تاریخ عصر غیبت

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: تاریخ عصر غیبت: نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف/ پورسیدآقایی... و [دیگران].

مشخصات نشر: قم: آینده روشن، 1389.

مشخصات ظاهری: 375 ص

شابک: 53000 ریال: 4-29-5073-600-978

وضعیت فهرست‌نویسی: فیپا

یادداشت: نویسندگان پورسیدآقایی، جباری، عاشوری، حکیم.

یادداشت: چاپ قبلی: موسسه فرهنگی انتشاراتی حضور: 1379.

یادداشت: کتابنامه: ص [367] - 357؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر: نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف.

موضوع: محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف.

موضوع: مهدویت -- انتظار

موضوع: شیعه -- تاریخ

موضوع: نواب اربعه

شناسه افزوده: پورسیدآقایی، مسعود، 1338-

رده‌بندی کنگره: 1394 2 ت /4/ 224BP

رده‌بندی دیویی: 462 / 297

شماره کتابشناسی‌ملی: 2192573

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تاریخ عصر غیبت

نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

(ویرایش جدید)

پورسیدآقایی، جباری، عاشوری، حکیم

تاریخ عصر غیبت

(نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف)

نویسندگان:سیدمسعود پورسیدآقایی، محمدرضا جباری، حسن عاشوری، سیدمنذر حکیم

ناشر:مؤسسه آینده روشن

طرح جلد:مصطفی برجی

صفحه‌آرا:علی قنبری

ویراستار:سیدرضا سجادی‌نژاد

چاپ:گل‌ها

نوبت چاپ:دوم، 1390

شمارگان:3000 نسخه

بها:68000 ریال

شابک:14-29-5073-600-978

مرکز پخش:قم، خیابان صفاییه، کوچه 23، پلاک 5، مؤسسه آینده روشن

تلفن:7840902 - 0251

فهرست

پیش‌گفتار. 19

فصل اول: معرفی و بررسی منابع تاریخی عصر غیبت... 21

شناخت منابع. 21

الف) کتاب‌های ویژۀ غیبت... 22

ب) کتاب‌های رجالی.. 27

ج) کتاب‌های تاریخی.. 28

چکیده 29

فصل دوم: نگاهی کوتاه به زندگانی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف . 31

الف) میلاد 31

ب) نام 32

ج) القاب... 32

د) مادر. 33

ه) ولادت پنهانی.. 37

و) شمایل و خصوصیات... 38

ز) دوره‌های زندگی حضرت... 39

چکیده 44

فصل سوم: وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر عباسیان در آستانه غیبت صغرا 47

الف) وضعیت سیاسی.. 49

3 و 4. عزل و نصب‌های پی‌درپی و نفوذ زنان. 54

یکم. آشوب‌های بغداد 56

دوم. آشوب‌های سامرا 57

سوم. فتنه خوارج.. 57

چهارم. شورش «صاحب زنج» (زنگیان) 58

پنجم. قیام‌های علویان. 62

یکم. اندلس... 72

دوم. شمال افریقا (تونس و دیگر مناطق) 72

سوم. ایران. 72

چهارم. مصر. 74

پنجم. سوریه. 74

ششم. موصل.. 75

ب) وضعیت اجتماعی.. 77

ج) وضعیت فکری.. 95

چکیده 99

فصل چهارم: وضعیت فکری، سیاسی و اجتماعی شیعه در آستانه غیبت صغرا 101

الف) وضعیت فکری.. 103

ب) وضعیت سیاسی.. 105

ج) وضعیت اجتماعی.. 109

یکم. اندک‌سازی ارتباط با امام علیه السلام . 110

دوم. فشار. 110

سوم. اخراج از سِمت‌ها 110

چهارم. گرفتن امکانات اقتصادی.. 111

یکم. نفوذ امام هادی علیه السلام . 111

دوم. نفوذ امام عسکری علیه السلام . 116

چکیده 120

فصل پنجم: زمینه‌سازی معصومان علیهم السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت... 121

الف) پیش‌گویی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت.. 122

ب) زمینه‌سازی امام هادی و امام عسکری علیهما السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت... 133

چکیده 140

فصل ششم: پیشینه سازمان وکالت و جایگاه آن در عصر غیبت صغرا 141

الف) بررسی معنای لغوی و اصطلاحی واژه وکالت و معرّفی اجمالی سازمان وکالت... 142

ب) علل تشکیل سازمان وکالت و استمرار و گسترش فعالیت آن تا پایان عصر غیبت... 143

ج) بررسی محدوده زمانی و جغرافیایی فعالیت سازمان وکالت... 145

· مدینه. 148

· مکه. 149

· یمن.. 149

· کوفه. 150

· بغداد 150

· سامرا 151

· واسط.. 152

· بصره 152

· خراسان بزرگ... 152

· قم. 153

· ری.. 154

· قزوین.. 155

· همدان. 155

· آذربایجان. 156

· قرمیسین.. 156

· اهواز. 156

· سیستان - بُست... 157

· مصر. 157

د) وظایف و مسئولیت‌های سازمان وکالت... 157

5 . نقش ارتباطی سازمان وکالت... 165

6 . کمک به نیازمندان، و حل مشکلات شیعیان. 166

ه) ویژگی‌ها و شرایط لازم برای وکیلان امامان علیهم السلام . 167

و) ساختار و شیوه‌های عملکرد سازمان وکالت... 169

5 . بهره‌گیری از وسایل ارتباطی مناسب... 173

ز) معرفی مهم‌ترین وکیلان امامان علیهم السلام تا عصر غیبت صغرا 174

چکیده 183

فصل هفتم: عصر غیبت صغرا (260 - 329 قمری) 187

وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر غیبت... 188

الف) وضعیت سیاسی.. 188

یکم. انتقال خلافت از سامرا به بغداد 194

دوم. ظهور قرامطه. 194

سوم. کاهش قیام‌های علویان و پیدایی فضای اختناق بیشتر بر شیعه. 196

چهارم. ظهور مهدی در شمال افریقا و تأسیس دولت فاطمی در مصر. 197

پنجم. ظهور دولت‌های مستقل و خودمختار. 198

ششم. سه خلیفه در یک زمان. 200

ب) وضعیت اجتماعی.. 200

یکم. عیاشی و خوش‌گذرانی.. 202

دوم. اسراف و تبذیرهای گسترده 203

ج) وضعیت فکری.. 205

تاریخ غیبت و چگونگی آغاز آن. 207

الف) آغاز غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 207

ب) شهادت امام حسن عسکری علیه السلام . 209

ج) تلاش حکومت برای یافتن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 212

د) اقدامات جعفر. 214

ه) داستان سرداب... 216

فلسفة غیبت... 219

ویژگی‌های دورۀ غیبت صغری.. 226

اختلافات فرقه‌ای پس از رحلت امام عسکری علیه السلام . 228

زمینۀ پیدایی فرقه‌های جدید شیعی بعد از رحلت امام عسکری علیه السلام . 228

نوّاب اربعه. 234

الف) معرفی اجمالی نوّاب اربعه. 235

ب) ملاک‌های نصب نوّاب اربعه. 251

ج) چگونگی ارتباط نوّاب اربعه با شیعیان. 254

د) وظایف و مسئولیت‌های نوّاب اربعه. 256

نصب وکیلان برای نواحی شیعه‌نشین در عصر غیبت صغری.. 263

وکلای خائن و مدّعیان دروغین وکالت... 269

الف) خیانت و فساد در برخی از کارگزاران سازمان وکالت... 270

ب) مدعیان دروغین وکالت و بابیّت... 281

وضعیت فکری و سیاسی - اجتماعی شیعه. 289

الف) وضعیت فکری.. 289

ب) وضعیت سیاسی.. 290

ج) وضعیت اجتماعی.. 292

چکیده 293

فصل هشتم: مروری بر برخی از مهم‌ترین مسائل عصر غیبت کبری.. 297

الف) تاریخ شیعه، نهضت‌ها و دولت‌های شیعی در عصر غیبت کبری.. 297

ب) مبارزات فکری و سیاسی علمای شیعه در عصر غیبت کبری.. 309

یکم. فقه و فقاهت در دوران حضور ائمه علیهم السلام . 314

دوم. فقه و فقاهت شیعه در دوران غیبت صغری.. 315

سوم. فقه و فقاهت شیعه در دوران غیبت کبری.. 315

یکم. زمینه‌های فعالیت سیاسی.. 319

دوم. مراحل فعالیت سیاسی و انواع آن در هر مرحله. 320

ج) دوره‌های مرجعیت دینی (علمی و سیاسی) شیعه در عصر غیبت کبری.. 322

د) مدعیان مهدویت و بابیّت... 326

چکیده 335

فصل نهم سیرت و آثار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف . 339

الف) سیرت... 339

یکم. آگاهی از وضعیت و احوال شیعیان. 340

دوم. حفظ و نجات شیعیان از گرفتاری‌ها و شر دشمنان. 340

سوم. حضور در میان مردم 341

چهارم. حضور همیشگی در مراسم حج.. 342

پنجم. دستگیری درماندگان، راه‌یابی گم‌شدگان، شفای بیماران دور از علاج.. 342

یکم. سیرت تربیتی و اخلاقی.. 343

دوم. سیرت اجتماعی.. 344

سوم. سیرت سیاسی.. 346

چهارم. سیرت اقتصادی.. 349

پنجم. سیرت علمی.. 351

ششم. سیرت قضایی.. 352

هفتم. سیرت احیاگری.. 353

هشتم. سیرت نبوی و علوی.. 354

نهم. سیرت فردی.. 355

دهم. سیرت مدیریتی.. 358

ب) آثار. 361

چکیده 365

فهرست منابع. 367

پیش‌گفتار

با شهادت امام عسکری علیه السلام (260 قمری) دوره غیبت فرا رسید. آن هنگام، طرح اساسی مذهب درانداخته شده بود؛ احادیث به شکل «اصول اربع مأة» و «جوامع» گردآوری شده بودند. معیار شناسایی احادیث و تهذیب آنها به دست آمده بود. عالمان سرشناس و توانایی نیز برای دفاع از کیان اعتقادی و فقهی شیعه تربیت شده بودند تا در برابر فرقه‌ها و گروه‌های مختلف به ویژه اهل سنت، گره از حوادث بگشایند. حضور «حجت» نیز به بلوغی نیاز داشت که تا آن هنگام حاصل نشده بود؛ پس غیبت به طور طبیعی آغاز شد و تا هنگام فراهم نیامدن زمینه‌های رهبری امام، عصر غیبت ادامه خواهد داشت.

حفظ اسلام و رهبری مسلمانان دو وظیفه امام است. هر چند بنیاد مذهب و اصول کلی آن درافکنده شده بود و امامان شیعه علیهم السلام تا زمان امام عسکری علیه السلام از آن پاسداری کرده بودند. رهبری مسلمانان به آمادگی بیشتر و زمینه‌ای گسترده و یاورانی مناسب نیاز دارد. از این‌رو، هرگاه که این زمینه‌ها فراهم شود، «غیبت» به «ظهور» می‌انجامد وگرنه غیبت به گونه طبیعی ادامه می‌یابد.

رویداد غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف که بدون تردید از مهم‌ترین حوادث تاریخ تشیع به شمار می‌رود، از دو دیدگاه اعتقادی و تاریخی می‌توان بررسی کرد. این کتاب، می‌کوشد تا از منظر تاریخی «غیبت صغرا» و «غیبت کبرا» را بررسی کند.

نکاتی که درباره غیبت صغرا (260- 329 قمری) برخواهیم رسید، از این شمار است: بررسی منابع و شناخت وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری عصر امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در آستانه غیبت، و آشنایی با زمینه‌های تاریخی و تمهیدات ائمه علیهم السلام، به ویژه عسکریین علیهما السلام برای ورود شیعه به این عصر، بررسی سازمان مخفی وکالت و تکوین و فرآیند تکاملی آن و نقش آن در زمان غیبت صغرای امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و سپس کیفیت آغاز غیبت، دلایل آن، شرح حال «نوّاب اربعه»، وظایف و نقش آنان در این عصر.

نکاتی که درباره غیبت کبرا (329 قمری) برخواهیم رسید، از این شمار است: تاریخ شیعه، نهضت‌ها و دولت‌های آن به هم‌راه حرکت‌های علمی و مبارزه‌های علما و دوره‌های مرجعیت فقها و مدارس آنان و در نهایت، بررسی آثار و سیرت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .⁽¹⁾

گفتنی است که این‌جانب برای نگارش و تدوین فصل‌های یک تا چهار و نیز فصل نهم، حجة‌الاسلام والمسلمین دکتر رضا جباری، برای سامان‌دار بودن فصل‌های پنجم و ششم و گفتار‌های هفتم و هشتم از فصل هفتم، و حجج اسلام حسن عاشوری و سیدمنذر حکیم به ترتیب برای فصل های هفتم و هشتم کوشیده‌اند.

سیدمسعود پورسیدآقایی

فصل اول: معرفی و بررسی منابع تاریخی عصر غیبت

اشاره

بررسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از دو دیدگاه «اعتقادی» و «تاریخی» امکان می‌پذیرد.

بسیاری از دانشمندان نیمه اول قرن چهارم هجری (دهم میلادی) به بعد، غیبت آن حضرت را تنها از دیدگاه «اعتقادی» بررسی کرده‌اند،⁽¹⁾در حالی که بدون تردید این روی‌داد جنبه «تاریخی» نیز دارد. به ظاهر، ارتباط نزدیک غیبت با امامت، باعث جای گرفتن این موضوع در مباحث کلامی شیعه و نادیده انگاشتن تدریجی جنبه‌های تاریخی آن شده است.

شناخت منابع

برای بررسی تاریخ امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف و عصر غیبت، از کتاب‌هایی که در موضوع «غیبت» نوشته شده و نیز برخی از کتاب‌های «رجالی» و «تاریخی»، می‌توان بهره برد. در ذیل به بررسی اجمالی هر سه خواهیم پرداخت:

الف) کتاب‌های ویژۀ غیبت

تألیف کتاب‌هایی که به موضوع غیبت پرداخته‌اند، در سه دوره تاریخی پیش آمده است:

یکم: آن‌چه در طول زندگی یازده امام علیهم السلام تا هنگام شهادت امام عسکری علیه السلام (260قمری/ 874 میلادی) نوشته شده؛

دوم: آن‌چه در فاصله غیبت صغرا و غیبت کبرا (260 - 329 قمری/ 874 - 941 میلادی)؛

سوم: آن‌چه از آغاز غیبت کبرا (بعد از 329 قمری) تاکنون نوشته شده است.

اصحاب و شاگردان ائمه علیهم السلام در طول زندگی یازده امام، در حدود چهارصد کتاب نوشته‌اند که به «اصول چهارصدگانه» (الاصول الاربع مئة)⁽¹⁾مشهورند. این اصول و نوشته‌ها در قرون بعدی (چهارم و پنجم)، اساس جوامع روایی شیعه را تشکیل می‌دادند. برخی از این آثار و نوشته‌ها، با نقل احادیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پرداخته‌اند. برای نمونه می‌توان از کتاب‌های امامیه، به دو کتاب الملاحم و القائم نوشته علی بن مهزیار⁽²⁾(وکیل امام نهم و دهم) و المشیخة نگارش حسن بن محبوب⁽³⁾(متوفای224 قمری/ 838 میلادی) و

الغیبة (اثبات الرجعه) اثر فضل بن شاذان⁽¹⁾

بسیاری از نویسندگان بعدی، هم‌چون شیخ طوسی در کتاب الغیبة بر کتاب فضل تکیه کرده‌اند. بهاءالدین تیلی (790 قمری / 1388 میلادی) نیز اثری تحت عنوان الغیبة با تلخیص اثر فضل گردآوری کرده است. (نک: الذریعة، ج‌20، ص‌201). به رغم آن‌که اثر فضل از بین رفته است، لکن به نظر می‌رسد آثاری، مانند کفایۀ المهدی فی معرفة المهدی، نوشته میرلوحی متوفای قرن (12 قمری/ 18 میلادی) و کشف الاستار از میرزا حسین نوری (1320 قمری/ 1902 میلادی) رونویسی این اثر باشند. (نک: الذریعة، ج18، ص102 و منتخب الاثر، ص‌467). (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص‌23).

آثار و نوشته‌های این دوره بیشتر بر مبنای آثار قبل از سال 260 قمری/ 874 میلادی نگارش یافته‌اند. نویسندگان این آثار، از فقها یا مبلغانی بوده‌اند که در فعالیت‌های مخفی «نهاد وکالت» با رهبری امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، شرکت داشتند. از این‌رو، اطلاعات مهمی را ثبت کرده‌اند که نمی‌توان آنها را در کتب تاریخی که در آن ایام گردآوری شده، یافت. برای نمونه می‌توان کتاب‌های الغیبة نوشته ابراهیم بن اسحاق نهاوندی؛⁽³⁾الغیبة و الحیرة از عبدالله بن جعفر

حمیری،⁽¹⁾متوفای بعد از (293 قمری/ 905 میلادی) و الامامة و التبصرة من الحیرة اثر ابن بابویه (متوفای329 قمری/ 940 میلادی) را نام برد.

ثقة‌الاسلام کلینی (متوفای 329 قمری/ 940 میلادی) نیز، بخش عمده‌ای از کتاب الکافی را تحت عنوان «الحجه» به مسئله غیبت اختصاص داده است. او این مطالعه را با تکیه بر اطلاعات مهمی در وضعیت کلی امامت، بین سال‌های 260- 329 قمری/ 874 - 940 میلادی)، با تاکید خاص بر نقش سفرای امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در این دوران انجام می‌دهد. ثقة‌الاسلام کلینی احادیثی را منسوب به امامان درباره غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ثبت می‌کند. او این اطلاعات را از نویسندگان قدیمی واقفیه و امامیه؛ هم‌چون حسن بن محبوب (متوفای224 قمری/ 838 میلادی)، عبدالله بن یعقوب عصفری (متوفای250 قمری/ 864 میلادی) و حسن بن سماعه (متوفای 263قمری / 877 میلادی) روایت می‌کند. گذشته از اینها وکلای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف مأخذ اصلی اطلاعات او در زمینه فعالیت‌های مخفی امامیه بوده‌اند.⁽²⁾

روی‌داد «غیبت کبرا» در سال (329 قمری/ 941 میلادی) سرفصل جدیدی را در تاریخ امامیه پایه گذارد.

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از یک‌سو به دلیل طولانی‌شدن و از سوی دیگر به دلیل پاسخ‌گویی به شبهات جدید، آثار و نوشته‌های دیگری را می‌طلبید. از این‌رو، فقها و علمای شیعه به این مهم پرداختند و آثاری گران‌سنگ از خود به یادگار گذاشتند؛ آثار این دوره را می‌توان اساس عقاید بعدی امامیه در موضوع غیبت دانست. پنج اثر این دوره عبارتند از: الغیبة اثر نُعمانی⁽³⁾

چون پس از رحلت امام یازدهم، حضرت عسکری علیه السلام در سال (260 قمری / 874 میلادی) در میان شیعه هاله‌ای از حیرت و شگفتی مشهود بود، نعمانی کتاب الغیبۀ را نوشت. وی کوشید تا ضرورت غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را با روایت احادیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام که غیبت آن بزرگوار را پیش‌بینی کرده‌اند، اثبات کند. او بیشتر اطلاعات خود را از نویسندگان قدیمی که در این‌باره کتاب نوشته‌اند، بدون در نظر گرفتن دیدگاه‌های عقیدتی و آیینی ایشان کسب نموده است. در میان این نویسندگان قدیمی، حسن بن محبوب، امامی (224 قمری/ 838 میلادی)، فضل بن شاذان، امامی (260 قمری/ 873 میلادی)، حسن بن سماعه، واقفی (263 قمری/ 877 میلادی)، ابراهیم بن اسحاق نهاوندی، غالی (286قمری / 899 میلادی)، کلینی، امامی (329 قمری/ 940 میلادی)، ابن‌عقده، فقیه مشهور زیدی (333 قمری/ 944 میلادی)، و مسعودی، امامی (345 قمری/ 956 میلادی) دیده می‌شوند. (نک: الغیبۀ، ص‌82 - 86 و 100؛ معجم رجال الحدیث، ج7، ص47).

نعمانی پس از مسعودی (345 قمری / 956 میلادی) نخستین کسی بود که تفسیر احادیث منسوب به ائمه علیهم السلام را از کلینی گردآوری کرد. احادیث یادشده بر این مهم دلالت دارد که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف، دو غیبت را درپی خواهد داشت؛ نخستین غیبت او کوتاه و غیبت بعدی او طولانی است. نعمانی این نکته را بیان می‌دارد که نخستین غیبت، دوران چهار نایب امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است، که از سال (260 قمری / 874 میلادی) آغاز و تا سال (329 قمری/ 941- 940 میلادی) ادامه دارد، و غیبت دوم پس از رحلت چهارمین سفیر در سال (329 قمری/ 941 میلادی) آغاز می‌شود. (نک: نعمانی، الغیبۀ، ص173). تفسیر او اساس آثار بعدی امامیه در این موضوع قرار گرفت. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص‌25).

النعمة از صدوق⁽¹⁾

شیخ صدوق انگیزۀ خود را از نوشتن این کتاب چنین اعلام می‌دارد: «آن‌چه مرا واداشت که به نگارش این کتاب بپردازم، این بود که در هنگام بازگشت از زیارت امام رضا علیه السلام وقتی به نیشابور رسیدم، دیدم شیعیان آن‌جا درباره قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف مسئله دار شده‌اند. سعی کردم، آنان را با بیان روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام رسیده، به راه درست رهنمون گردانم. در این ایام، یکی از بزرگان مشایخ دانش و تقوا، از اهالی قم، به نام نجم‌الدین ابوسعید محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی رحمة الله در بازگشت از سفر بخارا، بر ما وارد شد. روزی درباره آراء و باورهای برخی از فلاسفه و علمای منطق بخارا گفت: از آنان درباره حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف سخنانی شنیدم که مرا درباره غیبت طولانی حضرت، دچار حیرت و تردید کرد، من مطالبی در اثبات وجود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برای از بین بردن تردید او بیان کردم و روایاتی چند درباره غیبت، بر او خواندم، حیرت او برطرف شد و دلش آرام گرفت، از من خواست، کتابی درباره غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بنویسم، پذیرفتم و به او وعده دادم که ان‌شاءالله وقتی به وطن خود (ری) برگشتم، آن را عملی خواهم ساخت، تا این‌که شبی در خواب دیدم خانه کعبه را طواف می‌کنم و به حجرالاسود رسیدم و آن را استلام کردم، ناگاه دیدم، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، کنار درِ کعبه ایستاده است؛ سلام کردم، حضرت جواب دادند. فرمود: «چرا کتابی درباره «غیبت» نمی‌نویسی، تا ناراحتی‌ات برطرف شود؟ عرض کردم: «یابن رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم من کتاب‌ها درباره غیبت شما نوشته‌ام.» حضرت فرمود: «نه، آن موضوعات را نمی‌گویم، کتابی درباره غیبت من بنویس و غیبت‌های پیامبران را در آن نقل کن.» سپس از نظرم غایب شد. من با اضطراب از خواب بیدار شدم و تا طلوع فجر به گریه و زاری پرداختم، چون صبح شد، به منظور انجام امر ولیّ‌الله و حجت خدا، آغاز به نوشتن این کتاب کردم.» (نک: کمال الدین، مقدمه).

این کتاب دائرة‌المعارف روایی است با دسته‌بندی و تبویبی مناسب درباره موضوعات مربوط به امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف .

شیخ مفید⁽¹⁾

شیخ مفید در کتاب الارشاد، روش کلینی و نعمانی را در نقل حدیث دنبال می‌کند. وی قبل از هرچیز وجود امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را اثبات می‌نماید و سپس طولانی بودن عمر آن حضرت را که از طول عمر اشخاص معمولی فراتر رفته را توجیه می‌کند. (به نقل از: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص‌26).

شیخ طوسی، اطلاعات تاریخی موثقی را درباره فعالیت‌های مخفی چهار نماینده امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به نقل از کتاب مفقودشده اخبار الوکلاء الاربعۀ، نوشته احمد بن نوح بصری به دست می‌دهد. اثر شیخ طوسی مأخذ اصلی نویسندگان بعدی امامیه درباره غیبت امام دوازدهم، به‌ویژه مجلسی (1111 قمری/ 1699 میلادی) در بحار الانوار شد. (نک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص‌27).

1067 میلادی).⁽¹⁾

ب) کتاب‌های رجالی

کتاب‌های رجالی، به لحاظ این‌که زندگی‌نامه علمی راویان، گردآورندگان احادیث و گرایش‌های اعتقادی و سیاسی هریک از آنان را برای تعیین میزان وثاقت بیان می‌دارد، از منابع اصلی برای تحقیق در تاریخ سیاسی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به‌شمار می‌رود؛ زیرا خواننده را قادر می‌سازد تا روابط بین امامان، پیروان و وکلای آنها به ویژه رابطه امام با وکلا و وکلا با علمای امامیه را، در عصر غیبت صغرا کشف کند.

علمای امامیه چهار کتاب رجال را دربارة محدودة بحث حاضر در قرون (چهار و پنج قمری/ ده و یازده میلادی) گردآوری کرده‌اند که عبارت‌اند از: معرفة الناقلین عن الائمة الصادقین تألیف کشّی،⁽²⁾

اثر کشی مأخذ مهمی برای علمای بعدی امامیه؛ مانند شیخ طوسی (460 قمری/ 1067 میلادی) شد. شیخ آن را خلاصه کرد و اختیار معرفۀ الرجال نامید. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص‌28، و نیز نک: جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص‌52).

مصنفی الشیعة اثر نجاشی.⁽¹⁾

اقامت وی در این دو شهر موجب شد تا با 45 تن از علمای امامیه که مدارک دوران غیبت صغرا را در اختیار داشتند تماس برقرار سازد. این مأخذ مراتب مختلف در نهاد امامت را روشن می‌سازد و اطلاعات مفیدی را در آثاری که درباره غیبت، قبل و بعد از سال (260 قمری/ 874 میلادی) فراهم آمده، بیان می‌کند. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص‌29).

ج) کتاب‌های تاریخی

مقصود از کتاب‌های تاریخی، منابع تاریخ عمومی است که به برخی از نویسندگان و آثار آنان در این زمینه اشاره می‌گردد.

گذشته از منابع و مآخذ دست اول، در دوران معاصر و دهه‌های اخیر نیز کتاب‌های تحقیقی و درخور ستایشی دربارة غیبت و تاریخ آن و زندگی سیاسی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف نوشته شده که می‌تواند نقش به سزایی در روشن نمودن تاریخ سیاسی آن حضرت و سازمان مخفی وکلا و پرده برداشتن از حقایق تاریخی آن عصر، داشته باشد. در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌شود:

منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر علیه السلام، آیة‌الله صافی گلپایگانی؛

تاریخ الغیبة الصغری و تاریخ الغیبة الکبری، سیدمحمد صدر؛

تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف،⁽¹⁾دکتر جاسم حسین؛

حیاة الامام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، باقر شریف القرشی.

در نوشته حاضر، بسیاری از آثار تاریخی، کتب حدیث و... به خصوص دربارة عصر غیبت کبرا و وضعیت فکری و سیاسی - اجتماعی مسلمانان در آستانة غیبت صغرا به‌کار رفته که در ذیل هر بحث به آنها اشاره شده است.

چکیده

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را می‌توان از دو دیدگاه اعتقادی و تاریخی بررسی کرد. برای بررسی زمینه‌های تاریخی این روی‌داد و نقش «نهاد وکالت» در ایام غیبت، در آغاز باید منابع و مآخذ بحث را شناسایی و بررسی نماییم. این منابع سه گروه هستند:

نوشته‌های دکتر جاسم حسین و سیدمحمد صدر از کتاب‌های مناسب جدید در این زمینه هستند.

فصل دوم: نگاهی کوتاه به زندگانی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

پیش از پرداختن تفصیلی به تاریخ امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف مناسب است نگاهی کوتاه به زندگانی آن حضرت از هنگام تولد و حوادث پس از ولادت، تا مراحل مختلف حیات آن امام داشته باشیم.

الف) میلاد

دوازدهمین امام شیعیان، فرزند امام حسن عسکری علیه السلام، در سپیده‌دم⁽¹⁾جمعه، نیمه شعبان،⁽²⁾سال 255 قمری⁽³⁾(869 میلادی) در سامرا چشم به جهان گشود. سال‌های 254،⁽⁴⁾256،⁽⁵⁾257⁽⁶⁾و 258⁽⁷⁾قمری را سال تولد آن حضرت دانسته‌اند،⁽⁸⁾ممکن است که علت این اختلاف‌ها پنهان نگاه‌داشتن تولد آن حضرت باشد.⁽⁹⁾

اصل ولادت مهدی جزء مسلّمات تاریخ است که به جز ائمه، عالمان، مورّخان و محدّثان شیعه و اهل سنت بدین امر تصریح کرده‌اند. در برخی کتاب‌های پژوهشی بیش از 65 تن، از این عالمان و نام کتاب‌های آنان آمده است.⁽¹⁾

ب) نام

نام آن حضرت، محمّد همان نام جدش، رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم است.⁽²⁾تمامی مورّخان و محدّثان معتقدند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خود این نام را بر او نهاده بود⁽³⁾این هم‌نامی بی‌دلیل نیست، بلکه گویای این حقیقت است، هم‌چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با طلوع خود، جهانیان را از گم‌راهی و جهل نجات داد، دوازدهمین فرزندش نیز با ظهور خود بشر را از تاریکی و ضلال می‌رهاند.⁽⁴⁾

ج) القاب

القاب مشهور آن حضرت عبارتند از: مهدی، قائم، منتظر، حجت، خلف صالح، بقیة‌الله، منصور، صاحب‌الامر، ولیّ‌عصر و صاحب‌الزمان که معروف‌ترین آنها مهدی است.⁽⁵⁾هریک از این القاب وجه یا وجوهی دارد، برای مثال آن حضرت را مهدی می‌گویند از آن جهت که به حق هدایت شده است.⁽⁶⁾و قائم می‌گویند، چون قیام به حق می‌کند و منتظرش گویند، چون مؤمنان منتظر قدوم اویند و حجت نامند از آن‌رو که حجت و گواه خدا بر خلق به شمار می‌آید.⁽⁷⁾در نگین انگشتر حضرت نیز همین

لقب نقش شده که کفعمی عبارت انگشتری حضرت را این‌گونه بیان می‌کند: «أنا حجةُ اللَّهِ و خاصّتُه.»⁽¹⁾

د) مادر

روایات گوناگونی درباره مادر آن حضرت، وارد شده؛ مسعودی آن بانوی بزرگوار را کنیزی به نام نرجس می‌داند⁽²⁾شهید اوّل نام او را مریم، دختر زید علویه بیان می‌کند.⁽³⁾شیخ طوسی در روایتی نام او را ریحانه خوانده، اما بلافاصله اضافه می‌کند که به او نرجس، صیقل (صقیل) و سوسن نیز می‌گفتند.⁽⁴⁾شیخ مفید اسم آن بزرگوار را نرجس می‌داند⁽⁵⁾که در روایت حکمیه، عمه امام عسکریu نیز تنها همین نام بیان شده است.⁽⁶⁾برخی از محققان نام اصلی او را همان نرجس می‌دانند و برآنند که دیگر اسامی، به جز صقیل⁽⁷⁾را بانوی او حکمیه، دختر امام جواد علیه السلام به وی داده است. مردم آن زمان، برای خوش‌آمدگویی کنیزان را به اسامی گوناگون می‌خواندند و نرجس، ریحانه و سوسن همه اسامی گل‌ها هستند.⁽⁸⁾صدوق روایتی را بیان می‌نماید که این احتمال را تقویت می‌کند؛ او به سند خود از غیاث، روایت می‌کند که جانشین امام

حسن عسکری علیه السلام در روز جمعه به دنیا آمد؛ مادر آن حضرت ریحانه بود که نرجس، صیقل و سوسن نیز نامیده شد. چون در وقت حاملگی درخشش و نورانیت خاصی داشت، صیقل نیز خوانده می‌شد.⁽¹⁾

سیدمحمد صدر نیز دربارة تعدد نام‌های آن حضرت تحلیلی جامع و مناسب را بیان می‌کند.⁽²⁾

اقوال مختلفی نیز درباره ملیت مادر امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است، شیخ صدوق مطابق روایتی او را ملیکه، دختر یشوع پسر قیصر روم و مادرش را از نسل شمعون یکی از حواریین مسیح می‌داند که به اسارت نیروهای اسلام در‌آمد و به صورت کنیز در معرض فروش قرار گرفت. فرستاده امام هادی علیه السلام او را از بازار برده‌فروشان بغداد خرید و به نزد امام هادی علیه السلام در سامرا فرستاد.⁽³⁾

کلینی نیز مادر قائم را کنیزی از نوبه استان شمالی سودان می‌داند.⁽⁴⁾

نعمانی و صدوق در احادیث دیگری مادر قائم را کنیزی سیاه معرفی می‌کنند.⁽⁵⁾شیخ طوسی⁽⁶⁾در روایتی که بعضی از محققان نیز همان را ترجیح می‌دهند،⁽⁷⁾آن بانو را کنیزی می‌داند که در خانه بعضی از خواهران امام دهم (حکیمه)، بزرگ می‌شد، و چون امام علیه السلام سیمای او را می‌بیند پیش‌بینی می‌کند که از وی فرزندی با عنایت خاص الهی به دنیا می‌آید.⁽⁸⁾

یادآور می‌شویم که آن بانوی بزرگوار در عظمت و برتری به آن‌جا می‌رسد که مادر امام زمان می‌شود و حکیمه، عمه امام عسکری علیه السلام (که خود از بزرگ بانوان

خاندان امامت است) او را بانوی خود و خانواده خویش می‌خواند و خود را خدمت‌گزار او می‌داند.⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ⁽²⁾، امیرالمؤمنین علیه السلام ⁽³⁾و صادقین علیهم السلام ⁽⁴⁾نیز او را از بهترین کنیزان و سرور و سیده آنان می‌خواندند.

در پایان، روایتی درباره ولادت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از زبان حکیمه، عمه امام عسکری علیه السلام بیان می‌کنیم که گزارشی به نسبت دقیق از تولد امام عجل الله تعالی فرجه الشریف است. این روایت در زمان مسعودی (متوفای 345 قمری) موثق شمرده می‌شد.⁽⁵⁾شیخ صدوق آن را از قول حکیمه، دختر امام جواد علیه السلام این‌گونه بیان می‌کند:

ابومحمد حسن بن علی علیه السلام با پیکی مرا به نزد خود خواند و گفت: «ای عمه، امشب افطار را در نزد ما بگذران؛ زیرا پانزدهم شعبان است، امشب خدای متعال حجت خود را در زمین ظاهر خواهد کرد»، از او پرسیدم: «مادرش کیست؟» فرمود: نرجس، گفتم: «جانم فدایت! ولی آثار حاملگی در او وجود ندارد»، فرمود: آنچه گفتم، همان خواهد شد». بنابراین، وارد شدم و سلام کردم، نرجس پیش آمد تا کفش‌هایم را از پا در آورد و به من گفت: «بانوی من! حال شما چطور است؟» بدو گفتم: «تو بانوی من و بانوی خاندان منی»، ولی او از سخن من امتناع ورزید و پاسخ داد: «ای عمّه! چه می‌فرمایید؟»، بدو گفتم: «دخترم! امشب خداوند متعال پسری به تو عطا می‌فرماید که مولای این جهان و آن جهان خواهد بود»، او خجالت زده و سرخ شد، پس از آن‌که نماز مغرب به جای آوردم، افطار کردم و به خواب رفتم، نیمه شب از خواب برخاستم تا نماز عشاء به جای آورم، نماز خواندم در حالی که نرجس در خواب بود، بدون آن‌که اثری از وضع حمل در او دیده شود. آنگاه نشستم و تعقیبات نماز را خواندم، پس از آن به رختخواب رفتم و دوباره بیدار شدم، ولی او هنوز در خواب بود. آنگاه برخاست، نماز نافله را به جای آورد و دوباره دراز کشید.

حکیمه، ادامه می‌دهد: «از اطاق خارج شدم تا طلوع فجر را ببینم و نخستین مرحله طلوع را دریابم، ولی او هنوز خوابیده بود. از این‌رو، از انتظار امام عسکری علیه السلام (در این‌باره) مردد شدم، درست در همان لحظه، امام از جای خود صدا زد، ای عمه! عجله نکن، امر نزدیک است! من نشستم و سوره‌های حم سجده (سوره 40) و یس (سوره 36) را تلاوت کردم، در همان لحظه او (نرجس) با هوشیاری از خواب برخاست، من به سوی او روان شدم و گفتم: «خود را جمع کن و آرامش قلبی را به دست آر.» در عین حال در آن لحظه احساس خواب کرده و چرت بر من غالب شد؛ پس از آن، با صدای مولایم از خواب برخاستم و چون پوشش را از او بلند کردم، حضرتش را دیدم به حال سجده بر زمین افتاده بود، او را بر دامان گرفتم و متوجه شدم پاک و تمیز است.

ابو محمد، مرا صدا زد و گفت: «ای عمه! پسرم را برایم بیاور» و چنین کردم...، پس از آن امام عسکری علیه السلام زبان بر کامش گذاشت و با آرامی دستش را به چشم‌ها، گوش‌ها و آرنج‌هایش کشید؛ سپس گفت: «ای پسرم! سخن بگو»، کودک لب به سخن گشود و پاسخ داد: «شهادت می‌دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست، او یکتا است و شریک و انبازی ندارد، شهادت می‌دهم، محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیامبر خدا است؛ سپس بر امیرالمؤمنین علیه السلام سلام کرد، و بر امامان به ترتیب، تا در نام پدرش توقف کرد، آنگاه از ادامه سخن باز ایستاد.»

ابومحمد گفت: «ای عمه! او را نزد مادرش ببر، تا وی را سلام گوید و سپس او را به من بازگردان»، چنین کردم و او را بازگردانده و در همان‌جا گذاشتم، امام عسکری علیه السلام به من فرمود: «ای عمه! هفت روز دیگر برای دیدار او بیایید»، روز بعد آمدم تا به ابومحمد، سلام گویم، پرده را بالا زدم تا مولایم را ببینم، ولی او را ندیدم. از این‌رو، از امام پرسیدم: «جانم به فدایت! برای مولای من چه اتفاقی افتاده؟»، حضرتش پاسخ فرمود: «ای عمه! او را به همان‌کس که مادر موسی فرزندش را بدو سپرد، سپردیم.»

حکیمه می‌گوید: روز هفتم آمدم و به او سلام گفتم و نشستم. ابومحمد فرمود: «پسرم را نزد من بیاور»، او را قنداق کرده در قطعه‌ای پارچه آوردم و امام آن‌چه را که در روز نخست به هنگام تولد انجام داده بود تکرار کرد و کودک، آن‌چه را که از قبل گفته بود، گفت، آن‌گاه این آیه قرآن را تلاوت کرد:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم، و ما اراده کردیم بر مستضعفان زمین، منت نهاده و آنان را پیشوایان خلق و وارثین قرار دهیم و در زمین به آنها قدرت و تمکین ببخشیم و به

فرعون، هامان و لشکریانشان آن‌چه را که از آن اندیشناک و ترسان بودند، نشان دهیم.»⁽¹⁾و ⁽²⁾

ه) ولادت پنهانی

حاکمان بنی‌عباس در دوران امامت عسکریین علیهما السلام نگرانی عمیقی داشتند، زیرا در اخبار و احادیث بسیاری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام بشارت تولد فرزندی از امام حسن عسکری علیه السلام را داده بودند که اساس حکومت‌های باطل را برهم می‌زند، تاج و تخت‌ها را واژگون می‌کند و عدل و داد را در دنیا می‌گستراند.⁽³⁾از این‌رو، آن دو بزرگوار، به ویژه امام حسن عسکری علیه السلام سخت تحت نظر بودند و دستگاه خلافت برای جلوگیری از تولد چنین فرزندی می‌کوشید.⁽⁴⁾

ما از تلاش حکومت عباسی برای یافتن فرزند امام عسکری علیه السلام در فصل‌های آینده بیشتر گفت‌وگو خواهیم کرد.

به همین علت، دوران حمل و تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از مردم پنهان بود. به گفته امام رضا علیه السلام ولادت پنهانی از ویژگی‌های آن حضرت است: «خفی‌الولادة و المنشأ». در احادیث بسیاری نیز آمده است که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مشابهت‌هایی به حضرت ابراهیم و موسی علیهما السلام دارد.⁽⁵⁾

پس از ولادت نیز، جز اصحاب و یاران خاص امام عسکری علیه السلام آن هم به صورت پراکنده کسی فرزندش مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نمی‌دید که درباره دوره اختفای زندگی حضرت به تعدادی از این افراد اشاره می‌کنیم.

و) شمایل و خصوصیات

محدثان و مورخان، براساس روایات بسیاری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام شمایل و اوصاف حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در کتاب‌های خویش آورده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چهره‌اش جوان و گندم‌گون، ابروانش هلالی و کشیده، چشمانش سیاه و درشت، شانه‌اش پهن، دندان‌هایش برّاق و گشاده، بینی‌اش کشیده و زیبا، پیشانی‌اش بلند و تابنده، استخوان‌بندی‌اش استوار، دستان و انگشتانش درشت، گونه‌هایش کم‌گوشت و اندکی متمایل به زردی (که از شب زنده‌داری عارض شده) بر گونه راستش خالی مشکین، عضلاتش پیچیده و محکم، موی سرش بر لاله گوشش ریخته،⁽¹⁾اندامش متناسب و زیبا، هیئتش خوش‌منظر و رباینده و در میان شانه‌اش اثری است چون اثر نبوت.⁽²⁾

آن حضرت فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، از اولاد بانوی گرامی اسلام؛ حضرت فاطمه زهرا علیها السلام، نهمین پیشوا از نسل امام حسین علیه السلام، خاتم اوصیا، منجی نهایی و قائد جهانی است. وی دو غیبت دارد که یکی کوتاه‌مدت و دیگری بلند مدت است. او جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده باشد و...3

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با این مشخصات و ویژگی‌هاست و ده‌ها نشانه و علامت دیگر که پیش از ظهور، مقارن ظهور و پس از ظهور تحقق می‌یابد. مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امام معیّن و منصوص است که دیگر هرچه بگویند و هرکس را پیش اندازند، یاوه و قبولِ آن حماقت است.

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اکنون غایب است. او خلیفه حق، ولیّ مطلق، خاتم اولیا، وصیّ اوصیا، منجی نهایی، قائد جهانی، انقلابی اکبر و مصلح اعظم است. چون در آید، به کعبه

تکیه کند، و پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در دست گیرد، دین خدا را زنده سازد و احکام خدا را در سراسر گیتی جاری کند. او با شمشیر (قدرت) درآید و زمین پر شده از جور و بیداد را پر از مهربانی و داد گرداند.⁽¹⁾

او اهل قیام و جهاد،⁽²⁾عبادت و تهجد،⁽³⁾خشوع و خضوع،⁽⁴⁾زهد و ساده‌زیستی،⁽⁵⁾صبر و بردباری،⁽⁶⁾عدالت و احسان،⁽⁷⁾و... است. او سرآمد همگان در علم و دانش⁽⁸⁾و سراپا عدل، برکت و پاکی است.⁽⁹⁾

در فصل پایانی به سیرت و شیوه تربیتی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بیشتر خواهیم پرداخت.

ز) دوره‌های زندگی حضرت

اشاره

دوره‌های زندگی حضرت به سه دوره «اختفا»، «غیبت صغرا» و «غیبت کبرا» تقسیم می‌گردد. عصر ظهور و بعد از ظهور نیز می‌تواند از دوره‌های زندگی امام عجل الله تعالی فرجه الشریف محسوب شود که در بحث‌های کلامی به آن پرداخته می‌شود.

1. دوره اختفا

این دوره از هنگام تولد حضرت (255 قمری) تا رحلت امام عسکری علیه السلام (260 قمری) است. حضرت در مدت این پنج سال در دوران پدر بزرگوار خود زندگی می‌کرد.

امام عسکری علیه السلام دو وظیفه اساسی و حساس را در آن دوره عهده‌دار بود؛ یکی حفظ فرزند از گزند خلفای عباسی و دیگر اثبات وجود او و اعلام امامتش به عنوان امام دوازدهم که آن حضرت از عهده هر دو به بهترین شکل برآمد؛ هم فرزندش را حفظ کرد و هم در فرصت‌های مناسب به یاران و دوستان خود او را معرفی نمود، اما به دلیل اختناق شدید عباسیان، تنها تعداد اندکی از یاران صدیق امام عسکری علیه السلام؛ مانند ابوهاشم جعفری، احمد بن اسحاق، حکیمه و خدیجه، عمه‌های امام یازدهم علیه السلام از ولادت آن حضرت آگاه بودند.⁽¹⁾

معاویة بن حکیم و محمد بن ایوب بن نوح و محمد بن عثمان عمری نقل می‌کنند: چهل تن از شیعیان نزد امام عسکری علیه السلام گرد آمدیم، آن حضرت فرزندش را به ما نشان داد و فرمود: «این امام شما پس از من و جانشین من است، از او پیروی کنید و از گرد او پراکنده نگردید که هلاک می‌شوید و دینتان تباه می‌گردد، این را هم بدانید که پس از امروز او را نخواهید دید.»⁽²⁾

با بررسی مدارک تاریخی، امام عسکری علیه السلام برای حفظ جان فرزندش نخست او را در سامرا و سپس در مدینه پنهان نمود. امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در مدینه تحت سرپرستی مادربزرگ پدری خود زندگی می‌کرد.⁽³⁾بنا به نقل صدوق، امام عسکری علیه السلام چهل روز پس از تولدِ فرزندش، او را به مکان نامعلومی فرستاد و آن‌گاه وی را به مادرش بازگرداند.⁽⁴⁾

بنا به روایت مسعودی، امام عسکری علیه السلام در سال (259 قمری) از حدیث، مادر خود درخواست کرد تا به حج مشرف شود، از آن پس حدیث و نواده‌اش با محفاظت احمد بن مطهر، یار صمیمی و نزدیک امام عسکری علیه السلام به مکه رفتند.⁽⁵⁾به نظر می‌رسد آنان پس از برگزاری مناسک حج، مدینه را محل اختفای امام

دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار داده باشند.⁽¹⁾برخی از روایات نیز می‌تواند مؤید همین نکته باشد؛ چنان‌که زمانی ابوهاشم جعفری از امام عسکری علیه السلام پرسید: «پس از وفات شما، سراغ جانشینتان را در کجا باید گرفت؟»

امام پاسخ داد: «در مدینه».⁽²⁾

به‌گفته برخی از محققان، بیشترین احتمال این است که امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، بخش عمده دوران کودکی خود را در مدینه گذرانده باشد؛ زیرا امام عسکری علیه السلام خطر اقامت فرزندش را در عراق تشخیص داده بود.⁽³⁾

در بحث‌های آینده به تلاش عباسیان برای دست‌گیری فرزند امام عسکری علیه السلام بیشتر می‌پردازیم.

2. غیبت صغرا

با شهادت امام عسکری علیه السلام در سال (260 قمری) مرحله غیبت کوتاه‌مدت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف آغاز شد و تا سال (329 قمری)، یعنی هفتاد⁽⁴⁾سال به طول انجامید. این غیبت را به دلیل محدود بودن زمان، غیبت صغرا می‌گویند. این دوره نقش بسیار مهمی در آمادگی شیعه برای پذیرش غیبت کبرا داشت.

امام در طول غیبت صغرا از نظرها پنهان بود، اما کسانی با آن حضرت در تماس بودند و سِمَت «نواب خاص» امام را داشتند؛ نواب مشکلات و مسائل شیعیان را به

آن حضرت می‌رساندند و پاسخ را دریافت می‌کردند. گاهی گروهی از مردم با نایبان خاص به دیدار امام می‌رسیدند.⁽¹⁾این نایبان چهار نفر بودند که به «نواب اربعه» مشهورند.

اینان که همگی از علما و بزرگان شیعه بودند به ترتیب عبارتند از:

در «فصل ششم» دربارة زندگی، تلاش‌ها و فعالیت‌های هر یک از این چهار بزرگوار و نقش آنان در سازمان مخفی وکالت و ایجاد آمادگی در شیعیان برای پذیرش «غیبت کبرا» به تفصیل خواهیم پرداخت.

3. غیبت کبرا

سومین مرحله از زندگی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را، دوران درازمدت «غیبت کبرا» تشکیل می‌دهد. این دوره پس از سپری شدن «غیبت صغرا» آغاز شده و تاکنون ادامه یافته و به امر خداوند تا هنگام حصول «اقتضای تام»، یعنی تا زمان فراهم شدن زمینه پذیرش رهبری و حکومت جهانی آن حضرت از نظر جمعیت و امکانات ادامه خواهد یافت.

این مرحله میدان بزرگ‌ترین آزمایش انسان‌ها و غربال مؤمنان و سنجش ایمان و عمل قرار گرفته، در این مدت طولانی «حجت» خدا در پشت پرده غیبت، خورشیدگونه از پس ابرها، نورافشانی می‌کند.⁽⁴⁾

نیابت نیز همانند «غیبت»، به دو مرحله و گونه تقسیم می‌شود، یعنی دو مرحله دارد و به دو گونة «نیابت خاصّه» در «غیبت صغرا» و «نیابت عامّه» در «غیبت کبرا» است.

امام در «نیابت خاصّه»، اشخاص معینی را به اسم و رسم نایب خود قرار داد و هر کدام را با نایب پیش از خود به مردم شناساند.

امام در «نیابت عامّه»، ضابطه کلی و معینی را مشخص نموده که هر فردی آن ضابطه را از همه جهت و در همه ابعاد دارا باشد، به نیابت از امام، ولیّ جامعه در امر دین و دنیا خواهد بود.

این مقام و این نیابت را خود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عالمان واجد شرایط تفویض نموده‌اند.

شیخ صدوق، شیخ طوسی و شیخ طبرسی از اسحاق بن عمار نقل کرده‌اند که گفت: مولای ما حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف (درباره وظیفه شیعیان در زمان غیبت) فرموده است:

و أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة حدیثنا فإنّهم حجّتی علیکم و أنا حجّة الله علیهم⁽¹⁾

در حوادث و رخ‌دادهایی که واقع می‌شود به روایت‌کنندگان حدیث ما رجوع کنید که آنان حجت من برشمایند و من حجت خدا بر آنانم.

طبرسی هم‌چنین از امام عسکری علیه السلام نقل می‌کند که آن حضرت در ضمن حدیثی می‌فرماید:

و أمّا من کان من الفقهاء صائناً لنفسه، حافظاً لدینه، مخالفاً لهواه، مطیعاً لأمر مولاه فللعوام أن یقلّدوه؛⁽²⁾

هریک از فقها که مراقب نفسش و نگهبان دینش و مخالف هوا و هوسش و مطیع فرمان مولایش (ائمه علیهم السلام) باشد بر مردم، لازم است که از او تقلید کنند.

بنابراین، امور مسلمانان در زمان غیبت کبرا برعهده ولی فقیه است که باید با نظر او انجام و جریان یابد. منصب فتوا، قضاوت و حکم برای فقیهان از پیش، توسط امامان معصوم علیهم السلام جعل شده بود، ولی رسمیت مرجعیت و زعامت فقهای اسلام از این تاریخ پدید آمد و تا ظهور آن حضرت ادامه خواهد داشت و پس از ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز دولت ایام⁽¹⁾، پیوسته از آنِ اولیای خدا خواهد بود.⁽²⁾

چکیده

به گفته همه مورخان و محدثان شیعه و سنی، امام محمد المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دوازدهمین امام شیعه و آخرین وصی پیامبر، در پگاه جمعه، نیمه شعبان سال (255 قمری) یا (256 قمری) در سامرا چشم به جهان گشود، پدرش امام حسن عسکری علیه السلام و مادرش نرجس از پارساترین و بزرگ‌ترین زنان روزگار خود بود.

مشهورترین لقب او مهدی است. بر نگین انگشتری‌اش، این عبارت نقش بسته است: «أنا حجة الله و خاصّته».

او شمایل و ویژگی‌هایی دارد که وی را از مدعیان دروغین متمایز می‌کند. زندگانی آن حضرت چندین دوره دارد:

در این دوره، شیعیان مشکلات و مسائل خود را از طریق چهار نایب به آن حضرت می‌رساندند. اینها که از علما، پرهیزکاران و بزرگان شیعه هستند عبارتند از:

عثمان بن سعید (از 260 قمری، تا هنگام وفات)؛

محمد بن عثمان (از وفات نایب اول، تا 305 قمری)؛

حسین بن روح نوبختی (305 قمری، تا 326 قمری)؛

علی بن محمد سمری (326 قمری، تا 329 قمری).

فصل سوم: وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر عباسیان در آستانه غیبت صغرا

اشاره

بررسی وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری این عصر در آستانه غیبت امام، برای شناخت هرچه بهتر تاریخ سیاسی عصر غیبت صغرا ضروری است و از این رهگذر می‌توان به تحلیلی صحیح و جامع درباره این عصر، علل و زمینه‌های غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف و در نهایت عمق موضع‌گیری‌های امام، دست یافت.

خلافت عباسیان بیش از پنج قرن (132- 656 قمری / 794- 1258 میلادی) به طول انجامید؛ یعنی از سال خلافت ابوالعباس سفّاح تا زوال آن به دست تاتارها در بغداد.

مورخان، تاریخ خلافت عباسیان را به چهار دوره تقسیم کرده‌اند:⁽¹⁾

عصر عباسیان اول⁽²⁾

نک: دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج‌2، ص‌20؛ التاریخ العباسی، ص‌100.

عصر عباسیان دوم⁽¹⁾

نک: تاریخ الاسلام، ص‌2؛ التاریخ العباسی، ص‌141.

عصر عباسیان سوم، یا دورة آل‌بویه از فارسان (334- 447 قمری/ 945 - 1055 میلادی)؛

عصر عباسیان چهارم، یا دورة نفوذ ترکان سلجوقی (447- 656 قمری/ 1055- 1258 میلادی).

در این فصل عصر عباسیان دوم؛ یعنی از ابتدای خلافت متوکل (232 قمری) - عصر نفوذ ترکان - و گاه کمی قبل از آن، ابتدای ورود ترکان به دستگاه خلافت در عصر خلافت معتصم (218 قمری) و تغییر مرکز خلافت از بغداد به سامرا، تا شروع غیبت صغرا (260 قمری) را بررسی خواهیم کرد.

این بررسی در واقع نگرشی به عصر مرکزیت سامرا از سالی که بیان شد تا کمی به آخر آن عصر است.⁽¹⁾این دوره مختصات و ویژگی‌هایی دارد که بعضی از آن با خصائص دوره‌های سابق خلافت (عصر عباسیان اول) مشترک، ولی از برخی جهات متمایز است. در تاریخ عسکریین علیهما السلام به بعضی از این ویژگی‌ها اشاره شده، ولی برای جمع‌بندی، رسیدن به دید کلی و دست یافتن به تحلیلی جامع و صحیح نسبت به عصر غیبت، مروری یک‌جا و خلاصه به وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری «عباسیان» در آستانه آن عصر ضروری است.

الف) وضعیت سیاسی

1. انتقال مرکز خلافت از بغداد به سامرا

معتصم عباسی در سال (220 قمری) پایتخت جدیدش را شهر سامرا⁽²⁾یا «سُرّ َمن رأی» انتخاب نمود⁽³⁾او با ساخت آن در سال (221قمری/ 837 میلادی)⁽⁴⁾به این شهر آمد و آن را مرکز خلافت خود قرار داد.

معتصم به علت این که مادرش مارده از کنیزکان ترک بود، با کمک ترکان، روی کار آمد و از همه مهم‌تر عدم اطمینانش به سپاهیان،⁽⁵⁾علاقه و گرایش بسیاری به ترکان پیدا کرد، به طوری که شروع به خرید و جلب غلامان ترک نمود تا آن‌جا که چهارهزار از آنان در بغداد جمع شدند. آنها به دستور خلیفه لباس‌های فاخر می‌پوشیدند و با ممتاز بودن از دیگر سپاهیان اجازه داشتند در خیابان‌های بغداد سواره حرکت کنند.⁽⁶⁾

این ترک‌ها مردم بغداد را آزار و اذیت می‌کردند؛ آنان در بازار و خیابان‌ها، زنان، کودکان، پیران و کوران را لگدکوب اسب‌های خود می‌نمودند و چه بسا بعضی از اوقات، مردم هجوم می‌آوردند و بعضی از ترک‌ها را می‌کشتند.⁽¹⁾مردم بغداد که دیگر به ستوه آمده بودند، نزد معتصم آمدند، و گفتند: اگر سپاه ترک را از ما دور نکنی، با تو خواهیم جنگید! معتصم با تعجب پرسید: چگونه می‌جنگید؟ گفتند: با تیرهای سحرگاهان! پرسید: مقصودتان چیست؟ جواب دادند: نفرینت می‌کنیم!⁽²⁾یک‌بار پیرمردی در روز عید صریحاً در این‌باره به خلیفه اعتراض کرد.⁽³⁾

ابن‌اثیر، علت اساسی بنای سامرا را عدم اعتماد معتصم به سپاهیان خود می‌داند و این وجه را ترجیح می‌دهد. او می‌نویسد:

در سال (220 قمری) معتصم به محل سامرا رفت تا در آن‌جا شهری بسازد؛ علت این بود که معتصم گفته بود: من از این سپاهیان می‌ترسم. اگر یک بار بشورند تمام غلامان مرا خواهند کشت، من میل دارم در محلی باشم که مشرف بر آنها باشم و اگر امری واقع شد از راه صحرا و رود بتوانم به آنها برسم و مسلط شوم.⁽⁴⁾

از این تاریخ به بعد، مرکز خلافت عباسی به مدت 59 سال؛ یعنی تا سال 279 قمری از بغداد به سامرا منتقل شد. سامرا در طول سال‌هایی که مرکز خلافت بود، رشد بسیاری کرد به طوری که به نقل تاریخ سامرا طول بنا در این شهر به بیش از

هشت فرسخ می‌رسیده است،⁽¹⁾اما پس از انتقال خلافت عباسی از آن‌جا به بغداد و پس از پایان خلافت معتمد (279 قمری) به سرعت به خرابه‌ای شبیه شد که تنها قبر دو امام هادی و عسکری علیهما السلام و مکان غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن آباد باقی ماند.

یاقوت حموی (متوفای اوایل قرن هفتم قمری) خرابه‌های سامرا را این‌گونه وصف می‌کند:

به غیر سرداب حضرت مهدی و محلّه کَرخ سامرا که دورتر از آن است، تمامی نقاط آن شهر خرابه‌ای بیش نیست به گونه‌ای که بیننده از دیدن آن وحشت می‌کند، آن هم پس از آنکه در هیچ کجای روی زمین بهتر، زیباتر و بزرگ‌تر از آن وجود نداشت، «فسبحان من لایزول و لا یحول.»⁽²⁾

سامرا در مدت (220 تا 279 قمری) هشت نفر از خلفای عباسی را پشت سر گذاشته است:

معتضد در سال (279 قمری) پس از معتمد، به خلافت نشست. در عصر او مرکز خلافت دوباره به بغداد منتقل شد و دیگر هرگز به سامرا باز نگشت.

2. نفوذ و تسلّط ترکان

نفوذ و تسلط ترکان در همه شئون حکومت و کارهای کلیدی، به ویژه سپاه، از مهم‌ترین ویژگی این دوره است. از این‌رو، عصر عباسیان دوم را عصر

نفوذ ترکان می‌دانند. پیش‌تر انگیزه‌های گرایش به ترکان از دوره معتصم تا اوج آن، پس از کشته شدن متوکل به دست ترکان، ذکر شد. برخی از پژوهندگان، رهایی از تسلط و نفوذ فارس‌ها را نیز از انگیزه‌های مهم گرایش به ترکان می‌دانند.⁽¹⁾

امتیاز ترکان در جنگ‌جویی و سلحشوری بود، ولی در امور مملکت‌داری و سیاست سررشته‌ای نداشتند.⁽²⁾بی‌لیاقتی و عیاشی خلفا به قدرت و نفوذ هر چه بیشتر ترکان انجامید، آنان همه کارها را در قبضه خود گرفته بودند.⁽³⁾بُغای شراپی کوچک و وصیف بن باغر ترکی⁽⁴⁾برگزیده و زیرک‌ترین آنان به شمار می‌رفتند، چنان‌که درباره نفوذ این دو، بر خلیفه گفته‌اند:

خلیفة فی قفصٍ

بین وصیفٍ و بغاء

یقول ما قالا له

کما تقول البَبَّغاء⁽⁵⁾

خلیفه در قفسی میان وصیف و بغاء زندانی است، طوطی‌وار گفته‌های آنان را می‌گوید.

ابن‌طباطبا می‌گوید:

ترکان پس از کشتن متوکل کاملاً بر مملکت مسلط شدند و مدام بر قدرتشان افزوده می‌شد، به طوری که خلیفه در دست آنان هم‌چون اسیری بود که هرگاه اراده می‌کردند او را عزل و یا نصب کرده و یا می‌کشتند.⁽¹⁾

با نگاه به دو داستان زیر، نفوذ و قدرت ترکان در دستگاه خلافت را به خوبی می‌توان دریافت:

آورده‌اند روزی که معتز به خلافت نشست، گروهی از خواص خود را در مجلسی گرد آورد و سپس ستاره‌شناسان را خواست تا مدت خلافتش را تعیین کنند. آن‌گاه رندی از جا برخاست و گفت: من بیش از ستاره‌شناسان از مدت خلافت و عمر او آگاهم. از او پرسیدند: چه مدت عمر می‌کند و چه اندازه بر منصب خلافت می‌ماند؟ پاسخ داد: تا هر زمان که ترکان بخواهند. آنان که در مجلس بودند و این سخن شنیدند، همه خندیدند.⁽²⁾

نیز آورده‌اند روزی گروهی از ترکان، به قصر معتز خلیفه عباسی وارد شدند، او را از پا گرفتند، کشان کشان به طرف در اتاق بردند، و با چوب، کتکش زدند، و پیراهنش را پاره پاره کردند و او را در حیاط قصر، زیر آفتاب نگاه داشتند. معتز از شدت گرما ناچار پا به پا می‌کرد. سپس دوباره او را زدند و به اتاقش کشاندند. آن‌گاه ترکان او را از خلافت برکنار کردند و گروهی را بر این برکناری گواه گرفتند. سپس برای قتل خلیفه برکنارشده، او را به دست کسی سپردند که شکنجه‌اش کند. او نیز سه روز خلیفه را گرسنه و تشنه نگاه داشت. بدین‌گونه، خلیفه نیمه جان را در سردابی انداختند و در سرداب را با خشت و گچ بستند و معتز به همان حال زنده به گور ماند تا بمرد.⁽³⁾

کیفیت کشته شدن معتز به گونه‌های دیگر نیز نقل شده است. (نک: تاریخ الخلفاء، ص‌360 و مروج الذهب، ج‌4، ص‌178). برای اطلاع بیشتر از تسلط و نفوذ ترکان، نک: تاریخ الاسلام، ج‌3، الباب الاول، عصر نفوذ الاتراک، ص‌1- 25.

3 و 4. عزل و نصب‌های پی‌درپی و نفوذ زنان

عزل و نصب‌های پی‌درپی و بی‌دلیل دولت‌مردان و مسئولان، از نشانه‌های ضعف و تزلزل هر نظام سیاسی است. گذری به وزارت دولت عباسیان و سرگذشت وزیران و یا دیگر مسئولان و مقام‌های لشگری و کشوری، عزل و نصب‌های پی‌درپی آنان، رقابت و پرداخت رشوه‌های کلان در میان آنان برای دست‌یابی به این سمت‌ها، به خوبی تزلزل و ضعف دستگاه خلافت را نشان می‌دهد.⁽¹⁾

البته از نقش همسران و مادران خلفا در برخی از این عزل و نصب‌ها، و به طور کلی از نفوذ زنان خودکامه و هوسران خلفا بر آنان نباید غافل بود. هم‌چنان که نقش همسر متوکل (مادر معتز) در عزل مستعین و روی کار آوردن فرزندش معتز بر کسی پوشیده نیست.⁽²⁾دکتر ابراهیم حسن در کتاب خود نمونه‌های متعددی از نفوذ زنان بر خلفاء و دخالت آنان در کارها و عزل و نصب‌ها ارائه می‌دهد.⁽³⁾

5. ستم‌گری وزیران و امیران

بیشتر وزیران و امیران عباسی، افرادی بی‌کفایت و ستم‌گر بوده‌اند و در تحقیر، ضرب و شتم، شکنجه و از بین بردن حقوق و چپاول اموال مردم، از هیچ کاری دریغ نکردند.

آورده‌اند که روزی، وزیر منتصر عباسی (247 - 248 قمری)، احمد بن الخصیب، سواره از خانه خارج شد و مردی به دادخواهی نزدش آمد. او هم‌چنان که بر مرکب نشسته بود، پایش را از رکاب درآورد و آن‌چنان بر سینه او کوفت که آن مرد در دم جان سپرد و این قصه، زبان‌زد همگان شد. یکی از شاعران آن عصر این ماجرا را این‌گونه به نظم درآورده است:

قل للخلیفة یا بن

عمّ محمّد

أشکل وزیرک أنّه رکال

امنحه عن رکل الرجال و إن ترد

مالاً فعند وزیرک الاموال⁽¹⁾

به خلیفه بگویید: ای عموزاده پیامبر! وزیرت را پای‌بند؛ زیرا او چموش است. او را از لگد زدن به مردم بازدار و اگر مالی بخواهی، نزد وزیرت است.

محمد بن عبدالملک الزیات، وزیر واثق (227- 232 قمری) نیز مردم را در تنوری پر از میخ شکنجه می‌داد. گویند که خود او هم در همان تنور شکنجه و کشته شد.⁽²⁾

والیان و دیگر کارگزاران دولت نیز در ظلم و اجحاف، دست کمی از وزیران نداشتند، چنان‌که ظلمِ فراوان آنان، بسیاری از شورش‌ها را برانگیخت، که در بحث بعد به برخی از آنها خواهیم پرداخت. هم‌چنین در بررسی وضعیت اجتماعی این دوره به برخی از چپاول‌ها، اختلاس‌ها، رشوه‌ها، اسراف‌ها، زیاده‌خواهی‌ها و درآمدهای کلان وزیران و امیران و دیگر کارگزاران و دولت‌مردان اشاره خواهیم کرد.

6. فتنه‌ها و آشوب‌های داخلی

اشاره

ضعف دستگاه خلافت به دلیل عیاشی و حیف و میل کردن بیت‌المال و تسلط ترکان از یک‌سو، و فشار و ظلم به توده مردم، از سوی دیگر، به آشوب‌ها و قیام‌هایی در این دوره انجامید؛ شورش‌ها و نهضت‌هایی که در واقع ضعف و ظلم را نشان می‌دهد.

برخی از این حرکت‌ها فتنه و بدون خاست‌گاه بودند که برخی از اشرار آنها را رهبری می‌کردند، هم‌چون فتنه خوارج و شورش صاحب زنج. برخی دیگر نیز جنبش‌هایی در برابر ظلم خلفا و یا فریاد اعتراض به چیرگی ترکان و دسته دیگر قیام‌هایی اصیل و با پشتوانه بودند که به هواداری از رضای آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم به پا می‌شد؛ قیام‌های علویان هوادارانی دارای بینش‌های گوناگون و رهبرانی با انگیزه‌های

متفاوت داشته است. با وجود این، تاریخ سرشار از سلحشوری و حق‌طلبی علویانی است که در این راه، رشادت ورزیده‌اند.

چندین فتنه و آشوب در این دوره به وقوع پیوست که شماری از آنها در پیش خواهد آمد:

یکم. آشوب‌های بغداد

گرچه بغداد در آن روزگار مرکز خلافت نبود، ولی شاهد فتنه‌ها و آشوب‌های بسیاری بود.

سپاهیان و شاکریه⁽¹⁾در بغداد، در سال (249 قمری) سر به شورش برآوردند، مردم به آنان پیوستند و از این‌رو، فتنه‌ای در بغداد به پا شد.

شورشیان با فریاد و جنجال به زندان‌ها هجوم می‌بردند، و در زندان‌ها را می‌گشودند و زندانیان را آزاد می‌ساختند. آنان یکی از دو پل معروف بغداد را نابود کردند و دیگری را به آتش کشیدند. آنان همچنین خانه‌های دو تن از منشیان دولت را غارت کردند.

رویارویی با ترکان به دلیل کشتن متوکل و تسلط آنان بر امور، از علل این شورش بوده است؛ زیرا آنان خلفایی که مخالف خواسته‌هایشان بود را می‌کشتند و کسی را که خود می‌خواستند، به جای او می‌گماشتند، بدون این که در این مسئله، دین و یا خواست مسلمانان را در نظر گیرند.⁽²⁾

بار دیگر، در سال 252 قمری ارتش بغداد برای گرفتن حقوق خود شورش کرد؛ در مرتبه اول با گرفتن دوهزار دینار، غائله خوابید، اما چند روزی نگذشت که دوباره سر به شورش گذاشتند؛ پرچم‌ها برافراشتند و طبل‌ها بنواختند و آماده کارزار شدند و

یکی را به رهبری خود برگزیدند تا آن‌جا که خطیب بالای منبر را از خواندن خطبه به‌نام معتز باز می‌داشتند. شورشیان پل بغداد را به تصرف در آوردند و مغازه‌های پیرامون آن را غارت کردند و تعدادی را به آتش کشیدند. در این میان، مردم اداره شرطه (پلیس) را غارت کردند؛ دامنه این غائله رفته‌رفته گسترده‌تر می‌شد، سرانجام محمد بن عبدالله بن طاهر با خیانت دو تن از شورشیان، توانست آن را سرکوب کند.⁽¹⁾

دوم. آشوب‌های سامرا

گروهی از مردم ناشناس در سال 249 قمری در سامرا سر به شورش برآوردند به زندان‌ها هجوم بردند، و درِ آنها را شکستند و زندانیان را آزاد ساختند. عده‌ای از موالی⁽²⁾و غلامان به آنان حمله بردند، ولی مردم به کمک شورشیان شتافتند و آنان را پراکنده ساختند.⁽³⁾

بار دیگر، مردم در سال 251 قمری در سامرا شوریدند و بازار زرگران، جواهرفروشان و صرافان و دیگر جاها را غارت کردند. غارت‌شدگان نزد ابراهیم مؤید شکایت کردند. او نیز چون توانی نداشت و از عهده شورشیان نمی‌توانست بر آید، گفت: «خوب بود کالاها و پول‌های خود را به خانه می‌بردید و هیچ کاری در برابر غارت‌گران نمی‌کردید!».⁽⁴⁾

سوم. فتنه خوارج

فعالیت‌های چشم‌گیر خوارج در این دوره، از سال 252 قمری شروع شد؛ زمانی که مساور بن عبدالحمید بن مساور شادی بجلی موصلی، رهبر این اشرار قیام کرد.⁽⁵⁾

مساور در سال 254 قمری بر بیشتر اطراف موصل استیلا پیدا کرد و کارش بالا گرفت. فرمان‌دار خلیفه، در موصل با او به جنگ پرداخت، ولی شکست خورد. از این‌رو، مساور کارش بیشتر بالا گرفت و مردم از وی به هراس افتادند. او پس از آن، خانه امیر موصل را به آتش کشید و سپس در مسجد جامع شهر با مردم نماز جمعه اقامه کرد و برای آنان خطبه خواند.⁽¹⁾

ارتش خلیفه در سال 255 قمری با او جنگید، ولی باز هم شکست خورد و مساور پیروز شد.⁽²⁾

مساور آن قدر سیطره و قدرت یافت که بر بیشتر شهرهای عراق تسلط پیدا کرد، تا آن‌جا که نمی‌گذاشت برای خلیفه خراج و اموال بفرستند و بر حقوق و مواجب سپاهیان خلیفه تنگ می‌گرفت.⁽³⁾وی سرانجام پس از درگیری⁽⁴⁾و غارت⁽⁵⁾در سال 263 قمری درگذشت.⁽⁶⁾

خوارج در این‌که بعد از او به چه کسی رجوع کنند، اختلاف کردند و در نتیجه به کشتار و جنگ با یک‌دیگر پرداختند، تا سرانجام به هارون بن عبدالله جبلی گرویدند، او نیز همین که تعداد طرفدارانش فزونی گرفت، موصل و اطراف آن را گرفت و مالیات را برای خود استیفا نمود.⁽⁷⁾

چهارم. شورش «صاحب زنج» (زنگیان)

بی‌تردید، شورش و قیام صاحب زنج از خطرناک‌ترین و مؤثرترین حوادث دوره دوم خلافت سامرا و هنگام ضعف و از هم پاشیدن آن در زمان مهتدی و معتمد به‌شمار می‌رود.⁽⁸⁾در این‌باره بسیاری معتقدند که شورش و قیام صاحب زنج برای

کیان خلافت عباسی بیش از ترک‌ها خطرناک بوده است.⁽¹⁾

این شورش از بصره آغاز و تا دروازه‌های بغداد پیش رفت و بر قسمت بزرگی از عراق مسلط شد.⁽²⁾در این شورش، همواره اساس خلافت عباسی در معرض تهدید و زوال بود.⁽³⁾

ده‌ها هزار نفر در این فتنه کشته شدند و عرض و ناموس هزاران نفر از بین رفت و ده‌ها شهر به آتش کشیده شد.⁽⁴⁾

صاحب زنج، رهبر این شورش در سال 255 قمری در بصره قیام کرد. او علی بن محمد نام داشت و از بنی عبدالقیس به‌شمار می‌رفت. بعضی دیگر اسم اصلی او را بهبود و او را ایرانی و اهل قریه وَرزَنین از قُرای ری می‌دانند.⁽⁵⁾او برای خودنمایی و گردآوری توده‌ها و تأیید قیام، به دروغ، خود را از علویان و نواد‌گان شهید جاودانه اسلام زید بن علی بن الحسین علیه السلام معرفی کرد. نسبت داشتن با این خاندان گرامی که سرآغاز حوادث سرنوشت‌سازی در عالم اسلام بود، تضمینی برای پیروزی قیام و رمزی از شورش و انقلاب بر ضد ستم و ظلم به شمار می‌رفت.

امام حسن عسکری علیه السلام ادعای علوی بودن او را نپذیرفته و درباره او فرمود:

صاحب الزنج لیس منّا أهل البیت؛⁽⁶⁾

صاحب زنج از ما اهل‌بیت نیست.

این شخص حدود پانزده سال (چهارده سال و چهار ماه) در میان مردم فساد انگیخت و سرانجام در سال 270 قمری کشته شد. صاحب زنج در شورش خود علاوه بر ادعای انتسابش به علویان برای تحریک و تشویش بردگان و توجه آنان، خود را رهبر بردگان مملوک معرفی می‌کرد و ندای آزادی آنان را سر می‌داد؛ آنانی که زیر ظلم و ستم و شکنجه‌های اربابان و زیر فشارهای دولت، به بدبختی‌ها و خواری‌هایی افتاده بودند. از این‌رو نیز وی را صاحب زنج نامیدند، یعنی رهبر بردگان.

او علاوه بر شعار آزادی بردگان برای جلب توجه بیشتر آنان، تشکیل حکومت و حقِ داشتن اموال و کنیز و عبد را نیز در سرلوحه اهداف خود گنجانده بود.⁽¹⁾

برخلاف پندار برخی، در دعوت او هیچ نشانی از تفکر اشتراکی نیست؛ زیرا آزادی یک شعار عام است و ربطی به تفکر اشتراکی ندارد. اموال نیز بین آنان به صورت اشتراکی تقسیم نمی‌شد، بلکه هرکس مالک اموال خود بود. شگفت این‌که در این دعوت، بردگی مشروع بود و چه‌بسا یک زنجی ده یا بیشتر زن عرب را به بردگی خود درآورد! (نک: تاریخ عصر الخلافة العباسیة، ص‌123)

او در آغاز بردگان بصره را به خود فرا خواند تا آنان را از قید بردگی و شکنجه نجات و خلاصی بخشد. از این‌رو، بسیاری گرد او آمدند، پس برای آنان خطبه خواند و وعده داد که آنان را آزاد و ثروت‌مند سازد و نزد آنان قسم یاد کرد که آنها را هرگز فریب ندهد.⁽³⁾

بردگان گروه گروه در دسته‌های پنج تا پانصد نفری به او می‌پیوستند. او علاوه بر بردگان، کشاورزان، روستاییان و دیگر مخالفان عباسی را نیز به خود دعوت می‌کرد.⁽⁴⁾

صاحبان و اربابان بردگان در ابتدا در برابر هر برده پنج دینار را بر او پیش نهادند تا بردگانشان را بازگرداند. او پس از شنیدن درخواست آنان، به آن بردگان دستور داد تا به هر کدام از اربابان و یا نمایندگانشان پانصد تازیانه بزنند.

فتنه آغاز شده بود. بردگان نیرو و شور فراوانی یافتند، چنان‌که قصد اشغال بصره نمودند. مردم بصره در برابر یورش آنان تا سه روز مقاومت کردند و جنگیدند، ولی سرانجام با حیله و مکر، به رغم امانی که دریافته بودند، به جز عده کمی که فرار کرده بودند، همه را کشتند. آن‌گاه مسجد جامع شهر و بیشتر شهر را به آتش کشیدند. هرکس ثروتی داشت، نخست ثروتش را گرفتند و بعد او را کشتند و هرکس نداشت، همان دم او را به قتل رساندند. آنان درباره شهرهای آبادان، اهواز، آبله و ابی‌الخصیب، نیز همین‌گونه پیش رفتند.

فتنه و آشوب آنان به آبادان، اهواز، دشت میشان، واسط، رامهرمز و شهرها و مکان‌های بین راه این شهرها نیز کشیده شد.

حکومت وقت نیز چند نفر از سران ارتش خود، از جمله موسی بن بغا را به جنگ آنها فرستاد، ولی همه آنان شکست خوردند و کاری از پیش نبردند. تنها ابواحمد موفق طلحه بن متوکل در جنگ با او به پیروزی رسید. او به کمک فرزندش معتضد و لؤلؤ غلام احمد بن طولون که از ارباب خود جدا و به موفق پناهنده گردیده بود، توانست سپاه صاحب زنج را شکست دهد. این موفقیت اثر فراوانی در موقعیت و قدرت موفق گذاشت تا آن‌جا که برای برادرش معتمد از مقام خلافت، جز نامی نماند.

موفق تا هنگام مرگش (278 قمری) بر همین قدرت باقی بود و پس از مرگش، سران ارتش با فرزندش ابوالعباس ولی‌عهد بیعت کردند و لقب المعتضدبالله به او دادند. ناگفته نماند که معتضد نیز این سیطره و قدرت را از جنگ‌هایی به دست آورده بود که با صاحب زنج داشت. او پس از انتقال خلافت به بغداد، اولین خلیفه آن‌جا شد.⁽¹⁾

پنجم. قیام‌های علویان

در این دوره علویان، قیام‌های فراوانی را با شعار و هواداری رضای آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم در اطراف و اکناف کشور اسلامی به‌پا داشتند. در حقیقت، این قیام‌ها فریاد اعتراضی به ظلم و ستم خلفا به توده مردم و رهبران قیام بود.

متوکل به‌گونه رسمی انزجار و تنفر خویش از ذریه علی علیه السلام و علویان را یاد می‌کرد. آل ابی‌طالب در زمان او مصایبی متحمل شدند که در عهد هیچ‌یک از خلفای ستم‌گر پیشین ندیده بودند. او علویان را در محاصره اقتصادی قرار داد و به‌گونه رسمی هرگونه احسان و نیکی در حق آنان را منع کرد و متخلفان را به سختی کیفر می‌داد⁽¹⁾مردم نیز از ترس کیفرهای او از هر نوع کمک و یاری به آنان خودداری می‌کردند. فقر و تهی‌دستی علویان چنان فزونی یافته بود که گویند گروهی از زنان علوی، تنها یک پیراهن داشتند به ترتیب آن را به تن می‌کردند تا نماز بگزارند و سپس آن را به دیگری می‌دادند و خود عریان پشت دستگاه نخ‌ریسی می‌نشستند.⁽²⁾

متوکل در همان زمان میلیون‌ها دینار خرج عیاشی‌های خود می‌کرد و اموال بی‌حسابی به رقاصه‌ها، دلقک‌ها و آوازه‌خوانان می‌داد.

ابوبکر خوارزمی نویسنده بزرگ آل‌بویه، متوفای (383 یا 393 قمری) در نامه‌ای که سخت‌گیری‌های عباسیان به علویان را شرح می‌دهد، درباره جنایت‌های متوکل می‌نویسد:

پیشوایی از پیشوایان هدایت و سیدی از سادات خاندان نبوت از دنیا می‌رود، کسی جنازه او را تشییع نمی‌کند و قبر او گچ‌کاری نمی‌شود. اما چون دلقک و مسخره‌ای و یا بازی‌گری از آل‌عباس می‌میرد، تمام عدول (عدول دارالقضاء) و قاضیان، در تشییع جنازه او حاضر می‌شوند و قائدان و والیان برای او مجلس عزاداری به پا می‌دارند!

دهریان و سوفسطاییان از شر ایشان (آل عباس) در امانند، لیکن آنها هرکس را شیعه بدانند، به قتل می‌رسانند. هرکس نام پسرش را علی بگذارد، خونش را می‌ریزند.

... علویان را از یک وعده خوراک منع می‌کنند، در حالی که خراج .... به مصرف..... می‌رسد. متوکل عباسی دوازده‌هزار کنیز داشت، اما سیدی از سادات اهل‌بیت فقط یک کنیز (خدمت‌کار) زنگی یا سندی دارا بود... . یک وعده خوراک و یک جرعه آب را از اولاد فاطمه علیها السلام دریغ می‌دارند. قومی که خمس بر آنان حلال و صدقه حرام است و گرامی داشتن و دوستی نسبت به ایشان واجب است، از فقر، مُشرِف به هلاک هستند؛ یکی شمشیر خود را گرو می‌گذارد و دیگری جامه‌اش را می‌فروشد. آنان گناهی ندارند جز این‌که جدشان، نبی و پدرشان، وصی و مادرشان، فاطمه و مادر مادرشان، خدیجه و مذهبشان ایمان به خدا و راهنمایشان قرآن است. من چه بگویم درباره قومی که تربت و قبر امام حسین علیه السلام را شخم زدند و در محل آن زراعت کردند و زائران قبرش را به شهرها تبعید نمودند.⁽¹⁾

متوکل به حاکم خود در مصر دستور داده بود که هیچ‌گونه ملکی را به هیچ‌یک از علویان ندهند، آنان را از اسب‌سواری و حرکت از فسطاط به شهرهای دیگر بازدارند، برای داشتن بیش از یک برده به آنان جواز ندهند و چنان‌چه دعوایی میان علوی و غیر علوی صورت گرفت، قاضی نخست به سخن غیر علوی گوش فرا دهد و پس از آن بدون گفت‌و‌گو با علوی، آن را بپذیرد.⁽²⁾

متوکل، علویان را از زیارت قبر امام حسین علیه السلام و نزدیک شدن به کوفه باز داشت. او هم‌چنین شیعیان را از رفتن به این مشاهد مشرف منع می‌کرد و دستور داده بود که

مزار امام حسین علیه السلام را نابود کنند و اثری از آن نگذارند. از این‌رو، به دستور او آن‌جا را با گاوآهن شخم زدند و کشت کردند.⁽¹⁾

متوکل قبر امام حسین علیه السلام را به آب بست، اما آب به گرد قبر حلقه زد و آن‌جا را فرا نگرفت. لذا از آن پس آن‌جا را حائر نامیدند.⁽²⁾

با وجود آن‌که هواداران و دوست‌داران علی علیه السلام و خاندان او را نابود کردند و مالشان را تاوان گرفتند،⁽³⁾کینه و حسادت متوکل به امام علی علیه السلام چنان روزافزون بود که یکی از ندیمانش در نشستی با او متّکایی بر شکم خود زیر لباسش بست و سر تاسش را برهنه کرد و در برابر متوکل به رقص پرداخت و دیگران نیز هم‌صدا با او چنین می‌خواندند: «این مرد تاس شکم گُنده آمده تا خلیفه مسلمانان شود.» و مقصود آنان از این جمله، علی علیه السلام بود. متوکل نیز شراب می‌خورد و خنده مستانه سر می‌داد.⁽⁴⁾

پس از متوکل، دیگر خلفای عباسی نیز علاوه بر ظلم‌های فراوان به علویان و شیعیان، تا خون امامان شیعه علیهم السلام را نریختند، آرام نگرفتند. دوران زندگانی امامان شیعه علیهم السلام در این دوره بسیار کوتاه بود و خیلی زود به دست خلفای عباسی به شهادت رسیدند. امام جواد علیه السلام 25 سال، امام هادی علیه السلام 41 سال و امام عسکری علیه السلام 28 سال، بیشتر زندگی نکردند. خلفای عباسی از امامان شیعه علیهم السلام بیم فراوان داشتند و با وجود این‌که هیچ مدرکی از آنان درباره مشارکت‌شان در نهضت‌ها، قیام‌ها و فعالیت‌ها در دست نداشتند آنان را می‌کشتند.

ما در این مختصر به نقش ائمه علیهم السلام در برخی از این نهضت‌ها برای ایجاد تزلزل در پایه‌های خلافت عباسی و یا کاهش فشار و ظلم به علویان و دیگر توده‌های مردم و

نیز دستاوردها و ثمرات این قیام‌ها و دیگر مسائلی که مربوط به این نهضت‌ها و قیام‌هاست نمی‌پردازیم.⁽¹⁾و تنها به فهرستی از قیام‌ها و نام رهبران آن، از آغاز خلافت معتصم تا آخر خلافت معتمد که بیش از نیم قرن به طول انجامید، اکتفا می‌کنیم.

در ایام معتصم در طالقان قیام کرد و پس از پیش‌آمدی بین او و عبدالله بن طاهر⁽³⁾در سال 219 قمری، عبدالله بن طاهر او را گرفت و به نزد معتصم فرستاد. او مردم را به رضای آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم دعوت می‌کرد.⁽⁴⁾عده‌ای از پیروان او معتقدند که او را با سم کشته‌اند. برخی از زیدیه نیز به امامت او معتقد شده‌اند. بسیاری از آنان، او را زنده می‌دانند و معتقدند که روزی خروج خواهد کرد و جهان را پر از عدل خواهد نمود، هم‌چنان که پر از جور شده و او مهدی این امت است.⁽⁵⁾

علی بن ابی‌طالب آن‌جا سکونت داشتند) بر متوکل خروج کرد. متوکل، ابوساج را با سپاهی بزرگ به جنگ او فرستاد. ابوساج او را شکست داد و سویقه را خراب و بسیاری از اهل آن‌جا را کشت و تعدادی را نیز اسیر کرد و محمد بن صالح را به سامرا فرستاد. وی در آن‌جا به دستور متوکل زندانی شد.⁽¹⁾

برخی از مورخان علت قیام او را تنگ‌دستی و مشقتی می‌دانند که متوکل و ترکان بر او روا داشتند.⁽⁵⁾با وجود این، ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین خبری را از او نقل می‌کند که به روشنی نشان می‌دهد او فقط برای رضای خداوند سبحان، قیام کرد و هدفی دیگر نداشت.⁽⁶⁾او در کوفه مردم را به رضای آل محمد دعوت کرده و بسیاری به او پیوستند که به او فراوان علاقه‌مند بودند. توده مردم بغداد او را «ولی» برگزیدند، در حالی که پیش‌تر مردم بغداد کس دیگری را به ولایت نپذیرفتند. هم‌چنین جمعی از سرشناسان کوفه که خردمند و با تدبیر بودند، با او بیعت کردند.

حسین بن اسماعیل با یحیی بن عمر جنگید و این مرد بزرگ علوی را کشت و سرش را به سامرا برای مستعین فرستاد. او هم پس از مدتی آن را به بغداد فرستاد، تا در آن‌جا نصب شود و مردم مشاهده کنند، اما از مردم ترسیدند و

چنان نکردند.⁽¹⁾

مردم بر اثر عشق و علاقه به او، در مرگش ضجه زدند و بزرگ و کوچک برایش اشک ریختند و در مصیبت او اشعار فراوانی سرودند.⁽²⁾ابوالفرج اصفهانی می‌گوید:

من نشنیده‌ام که برای احدی از علویان که در دولت عباسیان کشته شد، به اندازه‌ای که برای یحیی عزاداری شد، عزاداری شده باشد و یا بیش از آن اندازه که شعر در مصیبت او سروده شد، درباره دیگری سروده شده باشد.⁽³⁾

«أمامک

فانظر نهجیک تنهج

طریقان

شتی مستقیم و أعوج؛

جلوی خود را بنگر! و ببین که در چه راهی می‌روی؛ زیرا دو راه مختلف وجود دارد، راه راست و راه کج.»

ابوالفرج اصفهانی، این قصیدۀ طولانی و نیز برخی دیگر از اشعاری را که در رثای او گفته شده، در کتاب خود آورده است. (نک: مقاتل الطالبیین، ص‌424 - 434؛ و نیز مروج الذهب، ج‌4، ص‌149- 151؛ الکامل، ج‌7، ص‌129- 130)

5 . قیام حسن بن علی حسنی معروف به اطروش؛ او پس از محمد بن زید و پس از او، فرزندش و سپس حسن بن قاسم بر طبرستان حکومت کردند. گفتنی است،

حسن بن قاسم به دست اسفار در طبرستان کشته شد. این سه تن به رضای آل محمد دعوت می‌کردند.⁽¹⁾

6 . قیام محمد بن جعفر بن حسن؛ او در سال 250 قمری در ری قیام کرد و مردم را به حسن بن زید حاکم طبرستان دعوت نمود. وی در جنگ با اهل خراسان شکست خورد و اسیر شد. او را به نیشابور، نزد محمد بن عبدالله بن طاهر بردند. او هم، وی را به زندان انداخت و در زندان درگذشت.⁽²⁾

8 . قیام حسن بن اسماعیل بن محمد بن عبدالله بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب علیه السلام؛ او که به کرکی یا کوکبی مشهور بود، در سال 250 قمری در قزوین و زنجان قیام کرد و کارگزاران حکومت را از آن‌جا راند.⁽⁴⁾وی سپس در سال 252 قمری هم‌راه با صاحب دیلم و عیسی بن احمد بن علوی به ری حمله کرد و بر آن‌جا نیز تسلط یافت. اهل ری به دومیلیون درهم با آنان مصالحه کردند که دست از آن‌جا بردارند و آنان نیز پذیرفتند⁽⁵⁾و سرانجام در سال 253 قمری موسی بن بُغا در قزوین با او جنگید و او را شکست داد. آن‌گاه کرکی به دیلم گریخت.⁽⁶⁾

مسعودی می‌گوید: چون هوادارانش او را تنها گذاشتند، وی مخفی شد.⁽¹⁾

عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب علیه السلام کشته شدند.⁽¹⁾

کشته شد و شماری از سپاه او نیز کشته و شماری دیگر اسیر شدند.⁽¹⁾

7. خودمختاری مناطق تحت نفوذ

اشاره

آن‌چه از وضعیت سیاسی عباسیان گذشت، مربوط به اوضاع داخلی آنان بود. در رابطه با وضعیت سیاسی آنان در کشورها و مناطق تحت نفوذ آنان نیز می‌توان به دو ویژگی اشاره کرد؛ یکی از آن دو، خودمختاری مناطق و کشورهای تحت نفوذ خلفای عباسی است، به طوری که بسیاری از عمال دولت وسیع اسلامی، مقید به ارتباط و وابستگی با پایتخت و حکومت مرکزی نبودند و چنان‌چه مایل بودند مطیع، وگرنه دم از استقلال می‌زدند و با دیگران به جنگ می‌پرداختند، و این موضوع بستگی به میزان خواست و علاقه آنها در کشورگشایی و توسعة شهرها داشت.⁽⁴⁾

یکم. اندلس

بی‌شک، وضع اندلس از روشن‌ترین مصداق‌های جریان یادشده است. خلافت در اندلس نه تنها در این دوره، زیر نظر عبدالرحمان بن الحکم اموی (206- 238 قمری / 852 - 886 میلادی) مانند پیش و پس از آن هنگام مستقل بوده⁽¹⁾و تنها عبدالرحمان اول مشهور به الداخل حدود بیست ماه⁽²⁾اسم خلیفه عباسی را در خطبه‌های خود می‌آورده، اما در همان هنگام هم استقلال فراگیر داشته و خلفای عباسی در آن‌جا نفوذ نداشته‌اند.⁽³⁾

دوم. شمال افریقا (تونس و دیگر مناطق)

شمال افریقا تا اندازه‌ای زیر فرمان امیران آل اغلب، خودمختار بوده است،⁽⁴⁾چنان‌که نام خلیفه عباسی به جز در خطبه‌ها و نقشش به جز در سکه‌ها، نمودی دیگر نداشته است.⁽⁵⁾اغالبه سرانجام توسط ابوعبدالله، جد فاطمیان که حکومت «مهدی افریقایی» را در آن‌جا تأسیس کرد، از پای درآمد در سال 296 قمری پایان یافت.⁽⁶⁾حکومت سامرا یا بغداد در این درگیری‌ها هیچ‌گونه نقشی نداشته است.

سوم. ایران

فارس و ماوراءالنهر، در زمان معتصم، همواره میدان کارزار بود. بابک خرمی با افشین و بغای بزرگ، نمایندگان خلیفه، در زنجان، اردبیل و آذربایجان از سال 221

تا 223 قمری جنگیدند تا سرانجام معتصم، بابک را کشت و سرش را به خراسان فرستاد و بدنش را در سامرا به دار آویخت.⁽¹⁾در سال 224 قمری مازیار در طبرستان بر معتصم شورید و با سپاه او جنگید.⁽²⁾محمد بن بُعَیث در سال 234 قمری که از زندان متوکل گریخته بود، در آذربایجان به مدت هشت ماه، جنگ‌ها و آشوب‌هایی به پا کرد. این جنگ‌ها ادامه یافت تا آن‌که بغای شراپی از طرف حکومت، او را سرکوب کرد و شهر را فتح نمود.⁽³⁾بغا، ابن بعیث را به سامرا برد و او را در آن‌جا به زندان انداخت و وزنه‌ای سنگین به گردنش آویزان کرد و او بر همین حال بود تا مُرد.⁽⁴⁾میان اسحاق بن اسماعیل و سپاه بغا در سال 238 قمری در تفلیس، جنگی در گرفت که بغا شهر را به آتش کشید؛ چون شهر از چوب صنوبر ساخته شده بود، خیلی سریع سوخت و در نتیجه، حدود پنجاه هزار نفر تلف شدند و هرکس از آتش جان سالم به در برد، اسیر شد. سپاهیان بغا جنازه‌ها را بریده بریده کردند و حتی لباس مردگان را به یغما بردند.⁽⁵⁾

میان عبدالعزیز بن ابی‌دلف با بیش از بیست هزار نفر از فقیران شورشی و ارتش خلیفه به فرمان‌دهی موسی بن بغا در سال 253 قمری و در زمان معتز، جنگی در خارج همدان رُخ داد. عبدالعزیز در این نبرد شکست خورد و یارانش کشته شدند.⁽⁶⁾

سپاهیان یعقوب از سال 253 تا 265 قمری که یعقوب لیث صفار درگذشت، کم و بیش به شهرهای فارس و عراق یورش می‌بردند.⁽⁷⁾

یعقوب لیث مصلحت می‌دید که با خلفای عباسی اظهار دوستی کند، گرچه او در مقام و موقعیتی قرار داشت که خلفای عباسی، به جنگ با او توانا نبودند. از این‌رو، به ناچار از ترس فتنه و شورش او، با وی به مدارا رفتار می‌کردند و رضایتش را

فراهم می‌نمودند.⁽¹⁾

یعقوب همواره در فکر استقلال و بیرون راندن ایران از سلطه عباسیان بود. او این خواست قلبی خود را آشکار نکرد، مگر در بستر مرگ که به فرستاده و قاصد خلیفه گفت: «به خلیفه بگو: فعلاً که من بیمار و ناتوانم، اگر مُردم، از دست تو راحت شده و تو هم از دست من آسوده می‌شوی و اگر خوب شدم، بین من و تو جز این شمشیر حاکمی نخواهد بود.»⁽²⁾پس از مرگ یعقوب برادرش عمرو بن لیث بر جای او نشست، ولی او به خلیفه نامه نوشت و اطاعت او را گردن نهاد.⁽³⁾

نصر بن احمد سامانی از سال 261 قمری فراوان استقلال یافت و بر شهرهای ماوراءالنهر تا منطقه بخارا، سمرقند و خراسان حکومت کرد⁽⁴⁾تا این‌که در سال 279 قمری درگذشت و برادرش اسماعیل بن احمد جانشین او شد.⁽⁵⁾

چهارم. مصر

احمد بن طولون، حاکم مصر، از ترکانی بود که بابکیال ترک در سال 254 قمری در زمان معتز، او را به حکومت آن‌جا فرستاده بود.⁽⁶⁾

احمد بن طولون در مصر استقلال یافت و کارش بالا گرفت. وی تا هنگام مرگ (270 قمری)⁽⁷⁾به رغم این‌که هیچ نیازی به ارتباط با خلیفه نداشت،⁽⁸⁾با خلیفه سوریه اظهار دشمنی نمی‌کرد.

پنجم. سوریه

سوریه و شهرهای آن مانند حلب، حمص و دمشق نیز در این ایام، صحنه طمع دیگران و میدان کشت و کشتار بود.⁽⁹⁾

ششم. موصل

گرفتاری و درگیری در موصل و شهرهای اطراف آن و میان کردهای آن منطقه کمتر از دیگر شهرهای اسلامی نبوده است. موصل در سال 253 قمری معرکه قتل و غارت گردید و در سال 260 قمری مورد تعرض و ناراحتی اذکوتکین ترک، عامل خلیفه قرار گرفت، او فسق و فجور را علنی کرد، اموال مردم را به زور از آنان گرفت و به آنان ظلم می‌کرد. از این‌رو، مردم قیام کردند و با وی به سختی جنگیدند. مردم سرانجام خانه اذکوتکین را غارت کردند و آن‌گاه او را از موصل بیرون راندند. قتل و غارت در موصل از آن‌رو که تا سال‌ها فرمان‌داران خلیفه را پذیرا نبود، رو به فزونی و گسترش می‌نمود.⁽¹⁾

8. تغییر ماهیت و اهداف فتوحات

بی‌تردید، هدف از فتوحات در اسلام، رحمت و شفقت برای بلاد فتح‌شده و رهایی مردم، از زیر یوغ بردگی و بی‌دادگری و اجرای نظام صحیح اسلامی بوده است، نه کشتار و انتقام و رسیدن به غنایم. از این‌رو، همواره ارتش اسلامی پیش از جنگ، مردم را به اسلام دعوت می‌کرد و محاسن اسلام را بر آنان عرضه می‌داشت. جهاد در اسلام، اهداف و آداب ویژه‌ای دارد که در جای خود مضبوط است.⁽²⁾با وجود این، اهداف و آداب جهاد در هیچ‌کدام از فتوحات این عصر به چشم نمی‌خورد.

به گفته ابن اثیر، عباس بن فضل بن یعقوب در سال 237 قمری به قلعه ابن ثور حمله کرد و غنیمت‌ها و اسیرانی به دست آورد و آن‌گاه آنان را کشت و از آن‌جا عازم شهر قَصر یانَّه شد و آن‌جا را هم غارت کرد و سوزاند و ویران کرد. او در سال 238 قمری هم‌راه با بسیاری به شهر قصر یانّه گام نهاد، غنیمت‌ها گرفت و ویرانی‌ها به بار آورد. وی از آن‌جا به شهرهای قطانیه، سرقوسه، نوطس و رخوس لشکر کشید و پس از به دست آوردن غنایم، آن سرزمین‌ها را نیز به آتش کشید. عباس بن فضل

بن یعقوب، در سال 242 قمری به قلعه‌های زیادی یورش برد و در سال 243 قمری دوباره به شهر قصر یانّه حمله کرد. آن‌گاه مردم شهر برای رویارویی با او از شهر بیرون شتافتند و با او جنگیدند، ولی او آنان را شکست داد و بسیاری‌شان را کشت. سپس از آن‌جا عازم سرقوسه شد و آن‌جا را غارت کرد، آتش زد و ویران کرد. عباس بن فضل سپس قصرالحدید را محاصره کرد و بر رومیانی که در آن قصر بودند، سخت گرفت تا آن‌که آنان به پرداخت پانزده‌هزار دینار به او رضایت دادند، ولی او نپذیرفت و محاصره را ادامه داد تا ناچار شدند که قصر را نیز به او تسلیم کنند، به شرط آن‌که دویست نفر را آزاد کند. آن‌گاه وی پذیرفت و همه چیز را در قصر، تملک کرد و به جز دویست نفر از ساکنان، درِ قصر را فروخت و قصر را ویران کرد.⁽¹⁾

می‌بینیم که صحنه‌های فتوحات از اهداف و روش‌های فتوحات اصیل اسلامی چه‌قدر فاصله گرفته است. نه قبل از جنگ و نه بعد از آن، دعوتی به اسلام نبود، در حالی که وجوب این دعوت از واضعات شریعت اسلام به شمار می‌آید. آنان هم‌چنین اسیران را برخلاف موازین اسلامی می‌کشتند و یا درختان و شهرها را بی‌جهت به آتش می‌کشیدند. نمونة دیگری از به آتش کشیدن شهرها در جریان جنگ تفلیس قبلاً بیان شد.

ابن‌اثیر در نمونه دیگری نقل می‌کند که، منتصر خلیفه عباسی در سال 248 قمری وصیف ترک را به جنگ رومیان فرستاد. این کار به اشاره و اصرار احمد بن خصیب وزیر منتصر صورت پذیرفت. علت این جنگ، کینه و اختلاف احمد بن خصیب و وصیف بود. از این‌رو، احمد، منتصر را تحریک کرد و واداشت تا وصیف را از ارتش جدا کند و به جنگ بفرستد. منتصر هم او را با دوازده‌هزار نفر به مرزبانی برای چهار سال گماشت و دستور داد که همین‌گونه با رومیان بجنگد تا فرمان بعدی.⁽²⁾

باری، میزان و ملاک حرکت‌ها و جنگ‌های آن زمان نه فتح اسلامی که درگیری‌های سیاسی، بغض و کینه‌های شخصی بوده است.

ب) وضعیت اجتماعی

اشاره

وضعیت اجتماعی، طبقات گوناگون هر جامعه را بیان می‌کند. دین، نژاد، منزلت اجتماعی، جای‌گاه، قدرت، توان‌گری و...، ارتباط آن طبقات با یک‌دیگر، آداب و رسوم آنان، جشن‌ها، قصه‌ها، خانه‌ها، اثاث، لباس، خوردنی‌ها، نوشیدنی‌ها و دیگر نمودهای جامعه، بیان‌کننده وضعیت اجتماعی به شمار می‌روند.⁽¹⁾

مهم‌ترین ویژگی اجتماعی این دوره، شکاف عمیق طبقاتی است. ⁽²⁾خلفای ناشایست عباسی در این دوران، جامعه را به دلیل خوش‌گذرانی‌ها، زن‌بارگی‌ها و دنیا‌پرستی‌های خود، به دو قشر و قطب بزرگ تقسیم کرده بودند: فقیر فقیر و غنی غنی؛ اکثریت محروم و اقلیت برخوردار.⁽³⁾شکاف و فاصله طبقاتی بین خلفا و کارگزاران آنان با توده مردم در این دوران، به اوج رسیده بود.

برخی از علت‌های دوگانه‌سازی طبقات اجتماعی، در پی می‌آید:

1. عیاشی

عیاشی، سیره مشترک همه خلفای عباسی بود.⁽⁴⁾

مسعودی، از قول او نقل می‌کند که همواره می‌گفت: «یا بنی هاشم! دعونی حتی أسلک مسلک عمر بن عبدالعزیز فأکون فیکم مثل عمر بن عبدالعزیز فی بنی امیّة.» (مروج الذهب، ج‌4، ص‌189)؛ دکتر شوقی ضیف، می‌گوید: «گویا همین سیرۀ خوب او ترکان را می‌آزرده است. از این رو، او را خلع کردند و برادرش معتمد را روی کار آوردند.» (العصر العباسی الثانی، ص‌17)

زیرا کتاب‌های تاریخ و ادب⁽¹⁾سرشار از این‌گونه نمونه‌هاست⁽²⁾خلفای عباسی بیشتر دوران زندگی ننگین خود را میان جام‌های شراب و آغوش کنیزکان زیبا به سر می‌بردند. بهترین هدیه برای آنان، شراب ناب بود و کنیزکان ماهرو.⁽³⁾«تنوخی» قاضی بصره، وضع خلیفه عباسی زمان خود را چنین وصف کرده است:

نشأ بین طنبور و زق و مزمر

وفی حجر شاد أو علی صدر ضارب⁽⁴⁾

(خلیفه) میان تار و طنبور و باده و عود و در دامن خواننده‌ای و یا بر روی سینه نوازنده‌ای به سر می‌برد.

بسیاری از شاعران، می‌گساری‌های خلفا را به شعر آورده‌اند.⁽⁵⁾به نوشته مسعودی، متوکل غرق در کام‌جویی و شراب بود و چهارهزار کنیز در کاخ خود داشت که از همه آنان کام گرفته بود.⁽⁶⁾

او چنان خیره‌سر بوده، زشت رفتار می‌نمود که امام هادی علیه السلام را نیمه شبی به بزم شبانه خود کشاند و در حالی که می‌گسارد، جامی به حضرتش تعارف کرد. آن‌گاه امام فرمود: «گوشت و خون من هرگز به شراب آلوده نشده است، از من بگذر.» متوکل از خواسته خود دست کشید، اما از امام به اصرار خواست که شعری برای او بخواند و امام به ناچار شعری خواند که متوکل و همه اهل مجلس را به گریه واداشت و بزم عیش را به سوگ نشاند.⁽⁷⁾

2. قصرها

خلفای عباسی و پیرو آنان، امیران، وزیران و دیگر دولت‌مردان به ساختن قصرهای زیبا و پر زرق و برق علاقة بسیاری داشتند.⁽¹⁾گستره قصرهای خلفا در این دوره، به شهری بزرگ و دارای باغ‌ها، بوستان‌ها، نهرها و ساختمان‌های متعدد می‌نمود.⁽²⁾متوکل دارای کاخ‌های گوناگون بود، چنان‌که هر وقت ساخت قصری پایان می‌پذیرفت، به ساختن قصر دیگری می‌پرداخت. او نزدیک به بیست قصر داشت و آنها را بُرکوار، شاه، عروس، برکت، جوسق، مختار، جعفری، غریب، بدیع، صبیح، ملیح، شبداز، قصور، جامع، قلایه، برج، متوکلیه، بهو و لؤلؤه نامیده بود. ساخت این قصرها بیش از 274 میلیون درهم هزینه دربر داشته است.⁽³⁾

قصر برج از زیباترین قصرهای او و دارای تصاویر بزرگی از طلا و نقره بود که هزینه ساختن آن را، 000/700/1 دینار برآورد کرده بودند.⁽⁴⁾هزینه قصر دیگر او به نام بُرکوار از بهترین و بزرگ‌ترین قصرهای او نیز، به تنهایی از بیست میلیون درهم می‌گذشت.⁽⁵⁾مورخان به تفصیل از این قصرها، و تزیینات و خرج‌های آنها یاد کرده‌اند.⁽⁶⁾

3. جشن‌ها

خلفای عباسی چه در عصر اول و چه در عصر دوم، بسیار می‌کوشیدند تا مجالس و جشن‌های پر زرق و برق برپا سازند.⁽⁷⁾نمونه‌هایی از ول‌خرجی‌های آنان در هر دو عصر در زیر می‌آید:

یکم. مهدی عباسی (158 - 169 قمری) در مراسم تزویج بانو زبیده برای پسرش هارون پنجاه میلیون درهم صرف کرد. زبیده شب زفاف، پیراهنی بی‌مانند و آراسته به دُرهای شاه‌وار بر تن کرده بود که خبرگان از ارج‌نهی و بهاگذاری برای آن فرو مانده بودند. همسر هشام بن عبدالملک نیز جامه بی‌آستین و سرتاسر زرباف و بی دوخت و دوزی بر تن داشته که جز دو بند، بقیه زرباف بوده است. آراستگی این پیراهن به زر و زیور چنان بوده که از راه رفتن باز می‌داشته است.⁽¹⁾

شابشتی در الدیارات نقل می‌کند که مهدی عباسی وقتی که ام‌جعفر، دختر برادرش را برای پسرش رشید تزویج کرد، چنان صندوق‌های جواهر، زر و زیورها، تاج‌ها، اکلیل‌ها، قبه‌های طلا و نقره و عطرهایی را فراهم آورده بود که بی‌مانند و یگانه می‌نمود. او به عبده زن هشام نیز پیراهنی بی‌آستین داده بود. همو می‌گوید: «در اسلام نظیر آن پیراهن و مانند دانه‌های قیمتی آن را کسی ندیده است. در پشت و سینه‌اش دو رشته از یاقوت سرخ بود و بقیه آن از دُرهای بزرگی بود که نظیر نداشت. گفته‌اند که قیمت‌گذاران به خاطر نفاست آن دُرّه، نتوانستند آن را قیمت‌گذاری کنند!»⁽²⁾

نیز آورده‌اند که مهدی عباسی، دانه‌ای یاقوت سرخ و نفیس به سی‌هزار دینار خرید، و آن دانه را با چند کیسه اموال دیگر روی هم انباشت و آن‌گاه که پسرش هادی دست او را بوسید، همه آنها را به او بخشید.⁽³⁾

دوم. متوکل در جشنی که به مناسبت ختنه پسرش عبدالله معتزّ بر پا کرد، تشریفات پر خرج و سرسام‌آوری به راه انداخت. مورخان گزارش آن جشن را به تفصیل نوشته‌اند، ولی ما به گوشه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم:

به دستور او: فرشی به طول صد ذراع و عرض پنجاه ذراع در تالار قصر گستردند و در همان‌جا برای پذیرایی از میهمانان، چهار هزار صندلی طلایی و آراسته به جواهر فراهم آوردند.

به فرمان متوکل، بیست میلیون درهم که برای نثار آماده شده بود، بر سر زنان و خادمان و حاشیه‌نشینان نثار کردند و یک میلیون درهم که روی آنها عنوان «جشن و مراسم ختنه‌کنان» حک شده بود، بر سر آرایش‌گر و ختنه کننده و غلامان و پیش‌کاران مخصوص نثار گردید.

ختنه کننده معتّز در آن روز تا هنگام صرف غذا، هشتاد و چند هزار دینار، افزون بر اشیای زرین و انگشتری و جواهر به‌دست آورده بود.

هزینه مخارج این جشن را افزون بر 86 میلیون درهم برآورد کردند.⁽¹⁾

دکتر شوقی ضیف پس از نقل این واقعه می‌نویسد:

به این ترتیب، میلیون‌ها دینار و درهم بی‌حساب صرف می‌شد و بدون هیچ نظارتی در میهمانی‌ها و جشن‌های کاخ، خرج می‌شد. این میهمانی‌ها داستان‌های هزار و یک شب را با تمام خیال‌پردازی‌ها و هرزگی‌ها و خوش‌گذرانی‌های موهومش، بدون هیچ کم و کاست به خاطر می‌آورد. آنان به جای آن‌که این میلیون‌ها درهم را در راه کمک به مردم و نیازمندی‌های ایشان و یا تجهیز سپاه در جنگ با ترکان و بیزانس‌ها صرف کنند، بیت‌المال را چنین احمقانه، بر باد می‌دادند، مردم در سختی و فقر به سر می‌بردند و عرق زحمت، مدام از سر و رویشان می‌ریخت و غم نومیدی و محرومیت را می‌خوردند تا متوکل و دیگران اموال ایشان را در راه‌های بیهوده صرف کنند و با آنها کاخ‌های عظیمی را بسازند و دینارها را میلیون میلیون حرام کنند و آن کاخ‌ها را به می‌خانه‌هایی بدل سازند که کاسه‌ها و جام‌های شراب در آن‌جا دور بزنند و کیسه‌های زر و سیم خرج نمایند.⁽²⁾

مسعودی به حق می‌نویسد:

در هیچ برهه‌ای از زمان و تاریخ به مانند دوران خلافت متوکل ول‌خرجی نمی‌شد.⁽³⁾

سوم. روزی متوکل در کاخ بُرکوار می‌گساری می‌کرد که از ندیمانش خواست مراسم گل‌ریزان یا همان «شادکلاه» فارس‌زبانان را برگزار کنند. آنان در پاسخ وی

گفتند که شادکلاه بی‌گل ممکن نیست. چون آن زمان فصل گل نبوده، متوکل یکی از وزرایش به نام عبیدالله بن یحیی را خواست و به او گفت که درهم‌هایی به وزن دو گندم ضرب کنند.

پس از آن‌که به دستور متوکل پنجاه میلیون درهم را فراهم کردند، متوکل دستور داد که بخشی از آنها را قرمز، بخشی را زرد و بخشی دیگر را سیاه رنگ بزنند و بخشی دیگر را هم به رنگ خود گذارند. آن‌گاه که عبیدالله بنابر دستور عمل کرد، متوکل هفت‌صد خدمت‌کار و هوادارش را طلبید و به آنان دستور داد که هر کدام قبا و کلاه نوی، غیر رنگ قبا و کلاه دیگری تهیه کند و آنان نیز چنان کردند. سپس روزی بادوَزان را تعیین کرد و دستور داد خیمه‌ای چهل‌در برپا دارند. او یک روز صبحانه را در آن‌جا بود، در حالی که ندیمان و خدمت‌کارانش لباس‌های نو بر تن داشتند. متوکل دستور داد همه آن درهم‌ها را به مانند گل بر سر افراد بریزند. باد سکه‌ها و درهم‌های سبک را مانند گل‌برگ‌ها در فضا می‌چرخاند.⁽¹⁾

دکتر شوقی ضیف پس از نقل این مطلب می‌نویسد:

تمام اینها از آسوده خیالی و خوش‌گذرانی بیش از حد سرچشمه می‌گرفت؛ زیرا خلفای عباسی دیوانه‌وار هوس‌باز بوده، خوش می‌گذراندند و در کنار آنها طبقات مختلف مردم در نهایت فقر و تنگ‌دستی می‌زیستند.⁽²⁾

4. بزم‌ها

بزم‌های شبانه عباسیان و دل‌دادگی و بخشش‌های بی‌شمار آنان به رقاصان و آوازه‌خوانان و مطربان در حالت خلسه و مستی، شهره آفاق و یادآور داستان‌های هزار و یک شب است. این بزم‌ها سرشار از لهو و لعب بوده است.⁽³⁾خلفا در قصرهایشان عیش و نوش و مجالس شراب به‌پا می‌داشتند⁽⁴⁾و بیشتر اوقات را در

مستی و طرب می‌گذراندند.⁽¹⁾نه تنها قصرهای خلفا که قصرهای وزیران و امیرانشان نیز پایگاه شراب و رقص و غنا بوده است.⁽²⁾که «الناس علی دین ملوکهم».

آورده‌اند که هادی عباسی، همواره ابراهیم موصلی را به دربار دعوت می‌کرد و ساعت‌ها به آواز او گوش می‌داد. هادی از روی دل‌بستگی فراوان به ابراهیم، اموال و ثروت زیادی به او بخشیده بود. یک روز مبلغ دریافتی او از خلیفه، به 150 هزار دینار رسید.

روزی ابراهیم موصلی چند آواز برای هادی خواند و در او هیجان بسیاری انگیخت. هادی او را تشویق کرد و بارها از وی خواست که بخواند. آن‌گاه در پایان بزم، به یکی از پیش‌کاران خود دستور داد که دست ابراهیم را بگیرد و به خزانه بیت‌المال ببرد تا او هر قدر می‌خواهد، بردارد و حتی به او گفت که اگر ابراهیم خواست، بگذارد تمام بیت‌المال را ببرد. ابراهیم می‌گوید: «وارد خزانه بیت‌المال شدم و فقط پنجاه هزار دینار برداشتم.»⁽³⁾

بنابر گفته پسر ابراهیم، اگر هادی بیشتر عمر می‌کرد، ابراهیم می‌توانست حتی دیوارهای خانه‌اش را از طلا و نقره بسازد.⁽⁴⁾

متوکل نیز دست کمی از نیای خود نداشته است. بنابر نقل طبری، وقتی متوکل، قصر «جعفری» خود را به پایان رساند، مطربان و دلقکان را فراخواند و پس از انجام کارشان به آنان دومیلیون درهم پرداخت.⁽⁵⁾

5. بخشش‌ها

خلفا، بیت‌المال مسلمین، را تنها به رقاصان و آوازه‌خوانان بزم‌هایشان نمی‌بخشیدند؛ مادران، همسران و دیگر بستگان آنان نیز از این بخشش‌ها بهره‌مند بودند. متوکل به مادرش شجاع، سالی شش‌صدهزار دینار می‌داد. آورده‌اند که پنج

میلیون دینار پول نقد، جواهراتی به ارزش یک میلیون دینار و زمین‌هایی که ارزش غلات سالانه آن چهارصدهزار دینار بود، پس از مرگ این زن به‌جا ماند.⁽¹⁾

ام‌قبیحه⁽²⁾همسر متوکل و مادر معتز نیز از همین بخشش‌های همسر و پسرش به ثروت‌های هنگفتی دست یافته بود، چنان‌که پس از کشته شدن پسرش معتز، آن هم به دلیل ناتوانی از فراهم آوردن پنجاه هزار دینار برای مخارج سپاه خود، در نزد او یک میلیون و پانصدهزار دینار پول نقد و سه جعبه جواهرات از زمرّد و یاقوت و دُرهای گران‌بها یافتند که مانندی نداشت⁽³⁾و قیمت آنها دومیلیون دینار بود.⁽⁴⁾

خلفا، به شاعران درباری و یا مداحان و ستایندگانی که حکومتشان را حق و آنان را از امامان علیهم السلام به پیامبر نزدیک‌تر نشان می‌دادند و با زبان گزنده‌شان بر علویان می‌تاختند، نیز فراوان می‌بخشیدند.

متوکل به ابراهیم بن مدبر برای قصیده‌ای که در شفای بیماری او سروده بود، پنجاه‌هزار درهم صله داد و نیز به وزیر خود دستور داد تا او را به کار پر سودی بگمارد.⁽⁵⁾نیز به ابوالشبل البرجمی برای قصیده‌ای که در مدح او سروده بود، سی‌هزار درهم پاداش داد.⁽⁶⁾

حسین بن ضحاک خلیع نیز برای سرودن شعری در وصف خدمت‌کاری که به او پیاله شرابی به هم‌راه عنبر داده بود، هزار دینار در برابر هر بیت گرفت.⁽⁷⁾

ابوالعنبس برای شعری که در هجو بُحتری شاعر گفته بود، ده هزار درهم گرفت و برای شعری که در وصف خر متوکل و عشق‌بازی آن گفته بود، جایزه دریافت و خوش‌حالی فراوان متوکل را سبب شد.⁽⁸⁾

ابوالشمط، مروان بن ابی‌الجنوب برای قصیده‌ای در مدح او خلعت و دویست هزار دینار و اموال، صله گرفت.⁽¹⁾او بارها از متوکل صله‌های گران گرفته بود.⁽²⁾

ابن اثیر، از ابوالشمط چنین نقل قول می‌کند:

من برای متوکل شعری خواندم که در آن هجا و ناسزای رافضه بود. او مرا امیر بحرین و یمامه کرد و چهار خلعت به من داد. منتصر هم به من یک خلعت داد. سپس متوکل دستور داد سه هزار دینار بر من نثار کنند و به منتصر و سعد ایتاخی امر کرد که دینارها را از زمین جمع کنند و به من بدهند. آنان نیز هر چه او دستور داد، انجام دادند.⁽³⁾

ملک الخیلفة

جعفرِ

للدّین و

الدنیا سلامة

لکم تراث

محمدِ

و بعدلکم

تنفی الظلامة

یرجو التراث

بنوالبنا

تِ و مالهم

فیها قلامة

والصهر لیس

بوارث

والبنت

لاترث الامامة

ما للذین

تنحلوا

میراثکم

إلّا الندامة

أخذ الوراثة

اهلها

فعلام لومکم

علامة

لو کان حقکم

لما

قامت علی

الناس قیامة

لیس التراث

لغیرکم

لا و الله و

لا کرامة

اصبحت بین

محبّکم

والمبغضین

لکم علامة؛

سلطنت خلیفه که جعفر باشد، برای دنیا و دین سلامت است.

میراث محمد برای شماست، با عدالت شما ظلم از بین می‌رود.

فرزندان دختر [بنی فاطمه] آرزوی میراث را می‌کنند و حال آن که به اندازۀ سر ناخن از آن بهره ندارند.

داماد، وارث نمی‌شود و دختر، وارث امامت نمی‌گردد.

آنان که ادعای میراث شما را می‌کنند بهره‌ای جز پشیمانی ندارند.

ارث را وارثین و اهل آن به دست آورده‌اند، پس برای چه ملامت می‌کنید.

اگر این حق [خلافت] برای شما [بنی‌فاطمه] بود، نسبت به شما این همه شور و نشور نبود.

این میراث برای غیر از شما [بنی‌العباس] نیست، نه به خدا قسم! دیگران گرامی و کریم نیستند.

تو خود میان دوستان و بدخواهان، یک علامت هستی.

ناگفته نماند که در همین دوره، شاعرانی نیز بودند که تن به این رذالت‌ها و حقارت‌ها نمی‌دادند؛ شاعرانی هم‌چون دِعبِل خزاعی شیعی (148 - 246 قمری) که از محبان اهل‌بیت علیه السلام بود. وی سرانجام در راه امامان و در زمان متوکل کشته شد. دعبل به کسی که عواقب ناگوار هجوهایش را برایش یادآورد، گفت: پنجاه سال است که دار خود را بر دوش می‌کشم و هنوز کسی را نیافته‌ام که مرا بر دار کند.

ملوک

بنی العباس فی الکتب سبعة

و

لم تأتنا عن ثامن لهم کتب

کذلک

اهل الکهف فی الکهف سبعة

خیار

إذا عدوا و ثامنهم کلب

و

ان لی لا علی کلبهم عنک رتبة

لأنک

ذو ذنب و لیس له ذنب؛

پادشاهان بنی‌عباس در نوشته‌ها، هفت تن هستند و هنوز از هشتمین آنها نامی در نوشته‌ها ندیده‌ام.

اصحاب کهف نیز چنین بودند، هفت تن برگزیده و هشتمین سگشان بود.

ولی من سگشان را بر تو برتری می‌دهم؛ زیرا تو گناه‌کاری و آن را گناهی نبود. (نک: حنّا الفاخوری، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه دکتر عبدالمحمد آیتی، ص373)

از بخشش‌های متوکل، تنها شاعران برخوردار نبودند، بلکه خنیاگران و دلقکان و مسخرگان نیز جوایز بزرگی دریافت می‌کردند.

برای نمونه، روزی متوکل دستور داد که عباده، مخنث دربار را در سرمای زمستان در یکی از آب‌گیرها بیندازند و آن‌گاه که در آستانه هلاکت بود، دستور داد او را درآورند و بپوشانند، سپس او را به نزد خود خواند و گفت: حالت چطور است؟

عباده گفت: از آخرت بر می‌گردم!

متوکل خندید و گفت: برادرم واثق را چگونه دیدی؟

عباده گفت: از جهنم گذر نکردم.

متوکل خندید و فرمان داد به او صله بدهند.⁽¹⁾

یکی دیگر از سرگرمی‌های متوکل این بود که ابوالعبر شاعر نادان و بذله‌گو را در منجنیقی می‌گذاشت و دستور می‌داد او را به هوا پرتاب کنند؛ همین که به بالا می‌رسید، می‌گفت: راه را باز کنید! منجنیق آمد. سپس در آب‌گیر می‌افتاد و مانند ماهیان با تور صید می‌شد.⁽²⁾او از متوکل بیش از هر شاعری پول می‌گرفت.⁽³⁾مسعودی می‌نویسد: «هرکس در زمینه‌های جدی و شوخی و غیره ابتکاری داشت و

پیش‌قدم بود، از خوان یغمای متوکل بهره‌مند می‌شد و اموال زیادی از آنِ خود می‌ساخت.»⁽¹⁾

6. طعام‌ها

حرص و اسراف در فراهم آوردن انواع و اقسام خوراکی‌ها، نوشیدنی‌ها و شیرینی‌ها، و چیدن سفره‌های رنگین با ظروف طلا و نقره، از ویژگی‌های خلفای عباسی و هم‌چنین وزیران و امیران آنان بوده است.⁽²⁾

مأمون روزانه شش هزار دینار خرج می‌کرد که بیشتر این مبلغ را در آشپزخانه به‌کار می‌بستند.⁽³⁾

درباره هارون الرشید نیز آورده‌اند که در هر روز سی نوع طعام بر سر سفره‌اش می‌چیدند و ده هزار درهم خرج غذایش می‌شده است.⁽⁴⁾

برخی از خلفای عباسی از شعرای خود می‌خواستند که درباره این سفره‌های رنگین شعر بسرایند.⁽⁵⁾

دکتر ابراهیم حسن در کتاب تاریخ الاسلام و دکتر شوقی ضیف در العصر العباسی الثانی نمونه‌هایی شنیدنی از این اسراف و شکم‌بارگی را یادآور شده‌اند.⁽⁶⁾دکتر زهراوی نیز در کتاب النفقات و ادارتها فی الدولة العباسیة مخارج گزاف روزانه غذا و آشپزخانه هر یک از خلفای عباسی را آورده و اسراف و ول‌خرجی آنان را برشمرده است.⁽⁷⁾

افزون بر مخارج شکم‌بارگی خلفا و اسراف آنان در طعام، مخارج سنگین همسران خلفا و فرزندان آنها و مبلغ گزاف خرید و نگاه‌داری کنیزکان زیبا و لباس‌های فاخر

و... و از همه مهم‌تر ول‌خرجی‌ها و رشوه‌های فراوان که در هنگام رسیدن به خلافت برای بیعت با آنان می‌پرداختند، رقم‌های سنگین و سرسام‌آوری است که فشار آنها، تنها توده مردم مسلمان را می‌آزرده است؛⁽¹⁾مردمی که متوسط خرج ماهیانه خانوادگی آنان در همان دوره، بیش از 25 درهم نبوده است، یعنی به طور متوسط از روزی یک درهم فرا نمی‌رفته است.⁽²⁾در همین حال، مخارج شخصی متوکل در سال افزون بر 500/502/76 درهم بوده است.⁽³⁾

نه تنها خلفا که وزیران و امیران و دیگر کارگزاران دولت نیز در فساد و اسراف‌کاری شهره بوده‌اند؛ چراکه «الناس علی دین ملوکهم». برخی از این فسادها و اختلاس‌ها⁽⁴⁾در پی می‌آید:

یکم. واثق در سال 229 قمری عده‌ای از منشیان دولت را به زندان انداخت و از آنان اموال زیادی را مصادره نمود. از احمد بن اسرائیل هشتادهزار دینار، از سلیمان بن وهب (منشی ایتاخ) چهارصدهزار دینار، از حسن بن وهب چهارده‌هزار دینار، از ابراهیم بن ریاح و منشی‌هایش صدهزار دینار، از نجاح شصت‌هزار دینار و از ابوالوزیر 140 هزار دینار گرفت.⁽⁵⁾

دوم. متوکل چهل روز پس از خلافت، بر ابوالزیات وزیر خود و وزیر برادرش واثق غضب کرد و او را از وزارت عزل و همه اموال و دارایی‌هایش را مصادره نمود⁽⁶⁾و به جای او، ابوالوزیر را به وزارت منصوب کرد. اما چیزی نگذشت که در همان سال (233 قمری) بر او نیز خشم گرفت و اموال او و برادرش

و منشی‌اش را مصادره کرد⁽¹⁾و سرانجام به مبلغ دویست‌هزار دینار با او مصالحه کرد.⁽²⁾

سوم. به نقل طبری، هنگامی که متوکل بر عمر بن فرج رُخَّجی، از منشیان بزرگ دولت، غضب کرد و اموالش را مصادره نمود، از خانه‌اش پنجاه بار شتر، فرش‌های گران‌بها به هم‌راه اموالی دیگر آوردند.⁽³⁾قیمت اینها را تا 120 هزار دینار نوشته‌اند. از برادر او نیز 150 هزار دینار مصادره کردند.⁽⁴⁾

بنابر عقیده دکتر شوقی ضیف، در خانه یکی از منشیان حکومت که این اندازه فرش‌های گران‌بها باشد، دیگر خدا می‌داند که در خانه وزرا و خلفا چه اندازه از این فرش‌ها بوده است.⁽⁵⁾

چهارم. متوکل در سال 237 قمری بر قاضی القضات خود احمد بن ابی دؤاد خشم‌گین شد و تمام املاک و اموال او را مصادره نمود و فرزندش ابوالولید و دیگر فرزندان او را نیز به زندان انداخت. ابوالولید 120 هزار دینار و جواهراتی به ارزش 20 هزار دینار⁽⁶⁾به خلیفه داد و تعهد کرد شانزده میلیون درهم از فروش املاک خود بپردازد تا آزاد شد.⁽⁷⁾

متوکل پس از برکناری احمد بن ابی دؤاد و مصادره اموالش، یحیی بن اکثم را قاضی‌القضات گمارد. اما جالب این‌که او را هم سه سال بعد، یعنی در سال 240 قمری از کار برکنار کرد و مبلغ 75 هزار دینار، و چهارهزار جریب زمین در بصره از وی غرامت گرفت.⁽⁸⁾

چگونه قاضی القضات این اندازه ثروت را در مدت سه سال اندوخته است؟ شاعر چه نیکو گفته است:

اگر ز باغ رعیت ملک خورد سیبی

برآورند غلامان او درخت از جای

دکتر شوقی ضیف در کتاب خود، ثروت‌های برخی از وزیران، امیران و منشیان خلفای عباسی و درآمدها، زمین‌ها، اختلاس‌ها و رشوه‌های آنان، به هم‌راه باغ‌ها، منزل‌های وسیع، وضعیت خانه، اثاث، کنیزان، خدمه، محافظان مسلح و خوراک و پوشاک آنان را گزارش می‌کند.⁽¹⁾

او در پایان می‌افزاید: این‌گونه اموال دولت اختلاس می‌شد و به غارت می‌رفت. دزدان و غارت‌گران کسانی نبودند جز وزیران و منشیان و امیران. آنان فراوان خوش می‌گذراندند، در حالی‌که توده مردم در فقر و سیه‌روزی و ناامیدی دست و پا می‌زدند؛ گویا هیچ حکومتی در کار نبود، بلکه حکومت خود در نهایت فساد به سر می‌برد.⁽²⁾

به گفته او، دستگاه خلافت و کارمندان دولت در فساد و رشوه غرق بودند، چنان‌که بدون اغراق می‌توان گفت: بیشتر کارمندان دولت به‌ویژه مأموران مالیات و خراج، در اختلاس و رشوه غرق بوده‌اند.⁽³⁾وزیران هم برای رسیدن به وزارت، رشوه‌های کلان می‌داده‌اند تا آن‌جا که بعضی‌ها برای دست یافتن به آن تا پانصد هزار دینار می‌پرداخته‌اند؛ چون می‌دانستند در اسرع وقت آن را جبران می‌کنند!⁽⁴⁾

بسیاری از قیام‌ها و شورش‌های این دوره، به‌ویژه صاحب زنج و بعدها قرامطه، فریاد و واکنشی در برابر این همه ظلم و چپاول طبقه حاکم و فقر و بدبختی توده‌های پابرهنه بوده است.⁽⁵⁾

جاحظ⁽⁶⁾(159- 255 قمری) از مفاخر این عصر، بی‌چارگی و تهی‌دستی خود را

در اشعاری، چنین به تصویر می‌کشد:

أقام بدار الخفض راضٍ بحظة

و ذوالحرص یسری حیث لا أحد یدری...⁽¹⁾

دانشمند در خانه‌ای پست زندگی کند و از بهره خود خشنود است، لیکن آزمند هم‌چنان در وادی حرص پیش می‌رود و «رضای به قسمت» را کاری توهین آمیز می‌شمارد، در حالی که بدون رضایت، زهر در کام آدم است و جام تلخ‌تر از صبر زرد در دستش.

بی‌تابی کردم، اما پاسخی نگرفتم و اگر خردمند بودم به مال اندک قناعت می‌کردم. می‌پندارم ابلهان قوم، زندگی بهتری دارند و در خوشی و ناخوشی نیرومندترند. حوادث تلخ و شیرین بر آنان می‌گذرد، لیکن بی خبر از آنان کار خود را می‌کنند.

از نظر زمانه، آدم مجرّب و کار دیده با گوسفند صفتان بی‌شعور یک‌سان است. اگر پروردگارم نمی‌خواست مرا پای‌بند شرف و جویای قلّه‌های کرامت و افتخار قرار نمی‌داد.

من که مرگ را بر خفت ترجیح می‌دادم، ناچار شدم برای دریافت عطا و بخشش در برابر بعضی از آنان گردن کج کنم، همین که دیدم آنان برخورد خوب و چهره خندان را وسیله حفظ و نگه‌داری دارایی خود می‌کنند روی گرداندم و راه منزل پیش گرفتم. اینک دوباره هم‌پیمان درس و اندیشه هستم.

آن‌گاه که جاحظ چنین محتاج و فقیر می‌نموده، تکلیف دیگر دانش‌وران نیز روشن بوده است.⁽²⁾

«ابوالعیناء» دیگر شاعری است که فقر عمومی آن دوره را به تصویر می‌کشد و تهی‌دستی خود را بیان می‌کند. او می‌گوید:

الحمدللّه لیس لی فرس

و لا علی باب منزلی حرس...⁽³⁾

خدا را سپاس که نه مرا اسبی است و نه بر در خانه‌ام نگه‌بانی. غلامی نیز ندارم که اگر او را بخوانم مانند برق به سویم بشتابد، فرزندم غلام من است و همسرم

کنیزکم که مالک و همسر او هستم. لذا از همگان نومیدم و نیاز به دیدن چهره‌های عبوس ندارم. نه خوش‌رو و نه بد اخمم، مرا بر در خانه خود نمی‌بیند.

حمداوی نیز از شاعران فقیر اما بلند طبع آن دوره به شمار می‌رود که زیر بار حکومت نرفته است و از فقر خود چنین پرده برداشته است:

تسامی الرجال

علی خیلهم

و رجلی من

بینهم حافیة

فان کنت حاملنا

ربنا

والا فارجل بنی

الزانیة⁽¹⁾

بزرگان هر یک بر اسبی سوارند و از آن میان این من هستم که پیاده می‌روم. پروردگارا! یا مرا نیز مرکبی عطا کن یا آن‌که زنازادگان را از مرکب‌هایشان فرود آر.

سعید بن وهب نیز از ادیبان آن دوره، از شدت فقر فریادش به آسمان بلند بوده و چنین گفته است:

من کان فی

الدنیا له شارة

فنحن من نظارة الدنیا...⁽²⁾

هرکس در دنیا بهره‌ای از زیبایی و دارایی و کمال دارد، ولی ما از تماشاچیان دنیا هستیم. از دور با حسرت آن را نظاره می‌کنیم، گویی الفاظی بی‌معنا هستیم. دیگران از نردبان ترقی بالا می‌روند، اما روزگار ما، در میان پَستان و اراذل سپری می‌گردد.

بنابر ادعای ادیبان آن روزگار، پرداختن به دانش و فرهنگ نتیجه‌ای جز فقر و حرمان و تهی‌دستی نداشته است. عطوی می‌گوید:

یا أیها الجامع

علماً جماً

إمض إلی الحرفه

قدماً قدماً⁽³⁾

ای کسی که دانش بسیاری فراگرفته‌ای! شتابان به سوی حرفه‌ای روی آور. از ثروت محروم و فهمی به تو داده شده است. پس سوگند به روزی دهنده و قسمت کننده آن، که دانش، دشمن تو خواهد بود.

او در ادبیاتی حزن‌آور، وضعیت رقت‌بار خود را چنین ترسیم می‌کند:

هجم البرد مسرعاً و یدی صفر و جسمی عار بغیر دثارٍ

فتسترت منه طیله

التشارین إلی تهتکت استاری...⁽¹⁾

سرما، شتابان هجوم آورد و من دستم تهی و تنم عریان بود. به سختی ماه‌های «تشرین»⁽²⁾خودم را پوشاندم تا آن‌که پوشش‌هایم پاره‌پاره گشت. پیراهنم را آن قدر با نخ و سوزن وصله کردم تا آن‌که آنها را نیز از دست دادم و شپش‌های ریز و درشت در کناره‌های پیراهنم به راه افتادند و قطاری از آنها به دنبال قطاری دیگر و دسته‌ای پس از دسته‌ای راه سرم را پیش گرفتند. سرانجام، ماه «کانون» فرا رسید و سرمای سخت زمستان چهره‌ام را سیاه کرد و چیزی که از آن می‌ترسیدم به سرم آمد.

شاعر هم‌چنان در بیان تصویر درماندگی و فقر خود چنین می‌گوید:

لو تأملت صورتی و رجوعی

حین أسی إلی ربوع قفار...

اگر به چهره غم‌بارم آن هنگام که به بیابان‌های بی‌آب و علف پناهنده می‌شوم، نگریسته باشید، من در آن‌جا تنها هستم و اساساً ارزشی و امتیازی ندارد که دیگری به دیدارم آید یا مسکن گزیند. من حتی به قضای حاجت نیاز ندارم؛ زیرا لقمه‌ای نان نخورده‌ام و هنگامی که آدمی غذا نخورد، زحمت بنایی را ندارد و از قضای حاجت بی‌نیاز خواهد بود.

درویشی و تهی‌دستی این شاعر به جایی رسیده که چیزی نمی‌یابد تا بدن خود را بپوشاند و از سرما حفظ کند و جز پیراهن‌های پوسیده که قطارهای شپش در آنها در جولان هستند، پوششی ندارد. این ابیات نهایت درماندگی او را نشان می‌دهد. او به ویرانه‌ای دور دست پناه می‌برد و درددل می‌کند و به دلیل گرسنگی و نخوردن غذا به قضای حاجت نیز احتیاجی ندارد؛ زشت‌ترین نوع بیمارگی و فقر که آدمی به آن گرفتار می‌شود.⁽³⁾

یعقوب بن یزید تمّار، از ادیبان آن دوره نیز در خانه‌ای متعلق به حکومت زندگی می‌کرد که هر دو ماه هفتاد درهم باید می‌پرداخت، لیکن به دلیل تنگ‌دستی امکان

پرداخت اجاره نداشته است. وی احوال خود را چنین ملال‌انگیز به تصویر می‌کشد:

یا رب لا فرج مما اکابدة

بسرّ من رأی علی عسری و

اقتاری...⁽¹⁾

پروردگارا! مرا گشایشی از مصایبی که بر اثر فقر و بی‌چیزی در سامرا می‌کشم نیست. قبل از مرگ آسایشی ندارم تا دل کم صبرم اندکی آرامش یابد.

هفتاد درهم - از آنها که صیرفی درست و خالص می‌داند - بِدِهی، مویم را سپید کرده است. اجاره‌گیرندگان قبل از رسیدن موعود آماده‌اند تا یکایک، دراهم را وصول کنند. همین که زمان پرداخت فرا می‌رسد، غم و اندوهم زیاد شده و اشک‌هایم مانند باران فرو می‌ریزند. هر روز می‌میرم و زنده می‌شوم و با پیدایش ماه نو، بدنم پاره پاره می‌گردد.

مغربیان سیاه‌چرده که گویی چهره‌های خود را با قیر و زِفت پوشانده‌اند، به سراغم می‌آیند و اگر لحظه‌ای درنگ کنم، درِ خانه‌ام را با پتک و تیشه می‌شکنند و اگر آشکار گردم، کمترین پی‌آمد آن، کندن در و زندانی شدن است. در صورتی که همسایه بر من ترحم نکند.

پس اگر با وامی مرا کمک کنند آنان پول خود را گرفته، می‌روند وگرنه فردا برهنه خواهم بود. از حراجی بپرسید که پیراهن‌هایم را در بازار به چند فروخته است.

اگر هنگام مرگم بگویند وصیت کن، به آنها خواهم گفت: شهادت می‌دهم که خدایم خالق و آفریننده است و احمد صلی الله علیه و آله و سلم بنده خدا و فرستاده اوست و هفتاد درهم، بدهی اجاره‌خانه می‌دهم.

شاعر، تهی‌دستی خود را که در حقیقت وضعیت آن روزگار را تمام‌نما بازمی‌تابد، در ابیات یادشده به خوبی نشان می‌دهد. آن هنگام که دانش‌مندان و فرهنگیان جامعه چنین در چنگال فقر له می‌شدند و زحمت‌کشان جامعه آن‌گونه به وسیله قدرت‌مندان جامعه استثمار می‌گشتند، ثروت‌های جهان اسلام به سوی دربار سرازیر می‌شد تا خرج رقاصان و آوازه‌خوانان و دلقکان و مسخرگان و کنیزکان زیبا شود و بزم‌های شبانه پر از گناه و نکبت عباسیان را رونق دهد.⁽²⁾

ج) وضعیت فکری

متوکل «وضعیت فکری» این دوره را از اعتزال⁽¹⁾(مذهب رسمی دولت) به مذهب اهل حدیث گرداند و به سرکوب معتزله و شیعیان، و حمایت از اهل حدیث پرداخت که بیشتر اهل سنت⁽²⁾بودند.

اقوال متعددی درباره اعتزال و زمان پیدایش آن وجود دارد.⁽³⁾برخی از محققان، اعتزال را پدیده اواخر قرن اول هجری و در دوره امویان و جدایی واصل بن عطا از استاد خود حسن بصری (21- 110 قمری) می‌دانند.⁽⁴⁾به گفته آنان، اعتزال با پنج اصل در عراق پدید آمد و بالید.⁽⁵⁾

این مکتب، بر عقل‌گرایی به‌گونه افراطی تأکید دارد، چنان‌که برخی آن را مانند عقل‌گرایی اروپا در عصر رُنسانس دانسته‌اند.⁽⁶⁾

این مذهب تا دوره مأمون به مسائل سیاسی نپرداخت،⁽⁷⁾اما در دوره مأمون (198- 218 قمری) دولت این عقیده را رسمی خواند و با حمایت‌های خود آن را به اوج رساند. برخی از محققان با برشمردن شواهد تاریخی، بر این عقیده‌اند که هدف

اصلی مأمون از این کار، مبارزه با امامت شیعه و در رأس آن مبارزه با امام رضا علیه السلام و محکوم کردن و شکست آن حضرت بود، تا بدین وسیله، بزرگ‌ترین مانع و خطر را از سر راه خود و دیگر خلفای عباسی بردارد.⁽¹⁾

مأمون با اجبار امام به پذیرش مقام ولایت‌عهدی از یک طرف و ترجمه کتاب‌های یونانی در فلسفه و منطق از طرف دیگر، برای تحقق اهداف خود تلاش می‌نمود.

او با واداشتن امام علیه السلام به پذیرش مقام ولایت‌عهدی، می‌پنداشت که امام علیه السلام را دور از زهد و خواهان مقامات دنیوی می‌تواند بنماید،⁽²⁾مأمون با انگیزش نهضت ترجمه،⁽³⁾شکست امام و بستن در خانه اهل‌بیت علیهم السلام را در سر داشت،⁽⁴⁾اما همه نقشه‌های شومش با برخوردهای پیچیده و دقیق امام علیه السلام و برخورداری حضرت از موهبت عصمت و علم الهی، نقش بر آب شد تا آن‌جا که جز کشتن امام علیه السلام چاره‌ای ندید. به گفته ابوصلت، مأمون از شهرهای مختلف، متکلمان را فرا می‌خواند تا شاید یکی از آنان در مباحثه، امام علیه السلام را شکست دهد و منزلت ایشان را در نزد علما پایین بیاورد و به وسیله آنان، شکست خوردن امام علیه السلام را در میان مردم شایع گرداند، ولی هیچ دشمنی، از یهود و نصارا و مجوس و صابئیان و برهمنان و بی‌دینان و مادیان، با آن حضرت سخن نمی‌گفت، مگر آن‌که با دلیل و برهان محکوم و ساکت می‌گشت.

وی در ادامه می‌افزاید که چون نیرنگ‌های مأمون به نتیجه نرسید، به آن حضرت سوء قصد کرد و با خورانیدن سم ایشان را کشت.⁽⁵⁾

مأمون پس از پذیرش این مذهب، مردم را واداشت که بپندارند قرآن مخلوق است. این پندار، از نظریات «معتزله» است.

او در سال 218 قمری به حاکم بغداد نامه‌ای نوشت و از او خواست که قاضیان و محدثان را در مورد مسئله مخلوق بودن قرآن بیازماید تا چنان‌چه از پذیرش این نظر سر باز زنند، آنان را از جای‌گاه خود برکنار کند. هم‌چنین دستور داد که از قاضیان تعهد بگیرند که شهادت باورمندان به مخلوق بودن قرآن را، بپذیرند، و منکران به این باور را مجازات کنند.⁽¹⁾این کار که در واقع نوعی تفتیش عقاید بود، در تاریخ «مِحنَة القرآن»⁽²⁾نام گرفت.

وادار کردن مردم به پذیرش این باور، از جمله وصایایی بود که مأمون به معتصم ولی‌عهد خود کرد. معتصم نیز که از علم بهره‌ای نداشت، بر هر کدام از علما که بر این باور نبودند، بسیار سخت می‌گرفت و بر عالمان و قاضیان نامعتقد به این باور معتزله، تازیانه می‌زد و آنان را شکنجه می‌کرد.⁽³⁾

واثق (227- 232 قمری) نیز به پیروی از معتصم این باور را پذیرفت و از معتزله پشتیبانی می‌کرد. او تا آن‌جا به مردم برای پذیرش عقاید آنان سخت گرفت که باعث رنجش خاطر مردم بغداد شد.⁽⁴⁾وی افراط را به آن‌جا رساند که در معاوضه اسیران مسلمان با رومیان، پذیرش مخلوق بودن قرآن را پایه‌ای برای مسلمانی نهاد، چنان‌که هر کدام از اسیران نامعتقد به این باور را نامسلمان می‌خواندند و مبادله نمی‌کردند.⁽⁵⁾

خلفای عباسی چنان سخت گرفتند که همه مخالفان را شکنجه کردند و آزردند و در زندان افکندند.⁽⁶⁾احمد بن حنبل به جرم مخالفت با این پندار، تازیانه خورد و مدت‌ها زندانی شد.⁽⁷⁾در زمان حکومت واثق، اهل بغداد به خاطر اعتراض به این

باور، به رهبری احمد بن نصر خزاعی قیام کردند و خواستار عزل واثق شدند. این قیام به‌کوشش واثق شکست خورد و او رهبر آن قیام را کشت.⁽¹⁾یوسف بن یحیی بُوَیطی از شاگردان شافعی نیز شکنجه شد و در زندان درگذشت.⁽²⁾بی‌تردید، این‌گونه کارها نفرت بسیار مردم از معتزله را برمی‌انگیخته است.⁽³⁾

سرانجام، در پی درگذشت واثق، متوکل (232 - 247 قمری) روی کار آمد. او با چرخشی آشکار، سیاست حمایت از اهل حدیث و سرکوبی معتزله و شیعیان⁽⁴⁾را در پیش گرفت.⁽⁵⁾و بدین وسیله، رضایت توده مردمی را توانست فراهم آورد که به دلیل سخت‌گیری‌های معتزله و حمایت‌های بی‌دریغ خلفا از آنان، به ستوه آمده بودند.⁽⁶⁾مردم در ستایش او به سبب این کار چنان مبالغه کرده بودند که او را یکی از سه خلیفه، احیاکننده سنّت و از بین برنده بدعت نامیدند.⁽⁷⁾

افزون بر این، متوکل توانست علویان را که بیشتر آنان به اعتزال می‌گراییدند و در واقع، عناصر تندرو جامعه بودند، شکست بدهد.⁽⁸⁾او با این چرخش فکری، برای رسیدن به اهداف سیاسی خود و نابودی هر چه بیشتر معتزله و شیعه، روش‌های ویژه‌ای به‌کار بست:

نخست، ممنوع کردن تفتیش عقاید مذهبی (المحنه) که مأمون، با پشتیبانی

معتزلیان به کار می‌بست. وی، ایشان و هوادارانشان را به پذیرش شعارهای ضد شیعی ترغیب می‌کرد؛

دوم، ابن‌زیات، وزیر و هم‌کارانش را از مشاغل خود برکنار کرد و به جای او جُرجرائی و ابن‌خاقان را گماشت که در گرایش‌ها و سیاست‌های ضد شیعی افراطی بودند؛

سوم، ارتش جدیدی به نام شاکریه سامان داد و بدین منظور، افرادی را به‌کار گرفت که در بینش ضد علوی معروف بودند؛ مردمانی از سوریه، الجزیره، جبل، حجاز و حتی از عبنا که علیه تفتیش عقاید مذهبی (محنة القرآن) قیام کرده بودند.⁽¹⁾

متوکل افزون بر این کارها، مخالفان شیعی و علوی خود را به‌گونه‌هایی دیگر می‌آزرد⁽²⁾که پیش‌تر به برخی از آنها، هم‌چون خراب کردن قبر امام حسین علیه السلام اشاره شده است.

از دیگر روی‌دادهای مهم در این ایام، شکل‌گیری و تدوین برخی جوامع روایی و صحاح اهل سنت، هم‌چون مصنف ابن ابی‌شیبة، (متوفای 235 قمری)، صحیح بخاری (متوفای 256 قمری) و صحیح مسلم (متوفای 261 قمری) است.⁽³⁾

چکیده

برای پی‌بردن به علل و زمینه‌های غیبت و دست یافتن به تحلیلی جامع و صحیح در این‌باره، وضعیت سیاسی - اجتماعی و فکری عصر عباسیان دوم، و دوره مرکزیت سامرا در آستانه غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بررسی شد. وضعیت سیاسی و ویژگی‌های این دوره، از این شمارند:

چنان‌که به وضعیت اجتماعی آن دوره پرداختیم، جامعه به دو قطب مالی و اقتصادی تقسیم گردید که دو قشر محروم و برخوردار از آن سر برآورد. از این‌رو، زندگی خلفا، وزیران و امیران، جشن‌ها و خوش‌گذرانی‌های افسانه‌ای آنان با تهی‌دستان و سیه‌روزان توده مردم مقایسه شد.

مهم‌ترین ویژگی و وضعیت فکری این دوره، چرخش فکری آشکار متوکل از اعتزال به اهل حدیث و سرکوبی معتزلیان و قدرت بخشیدن به اهل سنت و جماعت بوده است.

فصل چهارم: وضعیت فکری، سیاسی و اجتماعی شیعه در آستانه غیبت صغرا

اشاره

در آستانه عصر غیبت، تشیع از مهم‌ترین و اصیل‌ترین گروه‌های اسلامی و قوی‌ترین احزاب مخالف خلفا و حکومت بوده است. شاگردان و اصحاب تربیت‌یافته در نزد امامان علیهم السلام اصولی را که از ایشان آموخته بودند، در کتاب‌های «چهارصدگانه» (اصول اربع‌مأه) گرد آوردند. امامان علیهم السلام مبانی اعتقادی و فقهی شیعه را تبیین می‌نمودند و به گردآوری کتاب‌ها سفارش و تأکید می‌فرمودند.

همواره امامان شیعه در محاصره سیاسی بودند و به‌رغم تقیه فراوان، ایشان را از مدینه به سامرا بردند تا بر رفت‌و‌آمدهایشان نظارت بیشتر کنند. دسترسی شیعیان به امام، بسیار پرخطر بود. آن‌گاه که مبارزه حساس و پیچیده شد، شیعه طرح سازمان مخفی وکالت، را درافکند؛ سازمانی که پایه‌های آن از دوره امام صادق علیه السلام ریخته شده بود و در دوره عسکریین علیهما السلام به اوج نفوذ خود رسید. سازمان مخفی وکالت، تشکیلاتی بسیار پیچیده بود که شناسایی ابعاد پنهان آن، بررسی فراوان می‌طلبد.

امامان علیهم السلام در این مرحله با ارتباط‌های سازمان‌یافته و پنهانی، به بسط و توسعه این سازمان و در نتیجه، حفظ، تقویت و گسترش شیعه می‌پرداختند. تأیید و حمایت برخی از قیام‌های علویان برای ایجاد ضعف در پایه‌های حکومت عباسی و یا کم

کردن ظلم و بی‌داد آنان، از دیگر عمل‌کردهای امامان شیعه علیهم السلام در این مرحله تاریخ‌ساز بوده است.

به لحاظ اجتماعی، تودۀ شیعیان تحت فشار و ظلم شدید خلفا بودند؛ اموال آنان مصادره شده و جان آنان در خطر بود. آنها را از پست‌ها و سمت‌های مهم دولتی، اخراج کرده و تا آن‌جا که ممکن بود در تنگنا و فشار قرار می‌دادند. از این‌رو، تعدادی از آنان با سیاست تقیه در دربار و مناصب مهم نفوذ کرده تا در مواقع ضروری بتوانند اقدامات مفیدی انجام دهند.

رهبران شیعه در این دوره محصور بودند، ولی هم‌چون دیگر امامان علیهم السلام در میان همه قشرهای مردم نفوذ فراوانی داشتند.

کلینی از مردی از بنوحنیفه از اهالی بُست و سیستان نقل می‌کند که او روزی در آغاز خلافت معتصم، در سالی که ابوجعفر امام جواد علیه السلام به حج رفته بود، هم‌راه ایشان بر سفره‌ای نشسته که جمعی از درباریان نیز بنشسته بودند. آن مرد به امام جواد علیه السلام گفته: فدایت شوم! حاکم ما مردی است که شما اهل‌بیت را دوست می‌دارد و در دیوان او برای من مالیاتی برشمرده‌اند، اگر صلاح بدانید برای او نامه بنویسید و سفارش کنید به من نیکی کند.»

ابوجعفر در پاسخ به او فرموده بود: «من او را نمی‌شناسم.»

مرد گفته بوده است: «فدایت گردم، همان طوری که گفتم، او از دوست‌داران شما اهل‌بیت است و نامه شما برای او به نفع من خواهد بود.» پس امام علیه السلام کاغذی گرفته و نوشته‌اند: «بسم‌الله الرحمن الرحیم، اما بعد، رساننده این نامه، مذهب و مرامی جمیل از تو یاد کرد. همانا آن عملی برای تو (مفید) است که در آن نیکی انجام دهی، به برادرانت نیکی کن و بدان که خدای - عزّوجل - حتی از سنگینی یک ذرّه و یک خردل از تو می‌پرسد.»

پیش از آن‌که آن مرد به سیستان برسد، حسین بن عبدالله نیشابوری، حاکم سیستان را خبر رسانده بودند که او برخاسته، دو فرسخ به شهر مانده به پیش‌واز آن مرد رفته، نامه را از او گرفته، بوسیده، بر چشمانش گذارده و از او پرسید: خواسته‌ات چیست؟

آن مرد به حاکم سیستان گفته است که در دیوان تو بر من مالیاتی مقرر شده است.

حاکم دستور داده که آن مالیات را از او بردارند و گفت که آن مرد تا زمانی که من حاکم هستم، مالیاتی نپردازد. آن‌گاه از افراد خانواده‌اش پرسید، شمار آنان را که دانست، دستور داد که مقداری بیش از هزینه زندگی‌شان، برایشان جیره دهند پس آن مرد تا آن هنگام که حسین بن عبدالله نیشابوری زنده بود، مالیاتی نپرداخته و تا زمان مرگش جیره می‌گرفت.⁽¹⁾

الف) وضعیت فکری

شیعه در این دوره به لحاظ فکری - عقیدتی جای‌گاه شایسته‌ای داشت؛ چه این‌که صادقین علیهما السلام طرح مذهب ریخته بودند، احادیث در شکل «اصول» و «جوامع» نگه‌داری می‌شد⁽²⁾

حسن بن علیّ بن زیاد وَشّاء به ابن‌عیسی می‌گفت: «من در این مسجد (کوفه) نهصد شیخ را دیدم که همه می‌گفتند: حدّثنی جعفر بن محمد علیه السلام .» (تاریخ فقه و فقها، ص‌115، به نقل از: نجاشی، رجال)

حافظ ابوالعباس بن عقدۀ همدانی کوفی (333 قمری) کتابی درباره نام‌های کسانی که از حضرت صادق علیه السلام حدیث روایت کرده‌اند، تصنیف کرده که در آن چهارهزار نفر معرفی شده‌اند. (تاریخ فقه و فقها، ص‌115، به نقل از: نجاشی، رجال)

در دورۀ صادقین علیهما السلام نقل روایت و تدوین حدیث در بین شیعه آن‌چنان وسعت یافت که در هیچ عصر و دوره و در هیچ مذهبی این‌طور وسعت نیافته است. (نک: دکتر عبدالهادی الفضلی، تاریخ التشریع الاسلامی، ص‌203- 204) این عصر را عصر انتشار علوم آل محمد علیهم السلام نامیده‌اند. (تاریخ فقه و فقها، ص‌95)

شیخ طوسی، تعداد شاگردان امام هادی علیه السلام را در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی 185 نفر می‌داند. در میان این گروه شخصیت‌های برجسته‌ای؛ مانند فضل بن شاذان، حسین بن سعید اهوازی، ایوب بن نوح، ابوعلی (حسن بن راشد)، حسن بن علی ناصر کبیر، عبدالعظیم حسنی و عثمان بن سعید اهوازی به چشم می‌خورند که برخی از آنان دارای آثار و تألیفات ارزش‌مندی در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی هستند. (طوسی، رجال، ج1، ص373) و نیز نک: باقر شریف قرشی، حیاة الامام الهادی، ص‌170- 230)

برخی از محققان تعداد اصحاب و روات امام عسکری علیه السلام را تا 213 نفر برشمرده‌اند. (نک: محمد جواد طبسی، حیاة الامام العسکری علیه السلام، ص‌345- 413)

صاحب اعیان الشیعة نیز می‌گوید: «فقد روی عنه (الامام العسکری) من أنواع العلوم ما ملأ بطون الدفاتر؛ علوم و دانش‌های گوناگونی که از آن حضرت نقل شده، صفحات کتاب‌ها را پر ساخته است.» ج‌2، ص‌40)

و دفاع از کیان اعتقادی و فقهی شیعه در برابر فرقه‌ها و گروه‌های مختلف، به‌ویژه اهل‌سنّت برخوردار از حمایت و پشتیبانی خلفا تربیت شده بودند.

حفظ اسلام و فرهنگ وحی و نگه‌داری آن از دست‌برد حوادث و منحرفان از جمله وظایف امام است. روشن‌گری‌ها و موضع‌گیری‌های شایسته عسکریین علیهما السلام در برابر انحرافات فکری جامعه از صوفیه و واقفیه گرفته تا مُفوّضه، ثنویه، غُلات⁽¹⁾و... و پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و مشکلات فکری و دور کردن شیعیان از افتادن در وادی‌های بیهوده و توان‌سوز «المحنه»، از ویژگی‌های بارز این دوره به‌شمار می‌رود.

امام هادی علیه السلام در پاسخ به یکی از شیعیان، درباره مخلوق بودن قرآن چنین نوشت:

بسم‌الله الرحمن الرحیم. خداوند ما و تو را از دچار شدن به این فتنه حفظ کند که در این صورت بزرگ‌ترین نعمت را بر ما ارزانی داشته است وگرنه هلاکت و گمراهی است. به نظر ما بحث و جدال درباره قرآن (که مخلوق است یا قدیم) بدعتی است که سؤال کننده و جواب دهنده در آن شریکند؛ زیرا پرسش کننده دنبال چیزی است که سزاوار او نیست و پاسخ دهنده نیز برای موضوعی بی‌جهت خود را به زحمت و مشقت می‌افکند که در توان او نیست.

خالق، جز خدا نیست و به جز او همه مخلوقند، قرآن نیز کلام خداست؛ از پیش خود اسمی برای آن قرار مده که از گم‌راهان خواهی گشت. خداوند ما و تو را از مصادیق این سخن قرار دهد که می‌فرماید: «متقیان کسانی هستند که در نهان از خدای خویش می‌ترسند و از روز جزا بیمناکند.»⁽²⁾

از دیگر اقدامات مهم عسکریین علیهما السلام در این دوره، ایجاد آمادگی فکری در شیعیان برای ورود به عصر غیبت بود. هم‌چنین است احادیث فراوان آنان درباره فرارسیدن

غیبت و بشارت آنان به ولادت حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف ⁽¹⁾و ارجاع شیعیان به وکیلان⁽²⁾و تأیید برخی از کتاب‌های فقهی و اصول روایی⁽³⁾و سرانجام کم کردن تماس مستقیم با شیعیان، چنان‌که حتی در شهر سامرا به مراجعات و مسائل شیعیان با نامه یا به‌واسطه نمایندگان خویش پاسخ می‌دادند و بدین ترتیب، آنان را برای تحمل اوضاع و شرایط و تکالیف عصر غیبت و ارتباط غیرمستقیم با امام، آماده می‌ساختند.⁽⁴⁾هم‌چنان که خواهد آمد، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت صغرا همین روش را پیش گرفت و شیعیان را به تدریج برای دوران غیبت کبرا آماده کرد.

ب) وضعیت سیاسی

1. انتقال عسکریین علیهما السلام از مدینه به سامرا و نظارت فراوان بر آنان

عباسیان در این دوره در برابر عسکریین علیهما السلام همان سیاستی را پیش گرفتند که مأمون در برابر امام رضا و امام جواد علیهما السلام به کار برده بود. متوکل نیز در برابر امام هادی علیه السلام آن سنت شوم را به‌کار بست؛ سنّت شوم نزدیکِ دربار کشاندن امام علیه السلام و در تنگنا گذاشتن ایشان در حاشیه حکومت تا بتوانند کاملاً مراقب امام باشند، بر همه کارهای او اطلاع یابند و میان آن حضرت و شیعیان جدایی اندازند. همین سیاست درباره امام عسکری علیه السلام هم اجرا شد. از این‌رو، آن حضرت مانند پدر گرامی‌اش در سامرا زیر نظر بود و ناگزیر هر هفته، روزهای دوشنبه و پنج‌شنبه خود را باید به کاخ خلیفه معرفی می‌کرد.⁽⁵⁾

علت احضار امام هادی علیه السلام به سامرا گزارش‌هایی بود که درباره فعالیت‌های

امام علیه السلام در مدینه، و توجه و علاقه مردم به آن حضرت، به متوکل

می‌رساندند.⁽¹⁾امام را به اجبار از مدینه به سامرا بردند⁽²⁾و در آن‌جا ایشان را زیر نظر گرفتند. آن‌گاه با اندک سعایتی به بهانه این‌که آن حضرت در خانه‌اش پول و سلاح مخفی کرده، نیمه‌شب به خانه‌اش هجوم می‌بردند و آن‌جا را بازرسی می‌کردند.⁽³⁾

پس از امام هادی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام در 22 سالگی عهده‌دار امامت شد و تا هنگام شهادتش در 28 سالگی در سامرا زیر نظر مأموران خلیفه به سر برد.

2. شیوه‌های مبارزه سیاسی عسکریین علیهما السلام

مبارزه‌های سیاسی عسکریین علیهما السلام هم‌چون مبارزه‌های فکری و عقیدتی آنان، شیوه‌ها و ابعاد مختلف و گوناگونی دارد. سیاست تقیّه، فرستادن برخی از شیعیان برای نفوذ در کارهای حکومت،⁽⁴⁾حفظ و نگه‌داری شیعیان،⁽⁵⁾رسیدگی به وضعیت آنان،⁽⁶⁾تأیید و حمایت برخی از گروه‌های انقلابی⁽⁷⁾

افزون بر آن، بنا به گزارش مسعودی، علی بن موسی بن اسماعیل بن موسی کاظم علیه السلام در قیام ری شرکت داشت و خلیفۀ معتز او را دست‌گیر کرد. چون این شخص نوۀ اسماعیل بن موسی کاظم علیه السلام، مبلغ آیین امامیه در مصر بود، بسیار محتمل به نظر می‌رسد که قیام وی در اصل امامی بوده باشد. (مروج الذهب، ج‌7، ص‌404) افزون بر آن، طبری درباره فعالیت‌های مخفی امامیه و نقش ایشان در قیام، آگاهی‌های مناسبی می‌دهد. مقامات دولتی، قیام را بیشتر زیدی می‌دانستند تا امامی. او هم‌چنین گزارش می‌دهد که جاسوسان عباسی مکاتباتی میان رهبر قیام‌کنندگان در طبرستان، به نام حسن بن زید و برادرزاده‌اش، محمد بن علی بن خلف العطار کشف کردند. هر دو نفر از هواداران امام دهم حضرت هادی علیه السلام بوده‌اند. (طبری، ج‌7، ص511 و 1683؛ اختیار، ص‌68)

... امامیه ادعای هر علوی که خود را قائم و مهدی موعود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بداند، تکذیب کرده‌اند، ولی با بعضی از قیام‌های علویان که به ایشان وفادار بوده‌اند، هم‌دردی نموده‌اند. همین مطلب، ما را به این نکته ره می‌نماید که ائمه برای وصول به اهداف درست خود دو روش را در دست داشتند: نخست فعالیت‌های علمی، فرهنگی و مذهبی که با اشاعۀ آن در میان مردم بی‌آن‌که خود را به ظاهر درگیر مسائل سیاسی کنند، همت بگمارند. دوم، بعضی از قیام‌های شیعیان را که وفادار به خود بوده‌اند، را پنهانی حمایت کنند، بدان امید که بتوانند قدرت را به دست آوردند و پس از موفقیت به ایشان واگذارند.

سازمان مخفی وکلا، از این شیوه‌ها به‌شمار می‌روند. سازمان مخفی وکلا در دوره امام صادق علیه السلام پی‌ریزی شد و در دوره عسکریین علیهما السلام با شتاب بیشتری رو به توسعه و گسترش گذاشت. فصل دیگر به این سازمان و عوامل گسترش آن، ویژگی‌ها و سیر تاریخی آن، خواهیم پرداخت. با وجود این، اشاره به سیاست تقیّه و اهمیت آن برای فهم تاریخ امامان شیعه علیهم السلام اهمیت دارد.

تقیّه در حقیقت گونه‌ای پیچیده از مبارزه است؛ تقیّه بی‌کاری نیست؛ پنهان‌کاری است و در همه گونه‌ها جهاد، دفاع و زمینه‌سازی است. از این‌رو فرموده‌اند: «التقیّة من دینی و دین آبائی و لا ایمان لمن لا تقیّة له»،⁽¹⁾«تسعة أعشار الدّین فی التقیّة و لا دین لمن لا تقیّة له»⁽²⁾و «المؤمن علویّ، المؤمن مجاهد، أمّا فی دولة الباطل بالتّقیة و فی دولّ الحق بالسّیف.»⁽³⁾

تقیّه رمز حیات و بقای شیعه در طول تاریخ در برابر همه طاغوت‌ها و قدرت‌های استکباری است. تاریخ تقیه امامان شیعه کلید فهم تاریخ تشیّع است و بدون آن،

حرکت امامان شیعه علیهم السلام تحلیل نمی‌پذیرد. و هزار اتهام بی‌سیاستی، سادگی، ضعف، ترس و دنیاطلبی را در کمین دارد. مفهوم، ضرورت، اهداف، ابعاد، نقش و از همه مهم‌تر تاریخ تقیه امامان شیعه، کلید فهم و تحلیل تاریخ تشیع است.

علی علیه السلام در خطبه «شقشقیه» می‌فرماید:

ابوبکر خلافت را هم‌چون پیراهنی پوشید و بر خود پیچید، با این‌که می‌دانست جای‌گاه من به خلافت هم‌چون محور به آسیاب است. حکومت بدون من نمی‌چرخد؛ چون سیلاب دانش از دل من سرازیر می‌شود و هیچ پرنده‌ای در فضای علم و دانش به اوج من نمی‌رسد.

من کنار کشیدم و دامان جمع کردم و در این اندیشه رفتم که با دست بریده بجنگم یا بر این گمراهی کور صبر کنم. این گمراهی که بزرگ را می‌شکند و کودک را پیر می‌سازد و مؤمن را در رنج می‌کوبد تا به دیدار پروردگار خویش برسد.

دیدم صبر بر این همه سزاوارتر و معقول‌تر است. پس صبر کردم با چشم تر، و گلوی درد. می‌دیدم که میراث من به غارت می‌رفت.⁽¹⁾

علی علیه السلام با وجود همان تقیّه، سرداران خویش را از کنار ابوبکر و سعد بن عباده جدا کرد و پس از 25 سال سر برافراشت و با همه نقشه‌ها و برنامه‌ریزی‌های به‌جا به رهبری پرداخت.

امام هادی علیه السلام نیز به داوود صرمی می‌فرماید:

قال لی: یا داود! لو قلت إنّ تارک التّقیّة کتارک الصّلوة لکنت صادقاً؛⁽²⁾

ای داوود! اگر بگویم که چشم‌پوشی از تقیّه هم‌چون تارک الصلوة است، در این گفته صادق بوده‌ام.

در این روایت، ترک‌کننده تقیّه به ترک‌کننده نماز مانند شده و وجوب تقیّه به پایه وجوب و اهمیت نماز رسیده است.

امام عسکری علیه السلام به یکی از شیعیان خود که دوستش را به تقیّه راهنمایی کرد، فرمود:

تو مصداق سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هستی که فرمود: «کسی که دیگری را به کار خیری راه نماید، گویا آن را انجام داده است.» آن‌گاه امام فرمود:

خداوند برای دوستت که تقیّه کرده است، به شمار همه عاملان و تارکان تقیّه، از شیعیان و دوستان و محبان ما، اجر و ثواب دهد، به طوری که کمترین آن ثواب‌ها باعث بخشش گناهان یک‌صد ساله می‌شود و همه آن‌چه از اجر و پاداش برای دوست توست، برای تو نیز به دلیل راه‌نمایی‌ات هست.⁽¹⁾

این همه پاداش برای آثار فراوان تقیّه است. شدت تقیّه در دوره آن حضرت تا آن‌جا بوده که در بعضی از اوقات به شیعیان خود پیام می‌فرستادند که برای حفظ جانتان به من سلام نکنید و با دست اشاره ننمایید.⁽²⁾ایشان به یکی از شیعیان خود فرموده‌اند: «اگر تقیّه نمی‌کردی کشته می‌شدی؛ یا تقیّه و پنهان‌کاری و یا مرگ و کشته شدن.»⁽³⁾

ج) وضعیت اجتماعی

اشاره

وضعیت اجتماعی شیعیان و پایگاه اجتماعی و نفوذ رهبری شیعه در زیر می‌آید:

1. وضعیت شیعیان

اشاره

به رغم وجود شیعیان بسیار در شهرهای مهم،⁽⁴⁾وضعیت اجتماعی شیعه در این دوره، همواره با فقر و فشار هم‌راه بوده و آنان را از سمت‌ها برکنار می‌کرده‌اند. محروم کردن شیعیان از موهبت هم‌نشینی و اُنس و مجالست با امام و در حقیقت، کم کردن ارتباط آنان با امام علیه السلام از دیگر نمونه‌هایی است که وضعیت نامناسب شیعیان را می‌نماید.

یکم. اندک‌سازی ارتباط با امام علیه السلام

امام در این دوره به صورت‌های گوناگون با شیعیان ارتباط داشت، اما نظارت فراوان بر امام علیه السلام از یک‌سو و شکنجه و آزار مرتبطان با ایشان از سوی دیگر، باعث می‌شد که ارتباط امام علیه السلام با پیروان به کم‌ترین اندازه برسد و همین امر پی‌آمدهایی در میان شیعه به‌هم‌راه داشت که با تدبیر امام این آفات کم‌تر می‌شد.

دوم. فشار

خلفای عباسی در این دوره بر شیعیان به شدت فشار می‌آورده‌اند. پیش‌تر برخی از جنایات متوکل را درباره شیعیان و علویان، تشکیل سپاه شاکریه و خراب کردن قبر امام حسین علیه السلام و... را برشمرده‌ایم. او برای فشار هر چه بیشتر بر شیعیان، به حاکم مصر دستور داد تا «طالبیون» را به عراق تبعید کند. حاکم مصر نیز چنین کرد. آن‌گاه متوکل در سال 236 قمری آنان را به مدینه محل تبعید علویان راند.⁽¹⁾

وی هم‌چنین به ساکنان حجاز هشدار داد هیچ‌گونه ارتباطی با علویان برقرار نسازند و آنان را حمایت مالی نکنند. بسیاری از افراد بدین دلیل به شدت مجازات شدند. بنا به نوشته ابوالفرج اصفهانی، متوکل در نتیجه به‌کار بستن این شیوه‌ها، با علویان در مدینه رفتارهای خشونت‌آمیزی داشت. علویان در مدینه از دیگر مردم جدا و از کم‌ترین احتیاجات زندگی نیز محروم بودند.⁽²⁾

سوم. اخراج از سِمت‌ها

بنا به نوشته مسعودی، متوکل، اسحاق بن ابراهیم، حاکم سامرا و سیروان در استان جبل را به دلیل شیعه بودن از سِمَت خود برکنار کرد.⁽³⁾بسیاری دیگر از مردم نیز موقعیت‌های خود را به همان دلیل از دست دادند.⁽⁴⁾بعضی از آنان علت اخراج و

محرومیت خود را ارتباط با امام یاد کرده‌اند.⁽¹⁾

چهارم. گرفتن امکانات اقتصادی

متوکل سرزمین فدک را که دارایی حسینیان بود، مصادره کرد. درآمد ملک فدک بنا به نوشته سید ابن طاووس در آن زمان بیشتر از 24 هزار دینار بود. متوکل، فدک را به عبدالله بن عمر بزیار، هوادار خود داد.⁽²⁾وی به ساکنان حجاز هشدار داد که با علویان هیچ‌گونه ارتباطی برقرار نسازند و آنان را از نظر مالی حمایت نکنند.

بنا به نوشته ابوالفرج اصفهانی، متوکل، علویان را در تنگنای اقتصادی قرار داد و به‌گونه رسمی، هرگونه کمک و نیکی در حق آنان را ممنوع کرد و متخلفان را مجازاتی سخت و کیفری سنگین می‌کرد.⁽³⁾

2. پایگاه اجتماعی و نفوذ رهبری شیعه

اشاره

نفوذ معنوی امامان شیعه علیهم السلام، به رغم همه موانعی که حکومت پیش می‌آورد، روز به روز فزونی می‌یافت تا آن‌جا که قصر خلفا را نیز در بر گرفت. بسیاری از مردم شیفته آنان بودند و حتی برخی از وزیران و امیران، در دل به حقانیت آنان معترف و خلافت را تنها شایسته آنها می‌دانستند، گرچه در ظاهر آن را پنهان می‌داشتند. نمونه‌هایی از پایگاه اجتماعی امام هادی و امام عسکری علیهما السلام در زیر می‌آید:

یکم. نفوذ امام هادی علیه السلام

آن حضرت در دربار، در میان علویان، اهل کتاب، مردم مدینه و شیعیان نفوذ داشت، چنان‌که به تفصیل می‌آید:

شدت درد رو به مرگ بود و هیچ کس جرئت نداشت به او نیشتر بزند. مادر متوکل (شجاع) نذر کرد چنان‌چه پسرش از این بیماری بهبود یابد، مال زیادی را از اموال خود برای امام هادی علیه السلام بفرستد. فتح بن خاقان یکی از بزرگان دربار عباسی و از نزدیکان خلیفه،⁽¹⁾به متوکل گفت که خوب است کسی را به نزد ابوالحسن هادی علیه السلام بفرستد و از او درباره علاج این بیماری بپرسد؛ زیرا چه بسا او دستوری دهد و برای این بیماری علاجی بداند. متوکل کسی را به نزد امام فرستاد و فرستاده او به هم‌راه دستورالعملی برای معالجه بازگشت که بر اثر آن، متوکل معالجه شد.⁽²⁾

متوکل در پی سعایت‌هایی که از امام هادی علیه السلام در مدینه می‌شد، حضرت را به وسیله یحیی بن هرثمه به سامرا فراخواند. امام هم‌راه افراد خانواده خود به سوی سامرا به راه افتادند. یحیی که خود خدمت‌گزاری امام را بر عهده داشت، از تقوای حضرت شگفت زده شده بود. کاروان صحرا را در نوردید تا آن‌که به بغداد رسید.

بنابر نقل یعقوبی، همین که امام به یاسریّه رسید، اسحاق بن ابراهیم، حاکم بغداد، به دیدار ایشان شتافت و چون علاقه و شیفتگی مردم را به ایشان دید، از حضرت خواست شب را در بغداد به سر برد.⁽³⁾

آن‌گاه که یحیی، حاکم بغداد را آگاه کرد، حاکم بغداد به او گفت: «این مرد (امام هادی علیه السلام) زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و تو انحراف متوکل را از اهل‌بیت می‌دانی! پس اگر به او کلمه‌ای بگویی که بر ضدّ امام باشد، او را خواهد کشت و روز قیامت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خصم تو خواهد بود...» سپس بغداد را ترک کردند و راه سامرا را در پیش گرفتند. همین که به مقصد رسیدند، یحیی خود را شتابان به وصیف بن ترکی رساند که از سران حکومت به شمار می‌رفت و او را از رسیدن حضرت آگاه ساخت. وصیف نیز او را از نقل سخنانی که موجب رسیدن گزندی به امام علیه السلام گردد، برحذر

داشت و گفت: «ای یحیی! به خدا سوگند اگر سرِ مویی از امام علیه السلام کم شود، تنها تو مسئول آن خواهی بود...»

یحیی از یکی بودن سخنان اسحاق و وصیف درباره محافظت از امام علیه السلام و سلامتی او متحیر شد.⁽¹⁾

درباره امام آورده‌اند که هنگام آمدن آن حضرت به نزد متوکل، تمامی درباریان و نگهبانان قصر بی‌اختیار به احترام ایشان قیام می‌کردند و بدون کمترین بهانه‌جویی و به انتظار گذاشتن، بی‌درنگ درها را می‌گشودند و پرده‌ها را کنار می‌زدند.⁽²⁾

ابوهاشم جعفری به او پاسخ داد: «به خدا سوگند با ذلت و کوچکی به او احترام خواهی گزارد... .» لحظاتی بعد امام علیه السلام از قصر خارج شد، بانگ تکبیر برخاست و همه مردم به احترام امام به پاخاستند. ابوهاشم به مردم گفت: «مگر شما نبودید که

تصمیم داشتید به حضرت احترام نگزارید؟»

گفتند: «به خدا قسم نتوانستیم خود را بازداریم و بی‌اختیار از اسب فرود آمدیم و به ایشان احترام گزاردیم.»⁽¹⁾

سادات و بزرگان، همگی رهبری و فضل امام را پذیرا بودند و او را بزرگ می‌داشتند. زید بن موسی بن جعفر، معروف به زید النار که عموی پدر حضرت به شمار می‌رفت و در آن وقت مردی کهن‌سال بود، روزی به قصد دیدار امام علیه السلام بر در خانه آمد و از عمر بن فرج نگه‌بان در خواست تا برایش از امام اذن ورود بگیرد. امام علیه السلام اجازه داد. زید وارد شد و در مقابل امام علیه السلام که در صدر مجلس بود، دو زانو نشست و بدین‌گونه به امامت حضرت اعتراف کرد.

روز دیگر که زید به حضور امام علیه السلام شرف‌یاب شد، حضرت در مجلس حاضر نبود و زید در صدر مجلس نشست. اندکی بعد که امام علیه السلام وارد شد، زید به سرعت از جای خود برخاست و امام علیه السلام را در مکان خویش جای داد و خود مؤدبانه در مقابل ایشان نشست. در این زمان امام علیه السلام بسیار جوان بود. این حرکت زید، اعتراف به امامت حضرت و فضیلت ایشان را می‌نمود و همه معتقدان به امامت ایشان چنین می‌کردند.⁽²⁾

تقدیم می‌کردند.

هبةالله بن ابی‌منصور موصلی می‌گوید: «روزی یوسف بن یعقوب مسیحی از دوستان پدرم به خانه ما در بغداد میهمان شد. پدرم از انگیزه آمدنش پرسید. یوسف جواب داد: متوکل عباسی مرا احضار کرده است، ولی علتش را نمی‌دانم. من نیز خودم را به صد دینار بیمه کرده‌ام که آنها را با خود آورده‌ام تا برای علی بن محمد بن علی‌الرضا علیه السلام هدیه ببرم.»⁽¹⁾

هبة‌الله می‌افزاید: پس از مرگ یوسف فرزندش را ملاقات کردم. او مسلمان و شیعه‌ای کاملاً معتقد بود. به من گفت: پدرش بر کیش مسیحیت مرد و او پس از مرگ پدرش مسلمان شد و از دوستان حقیقی اهل‌بیت علیهم السلام گشت. وی همیشه می‌گفت: من بشارت مولایم (علی الهادی علیه السلام) هستم.»)

دوم. نفوذ امام عسکری علیه السلام

حضرت عسکری علیه السلام در دربار خلفا و وزرا و نیز اهل کتاب، علما و شیعیان و... پایگاه اجتماعی ویژه‌ای داشت.

برخی از خلفای آن دوره، هم‌چون معتمد، در حوایج مهم خود به آن حضرت متوسل می‌شدند و از حضرت درخواست دعا می‌کردند⁽²⁾و یا در شرایط بحرانی و حساس، ایشان را به کمک می‌طلبیدند، چنان‌که معتمد باری که حضرت در زندان بود، دستور داد: حضرت را آزاد کنند تا در مقابل انحراف منحرفان بایستد و شک و تزلزلی را که آنان در میان مردم پدید آورده‌اند، بزداید. معتمد خطاب به حضرت گفت: «دین جدّت را دریاب!»⁽³⁾

همو در کلام دیگرش خطاب به جعفر، برادر امام عسکری علیه السلام، هنگامی که از او خواست مقام برادرش را به او اعطا کنند، گفت: «مقام برادرت به دست ما نبود که از جانب خداوند بود و به رغم تلاش فراوان ما در پایین آوردن منزلت، وی، همواره به علت علم و عبادتش بر نفوذش افزوده می‌شود... .⁽⁴⁾

عبید بن خاقان از وزیران خلفای عباسی هم‌دوره امام عسکری علیه السلام می‌گوید:

«اگر خلافت از میان خلفای بنی‌عباس جدا شود، کسی از هاشمیان به غیر از او (امام حسن عسکری علیه السلام) سزاوار آن نخواهد بود. تنها این مرد است که با علم، عفت، هدایت، خویشتن‌داری، زهد، عبادت، اخلاق زیبا و صلاح نفس، شایسته خلافت است. پدرش نیز هم‌چون او مردی بزرگ و بخشنده، دانش‌مند و خیرخواه بوده است.»⁽¹⁾

احمد بن عبیدالله بن خاقان که مردی ناصبی و از منحرفان و مخالفان اهل‌بیت علیهم السلام بود، پایگاه اجتماعی و نفوذ امام عسکری علیه السلام را چنین توضیح می‌دهد:

«در سامرا در بین علویان مردی را مانند حسن بن علی بن محمدالرضا، در رفتار، عفت، بزرگ‌واری، بخشش و مورد احترام نزد فامیل و خلیفه و همه بنی‌هاشم ندیدم. نه تنها آنها، بلکه تمام وزیران، منشیان و فرمان‌دهان لشکر و دیگر مردمان، حضرت را بر همه بزرگان مقدم می‌داشتند.»⁽²⁾

همو باز می‌گوید:

«من از هیچ یک از بنی هاشم و فرمان‌دهان و منشیان و قاضیان و فقیهان و دیگر مردم در مورد او (امام حسن عسکری علیه السلام) نپرسیدم، مگر این که دیدم او در نزد آنان در نهایت بزرگی و عظمت و منزلت جای داشت و او را بر همه خاندان و بزرگان و همگان مقدم می‌داشتند و همه می‌گفتند: او امام رافضیان است و از آن‌جا که همه در مورد او سخن به نیکویی می‌گفتند و او را بزرگ می‌داشتند در نزد من نیز مقام و منزلتش بسیار بالا بود.»⁽³⁾

یکی از فرمان‌داران و امیران، همین که امام عسکری علیه السلام را دید، به احترام حضرت از مرکب پیاده شد و ادای احترام نمود. حضرت به او فرمود که به جای خود بازگرد. وی در حالی بازگشت که به حضرت احترام می‌گذاشت.⁽⁴⁾

بختیشوع پزشک مخصوص متوکل و از برجسته‌ترین طبیبان دوران امام علیه السلام به یکی از شاگردان خود که برای فصد کردن حضرت آماده می‌شد، گفت: «ابن‌الرضا از من خواسته است تا کسی را برای فصد او بفرستم. پس تو برای این کار روانه شو و بدان که او داناترین کسی است که در زیر آسمان زندگی می‌کند. پس مبادا درباره دستورهای او اهمال کنی یا بر او اعتراض نمایی!»⁽¹⁾

امام علیه السلام مقامی بس بلند و رفیع در نزد علمای عصرش داشت. جاحظ از نویسندگان بزرگ آن عصر با این‌که در بصره زندگی می‌کرد و امام علیه السلام را در سنین جوانی (حدود 22 سالگی) درک کرده و پنج سال قبل از شهادت حضرت درگذشته بود، درباره حضرتش می‌گوید: «برای هیچ یک از خاندان‌های عرب و غیر عرب، به جز طالبیان اتفاق نیفتاده که همگی آنان دانش‌مند، پارسا، پرهیزگار، دلیر، بخشنده، پاک و پاک‌نهاد، برخی از آنان جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و برخی دیگر نامزد جانشینی او باشند. اینها پدر به پدر عبارتند از: حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی.⁽²⁾

برخی از بزرگان و علمای اهل کتاب، به مقام و منزلت حضرت معترف بودند، چنان‌که حضرت در مورد بعضی از آنها می‌فرمود: «حمد خدای را که نصارا را بر برخی از مسلمین به حق ما آگاه‌تر قرار داد!»⁽³⁾

از همانان کسانی به امام علیه السلام ایمان آوردند و به دست آن حضرت مسلمان شدند، از جمله انوش نصرانی و راهب دیر عاقول.⁽⁴⁾

مردم از هر نقطه به زیارت حضرت می‌شتافتند و در آن روزی که بنا بود آن حضرت برای معرفی خود به دربار برود، جمعیت زیادی از مشتاقان حضرت با چشمانی اشک‌بار به امید دیدار ایشان در مسیر اجتماع می‌کردند، آن‌چنان که راه بند می‌شد و کسی نمی‌توانست بگذرد. صدای شیون و ضجّه مردم از همه جا به گوش می‌رسید، اما همین که امام علیه السلام از در خارج می‌شد، سکوت همه جا را فرا می‌گرفت و همه محو تماشای هیبت باشکوه امام علیه السلام می‌شدند و برای او راه می‌گشودند و تا هنگام بازگشت ایشان، مردم همان‌طور در انتظارش می‌ایستادند.⁽¹⁾

شیخ صدوق از قول احمد بن عبیدالله بن خاقان عامل خلیفه در قم که از ناصبی‌ها و دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام به‌شمار می‌رفت، نقل می‌کند که او گفته است: «در هنگام شهادت امام عسکری علیه السلام تمام بازار تعطیل شد و بنو‌هاشم، لشکریان، منشیان و دیگر مردمان به هم‌راه پدرم (عبیدالله بن خاقان، وزیر معتمد عباسی) به تشییع حضرت شتافتند. آن روز سامرا از کثرت ازدحام و جمعیت و شیون، هم‌چون صحنه قیامت بود.»⁽²⁾

اشعار ابوهاشم جعفری از بزرگان اصحاب امام هادی و عسکری علیهما السلام، در وصف امام عسکری علیه السلام به خوبی گویای مقام شامخ امامت شیعه نزد شیعیان آن حضرت است. ترجمه برخی از اشعار او چنین است:

خداوند تمام معجزات امامت را به او (امام حسن عسکری علیه السلام) بخشید، همان‌گونه که به موسی علیه السلام معجزات شکافتن دریا و ید بیضا و عصا بخشیده بود.

پروردگار حجت و معجزه‌ای به پیامبران عطا نکرد، مگر آن‌که مانند آن را به اوصیا بخشید. و اگر در این مورد تردید داری، پی‌جویی دلیل و برهان بر توست.⁽³⁾

چکیده

وضعیت فکری و سی-اسی - اجتماعی شیعیان و رهبری آنان در این دوره ویژگی‌هایی دارد.

اصول و احادیث شیعه، به لحاظ فکری، ضبط و نگه‌داری شده و شیوخ و رجالی تربیت یافته‌اند تا در بحران‌ها و حوادث ره‌گشای مسائل و مشکلات باشند. حفظ اسلام از دست‌برد منحرفان و روشن‌گری‌ها و موضع‌گیری‌های به‌جا و پاسخ‌گویی به مشکلات فکری و فقهی و ایجاد توان و آمادگی در شیعیان برای پذیرش غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، از جمله اقدامات ائمه علیهم السلام در این دوران است.

رهبری سیاسی شیعه به اجبار از مدینه به سامرا آورده شده و تحت نظارت شدید به سر می‌برد. عسکریین علیهما السلام با پیش گرفتن سیاست تقیّه به تقویت و گسترش سازمان وکلا می‌پرداختند.

حمایت از برخی قیام‌های علویان و حفظ سرپرستی شیعیان و نفوذ شماری از آنان در سمت‌ها و مراکز حساس از دیگر اقدامات آنان است.

شیعیان از نظر اجتماعی در فقر و فشار و اختناق و محرومیت به سر می‌بردند و رهبری شیعه به رغم محصور بودن و ممانعت از تماس مردم و شیعیان با آنان از نفوذ زیادی در میان همه قشرهای جامعه، از شیعیان و توده مردم گرفته تا علما و بزرگان و اهل کتاب و امیران و وزیران برخوردار بود.

فصل پنجم: زمینه‌سازی معصومان علیهم السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت

اشاره

مسئله غیبت و مهدویت در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان، سابقه‌ای بس دیرین دارد و اذهان مسلمانان سرشار از احادیث نبوی و علوی، درباره این حقیقت بوده است. همواره، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره وقوع غیبت و مسائل آن خبر داده‌اند. شیخ طوسی در این‌باره می‌نویسد:

... اخبار شایع و رایج رسیده از پدران مهدی علیهم السلام، که مدت‌ها قبل از وقوع غیبت صادر شده‌اند، دلالت بر امامت وی دارند؛ اخباری که گویای آن است که صاحب این امر، غیبتی خواهد داشت و توضیح می‌دهد که این غیبت چگونه خواهد بود و چه اختلافاتی در آن واقع می‌شود و چه حوادثی رخ خواهد داد و خبر می‌دهد که او دو غیبت خواهد داشت و یکی از آنها طولانی‌تر از دیگری خواهد بود و غیبت اول، مدتش معلوم و روشن است و غیبت دوم نامعلوم... .⁽¹⁾

شیخ طوسی در ادامه به یادآوری برخی از اخبار رسیده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او می‌پردازد. نیز روایات متعددی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام در منابعی هم‌چون کمال الدین و تمام النعمة نوشته شیخ صدوق، و کتاب الغیبة

نوشته ابن ابی‌زینب نعمانی، وجود دارد.

هم‌چنین روایات فراوانی در منابع اهل سنّت در این باره داریم. هم‌چنان که محققان نیز گفته‌اند، با توجه به این روایات می‌توان ادعا کرد که مسئله مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او، در منابع شیعی و سنّی از مسائل معروف، رایج و انکارناپذیر بوده است. از این‌رو، شیعه با آمادگی دیرینه و سابقه‌ای 260 ساله به عصر غیبت پا گذارد. شیعه در مسئله غیبت و مهدویت افزون بر اصل مسئله، خصوصیات، دقایق و جزئیاتی را دربرمی‌گرفت که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام بدان اشاره فرموده بودند.

بررسی برخی از این روایات از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و معصومان علیهم السلام و سپس بررسی اقدامات دو امام هادی و عسکری علیهما السلام با نگاه به مهم‌ترین روایات سه کتاب گران‌سنگ شیعی، یعنی کمال الدین و تمام النعمة و کتاب الغیبة اثر نعمانی، و کتاب الغیبة تألیف شیخ طوسی این مسئله را بیشتر روشن می‌کند. برای توضیح بیشتر در این‌باره ناگزیر باید به منابع گوناگون دیگر از شیعه و نیز اهل سنّت مراجعه کرد.

الف) پیش‌گویی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام درباره ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت

1. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آن‌گاه که عبدالرحمان بن سمره از ایشان خواست او را به طریق نجات هدایت کند، فرمود: «هنگامی که اختلاف خواسته‌ها و پراکندگی آرا پیش آمد، بر تو باد رجوع به نزد علی بن ابی‌طالب، که او امام امت من و خلیفه من بر آنان بعد از من است. او فاروقی است که به وسیله آن، حق از باطل جدا می‌شود. هرکس از او سؤال کند، پاسخ گوید و هرکس از او طلب هدایت کند، هدایتش نماید و هرکس که طالب حق و در پی هدایت باشد، آن را نزد او می‌یابد و هرکس به او پناه برد، در امان خواهد بود و هرکس به او تمسک کند، نجاتش دهد و هرکس به او اقتدا کند، هدایتش نماید. ای پسر سمره! هرکس از شما دوست و موافق او باشد، اهل نجات و هرکس از شما که دشمن و مخالف او باشد، اهل هلاکت است. ای پسر سمره! علی، از من و روح او روح من و طینت او طینت من است، او برادر من و من برادر اویم،

او همسر دخترم فاطمه سیده زنان عالم از اول تا به آخر است، دو امام امت من و دو سید جوانان اهل بهشت یعنی حسن و حسین فرزندان اویند و نُه فرزند حسین که نُهُم از آنان قائم امت من است، زمین را از عدل و داد پر می‌کند، پس از آن‌که پر از ظلم و جور شده باشد.»⁽¹⁾

به گفته عبدالله بن عباس، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند متعال نظری بر زمین نمود و مرا نبیّ خود اختیار کرد، سپس نظری دیگر نمود و علی علیه السلام را امام برگزید، و مرا امر فرمود که او را برادر، ولی، وصی، خلیفه و وزیر خود قرار دهم. پس علی از من است و او همسر دخترم و پدر دو سبطم حسن و حسین است. بدانید که خداوند، من و آنان را حجت‌هایی بر بندگان قرار داده و از صُلب حسین امامانی قرار داده که قائم به امر من خواهند بود و وصیت مرا حفظ می‌کنند. نُهُم از آنان، قائم اهل‌بیت من و مهدی امت من است، و شبیه‌ترین مردم به من از نظر شمایل، گفتار و رفتار است که بعد از غیبتی طولانی و حیرتی گم‌راه کننده، ظاهر می‌شود و امر الهی را اعلان و آشکار می‌کند و دین الهی را ظاهر می‌نماید و با نصرت خدا و ملائکه‌اش، تأیید می‌شود و زمین را پس از آن‌که پر از ظلم و جور شده، پر از عدل و داد خواهد نمود.»⁽²⁾

ابوحمزه از امام باقر علیه السلام نقل نموده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خوشا به حال کسی که قائم از اهل‌بیت مرا درک و در غیبتش و قبل از قیامش به او اقتدا کند و دوستانش را دوست و دشمنانش را دشمن بدارد. چنین کسی از رفیقان و دوستان من و گرامی‌ترین امتم نزد من در روز قیامت است.»⁽³⁾

2. امام علی علیه السلام

اصبغ بن نباته می‌گوید: به نزد امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب علیه السلام رفتم. پس او را متفکر و نگاهش را خیره به زمین دیدم. عرض کردم: ای امیر مؤمنان! چرا متفکرید و به زمین خیره می‌نگرید؟ آیا به آن رغبت می‌ورزید!؟» فرمود: «نه والله! هرگز! نه راغب زمین و نه دنیا گشته‌ام، ولی درباره فرزندی که از صلب من و یازدهم از اولاد من است، تفکر می‌نمودم. اوست آن مهدی که زمین را پر از عدل می‌کند، پس از آن‌که از ظلم و جور پر شده باشد و او را حیرتی و غیبتی است که در آن، گروهی هدایت و گروهی گم‌راه می‌شوند.» اصبغ از امیرمؤمنان پرسید: «آیا چنین امری واقع خواهد شد؟» فرمود: «بلی! این امر قطعی است و تو کجا و علم به این مطلب کجا؟ ای اصبغ! آنان برگزیدگان این امت هستند که هم‌راه نیکان این خاندان خواهند بود. عرض کردم: بعد از آن چه خواهد شد؟ فرمود: سپس خداوند آن‌چه اراده کند، انجام خواهد داد؛ چراکه او دارای اراده‌ها، غایت‌ها و نهایت‌هایی است.»⁽¹⁾

عبدالعظیم حسنی از امام جواد علیه السلام و آن حضرت از پدرانش از امام علی علیه السلام نقل نموده که فرمود: «برای قائم ما، غیبتی طولانی است و گویا شیعه را می‌بینم که در غیبت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف همانند گله گوسفند به دنبال چوپان خود هستند و او را نمی‌یابند. بدانید هرکس که در غیبت قائم، ثابت در دین باشد و قلبش به دلیل طولانی شدن زمان غیبت امامش دچار قسوت نگردد، پس او در قیامت با من و در درجه من است.» سپس فرمود: «همانا زمانی که قائم ما قیام کند، بیعت احدی در گردن او نیست و از این‌رو، ولادتش مخفیانه و خودش غایب خواهد شد.»⁽²⁾

3. حضرت فاطمه علیها السلام

جابر بن عبدالله انصاری در روایتی که به طرق مختلف نقل شده، از صحیفه‌ای خبر داده که در دست حضرت فاطمه علیها السلام بوده و درخشندگی عجیبی داشته و در آن،

نام دوازده امام علیهم السلام با نام مادرانشان آمده بود و آخرین نام، قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است.⁽¹⁾

4. امام حسن مجتبی علیه السلام

بنابر نقل ابوسعید عقیصا، پس از صلح امام حسن علیه السلام با معاویه، مردم بر آن حضرت وارد شدند که بعضی از آنان، حضرت را به دلیل صلح، ملامت کردند، حضرت فرمود: «وای بر شما! نمی‌دانید چه اندیشه‌ای کردم. آن‌چه من اندیشیدم برای شیعه‌ام از آن‌چه خورشید بر آن تابیده یا غروب کرده بهتر است. آیا نمی‌دانید که من، به فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، امامی هستم که اطاعتم بر شما لازم است و یکی از دو سید جوانان اهل بهشتم؟» گفتند: «بلی!» فرمود: «آیا نمی‌دانید که خضر علیه السلام وقتی کشتی را سوراخ نمود و دیوار را برپا داشت و بچّه را کشت، این امر موجب غضب موسی علیه السلام شد؛ چراکه حقیقت این کارها بر او مخفی بود، در حالی که این امر نزد خداوند حکمت داشت. آیا نمی‌دانید که هیچ یک از ما نیست مگر آن‌که بر گردن او بیعتی برای طغیان‌گران زمانش واقع می‌شود، مگر قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف که روح‌الله، عیسی بن مریم علیه السلام به او اقتدا می‌کند و خداوند ولادتش را مخفی می‌کند و او را غایب می‌سازد تا به هنگام قیام، برای هیچ کس بر گردن او بیعتی نباشد. این شخص، نهمین نفر از فرزندان برادرم حسین علیه السلام و فرزند سیده زنان است. خداوند عمرش را در دوران غیبتش طولانی می‌کند، سپس او را با قدرت خود، به صورت جوانی با سنی کمتر از چهل سال، آشکار می‌سازد تا دانسته شود خداوند بر هر امری قادر است.»⁽²⁾

5. امام حسین علیه السلام

عبدالرحمان بن حجّاج از امام صادق علیه السلام و آن حضرت از پدرانش، از امام حسین علیه السلام روایت نموده‌اند که ایشان فرمود: «در نهمین نفر از فرزندان من سنّتی از یوسف و سُنّتی از موسی بن عمران است. و او قائم ما اهل‌بیت است که خداوند امر او را تنها در یک شب اصلاح می‌نماید.»⁽¹⁾

مردی همدانی می‌گوید: شنیدم که حسین بن علی علیه السلام می‌فرمود: «قائم این امت نهمین فرزند از اولاد من است و او صاحب غیبت و کسی است که میراثش در حالی که زنده است تقسیم می‌شود.»⁽²⁾

عبدالرحمان بن سلیط گوید: امام حسین بن علی علیه السلام فرمود: «از ماست دوازده مهدی که اول ایشان علی بن ابی‌طالب علیه السلام و آخر ایشان نهمین فرزند از فرزندان من است و اوست امام قائم به حق که خداوند به وسیله او زمین را پس از آن‌که مرده باشد، زنده می‌کند و دین حق را بر همه ادیان، به رغم میل مشرکان، غالب می‌سازد. او دارای غیبتی خواهد بود که در آن غیبت، گروهی مرتد می‌شوند و گروهی ثابت بر دین می‌مانند. آنان اذیت می‌شوند و به آنان می‌گویند که اگر راست می‌گویید این وعده که می‌دادید چه زمانی محقق می‌شود. بدانید کسی که در غیبت او بر اذیت‌ها و تکذیب‌ها صبر کند، به منزله کسی است که با شمشیر در پیش‌گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جهاد کرده باشد.»⁽³⁾

6. امام سجاد علیه السلام

ابوخالد کابلی، روایت نسبتاً مفصلی از امام سجاد علیه السلام نقل کرده که خلاصه‌اش بدین قرار است:

بر آقایم امام سجّاد علیه السلام وارد شده و عرض کردم: «مولای من! مرا نسبت به کسانی که خداوند طاعتشان را واجب نموده خبر ده»، فرمود: «اینان که خداوند اطاعتشان را

واجب و آنها را بر مردم، امام قرار داده است، امیر مؤمنان، علی بن ابی‌طالب، سپس حسن و سپس حسین، دو فرزند علی بن ابی‌طالب هستند، و سپس امر به ما منتهی شد.» در این هنگام حضرت ساکت شدند.

ابوخالد می‌گوید: عرض کردم: «ای آقای من! از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که زمین از حجت الهی خالی نخواهد شد، حجت و امام پس از تو کیست؟» فرمود: «فرزندم محمد، سپس جعفر.» سپس حضرت اشاره به روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نمود که فرموده است: «هنگامی که فرزندم جعفر متولد شد او را صادق نام گذارید، چراکه پنجم از اولاد او فرزندی خواهد داشت که نامش جعفر است و مدعی امامت خواهد بود، پس او نزد خدا جعفر کذاب، مفتریِ بر خدا خواهد بود... و اوست کسی که قصد کنار زدن پرده الهی به هنگام غیبت ولیّ خدا را خواهد داشت.»

سپس امام سجّاد علیه السلام به شدت گریست و فرمود: «گویا جعفر را می‌بینم که طاغیه زمان را تحریک بر تفتیش امر ولیّ خدا کرده...»، سپس فرمود: «غیبت ولیّ خدا و دوازدهم از اوصیای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم طولانی خواهد شد. ای اباخالد! همانا اهل زمان غیبت او که قائل و معتقد به امامت او و منتظر ظهور او هستند برتر از اهل هر زمانی هستند؛ چراکه به خاطر کثرت فهم و عقل، غیبت نزدشان به منزله مشاهده است، و خداوند آنان را در این زمان به منزله مجاهدان در پیشگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قرار داده است. آنان به حق، مخلِص و شیعیان راستین هستند و دعوت‌گران به سوی دین خدایند.» و فرمود: «انتظار فرج از برترین گشایش‌ها است.»⁽¹⁾

7. امام باقر علیه السلام

درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، غیبت، ظهور، علامات ظهور و حوادث پس از ظهور، از طریق دو امام باقر و صادق علیهما السلام بیشتر از دیگر معصومان علیهم السلام روایت کرده‌اند. روایات از ایشان، علاوه بر بیان اصل مسئله، به بیان بعضی از ویژگی‌ها نیز پرداخته‌اند. توجه

به پاره‌ای از این‌روایات، دلیلی بر این مدعا می‌تواند باشد.

ابراهیم بن عمر یمانی می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «همانا برای صاحب این امر دو غیبت خواهد بود و قائم، قیام می‌کند در حالی که بیعت کسی بر گردنش نیست.»⁽¹⁾

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: «نُه امام، بعد از حسین علیه السلام می‌آیند که نُهُم از آنان قائم ایشان است.»⁽²⁾

جابر جعفی از امام باقر علیه السلام چنین نقل نموده که ایشان فرموده است: «زمانی بر مردم خواهد آمد که در آن زمان امامشان غایب خواهد شد. پس خوشا به حال کسانی که ثابت بر امر ما باشند. همانا کمترین پاداش ایشان آن است که خداوند خطاب به آنان می‌فرماید: بندگان و کنیزان من، به سرّ من ایمان آوردید و غیب مرا تصدیق نمودید، پس بر شما بشارت باد به بهترین پاداش از سوی من؛ شمایید بندگان و کنیزان من؛ از شما می‌پذیرم و شما را عفو می‌نمایم و به وسیله شما رحمت و باران بر بندگانم نازل می‌کنم و برای شماست که از بندگانم دفع بلا و عذاب می‌کنم... .»⁽³⁾

8. امام صادق علیه السلام

روایات از امام صادق علیه السلام بیشتر از روایات رسیده از امام باقر علیه السلام، در این‌باره است. این روایات به ویژگی‌ها و جزئیات بیشتری اشاره می‌کنند. پاره‌ای از این‌روایات را در زیر یادآور می‌شویم:

صفوان بن مهران از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: «کسی که به تمام ائمه علیهم السلام اقرار نماید، ولی «مهدی» را انکار کند همانند کسی است که نسبت به همه انبیاء اقرار نماید ولی محمد صلی الله علیه و آله و سلم را انکار کند.» از حضرت سؤال شد: «ای فرزند رسول خدا!

مهدی کدام یک از فرزندان تو است؟» فرمود: «پنجمین فرزند از اولاد هفتمی (امام کاظم علیه السلام) است، او از شما غایب خواهد شد و بر شما جایز نیست نام او را بر زبان آورید.»⁽¹⁾

أبوالهیثم بن ابی‌حبّه از امام صادق علیه السلام نقل نموده که فرمود: «هنگامی که سه اسم محمد، علی و حسن به طور متوالی (در ائمه علیهم السلام) جمع شد، چهارمی آنان قائم است.»⁽²⁾

مفضّل بن عمر می‌گوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و عرض نمودم: «ای آقای من! کاش جانشین خودت را به ما معرفی می‌نمودی!» فرمود: «ای مفضّل! امام بعد از من، فرزندم موسی است، و امام خلف و موعود و منتظر (م‌ح‌م‌د) فرزند حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی است.⁽³⁾

و باز مفضّل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که: خداوند متعال چهارده هزار سال قبل از آفرینش مخلوقات چهارده نور آفرید که همان ارواح ما بودند.» به حضرت عرض شد: «ای فرزند رسول خدا! آن چهارده نور کیانند؟» فرمود: «محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و ائمه از اولاد حسین، آخرین ایشان قائم است که بعد از غیبتش قیام کند و دجّال را بکشد و زمین را از هر ظلم و جوری پاک سازد.»⁽⁴⁾

در بعضی از روایات، آن حضرت، شیعه را نسبت به انکار مهدی در زمان غیبت هشدار می‌دهد و بدین وسیله اذهان شیعیان را برای پذیرش مسئله غیبت آماده‌تر می‌سازد؛ به عنوان نمونه:

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل نموده که فرمود: «اگر صاحبتان غیبت نمود، مبادا او را انکار نمایید!»⁽⁵⁾

عبید بن زراره می‌گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: «مردم امامشان را گم می‌کنند، پس او در مراسم حج حاضر می‌شود و مردم را می‌بیند، ولی آنان او را نمی‌بینند.»⁽¹⁾

در بعضی از روایات، آن بزرگوار به دو غیبت صغرا و کبرا برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره نموده است.

مفضّل بن عمر می‌گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: «صاحب این امر، دو غیبت خواهد داشت که یکی از آنها آن قدر طول می‌کشد که بعضی از مردم می‌گویند او مرده است و بعضی از مردم می‌گویند او کشته شده است، بعضی از مردم نیز می‌گویند او رفته است تا جایی که جز عده‌ای محدود از اصحاب او بر فرمان‌برداری از او نمی‌ماند و بر مکان او کسی جز موالیان راستین او آگاه نخواهند شد.»⁽²⁾

منابع شیعه از جمله کتاب الغیبة از نعمانی روایاتی به این مضمون را به طرق دیگر نقل کرده‌اند. او پس از نقل این روایات آورده است:

«این احادیث که بر دو نوع غیبت دلالت دارند، احادیثی صحیح هستند و خداوند درستی کلام ائمه علیهم السلام را آشکار ساخت و دو نوع غیبت واقع شد؛ در غیبت نخست، سفیرانی بین امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و خلق وجود داشت که به دست آنان شفا و پاسخ سؤالات و غیر آنها صادر می‌شد و در غیبت دوم، سفرا و واسطه‌ها در میان نبودند؛ به دلیل مصلحتی که خداوند آن را اراده کرده است... .»⁽³⁾

9. امام کاظم علیه السلام

همان گونه که گذشت، امامان شیعه علیهم السلام همواره درصدد آماده سازی شیعیان برای پذیرش مسئله غیبت بوده‌اند. رویارویی یک‌باره با غیبت امام که نزدیک به 250 سال حضور داشته‌اند، احتمال انکار و انحراف را برای شیعیان رقم می‌زد. از این‌رو،

معصومان علیهم السلام در این‌باره هشدارهایی داده بودند. نمونه‌ای بر این هشدارها، روایتی از امام کاظم علیه السلام است: محمد بن یعقوب کلینی با سند خود از علی بن جعفر و او از برادرش امام کاظم علیه السلام نقل کرده که فرمود: «هنگامی که پنجمین امام از فرزندان هفتمین (امام کاظم علیه السلام) غایب شد، مواظب دینتان باشید. همانا صاحب این امر را غیبتی است به گونه‌ای که معتقدان به امامت او، از این عقیده باز می‌گردند و این امتحانی است از جانب خداوند...»⁽¹⁾

داوود بن کثیر رقّی می‌گوید از ابوالحسن موسی بن جعفر علیه السلام درباره صاحب این امر (مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) پرسیدم. ایشان فرمود: «او رانده شده (از نزد مردم) و تنهای غریب و غایب از اهلش و تنها فرزند پدرش می‌باشد.»⁽²⁾

10. امام رضا علیه السلام

عبدالسلام بن صالح هروی می‌گوید که از دعبل بن علی خزاعی شنیدم می‌گفت: «برای مولایم امام رضا علیه السلام قصیده‌ای انشا می‌نمودم که ابتدای آن چنین است:

مدارس آیات خلت من تلاوة

و منزل وحی مقفر العرصات

تا رسیدم به این دو بیت که:

خروج امام لامحالة خارج

یقوم علی اسم اللّه والبرکات

یمیّز فینا کلّ حق و باطل

و یجزی علی النعماء والنقمات

در این هنگام، حضرت به شدت گریست، سپس سر برداشت و فرمود: ای خُزاعی! روح القدس این دو بیت را بر زبان تو جاری نمود. آیا می‌دانی این امام (که در این دو بیت به او و خروجش اشاره کردی) کیست و چه زمانی خروج می‌کند؟ گفتم: خیر، ای مولای من، جز این‌که شنیده‌ام، امامی از شما خروج می‌کند که زمین را از فساد پاک می‌کند و آن را از عدل سرشار می‌سازد. فرمود: ای دعبل! امام بعد از من فرزندم محمد، و بعد از محمد، فرزندش علی، و بعد از علی، فرزندش حسن، و

بعد از حسن فرزندش حجّت قائم منتظر است که در زمان غیبتش، در انتظار او خواهند بود و در هنگام ظهورش به اطاعت او خواهند گروید. اگر از دنیا مگر یک روز باقی نماند، همانا خداوند این روز را طولانی می‌کند تا او خروج کند و زمین را از عدل بگستراند، پس از آن‌که از جور گسترده شده است و اما خبر دادن از زمان قیام او، خبر دادن از وقت است که همانا پدرم، از پدرش و او از پدرانش روایت کرده که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم گفته شد: ای رسول خدا! چه زمانی قائم از ذُریّه تو قیام می‌کند؟ فرمود: مَثَل آن، مَثَل قیامت است که خداوند درباره آن فرموده:

لا یجلّیها لوقتها إلّا هو ثقلت فی السموات والارض لایأتیکم إلّا بغتة.⁽¹⁾

11. امام جواد علیه السلام

صقر بن أبی‌دلف می‌گوید که از امام جواد علیه السلام شنیدم که فرمود: «همانا امام بعد از من، فرزندم علی است. فرمان او، فرمان من و گفتار او، گفتار من و اطاعت او اطاعت من است. امام بعد از او فرزندش حسن است که فرمان او فرمان پدرش و گفتار او گفتار پدرش و اطاعت او اطاعت پدرش است.» سپس ساکت شد. عرض نمودم: «پس امام بعد از حسن کیست؟» حضرت در این هنگام به شدّت گریست و فرمود: «بعد از حسن فرزندش قائم بالحق و منتظَر است. عرض کردم: «ای فرزند رسول خدا! چرا قائم نامیده شده؟» فرمود: «زیرا پس از فراموشی نامش و ارتداد بیشتر معتقدان به امامتش قیام می‌کند.» عرض نمودم: «چرا منتظر نامیده شده؟» فرمود: «چون او را غیبتی است که روزگارش طولانی است و مخلِصان انتظار خروجش را خواهند کشید و شکّاکان او را انکار خواهند کرد و انکار کنندگان او را به تمسخر یاد خواهند نمود، و افرادی در تعیین زمان خروجش دروغ خواهند گفت و تعجیل‌کنندگان در خروجش هلاک خواهند شد و اهل تسلیم نجات خواهند یافت.»⁽²⁾

حضرت عبدالعظیم حسنی می‌گوید: «بر آقایم، امام جواد علیه السلام وارد شدم تا از او درباره قائم بپرسم که آیا اوست یا غیر او. پس آن حضرت آغاز به سخن نمود و فرمود: ای ابوالقاسم! همانا قائم از ما، همان مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که بایسته است مردم به هنگام غیبتش، انتظارش را بکشند و به هنگام ظهورش پیروی‌اش کنند و او سومین فرزند از فرزندان من است. قسم به آن‌که محمد صلی الله علیه و آله و سلم را مبعوث فرمود و ما را به امامت گمارد، اگر از عمر دنیا، جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن را چنان طولانی کند تا مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن روز خروج کند و زمین را از قسط و عدل بگستراند، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده باشد و خداوند امر او را در یک شب اصلاح فرماید، همان‌گونه که امر موسی علیه السلام کلیم خود را در یک شب اصلاح فرمود و آن زمانی بود که برای آوردن آتش برای اهلش رفت و به هنگام بازگشت، رسول و نبی بود. سپس فرمود: برترین اعمال شیعه ما، انتظار فرج است.»⁽¹⁾

ب) زمینه‌سازی امام هادی و امام عسکری علیهما السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت

اشاره

همان‌گونه که در قسمت پیشین روشن شد، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مسئلة آماده‌سازی شیعیان برای ورود به عصر غیبت و ایجاد ذهنیت لازم برای قبول مسئله غیبت و آمادگی آنان را برای دوری از امام معصوم و محرومیت از ارتباط مستقیم با او آغاز فرمود و یکایک امامان شیعه علیهم السلام آن را پی گرفتند. امامان شیعه علیهم السلام فرمایش‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در این‌باره تأکید می‌نمودند و شیعه را برای نزدیک شدن به عصر غیبت آگاه می‌ساختند و از سوی دیگر، دربارة انکار وجود امام علیه السلام و انحراف در هنگام غیبت امام معصوم، به شیعیان هشدار می‌دادند.

با وجود این، امامان هادی و عسکری علیهما السلام گام‌هایی ویژه برای زمینه‌سازی ورود شیعه به عصر غیبت برداشتند:

1. تبیین نزدیکی ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آغاز غیبت و چگونگی آن

همان‌گونه که گذشت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام اصل مسئله مهدویت و غیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، را روشن نموده بودند. از این‌رو، دو امام هادی و عسکری علیهما السلام به

طور اصولی بر نزدیکی زمان موعود تأکید می‌کردند و شیعه را از فرو غلتیدن در دامان سرگردانی و گم‌راهی و ارتداد در هنگامة غیبت باز می‌داشتند. بنابر روایت‌های گوناگون، امام هادی علیه السلام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را فرزندِ فرزندِ خود خوانده و غیبت او را نزدیک اعلام فرموده است.

صقر بن ابی دلف می‌گوید از امام هادی علیه السلام شنیدم که فرمود: «همانا امام پس از من، فرزندم حسن و پس از او، فرزندش قائم است که زمین را از قسط و عدل خواهد گستراند، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده باشد.»⁽¹⁾

عبدالعظیم حسنی می‌گوید: «بر آقایم، امام هادی علیه السلام، وارد شدم. ایشان زمانی که مرا دید فرمود: مرحبا بر تو، ای ابوالقاسم! تو از دوستان راستین ما هستی. عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! من قصد دارم دینم را بر شما عرضه کنم، اگر رضایت شما بود بر آن ثابت باشم تا زمانی که خدا را ملاقات کنم.» فرمود: «بگو!» سپس عقاید خود را از توحید و رسالت و امامت امامان علیهم السلام تا امام هادی علیه السلام بیان کرد. در این هنگام حضرت به او فرمود: «و بعد از من، فرزندم حسن است. پس چگونه است حال مردم دربارة جانشین او؟» عرض کردم: «چگونه است ای مولای من؟» فرمود: «زیرا شخص او دیده نمی‌شود و ذکر نام او نیز جایز نیست تا زمانی که خروج کند و زمین را پر از قسط و عدل نماید...»⁽²⁾

امام هادی علیه السلام مانند همین کلام را به ابوهاشم، داوود بن قاسم جعفری فرموده است: «جانشین پس از من، فرزندم حسن است. پس چگونه است حال شما دربارة جانشین او؟» هنگامی که راوی پرسید: «این امر چگونه است؟» فرمود: «زیرا شما شخص او را مشاهده نمی‌کنید و بردن نامش بر شما جایز نیست.» هنگامی که راوی پرسید: پس چگونه از او یاد کنیم؟ فرمود: «بگویید: حجت از آل محمد علیهم السلام !»⁽³⁾

امام هادی علیه السلام، به شیعه آگاهی داده که، ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر دیگران مخفی است. این کلام حضرت هشداری برای شیعیان است تا مبادا مخفی بودن ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف،

در دل‌هایشان تردید اندازد.

اسحاق بن محمد بن ایوب می‌گوید از امام هادی علیه السلام شنیدم که فرمود: «صاحب این امر، کسی است که مردم درباره‌اش بگویند: هنوز متولد نشده است.»⁽¹⁾

وقتی امام هادی علیه السلام از دنیا رفت و امامت بر دوش امام عسکری علیه السلام قرار گرفت، وظیفه آن بزرگوار در آماده‌سازی زمینه غیبت به مراتب سنگین‌تر شد. در عصر آن امام، مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به دنیا آمده بود و تا شروع عصر غیبت سال‌های اندکی در پیش بود. بنابراین، امام عسکری علیه السلام علاوه بر روشن‌گری دربارة اصل مسئله مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او، برای اثبات وجود مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و ولادت او نیز باید می‌کوشید. از این‌رو، آن حضرت بر بعضی از شیعیان ویژه که بدانان اعتماد داشت، منت می‌گزارد و آنان را به دیدن سیمای نیک فرزندش مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سرافراز می‌نمود. با وجود این، ولادت آن حضرت از دیده دیگران باید پنهان می‌ماند.

احمد بن اسحاق قمی از کسانی است که به زیارت آن حضرت شرف یافت، او می‌گوید: «بر مولای خود وارد شدم و قصد داشتم درباره جانشین او بپرسم. حضرت فرمود: ای احمد بن اسحاق! خداوند تبارک و تعالی هیچ‌گاه زمین را از حجّت خود خالی نگذاشته است؛ حجّتی که به وسیله او بلا را از اهل زمین دور و باران را نازل و برکات زمین را خارج می‌سازد. عرض نمودم: ای فرزند رسول خدا! امام و خلیفه پس از شما کیست؟ حضرت با شتاب برخاست، داخل خانه شد و در حالی بیرون آمد که پسر بچه‌ای سه ساله با چهره‌ای هم‌چون ماه در شب بدر، را بر دوش گرفته بود. امام فرمود: ای احمد بن اسحاق! اگر نبود کرامت تو در نزد خداوند، فرزندم را به تو نشان نمی‌دادم. او هم‌نام و هم کنیه رسول خدا و کسی است که زمین را از عدل و داد می‌گستراند، در حالی که از ظلم و جور گسترده شده است. ای احمد بن اسحاق! مَثَل او مَثَل خضر علیه السلام و ذوالقرنین است. قسم به خدا، غیبتی خواهد داشت که در آن غیبت، کسی نجات نخواهد یافت، مگر کسی که خداوند او را در قبول امامت او استوار قرار داده و او را به دعا برای تعجیل فرجش توفیق داده است. پرسیدم:

مولای من، آیا علامتی هست که قلبم بدان مطمئن شود؟ ناگهان آن پسر بچه به سخن آمد و به زبان عربی فصیح فرمود: «من بقیة‌الله در زمین و انتقام گیرنده از دشمنان خدا هستم، پس ای احمد بن اسحاق! بعد از رؤیت و مشاهده به دنبال نشانه نگرد.» مسرور و شادمان خارج شدم و فردای آن روز وقتی به محضر امام عسکری علیه السلام رسیدم، عرض نمودم: «ای فرزند رسول خدا! شادی و سرور من برای منّتی که بر من نهادی بسیار است. آن سنّت جاری از خضر و ذوالقرنین در فرزندت چیست؟» فرمود: «طول غیبت، ای احمد! به گونه‌ای که بیشتر معتقدان به امامت او، از این عقیده باز می‌گردند و جز کسانی که ایمان راسخ در قلبشان است و خداوند آنان را تأیید می‌کند، بر این عقیده باقی نمانند. ای احمد بن اسحاق! این امری از امور الهی و رازی از رازهای او و غیبی از غایب اوست. آن‌چه گفتم، بگیر و کتمان کن و از شاکران باش تا فردا در علّیّین با ما باشی.»⁽¹⁾

گاه امام عسکری علیه السلام زمان دقیق غیبت را مشخص فرموده است. أبوغانم می‌گوید از امام عسکری علیه السلام شنیدم که فرمود: «در سال 260 قمری شیعه من دچار جدایی و افتراق خواهند شد.»⁽²⁾

در مواردی دیگر، حضرت به اختلاف شیعه پس از شروع عصر غیبت تصریح فرموده است. موسی بن جعفر بن وهب بغدادی می‌گوید که شنیدم امام عسکری علیه السلام فرمود: «گویا می‌بینم که پس از من دربارة جانشینم دچار اختلاف شده‌اید ... بدانید که برای فرزندم غیبتی است که در آن، مردم دچار تردید می‌شوند، مگر آن کس که خدا او را حفظ نماید.»⁽³⁾

آن حضرت در روایاتی، شیعه را به صبر و انتظار فرج در زمان غیبت فرمان داده است، از جمله نامه آن حضرت به ابوالحسن، علی بن الحسین بن بابویه قمی است که در آن چنین فرموده: «بر تو باد صبر و انتظار فرج؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: برترین اعمال امت من انتظار فرج است و شیعه ما همواره در حزن و اندوه است تا

زمانی که فرزندم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بشارت او را داده، ظاهر شود و زمین را از عدل و داد بگستراند. پس ای شیخ و معتَمَد من، ای ابوالحسن علی، صبر کن و همه شیعیانم را به صبر دعوت کن؛ چراکه زمین از آن خداست و آن را به هرکس از بندگانش که بخواهد، به ارث خواهد داد و عاقبت از آنِ پرهیزکاران است...»⁽¹⁾

2. کاهش ارتباط مستقیم با شیعیان

از دیگر کارهایی که دو امام هادی و عسکری علیهما السلام برای آماده‌سازی زمینه غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف انجام داده‌اند، پرده‌پوشی گام‌به‌گام از شیعیان بوده است. این واقعیت با توجه به کلامی که مسعودی، در اثبات الوصیة آورده، به خوبی روشن می‌شود. او می‌گوید: «امام هادی علیه السلام از بسیاری از مُوالیان خود، به جز اندکی از خواص، دوری می‌گزید و زمانی که امر امامت به امام حسن عسکری علیه السلام انجامید، آن حضرت از پسِ پرده با خواص و غیر آنان سخن می‌گفت، مگر در اوقاتی که به قصد خانه سلطان سوار بر مرکب می‌شد.»⁽²⁾

گرچه کلام مسعودی، به خصوص دربارة امام عسکری علیه السلام، به دور از مبالغه نیست، ولی مدعای ما را اثبات می‌کند. نزدیکی عصر آن دو امام به عصر غیبت نیز تأییدکنندة صحت این مدعا می‌تواند باشد؛ چراکه احتجاب و غیبت ناگهانی امام معصوم علیه السلام وضع دشوار و تحمّل‌ناپذیری را برای شیعه می‌توانست پدید آورد.

به هر حال، این دو امام بزرگوار، هم به لحاظ آن‌که در پادگان نظامی سامرا تحت نظارت حاکمان عباسی بوده‌اند و هم به لحاظ آن‌که در عصری نزدیک به عصر غیبت می‌زیسته‌اند، غالب اوقات از شیعیان پنهان بوده‌اند و بیشتر امور و ارتباط آنان با شیعیان از طریق مکاتبات، توقیعات و وکیلان بوده و به دلیل همین مکاتبات فراوان، مانند احمد بن اسحاق قمی از امام عسکری علیه السلام دست‌خطی می‌خواهد تا بدان وسیله، خط حضرت را از غیر آن بازشناسند.⁽³⁾

از این‌رو، جماعت شیعیان، دیدن آن حضرت و ملاقات با او را در مسیر رفت و آمد هفتگیِ آن بزرگوار به منزل خلیفه مغتنم می‌شمردند، در راه می‌نشستند و منتظر آن حضرت می‌ماندند. از جمله نمونه‌ها بر این مطلب، ملاقات شخصی است که در دل، شبهه ثنویت داشت و امام علیه السلام هنگام بازگشت از منزل خلیفه، با انگشت سبّابه به او اشاره فرمود که: احد احد!⁽¹⁾

دیگری در مسیر امام علیه السلام به منزل خلیفه نشسته بود و قصد داشت با صدای بلند مردم را به امامت آن حضرت فراخواند، اما حضرت با اشاره انگشت بر دهان مبارک، او را از این کار باز داشت!⁽²⁾

3. سامان‌دهی و تقویت سازمان وکالت

دیگر از چاره‌اندیشی‌های دو امام هادی و عسکری علیهما السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت، تقویت سازمان وکالت بود. نظام ارتباط امام با شیعیان به وسیله وکیلان، از عصر امام صادق علیه السلام بنا شده بود، و در گذر ده‌ها سال فعالیت، به فرازها و نشیب‌هایی برخورده بود. امام هادی و عسکری علیهما السلام برای سامان‌دهی و تقویت این سازمان کارهایی فراوان کردند؛ زیرا شیعه رفته‌رفته به عصر غیبت نزدیک‌تر می‌شد و در چنین عصری، نهاد وکالت تنها راه ارتباطی شیعه با امام معصوم علیه السلام به شمار می‌رفت.

از جمله کارهای امام هادی علیه السلام برای تقویت و سامان‌مند کردن فعالیت‌های سازمان وکالت، سفارش آن حضرت به وکیلان برای حفظ نظم در امور و رعایت گستره و قلمرو خود و عدم مداخله در امور دیگر وکیلان است. برای نمونه، نامة امام علیه السلام به ایوب بن نوح و ابوعلی بن راشد، دو تن از وکیلانش، در این زمینه جالب توجه است.⁽³⁾

کوشش آن امام برای تعیین جانشینِ وکیل قبل و عدم بروز گسستگی در کار وکالت نواحی، از دیگر اقدامات بوده است.⁽⁴⁾

امام عسکری علیه السلام نیز با ادامه دادن این‌گونه اقدامات، راه را برای حرکت سازمان در مسیر خودش هموار نمود. آن جناب نیز هم‌چون پدر بزرگوارش، وکیلان ارشدی را برای نواحی مختلف نصب نمود که بر کار دیگر وکیلان نظارت داشتند. افزون بر این، عثمان بن سعید عَمری را به عنوان وکیل‌الوکلای خود برگزید تا همه وکیلان به او مراجعه کنند. اهمیت این نکته از آن روست که وی در عصر غیبت، بنا بود سفیر و نایب نخست امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف باشد.

همین‌طور نامه‌های آن جناب به بعضی نواحی شیعه‌نشین، مثل نیشابور، و تأکید بر اطاعت شیعیان از وکیلان و پرداخت وجوه شرعی به آنان و محور قرار دادن وکیلان در حلّ و فصل امور را از دیگر اقدامات امام عسکری علیه السلام برای تقویت و سامان‌مندی سازمان وکالت می‌توان برشمرد. برای نمونه، آن جناب به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری و شیعیان و بزرگان نیشابور نامه‌ای مفصّل نوشت که در آن، ضمن معرّفی وکیلی به نام ابراهیم بن عبده، از مردم این دیار به دلیل اطاعت نکردن و مراجعه نکردن به وکیل پیشین، گله‌گزاری نموده است.⁽¹⁾

برای شناخت هرچه بیشتر این سازمان، کیفیت سیر تکاملی آن و وضعیت آن در عصر امامان هادی و عسکری علیهما السلام و عصر غیبت، به این نهاد مهم و شناخت سیر پیدایی و تکوین و تکامل آن و دیگر ویژگی‌ها و وظایف آن باید توجّهی ویژه نمود. از این‌رو، مباحثی در زیر می‌آید:

یکم. تعریف لغوی و اصطلاحی واژة وکالت و معرفی اجمالی سازمان وکالت؛

دوم. علل تشکیل سازمان وکالت و گسترش و استمرار فعالیت آن تا پایان عصر غیبت؛

سوم. محدوده زمانی و جغرافیایی فعالیت سازمان وکالت؛

چهارم. وظایف و مسئولیت‌های سازمان وکالت؛

پنجم. ویژگی‌ها و مشخصات وکیلان و کارگزاران سازمان وکالت؛

ششم. معرفی مهم‌ترین وکیلان امامان علیهم السلام .

این مباحث به لحاظ گستردگی، در کتابی دیگر به صورت مستقل به تفصیل بررسی شده است.⁽¹⁾در فصل دیگر، هریک از موضوعات فوق را به اجمال، بررسی خواهیم کرد.

چکیده

روشن‌گری‌های رهبران معصوم علیهم السلام، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تا امام عسکری علیه السلام درباره مسئله مهدویت، شخص مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگی‌ها و ابعاد مختلف دربارة او، از بخش‌های انکارناپذیر تاریخ اسلام و تشیع است. چنان‌که گذشت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل‌بیت گرامی‌اش، در روایات فراوانی که تنها به شمار اندکی از آنها اشاره شد، سعی داشتند درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف حجّت را بر مردم به پایان رسانند و با روشن نمودن ابعاد مختلف مهدویت راه را بر هر کژاندیشی و سوء استفاده از این مسئله مهم ببندند.

عسکریین علیهما السلام برای آماده‌سازی شیعیان برای ورود به عصر غیبت کارهایی کردند؛ تبیین نزدیکی ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، کیفیت آغاز غیبت و تاریخ آن و کاهش ارتباط مستقیم با شیعیان از جمله این اقدامات بوده است. با توجه به جایگاه خاص سازمان وکالت در عصر غیبت، اقدامات آن دو امام علیهما السلام در تقویت و گسترش این سازمان اهمیت فراوان دارد. لذا در فصل بعد به این سازمان مهم و آغاز و انجام و چگونگی فعالیت آن، قبل از عصر غیبت و در آن عصر، نگاهی ویژه خواهیم داشت.

فصل ششم: پیشینه سازمان وکالت و جایگاه آن در عصر غیبت صغرا

اشاره

همان‌گونه که در فصل پیش گذشت، از جمله اقدامات مهم دو امام عسکری علیهما السلام تقویت و گسترش فعالیت سازمان وکالت بود. این سازمان که از دوره‌های پیشین آغاز به فعالیت کرده بود، به دلیل ضرورت‌های عصر امامان علیهم السلام، از عصر امام صادق علیه السلام آغاز به کار نمود و دامنه فعالیتش در عصر دیگر امامان علیهم السلام رو به فزونی نهاد و البته در شرایط سیاسی و اجتماعی، به فرازها و نشیب‌هایی برخورد.

فعالیت این سازمان در عصر غیبت صغرا اوج گرفت؛ چراکه ارتباط شیعیان با امام معصوم در این عصر تنها از این طریق امکان می‌پذیرفت. از این‌رو، امام هادی و امام عسکری علیهما السلام برای تثبیت هر چه بیشتر وکیلان و جایگاه آنان در جامعه شیعه اقداماتی لازم انجام می‌دادند. تبیین دقیق‌تر نوع فعالیت این سازمان و وظایف آن، این مدّعا را بهتر می‌تواند اثبات کند.

این سازمان در عصر غیبت صغرا با رهبری چهار نایب خاصّ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و با فعالیت چندین وکیل که در نواحی مختلف شیعه‌نشین بودند، وظیفه رهبری شیعیان در ابعاد مختلف دینی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را بر عهده داشت. پرداختن به مباحث تاریخ عصر غیبت، بدون نگاه مستقل به سازمان وکالت و پیشینه آن و سپس نحوه فعالیت آن در عصر غیبت صغرا امکان نمی‌پذیرد.

الف) بررسی معنای لغوی و اصطلاحی واژه وکالت و معرّفی اجمالی سازمان وکالت

وکالت در لغت به معنای ناتوانی از انجام مستقیم یک کار و اعتماد بر دیگری در آن کار است.⁽¹⁾منابع فقهی، وکالت را چنین تعریف کرده‌اند: «واگذاری انجام کاری به دیگری و نایب کردن او برای تصرّف در یک امر» و یا «تفویض و واگذاری امری به دیگری، برای آن‌که در زمان حیاتش آن را انجام دهد».⁽²⁾

با دقت در تعریف لغوی و اصطلاحی واژه وکالت، چنین استنباط می‌شود که «ناتوانی از انجام مستقیم کار» در ریشه این واژه نهفته است، یعنی موکّل زمانی به تعیین وکیل اقدام می‌نماید که خود، به دلیل اسباب و انگیزه‌هایی، به انجام مستقیم کاری توانا نباشد، گرچه برای انجام آن کار اجازه داشته باشد، و اختیار انجام آن نیز با تعیین وکیل از او ساقط نمی‌شود.

از این‌رو، اگر امامان شیعه علیهم السلام نیز به تعیین وکیل اقدام می‌نمودند، از آن‌رو بوده که خود به‌گونة عادی، برای ارتباط مستقیم با شیعیان در نقاط دوردست (و یا حتی نزدیک) جهان اسلام توانا نبودند.

با توجه به تعریف لغوی و اصطلاحی وکالت، تعریف اجمالی سازمان وکالت امکان می‌پذیرد، سپس مشخصات و ویژگی‌های آن بررسی می‌شود:

اصطلاح سازمان وکالت بر مجموعه‌ای اطلاق می‌شود که به طور تقریبی از ابتدای دوران حاکمیت عباسیان آغاز شد و تا آخرین روزهای دوران غیبت صغرا استمرار یافت. هر چند فقیهان نیز وکالت ائمه علیهم السلام را در عصر غیبت کبرا برعهده دارند، اصطلاح نهاد یا سازمان وکالت نزد محققان، ویژة دوران حضور امامان علیهم السلام و عصر غیبت صغرا است. اطلاق عنوان نهاد یا سازمان وکالت بر این مجموعه، از وجود شکلی سازمانی، منسجم و منظم در این مجموعه برآمده است. به عبارت دیگر، این مجموعه از سطح کنش‌های فردی غیر مرتبط با هم و دور از برنامه و دستور کار و رهبریِ ناظر بر تمام مجموعه فراتر است.

وجود مجموعه‌ای از ویژگی‌ها، باعث می‌شود که جز اطلاق نام نهاد، سازمان، یا نظام بر آن چاره‌ای نباشد. نخستین اصل حاکم بر نظام، وجود نظم، هم‌آهنگی و انسجام میان خود اعضا و یا اجزای تشکیل دهنده آن است. در این میان، وجود برنامه‌ای مشخص، رهبری حاکم و ناظر بر تمام سازمان، اعضایی وفادار و مخلِص به رهبری و اجراکننده برنامه‌های سازمان و وجود نظم در عملکردها را بایستی از جمله عوامل ایجاد این انسجام و هم‌آهنگی دانست. افزون بر اینها، اوضاع حاکم بر عصر ائمه علیهم السلام اقتضا می‌کرد که این سازمان، مخفیانه و هم‌راه با «تقیّه» به کار خود ادامه دهد.

این سازمان، در عصر امام صادق علیه السلام بنا شد. در این عصر، آن حضرت شماری وکیل و نماینده تعیین نمود تا میان ایشان و شیعیان نقش ارتباطی داشته باشند. این سازمان در عصر امام کاظم علیه السلام، شکلی وسیع‌تر و منسجم‌تر یافت و در اواخر عصر امام رضا علیه السلام و سپس در عصر امام جواد علیه السلام سامان‌مندتر شد و فعالیت وسیعی را آغاز کرد. این وضع در عصر امامان عسکری علیهما السلام با شدت بیشتر پیش رفت تا آن‌که فعالیت این سازمان در عصر غیبت به اوج رسید؛ چراکه تنها وسیله ارتباطی شیعه با امام علیه السلام در این عصر این سازمان بوده است.

بدین روی، سازمان وکالت با این سیر، فعالیت خود را آغاز کرد و تا پایان عصر غیبت صغرا ادامه حیات داد. وکیلان امامان علیهم السلام اعضای این سازمان بودند. آنان برای احراز این مقام می‌بایست شروط ویژه‌ای می‌داشتند. پس از احراز مقام وکالت، امام علیه السلام وظایفی ویژه بر دوش آنان می‌نهاد، ولی در این میان، عده‌ای انگشت‌شمار، راه خیانت و انحراف و فساد را در پیش می‌گرفتند و بعضی از افرادی که وکیل نبودند، به دلیل انگیزه‌هایی، ادعای دروغین وکالت را سر می‌دادند و به ناچار امامان شیعه علیهم السلام با آنان مقابله می‌نمودند. شایسته است هر یک از این مباحث به‌گونه‌ای جدا بررسی شود تا شناخت تفصیلی دربارة این سازمان به‌دست آید.

ب) علل تشکیل سازمان وکالت و استمرار و گسترش فعالیت آن تا پایان عصر غیبت

اشاره

چرایی تشکیل و استمرار فعالیت چنین سازمانی و عوامل و زمینه‌هایی که سبب

شد امامان علیهم السلام برای نگاه‌بانی و توسعة این سازمان و اعضای آن همت بگمارند، از پایه در این بحث است. این عوامل را تحت عناوین زیر می‌توان یادآور شد:

1. لزوم ارتباط میان رهبری و پیروان

لزوم ارتباط امامان معصوم علیهم السلام با شیعیان از عوامل اساسی ایجاد این سازمان است. ارتباط میان رهبری و پیروان در هر نظام دینی، سیاسی و اجتماعی اجتناب‌ناپذیر است. بنابراین، امامان شیعه علیهم السلام کسانی را به نمایندگی برمی‌گزیدند تا میان شیعیان و ایشان نقش ایفا کنند. به دلیل گستردگی جهان اسلام در آن عصر و پراکندگی شیعیان در نقاط مختلف اعم از عراق، حجاز، ایران، یمن، مصر و مغرب، کسانی شناخته شده به نمایندگی امامان علیهم السلام به مناطق دور و نزدیک اعزام می‌شدند و میان رهبری و پیروانش پیوند برقرار می‌ساختند.

2. خفقان در دورة عباسیان و لزوم حفظ شیعیان و مکتب

در اوضاع عادی و در صورت فقدان جو خفقان و فشار دشمنان نیز امکان ارتباط همة شیعیان در دورترین نقاط جهان اسلام با امامان شیعه علیهم السلام فراهم نبود؛ چراکه با توجه به وسایل ارتباطی آن عصر و فراوانی پیروان، سفر از مناطقی هم‌چون ایران، عراق و حتی حجاز به مدینه برای همه ممکن نمی‌نمود، چه رسد به این‌که عباسیان جوّ خفقان و رعب و وحشتی بر ضدّ امامان علیهم السلام و شیعیان برانگیخته بودند و همواره جاسوس‌ها و مأموران حکومتی رفت و آمدهای امامان و شیعیان را زیر نظر داشتند.

در چنین وضعیتی، ایجاد سازمان وکالت برای کاهش ارتباط مستقیم شیعه و امامان علیهم السلام و قراردادن واسطه یا وسایطی میان دو طرف، برای حفظ آنان و بالاتر از آن حفظ مکتب، لازم و گریزناپذیر می‌نمود. لذا سازمان وکالت از آغاز تأسیس تا پایان عصر غیبت صغرا، هرگز آشکار و بی‌پرده فعالیت نمی‌کرد؛ چراکه این سازمان نزد حاکمان عباسی وظیفه‌ای فراتر از جمع‌آوری وجوه شرعی و زکوات و نذورات و غیر آنها داشت. از این‌رو، هر چند وجود جوّ خفقان را علت اصلی تشکیل سازمان نمی‌توان دانست، به طور قطع وجود چنین جوّی علت تشدید فعالیت این سازمان و

گسترش و توسعه آن می‌تواند باشد. لذا در عصر امامان کاظم و هادی علیهما السلام فعالیت این سازمان اوج گرفت.

3. آماده‌سازی شیعه برای ورود به عصر غیبت

بی‌شک، آماده‌سازی شیعه برای پذیرش وضعیت جدید در عصر غیبت، از علل روی‌آوری امامان علیهم السلام به این سازمان، بوده است؛ عصری که شیعه در آن جز از طریق سفیران و وکیلان با امام خویش امکان ارتباط نداشت. با توجه به همین حقیقت، هر چه شیعه به عصر غیبت نزدیک‌تر می‌شد، راه ارتباط مستقیم او با امام علیه السلام نیز محدودتر می‌گشت و سازمان وکالت نیز تقویت می‌شد تا آن‌جا که در عصر امامان عسکری علیهما السلام بیشتر امور شیعیان با این دو امام بزرگوار از راه مکاتبه و از طریق وکیلان و نمایندگان صورت می‌گرفت. از این‌رو، می‌توان گفت تقویت سازمان وکالت دست کم در عصر دو امام عسکری علیهما السلام به دلیل زمینه‌سازی ورود شیعه به عصر غیبت بود.

4. رفع بلاتکلیفی از شیعه در ایام حبس امامان علیهم السلام و در عصر غیبت

ضرورت وجود این سازمان در عصر غیبت صغرا، با توجه به اختفای کامل امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او از دیدگان، بیشتر رخ می‌نماید؛ چراکه سفیران و وکیلان تنها راه ارتباطی شیعه با امام عجل الله تعالی فرجه الشریف بودند. در این عصر، وکیلان و سفیران خاص و عام امام عجل الله تعالی فرجه الشریف تنها مرجع برای شیعه در مشکلات سیاسی، فکری، اجتماعی، اقتصادی و دینی بودند. همین‌گونه وکیلان در عصر بعضی از امامان علیهم السلام مثل امام کاظم علیه السلام یا دو امام عسکری علیهما السلام که شیعه دسترسی کمتری به آنان داشت، مرجع مطمئنی برای شیعیان بودند.

ج) بررسی محدوده زمانی و جغرافیایی فعالیت سازمان وکالت

اشاره

همان‌گونه که گذشت، سازمان وکالت به معنای مجموعه فعالیت‌های هم‌آهنگ و برنامه‌ریزی شده با رهبری واحد است، نه وکالت‌های جزئی، فردی و شخصی. بنابراین، گرچه مسئله وکالت و وجود وکیل یا وکیلان برای معصومان علیهم السلام دیرینه

است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، امام علی علیه السلام و دیگر امامان هدی علیهم السلام تا عصر امام صادق علیه السلام، هر یک دارای نمایندگانی بوده‌اند که برای کارهایی ویژه تعیین می‌شدند، نصوص تاریخی و قراین موجود و زمینه‌های حاکم بر عصر ائمه علیهم السلام تا عصر امام صادق علیه السلام، هرگز وجود سازمان وکالت را در این دوره‌ها تأیید نمی‌کنند.

وانگهی محققان دربارة آغاز شروع به کار این سازمان از عصر امام صادق علیه السلام و یا امام کاظم علیه السلام، هم‌نظر نیستند. برخی معتقدند که آغاز به کار این سازمان با برنامه‌ای گسترده، از عصر امام کاظم علیه السلام بوده و لذا حتی وجود وکیلانی برای امام صادق علیه السلام (به معنای اصطلاحی آن در این بحث) را انکار می‌کنند. برای مثال، عبدالرحمان بن حجّاج را در کتاب الغیبة شیخ طوسی او را از شمار وکیلانی برشمرده که امام صادق علیه السلام او را ستوده، از شمار وکیلان امام کاظم علیه السلام دانسته‌اند⁽¹⁾و یا معلّی بن خُنَیس را که به دلیل وکالت برای امام صادق علیه السلام به شهادت رسید، تنها به عنوان وکیل مالی حضرت قلمداد کرده‌اند.⁽²⁾از سوی دیگر، برخی از محققان تأکید دارند که نخستین امامی که به تشکیل سازمان وکالت اقدام نمود، امام صادق علیه السلام بوده است، گرچه که توسعه و گسترش فعالیت این سازمان را در دوره‌های بعد، به‌ویژه دورة امام کاظم علیه السلام انکار نمی‌کنند.⁽³⁾

شاید با نگاه به نصوص و شواهد موجود با نظر دوم بتوان موافقت نمود؛ چراکه در منابع ما به نام وکیلانی برای امام صادق علیه السلام تصریح شده است؛ وکلایی مانند عبدالرحمان بن حجّاج، مُعلَّی بن خُنَیس، نصر بن قابوس لخَمی و دیگران.⁽⁴⁾از سوی دیگر، به دلیل وضعیت سیاسی آن عصر می‌توان پذیرفت که امام صادق علیه السلام زمینه‌هایی برای تشکیل چنین سازمانی داشته است؛ چراکه عصر آن حضرت از نظر فشارهای سیاسی، از عصر امام کاظم علیه السلام دشوارتر نبوده، و سازمان وکالت در عصر امام کاظم علیه السلام فعالیتی گسترده یافته است. شمار شیعیان نیز هر چند شاید در عصر امام کاظم علیه السلام رو

به فزونی نهاده شد، با عصر امام صادق علیه السلام چندان متفاوت نیست. امام صادق علیه السلام برای امور اجتماعی هم‌چون گردآوری وجوه مالی مانند زکوات، نذورات، هدایا و اوقاف و از سوی دیگر، برآوردن نیازهای دینی، فکری، سیاسی و... شیعه در هنگامة فقدان امام علیه السلام می‌بایست چنین سازمانی تأسیس می‌کرد. هم‌چنین برخی نصوص روایی و تاریخی، بر ارتباط مالی امام علیه السلام با شیعیان در دورترین نقاط گواهی می‌دهد. برای نمونه، به توطئه منصور عباسی در فرستادن جاسوسی به منزلة شیعه‌ای از خراسان به نزد امام صادق علیه السلام و برخی سران علویان می‌توان اشاره کرد تا به ظاهر با دادن وجوه شرعی و گرفتن رسید، برای اقدامات خود بر ضدّ امام علیه السلام و علویان دست‌آویزی فراهم کند.⁽¹⁾

پس نقطه آغازین فعالیت سازمان وکالت را عصر امام صادق علیه السلام می‌توان دانست. این سازمان پیاپی افت و خیزهایی داشته است، به این معنا که کار آن، در عصر هیچ یک از امامان بعدی علیهم السلام به تعطیلی کشیده نشد. و عصر غیبت صغرا یکی از حسّاس‌ترین و مهم‌ترین دوران فعالیت این سازمان بوده است؛ چراکه با غیبت امام معصوم علیهم السلام وکیلان و نایبان آن حضرت تنها پناهگاه و مرجع شیعیان، بودند. بنابراین، سازمان وکالت با قدرت و در مقیاس وسیع به کار خود ادامه داد. این فعالیت تا سال 329 قمری، هم‌زمان با تاریخ وفات چهارمین سفیر و نایب حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف، ادامه داشت. در این سال با شروع دوران غیبت کبرا و قطع ارتباط حضرت به واسطة سفیران و باب‌ها با شیعیان، کار سازمان وکالت به یک معنا به پایان رسید؛ چراکه سازمان وکالت تا این زمان از کسانی گرد آمده بود که خود امام معصوم علیه السلام مستقیم آنان را به وکیلی برمی‌گزید، ولی با شروع عصر غیبت کبرا وظایف وکیلان بر دوش فقیهان جامع شرایط سپرده شد و چنین نبود که امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف فقیه یا فقیهانی ویژه را به وکیلی خود برگزیند. لذا اگرچه وکالت امام علیه السلام به معنای عام، برای فقیهان در عصر غیبت وجود دارد، زیر مباحث سازمان وکالت نمی‌گنجد. پس محدوده زمانی فعالیت این سازمان را از عصر امام صادق علیه السلام تا پایان عصر غیبت صغرا می‌توان دانست.

درباره محدوده جغرافیایی فعالیت این سازمان بایستی پذیرفت که با توجه به حضور شیعیان در دوران فعالیت این سازمان در دورترین نقاط جهان اسلام مانند خراسان بزرگ، سیستان، مناطق جبال تا همدان، و از اهواز تا بصره، کوفه، واسط، بغداد، سامرا، مداین، قرای سواد، و از مدینه تا یمن، مصر و شاید مغرب، طبیعی به نظر می‌رسد که این سازمان محدوده فعالیت خود را به سراسر این مناطق گسترده باشد؛ چراکه هر چه مناطق شیعه‌نشین از دسترسی مرکز استقرار رهبری و امامت دورتر بود، امکان دسترسی و ملاقات با امام کمتر و ضرورت وجود نماینده یا وکیلی از جانب امام علیه السلام در آن مناطق، بیشتر خودنمایی می‌کرد. بنابراین، با قطع نظر از شواهد تاریخی نیز این سازمان، فعالیت خود را به پهنای مناطق شیعه نشین و مراکز تجمع شیعیان، می‌بایست گسترده باشد. بنابر گزارشات تاریخی نیز این حدس تأیید می‌شود؛ چراکه در منابع نخستین تاریخی و رجالی، وکیلانی را می‌توان یافت که هر یک در ناحیه خود به فعالیت مشغول بوده‌اند. اکنون با توجه به شواهد موجود، به ذکر این نواحی و برخی از وکیلان فعال، می‌پردازیم:

1. حجاز

· مدینه

با توجه به این که مدینة النبی صلی الله علیه و آله و سلم مرکز اصلی سکونت امامان شیعه علیهم السلام، بوده و این بزرگواران جز از سر ناچاری و یا به اجبار، از این شهر به جای دیگر منتقل نمی‌شده‌اند، خاستگاه تشکیل سازمان وکالت را در آن‌جا باید جست. مُعلَّی بن خُنَیس و نصر بن قابوس، وکیلان امام صادق علیه السلام در مدینه و اطراف آن بوده‌اند. معلّی بن خُنَیس به همین دلیل به دست داوود بن علی، رئیس شرطه حکومت عباسی، دستگیر شد و به شهادت رسید. به گفتة ابن طاووس، او از بهترین و مشهورترین وکیلان امام صادق علیه السلام بوده است که شیعیان اموال فراوانی را به وی تحویل می‌داده‌اند.⁽¹⁾نصر بن قابوس نیز بنا به نقل شیخ طوسی، حدود بیست سال وکیل امام

صادق علیه السلام بوده، در حالی که وکالتش بر کسی جز خواص معلوم نبوده است.⁽¹⁾

در عصر امام کاظم علیه السلام، یونس بن یعقوب⁽²⁾و مفضّل بن عمر جعفی را وکیلان آن حضرت در مدینه می‌توان یادآور شد. مفضل بن عمر نقش وکیل ارشد را داشت و بنا به امر حضرت، دیگر وکیلان باید به نزد او می‌رفتند. او را باب امام کاظم علیه السلام نیز یاد کرده‌اند.⁽³⁾

هشام بن ابراهیم عباسی همدانی راشدی نیز در عصر امام رضا علیه السلام وکیل ارشد حضرت در مدینه بوده است.⁽⁴⁾

ابوعلی محمد بن احمد بن حمّاد مروزی محمودی نیز در عصر غیبت صغرا به عنوان وکیل ناحیه مقدسه، در مدینه مشغول به کار بوده است.⁽⁵⁾

· مکه

مکه نیز از مناطق تحت پوشش سازمان وکالت بوده است. علی بن جعفر همان وکیل برجسته امام هادی علیه السلام، پس از آزادی از حبس متوکل، راه مکه را در پیش گرفت و در آن‌جا اقامت کرد.⁽⁶⁾وی فعالیت‌های وکالت را در آن‌جا ادامه داد. در ابتدای عصر غیبت صغرا، نیز یکی از وکلای مصر، به مکه آمد و ضمن ملاقات با وکیلان آن‌جا، شخصی را به سامرا فرستاد تا از اوضاع آن‌جا خبر بیاورد.⁽⁷⁾در ایام حج نیز مکه، محل ملاقات وکیلان نواحی مختلف با یک‌دیگر بود.

· یمن

بنابر شواهدی، یمن نیز پایگاه استقرار شیعیان و با سازمان وکالت مرتبط بود.

احتمال وکالت حسن بن فضل یمانی و برخی دیگر در این ناحیه می‌رود.⁽¹⁾علاوه بر این، گاهی اهالی یمن با سفر به استقرارگاه رهبری سازمان وکالت، به گونة مستقیم اموال و وجوه شرعی خود را به امامان شیعه علیهم السلام یا «وکیل الوکلای» آنان تقدیم می‌داشتند. ملاقات گروهی از اهالی یمن با امام عسکری علیه السلام نمونه‌ای بر این نکته است که حضرت در این ملاقات، عثمان بن سعید عمری را به آنان شناساند و تأکید فرمود که اموال را به وی تحویل دهند و از آن پس با او در ارتباط باشند.⁽²⁾

2. عراق

· کوفه

کوفه از مهم‌ترین مناطق شیعه‌نشین، همواره میزبان وکیلان امامان علیهم السلام بوده است. وکیلانی مانند عبدالرحمان بن حجّاج، علی بن یقطین، علی بن ابی‌حمزه بطائنی، حیّان سرّاج، زید قندی، ایّوب بن نوح عاصمی در طول دوران حیات ائمه علیهم السلام در این منطقه ایفای نقش می‌نمودند.⁽³⁾

· بغداد

عبدالرحمان بن حجاج تا عصر امام جواد علیه السلام در این منطقه فعالیت داشته است.⁽⁴⁾در عصر امام هادی علیه السلام، ابتدا علی بن الحسین بن عبد ربّه و پس از او أبو علی بن راشد، وکیلان ارشد ایشان در بغداد، مداین و قرای سواد بوده‌اند.⁽⁵⁾

در عصر امام عسکری علیه السلام، عروة بن یحیی معروف به دهقان، به منزلة وکیل ارشد آن حضرت در بغداد به کار مشغول بوده است، ولی بعدها راه خیانت در پیش گرفت.⁽¹⁾

بغداد در طول دوران غیبت صغرا، مرکز اقامت نایبان اربعه بوده و همواره محل رفت و آمد و سکونت شیعیان و فعالیت وکیلان ناحیه مقدّسه بوده است. نخستین سفیر آن ناحیه، به امر امام عجل الله تعالی فرجه الشریف محل فعالیت خود را به بغداد منتقل کرد. او در آن‌جا به هم‌راه سه تن از دست‌یارانش به نام‌های محمد قطّان، حاجز بن یزید و احمد بن اسحاق، امور سازمان را اداره می‌کرد. پس از وی، فرزندش محمد بن عثمان نیز بغداد را به مرکز رهبری سازمان تبدیل کرد و به هم‌راه ده تن از دست‌یارانش در بغداد، فعالیت وکلای نواحی را هدایت می‌کرد. حسین بن روح، از این دست‌یاران بود که به امر امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از سفیر دوم به رهبری سازمان منصوب شد. او نیز در بغداد فعالیت‌های مخفی سازمان را پی گرفت. پس از وی سفیر چهارم نیز در آن شهر ادامه فعالیت داد.⁽²⁾

· سامرا

سامرا در عصر دو امام عسکری علیهما السلام، محل سکونت آن دو بزرگ‌وار و از سویی نظارت آنان بر فعالیت‌های سازمان به شمار می‌رفت. فارس بن حاتم قزوینی که بعدها راه خیانت در پیش گرفت و همین طور علی بن جعفر همانی از وکیلان امام هادی علیه السلام در این شهر بوده‌اند. اهالی جبال (قسمت‌های مرکزی ایران تا همدان)، اموال و وجوه شرعی را به واسطه فارس بن حاتم، که مدتی در سامرا می‌زیسته، به امام می‌رسانده‌اند. وی سپس با علی بن جعفر همانی، دیگر وکیل امام علیه السلام درگیر شد و راه انحراف را در پیش گرفت و لذا امام هادی علیه السلام به طرد و لعن او پرداخت.⁽³⁾

سامرا تا اوایل عصر غیبت صغرا محل فعالیت دو امام هادی و عسکری علیهما السلام به شمار می‌رفت، ولی به دلایلی پایگاه نواب اربعه از سامرا به بغداد منتقل شد، گرچه در بخشی از عصر غیبت صغرا، که امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در سامرا می‌زیست، فعالیت‌های سازمان همواره از این شهر نظارت می‌شد.

· واسط

واسط نیز از مناطقی است که وکیلان امامان علیهم السلام در آن‌جا حضور داشته‌اند، وکیلانی مانند حسن بن قیامه⁽¹⁾وکیل امام کاظم علیه السلام و حسن بن محمد بن قطاه صیدلانی وکیل وقف در عصر غیبت صغرا، در این منطقه فعالیت می‌کرده‌اند.⁽²⁾

· بصره

گرچه بصره تحت قلمرو وکیل اهواز بوده، برخی از وکیلان بنابر شواهدی، برای وکالت مستقیم بر بصره منصوب شده‌اند. برای نمونه ابوعمرو حذّاء در باب کلتا در بصره، به وکالت منصوب شده است.⁽³⁾

3. ایران

اشاره

سازمان وکالت با توجه به کثرت نواحی شیعه‌نشین در ایران و وجود مراکز سنّتی تشیّع، چون قم، آوه، سبزوار، نیشابور و...، در تمامی این مناطق دارای نماینده بوده است. این مناطق بنابر نگارش‌های تاریخی و منابع رجالی از این قرارند:

· خراسان بزرگ

خراسانِ آن زمان شامل مناطق مختلف شیعه‌نشین مانند نیشابور، بیهق، سبزوار، بخارا، سمرقند، هرات و نقاط دیگر بوده، ولی منابع تاریخی، بسیار اندک دربارة نام وکیلان امامان علیهم السلام تا عصر دو امام عسکری علیهما السلام در خراسان آن عصر سخن گفته‌اند. بعضی از وکیلان ساکن در خراسان بزرگ که در منابع به نامشان تصریح شده، از این

قرارند: فضل بن سنان که وکیل حضرت رضا علیه السلام در نیشابور بوده،⁽¹⁾ابراهیم بن عبده که وکیل ارشد امام عسکری علیه السلام در نیشابور و بیهق و دیگر نواحی مجاور بوده⁽²⁾و همین طور ایوب بن ناب که به وکالت آن حضرت به نیشابور روانه شد.⁽³⁾

در عصر غیبت صغرا، محمد بن شاذان بن نُعیم شاذانی وکیل در نیشابور و علی بن حسین بن علی طبری وکیل در سمرقند و حسین بن علی بن محمد قمی معروف به ابوعلی بغدادی وکیل ناحیه مقدسه در بخارا بوده‌اند.⁽⁴⁾

· قم

با توجه به مرکزیت قم برای شیعیان و سابقه دیرین آن در تشیع، سازمان وکالت در این منطقه فعالیت چشمگیری داشته و وکیلان امامان علیهم السلام در این منطقه، حلقه اتصال بسیار شایسته‌ای برای شیعیان ساکن در نواحی قم و اطراف آن با امامان علیهم السلام بوده‌اند. این وکیلان، بنابر آنچه منابع بدان تصریح کرده‌اند، عبارتند از:

عبدالعزیز بن المهتدی که وکیل امام رضا علیه السلام در قم بوده،⁽⁵⁾زکریا بن آدم که به‌عنوان وکیل مقیم از نزد امام جواد علیه السلام در این شهر مشغول بوده که جلالت قدر و مصاحبت او با چند تن از امامان علیهم السلام مشهور است⁽⁶⁾و همین طور یحیی بن عمران، که بنا به نقل ابن شهرآشوب و بعضی قراین وکیل در قم بوده است.⁽⁷⁾هم‌چنین محمد بن احمد بن

جعفر القمی العطّار که وکیل امام عسکری علیه السلام در آن‌جا بوده،⁽¹⁾احمد بن اسحاق قمی که وکیل آن امام و در عصر غیبت صغرا، وکیل ناحیه مقدسه در امور اوقاف قم بوده⁽²⁾و احمد بن حمزه بن الیسع القمی از وکیلان ناحیه مقدسه برای این شهر در عصر غیبت صغرا و به عنوان باب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در این منطقه مطرح بوده‌اند.⁽³⁾

آوه نیز از مناطق شیعه‌نشین نزدیک به قم و مرتبط با سازمان وکالت بوده است. گرچه حضور مستقل وکیلان در این ناحیه معلوم نیست و شاید وکیلان قم بر این منطقه نیز وکیل بوده‌اند،⁽⁴⁾شواهدی بر ارتباط اهالی این منطقه با دفتر مرکزی سازمان در سامرا و بغداد گواهی می‌دهند.⁽⁵⁾

· ری

به‌رغم اهمیت و کثرت شیعیان در منطقة ری، منابع تاریخی از وکیلان ساکن در آن تا عصر غیبت صغرا نامی نبرده‌اند. ابوالحسین، محمد بن جعفر اسدی وکیل ارشد ناحیه مقدسه در عصر غیبت صغرا در منطقة ری بوده است. از طریق وی که فردی والامقام بوده، توقیعاتی نیز خارج شده است.⁽⁶⁾مطابق روایت صدوق، اسدی از جمله وکیلان ناحیه مقدسه در ری در عصر غیبت صغرا است که به دیدن سیمای دل‌آرای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق یافته است.⁽⁷⁾

· قزوین

چنان‌که بیان شد، فارس بن حاتم قزوینی، وکیل امام هادی علیه السلام بوده است. او علاوه بر سامرا، چه بسا در قزوین نیز مدتی فعال بوده است. متون تاریخی، ابوجعفر، عبدالله ابی غانم قزوینی را به عنوان «باب المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف » در «قزوین» یاد کرده‌اند و از جانب ناحیه مقدسه به نام او، توقیع صادر می‌شد.⁽¹⁾

· همدان

همدان از مناطق مهم شیعه‌نشین ایران بوده و وکیلان امامان علیهم السلام در این ناحیه نیز حضور داشته‌اند. خاندان ابراهیم بن محمد همدانی از وکیلان معروف این منطقه، از عصر امام رضا علیه السلام تا عصر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده‌اند. خود او از وکیلان چیره‌دست امام جواد علیه السلام در همدان بوده و بر فعالیت وکیلان بعضی مناطق دیگر نیز نظارت داشته است. بنا به نقل نجاشی، در عصر نواده وی، قاسم بن محمد بن علی بن ابراهیم بن محمد، که وکیل ناحیه در همدان بوده، ابوعلی، بسطام بن علی و عزیز بن زهیر نیز در این ناحیه به وکالت مشغول بوده‌اند و همگی به مراجعه نزد یک وکیل ارشد به نام حسن بن هارون مأمور بوده‌اند. پیش از او نیز پدرش هارون بن عمران به عنوان وکیل ارشد در این ناحیه فعال بوده است.⁽²⁾

در عصر امام عسکری علیه السلام و عصر غیبت، ابراهیم بن محمد همدانی و پدرش، به وکالت در این ناحیه مشغول فعالیت بوده‌اند.⁽³⁾

· آذربایجان

قاسم بن العلاء، وکیل برجسته امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در منطقه آذربایجان بوده و برخی از توقیعات به واسطه او به شیعیان رسیده است. وی تا عصر ابن روح در این ناحیه ادامه فعالیت داده،⁽¹⁾و پس از رحلت او، وکالت به پسرش منتقل گردیده است.⁽²⁾

· قرمیسین

از احمد بن الحسن المادرائی وکیل ناحیه مقدسه در این منطقه نام برده شده است.⁽³⁾

· اهواز

نام شماری از شیعیان امامان علیهم السلام در جرگة وکیلان آن بزرگواران در منطقه اهواز یاد شده است، مانند عبدالله بن جندب وکیل ارشد امامان کاظم و رضا علیهما السلام در اهواز⁽⁴⁾و علی بن مهزیار اهوازی که امامان رضا، جواد و هادی علیهم السلام او را به عنوان وکیل ارشد در این منطقه منصوب کرده بودند.⁽⁵⁾ابراهیم بن مهزیار دیگر وکیل این منطقه و شخصی والامقام بوده است. او از عصر امام هادی علیه السلام تا عصر غیبت صغرا به وکالت در اهواز مشغول بوده است. پس از او فرزندش محمد بن ابراهیم در عصر غیبت صغرا، عهده‌دار مقام پدر شد.⁽⁶⁾

· سیستان - بُست

به گفته برخی محققان، سازمان وکالت در این منطقه نیز فعالیت داشته است؛ چراکه این منطقه نیز جزء مناطق شیعه‌نشین بوده است و شواهدی بر ارتباط مالی شیعیان این مناطق با ائمه علیهم السلام گواهی می‌دهد.⁽¹⁾

· مصر

آن‌گونه که از بعضی منابع بر می‌آید، مصر نیز به دلیل وجود شیعیانی در این منطقه، در قلمرو فعالیت سازمان وکالت بوده است. برخی عثمان بن عیسی رواسی را که پس از شهادت امام کاظم علیه السلام از سران واقفیه شد، وکیل آن حضرت در مصر نام برده‌اند.⁽²⁾همین‌طور شفیع خادم، وکیل امام عسکری علیه السلام در مصر بوده است.⁽³⁾

د) وظایف و مسئولیت‌های سازمان وکالت

اشاره

با بررسی شواهد تاریخی چنین به دست می‌آید که سازمان وکالت از آغاز تا پایان فعالیتش، کارکردهای گوناگونی داشته است. برخی از محققان وظیفه اصلی این سازمان را دریافت و تحویل اموال و وجوه شرعی بیان کرده‌اند،⁽⁴⁾ولی به نظر می‌رسد که این سازمان اهدافی دیگر نیز داشته است. با نگاهی تحلیلی به این سازمان، آن را برتر از مجموعه‌ای خواهیم یافت که تنها هدفش گردآوری خمس، زکات، صدقه، هدیه و نذر بوده است.

هدف‌های سیاسی والایی در پسِ وظایف شکلی و ظاهری این سازمان نهفته بوده

است شواهد تاریخی این مدعا را تأیید می‌کنند. چراکه اگر این سازمان هرگز فعالیت سیاسی نداشت، نبایستی حکومت‌ها بارها و بارها بدان می‌تاختند و همچنین نمی‌بایست امامان علیهم السلام آن را به گونة پنهانی اداره می‌کردند. از این‌رو، می‌توان گفت که حتی دریافت و ارسال اموال و وجوه شرعی و حقوق الهی نیز هدف سیاسی داشته و انگیزه اصلی، تقویت جانب ایمان در برابر کفر بوده است، چنان‌که اهداف دینی و معنوی و نشر اصول و فروع مکتب را نیز از قلمرو اهداف سازمان وکالت نباید خارج نمود. با توجه به این مقدمه، به وظایف این سازمان بنابر نصوص برآمده از تاریخ و روایات اشاره می‌گردد:

1. دریافت، تحویل و توزیع وجوه شرعی

وکیلان از آغاز تأسیس این سازمان، به جمع‌آوری و تحویل وجوه شرعی به ائمه علیهم السلام می‌پرداخته‌اند. مُعلّی بن خنیس، وکیل و قیّم مالی امام صادق علیه السلام در مدینه بوده است. عباسیان به دلیل آن‌که او را گردآورندة وجوه شرعی از شیعیان یافتند، به وی بدگمان شدند و او را به شهادت رساندند. منصور خلیفه عباسی، وی را متّهم کرد که اموال را برای کمک به قیام محمد بن عبدالله، معروف به «نفس زکیه»، گرد می‌آورد.⁽¹⁾

با توجه به گسترش دامنه کارکرد سازمان وکالت و گسترش مناطق شیعه‌نشین در عصر امام کاظم علیه السلام، مجموع وجوه مالی که به دست وکیلان آن بزرگوار می‌رسید، به مراتب بیشتر از عصر امام صادق علیه السلام بود. همین فزونی اموال در دست بعضی از وکیلان آن امام علیه السلام، سبب شد که برخی از آنان پس از شهادت آن جناب، راه خیانت در پیش گیرند و با سر دادن داعیه مهدویت آن امام و انکار امامت امام رضا علیه السلام به تصرف در این اموال پردازند.⁽²⁾در دوره‌های بعدی با توجه به سامان‌مندتر شدن این سازمان، وجوه مالی به طور منظم، دریافت و توزیع می‌شد. این وجوه مالی، زکات،

هدایای مالی، صدقات، نذورات، موقوفات و گاه خمس بود.⁽¹⁾

در برهه‌هایی از زمان که برخی شیعیان از پرداخت وجوه شرعی سستی می ورزیدند، امامان شیعه علیهم السلام به آنان هشدار می‌دادند. برای نمونه، گویا در عصر امام عسکری علیه السلام برخی از شیعیان نیشابور در پرداخت خمس اندکی سستی ورزیدند و لذا آن حضرت، در نامه‌ای از مسامحه آنان در این‌باره گله خود را ابراز نمود و به آنان فرمود: «اگر برای رستگاری، سعادت و نجات اخروی آنان نبود، هرگز چنین اصراری نداشتم.»⁽²⁾

شیعیان در عصر غیبت صغرا، برای پرداخت خمس و دیگر وجوه مالی بسیار می‌کوشیدند. صاحب وسائل الشیعة سبب فزونی در پرداخت وجوه مالی را چنین آورده است: «علت فراوانی پرداخت خمس در این عصر، وجود وکلایی است که پرداخت وجوه شرعی به آنان لازم بود و همین طور، افراد محتاجی وجود داشتند که از سادات بودند و کفایت و سرپرستی آنان بر امام علیه السلام واجب بود، ولو از نصیب خودش.»⁽³⁾

وجود وکیلان فراوان از «ناحیه مقدسه» در دور دست‌ترین نقاط جهان اسلام علاوه بر «نواب اربعه» موجب شده بود، شیعیان برای پرداخت این وجوه عذری نداشته باشند و بهانه نبود دسترسی به شخص امام، با وجود وکیلان آن حضرت، پذیرفتنی نبود.

کیفیت دریافت وجوه شرعی توسط وکیلان در عصر غیبت، گاهی با اظهار کرامت و خرق عادت هم‌راه بوده تا از این‌رو، حقانیت آن وکیلان و نایبان برای همگان یقینی شود. برای نمونه، محمد بن ابراهیم بن مهزیار مال هنگفتی را به فرستاده امام علیه السلام سپرد، آن‌گاه که فرستاده، از اوصاف و ویژگی‌های پنهان آن مال خبر داد. ماجرایی چنین درباره احمد بن محمد دینوری نیز گفته شده

است.⁽¹⁾دربارة حسین بن روح نوبختی نیز روایت شده که وی پس از تحویل گرفتن وجوه مالی پیرزنی از اهل «آوه» از ایران، با وی به لهجه فصیح آوجی سخن گفته است.⁽²⁾

در برهه‌ای از دوران غیبت صغرا، دریافت اموال بدون پرداخت قبض و رسید صورت می‌گرفت که به نظر می‌رسد به دلیل وجود خفقان برآمده از حکومت عباسیان بوده است. از جمله، در اواخر عصر سفارت محمد بن عثمان عَمری که به دلیل خطرناک بودن وضعیت سیاسی، برای اموال هیچ‌گونه رسیدی داده نمی‌شد و حتی گاه آورنده اموال آنها را در جایی می‌گذاشته و به راه خود ادامه می‌داده است. در موردی، یکی از کسانی که اموالی را به حسین بن روح که در عصر سفیر دوم به عنوان دستیار وی انجام وظیفه می‌کرد تحویل داد و او از دادن رسید خودداری نمود، مسئله را با سفیر در میان نهاد و او نیز کار «ابن روح» را تأیید کرد و به فرد مزبور فهماند که این کار با توجه به وضعیت خاص سیاسی انجام می‌شود.⁽³⁾

اموالی که به نزد ائمه هدی علیهم السلام فرستاده می‌شد، در راه‌های مختلف به مصرف می‌رسیدند که از جمله آنها، مصارف بیت امامت، تأمین مالی وکیلان و ابواب، کمک به نیازمندان از سادات و بنی‌هاشم و غیر آنان و مصالح عمومی شیعیان، نظیر رفع اختلافات مالی آنان و غیر آن بود.

سفیر اوّل و دوم به دلیل رعایت جهات امنیتی، اموال فرستاده شده را در ظروف روغن نگاه می‌داشتند. عثمان بن سعید عَمری در عصر امام عسکری علیه السلام شغل روغن‌فروشی را برگزیده بود تا نامه‌ها و اموال را در ظروف روغن نزد امام علیه السلام ببرد. محمد بن احمد بن جعفر قطّان از دست‌یاران این دو سفیر نیز شغل پارچه‌فروشی را برگزیده بود تا اموال را در میان طاقه‌های پارچه به نزد سفیر ببرد.⁽⁴⁾

2. رسیدگی به اوقاف

شماری از وکیلان به امور اوقاف رسیدگی می‌کردند؛ اوقافی که بیشتر به‌گونة املاک و زمین در جاهای مختلف ایران، عراق و غیر آنها پراکنده بود. احمد بن اسحاق قمی وکیل وقف در قم، و حسن بن محمد بن قطاه صیدلانی وکیل وقف در واسط به‌شمار می‌رفتند.⁽¹⁾

3. راهنمایی و ارشاد شیعیان و مناظره با مخالفان

راهنمایی و ارشاد شیعیان به وظایف و اصول صحیح مکتب از شئون مهم این سازمان بوده است. بی‌تردید، وقتی کسی به عنوان وکیل عام و فراگیر امام معصوم علیه السلام به اهالی شهر یا منطقه‌ای معرّفی می‌شود، از نظر شناخت و آگاهی، برتر از افراد دیگر است. شیعیان بیشتر وکیلان را استفسار می‌کردند و شاید همین امر موجب شد شماری به «مذهب وقف» بگرایند؛ چراکه سران این مذهب، برخی از وکلای امام کاظم علیه السلام بودند و انحراف عقیدتی آنان و از سویی وجاهت آنان نزد شیعه، موجب گرایش عده‌ای به سوی آنان می‌شد.⁽²⁾

همان‌گونه که پس از شهادت امام رضا علیه السلام، نزدیک به هشتاد تن از رهبران امامیه که عبدالرحمان بن الحجاج، سر وکیل عراق، و بسیاری از وکیلان دیگر در خانه عبدالرحمان بن الحجاج در بغداد گرد هم آمدند تا پیرامون امامت حضرت جواد علیه السلام بحث کنند؛ چراکه نوجوانی و کم‌سنّ بودن حضرت، موجب تردید بعضی، به امامت آن بزرگوار شده بود.⁽³⁾این امر پس از رحلت امام جواد علیه السلام نیز دوباره توسط وکیل الوکلای آن جناب یعنی محمد بن الفرج، رخ داد و شیعیان با حضور در خانه او درباره امامت امام هادی علیه السلام بحث کردند.⁽⁴⁾

شیعه در عصر غیبت صغرا، به ناگاه با وضعیت تازه‌ای رو در رو گردید؛ فاجعه عدم امکان دسترسی مستقیم به امام معصوم علیه السلام . طبیعی است که فضای حیرت و سر در گمی به مراتب فراگیرتر از هنگام وفات یک امام بوده باشد. در چنین فضایی باز سازمان وکالت مرجع و پناه‌گاه افراد نیازمند برای ارشاد و راهنمایی به شمار می‌رفت. برای نمونه، پس از رحلت نخستین نایبِ حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف که مردم دربارة جانشین او سر در گم بودند، ابوجعفر عَمری، نایب دوم، وظیفه ارشاد و رفع سر در گمی شیعیان را بر دوش داشت. جریان ابوالعباس احمد دینوری سرّاج مؤید این سخن است.⁽¹⁾

بنابر شواهدی فراوان، امامان علیهم السلام، شیعیان و حتی نمایندگان را برای شناخت حق، در هنگام عدم امکان دسترسی به امام به وکیلان سرشناس خود ارجاع می‌دادند. دستور امام هادی علیه السلام به احمد بن اسحاق قمی دربارة مراجعه به عثمان بن سعید عَمری، به هنگام عدم امکان دسترسی به امام علیه السلام، گویاترین این نمونه‌هاست.⁽²⁾

وکیلان و نایبان امام علیه السلام در مسائل کلامی و اعتقادی به خصوص در عصر غیبت، مرجع تعیین کننده حقّانیت عقاید یا انحرافی بودن آنها بوده‌اند. برای نمونه، وقتی جامعه شیعه از عَمری، نایب حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف، درباره مفوضّه و عقایدشان پرسید، او در پاسخ، دیدگاه مفوضّه را در نسبت دادن خلق و رزق به امامان علیهم السلام تکذیب کرد و آن را به ذات مقدّس باری تعالی مربوط دانست.⁽³⁾با این کلام، موضع رسمی نایبان امامان علیهم السلام همان عقیده توده علاقه‌مندان به اهل‌بیت علیهم السلام و جامعه شیعه در این موضوع

تأیید شد. همین‌گونه وقتی حسین بن روح نوبختی، پرسش یکی از شیعیان را درباره علّت تسلّط دشمنان بر امام حسین علیه السلام شنید، چنان پاسخی تفصیلی و قانع کننده داد که راوی این جریان می‌گوید: «من در این‌که او این پاسخ‌ها را از جانب خود بگوید، تردید نمودم، ولی بدون آن‌که سخنی بگویم او رو به من کرد و گفت: اینها از اصل (حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف) شنیده شده است.»⁽¹⁾

گفت‌وگو و مناظره با مخالفان ویژة وکیلان امامان علیهم السلام نبوده، ولی این مأموریت گاه به وکیلان واگذار می‌شده است. برای نمونه، عبدالرحمان بن حجّاج که وکیل ارشد امام صادق و سه امام بعدی علیهم السلام بوده، از جانب امام صادق علیه السلام مأمور گفت‌وگو با اهل مدینه شده است. آورده‌اند که حضرت به او می‌فرمود:

یا عبدالرحمن! کَلّم اهلَ المدینة فإنّی احبّ أن یُری فی رجال الشیعة مثلُک؛⁽²⁾

ای عبدالرحمان! با مردم مدینه گفت‌وگو کن زیرا خوش دارم مانند تو در میان مردان شیعه دیده شود.

گاهی وکیلان امامان علیهم السلام، محدّثان معتبر شیعی را برای رفع شبهات و تردیدها به کمک می‌گرفتند. برای نمونه، حسین بن روح نوبختی کتابی را که از نظر اعتبار مشکوک بود، برای محدّثان قم فرستاد تا در آن نظر کنند و اگر چیزی برخلاف نظرات خود یافتند، به او بگویند. وکیلان، شیعیان را به عقاید حق تنها در زمینه‌های فکری و اعتقادی ارشاد نمی‌کردند، بلکه گاه به مسائل شخصی نیز می‌پرداختند.⁽³⁾

4. نقش سیاسی سازمان وکالت

این سازمان به ظاهر برای جمع‌آوری وجوه شرعی و اموال اهدایی شیعیان تشکیل شده بود، ولی نقش سیاسی آن را نمی‌توان انکار نمود. حتی با چشم‌پوشی از هرگونه فعالیت سیاسی تنها، خود مسئله جمع اموال از اطراف و اکناف برای امامان شیعه علیهم السلام،

از دید حاکمان بنی‌عباس فعالیتی سیاسی تلقی می‌گردید.⁽¹⁾از همین‌رو، منصور و هارون امام صادق و امام کاظم علیهما السلام را به جمع اموال برای کمک به مخالفان حکومت عباسی متهم می‌نمودند. این نوع حساسیت دربارة امام هادی علیه السلام از متوکّل عباسی نیز به چشم می‌خورد. او پس از آگاهی از فعالیت گسترده وکیلان امام هادی علیه السلام، در صدد قلع و قمع این سازمان و دست‌گیری اعضای آن برآمد و حتی بعضی از یاران و وکیلان آن حضرت مانند علی بن جعفر همانی را دست‌گیر کرد و برخی را مانند ابوعلی بن راشد، عیسی بن عاصم و ابن بند را به شهادت رساند و یا زیر شکنجه قرار داد تا شهید شدند.⁽²⁾

تلاش فراوان حاکمیت عباسی در عصر غیبت، برای شناخت اعضای «سازمان وکالت»، از دیگر قراین وجود نقش سیاسی برای این سازمان است.⁽³⁾

وجود این همه حسّاسیت دربارة این سازمان، خطری سیاسی را می‌نماید که حاکمیت عباسی را دربر گرفته بوده است. در کنار این نکات، وجود اصل پنهان‌کاری، تقیّه و سرّی بودن این سازمان، خود بهترین دلیل و گواه است که این

تشکیلات سیاسی بوده و از نظر حکومت عباسی، رها کردن آن به حال خود، بسیار خطرآفرین می‌توانسته باشد.

5 . نقش ارتباطی سازمان وکالت

در بحث از «علل تشکیل سازمان وکالت» گذشت که نقش ارتباطی این سازمان از اصلی‌ترین انگیزه‌های شکل‌گیری آن، بوده است. شیعیانی که در دوردست می‌زیسته‌اند و گاه حتی برای یک‌بار نیز به دیدار امام خویش توفیق نمی‌یافتند، برای برآوردن نیازهای شرعی، مالی و... به وکیلان، یعنی واسطه‌های امام در شهرهای مختلف روی می‌آوردند. پرداخت وجوه مالی به وکیلان، پرسش از مسائل شرعی، کلامی و اعتقادی، عرضه نمودن مکاتبات و نامه‌ها به محضر امام علیه السلام به واسطه وکیلان و دریافت پاسخ، ارسال پیام‌های شفاهی و دریافت پاسخ آنها و امور دیگر از جمله مواردی بوده که وکیلان امام علیه السلام میانجی‌گری می‌کرده‌اند. پیداست اگر سازمان وکالت در میان نبود این امور رها می‌شد، و شیعیان از تکالیف خود وا می‌ماندند.

اخراج توقیعات در دوره‌های نزدیک به عصر غیبت صغرا و در طول این دوره، از مهم‌ترین وظایف وکیلان بوده است. توقیع در اصطلاح به معنای پاسخ‌های کوتاه و کلمات قصاری است که بزرگان در ذیل و حاشیه نوشته‌ها، عریضه‌ها و مانند آن، در پاسخ سؤالی یا برای حلّ مشکلی و یا برای تعبیر از یک نظر و عقیده مشخص مرقوم می‌داشته‌اند. گرچه بیشتر توقیعات در پاسخ به پرسش‌ها بودند، مواردی نیز بوده که امام علیه السلام خود، آغاز به اخراج و اِصدار «توقیع» می‌نموده، بدون آن‌که پرسش و یا مشکلی مطرح شده باشد، مانند توقیع حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برای تعزیت درگذشت سفیر اوّل به سفیر دوم، و یا توقیع اعلام پایان سفارت سفیر چهارم و شروع غیبت کبرا.

رسم چنین بوده که پس از عرضه داشتن سؤالات، توقیعات در فاصله دو، سه و یا چند روز صادر می‌شدند، ولی گاهی بر خلاف عادت، در فاصله بسیار کوتاهی پاسخ آماده می‌شده است.

مضمون توقیعات، شامل اموری مانند پاسخ به سؤالات شرعی، دستور کارکردهای مختلف به وکیلان، رسید وجوه شرعی، اعلام نصب وکیل به وکالت، اعلام خطر سیاسی دربارة سازمان وکالت و بیان راه حل، اعلان لعن، عزل و طرد وکیلان خائن و فاسد یا مدّعیان دروغین وکالت، معرّفی شخصیت بعضی از وکیلان و رفع اتّهام از آنان، حلّ مشکلات شخصی افراد و رفع اختلافات، تردیدها و شبهات بوده است.⁽¹⁾

6 . کمک به نیازمندان، و حل مشکلات شیعیان

کمک به نیازمندان شیعه از دیگر وظایف سازمان وکالت بوده که این کار، گاهی با نفوذ به اداره‌های دولتی صورت می‌پذیرفت. برای نمونه، علی بن یقطین، وکیل امام کاظم علیه السلام از کسانی بود که با نفوذ به دستگاه خلافت عباسی درصدد رفع ظلم از شیعیان برآمد و در این کار توفیق یافت. امام علیه السلام هنگامی که نارضایتی او را از همکاری با دستگاه ظلم بنی‌عباس حتی به آن مقدار دریافت، به او فرمود:

إن للّه مع کل طاغیة وزیراً من أولیائه یدفع به عنهم و أنت منهم یا علی؛⁽²⁾

خداوند به هم‌راه هر سرکشی، وزیری از میان اولیای خود دارد که به وسیله او از دوستان خود، دفع بلا می‌کند و تو از آنان هستی ای علی!

گاهی وکیلان امامان علیهم السلام برای برطرف کردن درگیری‌های موجود بعضی از شیعیان مأمور می‌شدند و در این راه اگر لازم می‌شد وجوه مالی را نیز خرج می‌کردند. برای مثال، مفضّل بن عمر جعفی، وکیل و امین امام صادق علیه السلام، مأمور پرداخت چهارصد درهم از سوی امام علیه السلام به ابوحنیفه سائق الحاج و یکی از بستگان او شد که در مورد ارث با هم مشاجره داشتند. این مسئله، کوشش امامان علیهم السلام را برای حفظ وحدت میان

شیعیان می‌نماید.⁽¹⁾

سازمان وکالت در عصر غیبت تنها پناه‌گاه شیعیان بود. از این‌رو، مراجعه به نزد سفیران و ابواب ناحیه مقدسه، و راهنمایی‌های آنان و گاه فراهم آوردن مقدّمات دیدار افراد با امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به‌واسطة سفیران، بهترین کمک‌ها برای شیعیان در این عصر شمرده می‌شود.

ه) ویژگی‌ها و شرایط لازم برای وکیلان امامان علیهم السلام

اشاره

با توجه به آن‌چه در بررسی تاریخی گذشت، ویژگی‌های لازم برای یک وکیل را چنین می‌توان برشمرد:

1. وثاقت یا عدالت

وثاقت در وکیل، از شروط اساسی است و لزوم آن جای بحث ندارد، ولی آیا وثاقت وکیل تنها به معنای وثاقت در امور مالی است و یا فراتر از آن وثاقت رجالی را نیز دربر می‌گیرد؛ اعتمادپذیر بودن در اموال، وظایف شرعی، سخنان و روایات؟ بعضی از محقّقان معتقدند مراد از وثاقت در وکیل، تنها وثاقت در اموال است.⁽²⁾گروهی نیز آن را به معنای عدالت وکیل دانسته‌اند و به تلازم میان وکالت و عدالت معتقدند.⁽³⁾

به نظر می‌رسد، وثاقت شایستة وکیل، از وثاقت مالی اعم باشد. اگر امام کسی را به نمایندگی وکالت خود، عازم منطقه‌ای کرد و از او به «انّه ثقتی و أمینی» تعبیر نمود، تنها وثاقت مالی او را نشان نمی‌دهد. حتی اگر وظایف وکیلان را در دریافت و توزیع وجوه شرعی نیز منحصر بدانیم، باز نمی‌توان پذیرفت که امام علیه السلام کسی را که از نظر شرعی، دینی و عرف مردم، فردی فاسق است، به دلیل دارا بودن وثاقت در دریافت و ارسال اموال به نمایندگی و وکالت فراگیر خود در یک منطقه معرّفی

نموده باشد. وانگهی اگر کسی در یک مورد جزئی و خاص به وکالت منصوب شده باشد، البته وکالت را ملازم وثاقت یا عدالت وی نمی‌توان دانست.

گاهی امامان علیهم السلام به منزلة رهبری سازمان وکالت، وثاقت وکیلان خود را به شیعیان اعلام می‌کردند تا جایگاه آنان برای شیعیان مشخص شود و شیعیان با اطمینان به آنان مراجعه کنند. باری امام عسکری علیه السلام احمد بن اسحاق، علی بن جعفر همانی، ایوب بن نوح و ابراهیم بن محمد همدانی را توثیق نمود⁽¹⁾و بار دیگر وثاقت عثمان بن سعید و جایگاه والای او را به شمار بسیاری از سران شیعه اعلام فرمود که در جلسه حاضر بودند.⁽²⁾

بسیار پیش آمده که امامان علیهم السلام وکیلی را به منطقه‌ای اعزام می‌کرده‌اند و هم‌راه با وی به شیعیان منطقه نامه‌ای می‌نوشته‌اند و اطمینان و اعتماد خود را از وکیل اعزامی نیز اعلام می‌کرده‌اند. برای نمونه، امام عسکری علیه السلام به شیعیان نیشابور نامه‌ای نوشت و ابراهیم بن عبده را وکیل اعزامی به آن منطقه معرّفی نمود.⁽³⁾

وثاقت جانشین سفیر در عصر غیبت صغرا نیز به‌واسطة سفیر قبلی و به امر امام علیه السلام به شیعیان ابلاغ می‌شد. برای نمونه، به معرّفی جایگاه رفیع حسین بن روح توسط محمد بن عثمان عَمری، سفیر دوم، به جمعی از سران شیعه می‌توان اشاره کرد.⁽⁴⁾

2. رازداری و پنهان‌کاری

با توجه به حاکمیت ظلم و ستم که در طول حیات سازمان وکالت ادامه داشت، شایسته بود نمایندگان امام علیه السلام افرادی باشند که قدرت لازم برای حفظ اسرار و ممانعت از افشای آنها را داشته باشند. این مسئله چنان دارای اهمیت می‌نمود که اگر کسی سرّی از اسرار را نزد غیر اهلش بازگو می‌نمود، ائمه علیهم السلام او را بسیار نکوهش می‌کردند. برای نمونه، امام صادق علیه السلام به عمل‌کرد معلّی بن خنیس که به دلیل ترک

رازداری، به شهادت رسید، انتقاد داشتند.⁽¹⁾

دو سفیر اول و دوم در عصر غیبت صغرا که پنهان‌کاری در سازمان وکالت با توجه به حساسیت آن دوران در اوج خود بود و سفیران و وکیلان در نهان‌کاری شدید به فعالیت مشغول بودند، به روغن‌فروشی می‌پرداختند. حسین بن روح نوبختی نیز به زیرکی در کار و بسیاری رازداری و پنهان‌کاری معروف بوده است، چنان‌که گاهی برای رعایت جهات امنیتی پس از دریافت وجوه شرعی، قبض و رسیدی تحویل نمی‌داد و یا باری دربان خود را به دلیل شماتت و بدگویی به معاویه اخراج کرد.⁽²⁾

افزون بر آن‌چه گذشت، دیگر صفات لازم برای وکیلان امامان علیهم السلام از این قرارند: زیرکی، کاردانی، نظم در امور، امانت‌داری، دوری از دل‌بستگی به دنیا و غرور و تک‌روی، حسادت، شهرت‌طلبی، خیانت، غلوّ، جهل، تعصّب باطل و گرایش به باطل و ظلم، زهد دو چندان، احترام به خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، شناخت امام علیه السلام، حفظ تشکیلات سازمان وکالت، هجرت به وقت لزوم، علم به کتاب خدا، سنّت و حقوق امامان علیهم السلام و قدرت بر اعجاز و کرامت به وقت لزوم.

و) ساختار و شیوه‌های عملکرد سازمان وکالت

1. رهبری

امام معصوم علیه السلام بر کار وکیلان نظارت دقیق داشته است. اموری مانند تعیین وکلای نواحی و بررسی عملکرد آنان، معرّفی وکیلان نواحی به شیعیان و شناساندن فضایل و شخصیت آنان، عزل وکیلان فاسد و خائن و جای‌گزینی وکیلان جدید، معرّفی جریان‌های دروغین وکالت و بابیت و برخورد با آنان، راهنمایی وکیلان به وظایفشان

و کیفیت برخورد با حکومت عباسی، تأمین مالی وکیلان، و ردّ اتهامات نادرست بر آنان، همه بر عهده امام علیه السلام بوده است.⁽¹⁾

درباره تعیین وکیلان نواحی، برای نمونه نگاه کنید به نصب ابوعلی بن راشد به جای علی بن حسین بن عبد ربه توسّط امام هادی علیه السلام، در کشی، رجال، ص‌513، ح‌991 و درباره بررسی عمل‌کرد وکیلان نگاه کنید به جریان حساب‌رسی از یکی از وکیلان خائن توسّط امام صادق علیه السلام در وسائل الشیعة، ج‌13، ص‌291 و دربارة معرفی شخصیت وکیلان به شیعیان و معرفی عثمان بن سعید عَمری به گروهی از شیعیان یمن توسّط امام عسکری علیه السلام نگاه کنید به بحار الانوار، ج‌51، ص‌345 و دربارة عزل وکیلان خائن، به جریان لعن و عزل فارس بن حاتم قزوینی توسّط امام هادی علیه السلام و دستور کشتن وی توسط آن حضرت در کشی، رجال، ص‌522، ح‌1003 تا ح‌1011، دربارة معرّفی جریان‌های دروغین وکالت و بابیت به نامۀ امام هادی علیه السلام به یکی از شیعیان و اعلام بیزاری از محمد بن نُصَیر نُمیری و حسن بن محمد بن بابای قمی در کشی، رجال، ص‌520، ح‌999 و دربارة تعیین وظایف، به نامۀ امام عسکری علیه السلام مبنی بر نصب ابراهیم بن عبده و تعیین وظایف او در کشی، رجال، ص‌509، ح‌982 نگاه کنید.

2. وکیل ارشد یا سر وکیل

مناطق مختلف در سازمان وکالت، تقسیم‌بندی می‌شدند و در نهایت برای هر یک از این مناطق وسیع، وکیل ارشدی نصب می‌شد که وظیفه نظارت بر کار وکیلان اعزامی به مناطق تحت قلمرو را بر عهده داشت. وکلای جزء نیز به مراجعه نزد سر وکیل‌ها مأمور و موظف بودند. بنابه گفته دکتر جاسم حسین، بنابر شواهد تاریخی، وکیلان، شیعیان را بر مبنای نواحی گوناگون به چهار گروه تقسیم می‌کردند:

یکم. ناحیة بغداد، مدائن، قرای سواد و کوفه؛

دوم. بصره و اهواز؛

سوم. قم، همدان و سایر مناطق جبال؛

چهارم. حجاز، یمن و مصر.

هر ناحیه، به وکیلی مستقل واگذار می‌شد که کارگزاران محلی زیر نظر او منصوب می‌شدند.⁽²⁾برای مثال، ابومحمد، حسن بن هارون و پدرش هارون بن عمران به عنوان سر وکیل ناحیه همدان در عصر غیبت صغرا و قبل از آن مطرح بوده‌اند. عبدالرحمان بن حجاج وکیل ارشد عراق در عصر امام صادق و امام کاظم علیهما السلام و علی

بن الحسین بن عبد ربّه وکیل ارشد عراق در عصر امام هادی علیه السلام بوده‌اند.⁽¹⁾ابوالحسین اسدی رازی در عصر غیبت صغرا، کار نظارت بر فعالیت وکلای نواحی شرقی ایران را بر عهده داشت. حاجز بن یزیدوشّاء نیز در بغداد تحت نظارت سفیر اول و دوم قرار داشت و خود نیز بر کار برخی از وکیلان ایران نظارت می‌کرد.⁽²⁾

3. نماینده‌های سیار

بیشتر وکیلان اعزامی به نواحی، وکیلان مقیم در آن مناطق بودند، ولی بنابه بعضی شواهد تاریخی، گاه نمایندگانی وظیفه سرکشی به مناطق مختلف را داشتند تا از سویی بر کار وکیلان مقیم نظارت کنند و از سوی دیگر، وسیله‌ای برای ارتباط آنان با امام علیه السلام باشند و این‌گونه وجوه شرعی و اموالی را که نزد آنان جمع شده بود، به نزد امام علیه السلام انتقال می‌دادند. آورده‌اند که احمد بن محمد بن عیسی قمی در مدینه نزد امام جواد علیه السلام بود و قصد داشت درباره زکریا بن آدم از حضرت بپرسد، حضرت خود آغاز به سخن کردند و فرمودند: خدمت او به پدرم و من جای انکار نیست، ولی من به مالی نیازمندم که نزد اوست. وی عرض کرد: زکریا بن آدم آن مال را نزد شما خواهد فرستاد و به من گفت: به شما خبر دهم که علّت کوتاهی‌اش، اختلاف میمون و مسافر (دو وکیل ارسالی حضرت به قم) است. حضرت فرمود: نامه مرا به او برسان و بگو مال را به نزد من ارسال نماید... .⁽³⁾این جریان حاکی از وجود نمایندگانی است که واسطة دفتر مرکزی سازمان وکالت و وکیلان نواحی مختلف بوده‌اند.

4. بهره‌گیری از اصل تقیّه و پنهان‌کاری

رعایت اصل پنهان‌کاری و تقیّه از مهم‌ترین ویژگی‌های سازمان وکالت در طول دوران حیاتش بوده است. سازمان وکالت، به دلیل دورماندن از خطرآفرینی حکومت

عباسیان و با توجه به نظارت دقیق و پیاپی حاکمان عباسی بر فعالیت‌های امامان هدی علیهم السلام و شیعیان آنان، به‌گونة پنهان فعالیت می‌کرده است. از این‌رو، این سازمان به جز شماری از پیش‌آمدهای اندک، از خطر برملا شدن و نابودی بازماند، بیداری و هشیاری رهبر سازمان و فداکاری اعضای، اصل سازمان را نگاه می‌داشت و خطر را تنها متوجه برخی از اعضا می‌کرد. برای نمونه، معلّی بن خنیس وکیل امام صادق علیه السلام، حتی پس از تهدید به قتل در پاسخ به داوود بن علی که از وی خواسته بود نام اصحاب امام علیه السلام را فاش نماید، گفت: «مرا تهدید به قتل می‌کنی! به خدا قسم اگر زیر پایم باشند، پایم را بر نمی‌دارم.»⁽¹⁾دیگر وکیل امام صادق علیه السلام، نصر بن فابوس لخمی نیز بیست سال پنهانی وکالت امام علیه السلام را بر عهده داشته است.⁽²⁾هم‌چنین محمد بن ابی عمیر، وکیل امام کاظم علیه السلام در بغداد، با وجود شکنجه‌های فراوان، نام پیروان آن حضرت را فاش نکرد.⁽³⁾

امام عسکری علیه السلام در راستای همین اصل، باری برای ارسال نامه‌هایی به وکیل الوکلای خود، عثمان بن سعید عَمری، آنها را در درون چوبی دایره شکل جا کرد و به داوود بن اسود سپرد تا به او برساند، در حالی که حتی داوود نیز از درون چوب بی‌خبر بود.⁽⁴⁾

در عصر غیبت صغرا نیز وقتی عبیدالله بن سلیمان، وزیر عباسی، از فعالیت مخفی وکیلان آگاه شد، با مشورت خلیفه، تصمیم به شناسایی آنان گرفت. لذا افرادی را به منزلة شیعیانی که قصد پرداخت وجوه شرعی دارند، به نزد کسانی فرستاد که احتمالِ وکالتشان می‌رفت، ولی در اقدامی به‌هنگام، توقیعی از ناحیه مقدسه، صادر شد و همه وکیلان از اخذ هر گونه وجهی بازداشته شدند. محمد بن احمد قطّان از جمله این وکیلان بود که وقتی یکی از جاسوسان حکومتی به نزد او آمد و مدعی شد که قصد تحویل وجوهِ مالی را دارد، در پاسخ گفت: «اشتباه آمده‌ای من با این امور سر و

کاری ندارم.» و تا زمان رفع کامل خطر، وکیلان بدین‌گونه عمل می‌کرده‌اند.⁽¹⁾

از همین رو، حسین بن روح، سفیر سوم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، معروف بود که بر عمل به تقیّه شدت می‌ورزد و عثمان بن سعید و پسرش محمد، سفیران اوّل و دوم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت به دلیل سرپوش نهادن بر فعالیت‌های وکالت روغن می‌فروختند. برای اثبات وجود اصل تقیّه و پنهان‌کاری در سازمان وکالت نمونه‌های بسیاری وجود دارد.⁽²⁾از این‌رو، دکتر جواد علی، عنوان «التنظیم السرّی» را برای تشکیلات وکالت به کار برده است. فعالیت‌های مخفی سفیران در عصر غیبت صغرا گاه بدان اندازه بود که برای ملاقات با وکیلان و کارگزاران سازمان، خرابه‌های بغداد را قرارگاه می‌گزیدند. بنا به نقل صدوق، محمد بن عثمان بن سعید عَمری برای دیدار با دست‌یارش متیلی، و ارائه نامه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به او، به خرابه‌های عباسیه بغداد رفت و سپس نامه را پاره کرد. همین‌طور، تحویل ندادن هرگونه رسیدی به آورندگان وجوه شرعی و بهره‌گیری از تاجران عادی برای حمل اموال، از نمونه‌های رعایت این اصل در عصر دومین سفیر به‌شمار می‌رود.⁽³⁾

5 . بهره‌گیری از وسایل ارتباطی مناسب

وجود وسایل مناسب ارتباطی از دیگر مشخصه‌های این سازمان بوده است. سفیران، ابواب، وکیلان و شیعیان بسیار با مراجعه مستقیم به نزد امامان علیهم السلام از نزدیک با آنان پنهانی دیدار می‌کردند تا دستگاه حکومت را حساس نکنند، ولی برای رعایت امنیت، ارتباط امامان، سفیران، وکیلان و شیعیان با یک‌دیگر در بسیاری اوقات مکاتبه‌ای بود، به ویژه در عصر غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و در دوره‌هایی که امامان علیهم السلام در زندان و یا تحت نظر بودند. لذا تعداد مکاتبات دو امام عسکری علیهما السلام بسیار بیش از امامان علیهم السلام پیشین بوده است. فراوانی توقیعات عصر غیبت نیز بر این نکته گواهی می‌دهد.

بهره‌گیری از پیک‌ها و نمایندگان سیّار از دیگر ابزار ارتباطی در سازمان وکالت بوده است. البته گاه این پیک‌ها خود از محتوای مأموریتشان بی‌اطلاع بوده‌اند، و گاه از افراد عادی و غیر مرتبط با سازمان وکالت برای این کار بهره می‌گرفتند. از نمونه‌های فرستادن پیک برای ایجاد ارتباط، به پیک «عراق» می‌توان اشاره کرد که ناحیه مقدسه برای اعلام تاریخ درگذشت قاسم بن العلاء وکیل آذربایجان به این دیار اعزام کرد و یا دو نماینده ارسالی امام جواد علیه السلام به قم، برای برقراری ارتباط با زکریا بن آدم، وکیل قم، که پیش‌تر بدان اشاره شد.⁽¹⁾مراسم حج نیز دیگر وسیله ارتباطی در سازمان وکالت بوده که وکیلان در قالب آن با یک‌دیگر دیدار می‌کرده‌اند.

ز) معرفی مهم‌ترین وکیلان امامان علیهم السلام تا عصر غیبت صغرا

اشاره

در منابع نخستین رجالی، روایی و تاریخی نام بسیاری از وکیلان امامان علیهم السلام به چشم می‌خورد که در حقیقت، همان اعضای سازمان وکالت بوده‌اند. نمی‌توان ادعا کرد که نام همة وکیلان امامان علیهم السلام در کتاب‌های تاریخی و رجالی و در منابع روایی ثبت شده، ولی با جست‌وجویی به نسبت کامل در این منابع، نام بسیاری را می‌توان یافت که راه‌گشای شناخت بیشتر این سازمان و ویژگی‌های آن است. بررسی تفصیلی شخصیت همه این وکیلان از این نوشتار فرا می‌رود. از این‌رو، به بیان فهرست و شرح اجمالی برجسته‌ترین آنان می‌پردازیم:

1. عبدالرحمان بن الحجاج

شیخ طوسی، عبدالرحمان بن الحجاج را از وکیلانی می‌شمرد که امام صادق علیه السلام او را ستوده است. او هم‌چنین وکالت امام کاظم علیه السلام و مقام سر وکیلی در عراق را بر عهده داشته است. امام صادق علیه السلام به وی فرموده است:

یا عبدالرحمان! کَلِّم اهل المدینه فانّی اُحبّ أن یری فی رجال الشیعه مثلُک؛

ای عبدالرحمان! با اهل مدینه به سخن بنشین، من دوست دارم در میان مردان شیعه هم‌چون تو، دیده شود.

این امر مقام علمی و نزدیکی او را به امام علیه السلام نشان می‌دهد. وی هم‌چنین نزد امام کاظم علیه السلام منزلتی عظیم داشته است. آن حضرت در وصف او فرموده است: «إنّه لثقیل علی الفؤاد» که به فرموده مرحوم آیة الله خوئی، به این معناست: «او در قلب من دارای مکانت و عظمت است.»⁽¹⁾

2. محمد بن سنان

برخی منابع او را باب امام صادق علیه السلام یاده کرده‌اند.⁽²⁾

شیخ طوسی، الغیبة، ص‌345؛ بحار الانوار، ج‌47، ص‌343؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص‌134؛ معجم رجال الحدیث، ج‌9، ص‌322؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص‌20؛ تنقیح المقال، ج‌2، رقم 6356؛ کشی، رجال، ص‌441، ح‌829 و 830.

3. معلّی بن خُنَیس

بنا به گفته شیخ طوسی، او نیز از وکیلانی بوده که امام صادق علیه السلام آنان را ستوده است. وی افزون بر وکالت، امور شخصی آن حضرت را نیز بر عهده داشته است. معلّی وکیل آن حضرت، در مدینه بوده و گویا به بعضی جاهای دیگر نیز برای ایجاد ارتباط با شیعیان سفر می‌کرده است. سرانجام حاکمیت عبّاسی وی را دستگیر کرد و به شهادت رساند. شاید او به دلیل رازدار نبودن لو رفته باشد، چنان‌که برخی روایات بر چنین نکته دلالت دارند و قاتل وی یعنی داوود بن علی، بر اثر نفرین امام صادق علیه السلام در همان شب به هلاکت رسید.⁽⁵⁾

4. نصر بن قاموس لخمی

شیخ طوسی درباره او گفته است که او بیست سال وکیل امام صادق علیه السلام بوده، در حالی که وکالتش بر دیگران معلوم نبوده، و فردی نیکوکار و فاضل بوده است.⁽¹⁾بنابر گفتة شیخ طوسی، شدت تقیّه و پنهان‌کاری نصر بن قاموس را می‌توان فهمید. شیخ مفید، او را از خواص اصحاب امام کاظم علیه السلام برشمرده و احتمال وکالت او برای امام کاظم و امام رضا علیهما السلام نیز وجود دارد.⁽²⁾

5. مفضّل بن عمر جعفی

او به نمایندگی از امام صادق علیه السلام به کارهای شیعیان رسیدگی می‌کرده و در منازعات مالی آنان، به وکالت از آن حضرت اموالی را پرداخت می‌نموده است. هم‌چنین وکیل ارشد و مباشر امور امام کاظم علیه السلام در مدینه بوده است. گاه امام کاظم علیه السلام خود پرداخت‌های مالی شیعیان را نمی‌پذیرفت و آنها را به مفضّل بن عمر بازمی‌گرداند، که به نظر می‌رسد به دلیل نکات امنیتی بوده است.⁽³⁾برخی منابع کهن، او را باب امام صادق علیه السلام و برخی، باب امام کاظم علیه السلام بر شمرده‌اند که جلالت قدر او را می‌نماید.⁽⁴⁾

6. علی بن یقطین

علی بن یقطین وکیل امام کاظم علیه السلام در بغداد و عامل نفوذی حضرت به دستگاه عباسی بوده است. شرح حال او در منابع تاریخی و رجالی به تفصیل آمده است.⁽⁵⁾وی برای فرستادن نامه‌ها و اموال و وجوه شرعی عراق، به مدینه، گاه از وکیلان سرشناسی که رابط عراق و مدینه بودند، مانند عبدالرحمان بن الحجاج و گاه نیز از

پیک‌ها و مأمورانی بهره می‌گرفت که به آنان اطمینان می‌کردند.⁽¹⁾

7. عبدالله بن جُندَب

او وکیل ارشد امام کاظم و امام رضا علیهما السلام در ناحیه اهواز بوده است. تعبیر شیخ طوسی دربارة او چنین است: «کان عابداً رفیعَ المنزلة.» امام کاظم علیه السلام در وصف وی فرمود: «إنّ عبدالله بن جندب لَمِنَ الم-ُخبِتین.»⁽²⁾پس از رحلت او، علی بن مهزیار اهوازی جانشین او شد.⁽³⁾

8. ابراهیم بن سلام نیشابوری

او وکیل امام رضا و شاید امام کاظم علیهما السلام نیز بوده است.⁽⁴⁾

9. علی بن ابی حمزه بطائنی

10. زیاد بن مروان قندی

11. احمد بن ابی بشر سرّاج

12. عثمان بن عیسی رواسی

هر چهار نفر، وکیلان امام کاظم علیه السلام و از سران واقفیه بوده‌اند.⁽⁵⁾اینان پس از شهادت امام کاظم علیه السلام، با انکار رحلت آن حضرت و ادعای «مهدی» بودنش، اموالی را که شیعیان به آنان داده بودند تا به امام علیه السلام تحویل دهند، تصرّف کردند و به جانشین امام کاظم علیه السلام یعنی امام رضا علیه السلام چیزی نسپردند و از این‌رو، امام علیه السلام و جامعه شیعی آنان را از خود راندند.⁽⁶⁾

13. صفوان بن یحیی

به تصریح نجاشی، او کوفی الاصل، ثقه و دارای جایگاه شریفی نزد امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم السلام بوده و وکالت امام رضا و امام جواد علیهما السلام در کوفه را بر عهده داشته است.⁽¹⁾

14. عبدالعزیز بن المهتدی

او وکیل امام رضا و امام جواد علیهما السلام در قم بوده است. فضل بن شاذان دربارة وی می‌گوید که او بهترین قمی است که دیده‌ام.⁽²⁾

15. علی بن مهزیار اهوازی

علی بن مهزیار فردی والامقام و وکیل ارشد امام رضا، امام جواد و امام هادی علیهم السلام در ناحیة اهواز بوده است.⁽³⁾چنان‌که گذشت او پس از درگذشت عبدالله بن جندب، وکیل ارشد امام کاظم و امام رضا علیهما السلام، در اهواز به جانشینی وی به کار مشغول شد و بنابر نشانه‌هایی بر کار منطقه بصره نیز دیده‌بان بوده است.⁽⁴⁾

16. فضل بن سنان

او از اهالی نیشابور و به تصریح شیخ طوسی در رجالش، وکیل امام رضا علیه السلام بوده است.⁽⁵⁾

17. هشام بن ابراهیم عباسی

هشام وکیل ارشد امام رضا علیه السلام در مدینه بوده و پیوسته امور دفتر وکالت را در مدینه بر عهده داشته است. وی پس از انتقال حضرت به طوس، راه خیانت در پیش گرفت و به جاسوسی برای دستگاه مامون در خانه امام علیه السلام پرداخت.⁽⁶⁾

18. ابو عمرو الحذّاء

او بنابر روایت کلینی، وکیل امام جواد علیه السلام در محل «باب کلتا»ی بصره بوده است.⁽¹⁾

19. زکریا بن آدم قمی

او شخصیتی بسیار والامقام و دارای جایگاه بلندی در پیش‌گاه معصومان علیهم السلام بوده است. گرچه بنابه روایت شیخ طوسی، وی از اصحاب امام صادق و ائمه بعدی تا امام جواد علیهم السلام بوده، همه این امامان بزرگوار به وکالت وی تصریح نکرده‌اند. وکالت او برای امام جواد علیه السلام آشکار است، گرچه وکالت وی با توجّه به والایی جایگاهش برای امامان پیشین به ویژه امام رضا علیه السلام نیز دور از راستی نیست.⁽²⁾آرام‌گاه او در شهر قم، و زیارت‌گاه دوست‌داران اهل‌بیت علیهم السلام و اصحاب گران‌قدر آنان است.

20. ابراهیم بن محمد همدانی

او وکیل ارشد امام جواد علیه السلام و دو امام عسکری علیهما السلام در همدان بوده است. باری آن حضرت، مقداری دینار و لباس برای او فرستادند که هم بر تأمین مالی شدن وکیلان از نزد امامان علیهم السلام می‌تواند دلیل باشد و هم بر جایگاه والای او نزد آن حضرت. فرزند و نوادگان او نیز یکی پس از دیگری تا برهه‌ای از عصر غیبت صغرا در همدان وکیل بوده‌اند.⁽³⁾

21. محمد بن الفرج

او وکیل ارشد امام جواد علیه السلام بوده است و آن جناب وصایت امام هادی علیه السلام را به وی خبر داد. پس از شهادت آن حضرت، سران شیعه در منزل او گردهم آمدند و دربارة امامت امام هادی علیه السلام بحث کردند.⁽⁴⁾

نجاشی، رجال، ص319؛ شیخ طوسی، رجال، ص‌357؛ کشی، رجال، ص‌527، ح‌1003 تا ح‌1011؛ مکتب در فرآیند تکامل، ص‌100.

22. ایوب بن نوح

او را وکیل امامان هادی و امام عسکری علیهما السلام در کوفه نام برده‌اند و دارای منزلتی والا نزد آن دو بزرگ‌وار بوده است. او فردی «کثیر العباده» و با ورع بسیار و در نقل روایات مورد اطمینان به شمار می‌رفته است. پدرش، نوح بن درّاج، قاضی کوفه بوده است. وی بر اثر آن‌که متوکّل در پی‌اش افتاده بود، به خروج از کوفه مجبور شد و حضرت فرد دیگری را به سر وکیلی آن شهر منصوب نمود.⁽¹⁾

23. علی بن جعفر همانی

او وکیل سرشناس امام هادی علیه السلام در سامرا و مورد وثوق آن امام علیه السلام بوده است. وی بر اثر سعایت از او نزد متوکل، دست‌گیر و به جرم رافضی بودن و وکالت برای امام هادی علیه السلام محبوس شد و با دعای حضرت، اسباب رهایی وی فراهم آمد و به مکه هجرت کرد و آن‌جا سکونت گزید. در درگیری وی با فارس بن حاتم قزوینی، وکیل منحرف شده امام هادی علیه السلام، آن حضرت جانب وی را گرفتند و فارِس را راندند.⁽²⁾

24. فارس بن حاتم قزوینی

وکیل معروف و صاحب نام امام هادی علیه السلام در سامرا بوده که امام علیه السلام او را به دلیل فساد و خیانت، لعن، عزل و طرد کردند و به دست یکی از پیروان آن حضرت به نام «جُنید» به قتل رسید.⁽³⁾

25. علی بن الحسین بن عبد ربّه

او وکیل ارشد امام هادی علیه السلام در مداین، بغداد و قرای سواد بوده است.⁽⁴⁾

26. ابوعلی بن راشد

امام هادی علیه السلام ابوعلی را پس از علی بن الحسین بن عبدربّه، وکیل ارشد خود و جانشین او در نواحی بغداد، مدائن و قُرای سواد، برگزید. متوکل او را به دلیل وکالتش به شهادت رساند. امام هادی علیه السلام در نامه‌ای در وصف او فرمود:

إنّه عاش سعیداً و مات شهیداً؛⁽¹⁾

او با سعادت زیست و با شهادت از دنیا رحلت نمود.

27. ابراهیم بن مهزیار

او برادر علی بن مهزیار، و وکیل امام عسکری علیه السلام در اهواز، و به گفته طبرسی در اعلام الوری، از ابواب معروف در عصر غیبت بوده است. پس از درگذشت ابراهیم فرزندش محمد، اموال ناحیه مقدسه را به بغداد برد و پس از تحویل آنها به جانشینی پدر منصوب شد.⁽²⁾

28. عثمان بن سعید عَمری

عثمان بن سعید از عصر امام هادی علیه السلام به عنوان باب و وکیل ارشد آن امام علیه السلام و سپس باب و وکیل ارشد امام عسکری علیه السلام و در چند سال نخست غیبت صغرا به عنوان نخستین سفیر و باب ناحیه مقدّسه مشغول فعالیت بوده است. او از یازده سالگی به منزل امام هادی علیه السلام پا نهاد و به خادمی پرداخت. در جلالت قدر او هیچ‌گونه تردیدی روا نیست و امامان هادی، عسکری و حضرت حجت علیهم السلام بر این نکته بارها تأکید نموده‌اند. شرح تفصیلی زندگی و فعالیت‌های او در فصل خود خواهد آمد.⁽³⁾

29. احمد بن اسحاق قمی

او فردی بسیار والامقام و وکیل امام عسکری علیه السلام و ناحیه مقدّسه در امور اوقاف قم

بوده است. کتاب‌های رجالی از وی به بزرگی یاد کرده‌اند و فضایل او را برشمرده‌اند.⁽¹⁾احمد بن اسحاق در دوره سفیر اوّل و دوم به بغداد منتقل و به عنوان یکی از مهم‌ترین دست‌یاران آنان به فعالیت مشغول شد و در راه بازگشت از حج در «حُلوان» درگذشت.⁽²⁾

30. محمد بن احمد بن جعفر القمی العطّار القطّان

شیخ طوسی، او را از اصحاب امام عسکری علیه السلام بر شمرده و به وکالت او تصریح نموده است. ابوحامد مراغی در جلالت وی گفته است:

لیس له ثالث فی الارض فی القرب من الاصل یصفنا لصاحب الناحیه؛

او در نهایت قرب و نزدیکی به ناحیه مقدّسه است.

وی نیز به عنوان یکی از دست‌یاران اصلی سفیر اول و دوّم، در بغداد مشغول فعالیت بود و بنا به بعضی نقل‌ها، کار ارتباط و نظارت بر وکیلان نواحی شرقی ایران را در دست داشته است.⁽³⁾

31. ابراهیم بن عبده النیشابوری

او وکیل ارشد امام عسکری علیه السلام در نیشابور و مناطق اطراف آن بوده است. امام علیه السلام در نامه‌ای تفصیلی به برخی از سران شیعه در نیشابور، نصب وی را به وکالت این منطقه اعلام فرمود.⁽⁴⁾

32. ایّوب بن الناب

ایّوب نیز وکیل ارسالی امام عسکری علیه السلام به نیشابور بوده است که شاید پیش از ابراهیم بن عبده به این ناحیه اعزام شده است.⁽⁵⁾

افزون بر افراد یاد شده، نام تعداد دیگری از وکیلان امامان علیهم السلام در منابع آمده که برای رعایت اختصار به همین میزان بسنده می‌شود.

در عصر غیبت صغرا، افزون بر وکیلان و «نوّاب اربعه»، بسیاری از وکیلان عام در نواحی گوناگون وجود داشته‌اند که نامشان در منابع آمده است و نام برخی از مهم‌ترین آنان در فصلی ویژه اشاره خواهد شد.

وجود برخی از جریان‌های انحرافی در سازمان وکالت یا از خیانت و فساد کسانی برآمده که امامان علیهم السلام آنان را به وکالت نصب کرده بودند و یا از ادعای دروغین مدّعیان وکالت و بابیت سرچشمه می‌گرفته است.

از آن‌جا که این‌گونه جریان‌ها در عصر غیبت، بیشتر پدید آمده، در مباحث عصر غیبت صغرا، به این جریان‌ها و شناساندن آن شخصیت‌ها بیشتر خواهیم پرداخت.

چکیده

سازمان یا نهاد وکالت که در نیمه دوم دوران امامت (یعنی از عصر امام صادق علیه السلام به بعد) مطرح شد، کارکردها و ویژگی‌هایی داشت. اطلاق عنوان «سازمان» یا «نهاد» بر آن، گرچه سابقه تاریخی ندارد، با توجه به اموری مانند وجود رهبری، هم‌کاری، اعضای مشخص، برنامه معیّن و منظّم، هم‌آهنگی و برخی ویژگی‌های دیگر نامناسب نیست.

همان‌گونه که گذشت، وجود رهبری از جمله ویژگی‌های این سازمان است. امامان معصوم علیهم السلام این سازمان را رهبری می‌کردند و در این جهت، متناسب با این مقام سلسله‌ای فعالیت می‌کردند، مانند تعیین یا عزل وکیلان، معرّفی شخصیت مثبت یا منفی آنان (در صورت بروز انحراف) به جامعه شیعه، نظارت بر کار وکیلان و بررسی عمل‌کرد آنان، شناساندن جریان‌های دروغین وکالت و بابیت، تأمین مالی وکیلان و اموری دیگر.

در کنار رهبری، کسانی نقش معاونان رهبر را برعهده داشتند؛ چراکه نمونه‌هایی گوناگون بر وجود عده‌ای با عنوان «وکیل ارشد» یا «سر وکیل» دلالت دارد که کار نظارت بر فعالیت وکیلان یک یا چند منطقه را بر عهده داشته‌اند.

انگیزه‌ها و روی‌کرد ائمه علیهم السلام به سازمان یا نهاد وکالت به منزلة جریانی فعّال در کنار دیگر فعالیت‌های امامان شیعه علیهم السلام پرسشی مهم است که در بخشی از مباحث، به پاسخ آن اشاره شد. با نگاه به وجود جوّ خفقان و اختناق و فشارهای شدید بر امامان شیعه علیهم السلام و نبود امکان ارتباط آزادانه و مستقیم آنان با شیعیان، ضروری می‌نمود که گروهی نقش واسطه بین امام به عنوان رهبر جامعه و شیعیان را بر عهده داشته باشند. افزون بر آن، اگر چنین فضایی نیز وجود نداشت، با توجه به گستردگی جهان اسلام در آن عصر و وجود شیعیان در مناطق مختلف و پراکنده و لزوم ارتباط آنان با امام علیه السلام، تشکیل چنین سازمانی ضروری می‌نمود. علاوه بر این دو موضوع، مسئله آماده‌سازی شیعه برای پذیرش شرایط عصر غیبت، که در آن عصر چاره‌ای جز مراجعه به نزد وکلا نبود، خود بُعدی دیگر از سلسله انگیزه‌های تشکیل سازمان وکالت را می‌نماید. هم‌چنین رفع بلاتکلیفی شیعه در عصر غیبت صغرا، از دیگر نتیجه‌های وجودی این سازمان بوده است.

محدوده زمانی فعالیت این سازمان با توجه به ویژگی‌های موجود در عصر امام صادق علیه السلام اعم از فراوانی شیعیان، گستردگی مناطق اسلامی، وجود شیعیان در مناطق دوردست، لزوم حضور نمایندگان امام در آن مناطق و وجود نصوص تاریخی دربارة وکیلان آن جناب، از آن عصر شروع و تا پایان عصر غیبت صغرا ادامه داشته است.

محدوده جغرافیایی فعالیت این سازمان به گستره مناطق شیعه‌نشین بوده است؛ هر نقطه‌ای که در آن، شیعیان به طور چشم‌گیری حضور داشته‌اند، تحت پوشش فعالیت این سازمان بوده است. به این ترتیب، مناطقی مانند حجاز، عراق، ایران، یمن، مصر و شاید مغرب، تحت پوشش این سازمان قرار داشته است.

برخی از پژوهندگان تنها وظیفه این سازمان را پرداختن به امور مالی و اخذ وجوه شرعی دانسته‌اند، ولی با نگاه به قراینی، وظایف دیگری مانند وظیفة ارشادی، علمی، فرهنگی، سیاسی، ارتباطی (در غیر موارد گردآوردن وجوه مالی)، رفع مشکلات شیعیان، انجام امور شخصی و خاص برای امامان علیهم السلام و بعضی امور دیگر را از وظایف و کارکردهای سازمان وکالت می‌توان برشمرد، گو این که اهمیت تأثیر مالی این سازمان را نیز نمی‌توان ناگفته گذاشت.

بنابر روایات، ویژگی‌هایی برای وکیلان امامان علیهم السلام به دست می‌آید که در رأس آنها، وثاقت، امانت‌داری و درست‌کاری است. چنان‌که گذشت، مراد از وثاقت، چیزی فراتر از وثاقت در امور مالی است. علاوه بر این صفات، ویژگی‌هایی مانند رازداری، نهان‌کاری، زیرکی، نظم و کاردانی نیز از صفات آشنای وکیلان بوده است.

فصل هفتم: عصر غیبت صغرا (260 - 329 قمری)

اشاره

این عصر و دوره، از زمان شهادت امام حسن عسکری علیه السلام در هشتم ربیع‌الاول سال 260 قمری که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف متولّی امر ولایت و امامت شد، آغاز گردید و در تاریخ پانزدهم شعبان سال 329 قمری با ارتحال ابوالحسن علی بن محمد سَمَری، چهارمین و آخرین سفیر و نایب خاص آن حضرت به پایان رسید.

در این فصل، حوادث و روی‌دادهای این دوره حساس از تاریخ شیعه را در نُه گفتار به گونة زیر بررسی می‌کنیم:

الف) وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر غیبت؛

ب) تاریخ غیبت و کیفیت آغاز آن؛

ج) فلسفه غیبت؛

د) ویژگی‌های دوره غیبت صغرا؛

ه) اختلافات فرقه‌ای پس از شهادت امام عسکری علیه السلام؛

و) نصب نوّاب اربعه؛

ز) نصب وکیلان برای مناطق شیعه‌نشین در عصر غیبت صغرا؛

ح) وکیلان خائن و مدّعیان دروغین وکالت؛

ط) وضعیت فکری و سیاسی - اجتماعی شیعه در عصر غیبت صغرا.

وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر غیبت

الف) وضعیت سیاسی

اشاره

این دوره هفتاد ساله مقارن است با زمام‌داری شش تن از خلفای عباسی، از پانزدهمین خلیفه عباسی تا بیستمین آنان:

یکم. المعتمد علی الله (256- 279 قمری)؛⁽¹⁾

در زمان خلافت معتمد قدرت در دست «موفّق» برادرش بود. عزل و نصب‌ها در دست او بود و فرمان‌دهان نظامی نیز گوش به فرمان او بودند. وی قدرت چندانی نداشت. بعد از مرگ «موفّق»، پسرش معتضد به جای پدر به تدبیر امور پرداخت و در زمان خلافت معتمد قدرت فراوانی داشت.

در زمان خلافت معتمد، نخست عبیدالله بن یحیی بن خاقان وزیر بود و بعد از مرگ وی، پسرش عبیدالله بن یحیی بن خاقان، وزیر متوکل شد. پس از آن، به ترتیب حسن بن مخلد، سلیمان بن وهب و صاعد بن مخلّد به پست وزارت نایل آمدند و در سال 265 قمری بعد از همۀ این افراد، پست وزارت به اسماعیل بن بلبل رسید.

وقتی که تدبیر امور در دست معتضد بود، به بهانه‌هایی اسماعیل بن بلبل را از وزارت خلع کردند و سپس دستگیر، زندانی و شکنجه نمودند که بر اثر شکنجه در سال 278 قمری جان سپرد. بنا به نوشته مورخّانی؛ مانند مسعودی و ابن اثیر، معتمد مردی عیّاش و خوش‌گذران بود و هدفی جز ارضای هواهای نفسانی خود نداشت. در زمانی که تدبیر امور در دست برادرش طلحه، ابواحمد موفق بود، او معتمد را زندانی کرد. با این وصف، معتمد نخستین خلیفه‌ای بود که زندانی شد. او مردی بی‌رحم و خون‌ریز بود و از قطعه‌قطعه کردن افرادی که می‌کشت، لذت می‌برد. گویند که مرگ او بر اثر پرخوری اتفاق افتاده است. (تاریخ الاسلام، ج‌3، ص‌12- 17؛ مروج الذهب؛ الکامل فی التاریخ)

دوم. المعتضد بالله (279- 289 قمری)؛⁽²⁾

مسعودی مدت خلافت وی را نه سال و نه ماه و دو روز ذکر نموده است.

او در حالی که از اسلام چیزی نمی‌دانست، به نام خلیفة رسول خدا بر مردم فرمان‌روایی کرد. او پای‌بند به احکام اسلام و سنّت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نبود.

در وصف او نوشته‌اند: او روز عید فطر برای مردم نماز عید خواند و در رکعت اوّل شش تکبیر و در رکعت دوم یک تکبیر گفت. وی مردی عیّاش و خوش‌گذران بود و بیت المال را بی‌اندیشه مصرف می‌کرد.

مسعودی می‌نویسد: معتضد برای خود قصری به نام ثریا ساخت که چهارصد هزار دینار هزینه ساخت آن شد. بنا به نوشته برخی از مورخّان، طول این قصر چند فرسخ بود! او مردی بسیار سخت‌دل و با قساوت بود و به مردم شکنجه روامی‌داشت.

برای نمونه در سال 280 قمری محمد بن حسن بن سهل، برادرزادۀ فضل بن سهل، ذوالریاستین را در بغداد دست‌گیر کردند و پیش معتضد بردند. معتضد او را به گونة فجیعی کشت. گویند او را به میلة درازی به سیخ کشیدند و در حضور معتمد دو سر میله را بلند کردند و روی آتش گرفتند و به این وسیله او را زنده‌زنده سوزاندند. (مروج الذهب، ج‌2، ص‌597؛ تاریخ الاسلام، ج‌3، ص‌17 - 20)

سوم. المکتفی بالله (289- 295 قمری)؛⁽¹⁾

مکتفی در آغاز خلافتش بر خلاف سیاست پدر خود معتضد عباسی، یک‌سری کارهای خوب انجام داد. او دستوار داد تا سیاه‌چال‌هایی را که معتضد برای شکنجه مردم ایجاد کرده بود، ویران کنند و زندانیان را آزاد سازند. به دستور او مکان‌ها و منازلی را که پدرش به زور از مردم گرفته بود، به صاحبانش برگرداندند. او در آغاز خلافت با این کارها دل‌های مردم را تا حدودی به خود جلب کرد اما در برابر این سیاست مردم‌پسند، وزیری بسیار خشن و خون‌ریز به نام قاسم بن عبیدالله داشت که بر او مسلّط بود. پس از وفات قاسم بن عبیدالله، وزیر دیگرش عباس بن حسن بر او چیره شد. بعد از گذشت چندی از خلافت مکتفی، سیاست مردم‌داری خویش را تغییر داد و به همان سیاست ظالمانة پدرش روی آورد و در پی ظلم و ستم مردم حرکت کرد و اموال مردم را مصادره نمود و به این‌گونه مردم دعاگوی او، به نفرین وی روی آوردند. (تاریخ الاسلام، ج‌3، ص‌19- 20)

چهارم. المقتدر بالله (295 - 320 قمری)؛⁽²⁾

مدت خلافت او بیست و چهار سال و یازده ماه و شانزده روز بوده است.

در زمان خلافت وی، افرادی مانند عباس بن حسن، علی بن موسی بن محمد بن فرات، محمد بن عبیدالله بن یحیی بن خاقان، علی بن عیسی بن داوود جراح، حامد بن عباس، عبدالله بن محمد بن عبیدالله خاقانی، احمد بن عبدالله خصیبی، ابوعلی محمد بن علی بن مقله، سلیمان بن حسن بن مخلد، عبیدالله بن محمد کلواذی، حسین بن قاسم بن سلیمان بن وهب و فضل بن جعفر بن موسی بن فرات، یکی پس از دیگری به وزارت رسیدند.

به نوشته مسعودی، شانزده بار در مدت خلافت مقتدر پست وزارت بین عده‌ای رد و بدل شد.

در زمان مقتدر، افسران، موالی و وزیران او را از خلافت خلع کردند و برادرش «قاهر» را به جایش نشاندند، اما مقتدر با حیله توانست بار دیگر خلافت را در دست گیرد. او بعد از آن‌که دوباره به قدرت رسید، به برادرش گفت: می‌دانم که تو مقهور شدی، تو قاهر نیستی. برادرش با شنیدن این سخنان گریست و گفت برادر مرا نکش... (مروج الذهب، ج‌4، ص‌660 - 661)

در دورۀ خلافت مقتدر با تعویض هر وزیر، سیاست عوض می‌شد. برای مثال، هنگامی که محمد بن عبیدالله بن یحیی بن خاقان و هم‌فکران او به وزارت می‌رسیدند، رابطة حکومت با شیعیان تیره می‌شد و جوّ اختناق و وحشت دربارة آنان حکم‌فرما می‌گشت و بر عکس هنگامی که پست وزارت به ابن فرات می‌رسید، رفتار دستگاه خلافت با شیعیان بهتر می‌شد.

به همین دلیل، خاندان بنی‌نوبخت، از جمله حسین بن روح نوبختی سومین نایب خاص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که از پیش مورد احترام خاص دربار عباسیان بود، در زمان مقتدر به مدت پنج سال (312- 317 قمری) دستگیر و زندانی شدند.

مقتدر در روز چهارشنبه، سه روز مانده از شوال سال 320 قمری در بغداد کشته شد. بنابه نوشته ابن اثیر در الکامل، ج8، ص241 او با بدترین وضع به دست عده‌ای از بربرها و افریقاییان، دور از یارانش کشته شد، در حالی که دورش را گرفته بودند، به رویش شمشیر کشیدند و او را کشتند. (تاریخ طبری، ج8، ص250، حوادث سال 320 قمری)

پنجم. القاهر بالله (320- 322 قمری)؛⁽¹⁾

قاهر در مدت کوتاهی که خلیفه بود چند بار پست وزارت را تعویض نمود. ابوعلی، محمد بن علی بن مقله را در سال 321 قمری به عنوان وزیر برگزید، سپس او را عزل نمود و ابوجعفر، محمد بن قاسم بن عبیدالله بن سلیمان را به وزارت برگزید، سپس او را عزل نمود و به جای او احمد بن عبدالله حصیبی را وزیر خود برگزید.

اخلاق وی ثباتی نداشت، با دشمنان بدرفتاری می‌کرد و بسیاری از افراد را با دست خود می‌کشت. او نیزۀ کوچکی داشت که هر وقت در خانۀ خود راه می‌رفت، آن را به دست می‌گرفت و به هنگام نشستن آن را جلوی خود می‌گذاشت و هر کس را می‌خواست با آن می‌کشت.

به همین دلیل، برخی از افسران ترک، بر ضدّ او تبانی کردند و بر وی شوریدند و شبانگاه قصرش را محاصره کردند. وقتی سر و صدا را شنید، در حالی که مست بود از خواب پرید و به این سو و آن سو دوید تا شاید از دست آنان بگریزد. اما او را گرفتند و هر دو چشمش را از حدقه درآوردند. (تاریخ الخلفا، ص‌388)

ششم. الراضی بالله (322- 329 قمری).⁽²⁾

در زمان الراضی بالله، ابوعلی، محمد بن علی بن مقله، ابوعلی، عبدالرحمان بن عیسی بن داوود بن جراح، ابوالقاسم کرخی، ابوالقاسم، سلیمان بن حسن بن مخلد، ابوالفتح بن جعفر بن فرات و ابوعبدالرحمان محمد بریدی، یکی پس از دیگری وزیر خلیفه شدند.

رابطۀ راضی با حسین بن روح سومین نایب ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خوب بود. او گاهی می‌گفت: دیگران می‌گویند: امامیه خمس مال را به «ابن روح» می‌دهند، ولی ما این اتهام را رد می‌کنیم و مدعی هستیم که دروغ است و اگر هم درست باشد، مگر این کار خلاف است؟ به خدا سوگند! آرزو دارم تا هزار انسان به مانند او بودند و امامیه می‌توانستند دارایی‌ها و اموال خود را آن‌قدر به آنها بدهند تا بی‌نیاز شوند.

جریان شلمغانی در زمان راضی پیش آمد و به دستور او شلمغانی را به دار آویختند. (تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، ص‌205- 206)

ویژگی‌های وضعیت سیاسی این دوران به مانند ویژگی‌های دوره گذشته است؛ همان ویژگی‌های دوره پیش از غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در جهان اسلام، مانند غلبه و استیلای موالی به ویژه ترکان بر اوضاع سیاسی جهان اسلام. اینان چه به عنوان وزیر و والی و چه به عنوان فرماندهان نظامی، روز به روز بیشتر قدرت می‌گرفتند و بر اوضاع جهان اسلام بیشتر تسلّط می‌یافتند.

برابر با این استیلای رو به فزونی موالی و ترکان، حکومت مرکزی روز به روز ضعیف‌تر می‌گردید. هر چه زمان می‌گذشت خلیفه در اداره امور مملکت بیشتر ناتوان می‌شد، کارها را دیگران در دست می‌گرفتند و حکومت مرکزی در اداره کشور به ویژه در نظارت بر مرزها بیش از گذشته توان خود را از دست می‌داد.

در زمان مقتدر مرزبان‌های دریایی، در مناطقی مانند «ارزن»، «ملطیه»، «میافارقین»، «آمُد» و... چنان ضعیف و ناتوان شده بودند که قدرت مرزبانی و جلوگیری از نفوذ دشمن را نداشتند، آنان با فرستادن گزارشی به بغداد، از حکومت مرکزی و خلیفه عباسی تقاضای کمک نمودند و تهدید کردند که اگر به آنان کمکی نرسد، خود را به رومیان تسلیم کنند ولی به سخن آنان توجّهی نشد و به همین دلیل شکست خوردند و مأیوسانه بازگشتند.⁽¹⁾

هم‌چنین به دلیل ضعف دستگاه خلافت و غلبه ترکان و موالی بر اوضاع سیاسی

جهان اسلام، خلیفه تدبیر امور را نمی‌توانست در دست بگیرد. او پیاپی از اهرم‌های فشار که در دست دیگران بود، وحشت داشت.

گاهی به زور خلیفه را وادار می‌کردند فردی را از ولایت‌عهدی خلع کند و فرد دیگری را به جای او بنشاند. برای مثال، معتمد عباسی در سال 279 قمری بر اثر فشارهای گوناگون مجبور شد پسرش را از ولایت‌عهدی عزل کند و برادرزاده‌اش معتضد را به جانشینی برای خود برگزیند.⁽¹⁾

گاهی افسران ترک، خلیفه را دست‌گیر و از خلافت خلع می‌نمودند و او را شکنجه می‌دادند. برای نمونه، در سال 322 قمری برخی از افسران ترک بر القاهر، خلیفه عباسی شوریدند و قصرش را محاصره کردند. او وقتی که سر و صدا را شنید، از خواب بیدار شد، در حالی که آثار مستی در وی نمایان بود. او را دست‌گیر کردند و شکنجه دادند و چشمانش را از حدقه درآوردند.⁽²⁾

گاهی بر اثر جنگ قدرت میان عباسیان، خلیفه برای حفظ و دفاع از جان خود ناتوان می‌شد. برای نمونه، در سال 267 قمری بین معتمد و برادرش موفّق، درگیری رخ داد و موفّق پیروز شد و برادرش معتمد، را که خلیفه بود، زندانی کرد.⁽³⁾

بنابه نوشته مسعودی، موفّق او را در «فم الصلح» زیر نظر قرار داد و برخی را هم برای نگاهبانی وی گماشت. پیش از این، وی به موصل گریخته بود و موفّق توانسته بود به واسطه «صاعد» وزیرش، او را بازگرداند.⁽⁴⁾

گاهی چنان ارکان خلافت عباسی در هم می‌ریخت که خلیفه نمی‌توانست به فردی اعتماد کند و پست وزارت را به وی واگذارد. گاهی پیش می‌آمد که خلیفه عباسی فردی را به وزارت نصب می‌کرد و او تنها به مدت دو روز وزیر بود و روز سوم وی را عزل می‌نمود. در همین باره، مسعودی می‌نویسد: «المقتدر بالله»، هیجدهمین خلیفه عباسی، شانزده بار وزرای خود را تعویض نمود و یا القاهر بالله،

نوزدهمین خلیفه عباسی، در طول یک‌سال و اندی از خلافتش، چهار بار وزیر خود را جابه‌جا نمود.

این عزل و نصب‌های پی‌درپی، گویای این واقعیت است که خلافت و حکومت مرکزی عباسیان رو به ضعف نهاده بود و خلیفه، در اوضاع حکومت تأثیر زیادی نداشته است. حتی گاهی دربارة همین عزل و نصب‌های پی‌درپی، خلیفه تحت تأثیر القائات زنان قرار می‌گرفت و شخصی را از مقامش عزل و زندانی می‌کرد. بنابه نقل موّرخان «سیده» مادر مقتدر، در همه کارهای دولت مداخله می‌کرد و علی بن عیسی، وزیرش را در سال 304 قمری، با مداخلة وی برکنار کرد؛ وزیری که بنابه نوشته سیوطی باتقوا و عفیف بود و در جهت عدالت و برقراری احکام اساسی گام بر می‌داشت.⁽¹⁾

ابن اثیر می‌نویسد:

«ام‌موسی» ندیمه «سیده» مادر «مقتدر» به خانه وزیر رفت تا درباره مخارج و لباس خدمت‌گزاران قصر گفت‌وگو کند. وزیر خوابیده بود. نگهبان وزیر گفت: قدری درنگ کن تا وزیر از خواب بیدار شود. او خشمگین شد و با ناراحتی تمام برگشت و به «سیده» مادر «مقتدر» شکایت کرد. وقتی وزیر از خواب برخاست و از آمدن «ام موسی» باخبر شد، نگهبان و فرزند خود را برای عذرخواهی به نزد «ام موسی»، پیش خدمتِ مادرِ خلیفه فرستاد، اما ندیمه این عذرخواهی را نپذیرفت و به نزد «مقتدر» رفت و از وزیر بدگویی کرد و خلیفه عباسی او را از وزارت خلع و سپس دست‌گیر و زندانی نمود.⁽²⁾

و نیز او توانست ابوالعباس خصیب را از پُست وزارت عزل نماید.

مداخله‌های سیده خود نشانه‌ای از ضعف خلیفه در امور مملکتی و به گونه‌ای عامل ضعف و کاهش اقتدار روز افزون خلیفه بوده است.

با همه ضعف‌هایی که بیان شد، خلفای عباسی همیشه بر مردم مسلمان بیشتر ظلم می‌کردند، آنان برای ادامه حکومت خود از هیچ جنایتی فروگذاری نمی‌کردند. فضای

اختناق و وحشت با شدت تمام در سراسر این دوره حاکم بود، به ویژه در دوره معتضد (279- 289 قمری) که به تعبیر شیخ طوسی، در این دوره بسیار سخت و دشوار، از شمشیرها خون می‌چکید.⁽¹⁾

آن‌چه بیان شد، دربارة ویژگی‌ها و وضعیتی بود که از عصر قبل از غیبت صغرا جریان داشت و در این دوره نیز برقرار بود.

اکنون به بیان ویژگی‌ها و حوادثی می‌پردازیم که در دوره غیبت صغرا پیش آمد:

یکم. انتقال خلافت از سامرا به بغداد

همان‌گونه که در فصل سوم گذشت، معتصم عباسی در سال 220 قمری، مرکز خلافت را از بغداد به سامرا منتقل کرد تا شاید این‌گونه بر مشکلات چیره شود و ضعف دستگاه خلافت را بر طرف کند. اما این دگرگونی، به حال دستگاه خلافتِ رو به ضعف نهاده تأثیری نداشت، بلکه خود خاستگاه مشکلاتی برای آنان شد، تا این‌که در سال 279 قمری در بغداد با معتضد عباسی بیعت کردند و مرکز خلافت بار دیگر به بغداد بازگشت.

«المکتفی» خواست دوباره پایتخت را به سامرا بازگرداند، ولی وزیرش به بهانه هزینه سنگینِ انتقال، با آن مخالفت نمود و او را از این فکر منصرف نمود. پس از این سامرا متروک شد و به صورت ویرانه‌ای ماند.⁽²⁾

دوم. ظهور قرامطه

فتنه «قرامطه» در عصر غیبت صغرا از مشکلاتی است که برای جهان اسلام پدید آمد.⁽³⁾

«قرامطه» در سال 277 قمری سر به طغیان نهادند و در جهان اسلام بیش از سی

سال بر مردم ستم کردند. اینان چنان خشن و سفّاک بودند که هیچ سپاهی تاب روبه‌رو شدن با آنان نداشت. احتمال هجوم قرامطه به منطقه‌ای بس بود تا در میان مردم رعب و وحشت انگیزد.

این گروه که مذهبی ویژه داشتند و جان و مال و ناموس دیگر مسلمانان را مباح می‌دانستند، حملات خود را از کوفه آغاز نمودند و در عراق، سوریه و بحرین به مردم ستم‌هایی فراوان روا داشتند.

قرامطه در سال 294 قمری به رهبری زکرویه به کاروان حجّاج خراسان حمله کردند و آنان را کشتند.

در سال 311 قمری قرامطه به رهبری ابوطاهر، سلیمان ابی سعید خجری قرمطی در بصره به جان مردم بی‌گناه افتادند و هفده روز تا توانستند مردم را کشتند و اموال آنان را غارت بردند و به نوامیس مردم تجاوز کردند.

در سال 312 قمری سپاه ابوطاهر به کاروان حاجیان حمله نمود و اموال آنان را غارت کرد. سپاهیان ابوطاهر در این غارت‌گری در حالی که تمامی اموال، آب و غذای حاجیان را گرفته بودند، آنان را در بیابانِ سوزان واگذاشتند تا آن‌که همه آنان از گرسنگی و تشنگی جان دادند.

قرامطه در سال بعد، یعنی سال 313 قمری، جلو حرکت کاروان حاجیان را گرفتند و در برابر گرفتن باج، به آنان اجازه رفتن به مکه دادند. در سال 317 قمری این سپاه، وحشیانه به مسجدالحرام حمله کردند، حاجیان را کشتند و جنازة آنان را در چاه زمزم انداختند. ابوطاهر، پرده کعبه را از جا کند و پاره پاره کرد و در میان سپاهش پخش نمود. او خانه‌های مکه را غارت کرد، حجرالاسود را از جا کند و آن را به هَجَر (بحرین) برد. این گروه سی سال حجرالاسود را در بحرین نگه داشتند.

همین شخص در سال 315 قمری به کوفه هجوم برده، کشتار زیادی کرد و اموال مردم را به غارت برد.

این جریان ناامنی، سرانجام در سال 318 قمری با کشته شدن سلیمان فروکش کرد.⁽¹⁾

سوم. کاهش قیام‌های علویان و پیدایی فضای اختناق بیشتر بر شیعه

با ظهور غائله قرامطه و هم‌چنین غائله «صاحب زنج» که هر دو، جنایات بی شماری مرتکب شدند و هر دو غائله را به شیعه نسبت دادند، این دو حرکت بهانه و دست‌آویزی برای خلفای عبّاسی بر ضدّ شیعیان شد. نتیجه این دو حرکت از سویی موجب تشدید جوّ اختناق بر ضدّ شیعیان گردید و از سوی دیگر، شیعیان را در رو آوردن به قیام‌های مسلّحانه ناامید نمود.⁽¹⁾

برای نمونه، حسین بن روح، سومین سفیر حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف به دنبال حمله قرامطه به مردم بصره و کاروان حاجیان بغداد، در سال 311 قمری دستگیر و زندانی شد؛ به این بهانه که قرامطه، شیعه هستند و شیعیان در این غائله مقصرّند و دیگر بر اثر تبلیغات مسموم بر ضدّ شیعیان، اهالی بغداد تحریک شدند و بر ضدّ «ابن فرات» وزیر وقت و پسرش، شعار دادند. آنان مدّعی شدند که چون ابن فرات شیعه است، او قرامطه را تحریک کرده تا این جنایات را مرتکب شوند. این تبلیغات زهرآگین تأثیر خود را گذاشت و در نتیجه، ابن فرات و پسرش از وزارت برکنار و سپس کشته شدند.⁽²⁾

با وجود این، همه قیام‌های علویان فروکش نکرد. آنان در همین دوره نیز چند بار، پرچم مبارزه را در دست گرفتند و در برخی از آن مبارزه‌ها موفقیت‌هایی نیز داشتند.

نمونه‌هایی از قیام‌های علویان که در این دوره رخ داد، در پی می‌آید:

چهارم. ظهور مهدی در شمال افریقا و تأسیس دولت فاطمی در مصر

شخصی به نام عبیدالله مهدی در سال 296 قمری در شمال افریقا ادعا کرد که مهدی موعود است. پس از آن‌که ابوعبدالله، حسین بن احمد بن محمد بن زکریای شیعی از اهالی صنعا، زمینه لازم را برای وی فراهم کرد، بر منطقه‌ای وسیع تسلط یافت و در آن منطقه بر دولت آل‌اغلب چیره گشت و آخرین حاکم آن، یعنی زیادة‌الله بن محمد را از آن منطقه بیرون راند و بخش گسترده‌ای از شمال افریقا، لیبی، الجزایر و تونس را تصرّف نمود.

عبیدالله مهدی، شهری در شمال افریقا و سرزمین مغرب را به نام مدینة المهدی پایتخت خود گزید.

آغاز حکومتش در این شهر در روز شنبه، پنجم ذی‌القعده، سال 303 قمری بود. او در سال 322 قمری مُرد و فرزندش محمّد ملقّب به قائم به جای او نشست.⁽³⁾

پنجم. ظهور دولت‌های مستقل و خودمختار

به دلیل وجود ضعف‌های روزافزون و فراوان خلافت عباسیان، والیان و فرمانروایان مناطق و نواحی، از این ضعف‌ها سوء استفاده می‌کردند و اعلان استقلال و یا خودمختاری می‌نمودند، در برخی از موارد نیز بر اثر قیام‌های مردمی، حاکم و فرمانروای عباسی را عزل و اخراج می‌کردند و یا می‌کشتند و دولت انقلابیِ مستقل از مرکزِ خلافت تشکیل می‌دادند.

حرکت‌های استقلال‌طلبانه که در عصر قبل از غیبت صغرا شروع شده بود، در این عصر شدّت یافت و دولت‌های مستقلّی در پی داشت.

دولت‌های برقرار پیش از دوره غیبت صغرا، از این قرار است:

افزون بر دولت‌های مستقلی که از دوره قبل پابرجا مانده بود، در این دوره نیز دولت‌های مستقل دیگری افزوده شد و بیش از پیش حکومت مرکزی و خلافت عباسی را در تنگنا قرار دادند:

ششم. سه خلیفه در یک زمان

گفتنی است که سه نظام سیاسی اسلامی به نام نظام خلافت در عصر غیبت صغرا در جهان اسلام، تشکیل شده بود و در یک زمان، سه نفر به عنوان خلیفه، رهبری سیاسی بر تمام جهان اسلام را ادعا می‌کردند: نخست حکومت عباسیان در بغداد، دوم حکومت امویان در اندلس و قرطبه، سوم حکومت فاطمیان در مصر.

در سال 296 قمری در مصر مردم با عبیدالله مهدی به عنوان خلیفه مسلمانان بیعت کردند و عبیدالله خود را خلیفه خواند.⁽¹⁾

حاکمان بنی‌امیه در اندلس، با عناوینی همانند «امیر»، «ابن‌الخلائف» و یا «سلطان» خوانده می‌شدند. آنان در سال 317 قمری کوشیدند تا خلافت از دست‌رفتة امویان را بار دیگر زنده کنند. به همین دلیل، عبدالرحمان، حاکم اموی آن سرزمین را در این سال امیرالمؤمنین خواندند.⁽²⁾

بنابراین، در سال 317 قمری برای نخستین‌بار در تاریخ سیاسی اسلام، سه نفر در سه منطقه از جهان اسلام، ادعای خلافت، امیری و فرمان‌روایی بر همة مسلمانان داشتند.

ب) وضعیت اجتماعی

اشاره

وضعیت اجتماعی (با همان تعریفی که در فصل سوم بیان شد) در این دورۀ هفتادساله مانند دورۀ گذشته بوده است و همان اموری که در دورۀ قبل وجود داشته در این دوره نیز ادامه پیدا کرده است. در فصل سوم بیان شد که در دورۀ قبل از غیبت صغری مردم در جامعه از لحاظ امور اقتصادی و مادی اختلاف طبقاتی فراوانی داشته‌اند که این امر در این دوره نیز ادامه یافته است.⁽³⁾برخی از حوادثی که گویای وضع ناهنجار اجتماعی در آن زمان بوده، در زیر می‌آید.

1. اختلافات مذهبی و فرقه‌ای

اختلافات فرقه‌ای و مذهبی در عصر غیبت صغری در میان جوامع اسلامی همانند دوره‌های گذشته رواج داشته است. این اختلافات به اختلافات مذهبی بین شیعه و سنّی محدود نمی‌شد، بلکه در میان مذاهب اهل سنّت نیز درگیری‌هایی بوده است.

محمد بن جریر طبری عالم، مفسّر و نویسندۀ معروف اهل سنّت در سال 310 قمری، دیده از جهان فروبست. چون خواستند او را در بغداد دفن کنند، حنبلیان که با طبری درگیر بودند و اختلاف مذهبی با وی داشتند، مانع دفن او در آن‌جا شدند.⁽¹⁾