دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه السلام جلد 11

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرشی، باقرشریف، 1926 - م.

Qarashi, Baqir Sharif

عنوان قراردادی : موسوعة‌الامام امیرالمومنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام .فارسی

عنوان و نام پديدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام/ مولف باقرشریف القرشی ؛ مترجم سیدمحمد صالحی ؛ زیر نظر آیت پیمان ؛ [برای] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: دارالتهذیب، 1400.

مشخصات ظاهری : 11ج.

شابک : 7400000 ریال (دوره، گالینگور) ؛ 5200000 ریال (دوره، شومیز) ؛ ج.1‌978-600-94930-2-9 : ؛ ج.2‌978-600-94930-7-4 : ؛ ج.3‌978-600-94930-7-4 : ؛ ج.4‌978-622-99684-5-1 : ؛ ج.5‌978-622-94029-2-4 : ؛ ج.6‌978-622-99684-1-3 : ؛ ج.7‌978-622-94029-2-4: ؛ ج.8‌978-622-97793-5-3 : ؛ ج.9‌978-622-97793-8-5 : ؛ ج.10‌978-622-97793-9-2 : ؛ ج.11‌978-622-94029-1-7 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. زندگانی و فضايل امام علی علیه‌السلام در قرآن و سنت.- ج.2. امام علی علیه‌السلام در عهد پيامبر صلی‌الله علیه و آله و دوران خلافت.- ج.3. تفسیر قرآن از قرآن کریم.- ج.4.از ادعیه امام علیه‌السلام.- ج.5. مسند امام علیه‌السلام.- ج.6. وصایای تربيتی و مواعظ او.- ج.7. علم و تعلیم و ناپیداها.- ج.8. احتجاجات و مناظرات امام علیه‌السلام.-ج.9. قضاوتهای امام علی علیه‌السلام است.-ج.10. فرمانروایان و کارگزاران او علیه‌السلام.- ج.11. حکومت امام علیه‌السلام.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق.

موضوع : 'Ali ibn abi-Talib‪, Imam I, 600-661

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Biography

شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، 1313 -، مترجم

شناسه افزوده : پیمان، آیت، 1339-

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP37

رده بندی دیویی : 297/951

شماره کتابشناسی ملی : 8689790

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

مجمع جهانی شيعه شناسی

قم -45 متری عمار ياسر - پلاک 90 - ص‌پ 644-37158 تلفن: 37713773-37756092 / دورنگار: 37713774

شناسنامه کتاب:

نام کتاب:...................... دانشنامه امام اميرالمؤمنين علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام (جلد یازدهم)

مؤلف:................................................. علامه باقر شريف القرشی

مترجم:.......................................................... سيدمحمد صالحى

زیر نظر:.......................................................... دکتر آیت پیمان

ناشر:........................................................ انتشارات دارالتهذیب

صفحه آرا:.............................................................. چاپ متین

تعداد صفحات:............................................................ 348ص

چاپخانه:....................................................................... گلها

نوبت و تاريخ چاپ:................................................. اول / 1400

تيراژ:....................................................................... 1000

قيمت (گالينگور) دوره:......................................... 740000 تومان

قيمت (شوميز) دوره:............................................ 520000 تومان

شابک:................................................. 7-1-94029-622-978

کليه حقوق برای مجمع جهانی شيعه‌شناسی محفوظ است.

مجمع جهانی شيعه شناسی

THE WORLD CENTER FOR SHIITE STUDIES

المجمع العالمی لمعرفة الشیعة و التشیع

www.shiastudies.net

info@shiastudies.net

قم -45 متری عمار ياسر - پلاک 90 - ص‌پ 644-37158 تلفن: 37713773-37756092 / دورنگار: 37713774

بسم الله الرحمن الرحیم

يدُ الله فوقَ أيديهِم فَمَن نَكثَ فَإنَّما يَنكُثُ عَلي نَفسه ومَن أوفي بِما عاهَدَ عَلَيهَ اللهَ فَسَيُؤتيهِ أجراً عَظيماً دست خدا بالای دست‌هايشان است،پس هر كه پيمان بشكند تنها به زيان خود می‌شكند و هر كه بر آنچه با خدا پيمان بسته وفادار بماند، به زودی خدا پاداشی بزرگ به او می‌بخشد. (فتح / 10)

وَانظُر إلي إلهِكَ ظَلتَ عليه عاكفاً لَنُحرَقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ في اليَمِّ نَسفاً اينک به آن معبودی بنگر كه آن را می‌سوزانيم سپس خاكستر آن را به طور كامل به دريا می‌پاشيم. (طه / 97)

فَقاتِلُوا الَّتي تَبغي حَتّي تَفِيءَ إلي أمرِ الله با آن كه تعدی می‌كند بجنگيد تا به فرمان خدا بازگردد. (حجرات / 9)

إنَّكَ لاتَهدي مَن أحبَبتَ ولكنَّ اللهَ يهدي مَن يشاءُ در حقيقت تو هر كه را دوست داری نمي‌توانی به اجبار هدايت كنی و ليكن خدا هر كس را بخواهد هدايت می‌كند. (قصص / 56)

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 13

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی... 17

تقدير و تشکر. 21

مقدمه مؤلف... 22

پیشگفتار. 30

حكومت امام علیه السلام .. 32

نشست نيروهای مسلح.. 33

بيعت... 36

خوشحالی مسلمانان.. 37

تأييد صحابه. 38

2 . خزيمة بن ثابت... 38

3 . صعصعة بن صوحان.. 39

4 . مالک اشتر. 39

6 . عقبة بن عمرو 40

ورود هيئت تبريك‌گو. 41

1 . هيئت يمن.. 41

دعا بر منابر برای امام. 43

سكوت قرشيان.. 43

متخلفان از بيعت (قعّاد) 46

مصادره اموال غارت شده 48

عزل فرمانداران.. 50

سياست داخلی امام. 51

تساوي.. 51

3 . مساوات در حقوق و واجبات.. 52

لغو تفاخر به پدران.. 53

نهی شطرنج.. 53

نهی او از نشستن در سر راه 54

سوزاندن محل خمر فروشي.. 54

ايجاد زندان.. 54

پليس لشكر. 55

با مردی با لباسی بلند: 55

دستور او به نوشتن نيازها 56

رئيس پليس امام. 56

كاتب امام. 56

صراحت و راستي.. 56

لغو نمودن آداب و رسوم عاميانه. 58

اجرای حد بر نجاشي.. 58

سياست مالی او 60

1 - 3. با عقيل.. 63

2 - 3. با حسن و حسين علیه السلام .. 63

3 - 3. با عبدالله بن جعفر. 64

آزادي.. 65

آزادی سياسي.. 65

2 . آزادی انتقاد. 67

مراقبت بر بازار 67

با مردی ديوانه. 68

با اهل كوفه. 69

خريد نکردن از كسی كه او را می‌شناخت... 69

جنگ جمل.. 70

جنگ جمل.. 71

عايشه. 71

موضع او از بيعت با امام. 73

سخنرانی عايشه در مكه. 75

علل نافرمانی او 76

عايشه با ام سلمه. 78

نشست مكه. 80

تصميمات نشست... 81

نيرنگ معاويه به طلحه و زبير. 81

مجهز كردن لشكر به اموال.. 82

لشكر كشی به سوی بصره 83

خريد شتر. 83

آب حوأب.. 84

در منطقه بصره 85

ابوالاسود با زبير. 86

ابوالاسود با طلحه. 87

خطاب فرمانده بصره 87

پيمان صلح بين دو گروه 88

نقض پيمان.. 88

روز جمل كوچك... 89

درگيری برای نماز 90

ياری خواستن امام از كوفه. 91

خطبه حجر بن عدي.. 93

خطبه امام در ذی قار 94

اصحابی كه همراه امام بودند. 99

لشكر امام در بصره 102

دعوت امام به صلح.. 103

امام علیه السلام با طلحه و زبير. 108

امام علیه السلام با زبير. 109

جنگ عمومي: 112

پسر زبير و مالک اشتر. 115

مرگ زبير. 116

كشته شدن طلحه. 120

فرماندهی عايشه بر لشكر. 120

كشته شدن شتر. 122

با عايشه. 123

كشته های جنگ... 124

امام با كشته شدگان.. 124

عفو عمومي.. 125

امام با عايشه. 126

رفتن عايشه به مدينه. 127

ديدگاه فقها درباره جنگ جمل.. 129

ابوحنيفه. 129

ابن حجر. 129

امام الحرمين.. 130

پيامدهای جنگ جمل.. 131

سركشی معاويه. 132

نيرنگ به بزرگان.. 133

گمراه كردن مردم شام. 141

نامه‌های رد و بدل شده بين امام و معاويه. 143

نامه ای از امام. 143

آمادگی برای جنگ... 185

نامه‌های امام به فرمانداران خود. 185

نامه امام به سران لشكر. 187

نامه امام به قريش.... 189

حركت معاويه به طرف صفين.. 192

خروج امام برای جنگ... 193

لشكر امام فرات را اشغال می‌كند. 194

امام با مرد شامي.. 196

فرستادگان صلح.. 198

آمادگی برای جنگ... 201

تعاليم امام. 202

دعای امام. 202

درگيری دو لشكر. 203

از سر گرفتن جنگ... 206

مبارزه امام با عمرو عاص.... 209

كشته شدن شهيد جاويد عمار 211

وقوع فتنه در لشكر معاويه. 216

ليلة الهرير (شب غوغا) 220

خطبه امام. 221

نمايش بالا بردن قرآن‌ها 222

حكميت... 228

نامه امام به فرزند عاص.... 229

پيمان حکميت... 233

برگشت امام به سوی كوفه. 235

اجتماع دو داور 236

افتخار عمرو عاص.... 241

خرسندی شاميان.. 243

رنج‌های امام. 245

سركشی از دين برگشتگان (مارقين) 248

آمادگی امام برای جنگ با معاويه. 249

جنگ امام با خوارج. 250

غروب دولت حق.. 254

شكست لشكر امام. 255

تصرف مصر. 257

يورش بر مناطق تحت حكومت امام. 259

هرج و مرج خوارج. 268

دعای امام برای خويشتن.. 270

فاجعه هميشگي.. 272

نشست مكه. 275

دست داشتن امويان در توطئه. 276

امام و ابن ملجم. 278

آگاه بودن امام از نيت ابن ملجم. 279

ابن ملجم و قطام. 279

ترور امام. 281

جاسوسی اشعث بن قيس از امام علیه السلام .. 289

دستگيری ابن ملجم. 290

ام كلثوم و ابن ملجم. 291

نااميد شدن پزشكان از امام. 292

وصايای جاويد امام: 292

عيادت كنندگان امام. 300

روايت ساختگي.. 305

تجهيز و دفن امام علیه السلام .. 309

قصاص از ابن ملجم. 309

مثله كردن ابن ملجم. 310

مجلس بزرگداشت امام. 311

8 . ابوبكر بن حماد. 319

خوشحالی معاويه. 324

خوشحالی عايشه. 327

فهرست منابع.. 329

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابی‌طالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن می‌گذرد.

این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه واله با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همۀ فضیلت‌های الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاش‌ها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همۀ عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.

این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانه‌نشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهدۀ او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیع‌تر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همۀ دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.

در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوۀ والسلام) را تنها به جرم بغض و کینه‌ای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همۀ اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.

و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همۀ ارزش‌ها و اصالت‌هائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاش‌های مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.

نام علی و یادآوری و بیان فضیلت‌های او حتی از زبان پیامبر صلی الله علیه واله و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب می‌آمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطۀ آل‌امیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آل‌عباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابی‌طالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.

و اسفناک آنکه این رویۀ نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عام‌های پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد می‌آورد.

هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته می‌بینیم.

و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه می‌دهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار می‌دهند.

و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آن‌چنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در می‌آورد و مانند جرج جرداق بهدفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینۀ معاندان «صوت العدالۀ الانسانیۀ» را می‌نویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری می‌خواند.

آری، خورشید را که نمی‌توان در پس پرده‌های کینه و بغض و بی‌مهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.

و به گفتۀ خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علی‌رغم همۀ این بی‌مهری‌ها، بی‌انصافی‌ها و ترس‌ها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».

و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.

ما که در درازای تاریخ قرائت‌های گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیده‌ایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار داده‌ایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیک‌ترین و همراه‌ترین و پیوسته‌ترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهج‌البلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفته‌ها و قرائت‌ها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟

و نیز ما و همۀ کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای داده‌ایم، قدری فراتر از شیعۀ جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایه‌ای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی واجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالت‌ها، جدا از ادعاها و لاف‌زدن‌های ظاهری تکیه ندارند، نمونه‌ای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذره‌ای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذره‌ای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.

و چه بجاست که همۀ جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانه‌اش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه واله و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همۀ هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.

دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.

برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

محمد جواد علوی بروجردی

جمعه 15 ربیع الاول 1443

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی

سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی صلی الله علیه واله ، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجهه‌ی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیره‌ای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان می‌آورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم صلی الله علیه واله جز او و خدا، کسی علی علیه‌السلام را نشناخت. با این حال در همه‌ی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعه‌ای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامه‌ی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشه‌ای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهره‌برداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیون‌ها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن می‌سازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحی‌کاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر

مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگی‌های شخصیتی امام على علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسب‌شناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیه‌السلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزه‌گون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.

در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه واله ، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه واله ، داستان حجة‌الوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سه‌گانه، بخشی از مهم‌ترین مباحث این بخش است. سخنان آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل می‌دهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجات‌های آن حضرت در موضوعات، مکان‌ها و زمان‌های مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر صلی الله علیه واله توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمت‌های ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیره‌ی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبه‌ها و سخنان آن حضرت مورد

تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوت‌های آن حضرت در زمان رسول اکرم صلی الله علیه واله و خلفا و ایام حکومتشان در بخشنهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگ‌های سه‌گانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.

مؤلف کتاب آیت الله باقر شريف القرشی در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شيخ شريف از علمای نجف و جدش شيخ مهدی قرشی از شاگردان میرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شريف از كودكى به تحصيل مشغول شد و پس از طى كردن دروس اوليه و آموختن ادبيات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتيد بزرگی همچون سيد موسی البعاج، شيخ بشير العاملي، شيخ محمد تقی الايرواني، سيد محمود مرعشی نجفي، شيخ محمد طاهر آل شيخ راضي، آیت‌الله خويی و آیت‌الله سيد محسن حكيم بهره برد. به گفته خود وى، بيست سال در دروس مرحوم خويى حاضر شده و مباحث علمی و مهم وی را در فقه و اصول نوشته است كه به صورت خطی در كتابخانه امام حسن علیه‌السلام در نجف نگهداری می‌شود.

مرحوم باقر شريف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدين به مقابله با كمونيسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنراني‌ها و اعلامیه‌های مختلف سعی بر آگاه كردن اقشار و عامه مردم داشته‌اند. وی در پى گفتگو با شهيد محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تأليف کتبی روشمند در زمينه اهل‌بيت شد. به همین جهت تا كنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بيت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال

کتاب ولایت در سال 1382ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه 26 رجب 1433ق برابر با 28 خرداد 1391ش در نجف درگذشت و آيت‌الله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهل‌بیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.

در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهل‌بیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعه‌شناسی را در آماده‌سازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.

دبیرکل مجمع جهانی شیعه‌شناسی

آیت پیمان

تقدير و تشکر

وقتى فردى تصميم مى‌گيرد فضايل سيد اوصيا علیه السلام را بيان كند يا براى شناساندن صفات پسنديده‌ى آن آيت كبرى و خبر بزرگ، صفحاتى را بنويسد، متوجه می‌شود كه اين ادعايى بزرگ و افتخار و عزتى عظيم است كه اگر كسی موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزديک شده است (پيامبرى كه دنيا به وجود او و خاندان پاک و مطهرش افتخار مى‌كند). در صدر اين خاندان، امير مؤمنان علی علیه السلام است كه طبق نص قرآن، جان پيامبر صلی الله علیه واله و دروازه‌ى شهر علم اوست.

اين مجموعه، از چهره‌ى درخشان مولى الموحدين و افق‌هاى روشن زندگى مباركش سخن مى‌گويد كه مشحون از نمونه‌هاى كرامت و صفات زيبا و جنبه‌هاى گوناگون انسانى است.

سپاس خداى عزوجل، كه به ما توفيق گردآورى و نظارت بر پيگيرى انتشار اين مجموعه را عطا فرمود تا به گونه‌اى جديد، به خوانندگان گرامى و مشتاق، شناخت اين سيره‌ى خوشبو را تقديم كنيم.

اگر همكارى و مساعدت برادرانى كه در آماده كردن اين پژوهش همت كردند، نبود، امروز شاهد اين اثر مفيد و نورانى نبوديم. بنابراين بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدير و تشكر بنمايم.

و در پايان از خداوند متعال درخواست مى‌كنم اين تلاش را از ما قبول كند همانا كه او شنوا و اجابت كننده است.

مهدى باقر قرشی

11 ذى حجه 1422 هجرى

مقدمه مؤلف

از جهاد رسول اكرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصي‌اش امام اميرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوری جستن كرد و تابيد كه سراسر آسمان جزيره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنيا و انسان‌هاى روى زمين رسيد و آن پيام آزادى براى فكر انسان، اراده‌ى او و رفتارش بود. اين پيام، روشی پيشرفته و اصلاحاتی را تقديم می‌كرد كه تمام مراحل زندگی را در بر می‌گرفت؛ از آن جمله ترويج علم و از بين بردن جهل، رشد و شكوفايی عقل، برطرف كردن كمی و كاستي‌هاى زندگی انسان و هدايت به سوى زندگی شكوفا و آگاهی و نور بود.

از دهان مبارک رسول الله صلی الله علیه واله كلامی به بلنداى آسمان در عالم وجود خارج شد كه آن كلمه‌ى توحيد بود و تمام آزادى‌هاى انسانی را در بر داشت و نقطه‌ى پايان هر نوع بندگی به جز پرستش خداى متعال و زندگی بخش بود.

رسول خدا صلی الله علیه واله كلمه‌ى توحيد را به صورت ايجابي، اصل و اساس قرار داد و اعلان كرد؛ پرچمش را وصي‌اش و دروازه‌ى شهر علمش برافراشت و در مكه‌اى به اهتزاز درآورد كه محل استقرار بت و بتكده و مركز جهل و خرافه بود.

عده‌اى از افراد قبيله‌ى متجاوز قريش برای خاموش كردن نور رسالت و درهم پيچيدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهليت به جامعه، در مقابل پيامبر ايستادند ولی قهرمان جاويد اسلام، اميرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بي‌نظير خود از پيامبر پشتيبانی كرد؛ با نيروی كوبنده‌اش از او دفاع و حمايت كرد؛ در كنارش ايستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.

در دنياى اسلام و غير آن، شخصيتی وجود ندارد كه بتواند با شخصيت ابوالحسن در شجاعت و فداكارى و ساير صفات افتخارآفرين و شريف برابرى كند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن می‌گويند.

از جمله هديه‌هاى خداوند به ابوالحسن كه شاخص و بارز بود، احاطه كامل به اسرار شريعت و احكام دين بود. موهبت‌هاى الهی و توان علمی او در فقه شريعت و احكام دين خلاصه نمي‌شد، بلكه شامل همه‌ى امور عالم وجود در تمام كرات و آسمان‌ها و كهكشان‌ها و فضا بود، او می‌گفت: «از راه‌هاى آسمان از من بپرسيد چون به آن‌ها داناتر از راه‌هاى زميني‌ام...».

اين سرآمد دوران، كه عالم را با علوم و بخشش‌هاى بي‌شمارش مات و مبهوت كرده بود، تصميم گرفت در سرزمين شرق و عربستان، پايگاهی براى تمام علوم برپا كند؛ مراكزى براى دگرگونی و پيشرفت تكنولوژى تأسيس كند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.

اما سركشان ستمكار در برابر آرزوها و آرمان‌هايش ايستادند همان‌گونه كه قبل از آن در برابر برادر و پسرعمويش، رسول خدا صلی الله علیه واله ، ايستادند. آن‌ها با هم متحد شدند و موانعی را پيش روى او ايجاد كردند و براى تضعيف نقشه‌هاى او كوشش فراوان كردند.

مهم‌ترين چيزى كه امام بايد اجرا کند و به آن برسد اين است كه حكومتی بر پايه‌ى عدالت ناب و حق محض برقرار كند و نعمت‌هاى خداوند را به گونه‌اى بين بندگانش تقسيم كند كه به گروهی خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سايه حكومت او در رفاه بوده و هيچ محروم و نيازمند در مملكت وجود نداشته باشد. در شريعت امام، مبارزه با كفر و فقر، مساوى است و همانگونه كه مبارزه با كفر واجب است، مبارزه با فقر نيز واجب است.

امام علی برادر فقرا و پدر بيچارگان و آرزوى محرومان و رنج كشيدگان روى زمين بود، او براى خوشبختی و رفاه آن‌ها می‌كوشيد، ولی نيروهاى متجاوزى كه امويان تربيت كرده بودند به جنگ و دشمنی با او پرداختند و مانع سياست او و رسيدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت می‌داد كه طرح‌هايش را پياده كند مردم اقسام عدالت در میدان‌ها و عرصه‌هاى حكومتی و ادارى را مشاهده می‌كردند به طورى كه در طول تمام تاريخ مانند آن را نديده بودند.

اين امام بزرگوار، اول مظلوم در دنياى اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمويش سيل بحران و مشكلات پی در پی به سوى او گسيل شد. نيروهاى كينه‌توز، شعار داغی سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در يک خاندان جمع نمي‌شود...». امام را از خلافت و رياست امت دور نموده و او را خانه‌نشين و منزوى كردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطنی عادی رفتار می‌كردند و وصاياى رسول خدا را درباره‌ى او، ناديده می‌گرفتند.

بعد از كشته شدن عثمان - پيشوای قبيله اموی - خلافت به امام رسيد. قريش كه در آن هنگام مست غرور بودند قيام كردند، زيرا از دست رفتن امتيازات و مصالحشان و ثروت كلانی كه در زمان حكومت عثمان از بيت المال غارت كرده بودند می‌ترسيدند. پس با تمام نيرو و توان مادی و سياسی برای نابودی حكومت او كوشيدند و چون منافع و مصالح آن‌ها را تأمين نمي‌كرد به دشمنی و مبارزه با او پرداختند. او خالص برای حق بود و برای برپايی عدالت كوشش می‌نمود؛ محرومين و بيچارگان را حمايت می‌كرد و در هر كاری رضای خدا را می‌طلبيد.

دشمنان و كينه‌توزان، يقين داشتند: امام هيچ گامی به مصلحت و میل آن‌ها برنخواهد داشت كه بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب شناخته، با او بزرگ شده و شاهد كودكی و جوانی و پيری او بودند. آن‌ها می‌دانستند: امام در برابر امور خدايی بسيار سرسخت است و با شدت برخورد

مي‌كند. ضربات كوبنده‌ی او در ابتدای دعوت اسلامی را ديده بودند؛ آن هنگام كه سرهای بزرگانشان را درو می‌كرد و مصيبت و اندوه را در خانه‌هايشان منتشر می‌كرد. آن‌ها دشمن او بودند قبل از اين‌كه خليفه باشد و بعد از آن‌كه خليفه و حاكم آن‌ها شد.

لازم است حوادث بزرگی كه امام علی علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم صلی الله علیه واله به آن مبتلا شد به طور عميق و دقيق بررسی شود و بر اساس تحقيقات علمی و فارغ از عواطف و احساسات و هواهای نفساني، ابعاد آن مورد توجه قرار بگيرد. اين حوادث در روند حوادث ديگر در جهان اسلام رها شده و مسكوت مانده‌اند و به همين دليل غرق در انبوه مشکلات شده است.

جای تأسف است كه در قرون اوليه، تاريخ اسلام نوشته نشده است تا تحقيقی آگاهانه و فراگير و دور از جريانات دينی پيرامون آن صورت گيرد.

در حقيقت به اين برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله صلی الله علیه واله بايد توجه خاص شود و تحقيقی عميق درباره‌ی مسائل پوشيده‌ی آن انجام گيرد چون اين برهه از تاريخ، به قيد و بندهای دست و پاگير محدود شده و در هاله‌ای از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.

در عصر نهضت فكري، زمينه برای هرگونه تحقيق علمی آماده است؛ در واقع تمام راه‌ها باز و بستر فكری برای هر كار تحقيقی آماده است، مگر تاريخ اسلام كه در قيد و بند طائفه‌ای و تقليدهای كوركورانه‌ی موروثی قرار گرفته و به دور از تحقيق و دقت است.

مهم‌ترين حادثه‌ای كه در عصر اول اسلامی اتفاق افتاد ماجرای بني‌ساعده و شورای حكومتی بود كه در آن، سرنوشت ملت اسلامی و امور سرنوشت ساز، اهميت نداشت، بلكه رعايت مصالح شخصی و تمايلات خاص در آن مقدم بر ساير

امور بود. هدف اين شورا، دور كردن امام از حكومت، ابعاد حكومتی و از تمام امور متعلق به دولت اسلامی و امور سياسی و لشكری بود.

اين هدف به وضوح و روشنی محقق شد و امام خانه‌نشين و گوشه‌گير گرديد و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنين از پيشرفت، تحوّل و برتری بر همه‌ی عالم و تمام ملت‌های روی زمين كه او می‌خواست.

جهان اسلام به دليل دور ماندن امام علیه السلام از رهبری امت با حوادث وحشتناكی روبرو شد، از فجيع‌ترين دردها و سخت‌ترين بلاها اين بود كه خلافت اسلامی كه سايه‌ی خدا در روی زمين است به دشمن‌ترين دشمنان رسول خدا صلی الله علیه واله و كينه‌توزترين افراد به او و خشمناك‌ترين مردم نسبت به اصول و ارزش‌های ديني، يعنی به بنی اميه رسيد.

بني‌اميه ضربات كوبنده‌ای بر اهل بيت و خاندان پيامبر وارد آوردند - خاندانی كه وديعه و مخزن علم آن حضرت بودند - شيعيان و طرفدارانشان را پراكنده كردند و فساد و خلاف را در زمين منتشر كردند.

پس از آن‌كه حكومت امويان در هم پيچيده شد و عباسيان بر حكومت مستولی شدند آن‌ها نيز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادی امت را به دست گرفته، به خوشگذرانی و عياشي‌های شبانه پرداختند. آن‌ها خشم خود را بر سر سادات علوی يا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ريختند و بسيار فجيع‌تر و هولناك‌تر از امويان با شيعيان رفتار كردند. بدون شك، تمام بحران‌ها و مصايبی كه مسلمانان در زمان حكومت‌های اموی و عباسی متحمل شدند، نشأت گرفته از شورای سقيفه بود كه ما در بحث‌های اين كتاب از آن استفاده می‌كنيم.

امام علیه السلام نهال دست‌پرورده‌ی نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مباركی كه اصلش ثابت و شاخه‌هايش در آسمان است و هر وقت ديگران بخواهند با اجازه‌ی پروردگار، از میوه‌ی آن می‌توانند استفاده كنند.

تاريخ زندگی امام، ارتباط محكمی با سيره‌ی رسول الله صلی الله علیه واله دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدنی از سيره و مبارزات پيامبر و نمونه‌ای اعلی برای اوست. او پشتوانه‌ی محكم برای پيامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتي‌ها بود؛ همگام با پيامبر در بزرگ‌ترين جهاد شركت كرد تا اسلام توانست روی پای خود بايستد؛ آگاهی را نشر داد؛ دروازه‌های انديشه و روشنايی را به روی زندگی گشود و برای نابودی جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.

شخصيت اين امام الهام گرفته و بزرگ، افكار علما و محققين مسلمان و غير مسلمان از همه‌ی اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمی و معارفی كه از او باقی مانده، همه را مات و مبهوت كرده است. نه شرق عربی او را شناخت و نه غير آن، همه در تحير و شگفتي‌اند از قضاوت‌های عجيب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنين آنچه از او به يادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فكر و بيان. ابن ابی الحديد می‌گويد: «چه بگويم درباره مردی كه تمامی فضيلت به او نسبت داده می‌شود، هر جماعتی به او می‌رسد و هر طايفه‌ای او را جذب می‌كند، او سردسته همه فضايل و منابع آن است، اوست رقيب میدان مسابقه و برنده میدان اسب‌دواني».

عالمان و اديبان درباره شخصيت او بحث‌های فراوانی كرده‌اند، ده‌ها كتاب از روش و سيره او و صدها مقاله از زندگی و آثارش نوشتند با اين وجود به تمام جوانب شخصيتی او پی نبردند و فقط به پرتوی از نور او پرداختند.

دست‌نوشته‌های عربی مملو از آثار شخصيتی امام و اندوخته‌های فكری و علمی اوست كه به صورت گنجينه‌ها و كتاب‌های خطی در كتابخانه‌های جهان موجود است.

به هر حال من شكی ندارم و يقين دارم كه هيچ عالمی هر چند كوشش هم بكند به كنه ذات و صفات عاليه و سطح علمی اين سرآمد بزرگ نمي‌تواند دسترسی پيدا كند، بلكه رسيدن به آن محال است.

در طول تاريخ، شخصيتی چون امام علیه السلام وجود ندارد كه درباره‌ی او اين اندازه اختلاف عقيده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتی دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عده‌ای در دوستی او افراط كرده، سخنان اغراق‌آميزی گفته، او را مدبر اين جهان و زندگي‌بخش انسان‌ها می‌دانند. چون درباره‌ی زيادی علم، پاكی ذات، شجاعت بي‌نظير، رشادتش در جنگ‌ها و دفاعش از حق و حقيقت بسيار شنيدند و به خدايی او اعتقاد پيدا کردند.

گروه ديگری در دشمنی با او زياده‌روی كردند و به كفر و خروج او از دين حكم دادند به اين دليل که امام پدران آن‌ها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبي‌ها و پيروان خوارجند؛ همان افرادی که در لحظه‌ی پيروزی امام بر معاويه، او را وادار به پذيرش حكميت كردند. ياران معاويه قرآن‌ها را بر سر نيزه كردند و بدين وسيله فتنه ايجاد شد، امام فرمود: «اينها حيله و نيرنگ به كار گرفتند، و به قرآن ايمان ندارند، و به احكامش عمل نمي‌كنند»، اما آن‌ها جواب او را ندادند، شمشيرهايشان را كشيدند، نيزه‌هايشان را به سوی او گرفتند و او را وادار به پذيرش حكميت كردند، سپس چون متوجه شدند راهی كه رفته‌اند گمراهی است، به كافر بودن او حكم دادند، چون او اول موافقت كرده بود. امام علیه السلام آن‌ها را آزمود، به تعبير خود امام، او را متهم كردند و از همان وقت، امام در شهر كوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنه‌كاری از خوارج به شهادت رسيد.

بنابراين غلات، ناصبي‌ها و خوارج از هدايت اسلام خارج هستند و از دين به دورند و از هدايت قرآن بهره‌ای ندارند.

از انصاف و وفاداری به دور است كه از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمين شيخ هادی شريف القرشی رحمت الله عليه يادی نكنم، چون از كودكی تا کهنسالي، در همه حال، سختی و راحتی به من كمک كرد، در نيكی و احسان به من كوتاهی نكرد و در تحقيق و تأليف ياري‌ام نمود. از خداوند متعالی

درخواست عاجزانه دارم كه بهترين پاداش را به او عطا كند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.

شايسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجت‌الاسلام و المسلمين شيخ حسين خليفه قدردانی بکنم چون لطف هميشگی و تشويق‌های پی در پی او، مشوق من در خدمت به اهل بيت بود، از سعی و تلاشش در اين خصوص قدردانی می‌كنم و از خداوند توفيق او را خواستارم.

همچنين لازم است به الطاف برادرم جناب حجت‌الاسلام و المسلمين سيد بزرگوار سيد جواد وداعی دامت بركاته اشاره كنم، كه به مكتب امام حسن علیه السلام خدمت بسيارى كرده و كمك‌هاى فراوانی نيز به من نموده است. از خداوند براى او اجر جزيل می‌خواهم خداوند او را براى اهل علم ذخيره و حفظ کرده و به او توفيق عطا نمايد.

نجف اشرف

باقر شريف قرشی

18 محرم 1418 هجری

پیشگفتار

در يکی از قسمت‌های اين کتاب تلاش و کوشش بسيار حضرت را در عمران و آبادی زمين و زيادی محصولات زراعتی بيان می‌کنيم که ستون فقرات اقتصاد اسلامی در آن عصر بود.

امام علیه السلام با کسانی که اموال مسلمين را غارت کرده بودند به شدت برخورد می‌کرد و دستور داد اموال کسانی که از بيت المال اختلاس کرده بودند مصادره و به بيت المال برگردانده شود و درباره اموالی که نزد "عثمان" بود گفت:

"به خدا قسم اگر مالی را پيدا کنم که با آن ازدواج کرده باشيد و کنيز خريده باشيد و آن را بر می‌گردانم، چون در عدالت گشايش است و کسی که عدالت برای او سخت باشد جور بر او سخت‌تر خواهد بود"⁽¹⁾.

اين‌گونه بود سيره پيشوای عدالت و اعلان کننده حقوق انسان، قاطع و سخت‌گير در حقی که هيچ در آن سستی و تملق ديده نمي‌شود.

در اين کتاب از بزرگ‌ترين شخصيت جهان اسلام و ابر مرد امت اسلامی و رهبر نهضت‌های فکری و مدنی حضرت امام علی علیه السلام بحث کرده‌ام. رفتار و زندگانی و جهاد و کمک به اسلام ايشان را در روزهای سختي، و غربت امام را با تکيه بر موثق‌ترين منابع تاريخی به تصوير کشيده‌ام و از خداوند خواستار توفيق بيشتر هستم.

نجف اشرف

باقر شريف قرشى

27 محرم 1420 ک .ق

حكومت امام علیه السلام

با كشته شدن "عثمان"، امام علیه السلام به خاطر علم به حوادث، دچار اضطراب و نگرانی شد، زيرا امام به خوبی می‌دانست كه امويان و طمع‌كاران و منحرفان برای رسيدن به حكومت و غارت ثروت كشور خون او را بهانه قرار داده و مطالبه خواهند كرد.

وقتی امام علیه السلام به خلافت رسيد، امت را به عدالت محض و زندگی بر مبنای كتاب خدای متعال و روش پيامبر صلی الله علیه واله تطبيق داد و دزدان و طمع‌كاران را از مناصب دولتی دور كرد، اما منحرفان آرام ننشسته و رو در رويش ايستادند.

اينک چگونگی بيعت كردن با امام و مقررات حكومت، در زمان خلافتش را بيان می‌كنيم.

امام علیه السلام خلافت را نپذيرفتند:

به طور مسلم هدف امام از خلافت، خوشبختی جامعه و گسترش رفاه و امنيت برای همه‌ی مردم بود. امام هيچ رغبتی به خلافتی كه در آن خودنمايی و امارت و تسلّط بر اموال مملكت باشد نداشت چون اين اهداف نزد امام علیه السلام غيرمشروع بودن.

ايشان در برابر جمعيتی كه خواستار پذيرفتن خلافت توسط امام علیه السلام بودن با صدای بلند فرمود:

"نيازی به خلافت بر شما ندارم و می‌پذيرم هر كسی را كه شما برگزيديد...".

به راستی تا زمانی كه اهداف عاليه‌اش تحقق نمي‌يافت نياز و رغبتی به خلافت نداشت. امام علیه السلام در يكی از احاديثش درباره عواملی كه باعث مشاجره‌ی او با خلفا می‌شد فرمود:

"اللهم إنَّك تعلم أنَّه لم يكن الَّذي كان مِنّا مُنافسة في سلطانٍ، ولا التماس شيءٍ من فضول الحُطام، ولكن لِنَرِد المعالم من دينك ونظهر الاصلاح في بلادك، فَيأمُنَ المظلومون مِن عبادك".

"خدايا، تو می‌دانی كه جنگ و درگيری ما برای به دست آوردن قدرت و حكومت دنيا و ثروت نبود، بلكه می‌خواستيم نشانه‌های حق و دين تو را در جايگاه خويش بازگردانيم و در سرزمين‌های تو اصلاح را ظاهر كنيم تا بندگان ستم ديده تو در امن و امان زندگی كنند".

توده مردم دور او را گرفته بودند و در حالی که اشتياق خود را به امامت ايشان ابراز می‌داشتند گفتند:

برای ما امامی غير از تو نيست...

دوباره فرياد زدند:

ما غير تو را اختيار نمي‌كنيم...

امام بر امتناع از اجابت آن‌ها اصرار داشت. اين امتناع به خاطر علم ايشان به رفتار منحرفين و كارشكنی آن‌ها بود؛ همچنين حكومت عثمان گروهی را به وجود آورده بود كه از احكام اسلام چيزی نمي‌فهميدند و بر مسلمانان و بيت المال آن‌ها مسلط شده بودند، آنچه را می‌خواستند غارت می‌كردند و آن كه را می‌خواستند خوار و ذليل می‌كردند و امام علیه السلام می‌دانست كه آن‌ها به زودی رو در روی او می‌ايستند و با او مبارزه می‌كنند و تا بتوانند بر ضد او عمل می‌كنند.

نشست نيروهای مسلح

نيروهای مسلح بعد از امتناع امام نشستی ويژه درباره خطراتی كه در نبود امام، امت را تهديد می‌كرد با حضور مردم مدينه، صاحب نفوذان و سران شهر تشكيل دادند و خطاب به آن‌ها گفتند:

شما اهل شورا و معتقد به امامتيد و حكم شما برای امت قابل قبول است. مردی را برای اين كار انتخاب كنيد ما هم از شما پيروی می‌كنيم، امروز را به شما مهلت می‌دهيم وگرنه به خدا قسم! علي، طلحه و زبير را می‌كشيم و در اين كشتار، گروهی از مردم از بين می‌روند⁽¹⁾.

مردم مدينه به سرعت به سوی امام دويدند و آن‌ها را ترس فرا گرفته بود و فرياد می‌زدند:

بيعت. بيعت.

آيا نمي‌بينی چه بر سر اسلام آمده، و ما چگونه گرفتار شده‌ايم؟.

امام با اصرار، تقاضای آن‌ها را رد كرد و فرمود:

"مرا رها كنيد و ديگری را طلب كنيد.".

امام مواردی را كه باعث رد خلافت می‌شد برای آن‌ها بيان كرد و گفت:

"ما به استقبال حوادث و اموری می‌رويم كه رنگارنگ و فتنه‌آميز است و دل‌ها بر اين بيعت ثابت و عقل‌ها بر اين پيمان استوار نمي‌ماند"⁽¹⁾.

اين گفتار امام حاكی از وقوع حوادث بزرگ و فتنه انگيزی بود كه در صورت قبول خلافت اتفاق می‌افتاد. چند روزی نگذشت كه طمع‌كاران ناخشنودی خود را از حكومت امام اعلام كردند و برای سقوط حكومت او قيام مسلحانه كردند كه درباره آن سخن خواهيم گفت.

به هر حال مردم اطراف امام ازدحام کردند در حالی که خطاب به ايشان فرياد می‌زدند: اميرالمؤمنين ... اميرالمؤمنين ... امام علیه السلام صراحتاً برنامه خود در دوران حكومتش را برای آن‌ها بيان كرد و فرمود:

"اگر دعوت شما را بپذيرم بر اساس اعتقاداتم با شما رفتار می‌كنم و به گفتار سرزنش كنندگان گوش نمي‌دهم و اگر مرا رها کنيد و به حال خود بگذاريد، يكی از شما هستم كه شايد شنواتر و مطيع تر از شما نسبت به رئيس حكومت باشم. من مشاور باشم، برای شما بهتر است تا اين که خليفه باشم."

امام علیه السلام برنامه و خط سيرش را برای آن‌ها بيان كرد. مردم گفتار امام را پذيرفتند و همه صدا زدند: ما از تو جدا نمي‌شويم تا با تو بيعت كنيم...

مردم از هر طرف به خدمت حضرت می‌آمدند و از او می‌خواستند كه خلافت آن‌ها را قبول كند. امام در خطبه شقشقيه اصرار مردم و ازدحام آنان را توصيف می‌كند و می‌فرمايد:

"فما راعَني إلا والنّاسُ كعُرف الضَّبع إلي، ينثالون علي مِن كل جانبٍ، حتّي لقد وُطِيءَ الحَسَنان، وشُقَّ عِطفاي، مُجتمعين حَولي كرَبيضَةِ الغَنَم.

"روز بيعت، ازدحام مردم چون يال‌های پرپشت كفتار بود و از هر طرف مرا احاطه كردند تا آن‌كه نزديک بود حسن وحسين علیهما السلام لگدمال شوند، و ردای من از دو طرف پاره شد و مردم چون گله‌های انبوه گوسفند مرا در میان گرفتند.

امام علیه السلام تا صبح روز بعد از آن‌ها فرصت گرفت تا در كار آنان انديشه كند و آنان متفرق شدند⁽¹⁾.

پذيرش امام:

امام در پذيرش خلافت انديشيد و به اين دليل كه مبادا شخص فاسق و خدانشناسی از بني‌اميه آن را تصاحب كند خلافت را پذيرفت و فرمود:

"والله! ما تَقَدَّمتُ عليها - أي علي الخلافة - إلا خَوفاً مِن أن ينزو علي الامَّة تَيسُ مِن بني أمية، فَيلعَبُ بكتاب الله عزَّ وجل..."⁽²⁾.

"به خدا سوگند، من برای خلافت پيشقدم نشدم مگر از ترس اين‌كه گوسفندی از بني‌اميه آن را از دست امت بربايد و با كتاب خدای عزّوجل بازی كند".

در واقع امام رغبتی به خلافت نداشت و عاشق سلطنت نبود، حكومت را برای رسيدن به بيت المال نمي‌خواست، او تربيت شده‌ی وحی بود، كسی كه در تمام دوران حياتش ثابت كرد زاهد در دنيا و بر کنار از تمام خوشي‌های آن است.

بيعت

مردم به سرعت به مسجد اعظم رهسپار و بي‌صبرانه منتظر پذيرش خلافت از جانب امام بودند، امام علیه السلام به همراه دو سبط رسول خدا صلی الله علیه واله و عده‌ای از اصحاب پاک رسول الله مانند "عمار ياسر"، "مالک اشتر" و غيره به مسجد رفت و صدای مردم با فرياد زنده باد بلند بود. امام علیه السلام از چوبه منبر بالا رفت و مردم را مورد خطاب قرار داد و فرمود:

"أيها الناس! إنَّ هذا أمرُكم ليس لاحدٍ فيه حقٌّ إلا مَن أمَّرتُم، وقد إفتَرَقنا بالامس وكنتُ كارهاً لامرِكم، فأبيتُم إلا أن أكون عليكم، ألا وإنَّه ليس لي أن آخُذَ دِرهماً دونكم، فإن شِئتُم قَعَدتُ لكم، وإلا فَلا آخُذ علي أحدٍ".

"ای مردم! در امر خلافت كسی بر شما حقی ندارد، مگر اين‌كه شما به او اجازه دهيد. ديروز من از به دست گرفتن امور شما ناخرسند بودم در حالی كه شما كسی جز مرا نخواستيد، آگاه باشيد كه من درهمی را بدون رضايت شما خرج نمي‌كنم و هيچ كاری را بدون رضايت شما انجام نمي‌دهم و حتی از كسی بيعت نمي‌گيرم".

اين كلام امام علیه السلام حاكی از آن است كه امر خلافت به امت بر می‌گردد و او در آن هيچ دخالتی ندارد. او در سياست مالی خود سخت احتياط می‌كند حتی درهمی را خود انفاق نمي‌كند يا آن را به كسی اختصاص نمي‌دهد، امام علیه السلام با اين حرفش کنايه زده به حکومت‌های قبلی كه امويان اموال مسلمين را غارت كرده و در راه شهوات و تمايلاتشان خرج می‌كردند.

فريادها از هر گوشه مسجد بلند شد كه بر انتخاب امام اصرار داشتند و می‌گفتند:

ما بر قول و بيعت خود پايداريم...

برای بيعت كردن به سوی او آمدند و اول از همه "طلحه" با دست شلش با امام بيعت كرد، كسی كه زودتر از همه پيمان خدا را شكست، امام به آن تفأل زد و فرمود: "ما أخلَقَهُ أن ينكثَ".

چقدر خلق و خويش سازگار با پيمان‌شکنی است. او بيعت خود را شكست و نافرمانی خود را به حكومت امام علیه السلام اعلام كرد که شرح آن خواهد آمد.

تمام مردم برای بيعت به سوی امام رفتند، همانا آنان با خدا و رسولش بيعت كردند. نيروی مسلح مصر و عراق، اعراب شهرها، اهل بدر، مهاجرين و انصار نيز همگی بيعت كردند⁽¹⁾.

برای هيچ يک از خلفا از لحاظ وسعت و گسترش چنين بيعتی انجام نشد و بيعت او مانند بيعت "ابوبكر" ناگهانی نبود، در واقع شبيه به بيعت هيچ يک از خلفا نبود.

خوشحالی مسلمانان

مسلمانان از اين بيعت خرسند شدند و شادمانی تمام عالم اسلامی را فرا گرفت. دولت حق و عدالت برپا شد و پدر يتيمان، ياور محرومان و مظلومان عهده دار خلافت شد. امام در بعضی از خطبه‌هايش میزان سرور مردم از بيعتش را بيان می‌كند. امام علیه السلام فرمود:

"وبَلَغَ مِن سُرورِ النّاس ببيعتهم إياي أنِ ابتَهَجَ بها الصَّغير، وهَدَجَ إليها الكبير، وتحَامَلَ نَحوَها العَليلُ، وحَسَرَت إليها الكعابُ"⁽²⁾

"آن چنان مردم در بيعت با من خشنود بودند كه خردسالان شادمان و پيران برای بيعت كردن لرزان به راه افتادند، بيماران بر دوش خويشان سوار و دختران جوان بي‌نقاب به صحنه آمدند".

در آن روز جاويدان، پرچم عدالت اسلامی در سراسر دنيای اسلام گسترده شد و اهداف اصلی اسلام در عالم سياست و اداره حكومت تحقق يافت.

تأييد صحابه

صحابه بزرگ رسول خدا صلی الله علیه واله تأييد كاملشان را از خلافت امام اعلان كردند، آنها عبارت بودند از:

1. ثابت بن قيس

"ثابت بن قيس" خطيب انصار، پيش روی امام ايستاد و خطاب به حضرت گفت:

به خدا سوگند! ای اميرالمؤمنين، اگر در ولايت از تو پيش افتادند اما در دين از تو پيشی نگرفتند؛ اگر ديروز سبقت گرفتند امروز ملحق شدند، آنها در كنار تو بودند و جايگاه تو ناشناخته و پنهان نيست. آنها در آن چيزی كه نمي‌دانند به تو محتاجند، تو با علمت به آنها احتياج نداري.

اين خطاب حاكی از علو مقام امام و عظمت جايگاه اوست. خلفای قبل در خلافت از او سبقت گرفتند نه در دين، چون او اولين ايمان آورنده به خدا و رسولش و اولين مجاهد دنيای اسلام است. خلفا به علم او محتاج بودند ولی او به هيچ يک از آن‌ها نيازمند نبود.

2 . خزيمة بن ثابت

او صحابی مورد اعتماد رسول خدا صلی الله علیه واله است که گواهی او برابر با دو گواهی قرار داده شده. وی رو به روی امام قرار گرفت خطاب به امام گفت:

ای اميرالمؤمنين، ما كسی را غير از تو به خلافت منصوب نمي‌كنيم زيرا اين خلافت حق توست، و اگر صداقت داشته باشيم تو اولين مؤمن به خدا و رسول و جزء داناترين مردم هستي، آنچه خلفای قبل دارند تو داري، ولی آنچه تو داری آن‌ها ندارند.

سپس مردم را با اين ابيات مورد خطاب قرار داد:

إذا نحنُ بايعنا علياَ فَحَسبُنا***أبو حسن ممّا نخافُ من الفِتَن

وجدناه أولي النّاس بالنّاس إنَّهُ***أطبُّ قريشٍ بالكتاب وبالسُّنن

وإنَّ قريشاً ما تشقّ غباره***إذا ما جري يوماً علي الضُّمَّر البُدُن

وفيه الَّذي فيهم من الخير كلّه***وما فيهم كلُّ الَّذي فيه من حَسَن⁽¹⁾

ما با علی بيعت كرديم و ابوالحسن آن‌گونه ما را كفايت می‌كند كه از مشكلات نهراسيم.او را شايسته‌ترين مردم به خلافت يافتيم چرا كه او داناترين مردم به كتاب و سنت بود.

اگر روزی علی با مركب لاغر يا چاق بتازد قريش به گرد پای او نيز نمي‌رسند.

تمام خوبي‌ها در وجود آن حضرت جمع است و همه خوبي‌هايی كه آن ها با هم دارند آن حضرت به تنهايی دارد.

عالم‌ترين مردم به خداست، اولي‌ترين مردم به رسول خداست، و در استعدادهای ذاتی با خلفا شريک است ولی آن‌ها در توانايي‌های فردی و صفات او شريک نيستند.

3 . صعصعة بن صوحان

مجاهد بزرگ، "صعصعة بن صوحان"، برخاست و امام را مورد خطاب قرار داد و گفت:

به خدا سوگند! ای اميرالمؤمنين، تو خلافت را زينت دادی و آن را بالا بردي، به درستی كه خلافت به تو احتياج دارد.

اين كلمات با تمام گستردگی مفاهيم سرشار از صداقت است؛ زيرا امام با به عهده گرفتن امور خلافت، آن را زينت داد و از آن چيزی كسب نكرد.

4 . مالک اشتر

فرمانده بزرگ، "مالک اشتر"، از نزديك‌ترين و فهميده‌ترين مردم به امام، برخاست و به مسلمانان گفت:

ای مردم، جانشين اوصيا، وارث علم انبيا و كسی كه كتاب خدا به ايمان او گواهی داد، در برابر شما قرار دارد. به درستی كه كسی است كه هيچ يک از اولين‌ها و آخرين‌ها در برتری علم و فضل او شكی ندارند.

فرمانده مالک از آگاه‌ترين و فهميده‌ترين اصحاب امام بود و اين كلمات میزان فهم او نسبت به امام علیه السلام را می‌رساند. در حقيقت اين عقيده شيعه نسبت به امام از آغاز تاريخ اسلام تا امروز است.

5 . عبدالرحمن الجمحي:"عبدالرحمن بن حنبل جمحي" برخاست و خرسندی خود را از بيعت با امام اعلام كرد و اين ابيات را سرود:

لعمري لقد بايعتُمو ذا حفيظةٍ***علي الدّين معروفَ العفاف مُوفَّقا

عفيفاً عن الفحشاء أبيض ماجداً***صَدوقاً مع الجبّار قِدماً مَصدَّقا

أبا حسنٍ فارَضوا به وتَمَسَّكوا***فليس لمن فيه يري العَيب مُطلقاً

علياً وصي المصطفي وابن عمَّه***وأوَّل مَن صلّي لذي العرش واثقاً⁽¹⁾

به جانم قسم، با كسی بيعت كرديد كه حافظ دين و دارای عفت است.

به درستی از فحشا بری و اولين تصديق كننده خدای جبار و رسولش است.

به او راضی باشيد و توسل جوييد كه در ابوالحسن به هيچ‌وجه عيبی نمي‌يابيد.

"علي"، وصی مصطفي، پسر عموی او و اول كسی است كه با اطمينان برای خدای صاحب عرش نماز خواند.

معنی اشعار بالا اين است كه مسلمانان با كسی بيعت كردند كه حافظ دين آن‌ها، جوان مرد و از هر عيب و نقصی پاک است. او از مسلمين دعوت می‌كند كه با بيعت خود به امام علیه السلام تمسک جويند؛ زيرا او وصی مصطفي، پسرعموی او و اولين نمازگزار با رسول و ايمان آورنده به خداست.

6 . عقبة بن عمرو

"عقبة بن عمرو" برخاست و از فضای امام علیه السلام تمجيد كرد و گفت:

علی علیه السلام كسی است كه روزی چون "روز عقبه" و بيعتی مانند "بيعت رضوان" در كارنامه اوست. به درستی كه او امام هدايت شده‌ای است كه كسی از ستم او نمي‌ترسد و عالمی است كه ترسی از جهل او نيست.⁽¹⁾به دنبال اين جمله‌ها، بزرگان صحابه فضايل و مناقب امام علیه السلام را برشمردند و مردم مسلمان را به حمايت از حكومت او فراخواندند.

ورود هيئت تبريك‌گو

خوشحالی و سرور عالم اسلامی را فراگرفت و هيئت‌هايی با سرعت خود را به مدينه رساندند تا رضايت خود را از حكومت امام و پيروی از او اعلام كنند كه بعضی از آن‌ها را نام می‌بريم:

1 . هيئت يمن

هيئت بزرگی از يمن به مدينه آمد تا اين بيعت را به امام و مسلمانان تبريک و تهنيت بگويد. در مسيرشان اشعاری می‌خواندند كه اين بيت از آن جمله است:

سيروا بنا في ظلمة الحَنادس*** في مَهمةٍ قفر الفلاة واهِس

با ما در تاريكی شب سير كنيد، به خاطر كار مهمی با سرعت هر چه تمام‌تر در بيابان خشک و سوزان.

وقتی به مدينه رسيدند، امام علیه السلام دستور داد با خوش‌رويی از آن‌ها استقبال كنند. "مالك" به استقبال آن‌ها رفت و گفت:

خيرمقدم می‌گوييم به قومی كه ما آن‌ها را دوست داريم و امام عادل و خليفه فاضل مسلمانان از آن‌ها خشنود است.

انصار و مهاجرين نيز با امام علیه السلام بيعت كرده بودند و گروه به سوی امام حركت كرد و "مالك" در پيشاپيش آن‌ها بود، وقتی روبروی امام قرار گرفتند "مالك" صدايش را بلند كرد و گفت:

أتَتك عصابةٌ مِن خَير قومٍ*** يمانيونَ مِن حَضَرِ وبادي

گروهی از بهترين مردم يمن از شهر و روستا به سوی تو آمده‌اند.

امام به آن‌ها خوش آمد گفت و از تبريکات آن‌ها برای به خلافت رسيدنش تشكر فراوان كرد.

2. قبايل همدان

قبيله‌های همدان که در دوستی و اخلاص به امام شناخته شده بودند، به رهبری رئيس‌شان "رفاعه بن وائل" به سوی مدينه راه افتادند. رفاعه قبلاً پيروی و حمايت كامل خود را از امام و حكومتش اعلام كرده بود. از سخنان "رفاعه" رئيس هيئت همدان:

نسير إلي علي ذي المَعالي*** بخير عصابةٍ يمنٍ كرامِ

با بهترين گروه به سوی علي، صاحب كمالات حرکت می‌كنيم.

3. هيئت جهنيه

گروه جهنيه به رياست "كيسوان بن سلمه جهني" برای تبريک گفتن آمدند و در برابر امام اشعاری را سرودند كه از جمله آن‌ها اين بيت است:

أجَبنا عليّاً بعلَ بنت نبينا*** علي كلِّ حِنذيذٍ مِن الخَيل سابح

جواب علي، شوهر دختر پيامبر را با هر سختی و ناراحتی بر پشت اسبان تيزرو داديم.

4. گروه بجيله

گروه بجيله بر امام وارد شدند و با صدای بلند تبريک گفتند و در رأس آن‌ها شاعر گروه "رويبة العجلي" اين چنين سرود:

أجَبناهُ دونَ الهاشمي سوابحٌ*** ومَواهٍ بَراقٍ مقفراتٍ مَوادخِ⁽¹⁾

جواب علی را زودتر از هاشميان با اسبان تندرو، قدرتمند و خالی از زين داديم.

اين‌ها بعضی از هيئت‌هايی بودند كه برای تهنيت خلافت امام علیه السلام به مدينه آمدند و نظير آن در بيعت خلفای ديگر بي‌سابقه بوده است.

دعا بر منابر برای امام

امام علیه السلام اول خليفه‌ای است كه در منبر برای پيروزی او دعا كردند. اولين كسی كه او را دعا كرد "عبدالله بن عباس" بود و چنين گفت:

اللّهم انصر عليّاً علي الحقّ

خدايا! علی را بر حق ياری كن⁽²⁾.

سكوت قرشيان

قريش از به خلافت رسيدن امام علیه السلام ناراحت و نگران بود؛ زيرا امام در راه دعوت اسلامی از آن‌ها انتقام گرفته و بسياری از بزرگان و اعيانشان چون "عتبة بن ربيعه" جد "معاويه"، "وليد بن عتبه" دايی "معاويه"، "برادرش حنظله" و ديگر بزرگان شرک را كشته بود و به همين دليل در دل نسبت به او كينه و دشمنی داشتند. سياست و روش امام در حكومت با مصالح و منافع آن‌ها در تضاد بود؛ زيرا امام با خودخواهی و استثمار می‌جنگيد و به هيچ‌وجه سياست "عثمان"

در غارت اموال را تأييد نمي‌كرد، به اين دليل قريش نارضايتي، تمرد و عصيان خود را از حكومت امام علیه السلام اعلان كرد.

"وليد" به همراه بني‌اميه نزد امام آمدند تا بيعت كنند به شرط اين كه امام چشم‌پوشی كند و اموالی كه در زمان "عثمان" به دست آورده‌اند را به آن‌ها ببخشد. "وليد" به امام گفت:

تو به ما ستم روا داشتي! پدر من و پدر "سعيد" را كه از بزرگان قريش بودند در روز بدر كشتي. همچنين پدر "مروان" را وقتی به "عثمان" ملحق شد سرزنش كردي. ما با تو بيعت می‌كنيم به شرط اين كه آنچه در دست ماست را بر ما ببخشی و قاتلين "عثمان" را بكشي.پس امام با منطق حقی كه قريش آن را نمي‌فهميد، درخواست آن‌ها را رد كرد و فرمود:

"أمّا ما ذكرتَ مِن وَتري إياكم فالحقُّ وَتَرَكم، وأمّا وَضعي عَنكم عَمّا في أيدكم فليس لي أن أضَغَ حقَّ الله عنكم ولا عن غَيركم، وأمّا إعفائي عمّا في أيديكم فما كان لله وللمسلمين فالعدلُ يسَعُكم، وأمّا قتلي قتلة عثمان فلو لَزِمني قِتالهم اليوم لَزَمَني قِتالُهُم غداً، ولكن لكم أن أحمِلَكم علي كتاب الله وسنّة نبيه، فمن ضاق عليه الحقُّ فالباطل عليه أضيقُ، وإن شئتُم فالحَقوا بملاحقكم..."⁽¹⁾:

"درباره آنچه از كاهش حقتان ذكر كرديد؛ عدالت و حق حكم می‌كرد كه از حقتان كاسته شود؛ و درباره چشم‌پوشی از آنچه كه در اختيار شماست، بايد بگويم كه نمي‌توانم حق خداوند را نه درباره شما و نه درباره هيچ كس ديگری ناديده بگيرم، آنچه حق خدا و مسلمانان است به وسيله عدالت از شما گرفته خواهد شد، و در مورد كشتن قاتلان عثمان بايد بگويم اگر كشتن آن‌ها امروز بر

من واجب است، فردا نيز بر من واجب خواهد بود؛ اما من با شما طبق كتاب خدا و سنت پيامبرش رفتار می‌كنم، آن كسی كه در برابر حق چنين به تنگ آيد بدون شک در برابر باطل در تنگنای بيشتری خواهد بود، اگر خواستيد می‌توانيد به هر كس بپيونديد...".

در واقع بني‌اميه و قريش از امام خواستند اموالی را كه در زمان "عثمان" اختلاس كرده بودند به آن‌ها ببخشد و قصد داشتند از اين طريق او را از روشش و فداكاري‌اش به مصالح مسلمين منحرف كنند؛ لكن امام توجهی به آن‌ها نكرد و با خدا عهد كرده بود كه در بين مسلمانان سياست عدالت ناب را حكم فرما كند و در كمين هر ستمگری باشد و اين كه در برابر حوادث هر چند سخت و شديد،خاضع و فروتن نباشد. لذا نيروی متجاوز قريش كه لحظه‌ای به خدا ايمان نياوردن از او ناراضی بودند.

"ابن ابی الحديد" حال آن‌ها را در موقعی كه خلافت به امام رسيد را توصيف كرده و می‌گويد:

گويا حال امام در آن موقع كه خلافت پس از سه خليفه به او واگذار شد مانند روزی بود كه پسرعمويش پيامبر فوت كرده بود و مردم با شور و هيجان برای بيعت با او می‌شتافتند، تنها با اين فرق كه فرزندان قريش و نوجوانان و جوانانی كه جنگ‌های آن حضرت را مانند پيشينيان و پدرانشان نديده بودند آن كاری را كه پدرانشان از انجام آن كوتاهی كرده بودند انجام دادند⁽¹⁾.

همانا امام به قبيله قريش امتحان سختی شد و آه و ناله‌اش از آن‌ها بلند است و می‌گويد:

"مالي ولقريشٍ! والله ! لقد قاتلتُهُم كافرين، ولاُقاتلنَّهم مفتونين... والله! لاَبقُرَنَّ الباطل حتّي أخرج الحقَّ من خاصرته! فقل لقريش: فلتضجَّ ضجيجها".

مرا با قريش چه کار! به خدا من با آن‌ها به خاطر كفر و فتنه‌انگيزي‌شان جنگيدم... به خدا سوگند! باطل را می‌شكافم تا حق را از پهلوی آن خارج كنم. پس به قريش بگو: هر چقدر می‌خواهد فرياد بزند.

در واقع بعد از وفات رسول خدا صلی الله علیه واله قريش بين امام و خلافت فاصله انداخت، يک بار آن را به قبيله‌ی تيم بار ديگر به "عدي" و دفعه سوم به "بني‌اميه" انتقال داد و راهی برای فتنه و مشكلات باز كرد.

متخلفان از بيعت (قعّاد)

گروهی از بيعت با امام سرباز زدند كه "مسعودي" آن‌ها را "قعّاد" ناميده⁽¹⁾،

"ابوالفدا" آن‌ها را "معتزله" نام نهاده⁽²⁾و امام درباره آن‌ها فرموده است:"آن‌ها قومی هستند كه از حق كناره‌گيری كردند و با باطل قيام نكردند"⁽³⁾.

آن‌ها "سعد بن ابی وقّاص"، "عبدالله بن عمر"، "حسان بن ثابت"، "كعب بن مالك"، "سلمة بن مخلد"، "ابو سعيد خدري"، "محمد بن مسلمه"، "نعمان بن بشير"، "زيد بن ثابت"، "رافع بن خديج"، "فضالة بن عبيده"، "كعب بن عجره"، "عبدالله بن سلام"، "صهيب بن سنان"، "سلامة بن سلامه"، "اسامة بن زيد"، "قدامة بن مظعون" و "مغيرة بن شعبه" بودند⁽⁴⁾.

آن‌ها از حق و راه راست منحرف شدند و هيچ دليلی برای تخلفشان از بيعت امام و پيشوای عدالت دنيای اسلام، نداشتند.

سعد بن ابی وقاص (يكی از ده نفری كه بشارت بهشت به او داده اند) سبب كناره‌گيري‌اش از بيعت امام و بني‌اميه را در زمان آزمايش بزرگ چنين دانسته‌اند که گفت: نمي‌جنگم مگر اين‌كه يک شمشير بينا و عاقل به من بدهيد،

تا مسلمان و كافر را بازشناسد. اين عذر مردود است، چون بيعت امام شرعی بود و تمام مسلمانان با او بيعت كردند و كسی از آن تخلف نكرد، مگر افراد كمی كه از راه حق منحرف بودند، آيا سعد و ديگران حديث پيامبر صلی الله علیه واله را درباره علی كه می‌فرمايد: "علي مع الحق والحق مع علي" نشنيدند؟! به خدا قسم آن را شنيدند ولی كينه‌ها و حسدها باعث شد كه سعد از بيعت تخلف كند. فرزند پاک عمار ياسر به او گفت: وای بر تو ای سعد، آيا از خدايی كه بازگشت تو به سوی اوست نمي‌ترسي؟ آيا بيعت اميرالمؤمنين را نمي‌پذيری و می‌گويی شمشيری به تو بدهد كه زبان و لب داشته باشد؟ به خدا سوگند! عادت‌های بدی در وجود توست و شعری خواند كه مطلع آن اين است:

قال سعدٌ: لدي الامام وسعد*** في الذي قاله حقيقٌ ظلومٌ⁽¹⁾

سعد گفت: نزد امام و سعد درباره آن چيزی كه گفت به درستی بسيار ستمكار است.

سرانجام سعد از كارش پشيمان شد و آرزو كرد ای كاش امام را همراهی می‌كرد.

"عبدالله بن عمر" از امام كينه داشت، صدايش را بلند كرد و گفت: ای علي، از خدا بترس و امر امت را بدون مشورت در دست نگير⁽²⁾.

چگونه امام بدون مشورت امر مسلمين را به دست گرفته! در حالی كه همه مسلمانان از طبقات مختلف و با میل خود با او بيعت كردند. عبدالله از بيعت نكردن با امام پشيمان شد و هنگام مرگش گفت: من از دنيا خارج نمي‌شوم و در دلم حسرتی نيست مگر حسرت تخلف من از علي...، و خدا از او انتقام گرفت و او را خوار كرد پس زنده ماند تا زمان "عبدالملك" به نزد "حجاج" آمد تا برای

عبدالملک بيعت کند. عبدالله آخر از همه مردم آمد تا او را كسی نبيند، حجاج او را شناخت و او را تحقير كرد و به او گفت:

چرا با "ابوتراب" بيعت نكردي؟ و بعد از همه مردم آمدی با "عبدالملك" بيعت کني؟ تو كوچک تر از آنی كه دستم را به سوی تو دراز كنم، اين پای من است، با پايم بيعت كن...

و پايش را كه كفش در آن بود به سوی او دراز كرد و با او بيعت كرد⁽¹⁾.

آيا اين خواری و ذلت را می‌بينيد؟ همانا خدای متعال در كمين هر ستمكار منحرف از راه راست است.

همانا منحرفين با علم به اين‌كه امام علیه السلام اولی به مقام پيامبر صلی الله علیه واله و سزاوارترين کس به جانشينی بعد از وفات پيامبر است به دليل سابقه جهاد در راه اسلام، نبوغو قهرماني‌هايی كه داشت؛ ليكن هواهای نفسانی بين قوم و دينشان فاصله انداخت پس دشمنان را به خلافت نشاندند و او را از جانشينی پيامبر و مقامش كنار زدند. امام درباره آن‌ها فرمود: "آن‌ها قومی بودند كه عمداً از حق روی گرداندند"⁽²⁾.

مصادره اموال غارت شده

دستور مصادره زمين‌هايی كه "عثمان" به بني‌اميه و غيره بخشيد اولين كاری بود كه امام بعد از به دست گرفتن خلافت انجام داد؛ زيرا آن‌ها بدون دليل شرعی به آنها داده شده بود. اموال "عثمان" حتی شمشير و زره او مصادره شد. "وليد بن عقبه" بني‌هاشم را مورد خطاب قرار داده و در اين باره می‌گويد:

بني هاشم ردّوا سلاح ابن اختكم***ولا تنهبوه لا تحلّ مناهبه

بني هاشم كيف الهوادة بيننا***وعند علي درعه ونجائبه

بني هاشم كيف التودّد منكم***وبزّ ابن أروي فيكم وحرائبه

بني هاشم إلا تردّوا فإنّنا***سواء علينا قاتلاه وسالبه

بني هاشم إنّا وما كان منكم***كصدع الصفا لايشغب الصدع شاعبه

قتلتم أخي كيما تكونوا مكانه***كما غدرت يوماً بكسري مرازبه

ای بني‌هاشم، سلاح خواهرزاده‌تان را برگردانيد و آن را غارت نكنيد كه غارتش روا نباشد.

ای بني‌هاشم، چگونه ما با هم دوست باشيم در حالی كه جامه‌ها و اسبهايمان نزد علی هستند؟

ای بني‌هاشم، چگونه با شما دوستی كنيم در حالی كه جامه و جنگ افزارهای فرزند أروا (عثمان) نزد شما هستند؟

ای بني‌هاشم، اگر اموال ما را برنگردانيد در آن صورت قاتلان و غارت كننده‌هايش نزد ما يكسان خواهند بود.ای بني‌هاشم، ما در برابر آنچه انجام داديد همچون شكاف سنگ هستيم كه شكاف شكافنده‌اش را در نمي‌يابد.

برادرم را كشتيد تا به جايش بنشينيد آن‌گونه كه مرزبانان كسرا روزی به وی خيانت كردند.

اين ابيات حاكی است از سوزش امويان و ترسشان از مصادره اموال و تملكاتی كه به زور و بدون دليل شرعی به دست آورده بودند. اين ابيات بين مردم شايع شد و "عبدالله بن ابی سفيان بن حارث" پاسخ او را با اين ابيات داد:

فلا تسألونا سيفكم إنّ سيفكم*** أضيع وألقاه لدي الروع صاحبه

وشبّهته كسري وقد كان مثله*** شبيهاً بكسري هديه وضرائبه⁽¹⁾

شمشيرتان را از ما نخواهيد كه شمشيرتان نابود شد؛ زيرا صاحبش آن را هنگام ترس افكنده بود.

او را به كسرا تشبيه كردی و به درستی هم راه و روش و هم مال و اموالش شبيه به كسرا بود.

معنی اين شعر اين است كه امويان حق مطالبه شمشير و اموال عثمان را ندارند چون دولت، دولت شرعی است و به حق اموال را مصادره كرده، كما اينكه شاعر وليد در تشبيه عثمان به كسرا درست گفته؛ زيرا او در هدايت و رفتارش مانند كسرا عمل می‌كرد.

عدالتی كه امام بر ضد امويان در پيش گرفته بود موافق با قواعد شرعی بود ولی اموالی كه "عثمان" به خودش و امويان اختصاص داده بود از بيت المال مسلمين و بدون دليل شرعی بود. پس بر حاكم شرع واجب بود كه آن اموال را به بيت المال بازگرداند.اين سياست، خشم امويان را برانگيخت. كسانی كه عثمان اموال كلانی را به آن‌ها بخشيد، مانند: "طلحه" و "زبير" و غيره سخت ترسيده بودند، "عمرو بن عاص" به "معاويه" نامه‌ای نوشت كه در آن آمده است:

اگر می‌خواهی كاری انجام دهی عجله كن؛ زيرا پسر "ابوطالب" از هر مالی كه اندوخته‌ای پوستت را می‌كند آن‌گونه كه پوست عصا را می‌كنند..

گروهی كه اموال مسلمانان را غارت كرده بودند، از حكومت امام و مصادره اموالشان ترسيدند پس فرياد سرپيچی و تمرد بر ضد حكومت امام سر دادند و باعث شكاف و تجاوز بين مسلمانان شدند.

عزل فرمانداران

اقدام ديگری كه امام بر ضد حكومت عثمان انجام داد عزل فرمانداران يكی بعد از ديگری بود، فرماندارانی که منتشر كننده جور و فساد در زمين بودند. پس تمام امويان را از سازمان دولتی بر كنار كرد؛ زيرا بقای آن‌ها در پستشان

راضی شدن به ظلم و طغيان بود. ابتدا "معاوية بن ابی سفيان" كه بزرگ‌ترين استاندار "عمر" و "عثمان" بود را عزل كرد. گروهی از مخلصين به امام پيشنهاد كردند كه بهتر است "معاويه بن ابی سفيان" تا استقرار اوضاع در مقامش باقی بماند، ولی امام نپذيرفت. "زياد بن حنظله" خدمت امام رسيد تا رأی ايشان را درباره "معاويه" بداند پس به امام گفت:

ای اميرالمؤمنين، برای چه با شام می‌جنگيم؟... همراهی و مدارا بهتر است.

امام در جواب فرمود:

متي تجمع القلب الذكي وصارماً*** وأنفاً حمياً تجتنبك المظالم

آن‌گاه كه تيزهوشي، شمشير و غيرتت را جمع كنی می‌توانی از ستمكاري‌ها جلوگيری كني.حضرت سپاهيانش را برای جنگ با شام آماده كرد؛ اما ناگهان با شورش "طلحه"، "زبير" و "عايشه" مواجه شد، پس به سمت بصره حركت كرد تا با آن‌ها مقابله كند.

سياست داخلی امام

سياست درخشان امام بر اساس عدالت ناب و حق محض بنا شده بود. ايشان كوشيد تا رفاه و امنيت را گسترش دهد، خيرات را بين مردم به طور مساوی تقسيم كند و قومی را به قومی ديگر ترجيح ندهد. اين‌ها قسمت‌هايی از سياست داخلی اوست.

تساوی

امام علیه السلام در تمام مراحل حكومتش تساوی و عدالت را بين مردم اجرا می‌كرد و هيچ كس را بر ديگری ترجيح نمي‌داد. در اينجا بعضی از مظاهر مساوات ايشان را ذكر می‌کنيم:

1. مساوات در بخشش

امام علیه السلام در بخشش بين مسلمانان و غير آن‌ها تساوی برقرار می‌كرد، عرب را بر

عجم، مسلمان را بر مسيحی و خويشاوندان را بر غير، برتری نمي‌داد⁽¹⁾. مساوات در بخشش امام علیه السلام باعث رنجش سرمايه‌داران شد و بر عليه او اعلام جنگ كردند.

2. مساوات در برابر قانون

امام علیه السلام كارگزاران و فرمانداران خود در سراسر عالم اسلامی را ملزم به رعايت مساوات كامل بين مردم كرد، ايشان در نامه‌ای به يكی از كارگزارانش نوشت:

"فاخفِض لهم جَناحك، وألِن لهم جانِبك، وابسُط لهم وجهَك، وآسِ بينهم في اللَّحظة والنَّظرة، حتّي لايطمع العُظماء في حَيفك لهم، ولا ييأس الضُّعفاء مِن عدلك..."⁽²⁾."با مردم فروتن، نرمخو، مهربان، گشاده‌رو و خندان باش. در نگاه‌هايت، در نيم نگاهت و خيره‌شدن به مردم به تساوی رفتار كن تا بزرگان در ستمكاری تو طمع نكنند و ناتوان‌ها از عدالت تو مأيوس نشوند".

3 . مساوات در حقوق و واجبات

از نمونه‌های مساوات عادلانه امام علیه السلام برابری بين شهروندان در حقوق و واجبات است. هيچ حقی را برای ضعيف و قوی مشخص نكرد بلكه همه در برابر عدالت او برابر بودند.

هم دردی

از برنامه‌های سياسی امام علیه السلام كمک به فقرا و ضعفا در سختي‌های زندگی بود. ايشان كمک خود را به ملل مسلمان اعلان كرد و فرمود:

"أأقنع مِن نفسي بأن يقال : هذا أمير المؤمنين، ولا أشاركهم في مكاره الدَّهر، أو أكون أسوةً لهم في جشوبة العيش!... ولعلَّ بالحجاز أو اليمامة مَن لا طَمَعَ له في القُرص...".

وحَسبُك داءً أن تبيتَ بِبِطنةٍ*** وحَولَك أكبادُ تَحِنُّ إلي القِدِّ

آيا می‌توانم رضايت دهم كه مرا اميرالمؤمنين خوانند ولی در تلخي‌های روزگار با مردم شريک نباشم و در سختي‌های زندگی الگوی آنان نگردم !... شايد در "حجاز" يا "يمامه" كسانی باشند كه به قرص نانی محتاجند...

اين درد تو را بس، كه با شكم سير بخوابی و در اطراف تو شكم‌هايی گرسنه و به پشت چسبيده باشند.

اين مواسات برای محرومين و فقراست و در تاريخ اسلام و غير آن حاكمی نيست كه خود را در رنج و بدبختی و فقر با رعيت شريک بداند.

لغو تفاخر به پدران

امام علیه السلام مردم را از فخر کردن به چيزهايی كه سرانجام به خاک بر می‌گردد مانند تفاخر به پدران، اجداد و مباهات کردن به فرزندان و اموال نهی می‌كرد⁽¹⁾.

تفاخر و تفاضل بايد به کار نيکی باشد، كه انسان برای وطن و امتش انجام می‌دهد، و به الطافی كه برای همه مفيد است و زندگی فكری و اجتماعي‌شان را ترقی می‌دهد، و غير آن همچون سراب زايد و بي‌فايده است.

نهی شطرنج

امام علیه السلام در حكومتش بازی با شطرنج را منع كرد. از كنار گروهی گذشت كه با آن بازی می‌كردن فرمود:

"چيست اين مجسمه‌هايی كه در آن غوطه‌ور شده‌ايد؟".

و تخته و شطرنج را بر روی آن‌ها برگرداند⁽²⁾.

نهی او از نشستن در سر راه

امام علیه السلام مردم كوفه را از نشستن در سر راه نهی كرد؛ زيرا احتمال تعرض به ناموس مردم بود. كوفيان در اين باره با او صحبت كردند و حضرت به آن‌ها فرمود:

به يک شرط به شما اجازه می‌دهم

گفتند: ای اميرالمؤمنين ، آن چيست؟

فرمود: "چشم‌پوشی از نواميس، جواب دادن به سلام و راهنمايی و هدايت گمشده"، قبول كردند و حضرت آن‌ها را ترک كرد.

سوزاندن محل خمر فروشی

خمر از جرم‌هايی است كه انسان را از ياد خدا باز می‌دارد و مردم را در شری بزرگ گرفتار می‌كند، امام تمام نيروی اجرايی را برای منع انتشار آن در بين مردم به كار گرفت و قريه‌ای از قريه‌های كوفه را آتش زد؛ زيرا آن جا محل فروش خمر بود.

ايجاد زندان

امام اولين خليفه‌ای است كه زندان ساخت و آن را "نافع" ناميد ولی چون بنيان آن محكم نبود زندانيان به راحتی از آن خارج می‌شدند، به اين دليل زندانی جديد بنا كرد و آن را "نحيس" ناميد و گفت:

ألا تَراني كيِّساً مَكسياً؟*** بَنَيتُ بَعدَ نافعٍ نَحيساً

حِصناً حَصيناً وأميراً كيسا

آيا مرا زيرک و آگاه ديدی كه بعد از نافع، نحيس را بنا نهادم؟

دژی محكم و اميری زيرک

ايجاد خانه‌ای برای ستم ديدگان:

امام علیه السلام خانه‌ای برای ستم ديدگان و کسانی که دست‌رسی به قدرت نداشتند ايجاد كرد، شخصاً در آنجا را باز می‌كرد و اجازه نمي‌داد كسی از نامه‌ها اطلاع پيدا كند. دنبال مظلوم می‌فرستاد و حق و او را از ظالم می‌گرفت. چون جنگ

"نهروان" پيش آمد و به "كوفه" برگشت، در را باز كرد، نامه‌ها بي‌ديد كه همه پر از فحش و دشنام بودند، پس آن خانه را ترک كرد⁽¹⁾.

پليس لشكر

امام علیه السلام سازمانی را برای حفظ امنيت و پيشگيری از حوادث ايجاد كرد و آن را پليس لشكر ناميد و بهترين مردان در ايمان و پرهيزكارترين آن‌ها در دين را برای آن برگزيد، از جمله آن‌ها مجاهد شهيد "حبيب بن مظاهر" و "عفاق بن المسيح الفزاري" بودند⁽²⁾.

با مردی با لباسی بلند:

امام علیه السلام مردی را ديد كه لباس بلندی پوشيده است، فرمود:

"يا هذا، قَصِّر مِن هذا، فإنَّه أنقي، وأبقي، وأتقي"⁽³⁾.

"ای فلاني: آن را كوتاه كن، چون پاك‌تر، بادام‌تر و محفوظ‌تر است".

قنبر را بر خود مقدم داشت:

از نشانه‌های عدالت و بزرگی ذاتش همين بس كه خادمش "قنبر" را در طعام و لباس بر خودش مقدم می‌داشت. روزی دو پيراهن خريد، يكی به دو درهم و ديگری به سه درهم، به "قنبر" گفت: "پيراهن سه درهمی را بردار".

گفت: ای اميرالمؤمنين، تو به آن شايسته‌تري؛ چون به بالای منبر می‌روی و خطبه می‌خواني.

امام علیه السلام فرمود:

ای قنبر، تو جوانی و آرزوی جوانی داري، من از پروردگارم شرم می‌كنم كه برتر از تو لباس بپوشم...⁽⁴⁾.

دستور او به نوشتن نيازها

امام علیه السلام دستور رسمی داد كه افراد نيازهايشان را بدون ذكر اسم نوشته و به حضرت ارائه دهند. به اصحابش فرمود:"اگر كسی از شما با من كاری دارد آن را در نوشته‌ای به من دهد تا برای درخواست بعضی نيازها خجالت‌زده نشويد"⁽¹⁾.

رئيس پليس امام

"معقل بن قيس رياحي" از بهترين مردان و رئيس پليس امام علیه السلام بود⁽²⁾.

كاتب امام

"سعيد بن نمران بزرگ قبيله‌ی همدان كاتب او بود⁽³⁾.

امام به كاتبش می‌فرمود:

"بين سطرها فاصله بگذار و حروف را پهلوی هم بنويس"⁽⁴⁾.

لازم به ذكر است كه خلفای قبل از امام، كاتبانی داشتند كه به آن‌ها خيانت می‌كردند مانند "مروان حكم" كاتب "عثمان" كه مردم را بر عليه او شورانيد. وقتی خلافت به امام علی علیه السلام محول شد به اين امر اهميت زيادی داد به طوری كه مانند او ديده نشده بود⁽⁵⁾.

و از نويسندگان او "عبيدالله بن ابي رافع" غلام پيامبر صلی الله علیه واله بود⁽⁶⁾.

صراحت و راستی

مطلب بارز در سياست امام اميرالمؤمنين علیه السلام لزوم صراحت و صداقت در همه

زمينه‌های زندگي‌اش بود. آن حضرت به هيچ عنوان خدعه و نيرنگ به كار نمي‌برد بلكه راه بدون پيچ و خم را بر می‌گزيد و به شيوه عموزاده‌اش حضرت رسول خدا صلی الله علیه واله حركت می‌كرد. به راستی اگر آن حضرت روش سياسی جاری آن عصر را در پيش می‌گرفت، خلافت به "عثمان" نمي‌رسيد؛ زيرا "عبدالرحمن بن عوف" به او اصرار كرد كه با وی بيعت می‌كند به شرط اين كه بر سيره شيخين عمل كند، ولی حضرت نپذيرفت و باصراحت به وی فرمود، امت را در پرتو كتاب خدا و سنت رسولش اداره خواهد كرد و هيچ منبع ديگری را در تشريع و سياست اسلامی مورد عمل قرار نخواهد داد. وجدان بيدار و سرشار از تقوای امام نمي‌پذيرد كه خدعه و نيرنگ به كار برد تا به حكومتی برسد كه از زاهدترين مردم نسبت به آن بوده است. آن حضرت از دردهای جانكاهی كه از دست دشمنان به وی می‌رسيد ناله‌ها داشت و می‌فرمود:

"افسوس، آنان با نيرنگ با من رفتار می‌كنند در حالی كه می‌دانند از نيرنگشان آگاهم و به انواع نيرنگ‌ها از آنان آشناترم ولی می‌دانم كه نيرنگ و خدعه در آتش است؛ پس بر مكرشان صبر می‌كنم و همانند آنان رفتار نمي‌كنم"⁽¹⁾.

آن حضرت از كسی كه درباره او گفته بود به امور سياسی آگاه نيست و معاويه نسبت به او آگاه‌تر است، انتقاد كرد و فرمود:

"به خدا قسم! معاويه از من باهوش‌تر نيست ولی او غدر می‌كند و دست به فجور می‌زند و اگر ناپسندی غدر نبود من از باهوش‌ترين مردم بودم"⁽²⁾.

آن حضرت از عوامل ناشايستی كه بعضی از مردم سعی می‌كنند به وسيله آن به هدفشان برسند سخن گفته است. عواملی چون غدر، مكر و نفاق و از كسانی كه اين امور را جايز و روش مناسبی می‌دانند انتقاد كرد و فرمود:

"آن كس كه به بازگشت به سوی خدا اعتقاد دارد غدر نمي‌ورزد؛ اما در

روزگاری قرار گرفته‌ايم كه بيشتر اهل آن، غدر را فرزانگی و نادانان آن را روش مناسبی می‌دانند. خداوند آنان را بكشد. انسان آگاه حيله را می‌بيند و در برابر آن مانعی از امر و نهی خداوند را مشاهده می‌كند و در حالی كه بر انجام آن توانمند است آگاهانه آن را رها می‌كند"⁽¹⁾، ولی کسانی که هيچ احتياطی در دين ندارند، فرصت را برای رسيدن به حکومت مغتنم می‌شمارند.امام سياست خود را بر اين اساس بنا كرد، سياستی كه خالی از نيرنگ و دور زدن بود، اين سياست در دنيای اسلام درخشيد و سبب جاودانگی آن حضرت و افتخار انسانيت به وجود ايشان در همه نسل‌ها و زمان‌ها شد.

لغو نمودن آداب و رسوم عاميانه

امام علیه السلام به رسوم عاميانه توجهی نداشت و از آن بيزار بود. وقتی از جنگ جمل بر می‌گشت به مدائن رسيد، اهل آنجا به استقبال آمدند و صدای هلهله زنان بلند شد. امام از اين كار تعجب كرد و از رسومشان پرسيد، پاسخ دادند: ما پادشاهان مان را اين‌گونه استقبال می‌كنيم. امام به آن‌ها فرمود، من سلطان نيستم و همچون يكی از شما هستم. در بين شما حق و عدالت را به پا می‌دارم، و از جايش حركت نكرد تا مردم به سوی كارهای خود رفتند.

اجرای حد بر نجاشی

"نجاشي" شاعری ظريف و حساس و جزو شعرای امام علیه السلام بود. شعرا در آن عصر زبان امت و وسيله شناسايی آن‌ها بودند. نجاشی در ماه رمضان در اثر فريب "ابو سمال عدوي" مشروب خورد؛ ابو سمال به او گفت: چه می‌گويی درباره سر، شكمبه و سيراب چهارپايان كه از اول شب تا آخر در تنور با میوه باشد؟ نجاشی به او گفت: وای بر تو، در ماه رمضان چنين می‌گويي؟ ابوسمال پاسخ داد:

ماه رمضان و شوال يك‌سان است. "نجاشي" به او گفت: به من چه می‌دهي؟ گفت: شرابی كه گويا سرخ است، نفس را جلا می‌دهد، در استخوان اثر می‌گذارد و كلام را آسان می‌كند. وارد منزل شدند، خوردند و آشاميدند، چون شراب در آن‌ها اثر كرد صدايشان بلند شد و همسايه صدای آن‌ها را شنيد، فوراً به امام خبر دادند، امام دستور داد آن‌ها را بگيرند. ابوسمال فرار كرد؛ اما نجاشی را گرفتند و او را با نگهبان به نزد امام آوردند. امام به او فرمود:

"وای بر تو! ما روزه هستيم و تو افطار می‌كني؟".سپس دستور داد به او هشتاد تازيانه بزنند و بيست تازيانه ديگر هم اضافه كرد. نجاشی گفت:

ای ابوالحسن، اين زياده برای چيست؟

امام علیه السلام فرمود: "برای جرأت تو بر خدا در ماه رمضان"، سپس شلوار كوتاهی به تنش كردند و در انظار مردم چرخاندند تا مانع مردم از شرب خمر شود و ارزشی برای اشعار او قائل نشد. از بهترين شعرهای او خطاب به "معاويه" است:

واعلم بأنَّ علي الخير مِن بشرٍ***شُمَّ العَرانين لا يعلوهم بشرٌ

نِعم الفَتي هو إلا أنَّ بَينكما***كما تفاضل نورُ الشَّمس والقمرُ

وما أظُنُّك إلا لست مُنتهياً***حتّي يمَسَّك مِن أظفارهم ظُفُرٌ

إنّي امرُؤٌ قَلَّما أثني علي أحدٍ***حتّي أري بعض ما يأتي وما يذَرُ

لا تَحمدنَّ امرءاً حتّي تُجرِّبَهُ***ولا تَذُمَّنَّ مَن لَم يبله الخَبَرُ⁽¹⁾

آگاه باش! علی برترين آدميان است، او انسان شريفی است كه هيچ بشری برتر از او نيست.

او جوانمردی است كه فرق تو با او چون اختلاف نور خورشيد با نور ماه است.

به گمانم كار تو به پايان نخواهد رسيد تا آن‌ها بر تو پيروز شوند.

بدان كه من به سختی كسی را مدح می‌كنم، مگر اين كه او را شايسته مدح ببينم.

تا كسی را نيازموده‌ای ستايش نكن و كسی را كه نمي‌شناسی نكوهش نكن.

سياست مالی او

امام علیه السلام در سياست مالی روش خاص و متمايزی با ديگران داشت. از بارزترين روش او اين بود كه ثروت و مالی که در دست دولت بود، از آن خدا و مسلمانان می‌دانست و هزينه کردن آن را در راه پيشرفت زندگي، نجات مردم از فقر و بدبختيو رفع نيازهای آنان واجب می‌دانست. اين تنها به مسلمانان اختصاص نداشت بلكه همه افرادی كه در مملكت اسلامی ساكن بودند اعم از يهود، نصاری و صابئه هم حقی چون مسلمانان داشتند؛ زيرا امام علیه السلام فقر را مصيبت نابود كننده جامعه می دانست كه واجب است آن را با تمام وسايل درمان و برطرف كنند. و از او نقل شده كه فرمود اگر فقر همچون مردی بود آن را می‌كشتم... .

به طور اختصار به بعضی از نشانه‌های سياست مالی او اشاره می‌كنيم:

1. پخش مال

برنامه سياست مالی امام علیه السلام پخش اموالی بود كه توسط خزانه مركزی دريافت و از آنجا به مستحق و نيازمند واقعی انفاق می‌شد. مانند بازسازی زمين، اصلاح آبياری و كارهايی كه فايده‌اش به مملكت بر می‌گشت.

راويان می‌گويند: "ابن نباح" كه امين بيت المال بود نزد امام آمد و گفت: ای اميرالمؤمنين، بيت المال از طلا و نقره پر شده است. امام علیه السلام فرمود: "الله اكبر" و بپاخاست در حالی كه بر "ابن نباح" تكيه كرده بود، چون به بيت المال رسيد گفت:

هذا جَناي وخِيارُهُ فيه*** وكلُّ جانٍ يده إلي فيه

اين شيوه من در تقسيم بيت المال است كه بهترين روش است به گونه‌ای كه هر جانی انگشت به دهان می‌ماند.

به اتباع كوفه دستور داد حاضر شوند، چون حاضر شدند تمام آنچه در بيت‌المال بود بين آن‌ها تقسيم كرد و گفت:

"ای زردها و سفيدها، غير مرا فريب دهيد".دينار و درهمی را باقی نگذاشت و دستور داد آنجا را آب پاشی كردند و دو ركعت نماز خواند⁽¹⁾.

مالی برای حضرت رسيد آن را تقسيم كرد، قرص نانی زياد آمد آن را هفت قسمت كرد و به آن‌ها داد، خيك‌هايی از عسل رسيد بين آن‌ها تقسيم كرد و سپس يتيمان را از باقيمانده عسل اطعام كرد.

اين سيره امام حق و پيشوای عدالت در اموالی بود كه برای خزانه مركزی می‌رسيد، او هيچ چيزی از آن را نه برای خود و نه برای اهل بيتش اختصاص نمي‌داد.

2. تساوی در بخشش

امام علیه السلام به تساوی بين مسلمانان در بخشش توجه بسيار داشت و قومی را بر قومی يا گروهی را بر گروهی ديگر برتری نمي‌داد. اين سياست، بحران‌ها و مصيبت‌هايی را برای او به وجود آورد و در لشكرش فساد ايجاد كرد؛ زيرا بزرگان و اعيان سياست او را نپذيرفتند و سرمايه‌داران قرشي، آن‌هايی كه اموال مسلمين را در زمان خلفا به خود اختصاص داده بودند با او جنگيدند. امام علیه السلام با اين شيوه‌ی تساوی در بخشش با سياست عمر كه بنايش تفاوت بين مسلمانان در بخشش بود مخالفت كرد، عمر بدريان را بر غير بدريان و انصار را بر غير انصار برتری می‌داد و به اين طريق طبقات سرمايه‌دار بين مسلمانان پديدار شد.

امام اين سياست را به طور كلی باطل اعلام كرد و به شيوه پيامبر صلی الله علیه واله بين مسلمانان به طور يكسان عمل می‌كرد. وقتی لشكر امام علیه السلام در شرف انحلال و از هم پاشيدن قرار گرفت "ابن عباس" نزد امام آمد و گفت:

ای اميرالمؤمنين، صلاح است عرب را بر عجم و قريش را بر ساير عرب برتری دهي.

امام با خشم به او نگريست و فرمود:

"آيا به من دستور می‌دهی پيروزی را با ظلم به دست آورم؟ اگر مال، مال من باشد بين مردم به طور مساوی تقسيم می‌كنم، حال كه مال، مال خداست چگونه بين مردم تبعيض قايل شوم".اين قهرمان بزرگ، مصالح بدبختان و محرومين را بر هر چيز ديگری ترجيح می‌داد. يکی از نمونه‌های شيوه‌ی برابری و مساوات امام علیه السلام ، اين است که زنی قرشی از حقوقش ناراضی بود و درخواست حقوق بيشتری كرد، وقتی به كوفه رسيد او را به محل سكونت امام راهنمايی نكردند، زنی از او پرسيد با امام چه كار داري؟ گفت: من زنی قرشی هستم، مرا با يک زن عجمی يكسان گرفته است، وقتی به مسجد كوفه رسيد به دامن امام چسبيد و با صدای بلند گفت: ای پسر ابی طالب، آيا اين از عدالت است كه بين من و اين عجمی تساوی برقرار می‌كني؟ دل امام به درد آمد و مشتی از خاک برداشت و آن را با دستش زير و رو كرد و فرمود:

"جزئی از اين خاک به جزء ديگر آن برتری ندارد". و اين آيه را خواند: {يا أيها النّاس إنّا خلقناكم مِن ذكرٍ وأنثي وجعلناكم شعوباً وقبائل لتعارفوا إنَّ أكرمكم عند الله أتقاكم}: ای مردم، شما را از يک مرد و زن آفريديم و در گروه‌ها و قبيله‌های مختلف قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، قطعاً ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست.

سياست درخشانی كه امام در پيش گرفت منجر به ايجاد نيرويی منحرف و متجاوز برای سرنگونی حكومت امام شد.

"مدائني" می‌گويد: مساوات بين مردم مهم‌ترين چيزی بود كه منجر به دل سردی عرب از امام شد، به طوری كه شريف را بر غير شريف و عرب را بر عجم در بخشش برتری نمي‌داد⁽¹⁾.

در واقع آنچه انسانيت تجربه كرده و بالاترين سطح در سازمان اقتصادی كه دولت‌ها به آن دست يافته‌اند نتوانسته‌اند چنين سازمانی ايجاد كنند.

3. احتياط او در اموال دولت

امام علیه السلام در اموال دولت سخت احتياط می‌كرد، مورخين صحنه‌های شگفتی از احتياط او را ذكر كرده‌اند كه بعضی از آن‌ها را يادآور می‌شويم:

1 - 3. با عقيل

"عقيل" بر او وارد شد و خواست كه چيزی به او ببخشد. امام به او فرمود، آنچه در دست من است بيت المال مسلمين است و اجازه ندارم چيزی از آن كم يا زياد بردارم و چنانچه چيزی از آن ببخشم خائن و اختلاس كننده خواهم بود.

عقيل اصرار كرد، امام آهنی گداخته را به او نزديک كرد. عقيل گمان كرد كيسه‌ای از پول است، خودش را روی آن انداخت و از داغی آن سوخت و ناله‌ای کرد همچون ناله شخص مريض، وقتی به هوش آمد تصميم گرفت به معاويه ملحق شود تا از صله و اختلاس از بيت المال مسلمين استفاده كند.

2 - 3. با حسن و حسين علیه السلام

امام علی علیه السلام اجازه نمي‌داد دو سبط رسول الله صلی الله علیه واله از بيت المال استفاده كنند و با آنان مانند ساير فرزندان مسلمانان رفتار می‌كرد. "خالد بن معمر" به "علياء بن هيثم" که از ياران امام است می‌گويد: ای علياء از خدا بترس درباره خويشاوندانت و به خودت رحم كن، چه اميد داری از چنين مردی كه به عطاء

"حسن" و "حسين" بيفزايد مادامی كه آثار سختی در زندگی آن‌ها مشاهده می‌كني، اما او اين را به امام پيشنهاد كرد و امام آن را رد كرد و انجام نداد⁽¹⁾.

3 - 3. با عبدالله بن جعفر

"عبدالله بن جعفر" به همراه همسرش عقيله بنی هاشم، نزد امام آمد و از او خواست ثروت عظيمی را به او ببخشد. امام درخواست او را نپذيرفت و خطبه‌ای بليغ خواند و در آن متذكر شد كه قصد دارد عدالت را بين مردم تحقق بخشد،پس همه از دور او متفرق شدند. هدف سازمان اقتصادی امام برپايی عدالت و جامعه‌ای بدون ثروت اندوزی و فقر و بدبختی بود.

4. توليد زراعت

امام علیه السلام تلاش بسياری در ايجاد نهر زراعی داشت و آن را در رديف اول برنامه‌هايش قرار داد؛ زيرا در آن زمان نهرهای زراعی ستون فقرات اقتصاد عمومی برای مملكت بودند و امام در عهدنامه‌اش به "مالک اشتر" بر ضرورت آبادانی زمين قبل از گرفتن ماليات آن تأكيد می‌كند. ايشان می‌فرمايد:

"وليكن نظرُك في عمارة الارض أبلغ مِن نظرِك في استِجلاب الخَراج، لانَّ ذلك لا يدرك إلا بالعمارة؛ ومَن طلب الخراج بغير عمارةٍ أخرب البلاد، وأهلك العِباد".

"در آبادانی زمين بيشتر از جمع‌آوری ماليات تلاش كن؛ زيرا خراج جز با آبادانی فراهم نمي‌شود و كسی كه بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع به دست آورد، شهرها را خراب و بندگان را نابود می‌كند".

آيا می‌بينيد چگونه امام به درستی مسئله اصلاح زراعت را به شکل کلی و عميق مطرح کرده و اين كه موجب در آمدهای فردی می‌شود و در ارتباط تنگاتنگی است با سطح آسايش زندگی مردم؟ و اين آبادانی زمين‌ها در آن موقع از عناصر اساسی در از بين بردن بي‌كاری بود.

آزادی

اجازه آزادی كامل به مردم از اصولی بود كه امام در زمان حكومتش اجرا كرد البته به شرطی كه فرصت‌طلب نباشد در تجاوز به مردم، به مصالح آن‌ها ضرر نرساند و بر خلاف قواعد شرعی نباشد و از جمله آن آزادي‌ها:

آزادی سياسي

منظور از آن فراهم كردن آزادی كامل برای هر مذهب سياسی است بدون اين كه دولت به آن‌ها عكس العملی نشان دهد. امام علیه السلام اين آزادی را حتی به دشمنانش كه با او بيعت نكردند مانند "سعد بن ابی وقاص"، "عبدالله بن عمر"،"كعب بن مالك"، "مسلمة بن مخلد" و "ابی سعيد خدري" و امثال آن‌ها داد. امام علی علیه السلام ياران حكومت قبلی را مجبور به بيعت نكرد و بر عليه‌شان تضمينی نگرفت، در حالی كه "ابوبكر" مخالفانش را سركوب كرد. امام علیه السلام معتقد بود مردم بايد در روش و خواستشان آزاد باشند و تا زمانی كه بر عليه حكومت خروج نكرده يا فسادی در زمين مرتكب نشده‌اند بر دولت واجب است به آن‌ها آزادی كامل بدهد. امام به خوارج آزادی داد و آن‌ها را از بخشش‌های دولتی محروم نكرد با اين كه می‌دانست آن‌ها از بدترين دشمنانش هستند تا اين كه آنها در زمين فساد كردند و ترس و وحشت بين مردم ايجاد كردند، پس برای حفظ مصلحت عامه با آن‌ها جنگيد. آزادی سياسي، دارای چندين زير شاخه است، از جمله:

1. آزادی بيان

امام علیه السلام به شهروندان آزادی بيان می‌داد حتی اگر گفتار آنان بر خلاف دولت باشد؛ اين آزادی تا زمانی بود كه گفتار آنان فسادی به دنبال نداشته باشد، در غير اين صورت آن‌ها را کيفر می‌كرد.

مورخين روايت كرده‌اند كه وقتی امام علیه السلام از نهروان برگشت با بدگويی و دشنام زيادی روبرو شد ولی تصميمی بر عليه مردم نگرفت و آن‌ها را كيفر نكرد⁽¹⁾.

"ابوخليفه الطائي" با گروهی ملاقات كرد كه در بين آن‌ها "ابوالعيزار طائي" بود (كه فكر خوارج داشت)، به "عدين بن حاتم" گفت:

ای "اباطريف" آيا پيروز و سالمی يا ظالم و گناهكار؟

و به اين وسيله به امام اميرالمؤمنين علیه السلام كنايه زد. "عدي" به او گفت:

البته پيروز و سالم..

داوری آن با توست..

"اسود بن قيس" و "اسود بن زيد" از او ترسيدند گفتند:

او را بكشيم.امام فرمود:

"آيا كسی را كه بر من خروج نكرده بكشم؟!".

گفتند: او را زندانی كنيم.

فرمود:

"او جنايتی نكرده، رهايش كنيد"⁽²⁾.

چنين آزادی در همه مراحل تاريخ ديده نشده است، امام مردم را برای آنچه می‌گفتند بازخواست نمي‌كرد، بلکه آن‌ها را آزاد می‌گذاشت و رقيبی بين آن‌ها و آزادي‌شان قرار نمي‌داد.

2 . آزادی انتقاد

امام آزادی بسياری به انتقاد كنندگان حكومتش می‌داد و كسی با انتقاد كنندگان بدرفتاری نمي‌كرد، "ابن الكواء" از بدترين دشمنان حضرت، به ايشان عتراض كرد و گفت:

{لئِن أشرَكتَ لَيحبَطَنَّ عملُك}: اگر مشرک شوی تمام اعمالت از بين می‌رود.

امام علیه السلام فرمود:

{فاصبِر إنَّ وعدالله حق ولا يستخفنَّك الَّذين لايوقِنون}:

"صبر كن، به درستی وعده خدا حق است و آن‌هايی كه يقين ندارند و تو را دست كم نگيرند".

امام او را بخشيد و آزاد گذاشت.

3. آزادی جا به جايی

امام علیه السلام هيچ كس را مجبور به اقامت اجباری نكرد آن‌گونه كه "عمر بن خطاب" انجام می‌داد، امام با اين كه می‌دانست "طلحه" و "زبير" قصد توطئه دارند، به آن‌ها اجازه خروج از مدينه را داد.اين بود نمونه‌ای از آزادي‌هايی که امام علیه السلام به مردم داده بود. در واقع ايشان عدالت را به تمام معنا بين مردم جامعه ايجاد كرد.

مراقبت بر بازار

امام علیه السلام اولين خليفه‌ای است كه در بازار نگهبان گماشت، او خود در بازار می‌گشت و مردم را به تقوای خدای متعال سفارش می‌كرد و آن‌ها را از گناه باز می‌داشت و به درستی در معادلاتشان دستور می‌داد، به آن‌ها می‌گفت:

"نيكی كنيد و كالايتان را به مسلمانان ارزان بفروشيد كه اين بزرگ‌ترين بركت است".

1. با تجار

امام علیه السلام در حالی كه شلاقی در دستش بود در بازار می‌گشت و به تجار می‌گفت:

"يامعشر التُّجار! خُذوا الحقَّ وأعطوا الحقَّ تَسلَموا"⁽¹⁾:

ای گروه تجار، حق بگيريد و حق بدهيد تا سالم بمانيد".

2. با قصاب‌ها

امام علیه السلام در بازار راه می‌رفت و مردم را به تقوای الهی و خريد و فروش نيک دستور می‌داد و می‌گفت:

"اوفوا الكيل والميزان ولا تَنفُخوا اللَّحم"⁽²⁾:

"اجناس را با دقت وزن كنيد و در گوشت ندميد".

3. با غالب بن صعصعه

"غالب بن صعصعه" پدر "فرزدق" بر امام وارد شد. امام از او پرسيد:

"شتران زيادی داشتی با آن‌ها چه كردي؟".

غالب گفت: برای پرداخت حقوق مردم آن‌ها را خرج كردم.امام او را ستود و فرمود:

"اين نيكوترين راه بود"⁽³⁾.

با مردی ديوانه

در زمان امام مرد ديوانه‌ای زندگی می‌كرد كه پيشاپيش جنازه‌ها راه می‌رفت و می‌گفت: كوچ كنيد، كوچ كنيد. و هيچ جنازه‌ای نبود که اين ديوانه همراه آن

نباشد، روزی جنازه‌ای کنار گذشت كه آن مجنون در پيشاپيش آن نبود، امام علت را پرسيد به او گفته شد: اين میت همان ديوانه است. پس امام علیه السلام فرمود:

"لا اله الا الله"، سپس به اين شعر تمثل جست:

مازال يصرُخُ بالرَّحيل مُنادياً*** حتّي أناخَ ببابه الجَمالُ⁽¹⁾

هميشه صدايش به كوچ كردن بلند بود، تا شتر مرگ بر در خانه او خوابيد.

با اهل كوفه

امام علیه السلام به اهل كوفه گفت:

"إذا تركتم عُدتُم إلي مُجالسكم عِزين تَضربون الامثال، وتَنشِدون الاشعار"⁽²⁾.

"وقتی او را رها كرديد به مجالستان بر می‌گرديد، مثال می‌زنيد و اشعار می‌سراييد".

در بازار شتر:

امام علیه السلام به سوی بازار شتر رفت، وقتی در وسط بازار قرار گرفت با صدای بلند فرمود:

"يامعشر التُّجار! إياكم اليمين الفاجرة فإنَّها تُنفق السِّلعة، وتَمحق البَرَكة"⁽³⁾.

"ای گروه تجار! از قسم فاجر برحذر باشيد؛ زيرا آن كالا را نابود می‌كند و بركت را می‌برد".

خريد نکردن از كسی كه او را می‌شناخت

امام علیه السلام از كسی كه او را می‌شناخت كالا نمي‌خريد، از ترس اين كه در قيمت آن گذشت كند. روايت شده است كه او به بازار كر باس فروشان آمد، رو به مرد زيبايی كرد و فرمود:

"يا هذا! عندك ثوبان بخمسة دراهم؟".

"ای فلاني، دو پيراهن به پنج درهم داري؟".

آن مرد گفت: بلي، ای اميرالمؤمنين.

چون او را شناخت، امام از خريد منصرف شد⁽¹⁾.

به پايان رسيد گزيده‌ی بعضی از سياست‌های امام برای به ثمر نشستن جامعه‌ای متعادل و به دور از مکر و فريب و ضرر.

جنگ جمل

آن‌چه كه مورخين بر آن اتفاق نظر دارند و راويان آن را روايت كرده اند اين است كه پيامبر صلی الله علیه واله وصی و دروازه شهر عملش را به جنگ با "ناكثين"، "قاسطين" و "مارقين" خبر داد⁽²⁾.

ناكثين آن هايی بودند كه جنگ جمل را به راه انداختند، كسانی كه راه را برای "معاويه" و حزبش باز كردند تا با امام علیه السلام بجنگند كه پيامبر صلی الله علیه واله آن ها را قاسطين ناميد. اما مارقين همان "خوارج" بودند كه از اسلام خارج شدند و با امام جنگيدند و فقهای مسلمانان بر گناه، دروغگويی و خروج آنها از دين اجماع دارند و از پيامبر صلی الله علیه واله چندين روايت در اين باره رسيده كه فرمود:

"مَن حَمَلَ علينا السِّلاح فليس مِنّا".

كسی كه بر عليه ما سلاح حمل كند از ما نيست. و قول او: "لا تَرجِعوا بعدي كفّاراً يضربُ بعضكم رِقاب بعضٍ".بعد از من كافر نشويد كه بعضی از شما گردن بعضی ديگر را بزند. ولی آن‌ها پيرو هوای نفس خود شدند و به دنبال طمع خود رفتند و جنگ هايی را پيش آوردند كه به ترتيب آنها را بيان می‌كنيم:

جنگ جمل

کسانی كه به اين جنگ اقدام كردند، بيعت امام را شكستند و آنچه با خدا عهد كرده بودند (اطاعت از امام و پيروی از فرمان او) را ناديده گرفتند، امام از آن ها رنجيد و فرمود:

"مَن نَكث بيعتهُ لَقي الله أجذم لَيس له يدٌ"⁽¹⁾.

كسی كه بيعت خود را بشكند، روز قيامت در حالی كه جذام دست او را خورده و دست ندارد خدا را ملاقات می كند.

آن هايی كه اين جنگ را شعله ور كردند بين مسلمانان فتنه و تفرقه ايجاد كردند و بر خلاف دستور خدای متعال که می فرمايد، همه عمل كردند به ريسمان خدا چنگ زنيد و متفرق نشويد.

آن ها مردم را متفرق كردند، خون مسلمانان را به ناحق ريختند، حزن و اندوه را در بين آن ها شايع كردند؛ ولی بدون ترديد خدای متعال به گناهان بزرگ آن ها رسيدگی خواهد كرد.

به طور مختصر بعضی از سران منحرف اين گروه را با بيان علت سرپيچی شان از حكومت نام می بريم:

عايشه

قبل از بيان سرپيچی "عايشه" و خروج او بر عليه حكومت امام علیه السلام چيزی كه قابل اهميت می‌باشد رابطه عايشه با "عثمان" است.عايشه از سران كينه توز و انتقام گيرنده بر عليه عثمان بود و مورخين بعضی از كارهای او عليه عثمان را بيان كرده اند كه از جمله آن ها:

وارد مدينه شدم و به مسجد رسول الله صلی الله علیه واله رفتم. ديدم دستی بلند است و صاحب دست می گويد: اين ها كفش های رسول الله صلی الله علیه واله و اين پيراهن اوست. گويا اين پيراهن را آشكار می ديدم و عثمان "فرعون" اين امت است. او عايشه بود. و عثمان به او گفت: ساكت شو. سپس به مردم گفت: اين زن است و عقل او عقل زنان است، حرف او را نشنويد.

مسجد بودم، عثمان از آنجا می گذشت كه عايشه او را چنين صدا زد: ای خيانت كار! ای فاجر! امانتت را كوچک و رعيتت را نابود كردي. اگر نمازهای پنج‌گانه نبود، مردانی می فرستادم كه تو را مانند گوسفند بكشند. عثمان گفت:

{ضرب الله مثلاً لِلَّذين كفَروا امرأةَ نوحٍ وامرأةَ لوطٍ كانَتا تحت عبدين مِن عبادنا صالحين فخانَتاهُما فلم يغنِيا عنهما مِن الله شيئاً وقيل ادخُلا النّارَ مع الدّاخلين}⁽¹⁾.خدا برای كافران، زن "نوح" و زن "لوط" را مثل آورد كه هر دو در نكاح دو بنده شايسته از بندگان ما بودند و به آن ها خيانت كردند، آن دو با وجود مقام

نبوت نتوانستند آن ها را از كفر خدا نجات دهند و حكم شد آن دو زن را با دوزخيان در آتش افكنيد.

در واقع عايشه در رأس تحريک كنندگان مردم بر عليه حكومت عثمان بود. عايشه خون عثمان را مباح كرد و حکومت او را از مشروعيت انداخت. زمانی که از كشته شدن او توسط شورشيان يقين پيدا كرد از "يثرب" به سوی "مكه" رفت و اخبار او را به دقت و با كمال صبر دنبال می كرد.

موضع او از بيعت با امام

عايشه از مكه به سمت "مدينه" حركت كرد، چون به "سرف" رسيد، "عبيد بن ام كلاب" را ملاقات كرد و از حوادث پيش آمده پرسيد؛ به او گفت:

چه اخباری داري؟

گفت: عثمان را كشتند.

اهميتی به كشتن او نداد و نگران خليفه بعد از او بود، گفت:

پس بعداً چه كردند؟

گفت: اهل مدينه به "علی بن ابيطالب" اجماع كردند.

عايشه سر و صدايش تمام شد و با چشمش به آسمان اشاره كرد، سپس نگاهش را به زمين دوخت و با سوز و گداز می گفت:

كاش اين آسمان به روی زمين می افتاد اگر امر به دست رفيق تو قرار گيرد، وای بر تو! ببين چه می گويي؟

گفت: اين تمام آن چيزی است كه به تو گفتم ای ام المؤمنين.

پس نفرين و بی تابی كرد و لرزه و سستی او را گرفت، عبيد متحير شد و به او گفت:تو را چه شده ای ام المؤمنين؟ به خدا! كسی را شايسته تر و سزاوارتر از امام برای خلافت نمی بينم و همتايی در تمام حالاتش مشاهده نمی كنم، برای چه تو از او ناراحتي؟

عايشه عذرهای غير موجهی برای تصميمش ارايه كرد و دلايلی سست‌تر از تار عنكبوت بيان كرد و گفت:

عثمان والله مظلوم كشته شد، من خون او را طلب می كنم ...

عبيد آن دلايل را رد كرد و با تعجب گفت:

اول كسی كه به عثمان عيب گرفت تو بودی و مردم را به كشتن او تحريک كردی و گفتی اين پير خرفت فاجر را بكشيد.

عذرهای سست و بی پايه‌ای آورد و گفت:

قسم به خدا! گفتم و مردم گفتم، و گفتار آخرم بهتر از اول آن است.

عبيد گفتار او را به مسخره گرفت و گفت:

به خدا! بهانه تو بی مورد است ای ام المؤمنين.

عبيد با اين اشعار كه به طور بداهه سرود، عايشه را مورد خطاب قرار داد:

فمنك البَداءُ ومنك الغير***ومنك الرِّياحُ ومنك المطَر

وأنت أمرتِ بقتل الامام***وقلت لنا: إنَّه قد كفَر

ولم يسقط السقفُ من فوقنا***ولم تنكسف شمسُنا والقمر

وقد بايع الناس ذا تُدرَإٍ***يزيلُ الشَّبا ويقيم الصعر

ويلبسُ للحرب أثوابها***وما من وفي مثل من قد غدر

دليل فتنه ها و جنگ ها تو هستی و علت و نتيجه درگيری ها همانند باد و باران به تو ختم می شود.

تو دستور كشتن عثمان را دادی و گفتی كه او كافر شده است.

بر خلاف گفته تو، با خلافت علی نه آسمان از بالای سر ما به زمين سقوط و نه خورشيد و ماه تيره و تار شدند.بدان كه مردم با حاكم قدرتمندی بيعت كردند كه تلخی ها را از بين می برد و كژی ها را راست می كند.

او كسی است كه زره جنگ به تن می كند و در حكومتش انسان باوفا و مكار يک سان نيستند.

و شاعر مصر می گويد:

أثار عثمان الذي شجاها*** أم غصة لم ينتزع شجاها

ذلك فتق لم يكن بالبال*** كيد النساء موهن الجبال

آيا خونخواهی از عثمان سبب تحريک عايشه بود، يا اندوه برای رسيدن به حكومت او را تحريک كرده بود؟!

اين مسئله نيرنگی بود كه به ذهن خطور نمی كرد، به راستی مكر زنان كوه را از پای درمی آورد.

عايشه به مكه برگشت، چون به آنجا رسيد قرشيان از او استقبال كردند، به آن ها گفت:

ای گروه قريش، عثمان كشته شد و "علی بن ابيطالب" او را كشت. به خدا قسم! يک شب عثمان بهتر از تمام زندگی علی است...⁽¹⁾.

عايشه فراموش كرد كه علي، جان رسول الله صلی الله علیه واله و محبوب‌ترين مردم نزد اوست، و اين كه نسبت او با پيامبر صلی الله علیه واله به منزله "هارون" به "موسي" است، يا در راه اغراض و طمع‌های سياسي‌اش به آن توجهی نكرده است.

سخنرانی عايشه در مكه

اهل مكه اطراف عايشه جمع شدند، پس در بين آن ها خطبه ای سياسی خواند، خلاصه‌اش اين است که او مسئوليت ريختن خون عثمان را متوجه شورشيان كرد، آن ها كسانی بودند كه ريختن خون او را در شهر حرام و در ماه حرام مباح دانستند و

اين پس از آن بود كه خود را از گناهان به سبب توبه پاک كرده بود و آن‌هايی كه مرتكب ريختن خون او شدند هيچ دليل و برهانی نداشتند...⁽¹⁾.

خطبه او پر از اشتباه‌های سياسی است و او اراذل و اوباش را متهم به ريختن خون عثمان كرد با اين كه آن ها از آن بری بودند و آن هايی كه بر عليه او حمله كردند نيروی مسلح از "مصر" و "عراقين" به انضمام بزرگان صحابه مانند "عمار ياسر"، "مالک اشتر"، "طلحه" و "زبير" بودند. عايشه شخصاً توده مردم را مورد خطاب قرار می داد و می گفت:

بكشيد آن پير خرفت را كه كافر شده است.

توبه عثمان آن‌گونه است كه او گفت: به سبب فشار امويان بر او از توبه اش برگشت.

خطابه عايشه در مكه اولين صدايی بود كه ضد حكومت امام علیه السلام بلند شد.

علل نافرمانی او

طغيان عايشه بر حكومت علی علیه السلام ناگهانی نبود و همانا ناشی از مسائلی بود كه بعضی از آن ها را بيان می كنيم:

1 . از محكم ترين دلائل اين كه او قصد داشت خلافت به پسرعمويش "طلحه" برسد و آن را در قبيله اش "تيم" قرار دهد و اين موضوع را در مكه بيان كرد، وقتی با پسرعمويش طلحه آهسته صحبت می كرد او را مورد خطاب قرار داد و گفت:

ديگر بگو ای صاحب انگشت، ديگر بگو ای "ابا شبل"، ديگر بگو ای پسرعمو، ديگر بگو، تو را به پدرت قسم بدان آن ها طلحه را برای خلافت مناسب دانستند گويا دارم به انگشتش نگاه می كنم و او مشغول معامله شتران است⁽²⁾.

"عايشه" تمام توان خود را به كار گرفت تا خلافت را به قبيله اش برگرداند و در رأس آن ها "طلحه" بود كه شكست خورد؛ چون قاعده ملی ای برای استناد نداشت.

خدای متعال، به رضای او راضی می شود و به غضب او غضب می كند.

فاطمه زهرا علیها السلام شاخه ای از اوست، به خشنودی او خشنود می شود و به خشم او خشمگين می شود.

فاطمه زهرا علیها السلام پاره تن اوست و هر آنچه او را آزار می دهد موجب آزار و رنجش پيامبر صلی الله علیه واله می شود.

فاطمه زهرا علیها السلام در روز قيامت وقتی از محل توقف مردم می گذرد منادی از بطن عرش ندا می دهد: ای كسانی كه توقف كرده ايد، چشم هايتان را ببنديد تا فاطمه دختر محمد صلی الله علیه واله عبور كند.

امثال اين احاديث در علو شأن او زياد است در حالی كه عايشه به اين كاميابی نرسيد.

عايشه به مقام و مرتبه فاطمه زهرا علیها السلام حسادت می كرد و اين مطلب مشاجره ای بين سيده زنان عالم و عايشه به وجود آورد و حضرت زهرا علیها السلام به پدرش شكايت كرد و اين كار باعث شد كينه و دشمنی عايشه نسبت به ايشان بيشتر شود.

خود می ناميد، آن ها را می بوسيد و فضل و مقام آن ها را نزد خود بيان می كرد و در حالی كه عايشه از داشتن فرزند محروم بود.

اين ها مسائلی بود كه كينه و حسد عايشه را نسبت به امام علیه السلام ، همسر و فرزندانش شعله‌ور كرده بود كه در طول زندگي‌اش با او بود، به اين دليل از دفنجنازه نوه رسول الله (امام حسن علیه السلام ) در كنار جدش جلوگيری كرد و گفت: كسی را كه دوست ندارم وارد خانه من نكنيد.

پيامبر صلی الله علیه واله در پاسخ به او فر مود:

"خدا بهتر از آن را به من نداد، او به من ايمان آورد موقعی كه همه مردم به من كافر بودند، با مالش به من كمک كرد موقعی كه مردم مرا تحريم كرده بودند و سيده زنان عالم، فاطمه زهرا علیها السلام از اوست و از داشتن فرزند از بقيه محروم شدم".

اين ها بعضی از مسائلی بود كه منجر به كينه عايشه با امام و مبارزه بر عليه حكومتش بود.

عايشه با ام سلمه

"عايشه" به نزد سيده "ام سلمه" رفت و درخواست كرد تا برای سقوط حكومت امام با او همراهی كند، چون "ام سلمه" به ولای امام مشهور بود و مودت وی نسبت به امام خالص بود، آيا اين از "عايشه" مخفی بود؟ اين دلالت بر عدم دقت در عقايد فكری و سياسی اوست.

عايشه با ام سلمه ملاقات كرد و برای فريب او اين كلمات نرم را بيان كرد و گفت:

ای دختر "ابی اميه"، تو اولين زن مهاجر از زنان رسول الله صلی الله علیه واله هستی ، تو بزرگ ترين ام المؤمنين هستي، و رسول الله صلی الله علیه واله در خانه تو برای ما اشيا را تقسيم می كرد و "جبرئيل" بيشتر در منزل تو نازل می شد...

ام سلمه با شک به او نگريست و گفت:

برای چه اين حرف ها را گفتی ؟عايشه از روی نيرنگ پاسخ داد:

قوم، عثمان را به توبه وادار كردند و وقتی توبه كرد او را در حالی كه روزه بود در ماه حرام كشتند. من به همراه "طلحه" و "زبير" تصميم خروج به سوی "بصره" را داريم، تو نيز با ما خارج شو، شايد خدا اين کار را به دست ما اصلاح كند.

ام سلمه نپذيرفت و او را نصيحت كرد و گفت:

ای دختر "ابوبكر"، آيا تو خون عثمان را طلب می كني؟ به خدا قسم! تو سخت‌ترين دشمن او بودي، آيا تو او را پير خرفت نمی ناميدي؟ عثمان مردی از "بنی عبد مناف" و تو از "بنی تيم بن مره" هستي، تو به خون عثمان چه كار داري؟

وای بر تو! آيا بر علی خروج می كني؟ پسرعموی رسول الله كه مهاجرين و انصار با او بيعت كردند؟

ام سلمه شروع به ذكر فضايل امام و منزلت او از رسول الله كرد. "عبدالله بن زبير" كه از دشمنان سرسخت حضرت علی علیه السلام بود سخنان ام سلمه را می شنيد، ترسيد كه عايشه پاسخ مثبت به او بدهد پس رو به ام سلمه كرد و گفت:

ای دختر "ابی اميه"، ما دشمنی تو را با آل زبير شناختيم...

ام سلمه او را سرزنش كرد و گفت:

به خدا قسم! او را طوری گرفتار می كنيد كه نه تو و نه پدرت نتوانيد او را خارج كنيد. آيا طمع داريد در حالی كه علی بن ابيطالب زنده است مهاجرين و انصار به پدرت زبير و رفيق او طلحه راضی شوند؟ علی علیه السلام ولی هر مرد و زن مؤمنی است همان‌گونه كه رسول الله صلی الله علیه واله می فرمود...

پسر زبير گفت:

ما هرگز چنين حرفی از رسول الله نشنيديم...

ام سلمه او را با منطق حق جواب داد و گفت:

اگر تو نشنيده ای خاله ات "عايشه" شنيده است و اين جاست، از او سؤال كن... من شنيدم كه می فرمود: "علی خليفه من بر شماست در زندگی و پساز مرگم، هر كس او را نافرمانی كند مرا نافرمانی كرده". ای عايشه، آيا به اين سخنان گواهی می دهی يا نه؟

عايشه نتوانست آن سخنان را انكار كند و گفت:

خدايا! بلي...

ام سلمه نصايح خود به عايشه را ادامه داد و گفت:

ای عايشه، از خدا بترس و بپرهيز آن گونه كه خدا و رسولش تو را برحذر داشته و صاحب سگ های "حوأب" نباش، مراقب باش زبير و طلحه تو را فريب ندهند؛ چون آن ها نمی توانند كاری برای تو نزد خدا انجام دهند.

عايشه به نصايح ام سلمه توجهی نكرد و پاسخ دل سوزی های او را با كينه و كراهت نسبت به امام داد.

ام سلمه نامه ای برای امام علیه السلام فرستاد و آنچه بين او و عايشه رخ داده بود و سرپيچی وی از حكومت امام را گزارش داد⁽¹⁾.

نشست مكه

عايشه، طلحه، زبير و عده ای ديگر از كينه توزان امام و آن هايی كه با امام بيعت نكرده بودند، كنفرانسی در مكه تشكيل دادند؛ عده ای از قبايل قريش كه كينه امام را به دل داشتند و با تمام وسايل با رسول خدا صلی الله علیه واله جنگيدند نيز در اين شهر محترم با آن ها هم فكر بودند.

تصميمات نشست

بزرگان توطئه، بايد شهری را برای جنگيدن انتخاب می كردند كه در اين باره تبادل نظر كردند و تصميماتی به شرح زير گرفتند:

1. اشغال بصره

تصميم گرفتند به سوی "بصره" لشكركشی كنند و آنجا را مركز شورش و قيام بر ضد حكومت امام قرار دهند؛ چون در آنجا ياران و طرفدارانی داشتند. از لشكركشی به "مدينه" خودداری كردند؛ زيرا در آنجا خليفه شرعی وجود داشت كه دارای سپاه و لشكر بود و توان رويارويی با او را نداشتند همان طوری كه از رفتن به "شام" خودداری كردند؛ چون معاويه در آنجا بود و ترسيدند ايجاد دردسر شود.

2. مطالبه خون عثمان را بنمايند

شعار خون خواهی عثمان را سر دادند و گفتند: عثمان در شهر حرام، مظلوم كشته شده است و خون و پيراهن او را برای سرپيچی از حكومت شرعي، شعار قرار دادند.

3. امام را در ريختن خون عثمان مسئول دانستند

در نشست مكه تصميم گرفتند كه مسئوليت كامل كشته شدن عثمان را به امام نسبت دهند و بگويند او قاتلان عثمان را پناه داده و آن ها را تسليم دادگاه نمی كند.

نيرنگ معاويه به طلحه و زبير

"معاويه" به "طلحه" و "زبير" نيرنگ زد و آن ها را نردبانی برای اهداف خود قرار داد. پس به دروغ بر آن ها منت گذاشت كه اگر بيعت امام را بشكنند از مردم شام برايشان بيعت می گيرد و اين نامه را برای زبير نوشت:

به بنده خدا اميرالمؤمنين زبير از "معاوية بن ابی سفيان":

سلام بر تو باد، من برای تو از اهل شام بيعت گرفتم. پس كوفه و بصره را تصرف كن، مبادا اجازه دهی پسر ابوطالب به تصرف آنجا از تو پيشی گيرد؛ چون برای او بعد از اين دو شهر چيزی نمی ماند و برای طلحه بعد از تو بيعت گرفتم، پس آشكارا خون "عثمان" را مطالبه كنيد و مردم را به آن دعوت كنيد و ليكن بايد كوشش كنيد و آستين ها را بالا بزنيد تا خدا شما را پيروز گرداند و دشمنتان خوار شود.وقتی اين نامه به زبير رسيد از خوشحالی در پوست خود نمی گنجيد، فوراً نزد طلحه رفت و او را باخبر كرد. طلحه نامه را خواند، ولی هيچ يک شكی در صداقت اين گرگ نكردند. آن ها به صورت جدی بر عليه امام شورش و قيام كردند تا اين كه بعد از سرنگونی حكومت امام برای خلافت آن ها مدرک باشد و خون "عثمان بن عفان" را طبق گفته معاويه شعار خود قرار دادند⁽¹⁾.

اين شكل تأسف بار، حاكی از میزان ضعف ايمان در جان مردم و تلاش آن ها برای رسيدن به حكومت و سلطنت است كه آن را وسيله ديكتاتوری و سوار شدن بر گردن مسلمانان قرار می دادند.

مجهز كردن لشكر به اموال

واليان "عثمان" لشكر "عايشه" را با اموال غارت شده از خزانه مركزی مجهز كردند. "يعلی بن اميه" كسی كه از جانب "عثمان" والی يمن بود لشكر را به ششصد شتر و ششصد هزار درهم مجهز كرد، "عبدالله بن عامر" حاكم عثمان بر بصره با مال زيادی كه از بيت المال اختلاس كرده بود به لشكر "عايشه" كمک كرد و هيچ يک از سران و رهبران لشكر عايشه از اموال حرام دست نمی كشيدند⁽²⁾.

لشكر كشی به سوی بصره

لشكر "عايشه" از مكه برای اشغال بصره حركت كرد و طبل جنگ را كوبيد و پرچم ها برافراشتند، نيروی منحرف از حق و صاحبان طمع برای ملحق شدن به لشكر عايشه يورش بردند، شعارشان مطالبه خون "عثمان" بود، خونی كه "طلحه"، "زبير" و عايشه ريخته بودند.

اين سپاه برای جنگ با سلطنت شرعی و شكاف در صفوف مسلمين شكل گرفت و به راستی رهبری آن گروه را افرادی گمراه به عهده داشتند.

خريد شتر

لشكر "عايشه" با سرعت به سوی بصره حركت كرد و در راه به چيزی توجه نداشت، در بين راه به "عرني" صاحب شتری بنام "عسكر" رسيدند، از او پرسيدند:

ای صاحب شتر، آيا شترت را می فروشي؟

گفت: بلي.

پرسيدند: چند؟

گفت: به هزار درهم.

گفتند: وای بر تو! مگر ديوانه اي؟! آيا كسی شتر را به هزار درهم می فروشد؟!

گفت: بلي، اين شتر طوری است كه نخواستم كسی را بگيرم مگر اين كه به او رسيدم، و كسی مرا طلب نكرد مگر اين كه او را جا گذاشتم.

گفتند: اگر می دانستی آن را برای چه كسی می خواهيم، بهتر از اين با ما معامله می كردي.

گفت: برای چه كسی آن را می خواهيد؟

گفتند: برای مادرت.

گفت: مادرم را در خانه رها كردم، روشن‌تر بگوييد.

گفتند: قصد ما ام المؤمنين "عايشه" است.

گفت: اين شتر بدون پرداخت پول برای شما.

گفتند: با ما به كاروان بيا تا تو را ناقه ای يمنی به همراه مقداری پول عطا كنيم.

با آن ها رفت، ناقه ای به همراه چهارصد درهم يا ششصد درهم به او دادند و شتر را تحويل گرفتند و آن را برای عايشه آماده كردند، پس بر آن بالا رفت تا با وصی رسول خدا صلی الله علیه واله مبارزه كند⁽¹⁾.

شتر او چون گوساله بنی اسرائيل شد كه دست هايی در اطرافش قطع و خون های زيادی ريخته شد.

آب حوأب

قافله "عايشه" بيابان را طی می كرد، به مكانی رسيدند كه آن را حوأب می ناميدند، سگ های قبيله به يوزه كشيدن و عوعو كردن پرداختند، عايشه ناراحت شد و به "محمد بن طلحه" گفت:

ای "محمد"، اين چه آبی است؟

گفت: آب حوأب است، ای ام المؤمنين.

عايشه با حالتی آشفته گفت:

بايد برگردم.

پرسيد: چرا ای ام المؤمنين؟!

گفت: شنيدم رسول خدا به زنانش می گفت:

"می بينم سگ های حوأب بر يكی از شما بانگ می زنند، برحذر باش ای "حميرا" كه تو نباشي"⁽²⁾.

پس محمد به سرعت گفت:

حركت كن، خدا تو را رحمت كند، به اين گفتار توجهی نكن.

او از جای خود حركت نكرد و اندوه و حزن بر او مستولی شد و به گمراهی تصميم خود يقين كرد و رهبران لشكر ناراحت شدند و بعضی از آن ها نزد او آمدند و گفتند:

ای مادر، حركت كن.

او حيران و سرگردان ماند، كلمات رسول خدا صلی الله علیه واله را تكرار می كرد و با صدايی پر از اندوه و حزن شمرده شمرده می گفت:

مرا برگردانيد، به خدا من صاحب سگ های حوأب هستم، مرا برگردانيد.

پسر خواهرش "عبدالله بن زبير" چون گرگی رسيد و زوزه می كشيد. گواهانی آورد كه وجدان شان را خريده بود، آن ها گواهی دادند كه اين آب حوأب نيست،و اين اولين شهادت دروغ در اسلام بود⁽¹⁾.

به اين ترتيب آن سخنان از فكر عايشه بيرون رفت و لشكر را برای جنگ با وصی رسول خدا صلی الله علیه واله و دروازه شهر علم او تحريک كرد.

در منطقه بصره

لشكر "عايشه" به سرعت بيابان را طی كرد تا به بصره رسيد، با حمله آن ها اهل بصره به شدت ترسيدند. والی بصره "عثمان بن حنيف" به سرعت "ابوالاسود دوئلي" را برای ملاقات عايشه فرستاد تا علت آمدنش را بپرسد. وقتی در برابر او قرار گرفت پرسيد:

ای ام المؤمنين، برای چه به اينجا آمده اي؟

پاسخ داد: خون "عثمان" را مطالبه می كنم...

ابوالاسود پاسخ او را با منطق داد و گفت:

از قاتلان عثمان هيچ کس در بصره نيست...

عايشه گفت: آن ها با علی بن ابيطالب هستند، آمدم اهل بصره را برای جنگ با او بشورانم، آيا هنگامی كه از تازيانه عثمان شلاق خورديد به نفعتان قيام نكرديم؟ اكنون كه به شمشير شما كشته شده نبايد قيام كنيم؟

ابوالاسود اين كلمات سست و بی پايه را نپذيرفت و گفت:

تو را به تازيانه و شمشير چه كار، تو همسر رسول خدا صلی الله علیه واله بوده اي، به تو دستور داده كه در منزلت بمانی و كتاب خدا را بخواني، جنگ و طلب خون خواهی بر عهده زنان نيست و علی نسبت به آن اولی تر است؛ زيرا هر دو از فرزندان "عبدمناف" هستند.

عايشه توجهی به گفتار منطقی او نكرد و بر تصميمش پافشاری كرد و گفت:

بر نمی گردم تا به هدفم دست يابم، ای اباالاسود آيا گمان می كنی كسی با من بجنگد؟عايشه گمان می كرد چون در حصار همسری پيامبر صلی الله علیه واله بوده كسی بر عليه او قيام نخواهد كرد.

ابوالاسود گفت:

به خدا قسم! با تو جنگ می كنند جنگی كه بسيار سخت است... .

ابوالاسود برگشت و از مذاكره با عايشه نتيجه‌ای نگرفت.

ابوالاسود با زبير

"ابوالاسود" به نرمی با "زبير" گفتگو كرد و گذشته درخشان او را در پاسخ به ندای امام در روز سقيفه يادآور شد و گفت:

ای "اباعبدالله"، مردم روزی تو را شناختند كه با "ابوبكر" بيعت كردند، تو شمشير خود را كشيده بودی و می گفتي: هيچ کس شايسته تر از پسر ابی طالب به اين امر نيست، پس امروز اين كار برای چيست؟

زبير با نفاق و مغالطه پاسخ داد:

خون "عثمان" را می خواهيم... .

ابوالاسود گفت: تو و "طلحه"، علی را برگزيديد.

و به اين ترتيب زبير برای دعوت حق نرم شد و ابوالاسود از او خواست اين مطلب را با طلحه در میان بگذارد.

ابوالاسود با طلحه

"ابوالاسود" خود را به "طلحه" رساند و از او خواست كه حق را بپذيرد و با مسلمانان متحد شود، اما نپذيرفت و بر تجاوز و دشمنی اصرار ورزيد⁽¹⁾.

ابوالاسود برگشت و فرماندار بصره را از شكست مأموريت خود آگاه کرد.

خطاب فرمانده بصره

"عثمان بن حنيف" فرماندار بصره اصحاب خود را جمع كرد و خطبه ای برای آن ها خواند و گفت:

ای مردم، شما با خدا بيعت كرديد، {يدالله فوق أيديهم فمن نكث فإنَّما ينكثُ علي نفسه ومن أوفي بما عاهد عليه الله فسيؤتيه أجراً عظيماً}⁽²⁾. دست خدا بالای دست هايشان است، پس هر كه پيمان بشكند تنها به زيان خود می شكند، هر كه در آنچه با خدا پيمان بسته وفادار بماند به زودی خدا پاداشی بزرگ به او می بخشد. به خدا قسم! اگر علی كسی را به اين امر شايسته تر از خود می ديد او را قبول می كرد، و اگر مردم با شخص ديگری بيعت می كردند او هم بيعت می كرد. او به هيچ يک از صحابه رسول الله صلی الله علیه واله نيازمند نيست، در حالی كه آن ها از او بی نياز نيستند، او در محاسن آن ها شريک است و آن ها در محاسن او شريک نيستند و "طلحه" و "زبير" با او بيعت كردند ولی نيتشان برای رضای خدا نبود. آن ها عجله كردند و قبل از شير دادن از شير بازگرفتند. در شير دادن قبل از ولادت، در ولادت قبل از آبستنی و از بندگان خدا ثواب درخواست كردند، آن ها گمان كردند

كه آن ها از روی كراهت بيعت كردند، اگر آن ها قبل از بيعتشان ناخرسند بودند، چون از مردان قريش بودند و می توانستند بگويند و عمل نكنند، مگر اين كه هدايت آن چيزی بود كه عموم مردم بر آن بودند و عامه مردم بر بيعت علی بودند. ای مردم، شما آن را چگونه می بينيد؟

اين خطبه پر از حجت و دليل و خالی از مغالطه های سياسی است و در آن دعوت به سوی حق است، "حكيم بن جبله" كه از شخصيت های بزرگ بصره بود آمادگی خود را برای كمک در صورت جنگ اعلام كرد⁽¹⁾.

پيمان صلح بين دو گروه

خون های زيادی از گروه "عايشه" و امام ريخته شد و بعد از جنگی كه هيچ يک بر ديگری پيروز نشد، پيمان صلح موقتی بين آن ها برقرار شد، تا امام اميرالمؤمنين علیه السلام وارد شود و گره اختلاف را باز كند. پيمانی را نوشتند و فرزند "حنيف" حاكم بصره، "طلحه" و "زبير" آن را امضا كردند، يكی از بندهای پيمان اقرار به حكومت فرزند "حنيف" بر بصره و سپردن بيت المال و نيروی مسلح به وی بود و ديگر اين که "طلحه"، "زبير" و "عايشه" اجازه داشته باشند در هر جای بصره سكونت كنند.

نقض پيمان

"ابن حنيف" به هدف اقامه نماز با مردم، تقسيم بيت المال بين آن ها و برقراری امنيت در نواحی بصره حركت كرد؛ اما گروه "عايشه" پيمان خود را شكستند و بر "ابن حنيف" حمله كردند و برای غارت بيت المال متفق شدند. جنگ را آغاز كردند و بر "ابن حنيف" هجوم بردند در حالی كه نماز عشا را با مردم می خواند و او را گرفتند، سپس به سوی بيت المال رفتند و چهل نفر از

نگهبانان آنجا را كشتند. "مروان" به "ابن حنيف" حمله كرد و اصحاب او را كشت، موهای سر و صورت و ابروهای او را كندند و او را بدون مو رها كردند⁽¹⁾.

روز جمل كوچک

اصحاب "عايشه" عمداً باعث فساد، تباهی و اخلال در نظم مملكت شدند. مردم بصره خشمگين شدند و به رهبری قهرمان مجاهد، "حكيم بن جبله" و تعداد سيصد مرد كه همه از "بنی عبدالقيس" بودند شمشيرهای خود را كشيدند و به اين ترتيب اصحاب عايشه فرار كردند. و آن روز به روز "جمل كوچك" ناميده شد. دو گروه در جنگ وحشتناكی با هم درگير شدند و فرزند "جبله" خود را بهخطر انداخت و از آزمايش سربلند شد. مردی از اصحاب "طلحه" ضربه ای بر پايش زد كه آن را جدا كرد، پس "حكيم" به زمين افتاد و پای قطع شده اش را کوبيد به كسی كه آن را قطع كرده بود و او را كشت.

اين قهرمان در حالی كه خون از پايش می آمد با سخت ترين شرايط جنگيد تا در دفاع از وصی رسول خدا صلی الله علیه واله به شهادت رسيد.

جنگ به نفع اصحاب عايشه به پايان رسيد آنان بر بصره مسلط شدند و فرزند "حنيف" را به قتل تهديد كردند و او نيز آن ها را به برادرش تهديد كرد كه از جانب امام حاكم مدينه بود؛ زيرا برادرش به خونخواهی وی برادران و فرزندان آن ها را در مدينه می كشت؛ پس رهايش كردند تا اين‌كه او به سوی امام علیه السلام رهسپار شد و در بين راه بصره به امام رسيد و از روی مزاح به امام گفت:

مرا پيرمرد به بصره فرستادی و امروز به سوی تو آمدم در حالی كه يک مو در صورتم نيست... .

اين حوادث موجب اختلاف بين مردم بصره شد، عده‌ای به امام علیه السلام ملحق شدند، عده ای ديگر به عايشه و گروه سوم گوشه‌گيری كردند.

درگيری برای نماز

"طلحه" و "زبير" برای امامت نماز جماعت از يكديگر پيشی می گرفتند، تا در آينده رهبر امت شوند، جدال آن ها منجر به فوت وقت نماز شد، به اين ترتيب "عايشه" دستور داد يک روز "محمد بن طلحه" و روز ديگر "عبدالله بن زبير" نماز بخواند⁽¹⁾. ابن زبير رفت كه با مردم نماز بخواند محمد بن طلحه او را كشيد و جلو ايستاد تا نماز بخواند، ابن زبير مانع شد، مردم بهترين راه برای پايان درگيری بين آن ها را قرعه ديدند، قرعه به نام ابن طلحه افتاد، وی با مردم نماز خواند و در نمازش خواند: {سَئَل سائلٍ بعذاب واقع}⁽²⁾: سؤال كننده از كفار عذاب حتمی رادرخواست كرد. اين آيه حاكی از عذابی است كه مسلمانان به خاطر طمع های سياسی عده ای ديگر به آن امتحان شدند.

اين رفتار مسخره بين مردم شايع شد و شاعری در اين باره گفت:

تباري الغلامان إذ صليا***وشحّ علي الملك شيخاهما

وما لي وطلحة، وابن الزبير***وهذا بذي الجذع مولاهما

فأمّهما اليوم غرّتهما***ويعلي بن منية ولاّهما⁽³⁾

دو نفر از پسران در نماز خواندن مسابقه دادند كه بزرگانشان برای رسيدن به خلافت حريصند.

مرا به "طلحه" و "زبير" چه كار كه انسانی تنومند سرپرست آنهاست.

مادرشان آن دو را تحريک كرده و "يعلی بن منيه" از آن ها سرپرستی می كند.

اقوام مختلفی برای رسيدن به حكومت حريص بودند، اگر آن ها پيروز می شدند چه می كردند؟ شكی نيست كه هر يک از آن دو بر عليه ديگری جنگ را

آغاز می كرد و برای آن ها مهم نبود كه مملكت را غرق در آشوب و فتنه كنند و باعث اندوه و حزن مردم شوند.

ياری خواستن امام از كوفه

امام علیه السلام برای غلبه بر سركشی "عايشه" چاره ای جز اين نديد كه از ارتش استفاده كند پس از كوفه كمک خواست؛ زيرا كوفه بزرگ ترين پايگاه لشكری در عصر او بود؛ بنابراين گروهی از بزرگان صحابه به رهبری مجاهد بزرگ "هاشم بن عتبه مرقال" را با نامه ای به سوی حاكم كوفه "ابو موسی اشعري" فرستاد که در آن بعد از نام خدا آمده است:

"أمّا بعد... فإنّي قد بعثتُ إليك هاشم بن عتبة، لتُشخص إلي مَن قِبلَك مِن المسلمين ليتوجَّهوا إلي قومٍ نَكثوا بَيعتي، وقَتَلوا شيعتي، وأحدثوا في الاسلام هذا الحَدَث العظيم،فَاشخص بالنّاس إلي معه حين يقدُمُ عليك، فإنّي لَم اوَلِّك المِصر الَّذي أنت فيه، ولم أقِرَّك عليه إلا لتكون مِن أعواني علي الحق، وأنصاري علي هذا الامر، والسلام"⁽¹⁾.

هاشم بن عتبه را به سوی تو فرستادم كه مسلمانان را با من همراه كنی تا با آنان كه بيعت مرا شكستند، ياران مرا كشتند و اين حادثه ناگوار را به بار آوردند روانه جنگ شوند، پس مردم را به همراه هاشم به سوی من روانه كن؛ زيرا من بيهوده تو را والی شهری كه در آن هستی نكردم جز آن كه برای حق ياري‌ام كني. والسلام.

وقتی گروه به كوفه وارد شدند هاشم نامه را به ابوموسی داد، اما ابوموسی آن را از بين برد و او را به زندان انداخت و شكنجه كرد و مردم را از شركت در جنگ بازداشت. مرقال نامه ای به امام نوشت و در آن امام را از موضع اين منافق و فساد وی مطلع كرد و امام را به عزل وی تشويق كرد. وقتی امام نامه را خواند،

فرزندش امام حسن علیه السلام ، صحابی بزرگ "عمار بن ياسر" و فرمانده "قيس بن سعد" را به همراه نامه عزل اشعری خائن به كوفه فرستاد و او را در صورت تأخير در اجابت و سرپيچی به عذاب و كيفر تهديد كرد.

وقتی امام حسن علیه السلام به همراه يارانش به كوفه رسيد، اشعری را به اطاعت فراخواند، ولی او اجابت نكرد و بر گمراهی و دشمنی اصرار داشت. امام حسن علیه السلام او را از منصب خود عزل و به جای او "قرضة بن كعب" را منصوب كرد، عمار ياسر خطبه بليغی خواند و اهل كوفه را به ياری امام علی علیه السلام و فداكاری نسبت به او فراخواند، در خطبه‌اش آمده است:

همانا اميرالمؤمنين علی بن ابيطالب علیه السلام كه خدا او را حفظ و ياری كند، من و فرزندش را به سوی شما فرستاده است تا شما را به سوی او دعوت كنيم؛ پس به سوی او كوچ كنيد و از خدا بترسيد، خدا را اطاعت كنيد كه به خدا قسم! اگر میدانستم بر روی زمين بشری داناتر به كتاب خدای متعال و سنت پيامبرش از اوست شما را بسيج نمی كردم و با او بيعت به مرگ نمی كردم.

ای اهل كوفه، خدا را، خدا را، به خدا قسم اگر امور به دست غير علی برسد شما را به بلای بزرگ گرفتار می كند. خدا می داند كه من شما را نصيحت كردم و آنچه را كه يقين داشتم به شما دستور دادم، من جز اصلاح قصدی ندارم تا آنجا كه می توانم و برای من توفيقی جز به لطف خدا نيست، به او توكل می كنم و به سوی او بازمی گردم.

خطبه عمار شامل دعوت به حق، وحدت كلمه و ياری برادر رسول خداست، كسانی كه در راه طمع و حفظ منافعشان بر عليه امام قيام كرده اند با خدا ارتباط و فهمی ندارند كه موجب خشنودی خدا گردد. سپس عمار خطبه ديگری خواند و در آن مردم را به ياری امام، فداكاری برای او و دفاع از ارزش های اسلامی فراخواند.

با اين كه اشعری در بين مردم خوار و ذليل شد اما مردم را به سركشی و نافرمانی فرامی خواند، وقتی "مالک اشتر" ديد كار او جز با اخراج از كوفه به اتمام نمی رسد به همراه گروهی از قبيله اش به دار الاماره حمله كرد و ابوموسی كه در آن ساكن بود شب را با ترس و نگرانی سپری كرد و چون هوا روشن شد به سوی مكه فرار كرد و در آنجا با بقيه بركنار شدگان با ننگ و خواری سكونت گزيد.

خطبه حجر بن عدی

صحابی بزرگ، شهيد جاويد "حجر بن عدي" برخاست و برای مردم خطبه خواند و آن ها را به ياری امام برحق و دعوت سبط پيامبر صلی الله علیه واله امام حسن علیه السلام فراخواند و گفت:

ای مردم، اين حسن فرزند اميرالمؤمنين است، شما او را به خوبی می شناسيد، يكی از پدرانش رسول خدا صلی الله علیه واله و ديگری امام رضی و امين، وصی رسول خداست، كسانی كه همتايی در اسلام ندارند. او سيد جوانان بهشت، سيد بزرگان عرب، كاملترين آن ها از لحاظ صلاحيت، برترين آن ها از لحاظ علم و عمل و فرستاده پدرش به سوی شماست كه شما را به سوی حق می خواند. خوشبخت كسی است كه آن ها را ياری كند و بدبخت كسی كه با آن ها مخالفت كند؛ پس او را ياری كنيد كه خدا شما را رحمت كند و خدا اجر و پاداش نيكوكاران را ضايع نمی كند.

مردم به ندای او به جهاد و ياری حق پاسخ مثبت دادند و چهار هزار نفر با كشتی و اسب رهسپار شدند و آن ها از ياری امام علیه السلام در جهاد خرسند بودند.

لشكر با سرعت به رهبری امام حسن علیه السلام بيابان را طی كرد تا به حضور امام علیه السلام در "ذی قار" رسيد. امام از پيروزی فرزندش و ورود لشكر چهار هزار نفری و سعی و كوشش آن ها خرسند بود.

خطبه امام در ذی قار

امام علیه السلام در "ذی قار" خطبه مهمی خواند و در آن بعد از نام خدا و اشاره به حوادث وحشتناكی كه پس از رحلت برادر و پسر عمويش رسول خدا صلی الله علیه واله با آن مواجه بود آمده است:

"الحمدلله علي كلِّ أمرٍ وحالٍ، في الغُدُوِّ والاصال. وأشهد أنَّ لا إله إلا الله، وأنَّ محمَّداً عبدُهُ ورسوله، ابتعثه رحمةً للعباد، وحياةً للبلاد، حين امتلات الارضُ فتنةً واضطرب حبلُها وعُبِدَ الشَّيطان في أكنافها، واشتمل عدُوُّ الله إبليسُ علي عقائد أهلِها، فكان محمَّد بن عبدالله بن عبدالمطلب الَّذي أطفأ اللهُ به نيرانَها، وأخمَدَ به شرارها، ونزع به أوتادَها، وأقامَ به مَيلَها، إمامُ الهدي، والنَبِي المصطفي صلی الله علیه واله ، فلقد صَدَعَ بما اُمِرَ به وبلَّغ رسالات ربِّه، فأصلح اللهُ به ذات البَين، وآمَنَّ به السُّبُل، وَحَقَّنَ به الدِّماء، وألَّف به بين ذوي الضَّغائن الواغِرَة في الصُّدور حتّي أتاهُ اليقين، ثُمَّ قبضهُ الله إليه حميداً.

ثُمَّ استخلف النَّاسُ أبابكرٍ فلم يألُ جُهده.

ثمَّ استخلف أبوبكرٍ عُمَرَ فلم يألُ جُهده.ثمَّ استخلف النّاسُ عُثمان بن عَفّان، فنال منكم ونِلتُم منه، حتِّي إذا كان مِن أمره ما كان أتَيتُموني لِتُبايعوني، فقلت : لا حاجة لي في ذلك ودخلتُ منزلي فاستخرَجتُموني، فَقَبَضتُ يدي فَبَسَطتُموها، وتَداككتُم عليّ حتّي ظَنَنتُ أنَّكم قاتليّ، أو أنَّ بعضكم قاتلُ بعضٍ، فبايعتُموني وأنا غيرُ مسرورٍ بذلك، ولا جَذِلٍ، وقد عَلِمَ اللهُ سبحانه أنّي كنتُ كارهاً للحكومة بين أمَّة محمَّدٍ صلی الله علیه واله ، ولقد سَمِعتُهُ يقول: ما مِن والٍ يلي شيئاً من أمرِ أمَّتي إلا اُتِي به يوم القيامة مَغلولةً يداه إلي عُنُقه علي رُؤوس الخلائق، ثُمَّ ينشَرُ كتابُه، فإن كان عادلاً نجا، وإن كان جائراً هوي، حتّي اجتمع عليّ مَلَؤكم، وبايعني طلحة والزَُّبير، وأنا أعرِفُ الغَدر في أوجُهِهما والنَّكث في أعينهما، ثمَّ استأذناني في العُمرة، فأعلَمتُهُما أن ليس العُمرةَ

يريدان، فسارا الي مكة، واستَخَفّا عائشة، وخَدَعاها وشخَصَ معهما أبناءُ الطُّلقاء فَقَدِموا البصرة فَقَتَلوا بها المسلمين وفعلوا المُنكر، فيا عجباً لاستقامتهما لابي بكرٍ وعمَر وبغيهما عليّ، وهُما يعلمان أنّي لستُ دون أحدهما ولو شئتُ أن أقولَ لَقُلتُ.

ولقد كان معاوية كتب إليهما من الشّام كتاباً يخدعهما فيه، فكتماه عنّي وخرجا يوهمان الطَّغام أنَّهما يطلبان بدم عثمان، والله! ما أنكرا علي منكراً ولا جعلا بيني وبينهم نصفاً، وإنَّ دم عثمان لمعصوبٌ بهما، ومطلوبٌ منهما... يا خيبة الدّاعي إلي ما دعا وبماذا اُجيب!! والله! إنَّهما لعلي ضلالةٍ صَمّاء، وجهالةٍ عَمياء، وإنَّ الشَّيطان قد ذَمَرَ لهما حزبه واستجلب منهما خَيله ورَجله ليعيد الجَور إلي أوطانه، ويرُدَّ الباطل إلي نصابه...".

"سپاس خدای را در هر كار و حالتي، در صبحگاهان و شامگاهان.

گواهی می دهم كه خدايی جز خدای يگانه نيست و محمد بنده و فرستاده اوست، او را مايه رحمت و بركت بندگانش قرار داد و همچون روح زندگانی در شهرها و سرزمين ها استوار ساخت در حالی كه زمين را آشوب و فتنه فرا گرفته بود و شيطان در سرتاسر آن فرمانروايی می كرد. محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب كسی بود كه خداوند به واسطه او آتش زمين را خاموش ساخت و میخ های سلطهشياطين را بيرون آورد و خواسته خويش را به واسطه او برپا ساخت. آن پيشوای هدايت و پيامبر برگزيده، پيام و رسالت پروردگارش را ابلاغ كرد و خداوند به واسطه او میان آدميان آشتی برقرار كرد و از خون‌ريزی جلوگيری كرد. میان كينه توزان ديرينه انس و الفت برقرار كرد تا اين كه خداوند او را با احترام به سوی خويش قبض روح كرد. سپس مردم ابوبكر را به خلافت برگزيدند. و ابوبكر عمر را جانشين خويش قرار داد و عمر نيز از هيچ كوششی فروگذار نكرد. سپس مردم عثمان بن عفان را جايگزين عمر كردند و او به خلافت رسيد و شما نزد من آمديد تا برای مصالح او بيعت بگيريد و من پاسخ دادم: مرا به اين كار نيازی نيست و به منزل خويش رفتم؛ اما شما مرا از خانه ام بيرون آورديد، دستانم را مشت كردم و

شما آن را بازكرديد طوری بر من يورش آورديد كه گمان كردم قصد كشتنم را داريد، يا گمان بردم كه بعضی از شما قصد كشتن برخی ديگر را دارند. خداوند سبحان می داند كه من برای حكومت میان امت پيامبر صلی الله علیه واله بی میل و رغبت بودم و از بيعت شما خشنود نشدم. و از پيامبر صلی الله علیه واله شنيدم كه فرمود:

هيچ والی نيست كه ولايت امت من را به عهده گرفته باشد جز آن كه در روز قيامت در حالی كه دستانش به گردنش زنجير شده است روی سر مردمان آورده می شود و نامه اعمالش را باز می كنند، اگر دادگستر بوده باشد رهايی می يابد و اگر ستمكار بوده باشد گرفتار خواهد شد، همه شما بر من جمع شديد و "طلحه" و "زبير" نيز با من بيعت كردند و من فريب، نيرنگ و پيمان شكنی را در چهره و چشمانشان خواندم، سپس از من برای انجام عمره اجازه گرفتند و به آن ها اعلام كردم كه مشكل شما عمره نيست، به سوی مكه حركت كردند و "عايشه" را سبک مغز يافته فريب دادند و به سوی بصره آمدند و به وسيله عايشه مسلمانان را كشتند و مرتكب منكر شدند. شگفتا! كه استقامت آن دو برای ابوبكر و عمر، و شورش و تجاوزشان برای من بود. آن‌ها می‌دانستند كه من از همه چيز خبر دارم و اگر می‌خواستم، زبان به سخن باز می‌كردم. "معاويه" از شام برايشان نامه اينوشته بود و آن دو را فريب داده بود. طلحه و زبير خود را به نادانی زدند و چنين تظاهر كردند كه آن ها در پی خون‌خواهی عثمانند. به خدا سوگند! كار زشتی در حق من مرتكب شدند و انصاف را رعايت ننمودند و اين در حالی بود كه ادعای خون‌خواهی عثمان را داشتند و عجب ادعای بيهوده ای بود، چگونه می توانستم آن را پاسخ بگويم؟ به خدا سوگند! آن دو در گمراهی محض و نادانی كوركورانه غوطه‌ور بودند و شيطان لشكر خويش را برای آن ها به كار گرفته بود و سپاهيانش را برای آن دو جمع‌آوری كرده بود تا ستمكاری را به سرزمين‌ها برگرداند و باطل را بار ديگر منتشر گرداند.

سپس امام علیه السلام دست‌های خود را به آسمان بلند كرد و گفت:

"اللهم إنَّ طلحة وزبير قَطَعاني وظَلَماني وألَبّا عليّ، ونكثا بيعتي فَاحلُل ما عَقَدا، وانكث ما أبرَما، ولا تغفِر لهما أبَداً، وأرِهِما المَساءَةَ فيما عَمِلا وأمَّلا..."⁽¹⁾.

"خدايا، طلحه و زبير پيوند مرا گسستند، بر من ستم كرده و بيعت مرا شكستند و مردم را بر من شوراندند. خدايا، آنچه را بستند تو بگشا، و آنچه را محكم رشته اند پايدار مفرما، و آن ها را هرگز نيامرز و آرزوهايی را كه برای آن تلاش می كنند بر باد ده...".

فرمانده بزرگ مجاهد "مالک اشتر" به سوی امام آمد و گفت:

ای اميرالمؤمنين، ناراحت نباش، کار طلحه و زبير برای ما غيرقابل تصور نبود، اين‌ها با اختيار خود اين کار را کردند و بدون اين كه از ما ستمی به آن ها شده باشد از ما جدا شدند و آتش فتنه را بر عليه ما ظالمانه برافروختند، بدون هيچ دليل و برهانی لباس ننگ و عار پوشيدند. اگر گمان می كنند عثمان مظلوم كشته شده است پس بايد يک نفر از آل عثمان ادعای قصاص كند؛ اما من گواهيمي‌دهم كه خودشان عثمان را كشتند. ای اميرالمؤمنين، گواهی می دهم که اگر به اطاعت تو بازنگردند، آن ها را به فرزند "عفان" ملحق می كنيم.

امام علیه السلام در خطاب جالب خود به امور زير اشاره كرده است:

صلی الله علیه واله ، عظمت جهاد و خدمات او بر امت را ناديده گرفته و عمداً به انكار فضايل او پرداخته و از مقامش چشم پوشی كردند و معامله با او از روی دشمنی بود كه اين مطلب را در بعضی از بحث های كتاب بيان كرديم.

اين بعضی از مطالب امام در بندهای خطبه اش بود.

اصحابی كه همراه امام بودند

گروهی از بزرگان صحابه در جنگ با "عايشه" همراه امام بودند آن‌گونه كه در جنگ با "معاويه" نيز همراه وی بودند، به يقين، همراهی آنان با امام به سبب هدايت و بصيرت آنان بود نه به دليل عطوفت، هوای نفس و تقليد؛ زيرا آنان يقين داشتند که امام بر حق و دشمن او بر باطل است. و قول پيامبر صلی الله علیه واله را درباره او فراموش نكرده بودند كه فرمود: "علی بر حق است و حق با علی است، علی نسبت به من چون "هارون" نسبت به "موسي" است".

"محمد بن حبيب قرشی بغدادي" متوفی 225 هجری اسامی بعضی صحابه امام را در جنگ جمل اعلام كرده است، جنگی كه قرشيان آن را به وجود آورده بودند. آنان عبارتند از:

8 . "ابو امامة عبدی بن عجلان الباهلي"، در جنگ جمل و صفين با امام بود، از امام روايت شده است كه او به مجروح حمله نمی كرد، فراری را تعقيب و لباس كشته شده را غارت نمي‌كرد.

أعور يبغي أهله محلاّ*** قد عالج الحياة حتي ملاّ

يک چشمی كه به دنبال اهل و عياش بود، آن قدر زندگی كرد كه از زندگی به تنگ آمد.

او در جنگ صفين به دفاع از برادر رسول خدا صلی الله علیه واله و دروازه علم او و در مبارزه با پيشوايان كفر و گمراهی به شهادت رسيد.

حق منحرف شد و هنگام برافراشتن قرآن ها در لشكر امام فساد ايجاد كرد و دارای مواقع ننگ آوری است كه در يكی از بحث های كتاب ذكر كرديم.

اين ها بعضی از اصحاب بودند كه "محمد بن حبيب قريشي" نام آن ها را ذكر كرده است⁽¹⁾.

لشكر امام در بصره

لشكر امام از "ذی قار" حركت كرد: آن ها شک نداشتند كه در كنار برادر رسول الله صلی الله علیه واله و دروازه شهر علم او و پيرو حق‌اند، با گروه متجاوزی می‌جنگند كه هدفی جز رسيدن به مقام و حكومت ندارند. لشكر امام در مسير خود به "زاويه" در نزديكی بصره رسيد. امام در آنجا توقف كرد و نماز خواند و بعد از فراغت از نماز شروع به گريستن كرد و اشک از چشمان مباركش چون سيل بر وجناتصورتش جاری بود، او به خدای متعال تضرع و زاری می كرد تا از خون‌ريزی بين مسلمانان جلوگيری كند و از مصيبت و نابودی اجتناب شود و مسلمانان بر وحدت كلمه و هدايت و حق اجتماع نمايند.

دعوت امام به صلح

قبل از اين كه آتش جنگ شعله‌ور شود امام فرستادگان صلح را نزد قوم فرستاد و آن ها را از عقاب خدای متعال در ايجاد شكاف بين مسلمانان و ريختن خون آنان برحذر داشت، از جمله فرستادگان امام:

1. صعصعة بن صوحان

امام علیه السلام برای ملاقات "طلحه"، "زبير" و "عايشه"، "صعصعه بن صوحان" را فرستاد به همراه نامه‌ای كه در آن، حرمت آن چه را كه انجام داده بودند از كشتن مسلمانان در بصره و شكنجه و آزار نسبت به صحابی رسول الله صلی الله علیه واله "عثمان بن حنيف"، يادآور شده بود. صعصعه برای انجام رسالتش حركت كرد و ابتدا طلحه را ملاقات كرد.

با طلحه: صعصعه نامه امام را به طلحه داد و او را به صلح فراخواند؛ اما طلحه بر تجاوز و دشمنی اصرار كرد و راه جنگ را به روی امام گشود و هيچ‌گونه پاسخی به ندای حق نداد.

با زبير: صعصعه با زبير ملاقات كرد و نامه امام را به او داد و او را ملايم‌تر و نرم‌تر از طلحه يافت.

با عايشه: صعصعه به سوی عايشه رفت و نامه امام علیه السلام را به او داد؛ اما او اصرار بر جنگ داشت و به صعصعه گفت:

من برای درخواست خون عثمان خروج كردم. به خدا قسم! اين كار را می‌كنم.

صعصعه ناموفق برگشت و به امام علیه السلام گفت:

آن ها هدفی جز جنگيدن ندارند.

امام ناراحت شد و فرمود:"ما از خدا كمک می‌خواهيم...".

2. عبدالله بن عباس

امام علیه السلام برای ملاقات با قوم، دانشمند امت، " عبدالله بن عباس" را فرستاد كه با منطق قاطع خود با آن ها بحث كند. ابن عباس به سرعت نزد آن ها رفت و اول با طلحه ملاقات كرد.

با طلحه: ابن عباس، بيعت طلحه را به با امام را يادآوری کرد. طلحه گفت: با علی در حالی بيعت كردم كه شمشير بالای گردنم بود.

ابن عباس اين حرف را رد كرد و گفت:

من ديدم با علی داوطلبانه بيعت كردي، آيا قبل از بيعت كردن او به تو نگفت اگر دوست داری با تو بيعت كنم؟ و تو گفتي: نه، ما با تو بيعت می كنيم...؟.

طلحه نتوانست اين سخن را انكار كند و به بهانه تراشی برای نافرمانی خود پرداخت و گفت:

اين سخن را به من گفت ولی چون مردم با او بيعت كردند من نتوانستم خلاف آن ها عمل كنم.

به خدا ای پسر عباس، گروهی كه با او بودند او را مغرور كرده بودند ... .

ای پسر عباس، من و زبير كه از اصحاب بزرگ رسول خدا صلی الله علیه واله بوديم در حالی كه مردم با شمشير دور او را احاطه كرده بودند نزد او آمديم، ولی او با تمسخر به ما گفت: اگر دوست داريد با شما بيعت كنم؟.

اگر ما می گفتيم: بلي، آيا گمان می كنی او آن كار را می كرد؟ وقتی مردم با او بيعت می كردند، خود را از بيعت خلع و با ما بيعت می كرد؟ به خدا قسم! آن كار را نمي‌كرد. برای ما حرمتی قايل نبود و به اين دليل ما با كراهت بيعت كرديم و اکنون خون عثمان را طلب می كنيم. به پسرعمويت بگو اگر می خواهد خون مسلمانان حفظ و امور امت اصلاح شود قاتلين عثمان را كه نزد اويند به ما تحويل دهد و خود را از خلافت خلع كند و کار را به شورای مسلمانان واگذار كند تا

شخص مناسبی را انتخاب كنند. همانا علی مانند يكی از ماست و هيچ تفاوتی با ما ندارد. اگر اين شرط را رد كرد چيزی جز شمشير بين ما نخواهد بود... .

گفتار طلحه پر از مغالطه بود و هيچ دليل و حجت منطقی نداشت. آيا صلاح است امام بعد از آن كه مسلمانان با او بيعت كردند از مقام خود استعفا دهد؟ آن هم بيعت عمومی ای كه هيچ يک از خلفا چنين بيعتی نداشتند؟ چگونه امام خود را از منصبش بر كنار و امت را در فتنه و هلاكت غرق كند؟!

ابن عباس سخنان طلحه را رد كرد و گفت:

ای "ابا محمد"، انصاف ندادي، آيا تو به ياد نمی آوری كه عثمان را به مدت ده روز محاصره كردی و آب شيرين را از او دريغ كردی و او از آب چاه خانه اش استفاده می كرد، حتی علی با تو درباره آب رساندن به عثمان گفتگو و تو آن را نپذيرفتي؟

وقتی اهل مصر كار تو که صحابی رسول الله صلی الله علیه واله هستی را ديدند با سلاح خود به عثمان حمله کردند و او را كشتند. سپس مردم با مردی دارای سابقه فضل و نزديكی به رسول الله صلی الله علیه واله بيعت كردند. تو و رفيقت نيز داوطلبانه و بدون كراهت بيعت كرديد، سپس آن را شكستيد. پس به خدا قسم! اقرار تو به بيعت با ابوبكر، عمر و عثمان و حمله‌ات به پسر ابی طالب، عجيب است! به خدا قسم! علی از آن‌ها كمتر نيست.

طبق سخن تو كه قاتلان عثمان را طلب می كنی بايد گفت پس كسی كه عثمان را كشته می شناسی و بر تو پوشيده نيست. طبق سخن ديگر تو كه اگر شرايطت پذيرفته نشود بين ما شمشير خواهد بود، پس به خدا قسم! می دانی كه علی نمي‌ترسد ... .

ابن عباس سخنان بي‌اساسی را كه طلحه برای جنگ با حق و خروج بر امام زمانش عنوان می كرد با دليل و منطق پاسخ داد. طلحه با تهديد گفت:

حالا بيا ما را با جنگت واگذار... .

ابن عباس داستان طلحه را به امام علیه السلام گزارش داد و امام با ناراحتی فرمود:

"ربَّنا افتَح بيننا وبين قومِنا بالحقِّ وأنت خيرُ الفاتحين"⁽¹⁾.

"بارالها، میان ما و قوممان به حق راهی بگشای و داوری كن كه تو بهترين داوري".

با عايشه: امام علیه السلام ابن عباس را برای ملاقات با عايشه فرستاد و به او دستور داد كه به او بگويد:

"إنَّ هذه الامور لا تُصلحها النِّساء، وإنَّك لم تؤمَری بذلك، فَلِمَ تَرضين بالخروج عن أمر الله فی تَبَرُّجك؟ وبيتك الَّذی أمَرَك النَّبی صلّی الله عليه وآله بالمُقام فيه؟ حتّی سِرتِ إلی البصرة فقتلتِ المسلمين؟ وعمدتِ إلی عُمّالی فأخرجتِهم؟ وأمرتِ بالتَّنكيل بالمسلمين؟ وأبَحتِ دماء الصالحين؟ فَارعی وراقبی الله عزَّ وجل، فقد تعلمين أنَّك كنتِ أشدَّ النّاس علی عثمان، فما عدا مِمّا بدا"⁽²⁾.

"اين از كارهايی نيست كه زنان آن را اصلاح كنند. چگونه از دستور خدا در آشكار كردن زينت خود و سکونتت در خانه‌ای كه پيامبر صلی الله علیه واله تعيين كرده بود به راحتی خارج شدي؟ به بصره آمدی و مسلمانان را كشتي، به كارگزارانم هجوم بردی و آنان را عزل كردی و دستور شكنجه مسلمين را دادی و خون صالحين را مباح دانستي. پس از خدای متعال بترس، به خوبی می‌دانی از سخت‌ترين و دشمن‌ترين مردم نسبت به عثمان بودي، چه شد که عوض شدي؟.

ابن عباس در آغاز دعوت به حق تمام راه های توجيه عايشه برای خروجش بر امام را بست و هيچ مشروعيتی در خروج از خانه‌اش، كشتن مسلمانان و غارت اموال بيت المال برای او نگذاشت. حديث امام علیه السلام را بر عايشه خواند.

عايشه در جواب به او گفت:ای ابن عباس، پسر عموی تو گمان می كند كه تمام مملكت را مالک است، نه به خدا! آنچه در دست ماست بيشتر از آن است كه در دست اوست...

ابن عباس آن گفته را رد كرد و گفت:

ای مادر، اميرالمؤمنين، فضل و سابقه بسيار در اسلام دارد و در اين راه رنج های زيادی كشيده است... .

عايشه فوراً گفت:

چرا رنج طلحه را در روز احد نمي‌گويي؟

ابن عباس پاسخ داد:

به خدا! هيچ کس را با فضيلت‌تر از علی نمي‌شناسم.

نصيحت ابن عباس برای عايشه مفيد نبوده و در برابر منطق قاطع او تسليم نشد و بر نافرمانی خود اصرار ورزيد. پس ابن عباس به او گفت:

خدا را، خدا را، درباره خون مسلمانان!

عايشه فوراً گفت:

چه خونی برای مسلمانان است، مگر اين كه علی خود و همراهانش را می كشد؟

ابن عباس از گفتار بيهوده و عدم توجه او به ريختن خون مسلمانان تبسم كرد، عايشه به او گفت:

به چه می‌خندی ای ابن عباس؟

ابن عباس گفت:

كسانی كه با علی علیه السلام همراهند با بصيرت خون خود را در راه او می ريزند، سپس عايشه را ترک كرد؛ چون او توجهی به نصايح ابن عباس نداشت و بر عقيده خود پافشاری می کرد.

با زبير: ابن عباس نزد زبير رفت و او را تنها ملاقات کرد؛ زيرا می‌ترسيد فرزندش "عبدالله" که از دشمنان سرسخت امام علیه السلام بود آنجا باشد. پس نصيحتامام را به او عرضه كرد، بين آن ها بعضی احاديث رد و بدل شد و نزديک بود كه زبير نرم شود؛ اما يكی از افراد به سرعت نزد عبدالله پسر زبير رفت و او را از آمدن ابن عباس نزد پدرش باخبر كرد. عبدالله که از دشمنان سرسخت امام علیه السلام بود ترسيد پدرش جواب مثبت به دعوت ابن عباس بدهد، به همين دليل با سرعت نزد پدرش رفت و مناظراتی بين او و ابن عباس روی داد و توانست پدرش را منصرف كند. ابن عباس از كار مهم خود دست كشيد و امام علیه السلام را از نتيجه آن باخبر كرد.

امام علیه السلام با طلحه و زبير

امام علیه السلام به فرستادن اشخاص نزد "زبير"، "طلحه" و "عايشه" اكتفا نكرد و خود شخصاً خارج شد تا حجت را بر آن ها تمام كند. طلحه و زبير را ملاقات كرد و به آن ها گفت:

"از عايشه در مورد چهار فضيلت من بپرسيد و او به خدا و رسولش سوگند دهيد که صادقانه گواهی دهد؛ بر اين که آيا مردی از قريش سزاوارتر از من به خدا و رسولش می شناسد، قبل از تمام مسلمانان اسلام آورده و با شمشير و نيزه ام محافظ رسول الله صلی الله علیه واله از كفار عرب بوده ام. بر برائت من از خون عثمان. بر اين كه هيچ کس را به بيعت خود وادار نكردم و بر اين که من بهترين گفتار را درباره عثمان داشتم.

طلحه جواب ناخوشايندی داد ولی زبير نرم و ملايم شد، امام به سوی اصحابش برگشت. آن ها پرسيدند: آن دو مرد چه گفتند؟ امام علیه السلام فرمود:

"وضع آن‌ها مختلف است، زبير به دنبال لجاجت است و هرگز با شما نمي‌جنگد؛ اما طلحه وقتی از حق سؤال می كنم جواب مرا به باطل می دهد، من

با يقين با او برخورد می كنم و او با شک با من به مقابله بر می خيزد. به خداقسم! حق به او نفعی نمی رساند و باطل به او ضرر می رساند و در بين گروه كشته می شود.."⁽¹⁾.

آنچه امام علیه السلام خبر داد تحقق پيدا كرد و طلحه بر زمين افتاد و خودش را بر باطل نابود كرد.

امام علیه السلام با زبير

امام علیه السلام خواست زبير را ببيند و او را از گمراهی نجات دهد، پس به سوی او روانه شد در حالی که بدون سلاح و بر استر خاكستری رسول خدا صلی الله علیه واله سوار بود. صدا زد: زبير كجاست؟ زبير مسلح به سوی او خارج شد، اين خبر به عايشه رسيد، عايشه صيحه زد و گفت:

وای از جنگ ای اسما!⁽²⁾

به او گفته شد علی بدون سلاح است، پس آرام شد. امام زبير را در آغوش گرفت و با لطف به او گفت:

"برای چه خروج كردي؟".

گفت: خون عثمان.

امام به اين بهانه بی اساس توجهی نكرد و قول رسول الله صلی الله علیه واله را متذكر شد و فرمود:

"به خدا قسمت می دهم آيا به ياد می آوری كه من و تو در سقيفه بنی فلان بوديم و كشتی می گرفتيم، رسول الله صلی الله علیه واله از آنجا گذشت و به من گفت: گويا تو او را دوست داري؟ گفتم: چه مانع می شود كه او را دوست داشته باشم؟ او بر دين من و فرزند عمه من است؟ پس رسول خدا فرمود: او با تو می جنگد در حالی كه ظالم است".

زبير نتوانست آن را انكار كند و با حزن و اندوه گفت: خدايا، بلي.

امام علیه السلام فرمود: "برای چه با من می جنگي؟".گفت: به خدا فراموش كرده بودم، اگر آن را به ياد داشتم بر تو خروج نمی كردم و با تو نمی جنگيدم.

زبير برگشت با موجی از حزن و اندوه و پشيماني، پشيمانی سختی كه در اثر كوتاهی برای خود به وجود آورده بود. امام به سوی اصحابش برگشت، به او گفتند:

ای اميرالمؤمنين، به سوی مردی رفتی كه سراپا مسلح بود و تو بدون سلاح بودي؟

امام فرمود:

"آيا می دانيد آن مرد كه بود؟ او زبير فرزند "صفيّه" عمه رسول الله صلی الله علیه واله بود، و قول داد كه با شما نجنگد ... ، من حديثی از پيامبر صلی الله علیه واله برای او روايت كردم، او گفت: اگر من آن را به ياد داشتم به اينجا نمی آمدم...".

اصحاب فرياد زدند:

سپاس خدای را ای اميرالمؤمنين، ما در اين جنگ جز از او نمي‌ترسيديم و غير از او از كسی هراس نداشتيم⁽¹⁾.

دعوت به كتاب خدا:

وقتی تلاش و كوشش طاقت فرسای امام برای صلح به جايی نرسيد اصحاب خويش را فراخواند و قرآنی را بلند كرد و فرمود، كيست كه اين قرآن را بگيرد و اين قوم را به عمل به آن فراخواند با علم به آن كه به او حمله ور می شوند و او را به شهادت می رسانند؟.

همه ساكت شدند به جز جوانی مؤمن كه اهل كوفه بود، بپاخاست و گفت:

آن منم ای اميرالمؤمنين!

جوان خود را برای مرگ آماده كرده بود؛ اما امام علیه السلام به او توجهی نكرد و دوباره اصحاب خود را به اين مهم فراخواند. همان جوان برای بار دوم اعلام آمادگی كرد و امام قرآن را به او داد و جوان به سوی میدان جنگ حركت كرد و روبروی شتر "عايشه" ايستاد و صدايش را به دعوت به حكم قرآن بلند كرد؛ پس به او حملهكردند. دست راستش را قطع كردند، قرآن را به دست چپ گرفت و آنان را به عمل به كتاب خدای متعال دعوت كرد؛ پس اين بار دست چپش را از بدن جدا كردند. قرآن را به دندان گرفت و خون از تنش روان شد و گفت:

خدا را درباره خون ما و خون خودتان...

از هر طرف به او حمله ور شدند و او را تيرباران كردند؛ پس جسمش به زمين افتاد و مادرش در حالی كه می گريست مرثيه می خواند و می گفت:

يا ربِّ إنّ مسلماً أتاهم***يتلو كتاب الله لا يخشاهُم

فخضّبوا من دمه لَحاهُم*** وأمّهُ قائمة تراهم⁽¹⁾

خدايا، مسلمانی آمد تا كتاب خدا را بر آن ها تلاوت كند اما آن ها نترسيدند.

از خون او نيزه ها را رنگين كردند در حالی كه مادرش عايشه ايستاده بود و می ديد.

امام بعد از شهادت آن جوان راهی به جز جنگ نديد و به اصحابش فرمود:

"اكنون جنگيدن برای شما حلال و زدن برای شما نيكوست...".

آماده شدن برای جنگ:

امام، "حصين بن منذر" جوان را فرا خواند و به او فرمود:

"ای حصين، اين پرچم را بگير، به خدا قسم! هرگز پرچمی از اين هادي‌تر در گذشته به اهتزاز درنيامده و در آينده هم به اهتزاز در نمي‌آيد. مگر پرچمی كه برای رسول الله صلی الله علیه واله به اهتزاز درآمد".

و امام خواند:

لِمن راية سَوداء يخفق ظِلُّها*** إذا قيل قدِّمها حُصينٌ تَقَدَّما

يقدِّمها للموت حين يزيرُها*** حِياض المنايا يقطر الموتُ والدِّما⁽¹⁾

اين پرچم سياه از آن كيست كه به اهتزاز درآمده؟! هنگامی كه به حصين بن منذر گفته می شود: پيشروی كن؛ پرچم را با خود حمل می كند و به سوی مرگ پيش می رود در حالی كه دريای مرگ و خون جاری است.

جنگ عمومي:

چون امام علیه السلام از صلح مأيوس شد لشكرش را آماده كرد و فرماندهی لشكرش را به "مالک اشتر"، "عمار بن ياسر" و ديگر بزرگان صحابه سپرد. زره رسول خدا صلی الله علیه واله را خواست و آن را پوشيد و سوار استر رسول خدا صلی الله علیه واله شد و پيش روی لشكرش ايستاد، پرچم را بالای سرش گشود و "قيس بن اباده" پيش روی او ايستاد و اين اشعار را خواند:

هذا اللِّواءُ الَّذي كنّا نَخِفُّ***مع النَّبي وجبريلٌ لنا مددا

ما ضرَّ مَن كانت الانصار عَيبَتَهُ***أن لا يكون له مِن غيرها أحداً

قومٌ إذا حارَبوا طالت أكفُّهُم***بالمشرَفِيّة حتّي يفتحوا البلدا

اين پرچمی است كه ما آن را با پيامبر صلی الله علیه واله حمل می كرديم و جبريل ما را به واسطه آن كمک می كرد.

كسی كه انصار ياری اش كند ضرر نمی كند هر چند كه كس ديگری نداشته باشد.

انصار مردمانی هستند كه اگر دست به شمشير ببرند شمشير را رها نمی كنند تا شهر را تصرف كنند.

لشكر "عايشه" با صفوف مرتب آمد و شتری که عايشه را حمل می كرد افسارش در دست "كعب بن شور" بود. عايشه صدايش را بلند كرد و گفت:

يا معشر الازد عليكم أمَّكم***فإنَّها صلاتُكم وصومُكم

والحُرمة العظمي الَّتي تَعُمُّكم***فاحضروها جدَّكم وحَزمَكم

لا يغلبَن سُمُّ العدوِّ سُمَّكم***إنَّ العَدُوَّ إن علاكم زَمَّكم

وخصَّكم بجوره وعمَّكم***لا تفضحوا اليوم فداكم قومكم⁽¹⁾يا معشر الازد

ای طايفه ازد، بر شما باد نگاهداری مادرتان، زيرا اين مادر همچون نماز و روزه شماست.

اين مادر همه ی شماست كه احترام او گران است؛ پس با جديت و احتياط آماده جنگ باشيد.

مبادا نام دشمن بر نام شما غلبه كند اگر دشمن بر شما پيروز شود.

به شما رحم نكرده و نابودتان می كند و به همه ستم روامی دارد، امروز خود را رسوا نكنيد.

مردی از "بنی ضبه" پيش آمد كه در دستش شمشيری بود، جلو شتر عايشه ايستاد و با صدای بلند گفت:

أضرِبُهُم ولو أري عليّاً*** عَمَّمتُهُ أبيض مَشرَفِيّا

أريح منه معشراً غويّا

اگر علی را ببينم شمشير بر سر او می گذارم و مردمان گمراهی را از شر او خلاص می كنم.

مردی از اصحاب امام كه به او "امية العبدي" می گفتند شعر او را پاسخ داد و گفت:

هذا علي والهدي سبيلُهُ*** والرشد فيه والتقي دليلُهُ

من يتبَع ِ الحقَّ يكن خليلَهُ

اين همان علی است كه شيوه او هدايت و راهنمايی مردم است و كمال و تقوی رهنمون راهش می باشد.

و هر كسی پيرو واقعی حق و حقيقت باشد از آن حضرت پيروی می كند و به او دست دوستی می دهد.

امام علیه السلام به آن ها حمله كرد و پرچم را به دست چپش و شمشير برهنه ذوالفقار را به دست راستش گرفت، شمشيری كه از دين خدا دفاع می كرد و بامشركين در عهد رسول الله صلی الله علیه واله می جنگيد. دو گروه سخت به جنگ پرداختند. اصحاب امام تصميم به حمايت از امامشان، وصی رسول الله صلی الله علیه واله گرفتند و اصحاب عايشه تصميم به حمايت از مادرشان گرفتند. مردی از اصحاب عايشه كه به او "ابو الحرباء" می گفتند به لشكر امام حمله كرد و می گفت:

أنا أبو الحرباء واسمي عاصمٌ*** وأمُّنا أمٌّ لها محارمُ

من ابو الحرباء و اسمم "عاصم" است، به راستی مادر ما مادری است كه حرمت دارد.

او را كشتند. مرد ديگری از لشكر عايشه به اصحاب امام حمله كرد و با صدای بلند گفت:

نحن نوالي اُمَّنا الرضيّه*** وننصر الصحابة المرضيه

ما از مادر راضی و او را دوست داريم و اصحاب مرضيه را ياری می‌كنيم.

مردی از اصحاب امام راه را بر او بست و گفت:

دليلكم عجل بني اميّة*** وامُّكم حاسرة شقيّة

هاوية في فتنة عميّة

راهنمای شما گوساله بنی اميه است و مادرتان بدون حجاب و بيچاره است.

اين فتنه كورهاست.

و ضربتی بر سر او زد و آن را شكافت و به زمين افتاد. هر دو گروه رجز را در اين جنگ به كار گرفته بودند و اهداف خود را اعلام و سبب جنگيدن با گروه ديگر را بيان می‌كردند.

پسر زبير و مالک اشتر

"عبدالله بن زبير" به میدان جنگ آمد و "مالک اشتر" روبروی او ظاهر شد و روی سينه "ابن زبير" نشست، پس با صدای بلند طلب كمک كرد و گفت:

اقتلوني ومالكاً*** واقتلوا مالكاً معي

مرا و مالک را بكشيد و بكشيد مالک را با من.مالک اشتر پای ابن زبير را گرفت و آن را در خندق افكند و گفت:

به خدا قسم! اگر قرابت تو با رسول خدا صلی الله علیه واله نبود نمي‌گذاشتم عضوی از بدنت جمع باشد. و وقتی عايشه مبارزه عبدالله پسر خواهرش را با مالک اشتر شنيد كنترل خود را از دست داد و گفت:

هر كس بشارت سلامتی عبدالله را به من بدهد ده هزار درهم به او می‌دهم.

و بعد از آن مالک بر عايشه وارد شد، پس مالک را مورد عتاب قرار داد و گفت:

ای اشتر تو بودی كه خواستی پسر خواهر مرا در جنگ جمل بكشي...

اشتر چنين پاسخ گفت:

أعائش لو لا أنني كنتُ طاوياً***ثلاثاً لالفَيتِ ابن اُختك هالكاً

غداة ينادي والرِّجال تحوزهُ***بأضعف صوتٍ: اقتلوني ومالكاً

فنجّاه منّي أكلُهُ وشبابُهُ***وأنّي شيخٌ لم أكن متماسكا⁽¹⁾

ای عايشه، مگر نه اين كه من سه روز گرسنه بودم و تو پسر خواهرت را هلاک شده می ديدي؟

در آن روزی كه با صدای ضعيف فرياد می زد: من و مالک را بكشيد.

دو چيز او را از من نجات داد، يكی جوانی و ديگری سيری او در حالی كه من پير و گرسنه بودم.

مرگ زبير

"زبير" دل نازک و بسيار دوستدار اهل بيت علیهم السلام بود و خود را به دوستی ملک و فريب فرزندش در اين مهلكه انداخته بود، مگر اين كه بعد از ديدن امام به آگاهی برگشت و گفت:

اخترت عاراً علي نار مؤجّجة***ما أن يقوم لها خلق من الطين

نادي عليّ بأمر لست أجهله***عار لعمرك في الدنيا وفي الدين

فقلت: حسبك من عذل أبا حسن***فبعض هذا الذي قد قلت : يكفيني⁽¹⁾اخترت عاراً علي

ننگ و عار را بر آتش برافروخته جهنم برگزيدم؛ زيرا كسی از بنی آدم برای آن اقدامی نمی كند.

علی مطلبی را به من گوشزد كرد كه از آن بی اطلاع نبودم و چنين گفت كه : به جانت سوگند كه اين ننگ دنيا و آخرت توست.

به او گفتم: همين اندازه كه مرا سرزنش كردی كافی است.

حيرت زده شده بود و به سوی "عايشه" حركت كرد و گفت:

ای ام المؤمنين، به خدا قسم! من هيچ جايی قرار نگرفتم مگر اين كه اول شناختم آن جايی كه بايد پايم را در آن بگذارم غير از اين جايگاه! و من نمی دانم آيا در آن به جلو می روم يا به عقب برمی گردم؟

عايشه به تلاطم درون او پی برد كه ندای حق را اجابت كرده و عواطف او برانگيخته شده است؛ پس با مسخره گفت:

ای "اباعبدالله"، از شمشيرهای بنی عبدالمطلب ترسيده اي؟

اين تمسخر در جان او اثر گذاشت، پسرش "عبدالله" به او نگريست و او را به سبب ترسش سرزنش كرد و گفت:

تو با بصيرت خروج كردي؛ و ليكن پرچم های فرزند ابوطالب را ديدی كه با مرگ همراه شده است...

در واقع زبير، با بصيرت (آن‌گونه كه پسرش می گويد) خروج نكرده بلكه با خدا و رسولش جنگيده و برای رسيدن به ملک و سلطنت خروج كرده است. او می‌داند كه علی با حق است و حق با اوست (آن‌گونه كه پيامبر صلی الله علیه واله فرمود) پس چگونه خروج زبير به جنگ با امام علی علیه السلام از روی بصيرت بوده است؟!

زبير از سرزنش فرزندش که او را ترسو خطاب کرده بود ناراحت و خشمگين شد⁽¹⁾. به فرزندش گفت:وای به تو! من قسم خوردم كه با او نجنگم...

پسرش گفت:

كفاره قسمت را به آزاد كردن غلامت "سرجس" بده...

زبير غلام خود را آزاد كرد و در میدان جنگ جولان می داد تا پسرش شجاعت او را ببيند. دچار ترديد شد و برايش آشكار شد كه گمراه است؛ پس از میدان جنگ كناره گرفت، در راه برگشت به "وادی السباع" رسيد، در آنجا "عمرو بن جرموز" را ديد، عمرو به او گفت:

ای اباعبدالله، جنگ ظالم يا مظلوم به وجود آوردي، سپس برگشتي، آيا توبه كردی يا عاجزي؟

زبير ساكت بود و جوابی به او نداد. ابن جرموز دوباره تكرار كرد و گفت:

درباره پنج خصلت از تو می‌پرسم، به من پاسخ بده.

گفت: بپرس.

گفت: واگذاشتن عثمان، بيعت با علي، اخراج ام المؤمنين، نماز خواندن پشت سر پسرت و برگشتن از جنگ...

گفت: بلي، به تو خبر می‌دهم ... . رها كردن عثمان کاری بود كه خدا برای خطايم مقدم داشت و توبه را برايم به تأخير انداخت، اما بيعت با علي، وقتی همه مهاجرين و انصار بيعت كردند به خدا قسم! چاره ای جز بيعت نداشتم و از كشته شدن ترسيدم... و اخراج مادر ما عايشه، ما چيزی را خواستيم و خدا غير آن را خواست... و نماز من پشت سر فرزندم، ما عايشه ام المؤمنين را مقدم داشتيم و من بدون رفيقم اختياری ندارم... و درباره برگشتنم از جنگ، هر گمانی به غير از ترس می توانی به من ببري...

ابن جرموز به اين جواب سست قانع نشد و تصميم به كشتن او گرفت و فكر كرد با نيرنگی او را اغفال كند و از روی دوستی به او گفت:

ای اباعبدالله، تا منزل تو مسافت زيادی است، اين اسب من را بگير و اسب و زره خودت را بگذار، اين دو شاهد تو هستند به آنچه خوش نداري...توجهی به مكر او نكرد و گفت:

در اين باره فكر می‌كنم.

دوباره اصرار كرد؛ اين بار اسب و زره‌اش را به او داد و خود بدون سلاح ماند. ابن جرموز به سرعت به نزد احنف بن قيس رفت و او را از تصميم خود برای كشتن زبير آگاه كرد. احنف بن قيس كار او را تأييد كرد و گفت:

او را بكش، خدا شخص مكار را بكشد...

مردی زبير را بدون سلاح ديد و وقتی متوجه شد بين او و ابن جرموز چه اتفاقی رخ داده از روی دلسوزی گفت:

ای اباعبدالله تو چون داماد مني، ابن جرموز به علت ترس از خدا از اين جنگ گوشه گيری نكرده؛ و ليكن نمي‌خواهد بر خلاف احنف عمل كند... و احنف از ترک علی پشيمان شده و می‌خواهد به وسيله تو به او نزديک شود، به همين دليل زره و اسبت را گرفته و اين تاييدی بر گفتارم است. امشب را نزد ما بمان و بعد از آن‌كه او خوابيد خارج شو؛ چون اگر تو از دست آن ها فرار كنی به دنبالت نمي‌آيند.

زبير به نصيحت آن مرد توجهی نكرد و مطلب ديگری گفت:

گمان نمی كنم ای برادر بنی كلب...

آن مرد راه ديگری را پيشنهاد كرد و گفت:

نظر من اين است كه اسب و زره خود را از آن ها بگيري؛ چون اگر تو بر آن سوار باشی كسی از تو پيشی نمي‌گيرد...

زبير به اين نصيحتی که سبب نجات او بود توجهی نكرد و صبحگاه در حالی كه ابن جرموز زره او را پوشيده و بر اسبش سوار بود او را همراهی می‌كرد و زبير از تدبير و نيرنگ او غافل بود. ناگهان ابن جرموز به او حمله كرد و سرش را از تن جدا كرد، سر و شمشير او را برای امام علیه السلام برد و امام شمشير را گرفت و با ناراحتی فرمود:

"به خدا! اين شمشير حزن و اندوه را از چهره رسول الله صلی الله علیه واله زدوده است."

و اين‌گونه زندگی رنج‌آور و دردناک زبير كه از مجاهدين بزرگ اسلام بود به پايان رسيد، زندگی او به تمرد و اعلان جنگ با وصی رسول خدا صلی الله علیه واله و دروازه علمشهر او به اتمام رسيد. طمع و دوستی دنيا و فرزندش عبدالله كه در دوستی دنيا و سلطنت آن غرق شده بود او را به اين ورطه هلاكت كشاند.

همسرش "عاتكه" دختر "زيد" داغدار شد و در مرثيه‌ای كه حاكی از ناراحتی و نكوهش و مكر ابن جرموز بود گفت:

غدَرَ ابنُ جرموزٍ بفارس بُهمةٍ***يوم اللقاء وكان غيرَ مسدَّدِ

ياعمرو، لو نَبَّهتَهُ لوجدتَهُ*** لا طائشاً رعشَ الجَّنان ولا اليدِ

شُلَّت يمينُك إن قتلتَ لَمُسلماً*** وَجَبَت عليك عقوبةُ المعتمد⁽¹⁾

ابن جرموز، زبير را فريب داد، آن سوار كار سرسختی را كه مسلح نبود.

ای عمرو بن جرموز، اگر او را از نيت خودت آگاه می كردی به درستی می ديدی كه او در پيكار با تو ترس و واهمه ای ندارد.

ای كاش دستت فلج بود و مسلمانی را نمی كشتی که مجازات قتل عمد بر تو واجب شود.

كشته شدن طلحه

"طلحه" دومين شخصيت در اين جنگ ظالمانه است كه از كينه توزان امام بود و او كسی بود كه "زبير" را به نافرمانی از حكومت امام علی علیه السلام فريب داد. راويان اتفاق نظر دارند كه "مروان بن حكم" از غفلت او سوء استفاده كرد و او را با تير زد و گفت:

بعد از اين ادعای خون خواهی نمی كنم؛ چون خون "عثمان" نزد او بود... و به يكی از فرزندان عثمان گفت:

من انتقام خون پدرت را از طلحه گرفتم...

با كشته شدن طلحه و زبير، رهبری كل لشكر با "عايشه" بود.

فرماندهی عايشه بر لشكر

"عايشه" رهبری كل ارتش را بعد از هلاكت "زبير" و "طلحه" به عهده گرفت و مسئول صدور اوامر در عمليات جنگی شد. دور كجاوه او را "بنو ضبّه" گرفته بودند و آن ها از خشن‌ترين مردم بودند و چنين می‌خواندند:

نحن بنو ضبة أصحاب الجمل***ننازل القرن إذا القرن نزل

والقتل أشهي عندنا من العسل*** نبغي ابن عفّان بأطراف الأسل

ردّوا علينا شيخنا ثمّ بَجَل

ما فرزندان ضبه، اصحاب جمل هستيم كه اگر بزرگی با ما بجنگد ما نيز با او می جنگيم.

و كشته شدن نزد ما از عسل شيرين تر است، با لبه شمشير به جستجوی فرزند "عفان" هستيم.

شيخ ما را به ما برگردانيد كه اگر او را برگردانيد ما راضی می شويم.

همان طوری كه دور شتر عايشه را "ازد" و "بنو ناجيه" گرفته بودند، پشكل شتر او را می گرفتند و می بوييدند و می گفتند: پشكل شتر مادرمان بوی مشک می دهد...

شتر او "عسكر" و به منزله پرچم بود كه ساده لوحان تحت لوای آن می جنگيدند و تک تک و گروه گروه كشته می شدند و "كعب بن سور" كه قرآن به گردنش بود با سه يا چهار برادرش كشته شدند و مردم با حسرت و اندوه به دنبال هم می آمدند و افسار شتر را می گرفتند تا اين که هفتاد نفر از قريش كشته شدند.

عايشه از هر كس كه افسار شترش را می گرفت درباره اصل و نسبش می پرسيد و او را تمجيد می كرد و به خاطر دفاع از خود تشويقش می كرد. بنو ناجيه آمدند و افسار شتر او را گرفتند، آنان در نسبشان به قريش شک داشتند. پس عايشه به آن ها گفت:

ای بنی ناجيه صبر كنيد، من در شما شمايل قريش را می‌بينم ...عايشه لقب انتساب به قريش را به آن ها اضافه كرد تا به خوبی از او دفاع كنند؛ پس آنان نيز به خوبی از او دفاع كردند تا همگی به هلاكت رسيدند. در اين هنگام بنو ضبّه افسار شتر او را گرفتند و شاعر آن ها رجز می‌خواند و می‌گفت:

نحن بنو ضبّة لا نفرُّ *** حتي نري جماجماً تخرُّ

يخرّ منها العلق المحمرُّ

يا اُمّنا يا زوجة النبي*** يا زوجة المبارك المهديّ

ما فرزندان ضبه هستيم كه تا سرها قطع نشود و از آن ها خون بسته جاری نشود میدان جنگ را رها نمي‌كنيم.

ای مادر ما، ای ام المؤمنين، ای همسر پيامبر پر بركت هدايت شده.

با شوق به استقبال مرگ رفتند تا چهل نفر از آن ها كشته شد و ازد به سرعت افسار شتر را گرفتند و عايشه گفت:

شما چه كسانی هستيد؟

گفتند: ازد.

عواطف و احساسات آن‌ها را شعله‌ور كرد و گفت:

آزادگان صبر می‌كنند، هميشه پيروزی را در بنی ضبّه می‌ديدم ولی آن ساده لوحان فقط به دفاع پرداختند تا اين كه بيشتر آن‌ها كشته شدند. جنگ سخت شد و زمين پر از كشته و مجروح شد و دست و پاهای زيادی از بدن ها جدا می شد. "واقدي" می‌گويد: آن ها پيرامون شتر جمع شده و از آن دفاع می كردند، سرها بود كه از بدن جدا می شد و دست‌ها از مچ جدا می‌گرديد، روده از درون شكم به بيرون می افتاد و آن ها مانند كوه پيرامون شتر ثابت بودند⁽¹⁾.

خون ها بود كه ريخته شد، جان ها پيرامون شتر عايشه تلف شد و اعراب پی در پی می آمدند و جان خود را برای حفظ او نثار می‌كردند.

كشته شدن شتر

امام علیه السلام ديد كه تا شتر وجود دارد جنگ به پايان نمی رسد، پس با صدای بلند گفت:

"شتر را بكشيد كه شيطان است وگرنه عرب از بين می رود، بي‌وقفه شمشير بلند شود و فرود آيد تا اين شتر به زمين بيفتد"⁽²⁾.

به روايتی امام حسن علیه السلام ، به آن حمله كرد و دست راست آن را قطع كرد و امام حسين علیه السلام دست چپ آن را قطع كرد و به زمين افتاد و صدای وحشتناكی از آن برخاست كه تا آن زمان همانند آن شنيده نشده بود، گويا گوساله بنی اسرائيل است.

حاميان شتر به سوی صحرا و بيابان فرار كردند و به هيچ چيزی توجه نداشتند؛ زيرا بتی كه به آن تقرب می‌جستند از بين رفته بود. و امام علیه السلام دستور به سوزاندن آن داد و اين که خاكستر آن را به باد دهند تا از آن چيزی نماند که مركز فتنه و بلا گردد.

امام علیه السلام بعد از فراغت از سوزاندن آن گفت:

"خدا اين چهارپا را لعنت كند، چقدر شبيه به گوساله بنی اسرائيل بود".

سپس چشمش به خاكستری افتاد كه باد آن را پراكنده می‌كرد و اين آيه را خواند:

{وَانظُر إلي إلهك الَّذي ظَلتَ عليهِ عاكفاً لَنُحرِقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِي اليمِّ نَسفاً}⁽¹⁾

به معبودی كه در عبادتش بودی بنگر كه آن را می سوزاند سپس خاكسترش را به طور كامل به دريا می پاشد.

و به اين طريق جنگ پايان يافت، پيروزی قطعی نصيب امام شد و لشكر دشمن شكست خورده و فرار كردند.

با عايشه

امام برای ديدن "عايشه"، فرزندان خود حسن و حسين علیهما السلام را به همراه "محمد بن ابی بكر" به سوی او فرستاد. برادرش محمد دستش را به داخل هودج دراز كرد، عايشه از او فرار كرد و پرسيد:

تو كه هستي؟

گفت: دشمن ترين شخص به تو از خانواده ات...

پرسيد: فرزند "خثعميه"اي؟

گفت: بلي، برادر خوبت...

گفت: نمک نشناس...

پرسيد: آيا مكروهی به تو رسيده است؟

گفت: تيری به من آسيب نرسانده است...

آن را كند و عنان هودج او را گرفت. چون پاسی از شب گذشت او را به خانه "عبدالله بن خلف خزاعي" برد كه "صفيه" دختر "حارث" در آن بود پس چند روزی در آنجا اقامت داشت.

كشته های جنگ

اين جنگ ظالمانه، حزن و اندوه را در بيشتر خانه‌های بصره پراکند. گفته شده که تعداد كشته شدگان حدود سی هزار نفر بوده است و بعضی کمتر از اين تعداد را گفته اند.⁽¹⁾خدا می داند از قبيله قريش كه جانشان پر از حقد و كينه و دشمنی با امام بود چه رنج‌ها و مصيبت‌های بسيار به امام علیه السلام رسيد.

امام با كشته شدگان

وقتی جنگ به اتمام رسيد امام با بزرگان اصحاب خود چون "عمارياسر" به راه افتاد و در بين كشته شدگان می گشت. "عبدالرحمن بن عتاب" از اصحاب "عايشه" را ديد كه كشته شده است، فرمود:

"اين رئيس قريش است"،⁽²⁾و به "عبدالله بن خلف خزاعي" رسيد كه لباس زيبايی پوشيده بود، مردم گفتند: والله اين در رأس مردم است. امام علیه السلام فرمود:

"او رئيس مردم نيست ولی آدمی شريف و با عزت نفس است".

اشراف قريش را ديد كه يكی يكی كشته شدند، گفت:

"اين قريش بينی مرا قطع كرد، به خدا قسم، من از ديدن كشته شدگانشان آزرده می شوم، من آن ها را قبلاً از رنج شمشير برحذر داشتم ولی آن ها اين حوادث را به وجود آوردند كه عاقبت آن مرگ بود. به خدا پناه می بريم از بدی عاقبت".

امام "كعب بن سور قاضي" را ديد كه كشته شده است و در گردنش قرآن است، دستور داد قرآن را از گردنش باز كنند و آن را در جای پاكی قرار دهند و او را نشاندند و امام خطاب به او گفت:

"ای كعب، من آنچه را خدا وعده داد حق يافتم، پس آيا آنچه را كه پروردگارت وعده داده بود حق يافتي؟".

امام به قتلگاه "طلحه" رسيد و فرمود:

"او را بنشانيد"، پس او را نشاندند، امام به او فرمود:

"ای طلحه بن عبيدالله آنچه را كه پروردگارم به من وعده داده بود حق يافتم، آيا آنچه را كه خدايت وعده داده بود حق يافتي؟".

سپس فرمود: "او را بخوابانيد".

يكی از قاريان به سوی امام آمد و گفت:

به اين مردگان كه چيزی نمی شنوند چه می گويي؟فرمود: "اين ها كلام مرا می شنوند آن گونه كه اصحاب چاه كلام رسول‌الله صلی الله علیه واله را روز بدر می شنيدند و اگر اجازه جواب دادن به آن ها داده شود چيز عجيبی از آن ها می بيني".

به "عبدالله بن ربيعه" رسيد كه در بين كشته شدگان افتاده بود و فرمود:

"چه چيزی باعث خروج اين بدبخت شده؟ آيا برای دين خروج كرده يا برای كمک به عثمان؟ به خدا قسم! عثمان نظر خوبی درباره او و پدرش نداشت".

به گروه ديگری رسيد كه مرده بودند، پس خبر از سرنوشت بد آن ها داد و به بدترين وجه برای آن ها تأسف خورد.

عفو عمومي

امام علیه السلام دستور عفو عمومی به لشكر "عايشه"داد و سيره رسول الله صلی الله علیه واله درباره اهل مكه را برای آن ها اجرا كرد، پس به تعبير يعقوبی آنها از هر نژاد و رنگی که باشند ايمن بودند⁽¹⁾و منادی به اجرای مواد ذيل ندا داد:

1 . بر مجروح حمله نكنيد.

2 . به كسی كه فرار كرده است نيزه نزنيد.

3 . هيچ یک از نواميس آنها بر شما حلال نيست.

4 . مال آنها بر شما حلال نيست.

5 . غلام را دنبال نكنيد.

از عايشه، "مروان بن حكم"، "موسی بن طلحه" و "عمر بن سعيد بن عاص" گذشت، آن ها رؤسای اين گروه منحرف از حق بودند.

امام با عايشه

امام علیه السلام به سوی "عايشه" رفت، "صفيه" دختر "حارث" به بدترين وجه با امام برخورد كرد و گفت:ای كشنده دوستان! خدا فرزندانت را يتيم كند، آن گونه كه فرزندان مرا يتيم كردي.

امام از او روی برگرداند و چيزی نگفت تا بر عايشه وارد شد.

عايشه گفت: پيروز شدي، پس گذشت كن.⁽¹⁾

امام دستور داد از بصره كوچ كند و آن گونه كه خدا و رسولش دستور داده اند در خانه اش مستقر شود. وقتی بازگشت، دوباره صفيه آن كلمات را تكرار كرد، امام فرمود:

"اگر كشنده دوستان بودم هر كس را كه در اين خانه است می كشتم".

و به بعضی خانه ها اشاره كرد كه در آن مجروحين زيادی بودند از جمله خانه ای كه صفيه در آن بود صفيه ترسيد و ساکت شد، آن‌هايی كه با امام بودند تصميم گرفتند كه به آن مجروحين حمله كنند، اما امام آن ها را نهی كرد.

رفتن عايشه به مدينه

امام علیه السلام "ابن عباس" را نزد "عايشه" فرستاد و به او دستور داد به خانه اش در مدينه برگردد. ابن عباس از عايشه اجازه ورود خواست، به او اجازه نداد، پس بدون اجازه وارد شد و متكايی برداشت و بر آن نشست. عايشه ناراحت شد و به ابن عباس گفت:

دو خطا كردی و سنت را ناديده گرفتي، بدون اجازه من وارد خانه ام شدی و بدون دستور من بر كالای من نشستي...

ابن عباس با منطق قاطع خود آن را رد كرد و گفت:

به خدا قسم! خانه تو آن خانه ای است كه خدا مقرر كرده است که در آن بمانی ... همانا اميرالمؤمنين به تو دستور داده است به شهری برگردی كه از آن خارج شدي...

با توهين، دستور امام را رد كرد و گفت:

خدا اميرالمؤمنين را رحمت كند، آن "عمر بن خطاب" بود...عايشه، عثمان را به امامت قبول نداشت و آن را به عمر منحصر كرد. ابن عباس به او چنين جواب داد:

بلي، اميرالمؤمنين علی بن ابيطالب...

اصرار بر انكار امامت امام داشت و كلام او "ابن عباس" را ناراحت كرد، پس به او گفت:

پدران تو سوار بر ناقه كم شير می شدند، پس حرام می كردند آنچه حلال بود و امر و نهی نمی كردند.

پس از كلام او روی برتافت و شروع به گريه كرد و گفت:

بلي، من بر می گردم، بدترين شهر نزد من آن شهری است كه شما در آن هستيد...

پس ابن عباس برافروخته شد و با دليل قاطع آن را رد كرد و گفت:

به خدا پاداش ما اين نبود وقتی تو را مادر مؤمنين و پدرت را برای مردم دوست قرار داديم...

عايشه با منطق مسخره‌ای گفت:

آيا به رسول خدا صلی الله علیه واله بر من منت می گذاري؟

بلي، او به رسول خدا صلی الله علیه واله بر او منت می گذاشت چون اگر پيامبر صلی الله علیه واله نبود عايشه و غير او هيچ ارزشی نداشتند و فوراً ابن عباس گفت:

منت می گذارم بر تو به كسی كه اگر نزد او منزلتی می داشتی به آن بر ما منت می گذاشتي.

ابن عباس او را ترک كرد و به نزد امام برگشت و امام را از گفتگوهايش با عايشه باخبر كرد و امام از او تشكر كرد⁽¹⁾.

امام، عايشه را به شكل زيبايی با گروهی از زنان در لباس مردان به مدينه فرستاد، عايشه غضبناک شد و گفت:

خدا می داند با پسر ابی طالب كه مرا با مردان بيگانه فرستاده است... در حالی كه به رفتار خود توجهی نداشت كه به عنوان فرمانده لشكر وارد میدان جنگ شدهبود. وقتی به مدينه رسيد زنان عمامه ها را از سر برداشتند و شمشيرهای خود را به زمين گذاشتند و او متوجه شد كه به امام تهمت زده و گفت:

خدا، جزای پسر ابوطالب را بهشت قرار دهد...⁽²⁾.

عايشه از بصره كوچ كرد در حالی كه حزن و اندوه را در خانه های آن ها برپا كرده بود و "عمير بن اهلب" كه از دوستان وی بود گفت:

لقد أوردتنا حومة الموت امُّنا***فلم تنصرف إلاّ ونحن رواءُ

أطعنا بني تيمٍ لشقوة جدّنا*** وما تيم إلاّ أعبدٌ وإماءُ⁽³⁾

مادر ما، ما را به ورطه مرگ وارد كرد و برنگشت تا اين که ما را زبانزد كرد.

ما "بنی تيم" از بدبختی جدمان پيروی كرديم و "تيم" نيستند مگر غلام و كنيز.

ديدگاه فقها درباره جنگ جمل

همه فقهای مسلمين بر گناه کار بودن عاملين اين جنگ اتفاق نظر دارند و هيچ توجيهی برای آن ها پذيرفته نيست و آن ها را متجاوزين ناميده‌اند. و واجب دينی است كه عملاً به مبارزه با آن ها بپردازند. به قول خدای متعال:

{فَقاتِلوا الَّتي تَبغي حتّي تَفِيءَ إلي أمر الله}⁽¹⁾.

پس بجنگيد تا به فرمان خدا بازگردند.

و اعلان كرده‌اند كه آن ها نزد خدای متعال مسئولند. كلام فقها چنين است:

ابوحنيفه

"ابوحنيفه" گفت: هيچ کس با علی نجنگيد مگر اين كه علی از او به حق سزاوارتر است. اگر علی اين شيوه را اجرا نمی کرد، کسی نمی دانست چگونه با شورشيان مسلمان برخورد کند. و بدون شک علی با "طلحه" و "زبير" جنگيد بعد از آن كه آن ها بيعتشان را شكستند و با او مخالفت نمودند، در روز جنگ جملعلی به عدالت با آن ها رفتار كرد و او عالم ترين مسلمانان بود⁽²⁾.

و اين شيوه برخورد علی با شورشيان به صورت سنت و رويه در آمد.

ابن حجر

"ابن حجر" گفته است: اهل جمل و صفين علی را به سازش با قاتلين "عثمان" متهم كردند در حالی كه او از آن بری بود. و همچنين می گويد: به اجماع همه صحابه بر امام واجب است كه با متجاوزين بجنگد ولی قبل از جنگ بايد شخصی زيرک و ناصح را برای صلح نزد آن‌ها بفرستد تا علت خروجشان را

سئوال كند، به جهت پيروی کردن از علی که "ابن عباس" را به سوی خوارج نهروان فرستاد⁽¹⁾.

امام الحرمين

"جويني، امام الحرمين" گفت: علی بن ابی طالب در ولايت خويش به حق بود و متجاوزان با او جنگيدند⁽²⁾.

شريعت اسلامي، مبارزه با خارجيان و جنايتكاران را لازم می داند چون خروجشان ضربه ای بر وحدت مسلمين و باعث از بين رفتن روحيه برادری است.

دشمن مسلح و متعصب قريشي، عليه حكومت امام علیه السلام و ارزش‌ها و اصولی كه پيشوای عدالت اجتماعی در زمين ايجاد كرده بود جنگ را آغاز كرد.

در واقع آن ها به مصالح خود و دوستی ملک و سلطنت می انديشيدند و "بلاذري" می گويد: وقتی زبير بصره را فتح كرد و بر بيت المال دست يافت و زيادی آن را ديد، اين آيه را خواند: {وَعَدَكمُ اللهُ مغانِمَ كثيرةً تأخُذونَها}⁽³⁾.خدا به شما غنيمت های فراوانی را وعده داده است كه آن ها را خواهيد گرفت. و اين چيزی است كه خدا وعده داده است. وقتی امام علیه السلام به نافرمانی آن ها خاتمه داد و وارد بيت المال شد، فرمود: "ای دنيا غير مرا فريب بده..."⁽⁴⁾.

اين قوم برای طمع های بی ارزشی به مبارزه با امام علیه السلام برخاستند و در باطل غوطه ور شدند، خون مسلمانان را به ناحق ريختند و نزد خدای متعال حسابرسی می شوند.

پيامدهای جنگ جمل

جنگ جمل بزرگ ترين خسارت ها را در اجتماع به بار آورد و بدترين مصيبت ها را به دنبال داشت و مسلمانان به سختی آزمايش شدند. پيامدهای اين جنگ در ادامه بيان می شود:

فيلسوف"ولز" می‌گويد: اگر اسلام به روش اول پيش می‌رفت و به سرنوشت جنگ داخلی گرفتار نمي‌شد همه دنيا را فتح كرده بود ولی همه تلاش و کوشش عايشه اين بود كه علی را قبل از هر چيز شكست بدهد⁽¹⁾.

6 - اين جنگ، حرمت عترت طاهره را كه پيامبر صلی الله علیه واله هم رديف قرآن كريم قرار داده و كشتی نجات و محل امن بندگان ناميده بود، از بين برد، عايشه راه جنگ با عترت پيامبر صلی الله علیه واله را باز كرد و به طور حتم اگر در جنگ پيروز می‌شد، حكم اعدام امام و فرزندانش را صادر می‌كرد. اين بعضی عواقب جنگ جمل بود كه برای مسلمين فتنه ايجاد كرد⁽²⁾.

سركشی معاويه

امام هنوز از جنگ جمل فارغ نشده بود كه گرفتار خطر وحشت بار ديگری از سوی حکومت فرزند "ابي‌سفيان" شد. کسی كه از اسلام بي‌اطلاع بود و هيچ‌گاه به ارزش‌ها و اهداف آن ايمان نياورد. او مكارترين سياست مدار در تاريخ عرب به طور اطلاق بود. با توانايي‌های ديپلماسی توانست دل خليفه دوم را بربايد و بر عقل و احساس او تسلط پيدا كند به طوری كه برای او دفتر محاسبه باز نكرد، در حالی كه برای تمام كارگزاران وفرماندهان خود حسابدار تعيين كرده و از آن‌ها حساب می‌كشيد، تصرفات خاص او از قبيل ظروف طلا و نقره، لباس حرير و غيرهكه در اسلام حرام است را حسابرسی نمي‌كرد. با اين‌كه شراب می‌نوشيد خليفه در حسابرسی عذر وی بيش از حد مبالغه می‌كرد و آن‌گونه كه محققين می‌گويند از او به عنوان "كسرای عرب" نام می‌برد.

"معاويه" مورد تاييد "عمر" و قوي‌ترين استاندار در استان‌های اسلامی بود. اقتصاد استان را برای رسيدن به ملک و سلطنت تسخير كرد و با آن وجدان‌ها را

خريداری می‌كرد و ثروت زيادی به رؤسای قبايل و بزرگان و اعيان می‌بخشيد. همچنين جهل و بيسوادی را در شام منتشر می‌كرد، در شام كسی نبود كه آگاهی سياسی داشته باشد يا در برابر حكومت او اعتراض كند و يا از تصرفات او حسابرسی كند، برای رسيدن به اهدافش از تمام وسايل دروغ و نفاق كمک می‌گرفت و خود را به ديپلماسی خطيری مجهز كرده بود تا بر حوادث احتمالی فائق آيد.

معاويه به نقشه‌های سياسی كه رئيس قبيله‌اش، "عثمان بن عفان" در پيش گرفته بود آگاهی داشت و می‌دانست كه آن‌ها منجر به كشته شدن و نابودي‌اش می‌شوند ... وقتی نيروی معترض عثمان را احاطه كردند او از معاويه كمک خواست؛ اما معاويه او را در بين شورشيان تنها گذاشت تا به او حمله كردند و در نهايت كشته شد؛ و معاويه از خون و پيراهن او برای رسيدن به ملک و سلطنت به عنوان برگ برنده استفاده كرد.

"عايشه" راه را برای جنگ با امام هموار كرد و خون عثمان را شعار مبارزه خود بر عليه حكومت امام قرار داد و معاويه که از عايشه نزديك‌تر و سزاوارتر به خون خواهی عثمان بود، مبنای ملک و دولت خود را بر مطالبه خون عثمان قرار داد و امام را متهم به ريختن خون عثمان و كشتن او كرد؛ به علاوه معاويه يقين داشت كه امام او را لحظه‌ای در پستش باقی نمي‌گذارد و گمراهان را به كمک نمي‌گيرد و تمام اموال اختلاس شده از بيت المال مسلمين را نيز مصادره می‌كند.

در قسمت‌های بعد، بعضی سياست‌های مزورانه و نيرنگ‌های معاويه را بيان می‌كنيم:

نيرنگ به بزرگان

"معاويه" كوشيد بزرگان و سران را با نيرنگ به فساد بكشد، بعضی را به خلافت و بيعت گرفتن و ديگران را به دادن پست‌های مهم و ثروت كلان وعده داد كه بعضی از آن‌ها را بيان می‌كنيم:

معاويه از روی نيرنگ و تزوير قبل از جنگ جمل به "زبير" نامه نوشت و به او منت نهاد كه از مردم برای خلافت تو و بعد از تو برای "طلحه" بيعت گرفتم. زبير و طلحه بسيار خوشحال شدند و سركشی و نافرمانی خود را عليه حكومت امام اعلام كردند.

2. عبدالله بن عمر

معاويه امتناع "عبدالله بن عمر" از بيعت با امام و كناره‌گيری او را شنيد؛ پس او را به امر خلافت ترغيب كرد و از وی خواست كه به او بپيوندد و اين نامه را برايش نوشت:

از نظر من، هيچ كس از قريش شايسته‌تر از تو نيست كه مردم بعد از "عثمان" دورش جمع شوند! رها كردن و عيب گرفتن تو بر ياران عثمان و مخالفت تو بر علی را شنيدم، اين‌ها باعث شد كه من از تو درخواست كمک كنم. خدا تو را رحمت كند، من نمي‌خواهم بر تو حکومت كنم بلکه آن را برای تو می خواهم و اگر آن را رد كنی مجبورم انتخاب را به شورای مسلمين بسپارم...

در اين نامه معاويه با نيرنگ و فريب ابن عمر به خلافت و حكومت بر مسلمين بر او منت می گذارد. "عبدالكريم خطيب" بر اين نامه شرحی نوشته و گفته است: اين نامه شايسته است كه از معاويه باشد؛ زيرا هيچ کس نمی تواند اين‌گونه نامه به مردم بنويسد و متناسب با روحيه هر كس راهی به قلب و عقلش پيدا كند مگر معاويه.

به علاوه می‌گويد:او از کار ابن عمر راضی و خشنود می شود زمانی كه با علی مخالفت می كند و اين كار ابن عمر دل معاويه را خنک كرده، به همين دليل او را مورد لطف خود قرار می دهد.

خطيب گفتار خود را چنين به پايان می رساند:

سياست، زيركی و بصيرتی چنين نافذ به جز از معاويه نيست...⁽¹⁾.

ابن عمر درخواست معاويه را رد كرد و جواب نامه اش را با اين نامه داد:

پس رأيی كه تو را درباره من به طمع انداخت، و آن چيزی است كه تو را درست كرد آن گونه كه تو را درست كرد. علی را در مهاجرين و انصار ترک كردم پيروی كنم من درباره كسی كه از تو پيروی می كند.

اما گفتار تو درباره علي، به جانم قسم، من مانند علی در اسلام و هجرت نيستم و جايگاهش را نزد رسول الله صلی الله علیه واله ندارم و لكن حادثه ای به وجود آمد که برای ما از رسول‌الله صلی الله علیه واله در اين باره دستوری نبود، به اين دليل من توقف كردم و گفتم اگر فضل است آن را ترک كردم و اگر گمراهی است از شر آن نجات يافتم. پس ما را رها كن...⁽¹⁾.

اين نامه به بعضی غلط های سياسی آميخته است، مانند ترک بيعت امام؛ چون دستوری در آن از رسول خدا صلی الله علیه واله نرسيده بود، آيا اين صحيح است؟ آيا تصريح صريح از جانب پيامبر صلی الله علیه واله درباره حق علی را فراموش كردي؟ و اين كه علی علیه السلام نسبت به پيامبر صلی الله علیه واله چون هارون نسبت به موسی است؟ و اين كه او ولی مؤمن و مؤمنه بعد از پيامبر صلی الله علیه واله است". و اين كه او با حق است و حق با اوست. آيا بيعت عمومی برای امام را در روز غدير خم فراموش كردي؟ آيا ولايت ابی بكر به تصريح پيامبر صلی الله علیه واله بود؟ خدای متعال در حشر و نشر بين بندگانش حكم می كند و انالله وانا اليه راجعون.

3. سعد بن ابی وقاص

"سعد بن ابی وقاص" از كسانی است كه از بيعت امام تخلف كرد، معاويه نامه ای به او نوشت و در آن او را تشويق و ترغيب كرد و سعی کرد تا او را به سوی خود جلب كند و اين آن نامه است:

در واقع سزاوارترين مردم به كمک عثمان اهل شورا از قريش اند. آن ها حق او

را ثابت كردند و او را بر غيرش برگزيدند. طلحه و زبير او را ياری كردند و آن ها در امر شورا با تو شريک بودند و نظير تو در اسلام بودند و برای مطالبه خون عثمان، ام المؤمنين نيز شركت كرد. پس آنچه را آن ها پسنديدند و خشنود بودند تو آن را ناخوش ندار و آنچه را آن ها قبول كردند تو رد نكن. همانا آن را به شورای بين مسلمين رد می كنيم...⁽¹⁾.

اين نامه دعوت به خون عثمان است كه طلحه، زبير و عايشه زندگی خود را برای آن فدا كردند. و بطلان مطالب اين نامه از سعد مخفی نبود؛ پس با اين نامه پاسخ او را داد:

اهل شورا كسی را شايسته‌تر از او به خلافت نيافت؛ زيرا علی در اسلام از همه سابقه‌دارتر بود و كسی در بين ما مانند او نبود، او در خوبی های ما شريک بود و ما در خوبی های او شريک نبوديم. و لكن مقدرات خدای متعال اين‌گونه بود. ما می دانستيم كه او از ما سزاوارتر است و لكن نمی شد در اين باره گفت و گو كرد و همچنين درباره مخالفت با او بی توجه بود. اما ای "معاويه"، آن امری است كه ما از اول و آخر آن كراهت داريم.

و اما طلحه و زبير، اگر بيعت خود را حفظ می كردند برای آن ها بهتر بود و خدای متعال عايشه ام المؤمنين را بيامرزد⁽²⁾.

اين نامه حاكی از اعتراف سعد به شايستگی امام علیه السلام به خلافت است و اين که مقدرات بين امام علیه السلام و خلافت فاصله انداخت ... در واقع كينه ها و دشمنی هايقريشی بين امام و خلافت حائل شد كه در كنفرانس سقيفه و شورا نمايان شد و بعضی صحابه صدايشان بلند شد كه نبوت و خلافت در يک جا جمع نمی شود... و اعتراف سعد به اين كه امام شايسته‌تر به خلافت بود، پس چرا در شورا و در بيعتی كه همه مسلمانان شركت كردند با او بيعت نكرد؟

4. عمرو بن عاص

معاويه متوجه شد كه به تنهايی نمی تواند در برابر امام علیه السلام بايستد، مگر اين‌كه به سازمانش نيرنگ باز عرب "عمرو بن عاص" را اضافه كند. پس نامه ای به او نوشت و از او درخواست كرد كه در دمشق به حضور وی برسد. چون نامه معاويه به عمرو عاص رسيد با دو فرزندش "عبدالله" و "محمد" مشورت كرد. عبدالله به او گفت که از مردم كناره گيری كند و در خانه بماند و جواب معاويه را ندهد تا مردم به چيزی مجتمع شوند، سپس وارد شود در آنچه مسلمانان وارد شدند. اما فرزندش محمد مانند جوانان قريش به ثروت و شهرت طمع داشت و به او گفت كه به معاويه ملحق شود تا به دنيايش برسد.

عمرو بن عاص به فرزندش عبدالله گفت:

تو به من دستور دادی به آنچه برای من در دينم بهتر است.

سپس به فرزندش محمد گفت:

اما تو به من دستور دادی به آنچه برای دنيای من بهتر است.

فرزند عاص شب تا صبح فكر می كرد كه آيا به امام ملحق شود تا مردی مانند ساير مسلمانان باشد که آخرت خود را تضمين كرده است بدون اين كه چيزی از دنيا به او برسد يا با معاويه باشد تا به ثروت زياد و ناز و نعمت دنيايی برسد؟ و آن گونه كه مورخين می گويند وی شيفته ولايت مصر بود و اگر به معاويه ملحق می شد به ولايت آنجا می رسيد. از كلام او میزان علاقه اش به مصر روشن می شود.هنوز سپيده صبح ندميده بود كه دنيا را بر آخرت ترجيح داد و تصميم گرفت به معاويه بپيوندد؛ پس با پسرانش به سوی دمشق كوچ كرد. چون به دمشق رسيد شروع به گريه تلخ و سختی پيش روی اهل شام کرد و صدايش را بلند كرد:

دريغ و تأسف بر عثمان! حيا و دين مرد...

اين كار را كرد تا آن را به معاويه انتقال دهند. در واقع مسلمانان به پسر عاص و امثال آن از قبيله قريش جبار كه در جاهليت خودشان باقی مانده بودند و هرگز اسلام در جان و قلبشان نفوذ نكرد امتحان سختی شدند.

پسر عاص برای عثمان گريه می كند و او كسی است كه سينه‌اش پر از كينه عثمان بود و افراد را بر عليه او و حكومتش تحريک می كرد و بر او حمله ور شد و طبق آنچه مورخين می گويند به هر كس می رسيد حتی چوپان را بر ريختن خون عثمان ترغيب می كرد و او اكنون گريه می كند و خبر مرگ او را می دهد. برای رسيدن به سلطنت در آن عصر حرص و آز او به اندازه ای بود كه همه چيز را فراموش كرد آن‌گونه كه خدای متعال می فرمايد: {فَاقتَرَفوا كلَّ اثمٍ وحرام}: مرتكب هر گناه و حرامی شدند.

فرزند عاص با همتا و شريكش "معاوية بن هند" ملاقات كرد و باب صحبت را گشود و گفت بايد او را شريک ملک خود گرداند تا او را در جنگ با وصی رسول‌خدا صلی الله علیه واله و دروازه شهر علم او كمک كند. و پسر عاص رأی خود را به صراحت گفت:

ای معاويه، اما علي، پس به خدا عرب بين تو و بين او در هيچ چيز تو را مساوی نمی داند. و برای او در جنگ نظريه‌ای است كه برای هيچ يک از قريش نيست مگر اين كه به او ظلم كنند.

معاويه فوراً گفت:

درست گفتي، ولی ما با آنچه در دست داريم با او می جنگيم و می گوييم قاتلين عثمان نزد توست...در واقع مبارزه معاويه با امام به خاطر حفظ اموال حرامی است كه از بيت المال مسلمين اختلاس كرده بود...

ابن عاص اين که معاويه خون عثمان را ابزار اتهام به امام قرار داده، مسخره کرد و گفت:

ای واي، سزاوارترين كس كه نبايد اسمی از عثمان ببرد تو هستي...

معاويه گفت: وای بر تو! چرا؟

فرزند عاص به صراحت واقعيت را بيان كرد و گفت:

اما تو او را رها كردی و اهل شام با تو بود. تا اين كه به "يزيد بن اسد بجلي" متوسل شد، پس به سوی او رفت. و اما من او را ترک كردم و به فلسطين فرار كردم⁽¹⁾.

معاويه يقين كرد كه پسر عاص جواب مثبت به او نخواهد داد مگر اين که پاداش بزرگی به او داده شود. به او گفت:

ای عمرو، آيا مرا دوست داري؟

پسر عاص او را مسخره كرد و گفت:

برای چه تو را دوست بدارم؟ برای آخرت؟ قسم به خدا! با تو آخرتی نيست. يا برای دنيا؟ پس به خدا آن نخواهد بود مگر اين که در آن شريک تو شوم.

معاويه جواب داد و گفت:

تو در آن شريک مني...

گفت: پس مصر و بخش‌های آن را برای من بنويس...

گفت: برای توست آن‌چه را كه می خواهي...

اين چانه زدن ننگين و رسوا برای به دست گرفتن حکومت بود و خون عثمان در آن هيچ بهره‌ای نداشت. معاويه برای پسر عاص ولايت مصر را نوشت و آن را بهای ملحق شدن به او در جنگ با امام علیه السلام قرار داد، امامی كه بهترين و برترينخلق خدا بعد از پيامبرش بود. پسر عاص در پايين نامه نوشت طاعت او شرطی را تغيير نمي‌دهد.

5. نامه معاويه به اهل مدينه:

"معاويه" به مشورت پسر "عاص" نامه ای به مردم مدينه نوشت و آن ها را به رها كردن امام علیه السلام و سركشی بر حكومت او فراخواند و در آن آمده است:

هر چيز از ما پنهان باشد اين از ما پنهان نيست كه علی "عثمان" را کشته است و دليل بر آن اين است كه قاتلان عثمان نزد او هستند. و ما خون او را طلب می كنيم تا قاتلين او را به ما تحويل دهد و ما آن ها را بكشيم. اگر آن ها را به ما تحويل داد، دست از او بر می‌داريم و شورا در بين مسلمانان قرار می‌دهيم آن‌گونه كه "عمر بن خطاب" تشكيل داد... اما خلافت را ما طلب نمی كنيم. به ما كمک كنيد خدا شما را رحمت كند و قيام كنيد خدا شما را رحمت كند...⁽¹⁾.

اين نامه پر از غلط و دروغ است، در اين نامه معاويه، امام را به كشتن عثمان متهم می كند با علم به اين‌كه امام بي‌تقصير بود. و همانا سياستی كه در بحث های گذشته گفتيم باعث كشته شدن او شد. اما اين که امام، قاتلين عثمان را تحويل دهد، معاويه به غير ممكن بودن آن آگاه بود؛ چون آن هايی كه عثمان را كشتند نيروی مسلح از مصر و عراق بودند و در صف مقدم آن ها بزرگان صحابه چون "عمارياسر" و "عمرو بن حمق خزاعي" و "محمد بن ابی بكر" بودند. چگونه امام می توانست آن ها را به معاويه تسليم كند؟ به اضافه اين‌كه آن‌ها او را به حجت شرعی كشتند بر حسب آنچه معتقد بودند و حدود را شبهات دفع می كند.

از سفسطه‌های اين نامه اين است كه معاويه خودش را از طمع به خلافت بری دانست و اين‌كه او جايی در آن ندارد. و همانا او بر عليه امام برای ملک و سلطنت شورش كرد.به هر حال، برای اهل مدينه دروغی آن ادعاها پنهان نبود، پس به او جواب تندی دادند كه در آن آمده است:

اما بعد... تو خطا كردی خطای بزرگ...

تو را به خلافت چه كار در حالی که تو آزاد شده‌ای و پدرت از احزاب بود؟ پس دست از ما بردار، از جانب ما برای تو يار و ياوری نيست⁽¹⁾.

اين بود بعضی از نامه‌هايی كه معاويه به بزرگان و سران نوشت تا آن ها را فريب داده و گمراه كند و بعضی ها پاسخ مثبت به او دادند و به او در جنگ صفين ملحق شدند چنان که بعضی از منافقين مردم را از الحاق به لشكر امام نااميد می‌كردند.

گمراه كردن مردم شام

"معاويه" تصميم به گمراه كردن نظر عوام در شام گرفت پس بين آن ها شايع كرد كه امام آن كسی است كه خون "عثمان" را ريخته و او مسئول خون اوست، بعضی از شيوه های گمراه كردن او چنين است:

اما بعد... كشتن عثمان حادثه بزرگی در اسلام بود و من به خودم و دينم دقت کردم، به خود نديدم كه كمک كنم به قومی كه امامشان را کشتند در حالی که او شخص مسلمان، محترم و پاكی بود. طلب آمرزش از خدا می‌كنيم برای گناهانمان. بدانيد كه من با شما طرح صلح را پيش گرفتم و دوست دارم جنگيدن

با قاتلان امام هدايت شده مظلوم را، پس از من آنچه از اموال و مردان دوست داری بخواه كه به سرعت برای تو بفرستم⁽¹⁾.

و اهل شام که شكی در درستی اين نامه نداشتند با شور و شوق به ياری او و به خون‌خواهی عثمان پرداختند.

ای معاويه، مردم كجايند؟ چرا علی عثمان را كشته است؟! به خدا اگر بيعت كنی تو را از شاممان بيرون می كنيم يا تو را می كشيم...

پس معاويه از روی نيرنگ گفت:

من با شما مخالفت نمی كنم، من نيستم مگر مردی از اهل شام⁽²⁾

ابن أبی الحديد 1 : 77.

معاويه پايه های دولتش را بر مانند اين دروغ ها بنا نهاد و در خاموش كردن نور خدای متعال كوشش كرد و مردم را در شری بزرگ گرفتار كرد.

نامه‌های رد و بدل شده بين امام و معاويه

قبل از اعلان جنگ، امام علیه السلام چندين نامه به "معاويه" نوشت و او را به بيعت با او و وارد شدن بر آنچه مسلمانان وارد شدند و به طاعت خود فراخواند و اين كه بين مسلمانان تفرقه ايجاد نكند و جمع آن ها را پراكنده نكند. پس معاويه مكارانه و منافقانه پاسخ داد و مطالبه خون "عثمان" و قصاص قاتلين او را نمود. بعضی از اين نامه ها را به عرض می رسانيم:

نامه ای از امام

"ابن ابی الحديد" روايت كرده است چون مردم با امام بيعت كردند امام چنين به معاويه نوشت:

اما بعد... مردم عثمان را بدون مشورت من كشتند و با مشورت يكديگر و اجماع با من بيعت كردند؛ پس وقتی نامه من به تو رسيد با من بيعت كن و اشراف اهل شام را كه نزد تو هستند به نزد من بفرست...

اين نامه حاكی از برائت امام از خون عثمان است و اين كه مردم بر بيعت او اجتماع كردند و لازم است که معاويه کاری را انجام دهد که مسلمانان بر آن اجماع دارند و آن بيعت کردن با امام است.

جواب معاويه:

چون نامه امام به معاويه رسيد و آن را خواند، طوماری را خواست و در آن نوشت:

از معاويه به علي، اما بعد... اين‌كه

ليس بيني و بين قيس عتابٌ*** غيرُ طعن الكلَي وضرب الرِّقاب⁽¹⁾

بين من و قيس هيچ سرزنشی جز رد و بدل كردن نيزه بر جگر و زدن گردن‌ها نيست.

و معنی جواب اين است كه معاويه مصمم به جنگ با امام و قيام بر عليه حكومت اوست و در اين نامه اشاره ای به اتهام امام در قتل عثمان نشده است.

نامه امام:

"ابن قتيبه" روايت كرده است كه امام علیه السلام چون از جنگ جمل فارغ شد و امر بر او استوار شد، نامه ای به معاويه نوشت و اين است نامه:

"اما بعد... فإنَّ القضاء السابق، والقَدَرَ النّافذ ينزلُ من السَّماء كقَطرِ المَطَر، فتمضي أحكامُهُ عزَّ وجلَّ، وتنفذ مشيئتُهُ بغير تحابِّ المخلوقين، ولا رضا الادميين، وقد بلغك ما كان مِن قتل عثمان، وبيعةِ النّاس وعامَّةً إياي ومصارع النّاكثين لي، فادخُل فيما دخل النّاسُ فيه، وإلا فأنا الَّذي عرفت، وحولي مَن تعلمه، والسّلام"⁽¹⁾.

"اما بعد... قضا و قدر الهی كه از پيش مقدر شده است و اجتناب ناپذير است چون قطرات باران از آسمان فرود می آيد و فرمان خداوند عزّوجلّ انجام می شود و خواسته او هرچند مطابق میل آفريدگان و خشنودی بنی آدم نباشد اجرا می گردد. خبر كشته شدن و بيعت عامه مردم با من و درگيری با اصحاب جمل (ناكثين) را شنيده اي؛ همانند مردم كاری را كه كرده اند تو نيز انجام بده، در غير اين صورت من همانی هستم كه خوب مرا می شناسی و می دانی اطراف من چه كسانی هستند، والسلام".

اين نامه حاكی است از اين كه:

جواب معاويه:

و معاويه نامه امام را با نامه ای جواب داد كه در آن بعد از نام خدا چيزی نوشته نشده بود و چون امام آن را خواند فهميد كه معاويه مصمم بر جنگ با اوست.

نامه امام:

امام نامه ای به معاويه نوشت و آن را به وسيله "جرير بن عبدالله بجلي" به سوی او فرستاد كه در آن بعد از نام خدا آمده است:

"أما بعد... فإنَّ بَيعتي بالمدينة لَزِمَتك وأنت بالشّام؛ لانَّه بايعني القوم الَّذين بايعوا أبابكر وعمر وعثمان علي ما بويعوا عليه، فلم يكن للشّاهد أن يختار، ولا للغائب أن يرُدَّ، وإنَّما الشُّوري للمهاجرين والانصار، إذا اجتَمَعوا علي رَجُلٍ فسَمُّوه إماماً كان ذلك لله رضا، وإن خرج مِن أمرهم خارج بِطَعنٍ أو رغبةً رَدُّوه إلي ما خرج مِنه، فإن أبي قاتَلوه علي اتِّباع غير سبيل المُؤمنين وولاه الله ما تولّي، ويصليه جهنَّم وساءَت مصيراً.

وإنَّ طلحة والزُّبير بايعاني ثُمَّ نَقَضا بيعتي، فكان نَقضُهُما كرِدَّتِهِما، فجاهَدتُهُما علي ذلك حتّي جاء الحق، وظهر أمر الله وهُم كارهون.

فادخُل فيما دخل المسلمون، فإنَّ أحبَّ الامور إليّ فيك العافية، إلا أن تتعرَّض للبلاء، فإن تعرَّضتَ له قاتَلتُك واستَعَنتُ بالله عليك، وقد أكثرتَ في قَتَلَة عثمان، فادخُل فيما دخل فيه النّاس، ثُمَّ حاكم القوم إليّ - يعني الذين قتلوا عثمان - أحمِلُك وإياهُم علي كتاب الله، فأمّا تلك الَّتي تُريدها فخُدعة الصَّبيّ عن اللَّبن.

ولَعَمري لئن نظرتَ بعقلك دون هَواك لتجدنّي أبرأ قريش مِن دمِ عثمان، وقد أرسلتُ إليك جرير بن عبدالله البجلّي، وهو مِن أهل الايمان والهِجرة، فبايع، ولا قوَّة إلا بالله"⁽¹⁾.

"مراعات بيعت مردم با من در مدينه بر تو كه در شام هستی لازم است؛ زيرا كسانی كه با ابوبكر و عمر و عثمان بيعت كردند به همان شيوه با من بيعت نموده

عهد و پيمان بستند. پس آن كسانی را كه حاضر بوده‌اند مثل طلحه و زبير نشايدجز اين كه او را اختيار كنند و غايبان را - معاويه - سزا نيست كه نپذيرند و شورا حق مهاجرين و انصار است و چون ايشان گرد هم آمده و مردی را خليفه و پيشوا ناميدند خشنودی خدا در آن است، اگر كسی به سبب عيب‌جويی يا بر اثر بدعت از فرمان ايشان سرپيچيد او را به اطاعت وادار نمايند و اگر فرمان آن ها را نپذيرفت با او بجنگند. زيرا راه مؤمنان را نپيموده است و خداوند او را به آنچه كه بدان روی آورده واگذار كند و او را به دوزخ درافكند و آن بد جايگاهی است.

طلحه و زبير با من بيعت كردند و سپس بيعت مرا شكستند، نقض پيمان توسط آن دو به منزله رد آن است، از اين رو من با آن دو پيكار كردم تا كه حق آمد و امر خدا غالب شد در حالی كه آنان خوش نمی داشتند. پس تو نيز به بيعت مسلمانان داخل شو زيرا محبوب ترين امور نزد من درباره تو عافيت است مگر اينكه خود متعرض بلا شوي، كه اگر چنين كنی به كمک خدا با تو خواهم جنگيد.

تو از خون عثمان بسيار سخن گفته اي؛ پس به پيمان و عهد مسلمانان داخل شو و سپس آن گروه را برای محاكمه نزد من بياور، من تو و آن ها را به كتاب خدا دعوت می كنم؛ اما چيزی كه تو به دنبالش هستی مثل پستانكی است كه كودكان را به آن از شير می گيرند. سوگند به جان خودم، اگر به عقلت بنگری و نه به هوايت، درخواهی يافت كه من بيش از هر كس از خون عثمان بری هستم و بدان كه تو در رديف آزاد شده‌ها هستی كه سزاوار خلافت و مشورت نيستند و من جرير بن عبدالله بجلی را كه از مؤمنين و مهاجرين است به سوی تو فرستادم؛ پس بيعت كن و قدرت و نيرويی نيست مگر از آن خداوند".

در اين نامه امام علیه السلام از معاويه دعوت به بيعت و لزوم اطاعت كرده و اين‌كه راهی برای نقض آن نيست؛ چون مهاجرين و انصاری كه قبلاً با خلفا بيعت كرده بودند با امام بيعت كردند.

امام نقض بيعتش را توسط طلحه و زبير بيان می كند و اين كه اين كار آن ها رد كردن راه حق است، لذا امام با آن ها جهاد كرد تا امر خدا ظاهر شود، هر چند آن هاخوش نداشتند. و امام در نامه اش بيان كرده اگر بيعت نكند، با او خواهد جنگيد تا به امر خدا برگردد و اين كه او شايسته خلافت نيست چون از آزاد شده‌ها است، آن هايی كه در حكومت هيچ بهره ای ندارند چنان که نمی توانند از اعضای شورا شوند.

به هر حال، معاويه به اندازه ای جرير را معطل كرد تا از او به ستوه آمد و به او گفت:

ای معاويه، منافق تا مجبور نباشد نماز نمی خواند. و گمان می كنم تا مجبور نشوی بيعت نكني.

معاويه به او جواب داد و گفت:

مرا نادان پندار، اين مسأله همانند از شير گرفتن کودک نيست، بلکه دارای نتايج زيادی است!

يک روز معاويه صدايش را بلند كرد كه جرير صدايش را بشنود و اين ابيات را خواند:

تطاول لَيلي واعتَرَتني وساوِسي***لآتٍ أتي بالتُّرَّهات البسابس

أتاني جريرٌ والحوادثٌ جَمَّةٌ***بتلك الَّتي فيها اجتداعُ المعاطس

أكايدُهُ والسَّيفُ بَيني وبينهُ***ولستُ لاثواب الدَّنيءِ بِلابس

فإنَّ الشَّام أعطَت طاعةً بمنيّةٍ***تواصفها أشياخُها في المجالس

فإن يفعلوا أصدِم عليّاً بجبهةٍ***تَغُتُّ عليه كلَّ رَطَبٍ ويابس

وإنّي لارجو خير ما نال نائلٌ***وما أنا مِن مُلك العراق بِآيس⁽¹⁾

شب بر من به درازا كشيد و گستاخانه ايستاد و وسوسه ها مرا فرا گرفت و سخنان پوچ و باطل به هم بافت.

جرير به نزد ما آمد و حوادث بسياری رخ داد كه نشانه‌های خوار ساختن و به ذلت كشاندن ما از آن ها هويدا است.

من با او سخت می كوشم، میانه من و او شمشير داوری كند، من كسی نيستم كه جامه ذلت بر تن كنم.اگر شام چنان كه بزرگانش گفته اند، يكسره و بی چون و چرا كردن به فرمان من گردن نهد و چون يمانيان اطاعت كند و همگی متحد شوند.

علی را با سپاهی كه هر خشک و تری را بر سرش می شكند در هم می كوبم.

من اميدوارم به بهترين خواسته ای كه انسان كامياب بدان نايل می شود دست يابم و از سلطنت بر عراق نوميد نيستم.

اين شعر حاكی از تصميم او بر جنگ با امام است؛ زيرا شام اطاعت كوركورانه خود را اعلام كرد و او را به طمع حكومت عراق و تسلط بر آنجا انداخت.

جواب معاويه:

معاويه به نامه امام علیه السلام چنين جواب داد:

از معاويه فرزند "صخر" به "علی بن ابی طالب".

اما بعد... پس به جان خودم سوگند، اگر بيعت كردند با تو گروهی كه بيعت كردند در حالی که تو از خون عثمان بری بودي، بی شک همانند ابوبكر و عمر و عثمان (رضی الله عنهم) بودي. ولكن تو مهاجرين را به كشتن عثمان ترغيب كردی و انصار را از او دور كردي، نادان از تو پيروی كرد و ضعيف به تو قوی شد و مردم "شام" جز جنگ با تو را نمی خواهند تا اين که كشندگان عثمان را به آن ها تحويل دهي. اگر اين كار را كردی شورا بين مسلمانان خواهد بود و همانا حجازيان حاكمان بر حق مردمند و چون از آن ها جدا شد حاكمان بر مردم اهل شام خواهند بود. و به جان خودم سوگند حجت تو بر من چون حجت تو بر طلحه و زبير نيست؛ چون آن ها با تو بيعت كردند و من بيعت نكردم. و حجت تو بر اهل شام چون حجت توبر اهل بصره نيست؛ چون اهل بصره از تو

پيروی كردند ولی اهل شام پيروی نكردند. اما شرف تو در اسلام و قرابتت به رسول خدا صلی الله علیه واله و موضع تو از قريش، من آن را رد نمی كنم...

سپس نامه خود را با اين شعر "كعب بن جعيل" به پايان برد:

أري الشام تَكره مُلك العراق***وأهل العراق لهم كارِهينا

وكلاًّ لصاحبه مبغِضٌ***يري كلَّ ما كان مِن ذاك دِينا

إذا ما رمونا رمَيناهُم***ودِنّاهُم مثل ما يقرِضونا

فقالوا: علي إمامٌ لنا***فقلنا: رضينا ابن هندٍ رضينا

وقالوا: نري أن تَدينوا له***فقلنا: ألا لا نري أن نَدينا

ومِن دون ذلك خرطُ القَتاد***وضربٌ وطعنٌ يفُضُّ الشُّئونا

وكلٌّ يسرُّ بما عنده***يري غثَّ ما في يديه سَمينا

وما في علي لمُستعتبٍ***مقالٌ سوي ضمّه المُحدثينا

وإيثاره اليوم أهل الذُنوب***ورفع القصاص عن القاتلينا

إذا سيل عنه حَذا شُبهةً***وعمّي الجواب علي السّائلينا

فليس براضٍ ولا ساخطٍ***ولا في النُّهاة ولا الآمرينا

ولا هو ساء ولا سرَّهُ***ولابُدَّ من بعض ذا أن يكونا⁽¹⁾

می بينم كه شام از كشور عراق بيزار و مردم عراق نيز از شام بيزارند و به هم كينه می ورزند.

و هر كدام نسبت به ديگری دشمن است و به نظر می رسد كه همه در اين دشمنی دين را بهانه كرده اند.

اگر آنان ما را نيفكنند ما آن ها را می افكنيم وذليلشان می كنيم همان گونه كه آنان ما را قطعه قطعه می كنند.

آن ها گفتند علی امام ماست و ما گفتيم ما به پسر هند راضی هستيم.

ما گفتيم نظرمان اين است كه شما به ما بپيونديد و گردن نهيد و آنان گفتند كه ما نمی خواهيم كه به شما بپيونديم و تحملتان كنيم.

فراسوی آن تيز كردن نيزه هاست و كشيدن شمشيرها ونيزه زدنی كه چشم‌ها را آرام بخشد.

هر كس به آنچه دارد شادمان است و خطا نادرستی خودش را درست می پندارد.

سرزنش كننده علی را سخنی نيست جز اين كه گويد علی به بدگويان عثمان پيوسته است.

و امروز هم گناهكاران را بركشيده و به زير بال و پر خود گرفته و حكم قصاص را از قاتلان برداشته است.

اگر كسی از او درباره اين شبهه و گمانی كه بر او می رود بپرسد، اين جواب را برای همه پرسشگران آماده كرده است كه:

نه خرسند از آن بوده و نه ناخرسند از آن، نه در شمار بازدارندگان بوده و نه در زمره دستور دهندگان.

او اين قتل عثمان را بد ندانسته و نيز خوش نداشته است، ولی ناگزير بايد يكی از اين دو موضع را می‌داشت.

در اين سند جز مغالطات سياسی و سرپيچی از حق و اصرار بر باطل چيزی نيست و اين از بلند پروازی های معاويه و از جنس و ذات اوست.

جواب امام علیه السلام به معاويه:

چون امام علیه السلام اين نامه را خواند بيشتر آن را باطل يافت؛ پس جوابش با اين نامه داد:

"مِن علی بن ابيطالب إلی معاوية بن صخر...

أما بعد... فقد أتانا كتابك كتاب امريءٍ ليس له بصرٌ يهديه، ولا قائدٌ يرشده، دعاهُ الهوي فأجابه وقاده فاتَّبعه، زَعَمت أنَّك إنَّما أفسد عليك بيعتي خُفوري لعثمان، ولَعَمري

ما كنتُ إلا رجلاً من المهاجرين، أوردتُ كما أوردوا، وأصدرتُ كما أصدروا، وما كان اللهليجمعهم علي ضلالةٍ، ولا ليضربهم بالعَمي، وما أمرتُ - أي بقتل عثمان - فلزمتني خطيئة الامر، ولا قتلتُ فأخافُ علي نفسي قصاص القاتل.

وأما قولك: إنَّ أهل الشّام هُم حُكام أهل الحجاز، فهات رجلاً مِن قريش الشام يقبل في الشُّوري، أوتحلُّ له الخلافة، فإن سمَّيت كذَّبك المهاجرون والانصار، ونحن نأتيك به من قريش الحجاز.

وأمّا قولك: إدفع إليّ قتلة عثمان، فما أنت وذاك؟ وهاهنا بنو عثمان، وهم أولي بذلك منك، فإن زعمتَ أنَّك أقوي علي طلب دم عثمان منهم فارجِع إلي البيعة الَّتي لزمتك، وحاكم القوم إليّ.

وأمّا تمييزك بين أهل الشام والبصرة، وبينك وبين طلحة والزُّبير، فلعمري فما الامرُ هناك إلا واحد، لانَّها بيعةٌ عامَّةٌ لا يتأتي فيها النَّظر، ولا يستأنف فيها الخيار.

وأمّا قرابتي مِن رسول الله صلّي الله عليه وآله وسلَّم وقدمي في الاسلام فلو استطعتَ دَفعَهُ لَدَفَعتَهُ..."⁽¹⁾.

"از علی بن ابيطالب به معاويه بن صخر...

اما بعد.. نامه تو به دست من رسيد، نامه مردی كه نه خود آگاهی لازم دارد تا رهنمونش باشد و نه رهبری دارد تا هدايتش كند، تنها دعوت هوس های خويش را پاسخ گفته و گمراهی عنان او را گرفته است. تو گمان می كنی كه نقض عهد من به عثمان بيعت تو را به من از بين برده است. به جان خودم، من نبودم جز مردی از مهاجرين، وارد شدم آن گونه كه آن ها وارد شدند و خارج می شدم آن گونه كه آن ها خارج می شدند و خدا همه آن ها را بر گمراهی جمع نمی كرد و

آن ها را كور نمی كرد و من دستور كشتن عثمان را ندادم تا كار خطايی كرده باشم و نكشتم كه به قصاص قاتل بترسم.و اما گفته تو كه: "اهل شام حكام اهل حجازند". پس مردی از قريش شام بياور تا در شورا قبول شود يا خلافت برای او حلال باشد. پس اگر نام بردی مهاجرين و انصار را تكذيب كرده ای و ما برای تو از قريش حجاز می آوريم.

و اما گفته تو كه: "قاتلان عثمان را به تو تحويل دهيم"، تو را چه کار به اين كار؟ فرزندان عثمان آنجا هستند و آن ها از تو به آن سزاوارترند، اگر گمان می كنی كه تو در طلب خون خواهی قوي‌تر هستی پس به بيعتی كه به تو لازم است برگرد و حكميت قوم را به من واگذار.

و اما اين که بين اهل شام و بصره و بين خود و طلحه و زبير فرق گذاشتي: به جان خودم سوگند، امر اينجا يكی است؛ چون مسئله در اين جا بيعت عمومی است که اظهار نظر در آن لازم نيست و اختيار از سر نمی گيرند.

و اما نزديكی و قرابت من به رسول خدا صلی الله علیه واله و پيشی گرفتن من در اسلام، اگر می توانستی آن را رد كنی رد می‌كردي.

اين نامه شامل رد كلمات باطل، سست و گمراه كننده معاويه است كه در آن هيچ نشانی از صداقت يافت نمی شود و معاويه در آن جهل و امويت خودش را از خباثت و بدی ظاهر كرده است.

نامه ای از معاويه به امام:

معاويه نامه ای به امام علیه السلام نوشت كه در آن بعد از نام خدا آمده است:

سلام خدا بر كسی كه از هدايت پيروی كند.

اما بعد... ما با شما يک دست بوديم و به يكديگر الفت داشتيم تا اين که طمع پيدا كردی ای پسر ابی طالب، پس تغيير پيدا كردی و خودت را به وسيله اراذل و اوباش اهل حجاز و عراق و احمق‌های فسطاط بر دشمنانت قوی شمردي. به خدا

قسم! احمق ها را از تو می گيرم و اراذل و اوباش را مانند پراكنده شدن ابر در آسمان از پيرامون تو پراكنده می‌كنم.عثمان بن عفان را كشتی و آن را برای خودت نردبان ترقی قرار دادی كه خدا تو را بالا ببرد، بالا بردنی كه بر عليه توست نه به سود تو. و طلحه و زبير را كشتی و مادرت عايشه را پراكنده كردي، در بين دو شهر قرار گرفتی و آرزوها كردی و خيال كردی كه دنيا با سواره و پياده به تصرف تو در می‌آيد و به آرزوهايت می رسي. اگر با مهاجرين اهل شام باقيمانده اسلام با تو برخورد كنم، تو را احاطه می كنم سپس خدا آنچه را كه بخواهد درباره تو انجام می دهد و سلام بر اوليای خدا⁽¹⁾.

اين نامه حاكی از دروغ و سفسطه و نفاق است كه در آن مطلبی از حق وجود ندارد و از پسر هند جز آن انتظاری نبود، پاسخ امام به اين نامه را می شنويم:

جواب امام

امام علیه السلام نامه معاويه را به اين نامه ای جواب داد كه در آن بعد از نام خدا آمده است:

"اما بعد... فقدِّر الامور تقدير مَن ينظُرُ لنفسه دون جُنده، ولا يشتغل بالهَزل مِن قوله، فلعمري! لئِن كانت قوَّتي بأهل العراق أوثَقُ عندي مِن قوَّتي بالله، ومعرفتي به ليس عنده بالله تعالي يقينُ مَن كان علي هذا، فناجِ نفسك مناجاةَ مَن يستَغني بالجدِّ دونَ الهَزل، فإنَّ في القول سِعةً، ولن يعذَرَ مِثلك فيما طمح اليه الرِّجال.

وأمّا ما ذكرتَ مِن أنّا كنّا وإياكم يداً جامعة، فكنّا كما ذكرت، ففرقٌ بيننا وبينكم، أنَّ الله بعث رسوله مِنّا، فآمنّا به وكفرتُم.

ثُمَّ زعمتَ إنّي قتلتُ طلحة والزُّبير فذلك أمرٌ غِبتَ عنه ولم تحضَرُهُ، ولو حضرتُه لَعَلِمتَهُ، فلا عليك، ولا العُذرُ فيه إليك.

وزعمتَ أنَّك زائري في المهاجرين، وقد انقطعت الهجرةُ حين اُسِرَ أخوك، فإن يك فيك عَجَلٌ فاستَرقِه، وإن أزِرُك فجديرٌ أن يكون اللهُ بَعَثَني عليك لِلنِّقمة منك، والسَّلام"⁽¹⁾.اما بعد... كارهايت را همچون كسی كه لشكری ندارد سازماندهی كن و در كلامت از شوخی و بيهوده گويی حذر كن. به جانم سوگند! اگر اعتماد و تكيه من به مردم عراق محكم‌تر از توكلم بر خدای بزرگ باشد؛ پس در اين صورت شناخت من نسبت به خداوند شناخت يک انسان اهل يقين نخواهد بود. خويشتن را با جديت تمام وبدون بيهوده‌گويی نجات بده كه من در كلام خويش قاطعم و اگر بلندپروازی كنی عذری از تو پذيرفته نخواهد شد.

و اما چنان كه يادآور شدی ما و شما يكی بوديم، پس میان ما و شما بدان جهت جدايی افتاد كه خدای متعال رسولش را از بين ما برانگيخت، ما به او ايمان آورديم و شما كافر شديد.

پس گمان كردی كه من طلحه و زبير را كشتم، اين امری است كه از تو پنهان است، تو در جريان نبودي، اگر حاضر بودی می دانستی اين به تو مربوط نيست و لازم نيست از تو عذر بخواهم.

نوشتی كه با گروهی از مهاجرين مرا می بيني، هجرت از روزی كه برادرت در فتح مکه اسير شد پايان يافت. پس اگر به ديدار من شتاب داري، دست نگهدار؛ زيرا اگر من به ديدار تو بيايم سزاوارتر است كه خدا مرا به سوی تو فرستاده تا از تو انتقام بگيرم. والسلام".

امام علیه السلام گمان های معاويه و چرنديات او را باطل كرد. نامه معاويه به امام و جواب امام به آن نامه به شكل ديگری نيز روايت شده که "ابن ابی الحديد" آن را ذكر كرده است⁽²⁾.

نامه‌ای از امام به معاويه:

امام علیه السلام نامه‌ای را برای معاويه فرستاد و در آن او را موعظه کرد و از عذاب و عقاب خدای متعال به جهت نافرمانی و سرپيچي‌اش برحذر داشت. متن نامه چنين است:"مِن عبدالله علی أمير المؤمنين إلی معاوية بن أبی سفيان.

أما بعد فإنَّ الدُّنيا دارُ تجارة، ورِبحُها أو خُسرها الاخرة، فالسَّعيد مَن كانت بضاعته فيها الاعمال الصّالحة، ومَن رأي الدُّنيا بعينها، وقدَّرها بقدرها، وإنّي لاعظُك مع عِلمي بسابق العلم فيك ممّا لا مردَّ له دونَ نفاذه، ولكنَّ الله تعالي أخذ علي العلماء أن يؤدُّوا الامانة، وأن ينصحوا الغَوِي والرَّشيد، فاتَّق الله، ولا تَكن مِمَّن لا يرجو لله وقاراً؛ ومَن حَقَّت عليه كلمة العذاب، فإنَّ الله بالمرصاد وإنَّ دنياك ستُدبر عنك، وستعود حسرةً عليك، فاقلَع عمّا أنت عليه مِن الغَي والضَّلال علي كبَر سنِّك وفناء عمرك، فإنَّ حالك اليوم كحال الثَّوب المُهيل الَّذي لا يصلح مِن جانبٍ إلا فسد مِن آخرٍ.

وقد أردَيتَ جيلاً مِن النّاس كثيراً، خَدَعتَهُم بغيّك، وألقَيتَهُم في موج بحرك تغشاهُم الظُّلُمات، وتتلاطم بهم الشُّبُهات، فجاروا عن وِجهَتهم، ونكصوا علي أعقابهم، وتولَّوا علي أدبارهم، وعوَّلوا علي أحسابهم، إلا مَن فاء مِن أهل البصائر، فإنَّهم فارَقوك بعد معرفتك، وهربوا إلي الله مِن موازَرَتك، إذ حملتَهُم علي الصَّعب، وعدلتَ بهم عن القصد.

فاتَّق الله يامعاوية في نفسك، وجاذِب الشَّيطان قيادك، فإنَّ الدُّنيا منقطعة عنك، والاخرةُ قريبةٌ منك، والسلام"⁽¹⁾.

"از بنده خدا علی اميرالمؤمنين به معاويه بن ابی سفيان.

اما بعد همانا دنيا خانه تجارت است و سود يا زيان آن در آخرت است؛ پس خوشبخت كسی است كه كالای او در اين تجارت اعمال صالح باشد و دنيا را آن گونه كه هست ببيند و راضی به مقدرات آن باشد. من تو را نصيحت می كنم با اين كه سرنوشت تو را می دانم كه از آن چه مقرر شده بازگشتی نخواهد بود. خدای متعال از علما پيمان گرفته است كه گمراه و هدايت شده را نصيحت كنند و امانت را ادا نمايند؛ پس از خدا بترس و از كسانی مباش كه اميد به قدرت خدانداشته باشی و جزو كسانی باشی كه عذاب خدا درباره تو تحقق پيدا كند، چون خدا در كمين توست و دنيای تو به زودی از تو روی بر می‌گرداند و حسرت آن برای تو می ماند؛ پس لباس گمراهی و تيره گی را با گذشت سن و سال و نابودی عمرت از خود بكن؛ چون امروز حال تو مانند لباسی است كه پوسيده، هر جای آن را اصلاح كنی جای ديگر آن سوراخ می شود.

تو افراد زيادی را منحرف و با نيرنگ گمراه كردی و آن ها را در موج دريايت افكندی كه آن ها را تاريكی فرا گرفت و پشت كردند و به عقب برگشتند و بر حساب خود گريستند مگر آن هايی كه اهل بصيرت بودند، آن ها پس از آن كه تو را شناختند از تو جدا شدند و از كمک به تو به سوی خدا فراركردند وقتی بر آن ها سخت گرفتی و از قصد آن ها عدول كردي.

ای معاويه، درباره خودت از خدا بترس و افسار خود را از دست شيطان بكش؛ چون دنيا از تو جدا می شود و آخرت نزديک به توست. والسلام".

اين نامه حاكی از دعوت امام علیه السلام به معاويه است كه به حق بگرايد و از نيرنگ و گمراهی اجتناب نمايد. ولی موعظه امام به اين انسان مسخ شده ای كه باطل در قلبش رسوخ كرده، ياد خدا را فراموش كرده و هيچ روزنه ای را در وجدانش باقی نگذاشته مؤثر نبود.

جواب معاويه:

معاويه توجهی به وعظ و نصيحت امام نكرد و به ناسزا گفتن و تهديد روی آورد و جواب داد:

اما بعد: من از برنامه تو اطلاع پيدا كردم و اين که اصرار بر فتنه داری و می دانم چيزی كه تو را به آن می خواند مرگ توست كه به آن ناچاري. و اگر تو پناهگاه باشی خطا به خطا اضافه می كني، چه بسا عقلت را از دست داده ای و چيزی را آرزو داری كه برای تو نيست و كاهلی كردی بر كسی كه او از تو بهتر بود - منظور ابوبكر است - سرانجام آن به غير تو رسيد. سنگينی آن‌چه را كه از خطا تو را احاطه كرده حمل كردی والسلام.⁽¹⁾

اين نامه حاكی از اصرار معاويه بر گناه و دشمنی و پافشاری در گمراهی است.

جواب امام:

امام علیه السلام جواب معاويه را با اين نامه داد:

"أما بعد فإنَّ ما أتيتَ به مِن ضلالك ليس ببعيد الشَّبَه مِمّا أتي به أهلك وقومُك الَّذين حملهم الكفر، وتمنّي الاباطيل علي حسد محمَّد صلّي الله عليه وسلَّم حتّي صُرعوا مصارعهم حيث علمت، لم يمنعوا حريماً، ولم يدفعوا عظيماً، وأنا صاحبهم في تلك المواطن، الصالي بحربهم، والفألُ لحدِّهم، والقاتل لرؤوسهم ورؤوس الضَّلالة، والمُتبع – إن شاء الله – خَلَفَهُم بسلَفِهم، فبئس الخلفُ خلفٌ أتبع سلفاً محلُّه ومحطُّهُ النّار، والسلام"⁽²⁾.

"اما بعد آن چه را كه تو گفتی از گمراهی تو دور نيست، شبيه است به گفتار و کردار اهل و قوم تو، آن هايی كه كافر بودند و آرزوی باطل آن ها را بر حسادت به محمد صلی الله علیه واله واداشت تا اين که در گورهای خود غلطيدند و در برابر مرگ نتوانستند دفاع كنند و من در آن مواطن سخت در جنگ با آن ها بودم و درو كننده

سرهايشان و سرهای گمراهان و پيروان آن ها خواهم بود - ان شاء الله -فرزندانشان به پدرانشان، پس چه بد است فرزندی كه پيروی از گذشتگان خود نمايد و محل و منزل او آتش باشد، والسلام".

و معنی اين نامه اين است كه معاويه به طرفداری از حق قيام نكرد بلكه به جنگ با عدالت برخاست و در اين مورد شبيه به گذشتگان و قوم خود در جنگ با رسول الله صلی الله علیه واله عمل كرد تا امام با شمشيرش سران بزرگان او را درو كرد و اين كه به زودی فرزندان آن ها هم به پيروی از آن ها خواهند پرداخت و همه به آتش جهنم وارد خواهند شد.

جواب معاويه:

و معاويه جواب امام را با نامه ای كه امام را به جنگ تهديد می كند داد:

اما بعد... روزگار درازی است كه به سوی انحراف و گمراهی می روی و مدتی است كه از میدان جنگ و ستيز می گريزي. در تهديد و ترساندن كار شيران درنده كنی و از راه بيراه گريختن روباه گريزنده را ماني، به كجا می توان گريخت؟ زود باشد كه شيران درنده و افعی های گزنده را ديدار كنی كه از صولت ايشان جان به سلامت نتوانی برد. هرچه گفتم به زودی واقع خواهد شد اگر خدا بخواهد، والسلام⁽¹⁾.

اين نامه حاكی از وقاحت بر امام و تهديد او به پشتيبانی از سركشان اهل شام است.

جواب امام:

امام علیه السلام با نامه ای جواب او را داد و آمادگی خود را برای جنگ با او اعلام كرد و به اهل شام توجهی نكرد. اين متن نامه است:

"أما بعد فما أعجب ما يأتيني منك، وما أعلمني بما أنت إليه صائرٌ، وليس إبطائي عنکَ إلا ترقُّبا لما أنت له مكذِّبٌ وأنا به مصدِّقٌ، وكأنّي بك غداً وأنت تضجُّ من الحرب ضجيج الجمال من الاثقال، وستدعوني أنت وأصحابك إلي كتاب تُعظِّمونه بألسنتكم وتجحدونه بقلوبكم، والسّلام"⁽²⁾.

"أما بعد مرا از آنچه تو با من آگهی می فرستی سخت در شگفتم، چون مرا از امری تهديد می كنی و می ترسانی كه خويشتن را در آن می افكني. مپندار ايمعاويه كه بتوانی از میدان جنگ فرار كني، اگر می بينی كه من جنگ را به تأخير می اندازم كار من بر حسب دين و حكم شريعتی است كه تو هرگز به آن گردن ننهادی و ايمان نياوردي. گويا تو را در میدان جنگ به روشنی می بينم كه از صولت مردمان و تيزی شمشير و سنان می نالی چنان كه شتران از زحمت بارهای سنگين می نالند و زود باشد كه تو و اصحابت از در بيچارگی و درماندگی مرا به قرآن مجيد می خوانيد، قرآنی كه آن را به زبان تعظيم و تبجيل می كنيد و به دل منكر و تكذيب كننده آن می باشيد".

امام در آخر نامه‌اش به آن چه معاويه از بالا بردن قرآن برای نجات از جنگی كه نزديک به نابودی او بود اشاره می كند و اين كه معاويه و يارانش قرآن را به زبان بزرگ می شمارند و در دل آن را انكار می نمايند... و اين از اخبار غيبی امام است.

جواب معاويه:

معاويه وقتی نامه را خواند آن را با اين نامه پاسخ داد:

اما بعد... دست از ابلاغ چنين سخنان بيهوده بازدار و عنان نفس از يادآوری چنين كلمات برتاب و دروغ به رسول خدای صلی الله علیه واله مبند و حضرتش را از آن چه نفرموده به كذب وافترا آلوده مساز. اين مردم كه با تو همدست و همداستانند شيفته غرور و فريفته نيرنگ‌اند، همانا ايشان را اغوا كردی و به گمراهی كشاندي، اما به زودی امر تو بر ايشان روشن شود و از تو دست بردارند و بدانند كه كردار تو باطل و گفتار تو نادرست است، والسلام⁽¹⁾.

در نامه معاويه جز فرو رفتن در باطل، دشمنی با حق، انكار ارزش‌ها و آن چه ملت ها و امت ها به آن گرويده اند وجود ندارد.

جواب امام:

امام علیه السلام با اين نامه جواب او را داد:"أما بعد... فطالما دعوتَ أنت وأولياؤك أولياءُ الشَّيطان الرَّجيم، الحقَ أساطير الاولين، ونَبَذتُموه وراء ظهورِكم، وجَهَدتُم بإطفاء نور الله بأيدكم وأفواهكم، والله مُتِمُّ نوره ولو كره الكافرون.

ولَعَمري ليتِمَّنَّ النُّور علي كرهك، ولَينَفَّذنَّ العِلم بصغارك، ولتُجازَينّ بعملك، فَعِث في دنياك المنقطعة عنك ما طاب لك فكأنَّك بباطلك وقد انقضي وبعملك وقد هوي ثُمَّ تصير إلي لَظي، لم يظلمُك اللهُ شيئاً، وما ربُّك بظلامٍ للعبيد.

وقد أسهَبتَ في ذكر عثمان، ولعمري ما قتله غيرك، ولا خذله سواك، ولقد تربَّصتَ به الدَّوابر، وتمنَّيت له الامانيّ طمعاً فيما ظهر منك، ودلَّ عليه فِعلك، وإنّي لارجو أن ألقحك به علي أعظم مِن ذنبه، وأكبر مِن خطيئته، فأنا ابنُ عبدالمطَّلب صاحب السَّيف وإنَّ قائمه لَفي يدي، وقد علمتَ مَن قتلتُ مِن صناديد بني عبد شمس، وفراعنة بني سهمٍ وجُمح وبني مخزوم، وأيتَمتُ أبناءهم، وأيمّتُ نساءهم.

وأذكّرك ما لستَ له ناسياً يوم قتلتُ أخاك حنظلة، وجَرَرتُ برجله إلي القليب، وأسرتُ أخاك عَمراً فجعلتُ عُنُقه بين ساقيه رباطاً، وطلبتُك ففررتَ، ولك حُصاصٌ، فلو لا أنّي لا أتبعُ فارّاً لجعلتُك ثالثهما، وإنّي أولي لك بالله ألِيةً بَرَّةً غير فاجرة، لئن جمعتني وإيّاك جوامع الاقدار، لاترُكنَّك مثلاً يتمثَّل به الناس أبداً، ولاجَعجِعَنَّ بك في مناخك حتّي يحكم الله بيني وبينك وهو خير الحاكمين.

ولئن أنسأ الله في أجَلي لاُغزِينَّك سرايا المسلمين، ولاُنهدنَّ إليك في جحفل من المهاجرين والانصار، ثمَّ لا أقبل لك معذرةً ولا شفاعة، ولا اُجيبُك إلي طلب وسؤال، ولترجِعَنَّ إلي تحيُّرك وتردُّدك وتلدُّدك، فقد شاهدتَ وأبصرتَ، ورأيت سُحُب الموت كيف هطلت عليك بِصَيّبها حتّي اعتصمتَ بكتابٍ أنت وأبوك أوَّل مَن كفر وكذَّب بنزوله، ولقد

كنتُ تَفَرَّستُها، وآذَنتُك أنَّك فاعِلها، وقد مضي منها ما مضي، وانقضي مِن كيدك فيها ما انقضي، وأنا سائرٌ نحوك علي أثر هذا الكتاب، فاختَر لنفسك، وانظُر لها وتَداركها، فإنَّك إن فرَّطت واستمررتعلي غيّك وغُلَوائك حتّي ينهد إليك عبادالله، اُرتِجَت عليك الامور ومُنِعت أمراً هو اليوم منك مقبولٌ.

يابن حربٍ، إنَّ لجاجك في منازعة الامر أهله مِن سِفاه الرَّأي، فلا يطمِعَنَّك أهلُ الضَّلال، ولا يوبِقَنَّك سفه رأي الجُهّال، فوالَّذي نفس عليّ بيده! لئن برقَت في وجهك بارقةٌ من ذي الفقار - وهو سيف الامام - لتُصعَقَنَّ صَعقةً لا تُفيق منها حتّي ينفخ في الصُّور النَّفخةُ الَّتي يئست منها {كما يئِسَ الكفّار مِن أصحاب القُبور}⁽¹⁾".

"روزگاری است تو و دوستانت كه ياران شيطان رانده شده ايد در امر حق به هرزه درآيی سخن می گوييد و كار بر روش قوانين جاهليت می كنيد و حق را دور انداخته ايد و در فرو نشاندن حق به نيروی دست و زبان چندان كه توانستيد جنبش كرديد و كوشش نموديد، اما خداوند به رغم میل كافران و كراهت ايشان نور خودش را به كمال آورده و افروخته خواست. سوگند به جان من! خداوند به رغم تو نور خود را به كمال می رساند و علم خود را بر کم و زياد اعمال تو در می گذراند. پس هر چند كه خواهی در دنيای خود كه به زودی به توپشت كند به وسوسه های شيطانی كار می كن؛ زيرا مرگ مهلت ندهد و اعمالت به مراد دل راست نيايد و خدايت به حكم عدل و كيفر در دوزخت جای دهد، خداوند با بندگان به ظلم رفتار ننمايد.

در نام و ياد عثمان زياده روی كردي. به جان خودم سوگند! كسی جز تو عثمان را نكشته و كسی جز تو او را خوار نكرده است؛ زيرا تو منتظر شكست های او بودی و همواره آرزو می كردی كه او بميرد و كار به دست تو افتد. رفتار و

منشت نيز بر اين حقيقت دلالت دارند. من فرزند «عبدالمطلب» هستم، کسی كه صاحب شمشير بود و شمشير او اينک در دست من است و خوب می دانم كه چه كسانی را كشته ام، رزم آوران و جنگجويانی از فرزندان «عبد شمس» و سرکشاناز فرزندان «سهم» و «جمح» و فرزندان «مخزوم» كه من پسران آنان را يتيم كردم و زنانشان را بيوه نمودم. به يادت می آورم روزی را كه هرگز فراموش نخواهی كرد و آن روزی بود كه برادرت «حنظله» را كشتم و پايش را گرفتم و او را در چاه انداختم. و برادرت «عمرو» را اسير كردم و به پايش طناب انداختم و در پی تو نيز آمدم اما فرار كردی در حالی كه از ترس باد معده رها می كردي. و اگر تو را تعقيب می كردم به يقين سومی آن ها تو بودي. به خداوند سوگند محكم ناگسستنی ياد می كنم كه اگر من و تو را قضا و قدر در جايی به هم برساند، چنان درسی به تو خواهم داد كه تا ابدالدهر مثلی باشی كه مردم به آن مثال زنند، چنان بر تو سخت و تنگ خواهم گرفت تا اين كه خداوند میان من و تو حكم كند كه او بهترين داوران است.

اگر خداوند مرگ مرا به تأخير اندازد به همراه لشكريان مسلمان بر تو هجوم خواهم آورد و سپاهيان مهاجرين و انصار به سوی تو گسيل می دهم و پس از آن هيچ عذر و بهانه ای را از تو قبول نخواهم كرد، و هيچ درخواستی را از تو نمی پذيرم و آن هنگام است كه سرگشته و حيران خواهی شد و خواهی ديد و به يقين خواهی رسيد كه چگونه مرگ با ابرهای تيره و تارش بر شما سايه افكنده و باران مرگ بر تو فرو می ريزد تا اين كه دست به دامان كتابی خواهی شد كه تو و پدرت نسبت به آن كفر ورزيديد و نزول آن را تكذيب نموديد. در حالی كه من اين حادثه را پيش بينی می كردم كه تو آن را انجام خواهی داد كه در آن هنگام كار از كار گذشته خواهد بود و من در پی اجرای احكام اين كتاب به سوی تو خواهم آمد. پس راهت را انتخاب كن و در كارت بنگر و در صدد جبران گذشته ات برآي. چرا كه اگر كوتاهی كنی و همچنان به گمراهی و طغيانت ادامه دهی تا

بندگان خدا را به سوی خويش جذب كني، درهای نجات به سويت بسته خواهد شد و عذر و بهانه ای از تو پذيرفته نخواهد شد.ای فرزند "حرب"، سخت گيری و لجاجت تو در جنگ با من نشان از نادانی و حماقت تو دارد، مبادا كه گمراهان تو را به طمع وادارند و نظر نادانان تو را برانگيزد كه سوگند به آن كه جان علی در دست اوست! اگر برقی از ذوالفقار به تو برسد چنان نعره ای خواهی زد كه تا روز قيامت از آن جدا نشوي، همان روزی كه در صور دميده می شود كه تو از آن نااميد و مأيوس خواهی بود، همان گونه كه از میان اهل قبور، كافران مأيوس خواهند شد".

اين نامه حاكی از دعوت امام از معاويه برای پذيرش ندای حق و خشنودی خداوند متعال است، اما پسر هند با گوش كر و چشمان كور از دستور امام سر بر می‌تافت و بر گمراهی و دشمنی خويش با جانشين پيامبر خدا صلی الله علیه واله و دروازه شهر دانش او اصرار می ورزيد.

پاسخ معاويه:

معاويه به شکلی كه در زير آمده به نامه امام پاسخ گفته است:

اما بعد... زنگار قلب تو چه بزرگ است! و پرده گمراهی چشمانت را گرفته و آزمندی و حسد جزو رفتار و منش تو گشته است؛ پس برای جنگ آماده شو و منتظر درگيری باش كه به خدا سوگند! كار خلافت به آنچه كه خودت بهتر می دانی برخواهد گشت. عاقبت نيک نيز از آن پرهيزكاران خواهد بود. هرگز، هرگز آنچه كه آرزو می كنی اشتباه است و قلبت بيهوده میل به چيزی كرده است. مواظب راه رفتن خودت باش، پايت را به اندازه گليمت دراز كن، تا آن كه فرق میان خودت و كسی كه بردباری اش به اندازه كوه هاست را بداني. و دانشمندان از میان شكاكان جدا خواهند شد. والسلام⁽¹⁾.

معاويه با اعلام جنگ و آمادگی كاملش برای رويارويی با امام، ايشان را تهديد كرد.

پاسخ امام:امام علیه السلام نامه ای نوشت كه در آن به مزخرفاتی که معاويه در نامه‌اش گنجانده بود پاسخ داد:

"أما بعد... فإنَّ مساويك مع علم الله تعالي فيك حالَت بينَك وبين أن يصلُح لك أمرُك، وأن يرعَوي قلبُك.

يابن الصَّخر اللَّعين، زعمتَ أن يزِن الجبال حِلمك، ويفصل بين أهل الشَّك علمك، وأنت الجلف المنافق، الاغلف القلب، القليل العقل، الجبان الرَّذل.

فإن كنتَ صادقاً فيما تسطُر، ويعينك عليه ابن أخي بني سهم، فدع الناس جانباً وتيسَّر لما دعوتني إليه من الحرب، والصَّبر علي الضَّرب، واعفِ الفريقين من القتال، ليعلم أينا المرين علي قلبه، المُغَطّي علي بصره، فأنا أبو الحسن، قاتل جدِّك وأخيك وخالِك، وما أنت منهم ببعيد"⁽¹⁾.

"اما بعد... به دليل گناهان زيادت كه خدا به آن ها آگاه است میان قلبت و میان پذيرش حق چنان جدايی پديد آمده است كه تو را از اصلاح شدن باز می دارد.

ای فرزند "صخر" ملعون! گمان كرده ای كه كوه ها نمی توانند صبر و بردباری تو را اندازه گيری كنند و شک و شبهات جز با علم تو رفع نمی گردد؟!

در حالی كه تو سبک مغز، منافق، سه دل، كم خرد، ترسو و پست هستي. اگر در آن چه كه می نويسی راست گفته باشی و به پشتيبانی "بنی سهم" دلبسته باشي، پس مردم را به كنار بگذار تا دعوت تو برای جنگيدن آسان تر شود و هر دو سپاه را از جنگيدن معذور دار تا مشخص شود كه كدام يک از ما سه دل و كوردل

است؟ پس من "ابوالحسن" قاتل پدربزرگ، برادر و دايي‌ات و از ديگر بستگان دورت هستم".اين نامه امام حاكی از درگيری ها، جنگ افروزی ها و صفات خبيث معاويه است كه هيچ بويی از شرافت نبرده و هيچ سابقه‌ای در اسلام نداشت، بلكه سابقه درخشانی در باطل و نفاق داشته است.

نامه معاويه به امام:

معاويه نامه‌ای قبل از حركت به سوی صفين توسط "ابومسلم خولاني" برای امام فرستاد که متن آن چنين است:

از معاويه بن ابی سفيان به علی بن ابی طالب... سلام بر تو، من نزد تو خداوند را كه جز او خدايی نيست ستايش می كنم، اما بعد... همانا خداوند به دانايی خويش محمد صلی الله علیه واله را برگزيد و او را امين وحی و فرستاده خود نزد آفريدگانش قرار داد و از مسلمانان يارانی را برای او برگزيد و او را به وسيله ايشان حمايت كرد و هر يک از ايشان به اندازه مراتب و فضايل خود در اسلام نزد او پايگاهی داشتند، برترين ايشان در اسلام و خيرانديش‌ترين آنان برای خدا و پيامبرش، خليفه بعد از او بود و خليفه جانشين او و سومی خليفه مظلوم عثمان بود! كه تو بر همه ايشان رشک بردی و با همه گردنكشی كردی و ما آن عصيان را در نگاه خشم آلود و گفتار ناهنجار و آه هايی كه از دل می كشيدی و از تأخير بيعت تو از بيعت با آن خلفا دريافتيم و می ديديم كه بسان كشاندن شتر نر كه در بينی آن حلقه قرار داده اند به قهر و جبر كشانده می شدی تا با اكراه با ايشان بيعت می كردي؛ پس از بيعت به هيچ يک از آنان بيش از پسرعمت عثمان حسد نمی بردی در حالی كه او به سبب خويشاوندی و دامادی اش با رسول خدا صلی الله علیه واله و باجناقی با تو بيش از آنان استحقاق داشت كه با وی چنين نكني، با او قطع رحم كردی و نكويی هايش را زشت شمردی و مردم را بر ضدش برانگيختی و نهان شدی و چهره نمودی تا آن كه گروهی بر او تاختند و سپاهی همدست بر ضدش نظام يافت و در

حرم پيامبر خدا اسلحه به رويش كشيدند و در كنار تو در يک محله او را كشتند، تو بانگ و فرياد از سرای او می شنيدی ولی به گفتار يا كردار خود هيچ دستينجنباندی كه شک و تهمت از خويشتن دور كني. صادقانه سوگند می خورم اگر در ماجرای او موضع می گرفتی و حتی يک بار كاری می كردی كه گزند مردم را از او بازداري، يک تن از ما هم تو را متهم نمی ساخت و مخالفت و گردنكشی های تو را بر ضد عثمان از ياد می بردند، گذشته از اين هواداران عثمان از آن رو بر تو بدگمانند كه تو قاتلان عثمان را پناه داده ای و اينک همانان ياران، دستياران و نزديكان تو هستند. به من گفته اند كه تو خود را از خون او بری می داني، اگر راست می گويی دست ما را بر قاتلانش گشاده دار تا ايشان را بكشيم، آن گاه برای بيعت با تو ما شتابنده ترين مردم به سوی تو خواهيم بود، وگرنه تو و يارانت را جز شمشير نسزد. سوگند به خداوندی كه جانم به دست اوست! ما در كوه و صحرا و بيابان و دريا در پی قاتلان عثمان بتازيم تا خداوند ايشان را به دست ما بكشد يا جان های ما بر سر اين کار به خداوند بپيوندد. والسلام⁽¹⁾.

اين نامه حكايت از اكاذيب معاويه و عدم پروای او به تهمت و افترا به امام در ريختن خون عثمان دارد؛ چون آن چه كه باعث مرگ عثمان شد سياست بد او و بازی با مقدرات امت و بخشيدن اموال زياد به بنی اميه و "آل ابی معيط" و انحراف آن ها از حق بود، و از معاويه كمک خواست كه لشكری فرستاد و كمكی به او نكردند تا كشته شد. پس كشته شدن عثمان چه ارتباطی با امام دارد؟

جواب امام:

امام علیه السلام جواب قاطعی به او داد كه تمام گمان و تصورات باطل او را از بين برد و در آن بعد از نام خدا آمده است:

"مِن عبدالله عليّ أمير المؤمنين إلي معاوية بن أبي سفيان.

أما بعد فإنَّ أخا خَولان قدِم عليّ بكتابٍ منك تذكر فيه محمَّداً صلّي الله عليه وآله، وما أنعم اللهُ عليه به من الهدي والوحي.والحمدلله الَّذي صدقه الوعد، وتمَّم له النَّصر، ومكّن له في البلاد، وأظهره علي أهل العداء والشَّنَآن من قومه الَّذين وثَبوا به، وشنِفوا له، وأظهروا التَّكذيب، وبارَزوه بالعداوة، وظاهَروا علي إخراجه وإخراج اصحابه وأهله، وألبّوا عليه العرب، وجامَعوهم علي حَربه، وجَهَدوا في أمره كلَّ الجَهد، وقلَّبوا له الامور حتّي ظهر أمرُ الله وهم كارهون، وكان أشدَّ النّاس عليه ألبَةً اسرتُه، والادني فالادني مِن قومه إلا مَن عصمه الله.

يابن هند، فلقد خبَّأ لنا الدَّهر منك عجباً، ولقد قدِمتَ فأفحَشتَ إذ طَفِفتَ تُخبرنا عن بلاء الله في نبيّه محمَّدٍ صلّي الله عليه وسلَّم وفينا، فكنتَ في ذلك كجالب التَّمر إلي هَجَر، أو كداعي مُسَدِّده إلي النِّضال.

وذكرتَ أنَّ الله اجتَبي له من المسلمين أعواناً أيّده بهم، فكانوا في منازلهم عنده علي قدر فضائلهم في الاسلام، فكان أفضلهم - زعمت - في الاسلام، وأنصحهم لله ورسوله الخليفة، وخليفة الخليفة، ولعمري إنَّ مكانهما من الاسلام لعظيم، وإنَّ المصاب بهما لجرحٌ في الاسلام شديدٌ رحمهما الله وجزاهُما بأحسن الجزاء.

وذكرتَ أنَّ عثمان كان في الفضل ثالثاً، فإن يكن عثمان محسناً فسيجزيه الله بإحسانه، وإن يك مُسيئاً فسيلقي ربَّاً غفوراً لا يتعاظمه ذنبٌ أن يغفره.

ولعمرُ الله إنّي لارجو إذا أعطي الله النّاس علي قدر فضائلهم في الاسلام، ونصيحتهم لله ورسوله، أن يكون نصيبُنا في ذلك - أهل البيت - الاوفر.

إنَّ محمَّداً صلّي الله عليه وسلَّم لمّا دعا إلي الايمان بالله والتَّوحيد كنّا أهل البيت أوَّل مَن آمن به وصدَّق بما جاء به، فلَبِثنا أحوالاً مُجَرَّمةً، وما يعبد الله في ربع ساكنٌ من العرب غيرنا، فأراد قومُنا قتل نبيّنا، واجتياح أصلنا، وهمَّوا بنا الهموم، وفعلوا بنا الافاعيل، فمنعونا

الميرة، وأمسكوا عنّا العذاب، وأحلَسونا الخوف، وجعلوا علينا الارصاد والعُيون، واضطرُّونا إلي جبل وَعرٍ ، وأوقَدوا لنا نار الحرب، وكتبوا بينهم كتاباً لا يواكلوننا، ولا يشاربوننا، ولا يناكحوننا،ولا يبايعوننا، ولا نأمن فيهم حتّي ندفع النَّبي صلّي الله عليه وآله وسلَّم فيقتلوه ويمثِّلوا به، فلم نكن نأمن فيهم إلا مِن موسم إلي موسم، فعزم الله لنا علي منعه، والذَّبِّ عن حوزته، والرَّمي مِن وراء حُرمته، والقيام بأسيافنا دونه في ساعات الخوف باللَّيل والنَّهار، فمؤمِنُنا يرجو بذلك الثَّواب، وكافرنا يحامي عن الاصل.

فأمّا مَن أسلم من قريشٍ بعد، فإنَّهم مِمّا نحن فيه أخلياء، فمنهم حليفٌ ممنوعٌ، أو ذو عشيرةٍ تدافع عنه فلا يبغيه أحدٌ بمثل ما بغانا به قومُنا من التَّلَف، فهم من القتل بمكان نجوة وأمنٍ، فكان ما شاء الله أن يكون.

ثُمَّ أمَرَ الله رسوله بالهجرة، وأذِن له بعد ذلك في قتال المشركين، فكان إذا أحمرَّ البأس، ودُعي للنِّزال أقام أهل بيته فاستقدموا، فَوَقي بهم أصحابه حرَّ الاسنَّة والسُّيوف، فَقُتل عُبيدة يوم بدر، وحمزةُ يوم أحُد، وجعفر وزيد يوم مؤتة، وأراد والله! مَن لو شئتُ ذكرتُ اسمه مثل الَّذي أرادوا مِن الشَّهادة مع النبي صلّي الله عليه وآله وسلَّم غير مرَّةٍ إلا أنَّ آجالهم عُجِّلت، ومنيَّتَهُ، أخِّرت، والله مولي الاحسان اليهم، والمنّان عليهم بما قد أسلفوا مِن الصّالحات، فما سَمعتُ بأحد، ولا رأيتُ فيهم مَن هو أنصح لله في طاعة رسوله، ولا أطوعُ لرسوله في طاعة ربِّه، ولا أصبرُ علي اللاواء والضَّرّاء وحين البأس ومواطن المكروه مع النبي صلّي الله عليه وآله وسلَّم مِن هؤلاء النَّفر الَّذين سمَّيتُ لك وفي المهاجرين خيرٌ كثيرٌ نعرفه جزاهم الله بأحسن أعمالهم.

وذكرتَ حسدي الخلفاء، وإبطائي عنهم، وبغيي عليهم، فأمّا البغي فمعاذ الله أن يكون.

وأمّا الابطاءُ عنهم، والكراهة لامرهم فلستُ أعتذر منه إلي النّاس، لانَّ الله جلَّ ذكرُهُ لَمّا قبض نبيّه صلّي الله عليه وسلَّم قالت قريش: مِنّا أميرٌ، وقالت الانصار: مِنا أميرٌ، فقالت

قريش: مِنّا محمّد رسول الله صلّي الله عليه وسلَّم، فنحن أحقُّ بالامر، فعرفَت ذلك الانصار فسلَّمَت لهم الولاية والسُّلطان، فإذا استحقُّوا بمحمَّد صلّي الله عليه وآله وسلَّم دون الانصار،فإنَّ أولي النّاس بمحمَّدٍ صلّي الله عليه وآله وسلَّم أحقُّ بها منهم، وإلا فإنَّ الانصار أعظم العرب فيها نصيباً.

فلا أدري أصحابي سلَّموا مِن أن يكونوا حقّي أخَذوا، أوالانصار ظلموا، بل عرفتُ أنَّ حقّي هو المأخوذ، وقد تركتُهُ لهم، تجاوز الله عنهم.

وأمّا ما ذكرتَ مِن أمر عثمان، وقطيعتي رحِمَه، وتأليبي عليه، فإنَّ عثمان عَمِل ما بلغك، فصنع النّاس ما قد رأيت، وقد علمتَ لَتَعلمُ أنّي كنتُ في عُزلةٍ عنه، إلا أن تتجنّي، فتجنَّ ما بدا لك.

وأمّا ماذكرتَ مِن أمر ِ قتلة عثمان، فإنّي نظرتُ في هذا الامر، وضربتُ أنفه وعينيه فلَم أر دفعهم إليك ولا إلي غيرك.

ولَعَمري لئن لم تنزع عن غيك وشقاقك لتعرفنَّهم عن قليل يطلبونك ولا يكلِّفونك أن تطلبهم في برٍّ ولا بحر، ولا جبلٍ ولا سهل.

وقد كان أبوك أتاني حين ولَّي النّاس أبابكر، فقال: أنت أحقُّ بعد محمَّد صلّي الله عليه وآله وسلَّم بهذا الامر وأنا زعيمٌ لك بذلك علي مَن خالف عليك، أبسُط يدك أبايعك، فلم أفعل.

وأنت تعلم أنَّ أباك قد كان قال ذلك وأراده حتّي كنتُ أنا الَّذي أبيتُ، لقُرب عهد النّاس بالكفر، مخافة الفُرقة بين أهل الاسلام فأبوك كان أعرف بحقّي منك، فإن تعرف مِن حقّي ما كان يعرف أبوك، تُصِب رشدك، وإن لم تفعل فسيغني الله عنك، والسلام"⁽¹⁾.

"از بنده خدا علی اميرمؤمنان به معاويه بن ابی سفيان.

اما بعد آن مرد خولانی نامه تو را آورد كه در آن محمد صلی الله علیه واله را ياد كرده و از نعمتی كه خداوند از هدايت و وحی به او بخشيده سخن گفته بودي. سپاس خدای را كه وعده او را راست آورد و پيروزی را برايش به كمال رساند و دستش را بر كشورها گشود و بر دشمنان و بدگويان چيره‌اش كرد. او را بر كسانی از قوم خودش كه بر او تاختند و كينه ورزيدند و دروغگويش خواندند و دشمنی ها نشان دادند و بر بيرون راندن او و ياران و خويشانش همدست شدند و عرب را بر ضدش برانگيختند و برای پيكار با او بسيج كردند و در كارش با نهايت سرسختی پای فشردند و عرصه را بر او تنگ ساختند غالب فرمود و امر خدا در حالی كه بر همه آنان ناگوار بود پيروز برآمد. در حالی كه ای پسر هند پافشارترين مردم در تحريک بر ضد او همان خاندان خود وی بودند و از قوم او آن كه به او نزديک تر بود بيشتر لجاجت می كرد مگر آن كس كه خداوند معصومش نگاه داشته بود.

ای پسر هند! به راستی روزگار نكته شگفتی را درباره تو از ما پنهان داشته بود، اينک تو خود آن را بروز دادی و رسوايی فزودي؛ زيرا آنجا كه آغاز كردی تا نعمت خدای تعالی را در حق پيامبر خود و در مورد ما به خود ما خبر دهي، چونان كسی گشتی كه خرما به "هجر" (زيره به كرمان) برد، يا همانند كسی كه استاد تيراندازی خود را به مسابقه بخواند.

ياد كردی كه خداوند از مسلمانان ياورانی برای او برگزيد و به وسيله ايشان ياری اش داد و آنان را به اندازه فضايلشان در اسلام نزد او پايگاهی بود و ادعا كردی برتر از همه ايشان در اسلام و نيكخواه ترين آنان نسبت به خدا و پيامبرش آن خليفه و جانشين آن خليفه بوده اند. به جان خودم سوگند! پايگاه آنان در اسلام بزرگ است و لطمه بر آن دو زخم سختی بر پيكر اسلام باشد. خدا آن دو را بيامرزد و به بهترين پاداش جزايشان دهد.

نوشتی كه عثمان در فضل، سومين فرد بود، اگر عثمان نيكوكار بوده خدا در برابر نيكي‌اش به او پاداش خواهد داد، و اگر بدكار بوده پروردگار بسيار آمرزنده‌ای

را خواهد ديد كه بزرگی هيچ گناهی بيش از گستردگی و شمول بخشش و آمرزش او نيست.قسم به خدا! مرا اميد چنان است كه آن‌گاه كه خداوند به مردم به اندازه فضايلشان در اسلام و نيكخواهی ايشان نسبت به خود و پيامبر خود نصيبی عطا فرمايد سهم ما بيشتر باشد.

همانا وقتی محمد صلی الله علیه واله مردم را به ايمان به خدا و يكتاپرستی دعوت كرد ما اهل بيت نخستين كسانی بوديم كه به او ايمان آورديم و آن چه آورده بود را تصديق كرديم و سال ها بر همان اعتقاد بوديم در صورتی كه در ربع مسكون هيچ يک از اعراب جز ما ايمان نياورده بودند؛ پس قوم قريش خواستند پيامبرمان را بكشند و ريشه ما را بركنند و بار اندوه را بر دلمان بنهند و كارهای ناروا با ما بکنند؛ پس ما را از خوراكی گوارا و نوشيدنی زلال بازداشتند وبيم وترس را به ما ارزانی داشتند و بر ما ديده بانان و جاسوسان گماشتند و ما را به رفتن به كوهساری سخت وناهموار ناگزير كردند و آتش جنگ را بر ضد ما برافروختند وميان خود پيمانی نوشتند كه با ما نخورند و نياشامند، همسری نگيرند، خريد و فروش نكنند، دست به دستمان نسايند و امانمان ندهند مگر آن‌كه پيامبر صلی الله علیه واله را به ايشان بسپاريم تا او را بكشند. ما از آنان جز از موسم حج تا موسمی ديگر امان نداشتيم؛ پس خداوند ما را بر حمايت از او در دفاع از حريم و نگهداشت حرمت او و نگهبانی از او با شمشيرهای خود در تمام ساعات هولناک شبانه روز مصمم داشت، مؤمن ما از اين پايمردی اميد ثواب داشت و كافرمان نيز به سبب خويشی و ريشه دودمانی خود از او حمايت می كرد.

اما ديگر قريشيان كه اسلام آورده بودند چنان بيم و هراسی كه ما داشتيم نداشتند؛ زيرا يا به سبب هم پيماني، ريختن خونشان بر كفار ممنوع بود يا عشيره و قومشان از آنان دفاع می كردند و به هيچ كس چنان گزندی كه از سوی قوممان

متوجه ما بود نرسيد؛ چه آنان از كشته شدن نجات يافته و در امان بودند. اين امری بود كه خدا خواسته بود چنان باشد.سپس به پيامبر خود فرمان هجرت داد و از آن پس به وی اجازه داد تا با مشركان بجنگد، چون نبرد سخت می شد و تكاوران را به میدان می خواندند اهل بيت او به پا خاستند و وی ايشان را جلو می انداخت و ديگر ياران خود را در پناه ايشان كه سپر بلا شده بودند در برابر تندی پيكان ها و تيزی شمشيرها حمايت می كرد؛ پس "عبيده" در جنگ بدر و "حمزه" در جنگ احد و "جعفر" و "زيد" در جنگ موته كشته شدند و كسی كه اگر می خواستم نامش را ذكر می كردم آرزومند شهادت در راه خدا بود همچون شهادتی كه ايشان در ركاب پيامبر صلی الله علیه واله چندين بار پذيرا بودند و بدان نايل آمدند جز آن كه مهلت آنان زودتر فرا رسيد و مرگ اين يک به تأخير افتاد و خدا ايشان را غريق احسان خويش كرد و به سبب اعمال صالحه ای كه از پيش تقديم داشتند بر ايشان منت نهاد و هرگز نشنيدم و نديدم كه در میان آنان كسی خدا را در فرمانبرداری از پيامبر او نيكخواه تر و پيامبرش را در فرمانبرداری از خود گوش به فرمان تر و در محنت و سختی و به گاه شدت خطر بردبارتر و در جايگاه های ناگوار به همراهی با پيامبر صلی الله علیه واله از آنان كه برای تو نام بردم شكيباتر بوده باشد. مهاجران را نكويي‌های بسيار بود كه می دانيم خداوند بسی بهتر از اعمال نيک آنان بدی شان را پاداش دهد.

تو از رشک بردن من بر خلفا و تأخيرم از بيعت با آنان و گردنكشی من بر ضد آن ها سخن گفتي. اما درباره گردنكشي، پناه بر خدا اگر هرگز چنان بوده باشد.

اما تأخير من در موافقت با ايشان وناخوشايندی از كار آنان، من در اين مورد از كسی پوزش نمی خواهم؛ زيرا چون خداوند كه يادش شكوهمند است جان پاک پيامبرش را بازگرفت. قريش گفتند: امير از ما باشد. و انصار گفتند: امير از ما باشد. سپس قريش گفتند: محمد صلی الله علیه واله پيامبر خدا از ماست؛ پس ما بدين فرماندهی سزاوارتريم و بر اثر آن انصار اين حق را برای آن ها شناختند و ولايت و سلطنت را

به ايشان سپردند، اگر آنان حق خود را به مناسبت پيوندی بيش از انصار با محمد صلی الله علیه واله مطالبه كردند در واقع نزديک ترين مردم به محمد صلی الله علیه واله سزاوارتر از همه آن ها بود وگرنه انصار را در میان عرب نصيبی بيشتر در حكومت بود.

به هر تقدير نمی دانم آيا صحابه در اين مورد كه حق مرا گرفته اند (خطايی نكرده اند) و از اين عيب منزه و سالمند؟ يا انصار ستم كرده اند؟ بلكه فقط اين را دانستم و ديدم آنچه سلب شده همان حق من است و آن را به خدا واگذاشتم كه از ايشان درگذرد.

اما آن چه از كار عثمان و اين كه من پيوند خويشاوندی خود را با او گسستم ياد كردي، و از تحريكات من بر ضد او سخن گفتي؛ به راستی عثمان آن چه را خبرش نيز به تو رسيده خود كرد و مردم از آن ماجرايی ساختند كه ديده و شنيده اي. من به كلی از آن ماجرا بركنار بودم مگر آن كه بخواهی تهمت بندي. پس هر چه خواهی و تو را بايسته است تهمت بزن.

اما آنچه درباره قاتلان عثمان نوشته‌اي، من در اين باب نيک نگريسته و جوانب آن را سنجيده‌ام و صلاح نمي‌دانم كه ايشان را نه به تو و نه به ديگری تسليم كنم.

به جان خودم سوگند! اگر تو از گمراهی و جداطلبی خود بازنايستی به زودی خواهی ديد كه آنان خود تو را می جويند. و اين بار گران را كه تو در بيابان و دريا و كوه ودشت به دنبال ايشان بگردی از شانه ات بر می دارند، هنگامی كه مردم ابوبكر را به سرپرستی خويش می گرفتند پدرت به نزد من آمد و گفت: پس از محمد صلی الله علیه واله تو سزاوارترين كس به اين كار هستی ومن در اين زمينه، رهبری مقاومت در برابر هر كس را كه به مخالفت با تو بپردازد بر عهده می گيرم. دستت را فراز آر تا با تو بيعت كنم و من چنان نكردم.

تو خود دانی كه پدرت چنين گفت و چنين می خواست و اين من بودم كه امتناع كردم؛ زيرا مردم به روزگار كفر نزديک بودند و من از ايجاد تفرقه بين مسلمانان بيم داشتم. پس پدرت بيش از تو به حق من آگاه بود و اگر تو نيز همان

قدر كه پدرت حقم را می شناخت حق مرا بشناسی راه درست را يافته ای و اگر چنين نكنی خداوند مرا از تو بی نيازی دهد والسلام".

اين نامه شامل امور مهم و سختی است از جمله اين که خاندان قرشی خود را در رويارويی با منجی بزرگ عالم و رسول اعظم صلی الله علیه واله برای خاموش كردن نور خدای متعال وقف كرده بودند و می كوشيدند تا دوباره جاهليت را با تمام آثار جنايت آن به صحنه زندگی برگردانند و اين كه خاندان بنی هاشم بودند كه پس از اين كه به اسلام گرويدند و به دعوت مبارک آن ايمان آوردند در راه گسترش آن سخت‌ترين بحران‌ها را تحمل نموده و بيشترين سختی ها و بلاها را متحمل شدند و با پيامبر صلی الله علیه واله در شعب ابی طالب محبوس شدند و قريش بر آن ها تمام وسايل زندگی را تحريم نمودند تا اين كه خدا بر آن ها به خروج از آن زندان مخوف منت نهاد و به پيامبرش دستور هجرت از مكه به مدينه را داد و قريش كه خدا آن ها را خوار گرداند، آتش جنگ بر عليه آن ها روشن كردند و برای از بين بردن پيامبر صلی الله علیه واله و خاندانش لشكركشی كردند و خاندان او بودند كه از حريم اسلام دفاع نمودند و عبيده در روز بدر به شهادت رسيد و عمويش حمزه در روز احد و پسر عمويش جعفر در جنگ موته به شهادت رسيدند؛ پس خاندان نبوی حامی اسلام و ياور آن در روزهای سختی و غربت بودند؛ پس آن ها شايسته و سزاوار از ديگران به جانشينی پيامبر هستند. ديگرانی كه هيچ سابقه جهاد در راه خدا را ندارند.

امام علیه السلام در اين نامه ديدگاهش نسبت به خلفا را بيان كرده و خاطر نشان كرده كه او از آن ها كراهت داشته و راضی نبوده؛ چون آن ها حق او را غصب كرده و ارث او را غارت نمودند و خدای متعال بين آن ها و امام روزی كه به نزد او بازگردند داوری خواهد كرد. اين ها مطالبی بود كه در اين نامه متذكر شده بود.

نامه معاويه به امام:

معاويه نامه‌ای برای امام علیه السلام نوشت و توسط "ابی امامه باهلي" فرستاد و در هيچ يک از بندهای اين نامه جايی برای حق و صداقت پيدا نمي‌كنی و اين متن آن است:

اما بعد... خدای متعال محمد صلی الله علیه واله را به رسالت خويش برگزيد و او را به وحی و الهام مخصوص داشت تا از طريق شريعت راه هدايت را از گمراهی جدا و نمايان كند؛ پس گروهی نجات يافتند و هدايت را بر ضلالت برگزيدند تا خدای متعال او را به سوی خويش فراخواند. پس از آن كه او شرع مقدس را ابلاغ كرد و شرک را نابود نمود و آتش فتنه را خاموش كرد، خدا به او بهترين پاداش‌ها را داد، پس خدای سبحان برای او اصحابی برگزيد كه او را تائيد و ياری می‌كردند آن گونه كه خدای سبحان می فرمايد: {اشداء علی الكفّار، رحماء بينهم} بر كفار سرسخت و در بين خودشان رئوف و مهربان بودند، كه فاضل‌ترين آن‌ها ابوبكر بود كه آرای پراكنده را جمع کرد و "اهل رده" را از بن برانداخت و پس از او پسر خطاب بود كه شهرها و كشورها را بگشود و مشركين را ذليل و زبون ساخت، آن گاه خليفه مظلوم عثمان بن عفان امور خلافت را به دست گرفت و دين را گسترش داد به طوری كه ملت اسلام ممتاز و بزرگان دين سرافراز گشتند. تو دست خصومت از آستين بيرون كردی و ابواب كين و كيد برافراشتی و مردم را به هلاكت و نابودی او تحريک نمودی و بر او رحمت نياوردی تا دستخوش شمشير و پايمال اشرار گشت و اين اولين بار نيست كه اين كار از تو سرزده بلكه با ابوبكر نيز حسد ورزيدی و از بيعت او دامن برچيدی و در خانه نشستی و گروهی را از پيروی او بازداشتی تا بيعت او را به تأخير انداختند، آن گاه با عمر آغاز حقد و حسد كردی و سالی چند در دشمنی با او روزشماری كردی تا زمانی كه شهيد شد؛ پس به قتل او شاد شدی و در مصيبت او شماتت آغاز كردی و قصد قتل فرزندش "عبيدالله" را فرمودی تا چرا به خون خواهی پدر "هرمزان" را بكشت. بيش از

ديگران حسدی بود كه با پسر عم خويش عثمان آشكار كردي، در نشر زشتی كارهای او بكوشيدی و محاسن او را بپوشيدی و عقل و كيش و روش او را هدف طعن و دقت قرار دادي. ديوانگان اصحاب خود را برانگيختی تا خون او را بريزند و به دست و زبان خود كمک نكردی و همچنان هيچ يک از اين خليفه ها را اطاعت ننمودی و بيعت ايشان را تقديم خدمت نفرمودی تا گاهی كه چون شتر مهار در بيني، تو را بكشيدند و ببردند و ريسمان طاعت در گردن افكندند. پس از اين واقعه پرچم خلافت برافراختی و كشندگان عثمان را پايمرد و پشتيبان خويش ساختي، اين نيست مگر از در هوی و هوس.

اكنون لجاجت را كنار بگذار و كشندگان عثمان را به من بسپار و امر خلافت را به شورا بازده تا هر كه را مسلمانان بخواهند اختيار كنند و بدان كه بيعت تو بر گردن ما نيست و اطاعت تو ما را واجب نگشته است. در نزد ما از بهر تو و اصحاب تو جز شمشير و سنان هيچ میانجی نخواهد بود.

سوگند به خدا، كشندگان عثمان را در هر جا كه باشند می‌جويم و جان ايشان را نابود می‌كنم يا جان بر سر اين كار می‌نهم. تو كه به سبقت در اسلام و جهاد در راه دين تظاهر می كنی مگر نديدی كه خداوند در قرآن مجيد با رسول خويش می فرمايد: {يمُنّون عليك أن أسلَموا قُل لا تَمُنُّوا علی إسلامَكم بل اللهُ يمُنُّ عليكم أن هداكم للايمان إن كنتم صادقين}⁽¹⁾: بر تو منت می نهند كه اسلام آورده اند، بگو به اسلام خويش بر من منت ننهيد، بلكه اين خداست كه بر شما منت می نهد كه شما را به ايمان رهنمون شده است اگر راست می گوييد. و اكنون تو اگر خويشتن را نيكو و امين دانسته باشی كه از هر كس بر خداوند افزون منت می گذاری چنان كه منت بر سائل، اجر صدقه را ضايع گرداند منت بر خداوند اجر جهاد را زائل كند و قلب را كه به صيقل جهاد صاف كرده باشی تيره گرداند و آن

را چون سنگ سختی است كه در آن خاكی باشد رگبار تندی بر آن ببارد چيزی از آن خاک را باقی نگذارد و خدا قوم كفار را هدايت نكند⁽¹⁾.

آيا در اين نامه جز دروغ و افترا می بيني؟ اين نامه از نشانه های شخص جاهلی است كه در دامن جاهليت و جنايات و تبهكاری تربيت شده است.

جواب امام:

امام علیه السلام نامه معاويه را به نامه اي جواب داده كه در آن بعد از نام خدا آمده است:

"أمّا بعد... فقد أتاني كتابُك تذكرُ فيه اصطِفاء الله تعالي محمَّداً صلی الله علیه واله لدينه، وتأييده إيّاه بمن أيّده مِن أصحابه، فلقد خَبَّأ لنا الدهر منك عجباً، إذ طَفِقتَ تُخبرُنا ببلاء الله عندنا، ونعمته علينا في نبيّنا، فكنتَ في ذلك كناقل التَّمر إلي هَجَر، أو داعي مُسدِّدِهِ إلي النِّضال. وزعمتَ أنَّ أفضل النّاس في الاسلام فلانٌ وفلان، فذكرتَ أمراً إن تمَّ اعتزلك كلُّه، وإن نقصَ لم يلحقك ثَلمُهُ، وما أنت والفاضل والمفضول، والسّائس والمَسوس، وما لِلطُّلقاء وأبناء الطُّلقاء والتَّمييز بين المهاجرين الاوَّلين، وترتيب درجاتهم، وتعريف طبقاتهم؟!

هيهات لقدحنَّ قِدحٌ ليس منها، وطَفِقَ يحكم فيها مَن عليه الحُكم لها! ألا تربعُ أيها الانسانُ علي ظَلعك، وتعرفُ قصور ذَرعك، وتتأخَّرُ حيثُ أخَّرك القَدَر! فما عليك غَلَبَةُ المغلوب، ولا لك ظَفرُ الظّافر، وإنَّك لذهَّابٌ في التِّيه، رَوّاغٌ عن القصد، ألا تري – غير مُخبرٍ لك، ولكن بنعمة الله أحَدِّث – أنَّ قوماً استشهدوا في سبيل الله تعالي مِن المهاجرين والانصار، ولِكلٍّ فضلٌ حتّي إذا استشهد شهيدُنا قيل سيّد الشُّهداء، وخصَّه رسول الله صلی الله علیه واله بسبعين تكبيرةً عند صلاته عليه!

أوَلا تري أنَّ قوماً قُطِّعَت أيديهم في سبيل الله ولكلٍّ فضلٌ حتّي إذا فُعل بواحدنا ما فُعِل بواحدهم، قيل الطَّيار في الجنَّة وذو الجناحين! ولولا ما نَهَي اللهُ عنه مِن تزكية المرء نفسه، لذكر ذاكرٌ فضائل جمَّةً تعرفها قلوب المؤمنين، ولا تَمُجُّها آذانُ السّامعين.فدَع عنك مَن مالت به الرَّمية، فإنّا صنائع ربِّنا، والنّاس بعدُ صنائع لنا لَم يمنعنا قديمُ عزِّنا ولا عاديّ طَولنا علي قومِك أن اخلَطناكم بأنفسنا؛ فنكحنا وأنكحنا، فِعل الاكفاء، ولستم هناك!

وأنّي يكونُ ذلك كذلك.

ومِنّا النَّبي ومنكم المكذِّب؟

ومِنّا أسدُ الله ومنكم أسدُ الاحلاف؟

ومِنّا سيّدا شباب أهل الجنَّة ومنكم صبية النّار.

ومِنّا خيرُ نساء العالمين، ومنكم حمّالة الحطب، في كثيرٍ مِمّا لنا وعليكم!

فإسلامُنا قد سُمِع، وجاهليتكم لا تُدفَع، وكتابُ الله يجمع لنا ما شذَّ عَنّا، وهو قوله سبحانه وتعالي:

{وأولو الارحام بعضهم أولي ببعضٍ في كتاب الله}⁽¹⁾وقوله تعالي: {إنَّ أولي النّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعوه وهذا النَّبي والَّذين آمَنوا واللهُ ولي المُؤمنين}⁽²⁾، فنحن مرَّةً أولي بالقرابة، وتارةً أولي بالطّاعة، ولمّا احتجَّ المهاجرون علي الانصار يوم السَّقيفة برسول الله’ فلَجوا عليهم، فإن يكن الفَلَجُ به فالحقُّ لنا دونكم، وإن يكن بغيره فالانصار علي دعواهُم.

وزعمتَ أنّي لكلِّ الخلفاء حسدتُ، وعلي كلِّهم بغيتُ، فإن يكن ذلك كذلك فليست الجناية عليك، فيكون العُذرُ إليك.

وتلك شكاةٌ ظاهرٌ عنك عارُها

وقلتَ: إنّي كنتُ أُقادُ كما يقادُ الجملُ المَخشوش حتّي أبايع؛ ولعمرُ الله! لقد أردتَ أن تَذُمَّ فمدحتَ، وأن تفضح فافتضحت! وما علي المسلم مِن غضاضةٍ في أن يكون مظلوماً ما لم يكنشاكاً في دينه، ولا مُرتاباً بيقينه! وهذه حُجَّتي إلي غيرك قصدُها، ولكنّي أطلقتُ لك منها بقدر ما سنح مِن ذكرها.

ثمَّ ذكرتَ ما كان مِن أمري وأمر عثمان، فلك أن تُجاب عن هذه لرحمك منه، فأيّنا كان أعدي له، وأهدي إلي مَقاتله! أمَن بذل له نُصرته فاستقعده واستكفَّه، أم مَن استنصره فتراخي عنه وبثَّ المَنونَ إليه، حتّي أتي قدره عليه.

كلا والله {قد يعلم الله المعوِّقين منكم والقائلين لاخوانهم هَلُّمَّ إلينا ولا يأتون البأس إلا قليلاً}⁽¹⁾.

وما كنتُ لاعتذر مِن أنّي كنتُ أنقِمُ عليه أحداثاً؛ فإن كان الذَّنب إليه إرشادي وهدايتي له؛ فَرُبَّ ملومٍ لا ذنب له.

وقد يستفيد الظَّنَّة المُتَنَصِّح

وما أردتُ إلا اصلاح ما استطعتُ، وما توفيقي إلا بالله عليه توكلتُ وإليه أنيب.

وذكرتَ أنَّه ليس لي ولاصحابي عندك إلا السَّيف، فلقد أضحكتَ بعد استعبارٍ! متي ألفيتَ بني عبدالمُطَّلب عن الاعداء ناكلين، وبالسَّيف مُخوَّفين؟!

لَبِّث قليلاً يلحق الهَيجا حَمَل

فسيطلبك مَن تطلب، ويقرب منك ما تَستبعد، وأنا مُرقلٌ نحوك في جحفلٍ من المهاجرين والانصار، والتّابعين لهم بإحسانٍ، شديدٍ زحامُهُم، ساطعٍ قَتامُهُم، مُتَسَربِلين

سرابيل الموت؛ أحبُّ اللِّقاء إليهم لقاءُ ربِّهم، وقد صَحِبتَهُم ذرّيّةٌ بَدريّة، وسيوفٌ هاشميّة، قد عرفتَ مواقع نِصالها في أخيك وخالِك وجدِّك وأهلك وما هي مِن الظّالمين ببعيدٍ"⁽¹⁾.

پس از ياد خدا و درود خدا... نامه شما رسيد كه در آن نوشتيد خداوند محمد صلی الله علیه واله را برای دينش برگزيد و با يارانش او را تائيد كرد. به راستی که روزگار چه چيزهای شگفت انگيزی از تو بر ما آشكار كرده است! تو می‌خواهی ما را از آن چهخداوند به ما عنايت فرمود آگاه كنی و از نعمت وجود پيامبر با خبرمان سازي؟! داستان تو كسی را ماند كه خرما به سرزمين پر خرمای "هجر" برد، يا استاد خود را به مسابقه دعوت كند. و پنداشتی كه برترين انسان‌ها در اسلام فلانی و فلانی اند؟ چيزی را يادآوری كرده ای كه اگر اثبات شود هيچ ارتباطی به تو ندارد و اگر دروغ هم باشد به تو مربوط نمی شود. تو را با انسان هايی برتر و غير برتر، سياستمدار و غير سياستمدار چه كار است؟ اسيران آزاد شده و فرزندانشان را چه رسد به تشخيص امتيازات میان مهاجران نخستين و ترتيب درجات و شناسايی منزلت و مقام آنان؟!

هرگز! خود را در چيزی قرار می دهی كه از آن بيگانه‌اي، حال كار جايی كشيد كه محكوم حاكم باشد؟! ای مرد، چرا بر سر جايت نمی نشيني؟ و كوتاهی كردن هايت را به ياد نمی آوري؟ و به منزلت عقب مانده ات باز نمی گردي؟ برتری ضعيفان و پيروزی پيروزمندان در اسلام با تو چه ارتباطی دارد؟ تو همواره در بيابان گمراهی سرگردان و از راه راست رويگرداني. آن چه می گويم برای آگاه كردن تو نيست بلكه برای يادآوری نعمت های خدا می گويم: آيا نمی بينی جمعی از مهاجر و انصار در راه خدا به شهادت رسيدند؟ و هر كدام دارای فضيلتی بودند؟ اما آن گاه كه شهيد ما حمزه شربت شهادت نوشيد او را سيدالشهداء خواندند و پيامبر صلی الله علیه واله بر پيكر او به جای پنج تكبير هفتاد تكبير گفت.

آيا نمی بيني؟ گروهی كه دستشان در جهاد قطع شد و هر كدام فضيلتی داشتند، اما چون بر يكی از ما ضربتی وارد شد و دستش قطع گرديد طيارش خواندند كه با دو بال در آسمان بهشت پرواز می كند، اگر خدا نهی نمی فرمود كه مرد خود را بستايد فضايل فراوانی را برمی شمردم كه دل های آگاه مؤمنان آن را شناخته و گوش شنوندگان با آن آشناست.

معاويه دست از اين ادعاها بردار كه تيرت به خطا رفته است، همانا ما دست پرورده و ساخته پروردگار هستيم و مردم تربيت شدگان و پرورده های مايند. اينكه با شما طرح خويشاوندی ريختيم و از طايفه شما همسر گرفتيم و شما از طايفه ما همسر انتخاب كرديد و برابر با شما رفتار كرديم؛ عزت گذشته و فضيلت پيشين را از ما باز نمی دارد.

شما چگونه با ما برابريد كه پيامبر صلی الله علیه واله از ماست و "ابوسفيان" آن دروغگوی رسوا از شما؟

حمزه شير خدا از ماست و ابوسفيان شير سوگندها از شما؟

دو سيد جوانان اهل بهشت از ما و كودكان در آتش افكنده شده از شما.

بهترين زنان جهان از ما⁽¹⁾و زن هيزم كش دوزخيان از شما⁽²⁾. از ما اين همه فضيلت ها و از شما آن همه رسوايی هاست!

اسلام ما را همه شنيده و شرافت ما را همه ديده اند، جاهليت شما نيز قابل انکار نيست و كتاب خدا برای ما فراهم آورد آن چه را به ما نرسيده كه خدای سبحان فرمود:

«خويشاوندان بعضی سزاوارترند بر بعضی ديگر در كتاب خدا» و خدای سبحان فرمود: «شايسته‌ترين مردم به ابراهيم كسانی هستند كه از او پيروی دارند و اين

پيامبر و آنان كه ايمان آوردند و خدا ولی مؤمنان است». پس ما يک بار به خاطر خويشاوندی با پيامبر صلی الله علیه واله و بار ديگر به خاطر اطاعت از خدا به خلافت سزاوارتريم. آن گاه كه مهاجرين در روز سقيفه با انصار گفتگو و اختلاف داشتند تنها با ذكر خويشاوندی با پيامبر صلی الله علیه واله بر آنان پيروز گرديدند، اگر اين دليل برتری است پس حق با ماست نه با شما، و اگر دليل ديگری داشتند ادعای انصار به جای خود باقی است.معاويه تو پنداری كه بر تمام خلفا حسد ورزيده‌ام؟ و بر همه آن ها شوريده‌ام؟ اگر چنين شده باشد جنايتی بر تو نرفته است كه از تو عذرخواهی كنم «و آن شكوه هايی است كه ننگ آن دامنگير تو نيست».

گفته‌ای كه مرا چونان شتر مهار كرده به سوی بيعت می‌كشاندند، سوگند به خدا! خواستی نكوهش كنی اما ستودي. خواستی مرا رسوا سازی اما خود را رسوا كرده‌اي. مسلمان را چه باک كه مظلوم واقع شود، مادام كه در دين خود ترديد نداشته و در يقين خود شک نكند، اين دليل را آورده‌ام حتی برای غير تو كه پند گيرند و آن را كوتاه آوردم به مقداری كه از خاطرم گذشت.

سپس كار مرا با عثمان به ياد آوردي، تو بايد پاسخ دهی كه از خويشاوندان او می باشي، راستی كدام يک از ما دشمنی اش با عثمان بيشتر بود؟ و راه را برای كشندگان فراهم آورد؟ آن كس كه به او ياری رساند و از او خواست به جايش بنشيند و به كار مردم برسد يا آن كه از او ياری خواست و دريغ كرد و به انتظار نشست تا مرگش فرا رسد؟

هرگز! به خدا سوگند! «و خداوند باز دارندگان از جنگ را در میان شما می شناسد و آنان را كه برادران خود را به سوی خويش می خوانند و جز لحظه‌های كوتاهی در نبرد حاضر نمی شوند».

من ادعا نمی کنم كه در مورد بدعت های عثمان بر او عيب نمی گرفتم؛ او را نكوهش می كردم و از آن عذرخواه نيستم. اگر گناه من ارشاد و هدايت اوست،

بسيارند كسانی كه ملامت شوند در حالی که بي‌گناهند. «و بسيارند ناصحانی كه در پند و اندرز دادن مورد تهمت قرار گيرند».

من قصدی جز اصلاح تا نهايت توانايی خود ندارم و موفقيت من تنها به لطف خداست و توفيقات را جز از خدا نمی خواهم، بر او توكل می كنم و به سوی او بازمی گردم.نوشته ای كه نزد تو برای من و ياران من چيزی جز شمشير نيست، در اوج گريه انسان را به خنده وا می داري! فرزندان عبدالمطلب را در كجا ديده ای كه پشت به دشمن كنند و از شمشير بهراسند؟ «پس كمی صبر كن كه هماورد تو به میدان می آيد».

آن را كه می جويی به زودی تو را پيدا خواهد كرد و آن چه را كه از آن می گريزی در نزديكی خود خواهی يافت. و من در میان سپاهی بزرگ از مهاجران و انصار و همراهان به سرعت به سوی تو خواهم آمد. لشكريانی كه جمعشان به هم فشرده و به هنگام حركت غبارشان آسمان را تيره و تار می كند. كسانی كه لباس شهادت بر تن و ملاقات دوست داشتنی آنان ملاقات با پروردگار است، همراه آنان فرزندانی از دلاوران بدر و شمشيرهای هاشميان می آيند كه خوب می دانی لبه تيز آن ها بر پيكر برادر و دايی و جد و خاندانت چه كرد. و آن عذاب از ستمگران چندان دور نيست".

و اين نامه در بيشتر بندهای آن شبيه بعضی از نامه‌های گذشته است و بعيد نيست يکی بودن آن ها كه به دو طريق مختلف روايت شده باشد.

به هر حال، امام علیه السلام اشتباهات معاويه را كه در آن ها هيچ بويی از حقيقت نيست بر ملا كرده و سستی آن ها را روشن نموده است. امام به صورتی كه هيچ شكی در آن نيست بيان فرموده كه او سزاوارتر و محق تر به جانشينی پيامبر صلی الله علیه واله از ديگر خلفا می باشد و بيان كرده آن چه را كه از تجاوز و چشم پوشی از مقام تحمل كرده به خاطر خدا بوده چون او ستمكار نبوده و در دينش شكی نداشته

است و به زودی خدای متعال بين آن ها و او جمع می نمايد و او بهترين حكم كنندگان است.

در اين نامه به امور مهمی پرداخته شده است كه بيشتر آن ها را در بحث های گذشته ياد آور شديم.

آمادگی برای جنگ

تمام وسايلی كه امام علیه السلام برای حفظ خون ريزی و وحدت مسلمانان به كار گرفته بود از بين رفت و معاويه سرپيچی و نافرمانی خود را در مبارزه بر عليه حكومت امام با سلاح اعلام كرد و دو شرط را برای برگشتش به اطاعت امام قرار داد و آن ها:

و به هر حال، هر يک از دو گروه آمادگی خود را برای جنگ با تمام ادوات و ابزار جنگي‌شان اعلام داشتند.

نامه‌های امام به فرمانداران خود

و امام نامه‌هايی را برای فرمانداران و امرای لشكر نوشت و آن ها را به كمک و ياری و ملحق شدن به او برای جنگ با دشمن کينه توز و نافرمانی كه مخالف جماعت است فراخواند.

نامه او به مخنف بن سليم:

امام نامه‌ای به "مخنف بن سليم" فرماندار اصفهان و همدان نوشت و او را به كمک خود فراخواند. در آن نامه بعد از نام خدا آمده است:

" سلامٌ عليك، فإنّي أحمد الله إليك الَّذي لا إله إلاّ هو.

أمّا بعد فإنَّ جِهاد مَن صدف عَن الحقِّ رغبةً عنه، وهبَّ في نُعاس العَمي والضَّلال اختياراً له، فريضةٌ علي العارفين.إنَّ الله يرضي عمَّن أرضاه، ويسخطُ علي مَن عصاهُ، وإنّا قد هَمَمنا بالسير إلي هؤلاء القوم الَّذين عَمِلوا في عباد الله بغير ما أنزل اللهُ واستأثروا بالفيء، وعطَّلوا الحدود، وأماتوا الحقَّ وأظهَروا في الارض الفساد، واتَّخذوا الفاسقين وليجةً من دون المؤمنين، فإذا ولي الله أعظم أحداثَهُم أبغضوه وأقصَوهُ وحَرَموه، وإذا ظالمٌ ساعَدَهم علي ظلمهم أحَبُّوه وأدنُوه وبَرّوه، فقد أصَرُّوا علي الظُّلم وأجمعوا علي الخِلاف، وقديماً ما صَدُّوا عن الحقِّ وتعاوَنوا علي الاثم وكانوا ظالمين.

فإذا اُتيت بكتابي هذا فاستَخلِف علي عملك أوثَقَ أصحابِك في نفسك، وأقبِل إلينا لعلَّك تَلقي معنا هذا العَدُوَّ المُحِلَّ فتأمُر بالمعروف وتنهي عن المنكر، وتُجامِع المُحِقَّ وتُباين المُبطل، فإنَّه لا غني بنا ولا بك عن أجر الجهاد، وحسبُنا الله ونعم الوكيل".

"سلام بر تو، خدا را نزد تو سپاس می گويم كه خدايی جز او نيست.

اما بعد همانا جهاد با كسی كه از حق سرتافته و از خدا برگشته و غنودن در خواب كوردلی و گمراهی را اختيار كرده بر آگاه دلان واجب است.

به راستی خدا از كسی كه خرسندی او را بجويد خرسند می شود و بر آن كه راهی خلاف اين پويد و از فرمان او سربتابد خشم آورد. ما اينک همت بر آن گماشته ايم كه بر سر آن گروه بتازيم. آنان كه در میان بندگان خدا بر خلاف آن چه خداوند وحی فرموده رفتار كردند، اموال عمومی را به انحصار خود درآوردند، حدود الهی را تعطيل كردند، حق را كشتند، فساد را در زمين آشكار كردند و گستردند، تبهكاران را به جای مؤمنان به كار گماشتند. اگر خدا دوستی خطر بزرگ كارهايشان را گوشزد آنان كرد دشمنش داشتند و تبعيدش كردند و

محرومش نمودند. اگر ستمگری در ستمكاری ياري‌شان كرد دوستش گرفتند و به خود نزديكش ساختند و به او نيكی نمودند و در ستمگری پای فشردند و بر كردار خلاف، همدست و همداستان شدند. ديری است كه از حق روی برتافته و بر گناه همكاری كرده و ستم روا داشته‌اند.چون اين نامه به تو رسيد، موثق‌ترين يارانت را به جای خويش بگمار و خود نزد ما بيا تا اين دشمن را در جای مناسب دريابی و امر به معروف و نهی از منكر كنی و به اردوی حق بپيوندی و از باطل دوری گزيني؛ زيرا ما و تو را از پاداش جهاد بی نيازی نباشد و خدا ما را بس كه نيكوكارگزاريست.

و اين نامه به املای امام و خط "عبيدالله بن ابی رافع" در سال 37 هجری نوشته شد. مخنف به جای خودش در اصفهان "حرث بن ابی حرث بن ربيع" را گذاشت و برای همدان "سعيد بن وهب" را به كار گرفت و هر دو از قوم او بودند. مخنف حركت كرد تا در صفين به حضور امام رسيد⁽¹⁾.

نامه امام علیه السلام حاكی از اصرار معاويه در لغزش ها و گناهان است و اين که او و حزبش به غير آن چه خدا نازل كرده حكم می كنند و غنايم را خود در اختيار گرفته و حدود را معطل كرده و حق را میراندند و در زمين فساد می كنند. پس جهاد با آن ها برای نجات مسلمانان از شر و گناهان آن ها واجب اسلامی است.

نامه امام به سران لشكر

امام نامه ای به امرای لشكر نوشت و آن ها را به ياری خودش در پرهيزكاری و تقوی تشويق كرد. در آن نامه بعد از نام خدا آمده است:

"أمّا بعد...

فإنّي أبرأ إليكم مِن معرَّة الجنود، فأعزِبوا النّاس عن الظُّلم والعُدوان، وخذوا علي أيدي سُفهائكم، واحترسوا أن تعملوا أعمالاً لايرضي اللهُ بها عَنّا فيرُدَّ بها علينا وعليكم دعاءنا؛

فإنَّه تعالي يقول: {ما يعبَؤوا بكم ربِّي لو لا دعاؤكم}⁽¹⁾وأنَّ الله تعالي إذا مَقَت قوماً من السَّماء هلكوا في الارض، فلا تألوا أنفسكم خيراً، ولا الجُند حُسن سيرةٍ، ولا الرَّعيةً معونةً،ولادين الله قوَّةً، وأبلوا في سبيل الله ما استوجب عليكم، فإنَّ الله سبحانه قد اصطَنع عندنا وعندكم أن نشكره بجُهدنا، وأن ننصره بما بلغت قُوَّتُنا، ولا قوَّة إلا بالله العلي العظيم"⁽²⁾.

"اما بعد...

من در نزد شما و اهل ذمه از برداشت آذوقه سپاه از كشت مردم بدون اذن و آگاهی كشاورزان به كلی تبری می جويم مگر بدان اندازه كه گرسنگی شديد را فرو نشاند و از نياز ضروری (به حفظ جان و سد رمق) به بي‌نيازی رساند يا نابينايی را به رهيابی برطرف كند و همانا مراقبت سخت گيرانه در اين كار بر عهده شماست؛ پس مردم را از ظلم وتجاوز بركنار داريد و جلوی دست بی خردان خود را بگيريد و مراقب باشيد مرتكب اعمالی نشوند كه خدا از ما نپسندد ودعای ما را به سبب آن بر ضد ما و شما برگرداند؛ زيرا خدای متعال می فرمايد: «ای رسول ما، به امت بگو كه اگر دعای شما نبود پروردگارم به شما توجه و اعتنايی نداشت»؛ چه هرگاه خداوند گروهی را از آسمان زشت شمارد در زمين هلاک شوند. خود در كار خير فروگذاری نكنيد و خوش رفتاری با سپاهيان را ترک نگوييد و از كمک به مردم باز ننماييد و از تقويت دين خدا دست نكشيد و آنچه بر شما واجب است در راهش به جان بكوشيد؛ زيرا خداوند به ما وشما چنان احسانی فرموده است كه بر ما واجب است به منتهای كوشش خود سپاسش داريم و چندان كه در توان ماست به او ياری و ياوری كنيم و نيرويی نيست جز به خداوند".

اين نامه حاكی از دعوت امام علیه السلام است از سران لشكر به استقامت و توازن در رفتارشان و پيروی از خشنودی خدای متعال و اطاعت و دوری از خشم و نافرمانی اوست تا خدای متعال نصرت و پيروزي‌اش را نصيب آنان كند.

نامه امام به قريش

امام علیه السلام نامه‌اي به قريشيان نوشت و از آنان و معاويه خواست كه از ريختن خون پرهيز كنند و وحدت كلمه را حفظ نمايند. در آن نامه بعد از نام خدا آمده است:

"سلامٌ عليكم، فإنّي أحمدُ الله الَّذي لا إله إلا هو.

أمّا بعد... فإنَّ لله تعالي عباداً آمنوا بالتَّنزيل، وعرفوا التَّأويل، وتفقَّهوا في الدِّين، وبين اللهُ فضلهم في القرآن الحكيم، وأنتم في ذلك الزَّمان أعداء للرَّسول تُكذِّبون بالكتاب، ومُجمعون علي حرب المسلمين، مَن ثَقِفتُم منهم حَبَستُموه أو عذَّبتُموه أو قَتَلتُموه حتّي أراد اللهُ إعزاز دينه، وإظهار أمره، فدخلتِ العربُ في الدِّين أفواجاً، وأسلمَت له هذه الامَّةُ طَوعاً وكرهاً، فكنتم فيمَن دخل في هذا الدِّين، إمّا رغبةً وإمّا رهبةً، علي حين فاز أهلُ السَّبق بسبقهم، وفاز المهاجرون بفضلهم، ولا ينبغي لِمَن ليست له مثلُ سوابقهم في الدِّين، ولا مثلُ فضائلهم في الاسلام أن ينازعهم الامر الَّذي هُم أهلُهُ فيحوب ويظلِم، ولا ينبغي لِمَن كان له عقلٌ أن يجهل قدره، ويعدو طَوره، ويشقي نفسه بالتماس ما ليس بأهله، فإنَّ أولي النَّاس بأمر هذه الامَّة قديماً وحديثاً أقربُها مِن الرَّسول، وأعلمُها بالكتاب، وأفقهُها في الدِّين، أوَّلُهُم إسلاماً، وأفضلهم جِهاداً، وأشدُّهُم بما تحمله الائمّةُ مِن أمر الامَّة اضطلاعاً، فاتَّقوا الله الَّذي إليه تُرجعون، ولا تَلبسوا الحقَّ بالباطل وتكتُموا الحقَّ وأنتم تعلمون.

واعلَموا أنَّ خيار عباد الله الَّذين يعملون بما يعلمون، وأنَّ شِرارهم الجُهّالُ الَّذين ينازعون بالجهل أهل العلم؛ فإنَّ للعالم بعلمه فضلاً، وإنَّ الجاهل لا يزداد بمنازعته العالم إلا جهلاً، ألا وإنّي أدعوكم إلي كتاب الله وسنَّة نبيِّه، وحَقنِ دِماء هذه الامَّة، فإن قبلتم أصَبتُم رُشدَكم

واهتديتم لحظِّكم، وإن أبيتُم إلا الفُرقة وشقَّ عصا هذه الامَّة لم تزدادوا مِن الله إلا بُعداً، ولا يزدادُ الرَّبُّ عليكم إلا سُخطاً، والسَّلام".

سلام بر شما، و من ستايش می كنم خدايی را كه معبودی جز او نيست.اما بعد ... به راستی كه خدای را بندگانی است كه به كتاب خدا ايمان آورده و تأويل و تفسير آن را دانسته اند و در دين فقيه گشته و خدای تعالی فضيلت آن ها را در قرآن حكيم بيان فرموده و شما در آن زمان دشمن رسول خدا بوديد كه كتاب خدا را تكذيب كرده و برای جنگ با مسلمانان همدست شده بوديد. هر مسلمانی كه می يافتيد او را به زندان می افكنديد و يا شكنجه كرده و يا می كشتيد، تا وقتی كه خدای تعالی اراده فرموده آيين خود را عزت بخشد و كار او را آشكار سازد و عرب گروه گروه در دين داخل گشته و اين امت چه از روی میل و رغبت و چه از روی اكراه تسليم شد و شما از كسانی بوديد كه از روی میل و رغبت و يا از روی ترس و وحشت در اين آيين در آمديد در آن زمان كه سبقت يافتگان به پيشی جستنشان رستگار شدند و مهاجران پيشين به برتری خود سعادت يافتند.

برای كسانی كه چنين سابقه ای در دين ندارند و فضايل آن ها در اسلام همانند دسته نخست نيست شايسته نيست كه با آنان به نزاع و ستيز برخيزند در كاری كه آن ها بدان شايسته‌تر و سزاوارترند، در نتيجه با اين عمل پا از دايره حق بيرون نهاده و ستم كنند. برای خردمند روا نيست كه قدر خود را نداند و پا از گليم خويش بيرون نهد و با درخواست چيزی كه شايسته آن نيست بخواهد به خواسته نابجای دل خود برسد؛ زيرا شايسته‌ترين مردم برای سرپرستی و زمامداری اين مردم در گذشته و اكنون كسی است كه به رسول خدا نزديك‌تر، به كتاب خدا داناتر و در دين خدا فقيه‌تر در اسلام از همگان سبقت جسته، در جهاد از ديگران برتر بوده در تحمل با رهبری امت از همگان نيرومندتر باشد. پس، از

خدايی كه بازگشت شما به سوی اوست بترسيد و حق را به وسيله باطل كتمان نكنيد و مردم را دانسته دچار اشتباه نسازيد.

بدانيد كه بندگان برگزيده و خوب خدا كسانی هستند كه بدانچه می دانند عمل می‌كنند و بدان آن ها نادانانی هستند كه با جهل و نادانی خود به ستيز اهلعلم بر می‌خيزند. به راستی شخص عالم به همان علم خود فضايل و برتری دارد و جاهل با ستيزه خود با عالم به جهل خود می‌افزايد. آگاه باشيد كه من شما را به كتاب خدا و سنت پيامبرش و حفظ خون اين امت و اين مردم دعوت می كنم. اگر پذيرفتيد كه به رشد و صواب خود رسيده ايد و به بهره خويش راه يافته ايد و اگر نپذيرفتيد و افتراق و جدايی و دو دستگی مردم را خواهانيد پس بدانيد كه جز بر دوری خويش از خدا بهره ای نخواهيد برد و به دنبال آن غضب و خشم پروردگار را برای خويش خواهيد افزود. والسلام".

اين نامه حاكی از دعوت پيامبر صلی الله علیه واله از قريش به اسلام و دور انداختن بت هاست كه قريش با تمام وسايل به استقامت و عكس العمل سخت از قبيل شكنجه به مؤمنين خدا و رسولش با قتل و حبس پرداختند تا اين كه مسلمانان ناچار به هجرت به حبشه شدند؛ زمانی که خدا دينش را عزيز كرد و بنده و رسولش را ياری نمود و بينی قريشيان را به خاک ماليد اسلام را پذيرفتند نه از روی ايمان به آن بلكه به دليل ترس از تيزی شمشير.

و امام علیه السلام در نامه اش بيان می كند كه او به امر خلافت سزاوارتر و شايسته تر از ديگران است. و او از عترت طاهره است برای قرب به پيامبر صلی الله علیه واله به اضافه علم او به كتاب خدای متعال واحاطه او به سنت رسول الله صلی الله علیه واله . و غير از عترت بهره ای از علم و فضل ندارد. و امام نامه اش را به دعوت جمع به وحدت كلمه و حفظ خون مسلمانان به اتمام می رساند.

امام علیه السلام نامه را برای معاويه می فرستد و معاويه به اين شعر جواب داد:

ليس بيني وبين قيس عِتابٌ*** غيرُ طعنِ الكلَي وضربِ الرِّقابُ

ميان من و "قيس" گفتگويی نيست جز دريدن جگرگاه ها، زدن گردن ها و زبانی جز زبان شمشير.و چون امام جواب نامه را خواند اين آيه را تلاوت كرد: {إنَّك لا تهدي مَن أحبَبتَ ولكنَّ اللهَ يهدي مَن يشاء وهو أعلمُ بالمُهتدين}⁽¹⁾. در حقيقت تو هر كه را دوست داری نمی توانی هدايت كنی اما خداست كه هر كس را بخواهد هدايت می كند و او هدايت پذيران را بهتر می شناسد.

حركت معاويه به طرف صفين

"معاويه" با تمام وسايلی كه می‌توانست خود را برای جنگ با امام از لحاظ نيرو و تجهيزات آماده كرد و توانست با خدعه و نيرنگ مردم شام را فريب دهد و بگويد امام علیه السلام آن كسی است كه "عثمان بن عفان" را كشته است، پيراهن آلوده به خون او را بر منبر حركت می داد و شاميان گريه و ضجه و شيون می كردند و هرگاه كه حزنشان كم می شد "عمرو عاص" با مسخره به او می گفت:

پيراهن را نشان بده.

پيراهن عثمان برای آنان چون گوساله بنی اسرائيل شده بود، هر وقت آن را خارج می كردند حزن و گريه مردم را فرو می گرفت. ناراحتی شان بر عثمان به جايی رسيد كه قسم به خدای متعال خوردند كه با آب تماس نگيرند مگر در موقع احتلام، و با زنان همبستر نشوند و بر فراش نخوابند تا كشندگان عثمان را بكشند. دل هايشان برای جنگيدن شعله ور بود تا انتقام عثمان را بگيرند، معاويه نيز آن ها را بيش از اين ها به جنگ تحريک می كرد.

اهل شام به اطاعت كوركورانه و اخلاص شديد به فرماندارانشان معروف و شناخته شده بودند و در طاعت و فرمانبرداری از سلطان به آن ها مثل می زدند بر خلاف لشكر امام⁽¹⁾.

به هر حال، معاويه با لشكر فريب خورده خود برای جنگ با وصی رسول خدا صلی الله علیه واله و دروازه شهر دانش او حركت كرد و پيشاهنگان لشكرش به هيچ چيزيتوجه نداشتند تا اين كه به بهترين مكان از رودخانه فرات در صفين فرود آمدند و به گروهی از لشكر خود دستور داد نهر فرات را اشغال كنند، هزاران نفر از لشكريان آن را احاطه كردند و اين را اولين فتح و پيروزی شمردند؛ چون با اين کار مانع از برداشتن آب توسط دشمن می شدند. لشكر در آن مکان که "صفين" نام داشت ماند و معاويه آنان را برای جنگ آماده و تنظيم می‌كرد.

خروج امام برای جنگ

امام پس از آن كه از آمدن لشكر دشمن آگاه شد برای جنگ آماده گرديد. خطبايی از ياران امام، مردم را به جنگ دعوت كردند و آن ها را به جهاد بعد از پيروزی بزرگ جنگ جمل تشويق نمودند. يکی از آنان دسته گل رسول الله صلی الله علیه واله و نبيره او امام حسن علیه السلام بود كه خطابه زيبای حماسی شگفتی ارائه نمود كه عواطف حاضرين را شعله ور كرد و مردم را به جهاد و مبارزه با دشمن اسلام كه در تاريكی شب و روشنی روز به دشمنی با اسلام پرداخته بودند دعوت كرد. توده مردم به دعوت او پاسخ دادند و با او حركت كردند و در تنظيم نيروی خود كوشيدند و چون عده‌شان كامل شد با امام علیه السلام برای جنگ با دشمن به سير خود ادامه داند و پيشاهنگان سپاه رسيدند دستور داد كه در كنار فرات بمانند تا دستور او برسد، و نيز دستور داده بود كه شما جنگ را با اهل شام آغاز نكنيد تا من به شما ملحق شوم. گروه‌های لشكر عراقی مانند سيل حركت كردند در حالی كه

پرچم عدالت و حق را برافراشته بودند و يقين داشتند و شک نداشتند كه با نيروی متجاوز بر اسلام و دشمن اهداف آن می جنگند، در مسير خود به هيچ چيزی توجه نداشتند تا به صفين رسيدند.

لشكر امام فرات را اشغال می‌كند

چون لشكر امام در صفين مستقر شدند، راهی برای رسيدن به آب فرات نيافتند و آن را توسط قوای زيادی از لشكر معاويه در محاصره ديدند كه به بدترين وجه از آن حفاظت می كردند و مانع استفاده ديگران از آب می شدند،چون امام اين وضع را ديد بعضی از اصحابش را به نزد معاويه فرستاد و از او خواست تا بين آنان و فرات مانع نشود. ولی معاويه با مشورت شاميان و امويان به امام اجازه استفاده از آب را ندادند و گفتند: ما مانع رسيدن آب به شما می شويم آن گونه كه مانع رسيدن آب به "عثمان" شديد. فرستاده امام برگشت و امام را در جريان امر قرار داد و تشنگی اصحاب را به اطلاع او رساند. پس "اشعث بن قيس" پيش آمد و از امام اجازه حمله برای رفع محاصره را خواستار شد و امام چاره ای جز موافقت با آن نداشت و آن در پايان روز بود پس اشعث منتظر طلوع صبح ماند تا به لشكر معاويه حمله كند و چون سپيده دميد اشعث خارج شد و صدايش را بلند كرد و گفت:

هر كس كه آب يا مرگ را بخواهد وعده ديدارمان صبحگاه است؛ زيرا من آهنگ آب كرده ام. پس دوازده هزار نفر كه مسلح بودند به او پيوستند و او می گفت:

میعادُنا اليومَ بياضُ الصُّبح***هل يصلُحُ الزّادُ بغير ملحِ؟

لا لا ، ولا أمرٌ بغير نُصح***دُبّوا إلي القوم بطعن سَمحِ

مثل العَزالي بطعانِ نَفحِ***لا صُلح للقومِ وأين صُلحي

حَسبي من الاقحام قابُ رُمحِ

ميعاد ما امروز سپيده دم صبح است و آيا چيزی بهتر از نمک طعام توشه را نيكو می دارد؟

نه هرگز، و كاری بدون دلسوزی پيش نمی رود به زخم نيزه ها بر آن گروه بتازيد.

به ضربه سنان در پيكرشان دهانه های خون فشان باز كنيد، با آن قوم سرآشتی ندارم و چه جای صلحم باشد؟

برای صف شكنی چند گام پيشروی به اندازه پرتاب نيزه مرا كافی است.

چون صبح شد با آن گروه كه شمشيرها را بر شانه نهاده بودند به پيشروی پرداخت ونيزه خود را پرتاب می كرد و می گفت: پدر و مادرم به فدايت باد به قدری كه نيزه ام پرتاب شد پيش رويد. و همچنين اين كار را تكرار كرد تابه آن قوم رسيد و بر سرشان درآمد و بانگ برداشت: منم اشعث بن قيس دست از اين آب بداريد. از آن سو "ابو اعور سلمي" بانگ برآورد: نه به خدا سوگند، چنان نكنيم مگر آن كه شمشيرها در میان ما و شما داوری كند. پس گفت: به خدا سوگند، پندارم هم اكنون چنين داوری به ما نزديک شده است، در اين حال "اشتر" نيز با سواران خود به فراز جايی كه علی علیه السلام فرموده بود آمد. اشعث به او پيام داد که سواران را پيش راند و نفوذ كند. او نيز سواران را بتازاند تا پای اسبانشان در آب فرات قرار گرفت و شمشير در میان گروه دشمن نهادند تا به عقب نشينی گريختند⁽¹⁾.

لشكر امام فرات را اشغال كرد، اصحاب او خواستند كه با لشكر معاويه همان کار را کنند و آب را از دسترس آنان خارج کنند ولی امام علیه السلام نپذيرفت. رفتار امام علیه السلام با آن ها عمل شخص نيكوكار كريم بود پس راه رسيدن به آب را آزاد گذاشت و اين طبيعت حاكی از شرف و انسانيت و نيكی است كه در معاويه آن را نمی يابی و در او جز شرارت و خست و پستی صفتی نيست.

امام با مرد شامی

مردی از اهل شام هنگامی كه در صفين بودند به نزد امام علیه السلام آمد و سئوالی را مطرح كرد و گفت:

ای اميرالمؤمنين، خبر بده به ما از مسير ما به شام ، آيا به قضای خدای متعال و قدر او بود؟

امام پاسخ داد:

"بلی ای برادر اهل شام، قسم به آن كسی كه دانه را می شكافد و انسان را پديد می آورد هيچ وادي‌ای را قطع نكرديم و از هيچ تپه ای بالا نرفتيم مگر اين که به قضای خدای متعال و قدر او بوده است...".در واقع همه جريان حوادث به دست خدای متعال است و برای انسان هيچ گونه دخالتی در آن نيست.

شامی پرسيد:

نزد خدا اين رنج ما در نظر گرفته شده بود و گمان نمی كنم اجری در سعی و كوشش ما باشد چون آن به قضا و قدر خدا بوده است...

و امام شبهه جبر او را جواب داد و فرمود:

"چرا؟! بلكه خدا پاداش شما در مسيرتان بزرگ می دارد و شما بالا و پايين می رويد و شما هيچ كاری را به اكراه و ناچار انجام نمي‌دهيد".

شامی گفت:

چگونه؟ در حالی که قدر ما را رانده است و رفت و برگشت ما با آن‌هاست؟

امام تصميم گرفت حقيقتی كه برای او پنهان بود را روشن كند و فرمود:

"ياأخا أهل الشّام، لعلَّك ظننتَ قضاءً لازماً، وقدَراً حتماً، لو كان ذلك كذلك لبطل الثَّواب والعقاب، وسقط الوعدُ والوعيد، والامر مِن الله والنَّهي، وما كان المُحسن أولي بثواب الاحسان مِن المُسيء، والمُسيء أولي بعقوبة الذَّنب من المحسن، تلك مقالةُ عَبَدَة

الاوثان، وحِزب الشَّيطان، وخُصَماء الرَّحمن، وشُهداء الزُّور، وقدريّة هذه الامَّة ومجوسِها، إنَّ الله تعالي أمَرعباده تخييراً، ونهاهُم تَحذيراً، وكلَّف يسيراً، وأعطي علي القليل كثيراً، ولم يطَع مُكرَهاً، ولم يعصَ مغلوباً، ولم يكلِّف عسيراً، ولم يرسِل الانبياء لعباً، ولم ينزل الكتب إلي عباده عبثاً، ولا خَلَق السَّماوات والارض وما بينهما باطلاً، {ذلك ظنُّ الَّذين كفروا فويلٌ للَّذين كفَروا من النّار}⁽¹⁾.

"ای برادر اهل شام، شايد قضای لازم و قدر حتمی را گمان كرده اي؟ اگر چنين بود پاداش و كيفر، بشارت و تهديد الهی بيهوده می نمود. خداوند سبحان بندگان خود را فرمان داد در حالی كه اختيار دارند و نهی فرمود تا بترسند، احكامآسانی را واجب كرد و چيز دشواری را تكليف نفرمود، پاداش اعمال اندک را فراوان قرار داد، با نافرمانی بندگان مغلوب نخواهد شد و با اجبار و اكراه اطاعت نمی شود و پيامبران را به شوخی نفرستاد و فرو فرستادن كتاب‌های آسمانی برای بندگان بيهوده نبود و آسمان و زمين و آن‌چه را در میانشان است بي‌هدف نيافريد، اين پندار كسانی است كه كافر شدند و وای از آتشی كه بر كافران است".

شامی گفت:

قضا و قدری كه مسير ما به آن ها و از آن ها بود چيست؟

امام علیه السلام جواب او را داد و از حكمت در آن گفت:

"الامر مِن الله بذلك والحُكم"، "امر به آن و حكم از خداست". سپس خواند: {وكانَ أمرُ اللهِ قدراً مَقدوراً}⁽²⁾، "و فرمان خدا همواره به اندازه مقرر ( و متناسب با توانايي) است.

شامی به آن چه كه امام برای او استدلال آورد قانع شد و گفت:

اندوه را از من برطرف كردي، ای امير مؤمنين خدا اندوه را از تو برطرف كند. سپس اين شعر را خواند:

أنت الامام الَّذي نَرجو بطاعته*** يوم الحساب مِن الرَّحمن غُفرانا

أوضحتَ مِن أمرنا ما كان مُلتبساً*** جزاك ربُّك بالاحسان إحسانا⁽¹⁾

تو آن امامی هستی كه به طاعت کردن تو از اميد آمرزش در روز قيامت از خدا داريم.

آن‌چه از کارهای ما که بر ما مشتبه بود برای من روشن بيان كردي، خدا به تو جزای نيک دهد.

فرستادگان صلح

امام علیه السلام در ريختن خون مسلمانان بسيار احتياط می كرد و برای صلح و سازش خودش را به زحمت می‌انداخت كه جنگی رخ ندهد. پس امام گروهی ازاصحاب خودش را به سوی معاويه فرستاد تا او را به حفظ خون مسلمين دعوت كند و از عاقبت جنگ و خسارت آن برحذر دارد، هم چنان که گروه ی را در جنگ جمل به سوی "عايشه" و "طلحه"و "زبير" فرستاد.

به هر حال، اسامی آن‌هايی كه امام برای صلح و سازش به نزد معاويه فرستاد به شرح زير است:

1. عدی بن حاتم

در صدر فرستادگان امام به سوی معاويه، "عدی بن حاتم" بود كه از نوادر اصحاب امام بود؛ پس معاويه را مورد خطاب قرار داد و گفت:

اما بعد... ما نزد تو آمديم تا تو را به امری كه خداوند بدان وحدت كلمه و همبستگی امت ما را فراهم می آورد و خون مسلمانان را حفظ می كند فراخوانيم، ما تو را به پيروی از كسی كه صاحب برترين و بهترين پيشگامی ها و آثار در

اسلام است فرا می‌خوانيم؛ اينک تمام مردم بر او اتفاق نظر دارند و اكنون خداوند ايشان را به كسی رهنمون شده است كه وی را به خردمندی تشخيص داده و به آستان او روی آورده اند و كسی جز تو و همراهانت باقی نمانده است؛ پس ای معاويه پيش از آن كه خداوند تو و يارانت را به سرنوشتی چون سرانجام اصحاب جنگ جمل دچار كند به نافرمانی پايان ده.

كلام عدی حاوی دعوت به صلح، حفاظت از خون مسلمانان، وحدت كلمه و انجام دادن آن چه مسلمانان انجام دادند که بيعت با امام علیه السلام باشد.

جواب معاويه:

معاويه برافروخته شد و از نصيحت عدی خشمناک گشت و به او گفت:

گويا تو برای تهديد آمده ای نه برای صلح، ای عدي! از من بعيد است، به خدا هرگز چنان نكنم، من پسر «حرب» هستم و آوای مشک پوسيده خشكيده بی تابم نكند. به خدا سوگند! تو خود از كسانی هستی كه علی را به حمله بر پسر "عفان" واداشتی و خود از قاتلان اويي، و من به طور قطع اميدوارم خود از كسانيباشی كه خداوند آنان را در اين جنگ می كشد. ای عدي! از من بعيد است! من بازوی توانا را به كار برده ام و با خشونت، بهتر به مراد خود می رسم...

در سخنان معاويه هيچ‌گونه رغبتی به صلح و حفظ خون مسلمانان نيست بلکه او اصرار بر سركشی و نافرمانی و اعلان جنگ دارد.

2. يزيد بن قيس

"يزيد بن قيس ارهبي" برخاست و كلام جالبی ارائه كرد و در آن معاويه را دعوت به حق نمود و گفت:

ما نزد تو نيامده‌ايم جز برای آن چه رسالت داريم به تو ابلاغ كنيم و آن چه از تو می شنويم به درستی بازگوييم، ما را رخصت نيست كه تو را نصيحت كنيم و آن چه را می پنداريم حجت ما بر ضد توست عنوان و يادآوری كنيم. يار و سالار ما به راستی كسی است كه تو و تمام مسلمانان به فضل و برتری او اعتراف داريد و گمان نمی كنم

كه بر تو پوشيده باشد كه به راستی اهل فضل و ديانت تو را با علی برابر نمي‌دانند و بين تو و او حتی مقايسه‌ای را كه منجر به ترجيح شود لازم نمی شمارند.

ای معاويه از خدا بپرهيز و با علی مخالفت نكن، به خدا سوگند! ما هرگز مردی را نديده ايم كه بيش از او در پرهيزكاری كوشا و در دنيا پارسا و بيش از او جامع تمام خصال نيک باشد.

اين خطبه اشاره به فضيلت امام علیه السلام دارد و اين كه او تنها فردی در بين مسلمانان از لحاظ تقوا و فروتنی و جهاد است كه نظيری ندارد و از زرق و برق دنيا به دور است، ولی فرزند "هند" توجهی به منطق حق ندارد و امور مسلمانان برای او مهم نيست.

جواب معاويه:

معاويه با اشتباهاتی جواب داد و گفت:

اما بعد... شما مرا به فرمانبرداری و همبستگی دعوت می كنيد، من با اصل وحدت و همبستگی كه شما مرا بدان می خوانيد موافقم، بسيار خوب اما در موردفرمانبرداری ام از يار و مولای شما با آن موافق نيستم؛ همانا يار شما خليفه ما را كشت و جماعت ما را پراكنده ساخت و قاتلان او را پناه داد. يار شما مدعی است كه وی را نكشته، ما در برابر اين ادعا پاسخی نمی دهيم، اما شما خود كه قاتلان يار ما را ديده ايد، آيا نمی دانيد كه اينک همانان ياوران مولای شمايند؟ پس آنان را به ما واگذاريد تا ايشان را به قصاص خون او بكشيم و آن گاه ما به دعوت شما مبنی بر فرمانبرداری و همبستگی پاسخ دهيم.

گفتار معاويه پر از دروغ و ريا است، كشته شدن عثمان را به امام نسبت می دهد در حالی كه امام علیه السلام خود را از خون عثمان بری می داند. همانا چيزی كه او را به قتل رساند دادن ثروت زياد به «بنی اميه» و «آل ابی معيط»، شكنجه كردن اصحاب بزرگ پيامبر صلی الله علیه واله مانند "اباذر" و "عمار ياسر" و "عبدالله بن مسعود"، واگذار كردن پست های مهم دولتی به بنی اميه و غير آن از چيزهايی كه موجب

شورش و غضب بزرگان و پرهيزكاران شد پس او را كشتند و برای امام هيچ‌گونه نقشی يا كمكی در كشتن او نبوده است آن گونه كه در بحث های گذشته به آن اشاره كرديم.

3. شبث بن ربعی

"شبث بن ربعي" برخاست و گفت:

ای معاويه، تو را بخدا آيا شاد و راضی می شوی كه دست تو را بر "عمار بن ياسر" بگشايند و او را بكشي؟

عمار از کسانی بود که مردم را به کشتن عثمان تحريک می کرد. معاويه پاسخ داد و گفت:

چه چيزی مرا از آن باز می دارد؟ به خدا سوگند! اگر رفيق شما پسر "سميه" را به من واگذارد، او را نه به خاطر قتل عثمان بلكه به قصاص قتل "نائل" غلام "عثمان" می كشم.

شبث از گفتار معاويه به خشم آمد و به او گفت:به خدای آسمان سوگند! كاری از سر عدالت و انصاف نمی كني. نه، سوگند به خداوندی كه جز او خدايی نيست! هرگز دستت به پسر "ياسر" نخواهد رسيد مگر آن كه سرها از پيكر مردان فرو افتد و پهنه زمين با همه فراخی بر تو تنگ آيد.

آن گروه از نزد معاويه بازگشتند و امام علیه السلام را به عدم موفقيتشان خبر دادند و اين كه معاويه اصرار در جنگ و ستيز دارد⁽¹⁾.

آمادگی برای جنگ

چون همه وسايلی كه امام برای صلح و سازش به كار گرفته بود به شكست انجاميد اصحابش را برای جنگ مجهز كرد، "معاويه" نيز لشكرش را برای جنگيدن آماده كرد.

تعاليم امام

امام علیه السلام لشكرش را به توصيه های زير در میدان جنگ سفارش كرد و فرمود:

"تا آنان جنگ را شروع نكرده اند شما به جنگ با ايشان نپردازيد؛ زيرا شما به - خدا را شکر - خود حجتی تمام داريد و چون ايشان را واگذاريد تا آغاز به جنگ كنند، اين خويشتن‌داری حجتی ديگر به سود شما و بر ضد آنان است. اگر جنگيديد و دشمن را شكست داديد گريزنده‌ای را نكشيد، مجروحی را تمام كش نكنيد، عورتی را برهنه نسازيد، كشته‌ای را مثله نكنيد، اگر به قرارگاه قوم دشمن درآمديد پرده ای را مدريد، جز به فرمان من به خانه ای وارد نشويد، چيزی از اموال ايشان را جز آن چه در لشكرگاه باشد بر نگيريد و به هيچ زنی آزار و گزندی نرسانيد گرچه به ناموس شما دشنام دهند و فرماندهان و نيكان شما را نيز مشمول دشنام خود سازند؛ زيرا آن زنان از نظر نفسانيات و خرد ضعيف و ناتوانند..."⁽¹⁾.

اين تعليمات نمونه شرف رهبری لشكری در اسلام است و فقها آن را روشی در جنگ های مسلمانان با يكديگر گرفته و قبل از آن به آن اطلاعی نداشتند.

دعای امام

امام علیه السلام با اندوه و حزن عميق به سپاهش كه آماده جنگيدن شده نگاه كرد و جانش از غصه داشت ذوب می شد. با ناراحتی اين دعا را خواند:

اللهمَّ ربَّ هذا السَّقف المرفوع، المكفوف المحفوظ، الَّذي جعلتَهُ مَغيض اللَّيل والنَّهار، وجعلتَ فيها مجاري الشَّمس والقمر، ومنازل الكواكب والنُّجوم، وجعلتَ ساكنه سِبطاً مِن الملائكة لا يسأمون العبادة.

وربَّ هذه الارض الَّتي جعلتَها قراراً لِلنّاس، والانعامِ والهوامّ، وما نعلمُ وما لا نعلم، مِمّا يري ومِمّا لا يري مِن خلقك العظيم.

وربَّ الجبال الَّتي جعلتَها للارض أوتاداً، وللخلق مَتاعاً.

وربَّ البحر المسجور المحيط بالعالَم.

وربَّ السَّحاب المُسخَّر بين السَّماء والارض.

وربَّ الفُلك الَّتي تجري في البحر بما ينفع النَّاس، إن أظفَرتَنا علي عَدُوِّنا، فجَنِّبنا الكبر، وسدِّدنا لِلرُّشد، وإن أظفَرتَهُم علينا فارزُقنا الشَّهادة، واعصِم بقيّة أصحابي مِن الفتنة"⁽¹⁾.

"ای پروردگار سقف بلند درهم پيچيده، كه آن را گسترده شب و روز قرار دادی و گذرگاه آفتاب و ماه و منزلگاه ستارگان ثابت و سيار ساختي. و ساكنان آن را گروهی از فرشتگان گماشتی كه از عبادت نمی فرسايند.

و پروردگار اين زمين كه آن را قرارگاه مردم و حشرات و چهارپايان و جانداران بی شمار و نامرئی از آفرينش بزرگ خويش قرار دادي.

و پروردگار كوه های استوار كه آن ها را میخ های زمين و منبع درآمد آفريدگان قرار دادي.

و پروردگار دريای انباشته از آب كه بر جهان احاطه دارد.

و پروردگار ابر كه میان آسمان و زمين مسخر و برگماشته است.و پروردگار كشتی كه به سود مردم در دريا روان است.

اگر ما را بر دشمنانمان پيروزی می دهی ما را از تجاوز به دور دار و گام‌هايمان را بر حق استوار دار و اگر آنان را بر ما پيروز می كنی فيض شهادت را نصيب ما فرما و بازمانده يارانم را از فتنه نگهدار".

در اين دعا میزان توجه او به خدا و انقطاع امام به سوی خدای متعال و درخواست كمک از خدا را می بينی كه خواستار دوری از تجاوز و دشمنی در اين جنگ است.

درگيری دو لشكر

امام علیه السلام آماده جنگ شد؛ پس خارج شد در حالی كه لباس رزم را پوشيده بود و در طرف راست لشكرش "عبدالله بن بديل خزاعي" بود و در طرف چپ "عبدالله

بن عباس" و قاريان عراق و از بين آن ها صحابی بزرگ "عمار ياسر" و باقی اصحاب بزرگ؛ پس سپاه لشكر شام به آن ها برخورد كرد و در جنگی سخت درگير شدند و لشكر عراق امتحان خوبی داد و رعب و وحشت را در دل لشكر "معاويه" كاشت و جنگ ادامه داشت، چون ماه محرم رسيد جنگ تعطيل شد.

معاويه اصحابش را به ترور امام تشويق می كرد:

"معاويه" از سران لشكرش خواست كه امام را بكشند، به آن ها گفت:

علی با اسبان پيشتاز خارج می شود، چه كسی به سراغ او می رود؟

"عبدالرحمن بن خالد" بلند شد و گفت:

من اين كار را می كنم.

معاويه به او دستور داد بنشيند؛ چون او در جنگ چالاک نبود. "عبدالرحمن العكي" بلند شد گفت:

من اين كار را می كنم.

معاويه مانع او شد؛ چون او عجول بود.

پس "عمرو بن حصين سكوني" بلند شد، گفت:من به جنگ او می روم.

معاويه به او گفت:

تو برای او شايسته‌اي!

پس "عك" و "صدف" هم با او خارج شدند. امام بر حسب عادتش به میدان جنگ آمد و سكونی در كمين او بود، از پشت سر او حمله كرد، چون نزديک شد كه به امام علیه السلام نيزه‌ای بزند، "سعيد بن قيس همداني" به او نيزه‌ای زد، نيزه‌ای فراخ كه كمر او را شكست. امام به پشت سرش نگاه كرد ديد سكونی به خاک افتاده و مردی از "ذی رُعين" را ديد كه سعيد او را نيز كشته، پس معاويه برای آن ها سخت ناراحت شد و سعيد بن قيس اين اشعار را سرود:

لقد فُجعت بفارسها رُعينٌ***كما فُجعت بفارسها السَّكونُ

غداةَ أتي أبا حسن علياً***واُمُّ النقع مُشبِلةٌ طَحونٌ

ليطعنه فقلت له: خُذَنها***مُسوَّمةً يخفُّ لها القطينُ

أقول له: ورُمحي في صلاهُ***وقد قرَّت بمصرعه العيونُ

ألا يا عَمرو بن الحُصَين***وكلَّ فتي ستدركه المنونُ

أترجو أن تنالَ إمام صِدقٍ***أبا حسنٍ وذا ما لا يكونُ

لقد بكت السَّكون عليك حتي***وهَت منها النواظرُ والجفونُ

ألا أبلِغ معاوية بن حربٍ***ورجمُ الغيب يكشفه اليقينُ

بأنّا لا نزالُ لكم عدوّاً***طَوال الدَّهر ما سُمِع الحنينُ

ألم تر أنَّ والينا علياً***أبٌ برٌّ ونحن له بنونٌ

وأنّا لا نريد سواهُ يوماً***وذاك الرُّشدُ والحقُّ المبينُ

وإنّ له العراقَ وكلَّ كبشٍ***حديدَ القرن ترهبهُ القُرونُ⁽¹⁾

همان گونه كه "رُعين" به واسطه شنيدن خبر مرگ سواركارش مصيبت زده شد "سكون" نيز با شنيدن مرگ پهلوانش اندوهگين گشت.

صبح آن روز كه به نزد "ابوالحسن علي" رفت آن روزی كه جنگ بسی سخت و خرد كننده بود.

او آمد تا به حضرت ضربه ای بزند؛ پس من به او گفتم كه اين نشانه را از من داشته باش تا كه از ترس مردم قبيله ات پا به فرار بگذارند.

در حالی كه نيزه ام در بدن او فرو رفته بود چنين به او گفتم: با كشتن تو چشم‌ها روشن و دل ها شادمان می گردد.

ای "عمرو بن حصين" بدان كه هر مردی روزی خواهد مرد.

آيا می خواهی دستت به امام برحق "ابوالحسن" برسد؟ بدان كه هرگز چنين نخواهد شد.

آن قدر "سكون" بر تو گريست كه چشمان و پلک هايش زخم شد.

به "معاويه بن حرب" پيام مرا برسان و به او بگو كه کمک‌ها غيبی خدا حقيقت را روشن خواهد كرد.

و به او بگو كه ما تا پايان روزگار تا آن زمانی كه صدای آه و ناله شنيده شود با شما دشمن خواهيم بود.

و به او چنين بگو كه آيا نمی بينی كه علی امام ما پدری مهربان و نيكوكار است و ما فرزندان اوييم؟

و ما چيزی جز او نمی خواهيم چرا كه او عين كمال و حقيقت آشكار است.

عراق و هر قوچی با شاخ های آهنين از آن اوست به گونه ای كه قوچ های ديگر از آن می ترسند.

از سر گرفتن جنگ

بعد از پايان ماه محرم، نشانه های جنگ از سر گرفته شد مگر اين كه اين جنگ به شکل عمومی نبود بلکه منقطع بود؛ يک گروهی و فرقه ای خارج و باگروه ديگری درگير می شد تا اين كه هر دو لشكر از جنگ گروهی خسته شدند و برای جنگ عمومی شتاب كردند. امام لشكرش را آماده كرد آمادگی كامل، و همينطور "معاويه"، و دو لشكر به طور خوفناكی درگير و افراد زيادی كشته شدند. قسمت راست جناح لشكر امام آشكار شد و به سر حد شكست رسيد. امام می جنگيد و «حسن و حسين علیه السلام » با او بودند، امام به قسمت چپ لشكر رفت و در آن قسمت "ربيعه" بودند که بالاترين و سخت ترين كوشش ها را كردند و يكی از آن ها گفت:

عذری بعد از امروز نزد عرب برای شما نيست اگر به علی صدمه ای برسد.

جنگ سخت شد و ربيعه بر مرگ قسم خوردند و در میدان جنگ استقامت كردند. طرف راست لشكر به حال اول برگشت و اين به خاطر رهبر بزرگ آن "مالک اشتر" بود و جنگ به شدت ادامه يافت.

امام معاويه را به مبارزه طلبيد:

امام به میدان جنگ آمد و با صدای بلند گفت:

ای "معاويه"!

پس معاويه به جماعتی كه دور بودند توجه كرد و به آن ها گفت:

از او بپرسيد چه می‌خواهد؟

فرمود:

می خواهم كه بيايد جلو تا يک كلمه با او تكلم كنم...

معاويه و پسر "عاص" با هم خارج شدند و لشكر هم از آن ها حمايت می كرد؛ پس امام خطابش را متوجه معاويه كرد و گفت:

"وای بر تو! تا كی مردم بين من و تو بايد كشته شوند و بعضی ها بعضی ديگر را بزنند؟ بيا با من بجنگ، هر كدام از ما ديگری را كشت امر مال او باشد...".

معاويه به سوی "عمروعاص" متوجه شد و به او گفت:

نظرت چيست ای "اباعبدالله"؟گفت:

اين مرد به تو انصاف داد.

معاويه از كلام ابن عاص روی برتافت و با خشونت به او گفت:

كسی مثل من خودش را گول نمی زند. به خدا قسم! هرگز كسی به مبارزه پسر "ابوطالب" نمي‌رود مگر اين كه زمين از خونش سيراب می شود.

معاويه با حالت خشم و غضب و در حالی كه او را ترس و وحشت گرفته بود برگشت و از پسر عاص كينه به دل داشت؛ چون او را به مبارزه با امام تشويق

كرده بود، يعنی اشاره به مرگ و هلاک نموده بود و او را با اين اشعار مورد سرزنش قرار داد:

ياعَمرو إنَّك قد قَشَرتَ لي العصا***برضاك في وسط العَجاج بِرازي

ياعَمرو إنَّك قد أشرتَ بظِنَّةٍ***إنّ المبارز كالجُدَيّ النّازي

ما لِلمُلوك وللبِرازِ وإنَّما***حَتفُ المبارز خَطفةٌ للبازي

ولقد أعَدتَ فقلتَ مَزحةَ مازحٍ***والمزحُ يحمِلُهُ مقال الهازي

فإذا الَّذي مَنَّتك نفسُك خالياً***قتلي جزاك بما نَوَيتَ الجازي

فلقد كشفتَ قِناعها مذمومةً***ولقد لبستَ بها ثياب الخازي

ای عمرو، تو با خرسند شدنت به هماوردی من با علی در میان گرد و غبار آوردگاه چهره واقعی و ضمير بدخواه خود را به من نمودي.

ای عمرو، تو بر اين گمان چنان رايزنی كردی كه من آن هماورد توانمند را چون بزكی ظريف پندارم.

شهرياران را چه نسبت با مخاطره هماوردي؟ به راستی مرگ چون باز شكاری تيز چنگال هماورد را بربايد.

اينک از سخن مغرضانه خود بازگشته و گويی شوخی كرده ای ولی هر سخن مزاحی پيامی از حقيقت ضمير گوينده را در بر دارد.پس همان كس كه خيال كشتن مرا بر دلت گذراند تو را به سبب آن نيت سوئی كه در سر پرورده بودی جزا دهد.

تو از چهره نفس ناستوده ات نقاب برگرفتی و بدينگونه لباس ننگ و رسوايی پوشيدي.

پس عمرو جواب وی را داد و گفت:

ای مرد! تو خود از دشمن خويش می ترسی و نصيحت گوی خود را متهم می كني؟

و در پاسخ وی چنين سرود:

معاوي إن نكلتَ عن البِراز***لك الويلاتُ فانظُر في المَخازي

معاوي ما اجتَرَمتُ إليك ذنباً***وما أنا في التي حدثَت بخازي

وما ذنبي بأن نادي علي***وكبشُ القوم يدعي للبِرازِ

فلو بارزتَهُ بارزتَ ليثاً***حديد النّاب يخطف كلَّ بازي

ويزعُم أنَّني أضمرتُ غِشّاً***جزاني بالَّذي أضمرتُ جازي

أضبعٌ في العجاجة يابن هندٍ***وعند الباهِ كالتَّيس الحجازي⁽¹⁾

ای معاويه، چون از هماوردی سرتافتی وای و حسرت بر تو باد، اينک بدين رسوايی ها بنگر.

ای معاويه، من نسبت به تو مرتكب گناهی نشدم و در آن رويداد شرمسار نيستم.

گناه من چيست كه علی تو را به هماوردی خواند؟ البته پيشاهنگ و سردار قوم را به هماوردی خوانند.

اگر به هماوردی او می رفتی با شيری آهنين دندان كه هر باز شكاری را می ربايد نبرد كرده بودي.

معاويه پندارد من نيت نادرستی در سر پرورانده بودم، جزا دهنده راستينم جزا دهد اگر چنان انديشه ای به ذهنم گذشته باشد.ای پسر هند، آيا در میان گرد و غبار كفتاری نمايي، و هنگام امتحان و فرو نشستن غبار چون بز حجازی می باشي؟

اين ترسوی ناتوان چگونه می تواند با اسدالله كسی كه با شمشير خود سران مشركان قريش را درو كرد و آن ها را به فرار و عار وادار كرد مبارزه كند.

مبارزه امام با عمرو عاص

پسر "عاص" در يكی از روزها در صفين به میدان جنگ آمد، پس يک مرتبه با امام روبرو شد، چون او را شناخت قلبش تهی شد و خون در بدنش منجمد شد،

عورت خود را آشكار كرد، امام از روی حيا و خجالت روی از او برگرداند؛ اصحاب به امام گفتند:

آيا آن مرد را رها كردی ای اميرالمؤمنين؟!

فرمود:

"آيا می دانيد او چه كسی بود؟".

گفتند: نه.

فرمود:

"او عمروعاص بود، با عورت باز با من برخورد كرد من از او روی برگرداندم...

پسر عاص به نزد "معاويه" برگشت، معاويه به او گفت:

ای عمرو، چه كردي؟

گفت: علی مرا ديد، پس به زمين زد...

پس معاويه مسخره كرد و با استهزاء به او گفت:

خدا را برای عورتت ستايش كن...

و معاويه اين ابيات را برای عمرو عاص خواند:

ألا لله مِن هَفَوات عمرو***يعاتِبُني علي تركي برازي

فقد لاقي أبا حسنٍ علياً***فآب الوائلي مآبَ خازي

فلو لم يبد عورته للاقي***به ليثاً يذلِّلُ كلَّ نازي

له كفٌّ كأن براحَتَيها***منايا القومِ يخطف خطفَ بازي

فإن تَكن الممنايا أخطأتهُ***فقد غَنّي بها أهلُ الحجازِ⁽¹⁾ألا لله مِن

پناه بر خدا از لغزش ها و خطاهای عمرو، مرا سرزنش می كند كه چرا خود به میدان مبارزه نمی روم؟

ابوالحسن علی با او روبرو شد و وی به سرنوشت ننگينی دچار شد.

اگر بر همآوردی كه چون شيری شرزه هر مبارزی را می افكند عورتش را آشكار نمی ساخت.

هماوردش را سرپنجه ای قوی بود كه چون چنگال شاهين جان ها را می ربايد و مرگ می آفريند.

گرچه چون هنوز اجلش نرسيده بود (جان به در برد ولي) مردم حجاز بر آن ماجرا هجوش گفتند.

و اين حادثه لكه ننگ و عاری بر دامن عمرو عاص مجرم ترسو گذاشت، كسی كه اميد بردباری به خدا را ندارد و اين موضوع درباره خبيث پليد "بسر بن ارطاه" نيز رخ داد و او هنگامی كه با امام رو به رو شد كشف عورت كرد. امام علیه السلام از او روی برگرداند. اين ترسوها ستون های سياسی اموی بودند.

كشته شدن شهيد جاويد عمار

"عمار بن ياسر"، از برترين صحابه پيامبر صلی الله علیه واله بود. كسی كه بيش از همه در اسلام جهاد كرد و نزد پيامبر صلی الله علیه واله عزيز بود، در دوستی او كمال اخلاص داشت. درباره او بعضی آيات و روايات ذكر شده است، بعد از وفات پيامبر صلی الله علیه واله ملازم وصی و دروازه شهر دانش او بود. ايمانی داشت كه هرگز شک و وهم در آن راه نيافت به اين كه امام شايسته‌تر از همه به جانشينی پيامبر صلی الله علیه واله و محق تر به مقام اوست. هميشه کنار امام علیه السلام و ياور او بود، در جنگ جمل در كنار او جهاد كرد و در جنگ صفين بازوی امام بود، پيری او را فراگرفته و سن او نود سال يا بيشتر بود ولی قلب و بصيرتش جوان بود و در جنگ صفين با نشاط و قوی بود گويا در اوان جوانی است. با "عمرو عاص" می‌جنگيد و اشاره به پرچم او می كرد و می گفت:

به خدا قسم! من با اين پرچم سه بار جنگيده‌ام و اين بار هم بهتر از قبل نيست...

او در لشكر امام حماسه و عزم ايجاد می كرد و به آن ها می گفت:

به خدا قسم! اگر ما را به شمشير بزنند و به نخلستان های دور دست هجر برانند باز هم من يقين دارم كه ما بر حقيم و ايشان بر باطل اند...

راويان گويند: يک روز صبح زود در صفين نشسته بود كه تپش قلب و شوقش به ملاقات حبيبش رسول الله صلی الله علیه واله و ملاقات پدر و مادرش "ياسر" و "سميه" دو شهيد اسلام زياد شد، پس با عجله به سوی امام رفت و از او اجازه جنگ خواست شايد خدا شهادت را روزی او گرداند و اين درخواست را به امام عرضه داشت، امام به او اجازه نداد. او برگشت و دوباره اجازه خواست، قلب امام به رفتن او راضی نمی شد، سرانجام آن چنان اصرار كرد که امام چاره ای جز اجابت آن نداشت، پس به او اجازه داد و در حالی كه جانش از حزن و اندوه می سوخت شروع به گريستن كرد.

عمار به میدان جنگ رهسپار شد در حالی که مسرور و خوشحال بود که سرنوشت او به شهادت و ملاقات دوستان ختم می شود و صدايش را بلند كرد:

اليوم ألقي الاحبَّة*** محمَّداً وحزبَه...

امروز دوستان محمد و حزبش را ملاقات می كنم...

صاحب پرچم و فرمانده اين گروه، صحابی بزرگوار "هاشم بن عتبه مرقال" و او از سوار نظام مسلمانان و بزرگشان بود، محبوب‌ترين كس نزد امام و خالص‌ترين آن‌ها بود که يک چشم داشت، عمار به سوی او رفت، او را يک بار به هجوم تحريک می‌كرد و بار ديگر به مدارا به او می گفت:

پدر و مادرم به فدايت، تحمل كن...و دفعه ديگر به سختی و خشونت می گفت:

پيش برو ای يک چشم...

هاشم با ادب و احترام و لطف به عمار می گفت:

خدا تو را رحمت كند ای "ابا يقظان"، تو مردی هستی كه جنگ را سبک می شماری و من همانا بايد به نزد علی بروم و تصميم خودم را به او بگويم...

و مرتب عمار، هاشم را بر حمله ترغيب می كرد تا اين كه او را خسته كرد و او حمله كرد و رجز می‌خواند:

قد أكثروا لَومي وما أقَلاّ***إنّي شرِبتُ النَّفس لن أعتلاّ

أعورٌ يبغي نفسه محلاًّ***لابدَّ أن يفُلَّ أو يفَلاّ

قد عالَجَ الحياة حتّي ملاّ***أشدُّهُم بذي الكعوب شَلاّ

به من بسی طعنه زدند و كم نگفتند، ولی من آنم كه جانم را به خدا فروخته ام و سستی نمی ورزم.

يک چشمی كه برای خود اعتباری می جويد ناگزير است يا دشمن را شكست دهد و يا خود از پای درآيد.

او چندان زيسته كه دلش از زندگی به تنگ آمده، اينک با نيزه بر آنان بتازم و سخت برانمشان.

اين رجز دلالت بر خسته شدن هاشم از زندگی و شوق او به ملاقات خدای متعال دارد و عمار با او در میدان جنگ جولان می داد و با خشونت جنگ می كرد و رجز می خواند:

نحن ضربناكم علي تنزيله***واليوم نضربكم علي تأويله

ضرباً يزيل الهامَ عن مَقيله*** ويذهل الخليل عن خليله

أو يرجع الحقُّ إلي سبيله

ما همان طور كه همراه پيامبر صلی الله علیه واله برای تنزل قرآن می جنگيديم امروز هم برای تأويل آن با شما می جنگيم.جنگيدنی كه سرها را از تن بگيرد ودوست را از دوست غافل نمايد تا آن كه حق در راه خود بيفتد.

عمار جنگيد و با ايمان همراه با رسول خدا صلی الله علیه واله جهاد كرد و از اسلام دفاع نمود، امروز هم در كنار برادر رسول خدا صلی الله علیه واله و برای دفاع از تأويل قرآن و امام مسلمانان جنگيد و چقدر سود و فايده عمار برای اسلام زياد بوده است!

عمار قهرمان ايمان، با نيروی متجاوز سخت درگير شد، چون معاويه آن مبارزه را ديد نگران شد و گفت: عرب هلاک شود اگر چالاكی يک بنده سياه آن‌ها را بگيرد...⁽¹⁾.

همان طوری كه عمار چون قهرمانان می جنگيد شخصی پليد به نام "ابوالعاديه فزاري" بر او حمله كرد و ضربه ای به او زد كه اين كاخ بلند ايمان و عقيده به سمت زمين سرازير شد در حالی كه به خون معطر شهادت در راه خدای متعال آغشته بود.

تشنگی به عمار روی آورد و خون از بدن او می رفت؛ پس بانويی مقداری شير برای او آورد؛ چون آن را ديد تبسمی كرد و می گفت:

رسول خدا صلی الله علیه واله به من فرمود: "آخرين آشاميدنی تو از دنيا شربتی از شير است و تو را گروه متجاوز می كشند...".

طولی نكشيد كه روح پاک او به سوی خدا صعود كرد كه ملايكه های مقرب آن را احاطه كردند و به شهادت او يک صفحه شگفت درخشان ايمان و جهاد در هم پيچيده شد و روح عمار به سوی خدای متعال پر كشيد در حالی كه حامل انواع جهاد و ايمان و اخلاص و دوستی به خدای منان بود.

و امام اميرالمؤمنين علیه السلام آشكارا مضطرب بود و از زمانی كه "عمار" به میدان جهاد رفت لحظه‌ای آرام نداشت و با ناراحتی آشكار می‌گفت:

"از فرزند سميه برای من بررسی كنيد...".

گروهی از لشكر در جستجوی او برآمدند و او را كشته و به خون شهادت آغشته ديدند. بعضی فوراً خبر شهادت او را به امام دادند و خبر چون صاعقه به

امام رسيد، نيروی خود را از دست داد و هيبت او فرو ريخت وموج حزن و اندوه به او روی آورد و با حالت حزن و غم به سوی قتلگاه او رفت در حالی كه اشک از چشمان مباركش فوران می كرد و سران لشكر با او بودند و همه می گريستند.

چون امام علیه السلام به جسم مقدس رسيد خود را به روی او انداخت و او را بوسيد و با سوز شروع به گريستن برای او نمود و گفت:

"هيچ مرد مسلمان غير رشيدی نيست كه بر كشته شدن عمار مصيبت زده نباشد و كشته شدن او را بزرگ و فاجعه نداند.

خدا عمار را رحمت كند روزی كه مسلمان شد.

و خدا رحمت كند روزی كه كشته شد.

و خدا عمار را رحمت كند روزی كه برانگيخته می شود.

من عمار را می ديدم كه چهار نفر از اصحاب رسول الله صلی الله علیه واله اگر نام برده می شد عمار چهارمين نفر بود و اگر از پنج نفر نام برده می شد او پنجمين نفر بود و كسی از اصحاب محمد صلی الله علیه واله نبود كه شک كند كه عمار بهشت بر او واجب است، نه در يک جا و نه در دو جا؛ پس بهشت بر عمار گوارا باد".

پس امام سر قهرمان شهيد را به دامن گذاشت واشک از چشمان شريفش به صورتش جاری بود و حزن و اندوه خود را ظاهر می كرد و می گفت:

ألا أيها الموتُ الَّذي ليس تاركي***أرِحني فقدأفنيتَ كلَّ خليلٍ

أراك بصيراً بالَّذين اُحبُّهم*** كأنَّك تسعي نحوهم بدليل

ای مرگی كه مرا رها نخواهد كرد، مرا راحت كن چون تو تمام دوستان مرا از بين بردي.

من می بينم آن هايی راكه دوست دارم گويا به سوی آن ها شتابان و با راهنما می روي.

امام حسن علیه السلام سبط پيامبر صلی الله علیه واله در سوگواری بر عمار كلامی ايراد فرمود همان طور كه فرمانده لشكر مطالبی را ايراد كرد؛ پس امام داغديده محزون بلندشد، كسی كه عزيزترين ياران و اصحابش را از دست داده پس جسم شهيد

بزرگوار را در جای خود دفن كرد و با او ايمان و تقوا و فداكاری را دفن نمودند و امام علیه السلام طبق سنت دفن شهدا او را با لباسش دفن كرد و غسل نداد.

وقوع فتنه در لشكر معاويه

چون كشته شدن "عمار" شايع شد، فتنه در لشكر "معاويه" ايجاد شد؛ زيرا همه، گفتار پيامبر صلی الله علیه واله را درباره او شنيده بودند كه فرموده بود: "تَقتله الفئة الباغية"؛ "او را گروه متجاوز می كشد". پس برای آن‌ها روشن شد كه خودشان همان گروه متجاوزی هستند كه پيامبر صلی الله علیه واله فرموده است. "عمرو عاص" جزو كسانی بود كه حديث پيامبر صلی الله علیه واله را در بين اهل شام شايع كرده بود؛ پس بعضی از آگاهان اصحاب معاويه از او برگشتند و به امام ملحق شدند، از جمله آن‌ها "عنسي" بود و می‌گفت:

والرّاقصاتِ بِرَكبٍ عامدين له***إنَّ الَّذي جاءَ مِن عمرو لَمَأثورُ

قد كنتُ أسمعُ والانباء شائعةٌ***هذا الحديث فقلتُ الكذبُ والزُّورُ

حتّي تلَقَّيته مِن أهل عيبته***فاليوم أرجِعُ والمغرور مغرورُ

واليوم أبرأ مِن عمرو وشيعته***ومِن معاوية المَحدو به العيرُ

لا لا اُقاتل عمّاراً علي طمعٍ***بعد الرِّواية حتّي ينفخَ الصُّورُ

تركتُ عمراً وأشياعاً له نُكداً***إنّي بتركهم ياصاح معذورُ

يا ذا الكلاع فدع لي معشراً كفروا***أو لا فديتك عينٌ فيه تعزيرُ

ما في مقال رسول الله في رجلٍ***شك ولا في مقال الرُّسل تحبيرُ⁽¹⁾

سوگند به اشترانی كه در رسيدن به خانه خدا به رقص آمده اند كسی حديثی از گفته "عمرو" به روايت بازآورد.

من آن را شنيده بودم و آن حديث زبان به زبان می گشت، اما من می گفتم اين حديث دروغين و ساختگی است.

تا آن را از موثقان و نزديكان او شنيدم و امروز از گفته پيشين خويش برمی گردم كه مغرور فريب خورده است.

امروز از عمرو، از ياران او و از معاويه كه ننگش باد بيزاری می جويم.

هرگز، هرگز من تا دميدن صور پس از شنيدن اين حديث به هيچ وجهی با عمار نمی جنگم.

ای دوست، من عمرو و يارانش را پريشان روزگار رها كردم و در گسيختن از گروه آنان مرا عذری موجه است.

ای "ذی الكلاع" تو هم چون من گروه كافر را رها کن وگرنه دين خود ناسره و ريايی باشد.

در صحت گفته پيامبر صلی الله علیه واله درباره چنين مردی شكی نباشد و در گفتار پيامبران ستايش بی جا از كسی نيامده است.

در اين شعر علت برگشت و ملحق شدن عنسی را می بينی كه حقيقت برای او آشكار شد و فهميد شكی نيست كه معاويه و عمرو عاص بر باطل هستند و حق با عمار و امام علیه السلام است.

معاويه برای حديثی كه عمرو از عمار روايت كرد غضب كرد و رگ های گردن او باد كرد و به او گفت:

تو اهل شام را به فساد كشاندي، آيا هر چيزی را كه از رسول خدا صلی الله علیه واله شنيدی بايد بگويي؟

پسر عاص گفت:

آن را گفتم و من به خدا علم غيب نداشتم و نمی دانستم كه صفين خواهد بود و اين شعر را گفت:

تُعاتبُني أن قلتُ شيئاً سمعتُهُ***وقد قلتَ-لو أنصفتني- مثلَهُ قبلي

أرِجلَك فيما قلتَ رجلٌ ثَبيتةٌ***وتَزلَقُ بي في مثل ما قُلته رِجلي؟

وما كان لي علمٌ بصفِين أنَّها***تكونُ وعمّارٌ يحُثُّ علي قتلي

فلو كان لي بالغيب علمٌ كتَمتُها***وكابَدتُ أقواماً مراجِلُهُم تَغلي

أبي الله إلا أنَّ صدرك واغرٌ***عليّ بلا ذنبٍ جَنيتُ ولا ذحل

سِوي أنَّني، والرّاقصات عشيّةً***بنصرك مدخولُ الهوي ذاهلُ العقلِ

به من پرخاش می كنی كه چيزی را كه شنيده ام بازگفته ام در حالی كه اگر انصاف دهی تو خود مانند من پيشتر همان را بازگفته اي.

آيا در آن چه من گفتم تو خود ثابت قدم بوده‌ای و گامت چون گام من نلغزيده است؟

من نمی دانستم كه صفينی رخ خواهد داد و عمار به خونريزی من برانگيخته می شود.

اگر علم غيب می داشتم البته آن را پنهان می كردم، مردم ديگ های انتقام وبدگويی بر ما را به جوش آرند.

پناه بر خدا كه بی آنكه گناه و جنايتی از من سرزده و موجب انتقامی باشد، دلت بر من سرشار از كينه شده است!

جز اينكه سوگند به رقصنده اختران شامگاه، من آرزومند و شيفته خرد باخته پيروزی تو هستم.

معاويه با اين اشعار به او پاسخ داد:

فقلتُ لك القولَ الَّذي ليس ضائراً***ولو ضَرَّ لَم يضرُرك حملُك لي‌ثِقلي

فعاتبتني في كلِّ يومٍ وليلةٍ***كأنَّ الَّذي أُبليك ليس كما اُبلي

فيا قَبَّح اللهُ العتاب وأهلهُ***ألم تر ما أصبحتُ فيه مِن الشُّغلِ

فدع ذا، ولكن هل لك اليوم حيلةٌ***تَرُدُّ بها قوماً مَراجلهم تَغلي؟

دعاهم عليّ فاستجابوا لدعوةٍ***أحبَّ إليهم من ثري المال والاهلِ

إذا قلتُ هابوا حَومةَ الموت أرقَلوا***إلي‌الموت إرقالَ الهَلوك إلي‌الفحل⁽¹⁾فقلتُ لك القولَ

من سخنی گفتم و ملامتی كردم كه چندان زيانی نداشت واگر زيانبار بود از تحمل بار ملامت من، تو را زيانی نرسد.

تو هر روز و شب به من پرخاش كردی چنان كه گويا آن را كه از تو بد و خيری رسيده نشايد كه حقيقت را باز پرسد.

خداوند پرخاش و پرخاشگر را زشت دارد، آيا به نظر تو در آن چه گفتم مصلحتی در كار نبود؟

اين همه را فرو گذار، آيا امروز چاره ای به نظرت می رسد كه آتش ديگ های جوشان كينه مردم را خاموش كند؟

علی آن ها را فرا خواند و آنان پاسخش گفتند و اين پيكار برای ايشان خوش تر از ثروتی سرشار و خانواده و تبار باشد.

هرگاه به ايشان بگويم از پهنه مرگ بترسيد آنان بر عكس چون شتران برای جفت گيری شتاب كردند.

اين اشعار حرص معاويه و ترس او از امام را به تصوير درآورده، امامی كه توده مردم او را پذيرفته و خود را فدای او می دانند و او به جنگ وی می رود.

به هر حال كشته شدن عمار زلزله ای در لشكر معاويه افكند و نافرمانی گروه ها آغاز شد تا اين كه "عمرو عاص" مكر و حيله ای به كار برد و به آن ها گفت:

آن كسی عمار را كشته كه او را از خانه اش خارج كرده و به میدان جنگ كشانده است.

اراذل و اوباش اهل شام گفتار او را قبول كردند. سخنان عمرو عاص را برای امام نقل كردند، امام آن را رد كرد و فرمود:

"پس رسول خدا صلی الله علیه واله آن كسی است كه "حمزه" و "جعفر" را كشته است؛ چون آن ها را برای جنگ فرستاد".و امام با اين منطق ساده گفتار پسر عاص را باطل كرد.

ليلة الهرير (شب غوغا)

اما شب غوغا يا ليلة الهرير سخت‌ترين شب از لحاظ سختی و وحشت و اضطراب در تمام جنگ صفين بود. راويان آن را چنين نقل كرده اند:

دو سپاه به پيشروی پرداختند و تير و سنگ به يكديگر پرتاب می كردند تا ذخيره هايشان تمام شد؛ سپس با نيزه حمله كردند تا اين كه نيزه ها نيز شكست و از كار افتاد، آنگاه سپاهيان با شمشير و گرز به جان يكديگر افتادند و جز صدای چكاچک شمشير كه در دل مردان هول انگيزتر از بانگ رعد و فرو ريختن هراس آور كوه ها بود صدايی به گوش نمی رسيد. گويا خورشيد تيره شد و خاک به آسمان برخاست و پرچم ها و علم ها ناپديد شد. "اشتر" بين جناح راست و جناح چپ لشكر در تكاپو بود و به هر قبيله يا فوجی از قاريان می رسيد ايشان را به پايمردی بر ادامه جنگ تشويق می كرد. از سپيده دم تا نيمه شب به شمشير زدن و كوفتن گرزهای آهنين پرداختند و نماز نكردند و اشتر تا دم صبح همچنان كسان را تشويق می كرد تا آوردگاه را پشت سر نهاد و رزم آوران پس از آن كه در آن روز و آن شب كه ليلة الهريرش نامند هفتاد هزار كشته بر جا نهادند پراكنده شدند. در آن پيكار اشتر در جناح راست و "ابن عباس" در جناح چپ و علی علیه السلام در قلب سپاه قرار گرفته و مردم می جنگيدند. اشتر در حالی كه به سوی شاميان پيشروی می كرد به يارانش می گفت: به اندازه اين نيزه من پيش رويد؛ چون پيش می رفتند می گفت: به اندازه اين كمان پيش رويد؛ چون پيش می رفتند از آن ها می خواست كه فراتر روند و مرتب جنگ ادامه داشت تا نيروی "معاويه" سست شد و شكست در آن ها پيدا شد . تصميم به فرار گرفتند مگر اينكه قول "ابن اطنابه" را يادآور شد:

أبَت لي هِمّتي وأبي بلائي***وإقدامي علي البطل المُشيح

وإعطائي علي المكروه مالي***وأخذي الحمد بالثَّمَن الرَّبيح

وقَولي كلَّما جشأت وجاشَت***مكانَك تُحمَدي أو تستريحي

همت و بردباری ام در برابر سختی ها و پايمردی ام در رويارويی با جنگجويان سرسخت.

و بخشش مال فراوان به ستايش كنندگانی كه از آنان بيزارم همگی به خاطر اين است كه آن هنگام كه لشكريان دشمن به خروش می آيند تو آرام باشی و بياسايي.

اين شعر صبر و ثبات را رد می كند همان طور كه از زمان ملک و سلطنت صحبت می كند.

خطبه امام

چون آثار شكست هولناک در لشكر طاغی پسر "ابوسفيان" افتاد و همه گروه های لشكرش سست شدند، امام علیه السلام بپاخاست و خطبه ای برای لشكرش خواند، پس از حمد و ستايش پروردگار گفت:

"ای مردم، كار بر شما و بر دشمن بدين قرار رسيده كه ديديد و جز واپسين دم چيزی از دشمن باقی نمانده است، چون امور رخ دهد از همان آغاز، انجامش شناخته آيد. آن قوم به اميد و مرادی جز دينداری در برابر شما ايستادگی و لجاجت به خرج دادند تا به دست ما بدين وضع دچار آمدند، من فردا صبحگاهان بر آنان می تازم و در پيشگاه خدای عزّوجلّ به داوري‌شان می‌كشانم...".

جنگ شدت پيدا كرد و فرمانده لشكر "مالک اشتر" پيشروی می كرد و در شرف پيروزی بود و چيزی به تسلط بر معاويه كسی كه باعث تفرقه مسلمانان شده بود و آن ها را در شری عظيم گرفتار كرده باقی نمانده بود مگر به اندازه دوشيدن گوسفندی يا دويدن اسبي، ولی مقدرات عكس آن را خواست.

نمايش بالا بردن قرآن‌ها

زشت ترين نمايش در تاريخ بشری و بدترين مصيبتی كه مسلمانان در طول تاريخ به آن دچار شدند نيرنگ بالا بردن قرآن هاست كه "راجوست میلر" آن را به زشت ترين نمايش و بدترين چيز در تاريخ بشری توصيف كرده است⁽¹⁾.وی معتقد است كه اين نيرنگ كوبنده حاصل تصادف و غير منتظره نبود، بلكه نقشه آن قبلاً طراحی شده بود؛ چون پسر "عاص" آن مكار خبيث وزير "معاويه" با بعضی از سران لشكر عراق در ارتباط دائم بود و بين آن‌ها ارتباطات پنهانی وجود داشت كه منجر به يک توطئه پنهانی در لشكر امام شد.

رئيس ادبيات عرب دكتر طه حسين به همين رأی معتقد است، وی می‌گويد:

هيچ بعيد نيست كه بين "اشعث بن قيس" حيله‌گر شياد اهل عراق و "عمرو بن عاص" حيله گر و دغل باز اهل شام اين نقشه را قبلاً طراحی كرده باشند كه افراد تا لحظات آخر بجنگند، اگر در لشكر شام احساس شكست كردند و ترس از هزيمت بود قرآن‌ها را بالا ببرند و تفرقه بين اصحاب علی علیه السلام افكنند و آن‌ها را با يكديگر دشمن كنند⁽²⁾.

به هر حال، شكست رسوا كننده‌ای در لشكر معاويه پيدا شد و نيروی لشكر در هم ريخت. به فرزند عاص متوسل شد و با ترس و وحشت گفت:

امشب شكست ما حتمی است، نظر تو چيست؟

فرزند عاص به او اشاره كرد و گفت:

مردان تو در برابر مردان او نمی توانند استقامت كنند و تو مانند او نيستي. او با تو می جنگد برای امري، و تو برای امر ديگری می جنگي؛ تو می خواهی بماني، و او می خواهد از بين برود. اهل عراق می ترسند كه تو بر آن ها پيروز شوی و

اهل شام از علی نمی ترسند اگر پيروز شود. اما من می خواهم كاری به آن ها پيشنهاد كنم، اگر بپذيرند به اختلاف بيفتند و اگر رد كنند نيز به اختلاف دچار شوند و آن اين است كه آن ها را به كتاب خدا دعوت كنم تا كتاب خدا بين تو و بين آن ها حكم كند و تو به حاجت خودت در بين مردم می رسی و من آن را به تأخير می اندازم تا وقت نياز تو به آن.معاويه رأی فرزند عاص را پسنديد و صداقت نصيحت او را شناخت؛ چون معاويه با امام برای رسيدن به ملک و سلطنت می جنگيد و امام به خاطر اسلام و بپاداشتن حكم خدا در زمين می جنگيد.

به هر حال، معاويه دستور داد روبروی لشكر عراق قرآن ها را بالا ببرند. پس حدود پانصد قرآن را بالا بردند و مردم شام يک صدا می‌گفتند:

ای اهل عراق! اين كتاب خدا بين ما و شما از اول تا آخرش حاكم باشد. بعد از اهل شام چه كسی برای مرزهای اهل شام باشد؟ و بعد از اهل عراق چه كسی مرزهای عراق را حفظ كند؟ چه كسی برای جهاد با روميان باشد؟ چه كسی برای ترک باشد؟ و چه كسی برای كفار باشد؟

و مدام اين صداها از اهل شام چون صاعقه بر سران لشكر عراق بلند بود تا وضع دگرگون شد؛ پس آنان از اطاعت امام خارج شدند و شورش ويران كننده‌ای ظاهر شد. امام لشكر را از اين دعوت گمراه كننده بر حذر داشت و گمان‌های معاويه را باطل كرد و گفت:

چه مقدرات بدي!

چه تأسفي!

چه مصيبت بزرگي!

آن حيوان‌های درنده و چهارپايان مكار دور امام مظلوم را احاطه كردند، تعداد آن ها حدود بيست هزار تن بود، مسلح به سلاح و سراپا پوشيده از آهن و صورت‌هايشان در اثر سجده سياه شده بود، پيشاپيش آن‌ها "مسعر بن فدكي" و

"زيد بن حصين" و گروهی از قاريان قرآن بودند؛ پس امام را به نام صدا می‌زدند نه به كلمه اميرالمؤمنين و می‌گفتند:

ای علي، جواب قوم را به كتاب خدا كه تو را به آن دعوت كرده اند بده، وگرنه تو را می كشيم آن گونه كه پسر "عفان" را كشتيم. به خدا سوگند كه اگر جواب آن ها را ندهی اين كار را انجام می دهيم...پس امام در حالی كه قلبش پر از حزن و اندوه بود جواب آنان را داد و فرمود:

"وای بر شما، من اول كسی هستم كه كتاب خدا را پذيرفتم و آنان را به سوی آن دعوت می كنم و برای من روا نيست كه دعوت به كتاب را رد كنم. من با اينها جنگيدم تا كتاب خدا را قبول كنند، اما آن ها كتاب خدا را كنار گذاشتند و معصيت خدا می نمايند. من به شما می گويم آن ها شما را فريب می‌دهند، اين جماعت نمي‌خواهند به قرآن عمل كنند...".

امام آن ها را نصيحت كرد و بر اين نيرنگ آگاه نمود و اينكه آن ها اين نيرنگ را برای فرار از شكستشان در جنگ دست آويز قرار داده اند و قصدی جز خدعه ندارند...

ولی متأسفانه آن وحشي‌ها به منطق امام توجهی نكردند و به اين خدعه فريفته شدند و در گمراهی خود سرگردان شدند و برای خود و امتشان هلاكت و نابودی به بار آوردند، اين موج به سوی امام يورش بردند و با صدای بلند گفتند:

جواب قوم را بده...

جواب قوم را بده وگرنه تو را می كشيم...

پيشاپيش آن ها منافق خبيث اشعث بن قيس قرار داشت. كسی كه در ارتباط محكم با ابن عاص بود که به وسيله آن سركشان مسلح شده بود و به قبول حكميت و جواب به دعوت اهل شام فريادش بلند بود.

امام چاره‌ای جز پاسخ به خواسته آن‌ها نداشت. پس دستور توقف جنگ داد و قلب شريفش از غصه و غم ذوب می شد و يقين به زوال دولت حق و پيروزي

دولت ظلم و تجاوز داشت و اين كه خون لشكری كه در راه خدا ريخته شد ضايع گرديد و به هدر رفت.

آن افراد لئيم اصرار ورزيدند كه فرمانده لشكر مالک اشتر را از میدان نبرد احضار كن. اشتر نزديک به فتح و پيروزی بود و بين او و پيروزی قطعی به جز اندازه دوشيدن گوسفند يا دويدن اسبی فاصله نبود. پس امام به او پيام داد كه جنگ را متوقف كند، مالک توجهی به دستور نكرد و به فرستاده امام گفت:به سرور من بگو، اكنون ساعتی نيست كه مرا از كارم بازداري. من اميدوارم خدا پيروزی را نصيب ما كند، عجله نكن...

فرستاده به سوی امام برگشت و او را از گفته مالک آگاه کرد. صدای آن وحوش به ايراد بر امام بلند شد و به او گفتند:

ما نديديم كه به او دستوری جز جنگ بدهي...

امام مظلوم، سخت آزمايش شد و به آن ها گفت:

آيا ديديد كه من چيزی به فرستاده ام پنهانی بگويم؟ آن‌چه من گفتم در پيش روی شما بود و شما می شنيديد.

پاسخ امام را ندادند و اصرار بر سركشی و گمراهي‌شان نمودند و گفتند:

بفرست و او را احضار كن وگرنه والله تو را عزل می‌كنيم...

و بر شر و دشمنی جمع شدند و با خشونت گفتند:

به سوی او بفرست تا به نزد تو بيايد...

و بر ترور امام و مبارزه با او متحد شدند. امام چاره ای جز صدور دستور سخت برای احضار مالک نداشت پس به او دستور داد فوراً از میدان جنگ عقب نشينی كند. مالک با كراهت دستور امام را پذيرفت. نيروی خود را از دست داده بود، به فرستاده امام گفت:

آيا افراشتن اين قرآن ها اين فتنه را به وجود آورد؟

گفت: بلي.

اشتر فهميد نيرنگ فرزند عاص اين انقلاب را در لشكر امام پديد آورده است. با سوزش و ناراحتی گفت:

به خدا سوگند! گمان می كردم كه بالا بردن قرآن ها اختلاف و تفرقه ايجاد كند. اين مشورت پسر "نابغه" – ابن عاص – است، آيا پيروزی را می بيني؟

آيا می بينی چه اتفاقی افتاد؟

آيا می بينی خدا به آن ها چه كرد؟آيا می خواهی من رها كنم و برگردم ؟

فرستاده امام با علم به حساسيت موضوع و علم به خطر قريب الوقوعی که امام را تهديد می‌کند گفت:

آيا دوست داری اينجا تو پيروز شوی و اميرالمؤمنين را در آنجا بگيرند وتسليم دشمن كنند...؟.

پس اشتر چونان شخصی فهميده و امتحان شده گفت:

سبحان الله! نه به خدا من آن را دوست ندارم.

فرستاده امام اشتر را در جريان حساسيت موضوع و خطری كه در حال حاضر امام با آن روبروست قرار داد و گفت:

آن ها تهديد كرده‌اند: اشتر را احضار كن، يا تو را با شمشيرمان می‌كشيم آن گونه كه پسر عفان را كشتيم، يا اين كه تو را تسليم دشمنت می كنيم...

اشتر برگشت و بسيار ناراحت و غمگين بود؛ چون آرزوهايش بر باد رفته، اهدافش نابود شده و جنگ به ضرر او شد در حالی كه در شرف پيروزی بود. و از آن مسخ شده ها درخواست كرد كه بين او و دشمنشان كه خون آن ها را ريخته و سران بزرگانشان را درو كرده و خسارت بيشماری را به آن ها وارد كرده مانع نشوند، به او اجازه ندادند و پاسخش را ندادند. از آن ها درخواست كرد و گفت:

به اندازه دويدن يک اسب به من فرصت دهيد كه اميد پيروزی دارم.

پس با خشونت و وحشی گری گفتند:

در اين صورت ما در خطای تو سهيم خواهيم بود...

اشتر با دلايل و حجت های قاطع به آن ها پاسخ داد و برهان آن ها را باطل كرد و گفت:

به من بگوييد از خودتان، بزرگانتان كشته شدند و اراذلتان باقی ماندند. چه زمانی شما بر حق بوديد؟ آيا وقتی اهل شام را می كشتيد؟ پس الان زمانی كهدست از جنگ كشيده ايد حق داريد؟ پس كشتگان شما آن هايی كه كسی به فضلشان انكار ندارد و بهتر از شما بودند در جهنم هستند؟...

اين دلايل برای آن ها سودی نداشت و به جهل و گمراهی خود اصرار ورزيدند، گمراهي‌ای كه برای مسلمانان مصيبت ها و بدبختی های زيادی به وجود آورد و آن ها را در شری بزرگ گرفتار كرد.

آن مسخ شدگان به اشتر گفتند:

ای اشتر ما را رها كن. ما برای خدا جنگيديم، ما از تو پيروی نمي‌كنيم، از ما دوری كن...

اشتر به نصيحت آن ها كوشيد و آن ها را از پايان اين فتنه كور برحذر داشت و اين كه آن ها بعد از اين روی عزت را هرگز نخواهند ديد و بعد از اين تمرد و سرپيچی بدتر و ذليل‌تر از قوم سبأ شدند. امر خلافت به معاويه رسيد پس آن ها را به بدترين عذاب گرفتار كرد و جامی تلخ بر آنان نوشاند.

مالک از امام خواست كه با آن ها مبارزه كند، امام بپذيرفت زيرا آنان اكثريت نزديک به اتفاق لشكرش بودند و راه جنگ بين آن ها باز می شد و منجر به رسواترين نتايج می شد، چون آن ها لقمه لذيذی در دست امويان بودند.

امام ديده بر زمين دوخته و موجی از درد و غم او را فرا گرفته بود و خطر قريب الوقوعی كه مسلمانان را در آينده تهديد می كرد از نظر می گذراند؛ آن وحوش كلامی نمی گفتند جز اين كه همه فرياد می زدند:

علی اميرالمؤمنين حكميت را پذيرفت و به حكم قرآن راضی شد...

امام غرق در جريان سخت ودردآور گذشته بود، جريانی كه منجر به شورش نابود كننده در لشكرش شد و نمی توانست هيچ كاری انجام دهد و می فرمود:

"من ديروز امير بودم، امروز مأمورم، ديروز نهی كننده بودم و امروز نهی شده‌ام ...".

و آن ها را در ظلمات تاريک رها كرد تا در آن ظلمات كه منجر به هلاكتشان و كمک به ظلم و جور بر آن ها می شد دست و پا بزنند.

حكميت

"معاويه" پيروز و خوشحال از آن چه در لشكر امام پيدا شد از سرپيچی و نافرمانی مردم به او، نامه ای به امام نوشت كه در آن آمده است:

اما بعد... خداوند به ما و تو عافيت دهد، اينک برای تو فرصتی پيش آمده است كه بدانچه موجب صلاح كار امت و الفت بين ماست پاسخ دهي، من حق خود را می شناسم ولی صلاح امت را در چشم پوشی و بخشايش می دانم و به چيزی كه هماره آيد و رود چندان شوق نورزم. برپا داشتن حق میان ستمگر و ستمديده وتكليف امر به معروف و نهی از منكر مرا به اين كار واداشت، از اين رو دعوت به پذيرفتن داوری كتاب در میان ما و تو نمودم، چه جز آن میانه ما و تو جامعی ديگر نباشد، آن چه را قرآن زنده می دارد زنده كنيم و آن چه را قرآن می میراند بميرانيم. والسلام.

اين نامه پر از دروغ و نفاق است، آيا "معاوية بن هند" قرآن را می شناسد و در برابر آن خاضع است؟ و حال اين كه او و پدر و مادرش و بسياری از اسرای قريشی با او به قرآن كافر شدند و به بت ها و بتكده هايشان ايمان آوردند.

معاويه در اين نامه به خون "عثمان" اشاره ای نكرده و به دروغ‌گويی روی آورده و اظهار كرده كه به دنبال امر به معروف و نهی از منكر است اين گرگ جاهلی چه امر به معروفی را می شناسد؟ و چه منكری را انكار می كند؟ او آن كسی است كه خون مسلمانان را ريخته و مملكت را در محنت و بدبختی غرق كرده است.

نامه امام به فرزند عاص

امام نامه ای به فرزند "عاص" نوشت و در آن او را موعظه و ارشاد نموده و به پيروی از حق دعوت می كند، در آن نامه آمده است:

"اما بعد... فإنَّ الدُّنيا مَشغلةٌ عن غيرها، ولم يصب صاحبُها منها شيئاً إلا فتحت له حرصاً يزيده فيها رغبةً، ولن يستغني صاحبها بما نال عمّا لم يبلغه، ومِن وراءذلک فراقٌ ما جمع،والسَّعيد مَن وُعظ بغيره، فلا تُحبط أبا عبدالله أجرك، ولاتُجار معاوية في باطله..."⁽¹⁾.

"اما بعد... به راستی دنيا چنان است كه آدمی را از هر چيز جز خود بازدارد ودنيا دار از دنيا بهره ای نبرد مگر آن كه هر نصيبی يابد باب حرص و آزش گشاده تر و میلش به دنيا فزون تر شود و هرگز دنيا طلب از آن چه به دست آورده است به خاطر آن چه نصيبش نيامده بی نياز نگردد و در پس اين همه بايد آن چه را گرد آورده ترک گويد و از آن دل بركند و نيكبخت آن كه از سرنوشت ديگران عبرت گيرد. ای ابا عبدالله، از ارج و اجر خود مكاه و خود را با معاويه در باطل گرايی او همداستان مخواه...".

پسر عاص جواب امام را نداد و امام علیه السلام دوباره نامه زير را برای او نوشت:

اما بعد... آن چه موجب صلاح كار و الفت بين ماست همانا بازگشت به حق است، ما قرآن را در میانه خود داور قرار داده و آن را پذيرفته ايم و هر يک از ما از آن جهت تن به داوری قرآن سپرده و حكم آن را بر خود قبول كرده است كه پس از اين كشمكش عذرش نزد مردم پذيرفته باشد. والسلام⁽²⁾.

فرزند عاص بر گمراهی و طمعش اصرار داشت پس امام نامه ديگری برای او نوشت، از آن روی گرداند و به امام جواب نداد و به پسر "هند" متمسک شد و به هر حال محنت و بلای امام به نافرمانی لشكرش متوقف نشد بلكه از آن تجاوز كرد

به آن چه كه بزرگ‌تر از آن بود و حاكی از توطئه ای بود كه "اشعث" با گروهی از فرماندهان لشكر چيدند و آن انتخاب "اشعري" گمنام منافق كه دشمن ترين فرد نسبت به امام بود و كسی كه بيشترين كينه را نسبت به امام در دل داشت تا برای اجرای توطئه بر عليه امام اقدام كند و آن عزل امام از حكومت است.

و اشعث، مزدور امويان چون سگ كه صدا می كند به امام گفت:ای اميرالمؤمنين، من خشنودی و خوشحالی مردم و سرور آن ها را در اين كه به داوری قرآن رضايت داده ايد ديدم، و اگر بخواهی به نزد معاويه بروم و از او بپرسم كه نظرش چيست؟

پس امام با گوشه چشم نگاهی به او كرد، راهی برای منع او نديد و به او گفت:

"هر كاری مايلی انجام بده...".

و منافق مزدور به سوی معاويه دويد و چون به او رسيد گفت:

ای معاويه، برای چه قرآن ها را برافراشتيد؟

گفت: برای اين كه ما و شما به امر خدا كه در كتاب اوست برگرديم. مردی را از خودتان كه به آن راضی هستيد برگزينيد و ما هم مردی را كه از او راضی هستيم بر می‌گزينيم، پس از آن ها می خواهيم كه به كتاب خدا عمل كنند و از آن حكم خدا را استخراج كنند، بعد آن چه را كه با هم به آن رسيدند عمل می‌كنيم...

و بين اشعث موافقت پنهانی بر آن بود، پس اشعث گفت:

اين حق است...

و به سوی امام برگشت و او را از موضوع باخبر كرد و صدای عراقی ها بلند شد:

راضی شديم وقبول كرديم...

و امام در آن هيچ نقشی نداشت.

اهل شام فرياد زدند:

ما راضی شديم و "عمروعاص" را اختيار كرديم...

و عراقی ها امام را احاطه كردند و آن ها بانگی چون بانگ سگان داشتند، می گفتند:

ما به "ابو موسی اشعري" راضی شديم...

امام آن ها را سرزنش كرد و آن ها را از انتخاب او نهی كرد و فرمود:

"معاويه، برای اين كار كسی را كه بيش از عمرو بن عاص به رأی ونظرش اطمينان داشته باشد ندارد پس او را خواهد گماشت و هيچ يک از قريشيان دستگاهش را به شايستگی عمروبن عاص نمی داند؛ پس شما هم عبدالله بن عباس را در برابر او برگزينيد؛ زيرا هيچ گره‌ای نيست كه عمرو ببندد و عبدالله ازگشودنش درماند و هيچ گره ای نيست كه او بگشايد و اين از بستنش فرو ماند و هيچ امری نيست كه او استوار دارد و اين درهم نشكند و هيچ كاری نيست كه او درهم شكند و اين استوارش ندارد...".

پس اشعث منافق آن را رد كرد و گفت:

نه به خدا سوگند، تا قيام قيامت نبايد در میانه ما، دو تن از قبيله مضر داوری كنند، اگر او مردی از قبيله مضر را گماشته است من مردی از يمانيان را قرار می دهم.

امام فرمود: "من بيم آن دارم كه اين يمانی شما فريب بخورد؛ زيرا عمرو چون امری را به هوای نفس و مراد دل خود بگذراند به هيچ رو خدا را در نظر نمی گيرد...".

"ابن كوّاء" خبيث پليد بپاخاست و گفت:

اين "عبدالله بن قيس" نماينده اهل يمن به پيشگاه پيامبر صلی الله علیه واله خدا و متصدی تقسيم غنائم از جانب "ابوبكر" و كارگزار "عمر" است.

آنان از نامزدی ابن عباس سخت جلوگيری كردند و همه بر انتخاب كودن منافق اشعری اجماع كردند، امام چاره ای جز موافقت با آن نداشت. برای آن ها ننگ و عار ثبت شد و "ايمن بن خريم اسدي" آن ها را چنين هجو كرد:

لو كان للقوم رأي يعصَمون به***مِن الضَّلال رَمَوكم بابن عبّاس

لله درُّ أبيه أيما رجلٍ***ما مثلُهُ لفصال الخطب في الناس

لكن رَمَوكم بشيخٍ من ذوي يمنٍ***لم يدرِ ما ضربُ أخماسٍ لاسداس

إن يخلُ عمرٌ به يقذفه في لُججٍ***يهوي به النَّجمُ تَيساً بين أتياس

أبلِغ لديک علياً غير عاتبه***قول امريءٍ لا يري بالحقِّ مِن باس

ما الاشعري بمأمونٍ أبا حسنٍ***فاعلم هُدِيت وليس العجزُ كالراس

فاصدم بصاحبك الادني زعيمهم***إنَّ ابن عمِّك عبّاس هو الآسي⁽¹⁾

اگر قوم را رأی خردمندانه ای بود كه از گمراهی محفوظ مانند، بايد ابن عباس را گسيل می داشتند.خدا پدرش را رحمت كند چه بزرگ مرديست كه در میانه مردم برای حل مشكلات بی همتاست!

ولی اينک كار شما را به سالخورده مردی يمنی وانهادند كه خود حاصل ضرب پنج در شش را نمی داند!

اگر عمرو با او به خلوت نشيند وی را به گرداب های نيرنگ خود درافكند و آن قوچ گم كرده راه را به اميد دستيابی بر ستاره نگونسار كند.

بدون شماتت از پيش خود سخن مردی را كه از گفتن حق پروايی ندارد به علی بازگو.

ای ابوالحسن، اين اشعری مورد اطمينان نيست، بدان كه رهنمايی شدی و آگه باش كه پای چون سر، و دون چون والا نباشد.

به يار نزديک تر خود كه پيشوای آن قوم است به پسر عمويت ابن عباس توجه كن و او را برگزين كه شايسته تر است.

"ابوالاسود دوئلي" شاگرد امام، امام را از انتخاب "اشعري" برحذر داشت و گفت:

ای اميرالمؤمنين، به ابو موسی خشنود مباش و رضايت نده؛ چون من اين مرد را آزمايش كرده ام و پستان او را دوشيده ام، او را ساده لوح يافتم با اين كه او يمانی است⁽²⁾.

به هر حال، امام مجبور به انتخاب اشعری شد، كسی كه برای عراقيان بدبختی و مصيبت به بار آورد.

پيمان حکميت

چون دو گروه بر داوری "ابن عاص" و "اشعري" توافق كردند، پيمان نامه‌ای نوشتند كه در آن بعد از نام خدا آمده است:

اين پيمانی است كه علی بن ابيطالب و "معاوية بن ابی سفيان" و پيروان آن دو خواسته اند و در آن هر دو طرف به پذيرفتن داوری كتاب خدا و سنت پيامبر او رضايت دادند. علی آن را بر عراقيان و شيعيان خويش خواه حاضر و خواه غايب نافذ و معتبر دانسته و معاويه بر ياران خود از حاضر و غايب واجبش شمرده است. ما به داوری قرآن در آن چه حكم كند تن سپرده ايم و بر عهده گرفتيم هر فرمان كه قرآن دهد بپذيريم؛ زيرا هيچ چيزی جز اين ما را گرد هم نياورده است.

ما كتاب خدا را از آغاز تا پايانش داور اختلاف خود قرار داديم، آن چه را زنده داشته است زنده می داريم و آن چه را میرانده می میرانيم.

بر اين اساس، هر دو طرف درخواست كردند و به توافق رضايت دادند علی و شيعيان او رضايت دادند كه "عبدالله بن قيس" را به عنوان ناظر و داور گسيل دارند. معاويه و يارانش رضايت دادند كه "عمرو بن عاص" را به عنوان ناظر و داور بفرستند. به اين شرط كه آن دو به استوارترين و بزرگ ترين وجهی كه خداوند از هر يک از آفريدگان خود پيمان گرفته ملتزم به عهد و پيمان الهی باشند كه در مأموريتی كه بدان گسيل شده اند قرآن را فراروی خود قرار داده و در داوری خود از آن چه در قرآن نگاشته شده تجاوز نكنند. و اگر در قرآن نگاشته ای نيافتند كار را به مدار سنت جامع پيامبر خدا برگردانند و به هيچ وجه نبايد به خلاف تكيه كنند و به دنبال هوای خويش روند و به شبهه درافتند.

عبدالله بن قيس و عمرو بن عاص از علی و معاويه عهد و پيمان الهی گرفتند كه بدانچه اين دو به موجب كتاب خدا و سنت پيامبر او داوری می كنند

رضايت دهند و سرسپارند و حق ندارند كه آن داوری را بشكنند و راه مخالفت با آن را در پيش گيرند و هر دو داور در داوری خويش تا زمانی كه از حق تجاوز نكرده اند خون، مال و خانواده آنان در امانند، خواه داوری آن ها خرسند را خوش آيد يا ناخرسند را ناخوشايند افتد. و امت در داوری عادلانه ای كه آن دو بگذرانند ياور ايشانند. اگر يكی از داوران پيش از پايان داوری درگذشت فرمانروای طرفداران او با يارانش به جای وی مرد ديگری را كه اهل عدل و انصاف باشد بر همان عهد و پيمان يار در گذشته اش و با التزام بر داوری به موجب كتاب خدا و سنت پيامبر اوبرمی گزينند و او از همان شرط و امانی كه يارش را بوده است برخوردار است. اگر يكی از دو فرمانروا پيش از اتمام داوری درگذشت يارانش حق دارند كه به جای او مردی را كه به دادگری وی رضايت دارند به ولايت بر خويش بگمارند.

اين قضيه بدين صورت واقع شد و همزمان و همراه آن امنيت و موجبات مذاكره و ترک اسلحه و مسالمت و صلح تأمين گشت. بر داوران واجب است كه عهد و پيمان الهی را رعايت کنند، از خود اجتهادی نيارند، به عمد دست به جور نگشايند، به شبهه درنيفتند و در داوری خويش از حكم قرآن و سنت پيامبر خدا در نگذرند.

و اگر چنين نكنند امت تن به داوری آنان درندهد و عهد و ذمه ای را كه آن دو بر گردن گرفته باشند نپذيرند، تمام مواردی كه در اين سند نام برده شده شامل شروطی كه بر هر دو فرمانروا و هر دو داور و هر دو گروه نهاده شده است واجب الاجراست. و خداوند نزديک ترين شاهد و پيوسته‌ترين مراقب و نگهبان باشد و مردم جملگی تا پايان اين مدت بر جان و مال و خاندان خويش ايمنند و اسلحه بر زمين نهاده می شود و راه ها به آزادی گشوده می ماند و غايب و حاضر هر دو گروه در برخورداری از امنيت يكسانند.

داوران حق دارند كه به منزلگاهی به مکانی در فاصله‌ای برابر میان عراقيان و شاميان درآيند و از مردم جز كسانی كه خود دوست دارند و هر دو بر ديدارشان رضايت داشته باشند كس نزدشان نرود.

مسلمانان شروع داوری را در پايان ماه رمضان قرار دادند، اما اگر رأی داوران بر آن قرار گيرد كه زودتر به داوری پردازند چنان كنند و اگر خواهند آن را به بعد از رمضان و پس از عيد فطر موكول كنند ايشان را چنين حقی باشد. اما اگر آن دو تا پايان موسم بر اساس كتاب خدا و سنت پيامبر او داوری نكردند مسلمانان همچنان كه از آغاز بوده اند بر حالت جنگ باقی مانند و شرطی میان هيچ يک از دو گروه نباشد و مراعات اين عهد و پيمان الهی به تمامی و وفاداری بدانچه در اين پيمان نامهآمده بر عهده امت است و امت بازوی بازدارنده و كوبنده كسی است كه در اين زمينه راه الحاد وستم پيش گيرد يا بخواهد اين پيمان را بشكند...⁽¹⁾.

اين پيمان را گروهی از دو گروه امضا نمودند ودر آن غير از دعوت به صلح و نريختن خون مردم چيزی نيست. در آن هيچ صحبتی از مطالبه خون "عثمان" نشده و اين پيمان كاملاً درباره آن ساكت است. من معتقدم كه برای امام هيچ گونه رأی و نظری در اين پيمان نبود و آن را شاميان و مزدورانشان از اهل عراق نوشته بودند.

برگشت امام به سوی كوفه

من معتقدم هيچ نويسنده‌ای نمي‌تواند محنت بزرگی كه به امام روی آورد در موقعی كه از صفين برمی گشت را به تصوير بكشد. او برگشت در حالی كه سنگينی درد و محنت بر دوش او بود و يقين داشت كه "معاويه" باطل مستقر شد و امر او تمام گرديد و حكومت حق از بين رفت و نورش خاموش شد و لشكر او بر او سركش شدند؛ آن ها را دعوت می كرد جواب نمی دادند و دستور می داد عملی نمی شد. تفرقه و تمرد همه جا را گرفت و برگشتند در حالی كه به يكديگر فحش و ناسزا می گفتند و با تازيانه به يكديگر می زدند و بعضی ها بر بعضی ديگر

تجاوز می كردند، بعضی ها ضرورت توقف جنگ را می خواستند و بعضی ها آن را رد می كردند و معتقد بودند از آنان بايد انتقام بگيرند.

به هر حال، فكر آزادی در لشكر امام چون موريانه به همه جا نفوذ كرد و در فصل‌های آينده از آن بحث خواهيم كرد.

و از چيزهايی كه امام در برگشت به كوفه با آن مواجه شد از بی احترامی و درد و اين كه دشنام و ناسزا را از آن ها می شنيد كه عده ای می گفتند:

آيا مسلمانان را بدون جرم كشتي؟ و در امر خدا سستی كردي؟ و حكومت خواستي؟ و حكم قرار دادي؟ حاكم نيست مگر خدا...اندوه و غصه در حد اعلی به امام رسيد و به آن ها گفت:

"حكم خدا به گردن شماست، چه چيزی مانع می شود كه بدبخت ترين آن ها اين را از خون سر رنگين كند؟".

پس آمد تا وارد كوفه شد⁽¹⁾.

اجتماع دو داور

چون مدتی كه هر دو گروه برای داوری معين كرده بودند به سر رسيد و "معاويه" نيروی نظامی شكست خورده اش را از صفين فراخواند، كسی را به نزد امام فرستاد و از او درخواست وفای به پيمان را نمود، او فوراً اين كار را كرد چون از اختلافی كه در لشكر امام پيدا شده بود مطلع بود و يقين داشت و شكی نداشت كه داوری به نفع او خواهد بود، چون منتخب عراقی ها شخص كودنی چون "اشعري" است كه دشمن سرسخت امام و كينه توز است و اينكه او هيچگاه امام را انتخاب نخواهد كرد.

به هر حال عراقيان كودن خرف اشعری را فرستادند و با او چهارصدنفر را كه در بين آن ها دانشمند امت "عبدالله بن عباس" بود فرستادند كه برای آن ها

نماز اقامه كند و همچنين شخص مكار "عمرو بن عاص" كه با او نيز چهارصد نفر از مردم شام بودند كه در "دومة الجندل" يا "اذرح" گرد آمدند و پسر عاص برای اشعری جای خاصی را در نظر گرفت و بهترين خوردني‌ها و آشاميدني‌ها را برای او فرستاد و چون مطمئن شد كه او را می تواند بازی داده و بازيچه دست قرار دهد، باب سخن را با او گشود و شروع به ستودن او با القاب بزرگ و صفات نيكو كرد تا وقتی كه اطمينان پيدا كرد كه عقل و احساسات او را تسخير كرده او را مخاطب ساخته و اين چنين گفت:

ای ابوموسی تو شيخ و بزرگ اصحاب محمد و در میان آن ها دارای فضيلتی بسيار و سابقه طولانی هستی و تو خود مشاهده می كنی كه اين امت در چه فتنه كوريدرافتاده كه اصل وجود امت را به خطر افكنده و ادامه و بقا آن را تهديد می كند. ای ابوموسی تو اكنون می توانی شخص مبارک اين امت باشی و خداوند خون آن ها را به وسيله تو حفظ كند كه خدا درباره حفظ آن فرموده: (كسی كه يک انسان را زنده كند همانند آن است كه همه مردم را زنده كرده است)، اكنون بنگر كسی كه خون اين خلق بسيار را حفظ كند چه اجر بزرگی دارد؟

عمرو عاص با اين تملق‌گويی و چاپلوسی های زيركانه، از ضعف روحی و اراده سست و ناتوان ابوموسی كمال بهره‌برداری را كرد و تمام نظر او را به خود جلب كرد و احساسات او را در اختيار گرفت تا فريب های بعدی بتواند در او كارگر افتد، وگرنه ابو موسی كجا شيخ اصحاب پيغمبر خدا بود؟

و چه فضيلت و سابقه ای در اسلام داشت؟

ولی اشعری نادان و بي‌شعور گول همين القاب و عناوين دروغين را خورده و فكر خود را در اختيار عمرو عاص گذاشته و از او پرسيد:

به نظر تو راه اصلاح و حفظ خون مسلمانان چيست؟

عمرو بن عاص به او گفت:

تو علی بن ابی طالب را از خلافت خلع كن و من نيز معاوية بن ابی سفيان" را. سپس هر دو مردی را برای اين امت انتخاب می كنيم كه در هيچ فتنه ای حضور نداشته و دستش به خونی آلوده نباشد...

اشعری بي‌صبرانه پرسيد:

آن مردی كه دارای اين خصوصيات باشد چه كسی است؟

عمرو عاص می دانست كه ابو موسی اشعری نظر به "عبدالله بن عمر" دارد و او را شايسته خلافت می داند، از اين رو بی درنگ گفت:

عبدالله بن عمر.

اشعری خوشحال و مسرور شده و گفت:

از كجا مطمئن باشم كه تو اين كار را می كني؟

عمرو عاص با چرب زبانی و قيافه اسلامی كه حاكی از شيطنت خاص او بود گفت:(ألا بذكر الله تطمئن القلوب)، هر عهد و پيمانی كه می خواهی از من بگير...

سپس شروع كرد به سوگند ياد كردن به پيمان ها و عهودی كه داشتند و صيغه عهدی نماند كه بر زبان جاری نسازد، تا جايی كه اشعری يقين و اعتماد به گفته های پسر عاص كرد و آمادگی خود را جهت اعلام مطلبی كه روی آن بحث كرده بودند اظهار كرد و وقتی را برای اعلان رسمی آن تعيين نمودند.

سرانجام ساعت مقرر كه همگی بی صبرانه منتظر آن بودند فرا رسيد، و هيئت های اعزامی برای استماع گزارش كار و موضوع مورد توافق حكمين حاضر شدند و حكمين برای اعلام نظر نهايی خود به جايگاه مخصوص رفتند.

در اين وقت عمرو عاص متوجه اشعری شده و گفت:

برخيز و سخن بگو...

اشعری گفت:

تو برخيز و سخنرانی كن...

عمرو عاص با نيرنگ خاصی گفت:

سبحان الله، من بر شما سبقت جويم! شما بزرگ اصحاب رسول خدا صلی الله علیه واله هستي. به خدا سوگند، هرگز اين كار را نخواهم كرد!⁽¹⁾.

اشعری بدبخت هم فريب اين القاب دروغين پسر عاص را خورده و خودبينی خاصی او را گرفت و با اين حال از او خواست تا قسم بخورد كه بدانچه با هم قرار گذارده و قبلاً روی آن توافق كرده بودند عمل نمايد. عمرو عاص نيز برای او قسم خورد. و با اين حال عبدالله بن عباس كه ناظر جريان بود متوجه نيرنگ عمرو عاص شده، ابو موسی اشعری را مخاطب قرار داده و به او گفت:

وای بر تو! به خدا سوگند، چنين گمان دارم كه تو را فريفته و اگر روی مسئله ای توافق كرده ايد پس او را مقدم دار تا او سخن بگويد و سپس تو سخن بگوی كه عمرو عاص مردی نيرنگ باز است و من هيچ اطمينان ندارم كه در جلسه خصوصی روی مطلبی با تو توافق كرده باشد ولی در حضور ديگران منكر آن گردد.اما اين تذكر هم در او سودمند نيفتاد و به جايگاه سخنرانی رفت و چون در جايگاه قرار گرفت گفت:

ای مردم، ما در كار خود دقت و مشورت كرديم و بهترين و نزديك‌ترين راه را برای امنيت و اصلاح وحدت و جلوگيری از خونريزی انتخاب كرده‌ايم و آن اين است كه ما علی و معاويه را از خلافت منع كنيم و من "علي" را از خلافت بر می‌دارم همان گونه كه اين عمامه را بر داشتم - و سپس دست برد و عمامه‌اش را از سر برداشت - و مردی را به خلافت انتخاب كرديم كه او از اصحاب رسول‌خدا صلی الله علیه واله است و پدرش نيز مصاحبت پيغمبر را داشته و گوی سبقت را ربوده و او عبدالله بن عمر است⁽²⁾.

اف بر اين روزگار! و ننگ بر اين دنيا كه امثال اين افراد پست و زبون و ننگين بايد حاكم بر سرنوشت مسلمانان گردند. اشعری خائن، امام امت و امير مؤمنان و

پيشوای بزرگ عدالت در زمين و آن كسی كه دين و آئين از رهبری های خردمندانه و شگفت انگيزش نيرو گرفت را عزل می كند.

اشعری خائن رهبری امت را به دست عبدالله بن عمر می‌دهد كه به گفته پدر خود او "عمر بن خطاب" نمی تواند زنش را طلاق دهد.

به هر صورت، اشعری خالی از شعور و نادان، رأی خود را داد و نوبت به عمرو عاص رسيد كه خود را به جايگاه سخنرانی رسانده پس از حمد و ثنای الهی گفت:

ای مردم، همان ابوموسی عبدالله بن قيس، علی را خلع كرد و از خلافتی كه مطالبه می كرد او را بيرون برد و او نسبت به علی داناتر است. آگاه باشيد كه من نيز همانند او علی را از خلافت خلع می كنم و معاويه را بر خودم و بر شما به خلافت منصوب می كنم و ابوموسی قبلاً نامه ای را امضا كرده كه در آن نوشته است "عثمان" مظلوم كشته شده و ولی خون او می تواند خونش را مطالبه كندهر كه باشد، و معاويه كسی است كه خود او مصاحبت رسول خدا را داشته و پدرش نيز به مصاحبت رسول خدا رسيده است.

سپس شروع كرد از معاويه تمجيد كردن و در پايان گفت:

معاويه خليفه ماست و اطاعت و بيعت ما با اوست تا مطالبه خون عثمان كند⁽¹⁾.

در اينجا ابو موسی كه ديد فريب خورده و عمرو عاص پيمان خود را شكسته، بر او فرياد زد:

تو را چه شد؟ لعنت خدا بر تو، تو مانند همان سگی هستی كه خدا در قرآن فرموده: اگر بر او حمله كنی پارس كند و اگر رهايش كنی پارس كند..

عمرو عاص نيز بر سر او فرياد زد:

ولی تو همانند آن الاغی كه (خدا در قرآن فرموده) كتاب ها را بر دوش كشد...

هر دو در وصف يکديگر راست می گفتند. و به هر حال آن حكميت ننگين به اين صورت مبتذل ومسخره پايان يافت و به دنبال آن دشواری ها و فتنه های بسياری برای اين امت به بار آورد و لشكر عراق كه امام را به داوری مجبور كرده بود در فتنه افتاد و يقين به يأس و خسران كرد و اشعری به سوی مكه فرار كرد و ننگ و عار و خواری و ذلت را برای خود و ذريه‌اش و آن‌هايی كه او را به نامزدی تعيين كردند به همراه برد و به اين ترتيب فريب خورد و مسلمانان را در شری بزرگ گرفتار كرد⁽¹⁾.

افتخار عمرو عاص

فرزند "عاص" به خاطر دستاورد بزرگی كه در فريب دادن "اشعري" كودن نصيبش شده بود بر اهل شام فخر می‌فروخت، در اين باره شعری دارد كه می‌گويد:

خدعتُ أبا موسي خديعة شَيظَمِ***يخادع سقباً في فلاةٍ من الارض

فقلتُ له: إنّا كرِهنا كلَيهِما***فنخلَعهُما قبل التَّلاتل والدَّحض

فإنَّهما لا يغضيان علي قذي***مِن الدَّهر حتّي يفصلان علي أمض

فطاوَعَني حتّي خلعتُ أخاهُم***وصار أخونا مستقيماً لدي القبض

وإنَّ ابن حربٍ غير معطيهم الوَلا***ولا الهاشمي الدهر أو ربعُ الحَمض

به "ابو موسي" نيرنگ بزرگی زدم چنان كه شتر بچه‌ای نادان در زمين برآمده فريب داده شود.

به او گفتم: ما هيچ کدام از آن دو پيشوا را خوش نداريم؛ پس پيش از آن كه دشواری ها و لغزش ها بيشتر شود هر دو را خلع كنيم.

آن دو هرگز ذره ای با هم توافق ندارند و هر يک بر باطل راهی جدا از ديگری در پيش گرفته اند.

وی سخن مرا پذيرفت تا آن كه رفيق ايشان را خلع كردم و رفيق ما مستقيماً زمامدار شد.

در حالی كه پسر "حرب"، تن به ولايت آن ها نمی سپرد و هاشمی نيز هرگز حاضر به قبول وی نمی شد.

فرزند عاص با اين ابيات خوشحالی بی حد خود را ابراز می داد برای نيرنگی كه به اشعری زده و پيروزی قاطع را برای معاويه به دست آورده است.

"ابن عباس" آن را رد كرده و می گويد:

كذبتَ ولكن مثلُك اليوم فاسقٌ***علي أمركم يبغي لنا الشَّرَّ والعَزلا

وتزعُمُ أنَّ الامرَ منك خديعةٌ***إليه وكلَّ القول في شأنكم فضلا

فأنتم وربِّ البيت! قد صار دينُكم***خِلافاً لدين المصطفي الطيّب العَدلا

أعادَيتُم حُبَّ النَّبي ونفسه***فما لكم مِن سابقاتٍ ولا فضلا

فأنتم وربِّ البيت! أخبثُ مَن مَشي***علي الارض ذا نعلين أو حافياً رجلا

غدرتُم وكان الغَدرُ منكم سجيّةً***كأن لم يكن حَرَثاً ولا لم يكن نَسلا⁽¹⁾

دروغ گفتي؛ اما امروز داوری بی ارزش تبهكاری چون تو برای ما شر است و عزل مولايمان را به بار آورده است.

ادعا می كنی كه اين كار نيرنگی بوده است كه به او زده ای و هر سخن ديگری درباره شما زيادی است.

سوگند به پروردگار كعبه، كه آئين شما به راهی خلاف دين پاک و عادلانه مصطفی درافتاد.

با دوستداران پيامبر و آن كس كه چون خود اوست، دشمنی ورزيديد. شما چه شد كه سوابق و برتری او را در اسلام ناديده گرفتيد؟

سوگند به پروردگار كعبه، شما پليدترين كسانيد كه بر روی زمين پوشيده يا برهنه پاي، گام بر می داريد.

حيله كرديد و حيله گری خوی و خصلت شماست چنان كه گويی شما را دودمان و تبار و نسل والايی نبوده است.

خرسندی شاميان

چون امر داوری شايع شد، شاميان به شدت خوشحال شدند. جانشان به پيروزی "معاويه" و غروب دولت حق خرسند شد و عراقيان را به اين كار شماتت می كردند، شاعر آن ها "كعب بن جعيل" آن را در اين اشعار آورده است:

كأنَّ أبا موسي عشيّةَ أذرُحٍ***يطوفُ بلقمان الحكيم يوارِبُهُ

فلمّا تلاقَوا في تُراثِ محمَّدٍ***نَمَت بابن هندٍ في قريشٍ مَضاربُهُ

سعي بابن عفّان ليدرك ثأرهُ***وأولي عباد الله بالثأر طالبُهُ

وقد غشِتنا في الزُّبير غضاضةٌ***وطلحةٌ إذ قامت عليه نَوادبُهُ

فردّ ابنُ هندٍ مُلكه في نِصابه***ومَن غالب الاقدار فالله غالبُهُ

وما لابن هندٍ في لُؤيّ بن غالبٍ***نظيرٌ وإن جاشت عليه أقاربُهُ

فهذاك مُلك الشّام وافٍ سنامهُ***وهذاك مُلك القوم قد جُبَّ غاربُهُ

يحاول عبدالله عمراً وإنَّهُ***ليضرب في بحرٍ عريضٍ مذاهبهُ

دَحا دحوةً نجلاء أودَت بنفسه***إلي أسفل المهوي ظنونٌ كواذبُهُ⁽¹⁾

گويی "ابوموسي" شامگاهان در اذرح گرد لقمان حكيم پرسه می زد كه از او حكمت آموزد.

چون درباره تعيين كسی كه شايسته میراث محمد است به گفتگو پرداختند، اصل و تبار پسر "هند" در میان قريش چيره شد.

وی به خونخواهی پسر "عفّان" برخاست و كوشيد، شايسته ترين بندگان خدا به گرفتن انتقام همان خونخواه است.

شما در باره "زبير"، امر را به ما مشتبه نموديد و "طلحه" را نابود كرديد كه به حق طلبی برخاسته بود.

پسر هند حكومت و مملكت را امنيت بخشيد و كسی كه بر حوادث چيره آيد، خدا او را چيره كرده باشد.

برای پسر هند در دودمان "لؤی بن غالب" همتايی نيست، هر چند خانواده‌های بسيار باشند.

پس مُلک شام برای توست، زمامش را به دست گير و ملک آن گروه ديگر نيز تو راست كه مدعي‌اش روی نهفته است.

عبدالله با عمرو بسی کوشيد تا او را به دريايی بی انتها درافكند.

اما در دلش خلجانی پديد آمد و خود را به پست‌ترين جا كه دروغ‌ها و بدگماني‌ها متوجهش بود فرو برد.

در اين شعر توهين به اشعری را و اين كه او صلاحيت رقابت با عمرو عاص را نداشت و شماتت شاعر درباره عراقي‌ها، آن‌هايی كه سرنوشت قطعي‌شان را پس از آن كه در شرف پيروزی بودند به باد دادند، مثل آن زنی كه بافته خود را دوباره به حال اول بر می‌گرداند، می‌بيني.

نامه پسر عاص به معاويه:

پسر "عاص" نامه‌ای به سيد و سرورش "معاويه" فرستاد كه در آن او را به پيروزی تهنيت گفت كه در اثر نيرنگ او به "اشعري"، فتنه و اختلاف در لشكر امام به وجود آورده بود و در آخر نامه اين اشعار را نوشت:

أتَتك الخِلافةُ مزفوفةً***هنيئاً مريئاً تُقِرُّ العُيونا

تُزَفُّ إليك كزفِّ العروس***بأهونَ مَن طعنك الدّارعينا

وما الاشعريّ بصَلدِ الزِّناد***ولا خامِل الذِّكر في الاشعرينا

ولكن اُتيحَت له حيّةٌ***يظلّ الشجاعُ لها مُستكينا

فقالوا وقلتُ وكنتُ أمرأً***أجَهجِهُ بالخصم حتّي يلينا

فخُذها ابن هندٍ علي بأسها***فقد دافَعَ اللهُ ما تَحذَرونا

وقد صَرَفَ اللهُ عن شامكم***عَدُوّاً شَنيّاً وحرباً زَبونا⁽¹⁾

نوعروس خلافت به گونه ای گوارا و لذت بخش به سويت آغوش گشود و نگرانی ها برفت و ديدگان آرام شد.

چنان به آغوشت درآمد كه نوعروس را به زفاف در كنار گيری و اين بسی آسان تر از آن است كه مردان زره پوش را به نيزه زني.

البته آن مرد اشعری چندان رام شدنی و در میان اشعريان گمنام و بي‌اعتبار نبود.

ولی من افعی دمنده‌ای در برابرش افكندم كه مار فسرده رأی او را در كام كشيد.

آنان گفتند و من گفتم، حريف را به بازی گرفتم و به سوی خود كشيدم.

ای پسر هند، اين تحفه را با تمام دشواري‌هايی كه در راه كسبش كشيدم بازگير كه به راستی خداوند آن چه را از آن پروا داشتم خود از ما دور كرد.

خداوند دشمنی سختكوش و جنگی خوار و زار كننده را از شام شما دور كرد.پسر عاص با مكر و سياست، دولت معاويه را مستقر كرد و آن را از سقوط پس از آن كه در شرف نابودی بود نجات داد.

رنج‌های امام

چون خبر دردآور داوری به خلع امام، به او رسيد حزن و اندوه او را فراگرفت و جانش پرتويی از درد و غم شد. مردم را جمع كرد و خطبه ای ايراد كرد و در آن

حزن و ناراحتي خود را از مخالفت آن ها به ادامه جنگ و پاسخ به دشمن مكارش كه در شرف شكست بود اعلام كرد و فرمود:

"الحمدلله وإن أتي الدَّهرُ بالخَطب الفادح، والحَدَث الجَليل، وأشهد أن لا إله إلا الله لا شريك له، ليس معه إلهٌ غيرُه، وأنَّ محمَّداً عبدُه ورسوله، صلَّي الله عليه وآله.

أمّا بعد... فإنَّ معصية النّاصح الشَّفيق العالم المُجرَّب تورثُ الحسرة، وتُعقب النَّدامة.

وقد كنتُ أمَرتُكم في هذه الحكومة أمري، ونَخَلتُ لكم مَخزون رأيي، لو كان يطاعُ لقصير أمرٌ! فأبَيتُم علي إباء المخالفين الجُفاة، والمُنابذين العُصاة، حتّي ارتاب النّاصح بنُصحه، وضَنَّ الزَّندُ بقَدحه، فكنتُ أنا وإيّاكم كما قال أخو هَوازنَ:

أمَرتُكم أمري بِمُنعَرَج اللِّوي*** فَلَم تَستَبينوا الرُّشد إلا ضُحي الغَد

ألا إنَّ الرَّجُلَين اللَّذَين اختَرتُموهما حكمين قد نَبَذا حُكم الكتاب وراء ظهورهما، وارتأيا الرَّأي مِن قِبَل أنفسهما، فأماتا ما أحياه القرآن، ثمَّ اختَلَفا في حُكمهما، فكلاهما لا يرشُدُ ولا يسَدَّدُ فبريء الله منهما ورسولُهُ وصالح المُؤمنين، فاستعدُّوا للجهاد، وتأهَّبوا للمَسير، وأصبِحوا في مُعَسكركم يوم الاثنين إن شاء الله⁽¹⁾".

"خدا را سپاس هرچند كه روزگار، دشواري‌های فراوان و حوادثی بزرگ پديد آورد. شهادت می‌دهم جز خدای يگانه و بي‌مانند، خدايی نباشد و جز او معبودی نيست. و گواهی می دهم محمد بنده و فرستاده اوست.پس از حمد و ستايش خدا بدانيد كه نافرمانی از دستور نصيحت كننده مهربان، دانا و با تجربه، مايه حسرت، سرگردانی و سرانجامش پشيمانی است. من رأی و فرمان خود را نسبت به حكميت به شما گفتم و نظر خود را در اختيار شما گذاردم.

ای كاش گفتار اين خيرخواه اطاعت می‌شد. شما همانند مخالفان ستمكار و پيمان شكنانی نافرمان از پذيرش آن سرباز زديد تا آنجا كه نصيحت كننده در پند

دادن به ترديد افتاد و از پند دادن خودداری كرد. داستان من و شما چنان است که برادر "هوازاني" سروده است:

"در سرزمين منعرج دستور لازم را دادم؛ اما نپذيرفتند و فردا سزای سركشی خود را چشيدند".

آگاه باشيد كه اين دو مردی كه شما به عنوان حكم انتخاب كرديد حكم خدا را پشت سر انداختند؛ از روی هوای نفس نظر دادند و در نتيجه میراندند آن چه را كه قرآن زنده كرد و زنده كردند آن چه را كه قرآن میراند. سپس در حكم خود به ما خيانت كردند؛ آن‌ها راه رشد و صواب را نرفتند و خدا، رسول خدا و مؤمنان شايسته از ايشان بيزارند. پس آماده جهاد باشيد و تدارک ببينيد و به خواست خدا روز دوشنبه صبح در اردوگاه باشيد".

پياپی محنت و ناراحتی بر امام عدالت و حق وارد می شد. دولت او رو به غروب و حكومتش در حال سقوط بود. لشكر او از دستورش سرپيچی می كرد، آن ها را دعوت می كرد، پاسخ نمی دادند. "معاويه" لشكر امام را آلت دست خود كرده بود به طوری كه اموالی را برای سران لشكر امام می فرستاد تا او را بر امام ترجيح دهند. به مردی از "بنی تغلب" گفته شد:

شما معاويه را به علی ترجيح داديد؟

گفت: ما معاويه ترجيح نداديم؛ لكن انگور زرد، گندم قرمز و روغن سبز را ترجيح داديم⁽¹⁾.

علاوه بر اين، فكر خوارج مانند موريانه در جسم لشكر عراق نفوذ كرد و آنان را به سركشی و نافرمانی كشاند، اين چيزی است كه درباره آن بحث خواهيم كرد.

سركشی از دين برگشتگان (مارقين)

از بلاهای سختی كه امام به آن آزمايش شد، فتنه بزرگی بود كه لشكر او به آن دچار شد. فتنه زمانی آغاز شد كه شاميان قرآن ها را بالا بردند، آن هايی به اين نيرنگ متوسل شدند كه بزرگان خود را از دست دادند و در جنگ شكست خوردند. نيرنگی كه قاريان لشكر امام را فريب داد و به آن پاسخ مثبت دادند و امام را از هر سو احاطه كردند و در حالی كه شمشيرهای خود را كشيده بودند رو به روی امام صدايشان را اين چنين بلند می كردند:

ما را به كتاب خدا دعوت می كنند، جواب آن ها را ندهيم؟!!

امام آن ها را سرزنش كرد و دلايل قاطع بر ابطال رأی آن ها اقامه كرد؛ اما نتيجه ای نداد و آن ها را ترک كرد. چون دوباره بر انتخاب "اشعري" اصرار كردند آن ها را نهی كرد و فرمود:

"ابن عباس را انتخاب كنيد".

ولی آن ها توجهی نكردند. وقتی داوری به اين صورت مسخره درآمد، آن ها از افراطی كه درباره امت و خودشان مرتكب شده بودند پشيمان شدند و صدايشان را بلند كرد و گفتند:

لا حكم إلاّ لله ...

به سرعت اين شعار به حكم سفره چرمين، شمشير و اشاعه رعب و وحشت بين مردم تبديل شد. امام بر شعار آن ها شرحی اضافه كرد و فرمود:

"كلمة الحق يراد بها باطل"؛ "كلمه حقی است كه به آن باطل را قصد می كنند".

خوارج در باطل فرو رفته، در جهل و گمراهی دست و پا می زدند. دارای هيچ گونه آگاهی دينی يا سياسی نبودند همان طوری كه از ارزش های اسلامی و تعاليم دينی اطلاعی نداشتند.

آمادگی امام برای جنگ با معاويه

نيروی امام برای جنگ با "معاويه" آماده شده بود كه گروه هايی از اهل بصره به او پيوستند و امام با لشكرش برای مبارزه با اهل شام خارج شد؛ لكن او مقداری راه نرفته بود كه خبر سركشی و تمرد خوارج را شنيد كه بر عليه حكومت قيام مسلحانه كرده و در نهروان اردو زده اند و خون مسلمانانی كه به عقيده آنان معتقد نباشند را حلال می دانند. صحابی بزرگ "عبدالله بن خباب بن ارت" بر آن ها گذشت، از اسم او پرسيدند، اسمش را به آن ها گفت. سپس از پيروی او از امام علی علیه السلام پرسيدند، او را ستايش نمود. بر او خشمناک شدند و كتف او را بستند و همسرش را كه حامله و نزديک به وضع حملش بود به زير درخت خرمايی آوردند، خرمايی از درخت افتاد، يكی از آن ها آن را برداشت و در دهانش گذاشت، ديگری برای اين كار بر او عيب گرفت پس آن را از دهان بيرون افكند. ديگری شمشير كشيد و خوكی را كه از اهل ذمه بود كشت، يكی از آن‌ها بر او بانگ زد و گفت: اين فساد در روی زمين است. پس آن مرد به نزد مرد ذمی رفت و رضايت او را حاصل كرد. چون "عبدالله" احتياط شديد آن ها در اموال مردم را ديد، اطمينان پيدا كرد و به آن ها گفت:

اگر شما راست می گوييد به نظر من نبايد از طرف شما به من صدمه ای برسد؛ زيرا به خدا سوگند! من در اسلام بدعتی نگذارده و كار خلافی انجام نداده ام و شخص مؤمنی هستم، شما مرا امان داديد و گفتيد ترسی بر تو نيست.

توجهی به كلامش نكردند و قصد او كردند. او را كشيدند و به روی آن خوكی كه كشته بودند انداختند و سر او را بريدند.

به سراغ همسر او كه حامله بود و از ترس می لرزيد رفتند. او از روی ترحم خواهی به آن ها گفت:

آيا از خدا نمی ترسيد؟ من يک زن هستم!

آن مسخ شده ها به سخن او نيز گوش ندادند و او را كشتند و شكمش را دريدند و سه زن ديگر را نيز كه با او بودند كشتند. يکی از آن زن‌ها "ام سنان صيداوي" بود كه رسول خدا صلی الله علیه واله را درک كرده و جزو صحابه آن حضرت بود.

اين وحوش، ترس و وحشت را بين مردم پراکندند. امام برای ملاقات آن‌ها "حرث بن مرّة عبدي" را فرستاد تا از فسادی كه به وجود آورده‌اند سئوال كند، چون به نزديک آن‌ها رسيد، توجهی به فرستاده امام نكرده و اقدام به كشتن او كردند.

جنگ امام با خوارج

ياران امام از جنگ با "معاويه" ترسيدند كه مبادا خوارج در غياب آن ها دارايی و نواميسشان را غارت كنند. نيات فاسد و خرابكارانه آن ها با كشتن "عبدالله بن خباب" و همسرش آشكار شد و از امام خواستند تا ابتدا با خوارج پيكار كنند وپس از آسودگی از دست آنان برای پيكار با معاويه رهسپار شام گردند. امام درخواست آنان را پذيرفت و با لشكريانش به راه افتاد تا به نهروان رسيد. نهروان جايی بود كه خوارج در آنجا سكونت داشتند. حضرت، فرستاده اش را به سوی آنان روانه كرد که قاتلين "عبدالله بن خباب" را تسليم كنند تا قصاص شوند. آنان چنين پاسخ دادند:

هيچ چيز میان ما و شما جز شمشير داوری نمی كند جز آن كه به كفرت اعتراف كنی و همان طور كه ما توبه كرديم توبه نمايي.

پس امام جواب داد و فرمود:

"أصابكم حاصِبٌ، ولا بقي منكم آبِرٌ، أبعد إيماني بالله، وجهادي مع رسول الله صلّي الله عليه، أشهد علي نفسي بالكفر! {قد ضَلَلتُ إذاً وما أنا مِن المُهتدين}⁽¹⁾! فَاُوبوا شرَّ مآبٍ، وارجِعوا علي أثَر الاعقاب.

أمّا إنَّكم ستَلقَون بعدي ذُلاًّ شاملاً، وسيفاً قاطعاً، وأثَرَةً يتَّخِذُها الظّالمون فيكم سُنَّةً"⁽¹⁾."سنگ حوادث و بلا بر شما ببارد چنان كه اثری از شما باقی نگذارد. آيا پس از ايمان به خدا و جهاد در ركاب رسول خدا صلی الله علیه واله به كفر خويش گواهی دهم؟! اگر چنين كنم گمراه شده و از هدايت شدگان نخواهم بود. به بدترين جايگاه رهسپار شويد و به راه گذشتگان بازگرديد.

آگاه باشيد بعد از من به خواری و ذلت گرفتار می شويد و شمشير برنده بر شما مسلط می گردد و به استبدادی دچار خواهيد شد كه برای ديگر ستمگران راه و رسم حكومت قرار خواهد گرفت.

امام علیه السلام يک بار آن ها را موعظه كرد و بار ديگر ارتباط برقرار كرد تا عده زيادی از آن ها پنهانی و آشكار وارد كوفه شدند و عده ای از آن ها به لشكر امام ملحق شدند و گروهی ديگر از جنگ گوشه‌گيری كردند. از آن ها جز "ذوالثفنات عبدالله بن وهب راسبي" رئيسشان و سه هزار نفر كسی باقی نماندند. هنگامی كه امام از هدايت آن‌ها نااميد شد، لشكر خود را آماده باش داد و آن ها همگی آماده شدند؛ ولی امام دستور داد جنگ را آغاز نكنند؛ زيرا خوارج از آمادگی آن ها مطلع شدند و آن ها نيز خود را برای جنگ مجهز و آماده كردند. يكی صدا می زد:

آيا كسی هست بخواهد به بهشت برود؟

همه در جواب صدا می زدند:

رفتن به سوی بهشت...

و در حالی كه شعار می دادند: لا حكم الا الله، به لشكر امام حمله می كردند.

لشكر امام به دو گروه تقسيم شدند، گروهی به طرف راست، گروهی به طرف چپ. خوارج آن ها را در وسط گرفتند و به آن ها تيراندازی كردند. ساعتی طول نكشيد تا آخرين نفر آن ها كشته شد و نه نفر از آن ها نجات يافتند⁽²⁾.

به امام گفته شد:

همه آن ها هلاک شدند.امام علیه السلام به آن چه پيامبر صلی الله علیه واله به او فرموده بود آنها را آگاه کرد به اين که آن ها همه هلاک نمی شوند، به زودی آن هايی كه در صلب مردان هستند به عقيده آن ها می گروند. پس امام علیه السلام فرمود:

"كلا والله! إنَّهم نُطَفٌ في أصلاب الرِّجال، وقرارات النِّساء، كلَّما نَجَمَ منهم قَرنٌ قُطِع، حتّي يكون آخرُهُم لصوصاً سَلابين".

"نه، به خدا سوگند چنين نيست، ايشان نطفه هايي هستند در پشت مردان و رحم زنان، هرگاه از ايشان شاخي پيدا شود شكسته شود تا اين‌كه آخرشان دزداني راهزن شوند".

چون جنگ تمام شد امام علیه السلام درخواست كرد كه "ذو الثديه"را در بين كشتگان پيدا كنند. جستجو كردند و او را پيدا نكردند. به نزد امام برگشتند و خبر دادند كه او را پيدا نكرده اند. امام دوباره دستور جستجوي او را داد و فرمود:

"والله! ما كذَبتُ ولا كذِّبتُ، ويحَكم إلتَمِسوا الرَّجل فإنَّه في القتلي".

"به خدا سوگند! به من دروغ نگفته اند و من هم دروغ نمي گويم، اين مرد را جستجو كنيد چون او در میان كشته شدگان است".

رفتند و از او جستجو كردند، پس مردی از اصحاب امام به او دست يافت. آن جنازه خاموش و ساكت بود. به سرعت به نزد امام آمد و او را به آن خبر داد. پس امام خدا را سجده كرد و همين طور بعضی اصحابش اين كار را كردند، سپس سرش را از سجده برداشت و می گفت:

"ما كذَبتُ ولا كذِّبتُ، قَتَلتُم شرَّ النّاس"⁽¹⁾. "به من دروغ گفته نشده و من دروغ نمی گويم، بدترين مردم را كشتيد".

امام برای اصحابش آن چه را كه درباره ذی الثديه از پيامبر شنيده بود بازگو كرد و گفت:

رسول خدا صلی الله علیه واله به من فرمود:"سيخرُجُ قوماً يتكلَّمون بكلام الحقِّ، لا يجاوِز حُلوقَهُم، يخرُجون من الحقِّ خُروج السَّهم – أو مُروق السَّهم – سيماهُم أنَّ فيهم رجُلاً مُخدَجُ اليد في يده شعراتٌ سودٌ، فإن كان فيهم فقد قَتَلتُم شرَّ النّاس".

"گروهی خروج می كنند چون تير از کمان، كه به كلام حق تكلم می كنند در حالی كه از حلقومشان تجاوز نمي‌كند، از حق خارج می‌شوند چون تير. علامتشان آن است كه در بين آن ها مردی ناقص دست است كه در دستش موهای سياهی است؛ پس اگر بين آن ها باشد بدترين مردم را كشته ايد".

امام دستور داد جنازه او را حاضر كنند. وقتی دست او را برهنه كردند روی دوشش پستانی بود چون پستان زن و در آن موهای سياهی بود كه تا کنار کف دست ديگر ادامه داشت و وقتی آن را رها می كرد به حال اول برمی گشت، چون امام آن را ديد خدا را سجده كرد. امام در بين كشتگان گشت و آن ها را دفن و سلاح خوارج را بين اصحابش تقسيم كرد. آن هايی كه خود را "شراة" می ناميدند سپس اثاثيه و بندگان را به اهلشان برگرداند همان‌گونه كه در جنگ جمل انجام داد⁽¹⁾.

اين گونه جنگ نهروان كه به دليل بر نيزه كردن قرآن به وجود آمده بود پايان يافت. گروهی از تشكيل اين گروه شورشی خشن در اسلام پيدا شد که سركشی و تمرد و اعلان شورش بر عليه حكومت های موجود در كشور مسلمانان را مبنای كار خود قرار داد و منجر به ريختن خون مسلمانان، اشاعه فتنه و اختلاف در بين مسلمانان گرديد.

غروب دولت حق

جنگ صفين و نهروان بزرگ ترين آزمايش و گرفتاری را به دنبال داشت. سخت ترين هراس و وحشت را بر امام وارد كرد، نه تنها امام علیه السلام گرفتار شد، بلكه تمام عالم اسلامی مبتلا شد؛ زيرا آرامش را از بين برد و بلا ومصيبت با خود آورد.

دولت حق، دولت مظلومان، محرومان و مستضعفان غروب كرد و ستاره آن پنهان شد. بت قريشی كه در "معاوية بن ابی سفيان" تجسم يافته بود پيروز شد و پيروزی قطعی اش را زمانی بر امام آشكار كرد كه گفت:

بعد از جنگ صفين، بدون رنج و اسلحه با علی جنگيدم⁽¹⁾.

گردن ها در برابر پسر "هند" خم شد، بزرگان و اعيان در برابر او فروتنی كردند و حكومتش را بر تمام مملكت اسلامی علنی كرد.

اما امام از قدرت های سياسی – نظامی بر كنار بود و مردم را فرامی خواند ولی آن ها گوش نمی دادند. سخن می گفت، به سخنانش توجهی نمی كردند. لشكر او به شورش های نابود كننده ای مبتلا شد، در رأس آن ها خوارج بودند كه به بدترين وجه حضرت را دشنام می دادند بدون اين كه از عواقب آن ترسی داشته باشند. از همه بدتر جانی متجاوز "ابن كوّاء" بود كه خطاب به حضرت آيه {لَئِن أشرَكتَ ليحبَطَنَّ عَمَلُك}⁽²⁾. (اگر شرک بياوری همه اعمالت باطل می‌گردد) را خواند. امام با اين قول خدای متعال پاسخ او را داد: {فَاصبِر إنَّ وعدَ اللهِ حقٌّ ولا يستَخِفَنَّك الَّذين لا يوقنون}⁽³⁾. (پس صبر كن كه وعده خدا حق است و زنهار تا كسانی كه يقين ندارند تو را به سبكسری واندارند).

ما بعضی حوادث سختی را كه روی داده و كناره گيری امام بعد از جنگ صفين و نهروان را بيان می كنيم و آن به شرح زير است:

شكست لشكر امام

همه نيروهای نظامی سپاه امام از هم گسيخته شد. تفرقه و اختلاف میان آن ها به ويژه بعد از واقعه نهروان پديدار گشت؛ زيرا روحيه سپاه در هم شكسته شد.

"بلاذري" می گويد:

"معاويه"، "عمارة بن عقبه" را به كوفه فرستاد تا از وضعيت سپاه امام جاسوسی كند، وی به معاويه نوشت كه ياران "علي" و زاهدان آن ها بر او شوريده اند و او آنان را كشته است، بنابر اين میان او، سربازان و مردم سرزمينش دشمنی پديد آمده و به شدت دچار تفرقه شده اند.

معاويه در حالی كه می خنديد به "وليد بن عقبه" گفت:

آيا راضی هستی كه برادرت جاسوسی برای ما باشد؟

وليد به برادرش عماره گفت:

فإن يك ظنّي بإبن أمّي صادقاً***عِمارةَ لا يطلب بذحل ولا وَتر

مقيمٌ واقبالُ ابن عفّان حولهُ***فيمشي بها بين الخورنق والجسر

وتمشي رخي البال منتشر القُوي***كأنَّك لم تشعربقتل ابنها عمرو⁽¹⁾

ای فرزند مادرم، اگر گمانم درست باشد "عماره" به خونخواهی و انتقام بازخواست نمي‌شود.

خونخواهان فرزند "عفّان" در اطراف اويند، او میان خورنق و پل راه می رود.

و تو آسوده راه می‌روی و گويی که از کشته شدن فرزند "عمرو" اطلاعی نداري.

سپاه امام دچار فتنه و اختلاف شد. امام با همه قدرتی كه داشت، موفق نشد آنان را بر سر عقل آورد و عناصر آشوب و سركشی را از میان عناصری كه

سركشي، سرشت آنان شده بود بردارد. كار تمرد آن‌ها به جايی رسيد كه امام در نخيله ماند تا با آن ها به جنگ معاويه برود. لشكر به تدريج و محرمانه وارد كوفه شد و جز چند نفر از بزرگان شيعه كسی باقی نماند؛ امام چون ديد با عدهمعدودی نمی تواند كاری انجام دهد به سوی كوفه برگشت در حالی كه غم و اندوه سراسر وجودش را فراگرفته بود⁽¹⁾.

چيز مهمی كه خطرناک بود سرپيچی لشكر امام بود؛ زيرا بيشتر فرماندهان نظامي، رابطه محكمی با معاويه داشتند.

از میان عواملی كه سرپيچی سپاه امام را گسترش داد، نامه معاويه به جمعی از سران برجسته عراق، همچون "اشعث بن قيس" بود كه در آن به آن ها وعده مال و منال داده و اذعان كرده بود كه اگر دست به عمليات خرابكاری در سپاه امام بزنند بخشش ها و مناصبی را در اختيار آنان می گذارد، آن ها نيز وی را اجابت كرده و به نوبه خود به اشاعه اراجيف گمراه كننده افكار عمومی و ايجاد روح تفرقه و اختلاف میان مردم پرداختند؛ در نتيجه تبليغات آنان بر سپاه تأثير كرد. آن‌ها از اطاعت امام سرپيچی كرده، دست به عصيان زدند.⁽²⁾

اما لشکر معاويه هيچ‌گونه اختلاف و تفرقه‌ای نداشتند و روح اطاعت و فرمان‌برداری بين آنها حاکم بود.

"حجاج بن خزيمه" به معاويه می‌گويد:

تو به چيزی قوی می شوی غير از آن چه علی به آن قوی می گردد؛ زيرا همراه تو گروهی هست كه اگر ساكت شوی چيزی نمی گويند و اگر فرمان دهی سؤال نمی كنند، در حالی كه همراه علی كسانی اند كه اگر سخن بگويد آن ها به حرف می آيند و اگر ساكت شود سؤال می كنند⁽³⁾.

امام می توانست لشكر را به اطاعت وادارد و به سرپيچي‌شان خاتمه دهد ولی بايد دو مسئله را در نظر می گرفت:

"وإنّي لعالمٌ بما يصلِحُكم، ويقيم أوَدَكم، ولكنّي لا أري إصلاحَكم بإفساد نفسي، أضرَعَ اللهُ خُدودَكم، وأتعس جُدودَكم! لا تَعرفون الحقَّ كمعرفتكم الباطل، ولا تُبطلون الباطل كإبطالكم الحقَّ!"⁽¹⁾.

"می دانم كه چگونه بايد شما را اصلاح كرد و كجی های شما را راست كرد؛ اما اصلاح شما را با فاسد كردن روح خويش جايز نمی دانم. خدا بر پيشانی شما داغ ذلت بگذارد و بهره شما را اندک شمارد.

شما آن‌گونه كه باطل را می‌شناسيد از حق آگاهی نداريد و در نابودی باطل تلاش نمی كنيد آن سان كه در نابودی حق كوشش می كنيد".

همانا لشكر او راه باطل را در پيش گرفتند و در انجام دادن گناهان افراط كردند. او می توانست كجی آن ها را راست كند و كار آن ها را اصلاح نمايد؛ لكن به طريقی كه اسلام آن را حرام كرده است همانند دادن رشوه و غير آن.

تصرف مصر

رنج امام مظلوم حد توقفی نداشت و بلا و مصيبت آن هم در شديدترين وضعيت و حالت به دنبال هم ادامه داشت.

آن حضرت هنوز از نبرد با مارقين فراغت نيافته بود كه گرفتار مسائل داخلی كشور گشت؛ زيرا "معاويه" برخی قسمت ها را به تصرف درمی آورد و به برخی قسمت ها يورش می برد و رعب و وحشت را در آن جا گسترش می داد.

چون معاويه از نابسامان، ضعف سپاه امام، گرفتار شدن آن به تفرقه و اختلاف مطمئن شده بود، تصميم گرفت مصر، قلب سرزمين‌های عربی را تصرف كند.معاويه مصر را طعمه‌ای برای وزير و سازنده دولتش - "عمرو بن عاص"- قرار داد تا از منافع و عايدات آن بهره‌مند شود.

امام، زعيم بزرگ يعنی "قيس بن سعد بن عباده انصاري" را به حكومت مصر گمارده بود. وی از درخشنده‌ترين شخصيت‌های اسلامی در حسن سياست، عمق تفكر و دورانديشی بود و در روزهای سخت با مصريان به سياست عدل و حق رفتار كرد و آشوب های داخلی را فرو نشاند و دوستی و الفت را در آن گسترش داده بود. امام وی را عزل كرد و آن شخص پاک يعنی "محمد بن ابی بكر" را به جای وی گمارد.

اوضاع مصر آشفته شد و ادعای عثمانی در آن سرزمين آشكار گشت. امام، محمد را عزل كرد و "مالک اشتر نخعي" را كه از دلسوزترين و مخلص‌ترين مردم نسبت به آن حضرت بود به جای وی گماشت؛ اما مالک هنوز به "قلزم" نرسيده درگذشت.

مورخان بر اين كه معاويه صاحب خراج قلزم را فريب داد، اجماع دارند. او به مالک عسل زهرآلود خوراند و او را كشت.

معاويه و يارش "عمرو عاص" پس از آن در اين باره چنين سخن می‌گفتند: خداوند را از عسل، سربازانی باشد.

معاويه سپاهی را به فرماندهی ابن عاص برای تصرف مصر مجهز ساخت. هنگامی كه امام از اين مطلب باخبر شد محمد را بر حكومت مصر باقی گذاشت و به او وعده داد كه سپاه، اموال و امدادی برايش بفرستد و به دعوت اهل كوفه برای ياری رساندن به برادرانشان در مصر پرداخت. امام از آنان ياری طلبيد؛ اما آنان

امام را اجابت نكردند. تنها سربازان اندكی وی را اجابت كردند كه گويی به سوی مرگ رانده می شدند.

امام آنان را به مصر اعزام كرد؛ اما طولی نكشيد كه به حضرت خبر رسيد كه عمرو عاص مصر را تصرف كرده است و عامل حضرت بر مصر يعنی محمد به قتل رسيده و جنازه‌اش در آتش سوخته شده است.امام، سربازانش را بازگرداند و برای اهل كوفه خطبه‌ای شورانگيز ايراد و از آن ها انتقاد كرد و از ياری نكردن و سستی آن ها سخن گفت.

تصرف مصر، قدرت معاويه را افزايش داد و باعث شد تا به اهل عراق در داخل شهرها يورش برد و حكومت امام را تا حد زيادی تضعيف كرد و تمرد و عصيان در لشكر امام را افزايش داد.

يورش بر مناطق تحت حكومت امام

مهم‌ترين وسيله برای گسترش سلطه "معاويه" ايجاد رعب و وحشت در شهرهايی بود كه در قلمرو امام قرار داشتند، تا مردم آن مناطق متوجه شوند كه قدرت علی علیه السلام از بين رفته و آن حضرت قادر نيست از آن‌ها حمايت كند.

از جمله مناطقی كه معاويه مورد هدف قرار داد:

معاويه، "بسر بن ارطاه" را با سه هزار نفر برای يورش به حجاز و يمن فرستاد.

او به طرف يثرب حركت كرد ولی هيچ مقاومتی از اهل آن جا نديد، بالای منبر رفت و با صدای بلند برای "عثمان" سوگواری كرد و رعب و وحشت در دل مردم افكند و گفت:

ای اهل مدينه، به خدا اگر با معاويه بيعت نكنيد همه شما را به قتل می رسانم...

سپس به سوی مكه رهسپار شد و آن جا را اشغال كرد و به زور از مردم آن جا برای معاويه بيعت گرفت، بعد برای اشغال يمن به سوی آن جا حركت كرد و

فرماندار آن "عبيدالله بن عباس" كه گمارده امام بود شخصاً برای نجات جان خود به سوی كوفه فرار كرد تا امام را آگاه كند.

چون "بسر" وارد يمن شد از مردم آن جا بيعت گرفت و در صدد پيدا كردن دو طفل عبيدالله برآمد، آن‌ها را پيدا كرد و به قتل رساند⁽¹⁾.

يكی از خانم‌های يمن گفت:حكومت معاويه بر پايه قتل بی گناهان، سربريدن كودكان و پراكنده ساختن رعب و وحشت در شهرها استوار گرديده است.

همين طور سلطنت معاويه در تمام مراحلش به بدرفتاري، ظلم، جور و ارتكاب تمام آن چه خداوند حرام كرده است شناخته می شد.

هنگامی كه خبر کشته شدن آن‌ها به مادرشان رسيد از غصه و حزن از خود بی خود شد و شعورش را از دست داد و از سوز دل اين اشعار را سرود:

يا مَن أحسَّ بُنَيتي اللَّذَين هُما***كالدَّرَّتَين تَشَظّي عَنهما الصَّدفُ!

يا من أحسَّ بُنَيتي اللَّذين هُما***قلبي وسَمعي فقلبي اليوم مُختطفُ!

مَن ذَلَّ وإلهةً حرّي وثاكلةً***علي صبيّين ضَلاًّ إذ غدا السَّلَفُ

خُبِّرتُ بُسراً وما صَدَّقتُ ما زَعَموا***مِن إفكهِهم وَمِ القول الَّذي اقترفوا

انحي علي وَدَجي إبنَيّ مُرهَفَةً***مشحوذةً وكذاك الامر مُتقرفُ⁽²⁾

ای آن كه دو فرزندم را ديده بودی كه مغزهايشان مانند مرواريد از صدف جدا شد!

فرزندانم قلب وگوش من بودند و امروز قلب مرا ربوده‌اند.

كسی سرگشته و حيران می گردد كه دو فرزندش را از دست بدهد و داغدار از دست رفتن گذشتگان باشد.

به واسطه "بسر" از مرگ عزيزانم باخبر شدم و در آغاز باور نكردم جنايتی را كه آنان مرتكب شدند.

شمشير بران و تيز بر رگ های گردن دو فرزندم فرود آمد.

"بسر" در يمن رعب و وحشت ايجاد كرد. كشت و كشتار زيادی كرد و زنان را به اسارت گرفت و كارهای زشت و منكرات انجام داد. چون اين خبر دردناک به امام رسيد، نيرويش سست و قلبش دردناک شد. در میان سپاهش ايستاد و گرفتاری ها و بلاهايی را كه از دست آن‌ها كشيده بازگو كرد و فرمود:"اُنبئتُ بُسراً قد اطَّلع اليمن، وإنّي والله ! لاأظنُّ أنَّ هؤلاء القوم - يعني أهل الشام - سيدالون منكم باجتماعهم علي باطلهم، وتفرُّقكم عن حقِّكم، وبمعصيتكم إمامكم في الحقّ، وطاعتهم إمامهم في الباطل، وبأدائهم الامانة إلي صاحبهم وخيانتكم، وبصلاحهم في بلادهم وفسادكم، فلو ائتمنتُ أحدكم علي قَعبٍ لخشيتُ أن يذهب بعلاقته.

اللهم إنّي قد مَلِلتُهُم ومَلُّوني، وسئِمتُهُم وسئِموني، فأبدِلني بهم خيراً منهم، وأبدلهم بي شرّاً منّي.

اللهم مِث قلوبَهم كما يماثُ الملح في الماء، أماوالله! لوَددتُ أنَّ لي بكم ألف فارسٍ من بني فراس بن غنمٍ.

هنالك ، لودعوتَ، أتاك منهم*** فوارس مثلُ أرمية الحميم"

به من خبر رسيده که بُسر بن ارطاة بر يمن تسلط يافت. سوگند به خدا! می‌دانستم که مردم شام به زودی بر شما غلبه خواهند کرد. زيرا آنها در ياری کردن باطل خود، وحدت دارند و شما در دفاع از حق متفرقيد، شما امام خود را در حق نافرمانی کرده و آنها امام خود را در باطل فرمان بردارند. آنها نسبت به رهبر خود امانتدارند و شما خيانتکاريد، آنها در شهرهای خود به اصلاح و آبادانی مشغولند و شما به فساد و خرابي، اگر من کاسه چوبی آب را به يکی از شماها امانت دهم می‌ترسم که بند آن را بدزديد.

خدايا! من اين مردم را با پند و اندرزهای پياپی خسته کردم و آنها نيز مرا خسته نمودند. آنها از من به ستوه آمده، من نيز از آنان به ستوه آمده‌ام؛ به جای آنان افرادی بهتر به من مرحمت فرما، و به جای من بدتر از من را بر آنان مسلّط کن.

خداوندا، دل هايشان را نابود ساز آنگونه كه نمک در آب حل می شود.

به خدا قسم، دوست دارم هزار سوار از خاندان "فرس بن غنم" می‌داشتم؛ كسانی كه هرگاه آنان را فراخوانی از میانشان سوارانی مبارز و تا زنده همچون ابر تابستانی به سوی تو می‌آيند".سپس در حالی كه غرق در غم واندوه بود و از يارانش نااميد شده بود از منبر فرود آمد.

1. يورش بر عراق

پس از اشغال مصر، معاويه از فروپاشی لشكر امام و اين كه قدرت مقاومت در برابر لشكر او را ندارند آگاه شد. چهار واحد نظامی برای يورش بردن به اطراف و داخل عراق تشكيل داد تا دل عراقي‌ها را پر از خوف و هراس سازد، تا هرگاه امام آنان را به جهاد دعوت كند اجابت نكنند... بعضی از مناطق عراق كه مورد حمله قرار گرفتند عبارتند از:

2. عين تمر

معاويه، "نعمان بن بشير انصاري" را با هزار نفر به "عين تمر" فرستاد، "مالک بن كعب" حاكم آن جا بود و يک سپاه هزار نفری همراه او بودند ولی وی که از حمله اهل شام اطلاعی نداشت به سربازانش اجازه داد تا نزد خانواده هايشان در كوفه بروند. خود با صد نفر باقی ماند و هنگامی كه سپاه معاويه به وی حمله ور شد مقاومتی دليرانه از خود نشان داد. يک گروه كمكی كه بالغ بر پنجاه نفر بودند به كمک آنها آمدند، هنگامی كه نعمان آن ها را ديد هراسناک گشت و فرار كرد؛ زيرا گمان كرد كه افراد ديگری در پی آن ها خواهند آمد، هنگامی كه خبر اين

حمله به امام رسيد در میان سپاهيانش به خطبه ايستاد و آنان را به كمک عاملش فراخواند و سپس فرمود:

"ياأهل الكوفة، أكلَّما أقبل مَنسرٌ مِن مناسر أهل الشّام أغلق كلِّ امريءٍ منكم بابَه، وانحجر في بيته انحِجار الضَّبِّ، والضَّبُعَ؟ الذَّليل والله! مَن نصرتُموه، ومَن رَمي بكم فقد رَمي بأفوق ناصلٍ، فَقَبحاً لكم وتَرحاً، يوماً أناجيكم ويوماً اُناديكم، فلا أحرارُ عند اللِّقاء، ولا إخوانٌ عند النَّجاء"⁽¹⁾."ای اهل كوفه، هرگاه دسته ای به شما روی آوردند يا عده ای از سواران به سوی شما آمدند، هر كدام از شما در خانه اش را بست و همچون سوسمار در سوراخ خود جای گرفت و يا چون کفتار به لانه اش پناه برد.

به خدا قسم! ذليل كسی است كه شما ياري‌اش كنيد، هر كس به شما راضی شود با كمانی بدون تير و شكسته تيراندازی كرده باشد. زشتی و نداری بر شما باد كه شما را دعوت كرده و با شما راز گفته ام ولی نه آزادگانی در ديدار، ونه برادرانی در كارزار بوده ايد.

سستی و ذلت در لشكرش به حد رسوايی رسيد و چون مجسمه‌ای شدند كه اراده‌ای و اختياری از خودشان نداشتند و در خواری و ذلت غوطه‌ور شدند.

3. هيت

معاويه، "سفيان بن عوف" را با شش هزار نفر برای حمله به "هيت" فرستاد و به او دستور داد كه پس از حمله بر آن به "انبار" و "مدائن" برود و مردم آن‌ها را مورد تعرض قرار دهد. وی با سپاهيانش به هيت رفت ولی كسی را در آنجا نيافت. سپس به سوی انبار حركت كرد و در آن جا پادگانی متعلق به امام يافت كه دويست نفر در آن بودن، با آن ها به جنگ پرداخت و "اشرس بن حسان بكري"

را همراه با سي نفر از يارانش به قتل رساند و اموال موجود در شهر انبار را غارت كرد و شادمان از پيروزي با اموال غارت شده به نزد معاويه برگشت⁽¹⁾.

خبرهاي انبار به حضرت علي علیه السلام رسيد و آن حضرت به شدت متأثر شد. چون بيمار بود نتوانست سخنراني كند، نامه اي نوشت كه براي مردم خوانده شد در حالي كه آن حضرت را در نزديكي محل برده بودند تا آن را بشنود و متن آن نامه بدين شرح است:"أمّا بعد، فإنَّ الجهاد بابٌ من أبواب الجنَّة، فتحه الله لخاصَّة أوليائه، وهو لباسُ التَّقوي، ودِرع الله الحصينة، جُنَّتُهُ الوثيقة، فمن تركه رغبةً عنه ألبسه الله ثوب الذُّل، وشَمِلَه البلاء، ودُيثَ بالصَّغار والقماءة، وضُرب علي قلبه الاسداد، واُديل الحقُّ منه بتضييع الجهاد، وسيم الخَسف ومُنِع النَّصَف.

ألا وإنّي قد دعوتكم إلي قتال هؤلاء القوم ليلاً و نهاراً، و سِرّاً و إعلاناً، و قلتُ لكم: اغزوهم قبل أن يغزوكم، فوالله! ما غُزِي قومٌ قَطَّ في عُقر دارهم إلا ذَلُّوا. فتواكلتُم وتَخاذَلتُم حتّي شُنَّت عليكم الغارات، و مُلِكت عليكم الاوطان، و هذا أخو غامدٍ و قد وردت خَيلُهُ الانبار، وقد قتل حَسّان بن حَسّان البَكري، وأزال خَيلَكم عن مَسالحها، ولقد بلغني أنَّ الرَّجل منهم كان يدخل علي المرأة المُسلمة، والاُخري المعاهدة، فينتزع حِجلها وقُلبَها وقلائدها ورُعاثَها، ما تمتنع منه إلا بالاسترجاعٍ والاسترحام، ثُمَّ انصَرَفوا وافرِين ما نال رجُلاً منهم كلمٌ، ولا اُريق لهم دم، فلو أن امرأ مُسلماً مات مِن بعد هذا أسَفاً ما كان به ملوماً، بل كان به عندي جديراً، فيا عجبا! عجباً – والله ! – يميتُ القلب ويجلب الهمَّ مِن اجتماع هؤلاء القوم علي باطلهم، وتَفَرُّقكم عن حقِّكم! فَقُبحاً لكم وتَرَحاً، حين صِرتم غَرَضاً يرمي: يغار عليكم ولا تُغيرون، وتُغزَون ولا تَغزون، ويعصي الله وتَرضون! فإذا أمَرتُكم بالسير إليهم في

أيام الحَرِّ، قلتم: هذه حَمّارةُ القيظ أمهِلنا يسَبَّخُ عنّا الحرُّ، وإذا أمَرتُكم بالسَّير إليهم في الشِّتاء قلتم: هذه صَبارةُ القُرِّ، أمهِلنا ينسلخ عنّا البَرد، كلُّ هذا فِراراً مِن الحرِّ والقُرِّ؟ فإذا كنتم مِن الحرِّ والقُرِّ تَفِرُّون فأنتم والله! مِن السَّيف أفَرُّ!

ياأشباه الرِّجال ولا رجال! حُلوم الاطفال، وعقول ربّات الحِجال، لَوَدِدتُ أنّي لم أرَكم ولم أعرِفكم، معرفةٌ – والله! – جَرَّت نَدَماً، وأعقَبَت سَدَماً.قاتلكم الله! لقد ملاتُم قلبي قَيحاً، وشَحَنتُم صدري غَيظاً، وجَرَّعتُموني نُغَبَ التَّهمام أنفاساً، وأفسِدتم علي رأيي بالعصيان والخذلان، حتّي لقد قالت قريش: إنَّ ابن أبي طالب رجلٌ شجاعٌ، ولكن لا علمَ له بالحرب.

لله أبوهم! وهل أحدٌ منهم أشدُّ لها مِراساً، و أقدمُ فيها مقاماً مِنّي؟! لقد نهضتَ فيها وما بلغتُ العشرين، وهانذا قد ذرَّفتُ علي السِّتّين! ولكن لا رأي لِمَن لا يطاع!"⁽¹⁾.

"همانا جهاد دری از درهای بهشت است، که خدا آن را به روی دوستان مخصوص خود گشوده است، جهاد، لباس تقوا و زره محکم و مطمئن خدا است. هر كس با بي‌ميلی آن را ترک كند، خدا جامه خواری بر او پوشاند، گرفتاری او را در بر می‌گيرد، خرد و ناچيز گردد و از مكانت خويش بيفتد و از عدالت و انصاف دور باشد. آگاه باشيد! من شما را شب و روز، آشكار و پنهان برای جهاد با اين قوم فراخواندم و به شما دستور دادم تا قبل از اين كه بر سر شما بتازند خود به سراغ آن ها رويد؛ به خدا سوگند! هيچ قومی در درون خانه‌هايشان مورد هجوم قرار نگرفتند، مگر اين كه خوار شدند. شما كار را به يكديگر حواله داديد و سستی پيشه كرديد، گفتار من بر شما گران آمد و از فرمانم سرپيچی كرده آن را به پشت سرخود انداختيد تا اين كه از هر سو بر شما يورش آورد.

اين شخص غامدی است كه سوارانش به انبار وارد شده و "ابن حسان بكري" را كشته و سربازان شما را از مواضع مرزی بيرون رانده است. به من خبر رسيده كه يک مرد از اهل شام به خانه زنی مسلمان و زن ديگری از اهل ذمه وارد شده و خلخال، دستبند و گردنبند آنان را ربوده است، در حالی که هيچ وسيله ای برای دفاع، جز گريه و التماس کردن نداشتند. لشکريان شام با غنيمت فراوان رفتند بدون اين که حقا يک نفر آنان زخمی بر دارد يا قطره خونی از آنان ريخته شود. اگر برای اين حادثه تلخ، مسلمانی از روی تأسف بميرد، ملامت نخواهد شد، و ازنظر من سزاوار است. دريغا، دريغا! قلب می میرد و غم و اندوه روی می آورد که اين قوم در باطلشان وحدت دارند و شما در حقتان پراکنده‌ايد.

زشت باد روی شما و از اندوه رهايی نيابيد که هدفی برای تير بلا شده‌ايد. به شما شبيخون می زنند و شما دست به حمله نمي‌زنيد. معصيت خدا می شود و شما راضی می‌گرديد. اگر به شما بگويم كه در تابستان بر سر دشمنانتان بتازيد می گوييد اين داغی تابستان است چه كسی در آن به جنگ می رود؟ ما را مهلت ده تا گرما از ما دور شود. و اگر به شما بگويم در زمستان به آن ها حمله كنيد، می گوييد هوا خيلی سرد است، بگذار سرما برود. همه اين بهانه‌ها برای فرار شماست از گرما و سرما؟! در حالی كه به خدا سوگند! شما از شمشير فراری هستيد.

ای مردنماها! ای آنان كه چون كودكان می انديشيد و همچون زنان به حجله رفته فكر می كنيد. ای كاش شما را نمی ديدم و نمی شناختم خداوند شما را بکشد كه شما سينه ام را از خشم پر كرده و جام غم و اندوه را جرعه جرعه به من نوشانديد، و با نافرماني‌تان انديشه‌ام را بر من تباه ساختيد تا آنجا كه قريش گفتند: فرزند ابوطالب مردی شجاع است ولی از جنگ اطلاعی ندارد! خداوند پدرشان را بيامرزد، آيا كسی از آن ها در جنگ از من محكم تر و پايدارتر است؟ در بيست سالگی به سوی جنگ رفتم و اينک از شصت سالگی گذشتم؛ اما آن كه فرمانش اجرا نشود رأيی ندارد".

در اين خطبه، تصويری از خشم عميق و رنج سختی كه امام مظلوم و ستم ديده را احاطه كرده می بينيد كه افراد لشکرش با اعمال خود غم و اندوه را به جان او ريختند و با نافرمانی خود او را سخت ناراحت كردند و دل‌های آنان مالامال ترس از اهل شام بود و در خانه‌هايشان نشستند تا آن جا كه كار امام به گرفتاری انجاميد.

4. واقصه

معاويه، "ضحاک بن قيس فهري" را به "واقصه" فرستاد تا بر شيعيان امام يورش برد و سه هزار نفر در اختيار او گذاشت. ضحاک اموال مردم را غارت می كرد و هر كس را كه گمان می كرد از امام اطاعت می كند به قتل می رساند. در حالی كه مرگ و وحشت را به همراه داشت حركت خود را تا "قطقطانه" ادامه داد و سپس حرکت کرد به سوی "سماوه" و در آن جا همه گناهان را انجام داد پس از آن به سوی "شام" بازگشت.

هنگامی كه اين خبرها به امام رسيد غم بزرگی ايشان را فرا گرفت پس لشکرش را فرا خواند و در میان آنان به خطابه ايستاد و آن ها را به مقابله با اين تجاوز فراخواند. ولی هيچ كس پاسخی به وی نداد. سپس حضرت فرمود:

"والله! لَوَدَدتُ أنَّ لي بكلِّ ثمانيةٍ منكم رجلاً منهم، ويحكم! اُخرُجوا معي ثُمَّ فِرُّوا عنّي ما بدا لكم!! فوالله! ما أكرهُ لقاء ربّي علي نيتي وبصيرتي، و في ذلك روحٌ لي عظيمٌ، و فرجٌ مِن مناجاتكم ومُقاساتكم"⁽¹⁾.

"به خدا قسم! دوست دارم كه به جای هر هشت نفر از شما يک نفر از اهل شام را می داشتم و شما را همچون صرافی كردن طلا صرف می كردم. خداوند مرا از رنج بردن و مدارا كردن با شما آسوده گرداند".

پس از آن امام به تنهايی به سوی "ريين" حركت كرد، تا با اين تجاوز مقابله كند. "عبدالله بن جعفر" با مركبی به وی پيوست، هنگامی كه مردم اين وضع را ديدند بعضی از آنان به سوی حضرت شتافتند. حضرت، "حجر بن عدي" را با چهار هزار نفر به جنگ ضحاک فرستاد كه در تعقيب وی حركت كردند؛ اما به او نرسيدند و برگشتند.

5. كوفه

يورش های معاويه به عراق پی در پی صورت می گرفت بدون اين كه با مقاومت روبرو شود. معاويه به سبب سستی ياران امام، به فتح و پيروزی يقين حاصل كرد و اميدوار بود كوفه را كه پايتخت و مركز حكومت امام بود اشغال كند؛ چون در آن جا مقاومت نظامي‌ای كه بتواند از آن شهر حمايت كند وجود نداشت.

غارت های معاويه به كوفه مركز حكومت امام رسيد و موجب ترس و وحشت شد. امام هيچ قدرتی برای برگرداندن امنيت عمومی نداشت چون لشكرش از او اطاعت نمي‌كردند و نافرمانی خود را اعلام كرده بودند.

هرج و مرج خوارج

سختي‌های جانكاه، يكی بعد از ديگری بر امام وارد شد، از آن جمله فتنه خوارج بود؛ زيرا آن حضرت آنان را در نهروان از پای درنياورد بلكه فقط جماعتی از آنان را نابود كرد. بيشتر آنان باقی ماندند و همراه آن حضرت زندگی می كردند و منتظر فرصت بر عليه وی بودند تا دل های مردم را از آن حضرت دور سازند؛ چون يقين داشتند كه وی به آن ها تعدی نخواهد كرد و آنان را به كيفر نخواهد رساند.

آنان به عدالت وی طمع كرده و نرمخويی او آن‌ها را فريفته بود؛ بنابر اين آشكار از آن حضرت انتقاد كرده و ايراد می‌گرفتند. "ابن كواء" خطبه امام را قطع كرد و اين آيه را خواند: {لئن أشركتَ لَيحبَطَنَّ عملُك}. اگر شرک بورزی عملت باطل می شود. امام با آيه ديگر پاسخش را داد كه: {فاصبِر إنَّ وعد الله حَقٌّ ولا

يستخفنَّك الَّذين لايوقنون}. صبر كن، وعده خداوند حق است و آنان كه ايمان ندارند تو را سبک سر نسازند.

"خريت بن راشد سامي" همراه با سی نفر از يارانش نزد آن حضرت آمد و گفت:

ای علي، به خدا قسم از تو اطاعت نمی كنم و پشت سر تو نماز نمی گذارم و فردا از نزد تو می روم...امام نسبت به وی ملاطفت كرد و با او به استدلال پرداخت. او را به حال خود گذاشت و به زندان نيفكند، بلكه راه را برای او بازگذاشت و آن مرد به سوی قوم خود «بنی ناجيه» بازگشت و طرفداران "عايشه" را از ماجرايی كه میان او و امام روی داده بود آگاه ساخت و نظر آنان را برای اعلام جنگ با امام جذب كرد. امام علیه السلام لشكری را به سويشان روانه ساخت تا سر به فرمان امام فرود آورند يا با آن ها بجنگند.

هنگامی كه لشكر امام به آن گروه رسيد مناظراتی میان آنان صورت گرفت؛ نتيجه‌ای دربر نداشت و آنان همچنان بر نافرمانبرداری خويش مصر بودند. سرانجام میان آنان جنگ رخ داد و هيچ يک از دو گروه پيروز نشدند؛ خريت با اصحابش به بصره گريخت و لشكر امام به كوفه بازگشت.

امام علیه السلام لشكر ديگری را به دنبال خريت فرستاد و قاصدی را به سوی "ابن عباس" فرماندار بصره روانه كرد تا ابن عباس سپاهيانش را مسلح و مجهز كند.

ابن عباس سپاه امام را ياری كرد، سرانجام دو سپاه در برابر يكديگر قرار گرفته و جنگ سختی میانشان درگرفت. آثار شكست و از هم پاشيدگی در لشكر خريت آشكار شد و شبانه به سوی اهواز فرار كرد. هنگامی كه به آنجا رسيد بذر فتنه را در آنجا كاشت و دست به جرايم وحشتناكی زد. تازيان اعراب را از پرداخت زكات معاف كرد و نيز مسيحيان را از پرداخت جزيه معذور داشت، تا آنجا كه بسياری از مسيحيان كه مسلمان شده بودند مرتد شده و به مسيحيت بازگشتند.

بسياری از آشوب طلبان ندای او را لبيک گفته تا جايی كه او قوت و شوكت گرفت.

سپاه امام نيز تا اهواز او را تعقيب كرد و سرانجام او و گروهی از يارانش را كشت و گروه ديگری را اسير كرد؛ ولی هر كسی كه مسلمانی و توبه خويش را آشكار می كرد بخشيده و هر كسی كه تسليم نمي‌شد و بر انديشه خويش استوار بود اسير می‌شد⁽¹⁾.فتنه ها و درگيری ها گسترش پيدا كرد تا آنجا كه در سرتاسر سرزمين تحت فرمانروايی امام پخش شد، حتی پايتخت آن حضرت نيز در امان نماند و موجب بی كسی و شهادت ايشان و نيز تنها ماندن فرزند پاک آن حضرت، دردانه پيامبر خدا صلی الله علیه واله ، امام حسن مجتبی علیه السلام شد.

اين رويدادهای هولناک باعث خسارت های فراوانی به جامعه اسلامی آن زمان شد. خلافت اسلامی به معاويه بن ابی سفيان رسيد و او در خواری مسلمانان و اجبار آنان بر آن چه كه از آن بيزار بود كوشيد.

دعای امام برای خويشتن

امام علیه السلام با امواج هولناک و سهمگينی از بحران های پی در پی مواجه شد، از دردناک ترين آن ها ماجرای "معاويه" بود كه در شام قدرت گرفت. حضرت خويشتن را در شهر كوفه میان گرگان عربی می ديد كه از سياست هدفمند ايشان به منظور تحقق دادگستری و برابری میان مردم ناراضی بودند.

مسئله مهمی كه خواب را از چشمان امام علیه السلام ربوده بود پراكندگی سپاه ايشان و از هم گسيختگی واحدهای آن بود. بسياری از فرماندهان بزرگ سپاه ايشان به معاويه پيوسته بودند؛ چرا كه او مخفيانه با آن‌ها مكاتبه داشت و برای آن ها اموال بسياری را در نظر گرفته بود وآن ها از دستور او پيروی می كردند. بحران فتنه خوارج و انتشار انديشه هايشان در سپاه امام موجب كنار گذاشتن امام از حكومت

شد، به همين جهت از همه پست ها و مناصب كنار گذاشته شد تا آنجا كه ديگر فرمان ايشان اجرا نمی شد و به دعوت ايشان پاسخ داده نمی شد.

امام همواره آنان را از خفقان و ستم حكومت‌های ظالمی كه بعدها به پست ومنصب می رسيدند خبر می داد. چنان که فرموده است:

"أما إنَّكم سَتَلقَون بعدي ذُلاً شاملاً،وسيفاً قاطعاً، وأثَرَةً يتَّخذها الظّالمون فيكم سُنَّةً، فيفَرِّق جماعتكم، ويبكي عيونكم وتمَنَّون عن قليلٍ أنَّكم رأيتُموني فَنَصَرتُموني، فستعلمون حقّ ما أقول لكم، ولا يبعد الله إلا مَن ظلم وأثِم"."بدون شک شما پس از من خواری را خواهيد ديد، به همراه شمشيری برنده و تبعيضی كه ستمكاران آن را به عنوان سنت در میان شما اجرا خواهند كرد. آنان پيوستگی شما را پراكنده خواهند ساخت و چشمانتان را خواهند گرياند. آنگاه است كه آرزو خواهيد كرد كه ای كاش مرا می ديديد و ياري‌ام می كرديد و خواهيد دانست آنچه كه به شما می گويم حق است. خداوند تنها ستمكاران و گناهكاران را از رحمت خويش دور می سازد".

آنچه كه امام آن را پيش بينی كرده بود در میانشان محقق شد. خداوند پليدترين مردم را بر آنان مسلط كرد و آنان شروع به ستم و آزار كردند، هر سالمی را مريض كردند، هر رونده‌ای را باز گرداندند و با گمان و تهمت دست به كشتار زدند. مردم هنگامی به خويش آمدند و از غفلت بيدار شدند كه عذاب دردناک معاويه و واليان او بر آنان فرود آمده بود.

مردم به خاطر نافرمانی از امام، سخت پشيمان شدند. اما ايشان از آن جامعه بيزار شده بود تا آنجا كه آرزوی مرگ می كرد و هميشه می گفت:

"چه وقت شقي‌ترين و بدبخت‌ترين اين مردمان برانگيخته می شود؟".

هميشه از خداوند متعال درخواست می كرد كه او را به جوار خويش منتقل سازد.

"بلاذري" از "ابوصالح" روايت می كند كه امام را ديدم كه قرآن به سر گرفته بود تا آنجا كه من صدای ورق های آن را می شنيدم در حالی كه می فرمود:

"اللهم إنّي سألتُهم ما فيه منعوني ذلك، اللهم إنّي قد مَلَلتُهُم ومَلُّوني، وأبغضتهم وأبغضوني، وحملوني علي غير خُلقي فأبدِلني بهم خيراً لي منهم، وأبدِلهم بي شرّاً منّي، ومِث قلوبهم مَيث الملح في الماء"⁽¹⁾.

"بارخدايا، من از آنان آنچه را كه در آنان است درخواست كردم ولی آنان مانع شدند. خداوندا، از آنان به تنگ آمده ام و آنان نيز از من به تنگ آمده اند. من ازآنان ناخشنودم و آنان نيز از من ناخشنودند؛ چرا كه آنان مرا به چيزی غير از خلق و خويم وامی داشتند. كسانی بهتر از آنان را به من عطا فرما و بدتر از مرا نصيب آنان كن و دل هايشان را همچون آب شدن نمک نابود ساز".

خداوند دعای ولی ستمديده‌اش را مستجاب كرد و او را نزد خويش به حظيره القدس در كنار پيامبران، صديقين، شهدا و بهترين ياران منتقل ساخت.

فاجعه هميشگي

نه در اين شرق عربی و نه در ديگر مناطق عالم و امت های روی زمين حاكمی مانند اميرالمؤمنين علیه السلام در پاكي، عدالت و ترجيح حق بر هر چيزی وجود نداشته است؛ زيرا آن حضرت به اتفاق مورخان در برابر هيچ میل عاطفی تسليم نشد و شيوه ای درست كه خشنودی خدای متعال در آن بود را برگزيده بود. هيچ گاه در دين خود به حب و بغض و تبعيض عمل نكرد و دلسوزی خالصانه را برای همه مسلمين مبنای كار خود قرار داد. در ايام حكومتش مجدانه كوشيد تا عدالت خالص و حق محض را اجرا كند و اصول آن را كه برداشتن تبعيض، بهره‌كشی و ستم از میان فرزندان اسلام است محقق سازد.

از مهم‌ترين مسائلی كه به آن توجه داشت قرار دادن اموال دولت در محل مخصوصش بود، هيچ چيز از آن اموال را جز در مواردی كه اسلام تعيين كرده است مصرف نمی كرد. هنگامی كه دولتش گرفتار تفرقه و انحلال شد وزير و مستشارش، دانشمند امت، "عبدالله بن عباس" برای قوت دولت و برگشت طراوت آن گفت:

ای اميرالمؤمنين، عرب را بر عجم در بخشش و منصب برتری بده و قريش را بر عرب ترجيح بده...

به نظر ابن عباس، تنها راه حمايت دولت از تفرقه را در نابرابری در بخشش‌ها می‌دانست. امام با گوشه چشمی به ابن عباس نظر افكند و در حالی كه از رأی او عصبانی بود به او فرمود:

"يابنَ عبّاس، تُريد منّي أن أطلُبَ النَّصر بالجور؟ لو كان المالُ لي لَسَوَّيتُ بينهم بالعطاء فكيف والمالُ مالُ الله..."."ای پسر عباس، از من می خواهی كه پيروزی را با ستم کردن به دست آورم؟ اگر مال، مال من بود بين آن ها به طور مساوی پخش می كردم، پس چطور اين کار را نکنم در حالی که مال، مال خداست...".

امام می كوشيد تا عدالت را در بين مردم گسترش دهد، فقر و حاجت را از مردم بردارد و امنيت را برای آنان فراهم آورد.

"عبدالله بن رزين" می گويد: در روز عيد قربان بر حضرت علی علیه السلام وارد شدم، آن حضرت حريره‌اي⁽¹⁾نزد من آورد. به او گفتم: خداوند تو را اصلاح بخشد، چرا از اين غازها چيزی برای ما نمی آوري؟ زيرا خداوند خير را فراوان گردانيده است؟

حضرت فرمود:

"ای فرزند رزين، از رسول خدا صلی الله علیه واله شنيدم كه فرمود: برای هيچ خليفه ای از مال خدا حلال نيست، جز دو ظرف كه يكی را خود و خانواده اش بخورد و ديگری را تقديم مردم كند"⁽²⁾.

همه كسانی كه تسليم انگيزه های مادی و شهوانی شده بودند از سياست آن حضرت انتقاد كردند و برای سرنگونی حكومتش و تشكيل حكومتی كه منافع اقتصادی و سياسی آنان را تضمين كند كوشيدند.

به طور قطع، امام می دانست چگونه اطاعت افراد را به سوی خود جلب كند و چگونه قدرتش را بر كسانی كه از او انتقاد می كردند گسترش دهد؛ ولی اين كار انجام نمي‌گرفت مگر اين كه امام علیه السلام در دين خود دورويی كند و بيت المال را به ناحق، به بزرگان و اعيان قريش بدهد.

مسلم است كه انحراف از حق و داد و ستد با منافع امت چيزی است كه وجدان امامی كه پيامبر صلی الله علیه واله او را تربيت كرده، آن را نمی پذيرفت.

امام علیه السلام خواست خيرات خدای متعال را در بين فقرا و بيچارگان تقسيم كند تا نيازمندی در جامعه وجود نداشته باشد. شكی نيست كه اين سياست درخشان راافرادی كه باطل و شيطان بر آن‌ها غلبه كرده بود مانند "اشعث بن قيس"، "مغيره بن شعبه" و "عمرو بن عاص" قبول نداشتند.

اين نوع خالص از ايمان بدون شک تنها برای گروهی اندک از يارانش همچون "حجر بن عدي"، "مالک اشتر"، "عدی بن حاتم" و "ميثم تمار" كسانی كه از هدايتش بهره مند شده بودند محقق گرديد.

بيشتر افراد سپاه و ملت وی اهداف و آرمان‌هايش را درک نكردند و ارزش‌های والای سياستش را نشناختند پس به "معاويه" و حزب شيطان پيوستند.

امام سياست خويش را بر پايه‌ی ارزش های دينی قرار داد و دادگری را تا آنجا كه جايی برای ستمگری ومحروميت نماند، رواج داد و به همين دليل خاندان قريش در برابر او ايستادند. خانواده هايی كه سرزمين عراق را همانند باغ و بستان برای خويش تلقی می كردند، آتش جنگ را به خونخواهی "عثمان" رئيس قبيله اموی بر عليه آن حضرت به راه انداختند و شعاری را جهت شورش خويش قرار دادند و سراسر كشور را غرق خون ساختند و يگانه قهرمان عدالت اسلامی را دچار

حسرت و اندوه كردند؛ زيرا گرگان اختلاس كننده از بيت المال، ايشان را به درد و رنج مبتلا كرده بودند. لشكر حضرت را متفرق كردند تا آنجا كه ديگر حضرت نتوانست بر اوضاع مسلط شود؛ زيرا تكيه گاه محكمی نداشت تا بدان تكيه كند.

آنچه كه در مصيبت‌های امام قابل توجه است از دست دادن ياران بزرگ خويش است، آنان كه قرآن را به بهترين صورت می خواندند. فرائض دينی را بر پا می كردند، سنت پيامبر را زنده نگه می داشتند و بدعت ها را می میراندند. افرادی مانند شهيد جاويدان "عمار ياسر"، "ابن تيهان" و "ذو الشهادتين" كه مسير حق را پيمودند و در جنگ صفين به شهادت رسيدند. با از دست دادن آنان پايگاه حكومتی امام بسيار سست شد.

در اينجا ما نگاهی گذرا و كوتاه بر شهادت امام و حوادث مربوط به آن می‌اندازيم.

نشست مكه

گروهی از خوارج به مكه رفتند و در آنجا نشستی تشكيل داده، كشته شدن همفكران نهرواني‌شان را مورد بررسی قرار دادند. آنان حوادث مهمی كه جهان اسلام با آن روبرو بود و به تفرقه و از هم پاشيدگی آن منجر شده بود را به امام علی علیه السلام و "معاويه"و "عمروعاص" نسبت دادند.

آن ها پس از تبادل نظر تصميم گرفتند دست به ترور آن ها بزنند و برای اجرای اين نقشه اين افراد داوطلب شدند:

آنها متفق شدند كه كار ترور را در شب هيجدهم ماه رمضان هنگام خارج شدن اين سه نفر برای نماز صبح انجام دهند. آنان مدت يک ماه در مكه ماندند و در ماه رجب عمره را به جای آوردند و سپس هر كدام از آن ها برای اجرای آنچه بر عهده گرفته بودند به راه افتادند.

دست داشتن امويان در توطئه

مورخان ترور امام علیه السلام را به خوارج نسبت می دهند و ديگری را در آن شريک نمی دانند؛ ولی آنچه مورد تأمل و دقت است اينكه به دلايل زير امويان در آن نقش عمده ای داشته اند:

ألا أبلِغ معاوية بن حربٍ***فلا قَرَّت عُيون الشامتينا

أفي شهر الصِّيام فَجَعتُمونا***بخير الناس طُرّاً أجمعينا؟

قتلتُم خيرَ مَن ركب المطايا***ورحَّلَها ومَن ركب السَّفينا؟

به معاويه بگو كه چشم شماتت كنندگان روشن مباد.

آيا ما را در ماه روزه داری با كشتن بهترين همه انسان ها سوگوار نموديد؟

شما بهترين كسی را كه بر مركب سوار شد و بر كشتی ها نشست كشتيد.

معنی اين شعر اين است كه معاويه كسی است كه با كشتن امام، يعنی بهترين انسان بعد از برادر و پسر عمويش رسول خدا صلی الله علیه واله مسلمين را عزادار كرده است. طبيعی است كه ابوالاسود اين جنايت را به معاويه نسبت نمی دهد مگر پس از اطمينان از اين كه او سبب تحريک خوارج و تمردشان بر حكومت امام شده و آنچه را كه آن ها از جرايم و گناه مرتكب شدند به معاويه نسبت می دهد.

معاويه، ابن ملجم را برای ترور كردن امام فرستاده و برايش پاداشی در اين خصوص در نظر گرفته بود.

در شعر ابوالاسود دوئلی نيز، شهادت امام علیه السلام به معاويه نسبت داده می‌شود.