديه و بازار مدحت پاشا قرار دارد. پيشينه آن، همانند بازار مدحت پاشا به دوران ايوبى‌ها مى‌رسد، كه البته توسط «درويش پاشا» والى عثمانى دمشق تجديد بنا و بازسازى شده است. در اين بازار بناهاى زير قرار دارد: 1.

جامع درويش پاشا 2. جامع خراطين يا مدرسه سيبائيه 3. جامع سيبائيه 4. مرقد درويش پاشا. گفتنى است بازار درويشيه پياده روهاى دو طرف خيابان هستند. «⁽²⁾»

4. سوق العماره: بازار نطافين‌

اين بازار نزديك مقام و مرقد حضرت رقيّه و در مدخل جنوبى آن قرار دارد و از داخل خيابان ملك فيصل آغاز مى‌شود. سابقه تاريخى سوق العماره شايد به قبل از دوران مماليك برسد. «⁽¹⁾» آثار تاريخى كه در آن وجود دارند: 1. باب الفراديس (يكى از دروازه‌هاى اصلى شهر قديمى دمشق) 2. مرقد حضرت رقيه عليها السلام 3. مسجد السادات 4.

جامع العمريه 5. جامع النطافين.

ج) قصرهاى تاريخى‌

اشاره

در دوره‌هاى مختلف، قصرهاى فراوانى در دمشق ساخته شده كه بعضى از آن‌ها در طول زمان رو به تخريب و ويرانى رفته است. قديمى‌ترين و مشهورترين قصرهاى دمشق، «قصر الخضراء» (قصر الأموى) است كه دارالاماره معاويه و سپس يزيد بوده است. عباسيان اين قصر را، كه در سمت قبله جامع اموى و به ديوار آن متصل بوده، تخريب كردند كه امروزه مكان آن تبديل به بازار شده است. «⁽²⁾» از اين قصر، در ديوار قبله جامع، درى گشوده مى‌شده كه «باب الحديد» نام داشته و معاويه از قصر خود به داخل مسجد و محراب وارد مى‌شده است. بقاياى قصر خضراء در حريق مسجد اموى سوخت و از ميان رفت. قصر معروف ديگر؛ مانند قصر عاتكه دختر يزيد و همسر عبدالملك نيز از بين رفته است. قصرهاى موجود دمشق عبارت‌اند از:

1. قصر العظم: قصر اسعد پاشا

اين قصر كه ابتدا خانه «امير تنكز»، از اميران مماليك دمشق در قرن هشتم بوده، در 1163 هجرى توسط «امير اسعد پاشا العظم» والى عثمانى دمشق «⁽³⁾» ساخته شده و بناى آن در 1174 ق. پايان پذيرفته است. قصر اسعد پاشا بر قسمتى از معبد ژوپيتر رومى واقع و به

احتمال زياد قسمتى از قصر معاويه؛ يعنى قصر الخضراء را نيز در برمى‌گرفته است. «⁽¹⁾» اين قصر در 1925 ميلادى دچار آتش سوزى شد و بار ديگر بازسازى گرديد. مكان آن در سوق البزوريه (در جنوب جامع اموى) است. امروزه اين قصر را، كه يكى از زيباترين قصرهاى موجود دمشق است. به موزه ملّى تبديل كرده‌اند. قصر العظم حياطى بسيار بزرگ با 36 اتاق دارد كه اكنون هر كدام بخشى از موزه‌هاى مردم شناسى، سلاح و البسه و ... را تشكيل مى‌دهند.

تصوير شماره 30

2. قصر الأبلق‌

در تكيه سليمانيه كنونى است و براى ضيافت ميهمانان و مأمورين كشورهاى ديگر ساخته شده است. اين قصر را كه ملك ظاهر بيبرس ساخته بود، به دستور امير تيمور لنگ تخريب كردند. «⁽²⁾» سپس سلطان سليمان قانونى بر مخروبه آن «تكيه سليمانيه» كنونى را ساخت. گفتنى است قصر الأبلق نيز بر مكان قصر دارالاماره فاطمى‌ها ساخته شده بود.

د)- تكايا

1. تكيه سليمانيه‌

اين تكيه به فرمان سلطان سليمان قانونى، در 966 قمرى به جاى قصر ابلق ساخته شد كه در دوره تيمور لنگ تخريب گشته بود. «⁽³⁾» اين تكيه از دو عمارت غربى و شرقى ساخته شده و در بناى آن از معمارى اسلامى، رومى بهره برده شده است.

تكيه مذكور كه نبش خيابان اصلى دمشق پس از پل روگذر اصلى يوسف‌العظمه قرار دارد، سه در اصلى و چندين گنبد كوچك و بزرگ دارد. قسمت مسقف داخلى آن، به وسيله ستون‌هايى از سنگ برپاست و گنبدى بزرگ نيز بر فراز آن است. دو مناره نيز در

سمت شرقى و غربى آن ساخته‌اند.

تكيه سليمانيه در زلزله دمشق ويران شد و در 1159 قمرى ترميم گرديد كه از آن هنگام، سربازان عثمانى در آن ساكن مى‌شدند. اكنون نيز به عنوان موزه نظامى و يك اثر تاريخى زيبا براى بازديد سياحان است.

تصوير شماره 31

2. تكيه سليميه‌

به فرمان سلطان سليم عثمانى در «صالحيه» ساخته شد كه در ذكر آثار تاريخىصالحيه به آن خواهيم پرداخت. «⁽¹⁾»

3. تكيه شمس احمد پاشا

سلطان سليمان شمس احمد پاشا، والى عثمانى دمشق، آن را در پشت قلعه دمشق- سمت جنوب آن- و كنار خندق ساخته است. در داخل اين تكيه حجره‌هايى براىصوفيه قرار دارد. «⁽²⁾»

4. تكيه مولويه‌

در 993 قمرى براى «فرقه مولويه»، كه به جلال‌الدين رومي صاحب مثنوى منسوب بودند، ساخته شد. اين مولوى خانه، در غرب جامع و دارالقرآن تنكز واقع است. «⁽³⁾»

گفتنى است به علت كثرتصوفيه در داخل دمشق، تكيه‌ها و خانقاه‌هاى مربوط به فرقه‌ها، فراوان است كه برخى از آنها هنوز پابرجا مانده است.

ه) قلعه تاريخى، نظامى دمشق‌

از آنجا كه شهر دمشق در طول تاريخ حيات خود، از موقعيّت خاص نظامى و

سوق‌الجيشى برخوردار بوده، بناى قلعه‌اى مستحكم براى حفاظت و امنيت آن و استقرار فرماندهى نظامى جنگ‌ها، به‌ويژه هنگام جنگ‌هاىصليبى، امرى ضرورى بوده است.

اين قلعه در دوران رومى‌ها ساخته شده و براى محافظت از شهر، حالت دژ مانندى داشته است. قلعه دمشق تنها در دوران سلاجقه (قرن پنجم) بهصورت يك قلعه كامل و پايگاهى نظامى در آمده است.

اين قلعه در دورانصلاح‌الدين ايوبى- به سال 570 هجرى- پايگاه نظامى وى در جنگ‌هاىصليبى بود، لذا وى به امر توسعه آن همت گماشت. «⁽¹⁾» قلعه ياد شده، در 610 هجرى. نيز به وسيله ملك عادل- برادرش- توسعه يافت. وى كه از رزمندگان و فرماندهان بزرگ سپاه اسلام در نبرد باصليبى‌ها بود، اين قلعه را وسعت بسيار بخشيد و حتى به احداث كارخانه سلاح سازى، ضرب سكه، بيت المال، زندان، حمام، مسجد و بازارى در آن پرداخت و در حقيقت آن را به يك شهر كوچك نظامى تبديل كرد.

قلعه دمشق كه بهصورت مستطيل و داراى ابعاد 220* 160 متر است، به وسيله خندقى كه اطراف آن حفر شده بود محافظت مى‌شد. چهار برج ديده‌بانى مرتفع نيز در اطراف آن قرار داشت. عمق خندق يكصد ذرع (برابر با پنجاه متر) و مملو از آب بود.

بر درِ اصلى قلعه و روى خندق، پلى متحرك ساختند كه هنگام ورود يا خروج افراد، باز و بسته مى‌شد.

در اين قلعه، براحتى حدود بيست هزار مرد جنگى با اسبان خويش جاى مى‌گرفتند.

قلعه، درى به نام «باب السرّ» داشته است كه مخفى بود و به وسيله پلى كه از چوب بر روى خندق نهاده مى‌شد- مى‌توانستند به آن راه يابند. «⁽²⁾» در كنار قلعه دمشق بازارى به نام «الخيل» قرار داشت كه در آن نيروهاى نظامى به تعمير سلاح و رسيدگى به اسب‌هاى خود مى‌پرداختند.

قلعه دمشق در هجوم تيمور لنگ دچار حريق و ويرانى گرديد و دوباره بازسازى

شد. «⁽¹⁾» قلعه مذكور اكنون در كنار بازار و ميدان حميديه، جلوه‌اى تاريخى و نظامى به شهر بخشيده است. ديواره‌هاى آن از سنگ‌هاى بزرگ است و هنوز برج‌هاى آن در هر چهار سمت سالم بر جاى مانده است. بر ديوار پشت قلعه كه از طرف جامع اموى به آن راه است، دو كتيبه به خط نسخ و كوفى ديده مى‌شود كه از ترميم و تجديد بناى آن در دوره ملك عادل ياد مى‌كند. قلعه در دهه گذشته پايگاه پليس بوده ولى اكنون پس از تعمير به موزه‌اى نظامى تبديل شده است.

تصوير شماره 32

و) حمام‌هاى تاريخى‌

اشاره

نظافت و حفظ بهداشت، همواره ميان مسلمانان جايگاه و اهميت ويژه‌اى داشته است. يكى از افتخارات دين اسلام اين است كه ملتهاى مسلمان در قرون مختلف اسلامى از نظيف‌ترين و بهداشتى‌ترين ملتها محسوب مى‌شده‌اند. در قرون وسطى كه كشورهاى غربى وصاحب تمدنِ امروزين از نظافت و بهداشت چيزى نمى‌دانستند، در سراسر كشورهاى اسلامى، براى حفظ بهداشت و سلامت مردم حمام‌هايى وجود داشته است. معرفى و بررسى تاريخى اين حمام‌ها مى‌تواند بيانگر اين سابقه تمدنى باشد.

سرزمين شام و بويژه شهر دمشق به عنوان يكى از مناطق اسلامى، از همان آغاز ورود اسلام و نيز در قرون چهارم و پنجم هجرى داراى حمام‌هاى فراوانى بوده است. به طورى كه العلبى مى‌نويسد: «در اوايل عصر مماليك (قرن پنجم و ششم) در دمشق حدود 85 باب حمام وجود داشته و در اواخر آن عصر به دهها برابر رسيده كه هنوز آمار كاملى از آنها به دست نيامده است «⁽²⁾».

اين حمام‌ها نيمى از روز مخصوص زنان ونيمى ديگر مخصوص مردان بوده است.

امروزه بعضى از آنها موجود و مورد استفاده هستند كه به دو باب از معروف‌ترين

آنها اشاره مى‌گردد.

1. حمام نورالدين شهيد

اين حمام در «سوق البزوريه»- در جنوب جامع اموى و نزديكى قصر العظم- توسط سلطان نورالدّين محمود زنگى در سال 565 هجرى ساخته شده است «⁽¹⁾». حمام نورالدّين پس از اينكه چند قرن مورد استفاده بود، تعطيل و دوباره در 1400 هجرى بازسازى شد.

اكنون روزانهصدها نفر از اين حمام كه بسيار زيبا بازسازى شده استفاده مى‌كنند.

بر در ورودى حمام، نام ملك نورالدين شهيد و سال احداث و بازسازى آن ديده مى‌شود. داخل آن دو ايوان شرقى غربى و دوش‌هايى وجود دارد. اين حمام به رغم‌تجديد بنا و تعميراتى كه در آن انجام شده، معمارى قديمى و سنتى خود را حفظ كرده است.

تصوير شماره 33

2. حمام ظاهريه‌

در كنار مدرسه «ظاهريه»- در سمت شمال غربى جامع اموى- يعنى در شارع كلاسه، كه از حرم حضرت رقيه نيز بدان راه دارد ملك ظاهر بيبرس در قرن ششم حمامى ساخته است «⁽²⁾» كه پس از بازسازى همچنان مورد استفاده اهالى است.

ز) بيمارستان‌هاى تاريخى دمشق‌

اشاره

در قرون چهارم و پنجم هجرى- در بسيارى از سرزمين‌هاى اسلامى از جمله شام، علم پزشكى همانند ساير علوم اسلامى پيشرفت قابل ملاحظه‌اى كرد. اطِبّا و حكيمان اسلامى در نقاط مختلف اين سرزمين به طبابت و تدريس علوم پزشكى مى‌پرداخته و به علت حمايت حكام و امراى دمشق از آنان، بسيارى از اطبّاى بزرگ اسلامى از جمله ابن سينا، ابن نفيس، دخواريه، نجم الدين لبودى را به سوى خود كشانيده است.

براى نخستين بار در جهان اسلام، بيمارستان‌هاى تخصصى در دمشق ساخته شد.

بعضى از آنها مخصوص جذامى‌ها و بعضى مخصوص مسلولين و ... بوده است. نخستين كسى كه در اين شهر بيمارستان ساخت وليد بن عبدالملك بود در دوران‌هاى بعد نيز از جمله توسط نورالدين شهيد و سيف الدين قيمرى بيمارستانهايى ساخته شد. در كنار اين بيمارستانها براى آموزش و تدريس علوم پزشكى، مدارس طبى نيز تاسيس شده و پزشكان به تدريس در آن مى‌پرداختند. مشهورترين آنها كه اكنون در دمشق باقى مانده‌اند عبارتند از:

1. بيمارستان وليد بن عبدالملك‌

يكى از بيمارستان‌هاى بسيار قديمى دمشق، بيمارستانى است كه خليفه وليد بن عبدالملك براى جذامى‌ها ساخت تا آنان را در اين مكان نگهدارى و از انتقال مرض جذام به ساير مردم جلوگيرى كنند «⁽¹⁾». بناى مخروبه آن در محله «اعاطله»، نزديك باب شرقى همچنان موجود است.

2. بيمارستان نوريه‌

اين بيمارستان نيز يكى از بيمارستان‌هاى قديمى دمشق است كه توسط نورالدين شهيد در 549 هجرى ساخته شد. در آن مدرسه‌اى به نام «دينسريه» وجود داشته كه علماى طب در آن جا به تدريس مى‌پرداخته‌اند. از بزرگانى كه نام آنان به عنوان استاد طب در اين بيمارستان ذكر شده مى‌توان به ابن‌سينا، پزشك و فيلسوف شهير ايرانى و زهراوى اشاره داشت.

بيمارستان نوريه توسط «بدرالدين طبيب» در قرن هفتم توسعه يافت و تا سال 1317 هجرى نيز از آن استفاده مى‌شد ولى از آن تاريخ به موزه پزشكى تبديل شده است «⁽²⁾».

اكنون بيمارستان نوريه در غرب سوق الخياطين و جنوب غربى مسجد اموى است

كه از داخل بازار حميديه نيز به آن راه است. كوچه‌اى كه از بازار حميديه بدان منتهى مى‌شود در سمت چپ كسى است كه از جامع اموى وارد بازار مى‌شود. بيمارستان در حدود يكصد مترى اين كوچه و در سمت چپ قرار دارد. گنبدى كوچك به رنگ قرمز و با ابعاد هندسى برفراز آن استوار است. داخل آنصحن بزرگ و دو ايوان و چند غرفه و حجره است كه اكنون لوازم پزشكى و سير پيشرفتهاى پزشكى در طول تاريخ اسلام در اين غرفه‌ها به نمايش گذاشته شده است.

تصوير شماره 34

3. بيمارستان قيمرى‌

اين بيمارستان توسط «سيف الدين قيمرى» به سال 653 هجرى در محلهصالحيه ساخته شده است كه در مبحث آثار تاريخىصالحيه شرح كاملى از آن ارائه خواهد شد.

4. بيمارستان عسكرى (نظامى)

اين بيمارستان مخصوص نيروهاى نظامى بوده كه توسط «ابراهيم پاشاى عثمانى» در 1831 م ساخته شده است. مكان آن در نزديكى مقابرصوفيه در غرب دمشق است «⁽¹⁾».

5. مدرسه پزشكى دخواريه‌

اين مدرسه در نزديكى قصر العظم- يعنى در سمت قبله و جنوب جامع اموى به فاصله يكصد مترى- آن است كه مهذب الدين عبدالرحيم بن على بن حامد معروف به «الدخوار» به سال 621 هجرى ساخته است. دخواريه خود ازعلماى‌بزرگ طب در دمشق بود كه به لقب «شيخ الاطباء» مفتخر گرديده است. ساختمان آن اكنون بلااستفاده است «⁽²⁾».

6. مدرسه الدينسريه‌

در داخل بيمارستان نوريه و سمت چپ درِ ورودى- جنوب بيمارستان-

«عمادالدين ابوعبداللَّه دينسرى» به سال 686 هجرى مدرسه‌اى ساخته است «⁽¹⁾» كه اكنون مكان آن در داخل موزه پزشكى بيمارستان نوريه واقع شده است.

7. مدرسه اللبوديه‌

به وسيله «نجم‌الدين اللبودى»- در 664 هجرى- در خارج از شهر قديمى دمشق ساخته شده است. وى از اطباى حاذق دمشق بوده و قبر وى نيز در داخل آن قرار گرفته است. از اين مدرسه متاسفانه جز قبر داخل آن چيزى نمانده است «⁽²⁾».

ح) آثار تاريخى مسيحيان‌

چنانكه در گذشته گفته شد تا قبل از ظهور اسلام، سرزمين شام- در قرن‌هاى متمادى- به روميها متعلق و دين مسيحيت در آن جا رايج بود. به اين لحاظ، مسيحيان از هر طايفه‌اى- براى انجام عبادات خويش- كليساهايى ساخته و آثارى تاريخى از خود بر جاى گذاشتند كه تاكنون نيز بعضى از آنها باقى است. و برخى نيز به مسجد تبديل شد قديمى‌ترين آثار و اماكنى كه اكنون از مسيحيان باقى است عبارتند از:

وى كه يكى از حواريّون حضرت مسيح عليه السلام بود به فرار «بُولُس حوارى» كمك كرد و خود نيز به خاطر اين امر به قتل رسيد. جرجس حوارى را در پشت باب كيسان به فاصله 36 مترى آن مدفون ساختند «⁽³⁾».

در نيم فرسخى خارج دمشق قديمصخره و يا غارى است كه گويند «الياس نبى» به هنگام فرار از ايزابل در آن مخفى شده است. بعدها كنيسه زيبايى به نام «جوبر يا الياهو» به

جاى آن ساختند. اين كنيسه از قديمى‌ترين كنايس دمشق است. در كنار آن نيز مسجدى به نام محمدصلى الله عليه و آله ساخته شده كه تاريخ بناى آن به قرن اول هجرى مى‌رسد. «⁽¹⁾»

در نيم فرسخى مقام ابراهيم در «قريه برزه «⁽²⁾»»- در شرق كوه قاسيون (صالحيه) ساخته شده است. اسم اين محل قريه «صيدنايا» است كه امروزه نيز به همان نام مشهور است «⁽³⁾».

اين كنيسه كه در مشرق دمشق، نزديك مقبره مسيحيان و كنار «مدخل باب كيسان» است، در 1939 م توسط فرانسويها ترميم و تجديد بنا شد «⁽⁴⁾».

يكى ديگر از قديمى‌ترين كنيسه‌هاى دمشق است كه در 1921 ميلادى آثار مخروبه آن در حفارى‌ها به دست آمده است. بر مكان اين كليسا- در دوران نورالدين زنگى- مسجدى ساخته شده بود. اين كنيسه در «شارع مستقيم» قرار داشته است. «⁽⁵⁾»

ط) معبد ژوپيتر

اين معبد به خداى روميها يعنى «حَدَد» تعلق داشته است كه آرامى‌ها آن را در هزاره اول قبل از ميلاد ساخته‌اند و ابتدا معبد اله آرامى بوده است «⁽⁶⁾». بعدها با تسلط روميان، به پرستش اله آنان يعنى ژوپيتر اختصاص يافت.

متأسفانه اين اثر مهم تاريخى به مرور زمان از بين رفته و بخشى از آن در دوره روميها به كنيسه بزرگ دمشق كه بعدها نيمى از آن داخل جامع اموى شد تبديل گشته است. اكنون بعضى از ديواره‌ها و ستون‌هاى سنگى آن كه اغلب از بين رفته‌اند ديده مى‌شوند. از جمله در پايان بازار حميديه و در پيرامون مسجد اموى. چنانكه از بقاياى ستون‌هاى آن در باب شمالى مسجد اموى و باب غربى و شرقى آشكار است، اين معبد داراى مساحتى بسيار زياد بوده كه شايد به دو برابر جامع اموى كنونى مى‌رسيده است؛ زيرا قسمتهايى از اين ستون‌ها در فاصله دويست مترى و گاهى سيصد مترى جامع اموى ديده مى‌شود و قسمتهاى ديگر آن نيز از طرفى به جامع اموى متصل است. مساحت آن را 380 م* 310 متر ذكر كرده‌اند.

درب اصلى و ورودى معبد به نظر مى‌رسد در سمت پايان بازار حميديه بوده است؛ زيرا ستون‌هاى راهروى ورودى و سنگهاى يك پارچه‌اى كه به عنوان مدخل و سردر استفاده شده بخوبى حاكى از اين امر و شباهت كامل به معبد بل در شهر تدمر سوريه دارد. بسيارى از قسمتهاى باقى‌مانده ديوارها در بازارها و كوچه‌هاى اطراف از ديد پنهان شده و به سختى مى‌توان آنها را ديد. در داخل محوطه، ديوار ديگرى به طول 156 متر و عرض 97 متر بوده و داخل آن، مكان اصلى معبد، قربانگاه و ساير اماكن قرار داشته است.

تصوير شماره 35

نقشه

سفيد

فصل سوم: كوه قاسيون و منطقه صالحيه‌

قاسيون در گذر تاريخ‌

اشاره

الف- آثار تاريخى قاسيون (صالحيه)

ب- آثار اسلامى قاسيون (صالحيه)

ج- مدارس و مساجدصالحيه

يكى از مناطقى كه قدمت و سابقه آن بر شهر دمشق نيز فزونى دارد «قاسيون» است، قبل از آنكه شهر دمشق ساخته شود، مردم بر دامنه كوه قاسيون كه امروز بهصالحيه معروف است زندگى مى‌كردند و سالها بر همين منوال مى‌گذشت تا اينكه به دنبال افزايش جمعيت خود، به بناى شهر دمشق پرداختند «⁽¹⁾»؛ بنابراين آثارى كه در دامنه اين كوه قرار دارد گاهى از آثار داخل شهر دمشق قدمت بيشترى دارد. اين كوه نزد مردم دمشق از تقدّس خاصى برخوردار است، زيرا شاهد حضور انبياء الهى بوده و حتى بعضى از آنان را در دامن خود مدفون ساخته است.

رواياتى در فضل اين كوه نقل شده است از جمله اينكه: ابوقتاده گويد: «منظور از تين در قرآن كريم [والتين والزيتون كوه دمشق (قاسيون) است «⁽²⁾»».

گويند در پايين اين كوه، آدم ابوالبشر سكونت داشته، و در بالاى آن قابيل، برادرش هابيل را كشته در شرق آن (در منطقه برزه) حضرت ابراهيم عليه السلام به دنيا آمده، در سمت غرب آن حضرت مسيح و مادرش مريم پناه گرفته‌اند و ام حنه، مادر مريم در دامنه آن ساكن بوده است.

از پيامبرصلى الله عليه و آله روايت شده كه بر اين كوه، حضرت ابراهيم عليه السلام، لوط عليه السلام، موسى عليه السلام، عيسى عليه السلام و ايوب نبى عليه السلام نماز گزارده‌اند؛ لذا از دعا در كنار آن غافل نشويد «⁽³⁾». همچنين آن

حضرت فرموده‌اند: در دمشق كوهى است كه در پايين آن ابى‌ابراهيم متولد شده است «⁽¹⁾».

گويند خداوند بر كوه قاسيون وحى كرد كه سايه و بركت خود را بر بيت المقدس گسترده بدار. در اين كوه چهل پيامبر يا- چهل تن از اولياء خدا به غارى پناه برده و در آن جا وفات يافته‌اند كه امروزه به «الاربعين» معروف است.

كوه قاسيون از سمت مغرب به سلسله جبال لبنان و از شمال و شرق به سلسله جبال قلمون و منطقه حمص متصل است. شهر دمشق- از سمت شمال- در دامنه آن قرار گرفته و در حقيقت، اين كوه در جنوب آن واقع شده است. اكنون قاسيون- به علت گسترش شهر- جزو دمشق است و هيچ فاصله‌اى بين شهر و كوه نيست.صالحيه يعنى محله‌اى كه در دامنه كوه قاسيون قرار گرفته بسيار بزرگ و شايد باندازه نيمى از دمشق قديم است كه اكثر خانه‌هاى آن در دامنه كوه واقع شده و گاهى تا نزديكى قله آن نيز مى‌رسد. اشتهار اين منطقه بهصالحيه، از قرن ششم هجرى و به خاطر سكونت «خاندان بنى قدامه» در آن بوده است.

الف- آثار تاريخى قاسيون (صالحيه)

1. مغارة الدّم:

در كوه قاسيون، در محله الاربعين، غارى است كه گويند حضرت هابيل در آن جا توسط برادرش قابيل كشته شد «⁽²⁾». هنگامى كه حضرت هابيل عليه السلام در مكان جامع اموى و برصخره‌اى به نامصخره قربان، گوسفندى را براى قربانى به درگاه خداوند تقديم داشت، آتشى فرود آمد و آن را برگرفت، بدين معنا كه قربانى او پذيرفته شد؛ در اين هنگام، قابيل نيز شاخه‌هايى از گندم را بر اين‌صخره قرار داد ولى مورد قبول خداوند قرار نگرفت و همانند هابيل، آتشى، قربانى او را شعله‌ور نساخت لذا او كينه برادر را به دل گرفت.

وى به دنبال هابيل عليه السلام در دامنه كوه قاسيون روان شد و كينه و حسد، در او همچنان شعله‌ور و به دنبال راهى براى از بين بردن برادر بود. در اين حال شيطان بر او ظاهر شد و وى را به اين امر تعليم داد. قابيل نيز در نزديكى قله كوه، در يك فرصت مناسب با سنگى بر سر برادر زد و او را بقتل رسانيد «⁽¹⁾». خون هابيل برصخره و سنگى در آن جا ريخت، سپس نعش برادر را برداشت و همواره سرگردان بود تا اينكه چند فرسخ آن طرف‌تر به وسيله آموزشى كه از دفن يك كلاغ ديده بود او را مدفون ساخت. اكنون قبر هابيل در آن مكان معروف است كه شرح آن در جاى خود خواهد آمد «⁽²⁾». مكانى كه خون هابيل در آن ريخته شد به «مغارة الدم» معروف شده است. گويند دعا در آن جا مستجاب است.

از حضرت على عليه السلام نقل شده: «در دمشق كوهى است كه به آن قاسيون گويند، در آن، فرزند آدم برادرش را كشته و خداوند عيسى و مادرش مريم را از خطر يهود پناه داده است؛ پس اگر به آن مكان رفتيد از دعا در آن غافل نشويد» «⁽³⁾». گفته مى‌شود بعضى در اين غار به استسقاء مى‌نشسته و دعايشان مستجاب مى‌شده است و اگر مردم دعايى داشتند به اين مكان مى‌رفتند. همچنين گويند يحيى بن زكريا و مادرش چهل روز در اين غار اعتكاف كرده‌اند «⁽⁴⁾».

مكان مغارة الدم كمى پايين‌تر از غار معروف اصحاب كهف و كنار مغارةالجوع است. امروزه اين محل به «الاربعين» يا «جوعيه» معروف و نزد مردم دمشق شهرت دارد.

از آخر محله اربعين تا مغارة الدم حدود بيست دقيقه در دامنه كوه راه است كه به وسيله پلكانهايى كه از سنگ و سيمان ساخته شدهصعود بر آن آسان گشته است. در اين مكان قبه و مسجد كوچكى با گنبدى از گچ و سيمان و به رنگ سبز ساخته شده كه مغارة الدم و مغارة الجوع هر دو در اين مسجد قرار دارند و تنها در بعضى از روزهاى هفته از جمله

جمعه‌ها باز و مورد زيارت قرار مى‌گيرد.

اين مسجد را احمد پاشاى عثمانى در 1081 ق ساخته است. «⁽¹⁾»

2. مغارة الجوع: الاربعين‌

در كوه قاسيون و در محله الاربعين، كنار مغارة الدم، مغارة الجوع قرار دارد. گفته مى‌شود در اين مكان چهل پيامبر و يا به روايتى چهل تن ازصالحان و اولياء خدا از گرسنگى وفات يافته‌اند. «⁽²⁾» اين پيامبران كه از سوى حكومت‌هاى ستمگر مورد تعقيب بوده‌اند به كوه قاسيون پناه آورده و در آن جا روزگار مى‌گذرانيدند، ايشان يكى پس از ديگرى از فرط گرسنگى و سختى وفات يافته‌اند.

3. غار منسوب به اصحاب كهف‌

در كوه قاسيون و در غرب مغارة الدم و مغارة الجوع، غار و مقامى به نام اصحاب كهف وجود دارد. هر چند كه اين امر از لحاظ تاريخى مستند نيست ولى مورد توجه مردم منطقه است، شايان گفتن است، مكان و غار اصحاب كهف در چند منطقه از جمله افسوس- از شهرهاى روم، «⁽³⁾» طرسوس و رجيب (در هشت كيلومترى عمان پايتخت اردن) احتمال داده شده است «⁽⁴⁾» كه مورد آخرىصحيح‌تر است.

در هرصورت، اين غار در دامنه كوه و در محله محى الدين قرار دارد. كوچه‌هاى بسيار تنگ، باريك، پرپيچ و خم دارد. عبور و مرور با ماشين در آن به سختى امكان پذير است و مهارت زيادى لازم دارد. بر مكان اصحاب كهف، مسجدى بود كه به مرور از بين رفته است و اكنون مدرسه‌اى به جاى آن به نام «مدرسه فرقان» براى طلاب خارجى

ساخته شده است. داخل اين مدرسه و در طبقه بالاى آن، داخل سالنى غارى به طول پنج متر و ارتفاع 5/ 2 متر ديده مى‌شود كه به وسيله درى آهنين از اين سالن جدا مى‌شود.

تصوير شماره 36

ب- آثار اسلامى قاسيون (صالحيه)

1. جامع و مقبره محيى‌الدين ابن عربى (560- 638)

ابوعبداللَّه محمد بن على بن محمد حاتمى طائى اندلسى مكى شامى معروف به «ابن عربى» و مشهور به، از عرفا و زهاد قرن ششم هجرى وصاحب تأليف مشهور فتوحات مكيه والفصوص الحكم است. او از نويسندگان فعال و پركار بود، كه حدود 300 اثر تأليف داشته است. ابن عربى از خاندان فضل بزرگى بوده و قبله قائلان به وحدت وجود محسوب مى‌گشته است.

شيخ علاء الدّين سمنانى از عرفا و متصوفه قرن هفتم هجرى در بسيارى از حواشى فتوحات وى، به عظمتِ شأن او اعتراف كرده و او را با اين عبارات مورد خطاب قرار داده است. «ايُّها الصّديق وايُّها المُقَّربَ، ايُّها الوَلى وايُّها العارِفُ الحَقانى «⁽¹⁾».

او در علم تصوف و عرفان سرآمد علماى عصر خود بوده است و او را مى‌توان بزرگترين و برجسته‌ترين بنيانگذار فلسفه عرفانى در تاريخ اسلام دانست كه تا قرنها بعد تمامى عارفان و انديشمندان عارف مسلك تحت تأثير انديشه‌هاى او بوده‌اند. حتى انديشمندان غربى نيز از او بسيار الهام گرفته‌اند. دانته، فيلسوف و متفكر فرانسوى در اثر خود كمدى الهى، به طور كامل تحت تأثير انديشه‌هاى ابن عربى بوده و تأليف‌او تقليد و اقتباسى كامل از تأليف ابن عربى يعنى الفصوص الحكم است. در مورد وى علما و اهل علم مواضع مختلفى داشته‌اند كه مى‌توان بدين گونه تقسيم كرد:

1- گروهى بويژه علماى دمشق مثل تفتازانى، 2، سخاوى و ... او را تكفير كرده‌اند.

2- عده‌اى مثل فيروزآبادى، نابلسى، كورانى و ... او را از بزرگان اولياء، عرفاء، علما و مجتهدين دانسته‌اند.

3- كسانى چون جلال الدين سيوطى، حصكفى و ... معتقد به ولايت او هستند ولى نگاه كردن به كتابهاى او را حرام مى‌دانند «⁽¹⁾».

4- كسانى چون قاضى نوراللَّه شوشترى (از علماى معروف شيعه) وى را از جمله شيعيان على عليه السلام و مخلصان ائمه معصومين مى‌دانند.

شايان گفتن است، در ميان كتب و تأليفات محيى الدين به رسالاتى بر مى‌خوريم كه مى‌تواند تمايلات شيعى او را آشكار سازد. او در مورد حضرت مهدى (عج)، ائمه معصومين و ... چند رساله دارد.

مرحوم استاد مطهرى او را چنين توصيف كرده‌اند:

«محى‌الدين بن عربى عرفان را بصورت يك مكتب درآورد و در مقابل فلاسفه عرضه داشته، و آنان را تحقير كرد. بدون شك پدر عرفان نظرى در اسلام، محى الدين بن عربى، اين اعجوبه روزگار است. او هم در عرفان عملى قدم راسخ داشته و هم در عرفان نظرى بى‌نظير بوده است. محيى الدين غوغايى عرفانى در جهان اسلام- از اندلس گرفته تا مصر و شام و ايران و هند- بر انگيخت.صدرالدين قونوى، فخر الدين عراقى، ابن فارض مصرى، داود قيصرى، عبدالرزاق كاشانى، مولوى بلخى، محمود شبسترى، حافظ، جامى همه از شاگردان مكتب او هستند» «⁽²⁾».

حضرت امام (قدس اللَّه نفسه الزكيه) نيز در نامه سرنوشت ساز و تاريخى خويش به گورباچف و دعوت او به اسلام و مطالعه در علوم و فلسفه و عرفان اسلامى، مطالعه كتب محيى الدين ابن عربى و بويژه فتوحات مكيّه او را سفارش كردند. اين امر براى كسانى كه با حربه تكفير در مقابل محيى الدين ابن عربى ظاهر شده بودند بسيار گران آمد.

مكان جامع و مدرسه محيى الدين بن عربى درصالحيه- محله محيى الدين كنونى-

و در دامنه كوه قاسيون قرار دارد. اين محله داراى كوچه‌هاى پر پيچ و خم و بازارى قديمى است كه حدود هشت قرن به همين نام مشهور بوده است.

جامع محيى الدين كه بر مزار اين عارف قرار دارد به دست سلطان سليم عثمانى در 913 هجرى ساخته شده و كتيبه‌اى نيز بر بالاى در ورودى آن، تاريخ و بانى اين بنا را نشان مى‌دهد. به نظر مى‌رسد بناى جامع پس از دوره عثمانى تعمير و ترميم شده و گنبد و نماى آن بسيار ساده و از سيمان و گچ است. در جنوبصحن و سمت چپ شبستان جامع پلكانى است كهصحن را به زير زمين متصل مى‌سازد و قبر محيى الدين نيز در اين زير زمين است. بر ديواره سمت راست پلكان ورودى كتيبه‌اى به خط زيبا از دوران عثمانى است كه چند بيت شعر به زبان تركى بر زمينه سبز نوشته شده است. در اين زير زمين كه به ابعاد 3* 6 متر است، قبر محيى‌الدين در وسط قرار گرفته و محفظه‌اى از شيشه بهصورت ضريح مانندى قبر او را احاطه كرده است. بر روى سنگ قبر مذكور كه مرمرين است شرحى از زندگى محى‌الدين حجارى شده است. در كنار مقبره وى سه قبر ديگر ديده مى‌شود. قبر اول از شيخ حسن جزايرى، قبر دوم از محمود خربوطلى (احتمالًا برادر امين خربوطلى مؤلف مشهور سوريه) و امام جماعت مسجد و قبر سوم نيز از داماد اسد پاشاى عثمانى است.

در بيرون جامع و سمت چپ يعنى كنار مناره، قبرستان كوچكى است كه چند تن از واليان و امراى دوره عثمانى در آن مدفون هستند.

2. تكيه سليميه‌

اين تكيه روبروى جامع و مقبره شيخ محى الدين ابن عربى قرار دارد كه سلطان سليم اول پادشاه عثمانى آن را به سال 924 هجرى بنا كرده است «⁽¹⁾». اين بنا كه بسيار زيبا بوده اكنون مسدود و به حالتى نيمه مخروبه در آمده است. بر فراز تكيه، دو گنبد بزرگ به رنگ سفيد قرار دارد. بر بالاى در ورودى اين تكيه، كتيبه‌اى به خط نسخ ديده مى‌شود

كه به مؤسس و بانى آن يعنى سلطان سليم اول اشاره دارد. شايان گفتن اين مكان براى تدريس و اجتماعات اسلامى ساخته شده بود.

3. بيمارستان قيمريه‌

يكى ديگر از بيمارستان‌هاى مهم و قديمى دمشق است كه توسط «امير سيف الدين قيمرى كردى»- از امراى ايوبى در ايام سلطان نجم الدين ايوب- در 653 هجرى بنا شده است «⁽¹⁾». اين بيمارستان در غرب جامع و مقبره محى‌الدين بن عربى قرار دارد و گويند تا آن زمان بيمارستانى بهتر از آن در دنيا ساخته نشده بود. بناى آن از لحاظ هندسى بسيار زيبا است و شايد اين ادعا نامعقول نبا شد. گفته‌اند وقتى تيمور لنگ به دمشق آمد دو ادار خويش را به داخل اين شهر فرستاد و او نيز بيمارستانى بهتر از آن نيافت.

قسمتى از بيمارستان، مخصوص زنان و قسمتى مخصوص مردان و هر يك از بخشها به يك بيمارى و تخصص ويژه‌اى مربوط بوده و در زير آن نهرى با آب بسيار زلالى مى‌گذشته كه آب آن را تأمين مى‌كرده است. اين بيمارستان تا قرن سيزدهم هجرى داير بوده است «⁽²⁾» ولى اكنون مسدود است. داخل آن حياط بزرگى است كه چهار ايوانِ بزرگ در اطراف و اتاقهاى فراوانى دارد. درب آن چوبى است و بالاى آن كتيبه‌اى ديده مى‌شود كه از بانى و مؤسس آن يعنى سيف الدين قيمرى سخن مى‌گويد. به علت وجود بازار و دستفروش‌ها در مقابل آن، اين ساختمان به سختى ديده مى‌شود.

4. مقام سيف الدين قيمرى‌

در مقابل بيمارستان قيمرى قبه و مقبره‌اى به نام سيف الدين قيمرى وجود دارد كه مؤسس بيمارستان قيمريه در آن مدفون است. اين مكان از دوران مماليك بوده و نماى آن از سنگ و داراى گنبدى قرمز رنگ است. اين حجره اكنون بسته و مورد توجه كسى واقع نمى‌شود.

ج- مدارس و مساجد صالحيه‌

1- دار الحديث الاشرفية البرانيه‌

ساخته ملك اشرف موسى به سال 634 هجرى است كه در دامنه كوه قاسيون- در كنار رودخانه يزيد- ساخته شده است.

2- دار الحديث القلانسيه‌

به وسيله حمزه بن اسد بن قلانسى در 720 هجرى در نزديكى نهر يزيد- و كنار حمام زهور- كنونى قرار دارد «⁽¹⁾». اين دار الحديث اكنون نيز مورد استفاده بوده و در غرب مدرسه العمريه است.

3- دار الحديث الناصريه‌

در جنوب جامع الافرم كنونى است كه توسط ملك ناصر بن ملك العزيز در سال 645 هجرى ساخته شده است.

4- مدرسه شركسيه‌

توسط چركسيان در دوره ايوبى (سده هشتم هجرى) ساخته شده است. داراى دو گنبد بزرگ به رنگ قرمز است. اين بنا امروزه به عنوان جامع و مسجد محله محى‌الدين بن عربى استفاده مى‌شود و مكان آن نيز كمى پايين‌تر از جامع محى الدين- در داخل همان بازار- و در سمت راست است.

5- مدرسه العمريه‌

هنگام ورود احمد بن قدامه به اين منطقه در حدود 550 هجرى ساخته شد. اين مدرسه كتابخانه‌اى بزرگ دارد و در پايين دامنه كوه قاسيون واقع شده است «⁽²⁾».

6- مدرسه ماردينيه‌

اين مدرسه در حوالى جسر الابيض كنونى است و توسط عزيزة الدين خاتون- دختر ملك قطب الدين ماردينى‌ظ- در قرن هفتم هجرى بنا شده است.

7- جامع حنابله‌

يكى از مساجد مهم عصر ايوبيان است كه توسط شيخ ابو عمر بن قدامه مقدسى- از بزرگان حنابله- در قرن ششم هجرى ساخته شده است. چون مظفر الدين كوكبورى- دامادصلاح الدين- هزينه فراوانى براى آن مصرف كرد به جامع مظفريه نيز معروف شد.

8- جامع شيخ عبدالغنى نابلسى‌

جايگاه و محل سكونت محدث و عالم بزرگ اهل سنت در قرن يازدهم هجرى- يعنى شيخ عبدالغنى نابلسى- بوده كه اين مسجد را نوه‌اش شيخ مصطفى ساخته است. درصحن مسجد مقبره آن دو قرار دارد.

نقشه

سفيد

فصل چهارم: آثار اطراف دمشق‌

اشاره

الف- آثار و مقابر انبياء در حومه دمشق

ب- آثار و مقابرصحابه و تابعين در حومه دمشق

ج- قنيطره و جولان‌

الف- آثار و مقابر انبياء در حومه دمشق‌

1. قبر حضرت هابيل عليه السلام‌

هنگامى كه قابيل در كوه قاسيون- مغارة الدم كنونى- برادرش هابيل عليه السلام راكشت، مسافت زيادى را پيمود و او را به خاك سپرد. در منابع تاريخى مكان دفن هابيل عليه السلام در كوه قاسيون ذكر شده است ولى اينكه در كجاى آن قرار دارد به طور دقيق چيزى ذكر نشده است. با اين حال امروزه قبرى در دامنه كوه (در غرب دمشق) به هابيل منسوب است. اين مكان نزديكِ قريه «زُبدانى» و در مسير دمشق- بيروت در 45 كيلومترى دمشق است. مسير آن از طريق ساحة الامويين و خيابان المزه به سوى بيروت است و پس از دو راهى قنيطره و زبدانى- به سمت زبدانى- در سمت راست مسير، تابلويى با عنوان «نبى هابيل عليه السلام» ديده مى‌شود. از اين جا جاده‌اى خاكى و باريك در دامنه‌هاى كوه است كه تا مقبره هابيل عليه السلام حدود 5/ 4 كيلومتر فاصله دارد.

منطقه مذكور نظامى است و در ابتداى راه نيز دژبانى نظامى قرار دارد پس از طى مسافت مذكور مسجد و مقبره‌اى بزرگ با گنبدى سفيد نمايان مى‌گردد. اين مقبره هابيل نبى عليه السلام است كه از دو قسمت تشكيل شده وقسمتى از آن در سالهاى اخير ساخته شده است.

در يك قسمت، شبستان جامع آن است و در قسمت ديگر نيز «مقبره هابيل عليه السلام» قرار دارد كه از بناهاى دوره عثمانى است. در داخل حجره، سنگ قبرى به طول هفت متر و عرض يك متر قرار دارد كه با پارچه‌اى قرمز پوشيده شده است. در مورد طول

اعجاب‌انگيز اين قبر بايد گفت سازندگان اين سنگ قبر، مى‌پنداشته‌اند انسان‌هاى نخستين قد بسيار بلندى دارند. كه البته از لحاظ علمى ثابت شده است آنها كوتاهتر هم بوده‌اند. اين امر براى برخى ديگر از قبور پيامبران در شام نيز ديده مى‌شود. قبر شيث بن آدم در بعلبك نيز بيست متر طول دارد.

گويند نخستين كسى كه عمارت و مقبره‌اى بر اين قبر ساخت، اسكندر مقدونى بود.

سپس در دوره‌هاى اسلامى نيز تجديد بنا گشت. در دوره عثمانى‌ها گنبدى بر فراز آن ساختند و بعدها نيز قسمتهايى بدان اضافه گرديد. بيرون حجره و مرقد،صحن بزرگى است كه در سده اخير ساخته شده و جامع آن نيز در كنار آن قرار دارد.

تصاوير شماره 37 و 38

2. قبر منسوب به حضرت موسى عليه السلام در قريه نَيْرَب‌

در قريه «نَيْرَب» يكى از قراى شرق دمشق- در نزديكى ربوه- به روايتى قبر حضرت موسى عليه السلام و به روايتى ديگر قبر ام‌حنه مادر مريم قرار دارد. اين قريه در چهار كيلومترى دمشق و در دامنه كوه قاسيون بوده و مسجد بزرگى در آن به نام «جامع القدم» ساخته شده است. وجه تسميه آن بخاطر جاى پاهايى است كه بر روى سنگى ديده مى‌شود و گويند جاى قدم‌هاى حضرت موسى عليه السلام است «⁽¹⁾». در اين مسجد يك چهار ديوارى كوچكى است كه بر آن نوشته است: «بعضى ازصلحا، پيامبرصلى الله عليه و آله را در خواب ديده‌اند كه مى‌فرمود: اين جا قبر برادرم موسى است.

گويند در آن جا حضرت خضر نيز نماز گزارده است. مسجد مذكور در 1044 هجرى به وسيله سلطان سليمان عثمانى و احمد پاشا تجديد بنا شد. مقبره نيز توسط شيخصالح البركه ساخته شده و مورد زيارت و تبرك مردم و اهالى قرار دارد «⁽²⁾».

بناى كنونى آن از همان دوره عثمانى است.

3. محل سكونت حضرت مريم و عيسى عليه السلام در رُبْوَه‌

در دامنه كوه قاسيون- سمت مغرب آن- (انتهاى قاسيون) قريه «رُبْوَه» محل سكونت حضرت عيسى عليه السلام و مادرش مريم بوده كه بدان پناه برده‌اند. در قرآن كريم نام اين محل نيز آمده است «وآوَينا هُما الى رُبْوَه ذاتِ قرارٍ ومعين» «⁽¹⁾».

در اين مكان مسجدى قرار دارد كه كتيبه‌اى به خط كوفى از دوران فاطمى‌ها بر بالاى آن ديده مى‌شود. كمى پايين‌تر از آن، قريه «نيرَبْ» و در جنوب آن، قريه «الْمّزِهِ» قرار دارد. مكان رُبوه چون در دامنه كوه است و از زير آن نيز نهر معروف «بَرُدى» مى‌گذرد بسيار زيبا و باصفاست. در كنار مسجد مذكور غار كوچكى است كه مردم مى‌پندارند عيسى در آن به دنيا آمده است «⁽²⁾».

4. مكان تولّد يا حضور ابراهيم عليه السلام در بَرْزَه‌

در دامنه كوه قاسيون و در شرق آن، قريه‌اى به نام «البرزه» است كه به عبدالعزيز بن محمد البرزى منسوب است «⁽³⁾». در آن قريه مسجدى ساخته‌اند كه گويند حضرت ابراهيم عليه السلام در آن مكان كوكب يا ستاره زهره را- كه در قرآن كريم از آن ياد شده- ديده است. «فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّليل رأى كوكباً قال هذا رَبّى فَلَمَّا افَلَ ...» «⁽⁴⁾». و برخى گفته‌اند در آنجا متولد شده است. «⁽⁵⁾»

در نزديكى اين مسجد، حضرت لوط عليه السلام و ساير انبيا حضور يافته و بزرگان و شيوخ نيز در آن اقامت كرده يا اعتكاف نموده‌اند. مسجد مذكور امروزه به «جامع ابراهيم عليه السلام» معروف است و روايات زيادى نيز در فضيلت آن نقل شده است. در خارج باب آن مسجد، مكانى است كه ابراهيم از نمرود در آن مخفى شده است.

همچنين روايت شده است كسى كه در اين مكان چهار ركعت نماز بخواند گناهانش همانند روزى كه از مادر متولد شده پاك خواهد شد «⁽¹⁾».

ب- آثار و مقابر صحابه و تابعين در حومه دمشق‌

1. مَرج عَذراء: مرقدحُجر بن عُدَى و يارانش‌

در 53 هجرى، حجر بن عُدَى يكى ازصحابه و شيعيان فداكار و عالى مقام حضرت على عليه السلام، به دستور معاوية بن ابى‌سفيان در «مرج عذراء» در 36 كيلومترى شرق دمشق كه امروزه در زبان محلى به «عَدْراءِ» معروف است. به شهادت رسيد. مرج عذرا نخست توسط حجر بن عدى فتح و مردم آن به اسلام گرويدند و سرانجام نيز خود به علت آزادگى و استوارى در اعتقادات خود در اين مكان شهيد شد. مزار اينصحابى راستين پيامبر خداصلى الله عليه و آله و پيرو حقيقى على عليه السلام همواره از سوى مسلمانان و بويژه شيعيان زيارت مى‌شود.

حجر بن عدى بن معاوية بن جبله به رغم كمى سن، جزو كبار و فضلاىصحابه محسوب مى‌شد. وى محضر پيامبر خداصلى الله عليه و آله را جز چند سال درك نكرد و پس از رحلت آن حضرت به علّت اعتقادى كه به نص و ولايت امام على عليه السلام داشت، همراه قبيله خود «كنده» از بيعت با خليفه وقت سرپيچيد. در دوران سه خليفه نيز چندان نقش و اثرى از او در حيات سياسى اجتماعى اسلام جز يك مورد- در لشكر كشى به جلولاء- كه فرماندهى جناح چپ سپاه مسلمين را بر عهده داشت و نيز فتح مرج عذرا در شام گزارشى نيست «⁽²⁾».

حجر در دوران خلافت على عليه السلام نقش مؤثرى در حكومت آن حضرت داشت. در جنگهاى جمل وصفين امير و فرمانده نيروهاى قبيله كِنده بود و در ركاب اميرالمؤمنين فداكارى‌ها و جانفشانى‌هاى فراوانى كرد. در جنگ نهروان نيز فرماندهى جناح چپ سپاه امام را بر عهده داشت. در دوران خلافت معاويه، اينصحابى شجاع همواره به عنوان

يكى از شيعيان على عليه السلام از اعتبار ويژه‌اى برخوردار و به علت كثرت عبادت و نماز و زهد و تقوى زبانزد خاص و عام بود. اعتبار و احترام دينى و مذهبى حجر در جامعه از يك طرف و اعتراض جدّى و تعرض او به معاويه و بويژه والى فاسق وى در كوفه- مغيرة بن شعبه- از طرف ديگر، براى معاويه و والى انتسابى او خطر ساز بود. هنگامى كه مغيره با ناجوانمردى تمام در مسجد كوفه به على عليه السلام دشنام مى‌داد و كسى را ياراى اعتراض نبود؛ حجر بن عدى باصلابت و شجاعت تمام به او پرخاش كرد.

هنگامى كه زياد بن ابيه يا به عبارتى زياد بن سفيان «⁽¹⁾» به حكومت كوفه رسيد و دشمنى خود با شيعيان على عليه السلام را آشكار كرد، حجر همچنان حمايت خود از امام را ادامه مى‌داد.

او همواره از خطرى كه حجر، خلافت بنى‌اميه را تهديد مى‌كرد در هراس بود، ابتدا سعى كرد تا به وسيله مصلحان و يا متمايلان به شيعه با تطميع و تهديد، حجر و يارانش را آرام سازد. ولى نتيجه‌اى نگرفت سرانجام، زياد، حجر را به همراه تعدادى ديگر از شيعيان سرسخت دستگير كرد و ساير پيروانش را نيز مورد تهديد قرار داد كه همگى آنان حجر را رهاكردند.

دستگيرى حجر بن عدى با توجه به اعتبار مذهبى و سياسى كه در جامعه داشت كارى سهل نبود و بايد زياد، مستمسكى قوى براى دستگيرى و حتى قتل او مى‌يافت لذا بزرگان كوفه را جمع كرده و از آنان خواست تا اتهاماتى عليه او رائه كنند؛ ايشان نيز نامه‌اى به معاويه تنظيم كرده و اتهاماتى را به حجر بستند كه نظر زياد را تأمين نكرد لذا زياد اتهامات زير را شخصاً تنظيم كرد:

1- حجر پيمان خود با خليفه را شكسته است.

2- به خليفه دشنام مى‌دهد.

3- مردم را به خلع خليفه و پيمان شكنى با او تحريك مى‌كند.

4- باعث ايجاد اختلاف در جامعه شده است.

5- حجر به خدا اعتقاد ندارد «⁽¹⁾».

زياد سرانجام حجر و چهارده تن از ياران او را به همراه اين شهادت نامه كذايى و مجعول كه كفر حجر و يارانش را ثابت مى‌كرد به شام فرستاد. هفت نفر به وساطت بزرگان و مصلحان قوم خويش مورد شفاعت قرار گرفته و آزاد شدند. به حجر و هفت تن باقيمانده گفته شد تا با دشنام دادن به على عليه السلام- در ملاء عام- جان خود را نجات دهند.

به روايت مسعودى، حجر و يارانش گفتند به خدا سوگند! ضربه‌هاى شمشير از آنچه كه ما را بدان مى‌خوانيد گواراتر و ديدار و لقاء خدا و رسولصلى الله عليه و آله و وصىّ او بر ما از داخل شدن در آتش بهتر است.

آنگاه مأمور معاويه آنان را يكى پس از ديگرى گردن زد «⁽²⁾». حضرت على عليه السلام به حجر فرموده بود: تو را چه مى‌شود اگر به بيزارى و دشنام نسبت به من دعوت كنند؟ حجر پاسخ داد: به خدا سوگند! اگر با شمشير قطعه قطعه‌ام كنند و بسوزانند آن را بر اين كار ترجيح مى‌دهم «⁽³⁾». افرادى كه به شهادت رسيدند عبارت بودند از:

1- حجر بن عدى.

2- شريك بن شداد حضرمى.

3-صيفى بن شبل شيبانى.

4- قبيصه بنصبيعه عيسى.

5- محرز بن شهاب فهرى.

6- كدام بن حيان.

7- عبدالرحمان بن حسان.

بدن‌هاى مبارك اين عدّه، امروزه در مكانى كه ذكر شد يعنى «عذراء» مورد زيارت قرار مى‌گيرند. و سرهاى آنان در «مسجد الاقصاب» نزديكى مقام حضرت رقيه مدفون است «⁽¹⁾». مقبره آنان داراى ضريحى فلزى برنگ زرد است. بر روى ضريح از بانى آن حاج عبدالنبى عبداللّه القطان كويتى- به سال 1413 ق- ياد شده است. فضاى مقبره حدود 25* 25 متر مربع بوده و محرابى بسيار ساده دارد. در سمت چپ آن، جامع حجر است كه از طرف جمهورى اسلامى در ساخت آن همكارى‌هايى به عمل آمده است.

شايان ذكر است كمى پايين‌تر از اين مكان، منطقه‌اى به نام «مرج راهط» است كه جنگ بين طرفداران عبداللَّه بن زبير و مروان بن حكم در آن جا رخ داده است.

تصوير شماره 39

2. المِزَّه و قبور صحابه‌

قريه «المِزّه» يكى از نواحى بسيار قديمى دمشق است كه روزگارى حدود سه كيلومتر با دمشق فاصله داشته ولى اكنون در داخل آن قرار گرفته است. المزّه در سمت شمال شرقى دمشق و در خيابانى به همين نام واقع شده است. المزه در نزديكى سفارت جمهورى اسلامى ايران است. چند تن ازصحابه و امامزادگان در اين قريه مدفون هستند از جمله:

دَحَيه كلبى

«دحيه كلبى» يكى ازصحابه بزرگ پيامبر خداصلى الله عليه و آله و از زهاد و عُبّاد بود. گويند روزى جبرئيل عليه السلام درصورت وى بر پيامبرصلى الله عليه و آله ظاهر شد «⁽²⁾». به خاطر وجود قبر او، اين قريه به «مزّه الكلب» نيز معروف است. قبر اينصحابى بزرگوار در قبرستان عمومى محله- كه حدود پانصد مترى خيابان اصلى المزّه و در كوچه‌هاى باريك و قديمى است- قرار

دارد. اين قبر در يك چهار ديوارى و اتاقك كوچكى در وسط قبرستان است.

كتيبه‌اى به‌خط كوفى نيز بر سنگ قبر او نصب شده كه اين جمله بر آن ديده مى‌شود «هذا قَبر الصَّحابىُّ الجَليل سيدى دَحَية كَلبى، الذّى كانَ يَهْبِطُ الوَحى احياناً بِصُورتَه عَلى النَّبىصلى اللَّه عليه والسلام» در پايين اين كتيبه تاريخ 174 هجرى ديده مى‌شود.

قبر منسوب به سعد بن ابى وقاص

در خيابان سعد بن ابى وقاص در قريه المَزّه و كوچه‌اى به همين نام، قبرى منسوب به سعد بن ابى وقاص يكى ازصحابه پيامبر خداصلى الله عليه و آله و عضو انتصابى شوراى شش نفره خلافت- از سوى خليفه دوم- قرار دارد.

در حدود 10 مترى كوچه، چهار ديوارى بسيار كوچك و محقرى است كه توجه كسى را به خود جلب نمى‌كند. بر روى اين حجره تابلويى ديده مى‌شود كه بر آن نوشته است «هذا مقامصحابى الجليل سعد بن ابى وقاص». در داخل آن نيز قبرى است كه با پارچه‌اى سبز آن را پوشانيده‌اند. شايان گفتن است كه به احتمال زياد قبر وى در بقيع است.

قبر محمد بن حسن عليه السلام و ابوالقاسم بن محمد بن الحسن عليه السلام

در اين قريه، قبر محمد- فرزند امام حسن عليه السلام- و ابوالقاسم بن محمد نوه آن حضرت قرار دارد كه با كمال تأسف در ميان كوچه‌هاى باريكِ قريه المَزّه- در يك چهار ديوارى محقر و مخروبه- از ديدها پنهان است. از خيابان المَزّه، حدود سيصد مترى داخل قريه مذكور، سمت چپ كوچه، ديوارى است كه روزنه و پنجره كوچكى از آن باز شده است. دوصورت قبر در آن ديده مى‌شود كه بر سنگ قبر آن دو به خط كوفى نام آنان نوشته شده است.

جامع يا مقبره اسامة بن زيد

كمى پايين‌تر از قبور فرزند و نوه بزرگوار امام حسن عليه السلام در سمت چپ كوچه اصلى، كوچه فرعى و باريك ديگرى است كه جامع و مسجدى به نام «اسامة بن زيد» در آن قرار دارد. ظاهراً وى در اين مكان زندگى كرده و در آن جا فوت نموده است. مسجد مذكور بسيار كوچك و داراى مناره‌اى كوتاه است. مردم محل مى‌گفتند اسامه بن زيد در اين جا

مدفون است ولى در منابع تاريخى چنين مطلبى ذكر نشده است.

3. داريّا و آثار آن‌

«داريّا» يكى از قريه‌هاى بزرگ اطراف دمشق است كه در حدود چهار كيلومترى غرب اين شهر قرار دارد. اين قريه منسوب به فردى به نام دارانى است. چند تن ازصحابه، زهاد و عرفا در اين قريه مدفون هستند از جمله:

ابى مسلم خولانى

«عبداللَّه بن ثوب خولانى» از بزرگان زهاد و تابعين بود. كرامات فراوانى از وى نقل كرده‌اند گويند: از روى آب رودخانه دجله راه مى‌رفت. و نيز گفته‌اند. وقتى اسود عنسى كذّاب در يمن ادعاى پيامبرى كرد، وى را احضار و به او گفت شهادت بده كه من پيامبر خدايم، او نيز گفت محمد پيامبر خداست. اسود عنسى دستور داد آتش عظيمى برافروخته و ابى مسلم را در آتش انداختند. گويند آتش هيچ آسيبى به ابو مسلم نرسانيد؛ لذا او را از يمن اخراج كردند. وى در قريه داريا ساكن و در همان جا وفات يافت. امروزه ضريح و مقبره او مورد زيارت مردم و اهالى قرار مى‌گيرد «⁽¹⁾».

ابى سليمان دارانى

عبدالرحمان بن احمد بن عطيه دارانى از اولياء زُهاد بزرگ قرن سوم هجرى، اهل واسط و عراق بود كه در 235 هجرى در اين قريه وفات يافت. فرزند او يعنى سليمان نيز از عباد و زهاد قرن سوم هجرى در سال 237 ق وفات يافت «⁽²⁾». اكنون مقبره ابى سليمان دارانى در آن جا مورد زيارت اهالى است «⁽³⁾».

ضريح حزقيل

در قريه داريا ضريح «حزقيل، مؤمن آل فرعون» كه در قرآن (سوره غافر) از آن ياد شده قرار دارد. بعضى گويند وى حزقيل بن بورى نبى است كه خداوند قومش را به سبب

نافرمانى به طاعون مبتلا كرد و آيات 243 سوره بقره را در مورد آنان نازل فرمود «⁽¹⁾».

قبر بلال حبشى

در قريه داريا قبر بلال حبشى مؤذن پيامبر خداصلى الله عليه و آله است. همان گونه كه در مبحث باب الصغير و و قبر بلال حبشى گفته شد، ابن كثيرصاحب البداية والنهايه قبر وى را در قريه داريا مى‌داند؛ زيرا او پس از ورود به شام در اين مكان اقامت گزيد و از دنيا رفت.

ابن كثير قبرى كه در باب الصغير به او منسوب است را قبر «بلال بن ابى درداء» قاضى دمشق مى‌داند.

قبر سكينه بنت على عليه السلام

در داريا قبرى منسوب به سكينه بنت على است كه امروزه بقعه و بارگاهى دارد امّا اين انتسابصحيح نيست زيرا امام على عليه السلام دخترى به نام سكينه نداشته است.

تصاوير شماره 40 و 41

4. قرية المَنيحَه: قبر سعد بن عُباده خزرجى‌

قريه «مَنيحَه» در شرق دمشق قرار دارد كه در حدود چهار كيلومترى آن قبر سعد بن عُباده خزرجى رئيس قبيله خزرج وصحابى بزرگ پيامبر خداصلى الله عليه و آله است. سعد بن عُباده نخستين كانديداى خلافت از انصار در سقيفه بنى ساعده بود «⁽²⁾». او با ابوبكر بيعت نكرد لذا از مدينه تبعيد شد و تاوان مخالفت خويش را در دوران خلافت عمر بن خطاب پس داد.

وى در اين زمان در حُوران- يكى از استان‌هاى شام و سوريه كنونى- سكونت يافته؛ و به طرز مرموزى به قتل رسيد «⁽³⁾». بعدها قتل او را گردن جنيان انداختند. شعر معروفى نيز در مورد قتل او منسوب به جنيان در منابع مضبوط است «⁽⁴⁾». مقبره او امروزه مورد زيارت اهالى قريه است. اين قبر داخل مسجدى است و كتيبه‌اى نيز به خط كوفى ديده مى‌شود كه

بر آن نوشته است «هذا قبر سعد بن عبادة رئيس الخزرج».

5. قريه بيت أرانِس: قبر كناز صحابى‌

يكى از قريه‌هاى اطراف دمشق است كه اكنون به «بيت رانِس» مشهور است. در اين قريه، قبر ابى مَرثَدْ يكى ازصحابه پيامبر خداصلى الله عليه و آله و معروف به «كنّاز الصحابى» قرار دارد «⁽¹⁾».

امروزه قبر او در شمال اين قريه زيارت مى‌شود.

6. قريه دير مُرّان: قبر تميم الدارى انصارى‌

اين قريه در خارج از دمشق در سمت غرب شهر قرار دارد و قبر «تميم الدارى بن حبيب الانصارى»،صحابى بزرگ پيامبر خداصلى الله عليه و آله در آن است. وى از اهلصفّه و از زهاد و علماء وصحابه بوده، و كرامات زيادى از او نقل شده است «⁽²⁾». قبر او بسيار معروف و گنبد و بارگاهى زينت بخش آن است.

7. قريه البجدليه: مقام بايزيد بسطامى‌

در جنوب دمشق مقام «بايزيد بَسْطامى»، عارف وصوفى مشهور واقع شده است.

وى در اين مكان به رياضت و عبادت مى‌نشسته است. اكنون جايگاه و عبادتگاه بايزيد بسطامى مورد توجه مردم دمشق است «⁽³⁾».

8. شهرك صيدنايا: دير صيدنايا

اين شهرك در بيست كيلومترى شمال دمشق واقع است. «ديرصيدنايا» كه محل حضور حضرت مريم بوده، اكنون با نام «كنيسه مريم عذراء» مورد توجه مسيحيان و حتى مسلمانان است «⁽⁴⁾».

ج- قنيطره و جولان‌

جولان منطقه‌اى است كه در آخرين نقطه غرب و شمال غربى استان حوران قرار دارد و از لحاظ تقسيمات كنونى ايالتى سوريه، جزو استان قنيطره است. جولان از مناطق مشهور و قديمى شام بوده و در دوران قديم به آن «تراكونيت» مى‌گفتند. اين منطقه در گذشته از دامنه جبل شيخ تا وادى يرموك امتداد مى‌يافته و شهر كنونى قنيطره يكى از شهرهاى آن بوده است «⁽¹⁾». در عصر حاضر جولان تنها به تپه‌هايى اطلاق مى شود كه در اين منطقه به اشغال اسرائيل درآمده‌است.

قبل از تجاوز اسرائيل، استان قنيطره 153 هزار نفر جمعيت داشته است. وقتى رژيمصهيونيستى به اين مكان تجاوز كرد اهالى آن را به زور بيرون راند؛ تنها پنج روستا از اين منطقه را گرفته بودند كه نيروهاى امت واحده رسيده و نگذاشتند اسرائيلى‌ها به پيشروى خود ادامه دهد. اكنون جمعيت اين روستاها به شانزده الى بيست هزار نفر مى‌رسد كه همه آنان زير فشار اسرائيلى‌ها هستند، زمين‌هاى زراعى آنان گرفته شده و محصولات ايشان را ارزان مى‌خرند.

اگر اهالى اين پنج روستا كه امروزه در اشغالصهيونيستها قرار دارد به داخل سوريه بيايند ديگر اجازه برگشت ندارند. در يكى از روستاها تپه‌اى به نام «صراع» وجود دارد كه تنها حدود پانصد متر با نيروهاى اسرائيلى فاصله دارد. اقوام اين طرف اگر بخواهند از مردم آن طرف خبردار شوند بايد به كنار اين تپه بروند. روستاهاى اشغال شده عبارتند از:

القجر، عين قيناع، سعد، بقعاث، مجدالشمس.

محله‌ها و روستاهايى كه توسط اسرائيل از بين رفته 142 روستا و شهر بوده، اكنون چهل محله و پنج روستا بانضمام تپه‌هاى جولان همچنان در اشغالصهيونيستها است.

با توجه به موقعيت جغرافيايى مطلوب و همچنين اشراف تپه جولان بر كل استان قنيطره، اهداف شوم اسرائيل مبنى بر تجاوز و اشغال اين اراضى بخوبى روشن و آشكار مى‌گردد.

متأسفانه اكنون شهر قنيطره به كلى خراب شده است. خانه‌هايى كه با بتون آرمه و سنگ ساخته و بنايى بسيار مستحكم داشته‌اند، همگى با مواد انفجارى و بلدوزرهاى اسرائيلى تخريب گشته‌اند. در وسط شهر، بيمارستان دو طبقه جولان است كه متأسفانه از تخريب عمال جنايتكار رژيمصهيونيستى در امان نمانده و جز ديواره‌ها بقيه قسمتهاى آن تخريب شده است.

در نزديكى مرز كنونى منطقه قنيطره با رژيمصهيونيستى، قبرستان شهداى اين تجاوز ددمنشانه قرار دارد. اين شهداء مربوط به سالهاى 1972 م و 1974 م هستند كه بسيارى از آنان غير نظامى بوده و چند قبر متعلق به افراد مسيحى نيز در آن ديده مى‌شود، چون نيمى از مردم آن منطقه مسيحى بوده‌اند.

سفيد

فصل پنجم: استان حلب‌

اشاره

الف- اماكن زيارتى و مذهبى حلب

ب- اماكن سياحتى و تاريخى حلب

ج- مساجد تاريخى حلب

د- بيمارستان‌ها و حمام‌هاى تاريخى حلب

ه- مدارس و كتابخانه‌هاى حلب

و- آثار تاريخى اطراف حلب

موقعيت جغرافيايى و تاريخى حلب‌

«حلب» دوّمين شهر پر جميعت سوريه پس از دمشق است كه در شمال اين كشور و به فاصله 280 كيلومترى دمشق قرار دارد.

حَلَبْ در لغت به معناى شير دوشيده و مترادف با حليب است. وجه تسميه آن نيز اين است كه چون ابراهيم عليه‌السلام در روزهاى جمعه از گوسفندانش شير دوشيده، به فقراصدقه مى‌داد، آنان مى‌گفتند «حلب، حلب» و لذا رفته رفته، اين نام بر شهر اطلاق شد «⁽¹⁾».

بعضى گويند حلب و حمص و برذعه برادرانى از عماليق بوده‌اند كه هر يك از آنان شهرى ساخته و به نام خويش خوانده‌اند. حلب جزو اقليم چهارم بوده و آن را از مشهورترين منطقه شام، كه از سى قرن قبل از ميلاد داراى تمدن بوده دانسته‌اند.

در ذكر بانى و پايه‌گذار حلب اختلاف است ولى بيشتر مورخان آن را به فرزندان عماليق نسبت داده‌اند. بعضى نخستين ساكنان آن را فرزندان حام بن نوح دانسته‌اند «⁽²⁾». اين شهر شاهد سكونت اقوام حيثون، آشورى‌ها، مصرى‌ها، يونانى‌ها و رومى‌ها بوده است «⁽³⁾».

لذا هر يك از اين اقوام آن را به نامى مى‌خوانده‌اند، حيثون آن را «حلبا و حلباس»،

آشوريان «حلوان»، يونانيان «باروا» و مصريان آن را «حلب» خوانده‌اند.

در قرون اسلامى اين شهر به «حلب الشهبا» معروف بوده و اكنون نيز گاهى اين نام در تحقيقات جديد به كار مى‌رود «⁽¹⁾». حلب در سال هفدهم هجرى توسط اباعبيدة بن جراح و به فرماندهى عياض بن غنم فهرى بهصلح فتح شد. شهر، در آن زمان هفت دروازه داشت و پيرامون آن ديوارى محكم كشيده شده بود «⁽²⁾». پس از فتح اين شهر به وسيله مسلمانان، مسيحيان به حفظ كليساها و انجام آداب و رسوم خود مجاز شدند ولى بعضى از كنائس آنان باصلح، به مسجد تبديل شد.

حلب در قرون چهارم و پنجم‌كه در دست بنى مرداس از حمدانيان‌قرار گرفت، رونق بسزايى يافت. سيف‌الدوله حمدانى آن جا را پايتخت خويش قرار داد، به عمران و آبادانى آن همت گماشت. در اين دوران شهر حلب، همواره مورد طمع روميان بود قلعه بسيار مستحكم آن كه به عنوان مقر فرماندهى سيف‌الدوله، موقعيت خاص نظامى و استراتژيك به حلب بخشيده بود و مانع عمده‌اى براى دستيابى روميان به شهر محسوب مى‌شد.

در دوران ايوبى‌ها، حلب يكى از پايگاههاى مهم نظامى مسلمانان عليهصليبى‌ها بود و حتى يك بار نيز از سوى آنان تسخير گشت. در دوره مغول به تصرف آنان در آمد و بيشتر آن ويران و باقيمانده آن در دوران تيمور دستخوش تخريب و ويرانى شد «⁽³⁾».

در دوران عثمانى اين شهر دوباره رونق گرفته و يكى از مراكز نظامى و مهم آنان شد. با پايان يافتن جنگ جهانى اول و تقسيم سرزمين‌هاى تحت سلطه عثمانى، اين شهر همانند ساير شهرهاى سوريه، مستعمره فرانسه گرديد. اكنون شهر حلب با آثار فراوان تاريخى خود يكى از مراكز توريستى و بسيار جذاب براى جهانگردان است. شايان گفتن است كه حلب در گذشته يكى از مراكز شيعه بوده است. نفوذ تشيع در آن را بايد به دوران

ابوذر غفارى و حضور وى در شام يا هجرت آل ابى شعبه از عراق به آن سرزمين باز گردانيد. در دوره بنى حمدان و بنى مرداس تا حدودى فاطمى‌ها شيعه را در اين شهر گسترش دادند. متاسفانه در طول تاريخ، جمعيت شيعه اين شهر به خاطر قتل و عام آنان توسط حكومتهاى متعصب و نيز مهاجرت علماى شيعه منطقه به عراق و ساير نقاط از بين رفته «⁽⁴⁾» و اكنون نيز بيشتر مردم آن سنى بوده و شيعه چندانى ندارد. حلب، مركز استان حلب است كه جمعيت آن بر اساس سرشمارى 2002 ميلادى برابر با 1381 ش، چهار ميليون نفر است.

الف- اماكن زيارتى و مذهبى حلب‌

1. مشهد الحسين عليه السلام: مسجد النقّطه‌

يكى از اماكنى كه نزد شيعه اهميت بسزائى دارد، مشهد الحسين عليه السلام يا مسجد النقطه است. اين مكان يادآوره خاطره تلخى در تاريخ تشيع است. هنگامى كه كاروان اسرا و سرهاى شهداى كربلا از سرزمين عراق به حلب رسيدند، در كنار تپه يا كوهى به نام جوشن «⁽¹⁾»- در غرب حلب- و كنار معبدى به نام «مارت مروثا» كاروان يك شب متوقف شد تا لَختى بياسايد وصبحگاهان حركت به سوى دمشق را از سر گيرد. نگهبانان و حاملان سرهاى مقدس نيز به استراحت نشستند. راهبى كه در آن دير بود بادادن مبلغى به نگهبانان كاروان، سر مبارك امام حسين عليه السلام را برصخره‌اى در داخل دير قرار داد و تاصبح كنار سر مقدس بود. هنگام طلوع آفتاب كه سر مقدس را برداشتند، چند قطره‌اى خون بر اينصخره يا سنگ جارى گشته بود. پس از حركت كاروان، مردم حلب از اين مسأله خبر يافته و اطراف آن سنگ، جمع شده و به عزادارى و شيون و زارى بر كشتگان كربلا و نواده پيامبر خداصلى الله عليه و آله پرداختند.

بر اساس روايات شيعه، همه ساله در روز عاشورا آن خون بر سنگ مى‌جوشيد و توجه بسيارى از مردم شام را به خود جلب كرده بود برخى گفته‌اند عبدالملك بن مروان اموى دستور انتقال سنگ را از آن نقطه داد و از آن پس اثرى از آن ديده نشد «⁽²⁾». اما نويسنده كتاب حلب و التشيع معتقد است اين سنگ از ابتدا تا كنون برجاى خود باقى بوده است مگر مدت كوتاهى در سال 1920 م كه مشهد النقطه پايگاه ذخيره سلاح عثمانيها بوده و چون بخاطر انفجار در تسليحات موجود، مشهد النقطه تخريب و دچار آسيب شد اين سنگ موقتاً به مشهد المحسن در جوار آن منتقل و پس از بازسازى به سال 1960 م دوباره بر جاى خود بازگشت داده شد. «⁽³⁾» سيف الدوله حمدانى شيعه نخستين كسى است كه بر مكان آن سنگ، يعنى دير ياد شده حجره و جامعى به سال 350 هجرى ساخت و آن را مسجد النقطه ناميد. او به اين مكان اعتقاد ويژه‌اى داشت و همواره به زيارت آن مى‌رفت. مشهد الحسين عليه السلام امروزه در شهر حلب معروف است و از سوى اهالى و زائران حضرت زينب عليها السلام- كه از طريق تركيه و مرز زمينى به سوريه مى‌روند- زيارت مى‌شود.

منطقه مشهد الحسين عليه السلام اكنون به «حىّ الانصارى» مشهور است. تپه جوشن نيز به رغم اينكه خانه‌هاى متعددى بر فراز آن ساخته شده است ولى همچنان باقى است. مكان مشهدالحسين عليه السلام سمت راست خيابان اصلى و حدود پنجاه متر بالاتر از پل هوايى است كهصحن بزرگى داشته و بر در ورودى، نام اين مكان بر روى سنگى حجارى شده است.

در انتهاىصحن و حياط درب ديگرى است كه به داخل شبستان و محل اصلى مشهد مرتبط است، بر در ورودى آن كتيبه‌اى به خط كوفى ديده مى‌شود كه بر آن نوشته شده است «هذا مقام و مشهد الحسين عليه السلام» و پايين آن نيز نام سيف الدّوله حمدانى به عنوان سازنده اين بنا به چشم مى‌خورد. پس از ورود؛ به شبستان كوچك ديگرى مى‌رسيم كه در انتهاى آن ايوانى قرار دارد و كنار آن ضريحى كوچك به ابعاد 5/ 1* 1 متر و به رنگ زرد ديده مى‌شود. در داخل آن سنگى بر روى استوانه‌اى قرار داده شده و اين

جا همان مكانى است كه سر مقدس امام حسين عليه السلام بر آن گذاشته شده و قطره‌هايى از خون بر آن ريخته است. در سال 1960 م براى بازسازى مشهد الحسين مؤسسه بازسازى و احسان اسلامى جعفرى تأسيس شد و از آن سال ضمن بازسازى اين مكان، اقدامات عمرانى ديگرى از جمله مسجد، مركز پزشكى تخصصى، حوزه علميه به رياست شيخ ابراهيم نصراللَّه تا عصر حاضر انجام شده است. شيخ ابراهيم نصراللَّه نويسنده كتاب حلب و التشيع، خود امامت نماز در مشهد الحسين را امروزه بر عهده دارد.

تصاوير شماره 42 و 43

2. مشهد المحسن بن الحسين عليه السلام‌

يكى ديگر از اماكن زيارتى شيعه در حلب، مشهدالمحسن است كه در سيصد مترى مشهد الحسين يا مشهد النقطه قرار دارد. در اين مكان، محسن فرزند امام حسين عليه السلام به خاك سپرده شده است. هنگام استراحت كاروان در اين مكان، همسر امام حسين عليه السلام- كه به روايتى باردار بوده- بر اثر سختيهاى راه و فشارهاى جسمى و روحى، فرزندش سقط شده است. روايات ديگرى حاكى است، محسن كه طفلى شير خواره بوده در اين مكان وفات يافته است. «⁽¹⁾» به نظر مى‌رسد روايت اولصحيح‌تر باشد. زيرا امام حسين عليه السلام فرزندى به نام محسن نداشته است و اين كه مادرش او را محسن ناميده است شايد به ياد فرزند سقط شده حضرت فاطمه عليها السلام بوده است. در هر حال به گزارش ابن شحنه در 351 هجرى سيف الدوله حمدانى شبى در خواب ديد كه در يك نقطه شهر نورى به هوا برخاست، چونصبح شد به آن محل رفت و پس از حفارى آن مكان، سنگى يافت كه بر آن نوشته شده بود «هذا قبر محسن بن الحسين بن على عليه السلام» و لذا دستور داد تا مزار و مرقدى بر روى آن ساختند «⁽²⁾». ياقوت حموى اين مكان را «مشهد الدّكه» نيز ناميده است «⁽³⁾».

اين مكان نيز در دامنه تپه يا كوه جوشن است و با عبور از پلكان طويلى مى‌توان بدان راه يافت. اين مشهد دو گنبد كوچك و نمايى قديمى دارد. بر سر در ورودى آن دو كتيبه به چشم مى‌خورد، كتيبه بالاتر از سيف الدوله حمدانى است كه از دستور وى براى احداث بنا در 351 هجرى و كتيبه دوم نيز از تجديد بناى اين مكان توسط سلطان عبدالحميد عثمانى در تاريخ 1314 ق هجرى خبر مى‌دهد.

در سمت چپ ديوار بيرونى، كتيبه‌اى بسيار زيبا و خوانا به خط كوفى ديده مى‌شود كه به نورالدّين زنگى شهيد، از امراى ايوبى مشهور دمشق تعلق دارد. در داخل شبستان وصحن نيز كتيبه‌هايى با نام «ملك ظاهر الدين بيبرس» يكى ديگر از امراى ايوبى با تاريخ 690 هجرى و همچنين كتيبه‌اى با ذكر اسامى 14 معصوم از سيف الدوله ديده مى‌شود. در سمت چپصحن يعنى در شبستان كوچكى قبر محسن بن الحسين عليه السلام با ضريحى از آهن و پوشش سبز قرار دارد.

تصوير شماره 44

3. مقبره ابن شهرآشوب، و قبور علماى بنى زهره‌

اين مقبره كه در بيست مترى جنوب مشهد الحسين عليه السلام قرار دارد، بسيار كوچك و به وسيله نيم ديواره‌اى به ابعاد 5* 5 متر احاطه شده است. در اين جا علماى بزرگى مدفون شده‌اند. بر اين قبور سنگ قبرهايى با خط كوفى از سده‌هاى سوم و چهارم هجرى ديده مى‌شوند كه اغلب شكسته و منهدم شده و بر اين كتيبه‌ها نام آنان ذكر شده است. يكى از علما و مورخان بزرگ شيعه يعنى ابن شهرآشوبصاحب كتاب معروف مناقب الائمه و «عمرو بنصلاح حلبى» يكى از زهاد و فقهاى بزرگ اسلام در اين چهار ديوارى متروك و مخروبه، كه توجه هيچ كس را به خود جلب نمى‌كند مدفون هستند.

كمى پايين‌تر يعنى در پنجاه مترى جنوب اين مكان چهار ديوارى كوتاه ديگرى است كه در آن علماى بنى زهره- از معروف‌ترين قبايل شيعه در قرن چهارم و پنجم

هجرى- به خاك سپرده شده‌اند. در اين جا نيز سنگهاى قبور آنان كه به خط كوفى آن سده‌هاست بسيار شكسته و منهدم شده و به طور پراكنده بر آن قبور ريخته شده‌اند. در اين مقبره، «بهاء الدين بن زهرة بن احمد حلبى»، «احمد حسين اسحاقى»- شاعر و اديب و حافظ قرآن-، «ابن منير طرابلسى»- شاعر مشهور شام- و ابوالمكارم حمزة بن زهره حلبىصاحب الغنيه- متوفى 585 ق- مدفون هستند. در توسعه اخير مسجد النقطه كه به همت شيخ ابراهيم نصرالله انجام شده است اين قبور نيز در داخل محوطه مورد توسعه واقع گرديده است.

4. مقبره شهيد شيخ شهاب‌الدّين سهروردى‌

شيخ شهاب‌الدين سهروردى، يحيى بن حبش بن اميرك، شيخ اشراق، حكيم الهى و بنيان‌گذار حكمت اشراق به سال 549 هجرى در سهرورد- از توابع زنجان- به دنيا آمد. وى در دوران كودكى به بيشتر علوم اسلامى و فلسفى احاطه يافت. در سالهاى بعد با ابداع طريقه اشراقى در فلسفه، نسبت به بعضى از فلاسفه و قدما موضع گرفت؛ لذا از جانب كسانى كه طريقه اشراقى او مورد پسند نبود، به الحاد و زندقه متهم شد و حتى بعضى از علماى حلب، خون او را مباح دانستند. شيخ شهاب‌الدّين در بسط و تشريح مسلك جديد خود در فلسفه و حكمت يعنى مكتب اشراقى، دهها كتاب و رساله به رشته تحرير درآورد.

حكمايى چون ملاصدرا (صدرالمتالهين) و ملاهادى سبزوارى به پيروى و تشريح عقايد اين فيلسوف بزرگ پرداختند. شيخ شهاب الدين از عرفا و حكمايى است كه عده‌اى او را به شيعه منتسب كرده‌اند لذا بايد گفت علت قتل او علاوه بر ايجاد مكتب جديدى- بر اساس فلسفه افلاطونى و پيروى از فلاسفه ايران قبل از اسلام- مى‌تواند همين گرايش‌هاى او به شيعه باشد. او بر اثر سعايت‌هايى كه از وى نزد سلطانصلاح‌الدين ايوبى فرمانرواى ايوبيان مصر و شام و سردمدار مبارزه عليهصليبى‌ها شد به حبس افتاد و در 587 ق به شهادت رسيد.

اكنون مقبره اين شهيد در سمت شمال غربى ميدان باب الفرج- داخل جامع

سهروردى قرار دارد. اين جامع بسيار كوچك بوده و كمتر در معرض ديد است. در داخل شبستان و سمت چپ آن مقبره سهروردى است كه سنگ قبر كوچكى دارد. بر بالاى اين قبر شرحى مختصر از زندگى اين فيلسوف ايرانى و مكان تولد و رشد او در ايران به نگارش در آمده است.

تصاوير شماره 45 و 46

5. آرامگاه حضرت زكرياى نبى عليه السلام‌

حضرت زكرياى نبى عليه السلام يكى از پيامبران الهى و آخرين انبياى عهد قديم بود.

حيات او را، شش قرن قبل از ميلاد دانسته و گويند در دوران ترميم هيكل اورشليم- كه به وسيله نبوكدنصر پادشاه بابل تخريب شده بود- مى‌زيسته است. زكريا و همسرش كه هر دو در پيرى و كِبَر سن قرار داشتند به قدرت الهىصاحب فرزندى به نام يحيى شدند.

خداوند در قرآن كريم از اين موضوع چنين ياد مى‌كند. «يا زَكَريَّا انا نُبَشْرك بِغُلامِ اسْمُه يَحْيى «⁽¹⁾» ...» (اى زكريا ما تو را به فرزندى به نام يحيى بشارت مى‌دهيم ...)

مرقد مطهّر اين پيامبر الهى در داخل شبستان جامع اموى حلب «⁽²⁾» و در سمت چپ محراب قرار دارد. قبر او داخل ايوانى است كه با ضريحى محصور شده و در آن تابوتى چوبين با پوشش سبز ديده مى‌شود. ابتدا در اين مكانصندوقى بوده كه نام زكريا نيز بر آن ديده مى‌شده است و بعدها در مكان آن، مقبره مذكور را ساخته‌اند. قبر حضرت زكريا امروزه از سوى مردم حلب و زائران زينب كبرى عليها السلام زيارت مى‌شود.

تصوير شماره 47

6. قبر معروف بن جمر از نوادگان امام صادق عليه السلام‌

معروف بن جمر يكى از نوادگان اسماعيل بن امامصادق عليه السلام است كه در 555 هجرى به دنيا آمد. وى فردى شجاع، متهور و از فرماندهان سپاه «ملك ظاهر بَيْبرَس» و از

مجاهدين فى سبيل اللَّه بود كه سالهايى از عمر خويش را در ميدان جهاد عليهصليبى‌ها سپرى كرد. اين مجاهد بزرگوار در 640 هجرى در نبرد انطاكيه به شهادت رسيد.

قبر معروف بن جُمر در داخل «سوق الزرب» كه بازارى بسيار طولانى است قرار دارد. بازار ياد شده از كمى بالاتر از درب قلعه حلب آغاز و به «جامع كبير» حلب ختم مى‌شود. قبر او در حدود دويست مترى داخل بازار و سمت چپ آن است كه پنجره‌اى از مرقد او به بيرون باز شده است. مدرسه‌اى كه امروزه اين قبر داخل آن است توسط ملك ظاهر بيبرس به سال 590 هجرى ساخته شده است. در كنار قبر او كلاهخود و لوازم و ابزارهاى جنگى او نگهدارى مى‌شود.

تصوير شماره 48

ب- اماكن سياحتى و تاريخى حلب‌

قلعه تاريخى و نظامى حلب‌

در مركز شهر حلب، در ميدان اصلى شهر، قلعه‌اى بسيار عظيم و زيبا، كه شايد از باشكوه‌ترين و زيباترين قلاع جهان باشد، چشم هر بيننده‌اى را مبهوت مى‌سازد.

گرداگرد اين قلعه، خندق و دره‌اى بزرگ است كه عمق آن به حدود ده متر و عرض آن به بيست متر مى‌رسد. قلعه بر روى تپه‌اى ساخته شده و مساحتى حدود 375* 373 متر مربع دارد. ارتفاع بالاى قلعه تا كف خندق حدود چهل متر است.

اين قلعه را در اصل روميان ساخته‌اند و سيف الدوله حمدانى- حاكم موصل، حلب و رقه- در سده چهارم آن را بازسازى كرده است.

بعضى گويند نخستين كسى كه قلعه حلب را بنا كرد سلوكوس از سلاطين سلسله سلوكيه (يونانيان) بود «⁽¹⁾». در جنگهاى مسلمانان و روميان اين قلعه يكى از استحكامات بسيار قوى و غير قابل نفوذ مسلمانان بوده و به عنوان مقر فرماندهى سيف الدوله موقعيتى

استراتژيكى داشته است. ناكفور فوكاس فرمانده سپاهيان روم نيز يك بار قلعه را به آتش كشيد پس از دوران سيف الدوله، سلاجقه شام و امراى ايوبى از اين قلعه به عنوان دژى مستحكم در مقابل نيروهاىصليبى بهره برده و تعميراتى نيز در آن انجام دادند.

متأسفانه در هجوم مغول به حلب اين قلعه نيز تقريباً تخريب شد ولى اشرف بن قلاوون آن را تجديد بنا كرد. قلعه ياد شده براى بار دوم به دست تيمور لنگ خراب شد ولى بازسازى شد. آخرين تعميراتى كه بر آنصورت گرفت در قرن سيزدهم و پس از آسيب‌هايى بود كه بر اثر زلزله به آن وارد آمد «⁽¹⁾». امروزه بر ديوارهاى درب قلعه سوراخهاى فراوانى ديده مى‌شود كه اثر گلوله و توپهايى است كه در جنگ جهانى اول و درگيرى‌هاى عثمانى با دولتهاى اروپايى به آن شليك شده است.

هم اكنون قلعه حلب يكى از اماكن و آثار تاريخى و سياحتى منحصر به فردى است كه بسيارى از سياحان و جهانگردان را به سوى خود جذب مى‌كند. اين قلعه به وسيله پلى كه بر ستون‌ها و پله‌هايى از سنگ استوار است با خارج از آن مرتبط مى‌گردد. در گذشته، اين پل، چوبى و متحرك بوده و به هنگام لزوم باز يا بسته مى‌شده است. طول آن حدود پنجاه متر و در انتهاى آن، درب اصلى قلعه قرار دارد؛ كه بسيار بزرگ با دو برج ديدبانى به ارتفاع دوازده متر و عرض چهار متر و ديواره‌هاى سنگى است.

بر سر در ورودى، كتيبه‌اى بسيار بزرگ و طولانى به خط كوفى قرن پنجم- از دوران سيف الدوله- و در كنار آن كتيبه‌اى ديگر كه از تجديد بناى سلطان اشرف قلاوون خبر مى‌دهد ديده مى‌شود. شايان گفتن است قبل از اين درب، برج كوچكى كه در 1507 ميلادى ساخته شده قرار دارد. پس از در اصلى، هر يك از راهروهاى پرپيچ و خم و تاريك داراى درى هستند كه اوّلين آن «باب الحيات» و دوّمين آن «باب الاسدين» (شعار دولت ايوبى) است. پس از طى مسافتى طولانى و پرپيج و خم به داخل قلعه راه يافته و اين آثار و ابنيه را در آن مى‌بينيم:

در قسمت بالاى قلعه، سالن بزرگى به ابعاد 30* 30 متر و ارتفاع پانزده متر قرار دارد

كه قصر الضيافه سيف الدوله بوده است. اين عمارت تا حدودى شبيه سالن عالى قاپوى اصفهان است؛ داراى سقفى بسيار زيبا از فسيفساء و منبت كارى شده از آثار هنرى دوران ايوبى است.

كمى بالاتر از دارالاماره و قصر الضيافه، در سمت راست، درب كوچكى است كه پس از عبور از راهرويى به زيرزمين و در حقيقت به زندان مخوف قلعه راه مى‌يابيم.

زندان از دو قسمت تشكيل شده است، اولى كه زير زمينى وسيع با دو سالن بزرگ است و قسمت ديگرى كه به وسيله پله‌اى بسيار باريك به آن راه است، اين جا مكانى عميق‌تر و بسيار وحشتناك و تاريك است كه هيچ روزنه و نورى ندارد. گويا اين زندان براى مجرمان و يا افراد خطرناك با جرائم سنگين‌تر بوده است.

پس از زندان قلعه- در سمت چپ- يك حمام عمومى است كه تا حدودى سالم مانده است. اين حمام براى استفاده سربازان در نظر گرفته شده و كمى بالاتر از آن- در سمت راست- حمام سلطنتى ديده مى‌شود كه مخصوص فرمانده و يا فرماندهان بوده و اكنون نيز سالم باقى مانده است.

دو مسجد در قلعه وجود دارد. اولى جامع الصغير و دومى جامع الكبير ساخته نور الدين زنگى شهيد است كه در انتهاى قلعه قرار دارد. بر بالاى درب ورودى جامع كبير كتيبه‌اى از 610 ق به نامصلاح الدين ايوبى ديده مى‌شود. اين جامع كه همزمان با جامع الصغير ساخته شده داراىصحن، شبستان و محرابى است و اطراف آن نيز با ستون‌هاى سنگى مسقف و گنبدى نيمه مخروبه و مأذنه‌اى بزرگ بر فراز آن قرار يافته است. كتيبه ديگرى نيز بر ديواره جنوبى جامع با اين عنوان ديده مى‌شود «امَر بِانْشاءِ هذا المَسْجدِ، مَلكِ عادل نورالدين محمود بن زنگى و احسن خاتِمَته سنه 563».

در راهروى ورودى قلعه- در سمت راست- ايوانى است كه داخل آن قبر و

صندوقى قرار دارد. گويند پاره‌اى از سر حضرت يحيى عليه السلام، فرزند زكريا عليه السلام در آن است.

اينصندوق در 435 هجرى كشف شده و مكان آن به مقام ابراهيم عليه السلام و مقام خضر نيز معروف و در كنار آن نيز باب الجنان يا مشهد على عليه السلام است. وجه تسميه آن به مشهد على عليه السلام به خاطر سنگ نبشته‌اى است كه ياقوت حموى گويد خط على بن ابى‌طالب عليه السلام است «⁽¹⁾».

تصاوير شماره 49 و 50

ج- مساجد تاريخى حلب‌

1. مسجد اموى يا جامع الكبير

يكى از مساجد بسيار قديمى و تاريخى شهر حلب جامع الكبير يا مسجد اموى است. در ابتدا مكان آن به كنيسه بزرگ روم تعلق داشته و پس از فتح حلب توسط مسلمانان به مسجد تبديل شده است. بناى كنونى مسجد مذكور از دوران وليد بن عبدالملك اموى است كه آن را همزمان با جامع اموى دمشق ساخته و سليمان بن عبدالملك نيز آن را تكميل كرده است. هر چند بناى آن از لحاظ زيبايى به جامع اموى دمشق نمى‌رسد ولى نمونه كامل و مظهرى از معمارى اسلامى (در قرن اول هجرى) است كه بر خلاف جامع اموى دمشق، معمارى رومى در آن تأثيرى نداشته و مهندسان رومى در ساخت آن دخيل نبوده‌اند.

اين جامع در 315 هجرى پس از فتح شهر به وسيله ناكفور فوكاس- امپراطور روم- به آتش كشيده شد و سيف الدوله حمدانى پس از باز پس‌گيرى شهر دوباره آن را ترميم كرد. در دو مرتبه ديگر، يكى در دوره زنگيان و ديگرى در دوره مغول نيز دچار آتش سوزى شد كه آن را بازسازى كردند «⁽²⁾». مأذنه آن كه 45 متر ارتفاع دارد در 1090 ميلادى

ترميم شده است «⁽¹⁾». اين مسجد داراى چهار درب اصلى به نامهاى «باب النحاسين»، «باب الجراكسه»، «باب المساميريه» و «باب سوق الطيبه» بوده كه اكنون تنها دو باب آن مورد استفاده است.

جامع كبير در نزديكى قلعه حلب و كنار بازار اصلى اين شهر (سوق الذرب) قرار دارد و نماى آن از بالاى قلعه ديده مى‌شود. اين مسجد كه تا حدودى شبيه جامع اموى دمشق است؛ داراىصحنى بزرگ و ديواره‌هاى سنگى است. در وسطصحن، دو قبه شبيه قبه‌هاىصحن جامع اموى دمشق ساخته‌اند. مأذنه چهار گوشى در كنار درب ورودى و سمت شمال غربى جامع ساخته‌اند.

در سمت جنوب‌صحن، شبستان بسياربزرگ و زيبايى است كه داراى منبرى چوبين و منبت كارى شده است. بر بالاى محراب، كتيبه‌اى به نام منصور بن قلاوون و كتيبه ديگر از 740 هجرى- در سمت راست منبر- ديده مى‌شود. در سمت چپ منبر و محراب، مرقد مطهر «زكرياى نبى عليه السلام» است. سقف شبستان بر ستون‌هاى متعددى استوار گشته و به نظر نمى‌رسد از آن دوران يعنى قرن هشتم به بعد تعميراتى در آنصورت گرفته باشد.

تصوير شماره 51

2. جامع توته‌

شايد جامع توته از لحاظ قدمت، قديمى‌تر از جامع كبير حلب باشد ولى مسجدى است كوچك و چندان مورد توجه نيست. اين جامع نخستين مسجدى بوده كه پس از فتح حلب توسط مسلمانان، به سال شانزده هجرى بنا شده است. نامهاى ديگر آن «جامع عمرى»، «جامع غضائرى» و «جامع شعيبه» است. در دوران زنگى‌ها به سال 545 هجرى و در عصر مماليك به سالهاى 804 ه و 972 ه تعمير «⁽²⁾» و نماى آن همچنان از آن دوران باقى است. جامع توته در سمت شمال جامع كبير و حدود يكصد مترى آن در كنار ميدانى واقع

شده است.

3. ساير مساجد حلب‌

اين شهر به علت اينكه در دوران سيف الدوله و همچنين زنگيها و ايوبيها در تاريخ شام نقش بسيار مهمى داشته است، همواره توجه خاصى به آن مبذول و مساجد و ابنيه‌هاى فراوانى در آن احداث گشته است. غير از دو مسجد قديمى كه ذكر شد، ساير مساجد حلب از بناهاى قرون ششم به بعد است كه در اين جا به ذكر نام و سال بناى آنها اشاره مى‌كنيم.

1- جامع دباغه: از دوران ايوبى در ميدان سبع بحرات.

2- جامع مقامات: ساخته 703 هجرى.

3- جامع طنبغا: ساخته 723 ه توسط علاءالدين طنبغا امير مملوكى در ميدان نمك.

4- جامع ابن: ساخته 707 ه در زقاق الطويل.

5- جامع رومى: ساخته 768 توسط منگلى بغا، نائب مملوكى حلب.

6- جامع زكى: ساخته 700 هجرى «⁽¹⁾».

د- بيمارستان‌ها و حمام‌هاى تاريخى حلب‌

حلب به عنوان يكى از مظاهر تمدن اسلامى داراى شاخصه‌هاى تمدن در قرون اسلامى از جمله بيمارستان، حمام، مدرسه و كتابخانه بوده است كه در اين جا به قديمى‌ترين آنها اشاره مى‌گردد.

اين بيمارستان همزمان با بيمارستان نوريه دمشق به سال 599 هجرى به دستور نورالدين محمود زنگى و توسط حارثى دمشقى- مهندس و پزشك حلب- ساخته شد «⁽²⁾».

بعضى بناى آن را 458 هجرى مى‌دانند كه در دوران نورالدين زنگى تجديد بنا گشته است. بيمارستان مذكور كه داراى بخشى مخصوص زنان بوده، امروزه بهصورت مخروبه‌اى است.

توسط ارغون بن طيجو كاملى، نائب حلب به سال 755 هجرى ساخته شده و داراى معمارى و بنايى بسيار عالى است «⁽¹⁾».

از قديمى‌ترين حمام‌هاى حلب است كه در 787 هجرى توسط امير علاءالدين جوهرى ساخته شده است.

يكى از زيباترين حمام‌هاى دمشق است كه توسط امير يلبغا ناصرى به سال 892 هجرى تجديد بنا شده است. تاريخ بناى آن روشن نيست ولى در حمله مغول از بين رفته و دوباره مرمّت گشته است. اين حمام در ميدان قلعه حلب و سمت راست درب قلعه است كه اكنون به موزه‌اى تبديل شده است. امروزه چند حمام ديگر از قرون نهم و دهم نيز همچنان در حلب فعال هستند.

ه- مدارس و كتابخانه‌هاى حلب‌

اهميت علمى و تاريخى هر شهرى و نقش آن در فرهنگ و تمدن، بسته به ميزان وجود كتابخانه و مدارس آن است كه در فرهنگ اسلامى جايگاه ويژه‌اى دارد. شهر حلب به عنوان يكى از شهرهاى متمدن اسلامى در قرون چهارم و پنجم هجرى كتابخانه‌هاى فراوانى داشته كه متأسفانه بسيارى از آنها در حمله مغول تخريب و ويران شده‌اند. يكى از قديمى‌ترين و مهم‌ترين كتابخانه‌هاى حلب كه دچار اين سرنوشت غم

انگيز شده كتابخانه بزرگ «جامع كبير اموى» است كه حدود ده هزار نسخه خطى از موقوفات سيف الدوله حمدانى را در خود جاى داده بوده است. كتابخانه‌هاى «سلطانيه»، «حلاويه» و «عصرونيه» و چند كتابخانه ديگر، نيز متأسفانه از هجوم مغول در امان نبوده و نسخ خطى نفيس آن همگى از بين رفته‌اند.

كتابخانه‌هايى كه اكنون در اين شهر موجود هستند اغلب پس از حمله مغول بنا شده كه به بعضى از آنها اشاره مى‌شود.

1- كتابخانه شيخ عبدالرحمن عجمى در مدرسه اشرفيه: (658 هجرى).

2- كتابخانه جامع منگلى بغا: (760 هجرى).

3- كتابخانه مولويه: (قرن يازدهم) ساخته شيخ احمد قارى.

4- مدرسه حلاويه: قديمى‌ترين مدارس حلب است كه ابتدا كنيسه بوده و در قرن چهارم هجرى به مسجد تبديل و در عصر نورالدين محمود زنگى دوباره به مدرسه تبديل شده است «⁽¹⁾».

5- مدرسه شرفيه: ساخته 560 ق توسط ابن عجمى در شرق جامع كبير.

6- مدرسه ظاهريه: ساخته ملك ظاهر بيبرس در قرن هفتم و در ضلع جنوبى قلعه حلب.

7- مدرسه شابختيه: در 589 ه ساخته امير شابخت اتابكى.

8- مدرسه فردوسيه: در 633 ه ساخته برادرزادهصلاح الدين ايوبى «⁽²⁾».

و- آثار تاريخى اطراف حلب‌

يكى از آثار ديدنى اطراف حلب، قلعه سمعان است كه در فاصله 59 كيلومترى شمال غربى حلب قرار دارد. سمعان، همان شمعون الصفا يكى از قديسان معروف

مسيحى است «⁽¹⁾». قلعه را رومى‌ها ساخته و در جنگهاىصليبى به عنوان دژى نظامى مورد استفاده مسلمانان بوده است. قلعه سمعان در دامنه «جبل سمعان» واقع و كنار آن نيز دير معروف سمعان است كه مخروبه آن همچنان در پنج كيلومترى شرق شهرك «معرة النعمان» باقى است. در كنار آن دير يك مسجد و در شمال آن سه قبر ديده مى‌شود «⁽²⁾».

بسيارى از آثار داخل آن قلعه از بين رفته ولى ديواره‌ها و برجك‌ها و ستون‌هاى آن به طور كامل باقى مانده است. معمارى آن تركيبى از معمارى رومى و اسلامى است و تعميراتى كه در دوران اسلامى در آن انجام شده است به وضوح ديده مى‌شود.

يكى ديگر از قلعه‌هاى ديدنى اطراف حلب است كه در حدود هفتاد كيلومترى مغرب حلب- در مسير انطاكيه- قرار دارد. اين قلعه در جنگهاى رومى‌ها با سيف الدوله حمدانى- به تصرف ناكفور فوكاس- امپراطور روم- در آمده و به عنوان يكى از استحكامات دفاعى و نظامى آنان در جنگ با نيروهاى مسلمانان مورد استفاده قرار بود.

در دوران سلاجقه شام و مماليك نيز از پايگاههاى نظامى و نقاط استراتژيكى اطراف حلب در جنگهاىصليبى بوده است.

قلعه حارم در حمله مغول تخريب و عثمانى‌ها در قرن سيزدهم هجرى آن را تجديد بنا كردند.

شهركى است در مسير «ادلب- حماه» و به فاصله 83 كيلومترى جنوب شرقى حلب، آن جا زادگاه و مدفن ابوالعلاء مُعّرى شاعر و فيلسوف قرن پنجم هجرى است. شهرك مذكور كه كمى پايين‌تر از قريه «الدانا» واقع شده، داراى آثار و قلاع فراوانى از دوران

ايوبى‌ها و كاروانسراهايى از دوران عثمانى‌ها است «⁽¹⁾».

اين شهرك در مسير «حلب- حماة» و به فاصله 45 كيلومترى شمال غربى حلب قرار دارد. شهركى است بسيار قديمى و مخروبه كه آثار معمارى دوران رومى‌ها- در قرون قبل از اسلام- در آن ديده مى‌شود. اين شهرك با «قريه الدانا» كه بالاتر از معرة النعمان است، تفاوت دارد. شهرك دانا در جنوب قلعه و دير سمعان است.

يكى از شهرك‌هاى بسيار قديمى سوريه است كه در 120 كيلومترى شمال شرقى حلب، نزديك مرز تركيه قرار دارد. اين شهر در هزاره‌هاى قبل از ميلاد، داراى تمدنى عالى و درخشان بوده و هم اكنون نيز آثارى از آرامى‌ها در آن موجود است. اين شهر امروزه به جرابلس معروف است «⁽²⁾».

اين شهرك در چهل كيلومترى شمال غربى حلب و كمى بالاتر از قلعه سمعان (شمال آن) قرار دارد. آثار تاريخى آن از دوره آرامى‌ها و هزاره‌هاى قبل از ميلاد است.

نقشه

سفيد

فصل ششم: استان رقه: منطقه صفين‌

اشاره

1- باب على عليه السلام و ديوار قديمى رقه

2- مزار و مقبره عمار بن ياسر

3- مرقد و مزار اويس قرنى

4- مزار و مرقد منسوب به ابىّ بن كعب

5- آثار تاريخى اطراف رقه وصفين

شهر رقه: منطقهصفين

يكى از مناطق تاريخى سوريه كه در تاريخ اسلام و بويژه شيعه، جايگاه و يژه‌اى دارد «شهر رقه» و يا «منطقهصفين» است.صفين در حقيقت به ساحل روخانه و جايى كه خشكى به داخل آب راه يافته باشد گفته مى‌شود. اين منطقه در 37 هجرى شاهد يكى از وقايع بسيار مهم در تاريخ اسلام و شيعه و در حقيقت مكانى براى رويارويى حق و باطل و نبرد با قاسطين بوده است. معاويه، به عنوان سردمدار جريان قاسطين به همراه بزرگان و اشراف القبايل اموى به ظاهر براى انتقام وخوانخواهى عثمان و در حقيقت، براى انتقام خون پدران و خاندان خود در جنگ بدر- كه به وسيله امام على عليه السلام ريخته شده بود- در محلى به نامصفين (در كنار رودخانه فرات) اردو زد. هدف وى از مبارزه و نبرد با امام على عليه السلام اين بود كه درصورت پيروزى، سلطنت و رياستى كه از دوران عبدمناف، از قبيله و خاندان وى بيرون رفته بود را دوباره بازگردانده و عرب را تحت انقياد بنى عبد شمس و بنى اميه در آورد.

در اين مكان خون بهترينصحابه و شيعيان على عليه السلام از جمله عمار بن ياسر، اويس قرنى و تعداد 25 نفر ازصحابه بدرى و حدود 25 هزار نفر از ياران على عليه السلام بر زمين ريخته شد. پيامبرصلى الله عليه و آله نيز در دوران حيات خويش از كشته شدن عمار در اين منطقه خبر داده بودند «⁽¹⁾».

«شهر رقه» و يا «رافقه» در مجاورت منطقهصفين قرار دارد نام اين شهر را از اين

جهت رَقَّه گذاشته‌اند كه در كنار آن، فرات آب خود را بر آن مى‌گسترانيد و در اصطلاح به ساحل و يا زمين‌هاى رملى كنار فرات گفته مى‌شد. شهر رقّه را جزو اقليم چهارم دانسته‌اند. در سال هفدهم هجرى عياض بن غنم فرمانده سپاه سعد بن ابى وقاص مردم آن‌را به اسلام دعوت كرد و آنان به اين دين جديد گرويدند «⁽¹⁾».

اين شهر به «رَقَة البيضاء» نيز معروف بوده است. در سمت غربى آن، شهر ديگرى به نام «رَقَه واسط» ساخته شده بود و در مجاورت آن نيز شهرك ديگرى به نام «رقة السوداء» قرار داشت. اين شهرك را منصور- خليفه عباسى- ساخته و به رافقه معروف بود. بعدها در دوران هارون، شهر رافقه به شهر رقه متصل و هر دو اكنون يك شهر هستند كه هم به رافقه و هم به رقه معروف‌اند «⁽²⁾».

از حلب تا رقه- كه در شرق آن واقع شده- 180 كيلومتر فاصله است و در حقيقت، اين شهر در 547 كيلومترى شمال شرقى دمشق و شصت كيلومترى مرز جنوبى تركيه قرار دارد. در آن مظاهر تمدن و شهرنشينى كمتر به چشم مى‌خورد و حالت روستايى و قديمى خود را حفظ كرده است. در ميان مردم آن جمعيت اندكى از كردها نيز زندگى مى‌كنند.

تعداد ساكنان استان حمص بر اساس آخرين سرشمارى (2002 م- 1381 ش) 000، 500، 1 نفر است. در اين شهر چند اثر تاريخى مذهبى را مى‌توان بازديد و زيارت كرد از جمله:

1- باب على عليه السلام و ديوار قديمى رقه‌

در دوران منصور عباسى به سال 155 ق اطراف اين شهر با ديوارى از خشت و گل و چهار برجك محصور و دروازه‌اى نيز بر آن نهاده شده بود. اين دروازه بالنسبه در همان مكانى ساخته شد كه حضرت على عليه السلام براى ورود به منطقهصفين از آن عبور كرده ولذا به باب على عليه السلام شهرت يافته است. اكنون اين باب و همچنين نيمى از ديواره شهر رقه سالم باقى مانده و جلوه زيبايى به شهر بخشيده است ولى به علت گسترش شهر، ديواره مذكور كمى در داخل شهر واقع شده است.

ارتفاع آن حدود چهار متر و عرض آن حدود پنج متر است كه در دوران هارون عباسى به سال 180 هجرى تجديد بنا شده است. باب على عليه السلام در قرن پنجم هجرى- در دوران سيف الدوله، كه اين شهر نيز يكى از پايگاههاى نظامى سياسى او بوده تجديد و بازسازى قرار شده است. شايان گفتن است كه شهر رقه در حمله مغول دچار ويرانى شد ولى دوباره عمران و آبادى يافت.

تصاوير شماره 52 و 53

2- مزار و مقبره عمار بن ياسر

عمار بن ياسر بن مالك بن كنانه از قبيله بنى ثعلبه، كنيه‌اش ابويقظان و مادرش سميه و پدرش ياسر نخستين شهداى اسلام بودند. پدر و مادر عمار از كسانى بودند كه در راه اسلام شكنجه فراوانى متحمل شدند. بارها مشركان بدن عمار را مى‌سوزانيدند.

پيامبرصلى الله عليه و آله هنگام شكنجه آنان دعا مى‌كرد، «خدايا خاندان ياسر را بيامرز! اى آل ياسر! شكيبايى كنيد؛ زيرا موعد شما بهشت است». عمار بن ياسر يكى ازصحابه خاص و فداكار پيامبر خداصلى الله عليه و آله بود و در تمامى غزوات آن حضرت حضور داشت. در نبرد يمامه نيز براى سركوبى مرتدين حضور يافته، مجروح شد و باگوش بريده، سپاهيان را به جنگ و پايدارى ترغيب مى‌كرد.

پيامبرصلى الله عليه و آله در حق او سخنان بسيارى فرموده است، از جمله: «عمار تا استخوان سرش از ايمان آكنده است، هر كه عمار را دشمن بدارد، پروردگار، او را دشمن مى‌دارد «⁽¹⁾»».

پيامبرصلى الله عليه و آله در جاى ديگرى، از شهادت عمار به دست گروهى ستمكار خبر مى‌دهد «يَقْتُلُ العَمَّار الْفِئَةَ الباغَيه «⁽²⁾»».

سرانجام عمار در نبرد با گروه ياغى و ستمكار در جنگصفين- در ركاب على عليه السلام- به شهادت رسيد. وقتى عمار كشته شد، در سپاه معاويه اضطرابى پديد آمد كه عمار كشته

شده و پيامبرصلى الله عليه و آله فرموده‌اند عمار به دست گروهى ستمكار كشته مى‌شود؛ و لذا سپاه معاويه پس از شهادت عمار به ترديد و سستى گرويدند. معاويه كه مى‌خواست به‌گونه‌اى روحيه سپاهيان را بازگردانده و تقويت كند، مى‌گفت: راست مى‌گويند ولى تأويل آن اين است كه ما بر كشندگان عثمان باغى هستيم تا به گرفتن انتقام خون او پاك شويم «⁽¹⁾».

روايت شده است، مردم از پيامبرصلى الله عليه و آله سؤال كردند اگر فتنه روى‌آورد و اختلاف پديد آمد ما را چه دستور مى‌دهيد؟ پيامبرصلى الله عليه و آله فرمودند: بر شما باد پسر سميه، به درستى كه او هرگز حق را ترك نمى‌كند تا اينكه بميرد «⁽²⁾». سرانجام اينصحابى فداكار در سن 73 سالگى و هنگام شب به شهادت رسيد. على عليه السلام او را بدون غسل در همان ميدان جنگ مدفون ساخت «⁽³⁾».

امروز بارگاه مقدس و ملكوتى آن يارِ فداكار على عليه السلام در كنار شهر رَقّه- در منطقهصفين- يعنى در همان جايى كه به دست آن گروه ستمكار كشته شد قرار دارد. اين مقبره در سمت راست باب على عليه السلام است. چند سالى است به اهتمام جمهورى اسلامى مقبره‌اى بسيار بزرگ و باشكوه در حال ساخت است. بر فراز مقبره عمار، گنبدى مرتفع از بتون و سيمان قرار دارد و ارتفاع و سقف مقبره نيز بسيار زياد است. قبر مطهّر او در زير اين گنبد قرار دارد.

تصاوير شماره 54 و 55

3- مرقد و مزار اويس قرنى‌

مزار و مرقد اويس قرنى يكى ازصحابه بزرگ پيامبر خداصلى الله عليه و آله و از شيعيان فداكار على عليه السلام در سمت چپ قبر عمار در شبستانى ديگر قرار دارد. «⁽⁴⁾» وى يكى ازصحابه زاهد و

متقى و از شيعيان خالص على عليه السلام بود كه در ركاب آن حضرت در جنگصفين به شهادت رسيد. بر فراز قبر آن شهيد بزرگوار نيز گنبدى مرتفع استوار يافته است. قبر او را با پارچه‌اى سبز پوشانيده‌اند.

4- مزار و مرقد منسوب به ابىّ بن كعب‌

در شبستان سمت چپ قبر اويس قرنى مقبره ديگرى قرار دارد كه به ابى بن كعب منسوب است. از آنجا كه نام ابى بن كعب جزو شهداىصفين ذكر نشده و قبر او نيز در بقيع قرار دارد «⁽¹⁾»، به طور قطع اين انتسابصحيح نيست. احتمال مى‌رود اين جا يكى ديگر از شيعيان على عليه السلام كه در جنگصفين به شهادت رسيد به خاك سپرده شده باشد.؛ زيرا چنانكه مى‌دانيم در جنگصفين بسيارى از شيعيان خالص على عليه السلام كه مقامى كمتر از اويس قرنى نداشته‌اند كشته شده و بعضى از آنان در همان منطقه به خاك سپرده شده‌اند كه امروزه هيچ اثرى از قبور آنان نيست.

5- آثار تاريخى اطراف رقه و صفين‌

1. شهر رُصافه‌

اين شهر به «رصافه هشام» معروف است و در 24 كيلومترى غرب شهر رقه واقع شده است. بناى آن را به هشام بن عبدالملك اموى نسبت مى‌دهند كه در هنگام طاعون شام، اين شهر را بنا كرده بود «⁽²⁾». البته چون قبل از اسلام به «راسابا» نيز معروف بوده و در دوره بيزانس نيز به نام «سرجيوبوليس» قدّيس، متوفى قرن چهارم هجرى مشهور بوده است لذا به نظر مى‌رسد هشام بن عبدالملك ديوار و بناهاى آن را تجديد و بازسازى

كرده است.

در اين شهر آثارى از رومى‌ها مانند كليسا، ديوار، برج و چند قصر متعلق به دوران هشام بن عبدالملك قرار دارد كه ويرانه‌هاى آنها همچنان وجود است.

2. شهرك عين ديوار

اين شهرك در شمال شرقى سوريه و در تلاقى مرز سه كشور تركيه، عراق و سوريه است. در اين شهر تاريخى يكى ازآثار رومى‌ها يعنى پل رومى، كه بر رودخانه دجله ساخته شده همچنان پابرجا است.

3. قلعه جَعْبَر

يكى از نقاط بسيار ديدنى و جذاب اطرافصفين و رقه، قلعه زيباى جعبر است كه در كنار رودخانه فرات واقع و چون در نزديكى آن سد عظيمى ساخته شده اين قلعه چون جزيره‌اى در وسط درياست.

قلعه مذكور در مسير حلب و حدود سى كيلومترى جنوب رقه وصفين قرار دارد. در اين مسير يك دوراهى ما را به سوى شهرك الثوره راهنمايى مى‌كند. حدود ده كيلومتر به طرف اين شهرك، پس از سد جديد الاحداثى، تابلويى با عنوان الى جعبر، مسير قلعه را نشان مى‌دهد. از اين نقطه تا قلعه حدود دوازده كيلومتر راه است. پس از طى اين مسافت به حاشيه رودخانه فرات مى‌رسيم. از دور يك خشكى كه همانند جزيره‌اى آب اطراف آن را فرا گرفته چشمان ما را به خود متوجه مى‌سازد. قلعه مذكور بر فراز تپه‌اى ساخته شده كه هر سه طرف آن را آب احاطه كرده است.

قلعه در گذشته به «دُوَسر» معروف بوده است. از تاريخ بناى نخستين آن اطلاعى در دست نيست ولى به گفته ياقوت حموى در دوران بنى عباس فردى از بنى قُشير اعمى به نام جَعْبَر بن مالك، اين قلعه را به تملك درآورده است. وى كه فردى راهزن بوده، پس از راهزنى در اين قلعه پناه مى‌گرفته است. در 477 هجرى سلطان ملكشاه سلجوقى اين قلعه را از تصرف وى خارج ساخت و بنى قشير را از آن بيرون راند.

پس از چندى نورالدين محمود زنگى به سال 541 هجرى آن را متصرف شد. اين

قلعه پس از چندى توسط ملك عادل برادر سلطانصلاح الدين ايوبى بازسازى شد اما هولاكو آن را تخريب و در 735 ق «امير طنبغا» نائب حلب از بيست هزار نفر براى بازسازى آن كمك گرفت. اين قلعه در دوران ايوبى‌ها يكى از مراكز مهم نظامى و پايگاههاى استراتژيكى آنان بوده است. «⁽¹⁾»

قلعه جعبر دو ديوار دفاعى داشته كه اطراف آن را خندق تشكيل مى‌داده است.

ارتفاع آن تا سطح رودخانه 345 متر است. در سمت جنوب غربى آن مدخل ورودى قلعه است، پل متحركى بر آن قرار يافته و بعدها به جاى آن پلكانى از سنگ ساخته‌اند.

اطراف قلعه و ديواره آن، برجهاى دفاعى فراوانى به شكل مربع يا مدور و مسدس براى ديدبانى قرار دارد. در گوشه جنوبى قلعه، باقى مانده بناى محكمى ديده مى‌شود كه محتمل است قصر الاماره بوده باشد. امروزه بيشتر ديوارهاى قلعه كه از آجر و خشت است تخريب شده و يا روبه ويرانى است بعضى از قسمتهاى كنگره‌ها و برجك‌هاى آن نيز به مرور از بين رفته است.

در حدود دو كيلومترى آن و در وسط رودخانه، تپه‌اى بهصورت جزيره نمايان است كه بر بالاى آن بنايى ديده مى‌شود. گويا اين جا پايگاه رصد يا كمين قلعه بوده است.

براى رفتن به آن مكان بايد از قايق استفاده كرد. هم اكنون اين قلعه و اطراف آن بصورت تفرجگاه تابستانى مردم اطراف است.

تصوير شماره 56

فصل هفتم: استان حَماة

اشاره

الف- مساجد تاريخى حماة

ب- قلعه‌هاى حَماة

ج- قصرهاى حماة

د- ساير آثار تاريخى حماة

استان حَماة

يكى ديگر از شهرهاى تاريخى سوريه، شهر «حَماة» «⁽¹⁾» است كه در 185 كيلومترى شمال دمشق، 45 كيلومترى شمال حِمص، و 85 كيلومترى جنوب حلب قرار دارد. سابقه تاريخى اين شهر به قرنها قبل از اسلام مى‌رسد و نام آن در اشعار جاهلى شاعر عرب امرىٌ القيس ديده مى‌شود «⁽²⁾». در آن دوران، شهر يا قريه حَماه يكى از قراى تابعه حِمص بوده است ولى اكنون يكى از استان‌هاى بزرگ سوريه است «⁽³⁾».

گرداگرد شهر، چون ساير شهرها، ديوارى عظيم كشيده شده كه اكنون بعضى از ابواب و پايه‌هاى آن نيز ديده مى‌شود. شهر حَماه همانند حِمص در سال هفدهم هجرى به دست ابوعبيده بن جراح و با پرداخت خراج بهصلح فتح شد. جمعيت استان حماة بر اساس سرشمارى 2002 م 000، 400، 1 نفر است. در اين شهر آثار متنوعى از دوران اسلامى و حتى قبل از اسلام وجود دارد. اين آثار عبارتند از:

الف- مساجد تاريخى حماة

اين‌مسجد كه به جامع‌الاعلى‌نيز معروف‌است و درمركز شهر واقع‌شده، قبل‌ازاسلام معبد بت پرستان بوده و سپس به كليسا و در هفدهم هجرى به مسجد تبديل شده است.

جامع كبيرصحنى بزرگ ودو مناره از آثار دوره سلجوقى، ساخته (529 ه) و (825 ه) دارد كه در 529 و 825 ق ساخته و دوران مهدى عباسى (169 ق.) مماليك بازسازى شده است.

اين مسجد به دست مورخ مشهور سوريه يعنى ابوالفداء،صاحب تاريخ المختصر كه در سالهاى 710 ه تا 732 ه والى اين شهر بوده ساخته شده است. جامع ابى الفداء همچنان زيبايى خود را حفظ كرده و مكان آن كمى بالاتر از جامع كبير است.

جامع نورى به دستور نورالدين محمود زنگى در 558 هجرى بنا گرديده است.

داخل شبستان، منبر زيبايى از سنگ كه ساخته دوره زنگيان (559 هجرى) است و در جنوب نيز مناره‌اى از آثار معمارى قرن نهم به چشم مى‌خورد.

اين جامع نيز به دستور نورالدين محمود زنگى همزمان با جامع نورى كه در آن زمان به وسيله زلزله تخريب شد بود تعمير گرديد. جامع حسنين به جامع حسين نيز معروف و در جنوب قلعه حماه قرار دارد.

ب- قلعه‌هاى حَماة

به علت موقعيّت خاص استراتژيكى شهر «حماه»، همواره براى دفاع از آن و يا

ايجاد پايگاههاى نظامى، در دوران قبل و بعد از اسلام، قلعه‌هاى بسيار مستحكم و زيبايى در شهر و اطراف آن ساخته شده كه تمامى آنها امروزه موجود است. اين قلاع عبارتند از:

اين قلعه سابقه‌اى بس دراز در تاريخ دارد. بناى آن به سه قرن قبل از ميلاد يعنى حدود 2200 سال قبل باز مى‌گردد. آن را مى‌توان پس از قلعه مشهور حلب و بصرى زيباترين قلاع سوريه دانست. خندقى بزرگ اطراف قلعه را محصور كرده كه در گذشته از آب رودخانه «العاصى» پر مى‌شده و دشمن را ياراى دستيابى به آن نبوده است.

قلعه به وسيله پلى چوبى به بيرون مرتبط شده كه امروزه پلى از سنگ بر جاى آن قرار گرفته است. در داخل قلعه، همانند قلعه حلب، مركزى براى فرمانروا و فرماندهى قلعه، حمام و خانه‌هايى ساخته شده بود كه اكنون جز ديواره‌هاى آن باقى نمانده است.

قلعه حَماه در جنگهاى با روم يكى از پايگاههاى نيروهاى سيف الدوله و در جنگهاىصليبى نيز مقر نظامى سپاه اسلام بوده است. اين قلعه يك بار توسط هولاكو و بار ديگر به وسيله تيمور ويران گشته است.

بناى آن از دوران رومى‌ها است و سلاجقه شام و ايوبى‌ها از آن به عنوان پايگاه نظامى خود در جنگهاىصليبى استفاده كرده و تغييراتى در آن انجام داده‌اند. اين قلعه زمانى نيز در تصرف فدائيان اسماعيلى قرار داشته و به وسيله نجم الدين شعرانى در قرن هفتم هجرى بازسازى شده است.

اين قلعه در هيجده كيلومترى شمال غربى شهر حماة است كه يكى ديگر از پايگاههاى نظامى سيف الدوله در جنگ با ناكفور فوكاس بوده است.

. قلعه شميميس

در سى كيلومترى جنوب شرقى حماه قرار دارد. آثار اين قلعه كه در دوران مغول ساخته شده به طور كامل باقى مانده است.

قلعه مذكور درنزديكى شهر، «افاميه» قراردارد كه درقرن هفتم‌هجرى بنا شده‌است.

در چهل كيلومترى غرب حماه، در شهر مصياف قلعه‌اى از آثار قرن پنجم هجرى است. اين قلعه كه از پايگاههاى اسماعيليان بوده به دست هولاكو تخريب گشته و اكنون جز ديواره‌هاى آن باقى نمانده است.

در 52 كيلومترى شرق حماه است. بناى آن به نيم قرن قبل از ميلاد مى‌رسد.

ج- قصرهاى حماة

يكى از كاخهاى بسيارزيبايى است كه دردوران عثمانى (1153 ق.) توسط اسعدپاشا همزمان با قصر العظم دمشق ساخته شده است. اين قصر امروزه به موزه تبديل شده است.

اين قصر در شصت كيلومترى شرق حَماه و از آثار روميان است. قصر ابن وردان دو طبقه بوده و كليسا و سربازخانه آن از بين رفته است.

اين قصر در نزديكى «قصر ابن وردان» بوده و از بناهاى رومى است.

د- ساير آثار تاريخى حماة

1. دير الصليب‌

اين دير كه از آثار قرن چهارم ميلادى است در غرب حماة و در مسير مصياف واقع شده است. اكنون در آن دير مخروبه است و آرامگاهى نيز در آن ديده مى‌شود.

2. آسياب‌هاى آبى‌

در دوران اسلامى براى توسعه كشاورزى و آبيارى، شهر حماة داراى چندين آسياب آبى بود كه اين آسياب‌ها بر روى نهر الحامى استقرار يافته بود. در عصر حاضر هنوز يكى از آنها فعال است.

تصوير شماره 57

3. بيمارستان نوريه‌

در قرن ششم همزمان با بيمارستان نورى دمشق توسط نورالدين محمود زنگى ساخته شده است.

ه. شهر باستانى افامِيَه: فاميه‌

يكى از شهرهاى تاريخى استان حماة كه سابقه‌اى بس دراز در تاريخ سرزمين شام دارد، شهر باستانى افاميه است. اكنون خرابه‌هاى آن در 56 كيلومترى شمال غربى حَماة ديده مى‌شود. شهر افاميه در تاريخ ايران قبل از اسلام جايگاه خاصى داشته است،؛ زيرا در دوران خسرو دوم ساسانى از تصرف رومى‌ها در آمده و از جانب ايران حاكمى بر آن جا گماشته شده است.

بناى اصلى شهر را به سلوكوس اول مؤسس سلسله سلوكيه- نسبت داده‌اند «⁽¹⁾». اين شهر، در هفده هجرى به دست سپاه مسلمانان فتح گرديد. در قرن ششم هجرىصليبى‌ها

آن را به تصرف درآوردند ولى نيروهاى نورالدين محمود زنگى آن را آزاد كردند، اكنون بقاياى اين شهر بويژه ستون‌ها و سرستون‌هاى سنگى، پايه‌هاى ديواره‌ها موجود است.

فصل هشتم: استان حمص‌

اشاره

الف: جامع و مقبره خالد بن وليد

ب: جامع و قبور فرزندان جعفر طيّار

ج: جامع و مقبره عمر بن عبدالعزيز

د: سايرصحابه مدفون در حمص

استان حمص

حِمْصْ يا در عرف مردم سوريه حُمْصْ يكى از شهرهاى قديمى سرزمين شام است كه در 145 كيلومترى شمال دمشق و بين راه دمشق و حلب قرار دارد. از حماة تا اين شهر 45 كيلومتر فاصله است. بناى آن را به مردى به نام «حمص بن مهر بن جان بن مكنف» يا «حمص بن مكنف عمليقى» نسبت داده‌اند. حمص جزو اقليم چهارم است كه قبل از اسلام در تصرف يونانيان بوده است. در دوران خلافت عمر بن خطاب پس از آنكه ابو عبيدة بن جراح دمشق را فتح كرد، خالد بن وليد را به سوى حمص فرستاد و خود به دنبال وى آمد. مردم شهر تقاضاىصلح كرده، امان خواستند؛ لذا طبق معاهدهصلح، 170 هزار دينار جزيه مقرر شد «⁽¹⁾».

مردم حمص از ابتدا گرايش و تمايل شديدى نسبت به بنى اميه داشتند. آنان در جنگصفين معاويه را يارى داده و عداوت سختى نسبت به امام على عليه السلام و شيعه نشان دادند. با اين حال عده‌اى از غُلات شيعه از فرقه نُصَيريه نيز در اين شهر زندگى مى‌كنند.

حمص در عصر حاضر كه از لحاظ جمعيت سوّمين شهر سوريه است بيشتر اهالى آن سنى بوده و تعداد خيلى كمى نيز مسيحى و علوى دارد.

از آنجا كه براى تبليغ اسلام در اين سرزمين، بسيارى ازصحابه و قراء به آن رو آورده و ساكن شدند، «⁽²⁾» امروزه مشاهد و مزارات فراوانى از آنان در حمص وجود دارد كه به آن اشاره مى‌كنيم.

الف: جامع و مقبره خالد بن وليد

يكى از آثار باشكوه و جذّاب حمص، مسجد خالد بن وليد و مقبره اوست. مسجد مذكور در محله خالديه و در مركز شهر- خيابان اصلى شهر حمص- قرار دارد و نماى زيباى آن چشمها را متوجه خود مى‌سازد. از بناى نخستين آن اطلاعى در دست نيست ليكن چون اين جا خالد بن وليد به سال 21 هجرى مدفون شده است بايد جامع آن نيز همان زمان ساخته شده باشد. با اين وجود روشن است كه اين مسجد در ابتدا توسط ملك ظاهر بندقدارى به سال 664 هجرى و سپس به وسيله ملك اشرف قلاوون در 691 هجرى تجديد و ترميم شد.

در دوران سلطان عبدالحميد عثمانى به وسيله ناظم پاشا- حاكم شام- بناى نخستين آن به كلى تخريب و سپس مسجد بسيار بزرگ و باشكوهى به جاى آن ساخته شد. اين جامع داراى پنج گنبد بسيار زيبا به رنگ خاكسترى بوده و مأذنه‌اى بزرگ به زيبايى آن افزوده است. مسجد خالد را از لحاظ زيبايى و معمارى مى‌توان با مسجد اياصوفيه در تركيه مقايسه كرد كه تركيبى از معمارى اسلامى و رومى است. در داخل مسجد و در شبستان بزرگ آن، مقبره خالد بن وليد فاتح اين شهر قرار دارد كه داراى قبه و ضريحى بزرگ با پايه‌ها و ديواره‌هاى مرمرين و ضريحى نقره‌اى است. قبر وى در گوشه شمال غربى شبستان با پوششى سبز و عمامه‌اى كه بر آن نهاده شده ديده مى‌شود. مقبره خالد را همانند مقام رأس يحيى در جامع اموى ساخته‌اند.

در همين مكان همسر خالد و پسرش عبدالرحمان نيز به خاك سپرده شده‌اند.

ياقوت حموى گويد: بعضى اين قبر را از خالد بن يزيد بن معاويه مى‌دانند و خالد بن وليد در دو كيلومترى حمص به خاك سپرده شده است «⁽¹⁾». در ضلع شمال غربى شبستان مسجد، قبر عبيداللَّه بن عمر ديده مى‌شود. وى فرزند خليفه دوم و همان كسى است كه در قصاص خون پدر خود سه تن را به قتل رسانيد و امام على عليه السلام سوگند خورد كه عبيداللَّه را بخاطر قتل بيگناهان قصاص خواهد كرد لذا وى به هنگام حكومت على عليه السلام از مدينه

گريخت و نزد معاويه به شام رفت. سرانجام در جنگصفين در ركاب قاسطين و به دست امام به قتل رسيد.

تصوير شماره 58

ب: جامع و قبور فرزندان جعفر طيّار

كمى بالاتر از جامع خالد بن وليد، در خيابان سمت چپ اين جامع- حدود سيصد متر به سمت جنوب- جامع كوچكترى است كه به جامع طيّار معروف است. در شبستان اين مسجد دو قبر وجود دارد كه تابلويى بر بالاى آن نام عبداللَّه و عبيداللَّه را به عنوان دو شهيد نشان مى‌دهد تا آنجا كه مى‌دانيم جعفر طيار يك فرزند به نام عبداللَّه داشته كه در مدينه وفات يافته است ودر بقيع به خاك سپرده شده است. شايد اين قبور نوادگان او باشد.

ج: جامع و مقبره عمر بن عبدالعزيز

حدود دويست متر بالاتر از جامع طيّار در سمت چپ خيابان، جامع عمر بن عبدالعزيز قرار دارد كه مقبره او نيز در داخل شبستان است. بناى آن از به دوران عثمانى برمى‌گردد. قبر عمر بن عبدالعزيز والى عادل اموى با سنگ و پوششى سبز، بدون ضريح و قبه در حجره‌اى قرار دارد. بعضى گويند قبر عمر بن عبدالعزيز در نزديكى شهرك معرة النعمان در اطراف حلب است كه قبلًا در مورد دير سمعان و آن شهرك سخن گفتيم «1».

تصوير شماره 59

د: ساير صحابه مدفون در حمص‌

1- عمرو بن عبسه.

2- ابو امامه باهلى، (م 81 ق.).

3- عبداللَّه بن بسرمازنى (م 88 ق.).

4- شداد بن شرحبيل.

5- شرحبيل بن اوس كندى.

6- عبدالرحمن بن عميره مزنى.

7- عبداللَّه بن سفيان ازدىصحابى.

8- سعيد بن عامر بن حذيم (م 20 هجرى) «⁽¹⁾».

همچنين چند تن ديگر نيز در اينجا به خاك سپرده شده‌اند:

9- قنبر غلام امام على عليه السلام كه به دست حجاج كشته شد.

10- سفينه، مهران بن فروخ، غلام ايرانى پيامبر خداصلى الله عليه و آله.

11- كعب الاحبار، يكى از راويان يهودى كه در دوران ابوبكر مسلمان شد.

12- هلال بن حرث معروف به ابو حمراء غلام ايرانى پيامبر خداصلى الله عليه و آله و از شيعيان على عليه السلام كه خزانه‌دار او نيز بوده است «⁽²⁾».

13- ثوبان، غلام پيامبر خداصلى الله عليه و آله متوفى 45 هجرى.

فصل نهم: استان‌هاى ساحلى‌

اشاره

1- استان طَرطوس

2- استان لاذِقّيَه

1- استان طَرطوس

«طرطوس» يكى از استان‌هاى ساحلى سوريه است كه در 96 كيلومترى «مغرب حمص» قرار دارد. شهر طرطوس كه در ساحل مديترانه قرار دارد، و بر اساس آمار 2002 م، 720 هزار نفر جمعيت دارد. بانضمام «لاذقيه» در آغاز قرن ششم هجرى به تصرفصليبى‌ها درآمد. در اين شهر آثارى از دوران تسلطصليبى‌ها موجود است، از جمله:

1- استان طَرطوس‌

اشاره

«طرطوس» يكى از استان‌هاى ساحلى سوريه است كه در 96 كيلومترى «مغرب حمص» قرار دارد. شهر طرطوس كه در ساحل مديترانه قرار دارد، و بر اساس آمار 2002 م، 720 هزار نفر جمعيت دارد. بانضمام «لاذقيه» در آغاز قرن ششم هجرى به تصرفصليبى‌ها درآمد. در اين شهر آثارى از دوران تسلطصليبى‌ها موجود است، از جمله:

الف- قلاع طرطوس‌

1- قلعه حصن

در 35 كيلومترى جنوب شرقى طرطوس است كه در سال 1110 ميلادى به تصرفصليبى‌ها درآمد. پنج سال بعد آلب ارسلان سلجوقى آن را تصرف و سپس به دست ايوبى‌ها افتاد. قلعه مذكور بارها بين مسلمانان و روميها دست به‌دست گشته و سرانجام در سال 1270 ميلادى «ملك ظاهر بيبرس» آن را از رومى‌ها باز پس گرفت.

2- قلعه يحمور:

بين طرطوس وصافيتا قرار دارد.

3- حصن سليمان:

در شرق طرطوس بوده و از آثار قبل از ميلاد است. در قرن اول ميلادى به معبد الهه زنوس و در دوران روم به كليسا تبديل شده است.

4- حصن طرطوس:

از آثارصليبى‌ها در سال 1183 ميلادى است كه به دستصلاح الدين تسخير گشت.

5- قلعه الخوابى:

در شمال شرقى طرطوس قرار دارد.

ب- ساير آثار طرطوس‌

1- ارادوس:

جزيره‌اى است در سه كيلومترى مقابل ساحل طرطوس. اين جزيره پايتخت فينيقى‌ها بوده و اكنون در آن آثارى از آن دوران موجود نمى‌باشد.

2- تل الكزل:

مركز شهر قديمى «سميرا» بوده و در فاصله 22 كيلومترى جنوب شرقى طرطوس در مسير حمص واقع است. آثارى از دوره قبل از اسكندر مقدونى در آن موجود است.

3- موزه طرطوس:

در آن آثارى از دوره يونان، روم و اسلام نگهدارى مى‌شود «⁽¹⁾».

2- استان لاذِقّيَه‌

اشاره

لاذقيه يكى از استان‌هاى ساحلى سوريه است «بندر لاذقيه» در 348 كيلومترى شمال غربى دمشق و در ساحل مديترانه قرار گرفته است. جمعيت آن بر اساس آمار 2002 م، 000، 880 نفر است. اين شهر به همراه حمص در سال هفده هجرى فتح گرديد و در دوران ايوبى‌ها و زنگيان- در سال پانصد هجرى- به اشغال نيروهاى رومى درآمد.

هنگامى كه درمساجد لاذقيه اذان بلند مى‌شد، روميان دستور مى‌دادند كليساها ناقوس خويش را بهصدا درآورند تاصداى اذان شنيده نشود «⁽¹⁾». سرانجام مسلمانان اين شهر را دوباره فتح كردند. آثارى بسيار زيبا از دوران‌هاى مختلف در آن باقى مانده است كه عبارتند از:

الف: قلعه صلاح الدين‌

اين قلعه كه در 22 كيلومترى شرق لاذقيه است به دست روميان ساخته شده بود، در 1188 م توسطصلاح الدين ايوبى تسخير شد. در داخل قلعه، آثارى از دوره بيزانس و دوره اسلامى مثل مسجد، مناره، حمام و ... موجود است. مسجد قلعه را سلطان قلاوون ساخته است.

تصوير شماره 60

ب: ساير قلاع لاذقيه‌

1- قلعه كهف: در شصت كيلومترى جنوب لاذقيه.

2- قلعه مهالبه: در جنوب قلعهصلاح الدين.

3- قلعه بنى قحطان: در بيست كيلومترى شرق شهر جبله.

4- قلعه مرقب: در شصت كيلومترى شهر لاذقيه و نزديك بانياس.

فصل دهم: استان تدمر: پالميرا

اشاره

قوس النصر: باب النصر

معبد نبو

معبد بل

حمام‌هاى تدمر

تدمر و آثار تاريخى آن‌

اشاره

يكى از مناطق سرزمين شام كه از هزاران سال پيش داراى تمدن و فرهنگى درخشان بوده و در تاريخ ايران نيز اهميتى بسزا دارد تدمر است. اين شهر كه در 160 كيلومترى شرق حمص واقع شده است درعصر ساسانيان در تصرف ايرانيان بوده است.

در حدود 75 هزار سال پيش در سرزمين تدمر با مساحت شصت كيلومتر مربع، انسانهايى مى‌زيستند كه امروزه بقايا و آثارى از آنان در غارها و ... يافت شده است. بناى اين شهر را به هزاره هفتم قبل از ميلاد نسبت مى‌دهند. در آغاز هزاره دوم قبل از ميلاد، نام تدمر در متون آشورى ديده شده و تا عصر هلنى و رومى نيز اين نام همچنان مشهور بوده است.

در اين دوران اسم تدمر با پالميرا، كه مشتق از نخل بوده همراه گشته است؛ چون در شمال اين سرزمين نخلهاى خرما كاشته مى‌شده است «⁽¹⁾».

گفته‌اند: تدمر، دختر حسان بن اذينه از نوادگان سام بن نوح عليه‌السلام، داراى عجيب‌ترين خانه بوده كه بر ستون‌هاى سنگى و مرمر ساخته شده و مردم گمان مى‌كردند اين بنا به وسيله جنّيان براى «سليمان» نبى عليه السلام ساخته شده است. گويند وقتى «مروان بن محمد»- آخرين خليفه اموى- به تخريب ديوار تدمر پرداخته و مخالفين خويش در اين شهر را مى‌كشت؛ به شكافى بزرگ در كنار ديوار بر خورد و پس از داخل شدن در آن،صخره‌اى يافت كه شبيه خانه بود. در آن جنازه زنى بر روى تختى كه با هفتاد پارچه و حله پوشيده شده بود ديده مى‌شد و بر كتيبه‌اى بالاى آن نوشته بود به نام خداوند، من تدمر،

دختر حسان هستم. خداوند كسى را كه داخل خانه من گردد، دچار ذلّت و خوارى كنيد لذا مروان نيز آن جا را به حال خود باقى گذاشت و بازگشت «⁽¹⁾».

تدمر كه در هزاره اول قبل از ميلاد مسكن آرامى‌ها و داراى تمدن درخشانى بوده، در هفدهم هجرى باصلح توسط خالد بن وليد بهصلح فتح شده است. «⁽²⁾»

در شهر تدمر آثار فراوانى از دوران قبل از اسلام وجو دارد كه بسيارى از آنها رو به ويرانى رفته است. آثارى كه اكنون در اين شهر تاريخى موجود هستند عبارتند از:

قوس النصر: باب النصر

در ابتداى ورود به شهر تدمر، دروازه‌اى است كه ما را به داخل شهر راهنمايى مى‌كند. از اينجا خيابان اصلى شهر تدمر، آغاز مى‌شود در اطراف اين خيابان، رواقها و ستون‌هايى قرار داشته كه بر روى آن، تصاوير بزرگان شهر حجارى شده و در سمت راست آن نيز چهار ستون عظيم ديده مى‌شود كه مجسمه‌اى از زنان ساقى بر آن ساخته شده قرار يافته است. مقابل آن ستون‌ها، «قوس نصر» قرار دارد. اين باب يكى از دروازه‌هايى است كه اين خيابان از آن مى‌گذشته و كنار آن دو دروازه كوچك ديگرى نيز قرار دارد. اين دروازه اكنون بطور سالم پاى برجا مانده است.

تصوير شماره 61

معبد بل‌

يكى از بناهاى اعجاب انگيز و جذّاب تدمر، معبد خداى بل، يعنى خداى خورشيد مردم تدمر است. اين معبدصحن مقدسى بهصورت چهار ديوارى داشته كه با چهار ستون و رواق احاطه شده و در وسط آن هيكل و مجسمه مركزى قرار گرفته است. در حقيقت اين بنا، خانه رب (بل) بوده كه بت و مجسمه وى در آن قرار داشته است.

در معبد بل كشتارگاه و حوضى براى تطهير نيز وجود داشته است. معبد ياد شده يكى از بزرگترين معابد جهان بوده و مساحت آن به حدود چهل هزار متر مربع مى‌رسيده است. گفته مى‌شود بيست معبد داخل آن بوده و هزاران گروه و دسته از قبايل سرزمين شام و شهرهاى تابعه و همچنين از شبه جزيره در مراسم خاص طواف برگرد بت بَعْل در آن حضور مى‌يافته‌اند. بناى ساختمان مركزى آن در 32 ميلادى انجام شده و بناى ساير قسمتهاى آن تا دو قرن بعد نيز ادامه داشته است «⁽¹⁾».

تصوير شماره 62

معبد نبو

كنار قوس النصر در قرن اول ميلادى، معبدى مخصوص پرستش خداى «نبو» ساخته شده است. بر روى اين معبد چهل كتيبه وجود دارد.

حمام‌هاى تدمر

در سمت راست خيابان مذكور، حمام‌هاى تدمر قرار دارد كه از قرن دوم ميلادى است. اين حمام‌ها هر كدام چهار درب داشته و داخل آن سالن استراحت و حوضى براى آب سرد و آب گرم اختصاص مى‌يافته است. وجود حمام در قرن دوم ميلادى حاكى از تمدن و فرهنگ مردم تدمر است.

تئاتر و مجلس شيوخ تدمر

در سمت مقابل اين خيابان، «مسرح» يا «تئاتر تدمر» قرار دارد كه در قرن دوم ميلادى ساخته شده است. امروزه از اين مسرح تنها ستون‌ها و بعضى از پلكان‌هاى آن بر جاى مانده است. در جنوب غربى مسرح، «مقر مجلس شيوخ» شهر كه آن را اداره مى‌كردند بوده و سالنى براى نشستن مردان و سالنى براى شيوخ قبايل- كه از اطراف تدمر

به اين سرزمين مى‌آمدند- اختصاص داشته است. و بر ديواره‌هاى آن نيز تصاويرى است كه گويا از فرماندهان جنگى و رؤساى قبايل بوده است.

معبد بعل‌شمين

پس از مسرح و ميدان بازار تدمر كه اكنون آثار حجره‌ها و دكاكين آن ديده مى‌شود بناى «معبد بعل‌شمين»- كه خداى آسمان در ميان تدمريان بوده- قرار دارد. اين معبد در 132 ميلادى ساخته شده و اهميت فراوانى نزد اعراب ساكن در تدمر داشته است.

قبور تدمر

آثار بعضى از قبور مردم تدمر هم اكنون موجود است. اين قبور يا بصورت جمعى و يا فردى بوده و هر خاندانى براى خود مقبره و محلى خاص با تصاوير مخصوص داشته است. قبور آنان يا در برجهاى هندسى كه به وسيله پلكانهايى به آنها راه مى‌يافتند و يا در زمين و يا در خانه‌ها قرار داشته و بيشتر آنان از قرن اول قبل از ميلاد است. امروزه دهها برج هندسى كه داخل آن قبور مردم شهر بوده منظره جالبى به شهر تاريخى تدمر بخشيده است.

تصاوير شماره 64

ديوار تدمر

بر گرد شهر، ديوارى به طول دوازده كيلومتر ساخته بودند كه اكنون آثارى از آن پا برجاست. بر اطراف و گوشه‌هاى اين ديوار هنوز برجكهاى ديدبانى از آثار «ژوستينين»- امپراطور روم- ساخته قرن ششم ميلادى موجود است.

موزه تدمر

در 1961 ميلادى در ميدان ملكه زنوبيا- مقابل ساختمان شهردارى كنونى- موزه‌اى

ساخته شد كه بعضى از آثار هنرى و معمارى تدمر در آن نگهدارى مى‌شوند «⁽¹⁾». شايان گفتن است متأسفانه بسيارى از آثار تاريخى و فرهنگى تدمر در دوران تسلط فرانسويها از اين شهر خارج شده است.

فصل يازدهم: استان سويدا

اشاره

الف- بُصرى و آثار اسلامى و تاريخى آن

ب- شهر تاريخى سويدا

ج- شهباء: فيليوبوليس و آثار تاريخى آن

د- شهركصَلْخَد ياصَرْخَد

استان سويدا

يكى از استان‌هاى بزرگ جنوب سوريه است كه شهرهايى چون سويدا، بُصرى و شهبا در آن قرار دارند. هر يك از توابع آن، پيشينه تاريخى قابل توجه و جايگاه ويژه‌اى در تاريخ اين سرزمين داشته‌اند و كوله بارى از فرهنگ و تمدنى بس درخشان را در دهها قرن به دوش كشيده‌اند. يكى از شهرهاى تابعه استان سويدا كه اهميتى بسيار ويژه در تاريخ اسلام و شخص پيامبرصلى الله عليه و آله دارد، شهر تاريخى بصرى است.

الف- بُصرى و آثار اسلامى و تاريخى آن‌

اشاره

بُصْرى در 132 كيلومترى جنوب دمشق است. قدمت بصرى از لحاظ تاريخ و تمدن شهرنشينى به قرن‌ها پيش از ميلاد مى‌رسد و هم اكنون نيز آثارى از آن دوران بر جاى مانده است. اين شهر در قبل و بعد از اسلام، واسطه تجارتى شبه جزيره و شام بوده و كاروان‌هايى كه از شبه جزيره براى تجارت به شام مى‌آمدند، ابتدا توقف كوتاهى در شهر بُصرى داشته و پس از انجام تجارت مقدماتى و استراحت لازم به سوى دمشق حركت مى‌كردند.

بُصرى نزد مسلمانان و مورخان اسلامى نقش و موقعيتى ويژه دارد؛ زيرا حدود سى سال قبل از بعثت پيامبر خداصلى الله عليه و آله شاهد قدوم مبارك آن حضرت در سن نه يا ده سالگى بوده است. سر انجام اين شهر در سيزده هجرى توسط خالد بن وليد باصلح فتح گرديد.

آثار شهر قديمى بُصرى، آن را بصورت ويرانه و يا مخروبه‌اى جلوه‌گر ساخته كه اين آثار خود بيانگر تمدنى درخشان در وراى قرنهاست. پس از قلعه و مسرح بصرى كه

از آن سخن خواهيم گفت، تا انتهاى شهر چيزى جز ويرانه و آثار مخروبه باقيمانده از بازارها، حمام‌ها، معابد و ... عصر روميها ديده نمى‌شود. در بعضى از همين ويرانه‌ها، مردمى بسيار فقير، با قرار دادن سقفى از برگ درختان يا چوب و سنگ زندگى مى‌كنند.

گويى وقتى انسان وارد شهر بصرى مى‌شود بنظر مى‌رسد حداقل به هزار سال قبل برگشته است. اگرچه مردم آنجا خانه‌هاى محقرى دارند اما قلبها و دلهايشان بزرگ و مهربان است.

در اين شهر آثارى تاريخى و حائز اهميت كه كوله‌بارى از قرنها حوادث، آنها را راست قامت‌تر نموده وجود دارند كه به شرح آنها مى‌پردازيم.

1. دروازه اصلى و تاريخى شهر

اين شهر در دوران رومى‌ها و قبل از اسلام داراى ديوار و استحكامى قوى بوده كه اكنون بعضى‌ازقسمتهاى خراب شده آن موجود و در سمت غرب آن دروازه بزرگ و اصلى شهر با بخشى ازديوار قديمى آن همچنان پابرجاست. دروازه ياد شده كه از آثار قرن دوم قبل از ميلاداست امروزه درحدود دويست‌مترى داخل‌شهر واقع‌شده واطراف آن ميدان كوچكى است.

2. قلعه و تئاتر بُصرى‌

يكى از آثارقديمى شهر بصرى، مجموعه‌اى است كه داراى قلعه، حمام، ورزشگاه و تئاتر بوده و اطراف آن خندق نسبتاً بزرگى حفر شده است. اين مجموعه در مركز شهر قرار دارد و به وسيله پلى از سنگ كه بر روى خندق ساخته شده با داخل مرتبط مى‌شود.

در دو طرف اين پل مجسمه‌هاى سنگى از آثار رومى‌ها نصب و از سمت راست با عبور از درب قلعه به مسرح يا تئاتر بصرى راه مى‌يابيم. پس از عبور از راهرويى بسيار تاريك- در سمت راست- سالنى بدون سقف ديده مى‌شود كه نيم ستون‌هاى سنگى از دوران روم در آن باقى است و گويا ستون‌هاى سقف را تشكيل مى‌داده كه تخريب شده‌اند. احتمال مى‌رود اين جا تالار بزرگ و ميهمانسراى اين قلعه بوده است. در سمت چپ اين محل پلكان‌هاى بسيار باريك ما را به طبقه بالا راهنمايى مى‌كنند كه در حقيقت

به بالاترين نقطه ورزشگاه يا تئاتر قلعه مرتبط است. در بالاى اين مكان به يكى از اعجاب انگيزترين و جذاب‌ترين اثر تاريخى و هنرى يعنى ورزشگاهى از دوران روم مُشرِف مى‌شويم. محوطه و شكل اين مكان مشابه ورزشگاههاى كنونى است كه پلكانهايى بصورت نيم دايره در حدود چهل رديف از كف تا بالا داشته و محل نشستن تماشاچيان بوده است.

فضاى ميدان به طول 102 متر و ارتفاع 26 متر است. كه حدود پانزده‌هزار نفر را در خود جاى مى‌داده است. در آن دوران، اين جا عرصه رزم و تنازع بقا بوده است.

گلادياتورها، در مقابل تماشاچيان بى‌عاطفه به طور بيرحمانه‌اى به جان يكديگر افتاده و شرط آزادى خويش يعنى كشتن رقيب را با وحشيگرى هر چه تمام‌تر تحقق مى‌بخشيدند. آنان با ريختن خون يكديگر ساعاتى از نشاط را براى مردمى كه از ديدن جان دادن ديگران لذت مى‌بردند فراهم مى‌كردند.

در اين ميدان گاهى اسرا و بردگان به كام شيران گرسنه مى‌افتادند و كمتر كسى بود كه مى‌توانست از اين معركه جان سالم بدر برد. در سمت جنوب ورزشگاه و در قسمت تحتانى آن، جايگاه اصلى و محل نشستن امرا، پادشاهان و بزرگان بوده است. در پشت اين مكان يعنى در طبقه بالاى سمت راست، سالن بزرگ ديگرى است كه اكنون بهصورت موزه‌اى مخروبه در آمده است. در اين سالن نيم تنه‌ها و سرهاى سنگى فراوانى از مجسمه‌هاى خدايان، بزرگان و اشراف برده‌دار رومى به نمايش درآمده ولى بيشتر آثار اين سالن به سرقت رفته‌اند. در سمت راست اين سالن، يك نقاشى ديوارى بسيار زيبائى ازعصر روم و هزيزانى كه از اتصال هزاران قطعه كوچك سنگى رنگين ايجاد شده به جلوه هنرى اين سالن افزوده است. بنظر مى‌رسد از دوران رومى‌ها تاكنون در اين مجموعه عظيم هيچ ترميم و تجدد بنايىصورت نگرفته باشد.

تصوير شماره 65

3. بازار، حمام‌ها و معابد بُصرى‌

كمى پايين‌تر از قلعه و ورزشگاه بصرى، ويرانه قديمى شهر آغاز و ابتداى آن دروازه‌اى كوچك كه تنها ستون‌هاى آن باقى مانده‌اند ديده مى‌شود كه دروازه بازار

بزرگ بصرى بوده است. پس از آن بازار شهر قرار داشته كه روزگارى همواره يكى از مراكز مهم اقتصادى سرزمين شام محسوب مى‌شده است. در كنار بازار، بقاياى چند حمام از قرون اوليه اسلامى كه سالمتر از بقيه آثار است ديده مى‌شوند. در كنار آن نيز بقاياى ويرانه يك كليسا و يا معبد متعلق به قرون دوم و سوم ميلادى است.

تصوير شماره 66

4. جامع عُمَرى‌

حدود دويست متر بالاتر از بازار و در انتهاى قسمتى از شهر قديمى بصرى كليسايى در قرن اول هجرى به مسجد تبديل شده است و در 1327 ميلادى تعميراتى بسيار جزيى يافته ولى تركيب بناى آن از همان دوران تاكنون باقى مانده است. مسجدى است بسيار كوچك و مأذنه‌اى چهار گوش و كوچك دارد. هم اكنون اهالى در اين مسجد نماز مى‌گزارند.

5. دير و كليساى بُحيراى راهب‌

در سمت راست مسجد عمرى، در كوچه‌هاى باريك و قديمى در حدود پانصد متر بالاتر- در سمت راست كوچه- به بناى مخروبه كليسايى بر مى‌خوريم كه زمانى بُحيراى راهب در آن به عبادت و تهجد، روزگار مى‌گذرانيده است. اين مكان نزد مسلمانان اهميت و قداست ويژه‌اى دارد؛ زيرا پيامبرصلى الله عليه و آله در دوران نوجوانى زمانى كه براى انجام تجارتى همراه ابوطالب به شام آمده بود؛ مورد توجه راهب اين دير قرار گرفته وى با ديدن علائمى كه در كتاب آسمانى خود از پيامبرصلى الله عليه و آله آينده ديده بود به ابوطالب گفت كه وى را محافظت كن و من در ناصيه او پيامبرى مى‌بينم. اين واقعه «⁽¹⁾»،صرف‌نظر از شاخ و برگهاى فراوان و معجزات بدون دليلى كه اغلب از جانب مسيحيان و مستشرقان در منابع تاريخى آمده است، ارزش و قداستى ويژه به اين مكان مى‌بخشد.

كليسايى كه اكنون مخروبه آن ديده مى‌شود به ظاهر در دوره بيزانس (قرن چهارم

ميلادى) يعنى سه قرن قبل از اسلام ساخته شده و در دوران‌هاى بعدى از حيّز انتفاع خارج گرديده و تعميراتى در آنصورت نگرفته است. مساحتى حدود يكصد متر دارد و در ورودى آن آهنى و اكنون مسدود است. در ديوار انتهايى كليسا آثار محراب آن نيز باقى است. شايان گفتن است كه سقف آن نيز به مرور زمان از بين رفته و امروزه تنها ديواره‌هاى مرتفع آن باقى مانده است. علامتصليبى كوچك بر ديواره غربى يعنى بالاى در ورودى كنده شده و كتيبه‌اى به زبان سريانى نيز بر آن ديده مى‌شود.

تصوير شماره 67

6. جامع مبرك يا ناقه‌

در آخرين نقطه شهر يعنى حدود سيصد متر بالاتر از كليساى بحيرا- در سمت راست- نماى مسجدى ديده مى‌شود كه داراى مناره‌اى كوچك و در ورودى بسيار كوتاهى است و براى ورود به آن بايد خم شد و سپس داخل آن گرديد. اين جا جامع مبرك است. در اين مكان ناقه و شتر پيامبرصلى الله عليه و آله بر زمين نشسته كه بعدها مسجدى به جاى آن ساخته‌اند و «مبرك» نيز يعنى محل نشستن شتر.

در داخل مسجد، شبستان كوچكى است كه در عصر حاضر تعميراتى در آن انجام شده و اكنون مردم محل در آن نماز مى‌گزارند. در سمت راست اين شبستان، حجره‌اى كوچك و تاريك است و داخل آن قطعه سنگى بر روى زمين به ابعاد 5/ 1* 5/ 1 متر ديده مى‌شود. نگارنده اين سطور چهار گودال كوچك باندازه زانو و يا پاى يك شتر كه بر اين سنگ فرو رفته را ديده است. ريش سفيدان محل مى‌گفتند: اين نشانه همان جاى زانوى شتر پيامبر خداصلى الله عليه و آله است. «واللَّه اعلم بالصواب».

تصوير شماره 68

ب- شهر تاريخى سويدا

شهر سويدا مركز استان سويدا است كه در فاصله 106 كيلومترى جنوب دمشق قرار گرفته است. سويدا را به ابو محمد سويدانى، كه فردى بزرگوار و خَيّر بوده و نزد ابو حامد

غزالى در بغداد فقه مى‌خوانده نسبت داده‌اند «⁽¹⁾». امروزه در اين شهر موزه بسيار جذاب و زيبايى از آثار دوره يونان و بيزانس از جمله كتيبه‌هايى از قرن سوم ميلادى به نمايش درآمده است. شهر در حال حاضر تركيبى جديد داشته و اكثر بناها و خانه‌هاى آن جديد است. اهالى آن به علت موقعيت بسيار مطلوب آب و هوايى و جغرافيايى آن، به زراعت مشغول و بيشتر زمين‌هاى آنان به كاشت زيتون اختصاص يافته است. قلعه‌اى از دوران بيزانس نيز در اين شهر وجود دارد كه بالنسبه كوچك و ديدنى است.

ج- شهباء: فيليوبوليس و آثار تاريخى آن‌

اين شهر نيز يكى از شهرهاى قديمى استان سويداست كه در 89 كيلومترى دمشق و كمى بالاتر از سويدا واقع شده و بناى آن را به فيليپ، امپراطور روم- در قرن سوم- نسبت داده‌اند. شهباء داراى چند اثر تاريخى و مهم از جمله «معبد فيليبون» است كه در پنجاه مترى غرب ميدان اصلى شهر قرار دارد. امروزه تنها چند ستون از آن باقى مانده است.

آثار مخروبه چند حمام، قنات و تئاتر نيز از قرن سوم ميلادى در آن ديده مى‌شود ولى بيشتر آثار تاريخى آن در موزه شهر كه دو طبقه است نگهدارى مى‌شود.

د- شهرك صَلْخَد يا صَرْخَد

شهركصرخد ياصلخد كنونى در بيست كيلومترى شرق بصرى قرار دارد. در اين شهرك قلعه‌اى از دوران رومى‌هاست كه در قرون بعدى به وسيله مماليك و ايوبى‌ها تجديد بنا و بازسازى شده و به عنوان يك پايگاه نظامى مهم در جنگهاىصليبى استفاده مى‌شده است.

از آثار تاريخى ديگر اين شهرك، مناره يكى از مساجد دوران ايوبى است كه تنها برپا مانده و مسجد آن مخروب شده است. امروزه اطراف اين مناره ميدان اصلى شهرك قرار دارد.

فهرست منابع‌

اشاره

الف. منابع عربى

ب. منابع فارسى

ج. منابع انگليسى

الف. منابع عربى‌

1- قرآن كريم.

2- آيبكصفدى،صلاح الدين خليل بن آيبك (764 ق.). تحفة ذوى الالباب فيمن حكم بدمشق من الخلفاء و الملوك و النواب. حققه احسان بنت سعيد خلوصى و زهير حميدان الصمصام، دمشق، وزارة الثقافه 1991 م.

3- ابن اثير جزرى الشيبانى، عزالدّين ابى الحسن على بن عبدالكريم (630 ق.). الكامل فى التاريخ. بيروت، دارصادر، دار بيروت 1965 م و قاهره 1290 ق.

4-- اسدالغابه فى معرفة الصحابه. بيروت دارالاحياء الترث العربى، [بى تا] و قاهره دارالكتب المصريه 1358 ق.

5- ابن اعثم كوفى، خواجه احمدبن محمد (314 ق.). الفتوح. هند، حيدرآباد دكن، دائرةالمعارف العثمانيه، چاپ اول 1388 ق و بيروت، دارالكتب العلميه 1406 ق.

6- ابن بطوطه، ابو عبداللَّه محمد بن ابراهيم (683- 756 ق.). تحفة النظار فى غرائب الامصار و عجائب الاسفار: الرحله، بيروت، دارالكتب اللبنانى، مكتبه المدينه [بى تا] و دارالكتب العالمى 1991 م.

7- ابن بكار، ابى عبداللَّه زبير بن بكار بن عبداللَّه بن مصعب بن ثابت بن عبداللَّه بن زبير (172- 256 ق.). الاخبار الموفقيات. تحقيق سامى كلى العانى، بغداد، مطبعة العانى 1972 م.

8-- كتاب نسب قريش، تصحيح و تأليف ليفى. بروفنسال، مصر، دارالمعارف، چاپ دوم [بى تا].

9- ابن تغرى بردى (874 ق.). النجوم الزاهره فى اخبار ملوك مصر و القاهره. قاهره، دارالكتاب المصريه 1929.

10- ابن جبير اندلسى، ابى الحسن محمد بن احمد. رسالة اعتبار الناسك فى ذكر الاثار

الكريمه و المناسك، معروف به الرحله ابن جبير، بيروت. دار مكتبة الهلال، چاپ دوم 1986 م.

11-- الجامع الاموى بدمشق. تحقيق محمد مطيع الحافظ، بيروت، دار ابن كثير، چاپ اول 1405 ق.

12- ابن جوزى، يوسف بن حسام الدين قزاوغلى سبط. تذكرة خواص الامه فى معرفة احوال الائمه. فى هامشه مطالب السئول، شافعى، به خط محمد باقر عبدالحسين اصفهانى، چاپ سنگى 1285 ش.

13- ابن حجر عسقلانى، الاصابه فى تمييزالصحابه. مصر، مطبعة مصطفى محمد 1358 ق و بيروت، دارالكتب العلميه [بى تا].

14-- تهذيب التهذيب، هند، مجلس دائرة المعارف النظاميه، حيدر آباد دكن 1325 ق.

15- ابن حورانى، عثمان بن احمد السويدى الدمشقى. زيارات الشام. دمشق، مكتبة الغزالى 1981 م.

16- ابن رجب حنبلى، عبدالرحمن بن احمد (736- 795 ق.). الذيل على طبقات الحنابله. تصحيح محمد حامد الفقى، مصر، السنة المحمديه 1372 ق.

17- ابن سعد، ابو عبداللَّه محمد بن سعد بن منيع زهرى بصرى (168- 230 ق.). الطبقات الكبرى. بيروت دارصادر، داربيروت 1376 ق.

18- ابن شاكر الدارانى،صلاح الدين محمد بن شاكر. فوات الوفيات. تحقيق محى الدين عبدالحميد، قاهره مكتبة النهضة، 1951 م.

19- ابن شحنه، الدرالمنتخب من تاريخ الحلب. دمشق، دارالكتاب العربى، چاپ دوم 1404 ق.

20- ابن شداد، عزالدين محمد بن على بن ابراهيم. الاعلاق الخطيره فى ذكر امراء الشام و الجزيره. حققه يحيى زكريا عباره، دمشق، وزارةالتقافه 1991 م و تحقيق سامى الدهان و يحيى عباره 1956 م.

21- ابن شهاب زهرى، محمد بن مسلم بن مسلم بن عبيداللَّه (51- 124 ق.). المغازى النبويه. تحقيق سهيل زكار، بيروت، دارالفكر 1401 ق.

22- ابن شهر آشوب، ابى جعفر رشيد الدين (588 ق.). المناقب الائمه: مناقب آل ابى طالب. قم، مطبعة العلميه [بى تا].

23- ابنصباغ مالكى، على بن محمد بن احمد (855 ق.). الفصول المهمه فى معرفة احوال الائمه. بيروت، دارالاضواء، چاپ دوم 1409 ق.

24- ابن طولون، القلائد الجوهريه فى تاريخ الصالحيه. تحقيق محمد احمد دهمان، دمشق [بى تا] 1956 م.

25-- بهجة الانام فى فضل دمشق الشام، بيروت، بى‌تا.

26- اعلام الورى بمن ولى نائباً من الاتراك بدمشق الشام الكبرى. تحقيق احمد دهمان، دمشق، وزارة الثقافه 283 ق.

27- ابن طيفور، ابن ابى طاهر (280- 204 ق.) بلاغات النساء. بيروت، دارالنهضة الحديثه 1972 م.

28- ابن عبدربه اندلسى، احمد بن محمد (328 ق.) العقدالفريد. تحقيق عبدالحميد استرحينى، بيروت، دارالكتب العلميه، چاپ سوم 1407 ق.

29- ابن عبدالبر، ابو عمر يوسف بن عبداللَّه ثمرى قرطى اشعرى (368- 460 ق.).

الاستيعاب فى معرفة الاصحاب. مصر، مطبعه مصطفى 1358 ق.

30- ابن عبدالهادى، يوسف. ثمار المقاصد فى ذكر المساجد، تحقيق محمد اسعد طلس. بيروت، مكتبة لبنان 1361 ق.

31- ابن عديم (660 ق.). زبدة الحلب من تاريخ الحلب. تحقيق سامى الدهان، دمشق، معهدالفرنس 1959 م.

32-- بغية الطلب فى تاريخ الحلب. تحقيق سهيل زكار، دمشق، [بى تا] 1988 م.

33- ابن عساكر، على بن حسن الشافعى (499- 571 ق.). تاريخ مدينه دمشق و ذكر فضلها و تسميه من حلها من الامائل اواجناز بنواحيها. دمشق، مجمع اللغة العربيه 1398 ق و تحقيقصلاح الدين المنجد، المجمع العلمى العربى 1371 ق.

34- ابن عماد حنبلى، ابوالفلاح عبدالحى. شذرات الذهب فى اخبار من ذهب. بيروت، دارالفكر، 1399 ق.

35- ابن عنبه، جمال الدين احمد بن على الحسن (828- 748 ق.). عمدة الطالب فى انساب آل ابى‌طالب، بيروت. دار مكتبة الحياة [بى تا].

36- ابن قلانسى، حمزه بن على بن محمد (470- 555 ق.) ذيل تاريخ دمشق. قاهره، مكتبة المتنبى [بى تا] و تحقيق سهيل زكار، بيروت، دارحسان، چاپ اول 1403 ق.

37- ابن قيم جوزى، زاد المعاد فى هدى خير العباد. فهرسه محمد اديب الجاور، بيروت، الرساله 1412 ق.

38- ابن كثير القرشى الدمشقى، عمادالدين ابوالفداء اسماعيل بن عمر (700- 774 ق.).

البدايه و النهايه فى التاريخ. مصر، مطبعة السعاده 1351 ق و بيروت 1409 ق.

39- ابن منظور، محمد بن مكرم (630- 711 ق.). مختصر تاريخ دمشق لابن عساكر.

تحقيق رياض عبدالحميد مراد، محمد مطيع الحافظ. بيروت، دارالفكر 1404 ق.

40- ابن هشام، محمد بن عبدالملك بن ايوب حميرى (218 ق.). سيرة النبىصلى الله عليه و آله. تحقيق محى الدين عبدالحميد، قاهره 1356 ق و مصطفى البابى الحلبى 1355 ق.

41- ابراهيم حسن. حسن. تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الثقافى و الاجتماعى.

بيروت، دارالاحياء التراث العربى، چاپ هفتم 1964 م.

42- ابيض، ملكه. التربية و الثقافة العربيه- الاسلاميه فى الشام و الجزيره خلال القرون الثلاثه الاولى للهجره. بيروت، دارالعلم للملايين 1980 م.

43- ابيض، انيس. رحلات فى بلاد الشام خلال القرون الثامن عشر و التاسع عشر و القرن العشرين. بيروت، دارالندوه الجديده 1410 ق.

44- احسان عباس. تاريخ بلاد الشام من ما قبل الاسلام حتى بداية العصر الاموى.

عمان، مطبعة جامعه الاردنيه 1410 ق.

45- ازدى بصرى، محمد بن عبداللَّه. تاريخ فتوح الشام. تحقيق عبداللَّه عامر، بيروت، دارناصيف 1970 م. و تصحيح وليام ناسوليس ايرلندى، كلكته 1854 م.

46- اسدى، خيرالدين، احياء حلب واسواقها. تحقيق عبدالفتاح رواس قلعه جى.

بيروت، دارقتيبه 1990 م.

47- الامين، حسن. دائرة المعارف الاسلامية الشيعيه. بيروت، دارالتعارف للمطبوعات 1410 ق.

48- الامين، محسن. اعيان الشيعه. حققه حسن الامين، بيروت، دارالتعارف 1406 ق.

49- باسميل، محمد احمد. العرب فى الشام قبل الاسلام. بيروت. دارالفكر، چاپ دوم 1408 ق.

50- البحره، نصرالدين. دمشق الاسرار. دمشق. [بى نا [] بى تا].

51- بدرى، ابى البقاء عبداللَّه (قرن نهم). نزهة الانام فى محاسن الشام. بيروت، دارالرائد 1980 م.

52- بديرى، احمد الحلاق و حوادث دمشق اليوميه (1154- 1175 ق.) تحقيق، احمد عزت عبدالكريم. مصر، مطبوعات الجمعية المصريه والدراسات التاريخيه 1946 م.

53- بلاذرى، ابى الحسن احمد بن يحيى بن جابر (279 ق.). فتوح البلدان. تعليق رضوان محمد رضوان، مصر. المطبعة المصريه بالازهر 1350 ق.

54-- انساب الاشراف. حققه محمد باقر المحمودى. بيروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات چاپ دوم 1974 ق و مصر، دارالمعارف 1959 م.

55- بنت الشاطى، عايشه عبدالرحمان، سيده زينب، عقيله بنى هاشم. بيروت، دارالكتب

العربى 1406 ق.

56-- سكينه بنت الحسين عليه السلام، بيروت، دارالكتب العربى 1406 ق.

57- البهنسى، عفيف. الشام الحضاره. دمشق، وزارة الثقافه 1986 ق.

58- بيشوف، تيودور. تحف الانباء فى تاريخ حلب الشهباء. تعريب و تحقيق، شوقى شعث. دمشق، دارالوسيم للخدمات الطباعيه، چاپ دوم 1992 م.

59- جعفرى، بشار. السياسة الخارجيه السوريه (1982- 1946 م). دمشق، دارطلاس 1987 م.

60- الجندى، محمد سليم. تاريخ معرة النعمان. دمشق، وزراة الثقافه 1383 ق.

61- حافظ، محمد مطيع. حريق الجامع الاموى و بناوه (1311- 1320 ق) نصوص و وشائق للقاسمى، واصف، كرد على والعظمى، كويت، مكتبة دارالعروبه للنشر و التوزيع 1409 ق.

62- حجاز، عبداللَّه. معالم حلب الاثريه. حلب، جامعه حلب، جمعية العاديات [بى تا].

63- خمّاس، نجدت. الشام فىصدر الاسلام. (من الفتح حتى سقوط الخلافة بنى الاميه). دمشق، دارطلاس 1987 م.

64- خوارزمى زمحشرى، موفق الدين احمد بن محمد (665 ق.) المناقب. خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران شماره 621.

65- الخيمى،صلاح محمد. نزهة الرفاق فى شرح حالة الاسواق، من كتاب رسائل دمشقيه، بيروت [بى نا] 1988 م.

66- دائرةالمعارف الاسلاميه، احمد الشنتاوى، ابراهيم زكى خورشيد، عبدالحميد يونس. تهران، بوذرجمهرى [بى‌تا].

67- دارقيو، فارس. وصف دمشق فى القرن السابع العشر، من مذاكرات الرحالة الفرنسى. تعريب احمد ايبش، دمشق، دارالمأمون للتراث 1403 ق.

68- دهمان، محمد احمد. فى رحاب دمشق. بيروت، دارالفكر، چاپ اول 1402 ق.

69- زكى ابراهيم، محمد. مراقداهل البيت بالقاهره. مصر، مطبوعات العشيرة المحمديه، چاپ چهارم 1406 ق.

70- زبيدى، ترويج القلوب فى ذكر الملوك بنى ايوب. تحقيقصلاح الدين المنجد.

بيروت دارالكتاب الجديد 1983 م.

71- سابقى، حسنين. مرقد العقيله زينب عليها السلام بيروت [بى‌تا].

72- سلطان، على. تاريخ السوريه (1918- 1908 م). دمشق، دارطلاس 1987 م.

73- سمهودى، ابوالحسن على بن احمد (911 ق.). وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفى.

حققه محمد محيى الدين عبدالحميد، قاهره، مطبعة السعاده، چاپ اول 1374 ق.

74-- سوفاجيه، جان، الآثار التاريخيه فى دمشق. تعريب اكرم حسن العلبى.

دمشق، دار الطباع 1412 ق.

75-- لمحة تاريخية منذ العصور القديمه حتى الانتداب. تعريب فؤاد افرام البستانى، دمشق، الوارف 1989 م.

76- سيد عليخان، سيد عبدالكريم. مقتل سيد الشهداء حسين بن على عليه السلام. بيروت، دارالزهرا، چاپ اول 1402 ق.

77- سيل، پاتريك. الصراع على سوريه (دراسة للسياسه العربيه بعد الحرب 1958- 1945). تعريب سمير عبده و محمود كلامه، دمشق، دارطلاس [بى‌تا].

78- شريف القرشى، باقر. حياة الامام حسين بن على عليه السلام. بيروت، دارالبلاغه، چاپ اول 1413 ق.

79- شهابى، قتيبه. اسواق دمشق القديمه و مشيداتها التاريخيه. دمشق. وزارة الثقافه 1990 م.

80-- مآذن دمشق، تاريخ و طراز. دمشق، وزارة الثقافه 1993 م.

81- شوقى، ابوخليل. اطلس التاريخى العربى، دمشق، دارالفكر 1404 م.

82- شوقى، شعث. حلب، تاريخها و معالمها التاريخيه. حلب، جامعه الحلب 1991 م.

83-- نقشه و راهنماى قلعه حلب، حلب، مطبوعات المديريه العامه لاثار والمتاحف 1986 م.

84- طباخ الحلبى، محمد راغب. اعلام النبلاء بتاريخ حلب الشهباء.صححه و علق عليه محمد كمال، حلب، دارالقلم العربى، چاپ دوم 1408 ق.

85- طبرسى، ابى منصور احمد بن ابى‌طالب (م قرن ششم). الاحتجاج على اهل اللجاج.

تعليق سيد محمد باقر الموسوى الخراسانى. مشهد، نشر المرتضى 1403 ق و بيروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات 1403 ق.

86- طبرى، محمد بن جرير بن يزيد (224- 310 ق.). تاريخ الرسل و الملوك: تاريخ الطبرى، قاهره، مطبعة الاستقامه 1357 و مطبعه الحسنيه 1324 ق.

87- طبرى، محب الدين احمد بن عبداللَّه. ذخائر العقبى فى مناقب ذوى القربى. بيروت.

دارالمعرفه [بى تا].

88- طبرى، ابى جعفر محمد بن جرير بن رستم. دلائل الامامه. بيروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، چاپ دوم 1408 ق.

89- طلس، محمد اسعد. الآثار الاسلاميه و التاريخيه فى حلب. دمشق، مطبعة الترقى

1956 م.

90- طنطاوى، على. دمشق،صور ... من جمالها و عبر ... من نضالها، دمشق، دارالفكر چاپ دوم 1407 ق.

91- طه حسين، على و بنوه، مصر [بى تا]، [بى نا].

92- عظيمى الحلبى، محمد بن على. تاريخ الحلب (556- 482 ق) تحقيق ابراهيم ذعرور، دمشق [بى تا] 1984 م.

93- العلبى، اكرم حسن. خطط دمشق، دارسة تاريخيه شامله، دمشق، دارالطباع 1410 ق.

94-- دمشق بين عصر مماليك و العثمانيين (922- 906 ق). دمشق، الشركة المتحده للطباعة و النشر، چاپ اول 1402 ق.

95- العمرى، فضل اللَّه. الجامع الاموى بدمشق. حققها و قدم لها محمد مطيع الحافظ، بيروت، دارابن كثير 1405 ق.

96- عيسى بك، احمد. تاريخ البيمارستانات فى الاسلام. بيروت، دارالرائد العربى، چاپ دوم 1410 ق.

97- غزى البابى الحلبى، كامل. نهرالذهب فى تاريخ حلب، تحقيق و تصحيح شوقى شعث، محمود الفاخورى، حلب، دارالقلم العربى، چاپ دوم 1412 ق.

98- قمى، عباس. سفينةالبحار و مدينه الحكم والاثار. تهران، كتابخانه سنايى [بى تا].

99- كرد على، محمد. غوطه دمشق. بيروت، دارالفكر، چاپ سوم 1404 ق.

100-- خطط الشام. بيروت، دارالعلم للملايين، چاپ دوم 1391 ق.

101- كمال، منير. الحمامات الدمشقيه، دمشق، ابن خلدون 1986 م.

102- گيلانى، هيثم. الاستراتيجيات العسكريه للحروب العربيه الاسلاميه. بيروت، مركز الدراسات الوحده العربيه 1991 م.

103- لحام، ماجد. دمشق فى نصف قرن. بيروت، دارالفكر المعاصر 1410 ق.

104- مجلسى، محمد باقر. بحارالانوار. تهران، اسلاميه [بى تا].

105- محمد نرسى، محمد. الامارات العربيه فى بلاد الشام فى القرنين الحادى العشر و الثانى العشر للميلادى، مصر، الهيئة المصريه العامه للكتاب 1980 م.

106- محمد سالم، لطيفه. الحكم المصرى فى الشام (1814- 1831 م). قاهره، مكتبة مدبولى، چاپ دوم 1410 ق.

107- مسعودى، ابوالحسن على بن الحسين (345 ق.). مروج الذهب و معادن الجوهر.

مصر، مطبعة البهيه المصريه 1346 ق و بيروت، دارالقلم 1408 ق.

108- المعجم الجغرافى للقطر العربى السورى، اشراف، العماد مصطفى طلاس، دمشق،

مركز الدراسات العسكريه 1990 م.

109- معروف الحسنى، هاشم. سيرة الائمه الاثنى عشر، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات 1411 ق.

110- مقدسى، طاهربن مطهر (1010 ق.). البدء و التاريخ. پاريس، تحت اشراف كلمان هوار فرانسوى 1907 م و تهران مكتبة الاسلاميه 1972 م.

111- ملوجى، عدنان. الطريق الى دمشق. (مذاكرات)، كتاب الاول. دمشق، دارالطباعه والنشر، چاپ دوم 1992 م.

112- منقرى، نصر بن مزاحم بن سيار (212 ق.). وقعة الصفين. حققه و شرحه عبدالسلام محمد هارون، قم، مكتبة آية اللَّه المرعشى النجفى 1403 ق.

113- موسوى المقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسين او حديث كربلا. قم، مكتبة بصيرتى 1394 ق.

114- مهاجر، عبدالحميد. حجر بن عدى لايساوم فى الحق. بيروت، دارالكتاب و العتره 1413 ق.

115- نزار ابساظه و محمد مطيع الحافظ. علماء دمشق و اعيانها فى القرن الثالث عشر الهجرى. بيروت، دارالفكر المعاصر، چاپ اول 1412 ق.

116- نسيم يوسف، جوزف. العدوان الصليى على بلاد الشام، مصر، دارالمعرفه الجامعه [بى تا].

117- نصراللَّه، ابراهيم. حلب و التشيع. بيروت، دارالوفاء 1403 ق.

118- نعيسه، يوسف جميل، مجتمع مدينه دمشق (1186- 1256 ق). دمشق، دارطلاس 1986 م.

119- نعيمى دمشق. عبدالقادر بن محمد (978 ق.). الدراس فى تاريخ المدارس. تنظيم فهارس، ابراهيم شمس‌الدين. بيروت، دارالكتب العلميه 1410 ق.

120-- دور القرآن بدمشق. تحقيقصلاح الدين المنجد، بيروت، دارالكتاب الجديد، چاپ سوم 1972 م.

121-- الجامع الاموى بدمشق، حققها و قدم لها مطيع الحافظ، بيروت، دارابن كثير 1405 ق.

122- واقدى، محمد بن عمر بن سعد بن كاتب (207 ق.). المغازى. تحقيق مارس جونس، بيروت [بى تا].

123-- فتوح الشام. بيروت، دارالجيل، [بى تا].

124- ياقوت حموى، شهاب الدين ابو عبداللَّه (626- 574 ق.). معجم البلدان. بيروت،

دارالفكر [بى تا].

125- يوسف الدبس، مطران. تاريخ سوريا. بيروت، مطبعة العموميه 1900 م.

ب. منابع فارسى‌

126- تلمسانى، ابوبكر محمد بن ابوبكر انصارى برى. جوهره در نسب و شرح احوال على عليه السلام و آل او. ترجمه فيروز حريرچى، تهران، امير كبير 1361 ش.

127- رابينوويچ، آينامار. جنگ براى لبنان (1985- 1970 م) ترجمه جوادصفايى و غلامعلى رجبى، تهران، سفير 1368 ش.

128- شيروانى، زين العابدين. رياض السياحه. به اهتمام آقاسى اوغلى، مسكو، ادبيات خاور 1974 م.

129- فتال نيشابورى. روضة الواعظين، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران، نى 1363 ش.

130- فهرى زنجانى، سيد احمد. مراقد اهل بيت در شام. تهران، امير كبير 1367 ش.

131- قائدان، اصغر. تاريخ و آثار اسلامى مكه مكرمه و مدينه منوره، تهران، سازمان و زيارت، نشر مشعر 1372 ش.

132- قزوينى رازى، عبدالجليل نصيرالدين. بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض. ترجمه سيد جلال‌الدين محدث ارموى، تهران [بى تا] 1371 ش.

133- قمى، عباس. منتهى الامال. تهران، جاويدان [بى تا].

134-- دمع السجود. ترجمه نفس المهموم. ابوالحسن شعرانى، تهران، علميه اسلاميه 1374 ق.

135- كمّونه حسينى، سيد عبدالرزاق. آرامگاههاى خاندان پاك پيامبرصلى الله عليه و آله و بزرگانصحابه و تابعين، ترجمه عبدالعلىصاحبى، مشهد، آستان قدس رضوى 1371 ش.

136- گروه نويسندگان آكادمى شوروى. تاريخ معاصر كشورهاى عربى. ترجمه محمد حسين روحانى، تهران، توس 1367 ش.

137- گيتاشناسى كشورها. گرد آورندگان محمود محجوب، فرامرز زيارودى، تهران، گيتا شناسى چاپ اول 1362 ش.

138- مطهرى، مرتضى. تماشاگه راز. تهران،صدرا، 1364 ش.

139- نويرى، شهاب‌الدين احمد (قرن هشتم). نهاية الارب فى فنون الادب. ترجمه

محمود مهدوى دامغانى، تهران، امير كبير 1364 ش.

ج. منابع انگليسى.

,egdirbmaC -141 .1974 ,asu 17 .V ,acinatirb aidepolcycne wen eht -H .R .A -140

malsI fo yrotsiH ehT

.1970 sserp ytisrevinueht ta .sdnal cimalsI lartnec ehT ,

-142Encyclopedia of Islam

.H .A ,inaruoH -143 .1987 nlok nvahneboR .kroy weN .nedieL .llirB .jE .

yasse lacitilop a nonabel dna airys

.1986 sserp ytisrevinu drofxo .

.yelsmeh nehpets ,girgnoL -144

.etadnom hcnert rednu nonabeL dna airyS

.1968 sserp yt isrevinudrofxo

.mailliW ,riuM -145

.llaf dna enilceD ,esir sti etahpilac ehT

,suiluj ,nesuoh lleW -146 .1891 ,nodnol

.llaf sti dna modgniK barA ehT

.1973 nerp nezuc ,nodnol

فهرست اعلام‌

اشاره

1- فهرست اشخاص

2- فهرست اماكن

1- فهرست اشخاص‌

آدم، 151، 145

آذر، 42

آرامى‌ها، 41، 190، 226

آشوريان، 25، 26، 41، 173، 174، 236

آل ابى سفيان، 73

آل ابى شعبه، 175

آلب ارسلان سلجوقى، 219

آل سعود، 113

آل فرعون، 165

آمنه، 92

اباباسل، 32

ابان بن عثمان، 102، 103

ابراهيم، 145، 159، 173

ابراهيم بن سليمان الحموى، 110

ابراهيم بن عبدالرزاق حنفى، 111

ابراهيم بن على فخرومى مصرى، 52

ابراهيم پاشاى عثمانى، 125، 135

ابراهيم قونرى، 117

ابراهيم نصراللَّه، 176

ابن اثير، 94، 95، 101، 103، 104، 166

ابن اعثم كوفى، 28، 29، 99

ابن المحدث، 118

ابن اياس، 75

ابن بطوطه، 53، 61، 62، 67، 69، 72، 74، 128، 145، 146، 158، 159، 173، 184

ابن تغرى بردى، 53، 121

ابن تيميه، 118، 119، 120

ابن جبير، 53، 61، 62، 67

ابن جوزى، 75

ابن حجر، 50، 95، 100، 101، 104، 160

ابن حجر عسقلانى، 197

ابن حورانى، 53، 54، 69، 70، 76، 86، 100، 102، 103، 106، 107، 108، 111، 113، 114، 116، 118، 143، 144، 145،

ص: 253

158، 160، 165، 167

ابن خلكان، 87

ابن دقماق، 53

ابن رحب حنبلى، 112

ابن زبير، 52

ابن زياد، 97

ابن سعد، 29، 53، 94، 102، 166

ابن سعود، 113

ابن‌سينا، 134

ابن شحنه، 173، 177، 184، 189

ابن شهاب زهرى، 163

ابن شهر آشوب، 47 74

ابن شهرآشوب، 178

ابنصباغ، 48

ابنصباغ مالكى، 47، 57، 74، 92، 97

ابن طاووس، 74

ابن طولون، 26، 44، 114، 116، 143

ابن طيفور، 51، 94

ابن عبدالبر، 104، 197، 198

ابن عبد ربه، 166

ابن عجمى، 188

ابن عديم، 174

ابن عربى، 147

ابن عساكر، 62، 70، 75، 92، 100، 106، 111

ابن عماد، 88

ابن عمرى، 70، 72، 77

ابن عنبه، 47، 48، 50

ابن فارض مصرى، 148

ابن قيم جوزى، 106

ابن كثير، 47، 74، 77، 100، 111، 112، 113، 116، 131، 166

ابن مالك، 87، 107

ابن معلى، 62

ابن منظور، 57، 100

ابن‌منظور، 236

ابن منير طرابلسى، 179

ابن نفيس، 133

ابن‌هشام، 236

ابوالحسن العمرى، 48

ابوالحسن شعرانى، 97، 98

ابوالحسين يحيى بن الحسن، 51

ابوالعباس وليد بن عبدالملك بن خالد بن‌يزيد المنيحى، 166

ابوالفداء، 206

ابوالفضل العباس، 98

ابوالقاسم علىّ‌بن محمد، 88

ابوالمكارم حمزة بن زهره حلبى، 179

ابو امامه باهلى، 30، 215

ابو برزه اسلمى، 74

ابوبكر، 27، 50، 104، 166، 216

ابوبكر تلمسانى، 198

ابو حامد غزالى، 238

ابو حمراء غلام ايرانى، 216

ابو دردا، 29، 30

ابو دردا، 29، 82، 103

ابوذر غفارى، 175

ابوسفيان، 115، 161

ابوطالب، 236

ابوعبداللَّه محمد بن على بن محمد حاتمى طائى اندلسى مكى شامى، 147

ابو عبيده، 28

ابوعبيده بن جراح، 205

ابوعبيدة بن جراح، 27

ابو عبيدة بن جراح، 213

ابو عمرو محمد بن يوسف كندى، 52

ابوقتاده، 143

ابو محمد حسن بن ابراهيم بن ذولاق ليثى مصرى، 52

ابو محمد سويدانى، 237

ابو مسلم خولانى، 29

ابويقظان، 197

ابى‌ابراهيم، 144

ابى البقاء عبداللَّه البدرى، 26

ابى‌بكربن ايوب، 86

ابى دردا، 103

ابى سليمان دارانى، 165

ابى مسلم خولانى، 165

ابى يعقوب بن عبدالرحمان عبداللَّه الجعبرى، 114

ابى يعلى حمزه ابن قلانسى، 120

اتحاديه سوسياليست‌هاى عرب، 33

احسان عباس، 26، 29، 41، 226، 227

احسن خاتِمَته، 183

احمد، 96

احمد البديرى، 45، 128

احمد باسميل، 42

احمد بن بدرالدين الحنفى، 110

احمد بن سليمان بن محمد البكرى الصابونى، 90

احمد بن عبدالرحمان بن هشام الأنصارى، 106

احمد بن قدامه، 151

احمد پاشا، 158

احمد پاشاى عثمانى، 146

احمد پاشاى وزير، 146

احمد حسين اسحاقى، 179

احمد دهقان،44

احمد دهمان، 82، 151

احمد عيسى، 134، 135، 150

اخشيديون، 43

ارغون بن طيجو كاملى، 187

اسامة بن زيد، 27، 164

استاد مطهرى، 148

اسرائيل، 168

اسعد پاشا، 208

اسكندر، 42

اسكندر مقدونى، 26، 42، 158، 220

اسماعيل بن امام، 180

اسماعيليان، 208

اسماء بنت عُميس، 104

اسود عنسى كذّاب، 165

اشرف بن قلاوون، 182

اصطخرى، 25

افضل، 44

اكبر بن عقيل، 48

اكرم العلبى، 44، 77، 78، 79، 90، 91، 121

اكرم حسن العلبى، 122

العلبى، 72، 132

المستعصم، 89

المقدام، 95

الياس نبى، 136

امّ اسحاق، بنت طلحة بن عبيداللَّه بن تَيمى، 94

امام حسن 7، 43

امام حسن، 164

امام حسن مجتبى، 94

امام حسين، 50، 51، 54، 57، 73، 74، 75، 92، 93، 94، 95، 96، 97، 98، 101، 102، 161، 175، 177

امام سجاد، 52، 73، 74، 75، 76

امامصادق، 96، 180

امام على 7، 28

امام على، 28، 48، 75، 76، 81، 93، 94، 101، 104، 107، 160، 166، 195، 198، 213، 214

امّ ايمن، 104

امپراطور روم، 189

امّ‌جعفر، 95

ام حنه، 143

امّ‌دردا، 103

امرىٌ القيس، 205

امّ سلمه، 104

ام‌عبداللَّه، 50

امّ‌كلثوم، 47، 48، 49، 50، 54، 93، 94، 100، 105

امّ كلثوم، 97

ام‌كلثومصغرى، 54

اموى، 26

امير اسعد پاشا العظم، 128

امير تنكز، 122

«امير سيباى بن بختجا، 83

امير سيف‌الدين جقمق، 89، 119

امير سيف الدين قيمرى كردى، 150

امير شابخت اتابكى، 188

امير طنبغا، 201

امير علاءالدين جوهرى، 187

امير ناصر الدين بن منجك، 81

امير يلبغا ناصرى، 187

امين السلطان، 59

اميّة بن خلف، 99

انصار، 166

انيس الابيض، 205

اوس بن اوس، 69، 102

اويس قرنى، 195، 198، 199

اهل شورى، 116

اهلصفّه، 102

اينامار رابينوويچ، 32

ايوب، 145

ايوب نبى، 143

ايوبى، 178، 182، 183، 186

ايوبيان، 44، 78، 117، 152

ايوبى‌ها، 30، 122، 125، 127، 174، 190، 201، 207، 219، 221، 238

ايوبيها، 186

بابلى‌ها، 41

باقر شريف القرشى، 74، 97، 102

بخيت المطيعى، 51

بدرالجمالى، 77

بدرالدّين بن جمال الدين، 107

بدرالدين طبيب، 134

برذعه، 173

بشار اسد، 32

بشار الجعفرى، 31

بكرى، 25

بلاذرى، 160

بلال، 99، 100، 106، 166

بلال بن ابى الدرداء، 100

بلال بن رباح، 99

بلال حبشى، 99

بنى‌اسرائيل، 24، 70

بنى‌اميه، 26

بنى‌اميّه، 26، 52، 75، 115، 116، 161

بنى اميّه، 52، 69، 73، 115، 195، 213

بنى ثعلبه، 197

بنى حمدان، 175

بنى زهره، 178

بنى عبد شمس، 195

بنى قريظه، 163

بنى قُشير اعمى، 200

بنى مرداس، 174، 175

بنى‌هاشم، 52، 73

بُولُس حوارى، 136

بهاء الدين بن زهرة بن احمد حلبى، 179

بيزانس، 236، 238

بيوراسف، 42

پاتريك سيل، 32

پدرش على، 49

پيامبر، 17، 26، 33، 47، 74، 94، 97، 99، 101، 102، 103، 104، 105، 112، 125، 143، 144، 146، 158، 163، 165، 177، 180، 195، 197، 198، 216، 233، 236، 237

پيامبر 9، 33

پيامبر خدا 9، 26، 27، 33

پيامبر خدا، 26، 27، 29، 33، 49، 54، 55، 69، 74، 82، 92، 99، 101، 102، 105، 112، 113، 160، 163، 164، 165، 166، 167، 175، 197، 198، 216، 233، 237

تابعه حِمص، 205

تارخ، 42

تتش بن آلب‌ارسلان، 78

تدمر، 225

تركان عثمانى، 30

تفتازانى، 147

تقى الدين ابوالعباس احمد بن شهاب الدين عبدالحيم دمشقى حنبلى، 112

تقى الدين بنصلاح، 110

تميم، 97

توران‌شاه ايوبى، 90

توما، 122

تيمور، 45، 89، 129، 174، 182، 207

تيمور لنگ، 121، 131، 150

تيودور بيشوف، 173، 174، 181، 182، 189، 190، 215

ثوبان، 216

جامى، 148

جان سوفاجيه، 122، 123، 124، 125، 128، 137

جبرئيل 7، 163

جرجس حوارى، 136

جَعْبَر بن مالك، 200

جعفر، 49

جعفر اكبر، 50

جعفر بن ابى‌طالب، 104

جعفر بن عقيل، 99

جعفر بن على، 99

جعفر طيار، 50

جلال‌الدين رومى، 130

جلال الدين سيوطى، 148

جمال عبدالناصر، 31

جوزيف نسيم يوسف، 44

جوهرصقلى، 98

جيرون، 41

جيرون بن سعد بن عاد بن ارم بن سام بن نوح، 41

چركسيان، 151

حاج عبدالنبى عبداللّه القطان كويتى، 163

حارثى دمشقى، 186

حافظ، 148

حافظ اسد، 32، 33

حاكم شافعى، 76

حام بن نوح، 173

حبيب بن مظاهر، 98

حجر، 162

حجر بن عدى، 161

حجر بن عدى بن معاوية بن جبله، 160

حجةالاسلام فهرى زنجانى، 58

حَدَد، 137

حرّ رياحى، 99

حرّ عاملى، 47

حزب سوسياليست بعث، 31

حزقيل بن بورى، 165

حسن 7، 92

حسن، 104

حسن ابراهيم، 29

حسن ابراهيم حسن، 62

حسن الأمين، 92، 98

حسن الامين، 94

حسن امين، 53

حسن قاسم مصرى، 51

حسن مثنّى، 95

حسن و حسين 8، 49

حسين، 104

حسين بن عبداللَّه، 99

حسين بن على، 49

حصكفى، 148

حضرت ابراهيم 7، 42

حضرت ابراهيم، 143

حضرت امام، 148

حضرت خديجه، 125