کشکول شیخ بهائی

مشخصات کتاب

مرکز نگهدارنده نسخه : سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران

شماره بازیابی نسخه : 5-32861

سرشناسه : شیخ بهائی، محمدبن حسین، 953 -1031ق.

عنوان و نام پديدآور : کشکول[نسخه خطی]/ بهاءالدین محمد بن عزالدین حسین حارثى همدانى عاملى جبعى، معروف به شیخ بهایی

وضعیت استنساخ : سعیدعلی حسینی لکهنوی، 1250ق.

مترجم دكتر علي غضنفري.

آغاز ، انجام ، انجامه : آغاز: الحمدلله الواحد المعين و صلى الله على سيدنا محمد و آله اجمعين و بعد فانی لما فرغت من تاليف كتابی المسمى بالمخلاة الذی حوى من كل شیء احسنه و احلاه و هو كتاب كتب فی عنفوان‌الشباب قد لفقته و نسقته و انفقت فيه ما رزقته و ضمنته ...

انجام: ... من كلام بعض‌الحكماء لایستصغروا شيئا من المعروف ان قدرتم على اصطناعه فان اليسير فی حال‌الحاجة انفع لاهله من درک‌الكثير فی حال‌الغنى عنه و من کلامهم رحم‌الله من اطلق ما بین کفیه و امسک ما بين فكيه.

انجامه: قد تمت الکتاب بعون‌الملک الوهاب بید فقیرالحقیر المسکین المستکین عبده العاصی سعیدعلی الحسینی الکهنوی فی سنه 1250 هجری.

مشخصات ظاهري : 480 برگ، سطرها متغیر: 76×123؛ قطع: 170×270

يادداشت مشخصات ظاهری : نوع و درجه خط: نسخ و نستعلیق، راسته- چلیپایی- حمایلی

نوع کاغذ: هندی نخودی، آهارمهره (برخی برگ‌ها سرخ و سبز رنگ شده‌است)

تزئینات متن: جدول دور متن و حاشیه به مشکی، عناوین و خطوط بالای برخی عبارات به سرخی

نوع و تز ئینات جلد: مقوایی با روکش تیماج عنابی با دو ردیف حاشیه ریسه‌ای در مرکز جلد به شکل لوزی و اطراف آن جدول به زر، اطراف جلد حاشیه ریسه‌ای زرپوش ضربی، عطف پارچه سبز تیره، اندرون کاغذ نخودی

خصوصيات نسخه موجود : حواشی اوراق: ادامه متن به شیوه مورب‌نویسی در حاشیه

معرفی نسخه : بنگرید به شماره بازیابی 993 (993ع) در جلد 8 فهرست همین کتابخانه.

توضیحات نسخه : نسخه بررسی شده. تیر ماه 1399، برخی برگ‌ها نانوشته، لکه، رطوبت، مرمت غیراصولی،آفت‌زدگی برگ‌ها و جلد، جدا شدن جلد از نسخه، پارگی جلد از قسمت عطف

يادداشت کلی : زبان: عربی- فارسی

يادداشت عنوانهاي مرتبط : این اثر، به کشکول شیخ بهایی نیز معروف است.

يادداشت باز تکثير : این اثر، در سال 1296ق در ایران به چاپ سنگی رسیده؛ پس از آن بارها از سوی ناشران مختلف به چاپ رسیده‌است.

منابع اثر، نمايه ها، چکيده ها : الذریعة 18: 77؛ مشار عربی: 744؛ معجم‌المطبوعات 2: 1263؛ فنخا 26: 403؛ ملی 8: 480؛ مرعشی 20: 248؛ سلطنتی 7: 582؛ ملک 1: 441

منبع تهیه : خریداری ازسیدمحمدحسین خبره فرشچی درتاریخ28/1/1389

عنوانهای ديگر : کشکول شیخ بهایی

موضوع : نثر فارسی -- مجموعه‌ها

Persian prose literature -- Collections

نثر عربی -- مجموعه‌ها

Arabic prose literature -- Collections

شعر فارسی -- مجموعه‌ها

Persian poetry -- Collections

شعر عربی -- مجموعه‌ها

Arabic poetry -- Collections

شناسه افزوده : حسینی لکهنوی، سعیدعلی، قرن 13ق.، کاتب

منشاء اثر : خبره فرشچی، سیدمحمدحسین

اشاره

فهرست

مقدمه ناشر 6

مقدمه مترجم 7

دفتر اول 17

مقدمه مؤلف 19

دفتر دوم 159

دفتر سوم 279

دفتر چهارم 437

دفتر پنجم 623

فهرست موضوعی 863

فهرست شعرا 892

فهرست منشورات مترجم 896

مقدمه ناشر

بسم اللّٰه الرحمن الرحیم

مفتخرم که پس از سال‌ها فعالیت در عرصه فرهنگی و چاپ صدها جلد کتاب، اینک کشکول شیخ بهاء رحمة اللّٰه علیه که حاوی نکاتی ارزشمند خاصه در حوزه اخلاق است، با ویژگی‌های جدید تقدیم صاحبان اندیشه و ملت فرهنگ دوست خود کنم.

ترجمه‌ای روان و نیز نمایه‌ای از موضوعات مختلف این اثر ارزشمند، که حاصل تلاش بی‌وقفه‌ی اندیشمند فرزانه حجةالاسلام والمسلمین آقای دکتر علی غضنفری می‌باشد، به حول و عنایت خدای متعال اکنون آماده طبع شده‌است.

باشد که خداوند متعال از ما و ایشان و همه کسانی که موجب رسیدن این معارف بیکران از علماء برجسته‌ی پیشین به ما شده‌اند، بپذیرد و همه را مشمول رحمت واسعه و فضل بی‌حصر خود قرار دهد. ان شاء اللّٰه تعالی

مقدمه مترجم

اشاره

بسم اللّٰه الرحمن الرحیم

کشکول نویسی یا متفرق نویسی، عبارت است از گردآوری مجموعه‌ای رنگارنگ از مطالعات و احیاناً تحلیل آنها در راستای هدفی خاص که نگارنده در پی آن است. بسیاری از اندیشمندان در سیر مطالعاتی خود به موضوعی زیبا می‌رسند که چه‌بسا در قالبی خاص نگنجد. نیز گاهی در تفکرات خود به گوهرهائی نائل می‌گردند که چه بسا نتوان آنها را در موضوعی خاص جمع کرد.

جمع آوری این دانستنی‌ها، در مجموعه‌ای تحت عنوان کشکول که ظرفی برای اشیاء متفرقه است، هم از دست رفتن آن معلومات جلوگیری می‌کند و هم اینکه مخاطبان ویژه‌ای که فرصت مطالعه‌ی موضوعی مباحث را ندارند، جذب خود ساخته و اطلاعات عمومی گسترده‌ای را در اختیار آنها قرار می‌دهد.

شیخ بهاء در سیر مطالعاتی خود و خاطرات و تجربیات ارزشمند از سفرهای متعدد خویش، نکاتی زیبا و مؤثر در افزایش اطلاعات عمومی و همچنین دارای آثار تربیتی یافته‌بود؛ وی بخشی از این یافته‌ها را در مجموعه پنج دفتر کشکول جای داده‌است.

لازم به یادآوری است که به خاطر برخی نکات مطرح شده در این کتاب و غیر آن، نمی‌توان شیخ را به گرایشی خاص متهم نمود. در این باره بایستی ضمن مطالعه دقیق تمامی مباحث کشکول، مجموعه کتاب‌هائی که انتساب آنها به وی قطعی است، مورد توجه قرار گیرد.

اینک لازم است ضمن نگاهی به زندگی‌نامه شیخ بهاء، به بایسته‌های ترجمه صحیح و نیز ویژگی‌های این ترجمه اشاره کرد.

زندگینامه شیخ بهاء

نام او محمد بن عزالدین حسین بن عبدالصمد بن شمس الدین محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی (جباعی) معروف به شیخ بهایی یا شیخ بهاء است. او از نژاد حارث بن عبداللّٰه اعور همدانی متوفی سال 65 هجری از برجستگان اسلام بوده است.

وی در روز چهارشنبه بیست و هشتم ذی‌الحجه 953ق در بعلبک در خانواده‌ای شیعی مذهب چشم به جهان گشود. و در جبل عامل در ناحیه شام در روستایی به نام جبع یا جباع می‌زیست.

ناحیه جبل عامل یکی از مراکز شیعه در خاورمیانه است و دانشمندان شیعه که از این ناحیه برخاسته‌اند، بسیارند. پدرش عزالدین حسین از شاگردان شهید ثانی بود که پس از قتل شهید ثانی تصمیم به ترک وطن گرفت و عازم ایران شد. بهاءالدین در کودکی در حالیکه سیزده سال داشت، به همراه پدرش به ایران آمد.

وی میل به سیاحت داشت و به مدت سی سال در بلاد عرب و عجم می‌گشت و در محافل علمی شرکت می‌جست. شیخ بهاء مدتی در مصر و بیت المقدس و دمشق و حلب ساکن بود و کسوت ظاهری او جهانگردی بود ولی قصد وی ترویج دانش به‌صورتی ناشناخته و کسب دانش و معارف از صاحبان علم و معرفت بود.

شخصیت علمی شیخ بهایی

در نیمه اول قرن یازدهم هجری، حوزه علمیه اصفهان از وجود نوادری چون شیخ بهایی، مجلسی اول، مجلسی دوم، میرداماد، ملاصدرا و میرفندرسکی بهره می‌برد. نزدیکترین علمای زمان به شاه عباس، شیخ بهایی بود. وی در علوم فلسفه، منطق، هیئت تبحر داشت، شیخ بهایی از جمله نادر دانشمندان است که علاوه بر علوم دینی بر علومی همچون ریاضی، هندسه و فیزیک تسلط داشت. مجموعه تألیفاتی که از او برجای مانده حدود 88 کتاب و رساله است.

بهایی آثار برجسته‌ای به نثر و نظم پدید آورده است. عرفات العاشقین (تألیف 1024-\1022)، اولین تذکره‌ای است که در زمان حیات بهایی از او نام برده است.

اشعار فارسی بهایی عمدتاً شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات است. ویژگی مشترک اشعار بهایی، میل شدید به زهد است. از مثنویات معروف شیخ می‌توان به «نان و حلوا یا سوانح سفرالحجاز» اشاره کرد. این مثنوی ملمّع چنانکه از نام آن پیداست در سفر حج و بر وزن مثنوی مولوی سروده شده‌است و بهایی در آن ابیاتی از مثنوی را نیز تضمین کرده است. او این مثنوی را به طور پراکنده در کشکول نقل کرده است.

«نان و پنیر»، «طوطی نامه» «شیر و شکر» از آثار شیخ است. «نان و خرما»، «شیخ ابوالپشم» و «رموز اسم اعظم» را نیز منسوب به او دانسته‌اند. تنها اثر فارسی بهایی که در دیوان‌های چاپی آمده است، «رساله پند اهل دانش و هوش به زبان گربه و موش» است. آثار نحوی و بدیع شیخ نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. مهمترین و دقیق‌ترین اثر او در نحو، «الفوائد الصمدیه» معروف به صمدیه است که به نام برادرش عبدالصمد نگاشته‌است و جزو کتاب‌های‌درسی در مرحله متوسط علم نحو در حوزه‌های علمیه است. اشعار عربی بهایی نیز شایان توجه بسیار است. معروف‌ترین و مهمترین

قصیده او موسوم به «وسیلة الفوز والامان فی مدح صاحب الزمان علیه السلام » در 63 بیت است که هر گونه شبهه‌ای را در اثنا عشری بودن وی مردود می‌سازد. دوبیتی‌های عربی شیخ نیز از لطافت زیبائی برخوردار بوده و غالب آنها در جهت تربیت و تعالی روحانی است.

از برجسته‌ترین آثار چاپ شده بهایی می‌توان به «مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین»، در ارائه فقه استدلالی شیعه بر مبنای قرآن، «جامع عباسی»، از نخستین و معروف‌ترین رساله‌های عملیه به زبان فارسی، «حبل المتین فی احکام احکام الدین»، در فقه و تا پایان صلوة، «الاثنا عشریه» در برخی ابواب فقه چون طهارت، صلاة، زکات، خمس، صوم و حج، «زبده الاصول»، که تا مدتها کتاب درسی حوزه‌های علمی شیعه بود و دارای بیش از چهل شرح و حاشیه و نظم است، «الاربعون حدیثاً» معروف به «اربعین بهایی»، «مفتاح الفلاح» در اعمال و اذکار شبانه روز به همراه تفسیر سوره حمد، «حدائق الصالحین»، که شرحی بر صحیفه سجادیه است و البته از این اثر تنها الحدیقة الهلالیة در شرح دعای رؤیت هلال (دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه) در دست است، «عروةالوثقی»، در تفسیر سوره حمد است، «عین الحیاة»، در تفسیر و شببه تفسیر صافی ملا محسن فیض کاشانی، «شرح تفسیر بیضاوی»، «حاشیه بر تفسیر بیضاوی»، «حل حروف القرآن»، «حواشی تفسیر کشاف»، و نیز «خلاصةالحساب»، «زبدة الاصول»، «توضیح المقاصد»، «تشریح الافلاک»، «مخلاة» اشاره کرد.

نامدارترین اثر بهایی «الکشکول»، معروف به «کشکول شیخ بهایی» است که مجموعه گرانسنگی از علوم و معارف مختلف محسوب می‌شود. تألیف این کتاب در مصر آغاز و در پنج جلد تنظیم شده‌است.

زندگی سیاسی شیخ بهایی

حیات شیخ بهایی با چهار تن از سلاطین سیاسی از جمله: طهماسب اول، اسماعیل دوم، محمد خدابنده و شاه عباس اول، همراه بود.

خاندان شیخ بهایی در قزوین، مورد توجه و عنایت دربار شاه طهماسب قرار گرفتند و شاه در نکوداشت بهاءالدین و فراهم نمودن اسباب تعلیم و معیشت وی توصیه و سفارش بسیار نمود. با ظهور شاه عباس اول در سال 966ق و برقراری نظم و امنیت در کشور و تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان، شیخ بهایی به اصفهان فراخوانده شد و به مقام شیخ الاسلامی رسید.

ایرادها بر عملکرد سیاسی شیخ

چند ایراد مهم بر عملکرد سیاسی شیخ مطرح شده‌است که عبارت است از:

الف) همکاری وی با سلاطین صفوی در قالب پذیرش منصب شیخ الاسلامی.

ب) مدح سلاطین معاصر خود و تألیف کتاب یا رساله به نام آنها.

ج) تضاد و دوگانگی در نظر و عمل سیاسی.

شاید بتوان در پاسخ این ایرادها گفت: قصد شیخ ترویج دین و شریعت بوده است. نزدیک شدن او به حکومت به همین علت و برای جلب امکانات در همین راستا قابل ارزیابی است.

نیز نباید از نظر دور داشت که حکومت عثمانی در آن عصر از جمله دشمنان اصلی ایران محسوب می‌شد و تعریف و تمجید شیخ از سلسله صفویه در قبال حکومت رقیب آنان یعنی دولت عثمانی، امری لازم و اجتناب ناپذیر بود.

خدمات فنی شیخ بهایی

شیخ بهایی به مهارت در معماری و مهندسی معروف است. معماری مسجد امام اصفهان، شاخصی برای تعیین اوقات شبانه روز از روی سایه آفتاب (ساعت یا صفحه آفتابی و یا ساعت ظلی) در این مسجد، تعیین سمت قبله مسجد، تقسیم آب زاینده‌رود به محلات اصفهان و قرای مجاور رودخانه، گلخن گرمابه‌ای در اصفهان به نام حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ که شمعی در زیر پاتیل گلخن افروخته‌بود و با همان شمع آب حمام گرم می‌شد، طراحی منارجنبان اصفهان، طراحی شهر نجف آباد، کاریز شهر به نام قنات زرین کمر و... به او نسبت می‌دهند.

استادان و شاگردان شیخ بهایی

از جمله اساتید علمی وی، پدرش شیخ حسین، ملا عبداللّٰه یزدی، ملا علی مذهب، ملا افضل قاضی و حکیم عمادالدین محمود و ملا محمد باقر یزدی و نیز علماء مصر و شامات بود.

ملا صدرای شیرازی، فاضل جواد، سید هاشم بحرانی، ملا محسن فیض، ملا رفیع طباطبائی و ملا خلیل غازی و علامه محمد نقی مجلسی و ملا صالح مازندرانی، شیخ زین الدین عاملی، ملا حسن علی شوشتری، نظام الدین ساوجی، سید حسین کرکی و...از شاگردان او محسوب می‌شوند.

گویند شیخ در درس، حکایات اخلاقی را بیان می‌کرد.

وفات شیخ

شیخ در دوازدهم شوال 1030ق در سن هفتاد و هفت سالگی پس از یک هفته بیماری از دنیا رفت. تشیع بی‌مثالی از جنازه او در میدان نقش جهان اصفهان بعمل آمد و بنابر وصیت خودش و فرمان شاه عباس در محل پای امام رضا علیه السلام ، دفن گردید.

شکراللّٰه سعیه و رحمةاللّٰه و برکاته الواسعة علیه و علی جمیع المؤمنین.

ویژگی‌های ترجمه

ترجمه اگر رباعی و از «ترجم» مشتق شده‌باشد، به معنای گردانیدن لفظی از زبانی به زبان دیگر می‌باشد و اگر ثلاثی و از رجم مشتق شده‌باشد به معنای انداختن مطلب و بیان آن از روی حدث و گمان خواهد بود.

این واژه اصطلاحاً به معنای برگرداندن کلمات و عبارات از زبان متکلم به زبان مخاطب است، که گاه ترجمه تحت اللفظی نام می‌گیرد.

در این نوع ترجمه واژه‌ها معادل یابی می‌شوند و معادل‌ها به جای واژه‌های زبان متکلم جایگزین می‌گردند. این نوع از ترجمه برای فهم معادل لغات مبدأ، نیکوست ولی با توجه به این که فضای تکلم زبانهای مختلف به یک شکل نیست، شیوه چینش واژه‌ها هم یکسان نمی‌باشد، چنین ترجمه‌ای گاه خود را گنگ نشان داده و مفهوم مورد نظر متکلم را ابلاغ نمی‌کند.

عمده این مشکل، از آنجا ناشی می‌شود که مترجم تنها واژه‌ها را ترجمه می‌کند، وی می‌خواهد ساختار زبان مبدأ را به زبان مخاطب انتقال دهد، که این گاهی برای مخاطب که به دستور زبان خود آشناست و از دستور زبان متکلم بیگانه است قابل فهم نیست.

همچنین مترجم گاه با خواندن یک و یا چند باره متن و توجه به معانی واژه‌ها و دستور زبان مبدأ و مقصد، مفهومی که از آن عبارت درک می‌شود، استخراج کرده و آن را با جمله‌بندی جدید، در قالب دستور زبان مقصد پیاده می‌کند.

هدف مترجم از این نوع ترجمه، ابلاغ محتوا و مفهوم مورد نظر متکلم به مخاطب می‌باشد.

طبیعی است در این نوع ترجمه، تراوشات ذهنی و سوابق فکری مترجم و شرایط زمانی و مکانی ترجمه نیز بی‌تأثیر نیست و... بنابراین چه بسا با اندکی کم‌دقتی به‌جای بیان آراء و نظریات متکلم، اعتقاد مترجم مطرح شود.

البته ناگفته نماند که برخلاف ترجمه تحت اللفظی، این نوع از ترجمه برای مخاطبان، بیشتر قابل درک است.

متون ترجمه

اشاره

متن ترجمه در نوع ترجمه دخالت عمده‌ای دارد. به همین جهت لازم است چند متن ترجمه‌ای مورد بحث اجمالی قرار گیرد.

1- متون دینی

متون دینی به دو بخش عمده قابل تقسیم هستند. متون وحیانی که مراد از آن کتاب‌های‌مقدس و

از جمله قرآن کریم است که بدور از هر گونه تحریفی به همان شکل نازل شده، باقی مانده‌است.

بخش دیگر از متون مقدس، متون روائی است که مسانید تفسیر قرآن و احکام فقهی، اخلاقی و...

می‌باشد. ترجمه این متون به خاطر اهمیت ویژه‌ای که دارند، حساسیتی خلاص را می‌طلبد.

2- متن ادبی

متون ادبی نیز همانند شعر و داستان ویژگی خاصی دارند و به همین جهت ترجمه آنها حساسیت ویژه‌ای دارد.

شاعر با استفاده از قدرت خیال و با بهره‌گیری از انواع صناعات ادبی با رعایت دستور زبان و سبک شعری خاص، جملاتی موزون را طرح می‌کند. تغییر حروف، دگرگونی در اعراب کلمات، استفاده از جناس، تضاد و غیره دراین مهم سهیم هستند. پس شعر صرفاً بیان محتوا نیست، ریختن محتوا در الفاظی محدود و مشخص است که گاه اضافه شدن یک حرف، شعر و مراد شاعر را مختل می‌کند. حساسیت ویژه این قسم از ترجمه گاهی چنان خودنمائی می‌کند که امکان ترجمه را از مترجم می‌گیرد، چراکه او احساس می‌کند توان انتقال معرفت مورد نظر مؤلف در قالب الفاظ و عبارات متناسب با متن را ندارد. این مسأله در ترجمه‌ی کشکول به‌شدت خود نمائی می‌کند.

3- متن علمی

در ترجمه متون علمی علاوه بر مراعات تمام آنچه که مترجم بایستی رعایت نماید، اشراف به اصطلاحات خاص آن دانش نیز لازم است. مترجمی که متن فقهی، فلسفی، طبی و... ترجمه می‌نماید باید اصطلاحات خاص این فنون را بداند، چرا که در غیر این صورت، وی معادل لغوی واژه متن را جایگزین آن می‌سازد، که شاید اساساً مورد نظر ماتن نبوده است.

4- متون سیاسی و مطبوعاتی

مطبوعاتی که به ارائه اخبار و اطلاعات سیاسی و اجتماعی می‌پردازند، به خاطر حساسیت‌هائی که در گستره‌ی معنائی واژه‌ها وجود دارد، ویژگیهایی خاص دارند. به طوری که گاه اخبار منتشره در این دسته از مطبوعات، با حذف یک علامت ویرایشی و یا جابجا شدن یک کلمه و یا یک حرف در معنای مقصود اخلال ایجاد می‌کند.

5- متون عامیانه

متون عامیانه مثل متون نمایشنامه‌ها و گفتگوهای عامیانه، غالباً با گویشهای خاص مکتوب می‌شود و حتی حالات گویندگان در متن ذکر می‌گردد. اگر ترجمه این نوع از متن به صورت متن نمایشی و گفتگو ارائه شود باید مترجم علاوه بر شرایط عمومی ترجمه، با نمایشنامه نویسی و با

گویش عامیانه زبان مقصد آگاه باشد.

6- متن غیر مکتوب

ترجمه سخنرانی یا مصاحبه، از ترجمه متن مکتوب سخت‌تر است، مترجم بایستی حافظه‌ی قوی و سرعت انتقال داشته‌باشد تا بتواند در حین تکلم متکلم، به نزدیک‌ترین واژه به مراد متکلم دست یابد.

7- متن مترجم

گاهی متن ترجمه شده‌ای به زبان سوم ترجمه می‌شود. مثلاً اصل متن به زبان عربی است، و به زبان فرانسه ترجمه شده‌است و حال مترجمی می‌خواهد آن را به زبانی و مثلا فارسی برگرداند.

این شکل از ترجمه تمام مشکلات ترجمه را بصورت مضاعف داراست. چه اینکه امکان دخالت دیدگاه مترجم در آراء صاحب اثر، دو برابر می‌شود، نیز امکان اشتباه او هم به همین صورت افزایش پیدا خواهد کرد.

روش ترجمه

ترجمه را می‌توان به سه شکل کلی (دقیق، تلخیصی و اقتباسی) انجام داد.

ترجمه دقیق، در مقابل ترجمه تلخیصی و اقتباسی است.

خصوصیت عمده ترجمه دقیق در این است که متن ترجمه شده، عین اصل تلقی شود و مخاطب از آن همین برداشت را داشته‌باشد.

در ترجمه تلخیصی، مترجم کلام متکلم را فشرده‌کرده و محتوای آن را به زبان مخاطب ذکر می‌کند.

مترجم علاوه بر شرایط عمومی ترجمه بایستی به قوانین تلخیص آشنایی داشته‌باشد چراکه برخی تصور کرده‌اند، تلخیص به معنای حذف و اثبات است، در حالیکه در تخلیص هرگز نباید از متن اولیه چیزی را حذف کرد و یا عین مطلبی را آورد (مگر در مواردی که حذف یا ذکر چیزی ضروری به نظر رسد)، بلکه باید چکیده‌ی اصل را که حاوی همه مطالب آن است مطرح ساخت.

در ترجمه اقتباسی، مترجم به فراخور نیازی که خود به کلام متکلم دارد، بخشی از آن را اقتباس می‌کند و به ترجمه همان بخش می‌پردازد، لازم به ذکر است که مترجم در ترجمه تلخیصی و یا اقتباسی بایستی به صراحت عبارتی که حاکی از تلخیص و اقتباس از متن است، بیاورد.

شرایط عمومی مترجم

اشاره

ترجمه بدون فهم دانستنی‌های ذهنی متکلم و اعتقادات او و نیز شرایط مکانی و زمانی وی

میسر نیست. این مهم حساسیت کار مترجم را دو چندان می‌کند و لذا برای هر چه بهتر شدن کار ترجمه و ارائه ترجمه صحیح‌تر، شروطی ترسیم شده است. این شروط عبارتند از:

1- آشنایی با زبان مبدأ و مقصد

از ارکان مهم ترجمه آشنایی کامل با زبان مبدأ و مقصد است، باز یادآوری می‌شود که این آشنایی بایستی تام بوده و به جزئیات دستوری و گفتاری هر دو زبان، همچنین واژه‌های مأنوس و نیز اصطلاحات آن دو، سرایت کند. بدیهی است کوچکترین نقص در این مهم، به همان اندازه از درست بودن ترجمه می‌کاهد.

2- آشنایی با متن

مترجم می‌بایست با متن آشنایی داشته‌باشد، این امر خصوصاً در متون تخصصی و حتی نیمه تخصصی ضروری به نظر می‌رسد. عدم آشنایی مترجم با متن موجب خروج ترجمه او از ترجمه‌ی فنی شده و حاصل آن چیزی جز ارائه متن عامیانه به جای متن تخصصی نخواهدبود.

3- امانت داری

از برجسته‌ترین ویژگیهای مترجم، امانت داری اوست. متنی که در اختیار او قرار گرفته‌است چون مرده‌ای بی‌جان بر سکوی غسال‌خانه است که غسال به هر شکل که بخواهد با او رفتار می‌کند و او قدرت هیچ عکس‌العملی را ندارد. بی تردید ترجمه نادرست، نه تنها موجب ارائه مفهومی ناقص به مخاطب می‌شود، بلکه هتک حرمت جدی ماتن اولیه است و این از گناهان بزرگ شمرده می‌شود.

4- بهره‌گیری از منابع بهتر

مترجم در ترجمه لغوی واژه‌ها باید به کتاب‌های‌لغوی معتبر رجوع کند. طبعاً کتاب‌هائی که نگارش آنها به زمان نگارش متن نزدیکتر باشد در اولویت قرار دارند چرا که گذشت زمان در تغییر مفاهیم الفاظ بی‌تأثیر نیست.

5- استفاده از واژه‌های مناسب

هرچند برخی ترادف را در لغت عرب نمی‌پذیرند و می‌گویند هر کدام از واژه‌های مترادف برای حالتی از حالات خاص موضوع، وضع شده‌است، ولی گاهی این حالات چنان به هم نزدیک است که عرف جز ترادف از آن چیزی درک نمی‌کند. البته علومی چون وجوه و نظائر در همه لغات و حتی لغت عرب همین موضوع را بررسی می‌کند. مترجم بایستی سعی کند در مقابل هر واژه‌ای از متن، معادلی که نزد مخاطب مأنوس‌تر است تهیه نماید.

6- آشنایی با فضای کتابت متن

آشنایی با زمان کتابت متن و فضای سیاسی، اجتماعی، علمی و... حاکم بر آن و نیز دیدگاه نویسنده اولیه، نقش عمده‌ای در ارائه ترجمه‌ای خوب دارد.

شما به ترجمه‌های آیات قرآن توجه کنید. گاه ترجمه برخی آیات بدون توجه به فضای نزول آیه اساساً امکان‌پذیر نیست. و چه بسا با آشنایی با آن فضا، آیه درخشش ویژه‌ای بیابد که فهم آن از قبل دشوار به نظر برسد.

ویژگی‌های این ترجمه

لازم است بعد توضیحات بالا به ویژگی‌های این ترجمه پرداخت. ترجمه‌ای که در پیش روی دارید، از نوع ترجمه آزاد و دقیق است. مترجم تلاش کرده‌است مراد و مقصود مؤلف را در کمترین عبارت بنگارد. قبل از استفاده از این ترجمه به نکات ذیل توجه شود.

نشده‌اند. چه اینکه ترجمه این اشعار به نثر فارسی، معنای مورد نظر شاعر را ابلاغ نمی‌کند و جز عباراتی پراکنده که ذهن مخاطب را بیشتر مشوش کند، معنای قابلی را القاء نمی‌نماید.

در پایان این مقدمه، از خدای متعال علو درجات شیخ بهاء و مترجمان و دانش‌پژوهان در این عرصه را خواستارم.

اللهم وفقنا لما تحب و ترضی

علی غضنفری

دفتر اول

اشاره

مقدمه مؤلف

الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله اجمعین. و بعد؛ همه گونه مطالب خوب و دلنشین در کتاب مخلاة یعنی توبره، جمع کردم، و نوشتن آن را در آغاز جوانی آغاز کردم. در این کتاب هر آنچه روزی داده شده‌بودم، جمع نمودم؛ هرچه که نفس به آن اشتها دارد و چشم به آن خشنود می‌شود و ظاهر تأویل قرآن و چشمه‌های اخبار و احادیث و محاسن آثار اسلامی و حکمت‌های بدیع که درخشش آنها موجب نورانیت می‌شود. کلمات جامعی چون بدر تابان و نسیم قدسی که مشام ارواح را معطر می‌نماید و ارادت انسانی که استخوان پوسیده را زندگی می‌دهد و نفس‌های عروس‌هایی که چون گوهر درخشان و مسایل نفیسی که سزاست با نور بر صورت حور نوشته شود و مباحث بسیاری که به‌خاطرم آمده و مناقشه‌های زیادی که در زمان تحصیل به ذهن قاصر من رسیده‌است با ترتیبی که هیچ مؤلفی تاکنون بر این ترتیب بر من پیشی نگرفته و پیراستگی ویژه که کسی تاکنون بدان راه نیافته‌است.

من به مطالب کمیابی دست یافتم که طبیعت آدمی بدان توجه نموده و گوشها بدان رغبت داشته، اندوهناک را خوشحال و سزای نگهداری چون گوهر دارد، لطیفه‌هایی که از نوشیدنی گوارا صاف‌تر و از روزگار جوانی درخشان‌ترند، اشعاری که از آب زلال خوش گوارتر و از سحر جایز لطیف‌ترند، موعظه‌هایی که اگر بر سنگ خوانده شود، منفجر شود و اگر بر ستارگان قرائت شود پراکنده گردد، فقره‌هایی که از گونه زیباتر و از شکوه عاشق نازکتر بود.

پس از نگارش کتاب «مخلاة»، درخواست خیر از خدا کردم و کتاب دیگری نگاشتم که جا پای مخلاة گذارد و مصداق این مثل (ترک الاول للاخر) آشکار شود، البته چون فرصتی برای موضوعی کردن این کتاب نیافتم، آن را چون سبدی قرار دادم که ارزان و گران در آن جمع شده‌باشد و چون گردنبندی که دانه‌های چاق و لاغر آن پراکنده شده‌باشد، این کتاب را کشکول نامیدم تا با اسم برادرش مخلاة مناسبت داشته‌باشد. البته از کتاب مخلاة در این کتاب چیزی نیاوردم و برخی صفحات آن را سفید گذاشتم تا به فرصت پر کنم تا کشکول لبریز نشود، چه اینکه گدا محروم شود اگر کشکولش پر گردد.

حال دیدگان خود را در این بوستان‌ها بچرخان و ذوق خود را از حوض آن سیراب نما و در

باغستان‌های آن گردش کن و نور حکمت از مشرق آن بگیر و برای گرفتن آن دندان حرص خود را بفشار و آن را بر کسی‌که توان درکش ندارد نثار نکن، و این کتاب و برادرش (مخلاة) را همنشین تنهایی و مونس وحشت و باعث راحتی یار خلوت و رفیق مفرد و ندیم حضر قرار ده که این دو کتاب همواره دو همسایه نیکو و دو داستان سرای عالی و دو استاد خاضع و دو معلم متواضع، بلکه دو باغ با بوی خوش گل و دو زن نیکورخسار و دو ترانه خوان زیباپوش و دو خوش بوی در لباس جلال هستند. پس آنها را از غیر طالبانش حفظ کن و جز برای خواستگارانش بذل ننما که هرکس جاهلان را دانش دهد، نابودش ساخته و آنکه دانش را از صاحبان حق منع کند، ظلم نموده‌است.

فمن منح الجهال علماً اضاعه

و من منع المستوجبین فقد ظلم

تفسیر آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین

مفسران در تفسیر این آیه وجوه عدیده‌ای را مطرح کرده‌اند از جمله بهترین آنها چیزی است که در تفسیر فخر رازی آمده‌است و حاصل آن این است که در شریعت اسلام آمده‌است که کسی‌که چند جنس را در یک معامله خرید و برخی از آنها معیوب درآمد، مشتری می‌تواند همه‌ی اجناس را پس دهد یا همه را نگهدارد و اینکه تنها معیوب‌ها برگرداند صحیح نیست. (این عمل که تبعض صفقه نامیده می‌شود، روا نیست). در نماز نیز انسان عابد که عبادت ناقص بجا آورده‌است، آن را تنها به خدا عرضه نمی‌کند بلکه با عبادت جمیع عابدان از انبیاء و اولیاء و صالحان عرضه می‌کند و عرضه کلی موجب پذیرش عبادت او می‌شود چه اینکه حتماً خدا همه را با هم برنمی گرداند و رد برخی همان تبعض صفقه است و از آن نهی شده‌است پس خدا عمل او را نیز در ضمن عمل بقیه می‌پذیرد.

بهشت یا مسجد

یکی از ارباب حال روزی به یارانش گفت: اگر مرا مخیر کنند بین دخول در بهشت و دو رکعت نماز، نماز را ترجیح دهم. گفتند: چرا؟ فرمود: من در بهشت به بهره خود مشغولم و در نماز به حق پروردگارم و این کجا و آن کجا.

شبلی در خواب

احیاءالعلوم آورده‌است: کسی شبلی را پس از مرگش به خواب دید و به او گفت: خدا با تو چه کرد؟ گفت: با من مناقشه کرد تا بیچاره شدم. و چون مرا بیچاره دید در رحمت خود فرو برد. دیگران نیز او را بخواب دیدند و از حالش پرسیدند وی دو بیت شعر گفت که: با دقت به حساب ما رسیدگی کردند، پس منت گذاشتند و آزاد کردند این شیوه پادشاهان است که با مملوک آن مدارا کنند.

حاسبونا فدقّقوا ثم منّو فأعتقوا

هکذا شیمة الملوکِ بالممالیک یرفقوا

حکومت

عبدالملک مروان نزدیک مرگش در کاخ خود، رختشویی را دید که لباسها را برای شستن به زمین می‌زد، گفت: ای کاش لباسشو بودم و خلافت را عهده دار نمی‌شدم. سخن او به ابوحاتم رسید، او گفت: خدا را سپاس که اینان را به جایی رسانده که لحظه مرگ آرزوی حالی را می‌کنند که ما در آن هستیم و البته چون مرگ ما رسد، آرزوی حال آنها نکنیم.

عمل و زبان

معاذ بن جبل می‌گوید: به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفتم: مرا به عملی خبر ده که با آن داخل بهشت شوم و مرا از جهنم دور نماید. پیامبر فرمود: سئوال مهمی پرسیدی و البته بر کسی‌که آن را انجام دهد آسان است. خدا را پرستش نما و چیزی را شریک او قرار نده، نماز را بپادار، زکات ده، رمضان روزه بگیر و حج برو. سپس فرمود: آیا تو را به راههای خیر راهنمایی نکنم؟ گفتم: آری؛ فرمود: روزه سپر است، صدقه خطا را خاموش می‌کند چون آب که آتش را خاموش می‌کند و نماز انسان در دل شب، شعار صالحان است. سپس پیامبر این آیه را تلاوت کرد. تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . ⁽¹⁾

پس فرمود: آیا تو را خبر دهم به اساس هر کار و ستون دین و فراز کوهان آن؟ گفتم: آری، فرمود: اساس هر کار اسلام و ستون آن نماز و فراز کوهان آن جهاد است. سپس فرمود: آیا تو را خبر دهم به معیار آن؟ گفتم: بلی، فرمود: زبانت را در اختیار بگیر. گفتم: ای پیامبر خدا آیا ما به آنچه می‌گوییم مؤاخذه می‌شویم. فرمود: مادرت بعزایت ای معاذ، آیا انسانها به‌خاطر آنچه از زبانشان عایدشان می‌شود، با صورت (بینی) در آتش نمی‌افتند.

ریا

یکی از بندگان برجسته خدا گفته‌است: سی سال نماز را که در صف اول بجا آوردم، اعاده کردم چرا که روزی به‌خاطر عذری دیر آمدم و به صف اول نرسیدم و در صف دوم قرار گرفتم.

احساس خجالت کردم که مردم مرا در صف دوم می‌بینند. از این فهمیدم که نماز سی سال گذشته‌ام شائبه ریا داشته‌است و از اینکه مردم مرا سبقت گیرنده در خیر می‌دانند لذت برده‌ام.

عزت

کسی گفته‌است عزت بدون عین علم، زلت و بدون زای زهد، بیماری است.

بزرگمهر

بزرگمهر می‌گوید: دشمنان با من دشمنی کردند و دشمنی دشمن‌تر از نفسم نیافتم. با

همه شجاعان مبارزه کردم و کسی جز دوست بد بر من غلبه نکرد. از هر غذای لذیذی خوردم و با زیبا چهرگان همبستر شدم و لذیذتر از عافیت نیافتم. صبر زرد و شربت تلخ خوردم و بدتر از فقر ندیدم. با کوهها کشتی گرفتم و با شجاعان مبارزه کردم و غالب‌تر از زن سلیطه نیافتم. تیراندازی کردم و تیر خوردم و سخت‌تر از سخن بد از دهان طالب حق ندیدم. اموال و اندوخته را صدقه دادم و صدقه‌ای نافع‌تر از هدایت گمراه نیافتم. به نزدیکی پادشاهان و گرفتن صله از آنان خوشحال شدم و چیزی زیباتر از آزادی از دست آنان نیافتم.

پند مهم هندی‌ها

هر یکصد سال در برخی نواحی هند جشنی بپا می‌دارند. اهل شهر از بزرگ و کوچک به صحرا در کنار صخره‌ای بزرگ می‌روند. منادی ندا دهد بر این صخره نایستید جز کسی‌که در عید سابق حاضر بوده‌است. شاید پیرمردی پیر که قدرتی نداشته و نابینا باشد و یا پیرزنی بدچهره که از شدت پیری روی پا نایستد، بسختی بر بالای سنگ می‌روند. و چه بسا اصلاً کسی حاضر نباشد و همه از بین رفته‌باشند. هرکس بر این سنگ می‌ایستد با صدای بلند می‌گوید: من در عید سابق حاضر و بچه کوچکی بودم در آن سال، شاه فلان شخص و وزیر او فلانی و قاضی فلانی بود. سپس او مردم آن زمان را توصیف می‌کند که چگونه خاک قبرشان را یکسان کرد و در زیر خاک مدفون شدند. آنگاه مردم را موعظه می‌کند و مرگ را به یاد آنها می‌اندازد و فریب دنیا را یادآور می‌شود، و دگرگونی حال دنیا را بازگو می‌کند. مردم در آن روز بسیار می‌گریند و مرگ را یاد می‌کنند و بر گناهانشان تأسف می‌خورند و از غفلت در عمر خود متأثر می‌شوند و آنگاه توبه می‌کنند و بسیار صدقه می‌دهند و گذشته را جبران می‌کنند.

پند دیگر هندی‌ها

دیگر از عادات آنها این است که وقتی سلطان آنها می‌میرد، او را در کفن گذاشته و بر حیوانی می‌گذارند و کشان کشان می‌برند در حالی که موی سرش بر زمین کشیده می‌شود، پشت سر او نیز پیرمردی می‌آید که خاک موی سر او را جارو می‌کند و می‌گوید: ای مردم غافل، چشم باز کنید و ای مقصران و غافلان دامن تلاش به کمر زنید، این سلطان شماست؛ ببینید پس از آن عزت و شوکت، دنیا با او چه کرد! کار آنها با این جسد همین است تا از همه‌ی کوچه‌های شهر عبور کنند و جسد را در قبر گذارند و این رسم آنان در باره هر کدام از ملوک است.

اطاعت نفس

بزرگی گفته‌است چون نفس، تو را عصیان کرد؛ تو نیز درخواست‌هایش را اطاعت نکن.

مولوی

جان ز هجر عرش اندر فاقه‌یی

تن ز عشق خاربن چون ناقه‌یی

جان گشاید سوی بالا بالها

تن زده اندر زمین چنگالها

این دو همره یکدگر را راهزن

گمره آن جان کو فروماند زتن

همچو مجنونند و چون ناقه‌اش یقین

می‌کشد آن پیش و این واپس بکین

میل مجنون پیش آن لیلی روان

میل ناقه پس پی کره دوان

یکدم ار مجنون زخود غافل شدی

ناقه گردیدی و واپس آمدی

گفت ای ناقه چو هر دو عاشقیم

ما دو ضد بس همره نالایقیم

تا تو باشی با من ای مرده‌ی وطن

بس ز لیلی دور ماند جان من

روزگارم رفت زین گون حالها

همچو تیه قوم موسی سالها

راه نزدیک و بماندم سخت دیر

سیر گشتم زین سواری سیر سیر

سرنگون خود را ز اشتر درفکند

گفت سوزیدم زغم تا چند چند

آنچنان افکند خود را سوی پست

کز فتادن از قضا پایش شکست

پای خود بر بست و گفتا گو شوم

در خم چوگانش غلطان می‌روم

زین کند نفرین حکیم خوش دهن

بر سواری کو فرود ناید زتن

عشق مولی کی کم از لیلی بود

گوی گشتن بهر او اولی بود

گوی شومی گردد بر پهلوی صدق

غلط غلطان در خم چوگان عشق

لنگ و لوک و خفته شکل و بی‌ادب

سوی او میغیژ و او را می‌طلب

دردهای روانی

یکی از بزرگان گفته‌است: در بلاد مغرب به طبیبی برخوردم که عده‌ای بیمار کنار او بودند و او علاج آنها را توصیف می‌کرد. من هم نزد او رفتم و گفتم: مرض مرا علاج کن که خدا شما را ببخشد. لحظه‌ای در بیماری من نگریست و این نسخه را تجویز کرد. ریشه فقر و برگ صبر و هلیله تواضع را در ظرف یقین بریز و آب خشوع بر آنها بیفزا، آتش حزن را زیر آن روشن کن و با صافی مراقبت در جام رضا بریز و با شراب توکل مخلوط نما و با کف صدق تناول کن و با کاسه استغفار بنویس و با آب ورع مضمضه نما و از خوردن غذای حرص بپرهیز، خدا اگر

بخواهد تو را شفا می‌دهد.

زمان و ما

تهامی می‌گوید: مجاهده می‌کنم با غرور و نهایت غنای دنیا این است که فقیر شود، ما در دنیا چون ساز کشتی هستیم که تصور می‌کنیم از حرکت ایستاده‌ایم، در حالی که زمان ما را به حرکت می‌آورد.

تنافس فی الدنیا غروراً و انما

قصاری غناها ان یعود الی الفقر

و انا لفی الدنیا کرکب سفینة

نظنّ وقوفا و الزمان بنا یجری

اهل قبور

کسی گفته‌است: روزی به قبرستان رفتم، بهلول را دیدم گفت: اینجا چه می‌کنی؟ گفتم: با مردمی همنشینی می‌کنم که مرا آزار ندهد و اگر از آخرت غافل شوم، آن را به‌خا طرم آورد و چون غیبت کنم از من غیبت ننماید.

هجرت از دنیا

به دیوانه‌ای که از قبرستان بیرون می‌آمد، گفته شد: از کجا آمده‌ای؟ گفت: نزد این قافله که اینجا منزل کرده‌اند، بودم. گفت: به آنان چه گفتی؟ دیوانه گفت: گفتم: کی می‌روید؟ گفتند: وقتی شما بیائید.

خمول

عده‌ای از اهل کمال می‌گویند: چون دیدار شب می‌آید خوشحال شوم و می‌گویم با پروردگارم خلوت می‌کنم و چون می‌بینم صبح می‌شود از دیدن آنچه مرا از خدا مشغول خود سازد، به وحشت می‌افتم.

مولوی

عقل جز وی عقل را بد نام کرد

کام دنیا مرد را ناکام کرد

چون ملایک گوی لا علم لنا

تا بگیرد دست تو علمتنا

دل ز دانشها بشستند این فریق

زانکه این دانش نداند این طریق

دانشی باید که اصلش زان سر است

زانکه هر فرعی به اصلش رهبر است

پس چرا علمی بیاموزی بمرد

کش بباید سینه را زان پاک کرد

گر در این مکتب ندانی تو هجی

همچو احمد پری از نور حجی

گر نباشی نامدار اندر بلاد

گم نه یی واللّٰه اعلم بالعباد

انس با خدا

هِرَم بن حیان گوید: نزد اویس قرنی آمدم. گفت: چه شده؟ گفتم: می‌خواهم با تو انس گیرم. اویس گفت: من کسی را ندیدم که پروردگارش را بشناسد و با بنده‌اش مأنوس گردد.

عطار

گم شد از بغداد شبلی چند گاه

کس بسوی او کجا می‌برد راه

باز جستندش زهر موضع بسی

در مخنث خانه‌یی دیدش کسی

در میان آن گروه بی‌ادب

چشم‌تر بنشسته بود و خشک لب

سائلی گفت ای بزرگ راز جوی

این چه جای تست آخر بازگوی

گفت این قومند چون‌تر دامنان

در ره دنیا نه مردان نه زنان

من چو ایشانم ولی در راه دین

نه زنم نه مرد در دین آه از این

گم شدم در ناجوانمردی خویش

شرم می‌دارم من از مردی خویش

هرکه جان خویش را آگاه کرد

ریش خود دستار خان راه کرد

همچو مردان کن دلی را اختیار

تا شود آن برتر از جان پیش یار

گر تو بیش آیی ز موری در نظر

خویشتن را از بتی باشی بتر

مدح و ذمت گر تفاوت می‌کند

بت گری باشی که او بت می‌کند

گر تو حق ر ا بندیی بتگر مباش

ور تو مرد ایزدی آزر مباش

نیست ممکن در میان خاص و عام

از مقام بندگی برتر مقام

بندگی کن بیش از این دعوی مجوی

مرد حق شو عزت از عزی مجوی

چون ترا صد بت بود در زیر دلق

چون نمایی خویش را صوفی به خلق

ای مخنث جامه مردان مدار

خویش را زین بیش سرگردان مدار

خمول

ابوربیع زاهد به داود طائی گفت: مرا موعظه کن. داود گفت: از دنیا روزه بگیر و در آخرت افطار کن و چنانچه از شیر می‌گریزی از مردم بگریز.

یکی از صاحبدلان می‌گفت: ای برادران صفا، اکنون زمان سکوت و نشستن در کنج خانه است.

فضیل می‌گوید: من منت دارم بر کسی‌که بر من بگذرد و سلام نکند.

ابوسلیمان دارانی، خدایش بیامرزد؛ گوید: وقتی ربیع بن خیثم بر در خانه‌اش نشسته بود، سنگی به صورتش خورد و صورتش خونین شد. وی خون از چهره پاک می‌کرد و می‌گفت: خوب موعظه‌ای بود ای ربیع. برخاست و به خانه رفت و تا جنازه‌اش بیرون نیاوردند از خانه خارج نشد.

یکی از عرفا گوید با مردم کمتر معاشرت کنید چه اینکه از حال خود در قیامت با خبر نیستید چه اینکه اگر در قیامت کمتر تو را بشناسند بهتر است و رسوایی تو کمتر.

رباب دختر امرءالقیس یکی از زنان امام حسین علیه السلام که در کربلا با امام بود و سکینه از اوست. وقتی به مدینه آمد بزرگان قریش به خواستگاری او رفتند. وی نمی‌پذیرفت و می‌گفت: پس از رسول خدا مرا پدر شوهری نباشد. از آندم تا مرگش در محلی که سقف و سایه نداشت زندگی کرد.

معراج

به مناسبت معراج پیامبر سروده‌اند:

راه ز اندازه برون رفته‌ای

پی نتوان برد که چون رفته‌ای

عقل در این واقعه حاشا کند

عشق نه حاشا که تماشا کند

خمول

ابن‌جوزی می‌گوید: ابراهیم بن ادهم مأمور حفظ بوستانها بود، روزی سربازی آمد و از او میوه خواست. ابراهیم نداد. سرباز با تازیانه به سرش کوفت، ابراهیم سرش را نزدیک کرد و گفت: بزن سری را که همواره نافرمان بوده‌است. سرباز او را شناخت و عذر خواست. ابراهیم گفت: آنکه سزاوار اعتذار بود در بلخ جای گذاشتم.

کسی به سهل گفت: می‌خواهم با تو باشم. سهل گفت:وقتی یکی از ما از دنیا رفت آن یکی با که همراه شود، اکنون هم با همو همراهی کند.

به فضیل گفتند: فرزندت می‌گوید: دوست دارم در جایی باشم که مردم را ببینم و مردم مرا نبینند. فضیل گریست و گفت: وای بر فرزندم. چرا حرفش را درست بیان نکرده و نگفته دوست دارم در جایی باشم نه مردم را ببینم و نه مردم مرا ببینند.

شرک خفی

عارف کاشانی در باره‌ی آیه شریفه لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ ⁽¹⁾، می‌گوید: هر عملی که انسان را به خدا نزدیک سازد، نیکی است و نزدیکی به خدا زمانی ایجاد می‌شود که انسان از غیر خدا اظهار بیزاری نماید. بنابراین هرکس چیزی را دوست داشته‌باشد به همان اندازه محروم و در پنهانی برای او شریک دانسته‌است چرا که به غیر خدا محبت یافته و خدا می‌فرماید: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْدٰاداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّٰهِ ⁽²⁾و کسی‌که خواسته خود را بر خواسته خدا برتری دهد از سه راه از خدا دور شده‌است، علاقه به غیر، شریک برای خدا و برتری دادن بر خدا. پس کسی‌که خدا را بر خود برتری دهد و خواسته او را بر خواسته خود برتر شمارد، دوری از خدا از بین می‌رود و قرب ایجاد می‌شود و در غیر این صورت محجوب باقی خواهد ماند. و اگر از مال دیگری انفاق زیاد کند باز هم از احسان بهره نبرده‌است زیرا خدا از انفاق او باخبر است هرچند دیگران بی‌خبرند.

خمول

در کتاب احیاء العلوم، در بیان فوائد عزلت گفته‌اند، فائده ششم خلاصی از دیدار بیماران (بیماران قلبی) و جاهلان و تحمل گفتار و اخلاق آنان است، چه اینکه نگاه به اینان، موجب کوری کوچک است.

به اعمش گفته شد چرا کور شدی؟ گفت: به‌خاطر نگریستن به بیماران.

گفته شده که ابوحنیفه بر اعمش وارد شد و به او گفت در اخبار آمده‌است که وقتی خدا از کسی دیده‌اش را بگیرد، چیز بهتری به او خواهد داد. اینک عوض نیکی که خدا به تو داده چیست؟ اعمش گفت: بهتر از اینکه بیماران را نبینم و تو از آنانی! و چه خوب سروده‌است: با

تنهایی خود مؤمن شدم و به خانه نشستم، انس صفا و سرور بدست آوردم. روزگار ادبم کرد و باکی ندارم که دیده نمی‌شوم و کسی را نمی‌بینم. تا زنده‌ام از کسی نمی‌پرسم آیا لشکر رفت یا امیر سوار شد.

آنست بوحدتی و لزمت بیتی

فطاب الانس لی و صفی السرور

و ادبنی الزمان فلا ابالی

بانی لا ازار و لا ازور

و لست بسائل ما عشتُ یوماً

اسار الجند ام رکب الامیر

مَثل دنیا طلبی

ابوالفتح بستی می‌گوید: آیا نمی‌بینی که انسان در طول حیاتش، گرفتار بیچارگی شده که بهبودی ندارد، او چون کرم ابریشم دور خود می‌بافد و با غصه و غم در بین بافته‌هایش هلاک می‌شود.

الم‌تر ان المرء طول حیاته

معنیٍّ بامر لایزال یعالجه

کدود کدود القزّ ینسج دائماً

ویهلک غمّاً وسط ماهو ناسجُهُ

دنیا و آخرت

یکی از بندگان گوید: آخرت را سرمایه خود قرار ده، هرچه از دنیا گرفتی، سود توست.

محمد بن حنفیه می‌گوید: کسی‌که کرامت نفس داشته‌باشد. دنیا در نظرش کوچک شود.

از جمله سخنان برخی این است که: ای آدمیزاد، تو مانند عدد هستی هر روزی که بگذرد، جزیی از تو رفته‌است.

انصاف در حکومت

مأمون به یکی از عمّال ستمکار خود نوشت: در باره‌ی کسی‌که بر آنها ولایت یافته‌ای انصاف روا دار و در غیر این صورت کسی‌که بر تو ولایت دارد، بر تو انصاف روا می‌دارد.

غفلت

بزرگی گفته‌است: تعجب است از کسی‌که پروردگارش را می‌شناسد و چشم زدنی از او غافل است.

تعجب

بزرگمهر می‌گوید: دانشمندترین انسانها در دنیا کسی است که از دنیا کمتر شگفت زده

شود.

یکی از صوفیان می‌گوید: اگر بگویند چه نزد تو متعجب‌تر است؟ گویم قلبی که خدا را بشناسد و عصیان کند.

ترک دنیا

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: آدمی اهل تقوا نباشد، مگر اینکه آنچه را که نفعی به حال او ندارد، رها کند.

کبر

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: چیزی پر ضررتر برای انسان از شنیدن صدای پاها در پشت سر او نیست.

غیبت

دانشمندی به عیادت زاهدی رفت و از برخی دوستانش سخنی بر زبان آورد. عابد گفت: از عیادتت زیان بردی و مرتکب سه جنایت شدی. اول آنکه دوستم را مورد کینه من قرار دادی؛ دوم آنکه دل آسوده مرا گرفتار کردی؛ سوم آنکه خودت را نزد من متهم ساختی.

انس مؤمن

عبید بن زراره از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمودند: مؤمنی نیست مگر اینکه خدا از ایمانش برای او مونسی قرار داده که در تنهایی به او علاقه‌مند می‌شود؛ بطوری که اگر بر قله کوه باشد وحشت او را فرا نمی‌گیرد.

خمول

خدا به یکی از انبیائش وحی کرد که: اگر می‌خواهی فردا مرا در حظیرةالقدس ببینی، پس در دنیا غریب و تنها و محزون و وحشت زده‌باش؛ چون پرنده‌ای که تنها بر زمینی خالی پرواز می‌کند و از میوه درختان می‌خورد و شبانه به لانه می‌رود و شب پناهش می‌دهد و این پرنده جز با من انس ندارد و از مردم وحشت می‌کند.

خانه ستمگر

در تورات آمده‌است هرکه ظلم کند خانه‌اش ویران گردد، و در این قرآن عزیز آمده‌است

این خانه‌ها به‌خاطر ستم صاحبانشان ویران شدند. فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا. ⁽¹⁾

مولوی

گر سعیدی از مناره اوفتید

بادش اندر جامه افتاد و رهید

چون نصیبت نیست آن بخت حسن

تو چرا بر باد دادی خویشتن

سرنگون افتاد کان زیر منار

مینگر تو صد هزار اندر هزار

عطار

چون جدا افتاد یوسف از پدر

گشت یعقوب از فراقش بی‌بصر

نام یوسف ماند دائم بر زبانش

موج می‌زد جوی خون از دیدگانش

جبرئیل آمد که هرگز گردگر

بر زبان تو کند یوسف گذر

از میان انبیاء و مرسلین

محو گردانیم نامت بعد از این

چون در آمد امرش از حق آنزمان

گشت محوش نام یوسف از زبان

دید یوسف را شبی در خواب پیش

خواست تا او را بخواند سوی (پیش) خویش

یادش آمد ز آنچه حق فرموده بود

تن زد آن سرگشته‌ی فرسوده زود

لیک از بی‌طاقتی آن جان پاک

برکشید آهی نهایت دردناک

چون ز خواب خوش بجنبید او ز جای

جبرئیل آمد که می‌گوید خدای

گر نراندی نام یوسف بر زبان

لیک آهی برکشیدی آن زمان

در میان آه تو دانم که بود

در حقیقت توبه بشکستی چه سود

عشق بازی بین چه با ما می‌کند

عقل را زین کار رسوا می‌کند

عشق

افلاطون گوید: عشق قوه‌ای است غریزی که از وسوسه‌های طمع و شبه تخیل بر هیکل طبیعی انسان وارد می‌شود، عشق موجب ترسو شدن شجاع و شجاع شدن ترسو شده و بر هر انسانی عکس طبیعت او را می‌آفریند.

جاذبه نیکی

حکیمی گوید: نیکی، آهن ربای روحانی است که دلها را تنها به‌خاطر همان حالت روحانی مجذوب خود کند.

عشق

حکیمی گوید: عشق الهامی شوقی است که خدا بر هر صاحب روحی عطا می‌کند تا او آنچه برای غیر حاصل نمی‌شود، بدست آورد.

دوستی در دنیا

نویسنده کتاب اغانی می‌گوید: روزی علویه‌ای دیوانه، بر مأمون داخل شد و می‌رقصید و کف می‌زد، و این دو بیت را می‌خواند:

انسانی را دوست دارم که از جفای من نرنجد، از سایه دوستی خوشم می‌آید که اگر کدورتی ایجاد کنم، دست از نیکی بر ندارد.

مأمون و سایر اهل مجلس از ترانه خوانان و دیگران، صدای او را شنیدند و آفرین گفتند.

مأمون او را خواند و از او خواست تا شعرش را بار دیگر بخواند. وی نیز در پی اصرار مأمون تا هفت بار شعر را خواند. مأمون به وی گفت: این خلافت را از من بگیر و دوستی که تو وصف کردی به من بده.

عذیری من الانسان لا ان جفوته

صفالی و لا ان صرت طوع یدیه

و انی لمشتاق الی ظل صاحب

یروق و یصفو ان کدرت علیه

نکوهش گنهکار

ابونواس گوید: داخل خرابه‌ای شدم، کنار دیوار خیکی پر از آب بود، مرد نصرانی را دیدم که خوابیده و سقایی بر او افتاده‌است، چون مرا دید از روی نصرانی بلند شد و خیکش را برداشت و گریخت.

نصرانی بدون اینکه خجالت بکشد، برخاست و شلوار خود را بالا کشید و می‌گفت: ای ابونواس خود داری کن از اینکه کسی را در این حال سرزنش کنی؛ چرا که ملامت او را بیشتر به گناه وادار می‌کند. ابونواس می‌گوید: من از کلام او این مصرع را فهمیدم که: دع عنک لومی فانّ اللوم اغراء.

دوست

عمر بن سعید گوید: شبی که من به اتفاق چهار هزار سرباز مأمور حفاظت از بارگاه مأمون بودم. مأمون را دیدم که با چند پسر بچه و زن از کاخ بیرون رفت؛ مرا نشناخت و پرسید کیستی؟ گفتم: عمرو. گفت: خدا تو را عمر دهد؛ گفتم: ابن‌سعید. گفت: خدا تو را سعادتمند کند؛ گفتم: ابن‌مسلم. گفت: خدا تو را سلامت دهد و سپس گفت: از اول شب نگهبان

بوده‌ای؟ گفتم نگهداری با خداست و او بهترین نگهدار است. مأمون تبسمی کرد و گفت:

رفیق تو کسی است که با تو باشد و به خود ضرر رساند تا به تو نفع دهد، گرفتاری زمانه را از تو بزداید و برای ایجاد خاطر خوش تو خود را دچار تفرقه نماید. سپس به غلامش گفت چهار صد درهم به من دهند.

ان اخا الهیجاء من یسعی معک

و من یضر نفسه لینفعک

و من اذا ریب الزمان صد عنک

بدّد شمل نفسه لیجمعک

عشق

مأمون به یحیی اکتم گفت: عشق چیست؟ یحیی گفت: عشق پیش آمدهایی است که برای آدم ایجاد می‌شود تا قلبش را حیران نماید و نفس او را متأثر سازد. ثمامه در آنجا بود و گفت: یحیی ساکت شو، تو باید جواب سئوال از طلاق دهی و یا از حاجی که مرتکب صید حرام شده پرسیده شوی؛ این سئوال ویژه من است. مأمون گفت: تو بگو ای ثمامه؛ ثمامه گفت: عشق همنشینی است مانع دیگران، رفیقی است مالک، راه‌هایش سخت و دستوراتش جاری است. بدن و روح و قلب و خاطر و عقل و خرد را در قبضه کنترل خود درآورده و عنان اختیار را از صاحبش بگیرد و از هر تصرفی او را ممنوع سازد. مأمون به وی آفرین گفت و به او هزار دینار عطا کرد و گفت: کسی‌که مانند تو عشق را توصیف کند، پزشک ماهری است.

تغییر جنسیت

دمیری در حیاةالحیوان به نقل از ابن‌اثیر در کامل در باره‌ی حوادث سال 623 آورده‌است: همسایه‌ای داشتیم که دختری بنام صفیه داشت، وقتی پانزده ساله شد از آلت تناسلی او، آلت مرد ظاهر شد و بر صورتش موی روئید.

در کتاب نزهةالقلوب نیز آمده در ولایت قمشه از اصفهان نیز در زمان سلطان اولجایتو خدابنده، چنین حادثه‌ای برای دختری در شب عروسی پیش آمده‌است.

مولوی

مؤمنان بی‌حد ولیک ایمان یکی

جسمشان معدود لیکن جان یکی

جان گرگان و سگان از هم جداست

متحد جانهای شیران خداست

همچو آن یک نور خورشید سما

صد بود نسبت به صحن خانها

لیک یک باشد همه انوارشان

چونکه برگیری تو دیوار از میان

چون نماند خانها را قاعده

مؤمنان باشند نفس واحده

قرآن جاوید

بزرگی گفته: همه‌ی کتابها در خواننده ایجاد سستی می‌کند مگر قرآن که به‌خاطر نکات تازه آن تا قیامت ملال آور نمی‌باشد.

جمیع الکتب یدرک من قرأها

ملال او فتورٌ او سامة

سوی هذا الکتاب فان فیه

بدائع لا تملُّ الی القیامة

ال در الحمد

زرکشی در شرح این شعر در کتاب تلخیص المفتاح که آن را «مجلی الافراح» نامیده و کتابی پر حجم است که بیش از کتاب مطول بوده و من در سال 992 در بیت‌المقدس مطالعه کرده‌ام، می‌نویسد: ال در الحمد برای استغراق یا جنس است، زمخشری آن را ال جنس دانسته، گفته‌اند این رأی حکایت از معتزله بودن وی می‌کند البته ممکن است نظر او را چنین توجیه کرد که آنچه در خواندن حمد از بنده خواسته‌اند، انشاء حمد است نه اخبار از آن، به‌همین علت استغراق صحیح نیست چرا که بنده نمی‌تواند همه‌ی مراتب حمد را انشاء کند، به خلاف جنس که در آن چنین احتمالی نخواهد بود.

لف و نشر

در همان کتاب در بحث لف و نشر آمده‌است: زمخشری به مناسبت آیه وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ ... ⁽¹⁾می‌گوید: این مصداق لف و نشر مرتب است و ترتیب اصلی آیه چنین است: و من آیاته منامکم و ابتغائکم من فضله باللیل و النهار، که بین دو قرینه اول و دو قرینه دوم فاصله آورده شده‌است. چه اینکه آن دو زمان هستند و زمان و آنچه در زمان واقع می‌شود یک چیز می‌باشند و این لف و نشر است که اتحاد هر دو را ثابت می‌کند. زرکشی پس از این نقل قول، می‌گوید: حرف زمخشری مطابق ادبیات عربی نیست زیرا موجب می‌شود که نهار، معمول ابتغائکم باشد و حال آنکه معمول بر عامل (مصدر) مقدم شده و این تقدم جایز نیست؛ علاوه اینکه لازم می‌آید عطف بر دو معمول دو عامل باشد و این از نظر ترکیبی جایز نیست.

عشق

بوعلی سینا رساله‌ای در عشق نوشته و می‌گوید: عشق ویژه انسان نیست بلکه در همه‌ی موالید سه گانه از معدن و نبات و حیوان وجود دارد.

پند

بهرام گور تنها یک فرزند داشت و او هم پست همت بود و کنیزکان بر او چیره می‌شدند. او فریفته کنیزکی شد. بهرام مطلع گردید و به کنیزک گفت: به عاشقت بگو: من خود را در اختیار عاشقی قرار می‌دهم که عالی همت و بزرگوار باشد، شاهزاده متأثر شد و دست از دون همتی برداشت تا سلطان گشت و از بهترین سلاطین شد در بیان نظرات شایسته و شهامت.

نظامی

چه خوش نازیست ناز خوبرویان

زدیده رانده را در دیده جویان

به چشمی خیرگی کردن که برخیز

به دیگر چشم دل دادن که مگریز

به صد جان ارزد آن نازی که جانان

نخواهم گوید و خواهد به صد جان

اعشی

ابوالفرج اصفهانی در جلد پنجم اغانی که در قدس آن را مطالعه کردم، می‌نویسد: نام اعشی، عبدالرحمن بن عبداللّٰه است او با فاصله سیزده نسل به همدان می‌رسد. اعشی شوهر خواهر شعبی فقیه است و شعبی نیز شوهر خواهر او بود. وی چند بار بر علیه حجاج بن یوسف مبارزه کرد و بر علیه او شعر می‌سرود. بار آخر او را اسیر کردند و به حضور حجاج بردند. حجاج پس از شکر به‌خاطر دست یافتن بر اعشی، گفت: تو همان نیستی که چنین گفته‌ای و مردم را به جنگ تشویق می‌کردی؟ سپس به تمسخر مصراعی از آخر اشعار او خواند و به جلاد فرمان داد تا گردنش را بزنند.

اعشی مدت زمانی طولانی در شهرهای دیلم اسیر بود. شبی دختر کسی‌که اعشی اسیر او بود نزد او آمد و به او اظهار تمایل کرد. اعشی نیز تا صبح هشت بار با او مقاربت کرد. دختر پرسید شما مسلمانان همیشه چنین هستید؟ اعشی پاسخ مثبت داد. گفت: اگر تو را آزاد کنم مرا به همسری انتخاب می‌کنی؟ اعشی گفت: آری. شب بعد با هم فرار کردند. یکی از شاعران مسلمان در باره‌ی او گفته‌است: کسی‌که ثروتش مایه نجات او شود، قبیله همدان است که آلت آنها باعث نجاتشان شود.

فمن کان یفدیه من الاسر ماله

فهمدان یفدیها الغداة ایورها

نامه به نجف

دو بیتی به یکی از از دوستانم در نجف نوشتم. که: ای باد هرگاه به نجف رسیدی از جانب من خاک نجف را ببوس و بایست و حکایت مرا برای غریبان آن دیار بگو و باز گرد.

یا ریح اذا اتیت ارض النجف

فالثم نائبا ترابها ثم قف

واذکر خبری لدی غریب نزلوا

وادیه و قص قصتی وانصرف

عقیق و جادو

صفی حلی گوید: گویند: عقیق جادوگری را باطل می‌کند وقتی بر انگشت تو باشد. مع الاسف با وجود عقیقی که بر دهان تو قرار گرفته با دو چشم تو جادوگری می‌کنند.

قبل ان العقیق قد یبطل السحر

بتختیمه لسرٍّ حقیقی

واری مقلتیک تنفث سحراً

و علی فیک خاتم من عقیق

زیارت مدینه

صفی در حال ورودش به مدینه می‌گوید: این گنبد آقای من است که نهایت آرزوی من است. محمل را نگهدارید تا سم شتران را ببوسم.

هذه قبة مولای و اقصی املی

اوقفواالحمل کی الثم خُفَّی جملی

نامه به هرات

به پدرم که در هرات به سال 989 بود، نوشتم: ای ساکن زمین هرات، آیا این جدایی کم است، آری به حق مصطفی زیاد است باز گردید که سرزمین صبر من خشک شد که اشک چشم من از دوری شما همواره جاری است. خیال شما در دل من است و دل من سخت گرفتار اندوه شما. اگر باد صبا از جانب شما بوزد به او خوش آمد گویم و پیغام می‌دهم که دل سرگشته گرفتار شماست و فراق شما روح ما را در بند کشیده و دل از علاقمندی به صاحب خال خالی نمی‌باشد. چه خوش است سرزمین حمی از کسی‌که در آن سرزمین است، آهوی آن آتش درخت غضا را در دل من روشن کرد. در روز فراق، وداع را فراموش نکردم، و اشکی که جاری می‌شود و قلبی که دردناک است فراموش نکردم و صبر از دندان او آب گوارا جاری نکرد.

یا ساکنی ارض الهراة اما کفی

هذا الفراق بلی و حق المصطفی

عودوا علی فربع صبری قد عفا

والجفن من بعد التباعد ما غفی

و خیالکم فی بالی

و القلب فی بلبالی

ان اقبلت من نحوکم ریح الصبا

قلنا لها اهلا و سهلا مرحبا

و الیکم قلب المتیم قد صبا

و فراقکم للروح منذ قد سبا

و القلب لیس بخالی

من حب ذات الخالی

یا حبذا ربع الحمی من مربع

فغزّا له شبّ الغضی فی اضلعی

لم انسه یوم الفراق مودعی

بمدامع تجری والقلب موجع

و الصبر لیس بسالی

عن ثغرة السلسالی

نفرت از مرگ

هرکه بر زمین راه رود، از مرگ نفرت دارد، و اگر با بصیرت بنگرد می‌بیند راحتی بزرگتر در مرگ است.

ان هذالموت یکرهه

کل من یمشی علی الغبراء

و بعین العقل لو نظروا

لروأه الراحة الکبری

زیارت مکه

هنگام ورود به مکه گفتم: ای کسانی که به مکه آمده‌اید این منم که مهمانم و این است زمزم و منی و مسجد خیف، چه بسیار دیدگانم را می‌مالیدم که بدانم این آثار در بیداری می‌بینم یا در خواب.

یا قوم علی مکة هذا انا ضیف

ذی زمزم ذی منی و هذا الخیف

کم اعرُک عینیی لاستیقن هل

فی الیقظة ما اراء ام هذا طیف

روح بخشی ای نسیم صبحدم

گوییا می‌آیی از ملک عجم

تازه گردید از تو داغ اشتیاق

می‌رسی گویا ز اقلیم عراق

مرده‌ی صد ساله یابد از تو جان

تو مگر کردی گذر بر اصفهان

غم و شادی

از سخنان یکی از صاحبدلان است که: همانا یوسف علیه السلام پیراهنش را از مصر سوی پدرش فرستاد، چرا که همان پیراهن زمانی که آلوده به خون بود، آغازگر حزن پدر شد. یوسف خواست که خوشحالی پدر از همان چیزی باشد که مایه اندوهناکی او شد.

لذت دنیا

حسن بن سهل گوید: به لذتها نگریستم دیدم همه جز هفت چیز ملال آورند و آنها عبارتند از: نان گندم، گوشت بره، آب سرد، لباس فاخر، بوی خوش، بستر خواب، نگاه به

زیبای از هر چیزی. به او گفته شد از گفتگو و مجالست با مردم نگفتی؟ گفت: آری آن برتر است.

خسرو

خبرم مپرس از من چو مقابل من آیی

که چه در رخ تو بینم ز خودم خبر نباشد

مردمان در من و بیهوشی من حیرانند

من در آن کس که ترا بیند و حیران نشود

ساکنان سر کوی تو نباشند بهوش

این زمینی است که از وی همه مجنون خیزد

دی که رسوا شده‌ای دیدی و گفتی این کیست

دامن آلوده به خون خسرو تو دامن بود

قامتت راست چو تیر است و عجائب تیری

که زمن دور و مرا در دل و در جان گذرد

وحشی

مریض عشق اگر صد بود علاج یکی است

مرض یکی و طبیعت یکی علاج (مزاج) یکی است

تمام طالب وصلیم و وصل می‌طلبیم

اگر یکیم و اگر صد که احتیاج یکی است

بجز فساد مجو وحشی از طبیعت دهر

که وضع عنصر و تألیف و امتزاج یکی است

وحشی

شد وقت آن دیگر که من ترک شکیبایی کنم

ناموس را یک سو نهم بنیاد رسوایی کنم

چندان بکوشم در وفا کز من نپوشد راز خود

هم محرم مجلس شوم هم باده پیمایی کنم

تو خفته و من هر شبی در خلوت جان آرمت

دل را نگهبانی دهم خاطر تماشایی کنم

گویند

یک جو غم ایام نداریم و خوشیم

گه چاشت گهی شام نداریم و خوشیم

چون پخته به ما می‌رسد از عالم غیب

از کس طمع خام نداریم و خوشیم

گویند

گر قسمت ما از تو جفا افتاده‌است

آن نیز هم از طالع ما افتاده‌است

داری لب و دندان و دهان شیرین

تلخی زبانت از کجا افتاده‌است

گویم

از بسکه زدم شیشه‌ی تقوی بر سنگ

وز بسکه به معصیت فرو بردم چنگ

اهل اسلام از مسلمانی من

صد ننگ کشیدند ز کفار فرنگ

اثر تیغ وقت

شاید از جامی باشد که می‌گوید:

وقت را تیغ گفته‌اند بران

که بود بی‌توقفی گذران

هر کجا تیز بگذرد آن تیغ

وانگردد بوای وای و دریغ

گر چه باشد گذشتنش نفسی

لیک تأثیر آن قویست بسی

مکر زنان

زمخشری در تفسیر إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ ⁽¹⁾، می‌گوید: خداوند کید زن را بزرگ شمرده هرچند مکر مردان هم بسیار است چرا که آنان لطیف‌تر و نازک‌تر کید خود را اعمال می‌کنند، یعنی در واقع حیله گری آنان توأم با مداراست. نیز زمخشری گفته‌است: زنان کوتاه قد با امثال خودشان آشوبی بپا می‌کنند که با دیگران نکنند.

یکی از دانشمندان گفته‌است: من از زنان بیشتر از ابلیس می‌ترسم چرا که خدای متعال کید ابلیس را ضعیف و کید زن را بزرگ دانسته‌است.

چند مسأله ریاضی

اگر سئوال شود از ترکیب حروف معجم به شرط اینکه دو حرف از یک جنس در یک کلمه نیاید، چند کلمه دو حرفی ایجاد می‌شود؟ در پاسخ وی، دو عدد زیر را تقسیم کنید.

756 \27*28

اگر بگویند چند کلمه سه حرفی بدست می‌آید؟ دو عدد زیر را تقسیم کنید.

19656 \26*756

اگر بگویند چند کلمه رباعی بدست می‌آید؟ دو عدد زیر را تقسیم کنید.

291400 \25*19656

و...

مساحت جسم

راه بدست آوردن مساحت اجسامی مانند فیل و شتر که یافتن مساحت آنها سخت است این است که آنها را داخل حوض مربع آب قرار داده و آب حوض اندازه‌گیری شود. سپس آنها را از حوض خارج کرده و باز اندازه‌گیری شود. آنچه کم شده مساحت تقریبی آن اجسام است.

سیره محمدی صلی الله علیه و آله

یحیی بن معاذ همواره می‌گفت: ای دانشمندان که کاخهایتان قیصری و خانه‌هایتان کسرایی و مرکب‌هایتان قارونی و ظرفهایتان فرعونی و اخلاقتان نمرودی و خوراکهایتان جاهلی و روشتان سلطانی است. چه چیزتان محمدی است.

سنائی

دین فروشی کنی که تا سازی

بارکی نقره خنک و زین زرکند

گویی از بهر حرمت علمست

این همه طمطراق خنک و سمند

علم از این ترهات مستغنی است

تو برو بر بروت خویش بخند

قبه شافعی

قبه شافعی، ساختمانی بزرگ و وسیع است. امسال که سال 992 هجری است به زیارت قبه او رفتم. در بالای میل قبه، زورقی از آهن نصب است. شاعری در هنگام دیدن قبه و آن میل و زورق گفته‌است: قبه آقای من که عظیم‌ترین قبه است، اگر دریایی از زیر آن وجود نداشت کشتی بر فراز آن نبود.

قبة مولای قد علاها

لعظم مقدارها السکینه

لو لم یکن تحتها بحار

ماکان من فوقها سفینة

ابوسعید

دل جز ره عشق تو نپوید هرگز

جز محنت و درد تو نجوید هرگز

صحرای دلم عشق تو شورستان کرد

تا مهر کسی دگر نروید هرگز

دعا در عرفات

نزد امام رضا علیه السلام از عرفه و مشعر صحبت شد. فرمودند: کسی بر این کوهها نایستد، مگر اینکه دعایش مستجاب است. آنها که مؤمن هستند دعای آخرتشان مستجاب می‌شود و آنها که کافرند دعای دنیایشان.

تلاش

به ابن‌مبارک گفته شد: تا کی می‌نویسی؟ گفت: ممکن است سخنی به حال من سود داشته‌باشد و تاکنون نوشته نباشم.

طاعون

ابن‌جوزی در کتاب صفوة الصفوة در بیان حوادث سال 645 می‌نویسد: در این سال به مدت چهار روز طاعون در بصره شیوع پیدا کرد؛ در روز اول، هفتاد هزار و در روز دوم،

هفتاد و یک هزار و در روز سوم، هفتاد و سه هزار و در روز چهارم همه از دنیا رفتند و جز یک تن باقی نماند.

خط آرزو

روزی پیامبر مربعی ترسیم کرد و در وسط آن خطی کشید که سر خط بیرون آمده بود، و چند خط کوچک هم در کنار آن خط ترسیم کرد و سپس به اصحاب فرمود: می‌دانید چیست؟ راوی می‌گوید: گفتند خدا و رسولش داناترند، فرمود: خط وسط انسان است، و این خطوطی که کنار اوست مرگ است، و این خطهای کوچک، پیش آمدهایی است که آدمی را به خود مشغول می‌دارد و خط بیرون از مربع، خط آرزوست که مربع عمر اجازه رسیدن انسان به آن را نمی‌دهد. ظاهراً مربع ترسیم شده چنین باشد.

دانش و سیاست

ابن‌اثیر صاحب کتاب «جامع الاصول والنهایة فی غریب الحدیث» است. وی به سلاطین وقت احترام ویژه می‌گذاشت و دارای منصبهای مهمی بود. ابن‌اثیر به مرضی گرفتار گردید و

دست و پایش از کار افتاد و منزوی شد، رؤسا و علماء به خانه او می‌آمدند و از او کسب دانش می‌کردند. روزی طبیبی به عیادت او رفت و متعهد شد او را معالجه کند، معالجات مؤثر واقع شد و او می‌توانست اعضای فلج شده‌اش را به حرکت اندازد، روزی مقداری دینار به او داد و مرخصش کرد. دوستانش گفتند: چرا نگذاشتی که مراحل بهبودی کامل شود؟

گفت: اگر کاملاً خوب می‌شدم می‌بایست منصبهای قبلی را می‌پذیرفتم ولی تا وقتی به این حال هستم متوجه نفس خود و مطالعه می‌باشم و با صاحبان منصب همکاری نمی‌کنم که از همکاری با آنان، خدا را به غضب آورم و آنان را خشنود سازم و البته مطمئن هستم رزق و روزی من هر کجا مقدر باشد می‌رسد.

آری او به ناراحتی جسمی خود ساخت تا در آن مدت جامع الاصول والنهایة و امثال آن را تحریر کند.

بندگی خدا

در تفسیر آیه: وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . ⁽¹⁾

نیشابوری از ابویعقوب نهر جوری نقل کرده‌است که خدا عالم را مسخر انسان کرد تا چیزی او را مسخر ننماید و انسان فقط مسخر خدا باشد. پس این انسان اگر به زینت دنیا و خوشی آن دلبستگی بیابد، نعمت خدا را انکار کرده و فضل و نعمتهای خدا را غافل شده‌است؛ چرا که خدا او را آزاد از هر بندگی قرار داده و فقط بنده خود نموده ولی او از این بندگی بهره‌ای نمی‌برد.

ثروت

امام صادق علیه السلام فرموده‌است: فقیری نزد پیامبر آمد، ثروتمندی در آنجا بود لباسش را جمع کرد که با فقیر تماس پیدا نکند. رسول خدا فرمود: چه باعث شد چنین کنی، ترسیدی از فقر او به تو چیزی برسد یا از غنای تو چیزی عاید او شود؟ غنی گفت: ای رسول خدا حال که چنین می‌فرمایی نصف اموال من برای او باشد، پیامبر به فقیر گفت: از او قبول می‌کنی؟ فقیر گفت: نه، پرسید چرا؟ گفت: می‌ترسم مانند او شوم.

شکر نعمت

گفته شده در کوههای لبنان زاهدی از مردم جدا شد و در غاری در آن کوه ساکن گشت.

وی هر روز روزه می‌گرفت و هر شب قرص نانی برای او می‌رسید و نصفش را افطار و نصف دیگرش را در سحر می‌خورد. مدتی چنین بود تا شبی نانش نرسید. گرسنگی به او فشار آورد به هر حال نمازش را خواند و در انتظار قرص نان ماند تا از گرسنگی نجات یابد ولی فراهم نشد. در دامنه کوه عده‌ای نصاری می‌زیستند، چون صبح شد عابد نزد آنان آمد و از پیرمردی از آنان طعام خواست. وی نیز دو قرص نان جو به او داد. آنها را گرفت و رو به سوی کوه نهاد. سگ نصرانی، زاهد را تعقیب کرد و پارس کنان دامن او را گرفت، زاهد نیز یکی از نانها را سوی او انداخت. سگ نان را خورد و دوباره دامن او را گرفت. عابد بناچار گرده‌ی دیگر را به او داد و سگ باز هم نان را خورد و دست بردار نبود و دامن او را پاره کرد. زاهد گفت: از تو بی‌حیاتر ندیده‌ام، صاحب تو بیش از دو قرص به من نداد از من چه می‌خواهی؟ خدا سگ را به زبان آورد و سگ گفت: من کم حیا نیستم، سالها در خانه این نصرانی هستم و به نان و استخوانی قانع می‌باشم؛ گاه مرا فراموش می‌کند و چند روز گرسنه‌ام؛ گاهی او خود هم چیزی برای خوردن پیدا نمی‌کند و هر دو گرسنه‌ایم و با این حال از وقتی که خود را شناخته‌ام از او جدا نشده‌ام. عادتم این است که اگر چیزی بیابم شکر می‌کنم و اگر نیابم صبر می‌کنم. ولی تو، یک شب گرده نان خود را نیافتی صبر نکردی و از درگاه روزی دهنده بندگان، به در خانه‌ی نصرانی آمدی و... اکنون کدام یک کم حیا هستیم. عابد دست بر سرش کوفت و بر زمین بیهوش افتاد.

پاسخ طعن

الاغ ابوحسین جزار (ادیب) هلاک شد. کسی برای او نوشت، الاغ ادیب رفت. به اطلاع دوستان رساندم که آنچه باید برود رفت. کسی‌که با آبرو بمیرد راحت مرده و خریکه جانشینی چون ادیب داشته‌باشد، نمرده‌است.

مات حمار الادیب قلت لهم

مضی و قد فات فیه ما فاتا

من مات فی عزّه استراح و من

خلّف مثل الادیب ما ماتا

جزار پاسخش داد که: چه بسا نادانانی که مرا می‌بینند که در پی روزی هستم، گویند:

پیاده‌ای و پیاده به مقصود رسد. گویم: اگر الاغم مرده تو زنده‌ای و به جای آن بار مرا حمل می‌کنی.

کم من جهول رانی

امشی لاطلب رزقاً

فقال لی صرت تمشی

و کل ماش ملقّی

فقلت مات حماری

تعیش انت و تبقی

بناهای مسلمانان

یکی از مؤلفان در سال 993 به من نوشته که ساختمان‌های قسطنطنیه عبارتند از:

بناهای مسلمانان بیست و پنج هزار بنا به صورت زیر است: مسجد جامع‌ها 400 باب، مسجدهای محله‌ها 4494 باب، مکتب خانه‌ها 1652 باب، بناهای عالیه 50 باب، خانقاه‌ها 150 باب، زاویه‌های مشایخ و منزویان 285 باب، کاروانسراها 418 باب، چشمه‌سارها 948 باب، وضو خانه‌ها 4985 باب، نانوایی‌ها 395 باب، آسیاها 585 باب، میدان‌ها12 عدد حمام‌ها 874 باب.

بناهای کفار نیز عبارتند از: خانه‌های یهودی‌نشین 285 باب، کنیسه‌ها742 باب، مناره‌ها 55 باب.

مرگ شبلی

هنگامی که شبلی در بستر احتضار بود، یکی از حاضران به او گفت: ای شیخ بگو لا اله الا اللّٰه. شبلی در پاسخ گفت: خانه‌ای که تو در آن سکونت می‌نمایی، نیازی به چراغ ندارد.

ان بیتا انت ساکنه

غیر محتاج الی السراج

سفر

ابن‌دقیق در مسافرت در ضمن نامه به ابن‌نباته نوشت: چه بسیار شبهایی که بیابانها را پشت سر می‌گذاردیم و چشمان ما روی هم نمی‌آمد و استراحت نمی‌کرد. دوستانمان در شکوه نکردن یا استراحت، اختلاف کردند. برخی گفتند: بهتر آنست آخر شب را منزل کنیم و بعضی گفتند: بهتر آنست که بیاد دوست باشیم و همین اظهار مورد پسند واقع شد.

کم لیلة فیک وصلنا السری

لا نعرف الغمض و لا نستریح

واختلف الاصحاب ماذالذی

یزیل من شکویهم او یریح

فقیل تعریسهم ساعة

و قیل بل ذکراک و هوالصحیح

ابن‌نباته در پاسخ نوشت: در پناه خدا مسافرتت را به پایان برسانی و به سلامتی بازگردی. اگر ممکن بود پلکهای چشم ما عازم سفر شوند پلکهای مجروح خود را چون شتران راهوار به سفر می‌فرستادم، متأسفانه آنها از دوری تو رنجور گردیده و آرزوی بازگشت تو را دارند.

فی ذمة اللّٰه و فی حفظه

مسراک والعود بعزم نجیح

لو جاز ان تسلک اجفاننا

اذا فرشنا کل جفن قریح

لکنهابالعبد معتلة

و انت لا تسلک الا الصحیح

قهوه

شیخ محمد بکری صدیقی دو شعر زیر را در باره قهوه سروده‌است. من وقتی در مصر بودم این دو شعر را از او استنساخ کردم. می‌گوید: شرابی از پوست درخت بن آشامیدیم که پارسایان را برای عبادت کمک می‌کند. آنگاه که شراب در دست اهل دل درآید همانند بوی خوشی است که از زباد ⁽¹⁾، به مشام می‌رسد.

شربنا قهوة من قشر بن

تعین علی العبادة للعباد

حکت فی کف اهل اللطف صرفا

زبادا زائباً وسط الزباد

قاسمی

میان مجلس رندان حدیث فردا نیست

بیار باده که حال زمانه پیدا نیست

دگر ز عقل حکایت به عاشقان منویس

برات عقل به دیوان عشق مجری نیست

نگاه دار ادب در طریق عشق و مترس

اگر چه دوست غیور است بی‌محابا نیست

اسیر لذت تن مانده‌یی و گرنه ترا

چه عیشها است که در ملک جان مهیا نیست

ز طعن مردم بیگانه قاسمی چه ضرر

ترا که از غم جانان ز خویش پروا نیست

خواندن قرآن

کسی از محمد بن سیرین در باره‌ی مردی پرسید که بر فراز دیواری قرآن می‌خواند و فریادی زد و افتاد؟ ابن‌سیرین گفت: با وی قرار گذارده‌بودم روی دیوار بنشیند و یک ختم قرآن بنماید. چون در آن حال از روی دیوار به زمین افتاد، مصداق این دو شعر است که: اگر بدانی چه می‌گویم مرا معذور می‌داری و اگر بدانم چه می‌گویی ترا سرزنش می‌کنم. ولی از آنجا که از گفتار من بی‌اطلاعی، مرا شماتت می‌کنی و من هم از آنجا که می‌دانم نادانی، ترا معذور می‌دارم.

لو کنت تعلم ما اقول عذرتنی

او کنت اعلم ما تقول عذلتکا

لکن جهلت مقالتی فعذلتنی

و علمت انک جاهل فعذرتکا

زیادی اسم در بسمله

سیوطی در حاشیه تفسیر بیضاوی می‌نویسد: بسیاری از مفسران ذیل بسم‌اللّٰه گفته‌اند لفظ اسم ممکن است زیادی باشد چنانکه لبید صد و چهل و پنج ساله گفته‌است: از زندگی و درازی آن به ستوه آمدم، بویژه از این مردم که همواره حالم را می‌پرسند.

و لقد سئمت من الحیوة و طولها

و سؤال هذالناس کیف لبید

لبید، در هنگام احتضار خطاب به دخترانش گفت: دو دختر من آرزومند بودند پدرشان زنده بماند. مگر نه این است که من از قبیله ربیعه و مضر هستم. از جا برخیزید و بجان آن کسی‌که او را می‌شناسید، بر من گونه نخراشید و سر نتراشید و بگویید کسی مرده‌است که دوستش را ضایع نکرده و نسبت به او خیانت و مکر ننموده‌است، تا به آخر سال درود بر شما باد ویک سال کامل بگرید معذور است.

تمنی ابنتای ان یعیش ابوهما

و هل انا الا من ربیعة او مضر

فقوما و قولا بالذی تعلمانه

و لا تخمشا و جها و لا تحلقا شعر

و قولا هو المرء الذی لا صدیقه

اضاع و لا خان الخلیل و لا غدر

الی الحول ثم اسم السلام علیکما

و من یبک حولا کاملا فقد اعتذر

در شعر لبید لفظ اسم السلام زائد است. برخی زیادتی اسم را تجویز نکرده‌اند و گفته‌اند:

اگر اسم در بسم اللّٰه زائد باشد، جایز است که گفته شود: ضربت اسم زید و اکلت اسم الطعام.

سپس به مناسبت شعر لبید اظهار داشته‌اند که سلام نامی از نامهای خداست و نظر لبید این بوده تا دختران خود را به خدا متوجه کند.

و دلیل بر این نظریه آنست که نام خدا را بطور کنایه پیش از این متعرض شده‌است.

جزای قتل

حیوةالحیوان زیر کلمه حجل (کبک) می‌نویسد، بزرگی از بزرگان کُرد به خانه سلطانی دعوت شده بود. بر سر سفره چشمش به دو کبک افتاد، کردی به او نگاه کرد و خندید. امیر علت خنده را جویا شد. کردی گفت: در بچگی راهزن بودم؛ روزی بر تاجری دست یافتم؛ خواستم او را به قتل برسانم تضرع کرد و من توجهی نکردم. وقتی دید من حتماً او را به قتل می‌رسانم نگاهش به دو کبک افتاد و گفت: شهادت دهید که این قاتل من است. اکنون که چشمم به این دو کبک افتاد یاد احمقی او افتادم. امیر گفت: دو کبک گواهی دادند پس

دستور داد تا گردنش را زدند.

وحشی

می‌نماید چند روزی شد که آزاریت هست

غالباً دل در کف چون خود ستمکاریت هست

در گلستانی نمی‌جنبی چو شاخ گل زجای

می‌توان دانست کاندر پای دل خاریت هست

چاره‌ی‌خود کن اگر بیچاره سوزی کار تست

وای بر جانت اگر مانند خود یاریت هست

عشق بازان رازداران همند از من مپوش

همچو من بی‌عزتی یا قدر و مقداریت هست

چونی از شاخ گلت رنگی و بویی می‌رسد

یا باین خوش می‌کنی خاطر که گلزاریت هست

در طلسم دوستی کاندر تواش تأثیر نیست

نسخها دارم اشارت کن اگر کاریت هست

بار حرمان برنتابد خاطر نازک دلان

عمر من بر جان وحشی نه اگر یاریت هست

درخواست صله

ابن‌عنین بیمار شد، به سلطان این دو بیت را نوشت:

بچشم آن بزرگی به من بنگر که از هرگونه نعمت تو را برخوردار ساخته، و تو را بیش از کسی شادکام می‌سازد. من مانند الذی هستم و محتاج به حوائج آن (صله و عائد)، دعا و ستایش مرا بپذیر.

انظر الیّ بعین مولیً لم یزل

یوالی النداء و تلاف قبل تلافی

انا کالذی احتاج ماتحتاجه

فاغتنم دعائی والثناء الوافی

سلطان به عیادتش شتافت و به او هزار دینار داد و گفت تو الذی هستی و این صله است و من نیز عائد می‌باشم.

حرف سلطان که گفت من عائد هستم به سه وجه قابل حمل است. 1- من عائد موصول هستم. 2- من عیادت کننده تو هستم. 3- بار دیگر صله می‌فرستم.

درخواست از کریم

یکی از حکماء گوید: از کریم کم درخواست نکن که نزد او حقیر می‌شوی.

صله رحم

احیاءالعلوم از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که: مودت یک روز صله و یک ماه قرابت و یک سال رحم است. اگر کسی قطع چنین رحمی کند خدا او را از درگاهش مأیوس گرداند.

دوست

حسن بصری گوید: چه بسیار برادری که مادرت او را نزائیده‌است.

دیگری گوید: خویشاوندی نیازمند دوستی است و دوستی نیاز به خویشاوندی ندارد.

از حکیمی پرسیدند: برادرت نزد تو محبوب‌تر است یا دوستت؟ گفت: برادرم در صورتی که دوستم باشد.

گذشت انوشیروان

گویند در مجلس انوشیروان سفره گسترده شد، کاسه‌های غذا چیده می‌شد، یکی از کاسه هااز دست خادم افتاد و بر سفره ریخت. خادم دانست که انوشیروان او را خواهد کشت.

وهمه‌ی غذاها را روی سفره ریخت و بهم زد. انوشیروان که غضب کرده‌بود، گفت: چرا چنین کردی؟ غلام گفت: می‌دانستم که کشته می‌شوم، گفتم: تو را نکوهش می‌کنند که به‌خاطر ریختن ظرفی کسی را کشته‌ای. بگذار جسارت کنم تا مردم شما را نکوهش نکنند.

انوشیروان به فکر رفت و او را جزء مقربان خود قرار داد.

مولوی

راه فانی گشته راه دیگر است

زانکه هشیاری گناه دیگر است

آتشی در زن بهر دو تا بکی

بر کره باشی از این هر دو چونی

تا کره بانی بود همراز نیست

همنشین آن لب و آواز نیست

ای خبر هات از خبر ده بیخبر

توبه‌ی تو از گناه تو بتر

جستجویی از ورای جستجو

من نمی‌دانم تو می‌دانی بگو

حال و قالی از ورای حال و قال

غرق گشته در جمال ذوالجلال

غرقه‌یی نه که خلاصی باشدش

یا بجز دریا کسی بشناسدش

قرائات سبعه

ابوحیان گوید: تعجب می‌کنم از غیر عربی که در نحو ضعیف است و به عربی ایراد گرفته و قرائت متواتر او را که نظیر آن در کلام عرب فراوان است، مورد ایراد قرار داده‌است، عجیب‌تر آنکه وی امامان قرائت که شرق و غرب عالم به قرائتشان اطمینان کرده‌اند مورد طعن قرار داده‌است. تفتازانی می‌گوید: جرم بزرگ زمخشری این است که وی اسناد قرائت قراء هفتگانه و روایات آنها را مورد طعن قرار داده و گفته قرآن را هر جور که دوست داشته‌اند خوانده‌اند. این طعن نارواست. ابن‌منیر می‌گوید: به خدا پناه می‌برم و بیزارم از آنچه زمخشری به قاریان نسبت داده‌است. آری او کورکورانه رفته‌است و خیال کرده که قرائات اجتهادی و اختیاری است، من می‌دانم که این قرائتهایی که پیامبر بر جبریی‌ل خوانده‌است همانطور است که بر او نازل شده‌است و این قرائتها به تواتر به ما رسیده‌است، پس قرائتهای هفتگانه اجمالاً و تفصیلاً متواتر هستند. و حرف زمخشری و امثال او قابل اعتناء نیست اگر این نبود که زمخشری عالم به قرائت و ادبیات عرب است می‌توان او را از ربقه اسلام خارج کرد، به هر حال زمخشری راهی پر خوف را طی کرده‌است. آنچه او می‌گوید که تفصیل قرائات سبعه متواتر نیستند و بستگی به نظر مسلمانان بوده‌است، غلط است چه اینکه هیچ یک از مسلمانان چنین حرفی نزده‌اند. در نهایت ابن‌منیر ضمن بیان شواهدی بر صحت قرائت ابن‌عامر می‌گوید: هدف این نیست که قرائت را مطابق ادبیات عرب اصلاح کنیم بلکه باید ادبیات را بر اساس قرآن اصلاح کرد. ⁽¹⁾

نام علی

برخی در باره‌ی اسم علی گفته‌اند: علی اسمی که به سبب آن تبرک می‌جویم، اول آن «چشم»، (عین) است و اگر آخر آن را فراموش کردم، آخر آن «برای من» (لی) است.

اسم الذی تیمّنی اوله ناظرة

ان فاتنی اوله فان لی آخره

دیگری در باره‌ی اسم ابراهیم گفته‌است: صاحبش او را ابراهیم نامید. زیبایی چهره‌اش حقیقت نام او را توصیف می‌کند. آری او مانند ابراهیم در دل آتش ساکن می‌شود و آتش او

را نمی‌سوزاند.

سماه ابراهیم مالکه

و لحسنه وصف یصدقه

اضحی کابراهیم یسکن فیه

نار القلوب و لیس تحرقه

دیگری گفته‌است از آتش در شگفتم که چگونه با علاقه‌ای که به تو دارد سوزشش باقی است. به آتش گویم سرد و سالم باش که ابراهیم در آن است.

عجبت لنا قلبی کیف تبقی

حرارتها و حبک یحتویه

فیا نیرانه کونی سلاما

و بردا ان ابراهیم فیه

سعدالدین عربی در باره‌ی ایوب گوید: ملامت کنندگان، مرا به علاقه او ملامت کنند در حالی که گوش عاشق سخن آنان را نمی‌شنود، محبوبم ایوب نامیده شده و عاشق او گرفتارش گشته‌است.

یلوم علی حبه العاذلون

و لا سمع للعذل فیه و لا

یسمی بایوب محبوبنا

و لکن عاشقه المبتلی

دیگری در باره‌ی نام فرح گوید: ای آنکه از معما با خبری و معما می‌گویی و پاسخ می‌دهی، بگو آن چیست که چون حرف را وارونه سازند نام او بدست آید.

یا خبیراً بالمعما خبرة تعلو و تطفُو

هات قل لی ایّما اسم عندما یقلب حرفُ

عزالدین موصلی در باره‌ی اسم سعید آورده‌است: اسم کسی‌که در من شقاوت ایجاد کرده‌است و شقاوت من به‌خاطر او افزوده می‌شود. هرگاه من و او در جایی جمع شویم، مخالف ما گوید این شقی و آن سعید است.

اسم الذی شاقنی سعید

و لی شقاء به یزید

اذا اجتمعا یقول ضدی

هذا شقی و ذا سعید

اهلی

اگر به‌دست اشارت کنی به‌جانب من

برد به سوی تو روحم چون مرغ دست آموز

بیضاوی

نام او عبداللّٰه و شهرت وی ناصر الدین و کنیه‌اش ابوالخیر فرزند عمر بن محمد بن علی بیضاوی است. مردی پارسا بود، وی به تبریز رفت و ناشناس در کلاس درسی در کنار کفشها نشست. استاد اشکال‌هایی بر موضوعی که مطرح کرده‌بود، بیان می‌کرد. بیضاوی اجازه خواست تا پاسخ گوید. استاد گفت: به شرطی که درس مرا فهمیده باشی. بیضاوی گفت:

میخواهی درس شما را با عبارات خودتان بازگو کنم؟ استاد متعجب شد و پاسخ مثبت داد.

بیضاوی درس استاد را بیان کرد و حتی خطاهای وی را اصلاح نمود و پاسخ اشکال‌های او را مطرح ساخت و اشکالاتی بیان کرد. استاد از پاسخ اشکالات او باز ماند. وزیر در مجلس بود، نام و نشان او را پرسید و وی را در جای خود نشانید و درخواست کرد که قضاوت شیراز را بپذیرد. بیضاوی قبول کرد و وزیر خلعتی به او بخشید. بیضاوی در سال 685 وفات یافت و در تبریز دفن شد. الغایة در فقه و شرح المصابیح، المنهاج، الطالع و المصباح از جمله آثار اوست.

گواهی موی چشم

نیشابوری در تفسیر آیه اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلیٰ أَفْوٰاهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنٰا أَیْدِیهِمْ... ⁽¹⁾، آورده‌است در اخبار صحیحه‌ای آمده‌است که اعضا آدمی در قیامت علیه او گواهی می‌دهند، مویی از پلک چشم بحرکت می‌آید و اجازه گواهی به نفع صاحب خود می‌خواهد. خدا به او اجازه شهادت می‌دهد. وی گواهی می‌دهد که صاحبش در خوف خدا گریسته‌است. خدا او را می‌بخشد.

نام مجنون

نام مجنون که شیدای لیلی بود، احمد و لقب وی قیس است. مجنون گفته‌است: مرا آزردی و با حرفی مرا از پا درآوردی دور از من شدی و راه برمن بستی و اندوهی از خود در من بجا گذاشتی.

واذیتنی حتی اذا ما قتلتنی

بقول یحلّ العصم سهل الاباطح

تجافیت عنی حین لالی حیلة

و خلفت ما خلفت بین الجوانح

نیز گفته‌است: هر شب به ستاره نسر بنگر من هم شب به آنجا نگاه می‌کنم، شاید دیده من به چشم تو افتد و از غصه دل خود به او شکوه بریم و او یاریمان کند.

الی الکواکب النسر انظری کل لیلة

فانی الیه بالعشیة ناظر

عسی یلتقی لحظی و لحظک عنده

و نشکو الیه ما تجنّ الضمائر

یکی از بزرگان می‌گوید: ⁽²⁾

دل جز ره عشق تو نپوید هرگز

جز محنت و درد تو نجوید هرگز

صحرای دلم عشق تو شورستان کرد

تا مهر کسی دگر نروید هرگز

گویند

در عشق هوای وصل جانان نکنم

هرگز گله از محنت هجران نکنم

سوزی خواهم که سازگارش نبود

دردی خواهم که یاد درمان نکنم

عطار

گر تو را دانش اگر نادانیست

آخر کار تو سرگردانیست

ما پنبه ز روی ریش برداشته‌ایم

وز دل غم نوش و نیش برداشته‌ایم

فرهاد صفت گذشته از هستی خویش

این کوه بلا ز پیش برداشته‌ایم

مولوی

کشته و مرده به پیشت ای قمر

به که شاه زندگان جای دگر

مناجات

دو بیتی زیر در مسیر حجاز به‌خاطرم رسید.

آهنگ حجاز می‌نمودم من زار

کامد سحری بگوش دل این گفتار

یارب به چه روی جانب کعبه رود

رندیکه کلیسا ازو دارد عار

ای دل که ز مدرسه به دیر افتادی

واندر صف اهل زهد غیر افتادی

الحمد که کار را رساندی تو بجای

صد شکر که عاقبت بخیر افتادی

تا از ره و رسم عقل بیرون نشوی

یک ذره از آنچه هستی افزون نشوی

گفتم که کنم تحفه‌ات ای لاله عذار

جان را چو شوم ز وصل تو برخوردار

گفتا که بهایی این فضولی بگذار

جان خود زمن است غیر جان تحفه بیار

ای چرخ که با مردم نادان یاری

هر لحظه بر اهل فضل غم می‌باری

پیوسته ز تو بر دل من بار غمی است

گویا که ز اهل دانشم پنداری

عطار

کفر کافر و دین دیندار را

ذره‌یی دردت دل عطار را

ذره‌یی درد خدا در دل ترا

بهتر از هر دو جهان حاصل ترا

هرکه را این درد نبود مرد نیست

نیست درمان گر ترا این درد نیست

خالقا بیچاره‌ی کوی توام

سرنگون افتاده دل سوی توام

ای جهانی درد همراهم ز تو

درد دیگر وام می‌خواهم ز تو

رنج اندر کوی تو رنجی خوش است

درد تو در قعر جان گنجی خوش است

درد تو باید دلم را درد تو

لیک نه در خورد من در خورد تو

درد چندانی که داری می‌فرست

لیک دل را نیز یاری می‌فرست

دل کجا بی یاریت دردی کشد

کاینچنین دردی نه هر مردی کشد

عذاب بصره

ابن‌اثیر در کامل ذیل حوادث سال 285 آورده‌است: بادی زرد سپس سبز و سپس سیاه در بصره وزید، بعد باران شروع به باریدن نمود. بعد تگرگی بارید که وزن هر دانه آن صد و پنجاه درهم بود.

در همان سال در کوفه بادی زرد آمد و تا مغرب بود. سپس بادی سیاه وزید و مردم به سوی خدا تضرع کردند، در پی آن باران بسیاری بارید و در روستایی از اطراف کوفه به نام احمد آباد، باران سنگ سیاه و سفید بارید که وسط آنها گل بود، از آن شنها به بغداد بردند، موجب شگفت مردم شد.

گناه و بهشت

عارفی گوید: وقتی پدر ما، آدم علیه السلام بعد از آنکه خدایش گفت تو و همسرت در بهشت بنشینید، و یک گناه از وی سر زد و دستور به اخراجش داد، چگونه امیدوار شویم که وارد بهشت شویم با اینکه ما پی در پی، بر گناه نشسته‌ایم.

من این مطلب را در کتاب سفرنامه حجاز به زبان فارسی به شعر در آوردم:

جد تو آدم بهشتش جای بود

قدسیان کردند بهر او سجود

یک گنه چون کرد گفتندش تمام

مذنبی مذنب برو بیرون خرام

تو طمع داری که با چندین گناه

داخل جنت شوی ای رو سیاه

عشق

یکی از مورخان پس از بیان داستان عده‌ای که از شدت عشق هلاک شده بودند، می‌گوید:

وقتی محبت عاشقان به لیلی و سلمی عقل آنان را از بین برد. چه می‌شود اگر آنها عاشق

عالم اعلی باشند.

اذا کان حبّ الهائمین من الوری

بلیلی و سلمی یسلب اللب والعقلا

فماذا عسی ان یصنع الهائم الذی

سری قلبه شوقا الی العالم الاعلی

حسرت

در تفسیر نیشابوری ذیل آیه أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ... ⁽¹⁾،

آورده‌است: ابوالفتح در فقه سرآمد بود و نزد مردم محترم و ثروت زیادی داشت، وی وقتی به بغداد آمد، در نظامیه بغداد به تدریس مشغول شد، محل مرگ او همدان است، چون نزدیک مرگش رسید به دوستانش گفت: بیرون شوید، وقتی آنان خارج شدند، پی در پی به صورتش می‌زد و می‌گفت یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ ، وی گفت: ای ابوالفتح، عمر خود را در طلب دنیا و پست و اموال ضایع کردی و دائماً با پادشاهان در رفت وآمد بودی، و دوبیتی ذیل را سرود که: در تعجبم از دانشمندان که چگونه عمر را به غفلت می‌گذرانند، و چگونه لباس حرص را در پیشامدها بر زمین می‌کشانند، چنان اطراف خان ستمگران می‌چرخند که گویا اطراف خانه خدا در طوافند.

عجبتُ لاهل العلم کیف تغافلوا

یجرّون ثوب الحرص عند المهالک

یدورون حول الظالمین کانهم

یطوفون حول البیت وقت المناسک

نیشابوری می‌گوید: او در همین حال بود تا از دنیا رفت. من پناه می‌برم به خدا از چنین حالی و چنین مرگی و از خدا می‌خواهم که بر من منت نهد که از این وبال خلاصی یابم. ⁽²⁾

گویم

کردیم دلی را که نبد مصاحبش

در خانه‌ی عزلت از پی اصلاحش

و ز فر من الخلق بر آن خانه زدیم

قفلی که نساخت قفل‌گر مفتاحش

گویم

از فتنه این زمانه شور انگیز

برخیز و بهر جایی که توانی بگریز

ور پای گریختن نداری باری

دستی زن و در دامن خلوت آویز

پزشک معشوق

ابن جوزی بر سر منبر بود، یکی از حاضران به‌پا خاست و گفت: چه می‌گویی در باره‌ی زنی که به درد ابنه مبتلا شده‌است؟ ابن‌جوزی در پاسخ او به زبان شعر گفت: گویند لیلی در عراق بیمار است، کاش من طبیب او باشم.

یقولون لیلی فی العراق مریضة

فیا لیتنی کنت الطبیب المداویا

گفته‌اند: ابن‌جوزی همسری به نام نسیم داشت، که او را طلاق داد و از کار خود پشیمان گشت. در مجلسی دو زن بین ابن‌جوزی و نسیم نشسته بودند، وی به آن دو رو کرد و گفت:

ای دو کوه نعمان بگذارید نسیم صبا بوزد و من آرامش یابم.

ایا جبلی نعمان بالله خلیا

نسیم الصبا یخلص الی نسیمها

حذف و تقدیر صوفیان

فاضل صلاح صفدی در شرح لامیة العجم می‌نویسد: روزی از روزهای سال 726 هجری، در شهر صفد، (نزدیک حمص از شهرهای سوریه)، وارد بر مجلس علی بن صیاد فارسی شدم. وی سوره ضحی را تفسیر می‌کرد و می‌گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: احسان آن است که خدا را چنان عبادت کنی که گویا تو او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، او که تو را می‌بیند. ⁽¹⁾

سپس گفت: یکی از صوفیان گفته‌است جمله اگر تو او را نمی‌بینی، به این معناست که اگر تو از خودت غایب شدی و خود را ندیدی، او از تو غایب نیست و تو را می‌بیند.

ابن صبا حرف آن صوفی را پسندید و حاضران نیز او را تحسین کردند. من گفتم: حرف آن صوفی در صورتی درست است که قانون عرب با آن موافق باشد، چه اینکه این شرط و جواب است و هر دو ساکن شده‌اند و معنای صحیح این است که اگر تو او را نمی‌بینی او تو را می‌بیند.

مباشر و سبب

از شرح لامیه نقل شده‌است که از ابن‌جوزی پرسیدند: چگونه قتل امام حسین علیه السلام به یزید نسبت داده می‌شود، در حالیکه او در شام بود، و مقاتله در عراق رخ داده‌است؟ وی شعر رضی را سرود که گفته‌است: تیری از جانب تیرانداز سِلمی رها شد و بر عراقی اصابت کرد.

گفتم: چقدر دور بود هدف تو.

سهم اصاب و رامیه بذی سلم

من بالعراق لقد ابعدت مرماک

انسان و دانش

زمخشری سروده‌است: دانش خاص خداست و غیر او در جهل فرو می‌روند، چه رسد به‌خاک که دانش داشته‌باشد، می‌کوشد که بداند که نمی‌داند.

العلم للرحمن جل جلاله

و سواه فی جهلاته یتغمغم

ما للتراب و للعلوم و انما

یسعی لیعلم انه لا یعلم

فخر رازی نیز گوید:

آخرین تلاش عاقلان بسته شده‌است و نهایت سعی عالمان گمراهی است. ما از تلاشمان در تمام عمر خود بهره نبرده‌ایم مگر اینکه چند قیل و قال جمع کردیم. روح ما در جسم ما حبس و نتیجه‌ی زندگی ما بیچارگی شد.

نهایة اقدام العقول عقال

و غایة سعی العالمین ضلال

و لم نستفد من سعینا طول عمرنا

سوی ان جمعنا فیه قیل و قال

و ارواحنا محبوسة فی جسومنا

و حاصل دنیانا اذیً و وبال

وی نیز به فارسی سروده‌است:

هرگز دل من ز علم محروم نشد

کم ماند ز اسرار که مفهوم نشد

هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز

معلومم شد که هیچ معلوم نشد

گویند

چه شتابست در کرشمه و ناز

ما گرفتار روزگار دراز

مولوی

ای جفای تو راحت خوب‌تر

انتقام تو زجان محبوب‌تر

نار تو اینست نورت چون بود

ماتمت این است سورت چون بود

نالم و ترسم که او باور کند

وز کرم آن جور را کمتر کند

عاشقم بر لطف و بر قهرش بجد

این عجب من عاشق و این هر دو ضد

عشق از اول سرکش و خونی بود

تا گریزد هرکه بیرونی بود

جواب حرف صدارت پناه

تا سرو قبا پوش ترا دیده‌ام امروز

در پیرهن از ذوق نگنجیده‌ام امروز

هشیاریم افتاد بفردای قیامت

زان باده که از دست تو نوشیده‌ام امروز

صد خنده زند بر حلل قیصر و دارا

این جنده پر بخیه که پوشیده‌ام امروز

افسوی که بر هم زده خواهد شد از آن روی

شیخانه بساطی که فرو چیده‌ام امروز

بر باد دهد توبه صد همچو بهایی

آن طره طرار که من دیده‌ام امروز

فغانی

فکر دگر نماند فغانی بیار جان

عاشق بدین خیال و تأمل ندیده‌ام

عشق

چیزی که در ششم ماه مبارک رمضان در شیروان به‌خاطرم رسید:

ای آنکه دلم غیر جفا از تو ندید

وی از تو حکایت وفا کس نشنید

قربان سرت شوم بگو از ره لطف

لعلت بدلم چه گفت کز من برمید

بازار عشق

نیز آنچه در کاشان گفته‌ام:

آنانکه شمع آرزو در بزم عشق افروختند

از تلخی جان کندنم از عاشقی واسوختند

دی مفتیان شهر را تعلیم کردم مسئله

و امروز اهل میکده رندی زمن آموختند

چون رشته‌ی‌ایمان من بگسسته دیدند اهل کفر

یک رشته از زنار خود در خرقه من دوختند

یا رب چه فرخ طالعند آنانکه در بازار عشق

دردی خریدند و غم دنیا و دین بفروختند

در گوش اهل مدرسه یا رب بهایی شب چه گفت

کامروز آن بیچارگان اوراق خود را سوختند

نور ستارگان

وقتی اختلاف شد در اینکه نور ستارگان اصلی است یا چون ماه از خورشید کسب نور می‌کنند؟ علامه پس از بیان اینکه ماه از خورشید کسب نور می‌کند، می‌گوید: در این باب

اختلاف است ولی نتیجه نظر او این است که ستارگان از خورشید کسب نور می‌کنند. حال اگر کسی بگوید چرا جمله او را که می‌گوید: الاشبه انها ذاتیه مربوط به برخی کواکب نباشد و استخدام صورت نگرفته‌باشد؟ گوئیم خیلی از ذوق سلیم بعید است، چون یا نور کواکب از خود آنهاست و یا خورشید و راه سومی وجود ندارد.

اگر گفته شود: ممکن است نظر علامه در اختلاف ستارگان مربوط به پنج ستاره مریخ و مشتری و زحل و عطارد و زهره باشد، و مراد از اینکه کسب نور ستارگان و یا نور دهی آنها، اختلافی است به معنای این نیست که اختلافی در همه‌ی ستارگان نیست تا اینکه کذب گوینده روشن شود زیرا که خلاف در کل مستلزم خلاف در بعض است.

در پاسخ گوئیم: وقتی ما راهی برای نورانیت ستارگان نیافتیم، دلیل را به برخی ستارگان اختصاص می‌دهیم نه اینکه بخواهیم فقط برخی را بیان کرده‌باشیم و نه نقل خلاف در بعض و اینکه علامه کاذب نباشد. چه اینکه بی‌دلیل است این حرف که خلاف در کل مستلزم خلاف در بعض باشد، و البته این از انسان صاحب رأی نیست. چرا که محذور لزوم کذب سخن علامه در این نقل نیست، بلکه محذور این است کلام او بی‌معنا خواهد شد.

همین شکل در نزاع اشاعره و معتزله نیز هست. این دو اختلاف دارند که آیا افعال بندگان از خود آنهاست یا کسبی بوده و خدا افعال را صادر می‌کند. کسی ممکن است اشکال کند و بگوید: اختلاف در کل افعال است چگونه به برخی افعال اختصاص پیدا کرده‌است. وی می‌تواند پاسخ دهد که اختلاف در کل مستلزم اختلاف در بعض است و اینکه نقل خلاف از بعض کردیم به این دلیل است که راهی برای صدور کل پیدا نکردیم. البته این سخن بی‌ارزش است و بدور از سخنی حکیمانه می‌باشد.

همچنین اگر گفته شود که از نشانه‌های مختلفی در کلام علامه این قول تقویت می‌شود که نظر وی به پنج ستاره بر می‌گردد، اگر گفته شود این صحیح است در ستارگانی که زیر خورشید هستند ولی ستارگان روئین...

از جمله این شواهد عبارتند از:

1- مراد از روئین (علویه) که واژه‌ای اصطلاحی است، ستارگان فوق شمس است نه همه‌ی آنها.

2- قرینه دیگر در کلام علامه این است که وی وقتی از خسوف قمر و کسب نور وی از خورشید سخن می‌گوید، چون قمر سیاره است لازم است به احوال او بپردازد نه ستارگان.

3- علامه با کمترین فاصله می‌گوید: دانشمندان اختلاف کرده‌اند که آیا کواکب دارای رنگ مخصوص هستند؟ اکثر علماء می‌گویند: رنگ مخصوص دارند مانند رنگ زحل و پرتو مشتری و زهره و قرمزی مریخ و زردی عطارد و در خورشید اختلاف است و رنگ قمر در خسوف آشکار می‌شود.

از ظاهر بیان علامه بدست می‌آید که مراد وی اختلاف در رنگ سیارات است و لذا ماقبل آن هم اختلاف انوار آنها بود، چه اینکه ادامه‌ی کلام قرینه‌ی ابتدای آن است.

4- نیز علامه می‌گوید: اگر گفته شود یکی از ستارگان غیر از خورشید به باقی آنها نور می‌دهد... از این عبارت بدست می‌آید که اگر مراد علامه عموم بود کسی می‌تواند چنین اشکال کند که ستاره‌های ثابت نیز اختلافی از نظر وضع به اینکه قریب یا بعید باشند ندارند لذا دلیل تمام نیست.

می‌گویم: هیچ‌کدام از این قرائن دلالت بر بحث ما ندارد چرا که مراد از علویه ستارگان فوق الشمس نیست و علویه معنای اصطلاحی ندارد و این ایرادی نیست.

قرینه دوم نیز صحیح نیست چه اینکه اگر یک ستاره استفاده از نور خورشید کند لازم است ستارگان دیگر نیز مطرح شوند.

قرینه سوم نیز صحیح نیست چرا که مناسبتی با مطلب ندارد. در این عبارت آمده‌است که مشهور اختلاف دارند از اینکه ستارگان غیر از قمر نور دارند یا نه و بیان هفت ستاره به عنوان تمثیل است نه شاهد خصوصیت.

قرینه چهارم نیز درست نیست چرا ستارگان نور ده اگر ثابت باشند در هیچ وقت هلال و غیر آن نمی‌شوند و قرب و بعد آنها بی‌تأثیر است و اگر ثابت نباشند گاهی هلالی و گاهی به شکل دیگر هستند.

از این اشکلات که بگذریم، شواهدی قائم است بر اینکه کلام علامه عام است و شامل همه‌ی ستارگان ثابت و متغیر می‌شود. از جمله‌ی این شواهد این است که وی در آخر بحث گفته‌است: ستارگان ثابت در طلب نور قسمت مریی آنها با علویه شریکند. حال اگر ذکر ثوابت با علویه در این جمله برای استفاده همگی آنها از خورشید نباشد، خلاف انتظار است.

حال که این را متوجه شدی بدان که: شعاع از دو راه در جسم نفوذ می‌کند 1- نفوذ عبوری مانند نفوذ چشم که از برخی چیزها می‌گذرد و به ستاره می‌رسد. 2- نفوذ وقوفی که به ماوراء تجاوز نمی‌کند مانند درخشندگی آتش در قرمزی، نفوذ اول محتاج به این نیست که جسم

به شکلی در آید که پرتو در آن نفوذ کرده‌است و نیز مستلزم انعکاس نمی‌باشد بخلاف نفوذ دوم که جسم از آن اثر می‌پذیرد و انعکاس ظاهر می‌باشد.

حال گوئیم کسانی که می‌گویند ستارگان از شمس نور می‌گیرند باید نفوذ شعاع شمس را وقوفی بدانند که اعماق آنها از نور خورشید پر شده‌باشد.

اگر کسی بگوید: اگر خورشید در عمق ستاره نفوذ کند باید خفیف باشد و به همان اندازه باید شعاع چشم هم در آن اثر کند. گوئیم: اگر مراد نفوذ به معنای دوم باشد، لازم نیست ستارگان خفیف باشند، نفوذ چشم هم به معنای دوم است و حاجب ماوراء نمی‌باشد. البته وجود مانع موجب شده‌است که چشم نتواند مانند خورشید در جسم نفوذ کند.

نیز گفته شده‌است: اگر نور چشم از خورشید لطیف‌تر نباشد، سنگین‌تر از او نیست در حالی که نفوذ آن مانند نفوذ خورشید نیست.

در جواب می‌گوئیم: اگر مراد کیفیت نفوذ خورشید نفوذ نکردن چشم باشد، معلوم است و این ضرری به آنچه که ما گفتیم نمی‌رساند و اگر مراد او این باشد که چرا نور چشم در حال درخشش خورشید نفوذ نمی‌کند علت آن شدت نور خورشید است چنانچه شدت نور خورشید نمی‌گذارد نور چشم در برف نفوذ کند، همین علت است که نور چشم در سیارات نافذ نیست و صاحب ماوراء است...

وحشی

بر دری زامد شد بسیار آزاریم هست

گر خدا صبری دهد اندیشه‌ی کاریم هست

صبر در می‌بندد اما نیستم ایمن زخود

خانه‌ی پر رخنه و کوتاه دیواریم هست

گر شود ناچار دندان بر جگر باید نهاد

چاره‌ی خود کرده‌ام جان جگر خواریم هست

کی گریزم از درت اما زمن غافل مباش

نقش دیوارم و لیکن پای رفتاریم هست

هر چه گویم در فراقت روز و شب داند دلم

بیش از اینم ناله و صد چند گفتاریم هست

گرچه ناید بندگی من به کار کس ولی

گر تو هم خواهی که بفروشی خریداریم هست

خلوت

نظامی در بیان جدا شدن از مردم گوید:

قدر دل و پایه‌ی‌جان یافتن

جز بریاضت نتوان یافتن

جثه‌ی‌خود پاکتر از جان کنی

چون که چهل روز به زندان کنی

مرد به زندان شرف آرد بدست

یوسف از این روی بزندان نشست

رو به پس پرده و بیدار باش

خلوتی پرده‌ی اسرار باش

هر چه خلاف آمد عادت بود

قافله سالار سعادت بود

خاقانی

همچنین فرد باش خاقانی

کافتاب اینچنین دلفروز است

یار موی سفید دید و گریخت

که به دزدی دلش نوآموز است

آری از صبح دزد بگریزد

گر پی جان سلامت اندوز است

گرچه مویم سفید شد بی‌وقت

سال عمرم هنوز نوروز است

شب کوته که صبح زود دمد

نه نشان درازی روز است

امیر خسرو دهلوی

سخن گرچه هر لحظه دلکش‌تر است

چو بینی خموشی از آن بهتر است

در فتنه بستن دهان بستن است

که گیتی به نیک و بد آبستن است

پشیمان زگفتار دیدم بسی

پشیمان نگشت از خموشی کسی

شنیدن زگفتن به اردل نهی

گر این پر شود مردم از وی تهی

صدف زان سبب گشت گوهر فروش

که از پای تا سر همه گشت گوش

همه تن زبان گشت شمشیر تیز

بخون ریختن زان کند رستخیز

خاقانی

نور خدا بر دمد از خوی خوش

موی سفیدی کند از بوی خوش

مکرم اگر چند کشد جور دهر

هم دهد از منفعت خویش بهر

در که شکستند نه باطل شود

سرمه‌ی چشم و فرح دل شود

مردمی از مردم بی رو که دید

روی در آینه‌ی زانو که دید

خاقانی

خاقانی را مپرس کز غم

ایام چگونه می‌گذارد

جو جوستد آنچه دادش ایام

خرمن خرمن همی سپارد

خاقانی

عذر داری بنال خاقانی

کاهل کم داری آشنا کمتر

دشمنانت زخاک بیشتراند

دوستانت زکیمیا کمتر

گویند

وقت غنیمت شمار

ورنه چو فرصت نماند

ناله کرا داشت سود

آه کی آمد بکار

صفدی صلاح صفدی گوید: خطای دوستت را بپوشان و کار نیک او را آشکار ساز، در باره دوست چون تاریکی با آتش باش که دود را مخفی و نور آن را آشکار می‌کند.

صدیقک مهما جنی غَطِّه

و لا تخف شیاً اذا احسنا

و کن کالظلام مع النار اذ

یواری الدخان و یبدی السنا

سنایی

خدایا زخوانی که از بهر خاصان

کشیدی نصیب من بینوا کو

اگر می‌فروشی بهایش که داده‌است

و گر بی‌بها می‌دهی سهم ما کو

گله از دوستان

گفته‌اند: ای کسانی که رفتید و حالم را بد کردید. از دست ستم شما چه کنم، ببخشید بیمار خود را که عمر سپری شد و حالم دگرگون است.

یا من هجروا و غیّروا احوالی

مالی جلد علی جفاکم مالی

جودوا بوصالکم علی مدنفکم

فالعمر قد انقضی و حالی حالی

اسماء انبیاء

اسم پیامبران که در قرآن آمده‌است، بیست و پنج تا است و عبارتند از: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آدم، ادریس، نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، یوسف، ایوب، شعیب، موسی، هارون، یونس، داود، سلیمان، الیاس، الیسع، زکریا، یحیی، عیسی و نیز ذوالکفل نزد بسیاری از مفسران.

عبادت صحیح

فخر رازی در تفسیرش ذیل آیه اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً ⁽¹⁾آورده‌است: متکلمان اتفاق نظر دارند که کسی خدا را برای ترس از عذاب یا امید به بهشت عبادت کند، عبادتش صحیح نبوده‌است و اگر نماز خوان بگوید نماز می‌خوانم به قصد هراس از جهنم و امید به ثواب، نمازش صحیح نیست. ⁽²⁾

حجاج

نیشابوری، ذیل آیه ...وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ... ⁽³⁾، پس از بیان عادات بد حجاج بن یوسف می‌گوید: وی صد و بیست هزار مرد را به قتل صبر (بی گناه) کشت. در زندان او هشتاد هزار مرد و سی هزار زن، بود که سی و سه هزار تن از آنها مستحق هیچ گناهی چون قطع دست و قتل و آویخته شدن به دار نبودند.

انسان

واژه انسان مشترک بین زن و مرد است و در مذکر و مؤنث استعمال می‌شود. گاهی برای زن انسانه بکار می‌برند، مانند شعر ذیل که صاحب قاموس می‌گوید: لباس از عشق مرد پوشانید زن جوانی که ماه شب چهارده از او خجل بود. وقتی چشم من فحشایی کند با اشکش غسل می‌کند.

لقد کستنی فی الهواء

ملابس الصب الغزل

انسانة فتانة

بدرالدجی منها خجل

اذا زنت عینی بها

فبالدموع تغتسل

انسان و جنّ

فیروزآبادی می‌گوید: انس یعنی بشر مانند انسان. مفرد آن انسی است. وی در بخش نون کتاب قاموس می‌گوید: ناس به انس و جنّ گفته می‌شود و جمع آن اناس است، چنین جمعی که ال بر آن وارد شود، نادر است. از این سخن بدست می‌آید که اطلاق انس بر جنّ صحیح است ولی این بعید به نظر می‌رسد.

مولوی

آفتی نبود بتر از ناشناخت

تو بر یار و نیاری عشق باخت

یار را اغیار پنداری همی

شادیی را نام بنهادی غمی

اینچنین نخلی که قد یار ماست

چونکه ما دردیم نخلش دار ماست

اینچنین مشکین که زلف میر ماست

چونکه بی‌عقلیم آن زنجیر ماست

سنایی

صوفیان در دمی دو عید کنند

عنکبوتان مگس قدید کنند

آنکه از دست روح قوت خورد

کی نمک سود عنکبوت خورد

سنایی

زالکی کرد سر برون ز نهفت

کشتک خویش خشک دید چه گفت

ای همه آن تو چه نو چه کهن

رزق بر تو است هر چه خواهی کن

اوحدالدین کرمانی

آن کس که صناعتش قناعت باشد

کردار وی از جمله‌ی طاعت باشد

زنهار طمع مدار الا زخدا

کین رغبت خلق نیم ساعت باشد

گویم

جور کم به ز لطف کم باشد

که نمک بر جراحتم پاشد

جور کم بوی لطف آید از او

لطف کم محض جور زاید ازو

لطف دلدار اینقدر باید

که رقیبی ازو برشک آید

اوحدی کرمانی

در خانه دلم گرفت از تنهایی

رفتم به چمن چو بلبل شیدایی

چون دید مرا سرو سهی سر جنباند

یعنی به چه دلخوشی به بستان آیی

مجد همگر

مرا ز روی تعجب معاندی پرسید

پدر ز روی چه معنی نداشت روح اللّٰه

جواب دادم و گفتم که او مبشر بود

با حمد قرشی جمع خلق راز اله

مبشر از پی آن تا که مژده آرد زود

روا بود که دو منزل یکی کند در راه

عبدی گنابادی

هرکه سخن را به سخن ضم کند

قطره‌ای از خون جگر کم کند

مولوی

باده نی در هر سری شر می‌کند

آنچنان را آنچنان‌تر می‌کند

گر بود عاقل نکوتر می‌شود

ور بود دیوانه بدتر می‌شود

لیک چون اغلب بدند و بد پسند

بر همه می را محرم کرده‌اند

حکم اغلب راست چون اغلب بدند

تیغ را از دست رهزن استدند

جامی

مجموعه کونین بآیین سبق

کردیم تفحص ورقاً بعد ورق

حقا که نخواندیم و ندیدیم در او

جز ذات حق و شئون ذاتیه‌ی حق

خاقانی

خاقانیا به تقویت دوست دل نبند

وز غصه شکایت دشمن جگر مخور

بر هیچ دوست تکیه مزن کو به عاقبت

دشمن نماید و نبرد دوستی به سر

گر دوست از غرور هنر بیندت نه عیب

دشمن به عیب کردنت افزون کند هنر

ترسی ز طعن دشمن گردی بلند نام

بینی غرور دوست شوی پست و مختصر

پس دوست دشمن است به انصاف باز بین

پس دشمن است دوست به تحقیق درنگر

گر عقلت این سخن نپذیرد که گفته‌ام

این عقل را نتیجه دیوانگی شمر

ابوفراس در زندان

محقق تفتازانی در شرح کشاف ذیل آیه وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ... ⁽¹⁾می‌گوید:

بنی‌حمدان سلاطینی خوش چهره، خوش سخن و سخاوتمند بودند و ابوفراس در فصاحت و بلاغت و اسب سواری و دلیری بین آنها یکتا بود، صاحب بن عباد در باره‌ی امرؤالقیس و نیز ابوفراس گفته بود: سرایندگی به پادشاهی شروع و به پادشاهی پایان یافت.

ابوفراس در ادب به کمال رسید، در جنگی اسیر رومیان شد و سروده‌های زمان اسارت وی رقت و لطافت ویژه‌ای دارد...

امیر خسرو دهلوی

گر آسایشی خواهی از روزگار

جمال عزیزان غنیمت شمار

به جمعیت دوستان روی نه

پراکندگان را به یک سوی نه

به دوری مکوش ارچه بدخوست یار

که دوری خود افتد سرانجام کار

اگر جامه تنگست پاره مکن

که خود پاره گردد چو گردد کهن

مزن شاخ اگر میوه تلخست نیز

خود افتد چو پیش آیدش برگ ریز

چو لابد جداییست از بعد زیست

بعمدا جدا زیستن بهر چیست

کجا بودی ای مرغ فرخنده پی

چه داری خبر از حریفان حی

بشادی کجا می‌گذارند گام

سفر تا چه جایست و منزل کدام

فغان زان حریفان پیمان گسل

که یکره زما برگرفتند دل

گویند

کی بود که سر زلف ترا چنگ زنم

صد بوسه بر آن لبان گلرنگ زنم

در شیشه کنم مهر و وفای همه را

در پیش تو ای نگار بر سنگ زنم

رشید وطواط

دور از درت ای شکر لب سیمین بر

از رنج تن و درد دل و خون جگر

حالیست که گر عوض کنم با مرگش

چیز دگرم نهاد باید بر سر

مولوی

فرخ آن ترکی که استیزه نهد

اسبش اندر خندق آتش جهد

چشم خود از غیر و غیرت دوخته

همچو آتش خشک و تر را سوخته

گر پشیمانی بر او عیبی کند

آتش اول در پشیمانی زند

هر چه از وی شاد گردی در جهان

از فراق آن بیندیش آن زمان

زانچه گشتی شاد بس گر شاد شد

آخر از وی جست و هم چون باد شد

از تو هم بجهد تو دل بر وی منه

پیش کو بجهد تو پیش از وی بجه

سعدی

تا سگان را وجوه پیدا نیست

مشفق و مهربان یکدیگرند

لقمه یی در میان شان انداز

که تهیگاه یکدگر بدرند

مولوی

هر بلا کاین قوم را حق داده‌است

زیر آن گنج کرم بنهاده‌است

لطف او در حق هرکه افزون شود

بی شک آنکس غرقه اندر خون شود

دوستان را هر نفس جانی دهد

لیک جان سوزد اگر نانی دهد

گویند

فلک دون نواز یک چشم است

آن یکی هم به فرق سر دارد

هر خری را که دم گرفت به مشت

می‌نداند که دم خر دارد

می‌برد تا فراز کله خویش

بیندش دم چو دست بردارد

برزمینش زند که خورد شود

خر دیگر بجاش بردارد

سنایی

این جهان بر مثال مرداریست

کرکسان گرد او هزار هزار

این مرآن را همی زند مخلب

آن مراین را همی زند منقار

آخرالامر بگذرند همه

وز همه باز ماند آن مردار

مولوی

هر چه داری در دل از مکر و رموز

پیش ما پیدا بود مانند روز

که بپوشیمش ز بنده پروری

تو چرا رسوایی از حد می‌بری

لطف حق با تو مداراها کند

چونکه از حد بگذری رسوا کند

عطار

دعوی خدمت کنی با شهریار

خود ز عشق خویش باشی بی‌قرار

گرچه خود را سخت بخرد می‌کنی

درحقیقت خدمت خود می‌کنی

چند خواهی بود مرد ناتمام

نه بد و نه نیک نه خاص و نه عام

سیف الدین صوفی

هر چند گهی ز عشق بیگانه شوم

با عافیت آشنا و همخانه شوم

ناگاه پری رخی به من برگذرد

برگردم از این حدیث و بیگانه شوم

از سیف الدین نقل شده‌است که وی بر بالین جنازه‌ای حاضر شد. حاضران از وی خواستند تا میت را تلقین دهد. او با این رباعی میت را تلقین داد:

گر من گنه جمله جهان کردستم

لطف تو امید است که گیرد دستم

گفتی که بروز (بوقت) عجز دستت گیرم

عاجزتر از این مخواه که اکنون هستم

گویند

گر ندارم از شکر جز نام بهر

آن بسی بهتر که اندر کام زهر

آسمان نسبت به عرش آمد فرود

ورنه بس عالیست پیش خاک تود

طلب آمرزش

یکی از بزرگان صوفیه گفته‌است:

بد کردم و اعتذار بدتر ز گناه

چون هست در این عذر سه دعوی تباه

دعوی وجود و دعوی قدرت و فعل

لا حول و لا قوّة الا باللّٰه

رشکی

از حال خود آگه نیم لیک اینقدر دانم که تو

هر گاه در دل بگذری اشکم زدامان بگذرد

عرفی

خوش آنکه از تو جفایی ندیده می‌گفتم

فرشته خوی من آیا ستمگری داند

معرفت

یکی از حکماء گوید: اگر می‌خواهی پروردگارت را بشناسی، بین خود و معاصی دیواری از آهن بساز.

خسرو

ما بی‌خبر از نظاره بودیم

جان رفت و خبر نکرد ما را

ضمیری

عشق آمد و صبر از دل دیوانه برون رفت

صد شکر که بیگانه از این خانه برون رفت

بابا نصیبی

وای به روزگار من در تو اگر اثر کند

ناله و آه نیمه شب گریه صبحگاهیم

احتیاط

گوسفندان غارت شده با گوسفندان اهل کوفه مخلوط شدند، برخی پارسایان از خوردن گوشت پرهیز می‌کردند. عابدی پرسید گوسفند چند سال عمر می‌کند، گفتند هفت سال.

وی هفت سال گوشت گوسفند نخورد.

طهارت دهان

سلیمان علیه السلام به بنی‌اسرائیل فرمود: در درون خود جز پاکیزه وارد نسازید و از دهان خود جز پسندیده خارج ننمائید.

لقمه حلال

عابدی گوید: اگر قرص نانی حلال بدست آورم، آن را می‌سوزانم و می‌کوبم و به صورت

دارویی برای معالجه بیماران استفاده می‌کنم.

پیروز

جنید بغدادی به علی بن سهل اصفهانی نوشت: از پیر و بزرگ خودت، ابوعبداللّٰه محمد بن یوسف بناء، پرسش نما که چه کسی بر کار خود چیره است؟ وی از پیر پرسید و او گفت بنویس: فرمان خدا غالب است.

دلبستگی

سمنون محب می‌گوید: نخستین وصال بنده به حق از خود گذشتگی است و نخستین دوری بنده از حق به خود دلبستگی است.

نصیبی

دامان خرابات نشینان همه پاکست

تر دامنی ماست که تا دامن خاکست

نظیری

گرد سر می‌گردم امشب شمع این کاشانه را

تا بیاموزم طریق سوختن پروانه را

نزاری گیلانی

مردم از محرومی و شادم که نومید از تو ساخت

تلخی جان کندنم امیدواران شما

صبری

بگرد خاطرم ای خوشدلی چه می‌گذری

کدام روز مرا با تو آشنایی بود

سنایی

ای اهل شوق وقت گریبان دریدنست

دست مرا بسوی گریبان که می‌برد

شرف بافقی

قطع امید من کند دمبدم از وصال خود

تا نکنم دل حزین شاد بانتظار هم

عماد فقیه

بر خاطرم غباری ننشیند از جفایش

آیینه محبت زنگار برنتابد

گلخنی

ای مردگان ز خاک یکی سر بدر کنید

بر حال زنده‌ی بتر از خود نظر کنید

حزنی

حزنی این عشق است نه افسانه چندین شکوه چیست

لب بدندان گیر و دندان بر جگر نه باک نیست

خان میرزا

بی درد دل حیات چو ذوقی نمی‌دهد

آسودگان به عمر خود آیا چه دیده‌اند؟

حسن دهلوی

حسن دعای تو گر مستجاب نیست مرنج

ترا زبان دگر و دل دگر دعا چه کند؟

شریف

نصیبم گشته چندان تلخ کامی بعد هر کامی

که ممنونم ز گردون گر به کام من نمی‌گردد

بابا نصیبی

شبها تو خفته من به دعا کز تو دور باد

آه کسان که بهر تو در خون نشسته اند

زنده در عشق چسان بود نصیبی مجنون

عشق آن روز مگر این همه دشوار نبود

عالمی کشته شد و چشم تو را ناز همان

صد قیامت شد و حسن تو در آغاز هنوز

شبلی

تلخ باشد زهر مرگ اما به شیرینی هنوز

می‌تواند تلخی هجران زکام من برد

گویند

ز شورانگیز خالی گشته حاصل دانه‌ی اشکم

که مرغ وصل هرگز گرد دام من نمی‌گردد

چنان زهر فراقی ریختی در ساغر جانم

که مرگ از تلخی آن گرد جان من نمی‌گردد

غم زمانه خورم یا فراق یار کشم

به طاقتی که ندارم کدام بار کشم

عشق تو اندیشه را سوخت که رسوا شدم

ورنه کس از من نبود عاقبت اندیش‌تر

بگذشت بهار و وانشد دل

این غنچه مگر شکفتنی نیست

سعدی

هزار جهد بکردم که سر عشق بپوشم

نبود بر سر آتش میسرم که نجوشم

گویند

ساکنان سر کوی تو نباشند بهوش

کان زمینست که از وی همه مجنون خیزد

اهلی

به عاشقان جگر چاک چون رسی اهلی

بیک دو چاک که در جیب پیرهن کردی

بجز هلاک خودش آرزو نباشد هیچ

کسی که یافت چو پروانه ذوق جانبازی

مجیر

به غم شاد شوی می‌دانم

غم دل با تو از آن می‌گویم

شکیبی

شبهای هجر را گذراندیم و زنده‌ایم

ما را به سخت جانی خود این گمان نبود

ای غائب از دو دیده چنان در دل منی

کز لب گشودنت به من آواز می‌رسد

حسن دهلوی

یکسر مو دلت سفید نگشت

هیچ مو در تنت سیاه نماند

ای حسن توبه آن گهی کردی

که ترا قوت گناه نماند

صبری

چون دل به شکوه لب بگشاید بگو که من

شرمنده از کدام وفای تو زادمش

یحیی

پاکبازم آرزوی دل نمی‌دانم چیست

این که مردم وصل می‌گویند حیرانم که چیست

ریاست

ابوسهل صعلوکی صوفی گوید: هرکس پیش از آمادگی ریاست، به ریاست تن دهد، خود را به خواری انداخته‌است.

وی نیز گوید: هرکس آرزوی مقامی کند که دیگران آن را به زحمت بدست آورده‌اند، به آنان خیانت کرده‌است.

تصوف

یکی از بزرگان صوفیه گوید: تصوف مانند سرسام است (مرضی که موجب هذیان شود).

آغازش هذیان و آخرش سکوت است و چون امکان یابد لال شود.

ابن‌سینا

مجدالدین بغدادی، می‌گوید: پیامبر خدا را به خواب دیدم، به او گفتم: در باره‌ی ابن‌سینا چه می‌گوئی؟ فرمود: مردی بود که می‌خواست بدون واسطه به خدا برسد، او را با دستم در حجاب قرار دادم و او در آتش افتاد. ⁽¹⁾

گر کسب کمال می‌کنی می‌گذرد

ور فکر محال می‌کنی می‌گذرد

دنیا همه بر سر خیالست خیال

هر نوع خیال می‌کنی می‌گذرد

گلخنی

هر چند شب آزرده‌تر از کوی توایم

پیش از همه کس روز دگر سوی توایم

گویم

جان به بوسی می‌خرد آن شهریار

مژده ای عشاق آسان گشت کار

ابذلوا ارواحکم یا عاشقین

ان تکونوا فی هوانا صادقین

در جوانی کن نثار دوست جان

رو عوان بین ذالک را بخوان

پیر چون گشتی گران جانی مکن

گوسفند پیر قربانی مکن

هرکه در اول نسازد جان نثار

جان دهد آخر به درد انتظار

سلمان ساوجی

از بسکه شکستم و بستم توبه

فریاد همی کند زدستم توبه

دیروز به توبه‌یی شکستم ساغر

امروز به ساغری شکستم توبه

خواجه نصیر طوسی

از هر چه نه از بهر تو کردم توبه

ور بی تو غمی خورم از آن غم توبه

وان نیز که بعد از این برای تو کنم

گر بهتر از آن توان از آنهم توبه

حسن دهلوی

دارم دلکی غمین بیامرز و مپرس

صد واقعه در کمین بیامرز و مپرس

شرمنده شوم اگر بپرسی عملم

ای اکرم اکرمین بیامرز و مپرس

ابوسعید

در راه یگانگی نه کفر است و نه دین

یک گام زخود برون نه و راه ببین

ای جان جهان تو راه اسلام گزین

با مار سیه نشین و با خود منشین

مولوی

من نگویم زین طریق آمد مراد

می‌طپم تا از کجا خواهد گشاد

سر بریده مرغ هر سو می‌طپد

تا کدامین سو دهد جان از جسد

مردنت اندر ریاضت زندگیست

رنج این تن روح را پایندگیست

هان ریاضت را به جان شو مشتری

چون سپردی تن به خدمت جان بری

هر گرانی را کسل خود از تن است

جان ز خفت دان که در پریدنست

من ز دیگی لقمه‌یی بندوختم

کف سیه کردم دهان را سوختم

یوسفم در حبس تو ای شه نشان

هین تو از دست زمانم وارهان

زاری یوسف شنو ای شهریار

یا بر آن یعقوب بی دل رحم آر

ناله از اخوان کنم یا از زبان

دور افتادم چو آدم از جنان

ای عزیز مصر در پیمان درست

یوسف مظلوم در زندان تست

در خلاص او یکی خوابی ببین

زود فاللّٰه یحب المحسنین

جان شود از راه جان جان را شناس

یار بینش شو نه فرزند قیاس

مزد مزدوران نمی‌ماند بکار

کان عرض وین جوهر است و پایدار

سر غیب آن را سزد آموختن

کوز گفتن لب تواند دوختن

جوش نطق از دل نشان دوستی است

بستگی نطق از بی‌الفتی است

دل که دلبر دید کی ماند ترش

بلبلی گل دید کی ماند خمش

لوح محفوظست پیشانی یار

راز کونینت نماید آشکار

پنج وقت اندر نمازت رهنمون

عاشقون هم فی صلوة دائمون

نه زپنج آرام گیرد آن خمار

که در آن سرهاست نه با صد هزار

نیست زرغباً میان عاشقان

سخت مستسقی است جان عاشقان

در دل عاشق بجز معشوق نیست

در میانشان فارق و مفروق نیست

ابوسعید

دل کرد بسی نگاه در دفتر عشق

جز رویت ندید هیچ رو در خور عشق

چندانکه رخت حسن نهد بر سر حسن

شوریده دلم عشق نهد بر سر عشق

امیدی

افتاده حکایتی در افواه

کآیینه سیاه گردد از آه

این طرفه که آه صبگاهی

زآیینه دل برد سیاهی

گویند

ای نفس دمی مطیع فرمان نشدی

وز کرده خویشتن پشیمان نشدی

صوفی و فقیه و زاهد و دانشمند

این جمله شدی ولی مسلمان نشدی

سعدی

گرش ببینی و دست از ترنج بشناسی

روا بود که ملامت کنی زلیخا را

قبر لیلی

وقتی لیلی از دنیا رفت، مجنون به روستای او رفت و از قبر او پرسید، ولی آن را به او نشان ندادند، وی قبرها را بو می‌کرد تا بوی قبر لیلی را استشمام کرد، در آنجا این بیت را سرود.

می‌خواهند قبرش را بر دوستش مخفی کنند، در حالیکه بوی خوش قبر دلالت بر قبر می‌کند.

ارادوا لیخفوا قبرها علی محبّها

و طیب تراب القبر دل علی قبر

وی همواره شعر را می‌خواند تا از دنیا رفت و کنار او دفن شد.

دعا برای پدر

زنی بادیه نشین، کنار قبر پدرش ایستاد و گفت: باباجان در فقدان تو به خدا توجه می‌کنم و پیامبر که اسوه حسن است در مصیبت تو یاد می‌آورم. سپس گفت: خدایا بنده تو بدون توشه و بدون آنچه در دست بندگان است و محتاج به آنچه تو داری بر تو وارد شده‌است، پروردگارا، تو بهترین کسی هستی که آرزومندان به سوی او می‌آیند و تهیدستان از فضل او غنی می‌گردند و گنهکاران در رحمت او غوطه‌ور می‌شوند. پروردگارا پس قرار او را نزد خودت، موجب رحمت گردان و گهواره او را بهشت خودت قرار ده. سپس گریست و بازگشت.

مولوی

این دغل دوستان که می‌بینی

مگسانند دور شیرینی

تا طعامی که هست می‌نوشند

همچو زنبور بر تو می‌جوشند

تا بروزی که ده خراب شود

کیسه چون کاسه رباب شود

ترک صحبت کنند و دلداری

دوستی خود نبود پنداری

بار دیگر که بخت باز آید

کامرانی ز در فراز آید

دوغ بایی بپز که از چپ و راست

در وی افتند چون مگس در ماست

راست گویم سگان بازارند

کاستخوان از تو دوستتر دارند

کم گریز از شیر و اژدرهای نر

ز آشنایان ای برادر الحذر

خویش را موزون و پست و سخته کن

زاب دیده نان خود را پخته کن

ای کمان و تیرها بر ساخته

صید نزدیک و تو دور انداخته

آنچه حق است اقرب از حبل الورید

تو فکنده تیر فکرت را بعید

هرکه دور اندازتر او دورتر

وز چنین گنجی بود مهجورتر

فلسفی خود را در اندیشه بکشت

گوید و او را سوی گنجست پشت

جاهدوا فینا بگفت آن شهریار

جاهدوا عنا نگفت ای بیقرار

ای بسا علم و ذکاوات و فطن

گشته رهرو را چو غول راهزن

در گذر از فضل و از جلدی و فن

کار خدمت دارد و خلق حسن

بهر آن آورد خالق ما برون

ما خلقت الانس الا یعبدون

عطار

کاف کفر ای دل به حق المعرفه

خوشترم آید ز فای فلسفه

زانکه این علم لزج چون ره زند

بیشتر بر مردم آگه زند

در سفر حجاز آورده‌ام:

هرکه نبود مبتلای ماهروی

نام او از لوح انسانی بشوی

دل که فارغ باشد از مهر بتان

لته‌ی حیضی بخون آغشته دان

سینه‌ی فارغ زمهر گلرخان

کهنه انبانیست پر از استخوان

کل من لم یعشق الوجه الحسن

قرب الجل الیه والرسن

یعنی آنکس را که نبود عشق یار

بهر او پالان و افساری بیار

قاسم بیگ حالتی

پیوسته زمن کشیده دامن دل تست

فارغ ز من سوخته خرمن دل تست

گر عمر وفا کند من از تو دل خویش

فارغ‌تر از آن کنم که از من دل تست

رشید وطواط

ای روی تو فردوس برین دل من

روزان و شبان غمت قرین دل من

گفتم مگر از دست غمت بگریزم

عشق تو گرفت آستین دل من

نظامی

دولت اگر دولت جمشیدیست

موی سفید آیت نومیدیست

صبح برآمد چو سوی مست خواب

گز سر دیوار گذشت آفتاب

رفت جوانی و تغافل بسر

جای دریغست دریغی بخور

گم شده‌ی هرکه چو یوسف بود

گم شدنش جای تأسف بود

فارغی از قدر جوانی که چیست

تا نشوی پیر ندانی که چیست

گرچه جوانی همه چون آتشست

پیری تلخست و جوانی خوش است

شاهد باغ است درخت جوان

پیر شود برکندش باغبان

شاخ‌تر از بهر گل نوبر است

هیزم خشک از پی خاکستر است

میرزا سلمان

بلبل اگر مست گلست این ترانه چیست

گرنیست عشق زمزمه عاشقانه چیست

ساقی اگر نه پرده فتادی ز روی کار

می‌گفتمت که نغمه‌ی چنگ و چغانه چیست

پرواز کرد طائر ادراک سالها

معلوم او نشد که در این آشیانه چیست

چون در ازل وجود یکی ثابت است و بس

این مبحث وجود و عدم در میانه چیست

ایدل اگر زمانه به کامت نشد منال

از بخت خود بنال گناه زمانه چیست

چون در نخست نیک و بد از هم جدا شدند

واعظ بگوشه‌ای بنشین این فسانه چیست

آدم ز سرنوشت برون آمد از بهشت

بسم اللّٰه ای فقیه بگو عیب دانه چیست

سلمان اگر نه مهر مهی هست در دلت

بر سینه‌ات زداغ محبت نشانه چیست

میرزا مخدوم شریفی

بشتاب چو داری هوس کشتن اشرف

ترسم که خبر یابد و از ذوق بمیرد

کسی را لاف عصمت می‌رسد پیش خردمندان

که وقت دلربایی تو ایمان را نگهدارد

گویم

فرخنده شبی بود که آن دلبر مست

آمد ز پی غارت دل تیغ بدست

غارت زده‌ام دید خجل گشت و دمی

با من ز پی رفع خجالت بنشست

این ابیات را در سحر جمعه روز بیستم ماه صفر سال 992 در محروسه تبریز نگاشتم.

مولوی

دائماً غفلت ز گستاخی بود

که برو تعظیم از دیده رود

لا تؤاخذنا نسینا شد گواه

که بود نسیان بوجهی هم گناه

زانکه استکمال تعظیم او نکرد

ورنه نسیان در نیاوردی نبرد

از تهاون کرد در تعظیمها

تا که نسیان زاد با سهو و خطا

گرچه نسیان لابد و ناچار بود

در سب ورزیدن او مختار بود

عبدی گنابادی

زود چو شمعت فتد از سر کلاه

چند کنی موی سفیدت سیاه

موی سیاه گر بصد افسون کنی

قد که دو تا گشت بآن چن کنی

وه که مرا بر چهل افزود پنج

وز پی آن قافیه گردید رنج

من که دو مویم ز سپهر اثیر

پیش حریفان نه جوانم نه پیر

نام نکردند جوانان به من

من نکنم نیز به پیران سخن

آنکه در این مرتبه داند مرا

هیچ نداند که چه خواند مرا

در روز عیدی گفتم:

عید هرکس را زیار خویش چشم عیدیست

چشم ما پر اشک حسرت، دل پر از نومیدیست

گویم

تا بود اسباب جوانی به تن

روی چو گل باشد و تن چون سمن

تازه بود مجلس یاران به تو

جلوه کند صف سواران به تو

شیفتگان دیده به رویت نهند

رخت هوس بر سر کویت نهند

ناز کنی ناز کشندت به جان

دل‌طلبی نیز دهندت روان

نوبت پیری چو زند کوس درد

دل شود از خوشدلی و عیش فرد

موی سپید از اجل آرد پیام

پشت خم از مرگ رساند سلام

خشک شود عمده بازو چو کلک

سست شود مهره گردن چو سلک

کند شود باد هوا را سنان

میل زمعشوقه بتابد عنان

امام سجاد علیه السلام می‌فرماید: وقتی به بیچارگی افتادی، چون انسان بخشنده شکیبا باش و به بندگان خدا گلایه نکن زیرا گلایه خدا به کسی کرده‌ای که به تو رحم نمی‌نماید.

و اذا بلیت بعسرة فاصبر لها

صبر الکریم فان ذلک احزم

لا تشکون الی الخلایق انما

تشکو الرحیم الی الذی لا یرحم

نماز شب

جنید را پس از مرگش در خواب دیدند، به او گفته شد خدا با تو چه کرد؟ گفت: اشارات عرفانی پرید، عبادات هلاک شد، دانشها غیب گشت، آداب کهنه گردید و به من سود نرساند جز چند رکعتی که در سحر اقامه نموده بودم.

محبت

خواص می‌گویند: محبت محو ارادت‌ها و سوزانده شدن همه‌ی صفات و حاجات است.

در کون و مکان فاعل مختار یکیست

آرنده و دارنده‌ی اطوار یکیست

از روزن عقل اگر برون آری سر

روشن شودت کاین همه انوار یکیست

گویم

تا شمع قلندری بهایی افروخت

از رشته زنار دو صد خرقه بدوخت

دی پیر مغان گرفت تعلیم از او

و امروز دو صد مسئله مفتی آموخت

عشق

عشق آنست که دلها مجذوب مغناطیس حس شود، مقدار این جذبه به حدی است که کسی را توان اطلاع از آن نیست هر عبارتی در وصف آن بر خفاء آن می‌افزاید، مانند زیبائی، امری است درک شدنی و توصیف ناشدنی و مانند وزن است در شعر. چه نیک گفته‌است یکی از حکماء که هرکس عشق را توصیف کند آن را شناخته‌است.

غذای حلال

سری سقطی گوید: زمانی که از «رمله» عازم «بیت‌المقدس» بودم به سرزمینی سبز و خرم رسیدم، کنار آبی نشستم و از سبزیهای کنار آب خوردم و مقداری از آب نوشیدم و با خود گفتم اگر بگویم در عمرم خوراک و آب حلال خورده‌ام همین است که امروز خوردم و نوشیدم. آوازی به گوشم رسید که گفت: ای سری! زاد و توشه‌ات که به اینجا آورده‌ای از کجاست؟

با دنیا

قثم زاهد گوید: در کنار بیت‌المقدس پارسایی را دیدم و از او خواستم مرا اندرزی دهد، گفت: در کار خود چون کسی باش که درندگان او را به وحشت انداخته‌اند و او بیمناک است از اینکه اشتباهی کند و دریده شود و یا به کار لغوی دست زند و از پای در آید. آن شب برای او شب ترس است در حالیکه مردم به راحتی خفته‌اند، روز وی نیز روز حزن است در حالیکه اهل باطل خوشحالند. سپس رفت و مرا رها ساخت. گفتم: بیشتر بگو. گفت: انسان تشنه کام به آب کم بسنده کند.

حجاب ظلمانی

شیخ مقتول، سهروردی در برخی تألیفاتش می‌گوید: رفتار، گفتار و اندیشه‌های تو بر تو عرضه می‌شود و به مناسبت هر یک از افکار فعلی و قولی و فکری که از تو بوجود آمده صورتهای روحانی برای تو ایجاد می‌شود. اگر آن حرکت عقلانی باشد، صورتش زمینه فرشته‌ای شود که از مجالست با او در دنیا لذت بری و از نور آن در آخرت بهره‌گیری؛ ولی اگر حرکت شهوی یا غضبی باشد، آن صورت زمینه شیطان شود که در تمام زندگانی آزارت دهد و از ملاقات تو با نور پس از مرگت مانع شود.

شناخت خدا

ذوالنون بصری وقتی در حال احتضار بود، به وی گفته شد: به چه اشتها داری؟ گفت:

می‌خواهم یک لحظه پیش از مرگ برای لحظه‌ای او را بشناسم. گفته می‌شود وی متولد نوبه ⁽¹⁾است و سال 245 هجری از دنیا رفته‌است.

دانش خدا

در حدیث آمده‌است:

و لیس عند ربک صباحٌ و مساءٌ. دانشمندان حدیث شناس می‌گویند: مراد از این جمله این است که علم او حضور است یعنی معلوم و در پیشگاه عالم حاضر است، و مانند ما نیست که علم به گذشته و آینده متصف شود. علم خدا را به ریسمانی تشبیه کرده‌اند که آن را نزدیک چشم موریانه‌ای آوری، آن مور به‌خاطر کوچک بودن چشمش هر لحظه رنگی را احساس می‌کند که رنگ قبل از آن گذشته و رنگ بعد از آن می‌آید، ولی انسانی که ریسمان را در دست دارد، این گذشته و حال و آینده را احساس نمی‌کند و تمام ریسمان را به یکباره می‌بیند؛ علم خدا مانند علم کسی است که ریسمان در دست دارد و علم ما مانند دانش موریانه‌است. مولوی در مثنوی زیبا آورده‌است.

لا مکانی که در او نور خداست

ماضی و مستقبل و حالش کجاست

ماضی و مستقبلش پیش تواست

هر دو یک چیز است پنداری دو است

ابوسعید

از باد صبا دلم چو بوی تو گرفت

بگذاشت مرا و جستجوی تو گرفت

اکنون ز من خسته نمی‌آرد یاد

بوی تو گرفته بود و خوی تو گرفت

مولوی

مرحبا ای عشق خوش سودای ما

ای طبیب جمله علتهای ما

ای دوای نخوت و ناموس ما

ای تو افلاطون و جالینوس ما

جسم خاک از عشق بر افلاک شد

کوه در رقص آمد و چالاک شد

آتش عشق است کاندر نی فتاد

جوشش عشق است کاندر می فتاد

عشق و ناموس ای برادر راست نیست

بر در ناموس ای عاشق مایست

هر چه غیر شورش و دیوانگی است

اندرین ره دوری و بیگانگیست

آتشی از عشق در جان برفروز

سر بسر فکر و عبادت را بسوز

عارفان گر جام حق نوشیده اند

رازها دانسته و پوشیده‌اند

سر غیب آن را سزد آموختن

کو زگفتن لب تواند دوختن

کمال اسماعیل

بر یاد قدت دلم رهی ناله کند

چون مرغ که بر سرو سهی ناله کند

گویند مکن ناله و این غم که مراست

بر دل نه که بر کوه نهی ناله کند

سنایی

ترا ایزد همی گوید که در دنیا مخور باده

ترا ترسا همی گوید که در صفرا مخور حلوا

زبهر دین نبگذاری حرام از گفته ایزد

زبهتر تن بجا مانی حلال از گفته ترسا

توبه

شیخ امین الدین ابوعلی طبری در باره‌ی آیه إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ... ⁽¹⁾می‌گوید: در معنای جهالت اختلاف شده و چند وجه مطرح شده‌است، که عبارت است از:

1- از ابن‌عباس، عطاء مجاهد و قتاده و عبداللّٰه است که می‌گویند: هر نوع معصیتی که انسان جاهلانه انجام دهد هرچند عمومی باشد. چرا که جهالتش او را به انجام آن گناه واداشته‌است. خدای متعال حرف یوسف علیه السلام به برادرانش را چنین حکایت می‌کند که: آیا دانستید با یوسف و برادرش چه کردید، شما جاهل هستید. نسبت جهل به‌خاطر این است که معصیت خدا به‌خاطر آنها رخنه کرده‌بود.

2- مراد از جهالت این است که آثار گناه را که همان عذاب است، نفهمند؛ این سخن از فراء است.

3- مراد از جهالت این است که گناه را نمی‌شناسد در این صورت یا باید یعلمون به معنای یخطئون باشد و یا به این جهت که گنهکاران در بیان استدلال برای گناهان، افراط کرده‌اند.

این وجه از جبایی است و رمانی آن را ضعیف دانسته‌است چرا که خلاف حرف مفسران است. و چون موجب می‌شود که گناه گنهکاری که از گناه خود با خبر است پذیرفته نشود چرا که حصر در «انماالتوبة» دلالت می‌کند که توبه خاص اینان است.

رکون به ستمگر

مرحوم کلینی در باب معیشت ذیل باب عمل حاکم از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که:

ایشان ذیل آیه 113 هود می‌فرماید: مصداق آیه کسی است که به حضور سلطان می‌رسد و چنان می‌ماند تا سلطان دست به کیسه‌اش برد و عطایی به او برساند.

پند

در مجلس سی و هفت از امالی ابن‌بابویه آمده‌است: هارون الرشید به امام کاظم علیه السلام نوشت: مرا موعظه‌ای کوتاه کن. امام فرمود: چیزی در عالم نمی‌بینی که موعظه نباشد.

تصوف

از ابوسعید در باره تصوف پرسیده شد، گفت: انسان وقت خود را به چیزی که شایسته‌تر است بکار برد. همچنین به نظر برخی تصوف عبارت است از: کندن از وابستگی‌ها و منقطع شدن از همه چیز به سوی پروردگار موجودات.

اسم

در کافی از محمد بن سنان آورده شده‌است که: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اسم چیست؟ فرمود: صفت موصوف.

عشق

مجنون بر در منزل لیلی در نجد آمد، سنگهای آن سرزمین را می‌بوسید و آثار آنجا را می‌بوئید. مردم ملامتش کردند. مجنون سوگند یاد کرد که جز صورت لیلی را نمی‌بوسد و به غیر جمال او نمی‌نگرد. سپس وی را در مکان دیگری دیدند که باز سنگها را لمس و آثار را می‌بوسد. ملامتش کردند. گفت: نگو خانه لیلی شرق نجد است بلکه همه جای نجد خانه لیلی است. منزلگاه او تمام نجد است و به هر سو رو کنی اثری از لیلی است.

لا تقل دارها بشرقیّ نجد

کل نجد للعامریة دار

فلها منزل علی کل ارض

و علی کل دمنة آثار

عارف رومی در مثنوی، به مانند همین داستان، اشاره می‌کند:

من ندیدم در میان کوی او

در در و دیوار الا روی او

بوسه گر بر در دهم لیلی بود

خاک بر سر گر نهم لیلی بود

همچنین می‌گوید:

چون همه لیلی بود در کوی او

کوی لیلی نبودم جز روی او

هر زمانی صد بصر می‌بایدت

هر بصر را صد نظر می‌بایدت

تا بدان هر یک نگاهی می‌کنی

صد تماشای الهی می‌کنی

میراشکی

شدم به عشق تو مشهور و نیستم خوشحال

که هرکه دید مرا آورد ترا بخیال

سنایی

طرب ای عاشقان خوشرفتار

طلب ای نیکوان شیرین کار

در جهان شاهدی و ما فارغ

در قدح باده‌یی و ما هشیار

بر سر دست عشقبازانند

ملک الموت گشته در منقار

ای هواهای تو خدا انگیز

وی خدایان تو خدا آزار

ره رها کرده‌یی از آنی گم

عز ندانسته‌یی از آنی خوار

علم کز تو ترانه بستاند

جهل از آن علم به بود صد بار

ده بود آن نه دل که اندروی

گاو و خر باشد و ضیاع و عقار

کی درآید فرشته تا نکنی

سگ زدر دور و صورت از دیوار

خود کلاه و سرت حجاب دهند

خود میفزا بر آن کله دستار

افسری کان نه دین نهد بر سر

خواهش افسر شمار و خواه افسار

ای سنایی از آن سگان بگریز

گوشه‌یی گیر از این جهان هموار

هان و هان تا تو را چو خود نکنند

مشتی ابلیس دیده‌ی طرار

تر مزاجی نگرد در سقلاب

خشک مغزی مپوی در تاتار

گر سنایی زیار ناهمدم

گله‌یی کرد از او شگفت مدار

آب را بین که چون همی نالد

هر دم از همنشین ناهموار

تو به علم ازل مرا دیدی

دیدی آنگه به عیب بخریدی

تو به علم آن و من بعیب همان

رد مکن آنچه خود پسندیدی

حسن دهلوی

ساقیا می‌ده که ابری خاست از خاور سفید

سرو را سر سبز شد صد برگ را چادر سفید

ابر چون چشم زلیخا بهر یوسف ژاله بار

ژاله‌ها چون دیده‌ی‌یعقوب پیغمبر سفید

عنکبوت غار را گفتم که این پرده چه بود

گفت مهمان عزیزی بود کردم در سفید

محضر آزادگان می‌جستم از ابنای دهر

کاغذی در دست من دادند سرتاسر سفید

ای حسن اغیار را هرگز نباشد طبع راست

راستست این زاغ را هرگز نباشد پر سفید

حکمت‌ها

توبه پایه گناه را از بین می‌برد. فقر، زیرک را از استدلال باز می‌دارد. انسان کامل متوجه لغزش خود است. بیماری زندان بدن است. غصه زندان روح است. آنچه انسان را مفرح کند، همان او رامحزون نماید. فرار در وقت خود، پیروزی است. صحیح‌ترین نظر تو آن است که از هوای نفس دورتر باشد.

امام

ابوحنیفه به مؤمن طاق گفت: امام تو، جعفر صادق علیه السلام از دنیا رفت، مؤمن گفت: ولی امام تو تا روز معلوم از دنیا نرفته‌است، مهدی عباسی که حضور داشت، خندید و ده هزار درهم به مؤمن طاق داد.

تبرک

شریف مکه ره‌آورد برای صلاح‌الدین ایوبی فرستاد. فرستاده یک یک هدایا را توضیح می‌داد، بادبزنی از برگ درخت خرما را نیز خارج کرد، و گفت: ای پادشاه این بادبزن را نه ملک و نه یکی از پدرانش مانند آن را ندیده‌اند. ایوبی ناراحت شد و بادبزن را گرفت و مشاهده کرد بر آن دو بیت نوشته شده: من از درخت خرمایی ساخته شده‌ام، که سالها در مجاورت قبری رشد کرده‌ام، صاحب قبر بر همه سیادت دارد، نیکبختی آن قبر کار مرا به جایی رساند که اینک در دست پسر ایوب هستم. صلاح الدین فهمید این بادبزن از نخلی است که در مسجد رسول خدا روئیده‌است، آن را بوسید و بر سر گذاشت و به فرستاده گفت:

راست گفتی، راست گفتی.

می‌کشد غیرت مرا گر دیگری آهی کشد

زانکه می‌ترسم که از عشق تو باشد آه او

با رقیبان خاطرت خوبست و با ما خوب نیست

کار ما سهلست اما از تو اینها خوب نیست

کار عصا

حجاج بن یوسف بادیه نشینی را دید و به او گفت: چه در دست داری؟ گفت: عصایی است که موقع نهار بر زمین می‌گذارم و در حال حرکت با خود بر می‌دارم و چهارپایانم را با آن

می‌رانم، در سفر از آن کمک می‌گیرم، در راه رفتن تکیه گاه من است تا قدمهای بلند بردارم، با آن از رودخانه می‌گذرم، از افتادن بازم می‌دارد، عبایم بر آن می‌افکنم تا از گرمای آفتاب سایبانی و از سرما محافظتم نماید، هرچه دور است با کمک آن به خود نزدیکش می‌سازم، مرکب سفر و وسیله باز کردن در خانه‌ام می‌باشد، سگ را از خود با کمک آن دور می‌کنم، مانند شمشیر است در جنگ، از پدرم به من ارث رسیده و از من به فرزندم ارث می‌رسد، نیز گله‌ام را با آن می‌چرانم و کارهای زیادی با آن دارم، حجاج مبهوت شد و بازگشت.

امیر شاهی

اگر در پایت افکندم سری عیبم مکن کاندم

چنان بودم که از مستی ز سر نشناختم پارا

حقا که به افسون دگرش خواب نیاید

آنکس که شبی بشنود افسانه‌ی ما را

بایزید بسطامی

در تاریخ ابن‌زهره اندلسی آمده‌است: ابویزید بسطامی سالها خدمت امام صادق علیه السلام بوده‌است. امام او را طیفور سقا نامیده چون سقای خانه‌ی ایشان بوده‌است، پس از آنکه امام او را مرخص کرد تا به بسطام باز گردد، اهل بسطام به خارج شهر آمدند تا از او استقبال به عمل آورند. بایزید ترسید که از استقبال آنها مغرور شود. آن روز مصادف با ماه رمضان بود، بایزید از سفره‌اش قرص نانی درآورد و در حالی که بر الاغش سوار بود مشغول خوردن نان شد. زهاد و عباد از او به‌خاطر افطار در ماه رمضان دوری کردند، بایزید با خود گفت: ای نفس این علاج مرض تو بود.

بایزید می‌گوید: بنده خالقش را عشق نمی‌ورزد تا اینکه خود را به آشکار و خفاء بذل رضای او نماید و خدا بداند در قلب او جز خدا نیست.

از او سئوال شد: علامت عارف چیست؟ گفت: از یاد خدا غافل نشود، از اداء حق او خسته نگردد، به غیر خدا مأنوس نشود. نیز گفت: عجیب نیست که من تو را دوست داشته‌باشم، چرا که من بنده فقیرم. عجیب آن است که تو مرا دوست داشته‌باشی در حالی که سلطان قادری هستی. از او سئوال شد: به چه وسیله بنده به درجه عالی می‌رسد؟ گفت: به کر و لال و کور بودن.

احمد بن خضرویه بلخی بر او وارد شد، بازید گفت: ای احمد تا چه زمانی سیاحت می‌کنی؟ احمد گفت: آب اگر بایستد می‌گندد، بایزید گفت: دریا باش تا نگندی.

نیز می‌گفت: تصوف صفت حق است که بنده می‌پوشد. و همچنین می‌گفت: هرکس خدا را بشناسد، از خلق لذت نمی‌برد، کسی‌که دنیا را بشناسد از همنشینی با آن لذت نمی برد، کسی که چشم بصیرتش باز شود مبهوت می‌گردد و فرصت گفتگو با مردم را ندارد.

نیز می‌گفت: عبد تا نادان است همواره عارف است، وقتی جهل او از بین رفت، معرفتش از بین می‌رود.

وی گفت: تا زمانی که انسان گمان برد در دنیا بدتر از او وجود دارد، متکبر است.

به او گفته شد: آیا ممکن است بنده در یک ساعت به خدا برسد، گفت: بلی ولی سود به اندازه سفر است.

کسی به او گفت: با که بنشینم؟ گفت: با کسی‌که حاجتی نیست آنچه را که خدا از تو به او تعلیم داده‌است، کتمان کنی.

حال بایزید

ملاقات بایزید بسطامی با امام صادق علیه السلام و اینکه سقاء خانه ایشان بوده‌است، عده‌ای از مورخین و نیز فخر رازی در بسیاری از کتابهای کلامی و رضی الدین علی بن طاووس در طرائف و علامه حلی در شرح تجرید آورده‌است و با گواهی این عده توجهی به برخی کتابها که می‌گویند بایزید با امام ملاقات نداشته، و بایزید زمان بسیاری از امام موخر بوده و امام را ندیده، نمی‌شود.

البته چه بسا تنافی این دو قول چنین دفع شود که دو تن این اسم را داشته‌اند. یکی بایزید بسطامی که لقب طیفور سقا بوده‌است و دیگری بایزید بسطامی مشهور و امثال این اشتباه‌ها زیاد واقع شده‌است کما اینکه در باره‌ی افلاطون نیز چنین اشتباهی صورت گرفته به طوری که جمع بسیاری از فیلسوفان اسم آنها افلاطون بوده‌است.

اسم مخفی

اگر خواستی اسم پنهانی را از کسی بشناسی، از او بخواه که حرف اول آن را بیندازد و جمع ابجدی بقیه حروف را نگه دارد، سپس حرف بعدی را بیندازد و جمع عددی بقیه حروف را نگه دارد و همین طور، سپس آنچه نگه داشته با هم جمع کند و حاصل جمع را پس از انداختن عدد اول، بر باقیمانده تقسیم کند و سپس خارج قسمت را از جمع اول کم نماید، باقیمانده عدد حرف اول است، باز هم خارج قسمت را از جمع کسر کند، باقیمانده عدد

حرف دوم است. و همینطور. ⁽¹⁾

ماه مخفی

برای استخراج برج مخفی از سئوال کننده بخواه، ماه پیش آن را، هر کدام سه برابر و ماههای بعد آن را هر ماه دو برابر کند و مجموع شماره‌های قبل و بعد را بگوید. حال تو ⁽²⁾

عدد مخفی

به گوینده بگو از عدد مورد نظرش 3 عدد، 3 عدد کم کند و بقیه را بگوید. سپس برای هر یک از آن، عدد 70 در نظر گرفته و هفت هفت کم کند، و بقیه را از عدد 15 کم کند و پنج پنج طرح کند، و بقیه را از 21 کم کند سپس از مجموع حاصل جمعها عدد 105 را کسر کند، عدد مطلوب بدست می‌آید.

امیر شاهی

بشمع نسبت بالای دلکشت کرده

روا بود که بسوزی بدین گناه مرا

خاطر و ناموس

افلاطون می‌گوید: خاطر راحت تو، ناموسی از ناموسهای تو است، آن را جز از کسی‌که بر او ایمنی آشکار نساز.

نیز گوید: مردم را محرم بشمار تا خدا تو را حفظ کند.

ارث

افلاطون مردی را دید که آنچه از پدرش به او ارث رسیده بود در مدت کمی تلف کرد.

افلاطون گفت: زمینها مردان را می‌بلعد و این جوان زمینها را.

عشق

سقراط می‌گوید: برای دوست خود یکباره محبت خود را آشکار نساز، زیرا او اگر تغییری در تو ببیند با تو دشمنی ورزد.

فیثاغورس گوید: اگر زندگی خوش می‌خواهی، از کسی‌که تو را به جای عاقل دیوانه می‌خواهد، خشنود باش.

نامه خاندان نبوت

(محمد حنفیه)

پادشاه روم به عبدالملک مروان نامه نوشت و او را تهدید کرده که صد هزار جنگجو از دریا و صد هزار از خشکی به سوی او گسیل خواهد کرد، عبدالملک نیز خواست او را پاسخ کافی دهد، به حجاج نوشت از محمد حنفیه بخواه که تا پاسخ تهدیدآمیز به او بنویسد و او را تهدید به مرگ کند.

ابن حنفیه در پاسخ نوشت: خدا هر روز 360 بار به بندگان می‌نگرد، و من از او می‌خواهم به من نظری نموده و من را از شر تو در امان بدارد، حجاج نامه را برای عبدالملک و او برای قیصر فرستاد. قیصر روم گفت: این نامه از او نیست. کسی از خاندان نبوت این نامه را نوشته‌است.

سعدی

یکی گفت پروانه را کی حقیر

برو دوستی در خور خویش گیر

رهی رو که بینی طریق رجا

تو و مهر شمع از کجا تا کجا

سمندر نئی گرد آتش مگرد

که مردانگی باید آنگه نبرد

زخورشید پنهان شود موش کور

که جهلست با آهنین پنجه زور

ترا کس نگوید نکو می‌کنی

که جان در سر کار او می‌کنی

کجا در حساب آورد چون تو دوست

که روی ملوک و سلاطین در اوست

اگر با همه خلق نرمی کند

تو بیچاره‌یی با تو گرمی کند

نگه کن که پروانه‌ی سوزناک

چه گفت ای عجب گر بسوزم چه باک

مرا چون خلیل آتشی در دلست

که پنداری آن شعله بر من گلست

نه دل دامن دلستان می‌کشد

که مهرش گریبان جان می‌کشد

نه خود را بر آتش به خود می‌زنم

که زنجیر شوق است در گردنم

مرا همچنان دور بودم که سوخت

نه این دم که آتش بمن برفروخت

نه آن می‌کند یار در شاهدی

که با او توان گفت از زاهدی

مرا بر تلف حرص دانی چراست

که او هست اگر من نباشم رواست

مرا چند گویی که در خورد خویش

حریفی بدست آر همدرد خویش

برآنم که یار پسندیده اوست

که در وی سرایت کند سوز دوست

چو بی‌شک نوشته‌است بر سر هلاک

بدست دلارام خوشتر هلاک

چو روزی به بیچارگی جان دهی

همان به که در پای جانان دهی

سبحة الابرار جامی

پیری از نور هدی بیگانه

چهره پر دود زآتشخانه

کرد از معبد خود عزم رحیل

میهمان شد بسر خوان خلیل

چون خلیل آن خللش در دین دید

بر سر خوان خودش نپسندید

گفت با واهب روزی بگرو

یا از این مائده برخیز و برو

پیر برخاست که‌ای نیک نهاد

دین خود را به شکم نتوان داد

با لبی خشک و دهان ناخورد

روی از آن مرحله در راه آورد

آمد از عالم بالا به خلیل

وحی کای در همه اخلاق جمیل

گرچه این پیر نه بر دین تو بود

منعش از طعمه نه آیین تو بود

عمر او بیشتر از هفتاد است

که در آن معبد کفر آباد است

روزیش وانگرفتم روزی

که ندارد دل دین اندوزی

چه شود گر تو هم از سفره‌ی خویش

دهیش یک دو سه لقمه کم و بیش

از عقب داد خلیل آوازش

گشت بر خوان کرم دمسازش

پیر پرسید که‌ای لجه‌ی جود

از پس منع، عطا بهر چه بود

گفت با پیر خطابی که رسید

و آن جگر سوز عتابی که شنید

پیر گفت آنکه کند گاه خطاب

آشنا را پی بیگانه عتاب

راه بیگانگیش چون سپرم

ز آشناییش چرا برنخورم

رو بدان قبله‌ی احسان آورد

دست بگرفتش و ایمان آورد

چهارده ساله بتی بر لب بام

چون مه چهارده در حسن تمام

بر سر سرو کله گوشه شکست

بر گل از سنبل‌تر سلسله بست

داد هنگامه‌ی معشوقی ساز

شیوه‌ی جلوه گری کرد آغاز

او فروزان چو مهی کرده هجوم

بر در و بامش اسیران چو نجوم

ناگهان پشت خمی همچو هلال

دامن از خون چو شفق مالامال

کرد در قبله‌ی او روی امید

ساخت فرش ره او موی سفید

گوهر اشک به مژگان می‌سفت

وز دو دیده گهر افشان می‌گفت

کی پری با همه فرزانگیم

نام رفت از تو به دیوانگیم

لاله سان سوخته‌ی داغ توأم

سبزه وش پی سپر باغ توأم

نظر لطف به حالم بگشای

زنگ اندوه زجانم بزدای

نوجوان حال کهن پیر چو دید

بوی صدق از نفس او نشنید

گفت کی پیر پراکنده نظر

رو بگردان زقفا باز نگر

که در آن منظره گلرخ ساریست

که جهان از رخ او گلزاریست

او چو خورشید فلک من ماهم

من کمین بنده‌ی او او شاهم

عشق بازان چو جمالش نگرند

من که باشم که مرا نام برند

پیر بیچاره چو آنسو نگریست

تا ببیند که در آن منظره کیست

زد جوان دست و فکند از بامش

داد چون سایه به خاک آرامش

کانکه باما ره سودا سپرد

نیست لایق که دگر جانگرد

هست آیین دو بینی ز هوس

قبله‌ی عشق یکی باشد و بس

ابوسعید

پرسید یکی ز من که معشوق تو کیست

گفتم که فلانکس است مقصود تو چیست

بنشست و به های‌های بر من بگریست

کز دست چنین کسی تو چون خواهی زیست

ولی دشت بیاضی

به قتلم گر بشتابی کرده‌باشی

چه لطف بی‌حسابی کرده‌باشی

اسیران تو بیرون از حسابند

تو هم با خود حسابی کرده‌باشی

دلا نیکت نکرد آن غمزه بسمل

مبادا اضطرابی کرده‌باشی

نهی گر بر گلو تیغ هلاکم

بحلق تشنه آبی کرده‌باشی

خواجه افضل ترکه

در دوزخ هجران لب کس کی خندد

یا خاطر او بخرمی پیوندد؟

گر آن دوزخ چو دوزخ هجرانست

حاشا که خدا به کافری بپسندد

ولی دشت بیاضی

آخر ز کفت جام ستم نوشیدم

وز بزم تو دامن طرب درچیدم

روزیکه بکشتنم کمر می‌بستی

کاش از تو گناه خویش می‌پرسیدم

خواجه ضیاءالدین علی ترکه

بیخوابی شب جان مرا گرچه بکاست

در خواب شدن از ره انصاف خطاست

ترسم که خیال او قدم رنجه کند

عذر قدمش بسالهانتوان خواست

دیک الجن

یکی از شاعران نامش عبدالسلام و معروف به دیک‌الجن بود. وی متوفای سال 235 بوده و بیش از هفتاد سال زیسته‌است. دیک‌الجن، کنیز و غلامی بسیار زیبا داشت و او آنها را بی‌نهایت دوست می‌داشت. روزی آنان را زیر رختخواب دید، هر دو را به قتل رساند و جسدشان را سوزاند و خاکستر آنها را جداگانه با خاک مخلوط کرد و از آن دو کوزه شراب ساخت. وی کوزه‌ها را در بزم شراب خود حاضر می‌ساخت و یکی را در طرف راست و دیگری را در طرف چپ می‌گذاشت. گاهی کوزه‌ای که از کنیز درست شده بود می‌بوسید و می‌گفت:

طلعتی که کبوتر مرگ بر آن نشست و دست ستم میوه‌اش را چید، از خونش زمین را سیراب کردم، همواره لبهایم را از لبهای او سیراب می‌کردم.

یا طلعة طلع الحمام علیها

و جنی لها ثمر الردی بیدها

رویت من دمها الثری و لطالما

روی الهوی شفتی من شفتیها

نیز کوزه‌ای که از خاکستر غلام ساخته بود می‌بوسید و می‌گفت: با اینکه او را دوست داشتم و بند دلم بود، کشتم. او مرد و خواب راحت دارد و اشک من در اندوه او بر دامنش می‌چکد.

و قتلته و به علی کرامة

فله الحشی وله الفؤاد باسره

عهدی به میتا کاحسن نائم

و الحزن یسفح ادمعی فی حجره

کلمات قصار امام علی علیه السلام

خوشرویی ریسمان دوستی است. وقتی بر دشمن دست یافتی، عفو را شکر خدا به‌خاطر چیرگی بر دشمن بدان. برترین زهد مخفی کردن زهد است. مستحباتی که به واجبات ضرر رسانند تقرب ایجاد نمی‌کنند. ثروت ریشه‌ی شهوتهاست. نَفَس انسان قدمهای او به سوی مرگ است. یاران فرد متواضع بسیار شوند. هر ظرفی به اندازه‌اش پر می‌شود جز ظرفی‌که وسیع است. تقوای الهی به هر اندازه و لو اندک پیشه کن. بین خود و خدا پرده‌ای هرچند نازک بیافکن، اگر توان آدمی کم شود خواسته‌اش نیز کم گردد. برترین اعمال، عملی است که نفس تو از آن بیزار است. کافی است که اجل نگهبان و حافظ باشد. معاشرت کم و دائمی بهتر از زیاد و اندوهبار است. وقتی آدمی دوستیش پایدار باشد، در انتظار دوستان زیاد او باشید. همنشین پادشاه چون شیر سوار است، مردم به حال او غبطه می‌خورند ولی او خود می‌داند چه جای خطرناکی است.

زیارت مدینه

وقتی به زیارت مدینه رفتم گفتم: چشمم به‌خاطر شوق مدینه می‌گرید گرچه جای من فلک الافلاک باشد. کسی‌که به سوی روضه او حرکت می‌کند، راه رفتن بر بال پرندگان برای او حقیر است.

للشوق الی طیبة جفنی باکی

لو ان مقامی فلک الافلاک

یستحق من مشی لدی (الی) روضتها

المشی علی اجنحة الاملاک

زیارت حرم

نویسنده این کتاب گوید: زمانی که دنبال جایی برای حفظ کفش زائران نجف بودم، دو بیتی به نظرم رسید تا بر فراز آن مکان بنویسند.

این مکان مقدس همان افق مبین است که برای تو آشکار شده‌است. پس ذلیلانه سجده کن و گونه‌ات را خاک مالی نما، این طور سینا است دیده‌ات بپوشان. این حرم عزت است کفش خود را خارج ساز.

هذا الافق المبین قد لاح لدیک

فاسجد متذللاً و عفّر خدّیک

ذاطور سینین فاغضض الطرف به

هذا حرمُ العزة فاخلع نعلیک

پند

این پندها را باید با نور نوشت و بر رخسار حور نگاشت.

کسی که عزت خود بخواهد، درهم و دینار نزد او بی‌ارزش است.

کسی که بر زمین هموار حرکت کند از لغزش در امان است.

کسی که بنده حق باشد آزاد است.

کسی که جزیی از عنایتش را بر تو بخشید، همه‌ی شکر خود را به او بذل نما.

کسی که در کار خود دقیق باشد، به آرزو رسد.

کسی که حوصله کند به آرزو رسد.

غضب را عذر خواهی می‌بندد.

چیزی دانش را چون بذل آن برای اهلش، حفظ نمی‌کند.

گاهی عطا، خطا و عنایت جنایت است.

اگر شمشیر نبود، ستم زیاد می‌گشت.

اگر راستی را تصویری بود، شیر بود و اگر دروغگویی مجسم می‌شد روباه می‌شد.

اگر نادان ساکت شود اختلاث کم گردد.

اگر کارها مقایسه شود، پوشیده‌ها آشکار گردد.

کسی که بر شنیدن کلمه‌ای صبر نکند، باید کلمات را بشنود.

کسی که نفس خود را عیبجویی کند، پاکیزه‌اش گردانیده‌است.

کسی که می‌خواهد به آخرین چیزی که دوستش دارد برسد، در انتظار بدترین چیزی که بدش می‌شمارد باشد.

کسی که در عزت دنیا شریک سلطان گردد، در ذلت آخرت شریک او شده‌است.

فقر، زیرک را از استدلال باز می‌دارد.

بیماری، زندان بدن و غصه، زندان روح است.

چیزی که به سبب آن خوشحال هستی بر همان اندوه می‌خوری.

آغاز حجامت، استوار گردانیدن گردن است.

روزگار بهترین ادب کننده‌است.

فتنه‌گرترین، کم حیاترین افراد است.

مرگ به آرزو می‌خندد.

هدیه بلاء دنیا را می‌زداید.

صدقه بلای آخرت را می‌برد.

آزاد وقتی طمع ورزد، عبد است، و عبد اگر قناعت پیشه کند آزاد است.

فرصت زود گذرد و دیر تحصیل شود.

مردم طعمه‌های روزهایند.

زبان کم جِرم و پر جُرم است.

روز اجرای عدل بر ظالم از روزی که وی به مظلوم ستم می‌کرد سخت‌تر است.

همنشینی با انسان سنگین، روح را تب دار می‌کند.

سگ ولگرد از شیر خوابیده بهتر است.

گرفتار دیوانه‌ی کامل شوی بهتر از این است که گرفتار انسان دیوانه گردی.

گاهی از اوقات یاقوتهای گرانبها، کم ارزش می‌شوند.

از حق پیروی کن و بدعت نگذار.

رعایت کن حال کسی‌که بدون حاجت تو را احترام کرده‌است.

از سم به‌خاطر تریاکی که نزد توست، ننوش.

از کسانی که به ظاهر ابلیس را لعن کنند و مخفیانه با او باشند، نباش.

با بردباران، سفیهانه و با سفیهان، حلیمانه ننشین.

دوست تو کسی است که به تو راست گوید نه اینکه تو را تصدیق کند.

در کار نیک اسراف روا نیست چنانچه در اسراف خیری نیست.

ابوعلی سینا یا ابوعلی مسکویه

اگر دل از غم دنیا جدا توانی کرد

نشاط و عیش به باغ بقا توانی کرد

و گر به آب ریاضت برآوری غسلی

همه کدورت دل را صفا توانی کرد

ز منزلات هوس گر برون نهی قدمی

نزول در حرم کبریا توانی کرد

وگر ز هستی خود بگذری یقین می‌دان

که عرش و فرش و فلک زیر پا توانی کرد

ولیکن این عمل رهروان چالاکست

تو نازنین جهانی کجا توانی کرد

نه دست و پای امل را فرو توانی بست

نه رنگ و بوی جهان را رها توانی کرد

چو بوعلی ببر از خلق گوشه‌یی بگزین

مگر که خوی دل از خلق وا توانی کرد

حافظ

به سر جام جم آنگه نظر توانی کرد

که خاک میکده کحل بصر توانی کرد

گدایی در میخانه طرفه اکسیریست

گر این عمل بکنی خاک زر توانی کرد

بعزم مرحله عشق پیش نه قدمی

که سودهاکنی از این سفر توانی کرد

تو کز سرای طبیعت نمیروی بیرون

کجا بکوی طریقت گذر توانی کرد

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی

غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

شاه طاهر

هر آنکس که بر کام گیتی نهد دل

به نزدیک اهل خرد نیست عاقل

چو نقد بقا نیست در جیب هستی

ز دامان او دست امید بگسل

روان است پیوسته از شهر هستی

به ملک عدم از پی هم قوافل

به صد آرزو رفت عمر گرامی

نشد آرزوی دل از دهر حاصل

ندانم چه مقصود داری ز دنیا

که گشتی مقید به دام شواغل

اگر میل کسب کمالات و همی

حریم ضمیر ترا گشت شاغل

همان گیر کز فیض فضل الهی

شدی بهره‌مند از فنون فضائل

به اصناف آداب گشتی مؤدب

بدانش مقدم شدی در محافل

به قانون مشائیان بر مقاصد

اقامت نمودی صنوف دلائل

ز فرط توجه بسوی مبادی

چه اشراقیان کشف کردی مسائل

چه حاصل که از صوب تحقیق دوری

به نزدیک دانا به چندین مراحل

ندارد خبر فکر کوتاه بینت

ز ماهیت مبتدا در اوائل

ضمیر تو ظاهر پرست است ورنه

چرا کرد در فعل اضمار فاعل

معلل باغراض نفسی است فعلت

که گشتی از آن جوهر فرد غافل

ز اقسام اعراض در فن حکمت

جز اعراض نفسانیت نیست حاصل

تأمل در ابطال دور و تسلسل

نهاد است در پای عقلت سلاسل

اگر قامت همتت را در این ره

شود خلعت خاص توفیق شامل

نگردد سرا پرده چرخ و انجم

میان تو و کعبه اصل حائل

نشینی طربناک در بزم وحدت

بشویی غبار غم کثرت از دل

شوی سرخوش از جام توحید و گویی

تخلصت من سجن تلک الیهاکل

خدایا بآن شمع جمع نبوت

که روشن به نور ویست این مسائل

به شاهی که او در نماز ایستاده

تصدق نموداست خاتم بسائل

به نور دل پاک زهرای ازهر

که در عصمت او است آیات نازل

به روشن دلان سپهر امامت

علیهم من اللّٰه رشح الفضائل

بحسن دل افروز خوبان دلکش

به آه جگر سوز عشاق بی دل

که از لجه‌ی بحر کثرت دلم را

بعون عنایت رسانی بساحل

ز سرچشمه‌ی وحدتم تر کنی لب

که شد بر من از تشنگی کار مشکل

دین و دنیا

در کتاب ورام آمده‌است: عیسی علیه السلام به حواریین خود می‌فرمود: خشنود باشید به کمترین دنیا با سلامت دین؛ چنانچه اهل دنیا به کمترین دین با سلامت دنیایشان خشنود هستند.

مولوی

ای که جان را بهر تن می‌سوختی

سوختی جان را و تن افروختی

ای دریغا ای دریغا ایدریغ

کانچنان ماهی نهان شد زیر میغ

اندکی جنبش بکن همچون جنین

تا به بخشندت دو چشم نوربین

دوست دارد یار این آشفتگی

کوشش بیهوده به از خفتگی

اندرین ره میتراش و میخراش

تا دم آخر دمی غافل مباش

واژه بس

برخی ارباب لغت گویند: کلمه بس فارسی است. عوام عرب از این کلمه استفاده می‌کنند و می‌گویند: بسک، بسی. در زبان فارسی واژه‌ای دیگر که این معنا را برساند وجود ندارد. ولی در لغت عرب واژهایی چون حسب، بجل، قط، امسک، اکفف، ناهیک، کافیک، مه، مهلا، اقطع و اکتف، همین معنا را می‌رسانند.

فصیحی

راه در دوست آشکارا مسپار

نامحرم پا بود درین ره رفتار

یا پای چنان نه که نماند نقشی

یا نقش قدم با قدم خود بردار

شاه طاهر

ما بی تو دمی شاد به عالم نزدیم

خوردیم بسی خون دل و دم نزدیم

بی شعله‌ی آه لب ز هم نگشودیم

بی قطره‌ی اشک چشم بر هم نزدیم

عبید زاکانی

بیش از این بد عهد و پیمانی مکن

با سبک روحان گران جانی مکن

غمزه را گو خون عشاقان مریز

ملک زان تست ویرانی مکن

با ضعیفان آنچه در گنجد مگو

با اسیران هر چه بتوانی مکن

بیش از این جور و جفا و سرکشی

حال مسکینان چو می‌دانی مکن

ور کنی با دیگران جور و جفا

با عبیداللّٰه زاکانی مکن

عشق

محقق طوسی می‌گوید: قیاس شرطی که منطقی‌ها ادعا کرده‌اند و گفته‌اند الشمس طالعة والنهار موجود، صحیح نیست. زیرا آنان اگر رخسار و موی محبوب مرا دیده بودند یقین می‌کردند الشمس طالعة واللیل موجود.

ما للقیاس الذی ما زال مشتهرا

للمنطقیین فی الشرطی تسدید

اما رأوا وجه من اهوی و طرته

فالشمس طالعة واللیل موجود

وی همچنین می‌گوید: مقدماتی که رقیب در هنگام دیدار دوست فراهم کرده‌بود، مقدمات متصله بود که ما را از خلوت کردن با او بازداشت و حکم قضیه منفصله را داشت.

مقدمات الرقیب کیف غدت

عند لقاءالحبیب متصله

تمنعنا الجمع والخلو معا

و انما ذاک حکم منفصله

مصعب زبیر

مصعب بن زبیر نیز گفته‌است: در کار من دقت کن و در استواری آن بکوش که به منزله نابود شده‌است. اگر حاجت مرا به عهده‌ی دیگری بگذاری، مانند کودکی است که از پستان دو زن شیر خورده‌باشد و زیان ببیند.

تأن بحاجتی واشدد قواها

فقد صارت بمنزلة الضیاع

اذا ارضعتها بلبان اخری

اضرّ بها مشارکة الرضاع

معاشرت

پدرم می‌گفت: به هرکه به تو نزدیک می‌شود نزدیک و از هرکه از تو دور می‌شود دور شو.

کسی را مجبور نکن به تو علاقه داشته‌باشد، زیرا حوا فرزندان زیادی زاییده، هرکدام جفا کرد دیگری را انتخاب کن.

صل من دنا و تناس من بعدا

لا تکرههن علی الهوی احدا

قد اکثرت حوا ما ولدت

فاذا جفا ولد فخذ ولدا

مولوی

ظاهرت چون گور کافر پر (بر) حلل

واندرون قهر خدا عزوجل

از برون طعنه زنی بر بایزید

وز درونت ننگ می‌دارد یزید

هر چه داری در دل از مکر و رموز

پیش ما پیدا بود مانند روز

گرچه پوشیمش ز بنده پروری

تو چرا رسوایی از حد می‌بری

روز آخر شد سبق فردا بود

روز ما را روزکی گنجا بود

گر بگویم تا قیامت زین کلام

صد قیامت بگذرد وان ناتمام

در نگنجد عشق در گفت و شنید

عشق دریایی بود بن ناپدید

گر بود در ماتمی صد نوحه گر

آه صاحب درد را باشد اثر (کارگر)

برگ کاهم پیش تو ای تند باد

من ندانم تا کجا خواهم افتاد

ناخوش تو خوش بود بر جان من

جان فدای یار دل رنجان من

عشق

ای که با دیدگان خود جادو می‌کنی و ای ستمگر بی‌دادگر؛ عمداً خانه دلم را ویران کردی، آیا چنین از خانه مسکونی محافظت می‌شود؟ یا ساحراً بطرفه و ظالماً لا یعدل

اخرجت قلبی عامدا

کذا یراعی المنزل

قاسم انوار

سربلندی بین که دائم در سرم سودای اوست

قیمت هرکس به قدر همت والای اوست

لن ترانی می‌رسد از طور موسی را خطاب

این همه فریاد مشتاقان زاستغنای اوست

بنده‌ی آن چشم مخمورم که از مستی و ناز

در میان شهر در هر گوشه غوغای اوست

ای دل اندر راه عشق از خوردن غم غم مخور

مایه‌ی شادی عالم دولت غمهای اوست

از تو تنها ماند قاسم کز تو تنها کس مباد

لاجرم غمهای عالم بر تن تنهای اوست

مرگ

علامه حلی گفته‌است: ای کسی‌که می‌پرسی علت اینکه زندگان به مردگان ملحق می‌شوند چیست؟ گویم مرگ برودت و سکونی است که از گرمی طبیعت جلوگیری می‌کند و آدمی را پس از آن همه حرکات، آرام می‌سازد. ابوعلی سینا از شناخت طب بهره‌ای نبرد و از نیرویی که بر گرمی‌ها داشت استفاده نکرد نه کتاب شفایش او را از بیماری مرگ شفا داد و نه کتاب نجاتش او را از چنگال مرگ رهانید.

ایهاالسائل عن السبب الملحق

اهل الحیوة بالاموات

هو برد یطفی حرارة طبع

و سکون یأتی علی الحرکات

ماافاد الرئیس معرفة الطب

و لا حکمة علی النیرات

ما شفاه الشفاء من علة الموت

و لم ینجه کتاب النجات

ستایش عسکریین علیهما السلام

وقتی به سر من رای مشرف شدم گفتم: ای ساربان در سیر خود سرعت گیر که دل من تشنه حمی است و هرگاه مشهد مقدس امام حسن عسگری و امام علی النقی علیهما السلام را دیدار کردی زمین را با کمال فروتنی ببوس و مطمئن باش که به خدا سوگند از بهترین نیکبختیها کاملاً برخوردار شده‌یی. هرگاه سعادت حرم آنها را بدست آوردی که سیراب سازد خدا مجلس نشینان آنها را، خاشعانه دیده بربند و کفش از پا بیرون آور که آنجا وادی مقدس طور است.

اسرع السیر ایها الحادی

ان قلبی الی الحمی صادی

و اذا ما رأیت من کتب

مشهدالعسکری والهادی

فالثم الارض خاضعاً فلقد

نلت واللّٰه خیر اسعاد

و اذا ما حللت نادیهم

یا سقاة الاله من نادی

فاغضض الطرف خاشعاً و لها

واخلع النعل انه الوادی

زیارت مشهد

آنگاه که به مشهد مقدس رضوی مشرف شده بودم به عرض رسانیدم: این بارگاه آقای منست که مانند آتشی که موسی دید، از دور جلوه‌گری می‌کند اینک ای دل به وادی مقدس طور رسیده‌یی کفش از پای درآور.

هذه قبة مولای بدت کالقبس

فاخلع النعل فقد جزت بوادی القدس

خسیس

ابوتمام دو شعر ذیل در نکوهش مردم آورده‌است: مردم پستی که هرگاه سگشان بر اثر آمدن مهمان پارس می‌کرد به مادرشان می‌گفتند بر روی آتش بول کن تا مبادا آنها به جانب ما بیایند. او هم از آنجا که بخیل بود فرج خود تنگ می‌کرد و به همان اندازه بول می‌کرد که آتش خاموش شود.

قوم اذا استنج الاضیاف کلبهم

قالوا لامهم بولی علی النار

فضیقت فرجها بخلاً ببولتها

فلا تبول لهم الا بمقدار

سید محمد جامه باف

می‌رفت چو جانم ز تن (و) غم فرسود

شد یار خبردار و قدم رنجه نمود

بر آینه‌ی رخش غباری دیدم

گویا که هنوزم نفسی باقی بود

چون پیک اجل برفتنم داد نوید

جان کرد ز همراهی من قطع امید

کس بر لب من ز پنبه آبی نچکاند

جز دیده که گشته بود از گریه سفید

شاطر بچه‌ای که هوش از جانم برد

دی همره خود به عزم دورانم برد

کشتی ز سواد چشم گریانم ساخت

زنگ از دل چاک چاک نالانم برد

ابوعبداللّٰه معصومی از برگزیده‌ترین شاگردان شیخ الرییس است. به نقل شهر زوری دو شعر زیر از اوست: اشتها و علاقه‌ی من به سخن خردمندان است همانطور که اشتهای انسان لب تشنه به آب خوشگوار است. از مجلسی که با آنان همنشین باشم خرسندم، چنانچه آدمی که مسافرش از راه رسیده‌باشد خوش دل می‌گردد.

حدیث ذوی الالباب اهوی و اشتهی

کما یشتهی الماء المبرد شاربه

و افرح ان القاهم فی ندیهم

کما یفرح المرء الذی آب غائبه

امیر خسرو

افغان برآید هر طرف کان مه خرامان در رسد

که آواز بلبل خوش بود چون گل به بستان در رسد

آمد خیالت نیم شب جان دادم و گشتم خجل

خجلت بود درویش را بیگه چو مهان در رسد

امروز می‌رم پیش تو تا شرمسار من شوی

ورنه چه منت جان من فردا چو فرمان در رسد

من خود نخواهم برد جان از سختی هجران ولی

ای عمر چندان صبر کن کان سست پیمان در رسد

مالک پادشاه

به سقراط گفتند: آیا از پادشاه (ملک) می‌ترسی؟ گفت: خیر، من شهوت و غضب خویش را که پادشاه ملک آنهاست، مالک شده‌ام، پس پادشاه بنده‌ی بنده‌ی من است.

گویند

دی در حق ما یکی بدی گفت

دل را ز غمش نمی‌خراشیم

ما نیز نکوییش بگوییم

تا هر دو دروغ گفته‌باشیم

یکی از بزرگان

گر کشد خصم به زور از کف من دامن دوست

چه کند با کشش دل که میان من و اوست

جامی

گفتم به عزم توبه نهم جام می زکف

مطرب زد این ترانه که می‌نوش و لا تخف

آیا بود که صف نعالی بما رسد

چون بر بساط قرب زنند اهل قرب صف

بشناس قدر خویش که پاکیزه‌تر ز تو

دری نداد پرورش این آبگون صدف

عمر تو گنج و هر نفس از وی یکی گهر

گنجی چنین لطیف مکن رایگان تلف

جامی چنین که می‌کشد از دل خدنگ آه

خواهد رسید عاقبة الامر بر هدف

موی سفید

قمین الدوله گوید: وقتی دیدم موی سفید صورتم را، فهمیدم وقت کوچم نزدیک گشته و محزون شدم. بلی می‌پندارم این موی سفید اولین تارهای کفن من است.

لما رایت البیاض لاح و قد

دنا رحیلی نادیت و احزنی

هذا و حق الاله احسبه

اول خیط سدی من الکفن

بهازهیر گوید: دوستی دارم که از او به خیر یاد می‌کنم هرچند آدم بدباطنی است و از شنوندگان آرزومند نیستم این اظهار را مکتوم بدارند.

صدیق لی سأذکره بخیر

و ان حققت باطنه الخبیثا

و حاشا السامعین یقال عنه

و بالله اکتموا ذاک الحدیثا

صابی

بده ساقیا باده‌ی ارغوانی

فقد هد عطفی غناء الغوانی

جهان شد نو آیین شراب کهن ده

کزو پیر یابد نوای جوانی

خذ الکأس واصفح عن الدار صفحاً

فقد صافح الورد للار جوانی

دع الروح تأخذ من الراح حظاً

اذا الریح جائت بروح الجنان

فرو ریخت ابر از هوا درّ بحری

بر انگیخت باد از زمین درّ کانی

قیامت مگر شد که کرد آشکارا

زمین گنجهایی که بودش نهانی

بر افروخت چون رایت فتح خسرو

سحاب از هوا حله‌های دخانی

به آراء مسعود شاه استهلت

سعود بها اشرق المشرقان

و شید له بالمعالی قصور

بها الفرقدان من الفرق دان

جهان شهریارا جهان می بنازد

بتو تا تو دارای ملک جهانی

به رتبت سلیمان آصف صفاتی

به شوکت فریدون رستم نشانی

اگر چشم عدل است در وی تو نوری

و گر جسم ملک است در وی تو جانی

به هندوستان سواد مدیحت

چو طوطی است کلکم بشکر فشانی

فنثری له نثرة الجو تعنو

و شعری له یسجد الشعریان

مرا تربیت کن که در وصف ذات

به گردون رسانم بیان معانی

تصانیف سازم به فرخنده نامت

که ماند همه در جهان جاودانی

الا تا بگرید هوا در بهاران

وز آن گریه خندد گل بوستانی

گل دولتت در بهار سعادت

مصون باد از تند باد خزانی

دوست

المعتز باللّٰه می‌گوید: دوستان این روزگار را آزمایش کردم و کمتر به آنها علاقه پیدا نمودم زیرا اگر به جستجوی حال آنها بپردازی خواهی فهمید دوست ظاهرند و دشمن باطن.

بلوت اخلاء هذاالزمان

فاقللت بالحجر منهم نصیبی

و کلهم ان تصفحتهم

صدیق العیان عدوالمغیب

عشق

عبدالقادر گیلانی می‌گوید: دوست من که به دیدارم آمده بود و اتفاقاً همان دم خوابیده

بودم تا جمال او را در رؤیا مشاهده کنم، به من گفت: اگر تو شب وصال را بیدار بوده‌یی پس چگونه در شب سرور می‌خوابی.

یقول حبیبی و قد زارنی

فبت لطلعته اشهد

اذا کنت تسهر لیل الوصال

فلیل السرور متی و ترقد

همایون

روز وصلست به یک غمزه بکش زار مرا

به شب هجر مکن باز گرفتار مرا

معما

موفق الدین علی بن جزار در معمایی بنام جوز گوید: چیست آن که اگر آن را به خوبی بشکنی، نافع به حال تست؛ دارای حروف فرد است؛ هرگاه تغییری در آن بوجود نیاوری، دارای سه حرف است و فرد است و هرگاه معکوس نمایی زوج خواهد شد.

ما اسم شیء مولیک نفعا اذا

انت اولیته فعالاً عسوفا

هو فرد الحروف ان جاء طردا

و هو زوج اذا عکست الحروفا

وی در باره مصطکی نیز معمایی دارد و می‌گوید: لاغر اندامی‌که هرگاه ظاهر می‌شد اندامش مانند شاخه‌ی درازی بود که از نیزه‌ای بالاتر می‌شد لکن سر نیزه‌ای ندارد. عجب‌تر آنکه هرگاه آن را پیش از موقع افطار ماه رمضان بمکند و آب دهان را فرو ندهند مبطل روزه نمی‌باشد، مرادش مصطکی است که آن را علک رومی می‌گویند که بر اثر حرارت و یا جویدن کش پیدا کرده و دراز می‌شود.

و ذی هیف کالغصن قدا اذا بدا

یفوق القنا حسنا بغیر سنان

و اعجب ما فیه یری الناس اکله

مباحاً قبیل العصر فی رمضان

وی همچنین لغزی در بیان کارد و قیچی دارد و می‌گوید: نر و ماده‌ای که از جنس یکدیگر نیسند و در مجاورت هم می‌باشند، انتهای آنها بسته شده‌است. این دو آشکار نمی‌شوند مگر آن هنگام که بخواهند سر اهل آن منزل را جدا کنند مراد از ذکر چاقو است که یک دهانه است و مراد از انثی قیچی است که دو دهانه است.

ذکر و انثی لیس ذا من جنس ذا

متجاوران بقعر حبس مقفل

فتراهما لایبرزان لحاجة

الا لقطع رؤوس اهل المنزل

نیز لغزی در باره واژه‌ی «کلب» سگ دارد، که عبارت است از: آن موجود که پست شمرده شده و نیز صفات بزرگواران چون وفا داشته چیست؟ آن کلمه مجرور می‌شود و هر حرف آن بدون ضمیمه مجرور می‌گردد.

و ما سیء یعد من اللئام

له و صف الاماثل والکرام

و جملته تجر و کل حرف

یجر اذا نظرت بلا ضمام

لغزی راجع به قلم نیز از اوست. این معما عبارت است از: چه غلامی است که در رکوع است و در سجود لاغر اندامست و گریان؛ همواره در پنج وقت ملازم اوقاتست و معتکف در خدمت نیات.

و ما غلام راکع ساجد

اخو نحول دمعه جاری

ملازم الخمس لاوقاتها

معتکف فی خدمة الباری

همچنین لغزی در باره خلخال دارد. وی می‌گوید: چیست مضروب بی‌گناهی که قد کشیده‌ی زیبایی دارد. شکل هلالی از خود ظاهر و زیور کشیده‌ی اندام معشوقی داراست.

بیشتر اوقاتی که هویدا می‌گردد بر پاها و در میان بازارهاست.

و مضروب بلا ذنب

ملیح القد ممشوق

حکی شکل الهلال علی

رشیق القد معشوق

و اکثر ما یری ابدا

علی الامشاط فی السوق

انفاق

بزرگی گفته‌است: خدا بیامرزد آنکس که کف دستش را بگشاید و میان دو فکش را ببندد یعنی خدا بیامرزد آنکس که به بینوایان کمک کند و منت نگذارد.

بستی همین مضمون را به نظم درآورده‌است: سخن بگو و سخن محکم به زبان آور. همانا گفتار تو زنده است و سکوت تو جمادیست. اگر نتوانستی سخن محکمی بگویی ساکت باش زیرا سکوت از سخن نابجا وسیله‌ی آسایش قلبی است.

تکلم و سدد ما استطعت و انما

کلامک حی والسکوت جماد

فان لم تجد قولا سدیدا تقوله

فصمتک عن غیر السدید سداد

دنیا

از اشعار منسوب به امام زین‌العابدین علیه السلام : به دنیا عتاب کرده، گفتم: تا کی باید متحمل اندوهناکی شوم و گشایشی برای من نباشد؟ آیا بر هر بزرگواری از فرزندان امام علی علیه السلام ، معیشت حلال حرام است؟ دنیا در پاسخ من گفت: ای پسر حسین علیه السلام ، بر اثر دشمنی که با پدرت علی علیه السلام دارم که مرا طلاق داده شما را هدف تیر ستمگری خود قرار داده‌ام.

عتبت علی الدنیا فقلت الی متی

اکابد همّاً بؤسه لیس ینجلی

اکلّ شریف من علیّ تجارة

حرام علیه العیش غیر محلل

قالت نعم یابن الحسین رمیتکم

بسهمی عنادا منذ طلقنی علیّ

عشق

دیدگان تو حق بزرگی بر من دارند برای اینکه از جادوگری آنها سحری فرا گرفتم و زبان رقیب و ملامت گر را سحر کردم.

لعینک فضل جزیل علیّ

و ذاک لانی یا قاتلی

تعلمت من سحرها فعقدت

لسان رقیب مع العاذل

گویم

تا منزل آدمی سرای دنیاست

کارش همه جرم و کار حق لطف و عطاست

خوش باش که آن سرا چنین خواهد بود

سالی که نکوست از بهارش پیداست

حالتی

حاجی به طواف کعبه اندر تک و پوست

وز سعی و طواف هر چه کرده‌است نکوست

تقصیر وی این است که آرد دگری

قربان سازد به جای خود در ره دوست

ابوسعید

غازی ز پی شهادت اندر تک و پوست

غافل که شهید عشق فاضل‌تر از اوست

فردای قیامت آن به این کی ماند

کان کشته‌ی دشمن است و این کشته‌ی دوست

شوقی

شوقی غم شوخ دلستانی داری

گر پیر شدی چه غم جوانی داری

شمشیر کشیده قصد جانها دارد

خود را برسان تو نیز جانی داری

هدیه

کسی برای دیگری هدیه‌یی فرستاد و این دو شعر را ضمیمه کرد: ای بزرگی که بخششهای تو بی‌نهایت است این تعارفی را از شخصی بپذیر که دنیا را در باره‌ی بخشش تو اندک می‌داند.

یا ایهاالمولی الذی

عمت ایادیه الجلیله

اقبل هدیة من یری

فی حقک الدنیا قلیله

شخصی هدیه‌ای برای کسی فرستاد و این اشعار نیز ارسال کرد: تقدیمی ناقابلی فرستادم و به یقین می‌دانم این هدیه شایسته مقام تو نمی‌باشد، اینک آرزومندم با پذیرش عذر من هدیه مرا به بزرگی خودت بپذیری.

ارسلت شیئاً قلیلاً

یقل عن قدر مثلک

فابسط ید العذر فیه

واقبله منی بفضلک

دل توانگر

جز خدا هیچ نیست در دل ما

آفرین بر دل توانگر ما

علاقه به ماه

علاقمند به ماهی هستم که از روشنی کامل برخوردار است، هرکه به وصل او نرسیده آن را کتمان نموده‌است. هرگاه قصه‌ی خود بگویم، افسانه‌ی مرا نمی‌شنود، آری می‌ترسد هرگاه به سخن من گوش دهد رقتی در دل او ایجاد شود.

اهوی قمراً به البها قد جمعا

کم خیب من بوصله قد کتما

لا یسمع قصتی اذا فهت بها

یخشی من ان یرق لی ان سمعا

به ماهی علاقمندم که مرا گرفتار خود نموده و دل گرفتارم آسایشی ندارد. چه بسیار نزد او به شکایت رفتم، به‌خاطر لذت قرب که بهره‌ی من می‌شد، شکایتم را فراموش کردم.

اهوی قمراً اسلمنی للبلوی

ما عنه لقلبی المعنی سلوی

کم جئت لاشتکی فمذا بصرنی

من لذة قربة نسیت الشکوی

زیبا

چقدر زیبا است آن زیبایی که محبوبست و چقدر نادانست آنکس که دم از ملامتگری

می‌زند، چه بسیار جرعه‌های اندوهناکی که چشیدم و چقدر دل من تحمل جفاکاری نمود.

ما اجمل من احب ما اجمله

ما اجهل من یلوم ما اجهله

کم جرعنی مدامة من غصص

ما احمل ذالفؤاد ما احمله

همنشین

از تنهایی در میان مردم شکایت نمی‌کنم، زیرا روزگار مرا از همنشینانم جدا کرده‌است.

اشتیاق به قرب آنها برای همیشه با منست، من با اندوه علاقه پیدا کرده‌ام و همان همنشین من است.

لم اشک من الوحدة بین الناس

اذ افردنی الزمان من جلاسی

فالشوق لقربهم قرینی ابدا

و الهم جلیسی و به استیناسی

رباعی بی‌نقطه، عشق

شگفتا که مرا از وصال خودتان ممانعت می‌کنید و دل مرا رنجور می‌سازید. اطمینان دارم وعده و ممانعت شما هر دو وسیله‌ی رنجوری است. چه بسیار ممانعتی که از ناحیه شما بوجود آمد و انتظارش را نداشتم و چه بسیار در اندیشه وصال شما بودم و وصالی دست نداد.

واهاً لصد لوصلکم علله

وعدکم و صدکم علله

کم حصل صدکم و ما امله

کم امل وصلکم و ما حصله

ای ماه شب تاریک که مرا به وصال خود زنده ساختی، به‌ویژه آنگاه که بر اثر جلوگیری در نابودی من پرداختی. اکنون سوگند به خدا هرچه زودتر خون مرا بریز که تاب شب هجران تو را ندارم.

یا بدر دجی بوصله احیانی

اذ زاروکم بحجره افنانی

باللّٰه علیک عجلن سفک دمی

لا طاقة لی بلیلةالهجران

مهر و مشتری

ز انشای طلب در هر دو جانب

عیان گشت این خبر بر ابن‌حاجب

چو کرد آن فعل را تمییز در حال

بکسر و رفع آن با خویش زد فال

بدل گفتا که بر من گشت لازم

که باشم بر تعدی سخت جازم

کنم افعال قلب هر دو اظهار

چنان کاید تعجب زان پدیدار

شاه‌شجاع

شاه‌شجاع در مکه در کنار باب صفا خانقاهی بنیان کرد و دستور داد این دو شعر را که ساخته‌ی طبع خود او است بر فراز آن بنویسند: در باب صفا خانه‌ایست که صفا در آن وارد شده آری متعلق به افرادی است که قلبشان از باران زلال عشق، تر است تعدی و دشمنی در آن وجود ندارد و جای عذری نیست و هرکه عذر آورد عاشق نمی‌باشد.

بباب الصفا بیت احل به الصفا

لمن هو اصفی فی الوداد من القطر

تباعده الاعذار بالملک والعدی

و لیس بصب من تمسک بالعذر

دیدار پیش از مرگ

گویند: اگر در پیشواز مرگ با او دیدار کنم، نفسم را از درد سرزنش التیام می‌دهم. اگر دست تقدیر مرا به هدفم برساند، چه بسیار حسرت زیر خاک رفته‌است.

لئن نحن التقینا قبل موت

شفینا النفس من الم العتاب

و ان ظفرت بنا ایدی المنایا

فکم من حسرة تحت التراب

گویند

گر بمانیم زنده بر دوزیم

جامه‌یی کز فراق چاک شده

ور نمانیم عذر ما بپذیر

ای بسا آرزو که خاک شده

خمول

بادیه نشینی کنیزی زیبا داشت. وی به ملاقات عبدالملک آمد و عبدالملک به او گفت:

می‌خواهی خلیفه شوی و کنیز تو از دنیا نرود؟ بادیه نشین گفت: نه، پرسید چرا؟ گفت:

چون کنیز می‌میرد و امت ضایع می‌شوند. عبدالملک گفت: چه آرزو داری؟ پاسخ داد:

سلامتی. گفت: پس از آن؟ گفت: روزی وسیعی که منتی در آن نباشد. گفت: پس از آن؟ پاسخ داد: دوری از خلق چرا که ثروتمندان و برجستگان از دیگران به هلاکت نزدیک ترند.

جالینوس می‌گوید: رؤسای شیاطین سه چیزند: همراهی با طبیعت، وسوسه‌های عمومی و امور عادی.

سکوت

حکیمی گوید: هیبت سکوت را به کلام ارزان نفروش.

عطا بی‌منت

خزینه دار امین کسی است که آنچه به نیازمندان می‌دهد با رضایت کامل بوده‌باشد.

نگاه ناروا

گفته شده چشم تیری مسموم از تیرهای ابلیس است.

فیضی

ما اگر مکتوب ننویسیم عیب ما مکن

در میان راز مشتاقان قلم نامحرم است

سیب

در کتاب عجائب المخلوقات، در توصیف از سیب چنین آمده‌است: در ذات سیب حقیقة روح نهفته شده‌است و مردم با اشتیاق کامل و با طربناکی از آن استفاده می‌کنند سیب داروی قلب است و ضعف قلب را برطرف می‌کند و حزن و اندوه را زائل می‌سازد.

هو روح الروح فی جوهرها

و لها شوق الیه و طرب

و دواء القلب یشفی ضعفه

و یجلی الحزن عنه والکرب

گویم

خوش آنکه صدای جام وحدت در داد

خاطر ز ریاضی و طبیعی آزاد

بر منطقه‌ی فلک نزد دست خیال

در پای عناصر سر فکرت ننهاد

کاری ز وجود ناقصم نگشاید

گویی که ثبوتم انتفا می‌زاید

شاید ز عدم من به وجودی برسم

ز آن رو که ز نفی نفی اثبات آید

یکی از عارفان در تفسیر آیه وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ ... ⁽¹⁾می‌گوید: نزدیک به این معنا، روایتی است که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده‌است. پیامبر منتظر وقت نماز بود و می‌فرمود:

ارحنا یا بلال یعنی با اعلام دخول وقت نماز، ما را آسوده کن ای بلال. آیا نمی‌بینی فرمایش پیامبر خدا را که فرمود: نماز نور چشم من است؟

از سخنان متناسب دیگر پیامبر این است که فرمود:

بلال ابرِد ابرِد یعنی خاموش کن آتش شوق به نماز را با تعجیل اذان، یا سرعت گیر چون سرعت نامه رسان. این معنایی است

که شیخ صدوق برای حدیث کرده‌است. معنی دیگری مشهور است و آن اینکه غرض پیامبر این بود نماز ظهر تا زمانی که شدت حرارت فرو نشانده می‌شود و هوا سرد می‌گردد، به تأخیر افتد.

مولوی

این جهان همچون درخت است ای گرام

ما بر او چون میوه‌های نیم خام

سخت گیرد میوه‌ها مر شاخ را

زانکه در خامی نشاید کاخ را

چون رسید و گشت شیرین لب گزان

سست گیرد شاخ را او بعد از آن

چون از آن اقبال شیرین شد دهان

سرد شد بر آدمی ملک جهان

عاذلا چند این سرایی ماجرا

پند کم ده بعد از این دیوانه را

من نخواهم دیگر این افسون شنود

آزمودم چند خواهم آزمود

هر چه غیر شورش و دیوانگیست

اندرین ره روی در بیگانگیست

هین منه بر پای من زنجیر را

که دریدم پرده‌ی تدبیر را

عشق و ناموس ای برادر راست نیست

بر در ناموس ای عاشق مایست

وقت آن آمد که من عریان شوم

جسم بگذارم سراسر جان شوم

ای خبر هات از خبر ده بی‌خبر

توبه‌ی تو از گناه تو بتر

همچو جان در گریه و در خنده شو

این بده و ز جان دیگر زنده شو

جستجویی از ورای جستجو

من نمی‌دانم تو می‌دانی بگو

حال و قالی از ورای حال و قال

غرقه گشته در جمال ذوالجلال

غرقه‌یی نی که خلاصی باشدش

یا بجز دریا کسی بشناسدش

خمول

ابوالحسین نوری از سیاحت صحرا بازگشت، متوجه شد موی صورت و ابروان و پلک او ریخته و حالاتش تغییر یافته‌است. به او گفته شد: آیا با تغییر صفات، اسرار هم تغییر می‌یابد؟ گفت: اگر اسرار با تغییر صفات، تغییر یابد، عالم نابود می‌شود. و سپس سرود:

بطوری که مشاهده می‌کنی سفر در بیابان و دامنه‌ی کوهها مرا به این حال درآورده‌است.

مرا به شرق و غرب عالم کشانید و از وطن آواره کرد. وقتی غایب می‌شدم آشکار می‌شد و وقتی آشکار می‌شد، غایب می‌گشتم. می‌گفت آنچه می‌بینی نادیده بگیر و تنها من را مشاهده کن. سپس فریادی کشید و دوباره سر به بیابان گذاشت.

کماتری صیرنی

قطع القفار الدمن

شرّقنی غرّبنی

ازعجنی عن وطنی

اذا تغیبت بداً

و ان بدا غیبنی

یقول لا تشهد ما

تشهد او تشهدنی

تصوف

روزی به او گفته شد تصوف چیست؟ گفت: گرسنگی، عریانی، پابرهنگی، آبرو ریزی و چیزی جز نفس خبر ندارد از آنچه می‌گذرد، من قبلاً به‌خاطر خوشحالی می‌گریستم و اکنون به‌خاطر ناراحتی می‌گریم.

جوع و عری و حفا

و ماء وجه قد عفا

و لیس الانفس

تخبر عما قد خفا

قد کنت ابکی طربا

فصرت ابکی اسفاً

شوق معبود

ابراهیم ادهم از جایی می‌گذشت، کسی می‌گفت: هر گناهی برای تو بخشوده شده‌است جز اعراض از من. پس بیهوش بر زمین افتاد.

کل ذنب لک مغفو

رٌ سوی الاعراض عنی

شبلی شنید که کسی می‌گوید: خالصانه ارادتمند شما بودم و آنگاه که با دیگران آمیختید شما را راندم و به‌خاطر علاقه به شما ارزشی برای شما در نظر نگرفتم. این را گفت و بیهوش شد.

اردناکم صرفا فاذا قد مزجتم

فبعداً و سحقاً لانقیم لکم وزناً

علی بن هاشمی، لنگ و زمین گیر بود. روزی در بغداد شنید کسی می‌گوید: ای که به زبان اظهار شوق می‌کنی، دلیل نداری. اگر شوقت بجا بود، باید گاه دیدنت، مرا به حقارت نمی‌نگریستی. وی از شنیدن شعر چنان بیخود شد که چون انسان سالم از جا برخاست و چون نشست، بازهم زمین گیر شد.

یا مظهرالشوق باللسان

لیس لدعواک من بیان

لو کان ما تدعیه حقاً

لم تذق الغمض اذ ترانی

مولوی

ای فقیه این دم خمش کن چند چند

پند کم ده زانکه بس سخت است بند

سخت‌تر شد بند من از پند تو

عشق را نشاخت دانشمند تو

آن طرف که عشق می‌افزود درد

بوحنیفه و شافعی درسی نکرد

حالتی

چون از تو ننالد دل غم پرور من

یا بس کند از گریه دو چشم تر من

با اینهمه لاف و آشنایی شبکی

ناخوانده نیامدی درون از در من

گویم

خو کرد به خلوت دل غم فرسایم

کوتاه شد از صحبت هرکس پایم

چون تنهایم هم نفسم یاد کسیست

چون همنفس کسی شوم تنهایم

کاکا قزوینی

بوالهوس را زود از سر وا شود سودای عشق

تهمت آلودی که گیرد شحنه زودش سر دهد

گلخنی

گرد خاکستر گلخن نبود بر تن ما

بر تن از سوز درون سوخته پیراهن ما

خمول

سید بزرگوار امیر قاسم انوار تبریزی دفن شد. وی در آغاز همنشین صدرالدین اردبیلی بود و پس از او با صدر الدین علیا الیمنی مجالست داشت. او را منزلتی بزرگ بود و به سال 737 از دنیا رفت و در ولایت جام در روستایی به نام حزجرد دفن گردید. وی با مجذوبان نشست و برخاست زیاد داشت، از خودش می‌گوید که: وقتی به بلاد روم رسیدم به من گفته شد: مجذوبی آنجاست. نزد او رفتم، وقتی او را دیدم شناختم، چون من در ایام تحصیل در تبریز بودم. گفتم: چگونه جذبه دامن تو را گرفت، گفت: زمانی که در تنهایی بسر می‌بردم، هر روز صبح، شخصی از راست و شخصی از چپ مرا می‌گرفت. روزی بیدار شدم و از چیزی بیهوش گشتم و از آنها نجات یافتم. سید هر وقت این حکایت را نقل می‌کند اشک از چشمانش سرازیر می‌شود.

دنیا و آخرت

یکی از بزرگان گوید: وای بر کسی‌که آخرتش را به دنیا فاسد می‌کند، سپس از آنچه که آباد

کرده جدا شود و به آن باز نگردد، و به آنجا که ویران کرده منتقل شود.

دوست

اویس قرن، رضوان خدا بر او باد می‌گوید: حکیم‌ترین سخنی که حکماء گفته‌اند این است که: یک وجه بساز که تو را از سایر وجوه کافی باشد. (با یکی همراهی کن که تو را از غیر کافی باشد).

دنیا

در یکی از کتابهای آسمانی دیدم: هرگاه دانشمندی علاقمند به دنیا شود، شیرینی مناجات با خودم را از او می‌گیرم.

سنایی

ای عشق تو را روح مقدس منزل

سودای ترا عقل مجرد محمل

سیاح جهان معرفت یعنی دل

از دست غمت دست بسر پای بگل

امر دیرا گرفت مردک مست

پای مزدش دو مرغ داد بدست

چون فشردش بزور کنک درشت

هر دو را مرده دید اندر مشت

کودک از کار خود جریده بماند

دست خالی و... دریده بماند

قصه‌ی طالب متاع غرور

همچنانست اگر نه‌یی کر و کور

روزها

روزها بر پنج قسم هستند. روز از دست رفته، روز حاضر، روز وارد، روز وعده داده شده و روز دراز. روز از دست رفته، دیروز تو بود که با کوتاهی‌ها آن را از دست دادی، روز حاضر، امروز توست که اکنون در اختیار توست و از آن توشه برگیر، روز وارد فردای توست که نمی‌دانی از آن توست یانه، روز موعود آخرین روز زندگی توست آن را نصب العین خود قرار ده، روز دراز آخرت است که پایانی ندارد. پس برای آن نهایت اهمیت را روا دار که یا نعمت دائم است و یا عذاب دائم.

نماز و نفس

یکی از بزرگان گوید: خدا دو چیز را برقرار کرده‌است: امر کننده و نهی کننده. اولی امر به بدی می‌کند و آن نفس است (Bإِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ ) و دومی نهی از بدی می‌کند و آن نماز است (Bإِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ ) ، وقتی نفس تو را به معصیت فرمان دهد در

برابر او از نماز استعانت جوی.

راه خدا

روایت شده که یکی از انبیاء خدا را مناجات کرد و گفت: پروردگارم چگونه می‌شود بسوی تو آمد؟ خدا به او وحی رساند که نفس خود را رها کن و بسوی من بیا.

ضرب المثل

در ضرب المثل آمده با زن دو سخن بگو، اگر متوجه نشد چهار بار بگو، اگر اربع به معنای عدد باشد یعنی چهار بار بگو، ولی اگر اربع و امر حاضر به معنای اسکت است یعنی ساکن باش و یا به معنای اربع به مربعه (عصا) است یعنی با عصا او را بزن

گویم

تو ز دیو نفس اگر جویی امان

رو نهان شو چون پری از مردمان

گنج خواهی کنج عزلت کن مقام

واستتر واستخف عن کل الانام

چون شب قدر از همه مستور شد

لاجرم از پای تا سر نور شد

اسم اعظم چون کسی نشناسدش

سروری بر کل اسماء باشدش

تا تو نیز از خلق پنهانی همی

لیلة القدری و اسم اعظمی

این پنج بیت را در ماه ذی قعده سال 1007 هجری در مشهد مقدس رضوی سرودم.

شب روز بعد از آنکه اشعار را سرودم پدرم «ره» را در خواب دیدم رقعه به من اعطا کرد در آن رقعه این آیه نوشته بود:

تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ. ⁽¹⁾

از فتنه‌ی این زمانه‌ی شورانگیز

برخیز و بهر جا که توانی بگریز

ور پای گریختن نداری باری

دستی زن و در دامن عزلت آویز

مولوی

از حقایق تا تو حرفی نشنوی

ای پسر حیوان ناطق کی شوی

تا که گوش طفل از گفتار مام

پر نشد ناطق نشد او در کلام

ور نباشد طفل را گوش رشد

گفت مادر نشنود گنگی شود

دائماً هر گنگ اصلی کر ببود

ناطق آنکس شد که از مادر شنود

عرفی

هر دل که پریشان شود از ناله‌ی بلبل

در دامنش آویز که با وی خبری هست

گفتگوییست بنازم ز لب خاموشی

که اگر لب بگشایم ز سخن باز افتم

عرفی سخنت گر چه معما رنگ است

وین زمزمه را به ذوق یاران چنگست

به خروش که مرغان چمن می‌دانند

کاین نغمه و ناقوس کدام آهنگ است

ای دل پس زنجیر چو دیوانه نشین

بر دامن درد خویش مردانه نشین

ز آمد شد بیگانه تو خود را پی کن

معشوقه چو خانگیست در خانه نشین

گویم

دوش از درم آمد آن مه لاله‌نقاب

سیرش نبدیدم و روان شد بشتاب

گفتم گه دیگر کیت بخواهم دیدن

گفتا که بوقت سحر اما در خواب

ازدواج

به یکی از صالحان گفتند تا کی زن نمی‌گیری؟ گفت: سختی بی زنی از تلاش در فراهم کردن هزینه زندگی آسان‌تر است.

سلطنت بی‌دوام

پادشاهی به وزیرش گفت: پادشاهی چه خوب است اگر همیشگی باشد. وزیر گفت: اگر دائمی بود به تو نمی‌رسید.

توکل به خدا

پادشاهی به دانشمندی که در بستر مرگ بوده گفت: امور اهل و عیال خود را پس از خود به من واگذار کن. دانشمند گفت: من از خدا حیا می‌کنم که سفارش بندگان خدا را به غیر خدا برم.

مولوی

فرخ آن ترکی که استیزه نهد

اسب او از خندق آتش جهد

گرم گرداند فرس را آنچنان

که کند آهنگ هفتم آسمان

چشم را از غیر و غیرت دوخته

همچو آتش خشک و تر را سوخته

گر پشیمانی برو عیبی کند

اول آتش در پشیمانی زند

گویند

دگر ز عقل حکایت به عاشقان منویس

برات عقل به دیوان عشق مجری نیست

مولوی

این ز ابراهیم ادهم آمده‌است

کوز راهی بر لب دریا نشست

دلق خود می‌دوخت آن سلطان جان

یک امیری آمد آنجا ناگهان

آن امیر از بندگان شیخ بود

شیخ را بشناخت سجده کرد زود

خیره شد در شیخ و اندر دلق او

که چسان گشته‌است خُلق و خلق او

ترک کرده ملک هفت اقلیم را

می‌زند بر دلق سوزن چون گدا

شیخ واقف گشت از اندیشه‌اش

شیخ چون شیر است و دلها بیشه‌اش

دل نگهدارید ای بیحاصلان

در حضور حضرت صاحبدلان

شیخ سوزن زود در دریا فکند

خواست سوزن را بآواز بلند

صد هزاران ماهی اللهئی

سوزن زر در لب هر ماهئی

سر برآوردند از دریای حق

که بگیر ای شیخ سوزنهای حق

رو بدو کرد و بگفتش ای امیر

این‌چنین به یا چنان ملک حقیر

این نشان ظاهر است این هیچ نیست

گر بباطن در روی دانی که چیست

سوی شهر از باغ شاخی آورند

باغ و بستانرا کجا آنجا برند

خاصه باغی کاین فلک یک برگ اوست

آن همه مغز است و دنیا جمله پوست

بر نمی‌داری سوی آن باغ گام

بوی آن دریاب و کن دفع زکام

تا که آن بو جاذب جانت شود

تا که آن بو نور چشمانت شود

پنج حس با یکدیگر پیوسته‌اند

رسته این هر پنج از شاخی بلند

چون یکی حس غیر محسوسات دید

گشت غیبی بر همه حسها پدید

چون ز جو جست از گله یک گوسفند

پس پیاپی جمله زان جو برجهند

گوسفندان حواست را بران

در چرای اخرج المرعی چران

تا در آنجا سنبل و ریحان خورند

تا بگلزار حقایق پی برند

ای ز دنیا شسته رو در چیستی

در نزاع و در حسد با کیستی

کی از آن باغت رسد بویی بدل

تا بکی چون خر بمانی پا بگل

چون خری در گل فتد از گام تیز

دمبدم جنبد برای عزم خیز

حس تو از حس خر کمتر بداست

که دل تو زین وحلها برنجست

در وحل تأویلها درمیتنی

چون نمی‌خواهی کزآن دل برکنی

کاین روا باشد مرا من مضطرم

حق نگیرد عاجزیرا از کرم

او گرفتار است و چون گفتار کور

این گرفتن را نبیند از غرور

می‌بگویند اینجا گفتار نیست

از برون جوئید کاندر غار نیست

این همی گویند و بندش می‌نهند

او همی گوید ز من کی آگهند

گر ز من آگاه بودی این عدو

کی ندا کردی که این گفتار (آن کفتار) کو

پند

به یکی از صوفیان گفته شد: چی شده، هر وقت حرف می‌زنی، هرکس می‌شنود می‌گرید ولی کسی از سخن واعظ شهر نمی‌گرید؟ گفت: گریه زن بچه مرده مانند گریه نوحه گر نمی‌ماند!

مولوی

گر بود در ماتمی صد نوحه گر

آه صاحب درد را باشد اثر

همایون

ممتاز بود ناله‌ام از ناله‌ی عشق

چون آه مصیبت زده در حلقه ماتم

مولوی

زین جهان تا آن جهان بسیار نیست

در میانه جز دمی دیوار نیست

هر کبوتر می‌پرد از جانبی

ما کبوتر جانب بی‌جانبی

ما نه مرغان هوا نه خانگی

دانه‌ی ما دانه‌ی بی‌دانگی

زان فراخ آمد چنان روزی ما

که دریدن شد قبا دوزی ما

اذکرونی اگر نفرمودی

زهره‌ی نام او کرا بودی

بقیاسات عقل یونانی

نرسد کس به ذوق ایمانی

عقل خود کیست تا به منطق رأی

ره برد با جناب پاک خدای

گر به منطق کسی ولی بودی

شیخ سنت ابوعلی بودی

چشم عقل از حقایق ایمان

هست چون چشم اکمه از الوان

کینه‌ورزی

غصه نیمی از پیری است. دوستی نیمی از خرد است. گفتم: اگر دوستی نیمی از خرد است، کینه ورزی همه دیوانگی است.

آب و هیزم

ابن رومی مسموم شد و بسیار در پی نوشیدن آب بود و می‌سرود: وقتی درونم از شدت حرارت می‌سوزد، آب می‌خورم اما، سردی آب حرارت درونم را زیاد می‌کند، مثل اینکه آب هیزمی است برای آتش درون من.

اشرب الماء اذا ماالتهبت

نار احشائی کاحشاء اللهب

فاراه زائداً فی حرقتی

فکانّ الماء للنار حطب

گویند

نیک و بد هر چه کنی بهر تو خوانی سازند

جز تو بر خوان بد و نیک تو مهمانی نیست

گنه از نفس تو می‌آید و شیطان بدنام

جز تو بر نفس بد اندیش تو شیطانی نیست

مرگ در کمین

از دیوان منسوب به امام علی علیه السلام است که می‌فرماید: آنها که بنا ساختند، و در پی مال و فرزند شدند، باد بر محل زندگی آنها وزیدن گرفت، گویا در محل قرار بودند.

ان الذین بنوا فطال بنائهم

واستمتعوا بالمال والآولاد

جرت الریاح علی محل دیارهم

فکانهم کانوا علی میعاد

گویند

کسی کور است با حق آشنایی

نیاید هرگز از وی خود نمایی

همه روی تو در خلق است زنهار

مکن خود را بدین علت گرفتار

امیر خسرو

ای میر همه شکر فروشان

توبه شکن صلاح پوشان

عشاق ز دست چون تو ساقی

خونابه بجای باده نوشان

در میکده‌ی غمت سفالی

نرخ همه‌ی معرفت فروشان

یک خرقه رخت درست نگذاشت

در صومعه‌ها زخرقه پوشان

خوشوقت تو کاگهی نداری

از آتش سینهای جوشان

از تو سخنی بهر ولایت

خسرو بولایت خموشان

امانت داری

تاجری از بازرگانان نیشابور، کنیزش را نزد ابوعثمان حمیری گذاشت. وی به او نظری کرد و عاشق و دلباخته او شد، مشکل خود را به استادش ابوحفص حداد (ابوجعفر) نوشت.

ابوحفص پاسخ داد به ری برود و مشکل خود را به شیخ یوسف بگوید. ابوعثمان عازم ری شد و نشان خانه شیخ یوسف گرفت. مردم ری که لباس پارسایی بر تن او دیدند گفتند بعید است از مانند تو که در پی بد کرداری چون یوسف درآئی! ابوعثمان به نیشابور بازگشت و ماجرا را به ابوحفص باز گفت. ابوحفص دستور خود را تأکید کرد که به ری نزد شیخ یوسف برود. ابوعثمان بناچار به ری آمد و بی‌توجه به ملامتگران نزد یوسف در کوی خماره (محل میگساری) رفت. کودکی در کنار شیخ بود و ظرفی گویا پر از شراب. ابوعثمان گفت: این چه منزلی است که در محله‌ای بد نام قرار گرفته‌است. شیخ یوسف گفت: ستمکاری خانه همسایگان را خرید و میخانه قرار داد و چون نیازی به خانه من ندید، نخرید. این بچه من است و در این ظرف جز سرکه چیزی نیست. ابوعثمان گفت: پس چرا خود را به تهمت مردم آسوده می‌کنی؟ شیخ یوسف گفت: تا مردم به من معتقد نشوند و اطمینان نکنند و کنیز خود را به امانت نزد من نسپارند تا شیفته کنیز مردم شوم. ابوعثمان به شدت گریه سر داد و فهمید چرا ابوحفص او را به سفر ری دستور داده‌است.

اوحدی

اوحدی شصت سال سختی دید

تا شبی روی نیکبختی دید

سالها چون فلک بسر گشتم

تا فلک وار دیده ور گشتم

از برون در میان بازارم

وز درون خلوتیست با یارم

کس نداند جمال سلوت من

ره ندارد کسی بخلوت من

سر گفتار ما مجازی نیست

باز کن دیده کاین ببازی نیست

انوری

انوری نام هجو می‌نبرد

کز تواش چشم پر عطاست هنوز

ایر خر نام می برد اما

می نگوید که در کجاست هنوز

مولوی

اندکی جنبش بکن همچون جنین

تا ببخشندت حواس نور بین

دوست دارد یار این آشفتگی

کوشش بیهوده به از خفتگی

اندرین ره میتراش و میخراش

تا دم آخر دمی غافل مباش

مجیر بیلقانی

سرو امل بباغ عدم تازه گشت هان

پایی برون نه از در دروازه‌ی جهان

عزلت طلب که از غم این چار میخ در

گردون هفت خانه بعزلت دهد امان

افعی دهر اگر بزند بر دلت مترس

کور است زهر و مهره بیک‌جای در دهان

از تاب فقرت ار بن ناخن شود کبود

انگشت در مزن بسیه کاسه‌ی جهان

با تشنگی بساز که در شط کائنات

با هر دو قطره آب نهنگیست جان ستان

جان ده بهای یک شبه‌ی وحدت ای حریف

گوگرد سرخ کس نستاند برایگان

راحت طمع مدار که عقلت بدست نفس

ماهی در آتشست و سمندر در آب دان

سوگند

امام علی علیه السلام شنید مردی سوگند یاد می‌کند و می‌گوید: به خدایی که هفت آسمان او را در حجاب قرار داده چنین و چنان نیست. امام فرمود: وای بر تو چیزی خدا را در حجاب قرار نداده‌است. مرد گفت: باید کفاره دهم. امام فرمود: نه چون به غیر خدا سوگند یاد کردی، و قسم به غیر خدا کفاره ندارد.

مرد تمام

مرد تمام آنکه نگفت و بکرد

وانکه بگوید بکند نیم مرد

وانکه بگوید نکند زن بود

نیم زنست آنکه نگفت و نکرد

از اشعار منسوب به امام علی علیه السلام است که می‌فرماید: فرزندم برخی انسانها حیوان در صورت انسان شنوا و بینا هستند، این عده در امور دنیوی زیرک و در امور دینی احساسی

ندارند.

ابنی ان من الرجال بهیمة

فی صورة الرجل السمیع المبصر

فطن فی کل رزیة فی ماله

و اذا اصیب بدینه لم یشعر

قبور قم

از سادات رضوی، نخستین کسی‌که وارد قم شد ابوجعفر محمد بن موسی بن محمد بن علی بن موسی الرضا علیه السلام بود. وی در سال 256 از کوفه عازم قم گردید. خواهرانش پس از او راهی قم شدند زینب و ام‌محمد و میمونه، سه دختر موسی بن جعفر علیه السلام بودند. ابوجعفر در سال 296 از دنیا رفت و در قم مدفون شد. پس از وی نیز خواهرش میمونه و در مقبره بابلان که متصل به قبه حضرت معصومه علیها السلام است دفن گردید. ام‌محمد نیز در همان مقبره دفن شد. در آن قبه ام‌اسحق، کنیز محمد بن موسی نیز مدفون است به‌همین جهت در قبه مقدسه سه قبر وجود دارد. قبر حضرت معصومه علیها السلام ، مرقد ام‌محمد، مرقد ام اسحق.

دنیا

از اشعار منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام عبارت است از: چون دنیا ندیدم که کسان خود را بفریبد و چون مرگ ندیدم که مردم را به وحشت انداخته‌باشد. اگر بر یکی از قبور نزدیکانم گذر کنم چنان است که از بیگانه گذشته‌باشم، به خدا اگر هر لحظه با کسی ملاقات کنم که دوستش را از دست داده‌باشد، باز هم غصه‌ام برطرف نمی‌شود.

فلم ار کالدنیا بها اغترّ اهلها

و لا کالیقین استوحش الدهر صاحبه

امرُّ علی رأس الدیار کانّها

امرُّ علی رسم امریءٍ ما اناسبه

فواللّٰه لولا اننی کل ساعة

اذا شئت لاقیت امرا مات صاحبه

جواب لولا حذف شده، تقدیر آن «مما خف حزنی» می‌باشد. البته فاضل میبدی لولا را تخصیصیه دانسته و به اشتباه افتاده‌است.

مولوی

تو چه دانی قدر آب دیده گان

عاشق نانی تو چون نادیده گان

گر تو این انبان ز نان خالی کنی

پر ز گوهرهای اجلالی کنی

تا تو تاریک و ملول و تیره‌ای

دان که با دیو لعین همشیره‌ای

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

لقمه‌یی کان نور افزود و کمال

آن بود آورده از کسب حلال

لقمه تخمست و برش اندیشه‌ها

لقمه بحر و گوهرش اندیشه‌ها

این سخن گفتند اهل دل تمام

جهل و غفلت زاید از نان حرام

زاید از نان حلال اندر دهان

میل خدمت عزم رفتن از جهان

گویم

قد صرفناالعمر فی قیل و قال

یا ندیمی قم فقد ضاق الجمال

واسقنی تلک المدام السلسبیل

اِنهاتهدی الی خیر السبیل

واخلع النعلین یا هذاالندیم

اِنها نار اضاءت للکلیم

هاتها صهباء من خمر الجنان

دع کؤوساً واسقنیه بالدنان

ضاق وقت العمر عن آلاتها

هاتها من غیر عصر هاتها

قم ازل عنی بها رسم الهموم

ان عمری ضاع فی علم الرسوم

علم رسمی سر بسر قیل است و قال

نه از آن کیفیتی حاصل نه حال

طبع را افسردگی بخشد مدام

مولوی باور ندارد این کلام

علم نبود غیر علم عاشقی

مابقی تلبیس ابلیس شقی

هر که نبود مبتلای ماه روی

اسم او از لوح انسانی بشوی

سینه‌ی خالی ز مهر گلرخان

کهنه انبانی است پر از استخوان

گر دلت خالی بود از عشق یار

سنگ استنجای شیطانش شمار

وین علوم و وین خیالات و صور

فضله‌ی شیطان بود بر آن حجر

تو بغیر علم عشق از دل نهی

سنگ استنجا به شیطان می‌دهی

شرم بادت زانکه داری ای دغل

سنگ استنجای شیطان در بغل

لوح دل از فضله‌ی شیطان بشوی

ای مدرس درس عشقی هم بگوی

چند چند از حکمت یونانیان

حکمت ایمانیانرا هم بخوان

دل منور کن به انوار جلی

چند باشی کاسه لیس بوعلی

سرور عالم شه دنیا و دین

سؤر مؤمن را شفا گفت ای حزین

سؤر رسطالیس سؤر بوعلی

کی شفا گفتش نبی معتلی

سینه‌ی خود را بر او صد چاک کن

دل از این آلودگیها پاک کن

با دف و نی دوش آن مرد عرب

وه چه خوش می‌گفت از روی طرب

ایها القوم الذی فی المدرسه

کلما حصلتموه وسوسة

فکرکم ان کان فی غیر الحبیب

مالکم فی النشأةالاخری نصیب

فاغسلوا بالراح عن لوح الفؤاد

کل علم لیس ینجی فی المعاد

ساقیا یک جرعه از روی کرم

بر بهایی ریز از جام قدم

تا کند شق پرده‌ی پندار را

هم به چشم یار بیند یار را

عمل

کسی که عمل گروهی چه خوب یا بد انجام دهد مانند عمل کننده‌است. کسی‌که خدا شصت سال به او سن بدهد، راه پوزش برای او باز گذاشته‌است.

سوانح

ای مغرور به مقام و سلطنت، با چشم حقارت به ما منگر.

ایها المغرور بالجاه و الامارة

لا تنظر الینا بعین الحقارة

ما شیر شکاران فضای ملکوتیم

سیمرغ به دهشت نگرد در مگس ما

دنیا نه ذاتاً، بلکه به‌خاطر بهره‌بری از لذتهایش مطالبه می‌شود. عاقل دنیا را نمی‌خواهد مگر برای اینکه آن را به نیکوکاری ببخشد که امید یاریش می‌رود یا بدکاری که ترس از اهانت او وجود دارد.

دنیا بکسی ده که بگیرد دستت

یا پیش سگی نه که نگیرد پایت

زمان و اهل آن فاسد شده‌اند. کسانی که دانش اندک و جهل بسیار دارند، متصدی تدریس شده‌اند. لذا مرتبه دانش و یاران علم پائین آمده و آثار علمی بین طالبان آن کم شده‌است.

گویم

بساط سبزه لگد کوب شد به پای نشاط

ز بسکه عارف و عامی برقص برجستند

بخشش یا انتقام

روزی در یکی از مجالس مهم، سخنی از من به میان آمد، شنیدم یکی از حضار مجلس که به ظاهر اظهار دوستی می‌کرد و عادتش نفاق بود، زبان به غیبت و تهمت من گشود و زشتیهایی به من نسبت داد که در خود او بود. و سخن خدا را که فرموده بود: أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً را فراموش نموده بود. وقتی دانست که من ماجرا را شنیده‌ام و از رفتار او آگاه

هستم، نامه‌ای طولانی به من نوشت که پر از پشیمانی و ناراحتی بود و از من درخواست رضایت و چشم پوشی می‌کرد. من هم در جواب او نوشتم: خدا تو را پاداش دهد از هدیه‌هایی که برای من فرستادی و روز حساب و میزان، نامه‌ی حسنات مرا سنگین کردی، از آقای انسانها و شفیع محشر روایتی از پیامبر خدا وارد شده‌است که روز قیامت بنده را می‌آورند و حسنات و سیئات او را در دو کفه ترازو گذارند، چون سیئات او بر حسنات برتری یابد، پارچه‌ای کوچک آورده و در کفه حسنات می‌گذارند، و کفه حسنات با آن پارچه برتری یابد. عرض می‌کند پروردگارا این پارچه چه بود؟ خطاب می‌رسد سخنانی است که در باره تو می‌گفتند و تو از آن به دور بودی.

منطوق این حدیث شکر این نعمت را بر من واجب می‌کند. خدا پاداش تو را زیاد فرماید و پاداش جزیل به تو عنایت کند. گذشته از این هرگاه با من به طور علنی بهتان می‌زدی و با وقاحت با من مواجه می‌شدی و دشمنی می‌کردی و شب و روز به کار زشتت ادامه می‌دادی باز هم جز گذشت و اغماض با تو رفتار نمی‌کردم، و به غیر از صفا و وفا با تو معامله نمی‌کردم که این از برترین عادتها و بهترین سعادتها است.

این مدت که از حیاتم باقی مانده‌است بهتر است به تدارک گذشته بپردازم و این عمر کوتاه را به مؤاخذه کوته فکران صرف نکنم.

خاموش دلا ز تیره گویی

میخور جگری به تازه رویی

چون گل به رحیل کوس می‌زن

بر دست برنده بوس می‌زن

چه اینکه اگر عنان انتقام را به مجازات دشمنان و کوتاه فکران بکار برم، به سادگی انتقام گیرم و بآسانی نابود می‌کنم.

عادت ما نیست رنجیدن ز کس

ور بیازارد نگوئیمش بکس

ور بر آرد دود از بنیاد ما

آه آتش بار نارد یاد ما

ورنه ما شوریده‌گان در یک سجود

بیخ ظالم را براندازیم زود

رخصت ار یابد ز ما باد سحر

عالمی در دم کند زیر و زبر

ندیم شاه

همدم سلطان مورد حسادت همه است ولی در حقیقت محروم است و گرفتار غصه مخفیانه‌ای که کسی از آن مطلع نیست. به‌همین خاطر است که گفته‌اند: ندیم پادشاه مانند شیر سوار است. چه اینکه همان لحظه که سلطان، اسب اوست ممکن است صید او شود.

بنابراین از ندیمی سلطان و ظاهر حال او مغرور نباش، بلکه با چشم باطن به گرفتاری و سرانجام حال او و نتیجه کردارش بنگر.

آن خون گرفته یی که تو ساقی او شوی

پیدا شراب نوشد و پنهان جگر خورد

اسرار

ای دانشجوی راغب، من با تو به اندازه عقل و عرفانت می‌گویم، چرا که شأن اسرار نهفته بالاتر از مرتبه و شأن تو باشد. پس متوقع شنیدن امر مخفی شراب مهر شده (رحیق مختوم) نباش، چون تو توان نوشیدن آن را نداری و امثال تو توان راه یابی این طریق را ندارند.

جام یاقوت و شراب لعل خاصان را رسد

عام را کهنه سفال و دردئی اندر خور است

پس اگر از مرحله عوام پا فراتر نهادی، و اهل بصیرت و فهم گشتی، من به تو از شراب مرحله دوم می‌چشانم و از این عطیه تو را محروم نکنم. پس به شرابی که در حباب است، قانع باش و طمع از شراب در جام شراب بردار.

گویم

باده خواهی باش تا از خم برون آرم که من

آنچه در جام و سبو دارم مهیا آتش است

نسیم قدسی

گاهی از عالم قدس نسیمی از نسیم انس بر دل یاران دین و پرهیزکار از دنیا می‌وزد و به‌همین مشام روح آنها عطرآگین می‌شود و روح حقیقت در استخوان پوسیده اشباحشان جریان می‌یابد و با همین نسیم زشتی غوطه‌ور شدن در کثافات جسمانی را درک می‌کنند و معتقد به پستی گذشته خود در گودالهای زنجیر هیولایی می‌شوند و با این حال به راه رشد متمایل شده و از خواب غفلت در مبدء و معاد متنبه می‌گردند. ولی این تنبیه بسرعت پایان پذیرد و مضمحل گردد که‌ای کاش تا حصول جذبه خدایی می‌ماند و پستی عالم را از آنها می‌زدود و از پلیدی دار فریب تطهیر می‌نمود. پس از آن زمان و از بین رفتن این نسیم قدسی و پایان یافتن آن نفس روحانی به حال نخست بر می‌گردند و در کثافات فرو می‌روند و بر آن حال بلند گذشته تأسف می‌خورند و زبان حالشان اگر از اصحاب کمال باشند، چنین به گفتگو در آید و تمنای دگر کند.

تیری زدی و و زخم دل آسوده شد از آن

هان ای طبیب خسته دلان مرهم دگر

همنشینی

اگر پدرم از بلاد عرب به عجم نیاورده بود و با سلاطین مجالست نداشتم، از متقی‌ترین، عابدترین، و زاهدترین مردم بودم، ولی پدرم مرا از آن شهرها خارج و در این دیار ساکن گردانید. من هم با مردم دنیا مجالست کردم و اخلاق پست آنها را گرفتم، و صفات زشتشان را پذیرفتم

حافظ

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود

آدم آورد در این دیر خراب آبادم

و از آمیزش با مردم جز سر و صدا و نزاع و جدال چیزی نصیبم نشد. سرانجام چنین شد که هر نادانی با من معارضه کند و هر گمنامی به جسارت نسبت به من پردازد.

من که ببوی آرزو در چمن هوس شدم

برگ گلی نچیدم و زخمی خار و خس شدم

مرغ بهشت بودم و قهقهه بر فرشته زن

از پس صید پشه ای همتک سگ مگس شدم

پند

ذرات هستی شب و روز با فصیح‌ترین زبان تو را نصیحت می‌کنند و آشکار و نهان با بلیغ‌ترین سخن موعظه می‌نمایند ولی کند ذهن و ابله آن را نفهمد و موعظه آنها را درک نکند. مگر کسی‌که به او گوش داده شود و شاهد راز باشد. أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ.

مگو که نغمه سرایان عشق خاموشند

که نغمه نازک و اصحاب پنبه در گوشند

دنیا و آخرت

تا کی در طلب لذات نابود شدنی هستی و از سعادتهای باقی آخرت روی گردانی؟ اگر صاحب عقل و ارباب خرد هستی، هر روز به دو قرص نان از دنیا اکتفا کن. و هر سال به دو لباس اکتفا نما. تا از جمع خردمندان نیفتی و روز قیامت با ناله دردمندانه نیائی.

هر چیز ز دنیا که خوری یا پوشی

معذوری اگر در طلب آن کوشی

باقی جهان جوی نیرزد زنهار

تا عمر گرانمایه بدان نفروشی

خمول

هر گاه لشکرهای ضعیف بر کشور نیرومندی حمله برند و موجب گوشه‌گیری از خلق و انزوا شوند، از خدا توفیق بخواه و از نبود رفیق خوب ناراحت نباش.

مجنون تو با اهل خرد یار نباشد

غارت زده را قافله در کار نباشد

دانش عقلی یا نقلی

کسی که از علوم دینی اعراض کند و وقت خود را صرف فنون فلسفی نماید زود است که خورشید عمرش خاموش شود و زبان حالش گوید.

تمام عمر با اسلام در داد و ستد بودم

کنون می‌میرم و از من تب زنار می‌ماند

خمول

دوری از مردم راه محکمی است؛ چه اینکه در حدیث آمده‌است فرار از مردم چون فرار تو از شیر باشد. پس خوشا به حال کسی‌که فضائل و مزایای او را نشناسند که او از دردها و اندوها بدور است. پس فرار کن، فرار؛ و بشتاب، بشتاب به سوی رهایی از آنها. نشانه‌ی صحت این سخن به این آشکار شود که مشهور شدن به فضائل از جمله آفات است و آنکه اسمش مخفی است از هراسها در امان است. پس نفس خود را در زاویه عزلت قرار ده که عزلت آدمی، عزت اوست.

کردیم دلی را که نبد مصباحش

در گوشه‌ی عزلت از پی اصلاحش

وز فر من الخلق برآن خانه زدیم

قفلی که نساخت قفلگر مفتاحش

نگارش کتاب

شیخ ابوالحسن الخرقانی، که اسم وی علی بن جعفر است از بزرگان صاحبدلان است. وی شب عاشورای 425 وفات یافت. او در نکوهش دانشمندانی که وقت خود را در نگارش کتاب می‌گذرانند می‌گوید: وارث پیامبر کسی است که در کردار و رفتار از پیامبر پیروی کند. نه آنکه همواره روی ورقها را با قلمها سیاه کند. به او گفته شد صدق چیست؟ گفت: آنچه دل پیش از زبان بگوید.

حسن یزدی

آن روز زدل غم جهان برخیزد

زنگ غم از آیینه‌ی جان برخیزد

کاین تیره غبار آسمان بنشیند

وین توده‌ی خاک از میان برخیزد

خاقانی

خواهی طیران بطور سینا

نزدیک مشو به پور سینا

دل در سخن محمدی بند

ای پور علی ز بوعلی چند

گویند

بد بسی کردی نکو پنداشتی

هیچ جای آشتی نگذاشتی

عمر ضایع

ای ندیم من، عمرم تباه شد و پایان یافت. برخیز و جبران گذشته نما، با جام می پلیدیها را بشوی. ای غلام قدح را پر کن و جامی به من ده تا صبحدم بیاید و ثریا برود و خروس صیحه زند. شراب را با آب گوارا مخلوط کن، و برای عقل من مهریه‌ای حلال معین نما.

دختر انگور را همسر من کن که استخوان را زندگی دهد و پیر را جوان سازد و هرکه از آن بنوشد از دو جهان بی‌خبر گردد. شرابی که نور آن از آتش موسی درخشید و قلب من ظرف و سینه‌ام طور اوست. برخیز و سستی نکن که سستی در عمر روا نیست و سخت از آن نیاشام که کاری آسان است. بگو به شیخی که دلش از آن متنفر است، نترس خدا بخشنده‌است.

ای آواز خوان ما را غم گرفته برخیز و نی بنواز، بنواز که ظرف شراب آب و باد صبا وزید و صدای قمری برخاست و مرا نزد دوست یاد کن که زندگی بدون او لذیذ نیست. اخبار دوری نگو که یاد دوری طاقی بر آن نیست. روح مرا با اشعار عربی تازه کن تا خوشحال‌تر شویم.اول نظمی که در ایام جوانی سروده‌ام بسرای که در گفته‌ها و شنیده‌ها عمر خود را سپری کردم.

ای همدم من برخیز که مجال تنگ است. سپس با اشعار عجم مرا خوشحال نما و اندوه دلم را مرتفع ساز و از بیت مثنوی از حکیم مولوی معنوی، شروع کن که می‌گوید: بشنو از نی چون حکایت می‌کند و ز جدائیها شکایت می‌کند. برخیز و مرا با هر زبانی مخاطب ساز تا دلم از غم و غصه تنبیه شود، که این قلب همواره در غفلت است و مشغول گفته‌ها و شنیده‌ها. هر لحظه در زنجیری گرفتار است و با این وصف از جهالتش می‌گوید آیا باز هم هست؟ در گمراهی افتاده و از مستی هوای نفس نجات نمی‌یابد، عمری دل من در بتخانه‌ای زانو زده و کافران را از اسلام بیزار کرده، چقدر صدایش زدم و او بی‌پاسخ است و ندای دلم، ای دل من، ای دل من، بلند است. ای بهایی قلبی دیگر برای خود انتخاب کن که این قلب جز هوای نفس معبودی ندارد.

عطار

در رهی می‌رفت شبلی بی‌قرار

دید کناسی شده مشغول کار

سوی دیگر چون نظر افکند باز

یک مؤذن دید در بانگ نماز

گفت نیست این کار خالی از خلل

هر دو را می‌بینم اندر یک عمل

زانکه هست این بی‌خبر چون آن دگر

از برای یک دو من نان کارگر

بلکه آن کناس در کار است راست

وین مؤذن غره‌ی روی و ریا است

پس در این معنی بلا شک ای عزیز

از مؤذن به بود کناس نیز

تا تو خود با نفس و شیطانی ندیم

پیشه خواهی داشت کناسی مقیم

گر درخت دیو از دل برکنی

جان خود زین بند مشکل برکنی

ور درخت دیو می‌داری بجای

با سگ و با دیو باشی همسرای

گویم

از دست غم تو ای بت حور لقا

نه پای ز سر دانم و نه سر از پا

گفتم دل و دین ببازم از غم برهم

این هر دو بباختم و غم ماند بجا

دل درد و بلای عشقت افزون خواهد

او دیده‌ی خود همیشه در خون خواهد

وین طرفه که این ز آن بحل می‌طلبد

و آن در پی آنکه عذر این چون خواهد

دل جور تو ای مهر گسل می‌خواهد

خود را به غم تو متصل می‌خواهد

می‌خواست دلت که بی دل و دین باشد

بازآ که چنان شدم که دل می‌خواهد

هرگز نرسیده‌ام من سوخته جان، روزی بامید

وز بخت سیه ندیده‌ام هیچ زمان، یک روز سفید

قاصد چو نوید وصل با من می‌گفت، آهسته بگفت

در حیرتم از بخت بد خود که چسان، این حرف شنید

عابد کوه لبنان

عابدی در کوه لبنان بد مقیم

در بن غاری چو اصحاب رقیم

روی دل از غیر حق برتافته

گنج عزت را ز عزلت یافته

روزها می‌بود مشغول صیام

یک ته نان می‌رسیدش وقت شام

نصف آن شامش بد و نصفی سحور

وز قناعت داشت در دل صد سرور

بر همین منوال حالش می‌گذشت

نامدی از کوه هرگز سوی دشت

از قضا یکشب نیامد آن رغیف

شد ز جوع آن پارسا زار و نحیف

کرد مغرب را ادا و آنگه عشا

دل پر از وسواس و در فکر عشا

بسکه بود از بهر قوتش اضطراب

نه عبادت کرد عابد شب نه خواب

صبح چون شد زان مقام دلپذیر

بهر قوتی آمد آن عابد بزیر

بود یک قریه به قرب آن جبل

اهل آن قریه همه گبر و دغل

عابد آمد بر در گبری ستاد

گبر او را یک دو نان جو بداد

عابد آن نان بستد و شکرش بگفت

وز وصول طعمه‌اش خاطر شکفت

کرد آهنگ مقام خود دلیر

تا کند افطار بر خبز شعیر

در سرای گبر بد گرگین سگی

مانده از جوع استخوانی و رگی

پیش او گر خط پرگاری کشی

شکل نان بیند بمیرد از خوشی

بر زبان گر بگذرد لفظ خبر

خبز پندارد رود هوشش ز سر

کلب در دنبال عابد پو گرفت

از پی او رفت و رخت او گرفت

زان دو نان عابد یکی پیشش فکند

پس روان شد تا نیابد زو گزند

سگ بخورد آن نان و از پی آمدش

تا مگر بار دگر آزاردش

عابد آن نان دگر دادش روان

تا که باشد از عذابش در امان

کلب آن نان دگر را نیز خورد

پس روان گردید از دنبال مرد

همچو سایه از پی او می‌دوید

عف و عف می‌کرد و رختش می‌درید

گفت عابد، چون بدید این ماجرا

من سگی چون تو ندیدم بی‌حیا

صاحبت غیر دو نان جو نداد

وان دو را خود بستدی ای کج نهاد

دیگرم از پی دویدن بهر چیست

وین همه رختم دریدن بهر چیست

سگ به نطق آمد که‌ای صاحب کمال

بی حیا من نیستم چشمت بمال

هست از وقتی که بودم صغیر

مسکنم ویرانه‌ی‌این گبر پیر

گوسفندش را شبانی می‌کنم

خانه‌اش را پاسبانی می‌کنم

گه به من از لطف نانی می‌دهد

گاه مشت استخوانی می‌دهد

گاه از یادش رود اطعام من

در مجاعت تلخ گردد کام من

روزگاری بگذرد کاین ناتوان

نه ز نان یابد نشان نه استخوان

گاه هم باشد که این گبر کهن

نان نیابد بهر خود نه بهر من

چونکه بر درگاه او پرورده‌ام

رو به درگاه دگر ناورده‌ام

هست کارم بر در این پیر گبر

گاه شکر نعمت او گاه صبر

تو که نامد یکشبی نانت بدست

در بنای صبر تو آمد شکست

از در رزاق رو برتافتی

بر در گبری روان بشتافتی

بهر نانی دوست را بگذاشتی

کرده‌ای با دشمن او آشتی

خود بده انصاف ای مرد گزین

بی حیاتر کیست من یا تو ببین؟

مرد عابد زین سخن مدهوش شد

دست خود بر سر زد و بی‌هوش شد

ای سگ نفس بهایی یاد گیر

این قناعت از سگ آن گبر پیر

بر تو گر از صبر نگشاید دری

از سگ گرگین گبران کمتری

گویم

ترککان چون اسب یغمایی کنند

هر چه بپسندند غارت می‌کنند

ترک ما برعکس باشد کار او

حیرتی دارم زکار و بار او

کافر است و غارت دین می‌کند

من نمی‌دانم چرا این می‌کند

روز از دود دلم تاریک و تار

شب چو روز آمد زآه شعله بار

کارم از هندی و زلفش واژگون

روز من شب شد شبم روز از جنون

شکر منعم

از جمله ادله وجوب شکر منعم که توسط بزرگان شیعه (قدس اللّٰه سرهم و اعلی فی الفردوس قرارهم) بیان کرده‌اند، وجوب عقلی است هرچند که دلیل نقلی نباشد. هرکس با چشم عقل بنگرد به قوا و حواس باطنی و ظاهری که به او هبه شده‌است و با نور فطرت در ترکیب بدنش و ظرایف مهم خود تأمل کند، و بصیرتش را به سوی نعمتهایی که در آن افتاده و اصناف نعمتهایی که مقدار ندارد، و توان محدود شدن آن نیست، گسیل کند، بی‌شک عقل او حکم قاطع می‌کند که هرکس این نعمتها و منتهای عظیم به وی داده سزاوار شکر است و نباید کفران شود و قساوت قاطعانه دارد که هرکس از شکر این الطاف بزرگ دوری گزیند و از حمد و ستایش نعمتهای پی در پی شبانه روز و مخفی و علنی، خود را به غفلت زند، مستوجب نکوهش و عتاب است بلکه مستحق نکوهش و عذاب سخت است.

اشاعره که دلائل سست بر ابطال حسن و قبح عقلی آورده‌اند و قضایای بی‌جان را به جای برهان قاطع مطرح کرده‌اند، و حسن و قبح را در حسن و قبح شرعی محصور کرده‌اند، خواسته‌اند اندیشمندان شیعه را به پیروی عقائد خود بخوانند.

آنان گفته‌اند: اگر ما تنزل کرده و حسن و قبح عقلی را بپذیریم، ما و شما در اعتقاد به این مساوی هستیم، ما می‌توانیم وجوب عقلی شکر منعم را باطل و سستی اعتقاد شما را واضح کنیم و بگوئیم بدون نقل، شکر منعم اثبات نمی‌شود. زیرا دلیل شما بر حسن و قبح عقلی، خوف عقاب است و این صحیح نیست چرا که در صورت شکر هم آن خوف وجود دارد زیرا کمترین صاحب عقلی می‌گوید: هرگاه حاکمی مطلق که شرق و غرب عالم از اوست، وقتی سفره‌ای برای تمام رعایا افکند و آن را پر از نعمت کند، حال درویشی بر سر سفره حاضر گردد و پادشاه لقمه‌ای از آن سفره به او دهد و از لقمه خود تعریف کند، تعریف او زشت است. بی‌شک تمام نعمتهای خدا به ما همانند آن لقمه پادشاه است به بینوا، و بلکه از آن هم به مراتب کوچکتر، بنابراین عقل حکم می‌کند که شکر او نکنیم.

در پاسخ این دلیل بزرگان ما می‌گویند: دلیل شما کلامی خیالی و پر عیب بوده که نه تشنه‌ای را سیراب و نه صلاحیت اصلاح شدن دارد. چه اینکه ستایش از لقمه ناچیز سخریه است ولی مثالی که ما برای دلیل خود می‌آوریم چنین است: اگر در گوشه‌ای تنها، و در دخمه‌ای هولناک، فقیری لال و بیچاره، بی‌دست و پا و کر و کور که نه شب و روز را می‌شناسد و نه حواس او چیزی درک می‌کند و...، اگر پادشاه او را از آن کنج به در آورد، و به او زبان دهد و ارکان جسم او را تقویت کند و چشم و گوش دهد و... فقیر در مقابل آن ملک اگر شکر نگوید و رفتار او چون حالت قبل او باشد، قابل نکوهش همه است و مستوجب اهانت و خذلان می‌باشد. پس دلیل شما لازم است از صفحه کتابتان حذف شود. و مثالتان می‌بایست رد گردد و حفظ نشود چه اینکه طبع سالم آنها را نمی‌پذیرد و ذهن ثابت به آن خشنود نمی‌شود. سلام بر کسی‌که از هدایت پیروی کرد و درود بر سید ما پیامبر قرآن و یاران طاهرش.

تزکیه

اومیرس می‌گوید: اخلاق بد خود را متهم ساز، که اگر این اخلاق در دنیا به نتیجه رسید چون هیزم برای آتش و آب برای ماهی است. و چون از خواسته‌اش باز داری و بین او و بین خواسته‌ها مانع شوی، چون آتش بی‌هیزم خاموش شود و چون ماهی بی‌آب هلاک شود.

چشم بصیرت

همچنین می‌افزاید: چون مردمک چشم گاه درد و بیماری از دیدن نور خورشید محروم است، نیز چشم بصیرت چون از پیروی خواسته‌ها و آمیزش آدمیزادگان ناراحت شود، از

ادراک انوار قدسی و چشیدن لذات انسانی محروم و محجوب است.

اسیر لذت تن مانده‌یی و گرنه ترا

چه عیشهاست که در ملک جان مهیا نیست

ابوسعید

مردان رهش میل به هستی نکنند

خودبینی و خویشتن پرستی نکنند

آنجا که مجردان حق می‌نوشند

خمخانه تهی کنند و مستی نکنند

به ربیع بن خیثم گفتند: چگونه ندیده و نشنیده‌ایم که از کسی غیبت کنی؟ گفت: از خودم خشنود نیستم چه رسد به نکوهش دیگری بپردازم.

لنفسی ابکی لست ابکی لغیرها

لنفسی عن نفسی عن الناس شاغل

نجوا با امام رضا علیه السلام

سروده‌ای در محرم سال 1008 هنگام بازگشت از مشهد مقدس.

نگشود مرا زیارتت کار

دست از دلم ای رفیق بردار

گرد رخ من ز خاک آن کوست

ناشسته مرا به خاک بسپار

رندیست ره سلامت ای دل

من کرده‌ام استخاره صد بار

سجاده‌ی زهد من که آمد

خالی از عیب و عاری از عار

پودش همگی ز تار چنگست

تارش همگی ز پود زنّار

خالی شده کوی دوست از دوست

از بام و درش چه پرسی اخبار

کز غیر صدا جواب ناید

هر چند کنی سؤال تکرار

گر می‌گویی کجااست دلدار

آید ز صدا کجاست دلدار

افسوس که تقوی بهایی

شد شهره برندی آخر کار

حاجت از خدا و غیر او

ابن عباس گوید: نزدیک‌ترین حالتی که انسان به خدا دارد زمانی است که از او چیزی می‌خواهد و دورترین حالتی که از انسانها دارد زمانی است که از آنان چیزی می‌خواهد.

پارسایی و دانش

یکی از بزرگان می‌گوید: کسی‌که علمش افزایش و زهد او افزوده نگردد، دوری او از خدا اضافه شده‌است.

نگارش

جنید گوید: بر یکی از بزرگان سیر و سلوک وارد شدم، دیدم مشغول نوشتن است. گفتم: تا

کی نوشتن، پس عمل کجاست؟ گفت: ای ابوالقاسم آیا این عمل نیست؟ ساکت شدم و ندانستم چه جواب دهم.

نگارش

به عبداللّٰه مبارک گفته شد: تا کی هر آنچه می‌شنوی می‌نویسی؟ پاسخ داد: چه بسا کلمه‌ای که نفعم رساند، هنوز ننوشته‌باشم.

خلوت

هنگام انزوا و مشغول بودن دائمی به حدیث نفس در قم و در جوار مرقد مطهر فاطمه معصومه سلام اللّٰه علیها.

در خلوت اگر با خودم اندر گفتار

عیبم بجنون مکن که دارم من زار

صد گونه حکایت طربناک اینجا

با هر ذره ز خاک کوی دلدار

پارسایی دانشمند

از سخنان یکی از بزرگان است که: اگر عالم، زاهد زمانه‌اش نباشد عفریت اهل زمان خود است.

مرگ ناگهانی

همچنین می‌گوید: کسی‌که آماده مرگ نیست، مرگ او ناگهانی است هرچند یک سال هم در بستر بیماری باشد.

دانشمند با عمل

از سخنان بزرگان است که: کسی‌که در این زمانه، عالم با عمل را بجوید، بدون عالم خواهد ماند. و کسی‌که طعام بدون شبهه بخواهد بدون غذا خواهد ماند، کسی‌که دوست بدون سختی ببیند، بدون دوست خواهد ماند.

تحمل انسان

به مردی حکیم گفته شد: چرا تحمل انسان سنگین و بی‌روح بر طبیعت انسان سخت‌تر از بار سنگین است؟ گفته شده چون در برداشتن بار سنگین روح و جسد با هم همکاری کنند، ولی در حمل انسان سنگین فقط روح آن را تحمل می‌کند.

تأمل در سه آیه

سه آیه‌ای که همواره پدرم مرا به تأمل و تدبر در مضمون و تفکر در مفهوم آنها می‌خواند عبارتند از:

1-... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ... ⁽¹⁾

2- تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ . ⁽²⁾

3-... أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ... ⁽³⁾

دانشمند و حاکم

علماء گذشته گفته‌اند: عالم بد، کسی است که ملازم سلطان باشد و سلطان خوب کسی است که با دانشمندان همنشینی نماید.

گویم

شراب عشق می‌سازد تو را از سر کار آگه

نه تدقیقات مشایی و تحقیقات اشراقی

سعدی

گوش تواند که همه عمر وی

نشنود آواز دف و چنگ و نی

دیده شکیبد ز تماشای باغ

بی گل و نسرین بسر آرد دماغ

گر نبود بالش آکنده پر

خواب توان کرد حجر زیر سر

ور نبود دلبر همخوابه پیش

دست توان کرد در آغوش خویش

وین شکم بی‌هنر پیچ پیچ

صبر ندارد که بسازد به هیچ

در جواب سعدی گویم

گر نبود خنگ مطلی لگام

زد بتوان بر قدم خویش گام

ور نبود مشربه از زر ناب

با دو کف دست توان خورد آب

ور نبود بر سر خوان آن و این

هم بتوان ساخت به نان جوین

ور نبود جامه‌ی اطلس ترا

دلق کهن ساتر تن بس ترا

شانه‌ی عاج ار نبود بهر ریش

شانه توان کرد به انگشت خویش

جمله که بینی همه دارد عوض

وز عوضش گشته میسر غرض

آنچه ندارد عوض ای هوشیار

عمر عزیز است غنیمت شمار

ملازم پادشاه

وقتی دیدی دانشمندی ملازم سلطان شده بدان که او دزدست، به گفتار مکارانه او فریب نخور که می‌خواهد ظلمی برطرف کند و یا مظلومی را یاری نماید. این نیرنگی است از سوی ابلیس و آن عالم آن را نردبان دزدی خود قرار داده‌است.

نور دانش

حکیمی گفته‌است: وقتی بر علمی دست یافتی، آن را با گناهان خاموش نکن چرا که روزی دانشمندان با دانش خود حرکت می‌کنند و تو در ظلمت خواهی ماند.

خیانت در دانش

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده‌است: خیانت انسان در دانش از خیانت در مال شدیدتر است.

نگاه به دانشمند

نزد آقای ما امام صادق علیه السلام فرمایش پیامبر مطرح شد که نگریستن به صورت دانشمند عبادت است. امام فرمود: مراد عالمی است که وقتی به او نگاه می‌کنی تو را به یاد آخرت اندازد و کسی‌که غیر این باشد نگاه به او فتنه است.

همنشینی دانشمند با سلطان

پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده‌است: دانشمندان امینان پیامبران بر بندگان خدا هستند تا مادامی که با سلطان آمیزش نکنند و چون با آنها شدند و داخل دنیا گشتند به پیامبران خیانت کرده‌اند، از آنان بر حذر باشید.

دانش و ستمگر

نیز به یارانش فرمود: دانش بیاموزید، و برای دانش آرامش و بردباری فراگیرید، و از دانشمندان ستمگر نباشید که دانش شما نتواند در برابر جهلتان مقاومت کند.

مَثل دانشمند بی‌عمل

عیسی علیه السلام می‌گوید: مثل دانشمندان بد، صخره‌ای است بر دهانه رودخانه، نه از آب می‌نوشد و نه آن را رها می‌کند تا آب به زراعت برسد.

وقت دانش آموزی

از سخنان رمزی حکماء این است که: روزگار بهار خالی از دانشمند نیست، معنای این جمله این است که بدست آوردن کمال در همه‌ی آن ممکن است. چه در جوانی یا کهولت یا پیری، پس بازنشستن از کسب فضیلت در هیچ وقتی روا نیست.

و چه خوش گفته که: دل را خوش کن که بهار رسیده‌است، رفیق! دست مرا از جام شراب خالی مگذار که بلبل می‌گوید: عمر گذشت و گذشته باز نیاید.

هذا زمن الربیع عالج کبدی

یا صاح لا تخل من الراح یدی

البلبل یتلوا و یقول انتبهوا

العمر مضی و ما مضی لم یعد

آرزو

یکی می‌گفت: سخت‌ترین چیزهاآن است که انسان به آنچه نخواهد برسد، حکیمی سخن او را شنید و گفت: سخت‌تر از این آنست که آنچه به او نمی‌رسد را بخواهد.

درخواست عاجزانه

صاحب نعمتی که فقیر شده بود به امیر نوشت: نامه‌ای است از جوانمردی که امیدش او را به سوی تو واداشته، روزگار دست او را بسته و دوستانش او را رها کرده‌اند، خویشانش او را واگذاشته و قدمش را به سقوط دانسته، قلم سر او را به تو بازگو کرده که اگر قلم با خبر از رنج او شود به گریه خواهد افتاد.

هذا کتاب فتیً له هممٌ

القت الیک رجاء هممهُ

قل الزمان یدی عزیمته

وطواه عن اکفائه عدمه

و تواکلته ذووا قرابته

و هوت به من حالق قدمه

افضی الیک بسرّه قلم

لو کان یعقله بکی قلمه

زن

به سقراط گفته شد: کدام درنده بهتر است. پاسخ داد: زن.

حکیمی بر در خانه‌اش نوشته بود: شر به خانه‌ام نیاید، حکیمی دیگر به او گفت: پس از کجا همسرت به خانه‌ات آید؟

یکی از حکیمان گفته‌است: زن همه‌اش شر است و شر او چاره‌ای از آن نیست.

اوحدی

پسری با پدر بزاری گفت

که مرا یار شو به همسر و جفت

گفت بابا زنا کن و زن نه

پندگیر از خلایق از من نه

در زنا گر بگیردت عسسی

بهلاکو گرفت چون تو بسی

زن بخواهی ترا رهانکند

ور تو بگذاریش چها نکند

از من و مادرت نگیری پند

چند دیدی و چند بینی چند

آن رها کن که نان و هیمه نماند

ریش بابا نگر که نیمه نماند

زبان و شهوت

ارسطو طالیس گوید: اگر می‌خواهی بدانی آدمی تا چه میزان جلو شهوتش می‌تواند بگیرد، ببین تا چه اندازه می‌تواند جلو زبانش بگیرد.

جای نفس

نیز گفته‌است: نفس در بدن نیست، بلکه بدن در نفس است چه اینکه نفس وسیع‌تر از بدن است.

پیر مغان

به اسرار حقیقت نیست جز پیر مغان دانا

له فضل علی اهل النهی فضلاً و عرفانا

زمانی گوش بر گفتار او نه تا یقین دانی

که جز تلبیس نبود حاصل تدریس مولانا

اگر بودی کمال اندر نویسایی و خوانایی

چرا آن قبله کل نانویسا بود و ناخوانا

بیا ای کرده احیای موات هر دل مرده

چه باشد سایه‌یی بر مردگان اندازی احیانا

نظام الدین

قاضی نظام الدین گفته‌است: شما روشنایی قلب تیره من هستید و دل من جای علاقه به شماست، تشنه از یاد شما سیراب شود نه به آب. هر وقت خودم را به غیر شما درمان کردم، دردم زیادتر شد.

انتم لظلام قلبی الاضواء

فیکم لفؤادی جُمِّعت اهواء

یروی الظماء ادکارکم لا کلماء

داویت بغیرکم فزاد الداء

تو را سفارش کنم به جدیت و پرهیز از مسخرگی، و اینکه مباهات کنی به فضیلت و تقوی، و نیز به غیر از خدا در رفع گرفتاری امیدوار نشوی و غیر خدا را نخوانی.

اوصیک بالجد فدع من ساخر

فاخِر بفضیلته التقی من فاخَر

لا ترجُ سوی الرب لکشف البلوی

لا تدع مع اللّٰه الهاً آخَر

مرا با حکایت وصل معشوقم چکار، کافی است برای شفای درد من که دلم یاد او کند. هر وقت زمانه را با اندوه فراق او گذراندم، کافی است که من باز گردانم آنچه او کُشته است.

مالی و حدیث وصل من اهواء

حسبی بشفاء علتی ذکراه

هذا و اذا قضیت نحبی اسفا

یکفی انی اعَدُّ من قتلاه

ابوذر و عثمان

عثمان کیسه درهمی توسط غلامی سوی ابوذر فرستاد و به او گفت: اگر قبولش کرد تو آزادی. غلام با کیسه سوی ابوذر آمد و اصرار بر قبول کیسه می‌کرد ولی او نمی‌پذیرفت. غلام گفت: بپذیر که پذیرفتن تو، موجب آزادی من است. ابوذر گفت: آری، ولی بردگی من در پذیرش آنست.

مقامهای انتباه

نخستین مقام انتباه، بیداری از خواب غفلت است. پس از آن نوبت توبه می‌رسد که به معنای بازگشت به خدا پس از فرار است. در پی آن نوبت ورع و تقوی باشد، البته ورع متدین، پرهیز از حرامها و ورع پرهیزکار، دوری از شبهات است. پس از آن نوبت محاسبه می‌رسد و آن شمردن هر آن چیزی است که نسبت به خود و دیگران از انسان صادر شده‌است. سپس اراده است و آن رغبت با زحمت در رسیدن به مقصود است. پس از آن زهد است و آن ترک دنیا و تنفر از غیر مولی است. سپس فقر است و آن خالی شدن قلب از آنچه ندارد، فقیر کسی است که وقتی توان چیزی را ندارد، آن را درک کند. سپس صدق است و آن یکسانی ظاهر و باطن است. سپس صبر است و آن گلایه نکردن و نابود کردن نفس است. سپس تصبر است و آن وادار کردن نفس برسختی است. سپس رضا است و آن لذت بردن از بلاست. سپس اخلاص است و آن دخالت ندادن مردم از معامله تو با خداست.

سپس توکل است و آن اعتماد است در همه‌ی امور بر خدای منزه و متعال، و یقین به اینکه خیر هر چیزی هم آن است که خدا برای وی اختیار نماید.

عبرت

از خطبه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله این است که: ای مردم شما جانشینان گذشتگان و بازمانده پیشینیان هستید. آنان از شما توانشان بیشتر، و شوکتشان زیادتر بود، به حدی که بنیانهای مهم را برمی‌انداختند، ولی خدا بر آنها چیره شد و توان قبیله نتوانست آنان را یاری رساند و فدیه‌ای از آنان پذیرفته نشد، پس شما برای آینده خود توشه برگیرید پیش از آنکه یکباره در چنگال مرگ گرفتار شوید و از توشه غافل شوید چه اینکه قلم تکلیف آنچه باید بنویسد نوشته‌است.

محاسبه

از خطبه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله است که: پیش از آنکه محاسبه شوید، خود را محاسبه کنید و

پیش از آنکه عذاب شوید؛ برای قیامت آماده گردید؛ و پیش از کوچ توشه برچینید. که قیامت ایستگاه عدالت و داوری به حق است و آنکه از پیش بیم داده‌است، راه عذر را باقی نگذاشته‌است.

دنیا

همچنین از خطبه‌های پیامبر است که: ای مردم از کسانی نباشید که دنیای فانی آنها را فریب داده و آرزوها فریفته و بدعتها را ناچیز شمرده و به خانه‌ای زود گذر دل بسته و بسرعت انتقال می‌یابد. نماند از دنیای شما نسبت به آنچه گذشته‌است، مگر به اندازه زانو زدن شتر و یا دوشیدن شیر، پس بر چه پایه‌ای بالا می‌روید و منتظر چه هستید، شما را به خدا مانند آن می‌مانید که چون صبح کردید در دنیا نبوده‌اید و همواره به دنبال رفتن به آخرت بوده‌اید، پس برای روز انتقال آماده شوید؛ و به‌خاطر نزدیکی کوچ، توشه برگیرید و بدانید که هرکس به آنچه فرستاده می‌رسد از هرچه جا گذاشته پشیمان شود.

از سخنان پیامبر خداست که: دنیا دار بلا و منزلگاه پر رنج است، نفسهای سعادتمندان از آن جدا شده و آنان خود را با زحمت از دست تیره دلان نجات می‌دهند. سعادتمندترین انسانها کسی است که از دنیا بیشتر دوری جسته است و شقی‌ترین کسی است که بیشتر به آن رغبت نشان دهد.

دنیا کسی را که دیگران را نصیحت کند، بیچاره می‌کند و آن را که از او اطاعت کند، گمراه می‌سازد و هرکه را در آن سقوط کند، هلاک می‌گرداند و آن‌که از او دوری نماید، رستگار می‌کند.

تقوا

خوشا به حال بنده‌ای که تقوای خدا پیشه کند، خودش را نصیحت کند یا توبه‌اش را پیش فرستد و خواسته‌اش را به تأخیر اندازد، پیش از آنکه دنیا او را به آخرت تحویل نماید، زمانی که در دل خاک واقع شد و گرفتار ظلمت قبر گشت و توان افزودن حسنه و یا کم کردن گناهی نیافت. سپس او از قبر سر برآورده و یا بسوی بهشتی با نعمتهای دائمی و یا به سوی جهنمی بدون رهایی از عذاب آن، محشور می‌شود.

دنیا

همچنین از خطبه‌های پیامبراست که فرمود: ای مردم خود را به اطاعت خدا زینت دهید

و لباس قناعت ترس از خدا را بر تن خویش بپوشانید و آخرت را برای خود قرار دهید و تلاشتان را برای قرارگاه ابدی اختصاص دهید. بدانید بزودی کوچ می‌کنید و بسوی خدا می‌روید و آنجا چیزی جز اعمال صالحی که پیش فرستاده‌اید بی‌نیاز نمی‌کند و گواهی جز آنچه آماده کرده‌اید به شما نرسد، شما از کردار پیش فرستاده خود بهره‌مند می‌شوید و جزای شما از آن چیزی است، که قبلاً فرستاده‌اید. پس زینتهای دنیا شما را فریب ندهد و از درجات بهشتهای عالی باز ندارد. مثل آن است که پرده‌ها افتاده و تردیدها زایل شده و هر چیزی به جایگاه خاص خود رسیده و جای آرامش خود را می‌شناسد.

سرچشمه ثروت

یکی از حکماء گوید: اگر خواستی بدانی که آدمی از کجا مال بدست آورده‌است، بنگر کجا خرجش می‌کند.

بخل در دانش

حکیمی از بذل دانش بخل می‌ورزید، به او گفته شد می‌میری و دانش تو با تو داخل قبر شود، گفت: بخل در دانش بهتر است که آن را در ظرف آلوده‌ای قرار دهم.

شریک سلطان

همچنین گوید: هرکه با سلطان در عزّت دنیا مشارکت جوید، با او در ذلّت آخرت شریک شده‌است.

فروش بهشت

شیخ علی بن سهل صوفی اصفهانی درآمدش را صرف فقراء و صوفیان می‌کرد و به آنها احسان می‌نمود. روزی گروهی از آنان بر او وارد شدند ولی او چیزی نداشت. نزد یکی از دوستانش رفت و از او چیزی خواست، وی چند درهمی به شیخ داد و از او به‌خاطر کم بودنش عذر خواست و گفت: مشغول تعمیر خانه هستم و مخارجم زیاد شده‌است، مرا ببخشید. شیخ به او گفت: خرج خانه‌ات چقدر است؟ پاسخ داد حدود پانصد درهم. شیخ گفت: این پول را به من بده تا خرج فقرا کنم و من خانه‌ای در بهشت به تو تقدیم می‌کنم. و هم اکنون خط و عهدنامه‌اش به تو می‌دهم. شخص گفت: من از تو خلاف و دروغی نشنیده‌ام، اگر ضامن می‌شوی این کار را می‌کنم. شیخ گفت: ضامن شدم و نوشته‌ای نوشت مبنی بر ضمانت خانه‌ای در بهشت. آن مرد هم پانصد درهم داد و امضا و دستخط شیخ را گرفت و وصیت کرد چون مرد آن را در کفنش قرار دهند.

از قضا همان سال از دنیا رفت و آنچه وصیت کرده‌بود انجام شد. شیخ روزی برای نماز صبح به مسجد آمد همان نامه را در محراب دید که با خط سبزی بر پشت آن نوشته شده بود. عهد تو را از ضمانتت بری کردیم و خانه را در بهشت به صاحبش دادیم. چندی است آن نامه نزد شیخ است و مریضهایی از اهل اصفهان و غیر آن را با آن نامه علاج می‌کند. آن نامه بود تا سرقتی که از خانه شیخ صورت گرفت و آن نامه هم مفقود شد.

پیروز اصلی

در برخی کتابهای تاریخی دیدم که شیخ علی بن سهل، معاصر جنید و شاگرد شیخ محمد بن یوسف بنا، بوده‌است. جنید به او نوشته که از استادت بپرس چه کسی در کار خود پیروز است؟ شیخ پرسید و پاسخ شنید که در جواب نامه بنویس: خدا بر امورش پیروز است.

علی بن سهل

نویسنده‌ی این کتاب بهاءالدین عاملی خدایش او را ببخشد؛ می‌گوید: ایامی که در اصفهان ساکن بودم، شبی در خواب دیدم که امام و آقایم امام رضا علیه السلام را زیارت می‌کنم و قبه و ضریح او مانند قبه شیخ علی بن سهل و ضریح او بود. چون صبح شد خوابم را فراموش کردم. به دیدار دوستی که در بقعه شیخ منزل داشت رفتم، او را دیدم و سپس به زیارت شیخ رفتم. وقتی قبه و ضریح را دیدم، خوابم به‌خاطرم آمد و اعتقادم به شیخ بیشتر شد.

عبادت برتر

از امام علی علیه السلام است: برترین عبادت صبر و سکوت و انتظار فرج است.

صبر

همچنین فرمود: صبر بر سه وجه است: صبر بر معصیت، صبر بر طاعت و صبر بر مصیبت.

کتمان

همچنین فرمود: سه چیز گنج بهشت است. کتمان صدقه، کتمان مصیبت و کتمان بیماری.

ذکر، فکر، عبرت

شیخ مفید در ارشاد از امام علی علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: هر سخنی، که ذکری در آن نباشد لغو است و هر سکوتی، فکر در آن نباشد سهو است و هر دیداری، عبرت نداشته‌باشد لهو است.

اعتراف

همچنین فرمود: خندانی که اعتراف به گناه دارد بهتر است از گریانی که کوتاهی در حقوق پروردگارش می‌کند.

دنیا و آخرت

همچنین فرمود: دنیا محل عبور و قیامت سرای باقی است. پس خدا شما را ببخشد، از محل عبور برای محل بقا توشه برگیرید؛ و پرده خود را نزد کسی‌که اسرار شما نزد او مخفی نیست، ندرید؛ و پیش از خروج بدنتان از دنیا، دلهایتان را از دنیا خارج کنید؛ شما برای آخرت خلق شده‌اید و در دنیا نگه داشته شده‌اید.

زمانی که انسان می‌میرد، فرشتگان می‌گویند: چه آورده‌ای؟ انسانها می‌گویند چه بگذاشته‌ای؟ پس شما را به خدا از پدران عبرت گیرید و بفرستید چیزی که از آن شما شود و هر چه دارید در دنیا جا نگذارید، چرا که دنیا مانند سم است، کسی‌که آن را نمی‌شناسد از آن می‌خورد.

سرای نیکو

دعای حکیمی این بود: خدایا توبه به سوی خودت و حمد و ثنا و اطمینان به آنچه نزد توست و رسیدن به قرب خودت را به ما عطا کن. خدایا بر ما آسان گردان کوچ کردن از این دنیای تنگ و فضای گرفته و مقام پست و عرصه‌ی پر اندوه و میدان بدور از آسایش و بدور از سود، به سوی خودت؛ چه اینکه خود گفته‌ای فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ جایگاه سعادتمندان، درست و نزد خدای متعال هست. و ساکنان آن مکان در آسایش و آرامش زندگی می‌کنند و می‌گویند: خدایا تو را حمد که از ما غصه را برداشتی. نیز ای خدا طمع ورزی به آفریدگانت را از ما بگیر و از قلب ما میل به غیر خودت را دور کن. و چشم ما را از دیدن زیور دنیا برگردان. به رحمت و فضل خودت ای کریم.

دنیا و آخرت

عیسی علیه السلام به یارانش می‌گفت: ای بندگان خدا، حقیقت می‌گویم: شما از آخرت چیزی درک نمی‌کنید مگر به اندازه ترک آنچه که دوست دارید از دنیا. شما برهنه به دنیا آمدید و برهنه از آن می‌روید، بین این دو برهنگی هر کار دوست دارید انجام دهید.

ثروت و عمل

یکی از وزیران می‌گفت: تعجب است از کسی‌که بنده‌ها را با اموالش می‌خرد و زنده‌ها را با

افعالش نمی‌خرد.

ارزش انسان

کسی که همتش هر آن چیزی باشد که داخل شکم کند، قیمتش هر آن چیزی است که از او خارج می‌شود.

سخن بی‌فایده

کرخی می‌گوید: سخن آدمی که او را نفعی نمی‌رساند خواری او از ناحیه خدااست.

یکی از حکیمان به دوستش نوشت، مردم را با عمل خود موعظه کن نه به زبان؛ از خدا به اندازه‌ای که به او نزدیکی، حیا نما؛ و از خدا به همان اندازه که بر تو قدرت دارد، بیمناک باش.

والسلام.

گناه بزرگ و کوچک

عیسی علیه السلام می‌گوید: گنهکار به گناه کبیره و صغیره یکی است. گفته شد: چگونه؟ فرمود:

جرأت بر خدا در هر دو یکی است. آنکه ذره می‌دزدد، درّ گرانبها را هم می‌دزدد.

و ما عف من الدرة

من یسرق الذرة

شرور مغلوب

حذیفة بن یمان به کسی گفت: آیا می‌خواهید بر بدی مردم غالب شوی؟ پاسخ داد: بلی.

گفت: تو بر آن غالب نمی‌شوی مگر اینکه بدتر از او باشی.

از فیثاغورس پرسیدند: چه کسی از شر مردم آسوده می‌ماند؟ گفت: کسی‌که به نیکی و بدی مردم کاری نداشته‌باشد. گفتند چگونه؟ جواب داد: اگر نیکی کند بدکاران با او دشمن شوند و اگر بدی کند، نیکوکاران با او دشمن گردند.

غذای کم

انوشیروان در حالی که به خوردن غذا اشتها داشت دست می‌کشید و می‌گفت: آنچه را دوست دارم ترک می‌کنم تا در چیزی که برای من بد است واقع نشوم.

قناعت، ضرب المثل

از مثلهای عربی و حکایات آنها بر زبان حیوانات این است که: سگی سگ دیگری دید که بر دهانش گرده نان سوخته‌ای بود، به وی گفت: بی‌ارزش است نان سوخته‌ای که قصد آن

کرده‌ای. سگ پاسخش داد: بلی از رحمت خدا دور باد این نان و هرکس که آن را پیش از اینکه نان بهتری بیابد ترک کند.

اندوه

به یکی از بزرگان صوفیه گفته شد: چگونه صبح کردی؟ پاسخ داد صبح کردم در حال تأسف بر دیروز، اکراه بر امروز و متهم به‌خاطر فردا.

عبرت

سلیمان علیه السلام گنجشکی را دید که به گنجشک دیگر می‌گوید: چرا خودت را از من منع می‌کنی که من اگر بخواهم قبه سلیمان را با منقارم بگیرم و در دریا اندازم، می‌توانم؟ سلیمان خندید و آن دو را خواست و گفت: می‌توانی چنین کنی؟ گنجشک گفت: ای رسول خدا، مرد خود را زینت می‌دهد و خود را نزد همسرش بزرگ می‌شمارد و عاشق به آنچه می‌گوید ملامت نمی‌شود. سلیمان به ماده گفت: چرا او را مانع می‌شوی با اینکه تو را دوست دارد؟ گنجشک ماده گفت: ای رسول خدا عاشق من نیست، فقط ادعا می‌کند، چرا که کس دیگری را هم دوست دارد. سخن گنجشک در دل سلیمان اثر کرد و به سختی گریست و چهل روز از مردم دور شد، و از خدا می‌خواست که فقط محبت او در دلش باشد و با محبت چیز دیگری مخلوط نشود.

پارسایی

در یکی از سخنرانی‌های پیامبر آمده‌است: ای مردم همیشه مرگ که نابود کننده لذتها است به یاد آورید، چرا که اگر در وسعت و فراخی یادش کنید، بر شما توسعه دهد و اگر در حال ثروتمندی یادش کنید، ثروت را دشمن شما می‌نماید. مرگها ریشه آرزوها را خشک می‌کنند و شبها اجلها را نزدیک می‌سازند. انسان بین دو روز است، روزی که گذشت و کارش پایان یافت و روزی که باقی است و چه بسا به آن نرسد.

آدمی هنگام جان دادن و در قبر دفن شدن، پاداش آنچه فرستاده می‌بیند و از آنچه گذاشته بهره‌ای نبرد. ای مردم ثروت در قناعت و رسیدن به مقصود در میانه روی نهفته شده‌است، زهد راحت است و هر عملی پاداش دارد و هر آینده‌ای نزدیک است.

اثر گناه

اسرافکاری در بستر احتضار بود و چون به او کلمه توحید (Bلاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ ) را تلقین می‌کردند. در پاسخ می‌گفت: کجاست آن زن روزی خسته و کوفته گفت: حمام منجاب

کجاست؟ یا رب قائلة یوما و قد تعبت این الطریق الی حمام منجاب

سبب این حرف از او این بود که روزی زنی عفیف و زیبا عازم حمامی معروف به حمام منجاب بود. چون محل حمام را نمی‌دانست در پیدا کردن آن خسته شده بود، از این مرد پرسید حمام منجاب کجاست؟ او خانه خودش را نشان داد، وقتی زن داخل خانه شد، در را بست. وقتی زن حیله او را متوجه شد، نهایت رغبت و خرسندی خود را نشان داد، و گفت:

عطری و غذایی بخر و به سرعت نزد من باز گرد. مرد که مطمئن به رغبت زن شد برای خرید از منزل خارج شد. زن نیز خود را رها کرد و از دست او خلاص شد. حال ببین این گناه از سوی مرد، چگونه او را از اقرار به خدا هنگام مرگ بازداشت، از او گناهی جز قصد فحشاء صادر نشده بود بدون اینکه کاری انجام داده‌باشد.

تهمت

حکیمی گوید: کسی را ندیدم مگر اینکه گمان بردم از من بهتر است، چون در باره‌ی خود یقین دارم و در باره‌ی او شک.

ابن‌الوقت

از شبلی سؤال شد چرا صوفی را ابن‌الوقت می‌نامند؟ پاسخ داد چون بر گذشته تأسف نمی‌خورد و منتظر آینده نیست.

تجرید

تجرید، سرعت بازگشت به وطن اصلی و اتصال به عالم عقلی است، و این همان فرمایش حضرت علیه السلام که:

حب الوطن من الایمان ⁽¹⁾و به‌همین اشاره می‌کند خدای متعال که: یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً. ⁽²⁾

البته مبادا خیال کنی مراد از وطن دمشق و بغداد و امثال اینهاست که اینها هم دنیاست.

سید کل در کل یعنی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده‌است: عشق به دنیا سرچشمه هر گناهی است.

پس از این دهی که ساکنانش ظالم هستند خارج شو، و قلب تو این آیه را حس کند که هرکه

از خانه‌اش بسوی خدا و رسول هجرت کند و بمیرد، پاداش او با خداست و خدا غفور رحیم است.

کوری دل

وقتی ابن‌عباس نابینا شده بود، معاویه به او گفت: چه شده که شما بنی‌هاشم به کوری دچار می‌شوید؟ ابن‌عباس گفت: همانند شما که چشم دلتان کور شده‌است.

مفلس

گروهی، بدهکار خود را نزد والی بردند و ادعا کردند هزار دینار به ما بدهکار است. بدهکار گفت: راست گویند: مهلت خواستم زمین و شتر و گله‌هایم را بفروشم و طلب آنها را بپردازم.

طلبکاران گفتند: دروغ می‌گوید، این چیزی ندارد. بدهکار گفت: ای قاضی اقرار آنها را به مفلس بودنم شنیدید، پس از من چه می‌خواهند؟ والی دستور آزادی وی را صادر کرد.

مردی در بغداد بدهی زیادی داشت و مفلس شده بود. قاضی فرمان داد که کسی به او قرض ندهد، و هرکه قرض دهد باید صبر کند و از او مطالبه قرضش نکند و نیز دستور داد بر قاطری سوارش کنند و او را بین مردم بگردانند تا مردم از معامله با او پرهیز کنند. او را در شهر گرداندند و به در خانه‌اش آوردند. وقتی از قاطر پیاده شد، صاحب قاطر گفت: اجرت قاطرم را بده، بدهکار گفت: ای احمق! از صبح تاکنون برای چه مرا در شهر گرداندی؟!

مقدمه

بسم اللّٰه الرحمن الرحیم

سپاس خاص خدا بر نعمتهای بیکرانش و درود بر شریف‌ترین اولیاء و رسولانش. و بعد از این شکسته بسته چند است در بحر جنب که در میان عرب مشهور و معروف است و در مابین شعراء عجم غیر مألوف. بخاطر فاتر، افقر فقرای خدا، باب اللّٰه بهاءالدین محمد عاملی رسیده نسیمی از نفحات جنون بر صفحه‌های حقایق مشحون او وزیده. رجاء واثق است که اهل استعداد (خدایش آنان را از شر دشمنان نگه دارد) دامن عفو بر آن پوشند، و در اصلاح معایب آن بکوشند (اجر آنان با خدا و قوتی غیر خدا نیست). ⁽¹⁾

ای مرکز دائره‌ی امکان

وی زبده‌ی عالم کون و مکان

تو شاه جواهر ناسوتی

خورشید مظاهر لاهوتی

تا کی ز علائق جسمانی

در چاه طبیعت تن مانی

صد مَلِک ز بهر تو چشم براه

ای یوسف مصر برآ از چاه

تا والی مصر وجود شوی

سلطان سریر شهود شوی

در روز الست بلی گفتی

و امروز به بستر لا خفتی

ز معارف عالم عقلی دور

به زخارف عالم حس مغرور

از موطن اصلی نیاری یاد

پیوسته به لهو و لعب دلشاد

نه اشک روان نه رخ زردی

اللّٰه اللّٰه تو چه بی‌دردی

یکدم به خود آ و ببین چه کسی

به چه بسته دلی به که همنفسی

زین خواب گران بردار سری

می‌پرس ز عالم دل خبری

زین رنج عظیم خلاصی جو

دستی به دعا بردار و بگو

یارب یارب به کریمی تو

به صفات کمال رحیمی تو

یارب به نبی و وصی و بتول

یارب یارب به دو سبط رسول

یارب به عبادت زین عباد