دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه السلام جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرشی، باقرشریف، 1926 - م.

Qarashi, Baqir Sharif

عنوان قراردادی : موسوعة‌الامام امیرالمومنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام .فارسی

عنوان و نام پديدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام/ مولف باقرشریف القرشی ؛ مترجم سیدمحمد صالحی ؛ زیر نظر آیت پیمان ؛ [برای] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: دارالتهذیب، 1400.

مشخصات ظاهری : 11ج.

شابک : 7400000 ریال (دوره، گالینگور) ؛ 5200000 ریال (دوره، شومیز) ؛ ج.1‌978-600-94930-2-9 : ؛ ج.2‌978-600-94930-7-4 : ؛ ج.3‌978-600-94930-7-4 : ؛ ج.4‌978-622-99684-5-1 : ؛ ج.5‌978-622-94029-2-4 : ؛ ج.6‌978-622-99684-1-3 : ؛ ج.7‌978-622-94029-2-4: ؛ ج.8‌978-622-97793-5-3 : ؛ ج.9‌978-622-97793-8-5 : ؛ ج.10‌978-622-97793-9-2 : ؛ ج.11‌978-622-94029-1-7 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. زندگانی و فضايل امام علی علیه‌السلام در قرآن و سنت.- ج.2. امام علی علیه‌السلام در عهد پيامبر صلی‌الله علیه و آله و دوران خلافت.- ج.3. تفسیر قرآن از قرآن کریم.- ج.4.از ادعیه امام علیه‌السلام.- ج.5. مسند امام علیه‌السلام.- ج.6. وصایای تربيتی و مواعظ او.- ج.7. علم و تعلیم و ناپیداها.- ج.8. احتجاجات و مناظرات امام علیه‌السلام.-ج.9. قضاوتهای امام علی علیه‌السلام است.-ج.10. فرمانروایان و کارگزاران او علیه‌السلام.- ج.11. حکومت امام علیه‌السلام.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق.

موضوع : 'Ali ibn abi-Talib‪, Imam I, 600-661

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Biography

شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، 1313 -، مترجم

شناسه افزوده : پیمان، آیت، 1339-

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP37

رده بندی دیویی : 297/951

شماره کتابشناسی ملی : 8689790

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

مجمع جهانی شيعه شناسی

قم -45 متری عمار ياسر - پلاک 90 - ص‌پ 644-37158 تلفن: 37713773-37756092 / دورنگار: 37713774

شناسنامه کتاب:

نام کتاب:...................... دانشنامه امام اميرالمؤمنين علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام (جلد ششم)

مؤلف:.................................................... علامه باقر شريف القرشی

مترجم:........................................................... سيدمحمد صالحى

زیر نظر:........................................................ دکتر آیت پیمان

ناشر:................................................ انتشارات دارالتهذیب

صفحه آرا:............................................................... چاپ متین

تعداد صفحات:........................................................... 180ص

چاپخانه:...................................................................... گلها

نوبت و تاريخ چاپ:.................................................. اول / 1400

تيراژ:...................................................................... 1000

قيمت (گالينگور) دوره:.......................................... 740000 تومان

قيمت (شوميز) دوره:............................................. 520000 تومان

شابک:................................................... 3-1-99684-622-978

کليه حقوق برای مجمع جهانی شيعه‌شناسی محفوظ است.

مجمع جهانی شيعه شناسی

THE WORLD CENTER FOR SHIITE STUDIES

المجمع العالمی لمعرفة الشیعة و التشیع

www.shiastudies.net

info@shiastudies.net

قم -45 متری عمار ياسر - پلاک 90 - ص‌پ 644-37158 تلفن: 37713773-37756092 / دورنگار: 37713774

بسم الله الرحمن الرحیم

كتبَ عليكم إذا حضرَ أحدكمُ الموتُ إن تركَ خيراً الوصيَّةُ للوالدينِ وَالأقربينَ بِالمعروفِ حقاً عَلي المُتقينَ بر شما مقرر شده است كه هرگاه مرگ كسی از شما فرا رسيد اگر مالی بر جای گذاشت برای پدر و مادر و نزديكان مطابق عرف وصيت كند كه اين شايسته‌ی پرهيزكاران است. (بقره: 180)

وَإذ قال لُقمانُ لابنهِ وَهوَ يعظهُ يَا بُنيَّ لا تُشرك باللهِ إنَّ الشركَ لَظلمٌ عَظيمٌ هنگامی لقمان به پسر خود در حالی كه او را پند مي‌داد گفت ای پسرک من به خدا شرک مورز كه براستی ظلم بزرگی است. (لقمان:13)

لقد منَّ الله علي المؤمنينَ إذ بعثَ فيهم رَسولاً من أنفسِهم يَتلوا عَليهم آيَاته وَيزكيهم وَيعلمهمُ الكتابَ وَالحكمةَ وإن كانُوا مِن قبلُ لفي ظَلالٍ مُبينٍ به راستی خدا بر مؤمنان منت نهاد آن گاه كه در ميانشان پيامبری از خودشان برانگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان كند و كتاب و حكمتشان بياموزد در حالی كه بی ترديد از پيش در گمراهی آشكاری بودند. (آل عمران :164)

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 12

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی... 16

تقدير و تشکر. 20

مقدمه مؤلف... 21

پیشگفتار. 29

وصايای جاويدان او. 32

وصيت او علیه السلام به امام حسن علیه السلام .. 32

وصيت ديگری برای فرزندش امام حسن علیه السلام .. 67

وصيت حضرت علیه السلام به امام حسين علیه السلام .. 67

وصيت‌های امام علیه السلام به فرزندانش.... 73

وصيت او علیه السلام به محمد بن حنفيه. 74

وصيت او علیه السلام به كميل بن زياد. 77

موعظه‌های امام علیه السلام .. 98

حال انسان در دنيا 98

پيروی از هوای نفس.... 99

خوشا به حال زاهدين در دنيا 99

زهد در دنيا 100

موعظه امام علیه السلام برای مردی كه در تشييع جنازه مي‌خنديد. 100

موعظه امام علیه السلام به مردی که دنیا را مذمت می کرد. 101

بعد از مرگ... 103

پشت كردن به دنيا 103

پايان دنيا 105

اقدام به اعمال نيك... 106

صفت دنيا 108

توصيف مرگ و حوادث بعد از آن.. 109

پند پذيری از عبرت ها 111

ترک دنيا 112

حكمت‌های ارزنده. 115

(1) ارزش مرد به آن چيزی است كه خوب انجام مي‌دهد. 115

(2) علم بيش از آن چيزی است كه بتوان شمارش كرد. 116

(3) رأی پيرمرد. 117

(4) مردی كه ارزش خود را ندانست... 117

(5) مردم دشمن آن چيزی هستند كه نمي‌دانند. 117

(7) كمک به ماتم زده 118

(8) توصيف دنيا 118

(9) گوشه گيران در دنيا 119

(10) بخشش خدای متعال در دنيا و آخرت... 119

(11) راحتی و بدبختي.. 119

(12) حق دوستي.. 120

(13) ناتوان‌ترين مردم. 120

(14) ملک و دين.. 120

(15) كلام. 121

(16) روزگار دو روز است... 121

(17) جاهل و عالم.. 121

(18) عبادت با علم.. 122

(19) حكمت شگفت انگيز. 122

(20) تفكر. 123

(21) استغفار 123

(22) ترس با نا اميدی همراه است... 123

(23) سربازان خدا 124

(24) بهترين عبادت... 125

(25) پيوند برادري.. 125

(26) كلام پاك... 125

(27) راحتی برای حسود نيست... 126

(28) بردبار 126

(29) آگاه و احمق.. 126

(30) مقام انصار در اسلام. 127

(31) كمترين حق خدای متعال.. 127

(32) ضرر تفرقه و جدايي.. 127

(33) فرو بردن خشم.. 128

(34) حسن خلق.. 128

(35) خدا برتر از آن اوهامی است كه تصور مي‌كنند. 128

(36) مردمان آشوب طلب... 128

(37) اقسام مردم. 129

(38) اقسام قاريان.. 129

(39) نهی از مزاح.. 130

(40) خنديدن.. 130

(41) ادب نيكو. 130

(42) دوری از محرمات... 130

(43) زاهد در دنيا 131

(44) نادانی شخص به عيوبش.... 131

(45) تمام پاكدامني.. 131

(46) كسی كه به او خوش گمان شدند. 131

(47) آشكارترين بزرگواري.. 132

(48) صفات فاجر. 132

(49) اعتراف نيكو. 132

(50) لغزش دوستت را تحمل كن.. 132

(51) انفاق مال برای اصلاح حال.. 133

(52) ميانه روی در زندگي.. 133

(53) ستم به بندگان.. 133

(54) شكر نعمت... 134

(55) خوش خلقي.. 134

(56) تجربه. 134

(57) اجل.. 134

(58) مشورت در امور 135

(59) قناعت... 135

(60) كسی كه به انسانی اميد دارد او را احترام مي‌كند. 135

(61) استصحاب... 136

(62) مؤمن در رنج و تعب است... 136

(63) كسالت... 136

(64) از گنج‌های بهشت... 136

(65) بی نيازی و نيازمندي.. 137

(66) سخاوت... 137

(67) رفت و آمد نكردن با دوست... 137

(68) طلب رزق.. 137

(69) بهترين توانگري‌ها 138

(70) تجربه‌ها 138

(71) آرزوی دراز 138

(72) سپاس گزارترين وناسپاس‌ترين مردم. 138

(73) مهلت خدا به فرعون.. 139

(74) صفحات صورت آينه انسان است... 139

(75) سرپرستی مرد بر خانواده‌اش.... 139

(76) سعادت انسان.. 140

(77) بزرگوار 140

(78) زيبايی مرد و زن.. 140

(79) بعضی خصلت‌های بد. 141

(80) موعظه. 141

(81) تواضع برای اغنيا 142

(82) صدقه. 143

(83) كريم.. 143

(84) توبه در آخر عمر. 143

(85) دنيا و آخرت... 144

(86) ترس از ذلت... 144

(87) سكوت... 144

(88) صبر. 144

(89) تحقیق از صحت خبر. 144

(90) آمادگی برای آخرت... 145

(91) اهميت علم.. 145

(92) محروم بودن از علم.. 145

(93) كلام حكما 145

(94) تندخويي.. 146

(95) بخشش.... 146

(96) شناخت خدای متعال.. 146

(97) شكر نعمت... 146

(98) حسد بر دوست... 147

(99) ظرف علم.. 147

(100) كار نيكو. 147

(101) ابزار رياست... 148

(102) بي‌ارزش‌ترين علم.. 148

(103) اتصال به خدای متعال.. 148

(104) بخل ننگ است... 149

(105) فتنه. 149

(106) طمع.. 149

(107) رضا و علم.. 150

(108) صدقه. 150

(109) انفاق در راه خير. 151

(110) اقتصاد. 151

(111) دوست... 151

(112) رفتاری كه مي‌ماند. 151

(113) از دست دادن فرصت... 152

(114) عمل با تقوا 152

(115) آن كسی كه فرمان خدا را به پا دارد. 152

(116) اندوه خوردن.. 153

(117) عاقبت انسان.. 153

(118) صبر. 153

(119) اطاعت كسی كه عذری به نادانی او نيست... 153

(120) استبداد. 154

(121) پنهان داشتن راز 154

(122) فقر. 154

(123) دوستی با احمق.. 154

(124) عبرت... 155

(125) گرسنگی فقير. 155

(126) شركای مرد در اموالش.... 155

(127) مرد به كلامش شناخته مي‌گردد. 156

(128) كشتی گرفتن.. 156

(129) بردباري.. 156

(130) طالب علم و طالب دنيا 156

(131) حلم و درنگ... 157

(132) شر برادران.. 157

(133) زهد. 157

(134) ترغيب بر كار خوب... 158

(135) نعمت خدا به بعضی بندگانش.... 158

(136) فروتنی ثروتمندان برای فقرا 159

(137) تقوای الهي.. 159

(138) پرهيز از بدگماني.. 159

(139) اعتدال در پرداخت به امور خانواده 160

(140) اجتناب از نافرمانی خدا 160

(141) عبادت خدای متعال.. 161

فهرست منابع.. 162

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابی‌طالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن می‌گذرد.

این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و اله با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همۀ فضیلت‌های الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاش‌ها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همۀ عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.

این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانه‌نشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهدۀ او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیع‌تر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همۀ دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.

در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوۀ والسلام) را تنها به جرم بغض و کینه‌ای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همۀ اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.

و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همۀ ارزش‌ها و اصالت‌هائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاش‌های مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.

نام علی و یادآوری و بیان فضیلت‌های او حتی از زبان پیامبر صلی الله علیه و اله و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب می‌آمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطۀ آل‌امیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آل‌عباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابی‌طالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.

و اسفناک آنکه این رویۀ نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عام‌های پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد می‌آورد.

هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته می‌بینیم.

و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه می‌دهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار می‌دهند.

و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آن‌چنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در می‌آورد و مانند جرج جرداق بهدفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینۀ معاندان «صوت العدالۀ الانسانیۀ» را می‌نویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری می‌خواند.

آری، خورشید را که نمی‌توان در پس پرده‌های کینه و بغض و بی‌مهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.

و به گفتۀ خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علی‌رغم همۀ این بی‌مهری‌ها، بی‌انصافی‌ها و ترس‌ها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».

و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.

ما که در درازای تاریخ قرائت‌های گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیده‌ایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار داده‌ایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیک‌ترین و همراه‌ترین و پیوسته‌ترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهج‌البلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفته‌ها و قرائت‌ها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟

و نیز ما و همۀ کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای داده‌ایم، قدری فراتر از شیعۀ جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایه‌ای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی واجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالت‌ها، جدا از ادعاها و لاف‌زدن‌های ظاهری تکیه ندارند، نمونه‌ای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذره‌ای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذره‌ای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.

و چه بجاست که همۀ جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانه‌اش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه و اله و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همۀ هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.

دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.

برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

محمد جواد علوی بروجردی

جمعه 15 ربیع الاول 1443

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی

سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی صلی الله علیه و اله ، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجهه‌ی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیره‌ای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان می‌آورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم صلی الله علیه و اله جز او و خدا، کسی علی علیه‌السلام را نشناخت. با این حال در همه‌ی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعه‌ای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامه‌ی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشه‌ای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهره‌برداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیون‌ها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن می‌سازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحی‌کاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر

مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگی‌های شخصیتی امام على علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسب‌شناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیه‌السلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزه‌گون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.

در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و اله ، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و اله ، داستان حجة‌الوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سه‌گانه، بخشی از مهم‌ترین مباحث این بخش است. سخنان آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل می‌دهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجات‌های آن حضرت در موضوعات، مکان‌ها و زمان‌های مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر صلی الله علیه و اله توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمت‌های ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیره‌ی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبه‌ها و سخنان آن حضرت مورد

تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوت‌های آن حضرت در زمان رسول‌اکرم صلی الله علیه و اله و خلفا و ایام حکومتشان در بخشنهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگ‌های سه‌گانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.

مؤلف کتاب آیت الله باقر شريف القرشی در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شيخ شريف از علمای نجف و جدش شيخ مهدی قرشی از شاگردان ميرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شريف از كودكى به تحصيل مشغول شد و پس از طى كردن دروس اوليه و آموختن ادبيات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتيد بزرگی همچون سيد موسی البعاج، شيخ بشير العاملي، شيخ محمد تقی الايرواني، سيد محمود مرعشی نجفي، شيخ محمد طاهر آل شيخ راضي، آیت‌الله خويی و آیت‌الله سيد محسن حكيم بهره برد. به گفته خود وى، بيست سال در دروس مرحوم خويى حاضر شده و مباحث علمی و مهم وی را در فقه و اصول نوشته است كه به صورت خطی در كتابخانه امام حسن علیه‌السلام در نجف نگهداری می‌شود.

مرحوم باقر شريف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدين به مقابله با كمونيسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنراني‌ها و اعلامیه‌های مختلف سعی بر آگاه كردن اقشار و عامه مردم داشته‌اند. وی در پى گفتگو با شهيد محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تأليف کتبی روشمند در زمينه اهل‌بيت شد. به همین جهت تا كنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بيت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال

کتاب ولایت در سال 1382ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه 26 رجب 1433ق برابر با 28 خرداد 1391ش در نجف درگذشت و آيت‌الله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهل‌بیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.

در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهل‌بیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعه‌شناسی را در آماده‌سازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.

دبیرکل مجمع جهانی شیعه‌شناسی

آیت پیمان

تقدير و تشکر

وقتى فردى تصميم مى‌گيرد فضايل سيد اوصيا علیه السلام را بيان كند يا براى شناساندن صفات پسنديده‌ى آن آيت كبرى و خبر بزرگ، صفحاتى را بنويسد، متوجه مي‌شود كه اين ادعايى بزرگ و افتخار و عزتى عظيم است كه اگر كسی موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزديک شده است (پيامبرى كه دنيا به وجود او و خاندان پاک و مطهرش افتخار مى‌كند). در صدر اين خاندان، امير مؤمنان علی علیه السلام است كه طبق نص قرآن، جان پيامبر صلی الله علیه و اله و دروازه‌ى شهر علم اوست.

اين مجموعه، از چهره‌ى درخشان مولى الموحدين و افق‌هاى روشن زندگى مباركش سخن مى‌گويد كه مشحون از نمونه‌هاى كرامت و صفات زيبا و جنبه‌هاى گوناگون انسانى است.

سپاس خداى عزوجل، كه به ما توفيق گردآورى و نظارت بر پيگيرى انتشار اين مجموعه را عطا فرمود تا به گونه‌اى جديد، به خوانندگان گرامى و مشتاق، شناخت اين سيره‌ى خوشبو را تقديم كنيم.

اگر همكارى و مساعدت برادرانى كه در آماده كردن اين پژوهش همت كردند، نبود، امروز شاهد اين اثر مفيد و نورانى نبوديم. بنابراين بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدير و تشكر بنمايم.

و در پايان از خداوند متعال درخواست مى‌كنم اين تلاش را از ما قبول كند همانا كه او شنوا و اجابت كننده است.

مهدى باقر قرشی

11 ذى حجه 1422 هجرى

مقدمه مؤلف

از جهاد رسول اكرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصي‌اش امام اميرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوری جستن كرد و تابيد كه سراسر آسمان جزيره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنيا و انسان‌هاى روى زمين رسيد و آن پيام آزادى براى فكر انسان، اراده‌ى او و رفتارش بود. اين پيام، روشی پيشرفته و اصلاحاتی را تقديم مي‌كرد كه تمام مراحل زندگی را در بر مي‌گرفت؛ از آن جمله ترويج علم و از بين بردن جهل، رشد و شكوفايی عقل، برطرف كردن كمی و كاستي‌هاى زندگی انسان و هدايت به سوى زندگی شكوفا و آگاهی و نور بود.

از دهان مبارک رسول الله صلی الله علیه و اله كلامی به بلنداى آسمان در عالم وجود خارج شد كه آن كلمه‌ى توحيد بود و تمام آزادى‌هاى انسانی را در بر داشت و نقطه‌ى پايان هر نوع بندگی به جز پرستش خداى متعال و زندگی بخش بود.

رسول خدا صلی الله علیه و اله كلمه‌ى توحيد را به صورت ايجابي، اصل و اساس قرار داد و اعلان كرد؛ پرچمش را وصي‌اش و دروازه‌ى شهر علمش برافراشت و در مكه‌اى به اهتزاز درآورد كه محل استقرار بت و بتكده و مركز جهل و خرافه بود.

عده‌اى از افراد قبيله‌ى متجاوز قريش برای خاموش كردن نور رسالت و درهم پيچيدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهليت به جامعه، در مقابل پيامبر ايستادند ولی قهرمان جاويد اسلام، اميرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بي‌نظير خود از پيامبر پشتيبانی كرد؛ با نيروی كوبنده‌اش از او دفاع و حمايت كرد؛ در كنارش ايستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.

در دنياى اسلام و غير آن، شخصيتی وجود ندارد كه بتواند با شخصيت ابوالحسن در شجاعت و فداكارى و ساير صفات افتخارآفرين و شريف برابرى كند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن مي‌گويند.

از جمله هديه‌هاى خداوند به ابوالحسن كه شاخص و بارز بود، احاطه كامل به اسرار شريعت و احكام دين بود. موهبت‌هاى الهی و توان علمی او در فقه شريعت و احكام دين خلاصه نمي‌شد، بلكه شامل همه‌ى امور عالم وجود در تمام كرات و آسمان‌ها و كهكشان‌ها و فضا بود، او مي‌گفت: «از راه‌هاى آسمان از من بپرسيد چون به آن‌ها داناتر از راه‌هاى زميني‌ام...».

اين سرآمد دوران، كه عالم را با علوم و بخشش‌هاى بي‌شمارش مات و مبهوت كرده بود، تصميم گرفت در سرزمين شرق و عربستان، پايگاهی براى تمام علوم برپا كند؛ مراكزى براى دگرگونی و پيشرفت تكنولوژى تأسيس كند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.

اما سركشان ستمكار در برابر آرزوها و آرمان‌هايش ايستادند همان‌گونه كه قبل از آن در برابر برادر و پسرعمويش، رسول خدا صلی الله علیه و اله ، ايستادند. آن‌ها با هم متحد شدند و موانعی را پيش روى او ايجاد كردند و براى تضعيف نقشه‌هاى او كوشش فراوان كردند.

مهم‌ترين چيزى كه امام بايد اجرا کند و به آن برسد اين است كه حكومتی بر پايه‌ى عدالت ناب و حق محض برقرار كند و نعمت‌هاى خداوند را به گونه‌اى بين بندگانش تقسيم كند كه به گروهی خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سايه حكومت او در رفاه بوده و هيچ محروم و نيازمند در مملكت وجود نداشته باشد. در شريعت امام، مبارزه با كفر و فقر، مساوى است و همانگونه كه مبارزه با كفر واجب است، مبارزه با فقر نيز واجب است.

امام علی برادر فقرا و پدر بيچارگان و آرزوى محرومان و رنج كشيدگان روى زمين بود، او براى خوشبختی و رفاه آن‌ها مي‌كوشيد، ولی نيروهاى متجاوزى كه امويان تربيت كرده بودند به جنگ و دشمنی با او پرداختند و مانع سياست او و رسيدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت مي‌داد كه طرح‌هايش را پياده كند مردم اقسام عدالت در ميدان‌ها و عرصه‌هاى حكومتی و ادارى را مشاهده مي‌كردند به طورى كه در طول تمام تاريخ مانند آن را نديده بودند.

اين امام بزرگوار، اول مظلوم در دنياى اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمويش سيل بحران و مشكلات پی در پی به سوى او گسيل شد. نيروهاى كينه‌توز، شعار داغی سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در يک خاندان جمع نمي‌شود...». امام را از خلافت و رياست امت دور نموده و او را خانه‌نشين و منزوى كردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطنی عادی رفتار مي‌كردند و وصاياى رسول خدا را درباره‌ى او، ناديده مي‌گرفتند.

بعد از كشته شدن عثمان - پيشوای قبيله اموی - خلافت به امام رسيد. قريش كه در آن هنگام مست غرور بودند قيام كردند، زيرا از دست رفتن امتيازات و مصالحشان و ثروت كلانی كه در زمان حكومت عثمان از بيت المال غارت كرده بودند مي‌ترسيدند. پس با تمام نيرو و توان مادی و سياسی برای نابودی حكومت او كوشيدند و چون منافع و مصالح آن‌ها را تأمين نمي‌كرد به دشمنی و مبارزه با او پرداختند. او خالص برای حق بود و برای برپايی عدالت كوشش مي‌نمود؛ محرومين و بيچارگان را حمايت مي‌كرد و در هر كاری رضای خدا را مي‌طلبيد.

دشمنان و كينه‌توزان، يقين داشتند: امام هيچ گامی به مصلحت و ميل آن‌ها برنخواهد داشت كه بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب شناخته، با او بزرگ شده و شاهد كودكی و جوانی و پيری او بودند. آن‌ها مي‌دانستند: امام در برابر امور خدايی بسيار سرسخت است و با شدت برخورد

مي‌كند. ضربات كوبنده‌ی او در ابتدای دعوت اسلامی را ديده بودند؛ آن هنگام كه سرهای بزرگانشان را درو مي‌كرد و مصيبت و اندوه را در خانه‌هايشان منتشر مي‌كرد. آن‌ها دشمن او بودند قبل از اين‌كه خليفه باشد و بعد از آن‌كه خليفه و حاكم آن‌ها شد.

لازم است حوادث بزرگی كه امام علی علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم صلی الله علیه و اله به آن مبتلا شد به طور عميق و دقيق بررسی شود و بر اساس تحقيقات علمی و فارغ از عواطف و احساسات و هواهای نفساني، ابعاد آن مورد توجه قرار بگيرد. اين حوادث در روند حوادث ديگر در جهان اسلام رها شده و مسكوت مانده‌اند و به همين دليل غرق در انبوه مشکلات شده است.

جای تأسف است كه در قرون اوليه، تاريخ اسلام نوشته نشده است تا تحقيقی آگاهانه و فراگير و دور از جريانات دينی پيرامون آن صورت گيرد.

در حقيقت به اين برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله صلی الله علیه و اله بايد توجه خاص شود و تحقيقی عميق درباره‌ی مسائل پوشيده‌ی آن انجام گيرد چون اين برهه از تاريخ، به قيد و بندهای دست و پاگير محدود شده و در هاله‌ای از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.

در عصر نهضت فكري، زمينه برای هرگونه تحقيق علمی آماده است؛ در واقع تمام راه‌ها باز و بستر فكری برای هر كار تحقيقی آماده است، مگر تاريخ اسلام كه در قيد و بند طائفه‌ای و تقليدهای كوركورانه‌ی موروثی قرار گرفته و به دور از تحقيق و دقت است.

مهم‌ترين حادثه‌ای كه در عصر اول اسلامی اتفاق افتاد ماجرای بني‌ساعده و شورای حكومتی بود كه در آن، سرنوشت ملت اسلامی و امور سرنوشت ساز، اهميت نداشت، بلكه رعايت مصالح شخصی و تمايلات خاص در آن مقدم بر ساير

امور بود. هدف اين شورا، دور كردن امام از حكومت، ابعاد حكومتی و از تمام امور متعلق به دولت اسلامی و امور سياسی و لشكری بود.

اين هدف به وضوح و روشنی محقق شد و امام خانه‌نشين و گوشه‌گير گرديد و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنين از پيشرفت، تحوّل و برتری بر همه‌ی عالم و تمام ملت‌های روی زمين كه او مي‌خواست.

جهان اسلام به دليل دور ماندن امام علیه السلام از رهبری امت با حوادث وحشتناكی روبرو شد، از فجيع‌ترين دردها و سخت‌ترين بلاها اين بود كه خلافت اسلامی كه سايه‌ی خدا در روی زمين است به دشمن‌ترين دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و اله و كينه‌توزترين افراد به او و خشمناك‌ترين مردم نسبت به اصول و ارزش‌های ديني، يعنی به بنی اميه رسيد.

بني‌اميه ضربات كوبنده‌ای بر اهل بيت و خاندان پيامبر وارد آوردند - خاندانی كه وديعه و مخزن علم آن حضرت بودند - شيعيان و طرفدارانشان را پراكنده كردند و فساد و خلاف را در زمين منتشر كردند.

پس از آن‌كه حكومت امويان در هم پيچيده شد و عباسيان بر حكومت مستولی شدند آن‌ها نيز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادی امت را به دست گرفته، به خوشگذرانی و عياشي‌های شبانه پرداختند. آن‌ها خشم خود را بر سر سادات علوی يا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ريختند و بسيار فجيع‌تر و هولناك‌تر از امويان با شيعيان رفتار كردند. بدون شك، تمام بحران‌ها و مصايبی كه مسلمانان در زمان حكومت‌های اموی و عباسی متحمل شدند، نشأت گرفته از شورای سقيفه بود كه ما در بحث‌های اين كتاب از آن استفاده مي‌كنيم.

امام علیه السلام نهال دست‌پرورده‌ی نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مباركی كه اصلش ثابت و شاخه‌هايش در آسمان است و هر وقت ديگران بخواهند با اجازه‌ی پروردگار، از ميوه‌ی آن مي‌توانند استفاده كنند.

تاريخ زندگی امام، ارتباط محكمی با سيره‌ی رسول الله صلی الله علیه و اله دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدنی از سيره و مبارزات پيامبر و نمونه‌ای اعلی برای اوست. او پشتوانه‌ی محكم برای پيامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتي‌ها بود؛ همگام با پيامبر در بزرگ‌ترين جهاد شركت كرد تا اسلام توانست روی پای خود بايستد؛ آگاهی را نشر داد؛ دروازه‌های انديشه و روشنايی را به روی زندگی گشود و برای نابودی جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.

شخصيت اين امام الهام گرفته و بزرگ، افكار علما و محققين مسلمان و غير مسلمان از همه‌ی اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمی و معارفی كه از او باقی مانده، همه را مات و مبهوت كرده است. نه شرق عربی او را شناخت و نه غير آن، همه در تحير و شگفتي‌اند از قضاوت‌های عجيب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنين آنچه از او به يادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فكر و بيان. ابن ابی الحديد مي‌گويد: «چه بگويم درباره مردی كه تمامی فضيلت به او نسبت داده مي‌شود، هر جماعتی به او مي‌رسد و هر طايفه‌ای او را جذب مي‌كند، او سردسته همه فضايل و منابع آن است، اوست رقيب ميدان مسابقه و برنده ميدان اسب‌دواني».

عالمان و اديبان درباره شخصيت او بحث‌های فراوانی كرده‌اند، ده‌ها كتاب از روش و سيره او و صدها مقاله از زندگی و آثارش نوشتند با اين وجود به تمام جوانب شخصيتی او پی نبردند و فقط به پرتوی از نور او پرداختند.

دست‌نوشته‌های عربی مملو از آثار شخصيتی امام و اندوخته‌های فكری و علمی اوست كه به صورت گنجينه‌ها و كتاب‌های خطی در كتابخانه‌های جهان موجود است.

به هر حال من شكی ندارم و يقين دارم كه هيچ عالمی هر چند كوشش هم بكند به كنه ذات و صفات عاليه و سطح علمی اين سرآمد بزرگ نمي‌تواند دسترسی پيدا كند، بلكه رسيدن به آن محال است.

در طول تاريخ، شخصيتی چون امام علیه السلام وجود ندارد كه درباره‌ی او اين اندازه اختلاف عقيده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتی دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عده‌ای در دوستی او افراط كرده، سخنان اغراق‌آميزی گفته، او را مدبر اين جهان و زندگي‌بخش انسان‌ها مي‌دانند. چون درباره‌ی زيادی علم، پاكی ذات، شجاعت بي‌نظير، رشادتش در جنگ‌ها و دفاعش از حق و حقيقت بسيار شنيدند و به خدايی او اعتقاد پيدا کردند.

گروه ديگری در دشمنی با او زياده‌روی كردند و به كفر و خروج او از دين حكم دادند به اين دليل که امام پدران آن‌ها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبي‌ها و پيروان خوارجند؛ همان افرادی که در لحظه‌ی پيروزی امام بر معاويه، او را وادار به پذيرش حكميت كردند. ياران معاويه قرآن‌ها را بر سر نيزه كردند و بدين وسيله فتنه ايجاد شد، امام فرمود: «اينها حيله و نيرنگ به كار گرفتند، و به قرآن ايمان ندارند، و به احكامش عمل نمي‌كنند»، اما آن‌ها جواب او را ندادند، شمشيرهايشان را كشيدند، نيزه‌هايشان را به سوی او گرفتند و او را وادار به پذيرش حكميت كردند، سپس چون متوجه شدند راهی كه رفته‌اند گمراهی است، به كافر بودن او حكم دادند، چون او اول موافقت كرده بود. امام علیه السلام آن‌ها را آزمود، به تعبير خود امام، او را متهم كردند و از همان وقت، امام در شهر كوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنه‌كاری از خوارج به شهادت رسيد.

بنابراين غلات، ناصبي‌ها و خوارج از هدايت اسلام خارج هستند و از دين به دورند و از هدايت قرآن بهره‌ای ندارند.

از انصاف و وفاداری به دور است كه از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمين شيخ هادی شريف القرشی رحمت الله عليه يادی نكنم، چون از كودكی تا کهنسالي، در همه حال، سختی و راحتی به من كمک كرد، در نيكی و احسان به من كوتاهی نكرد و در تحقيق و تأليف ياري‌ام نمود. از خداوند متعالي

درخواست عاجزانه دارم كه بهترين پاداش را به او عطا كند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.

شايسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجت‌الاسلام و المسلمين شيخ حسين خليفه قدردانی بکنم چون لطف هميشگی و تشويق‌های پی در پی او، مشوق من در خدمت به اهل بيت بود، از سعی و تلاشش در اين خصوص قدردانی مي‌كنم و از خداوند توفيق او را خواستارم.

همچنين لازم است به الطاف برادرم جناب حجت‌الاسلام و المسلمين سيد بزرگوار سيد جواد وداعی دامت بركاته اشاره كنم، كه به مكتب امام حسن علیه السلام خدمت بسيارى كرده و كمك‌هاى فراوانی نيز به من نموده است. از خداوند براى او اجر جزيل مي‌خواهم خداوند او را براى اهل علم ذخيره و حفظ کرده و به او توفيق عطا نمايد.

نجف اشرف

باقر شريف قرشی

18 محرم 1418 هجري

پیشگفتار

ديدگاه اسلام در مورد انسان، ديدگاهی همه جانبه و مبتنی بر درک عميق و كامل مسايل روانی او و ساختار شخصيتی وی مي‌باشد كه اسلام اين مسايل را به صورت علمی و دقيق بررسی كرده و برای آنها شيوه كاملی قرار داده كه آدمی را از انحراف و لغزش در كج راهه هايی كه باعث انحطاط او مي‌شود، جلوگيری مي‌كند.

تكوينی پرداخته و چنان با خواسته‌ها و خط مشي‌های فكری شان احاطه داشته، كه گويی خود از آنان بوده است. چنانكه در اين گفتار بدان اشاره مي‌كند:

«هر چند كه من مانند پيشينيان عمر نكرده‌ام اما در كارهای شان دقت نموده‌ام و در احوالشان انديشيده‌ام و در آثارشان سير نموده‌ام چونان كه خود يكی از آنان شده‌ام و اكنون كه دقت من در امور آنان به پايان رسيده، گويی با اول تا آخر آنان زندگی كرده و خوب و بد آنان را از يكديگر شناخته‌ام».

و امام علیه السلام بدين گونه برنامه‌های تربيتی را وضع نموده، كه ناشی از احاطه علمی آن حضرت به سعادت بشريت است.

انديشه فكری آن حضرت تنها منحصر به موضوعات تربيتی صرف نمي‌شود بلكه شامل همه مسايل هستي‌شناسی و زندگی مي‌شود همان گونه كه انديشه‌هايجاويدان آن حضرت از درخشان‌ترين سرمايه‌های ادبيات عربی و از گنجينه‌های انديشه اسلامی به شمار مي‌رود و دانشنامه‌های تاريخ و منابع و مآخذ ادبيات عرب با افتخار تمام از اين سرمايه، مملو گشته است. ما به خوانندگان گرامی نمونه‌هايی از آن را در محدوده اين كتاب همراه با توضيح و شرح مختصر و خلاصه تقديم مي‌داريم. اين پيش گفتار را به پايان مي‌بريم و از خداوند توفيق را مسألت مي‌نمايم.

نجف اشرف

باقر شريف قرشى

15 رمضان المبارک 1419 ه. ق

وصايای جاويدان او

اشاره

وصيت‌های امام علیه السلام به فرزندانش و بعضی از بزرگان صحابه، از اصول تربيت عاليه اسلامی است كه برای علو نفس و تهذيب و كمال آن و جلوگيری از گناه، و جرايمی كه انسان را تا سر حد بهايم سقوط مي‌دهد، وضع شده است.

وصايای امام علیه السلام دنيايی از فضايل و كمال و ادب است و حقش اين است كه روشی برای تربيت عموم مردم در دانشگاه‌ها و دانشكده‌ها در ممالک اسلامی باشد تا از آن دستورات عاليه اسلامی و مطالب ارزنده‌ای كه مبادی تمدن انسانی است به بهترين وجه، بهره مند شوند. اين از مهم‌ترين چيزهایی است كه امام علیه السلام در زمينه‌های اصلاح جامعه مقرر كرده و اساس تربيت است كه هر انسانی به آن اصلاح مي‌شود، ما بعضی از وصايای اين امام همام را كه از مهترين وصايای ایشان است، بيان مي‌كنيم.

وصيت او علیه السلام به امام حسن علیه السلام

اين وصيت جاويد و طلايي، وصیتی است كه امام علیه السلام علیه السلام آن را به فرزند پاكش امام حسن علیه السلام سبط رسول الله صلی الله علیه و اله هديه كرده و حامل پرتوی از نور نبوت و امامت است كه گمراه را ارشاد و حيران را هدايت مي‌نمايد و عقول را نور مي‌بخشد و جان را پاک مي‌كند و نظر به اهميت زياد آن به زبان‌های مختلف ترجمه شده و تعداد زيادی به آن شرح نوشته‌اند از جمله:

و ما متن وصيت كامل را كه امام آن را در شهركی به نام حاضرين از نواحی صفين در حال بازگشت از جنگ صفين نوشته، می آوریم. حضرت چنین می فرماید:

«منَ الوالدِ الفانِ، المقرِّ للزمانِ، المدبرِ العمُرِ، المُستسلمِ للدَّهر، الذَّام للدنيا، الساكنِ مساكنَ المَوتي، وَالظاعنِ عنها غداً، إلي المَولود المُؤمل ما لا يُدرك، السالكِ سبيلَ من قد هلكَ، غرضِ الأسقامِ، ورهينةِ الأيام، وَرَميةِ المصائبِ، وعبد الدُّنيا، وَتاجر الغرورِ، وَغريم المنايَا، وَأسير الموتِ، وحليفِ الهمومِ، وَقرين الاحزانِ، ونصبِ الافاتِ، وَصريع الشهواتِ، وخليفةِ الأمواتِ.

أما بعدُ، فإن فيما تبينتُ من إدبارِ الدُّنيا عني، وجموحِ الدَّهر عليَ، وإقبالِ الاخرة إليَّ، ما يزعُني عن ذكر من سوايَ، والإهتمامِ بما وَرائي، غير أني حيثُ تفرَّد بي دونَ هموم الناسِ همُّ نفسي، فصَدفني رأيي، وَصَرفني عن هوايَ، وَصرح لي محضُ أمري، فأفضَي بي الي جدٍّ لا يكونُ فيه لعبٌ، وصدقٍ لا يشوبهُ كذبٌ. و وجدتكَ بعضي، بل وجدتكَ كُلي، حتَّي كأن شيئاً لو أصابكَ أصابَني، وكأنَّ الموتَ لو أتاكَ أتاني، فَعناني من أمركَ ما يَعنيني من أمرِ نفسي، فكتبتُ اليكَ كتابي مستظهراً به إن أنا بقيتُ لكَ أو فَنيتُ...».

«از پدری فاني، معترف به گذر زمان، که زندگی را پشت سرنهاده و تسلیم در سپری شدن دنيا ، سكن گزيده در جايگاه گذشتگان و كوچ

كننده فردا؛ به فرزندی که آرزومند چيزی است که به دست نمي‌آيد ورونده راهی است كه به نيستی ختم مي‌شود. هدف بيماري‌ها در دنيا ، در گرو روزگار، در تيررس مصايب، گرفتار دنيا، سودا كننده دنيای فريبكار، وام دار نابودي‌ها، اسير مرگ، هم سوگند رنج‌ها، هم نشين اندوهها، آماج بلاها، به خاک افتاده درخواهش‌ها، و جانشين گذشتگان است.

پس از ستايش پروردگار، همانا گذشت عهد و چيرگی روزگار و روی آوردن آخرت، مرا از ياد غير خودم بازداشته و تمام توجه مرا به آخرت كشانده است كه به خويشتن فكر مي‌كنم و از غير خودم روی گردان شدم و نظرم را از ديگران گرفت و از پيروی خواهش‌ها باز گرداند و حقيقت كار مرا نماياند و مرا به راهی كشاند كه شوخی بر نمي‌دارد و به حقيقتی رساند كه دروغی در آن راه ندارد. و تو را ديدم كه پاره تن من بلكه همه جان من

هستی آن گونه كه اگر آسيبی به تو رسد، به من رسيده است و اگر مرگ به سراغ تو آيد، زندگی مرا گرفته است. پس كار تو را كار خود شمردم و نامه‌ای برای تو نوشتم تا رهنمون تو در سختي‌های زندگی باشد. حال من زنده باشم يا نباشم».

اين مقطع از كلام امام علیه السلام حاكی از امور ذيل است:

اول: توجه امام علیه السلام به فنا و سپری شدن عمرش؛ چرا که ایشان در سن پيری بوده و ناچار به عزيمت از دار فانی به سرای جاويد و بقا بود.

دوم: حاكی از تمايلات مولود در دنيا است و آن چه از مشكلات كه در دنيا با آن روبرو است. از جمله:

1- هدف مصيبات و محنت مشكلات است.

2- بنده دنيا و تاجر غرور است.

3- اسير مرگ است و نمي‌داند كی از اين دنيا كوچ مي‌كند.

4- انسان در اين دنيا قرين به غم و غصه است.

5- او جانشين مردگان است آن كسانی كه قبل از او بودند او را جانشين كرده و ناچار است آن كسی را كه بعد از او مي‌آيد، جانشين نمايد.

سوم: امام علیه السلام يقين كرد به پشت كردن دنيا از او و روی كردن آخرت به او؛ چيزی كه او را از همه كارها بر مي‌گرداند و وادار مي‌كند كه در جميع امورش به جد و جهد و نه به بازی بنگرد.

چهارم: امام دوستی ومحبتش را به فرزندش امام حسن علیه السلام ابراز داشته و مي‌فرمايد: او قسمتی از من بلكه كل و به منزله من است برای همین همچون امور خود، به امور وی اهميت مي‌دهد، و لذا نصايح ذيل را متوجه او مي‌كند:

امام فرمود:

فإني أوصيكَ بتقوي اللهِ - أي بنيَّ - ولزومِ أمره، وَعمارةِ قلبكَ بذكرهِ، والاعتصامِ بحبلهِ، وأيُّ سببٍ أوثقُ من سببٍ بينكَ وبينَ اللهِ إنَّ أنتَ أخذتَ بهِ!...

پسرم، همانا تو را به ترس از خدا سفارش مي‌كنم كه پيوسته در فرمان او باشی و دلت رابه ياد خدا زنده كنی و به ريسمان او چنگ زني. چه وسيله‌ای مطمئن‌تر از رابطه تو با خداست اگر سررشته آن را در دست‌گيري.

و اين كلمات طلايی چيزی است كه انسان را به خدای متعال نزديک مي‌كند و موجب آبادی دلها می گردد. و محكم‌ترين آن، تقوای الهی و لزوم اطاعت امر او، و به ريسمان محكم او چسبيدن است و چه وسيله‌ای محكم‌تر از ريسمان خدا است كه موجب قرب به خدا و خشنودی او مي‌گردد.

و امام به وصيت خود به فرزندش امام حسن علیه السلام ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

أحي قلبكَ بالموعظةِ، وأمتهُ بالزهادةِ، وقوَّة باليقينِ، ونورهُ بالحكمةِ، وذللهُ بذكرِ

الموتِ، وَقررهُ بالفناءِ، وبصرهُ فجائعِ الدُّنيا، وحذرهُ صولةَ الدهرِ وفحشَ تقلبِ الليالي وَالأيامِ، واعرض عليهِ أخبارَ الماضينَ، وذكرهُ بما أصابَ من كانَ قبلكَ من الأولينَ، وسر في دِيارهم وآثارِهم، فانظُر فيما فعلُوا وعمَّا انتقلوا، وأينَ حلوا ونزَلوا! فإنكَ تجدُهم قدانتقلوا عنِ الأحبةِ، وحلوا ديارَ الغُربةِ، وكأنكِ عن قليلٍ قد صِرت كأحدِهم، فأصلح مثواكَ، ولا تبِع آخرتكَ بدُنياك، ودعِ القولَ فيما لا تعرفُ، والخطابَ فيما لم تُكلف.

وأمسك عن طريقٍ إذا خِفتَ ضلالتهُ، فإنَّ الكفَّ عندَ حيرةِ الضلالِ خيرٌ من ركوبِ الأهوالِ.

وأمُر بالمعروفِ تكن من أهلهِ، وأنكرِ المُنكرَ بيدكَ و لسانكَ، و باين من فَعلهُ بِجهدكَ، وجاهِد في الله حقَّ جهادهِ، ولا تأخذكَ في الله لومةُ لائمٍ.

وخضِ الغمراتِ للحقِّ حيثُ كانَ، و تفقَّه في الدينِ، وعوِّد نفسَك التصبُّر علي المكرُوه، و نِعم الخلُقُ التصبُّر في الحقِّ! وألجي‌ء نفسكَ في الأمورِ كلهَا إلي إلهكَ، فإنكَ تُلجئها إلي كهفٍ حريزٍ، ومانعٍ عزيزٍ.

وَأخلص في المسألةِ لربِّك، فإنَّ بيدهِ العطاءَ والحِرمان، وأكثرِ الاستخارةَ، وتفهَّم وصيتي، وَلا تذهبنَّ عنكَ صفحاً، فإنَّ خيرَ القولِ ما نفعَ. وَ اعلم أنَّه لا خيرِ في علمٍ لا ينفعُ، ولا يُنتفعُ بعلمٍ لا يحقُّ تعَلمهُ...

دلت را با اندرز نيكو زنده كن، هوای نفس را بي‌اعتنايی به حرام بميران، جان را با يقين نيرومند كن و با نور حكمت روشنايی بخش و با ياد مرگ آرام كن. به نابودی از او اعتراف گير و با بررسی تحولات ناگوار دنيا، خود را آگاهی بخش و از دگرگونی روزگار و زشتي‌های گردش شب و روز، او را

بترسان. تاريخ گذشتگان را بر او بنما و آن چه كه بر سر پيشينيان آمده است به يادش آور در ديار و آثار ويرانِ رفتگان گردش كن و بينديش كه آنها چه كردند؟ از كجا كوچ كرده و در كجا فرود آمدند، از جمع دوستان جدا شده و به ديار غربت سفر كردند. گويا زمانی نمي‌گذرد كه تو هم يكياز آناني، پس جايگاه آينده را آباد كن. آخرت را به دنيا نفروش و آنچه را نمي‌دانی نگو و آن چه را بر تو لازم نيست، بر زبان نياور.

و در جاده‌ای كه از گمراهی آن مي‌ترسی قدم نگذار زيرا خودداری به هنگام سرگردانی و گمراهي، بهتر از سقوط در تباهي‌ها است.

به نيكي‌ها امر كن و خود نیز نيكوكار باش و با دست و زبان بدی ها را انكار كن و بكوش تا از بدكاران دور باشی و در راه خدا آن گونه كه شايسته است، تلاش كن، و هرگز سرزنش ملامت گران تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد.

برای حق در مشكلات و سختي‌ها غوطه ور شو. شناخت خود را در دين به كمال برسان. خود را برای استقامت برابر مشكلات عادت ده كه شكيبايی در راه حق، عادتی پسنديده است.

در تمام كارها خود را به خدا واگذار كه به پناهگاه مطمئن و نيرومندی رسيده‌ای در دعا با اخلاص پروردگارت را بخوان كه بخشيدن و محروم كردن به دست او است و از خدا، فراوان درخواست خير و نيكی داشته باش، وصيت مرا به درستی درياب و به سادگی از آن نگذر زيرا بهترين سخن آن است كه سودمند باشد، بدان علمی كه سودمند نباشد، فايده‌ای نخواهد داشت و دانشی كه سزاوار يادگيری نيست، سودی ندارد.

و اين مقطع حاوی امور بسيار مهمی در تربيت نفس و غير آن از وسايل اصلاح است . از این قرار است:

اولا- وسايل اصلاح نفس:

امام عليه علیه السلام به وسايلی كه انسان با آن بر نفس خود تسلط پيدا مي‌كند و هوا و هوس خود را لگام مي‌كند، اشاره فرمودند و آن اين است:

1- موعظه: شكی نيست كه موعظه موجب صفای نفس و مهم‌ترين دارو برای علاج آن است.

2- زهد: در تمايلات زندگی و اعراض از شهوات، نفس را از آلودگي‌های اين دنيا پاک مي‌كند.

3- حكمت: شكی نيست كه تامل در آن عقل را نورانی و نفس را صفا مي‌دهد.

4- ياد مرگ: نفس را ذليل و از ارتكاب محارم و گناه جلوگيری می كند.

5- تفكر درباره فجايع دنيا: توجه و تفكر درباره فجايع دنيا و مشكلات آن و گرفتاري‌های آن از مهم‌ترين وسايل تربيت روحی است كه به تهذيب نفس دعوت مي‌كند.

6- اخبار گذشتگان: امام دعوت مي‌كند به بررسی تاريخ امت‌های گذشته و غير آن‌ها؛ زيرا انسان درک مي‌كند كه آن‌ها از اين دنيا رخت بربستند و به ديار غربت رفتند. بنابراين هر انسانی بر روی اين كره لاجرم بايد اين سرنوشت را طی كند.

اين بود بعضی از عواملی كه امام بزرگوار علیه السلام آن را برای علو نفس ذكر كرده است.

دوم - فضايل و آداب:

و اين مقطع شامل فضايل و آدابی است كه انسان با آن، به عظمت مي‌رسد از جمله:

1- اجتناب از قول در آنچه انسان آن را نمي‌داند چرا که ارتکاب چنین کاری، نقص و از نادانی است زيرا پاسخی بر خلاف واقع دريافت مي‌كند.

2- عدم شتاب در انجام کاری كه تكليفی در آن ندارد زيرا شتاب در آن از كارهای زايد است.

3- ترک سلوک در طريقی كه بيم گمراهی است زيرا او را در گمراهی قرار مي‌دهد و موجب پشيمانی است.

4- امر به معروف و نهی از منكر، كه در آن صلاح جامعه است.

5- جهاد در راه خدا.

6- فرورفتن در مشكلات و مصائب برای احقاق حق و تفقه در دين و شناخت احكام خدا متعال.

7- صبر بر مكروه.

8- پناه بردن به خدای متعال در جميع امور و احوال؛ زيرا بخشش و حرمان به دست او است.

9- استخاره و آن واگذار كردن رای در همه امور به خدای متعال است تا انسان بر كارش بينا باشد.

امام حكيم به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

أي بني! إني لمَّا رأيتني قد بلغتُ سناً ورأيتني أزدادُ وهناً، بادرتُ بوصيتي إليكَ، وأوردتُ خصالاً منها قبلَ أن يَعجلَ بي أجلي دونَ أن أفضيَ إليكَ بما في نفسي، أو أن أنقصَ في رأيي كما نُقصتُ في جسمي، أو يَسبقني إليكَ بعضُ غلباتِ الهوي و فتنِ الدنيا، فتكونَ كالصعبِ النفورِ، وإنَّما قلبُ الحدثِ كالأرضِ الخاليةِ ما ألقيَ فيها من شيءٍ قبلتهُ.

فبادرتكَ بالأدبِ قبلَ أن يقسو قلبكَ، ويشتغلَ لبُّك، لتستقبلَ بجدِّ رأيكَ من الأمر ما قد كفاكَ أهلُ التجاربِ بُغيتهُ وتجربتهُ، فتكونَ قد كُفيتَ مؤونةَ الطلبِ، وعوفيتَ من علاج التجربةِ، فأتاكَ من ذلكَ ما قد كنَّا نأتيهِ، واستبانَ لكَ ما رُبَّما أظلم علينا منهُ...

پسرم، هنگامی كه ديدم ساليانی از من گذشت و توانايی ام رو به كاستی رفت به نوشتن وصيت برای تو شتاب كردم وارزش‌های اخلاقی را برای تو بر شمردم، پيش از آن كه اجل فرا رسد و رازهای درونم را به تو منتقل نكرده باشم و در اندیشه ام نقصانی پديد آيد چنان كه در جسمم پديد آمد و پيش از آن كه خواهش ها و دگرگوني‌های دنيا به تو هجوم آورند و پذيرش و اطاعت مشكل گردد. زيرا قلب نوجوان چونان زمين كاشته نشده، آماده پذيرش هر بذری است كه در آن پاشيده شود.پس در تربيت تو شتاب كردم پيش از آن كه دل تو سخت شود و عقل تو به چيز ديگری مشغول گردد تا به استقبال كارهايی بروی كه صاحبان تجربه به زحمت، آزمون آن را كشيده‌اند و تو را از تلاش ويافتن بی نياز ساخته‌اند و آن چه از تجربيات آنها نصيب ما باشد به تو هم رسيده و برخی از تجربياتی كه بر ما پنهان مانده بود برای شما روشن گردد.

امام بزرگوار علیه السلام در حديثش بيان مي‌كند كه او از لحاظ سن در آستانه پيری است و سستی و ضعف در جسم او راه يافته؛ لذا اقدام به ثبت وصيت به فرزندش امام حسن علیه السلام نموده است. اين وصيت نمونه‌ی حكمت و تجربه و نصايحی است كه به تمام شؤون زندگی مربوط می‌شود و می توان آن را والاترين روش تربیتی دانست.

به هر حال امام در حالی اقدام به وصيت فرزندش می نماید كه او در عنفوان جوانی است و او را قبل از اينكه به اين سن برسد با آداب و حكمت، تربيت مي‌نمايد و كرامات نفس خود را به او افاضه مي‌كند تا برای او الگویی باشد.

امام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

أي بني، إني وإن لم أكن عمرتُ عمرَ من كان قبلي، فقد نظرتُ في أعمالهِم، وفكرتُ في أخبارِهم، وسرتُ في آثارِهم، حتَّي عدتُ كأحدهِم، بَل كأني بما انتَهي إلي

مِن أمورهِم قد عُمرتُ مع أوَّلهم إلي آخرهم، فعرفتُ صفوَ ذلكَ من كدرهِ، ونفعهُ من ضررهِ، فاستخلصتُ لكَ من كلِّ أمرٍ نخيلهُ، وتوخيتُ لكَ جميلهُ، وصرفتُ عنكَ مجهولهُ، ورأيتُ حيثُ عَناني مِن أمركَ ما يَعني الوَالدَ الشفيقَ، وأجمعتُ عليه من أدبكَ أن يكونَ ذلك وأنتَ مقبلُ العمرِ ومقتبلُ الدَّهر، ذُو نيةٍ سليمةٍ، ونفسٍ صافيةٍ، وأن أبتدئكَ بتعليمِ كتابَ الله عزوجل وتأويلهِ، و شرائعِ الإسلامِ و أحكامهِ، و حلالهِ و حرامهِ، لا أجاوزُ ذلكَ بكَ إلي غيرهِ، ثمَّ أشفقتُ أن يلتبسَ عليك، ما اختلفَ الناسُ فيهِ من أهوائهم وَ آرائِهم مثلَ الذي التبسَ عليهم، فكانَ إحكامُ ذلكَ علي ما كَرهتُ من تنبيهكَ لهُ أحبَّ إليَ منإسلامِكَ إلي أمرٍ لا آمنُ عليكَ به الهَلكةَ، ورَجوتُ أن يُوفِّقكَ اللهُ فيهِ لِرشدكَ، و أن يَهديكَ لِقصدكَ، فعهدتُ إليَكَ وصيَّتي هذهِ...

فرزندم، درست است كه من به اندازه پيشينيان عمر نكرده‌ام اما در كردار آنها نظر افكنده‌ام و در اخبارشان انديشيدم و در آثارشان سير كردم تا آنجا كه گويا يكی از آنان شده‌ام بلكه با مطالعه تاريخ آنان گويا از اول تا آخر عمرشان با آنان بوده‌ام پس قسمت‌های روشن و شيرين زندگی آنان را از دوران تيرگی شناختم و زندگانی سودمند آنان را با دوران زيانبارش شناسايی كردم سپس از هر چيزی مهم و ارزشمند آن را و از هر حادثه‌ای زيبا و شيرين آن را برای تو برگزيدم و ناشناخت‌های آنان را دور كردم پس آن گونه كه پدری مهربان نيكي‌ها را برای فرزندش مي‌پسندد من نيز بر آن شدم تو را با خوبي‌های تربيت كنم زيرا در آغاز زندگی قراردادی تازه به روزگار روی آورده‌ای نيتی سالم و روحی با صفا داري.

پس در آغاز تربيت تصميم گرفتم تا كتاب خدای توانا و بزرگ را همراه با تفسير آيات به تو بياموزم و شريعت اسلام و احكام آن را از حلال و

حرام به تو تعليم دهم و به چيز ديگری نپردازم، اما از آن ترسيدم كه مبادا رأی و هوايی كه مردم را دچار اختلاف كرد و كار را بر آنها شبهه ناک ساخت به تو نيز هجوم آورد گرچه آگاه كردن تو را نسبت به اين امور خوش نداشتم اما آگاه شدن واستوار ماندنت را ترجيح دادم تا تسليم هلاكت‌های اجتماعی نگردی واميدوارم خداوند تو را در رستگاری پيروز گرداند. و به راه راست هدايت فرمايد بنابراين وصيت خود را اينگونه تنظيم كرده‌ام..

امام علی علیه السلام در اين وصيت، برگزیده تجارب و خلاصه نصایحی را که از امت‌های گذشته اخذ كرده، به فرزند پاكش تقديم مي‌كند و مي‌فرمايد اگر چه با آنها نبودهولی به تاريخ واحوال شان نگريسته و از اسباب سعادت و شقاوت آنها مطلع شده است.

و مهم‌ترين قسمت در اين مقطع تعليم فرزندش كتاب خدا و تفسير آن و اخذ احكام و شناخت حلال و حرام آن است.

امام در ادامه وصیتش مي‌فرمايند:

وَاعلم يا بُني! أنَّ أحبَّ ما أنتَ آخذٌ به إليَّ من وَصيَّتي تقوي اللهِ والاقتصارُ علي ما فرَضهُ الله عليكَ، والأخذُ بما مضي عليهِ الأولونُ من آبائكَ، وَالصَّالحونَ من أهلِ بيتكَ، فإنَّهم لم يَدعوا أن نظروا لأنفسهِم كما أنتَ ناظرٌ، وفكَّروا كما أنتَ مفكِّر، ثم رَدهُم آخرَ ذلكَ إلي الأخذِ بما عرفُوا، والإمساكِ عمَّا لم يِكلفوا، فإن أبَت نفسُكَ أن تقبلَ ذلك دونَ أن تعلم كمَا علِموا فليكُن طلبُكَ ذلكَ بتفهُّم وتعلُّم، لا بتورُّط الشُّبهات، وعلقِ الخصُومات. وابدأ قبلَ نظركَ في ذلكَ بالاِستعانةِ بإلهكَ، والرَّغبةِ إليه في توفيقِك، وترك كلِّ شائبةٍ أولجتكَ في شبهةٍ، أو أسلمتكَ إلي ضلالةٍ. فإن

أيقنتَ أن قد صفا قلبكَ فخشعَ، وتمَّ رأيكَ فاجتمعَ، وكانَ همُّكَ في ذلكَ هماً واحداً، فانظر فيما فسَّرتُ لك، وإن لم يجتمع لكَ ما تحبُّ من نفسكَ، وفراغِ نظركَ وفكركَ، فاعلم أنكَ إنما تخبطُ العشواءَ، وتتوَّرط الظلماءَ. وليسَ طالبُ الدِّين من خبطَ أو خلطَ، و الإمساكُ عن ذلكَ أمثلُ ...

فرزندم، بدان آن چه بيشتر از به كارگيری وصيتم دوست دارم، ترس از خدا و انجام واجبات و پيمودن راهی است كه پدران و صالحان خاندانت پيموده‌اند زيرا آنان آن گونه كه تو در امور خويشتن نظر مي‌كنی در امور خويش نظر داشتند و همان گونه كه تو درباره خويشتن مي‌انديشي، نسبت به خودشان مي‌انديشيدند و تلاش آنان در اين بود كه آن چه را شناختند، انتخاب كنند و از آن چه تكليف ندارند روی گردانند و اگر نفستو در پذيرفتن سرباز زند و خواهد چنان كه آنان دانستند، بداند. پس تلاش كن تا درخواست‌های تو از روی درک و آگاهی باشد نه آن كه به شبهات روی آوری و از دشمن‌ها كمك‌گيري. و قبل از پيمودن راه پاكان از خداوند ياری بجوی و در راه او با اشتياق عمل كن تا پيروز شوی و از هر كاری كه تو را به شک و ترديد اندازد يا تسليم گمراهی كند بپرهيز. و چون يقين كردی دلت روشن و فروتن شد و انديشه‌ات گرد آمد وكامل گرديد و اراده‌ات به يک چيز متمركز گشت پس انديشه كن در آن چه كه برای تو تفسير مي‌كنم اگر در اين راه آن چه را دوست مي‌داری فراهم نشد و آسودگی فكر و انديشه نيافتی بدان كه راهی را كه ايمن نيستی مي‌پيمايی و در تاريكی ره مي‌سپاري، زيرا طالب دين نه اشتباه مي‌كند و نه در ترديد و سرگردانی است كه در چنين حالتی خودداری بهتر است.

از بندهای اين مقطع از كلام امام علیه السلام به شرح زير است:

1- وصيت به تقوای الهی كه سبب نجات در دنيا و آخرت است.

2- انجام واجبات الهی و ترک محرمات.

3- اخذ سيره صالحين و متقين از گذشتگان صالح از اهل بيت نبوت و معدن رسالت.

4- طلب كمک از خدای متعال در تمام امور و طلب توفيق از او.

5- ترک تمام شبهه‌ها كه انسان را در شبهات فرو ببرد و او را گمراه كند...

امام علیه السلام مي‌فرمايد:

فتفهَّم يا بُني! وصيتي، واعلم أنَّ مالكَ الموتِ هوَ مالكُ الحياةِ، وأنَّ الخالقَ هو المُميتُ، وأنَّ المفني هو المعيدُ، وأنَّ المُبتلي هو المعافي، وأنَّ الدنيا لم تكن لِتستقرَّ إلاَّ علي ما جعلها اللهُ عليهِ من النَّعماء، والابتلاءِ والجزاءِ في المعادِ، أو ما شاءَ مما لا تعلمُ، فإنّ أشكلَ عليكَ شيءٌ من ذلكَ فاحملهُ علي جهَالتكَ، فأنكَ أولُ ما خلقتَ به جاهلاً ثمَّ عُلمتَ، وما أكثرَ ما تجهلُ من الأمر! ويتحيرُ فيه رأيكَ، ويضلُّ فيه بصرُك ثمَّ تبصرهُ بعد ذلك! فاعتصم بالذي خلقكَ ورَزقكَ وسوَّاكَ، وليكُن لهُ تعبُّدكَ وإليهِ رغبتكَ، ومنهُ شفقتُكَ - أي خوفك...

فرزندم، در وصيت من درست بينديش، بدان كه در اختيار دارنده مرگ همان است كه در زندگی در دست او و پديد آورنده موجودات است. هم او مي‌ميراند و نابود كننده همان است كه دوباره زنده مي‌كند و آن كه بيمار مي‌كند شفا نيز مي‌دهد بدان كه دنيا جاودانه نيست و آن گونه كه خدا خواسته است برقرار است از عطا كردن نعمت‌ها و انواع آزمايش‌ها و پاداش دادن در معاد و آن چه را كه او خواسته است و تو نمي‌داني، اگر درباره جهان و تحولات روزگار مشكلی برای تو پديد آمد آن را به عدم

آگاهی ارتباط ده زيرا تو ابتدا با ناآگاهی متولد شدی و سپس علوم را فرا گرفتی و چه بسيار است آن چه را كه نمي‌دانی و خدا مي‌داند كه انديشه‌ات سرگردان و بينش تو در آن راه ندارد سپس آنها را مي‌شناسي، پس به قدرتی پناه ببر كه تو را آفريده روزی داده و اعتدال در اندام تو آورده است بندگی تو فقط برای او باشد و تنها اشتياق او را داشته باش و تنها از او بترس.

امام علیه السلام در اين مقطع جميع حوادث جاری و امور عالم را به دست خالق عظيم می داند که او مالک زندگی و مالک مرگ است و بر انسان است همه امور خود را به او واگذار كند و به غير او پناه نبرد. كما اينكه بيان مي‌كند كه دنيا در حال تغيير است و بر يک حال باقی نمي‌ماند به طوری كه مي‌بينيم خوشبختی انسان همراه با رنج و مشقت است كما اينكه جزای كسی كه كار خيری انجام دهد يا شری از او سر زند در معادش و در روز حشرش داده مي‌شود.

امام علیه السلام به نصيحتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:واعلم يا بِني! أنَّ أحداً لم يُنبي‌ء عن اللهِ سبحانهُ كما أنبأَ عنهُ الرَّسول صلی الله علیه و اله فارضَ به رائداً، فإني لم آلكَ نصيحةً. و إنَّكَ لن تبلغَ في النظرِ لنفسكَ - وإن اجتهدتَ - مبلغ نظري لك...

بدان فرزندم، هيچ كس چون رسول خدا صلی الله علیه و اله از خدا آگاهی نداده است رهبری او را پذيرا باش و برای رستگاری راهنمايی او را بپذير همانا من از هيچ كس اندرزی برای تو كوتاهی نكردم و تو هر چه قدر كوشش كنی و به اصلاح خويش بينديشی همانند پدرت نمي‌توانی باشي.

و در اين كلمات امام علیه السلام بيان كرده است كه رسول اعظم صلی الله علیه و اله طوری از خدا خبر داده است كه احدی قبل از او خبر نداده است او از قدرت بی منتهای او و از

علمش و از صفات ثبوتيه و سلبيه او خبر داده و او قهرمان توحيد و دعوت كننده بزرگ به سوی خدا در روی زمين است و لازم است كه برای نجات او را پيشوا و هادی و مرشد انتخاب كني. و امام به وصيت خويش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

واعلم يا بُنيَّ! أنهُ لو كانَ لربكَ شريكٌ لأتتكَ رسُلهُ، ولرأيتَ آثارَ ملكهِ وسلطانهِ، ولعرفتَ أفعالهُ وصفاتهِ، ولكنهُ إلهٌ واحدٌ كمَا وصفَ نفسهُ، لا يُضادُّه في ملكهِ أحدٌ، ولا يزولُ أبداً ولم يَزل. أولٌ قبلَ الأشياء بلا أوَّليةٍ، و آخرٌ بعدَ الأشياءِ بلا نهايةٍ. عظمَ عن أن تثبتَ ربُوبيتهُ بإحاطةِ قلبٍ أو بصرٍ، فإذا عرفتَ ذلكَ فافعل كما يَنبغي لمثلك أن يفعلهُ في صغرِ خطرهِ، وقلةَ مقدرتهِ، وكثرةِ عجزه، وعظيمِ حاجتهِ إلي ربه، في طلبِ طاعتهِ، والخشيةِ من عقوبتهِ، والشفقةِ من سُخطه؛ فإنهُ لم يأمركَ إلا بحسنٍ، ولم ينهكَ إلا عن قبيحٍ..

فرزندم، اگر خدا شريكی داشت پيامبران او نيز به سوی تو مي‌آمدند و آثار قدرتش را مي‌ديدی و كردار و صفاتش را مي‌شناختی اما خدا، خدايياست يگانه همان گونه كه خود توصيف كرد هيچ كس در مملكت داری او نزاعی ندارد نابود شدنی نيست و همواره بوده است.

او هر چيزی است كه آغاز ندارد و آخر هر چيزی كه پايان نخواهد داشت.

برتر از آن است كه قدرت پروردگاری او را فكر و انديشه درک كند، حال كه اين حقيقت را دريافتی در عمل بكوش آن چنان كه همانند تو سزاوار است بكوشد كه منزلت آن اندک و توانايي‌اش ضعيف و ناتوانيش بسيار و اطاعت خدا را مشتاق و از عذابش ترسان و از خشم او گريزان است زيرا خدا تو را جز به نيكوكاری فرمان نداده است و جز از زشتي‌ها نهی نفرموده است.

در اين مقطع طلايی امام علیه السلام بعضی از قضايای توحيد را بيان مي‌كند:

1- حضرت هر گونه شریک را از خدای متعال در خلقت عالم وجود نفی می کندو خداوند متعال را دارنده احاطه به جميع امور موجودات می داند چرا که اگر خدای متعال شريكی داشت، پيامبران او هم آمده بودند و آثار ملكی كه دلالت بر وجودش بود، ظاهر شده بود و ما آن را ديده بوديم. در حالی که چنین چیزی واقع نشده است پس در عالم خدايی جز خدای يكتا وجود ندارد و شريكی برای او نيست.

2- خدای متعال آفريننده است كه آغازی برای وجودش نيست كما اينكه او آخر بدون نهايت است که تفصيل اين بحث‌ها در كتب كلام است.

3- خالق عظيم بزرگتر از آن است كه دل‌ها و بصيرت‌های محدود بتوانند به شناخت او احاطه پيدا كنند.

همچنین امام در آخر این بخش به او امر و نواهی كه از شارع صادر مي‌شود اشاره كرده است و علمای اماميه و معتزله بر اين عقيده‌اند كه آن چه شارع امر كرده نيكو و بر مصلحت بندگان است و نهی نكرده است از چيزی مگر آن كه آن زشت و در راستای ضرر و فساد جامعه بوده است..

امام علیه السلام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:يا بُنيَّ! إني قد أنبَأتكَ عن الدنيا وحالِها، وزَوالها وانتقالِها، وأنبأتكَ عن الاخرةِ وما اُعدَّ لأهلها فيها، وضربتُ لكَ فيهما الأمثالَ، لتعتبرَ بها، وتحذُوَ عليها. إنَّما مثلُ من خبرَ الدُّنيا كمثلِ قومٍ سفرٍ نبا بهم منزلٌ جديبٌ، فأموا منزلاً خصيباً وجناباً مريعاً، فاحتمَلوا وعثَاءَ الطريقِ، وفراقَ الصديقِ، وخشونةَ السفر، وجُشوبَةَ المَطعمِ، ليأتوا سعةَ دارهم، ومنزلَ قرارِهم، فليسَ يجدونَ لشيءٍ من ذلكَ ألماً، ولا يرونَ نفقةً فيهِ مغرماً. ولا شيء أحبُّ إليهم مما قَربَهم من منزِلهم، وأدناهم من مَحلتهم.

ومثلُ من اغترَّ بها كمثلِ قومٍ كانوا بمنزلٍ خصيبٍ، فنبا بهِم إلي منزلٍ جديبٍ، فليسَ شيءَ أكرهَ إليهم ولا أفظعَ عندهُم من مفارقةِ ما كانوا فيه، إلي ما يهجُمونَ عليهِ، ويَصيرونَ إليهِ.

ای فرزندم، من تو را از دنيا و تحولات گوناگونش و نابودی و دست به دست گرديدنش آگاه كردم و از آخرت و آن چه برای انسان‌ها در آن‌جا فراهم است اطلاع دادم و برای هر دو مثال‌ها زدم تا بپذيری و راه و رسم زندگی بياموزی همانا داستان آن كس كه دنيا را آزمود چونان مسافرانی است كه در سر منزلی بي‌آب و علف و دشوار اقامت دارند و قصد كوچ كردن به سرزمينی را دارند كه در آن‌جا آسايش و رفاه فراهم است. پس مشكلات راه را تحمل مي‌كنند و جدايی دوستان را مي‌پذيرند و سختی سفر و ناگواری غذا را با جان و دل قبول مي‌كنند تا به جايگاه وسيع و منزل گاه امن با آرامش قدم بگذارند و از تمام سختي‌های طول سفر احساس ناراحتی ندارند و هزينه‌های مصروف شده را غرامت نمي‌شمارند و هيچ چيز برای آنان دوست داشتنی نيست جز آن كه به منزل امن و محل آرامش برسند.اما داستان دنيا پرستان مانند گروهی است كه از جايگاهی پر از نعمت مي‌خواهند به سرزمينی خشک و بی آب و علف كوچ كنند پس در نظر آنان چيزی ناراحت كننده‌تر از اين نيست كه از جايگاه خود جدا مي‌شوند و ناراحتي‌ها را بايد تحمل كنند.

امام علیه السلام در اين مقطع از نابودی دنيا و زوال آن و جاويد بودن آخرت و بقای آن اشاره فرموده است و فرزند خوا را از دوستی دنيا و مغرور شدن به آن برحذر داشته و بعضی مثل‌ها را در اين باره آورده و دنيا را چون سرابی تشبيه كرده است.

امام در ادامه می فرمایند:

يا بُنيَّ! اجعل نفسكَ ميزاناً فيما بينكَ و بينَ غيركَ، فأحبب لغيركَ ما تُحبُّ لنفسكَ، واكرَهُ لهُ ما تكرهُ لها، ولا تظلِم كما لا تُحبُّ أن تُظلمَ، وأحسِن كما تُحبُّ أن يُحسنَ إليكَ، واستقبِح من نفسكَ ما تَستقبحهُ من غيركَ وارضَ من النَّاسِ بما ترضاهُ لهم من نفسكَ، ولا تقُل ما لا تَعلمُ وإن قلَّ ما تعلمُ، ولا تقُل ما لا تُحبُّ أن يقالَ لكَ.

واعلم أنَّ الأعجابَ ضدُّ الصَّواب، وآفةُ الألبابِ. فاسعَ في كدحكَ، ولا تكُن خازناً لغيرِكَ، وإذا أنتَ هديتَ لِقصدِكَ فكن أخشعَ ما تكونُ لربِّك...

ای فرزندم، نفس خود را ميزان ميان خود و ديگران قرار ده پس آن چه را كه برای خود دوست داری برای ديگران نيز دوست بدار و آن چه را برای خود نمي‌پسندی برای ديگران نپسند. ستم روا مدار، آن گونه كه دوست نداری به تو ستم شود. نيكوكار باش آن گونه كه تو دوست داری به تو نيكی كنند و آن چه را كه برای ديگران زشت مي‌داری برای خود نيز زشت بشمار و چيزی را برای مردم بپسند كه برای خود مي‌پسندي، آن چه نمي‌دانی نگو، گر چه آن چه را مي‌دانی اندک است. آن چه را دوست نداری به تو نسبت دهند درباره ديگران مگو. بدان كه خود بزرگ بينی وغرور مخالف راستی و آفت عقل است. نهايت كوشش را در زندگی داشته باش و در فكر ذخيره سازی برای ديگران مباش. آنگاه كه به راه راست هدايت شدی در برابر پروردگارت از هر فروتنی خاضع‌تر باش.

امام علیه السلام در اين عبارات طلايي، به آداب سلوک و محاسن اخلاقی كه انسان به وسيله آن به علو درجات مي‌رسد، اشاره نموده كه به شرح زير است:

1- اين كه انسان نفس خود را بين خودش و ديگران ميزان قرار دهد و دوست بدارد برای آن‌ها، آن چه را كه برای خودش دوست دارد. و ناخوش دارد برايشان

آن چه را كه برای خود كراهت دارد. طبيعی است كه اين گونه تساوي، جامعه را در رأس كمال و آداب و سروری قرار مي‌دهد.

2- دوری كردن و اجتناب از ستم به ديگران همان گونه كه انسان، اگر كسی به او ستم كند ناراحت مي‌شود؛ او هم به دیگران ستم نکند.

3- بر انسان لازم است كه به ديگران نيكی كند همان گونه كه دوست دارد به او نيكی كنند.

4- ارتكاب اعمال بد را زشت بداند آن گونه كه اگر از دیگران چنين اعمالی صادر شود آن را زشت مي‌شمارد. و آن چه را برای خود مي‌خواهد برای ديگران بخواهد.

5- از گفتار بدون علم نهی می‌کند زيرا منجر به گناهان دو چندان برای خود و ديگران مي‌شود.

6- امام علیه السلام انسان را از خود بزرگ بينی بر حذر داشته، زيرا اين از رذايل اخلاقی است كه انسان را تا سطح چهارپايان ساقط مي‌كند.

7- امام از افراط در جمع اموالی كه منجر به هلاكت و نابودی مي‌شود، نهی می‌کند چون كسی كه مبتلا به آن شود، خزانه دار ديگری مي‌گردد و اين در وقتی است كه از زندگی رخت بربندد خصوصا اگر حقوق الهی را نپرداخته باشد كه وزر و بال آن بر عهده او و راحتی آن، نصيب ديگران خواهد بود.

امام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:واعلم أنَّ أمامكَ طريقاً ذا مسافةٍ بعيدةٍ، ومشقَّةٍ شديدةٍ، وأنَّهُ لا غني بكَ فيه عن حسنِ الارتيادِ، وقدر بلاغكَ من الزادِ، مع خفةِ الظهر، فلا تحملَّن علي ظهركَ فوق طاقتكَ، فيكونَ ثقلُ ذلكَ وبالاً عليكَ، وإذا وجدتَ من أهلِ الفاقةِ من يحملُ لكَ زادكَ إلي يومِ القيامةِ فيوافيكَ به غداً حيثُ تحتاجُ إليه فاغتنمهُ وحمِّله إياهُ، وأكثر من تزويدهِ وأنتَ قادرٌ عليه، فلعلَّكَ تطلبُهُ فلا تجدهُ، واغتنم من استقرَضكَ في حالِ غناكَ، ليجعلَ قضاءهُ لكَ في يوم عُسرتكَ...

بدان راهی پرمشقت و بس طولانی در پيش رو داری و در اين راه بدون كوشش و تلاش فراوان و اندازه‌گيری زاد و توشه و سبک كردن بار گناه موفق نخواهی بود. پيش از تحمل خود بار مسؤليت‌ها را بر دوش منه كه سنگينی آن برای تو عذاب آور است اگر مستمندی را ديدی كه توشه ات را تا قيامت مي‌برد و فردا كه به آن نياز داری به تو باز مي‌گرداند كمک او را غنيمت بشمار و زاد و توشه را بر دوش او بگذار و اگر قدرت مالی داری بيشتر انفاق كن و همراه او بفرست زيرا ممكن است روزی در رستاخيز در جستجوی چنين فردی باشی و او را نيابی به هنگام بی نيازی اگر كسی از تو وام خواهد غنيمت بشمار تا در روز سختی و تنگدستی به تو باز گرداند.

انسان وقتی فكر مي‌كند از روی آگاهی در مي‌يابد كه زندگی دنيايی كه در آن مشغول است محدود به لحظات است و ناچار بايستی هر لحظه از آن گذشت و در پيش رويش راه پرخار و خاشاک و مسافت دور وجود دارد كه نياز به زاد و توشه‌ای دارد كه او را به محل امنی برساند و آن عمل صالحی است كه انسان را از عذاب خدا نجات مي‌دهد.

اين بعضی از كلماتی بود كه در اين مقطع قرار داشت؛ حال به بند ديگری از اين وصيت مي‌پردازيم:واعلم أنًّ أمامكَ عقبةً كؤوداً، المُخفُّ فيها أحسنُ حالاً من المُثقل، وَالمبطي‌ءُ عليها أقبحُ حالاً من المُسرع، وأنَّ مهبطكَ بها لا مَحالةَ إما علي جنةٍ أو علي نارٍ، فارتد لِنفسك قبلَ نُزولك، و وطي‌ء المنزلَ قبلَ حلولك، «فليسَ بعدَ الموتِ مستعتبُ»، ولا إلي الدُّنيا منصرفٌ...

بدان كه در پيش روی تو گردنه‌های صعب العبوری وجود دارد كه حال سبكباران به مراتب بهتر از سنگين باران است و آن كه كند رود حالش

بدتر از شتاب گيرنده مي‌باشد و سرانجام حركت بهشت و يا دوزخ خواهد بود پس برای خويش قبل از رسيدن به آخرت وسايلی مهيا ساز و جايگاه خود را پيش از آمدنت آماده كن زيرا پس از مرگ عذری پذيرفته نمي‌شود و راه بازگشتی وجود ندارد.

انسان در پيش روی خود گردنه سختی را دارد كه خطرات و شدايد هولناكی را در پی دارد پس بايد برای نجات خود از آن مهلكه مرتكب اعمالی نشود كه او را از خدا دور كند بلكه بايد طريقی را اتخاذ كند كه خشنودی خدا در آن باشد.

امام علیه السلام به وصيت خود ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

واعلم أنَّ الذي بيدهِ خزائنُ السمواتِ والأرضِ قد أذنَ لكَ في الدُّعاء، وتكفَّلَ لكَ بالإجابةِ، وأمركَ أن تسألهُ ليعطيكَ، وتستَرحمهُ ليرحمكَ، ولم يَجعل بينكَ وبينهُ من يَحجُبكَ عنهُ، ولم يُلجئكَ إلي من يشفعُ لكَ إليه، ولم يَمنعكَ إن أسأتَ من التَّوبةِ، ولم يُعاجِلكَ بالنقمةِ، ولم يُعيركَ بالأنابةِ، ولم يفضحكَ حيثُ الفضيحةُ بكَ أولي، ولم يُشدد عليكَ في قبولِ الأنابة، ولم يُناقشكَ بالجريمةِ ولم يُؤيسكَ من الرَّحمة، بل جعلَ نزوعكَ عن الذَّنب حسنةً، وحسبَ سيئتكَ واحدةً، وحسبَ حسنتكَ عشراً، و فتحَ لكَ بابَ المتابِ، وبابَ الاستعتابِ، فإذا ناديتهُ سمعَ نداك، وإذا ناجيتهُ علمَ نجواكَ، فأفضيتَ إليه بحاجتكَ، وأبثثتهُذاتَ نفسِكَ، وشكوتَ إليهِ همومك، واستكشفتَهُ كرُوبكَ، واستعنتهُ علي أموركَ، وسألتهُ من خزائنِ رحمتهِ ما لا يقدرُ علي إعطائهِ غيرهُ، من زيادةَ الأعمار، وصحَّة الأبدانِ، وسعةِ الأرزاقِ. ثمَّ جعلَ في يديكَ مفاتيحَ خزائنهِ بما أذنَ لكَ من مسألتهِ، فمتي شئتَ استفتحتَ بالدُّعاء أبوابَ نعمتهِ، واستمطرتَ شآبيبَ رحمتهِ، فلا يُقنِّطنَّكَ إبطاءُ إجابتهِ، فإنَّ العطيةَ علي قدرِ النيةِ.

وربَّما أخرَت عنكَ الإجابةُ، ليكونَ ذلكَ أعظمَ لأجرِ السائِلِ، وأجزلَ لعطآءِ الاملِ. ورُبمَا سألت الشيءَ فلا تؤتاهُ، وَأوتيتَ خيراً منهُ عاجلاً أو آجلاً، أو صرفَ عنكَ لما هوَ خيرٌ لكَ، فلرُبَّ أمرٍ قد طلبتهُ فيهِ هلاكُ دينكَ لو أوتيتهُ، فلتكن مسأَلَتُكَ فيما يبقي لكَ جمالُهُ، ويُنفي عنكَ وبالُهُ، فالمالُ لا يبقي لكَ ولاَ تبقي لهُ...

بدان خدايی كه گنج‌های آسمان و زمين در دست او است، به تو اجازه درخواست داده و اجابت آن را به عهده گرفته است. تو را فرمان داده كه از او بخواهی تا عطا كند. درخواست رحمت كنی تا ببخشايد. خداوند بين تو و خودش كسی را قرار نداده تا حجاب و فاصله ايجاد كند و تو را مجبور نساخته كه به شفيع و واسطه‌ای پناه ببری و در صورت ارتكاب گناه در توبه را مسدود نكرده است در كيفر تو شتاب نداشته و در توبه و بازگشت بر تو عيب نگرفته است، در آن جا كه رسوايی سزاوار تو است رسوا نساخته و برای بازگشت به خويش شرايط سنگينی مطرح نكرده است در گناهان تو را به محاكمه نكشيده و از رحمت خويش نااميدت نكرده بلكه بازگشت تو را از گناهان، نيكی شمرده است هر گناه تو را يكی و هر نيكی تو را ده به حساب آورده و راه بازگشت و توبه را به روی تو گشوده است هر گاه او را بخوانی ندايت را مي‌شنود و چون با او راز دل گويی راز تو را مي‌داند پس حاجت خود را با او بگوی و آن چه در دل داری نزد او بازگوي، غم و اندوه خود را درنزد او مطرح كن تا غم‌های تو را برطرف كند و در مشكلات تو را ياری نمايد. از گنجينه‌های رحمت او چيزهايی را درخواست كن كه جز او كسی نمي‌تواند عطا كند. مانند عمر بيشتر، تندرستی بدن و گشايش در روزي، سپس خداوند كليد گنجينه‌های خود را در دست تو قرار داده كه به تو اجازه دعا كردن داد پس هرگاه اراده كردی مي‌توانی با دعا درهای نعمت خدا رابگشايی تا باران رحمت الهی بر تو ببارد.

هرگز از تاخير اجابت دعا نااميد مباش زيرا بخشش الهی به اندازه نيت است گاه در اجابت دعا تاخير مي‌شود تا پاداش درخواست كننده بيشتر و جزای آرزومند كامل‌تر شود، گاهی درخواست مي‌كنی اما پاسخ داده نمي‌شود زيرا بهتر از آن چه خواستی به زودی يا در وقت مشخص به تو خواهد بخشيد يا به جهت اعطا بهتر از آن چه خواستي، دعا به اجابت نمي‌رسد زيرا چه بسا خواسته هايی داری كه اگر داده شود مايه هلاكت دين تو خواهد بود، پس خواسته‌های تو به گونه‌ای باشد كه جمال و زيبايی تو را تامين و رنج و سختی را از تو دور كند، پس نه مال دنيا برای تو پايدار و نه تو برای مال دنيا باقی خواهی ماند.

اين مقطع دارای بعضی امور ذيل است:

1- خدای متعال به بندگانش اجازه دعا داده و اجابت آن را ضمانت نموده است.

2- خدای متعال بين خودش و بندگانش حجاب قرار نداده است و درهای تفضل و رحمت خود را به روی بندگانش گشوده است.

3- خدای متعال به بندگانش تفضل داشته و دری را به نام توبه به روی آنها گشوده كه اگر انحرافی پيدا كردند يا مرتكب گناهی شدند كه خدا از آن خشنود نبوده، خدا فورا آنها را عذاب نمي‌كند و آنها رسوا نمي‌نمايد. باشد كه توبه كنند.

4- و اين از لطف الهی است كه اگر گناهی مرتكب شدند آن را يک گناه مي‌نويسد و اگر كار خوبی انجام دادند آن را ده برابر حسنه مي‌نويسد تا تشويقی به سوی كار خير باشد.

5- از الطاف الهی است كه كليد خزاين خود را به وسیله دعا در دست بندگانش قرار داده است. چه بسا در همان حال به استجابت مي‌رسد وبسا به خاطر مصلحتی به تاخير مي‌افتد كه انسان سبب آن را نمي‌داند و ما علت آن را در يكی از مجلدات اين دانشنامه بيان كرده‌ايم.

و امام علیه السلام به وصيت خودش ادامه مي‌دهد:

وَاعلم يا بُنيَّ! أنَّكَ إنَّما خُلقتَ للآخرةِ لا للدُّنيا، وللفناءِ لا للبَقاءِ، وللمَوتِ لا للحياةِ، وأنَّكَ في منزلِ قُلعةٍ ودارِ بُلغةٍ، و طريقٍ إلي الآخرةِ، وأنَّكَ طريدُ الموتِ الذي لا يَنجو منهُ هاربُهُ، ولا يفُوتُهُ طالبُهُ، ولا بدَّ أنَّهُ مدركُهُ، فكن منهُ علي حذرِ أن يُدرككَ وأنتَ علي حالٍ سيئةٍ، قد كنتَ تُحدثُ نفسَكَ منها بالتَّوبةِ، فيحُولَ بينَكَ وببينَ ذلكَ، فإذا أنتَ قد أهلكتَ نفسَكَ...

فرزندم، بدان تو برای آخرت آفريده شدی نه دنيا، برای رفتن از دنيا نه پايدار ماندن در آن برای مرگ نه زندگی جاودانه در دنيا كه هر لحظه ممكن است از دنيا كوچ كنی و به آخرت درآيی و تو شكار مرگی هستی كه فرار كننده آن نجاتی ندارد و هر كه را بجويد به آن مي‌رسد و سرانجام او را مي‌گيرد، پس از مرگ تو بترس، نكند زمانی سراغ تو را گيرد كه در حال گناه باشی يا در انتظار توبه كردن و مرگ مهلت ندهد و بين تو و توبه فاصله اندازد كه در اين حال خود را تباه كرده‌اي.

انسان برای آخرت خلق شده نه برای دنيا، و برای مرگ نه برای بقا و اينكه مرگ او را ملاقات مي‌كند تا سرانجام او را از دنيا مي‌برد.برای همین هر انسان آگاهی باید به محض اینکه مرتکب خلافی شد توبه کند قبل از آن كه وقت آن بگذرد.

سپس امام فرمود:يا بنيَّ! أكثر من ذكرِ الموتِ، وذكرِ ما تَهجُم عليهِ، وتفضي بعد المَوتِ إليه: حتَّي يأتيَكَ وقد أخذتَ منهُ حذرَك، وشدَدتَ لهُ أزرَكَ، ولا يأتيَكَ بغتةً فيبهرَكَ.

وإياكَ أن تغترَّ بماتري من إخلادِ أهلِ الدُّنيا إليها، وتَكالُبهم عليهَا، فقد نبأكَ الله عنها، ونعت هي لكَ عن نَفسها، وتكَشَّفت لكَ عن مساويهَا، فإنَّما أهلُها كلابٌ عاويةٌ، وسباعٌ ضاريةٌ يهرُّ بعضُها علي بعضٍ، ويأكُلُ عزيزُها ذليلَها، ويقهرُ كبيرُها صغيرَها.

نَعمٌ مُعقلةٌ، وأخري مُهملةٌ، قد أضلَّت عُقُولها، وركبت مَجهولَها. سروحُ عاهةٍ بوادٍ وعثٍ، ليسَ لها راعٍ يُقيمها، ولا مُسيمٌ يُسيمُها. سلكت بهمُ الدُّنيا طريقَ العمي، وأخذت بأبصارِهم عن منارِ الهُدي، فتاهُوا في حَيرتها، وغَرقوا في نِعمتها، واتَّخذُوها رباً، فلَعبت بهم وَلعِبوا بها، ونَسوا ما وراءَها.

رُويداً يُسفرُ الظَّلامُ، كأن قد وَردتِ الأظعان، يُوشكُ من أسرَعَ أن يلحَق!

واعلم يا بنيَّ أنَّ من كانت مطيَّتهُ الَّيل والنَّهارَ، فإنَّهُ يسارُ به وإن كانَ واقفاً، ويَقطعُ المسافةَ وإن كانَ مُقيماً وَادعاً...

فرزندم، فراوان به ياد مرگ باش و به ياد آن چه كه به سوی آن مي‌روی و پس از مرگ در آن قرار مي‌گيری تا هنگام ملاقات با مرگ ازهر نظر آماده باش نيروی خود را افزون و كمر همت را بسته نگهدار كه ناگهان نيايد و تو را مغلوب سازد.

مبادا دل بستگی فراوان دنيا پرستان و تهاجم حريصانه آنان به دنيا تو را مغرور كند چرا كه خداوند تو را از حالات دنيا آگاه كرده و دنيا نيز از وضع خود تو را خبر داده و از زشتي‌ها يروزگار پرده برداشته است. همانا دنيا پرستان چونان سگ‌های درنده عوعو كنان برای دريدن صيد درشتابند برخی به برخی ديگر هجوم آورند و نيرومندشان ناتوان رامی خورد و بزرگترها كوچكترها را.

و يا چونان شترانی هستند كه برخی از آنان پای بسته وبرخی ديگر در بيابان رها شده كه راه گم كرده و در جاده‌های نامعلومی در حركتند و در وادی پر از آفت‌ها ودر شنزاری كه حركت با كندی صورت مي‌گيرد گرفتارند. نه چوپانی دارند كه به كارشان برسد و نه چراننده‌ای كه به

چراگاهشان ببرد دنيا آنها را به راه كوری كشاند و ديدگانشان را از چراغ هدايت بپوشاند در بيراهه سرگردان و در نعمت‌ها غرق شده‌اند كه نعمت‌ها را پروردگار خود قرار دادند، هم دنيا آنها را به بازی گرفته و هم آنها با دنيا به بازی پرداخته و آخرت را فراموش كردند.

اندكی مهلت ده به زودی تاريكی برطرف مي‌شود، گويا مسافران به منزل رسيده‌اند و آن كس كه شتاب كند به كاروان خواهد رسيد.

فرزندم، بدان كه آن كس كه مركبش شب و روز آماده است همواره در حركت خواهد بود، هر چند خود را ساكن پندارد و همواره راه مي‌پيمايد، هر چند در جای خود ايستاده و راحت باشد.

امام علیه السلام در اين مقطع از زياد ياد مرگ كردن و تفكر در ما بعدش توصيه كرده است. چون یاد مرگ انسان را از فتنه‌های دنيا و زرق وبرق آن می رهاند و به راه راست هدايت مي‌كند. فتنه هایی همچون درندگی اهل دنيا و سرعت گرفتن آنان در رسيدن به غنايم آن كه چون سگان هار و درندگان وحشی هستند که قوي‌تر، ضعيف‌تر را مي‌خورد و بزرگتران بر كوچكتران غلبه مي‌كنند و همچون چهارپايان و بلكه گمراهتر از چهارپایانند. و اين بود بعضی از تذكرات امام.

حضرت در ادامه وصیتشان می فرمایند:وأعلم يقيناً أنَّكَ لن تبلغَ أملكَ، ولن تعدُوا أجَلكَ، وأنَّكَ في سبيلِ من كانَ قبلكَ. فخفَّض في الطلبِ، وأجمل في المُكتسبِ، فإنَّهُ ربَّ طلبٍ قد جرَّ إلي حربٍ، فليسَ كلُّ طالبٍ بمرزوقٍ، و لا كلُّ مُجملٍ بمحرومٍ. وأكرِم نفسَكَ عن كلِّ دنيَّةٍ وإن ساقتكَ إلي الرَّغائبِ، فإنَّكَ لن تعتاضَ بما تبذُلُ من نفسكَ عوضاً.

ولا تكن عبدَ غيركَ وقد جعلَكَ الله حراً، وما خيرُ خيرٍ لا يُنالُ إلاَّ بشرٍّ، ويُسرٍ لا يُنالُ إلا بعُسرٍ؟!..

به يقين بدان كه تو به همه آرزوهای خود نخواهی رسيد و تا زمان مرگ بيشتر زندگی نخواهی كرد و به راه كسی مي‌روی كه پيش از تو مي‌رفت پس در به دست آوردن دنيا آرام باش و در مصرف آن چه به دست آوری نيكو عمل كن زيرا چه بسا تلاش بی اندازه برای دنيا كه به تاراج رفتن اموال كشانده شد، پس هر تلاش گری به روزی دلخواه نخواهد رسيد و هر مدارا كننده محروم نخواهد شد نفس خود را از هر گونه پستی بازدار، هر چند تو را به اهدافت رساند زيرا نمي‌توانی به اندازه آبرويی كه از دست مي‌دهی بهايی به دست آوری برده ديگری مباش كه خدا تو را آزاد آفريد آن نيک كه جز با شر به دست نيايد نيكی نيست و آن راحتی كه با سختي‌های فراوان به دست آيد آسايش نخواهد بود.

اين قسمت از كلام امام علیه السلام از ذخاير ادب اسلامی است كه به شرح زير بيان مي‌شود:

1- تأمل در طلب رزق و اینکه عاقلانه نيست در طلب رزق خود را به هلاكت اندازد زيرا آن چه برای انسان نوشته شده است، بستگی به طلب شخص ندارد و آن كسی كه درنگ مي‌كند محروم نمي‌شود.

2- خودداری نفس از هر پستی و نقيصه چون كرامت انسان از هر چيزی ارزنده‌تر و عالي‌تر است.3- انسان خود را بنده ديگری قرار ندهد چون که خدا او را آزاد آفريده است و آزادگی در زندگی برای انسان بهترين چيز است.

و از دیگر بندهای اين وصيت است:

وإياكَ أن توجفَ بكَ مطايَا الطَّمع، فتُوردكَ مناهلَ الهلكةِ. وإنِ استطعتَ ألاَّ يكونَ بينكَ وبينَ الله ذُو نعمةٍ فافعل، فإنكَ مدركٌ قسمكَ، وآخذٌ سَهمكَ، وإنَّ اليَسيرَ من الله سُبحانهُ أعظمُ وأكرمُ من الكثيرِ من خلقهِ وإن كان كلٌّ منهُ...

بپرهيز از آن كه مركب طمع ورزی تو را به سوی هلاكت به پيش راند و اگر توانستی كه بين تو و خدا صاحب نعمتی قرار نگيرد چنين باش زيرا تو روزی خود را دريافت مي‌كنی و سهم خود برمي‌داری و مقدار اندكی كه از طرف خدای سبحان به دست مي‌آوری بزرگ و گرامي‌تر از مال فراوانی است كه از دست بندگان دريافت مي‌داری گر چه همه از طرف خدا است.

امام علیه السلام به خودداری از طمعی توصیه می‌کند که موجب هلاکت افراد است. و انسان بايد خود را در همه حال به خدای متعال بسپارد. خدايی كه تمام جريانات و حوادث به دست او است.

امام به وصيت خود ادامه مي‌دهد:

وتلافيكَ ما فرطَ من صَمتكَ أيسرُ من إدراككَ ما فاتَ من منطقكَ. وحفظُ ما في الوعاء بشدِّ الوكاء. وحفظُ ما في يديكَ أحبُّ إليَّ من طلبِ ما في يدي غيركَ. ومرارةُ اليأسِ خيرٌ من الطلبِ إلي الناسِ. والحِرفةُ مع العِفَّة خيرٌ من الغني معَ الفجورِ. والمرءُ أحفظُ لسرِّه. وربَّ ساعٍ فيما يضرُّهُ! من أكثرَ أهجرَ. ومن تفكَّر أبصرَ.قارن أهلَ الخيرِتكن منهُم، وباين أهلَ الشرِّ تبن عنهُم بئسَ الطعامُ الحرامُ! وظلمُ الضَّعيفِ أفحشُ الظُّلم. إذا كانَ الرِّفقُ خرقاً كانَ الخُرقُ رفقاً. ربَّما كانَ الدَّواءُ داءً، والدَّاء دواءً. ورُبَّما نصحَ غيرُ النَّاصحِ، وغَشَّ المُستنصَحُ...

آن چه با سكوت از دست مي‌دهی آسان‌تر از آن است كه يا سخن از دست برود چرا كه نگهداری آن چه در مشک است با محكم بستن دهانه آن امكان‌پذير است و نگهداری آن چه كه در دست داری پيش من بهتر است از آن كه چيزی از ديگران بخواهی و تلخی و نااميدی بهتر از درخواست كردن از مردم است، شغل همراه با پاكدامنی بهتر از ثروت

فراوانی است كه با گناهان به دست آيد، مرد برای پنهان نگه داشتن اسرار خويش سزاوارتر است چه بسا تلاش كننده‌ای كه به زيان خود مي‌كوشد هر كس پرحرفی كند ياوه مي‌گويد و آن كس كه بينديشد آگاهی يابد با نيكان نزديک شو و از آنان باش و با بدان دور شو و از آنان دوری كن بدترين غذاها لقمه حرام و بدترين ستم‌ها ستمكاری به ناتوان است جايی كه مدارا كردن درشتی به حساب آيد به جای مدارا درشتی كن چه بسا كه دارو بر درد افزايد و بيماری درمان باشد و چه بسا آن كس كه اهل اندرز نيست اندرز دهد و نصيحت كننده دغل كار باشد.

امام علیه السلام در اين كلمات به جواهر حكمت و خلاصه عرفان و ادب مي‌پردازد و هدف آن ساختن شخصيتی بر اصول استقامت و فضايل است...

و امام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

وإياكَ والاتكالَ علي المُني فإنَّها بضائعُ النوكي، والعَقلُ التَّجاربِ، وخيرُ ما جرَّبت ما وعَظَكَ.بادِر الفُرصة قبلَ أن تكونَ غصَّةً. ليسَ كلُّ طالبٍ يُصيبُ، ولا كلُّ غائبٍ يؤوبُ. ومنَ الفسادِ إضاعةُ الزاد، ومَفسدةُ المعادِ. ولكلِّ أمرٍ عاقبةٌ، سوفَ يأتيكَ ما قُدِّر لك. التاجرُ مُخاطرٌ، وربَّ يسيرٍ أنمي من كثيرٍ! لا خيرَ في معينٍ مهينٍ، ولا في صديقٍ ظنينٍ، ساهلِ الدَّهر ما ذلَّ لكَ قعودُهُ، ولا تُخاطر بشيءٍ رجاءَ أكثرَ منهُ...هرگز به آرزوها تكيه نكن كه سرمايه احمقان است و حفظ عقل پند گرفتن از تجربه‌ها است و بهترين تجربه آن كه تو را پند آموزد.

پيش از آن كه فرصت از دست برود و اندوه به بار آورد از فرصت‌ها استفاده كن، هر تلاش گری به خواسته‌های خود نرسد و هر پنهان شده‌ای باز نمي‌گردد از نمونه‌های تباهی نابود كردن زاد و توشه و آخرت است هر كاری پايانی دارد و به زودی آن چه برای تو مقدر گرديده خواهد رسيد هر

بازرگانی خويش را به مخاطره افكند، چه بسا اندكی كه از فراوانی بهتر است نه در ياری دادن انسان پست چيزی وجود دارد و نه در دوستی با دوست متهم حال كه روزگار در اختيار تو است آسان گير و برای آن كه بيشتر به دست آوری خطر نكن.

آيا اين حكمت هایی را كه امير بيان، بيان مي‌كند مي‌بينی كه مجسمه ای از خلوص واقع و خلاصه تجارب است؟

حضرت می فرمايد:

وإياكَ أن تجمحَ بكَ مطيَّه‌اللِّجاج. احمل نفسكَ من أخيكَ عندَ صرمهِ علي الصِّلة، وعندَ صُدودهِ علي اللَّطفِ والمُقاربةَ، وعندَ جمودهِ علي البذلِ، وعندَ تباعدهِ علي الدُّنوِّ، وعندَ شدَّته علي اللين، وعندَ جرمهِ علي العُذرِ، حتي كأنَّك لهُ عبدٌ، وكأنَّهُ ذو نعمةٍ عليكَ، و إياكَ أن تضعَ ذلكَ في غيرِ موضعهِ، أو أن تفعَلهُ بغيرِ أهلهِ.

لا تتخذَنَّ عدوَّ صديقكَ صديقاً فتُعادي صديقكَ، وامحض أخاكَ النَّصيحةَ، حسنةً كانت أو قبيحةً، وتَجرَّع الغيظَ فإنِّ¨ لم أرَ جرعةً أحلي منها عاقبةً، ولا ألذَّ مغبَّةً.

ولن لمن غالظَك، فإنَّهُ يوشكُ أن يلينَ لكَ، وخذ علي عدُوكَ بالفضل فإنَّهُ أحلي الظفرَينِ. وإن أردتَ قطيعةَ أخيكَ فاستبقِ لهُ من نفسكَ بقيةً يرجعُ إليها إن بدا لهُ ذلك يوماً مَّا. ومن ظنَّ بكَ خيراً فصدِّق ظنَّهُ، ولا تُضيعنَّ حقَّ أخيكَ اتكالاً علي ما بينَكوَبينهُ، فإنَّهُ ليسَ لكَ بأخٍ من أضعتَ حقَّهُ. ولا يكن أهلُكَ أشقي الخلقِ بكَ، ولا ترغَبنَّ فيمن زهدَ عنكَ، ولا يكوننَّ أخوكَ أقوَي عَلي قَطيعَتك منكَ علي صلَتهِ، ولا تكوننَّ علي الإساءةِ أقوي منكَ علي الإحسانِ.

ولا يكبُرنَّ عليكَ ظلمُ من ظلمَكَ، فإنَّهُ يسعي في مضرَّته ونفعكَ، وليسَ جزاءُ من سرَّكَ أن تَسوءهُ...

از سوار شدن بر مركب ستيزه جويی حذر كن، زيرا برادرت از تو جدا گردد تو پيوند دوستی بر قرار كن اگر روی برگرداند تو مهربانی كن، و چون بخل ورزد تو بخشنده باش، هنگامی كه دوری مي‌گزيند تو نزديک شو چون سخت مي‌گيرد تو آسان گير و به هنگام گناهش عذر او را بپذير چنان كه گويا بنده او مي‌باشی و او صاحب نعمت تو مي‌باشد. مبادا دستورات ياد شده را با غير دوستانت انجام دهی يا با انسان هايی كه سزاوار آن نيستند به جا آوري.

دشمن را دوست خود مگير تا با دوست دشمنی نكنی در پند دادن دوست بكوش خوب باشد يا بد و خشم خود را فرو خور كه من جرعه‌ای شيرين‌تر از آن ننوشيدم و پايانی گواراتر از آن نديده‌ام.

با آن كس كه با تو درشتی كرده نرم باش كه اميد است به زودی در برابر تو نرم شود با دشمن خود با بخشش رفتار كن زيرا سرانجام شيرين دو پيروزی است (انتقام گرفتن يا بخشيدن) اگر خواستی از برادرت جدا شوی جايی برای دوستی باقی بگذار تا اگر روزی خواست به سوی تو باز گردد بتواند. كسی كه به تو گمان نيک برد او را تصديق كن و هرگز حق برادرت را به اعتماد دوستی كه با او داری ضايع نكن، زيرا آن كس حقش را ضايع مي‌كنی با تو برادر نخواهد بود، و افراد خوانواده‌ات بدبخت‌ترين مردم نسبتبه تو نباشند و به كسی كه به تو علاقه‌ای ندارد دل مبند، مبادا برادرت برای قطع پيوند دوستی دليلی محكم‌تر از برقراری پيوند با تو داشته باشد و يا در بدی كردن بهانه‌ای قوي‌تر از نيكی كردن تو بياورد ستمكاری كس كه بر تو ستم مي‌كند در ديده‌ات بزرگ جلوه نكند، چه او به زيان خود و سود تو كوشش دارد و سزای آن كس كه تو را شاد مي‌كند بدی كردن نيست.

امام حكيم روش و اسلوب اجتماع و قواعد دوستی و آن چه مستلزم اخلاق و ادب بود وضع كرده است و اين نصايح از ارزنده‌ترين نصايحی است كه ما از علمای اخلاق و جامعه شناسان نشنيده‌ايم

و اكنون به بقيه وصايای جاويد او علیه السلام مي‌پردازيم و مي‌فرمايد:

واعلم يا بّنيَّ! أنَّ الرزقَ رزقانِ: رزقٌ تطلُبُه، ورزقٌ يطلبُكَ، فإن أنتَ لم تأته أتاكَ. ما أقبحَ الخضوعَ عندَ الحاجةِ، والجفاءَ عندَ الغني! إنما لكَ من دُنياكَ، ما أصلحتَ به مثواكَ، وإن كنتَ جازعاً علي ما تفلَّت من يديكَ، فاجزع علي كلِّ ما لم يَصل إليك. استدلَّ علي ما لم يكن بما قد كانَ، فإنَّ الأمورَ أشباهٌ، ولا تكوننَّ ممن لا تنفعُهُ العظةُ إلا إذا بالغت في إيلامهِ، فإنَّ العاقلَ يتَّعِظُ بالآدابِ، والبهائمَ لا تتَّعظُ إلا بالضربِ. اطرح عنكَ وارِداتِ الهمومِ بعزائِمِ الصبرِ وحُسن اليقينِ. من تركَ القصدَ جارَ والصَّاحب مناسبٌ، والصَّديقُ من صدقَ غيبهُ. والهوي شريكُ العمي، وربَّ بعيدٍ أقربُ من قريبٍ، وقريبٍ أبعدُ من بعيدٍ، والغريبُ من لم يكن لهُ حبيبٌ.

من تعدي الحقَّ ضاقَ مذهبهُ، ومَن اقتصرَ علي قدرهِ كانَ أبقي لهُ. وأوثقُ سببٍ أخذتَ به سببٌ بينكَ و بينَ الله سبحانهُ. ومن لم يُبالك فهوَ عدوُّك. قد يكونُ اليأسُ إدراكاً، إذا كان الطمعُ هلاكاً، ليسَ كلُّ عورةٍ تظهرُ، ولا كلُّ فرصةٍ تصابُ، ورُبما أخطأَ البصيرُ قصدهُ، وأصابَ الأعمي رُشدهُ.أخِّر الشَّرَّ فإنَّك إذا شئتَ تعجَّلتهُ، وقطيعةُ الجاهلِ تعدلُ صلةَ العاقلِ. من أمنَ الزَّمانَ خانهُ، ومن أعظمهُ أهانهُ. ليسَ كلُّ من رمي أصابَ. إذا تغيَّر السُّلطانُ تغيَّر الزَّمانُ. سل عن الرَّفيقِ قبلَ الطريقِ، وعن الجَار قبلَ الدَّار...

فرزندم، بدان كه روزی دو قسم است يكی آن كه تو آن را مي‌جويی و ديگر آنكه او تو را مي‌جويد و اگر تو به سوی آن نروی خود به سوی تو خواهد آمد چه زشت است فروتنی به هنگام نياز و ستم كاری به هنگام بی نيازي، همانا سهم تو از دنيا آن اندازه خواهد بود كه با آن سرای آخرت اصلاح كنی اگر برای چيزی كه از دست دادی ناراحت مي‌شوي. پس برای هر چيزی كه به دست تو نرسيده نيز نگران نباش با آن چه در گذشته ديده يا شنيده‌ای برای آن چه كه هنوز نيامده استدلال كن زيرا تحولات و امور زندگی همانند يكديگرند، از كسانی مباش كه اندرز سودشان ندهد مگر با آزردن فراوان، زيرا عاقل با اندرز و ادب پند گيرد و حيوانات با زدن. غم و اندوه را با نيروی صبر و نيكويی يقين از خود دور ساز كسی كه ميانه روی را ترک كند از راه حق منحرف مي‌گردد، يار و همنشين چونان خويشاوند است دوست آن است كه در نهان آيين دوستی را رعايت كند هوا پرستی همانند كوری است چه بسا دور كه از نزديک نزديك‌تر و چه بسا نزديک كه از دور دورتر است، انسان تنها كسی استكه دوستی ندارد.

كسی كه از حق تجاوز كند زندگی بر او تنگ مي‌گردد، هر كس قدر و منزلت خويش بداند حرمتش باقی است استوارترين وسيله‌ای كه مي‌توانی به آن چنگ زنی رشته‌ای است كه بين تو و خدای قرار دارد كسی كه به كار تو اهتمام نمي‌ورزد دشمن تو است. گاهی نااميدی خودرسيدن به هدف است آنجا كه طمع ورزی هلاكت باشد چنان نيست كه هر عيبی آشكار و هر فرصتی دست يافتنی باشد چه بسا كه بينا به خطا مي‌رود و كور به مقصد رسد.

بدي‌ها را به تاخير انداز زيرا هر وقت بخواهی مي‌توانی انجام دهی بريدن با جاهل پيوستن به عاقل است كسی كه از نيرنگ بازی روزگار ايمن باشد به او خيانت خواهد كرد و كسی كه روزگار فانی را بزرگ بشمارد او را خوار خواهد كرد و چنين نيست كه هر تيراندازی به هدف بزند، هرگاه انديشه سلطان تغيير كند زمانه دگرگون شود پيش از حركت از همسفر بپرس و پيش از خريدن منزل همسايه را بشناس.

اين پندهای درخشان آيات محكمی از وصايای ارزنده و نصايح عاليه‌ای است كه از ذخاير حكمت و از ستارگان ادب به شمار می رود و چيزی است كه نظيری از آن در كلمات احدی از بزرگان دنيا به جز رسول اعظم صلی الله علیه و اله ديده نشده است كه راه و روش كامل برای بهترين روش زندگی سعادتمندانه را ارايه داده باشد.

و قسمت ديگری از سخنان آن حضرت را مي‌شنويم او علیه السلام فرمود:

إياكَ أن تذكرَ من الكلامِ ما يكونُ مضحكاً، وإن حكيتَ ذلكَ عن غيركَ.

وإياكَ ومُشاورةَ النِّساء فإنَّ رأيهنَّ إلي أفنٍ، وعزمَهنَّ إلي وهنٍ. واكفُف عليهنَّ مِن أبصارهنَّ بحِجابكَ إياهنَّ، فإنَّ شدَّة الحجابِ أبقي عليهنَّ، وليسَ خروجُهنَّ بأشدَّ من إدخالكَ من لا يُوثقُ بهِ عليهنَّ، وإنِ استطعتَ ألاَّ يعرفنَ غيركَ فافعل. ولا تمَلكَ المرأةَ من أمرِها ما جاوزَ نفسَها، فإنَّ المرأةَ ريحانةٌ، وليست بقهرَمانةٍ. ولا تعدُ بكرامتهَا نفسَها، ولا تُطمِعها في أن تَشفعَ لغيرهَا. وإياكَ والتَّغايرَ في غيرِ موضعِ غيرةٍ، فإنَّ ذلكَ يدعو الصَّحيحةَ إلي السِّقمِ، والبريئةَ إلي الرَّيب. واجعل لكلِّ إنسانٍ من خدمَكَ عملاًتأخذُهُ بهِ، فإنَّهُ أحري ألاَّ يَتَوَاكلوا في خدمتكَ. وأكرم عشيرتكَ فإنَّهم جناحُكَ الذي بهِ تطيرُ، وأصلكَ الَّذي إليهِ تصيرُ، ويدكَ التي بها تصولُ.

إستودعِ الله دينكَ ودُنياكَ، واسألهُ خيرَ القضاءِ في العاجلَةِ والآجلةِ، والدُّنيا والآخرةِ، والسَّلامُ»⁽¹⁾.

از سخنان بی ارزش و خنده‌آور بپرهيز گر چه آن را از ديگری نقل كرده باشي.از مشورت با زنان بپرهيز كه رأی آنان زود سست مي‌شود و تصميم آنان ناپايدار است، در پرده حجاب نگاهشان دار تا نامحرمان را ننگرند زيرا سخت‌گيری در پوشش عامل سلامت و استواری آنان است بيرون رفتن زنان بدتر از آن نيست كه افراد غير صالح را در ميانشان آوری و اگر بتوانی به گونه‌ای زندگی كنی كه غير تو را نشناسند چنين كن.كاری كه برتر از توانايی زن است به او وامگذار كه زن گل بهاری است نه پهلوانی سخت كوش مبادا در گرامی داشتن زن زياده روی كنی كه او را به طمع ورزی كشانده برای ديگران به ناروا شفاعت كند. بپرهيز از غيرت نشان دادن بيجا كه درست كار را به بيمار دلی و پاک دامنی را به بد گمانی رساند، كار هر كدام از خدمت كارانت را معين كن كه او را در برابر آن كار مسؤول بدانی كه تقسيم درست كار سبب مي‌شود كه كارها را به يكديگر وانگذارند و در خدمت سستی نكنند، خويشاوندانت را گرامی دار زيرا آنها پروبال تو مي‌باشند كه به آن پرواز مي‌كنی و ريشه تو هستند كه به آنها باز مي‌گردی و دست نيرومند تو مي‌باشند كه با آن حمله مي‌كني.دين و دنيای تو را به خدا مي‌سپارم بهترين خواسته الهی را در آينده و هم اكنون در دنيا و آخرت برای تو مي‌خواهم با درود.

اين وصيتی كه پر از اندرزهای عاليه و نصايح ارزنده است كه نظيری از آن در گفتار خلفای مسلمين يافت نمي‌شود در همين جا به پايان مي‌رسد.

وصيت ديگری برای فرزندش امام حسن علیه السلام

و امام علیه السلام فرزندش امام حسن علیه السلام را به اين وصيت سفارش كرد:

اوصيكَ أي بنيَّ! بتقوي الله، وإقامِ الصلاةِ لوقتها، وإيتاء الزكاةِ عندَ محلها، وحُسنِ الوضوءِ، فإنَّهُ لا صلاةَ إلا بطهورٍ، ولا تُقبلُ صلاةٌ من مانعِ زكاةٍ، واوصيكَ بغفرِ الذَّنبِ، وكظم الغيظِ، وصلةَ الرَّحم، والحِلم عندَ الجهلِ، والتَّفقه في الدينِ، والتَّثبُّت في الأمر، والتَّعاهدَ للقرآنِ، وحسنَ الجوارِ، والأمرَ بالمعروفِ، والنَّهي عنِ المنكرِ، وَاجتنابِ الفواحش كلِّها في كلِّ ما عُصيَ اللهُ فيه»⁽¹⁾.

ای فرزندم، تو را به تقوای الهی سفارش مي‌كنم و به پا داشتن نماز در وقتش و به پرداخت زكات در محلش و وضوی كامل چون نماز نيست مگر به طهارت و نماز مانع زكات قبول نيست، و سفارش مي‌كنم تو را به بخشش گناه و فرو بردن غيظ و صله رحم و بردباری نزد جهل و درک دين و ثابت بودن در امر و مواظبت به قرآن و نيكی به همسايه و امر به معروف و نهی از منكر و دوری از كل زشتيها، آن چه كه در آن خدا معصيت شود.

وصيت حضرت علیه السلام به امام حسين علیه السلام

«يا بُني! اُوصيكَ بتقوي اللهِ في الغني والفقرِ، وكَلمةِ الحقِّ في الرِّضي والغضبِ، والقصدِ في الغني والفَقر، وبِالعدلِ علي الصّديقِ والعدوِّ، وبالعملِ في النشاطِ والكسَل، والرِّضي من اللهِ في الشِّدةِ والرَّخاءِ.

ای فرزندم، تو را به تقوای الهی در غنی و فقر سفارش مي‌كنم و كلام حق در رضا و غضب، و ميانه روی در ثروت و فقر، و به عدالت نسبت به دوست و دشمن، و به عمل در نشاط و كسالت، و خشنودی از خدا در سختی و راحتي.

و این عبارات مشتمل است بر نصایح ارزنده پسنديده و الگویی است برای انسانيت كه آن را در عمق جان سالار شهيدان غرس كرد تا آن را روش زندگی خويش قرار دهد

امام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

وَاعلم أي بُنيَّ! إنَّهُ من أبصرَ عيبَ نفسهِ شغلِ عن عيبِ غيرهِ. ومن رضيَ بقسمِ اللهِ لم يَحزن علي ما فاتهُ. ومن سلَّ سيفَ البغي قتلَ بهِ. ومن حفرَ بئراً لأخيه وقعَ فيها. ومن هتكَ حجابَ غيرهِ انكشفت عوراتُ بيتهِ. ومن نسي خطيئتهُ استعظمَ خطيئةَ غيرهِ. ومن كابَدَ الاُمور عطبَ. ومن اقتحمَ الغمَراتِ غرقَ.

ومن اُعجبَ برأيهِ ضلَّ. ومن استغني بعقلهِ زلَّ. ومن تكبرَ علي النَّاسِ ذلَّ. ومن سفِهَ عليهم شُتمَ. ومن دخلَ مداخلَ السَّوء اتُّهم. ومن خالطَ الأنذالَ حقِّر. ومن جالسَ العُلماء وقِّرَ. ومن مزحَ استُخفَّ بهِ. ومن اعتزلَ سلمَ. ومن تركَ الشَّهواتِ كانَ حراً. ومن تركَ الحسدَ كانت لهُ المَحبَّة عند الناسِ.

ای فرزندم، بدان كسی كه به عيب خويش بپردازد از عيب ديگران صرف نظر كند، و كسی كه راضی باشد به قسمت خدا محزون نمي‌شود به آن چه از او فوت شد. و كسی كه شمشير ستم را كشيد خودش به آن كشته مي‌شود. و كسی كه چاهی را برای برادرش بكند خودش در آن مي‌افتد، و كسی كه حجاب ديگری را پاره كند عيب خانواده‌اش آشكار

شود، و كسی كه خطاهای خود را فراموش كند خطای ديگری برای او بزرگ مي‌شود و كسی كه از امور رنج بكشد، نابود مي‌شود و كسی كه خود را در گرداب بيفكند، غرق مي‌شود.

و كسی كه به رأی خودش غره شود گمراه گردد و كسی كه از عقلش طلب بی نيازی كند لغزش يابد و كسی كه بر مردم تكبر ورزد خوار شود و كسی كه بر آنها نادانی كرد ناسزا خواهد شنيد و كسی كه در جايگاه بد وارد شود مورد سوء تفاهم قرار خواهد گرفت. و كسی كه با افراد رذل مخلوط شد تحقير مي‌شود، كسی كه با علما مي‌نشيند با وقار مي‌شود و كسی كه مزاح مي‌كند سبک مي‌شود و كسی كه گوشه‌گيری كند سالم مي‌ماند. و كسی كه شهوت خود را ترک كند آزاد است و كسی كه حسد را ترک كند نزد مردم محبوب است.

آيا چنين وصايای ارزنده‌ای را دیده اید كه انسان را تا صف ملائكه ترقی مي‌دهد؟ همین بس که این سخنان از امام متقين و سيد عارفين است...

وامام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

يا بُنيَّ! عزَّ المؤمنِ غناهُ عن الناسِ. والقناعةُ مالٌ لا ينفدُ. ومن أكثرَ ذكرَ الموتِ رضيَ من الدُّنيا باليسيرِ. ومن علمَ أنَّ كلامهُ من عملهِ قلَّ كلامهُ إلا فيما يَنفعهُ.العجبُ ممن خاف العِقابَ و رجا الثوابَ فلم يعمل. الذِّكر نور. والغفلةُ ظلمةٌ. والجهالةُ ضلالةٌ. والسَّعيدُ من وعظَ بغيرهَ والأدبُ خيرُ ميراثٍ. وحسنُ الخلقِ خيرُ قرينٍ.

يا بُنيَّ! رأسُ العلم الرِّفقُ، وآفتهُ الخُرقُ. ومن كنوزِ الإيمانِ الصَّبرُ علي المصائبِ. والعفافُ زينةُ الفقرِ. والشُّكرُ زينةُ الغني. ومن أكثرَ من شيءٍ عرفَ بهِ، ومن كثرَ كلامهُ كثرَ خطؤُهُ، ومن كثرَ خطاؤُهُ قل حياؤُهُ، ومن قل حياؤُهُ قل ورعهُ، ومن قلَّ ورعُهُ ماتَ قلبُهُ، ومن ماتَ قلبُهُ دخلَ النَّار.

يا بُنيَّ! لا تُؤيس مذنباً، فكم من عاكفٍ علي ذنبهِ ختمَ له بخيرٍ، وكم من مُقبلٍ علي عملهِ مفسدٍ لهُ في آخرِ عمرهِ صائرٍ إلي النَّار. من تحرَّي الصِّدقَ خفَّت عليهِ الاُمورُ.

يا بُنيَّ! كثرةُ الزِّيارة تُورثُ المَلالةَ.

يا بُنيَّ! الطَّمأنينةُ قبلَ الخُبرةِ ضدُّ الحزمِ. وإعجابُ المرءِ بنفسهِ يدلُّ علي ضعفِ عقلهِ.

ای فرزندم، عزت مؤمن به بی نيازی او از مردم است و قناعت مالی است كه تمام نمي‌شود و كسی كه زياد ياد مرگ مي‌كند، از دنيا به كم راضی است و كسی كه بداند كلام او جزوی از عمل او است، كلامش كم مي‌شود مگر در آن چه كه برای او سودی داشته باشد. عجب از كسی است كه از عقاب مي‌ترسد و اميد ثواب دارد و عمل نمي‌كند، ذكر نور است و غفلت تاريكی است و نادانی گمراهی است و خوشبخت كسی است كه از ديگری پند گيرد. و ادب بهترين ميراث است و خوش خلقی بهترين مونس است.

ای فرزندم، بالاترين علم مدارا است و آفت آن حماقت است و از گنج‌های ايمان صبر بر مصايب است و عفاف زينت فقر است و شكر زينت ثروت است و كسی كه كاری را زياد انجام دهد به آن كار شناخته مي‌شود و كسی كه كلامش زياد شد خطايش زياد مي‌شود كسی كه خطايش زياد شد حيايشكم مي‌شود كسی كه حيايش كم شود تقوای او كم مي‌شود و كسی كه تقوايش كم شد قلبش مي‌ميرد و كسی كه قلبش مرد وارد جهنم مي‌شود.

ای فرزندم، مأيوس نباش در حالی كه گناه كاری چه بسا غرق در گناهی كه ختم به خير شده و چه بسا افرادی كه خوش بودن به اعمالشان باعث فساد او شده و سرانجامش در پايان عمرش به سوی آتش بوده است، كسی كه صادق باشد امور بر او آسان مي‌شود.

ای فرزندم، زيادی ديدار باعث ملامت مي‌شود.

ای فرزندم، اطمينان قبل از آگاهی ضد دور انديشی است خودبينی مرد دليل بر ضعف عقل او است.

آيا این سخن را كه از امير بيان صادر شده می بینید که قصری از اخلاق و آداب است؟ و مؤسس روش تربيتی است كه انسان را ترقی مي‌دهد و تا سطح خليفه الهی در روی زمين بالا مي‌برد؟

و امام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

يا بنيَّ! كم من نظرةٍ جلبت حسرةً! وكَم من كلمةٍ جلبت نعمةً. لا شرفَ أعلي من الإِسلام، وَلا كرمَ أعلي من التَّقوي. ولا معقلَ أحرزُ من الورعِ. ولا شفيعَ أنجحُ من التِّوبة. وَلا لباسَ أجملُ من العافيةِ. ولا مالَ أذهبَ للفاقةِ من الرِّضي بالقوتِ. ومن اقتصرِ علي بلغةِ الكفافِ تعجَّل الرَّاحة وتبوَّأ خفضَ الدِّعة. الحرصُ مفتاحُ التعبِ ومطيةُ النصبِ وداعٍ إلي التقحُّم في الذُّنوب والشرُّ جامعٌ لمساوي العيوبِ وكفاكَ أدباً لنفسكَ ما كرهتهُ من غيركَ. لأخيه مثلُ الذي عليكَ. ومن تورَّط في الأمور من غيرِ نظرٍ في الصوابِ فقد تَعرض لمفاجأةِ النوائبِ. التَّدبيرُ قبل العملِ يؤمنُك النَّدم. من استقبلَ وجوهَ العَمل والاراء عرفَ مواقعَ الخطأ. الصبرُ جنةٌ من الفاقةَ. في خلافِ النَّفس رشدُها. الساعاتُ تنتقصُ الأعمارَ. ويلٌ للباغينَ من أحكمِ الحاكمينَ وعالمٍ بضميرِ المضمرين.َ بئسَ الزادُ للمَعادالعُدوان عَلي العبادِ. في كلِّ جرعةٍ شرقةٌ، وَفي كلِّ اكلةٍ غصصٌ. لا تنالُ نعمةٌ إلا بفراق اُخري. ما أقربَ الرَّاحةَ منَ التعب! وَالبؤس منَ النعيمِ! والموتَ منَ الحياةِ! فطُوبي لمن أخلصَ للّه‌ِ عَملهُ وعِلمهُ وحبُّهُ وبُغضهُ وأخذَهُ وتركهُ وكلامهُ وصَمتهُ وبخٍّ بخٍّ لعالمٍ علِم فكفَّ، وعملَ فجدَّ، وخافَ التبابَ فأعدَّ واستعدَّ، إن سئلَ أفصحَ، وإن تُركَ سكتَ، كلامهُ صوابٌ وصَمتهُ من غيرِ عيٍّ جوابٌ. والويلُ كلُّ الويلِ

لِمن بُلي بحِرمانٍ وخِذلانٍ وَعصيانٍ واستَحسنَ لنفسهِ ما يكرهُهُ لغيرهِ، من لانَت كلمتُهُ وجبت محبَّتهُ، مَن لم يكُن لهُ حياءٌ ولا سَخاءٌ فالموتُ أولي به منَ الحياةِ، لا تتمَّ مُروءةُ الرجلِ حتَّي لا يُبالي أيَّ ثَوبيه لبسَ، وَلا أيَّ طعاميهِ أكَلَ...»⁽¹⁾.

ای فرزندم، چه بسيار نگاهی كه پشيمانی و اندوه به دنبال دارد و چه بسا سختی كه موجب جلب نعمت مي‌گردد، هيچ شرفی بالاتر از مسلمان بودن نيست و هيچ بخششی متعالي‌تر از تقوا نيست، و هيچ پناهگاهی امن‌تر از پرهيزكاری نيست و هيچ شفاعت كننده‌ای قوي‌تر از توبه نيست، و هيچ جامه‌ای زيباتر از سلامتی نيست، و هيچ مالی ارزشمندتر از قناعت به روزی در هنگام فقر نيست هر كس كه قناعت نمود و به روزی خويش اكتفا كرد، آرامش و متانت و وقار خود را به آسانی به دست مي‌آورد. حرص، كليد رنج و مركب سختی و موجب ارتكاب گناهان است و بدي، جامع همه زشتيها است، و اين ميزان از ادب برای تو كافی است كه آن چه راكه برای خود نمي‌پسندی برای ديگران نپسندي، و برای برادرت آن را بخواه كه برای خودت مي‌خواهي، آن كس كه بدون دقت به كاری مبادرت ورزد خود را در دام سختي‌های ناگهانی مي‌اندازد. تدبير و دور انديشی قبل از کار، تو را از پشيمانی باز مي‌دارد، هر آن كس كه نظرات وآراء ديگران به گرمی پذيرد به لغزشگاه هاپی مي‌برد. بردباری سپری در برابر فقر است و مخالفت با هوای نفس موجب رشد و شكوفايی آن مي‌شود، گذر ساعات از عمرها مي‌كاهد، وای بر طغيان (از حكم خداوند) أحكم الحاكمين كه به درون پنهانكاران آگاه است، دشمنی با بندگان خدا، چه بد توشه‌ای برای آخرت است، هر جرعه‌ای از آب، گلوگير است و هر

غذايي، مسدود كننده حلق است هيچ نعمتی به دست نمي‌آيد مگر اينكه نعمتی ديگر از دست مي‌رود، و چقدر آرامش، نزديک به رنج است و چقدر درماندگي، نزديک به نعمت. و چقدر مرگ نزديک به زندگی است، خوشا به حال آن كس كه كار و دانش و عشق و بغض و گرفتن و ترک كردن و كلام و سكوت خويش را برای خداوند خالص كرد، خوشا به حال دانشمندی كه چيزی را دانست و بر اساس دانشش، پرهيزکاری را پیشه كرد و در كار خويش كوشش كرد و از نابودی هراسيد و خود را آماده كرد و مهيا شد، كسی كه اگر از او سؤال شود سخن گويد و اگر از او سؤال نشد خاموش ماند، سخن او نيكو و سكوتش بهترين جواب است. وای و وای بر آن كس كه به محروميت و خواری و عصيان دچار شود و آن چه را كه برای ديگران نمي‌پسندد، برای خويش برمي‌گزيند، كسی كه كلامش نرم شود، محبت او واجب گردد. و كسی كه بي‌حيا باشد و بخشنده نباشد مرگ برای او از زندگی بهتر است، مردانگی كامل نگردد تا هنگامی كه برای او مهم نباشد كه چه مي‌پوشد يا چه مي‌خورد.

و شما در اين توصيه و سفارش مي‌بينيد كه همه ارزش‌های اخلاقی و تربيتی متبلور گشته است كه مي‌تواند راه گشای زندگی سعادت‌مند باشد.

وصيت‌های امام علیه السلام به فرزندانش

امام علیه السلام به فرزندانش اين وصيت را کرده است كه در آن راه و رسم رفتار آنها با جامعه گنجانده شده است.«ای فرزندان من با مردم به گونه‌ای خوب رفتار كنيد كه اگر زنده بوديد به شما مهربان باشند و اگر مرديد بر شما بگريند»⁽¹⁾

و اين وصيت انسان را به رفتار خوب با جامعه دعوت مي‌كند و اين به برابری در حزن و خوشی آنها و نيكی به ضعيف و فقيرشان است و طبيعی است كه اين روش موجب جذب قلوب مردم و عواطف شان مي‌گردد.

و امام علیه السلام هنگامی كه ابن ملجم لعنت الله بر او ضربت زد فرزندانش را به اين وصيت سفارش كرد، و فرمود:

«بر شما باد به تقوای الهی و طاعت از او و برای آن چه از دنيا از دست شما رفت غمگين نباشيد و برای عبادت پروردگارتان به پا خيزيد و به طور جد دامن به كمر زنيد و سستی و تنبلی به خرج ندهيد كه ذليل و خوار شويد.

خدايا ما و ايشان را بر هدايت جمع كن و ما و ايشان را به دنيا بی رغبت گردان و آخرت را برای ما و آن‌ها بهتر از اول قرار بده...»⁽¹⁾.

امام در اين وصيت فرزندانش را به عبادت خدای متعال و طاعت او دعوت مي‌كند تا اينكه در اين دنيا زندگی پاک و پسنديده و دور از خواری داشته باشند.

وصيت او علیه السلام به محمد بن حنفيه

امام علی علیه السلام فرزندش محمد بن حنفيه را با اين سفارش كه مملو از ارزش های اخلاقی و تربيتی والا است، توصيه نموده كه متن آن به اين شرح است:

«فرزندم، كينه تو را به نابودی مي‌كشاند و انسانی كه ارزش و قدر خويش را بشناسد هيچ گاه نابود نگردد و آن كس كه شهوت خويش را مهار كند ارزش او محفوظ مي‌ماند، و ارزش هر انسانی به احسان ونيكوكاری او است فايده عبرت‌گيری رشد و شكوفايی است و بالاترين

ثروت‌ها ترک آرزوها است و حرص و طمع عين فقر است، و دوستی نزديكی مفيد است چه بسا دوست تو همانند برادری باشد كه از پدر و مادرت زاييده شده در حالی كه شايد هر برادری كه از پدر و مادرت زاييده شده دوست تو نباشد، دشمن دوستت را به عنوان دوست انتخاب نكن كه بدينسان با دوستت دشمنی مي‌كنی و چه بسيار چيزی كه تو آن را دور مي‌پنداری در حالی كه آن چيز از نزديک نيز نزديك‌تر است دوست فقير بهتر از ثروتمند بخيل است پند و نصيحت پناهگاه و غار امن است برای اين كه پندپذير باشد و آن كس به خاطر كار نيكويش بر كسی منت نهد كار نيكش را تباه مي‌كند.

آن كس كه اخلاق او زشت شد خود را به رنج مي‌افكند و خويشتن را شايسته كينه مي‌سازد و با اطمينان قضاوت كردن بر اساس ظن و گمان از عدالت به دور است و چه بسيار سرمستی و انتقام جويی در هنگام پيروزی زشت است و چه قدر افسردگی و اندوه در هنگام بلا ناپسند است و چه قدر خشونت و سرسختی با همسايه و مخالفت كردن با دوست و فريب دادن جوانمردان و حيله گری از سلطان ناپسند و نارواست و هر كجا كه دوستت رفت همراه او باش و به برادرت بدگمان مباش و او را نكوهش نكن و رضايت او را جلب كن شايد كه او عذری داشته باشد كه تو پشيمان شوی عذر او را موجه بدان و قبول كن تا شفاعت او نصيب تو گردد و آنان كه تو را ياری مي‌كنند گرامی بدار و با آنان بسيار همنشين باش، و آنان را تكريم كن كه جزای آنكه تو را شاد كرده است آن نيست كه به او بدی كنی تا آن‌جا كه مي‌توانی به همنشينت نيكی كن، زيرا اگر بخواهی مي‌توانی او را در نهايت كمال و رشد ببيني. كسی كه لباس حيا

بپوشد زشتي‌ها پيش از نظر ديگران پنهان گردد، و آن كس كه ميانه روی را برگزيند توشه او سبک گردد و آن كس كه با هوای نفس خويش مبارزه كند به كمال مي‌رسد.

با هر سختی فراخی و آرامش است و هر غذايی ممكن است گلوگير باشد و هيچ نعمتی جز با رنج به دست نمي‌آيد ناسپاسی در برابر نعمت حماقت است و هم نشينی با نادان نحس است، هر كس كه حق را به تو عرضه كرد چه شريف باشد و چه پست آن را قبول كن، آن كس كه ميانه روی را رها كند ستم كار مي‌شود و آن كس كه از حق تجاوز كند ايمانش سست گردد، چه بسا انسان مريضی كه بهبودی يافت و چه بسا انسان سالمی كه مرد، و چه بسا نااميدی كه منجر به نيل به مقصود مي‌شود و چه بسا طمع و حرص كه موجب هلاكت مي‌گردد، از آن كه او را نكوهش كرده‌ای رضايت بخواه و در صدد فريب دادن ديگران مباش. فساد زيادی نعمت را نابود مي‌كند و ميانه روی كمبود نعمت را فراوان مي‌كند، وفای به عهد از جوانمردی است آن كس كه بخشنده شد بر ديگران سروری مي‌كند و آن كس كه فهميد از نعمت‌ها برخوردار مي‌شود، برادرت را خالصانه نصيحت كن و مادامی كه او تو را به معصيت خداوند نمي‌خواند او را ياری نما، آن كسی كه با تو بدرفتاری كرد با او نرمی نشان بده تا به مقصودت برسي.

ساعات اندوه و گرفتاری ساعاتی است كه كفاره گناهان را در آن مي‌پردازی و ساعت‌ها از عمر تو مي‌كاهد، در لذتی كه پس از آن آتش است خيری نيست، آن خيری كه پس از آن آتش است خيری نيست و آن شری كه به دنبال آن بهشت است شری نيست.

هر نعمتی بدون بهشت ناچيز است و هر بلايی بدون جهنم عاقبت به خيری و عافيت است حق برادرت را به خاطر برادري‌ات با او ضايع مكن چرا كه اگر حق او را ضايع كنی برادر تو نخواهد بود و شايسته نيست كه برادرت به جای ارتباط با تو به قطع رابطه با تو راغب‌تر باشد و يا اينكه به جای نيكو كاری به تو به بدی كردن به تو راغب‌تر باشد.

ای فرزندم، اگر نيرو داری نيرويت را برای فرمان برداری از خدای عزوجل بكار گير و اگر ضعف داری ضعف خويش را در معصيت نکردن خداوند متعال استفاده كن، و اگر توانستی كاری كه در توانايی زن نيست به او وامگذار كه اين باعث حفظ زيبايی و آرامش ذهنی وی و مناسب حال او است زيرا كه زن گل بهاری است نه قهرمان پس با او در همه حال مدارا كن و همنشين خوبی برای او باش تا زندگي‌ات صفا و آرامش بيابد، قضای الهی را حمل بر رضا نمای و اگر دوست داری كه خير دنيا و آخرت را داشته باشی چشم طمع را از دستان مردم فرو آر، و سلام و رحمت وبركات خداوند بر تو باد ای فرزندم»⁽¹⁾.

وصيت او علیه السلام به كميل بن زياد

از وصيت‌های عاليه امام علیه السلام وصيت او به رفيق و دوستش، عالم بزرگ، كميل بن زياد نخعی است، که سعيد بن زيد بن ارطاة از او روايت كرده و می گوید:

كميل بن زياد را ديدم و از فضائل اميرالمؤمنين علی بن ابی طالب علیه السلام پرسيدم، پس گفت: آيا مي‌خواهی تو را به وصيتی كه برای من كرده آگاه كنم كه از دنيا و آن چه در دنيا هست، بهتر است؟

گفتم: بلي.

گفت: علی علیه السلام به من فرمود:ای كميل: هر روز را به نام خدا، بنام و بگو، لا حول و لا قوة الا بالله، وتوكل بر خدا كن و ما را ياد كن و نام‌های ما را ببر و درود بر ما بفرست و به خدای ما پناه ببر و به اين وسيله خودت را و آن چه را كه مورد عنايت تو است، حفظ كن، و اين تو را از شر آن روز انشاء الله باز مي‌دارد.

ای كميل، رسول خدا صلی الله علیه و اله را، خدا ادب فرمود، و او مرا ادب كرد و من مؤمنين را ادب مي‌كنم و ادب بزرگوارانه را به ارث مي‌گذارم.

ای كميل، علمی نيست مگر اينكه من آن را مي‌گشايم و سری نيست مگر اينكه قائم علیه السلام آن را به پايان مي‌رساند.

ای كميل، خاندان ما ذريه‌ای هستندكه بعضی از بعض ديگر ارث مي‌برند و خدا شنوا و دانا است.

ای كميل، جز از ما چيزی مگير تا از ما باشي.

ای كميل، هيچ حركتی نيست مگر اينكه تو برای آن، نياز به شناخت داري.

ای كميل، هنگامی كه طعام خوردی نام خدا را ببر كه با نامش ضرری نمي‌رسد و شفای هر دردی است.

ای كميل، هنگامی كه طعام خوردی با تانی بخور و بخل نورز زيرا تو هرگز مردم را از روزی چيزی نمي‌دهي، و خدا با آن به تو پاداش مي‌دهد.

امام علی علیه السلام دراين مقطع از ارتباط محكمش به رسول اعظم صلی الله علیه و اله صحبت مي‌كند و اينكه او از مرتبط‌ترين مردم به او است كه آداب عاليه‌اش را به او بخشيده و چشمه‌های حكمت را به او آموخته و از او در دوران خودش، كسب علم مي‌كرد و به مؤمنين انتقال مي‌داد كما اينكه برای شاگردش، معرفت و بهره‌مندی

از علم را، بيان مي‌كند، و بعد از آن آداب طعام خوردن را ذكر نموده و مي‌فرمايد: شايسته است به نام خدا آغاز کندكه شفای همه دردها است. و اينكه انسان به تنهايی غذا نخورد بلكه شريكی از فقراء و مستمندان داشته باشد.امام علیه السلام در ادامه وصيتش مي‌فرمايد:

ای كميل، خلقت را نيكو كن و با همنشينت، خوب برخورد كن و به خدمتگزارت، تشر نزن.

امام علی علیه السلام در این بخش از وصیت کمیل را به حسن اخلاق كه از وصايای انبيا است، سفارش مي‌كند كما اينكه او را به مراعات همنشين و احترام او سفارش مي‌كند. سپس به خوبی و نيكی به خادم و اينكه به او پرخاش و تعدی نكند، توصيه مي‌نمايد.

امام علی علیه السلام در بيان چگونگی خوردن غذا مي‌فرمايد:

ای كميل، وقتی غذا مي‌خوري، خوردنت را طولانی كن تا آن كس كه با تو غذا مي‌خورد و از آن سفره بهره‌مند مي‌شود سير شود.

ای كميل، وقتی از طعامت دست كشيدی خدا را بر آن چه تو را روزی كرده سپاس گذار و در حمد و سپاس خدا صدايت را بلند كن تا ديگری هم از تو پيروی كند و بدين جهت اجر تو بزرگ گردد.

ای كميل، معده ات را از طعام پر نكن و جايی برای آب بگذار و فرصتی به نفس كشيدن بده.

ای كميل، دست از طعام نكش مگر اينكه هنوز اشتها داشته باشي. اگر چنين كردی تو از آن لذت مي‌بري.

ای كميل، صحت بدن، از كم خوردن طعام و آب است.

امام علی علیه السلام در اين مقطع برنامه آداب طعام را داده آن گونه كه روش بهداشت را برای غذا خوردن داده است:

آداب طعام:

اما آداب طعام خوردن عبارت است از:اولا: اين كه انسان اگر غذا مي‌خورد و ديگری هم با او غذا مي‌خورد لازم است كه در ترک سفره عجله نكند چون عجله وی، موجب سرعت برخاستن ديگران شده و باعث محروميت آنان از خوردن غذا می گردد.

دوم: اين كه انسان وقتی از طعام دست كشيد، بايد خدای متعال را به خاطر آن چه بر او از طعام‌های پاک روزی كرده، حمد و سپاس گويد. و شايسته است آن حمد را با صدای بلند بگويد که تعلیمی برای دیگران باشد تا منعم حقیقی را سپاس گویند.

سوم: انسان نبايد از طعام عيب بگيرد مخصوصا اگر نزد كسی مهمان باشد و اين به پيروی از پيامبر صلی الله علیه و اله اكرم است چرا كه شنيده نشده است آن بزرگوار از طعام عيب گرفته باشد و اين از اخلاق عاليه او بوده است.

بهداشت:

اما بهداشت در تناول غذا كه متضمن سلامتی جهاز هاضمه باشد، اين است كه:

اولا: وقتی غذا مي‌خورد معده‌اش را پر از غذا نكند و جايی را برای آشاميدن آب و جايی را برای نفس كشيدن باقی بگذارد و اين از مهم‌ترين اوصاف بهداشتی است كه باعث سلامتی دستگاه هاضمه ای می‌شود که معدن درد و امراض است

دوم: اينكه انسان در خوردن طعام اسراف نكند و وقتی از طعام دست بكشد كه هنوز اشتها دارد. اين عمل، متضمن سلامتی و صحت است و قوای او را تضمين مي‌كند و مورد تاكيد طب جديد نیز هست.

سوم: اينكه سلامتی جسم منوط به كم غذا خوردن و كم آشاميدن است و اين چيزی است كه اطبا آن را تاكيد مي‌كنند...

امام به وصيتش ادامه مي‌دهد و مي‌فرمايد:

ای كميل، بركت در مال است، كسانی كه زكات بدهند و با مؤمنين به طور تساوی برخورد كنند و صله رحم انجام دهند، آنها به ما نزديكند.ای كميل، به آن مؤمنی كه با تو قرابت دارد بيش از ديگر مؤمنان كمک كن و به آنها مهربان‌تر و باعاطفه‌تر باش، و بر بيچارگانشان صدقه بده.

ای كميل، سائل را رد نكن و لو با يک دانه خرما يا خوشه انگوری باشد، زيرا بهترين صدقه نزد خدا، رشد مي‌كند.

اين قسمت از وصایای امام مشتمل بر اسبابی است که مال را رشد داده و زياد مي‌كند که عبارتند از:

1- زكات:

اخبار زيادی از ائمه طاهرين علیهم السلام رسيده كه اعطا زكات موجب توسعه رزق و رشد مال مي‌شود و در مصادر حديث و فقه اخبار و روایات زیادی آمده است كه مانع زكات، از اسلام چيزی ندارد و حکومت اسلامی با مانع زكات - مالیاتی که از منابع در آمد دولت اسلامی محسوب می‌شود - می تواند جنگ کند.

2- مواسات مؤمنين:

و از جمله چيزهايی كه موجب زيادی ثروت و رشد آن مي‌شود هم دردی با مؤمنين و نيكی به آنها و خوبی به آنان است. و برترين انواع نيكی و زيباترين صورت آن، نيكی به بزرگان سادات است كه خدا شرف آنها را زياد كند. چرا که خوبی به آن‌ها، خوبی کردن به پيغمبر صلی الله علیه و اله است.

3- صله رحم:

اخبار زيادی از پيامبر صلی الله علیه و اله و اوصيا بزرگش رسيده است كه صله ارحام آثار وضعی زيادی دارد از جمله رشد مال و طول عمر و غير از آن.

4- رد نكردن سؤال كننده:

امام علیه السلام مردم را بر نيكی به سائل و محروم نكردن او، و لو به يک دانه خرما تشويق كرده است.

5- صدقه:

صدقه چه مخفی باشد و چه آشكار، مال را رشد مي‌دهد و رزق را زياد مي‌كند و بلا و خطر را دفع مي‌كند.امام علیه السلام به وصيتش ادامه مي‌دهد:

ای كميل، خوش خلقی مؤمن، فروتنی او است، و زيبايی او، عفت او است و شرف او، مهربانی او است و عزت او، ترک قال و قيل است.

ای كميل، از جدال بپرهيز، كه این کار، ابلهان را به تو نزديک كرده و برادری را از بین می برد.

ای كميل، هرگاه برای خدا جرّ بحث كردي، مخاطب خودت قرار مده مگر كسی را كه شبيه عقلا باشد.

ای كميل، آنهايی كه درباره خدا به جدال مي‌پردازند، ابلهانند. همان گونه که خدای متعال فرموده است: {ألا أنَّهم همُ السُّفهاءُ وَلكن لايَعلمونَ}⁽¹⁾. آگاه باش كه آنها ابلهانند ولكن نمي‌دانند.

امام علیه السلام در اين مقطع به بعضی امور مهم پرداخته است و آن عبارت است از:

1- حسن اخلاق:

حسن اخلاق از بارزترين صفات عاليه است و در بعضی اخبار است كه نصف ايمان است و در حديث نبوی است: «من برای اتمام مكارم اخلاق مبعوث شدم».

و فروتنی و خودبين نبودن از اخلاق فاضله است و آن چه به آن مرتبط است، مهربانی و عفت‌ورزی است.

2- ترک جدال:

و از بندهای اين مقطع ترک جدال است چراكه جدال باعث نشر فساد و كراهت بين مردم مي‌شود.

3- بحث و جدال درباره خدا:

اما مباحثه درباره خداوندِ خالقِ عالم و بخشنده زندگي، تنها باید با عقلا باشد؛ آنهايی كه توان علمی و فكری دارند و در برابر منطق و دليل خاضع‌اند. زيرا وجودخدای متعال امری ضروری و واضح‌تر از هر وضوحی است اما آنهايی كه نصيبی از فكر و علم ندارند، بحث با آن‌ها در جميع موضوعات اعتقادی لغو و باطل است.

اين بود بعضی از آن چه در اين مقطع مطرح بود.

امام علیه السلام به وصيت خود به كميل ادامه مي‌دهد:

ای كميل، در هر صنفی ، عده ای هستند که برتر از دیگرانند. پس بر حذرباش از اينكه با افراد پست مناظره كنی و اگر به تو ناسزا گفتند تحمل كن و از آنهايی باش كه خدا آنها را وصف كرده است: {وإذا خاطَبهمُ الجاهلونَ قَالوا سَلاماً}⁽¹⁾، چون جاهلان به ناروا آنها را مورد خطاب قرار دهند سلام گويند و در گذرند.

امام علی علیه السلام اشاره می کنند كه در تمام اصناف جامعه انساني، گروهی از لحاظ فكر و انديشه بر ديگران برتری دارند برای همین امام علی علیه السلام كميل را از مناظره با طبقه فاقد فكر و انديشه و بحث با آنها در هر اموری از امور نهی مي‌كند، و سپس به فقره ديگری از وصيتش مي‌پردازد و مي‌فرمايد:

ای كميل، در هر حال حق بگو و به متقين كمک كن و از فاسقين دوری گزين. ای كميل، از منافقين اجتناب كن و با خائنين رفاقت نكن.

امام علی علیه السلام با اين كلمات دستور مي‌دهد كه انسان در همه حال حق بگويد و يار متقين باشد و از فاسقين دوری گزيند آنهايی كه از اراذل جامعه هستند،

امام در ادامه وصيتش مي‌فرمايد:

ای كميل، برحذر باش، برحذر باش از رفتن به درِ خانه ستمكاران، و اختلاط با آنها و گرفتن چيزی از آن‌ها، و برحذر باش كه از آن‌ها پيروی كنی و اينكه در مجالس آنها حاضر شوی در حالی كه خدا بر تو خشمناک باشد.ای كميل، اگر ناچار شدی كه با آنها حضور داشته باشي، پس مدام به ذكر خدا بپرداز و بر او توكل كن و از شر آن‌ها به خدا پناه ببر و با آنها تكلم نكن و با قلبت كار آنها را انكار كن و خدا را به عظمت و بلندی ياد كن تا بشنوند و آنها تو را احترام مي‌كنند و بدین وسیله شر آن‌ها از تو دفع می‌شود.

و در اين كلمات امام علی علیه السلام از اختلاط با ستم كاران نهی فرموده و به امتثال قول خدای متعال: {وَلا تَركنوا إلي الَّذينَ ظَلموا فتَمسَّكم النارُ}، و به كساني كه ستم كرده‌اند تمايل نشان ندهيد كه آتش دوزخ شما را مي‌گيرد.و اگر انسان ناچار به حضور در دوائر آنها شد بر او است كه به ذكر خدا بپردازد و از شر آنها و بزهكاری آنها به او پناه ببرد، زيرا اين بهترين چيز برای خلاصی از حرمت مجالس آنها است.

امام علی علیه السلام به وصيت خود ادامه مي‌دهد:

ای كميل، بهترين چيزی كه بندگان به سوی خدا بعد از اقرار به او و اوليائش الگو قرار مي‌دهند زينت كردن و عفت ورزيدن وبردباری است.

زينت كردن و عفت ورزيدن و شكيبايی از آشكارترين ارزش‌های پسنديده‌ای است كه انسان را به آفاق عاليه‌ای از فضل و كمال مي‌رساند،

و امام علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، باكی نيست كه اسرارت دانسته نشود.

اسرار و عقاید خصوصی انسان و مسائل شخصی وی بهتر است كه مخفی بماند زيرا اظهار آن برای غير، منجر به هلاكت و نابودی مي‌شود.

امام علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، نبايد فقر تو را مردم بدانند بر آن صابر باش و با عزت نفس آن را پوشيده دار.امام علی علیه السلام به عزت نفس و كرامت آن سفارش كرده است و در واقع اظهار فقر و نياز، از ضعف انسان و باعث سقوط او از چشم مردم است.

امام در ادامه می فرماید:

ای كميل، باكى نيست سر خود را با برادرت در ميان نهى، اما برادرت كيست؟ آن كه در سختى تو را واننهد، اگر ديه و خونبهائى به گردنت آمد كنار نكشد، (به هنگام نياز) درخواست نكرده حاجتت را برآرد، ترا بحال خود نگذارد تا ناچار به اظهار گردى، اگر برادرت ثروتمند است اصلاحش كن.

ای كميل، مؤمن آينه مؤمن است زيرا به او نگرد و حاجتش را برآورد و حالش را خوب كند.

ای كميل، مؤمنان برادرند و چيزی نزد هر برادر از برادرش عزيزتر نيست.

ای كميل، اگر برادرت را دوست نداری برادرش نیستی.

امام علی علیه السلام در اين مقطع از برادری اسلامی و آن چه که نتیجه آثار وضعی آن است، سخن مي‌گويد از جمله اينكه مسلمان، برادر مسلمانش را از اسرار و

امورش آگاه مي‌كند. امام حد برادری و شناخت واقعی برادری اسلامی را بيان مي‌نمايد و مي‌فرمايد: برادر آن كسی است كه برادرش را به هنگام سختی خوار نكند و در موقع جرم از او غافل نباشد، و غير آن از آثاری كه امام علیه السلام ذكر فرموده است و البته امروزه كه ماديات بر همه چيز غلبه كرده، این برادری وجود ندارد.

امام علی علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، مؤمن كسی است كه معتقد به عقيده ما باشد و هر كه خلاف آن كند درباره ما مقصر است و هر كه درباره ما مقصر است با ما نيست و هر كه با ما نيست در درک اسفل دوزخ است.

ای كميل،هر كه در سينه درد دارد خلط از سينه برآرد (هر كه سِرّى به دل دارد سخنى به زبان آرد). چون كسى مطلبى از ما (به صورت سِرّ)برايت گفت و از تو خواست پنهانش كنى مبادا فاش سازى كه اين گناه توبه ندارد، و اگر توبه نباشد سرانجام شعله آتش است.

ای كميل، فاش كردن سر آل محمد صلی الله علیه و اله قابل جبران و گذشت نيست و از كسی تحمل نمي‌شود، و آن چه با تو گويند جز با مؤمن موفق و رازدار مگو.

ای كميل، اخبار ما را به كافرين ندهيد تا بر آن بيفزايند بعد شما را احضار كنند و به آن كيفر بدهند.

امام علی علیه السلام در اين مقطع ايمان و حقيقت آن را بيان مي‌كند و آن ولايت اهل بيت نبوت عليهم السلام و محبت آنها است زيرا محبت آنها جزئی از رسالت اسلام است، و خدای متعال فرموده است: {قُل لا أسألُكم عليهِ أجراً الاَّ المودةَ في القربَي}⁽¹⁾، بگو من از شما مزدی نمي‌خواهم جز دوستی ذوی القربي.

امام علیه السلام كاملا به آينده مي‌نگريست و مي‌ديد آن‌چه را كه عليه اهل بيت از مصيبت و حوادث رخ خواهد داد. از اين جهت سفارش مي‌كرد كه تعاليم آن ها را پنهان دارند و كسی از دشمنان را به آن آگاه نگردانند. زيرا نشر و شايعه آن در آن زمان منجر به فاجعه و محنت و گرفتاری برای شيعيان مي‌شد.

امام علی علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، لابدَّ لماضيكُم من أوبةٍ، ولابدَّ لنا فيكُم من غَلبةٍ، ناچار برای گذشته شما برگشتی است و ناچار برای ما در بين شما، غلبه و پيروزی است.

امام علی علیه السلام در اين كلمات تاكيد دارند كه ناچار برای اهل بيت عليهم السلام دولتی خواهد بود كه در آن حق حكم فرما خواهد بود و باطل در آن نابود مي‌شود و آن دولت امام هدی مهدی علیه السلام است.

امام علی علیه السلام مي‌فرمايد:اي كميل، سَيجمعُ اللهُ لكُم خيرَ البِدءِ والعاقِبةِ. به زودی خدای متعال برای شما بهترين آغاز و انجام را جمع مي‌كند.

ای كميل، شما از دشمنانتان منتفع مي‌شويد، خوشيد به خوشی آن‌ها، مي‌آشاميد به آشاميدن آن‌ها، و مي‌خوريد به خوردن آن‌ها، و وارد مي‌شويد به آنجايی كه آن‌ها وارد مي‌شوند و چه بسا بر عنوان و صفت آنها غلبه كنيد، يعنی والله با اكراه آنها از آن ولكن خدای عزوجل شما را ياری مي‌دهد و آن‌ها را خوار مي‌كند وقتی اين گونه شد والله روز شما است و صاحبتان آشكار مي‌شود، آن‌ها والله با شما نمي‌خورند و با شما رفت و آمد نمي‌كنند و در خانه‌های شما را نمي‌زنند و به نعمت شما نمي‌رسند خوار وذليل هستند، هر جا آنها را پيدا كرديد بگيريد و بكشيد.

ای كميل، خدای متعال را سپاس گوی و مؤمنين را به آن و بر هر نعمتي.

امام علی علیه السلام در اين مقطع از ظهور نواده‌اش، مصلح بزرگ، كسی كه زمين را پر از عدل و داد مي‌كند پس از آن كه پر از ظلم و جور شده باشد؛ خبر مي‌دهد. و ظهور او از امور حتمی است كه به ناچار در زندگی رخ مي‌دهد.

امام علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، در هر سختی بگو {لا حولَ ولا قوةَ إلا باللّهِ} تا برطرف شود و نزد هر نعمت بگو «الحمدُ للّه» تا فزون گردد و چون روزيت دير رسيد، استغفار كن تا در آن وسعت يابي.

امام علی علیه السلام روشی را برای خلاصی از سختی ارائه داده و آن قول: لا حول و لا قوة الا باللّه العلي العظيم است كما اينكه برای برای زيادی نعمت، كلمه الحمد للّه را بيان فرموده كه دلالت بر رزق دارد و اگر به تاخير افتاد، انسان بايد استغفار نمايد تا رزقش توسعه يابد.امام علی علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، هر گاه شيطان در سينه ات وسوسه كرد، بگو: {أعوذُ باللّه القوي من الشيطانِ الغَوي، وأعوذُ بمحمدٍ الرَّضي من شرِّ ما قدَّر و قَضي، وأعوذُ بإلهِ الناسِ من شرِّ الجنةِ والنَّاس أجمعينَ، وسلِّم تكفي مؤونةَ إبليسَ وَالشياطينَ معهُ، وَلو أنهم كلَّهم أبالسةُ مثلهُ}.

ای كميل، برای آن ها نيرنگ‌ها و وسوسه‌ها و تشابه و پيرايه‌ها و تخيلات است برای هر كسی به قدر منزلت او در طاعت و معصيت او است و به همان نسبت بر او تسلط و غلبه مي‌كند.

ای كميل، دشمنی از آنها دشمن‌تر نيست و چيزی از آنها برای تو زيان بارتر نيست آرزوی آن ها اين است كه فردای قيامت در عذاب دردناک با

آن ها باشي، شراره‌های آتش لحظه‌ای از آنها سست نمي‌گردد و عذابشان كم نمي‌شود و هميشه در آن جاويدند.

ای كميل، خشم خدای متعال احاطه دارد به كسی كه از آن ها به نام او و پيامبرش صلی الله علیه و اله و تمام عزائم او جل عزه، احتراز نكرد.

ای كميل، آنها شخصا به تو نيرنگ مي‌زنند و اگر پاسخ آنها را ندهی به تو و نفست نيرنگ مي‌زنند. شهوات تو را زيبا جلوه مي‌دهند، و باآرزوهای طولانی و فراموش کردن خداوند و امر و نهی کردن تو، تو را فریب می دهند و ظن تو را به خدای عزوجل نيكو جلوه مي‌دهند تا اميدت زياد شود و به آن مغرور شوی و خدا را معصيت كنی و جزای عاصی آتش است.ای كميل، قول خدای عزوجل را حفظ كن: {الشَّيطانُ سوَّل لهم وأَملي لَهم}⁽¹⁾، شيطان آنها را فريفت و آرزوهايشان را دراز كرد. فريب دهنده شيطان است.

ای كميل، قول خدای متعال را برای ابليس لعنت الله ياد آور شو: {وَأجلب عَليهم بِخيلكَ وَرجلكَ وَشاركهُم في الأموالِ وَالأولاد وَعدهم ومَا يَعدُهم الشَّيطانُ إلاَّ غُروراً}⁽²⁾. و با سواران و پياده‌گانت بر آنها بتاز و با آن‌ها در اموال و اولاد شريک شود و به ايشان وعده بده ولی شيطان جز از روی فريب به آن‌ها وعده نمي‌دهد.

ای كميل، ابليس از خودش وعده نمي‌دهد و از پروردگارش وعده مي‌دهد تا آن‌ها را به معصيت بكشاند و آن‌ها را به هلاكت بيندازد.

ای كميل، او به لطف مكرش مي‌آيد و به آن‌چه مي‌داند تو علاقه داری و فرمان او را خواهی برد دستور مي‌دهد و گمان مي‌كنی كه او سلطانی بخشنده است، در واقع شيطان رجيم است و وقتی به او اطمينان پيدا كردی تو را به گناهان و مهلكه‌هايی مي‌كشاند كه راه نجاتی برای آن نيست.

ای كميل، برای او دام هايی است كه آن‌ها را نصب كرده بر حذر باش كه در آنها قرارگيري.

ای كميل، زمين پر از دام آنها است نجاتی از آن نيست مگر كسی كه به ما متوسل شود، و خدا به تو آموخته است كه نجات نمي‌يابند مگر بندگان او و بندگان او، اوليا ما هستند.ای كميل، و آن قول خدای عزوجل مي‌باشد: {إنَّ عبادي ليسَ لكَ عليهِم سُلطانٌ}⁽¹⁾به يقين تو را بر بندگان من تسلطی نيست. و قول خدای عزوجل: {إنَّما سُلطانهُ علي الَّذينَ يَتولَّونهُ و الذينَ هم بهِ مُشركونَ..}⁽²⁾، تسلط او تنها بر كسانی است كه ا و را سرپرست گيرند و بر خدا شرک مي‌ورزند.

ای كميل، به ولايت ما خودت را نجات ده از اينكه شيطان در مالت و فرزندانت شريک شود آن گونه كه به او دستور داده شده است.

ای كميل، از گروهی كه نماز طولانی مي‌خوانند و هميشه روزه مي‌گيرند و صدقه مي‌دهند گول نخوری و گمان كنی كه آنها موفقند.

ای كميل، به خدای متعال قسم، شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و اله مي‌فرمود: «شيطان وقتی قومی را به فواحش مانند زنا و شرب خمر و ربا و چيزي

شبيه آن از فحشا و گناهان، کشید، عبادت سخت و خشوع و ركوع و خضوع و سجود را برای آنها دوست داشتنی كرد، سپس آنها را به سرپرستی و دوستی پيشوايانی كه آنها را به سوی آتش مي‌خوانند وادار كرد و روز قيامت آنها يار و ياوری ندارند.

ای كميل، ايمان ثابت و عاريت دارد حذر كن كه از اهل ايمان عاريت باشي.

ای كميل، همانا ايمان شايسته است كه ثابت باشد. وقتی در راه روشنی بروی تو را به كژی نكشاند و از راه به در نبرد.

امام علی علیه السلام در اين مقطع درباره شيطان رجيم و آن چه به آن قيام مي‌كند در نصب دام برای صيد مردم و منحرف كردن آنها از خدای متعال پرداخته، که به گول زدن مردم و منحرف كردن آنها از راه راست با تمام وسايل نيرنگ اقدام نموده و تمام شهوات و اميال و طرقی را كه با اوامر خدای متعال همخوانی ندارد،زيبا جلوه داده و در اين‌باره شيطان، حزب و پيروانش را به كمک مي‌گيرد. آنهايی كه فساد را در عقول مردم و درونشان ترويج مي‌دهند و به آن‌ها خدعه مي‌كنند.

و در دعا است:

«وَأعذني منَ الشَّيطان الرَّجيم وَهمزهِ وَلمزهِ وَنفثهِ، وَوسوستهِ، وَتثبيطهِ، وَكيده وَمكرهِ وَحبائلهِ، وَخدعهِ، وَأمانيهِ، وَغرورهِ، وَفتنتهِ، وَشركهِ، وَأحزابهِ، وَأتباعهِ، وَأشياعهِ، وَأوليائهِ، وَجميعِ مَكائدهِ».

خدا ما را از شر شيطان و كيد و مكر او حفظ فرمايد.

امام علیه السلام در ادامه مي‌فرمايد:

ای كميل، در واجب رخصت ترک نيست و در نافله سخت‌گيری نيست.

ای كميل، خدای عزوجل جز از واجب، از تو سؤال نمي‌كند و آن چه از نافله كه به جا آوردی برای هول و وحشت بزرگ و مصيبت روز قيامت است.

امام علی علیه السلام در اينجا فرق بين واجب و مستحب را بيان مي‌كند، اما واجب، اجازه ای برای ترک آن نيست و اگر مكلف آن را انجام ندهد كيفر مي‌بيند و اما مستحب، الزامی برای انجام آن نيست. و خدای متعال از واجبات مي‌پرسد و اما مستحبات، پرده و پوششی برای انسان از وحشت روز قيامت است.

امام علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، گناهانت بيش از كارهای خوب توست و غفلتت بيش از ذكر است و نعمت خدا بر تو بيش از كردار تو است.

ای كميل، تو بدون نعمت و عافيت خدا نيستی پس نبايد در هيچ حال از حمد و تمجيد و تسبيح و تقديس ذكرش بركنار باشي.ای كميل، از آنها مباش كه خدا فرموده: خدا را فراموش كردند خدا هم از خودشان فراموششان كرد و آنان را به فسق نسبت داد و آنان فاسقند⁽¹⁾.

در اين مقطع دعوت به تقوا و عمل صالح شده و با توجه به نعمت‌های زيادی كه به انسان عطا شده، در برابرشان، شكر و ثنا و تحميد و تمجيد لازم است و جايز نيست كه اغماض شود.

و مي‌فرمايد:

ای كميل، مقام اين نيست كه نماز بخوانی و روزه بداری و صدقه بدهی مقام اين است كه نماز با دلی پاک و عمل خداپسندانه و خشوع همراه باشد.

ای كميل، هنگام ركوع و سجود و ما بين آن دو رگها و مفاصل خود را به كار گير تا با تمام اعضا و جوارح نماز خوانده باشي.

ای كميل، بنگر در چه نماز مي‌خوانی و بر چه نماز مي‌خوانی و اگر از راه حلال نباشد قبول نيست.

ای كميل، از زبان آن چه در دل است، مي‌تراود و دل را، خوراک درست مي‌كند. پس ببين دل و تنت از چه چيزی مي‌خورند كه اگر حلال نباشد خدا تسبيح و شكر تو را نپذيرد.

اين مقطع حاكی از نماز واقعی و حقيقت آن است و آن بستگی به خشوع و حضور قلب و اخلاص دارد و اينكه نماز گزار بايد بداند كه در برابر خالق عظيم قرار گرفته است لذا در اثنا نماز امور دنيا، فكرش را اشغال نكند. كما اينكه بايد در غذا و لباسی كه استفاده مي‌كند، بنگرد كه حلال باشد. چون اگر حرام باشد نمازش صحیح نیست.

و مي‌فرمايد:ای كميل، بفهم و بدان كه رخصتی در نپرداختن امانت هيچ كسي، نيست. هر كه از ما رخصتی در اين باره روايت كند، بيهوده گفته و گناه كرده و سزايش دوزخ است چرا كه دروغ گفته. سوگند مي‌خورم كه رسول خدا ساعتی پيش از مرگش سه بار به من فرمود: ای ابا الحسن امانت را به نيكوكار و تبه كار رد كن بيش باشد يا كم، حتی نخ سوزن.

بنای اسلام بر مصلحت انسان و بنای زندگی او بر واقعيت درخشان قرار دارد و از بندهای تعاليم آن، ادا امانت به خوب و بد است و خيانت و رد نكردن امانت از اسلام نيست.

مي‌فرمايد:

ای كميل، جهاد نيست مگر با امام عادل و غنيمت حلال نيست مگر با امام فاضل.

امام علیه السلام جهاد را مشروط به حضور امام عادل دانسته اما با غیر او، غير مشروع است،

امام علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، دين برای خدا است. نبايد گفتار امت فريب خورده‌ای تو را بفریبد كه پس از هدايت گمراه شدند و پس از آن كه قبول كردند، آن را انكار کردند.

خدا است كه دين را تشريع و احكام و تعاليم آن را واجب كرده است، امت حق تصرف در هيچ يک از بندهای آن را ندارد. خدای تبارک و تعالی آن را به امام حق، امام اميرالمؤمنين محول كرد و لكن امت آن را اذعان نكردند و پيرو غير او شدند در نتيجه عالم اسلام را به بحران ومصيباتی وصف‌ناشدنی مبتلا كردند.

امام علی علیه السلام فرمود:

ای كميل، دين از آن خدا است و خدا از احدی قيام بدان را نپذيرد مگر رسول باشد يا نبی يا وصي.

دين مجموعه از مبادی و دستورات است كه نبی يا وصی او به مردم ابلاغ مي‌كند و هيچ كس ديگری غیر از آن ها نبايد عهده دار اشاعه و تبليغ آن شود.امام علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، آن مقام الهی نبوت و رسالت و امامت است و جز آن مقامی نيست مگر دوست پيرو يا سرگردان و گمراهان و متجاوزان.

و اين كلمات متمم آن چيزی است كه گذشت از اينكه دين نبوت و امامت است، نه غير از آن.

ای كميل، نصاری خدای متعال را معطل و متوقف نكردند و نه يهود و نه موسی و عيسی را انكار نكردند و لكن آنها زياد كردند و كم كردند و تحريف كردند و كافر شدند و لعنت شدند و مورد نفرت قرار گرفتند و توبه نكردند و مورد قبول قرار نگرفت.

ای كميل، همانا خداوند از پرهيزكاران پذيرا است.

ای كميل، پدر ما آدم، نه يهودی و نه نصرانی متولد شد و فرزندش جز حنيف و مسلمان نبود و چون به واجبش قيام نكرد پس منجر به آن شد كه خدا قربانی او را قبول نكرد، بلكه از برادرش قبول كرد؛ پس به او حسد برد و او را كشت و او از زندانيان در قعر جهنم است و تعداد آنها

دوازده نفرند شش نفر از اولين و شش نفر از آخرين و فلق (يا شكاف) پايين‌ترين قسمت از آتش است و از بخار آن جهنم گرم مي‌شود و برای تو كافی است كه حرارت جهنم از بخار آن است.

اين مقطع حاكی از تحريف يهود و نصاری بر آن چه بر پيامبران آنها نازل شد، مي‌باشد كه زياد و كم كردند تا شريعت موسی و عيسی را زشت نمايش دادند و مستحق لعنت و نفرت از جانب خدا شدند همچنین اين مقطع، حاكی از حسد فرزند آدم به برادرش بود كه او را وادار به قتل برادرش كرد كه جزايش خلود در آتش جهنم است.

او مي‌فرمايد:ای كميل، ما والله آنهايی هستيم كه تقوا پيشه كرديم و نيكی نموديم.

ای كميل، خداوند، كريم و حليم و بزرگوار و مهربان است ما را با اخلاقش رهنمايی كرده و فرموده آن را به دست آريم و مردم را بدان واداريم. ما آن را بي‌خلاف ادا كرديم و بي‌نفاق به اجرا گذارديم و بي‌تكذيب باور داشتيم و بي‌ترديد پذيرفتيم، برای ما والله شياطين نبودند كه وحی كنند به آن و به ما؛ آن گونه كه خدای متعال در كتابش فرموده است: {شَياطين الإِنس والجنِّ يُوحي بَعضهُم إلَي بعضٍ زُخرفَ القولِ غُرُوراً}⁽¹⁾، از شياطين جن و انس برگزيديم كه برای فريب يكديگر سخنان فريبنده القا مي‌كنند.

امام علی علیه السلام بيان مي‌كند كه اهل بيت نبوت و معدن حكمت، متقين محسنين هستند و اينكه آنها رسالت خدای متعال را به وجه كامل برای بندگانش انجام دادند و در ادا آن كوتاهی و سستی ننمودند.

و او علیه السلام مي‌فرمايد:

ای كميل، ما ثقل كوچكتر هستيم و قرآن ثقل بزرگتر و رسول خدا صلی الله علیه و اله به گوش آنها رساند و آنها را جمع كرد و در نماز جامعه روز فلان و فلان آنها را ندا داد و در روزهای هفته فلان و فلان، احدی تخلف نكرد. از منبر بالا رفت و حمد و ثنای الهی را به جا آورد سپس فرمود: ای گروه مردم من از جانب خدای عزوجل رساننده هستم از نزد خود چيزی نمي‌گويم هر كس مرا تصديق كند خدا را تصديق كرده و هر كس خدا را تصديق كند، ثواب او بهشت است، و هر كس مرا تكذيب كند خدای عزوجل را تكذيب كرده و هر كس خدا را تكذيب كند كيفر او آتش نيران است، سپس مرا صدا زدپس بالا رفتم و مرا نزد خود به پا داشت و سر من به سينه او مي‌رسيد و حسن و حسين در طرف راست و چپ او بودند، سپس فرمود: ای گروه مردم! جبرئيل از جانب خدای عزوجل به من دستور داد كه به شما بگويم قرآن ثقل بزرگ است و اينكه وصی من اين است و فرزندان من از صلب او، اوصيا من و آنها ثقل كوچكترند و ثقل بزرگتر گواه ثقل كوچكتر است و ثقل كوچكتر گواه ثقل بزرگتر است هر يک از آنها ملازم رفيق خودش است و از آن جدا نمي‌شود تا بر خدا وارد شوند پس حكم مي‌كنند بين آنها و بين بندگان.

ای كميل، وقتی اين گونه بوديم پس برای چه از ما پيشی گرفت آن كه پيشی گرفت، و از ما عقب ماند آن كه عقب ماند؟

ای كميل، رسول خدا صلی الله علیه و اله رسالت پروردگارش را به مردم ابلاغ كرد و آنها را نصيحت كرد و لكن نصيحت كنندگان را دوست ندارند.

ای كميل، رسول خدا صلی الله علیه و اله مطلبی را به من فرمود و مهاجرين و انصار زياد بودند، روزی بعد از عصر روز نيمه رمضان و او بالای منبرش روی پا ايستاده بود، فرمود: علی از من است و فرزندان من از او هستند و پاكان از من و من از آنها هستم و آنها پاكند بعد از مادرشان و آن‌ها كشتي‌اند هر كس سوار آن شود نجات پيدا مي‌كند و هر كس تخلف كند غرق مي‌شود نجات يافته در بهشت است و غرق شده در جهنم.

ای كميل، فضل به دست خدا است به هر كس بخواهد مي‌دهد و خدای صاحب فضل بزرگ است.

ای كميل، برای چه بر ما حسد ورزيدند در حالی که خداوند ما را ايجاد کرد قبل از اينكه آنها ما را بشناسند. مي‌بينی كه آنها از روی حسدشان ما را از خدا زائل مي‌دانند؟و امام اضافه بر آن فرمود:

ای كميل، ما والله آن حقی هستيم كه خدای عزوجل فرمود: {وَلو اتَّبعَ الحقُّ أهوَاءهم لَفَسدتِ السَّماوات وَالأرضُ وَمَن فيهنَّ}⁽¹⁾. و اگر حق از هوس‌های آنها پيروی مي‌كرد قطعا آسمانها و زمين و هركه در آن‌ها است تباه مي‌شد.

در اين مقطع امام علی علیه السلام فضيلت اهل بيت صلوات الله عليهم و علو درجات و منزلت آنها نزد خدای متعال و نزد رسول خدا صلی الله علیه و اله را بيان مي‌كند و اينكه آنها كشتی نجات و امان برای بندگان هستند.

و در اينجا بحث ما درباره وصيت امام علی علیه السلام به پايان مي‌رسد.

موعظه‌های امام علیه السلام

اشاره

موعظه‌های امام علیه السلام دل‌ها را جلا مي‌دهد و دیده ها را پاک مي‌كند و انسان را به مراتب كمال مي‌رساند و تاثير زيادی در جان عارفين و متقين دارد از جمله مواعظ امام خطبه همّام است. همام از اصحاب خوب امام در عبادت و تقوا بود و از امام توصيف متقين و صالحين را درخواست نمود. امام در اجابت او درنگ كرد با علم به اينكه در جانش اثر بگذارد و نتواند تحمل كند، همام درخواست خود را تكرار كرد. امام آن را به بهترين وجه و شگفت‌ترين بيان توصيف كرد، و واقعيت عبادت و طاعتشان را برای خدای متعال بيان كرد. خطاب امام در جان همام اثر گذاشت و صيحه‌ای زد و جان به جان آفرين تسليم نمود.

موعظه‌های امام اين گونه بود كه دل‌های متقين و توبه كنندگان را درمان مي‌كرد و ما در اينجا بعضی از موعظه‌های او را بيان مي‌كنيم.

حال انسان در دنيا

امام علی علیه السلام وصف دقيق و روشنی برای زندگی در دنيا كرده و فرموده است:

«همانا انسان در دنيا، آماج تيرهای مرگ است و ثروتی است دست خوش تاراج مصيبت‌ها، با هر جرعه نوشيدني، گلو رفتنی و در هر لقمه‌ای گلوگير شدنی است و بنده نعمتی به دست نياورد جز آن كه نعمتی از دست بدهد و روزی به عمرش افزوده نمي‌گردد جز با كم شدن روزی ديگر. پس ما ياران مرگيم و جان‌های ما در معرض نابودي‌ها پس چگونه به ماندن جاودانه اميدوار باشيم؟ در حالی كه گذشت شب و روز، بنايی را بالا نبرده جز آن كه آن را ويران كرده و به اطراف پراكنده است، پس خير و اهل خير را طلب كنيد و بدانيد كه خير از خير زاده مي‌شود و شر از شر بر مي‌خيزد..»⁽¹⁾.

و در اين كلمات درخشان بيداری جانهايی است كه به دوستی دنيا فريفته شده‌اند و هشداری است برای دوری از غرور و مهالک آن زيرا انسان وقتی به متاع دنيا از مال و جاه رسيد هدف خدنگ بلايا و مصاعب مي‌گردد و مدت عمر او محدود است و هر روز كه از عمر او مي‌گذرد از عمرش كاسته مي‌شود.

پيروی از هوای نفس

امام علی علیه السلام از پيروی هوای نفس و آرزوهای طولاني، افراد را بر حذر داشته و برای ارشاد مردم و موعظه آنها كوشيده و آنها را از گرفتار شدن در مهالک و گناهان در اين دنيا ترسانده و فرموده است: «بدترين چيزی كه بر شما مي‌ترسم پيروی از هوای نفس و آرزوهای دراز است».

خوشا به حال زاهدين در دنيا

نوف بكالی كه از بزرگان اصحاب امام علی علیه السلام بود روايت كرده گفت: علی بن ابی طالب علیه السلام را ديدم كه در تاريكی شب، خارج شد و به ستارگان آسمان مي‌نگريست و فرمود:

«ای نوف آيا خواب هستی يا بيداري»؟

بلكه بيدارم ای اميرالمؤمنين.

«ای نوف، خوشا به حال آنان كه از دنيای حرام چشم پوشيدند و دل به آخرت بستند آنان مردمی هستند كه زمين را تخت و خاک را بستر آب را عطر و قرآن را پوشش زيرين و دعا را لباس رويين خود قرار دادند و با روش مسيح علیه السلام با دنيا برخورد كردند.

ای نوف، خدای متعال به عيسی وحی كرد كه به بنی اسرائيل دستور بده كه وارد خانه‌ای از خانه‌های من نشوند مگر با قلبی پاک و چشم‌هايی خاشع و دستی پاكيزه زيرا من جواب احدی از آنها و نه احدی از مخلوقاتم را كه نزد او مظلمه‌ای باشد نمي‌دهم..»⁽¹⁾.

و اين وصيت پر از دعوت به زهد در دنيا و نپرداختن به زرق و برق آن است زيرا دار خلود و باقی دار آخرت است كه خدا به متقين و صالحين از بندگانش وعده داده است.

زهد در دنيا

و امام علی علیه السلام زهد را در دنيا پيشه كرده بود و با تمام عواطف و مشاعرش به خدا روی كرده و اين دعا را مي‌خواند، او علیه السلام مي‌فرمود:

«خدايا از تو درخواست مي‌كنم آسودگی از دنيا و نفرت از آن را؛ زيرا خير آن اندک و شر آن آماده، و صفای آن كدر، و تازه آن، خلق مي‌شود و آن چه از آن فوت شد برنمي‌گردد، و آن چه به دست آورده در آن فتنه است مگر كسی را كه تو به او عصمت دهی و رحمت تو شامل حال او شود، مرا جزء كسانی قرار نده كه به آن خشنود باشد و به آن اطمينان كند و مورد اعتماد آن باشد زيرا آن كه به آن اطمينان كند، به آن خيانت ورزد و كسی كه به آن اعتماد ورزد، آن را گول مي‌زند»⁽¹⁾.

اين كلمات حاكی از ميزان انزجار امام علیه السلام از دنيا و نفرت او از زرق و برق آن است و بهره ای که امام متقین از آن می برد به جز اقامه حق و تاسيس نشانه‌های عدالت نیست.

موعظه امام علیه السلام برای مردی كه در تشييع جنازه مي‌خنديد

امام علی علیه السلام جنازه‌ای را تشييع مي‌كرد، ديد مردی مي‌خندد. اين عمل او را ناراحت كرد و او را با این سخنان نورانی موعظه فرمود:

«گويی مرگ بر غير ما نوشته شده و حق جز بر ما واجب گرديد و گويا

اين مردگان مسافرانی هستند كه به زودی باز مي‌گردند در حالی كه بدن‌هايشان را به گورها مي‌سپاريم و ميراث شان را مي‌خوريم گويا ما پساز مرگ آنان، جاودانه‌ايم. آيا چنين است كه اندرز پند دهنده‌ای از زن و مرد را فراموش مي‌كنيم و خود را نشانه تيرهای بلا و آفات قرار داديم؟»⁽¹⁾.

مرگ، بزرگترين واعظ برای انسان است، اگر فكر كنيم. ولی اكثر مردم در مسير تشييع جنازه به احاديث دنيا مي‌پردازند و توجهی به مرگ ندارند؛ گويا آن برای غير ايشان نوشته شده است.

موعظه امام علیه السلام به مردی که دنیا را مذمت می کرد

امام علی علیه السلام مردی را ديد كه دنيا را مذمت مي‌كند مذمت او از روی ايمان و واقعيت نبود، پس امام علیه السلام به او فرمود:

«ای نكوهش كننده دنيا كه خود به غرور دنيا مغروری و با باطل‌های آن فريب خوردي! خود فريفته دنيايی و آن را نكوهش مي‌كني؟ آيا تو در دنيا جرمی مرتكب شده‌اي؟ يا دنيا به تو جرم كرده است؟ كی دنيا، تو را سرگردان كرد؟ و در چه زمانی تو را فريب داد؟ آيا با گورهای پدرانت كه پوسيده‌اند؟ يا آرامگاه مادرانت كه در زير خاک آرميده‌اند؟ آيا با دو دست خويش بيماران را درمان كرده و آنان را پرستاری كرده و در بستر شان خوابانده‌اي؟ درخواست شفای آنان را كرده و داروی آنها را از طبيبان تقاضا كرده‌اي؟ در آن صبحگاهان كه داروی تو به حال آنان سودی نداشت و گريه تو فايده‌ای نكرد!

و ترس تو آنان را سودی نرساند و آن چه خواستی به دست نياوردی و با نيروی خود نتوانستی مرگ را از آنان دور كني. دنيا برای تو حال آنان را مثال زد و با گورهايشان گور خودت را به رخ تو كشيد.همانا دنيا سرای راستی برای راست گويان و خانه تندرستی برای دنيا شناسان و خانه بی نيازی برای توشه گيران و خانه پند برای پندآموزان است. دنيا سجده‌گاه دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان الهی و فرودگاه وحی خدا و جايگاه تجارت دوستان خدا است که در آن رحمت خدا را به دست آورند، و بهشت را سود برند.

چه كسی دنيا را نكوهش مي‌كند؟ و جدا شدنش را اعلام داشته و فرياد زده كه ماندگار نيست و از نابودی خود و اهلش خبر داده است؟ و حال آن كه دنيا با بلای خود بلاها را نمونه آورد و با شادمانی خود آن را به شادمانی رساند، در آغاز شب به سلامت گذشت اما در صبح گاهان با مصيبتی جانكاه بازگشت. تا مشتاق كند و تهديد نمايد و بترساند و هشدار دهد. پس مردمی در بامداد با پشيمانی دنيا را نكوهش كنند و مردمی ديگر در روز قيامت آن را مي‌ستايند.

دنيا حقايق را به يادشان آورد. ياد آور آن شدند از رويدادها بر ايشان حكايت كرد او را تصديق كردند و اندرزشان داد پند پذيرفتند»⁽¹⁾.

در اين مقطع امام علی علیه السلام از دنيا صحبت مي‌كند كه آن دار زوال و فنا است. پس مغرور كسی است كه فريب آن را بخورد و بدبخت كسی است كه به آن آزموده شود. و خوشبخت كسی است كه از پروردگارش بترسد و عمل صالح انجام دهد و هدايت شود زيرا دنیا محل تجارت و بهره‌مندی است.

بعد از مرگ

و امام علیه السلام حالت انسان را كه بعد از مرگ در گرو اعمال خود است، بيان مي‌فرمايد:

«آن چه را كه مردگان ديدند اگر شما مي‌ديديد ناشكيبا بوديد و مي‌ترسيديد و مي‌شنيديد و فرمان مي‌برديد ولی آن چه آن ها مشاهدهكردند بر شما پوشيده است و نزديک است كه پرده‌ها فرو افتد، گر چه حقيقت را به شما نيز نشان دادند. اگر به درستی بنگريد. و ندای حق را به شما شنواندند اگر به خوبی بشنويد. و به راه راست هدايت تان كردند اگر هدايت بپذيريد. راست مي‌گويم؛ مطلب عبرت‌آموز اندرز دهنده را آشكارا ديديد و از حرام الهی نهی شديد و پس از فرشتگان آسمان هيچ كس جز انسان، فرمان خداوند را ابلاغ نمي‌كند»⁽¹⁾.

اين كلمات حاكی از حالات انسان بعد از وفاتش است و آن چه به او از مصايب و حوادث مي‌رسد به علت گناهانی كه در دنيا مرتكب شده است.

پشت كردن به دنيا

و از موعظه‌های جاويد او اين موعظه‌ای است كه درباره پشت كردن به دنيا و دعوت به عمل صالح، سخن گفته است و مي‌فرمايد:

«همانا دنيا روی گردانده و داغ خويش را اعلام داشته است و آخرت به ما روی آورده و پيشروان لشكرش نمايان شده است. آگاه باشيد امروز روز تمرين و آمادگی و فردا روز مسابقه است. پاداش برندگان، بهشت و كيفر عقب ماندگان، آتش است. آيا كسی هست كه پيش از مرگ از اشتباهات خود توبه كند؟ آيا كسی هست كه قبل از فرا رسيدن روز دشوار قيامت، اعمال نيكی انجام دهد؟ آگاه باشيد هم اكنون در روزگار آرزوهاييد كه

مرگ را در پی دارد. پس هر كدام در ايام آرزوها پيش از فرارسيدن مرگ، عمل نيكو انجام دهد، بهره‌مند خواهد شد و مرگ او را زيانی نمي‌رساند و آن كس كه در روزهای آرزوها پيش از فرا رسيدن مرگ، كوتاهی كند، زيانكار و مرگ او زيان بار است. همان گونه كه به هنگام ترس و ناراحتی برای خدا عمل مي‌كنيد، در روزگار خوشی و كاميابی نيز عمل كنید. آگاه باشيد هرگز چيزی مانند بهشت نديدم كه طالبان آن در خواب غفلت باشند و نه چيزی مانند آتش جهنم، كه فراريان آن چنين در خواب فرو رفته باشند. آگاه باشيد آن كس را كه حق، منفعت نرساند، باطل به او زيان خواهد رساند. و آن كس كه هدايت، راهنمای او نباشد، گمراهی او را به هلاكت خواهد افكند. آگاه باشيد که به كوچ كردن، فرمان يافتيد و برای جمع آوری توشه آخرت، راهنمايی شديد. همانا وحشت‌ناك‌ترين چيزی كه بر شما مي‌ترسم، هواپرستی و آرزوهای دراز است، پس از اين دنيا، توشه برگيريد تا فردا خود را با آن حفظ نماييد».

شريف رضی بر اين مقطع از كلام امام، شرحی نوشته است و مي‌گويد:

اگر سخنی باشد كه مردم رابه سوی زهد بكشاند و به عمل آخرت وارد سازد همين سخن است كه مي‌تواند علاقه انسان را از آرزوها قطع كند و نور بيداری و تنفر از اعمال زشت را در قلب ايجاد كند و از شگفت آورترين جمله‌های مزبور اين جمله است كه {ألا وانَّ اليومَ المضمارَ وغداً السِّباقَ، والسّبقةُ الجنةُ والغايةُ النارُ»: آگاه باشيد امروز روز تمرين و آمادگی و فردا روز مسابقه است و جايزه برندگان، بهشت و سرانجام عقب ماندگي، آتش خواهد بود.

زيرا با اينكه در اين كلام، الفاظ بلند و معانی گرانقدر و تمثيل صحيح و تشبيه واقعی مي‌باشد، سرّی عجيب و معنايی لطيف در آن نهفته شده است و آن

جمله «وسبقة الجنة والغاية النار» است امام بين آن دو لفظ از سبقت و از غاية به خاطر اختلاف معنی جدايی افكنده است و نفرموده «السبقة النار» چنانكه «السبقة الجنة» گفته است؛ زيرا سبقت جستن در مورد امری دوست داشتنی است و اين از صفات بهشت است و اين معنی در آتش كه از آن به خدا پناه مي‌بريم، وجودندارد. امام جائز ندانسته كه بگويد «السبقة النار» و فرموده است «الغاية النار» زيرا مفهوم «غاية» پايان مفهوم وسيعی است كه در موضوعات مسرت بخش و غير مسرت بخش به كار مي‌رود و در حقيقت مرادف مصير و مال است كه به معنی سرانجام، مي‌آيد چنانچه خداوند مي‌فرمايد: «قُل تَمتعوا فإنَّ مصيرَكم إلي النّارِ»، به كافران بگو بهره بگيريد كه سرانجام شما به سوی آتش است.

در اين خطبه دقت كنيد كه باطنی شگفت آور و عمقی زياد دارد و چنين است ديگر سخنان امام علی علیه السلام ⁽¹⁾.

پايان دنيا

امام علی علیه السلام برای اصحابش اين خطبه بليغ را خواند و آنها را موعظه كرد و از مكر دنيا و فتنه و شرور آن، آنها را بر حذر داشت و فرمود:

«آگاه باشيد گويا دنيا پايان يافته، و وداع خويش را اعلام داشته است. خوبي‌هايش ناشناخته مانده، به سرعت پشت كرده و مي‌گذرد. ساكنان خود را به سوی نابود شدن مي‌كشاند و همسايگانش را به سوی مرگ مي‌راند. و آن چه از دنيا شيرين بود، تلخ شده و آن چه صاف و زلال بود، تيرگی پذيرفت و بيش از ته مانده ظرف آب ريخته شده، از آن باقی نمانده است. با جرعه‌ای آب كه از آن عطش تشنه گان دنيا فرو نخواهد نشست.

ای بندگان خدا از سرايی كوچ مي‌كنيد كه سرانجام آن نابودی است. مبادا آرزوها بر شما چيره گردد. مپنداريد كه عمری طولانی خواهيد داشت.

به خدا سوگند اگر مانند شتران بچه مرده ناله سر دهيد و چونان كبوتران نوحه سرايی كنيد و مانند راهبان زاری كنيد و برای نزديک شدن به حق و دسترسی به درجات معنوی و آمرزش گناهانی كه ثبتشده و ماموران حق آن را نگه مي‌دارند، دست از اموال و فرزندان بكشيد؛ سزاوار است زيرا برابر پاداشی كه برايتان انتظار دارم و عذابی كه از آن بر شما مي‌ترسم، اندک است.

به خدا سوگند اگر دل‌های شما از ترس آب شود و از چشم‌هايتان به خاطر شدت شوق به خدا يا ترس از او، خون جاری گردد و اگر تا پايان دنيا زنده باشيد و تا آنجا كه مي‌توانيد در اطاعت از فرمان خدا بكوشيد، در برابر نعمت‌های بزرگ پروردگار به خصوص نعمت ايمان، ناچيز است»⁽¹⁾.

موعظه‌های امام علیه السلام به اعماق جان و درون دل‌ها نفوذ مي‌كند، زيرا آن از امام متقين و سيد واعظين بود. هنوز نصيحتی يا موعظه‌ای را انجام نداده مگر اينكه آن را با نفس شريفش تطبيق مي‌داد، قبل از اينكه آن را برای مردم شايع كند.

اقدام به اعمال نيک

و از موعظه‌های ارزنده او اين خطبه است كه پر از دعوت به تقوای الهی و توشه برداشتن از اعمال خير است، امام علیه السلام می فرماید:

«ای بندگان خدا از خدا بپرهيزيد و با اعمال نيكو به استقبال اجل برويد با چيزهای فانی شدنی دنيا، آن چه كه جاويدان مي‌ماند، خريداري

كنيد، از دنيا كوچ كنيد كه برای كوچ دادنتان تلاش مي‌كنند، آماده مرگ باشيد كه بر شما سايه افكنده است، چون مردمی باشيدكه بر آن‌ها بانگ زدند و بيدار شدند و دانستند دنيا خانه جاويدان نيست و آن را با آخرت مبادله كردند. خدای سبحان شما را بيهوده نيافريد و به حال خود وانگذاشت ميان شما تا بهشت يا دوزخ فاصله اندكی جز رسيدن مرگنيست. زندگی كوتاهی كه گذشتن لحظه‌ها از آن مي‌كاهد و مرگ آن‌ها را نابود مي‌كند، سزاوار است كه كوتاه مدت باشد.

زندگی كه شب و روز آن را به پيش مي‌راند به زودی پايان خواهد گرفت. مسافری كه سعادت يا شقاوت همراه مي‌برد، بايد بهترين توشه را با خود بردارد. از اين خانه دنيا، زاد و توشه برداريد كه فردای رستاخيز نگهبانتان باشد. بنده خدا بايد از پروردگار خود بپرهيزد. خود را پند دهد و توبه را پيش فرستد و بر شهوات غلبه كند زيرا مرگ او پنهان و پوشيده است و آرزوها فريبنده است. و شيطان همواره با او است و گناهان را زينت و جلوه مي‌دهد تا بر او تسلط يابد. انسان را در انتظار توبه نگه مي‌دارد كه آن را تاخير اندازد و تا زمان فرا رسيدن مرگ از آن غفلت نمايد.

وای بر غفلت زده‌ای كه عمرش بر ضد او گواهی دهد و روزگار او را به شقاوت و پستی كشاند.

از خدا مي‌خواهم كه ما و شما را برابر نعمت‌ها مغرور نسازد و چيزی ما را از اطاعت پروردگار بازندارد و پس از فر رسيدن مرگ، دچار پشيمانی و اندوه نگرداند»⁽¹⁾.

تو در اين كلمات اقسام وعظ و ارشاد را مي‌بينی كه در كلام هيچ واعظی پيدا نمي‌كني. پر از دعوت به طاعت خدای متعال و اجتناب از معاصی می باشد همچنین سفارش می‌کند به تامل در باره آن چه انسان در قبرش با آن مواجه است و آن عبارت است از سؤال درباره اعمالش در دار دنيا كه اگر خوب است مسير درخشانی را دارد، و اگر گناهكار است منجر به عذاب و بدبختی مي‌گردد.

صفت دنيا

امام علی علیه السلام از دنيا وصف جالب و دقيقی دارد، ایشان علیه السلام مي‌فرمايد:

«چگونه خانه دنيا را توصيف كنم كه ابتدای آن سختی و مشقت و پايانش نابودی است؟ در حلال دنيا حساب و در حرام آن عذاب است. كسی كه ثروتمند گردد، فريب مي‌خورد و آن كس كه نيازمند باشد، اندوهناک است و دنیا به کسی که به دنبالش بوده نرسیده و به کسی که آن را رها کرده، روی می‌آورد. كسی كه با چشم بصيرت به آن بنگرد، او را آگاهی بخشد و آن كس كه چشم به دنيا دوزد، كوردلش مي‌كند».

سيد شريف رضی بر اين كلمات بليغ شرحی نوشته و مي‌گويد:

مي‌گويم: اگر صاحب انديشه‌ای درست در كلام امام كه فرمود: «وَمَن ابصرَ بِها بَصرتهُ»، انديشه كند، در آن معنای شگرف و بينشی ژرف مي‌نگرد كه هرگز به پايان آن نتوان رسيد و ژرفای كلام امام را نخواهد ديد به خصوص وقتی كه جمله «وَمَن أبصرَ إليها أعمَتهُ»، را هماهنگ با جمله قبل، به خوبی ارزيابی كند، خواهد ديد كه تفاوت اين دو كلام تا كجاست؛ تفاوتی روشن و شگفت آور و آشكار⁽¹⁾.

توصيف مرگ و حوادث بعد از آن

از خطبه های بليغ و مهم، در وعظ و ارشاد، اين خطبه عجيب است كه غراء ناميده شده است، و در آن، به وصف شگفتی از حالات انسان و امور زندگی او و آن چه به دنبال دارد از صحت و سقم و مرگ او و غير آن، پرداخته است. امام علیه السلام فرمود:«شما بندگان خدا را به تقوای الهی سفارش مي‌كنم كه برای بيداری شما مثل‌های پندآموز آورده و سرآمد زندگانی شما را معين فرمود. و لباس‌های رنگارنگ بر شما پوشانده و زندگی پر وسعت به شما بخشيده و با حسابگری دقيق خود بر شما مسلط است، در برابر كارهای نيكو به شما پاداش مي‌دهد و با نعمت‌های گسترده و بخشش‌های بی حساب، شما را گرامی داشته است و با اعزام پيامبران و دستورات روشن از مخالفت با فرمانش شما را برحذر داشته است. تعداد شما را مي‌داند و چند روزی جهت آزمايش و عبرت برای شما مقرر داشته كه در اين دنيا آزمايش مي‌گرديد و برابر اعمال خود محاسبه مي‌شويد.

آب دنيای حرام همواره تيره و گل‌آلود است منظره‌ای دلفريب و سرانجامی خطرناک دارد. فريبنده و زيبا است اما دوامی ندارد، نوری است در حال غروب كردن، سايه‌ای است نابود شدني، ستونی است در حال خراب شدن، آن هنگام كه نفرت دارندگان به آن دل بستند و بيگانگان به آن اطمينان كردند، چونان اسب چموش پاها را بلند كرده سوار را بر زمين مي‌كوبد و با دام‌های خود آن ها را گرفتار مي‌كند و تيرهای خود را سوی آنان پرتاب مي‌نمايد. طناب مرگ را به گردن انسان مي‌افكند به سوی گور تنگ و جايگاه وحشتناک مي‌كشاند تا در قبر، محل زندگی خويش - بهشت يا دوزخ - را بنگرد و پاداش اعمال خود را مشاهده كند.

و امام اضافه كرد و فرمود:

و آيا آنان كه زنده‌اند جز فنا و نيستی را انتظار دارند؟ با اينكه جدايی و تپش دل‌ها نزديک است و سوزش درد را چشيده و شربت غصه را نوشيده و فرياد ياری خواستن برداشته و از فرزندان و خويشاوندان خود درخواست كمک كرده است. آيا خويشاوندان مي‌توانند مرگ را از او دفعكنند؟ و آيا گريه و زاری آنها نفعی برای او دارد؟ او را در سرزمين مردگان مي‌گذارند و در تنگنای قبر تنها خواهد ماند. حشرات درون زمين پوستش را مي‌شكافند و خاک گور بدن او را مي‌پوساند تند بادهای سخت آثار او را نابود می كند و گذشت شب و روز، نشانه‌های او را از ميان بر مي‌دارد. بدن‌ها پس از آن همه طراوت، متلاشی مي‌گردند. استخوان‌ها پس از آن سختی و مقاومت پوسيده مي‌شوند. و ارواح، در گرو سنگينی بار گناهانند. و در آن جا است كه به اسرار پنهان يقين مي‌كنند اما نه بر اعمال درستشان چيزی اضافه مي‌شود و نه از اعمال زشت مي‌توانند توبه كنند. آيا شما فرزندان و پدران و خويشاوندان همان مردم نيستيد؟ كه بر جای پای آنها قدم گذاشته‌ايد؟ و از راهی كه رفتند مي‌رويد و روش آنها را دنبال مي‌كنيد، اما افسوس كه دل‌ها سخت شده پند نمي‌پذيرد و از رشد و كمال باز مانده و راهی كه نبايد برود مي‌رود. گويا آن ها هدف پندها و اندرزها نيستند و نجات و رستگاری را در به دست آوردن دنيا مي‌دانند.

بدانيد كه بايد از صراط عبور كنيد. گذرگاهی كه عبور كردن از آن خطرناک است با لغزش‌های پرت كننده و پرتگاه‌های وحشت زا و ترس‌های پياپي. از خدا چون خردمندی بترسيد كه دل را به تفكر مشغول داشته و ترس از خدا، بدنش را فرا گرفته و شب زنده داری خواب از چشم

او ربوده و به اميد ثواب، گرمی روز را با تشنگی گذرانده، با پارسايی شهوات را كشته، و نام خدا زبانش را همواره به حركت در آورده، ترس از خدا را برای ايمن ماندن در قيامت، پيش فرستاده است»⁽¹⁾.اين موعظه پر از انواع نصايح و ارشاد است، تا انسان را در رفتارش راهنمايی كند و به دنبال گرايش‌های نفسانی و عواطف شخصی نباشد، كه به عذاب الهی گرفتار شود و در آخر خطبه درباره زندگی انسان و آن چه از فنا و كوچ از اين دنيا است، پرداخته است.

پند پذيری از عبرت ها

و از خطبه او علیه السلام است كه اصحابش را موعظه مي‌كرد و می فرمود:

«ای بندگان خدا، از عبرت‌های سودمند پند پذيريد، و از آيات روشنگر عبرت آموزيد، و از آن چه با بيان رسا شما را ترساندند، بپرهيزيد و از ياد آوري‌ها و اندرزها سود ببريد. آن چنان كه گويا چنگال مرگ در پيكر شما فرو رفته و رشته آرزوها و دل بستگي‌ها قطع گرديده و سختي‌های مرگ و آغاز حركت به سوی قيامت، به شما هجوم آورده است. آن روز كه همراه هر كسی گواه سوق دهنده‌ای است. سوق دهنده‌ای كه تا صفحه رستاخيز او را مي‌كشاند و شاهدی كه بر اعمال او گواهی مي‌دهد»⁽²⁾.

و در اين كلمات دعوت به موعظه و عبرت است و اگر انسان آگاه باشد و دقت كند، مرتكب گناه و جرايم نمي‌شود كه خود را به هلاكت اندازد و در ميان رذايل و فساد گم شود.

ترک دنيا

امام علی علیه السلام مي‌فرمايد:

«ای بندگان خدا، شما را به ترک دنيايی سفارش مي‌كنم كه شما را رها مي‌سازد، گر چه شما جدايی از آن را دوست نداريد دنيايی كه بدن‌هايشما را فرسوده و كهنه مي‌كند با اينكه دوست داريد همواره تازه و پاكيزه بمانيد. شما و دنيا به مسافرانی می مانيد كه تا گام در آن نهند، احساس دارند كه به پايان راه رسيده‌اند و تا قصد رسيدن به نشانی كرده‌اند، تصور می‌کنند که بدان دست يافتند. در حالی كه تا رسيدن به هدف نهايي، هنوز فاصله‌های زيادی است چگونه مي‌تواند به مقصد رسد كسی كه روز معينی در پيش دارد؟ و از آن تجاوز نخواهد كرد، مرگ به سرعت او را مي‌راند و عوامل مختلف او را بر خلاف خواسته خود از دنيا جدا مي‌سازد. پس در عزت و ناز دنيا، بر يكديگر پيشی نگيريد و فريب زينت‌ها و نعمت‌ها را نخوريد و مغرور نشويد. از رنج و سختی آن نناليد و ناشكيبا نباشيد. زيرا عزت و افتخارات دنيا پايان مي‌پذيرد و زينت و نعمت‌هايش نابود مي‌گردد و رنج و سختی آن تمام مي‌گردد، و هر مدت و مهلتی در آن به پايان مي‌رسد و هر موجود زنده‌ای به سوی مرگ مي‌رود.

آيا نشانه هايی از زندگی گذشتگان كه بر جا مانده شما را از دنيا پرستی باز نمي‌دارد؟ و اگر خردمنديد آيا در زندگانی پدرانتان آگاهی و عبرت آموزی نيست؟ مگر نمي‌بينيد كه گذشتگان شما باز نمي‌گردند؟ و فرزندان شما باقی نمي‌مانند؟ مگر مردم دنيا را نمي‌نگريد كه در گذشت شب و روز حالات گوناگونی دارند، يكی مي‌ميرد و بر او مي‌گريند و ديگری باقی مانده و بر او تسليت مي‌گويند، يكی ديگر بر بستر بيماري

افتاده، ديگری به عيادت او مي‌آيد و ديگری در حال جان كندن است. و دنياطلبی در جستجوی دنيا است كه مرگ او را در مي‌يابد و غفلت زده‌ای كه مرگ او را فراموش نكرده است»⁽¹⁾.و به اين مقدار از مواعظ و نصايح كه جزيی از پند و اندرزهای تربيتی است برای تهذيب جان بندگان و توازن در رفتار و سلوک آن‌ها جهت حفظ آن‌ها از شر گناه زندگی پسنده مي‌كنيم.

حكمت‌های ارزنده

اشاره

كلمات حكمت‌آميز امام علیه السلام ، به بالاترين قله زيبايی در اصالت و اسلوب از لحاظ فكر و ادب و فصاحت و بلاغت رسيد، و ما چنين كلماتی را با اين شگفتی در هيچ كجا پيدا نمي‌كنيم... و از جمله حكمت‌های او:

(1) ارزش مرد به آن چيزی است كه خوب انجام مي‌دهد

امام علیه السلام فرمود: قيمةُ كلِّ امري‌ءٍ ما يُحسنهُ.

ارزش هر مردی آن چيزی است كه خوب انجام مي‌دهد.

اين كلمه از شگفتي‌های ادب علوی است، محمد بن حفصه گفته است: بعد از قرآن و بعد از كلام رسول الله صلی الله علیه و اله كلمه‌ای مختصر از لحاظ لفظ و نافع‌تر از این قول اميرالمؤمنين: قيمةُ كلِّ امري‌ءٍ ما يُحسنهُ. وجود ندارد، و مي‌سرود:

قيمةُ المرء مثلُ ما يُحسنُ المرءُ***قضاءٌ من الوصيِّ عليّ⁽¹⁾

ارزش مرد به آن كاری است كه خوب انجام مي‌دهد حکمی است از وصی پیامبر اکرم، علی علیه السلام

و عبدلی اين كلمات طلايی را به شعر سروده است:

قال عليُّ بنُ أبي طالبٍ***و هو الإمامُ العالمُ المُتقنُ

كلُّ امري‌ءٍ قيمته عندنا *** وعندَ أهلِ العقلِ ما يُحسنُ⁽²⁾

علی بن ابی طالب علیه السلام امام عالم استوار فرمود: ارزش هر مردی نزد ما و نزد افراد خردمند، بسته به آن كاری است كه خوب انجام مي‌دهد.

و شاعر ديگری آن را به شعر در آورده است:

فَيا لائمي دَعني اُغالي بقيمتي***فَقيمةُ كلِّ الناسِ ما يُحسنونَه⁽¹⁾

ای ملامت كننده مرا واگذار و در ارزش من زياده گويی نكن ارزش هر كس به آن چيزی است كه خوب انجام دهد.

اين كلام طلايي، از ستارگان ادب علوی است كه آسمان فكر اسلامی را روشن كرده است، و جاحظ بر آن شرحی نوشته است و گفته است:

و اجماع دارند بر اينكه آنها كلمه ای پيدا نكردند كه حروفش كمتر و سودش بيشتر و فهمش بهتر از قول علی باشد: قيمةُ كلِّ امري‌ءٍ ما يُحسنهُ⁽²⁾.

(2) علم بيش از آن چيزی است كه بتوان شمارش كرد

امام علی علیه السلام فرمود: العلمُ أكثرُ مِن أن يُحصي فَخذوا مِن كلِّ شيءٍ أحسنَهُ⁽³⁾.

علم بيش از آن است كه قابل احصا باشد، پس از هر چيزي، بهتر آن را بگيريد.

اين كلمه از محاسن ادب علوی است كه يكی از شعرا آن را به نظم اورده است:

ما حَوي العلمَ جميعاً رجلٌ***لا وَلوا مارسهُ ألفَ سَنه

إنما العلمُ بعيدٌ غورُهُ ***فخُذوا مِن كلِّ شيءٍ أحسنَه⁽⁴⁾

مرد نمي‌تواند همه علوم را كسب كند، اگر چه هزار سال آن را طلب كند. اخذ تمام علوم بعيد است پس از هر چيزی بهتر آن را بگيريد

و شكی نيست كه امام علیه السلام بر پيشرفت تفكر واقف بود و انتخاب بهترين آن را توصیه می‌کند.

(3) رأی پيرمرد

امام علیه السلام فرمود: رأيُ الشيخِ خيرٌ من مشهدِ الغُلام.رأی پيرمرد از آمادگی رزمی جوان بهتر است.

و به طور حتم اين كلمه از زيباترين حكمت‌ها است زيرا جوان، روزگار او را پاک نكرده و تجربه او را صيقل نداده به خلاف پيرمرد، كه سرد و گرم دنيا را ديده و خوب و بد آن را تجربه كرده و او آگاه‌تر به امور است تا جوان.

(4) مردی كه ارزش خود را ندانست

امام علیه السلام فرمود: هلكَ امرؤٌ لم يعرف قَدرهُ.

نابود شد كسی كه ارزش خود را ندانست.

از شگفتيهای حكمت اين كلام است. زيرا جهل انسان به خودش، او را به هلاكت و نابودی مي‌كشد و او را در شری بزرگ گرفتار مي‌كند.

(5) مردم دشمن آن چيزی هستند كه نمي‌دانند

او علیه السلام فرمود: النَّاسُ أعداءُ ما جهلُوا.

مردم دشمن چيزهايی هستند كه نمي‌دانند.

و اين كلمه به واقعيت زندگی مردم، اشاره دارد. آنها در هر زمان و مكان، دشمن حقايقی هستند كه نمي‌دانند و يا برای آن ارزشی قايل نيستد و توجهی به آن ندارند.

(6) كسی كه خود را بشناسد پروردگار خود را شناخته است

امام علیه السلام فرمود: مَن عرفَ نفسهُ عرفَ ربَّهُ.

كسی كه خودش را بشناسد، پروردگارش را شناخته است.

زيرا شناخت خالق بزرگ، مستلزم شناخت نفس خود انسان است كه در آن، چه دستگاه‌های عظيمی به كار گرفته شده كه دلالت روشن بر قدرت مبدع عظيم دارد، و او علیه السلام مي‌فرمايد:

أتحسبُ أنَّك جرمٌ صغير***وفيكَ انطوَي العالمُ الأكبرُ؟

گمان مي‌كنی كه تو جرم كوچكی هستی و حال آن كه در تو عالم بزرگی وجود دارد.اگر انسان به دقت در خلقت خويش بينديشد و بدون شک به عظمت خالق حكيم پی مي‌برد.

(7) كمک به ماتم زده

امام علیه السلام فرمود: مِن كفَّارات الذنوبِ العِظامِ إغاثةُ المَهلوفِ، والتَّنفيسُ عَن المكرُوبِ⁽¹⁾. از كفاره‌های گناهان بزرگ، كمک به ماتم زده و رهايی او از غم و غصه است.

زيرا كمک به ماتم زده و رفع غم از او از بهترين اعمال نزد خدای متعال است و برای آن آثار وضعی مهمی است که از جمله آن ها، دفع بلا در دنيا و كفاره گناهان بزرگ در آخرت است.

(8) توصيف دنيا

امام علیه السلام فرمود: ما أصفُ من دارٍ أوَّلها عناءٌ، و آخرُها فناءٌ؟ في حَلالها حِسابٌ، و في حَرامِها عقابٌ، من استغني فيها فُتنَ، ومنِ افتقرَ فيها حزِنَ⁽²⁾. چگونه خانه دنيا را توصيف كنم كه ابتدای آن سختی و مشقت، و پايان آن نابودی است؟ در حلال دنيا حساب و در حرام آن عذاب است. كسی كه ثروتمند گردد، فريب مي‌خورد و آن كس كه نيازمند باشد اندوهناک است.

و اين وصف دقيق هدف دنيا و آگاهی به واقعيت دنيايی است كه حقيقت و كنه آن را كسی جز امام متقين و سيد عارفين علیه السلام نشناخت.

(9) گوشه گيران در دنيا

امام علیه السلام فرمود: الزاهدونَ في الدُّنيا قومٌ وُعظوا فاَّعظُوا، وأيقنُوا فَعمِلوا، إن نالهُم يُسرٌ شَكروا، وإن نالهُم عُسرٌ صَبروا⁽¹⁾.

زاهدان در دنيا، گروهی هستند كه موعظه شدند و اندرز را پذيرفتند و يقين كردند پس عمل نمودند و اگر به رفاه برسند، شكر مي‌كنند و اگر به آنها سختی رسيد، صبر مي‌كنند.

و كلام اميرالمؤمنين علیه السلام به حقيقت زاهدين در دنيا ارتباط دارد كسانی كه دنيا را طلاق داده و از زرق و برق آن به دور بودند.

(10) بخشش خدای متعال در دنيا و آخرت

امام علیه السلام فرمود: إنَّ اللّه عزَّوجلَّ يُعطي الدُّنيا من يُحبُّ وَمن لا يُحبُّ، وَلا يُعطي الآخرةَ إلاَّ من يُحبُّ، وقد يَجمعُها اللّه ُ لأَقوامٍ⁽²⁾.

خدای عزوجل دنيا را به كسی كه دوست دارد و كسی كه دوست ندارد مي‌دهد و آخرت را فقط به كسی مي‌دهد كه دوست دارد و گاهی برای افرادی هر دو را جمع مي‌كند يعنی هم دنيا و هم آخرت را مي‌دهد.

خدای متعال زينت زندگی دنيا از مال و فرزندان را هم به كسی می‌دهد كه دوست او است و هم به كسی كه او را انكار كند، اما آخرت را تنها به کسی می‌دهد كه خدا از او خشنود باشد.

(11) راحتی و بدبختی

امام علیه السلام فرمود: مَا أقربَ الرَّاحة مِن التَّعبِ والبُؤسَ منَ النِّعمِ وَالموتَ منَ الحَياةِ⁽³⁾.

چقدر راحتی به رنج، بدبختی به نعمت و مرگ به زندگي، نزديک است.

بر انسان لازم است كه به خوشبختی زندگی دنيا مطمئن نباشد و چه سريع است رنج بعد از راحتی و نعمت بعد از سختی و مرگ به زندگي.

(12) حق دوستی

امام علیه السلام فرمود: قليلٌ للَّصديقِ الوقوفُ عَلي قبرِه..⁽¹⁾

كمترين حق دوستي، ايستادن بر قبر او است

حق دوستی بر دوست اين است كه بعد از وفاتش در بالای سرش بايستد و سوره فاتحه‌ای را برای او قرائت كند.

(13) ناتوان‌ترين مردم

امام علیه السلام فرمود: أَعجزَ النَّاس من عجزَ عَن اكتسابِ الإخوانِ، وَأعجزُ منهُ مَن ضيَّع مَن ظفِرَ به منهُم⁽²⁾.

ناتوان ترین مردم كسی است كه در دوست‌يابي، ناتوان است و از او ناتوان‌تر، كسی است كه دوستان خود را از دست بدهد.

آن كس كه نتواند دوستی به دست آورد ناتوان‌ترين مردم است و ناتوان‌تر از آن كسی است كه دوستان خود را از دست بدهد.

(14) ملک و دين

امام علیه السلام فرمود:المُلكُ وَالدِّينُ أخوانِ لا غني لأَحدِهما عنِ الآخرِ، فَالدِّين آسٌ - أي رأس - والمُلكُ حارسٌ، فمن لَم يكُن لهُ آسٌ فمَهدومٌ، وَمَن لم يكُن لهُ حارسُ فضائعٌ⁽³⁾.

ملک و دين برادرند هيچ كدام از ديگری بی نياز نيست پس دين سر است و ملک نگهبان، كسی كه سر نداشته باشد از بين رفته است و كسی كه نگهبان نداشته باشد ضايع مي‌شود.

و اين كلام تصوير شگفتی از حكومت قائم بر دين و حكم برخاسته از آن است.

(15) كلام

امام علیه السلام فرمود: لولا أنَّ الكلامَ يعادُ لنفدَ الكلامُ.

اگر تكرار كلام نبود كلام تمام مي‌شد.

اعاده كلمات كلام و جملات آن و حروف آن است كه بقا آن را حفظ كرده است.

(16) روزگار دو روز است

امام علیه السلام فرمود: الدهرُ يومانِ: يومٌ لك، ويومٌ عليكَ، فإذا كانَ لكَ فلا تبطر، وإذا كانَ عليكَ فاصبر! فَبكلاهما أنتَ مُختبرٌ⁽¹⁾.

روزگار دو روز است روزی بر نفع تو و روزی بر عليه تو، وقتی بر نفع تو است ناشكری نكن و وقتی بر عليه تو است، صبر كن، پس به هر دو آنها تو آزمايش مي‌شوي.

و كلام امام علیه السلام شامل وصف دقيق زندگی انسان است كه به دو روز تقسيم فرموده روزی سعادتمند و روزی با بدبختي، و شايسته است كه در روز خوشي، شاكر و در روز بدبختي، صابر باشد.

(17) جاهل و عالم

امام علیه السلام فرمود:قصمَ ظَهري رجُلان: جاهلٌ متنسكٌ و عالمٌ متهتكٌ، فالجاهلُ يغرُّ النَّاسَ بنُسكهِ، والعالِمُ ينفِّرهم بِتهتُّكهِ⁽²⁾.

كمر مرا دو گروه شكستند يكی جاهل عبادت كننده و ديگری دانشمند گستاخ، پس نادان به خاطر عبادت صوری خود، مردم را می فریبد و دانشمند به گستاخی و پرده دري‌اش مردم را متنفر می‌کند.

نادان عابد، به احكام دين شناختی ندارد و عملش از روی زياده روی است و مخالف واقعيت است و اين منجر به گمراهی مردم است و اما دانشمند گستاخ كه مرتکب گناه مي‌شود، با رفتارش باعث گمراهی مردم مي‌شود.

(18) عبادت با علم

امام علیه السلام فرمود: لا خيرَ في عبادةٍ لا علمَ فيها، ولا خيرَ في علمٍ لا فهمَ فيهِ، ولا خيرَ في قراءةٍ لا تدبُّر فيها⁽¹⁾.

در عبادتی كه علم در آن نباشد ودر علمی كه فهمی در آن نباشد و در قرائتی كه تدبر در آن نباشد؛ خیری نیست.

عبادتی كه همراه با علم و شناخت نباشد خيری در آن نيست، همين طور علمی كه با آگاهی و فهم همراه نباشد خيری در آن نيست كما اين كه خيری در قرائتی كه همراه با تدبر نباشد، نيست.

(19) حكمت شگفت انگيز

امام علیه السلام فرمود: أجمُّوا هذهِ القلوبَ والتَمسوا لها طَرائفَ الحكمةِ، فإنها تملُّ كمَا تملُّ الأبدانُ⁽²⁾.

اين دل‌ها را راحت بگذاريد و برای آنها حكمت‌های عجيب بخواهيد زيرا آن‌ها چون بدن‌ها خسته مي‌شوند.

دل‌ها دچار درد و رنج و خستگی می شوند و اگر حكمت‌های شگفت برای آن عرضه شود رنج و خستگی از آن ها دور می شود

(20) تفكر

امام علیه السلام فرمود: نبِّه بالتفكُّر قلبكَ، وجافِ عن النَّوم جنبكَ، واتَّق الله‌َ تعالي ربَّكَ⁽¹⁾.با تفكر قلبت را از خواب بيدار كن و از خواب كناره بگير و از خدای متعال پروردگارت بترس.

تفكر در عجايب مخلوقات خدای متعال، انسان را به ايمان به خالق عظيم مي‌خواند كما اين كه دوری از خواب، از چيزهايی است که موجب روی آوردن به خدای متعال می‌شود.

(21) استغفار

امام علیه السلام فرمود: أتعجبُ ممَّن يهلكُ و معهُ النَّجاة، فقيل له: و ما هي؟ قال: الإستغفارُ⁽²⁾.

آيا تعجب مي‌كنيد از كسی كه هلاک مي‌شود در حالی که وسیله نجات با او است؟ گفتند: آن چيست؟ فرمود: استغفار.

استغفار گناهان را محو مي‌كند و لكن به شرط اين كه انسان به آن گناهی كه مرتكب شده است، برنگردد.

(22) ترس با نا اميدی همراه است

امام علیه السلام فرمود: قرنتِ الهيبةُ بالخيبةِ، والحياءُ بالحرمانِ، والفرصةُ تمرُّ مرَّ السِّحاب، والحِكمةُ ضالةُ المُؤمنِ، فخذ ضالَّتكَ حيثُما وجدتَها⁽³⁾.

ترس با نا اميدي، و شرم با محروميت همراه است و فرصت‌ها چون ابرها مي‌گذرند و حكمت گمشده مؤمن است بس هر جا گمشده‌ات را پيدا كردی آن را بگير.

و اين كلمات از شگفتي‌های ادب علوی است و شامل حقايق ذيل است:

1- همراه بودن ترس با نا اميدی و زيان؛ زيرا انسان اگر از اقدام كاری ترسيد، آن چه را که تصميم دارد انجام دهد، از دست مي‌دهد.

2- زندگی هميشه همراه با محروميت است.

3- فرصت‌ها چون باد مي‌گذرد و شايسته است كه انسان فرصت را غنيمت شمارد.

4- سرعت در فرا گرفتن حكمت از هر كس كه باشد.

(23) سربازان خدا

امام علیه السلام فرمود: أشدُّ جنود ربِّكَ عشرةٌ: الجبالُ الرَّواسي، والحديدُ يقطعُ الجبالَ، والنارُ تذيبُ الحديدَ، والماءُ يطفي‌ء النارَ، والسِّحابُ المسخرُ بينَ السَّماءِ والأرضِ يحملُ الماءَ، والريحُ تقطعُ السِّحاب، وابنُ آدمَ يتغلبُ الرَّيح بسترِ الثوبِ أو الشَّيء ويمضي لحاجتهِ، والسُّكرُ يغلبُ ابن آدمَ، والنُّومُ يغلبُ السُّكرُ، والهمُّ يغلبُ النومَ، فأشدُّ خلقِ اللهِ عزَّوجلَّ الهمُّ⁽¹⁾.

سخت‌ترين سربازان پروردگارت ده تا هستند: كوه‌های سرسخت و آهن كوه را مي‌برد و قطع مي‌كند و آتش آهن را ذوب مي‌نمايد و آب آتش را خاموش مي‌كند و ابرهای بين آسمان و زمين آب را حمل مي‌كنند و باد ابرها را حركت مي‌دهد و فرزند آدم با پوشيدن لباس يا چيز ديگر بر باد غلبه مي‌كند و به دنبال كارش مي‌رود و مستی بر انسان غلبه مي‌كند و خواب بر مستی غلبه پيدا مي‌كند و اندوه بر خواب غلبه مي‌كند. پس قوی ترین و شدیدترین مخلوق خدا، غم و اندوه است.

و امام اين مواد ده‌گانه را بر شمرده و سخت‌ترين آنها را هم و اندوه دانسته كه دلها را ذوب مي‌كند.

(24) بهترين عبادت

امام علیه السلام فرمود:أفضلُ العبادةِ الصمتُ وانتظارُ الفرجِ⁽¹⁾.

بهترين عبادت سكوت و انتظار فرج است.سكوت انسان را از بسياری مشكلات حفظ مي‌كند و او را از هجوم حوادث به دور نگه مي‌دارد لذا بهترين عبادت است. همينطور انتظار فرج و پناه بردن به خدای متعال.

(25) پيوند برادری

امام علیه السلام فرمود:لا تَقطع أخاكَ عَلي ارتيابٍ، ولا تهجرُهُ دونَ استعتابٍ⁽²⁾.

با شك، از برادرت قطع ارتباط مكن و بدون ناراحتی از او دوری نكن.

امام علیه السلام برای برادری ورفاقت روشی را ارايه داده و فرموده برای انسان شايسته نيست كه به شبهه ای با او قطع رابطه كند شايد آن گونه نباشد كه او تصور كرده كما اينكه بدون رضايت نبايد از او دوری كند.

(26) كلام پاک

امام علیه السلام فرمود: مَن لانت كَلمتهُ وَجبت مَحبَّتهُ.

كسی كه كلامش نرم باشد دوستی او واجب مي‌شود، و سرود:

كيفَ أصبحتَ كيفَ أمسيتَ ممَّا***يُنبتُ الودَّ في فؤادِ الكَريمِ⁽³⁾؟

چگونه صبح و شام مي‌كنی كه دوستی را در دل بخشنده مي‌روياني.

كسی كه با مردم با كلام خوش برخورد كند و آنها را نيازارد، محبت و احترامش لازم است.

(27) راحتی برای حسود نيست

امام علیه السلام فرمود:لا راحةَ لحسودٍ، ولا إخاءٍ لملولٍ، ولا محبَّة لسيِّيء الخُلقِ⁽¹⁾.

برای حسود، راحتی نيست و نه دوستی برای دل زده و نه محبت برای بدخلق.حسود راحت نيست زيرا وقتی نعمتی را در شخص مورد نظر ديد، در غم و اندوه فرو مي‌رود و نابودی آن را آرزو مي‌كند. كما اينكه دوستی برای دلزده نيست زيرا شخصا ثبات ندارد و همين طور دوستی برای بدخلق نيست زيرا مردم از او متنفرند.

(28) بردبار

امام علیه السلام فرمود:أولُ عوضِ الحليمِ عن حلمهِ أنَّ النَّاسَ أنصارُهُ علی الجَاهِلِ⁽²⁾.

اول نتيجه بردبار از بردباری اش اين است كه مردم يار او هستند بر عليه جاهل.

اول چيزی كه انسان از اين صفت ارزنده كسب مي‌كند اين است كه مردم يار و ياور او در برابر جاهل هستند.

(29) آگاه و احمق

امام علیه السلام فرمود: ربَّما أخطأَ البصيرُ قصدهُ، وأصابَ الأحمَقُ رُشدَهُ⁽³⁾.

چه بسا فرد آگاه به قصد خود نرسد و احمق به هدف خود برسد.

زيرا شخص بصير گاهی از قصد خود منحرف مي‌شود و راه خلاف را مي‌پيمايد و احمق به واقعيت مي‌رسد و رشد خود را طی مي‌كند و اين جدا اغلب كم است لذا امام علیه السلام تعبير به كلمه ربما -كه به معنای کم است -كرده است.

(30) مقام انصار در اسلام

امام علیه السلام فرمود:هُم وَالله! ربَّوا الأسلامَ كما يُربَّي الفلوُ معَ غنائِهم بأيديهمُ السِّباط وألسنتِهمُ السِّلاطِ⁽¹⁾.به خدا سوگند آنها اسلام را پروراندند چونان مادری كه فرزندش بپروراند با توانگری و با دست‌های بخشنده و زبان های برنده و گويا.

انصار آن هايی هستند كه اسلام را در زمان محنت و غربتش ياری كردند و در كنار پيامبر صلی الله علیه و اله ايستادند و او را از كيد قريش كه سعی در محو اسلام و ريشه‌های آن داشتند، حفظ كردند.

(31) كمترين حق خدای متعال

امام علیه السلام فرمود:أقلُّ ما يلزمكُم اللّه ُ أن لا تستعينُوا بنعمهِ عَلي معاصيهِ⁽²⁾.

كمترين حق خدا بر عهده شما اين است كه از نعمت‌های الهی در گناهان ياری نگيريد.

در اين كلمه موعظه‌ای است برای عارفين، پس كمترين حق خدای متعال بر بندگان او، اين است كه از نعمت او در گناهان استفاده نكند.

(32) ضرر تفرقه و جدايی

امام علیه السلام فرمود:إياكم والفُرقةَ! فإنَّ الشاذَّ من الناسِ للشّيطانِ، كما أنَّ الشاذَّ من َ الغنمِ للذِّئبِ⁽³⁾.

از پراكندگی بپرهيزيد كه انسان تنها، بهره شيطان است آن گونه كه گوسفند تنها، طعمه گرگ خواهد بود.

جدايی و اختلاف كلمه از عوامل نابود كننده جامعه است. هر كس آن را دامن زند او مخرب و طعمه شيطان است.

(33) فرو بردن خشم

امام علیه السلام فرمود: تجرعِ الغيظَ فإنِّي لم أرَ جرعةً أحلي منها عاقبةً⁽¹⁾.خشم را فرو خور كه من جرعه‌ای شيرين‌تر از آن ننوشيده‌ام و پايانی گواراتر از آن نديده‌ام.

فرو خوردن خشم، از برترين صفات شخصی است كه خير آن به انسان برمي‌گردد.

(34) حسن خلق

امام علیه السلام فرمود: عِنوانُ صحيفةِ المُؤمنِ حسنُ الخُلقُ⁽²⁾.

عنوان پرونده مؤمن، حُسن خلق است.

حُسن خلق، در بین صفات کریمه از مهمترین صفاتی است كه انسان را ممتاز مي‌كند.

(35) خدا برتر از آن اوهامی است كه تصور مي‌كنند

امام علیه السلام فرمود:كلُّ مَا يتصوَّرُ في الأوهامِ فالله ُ بخِلافهِ⁽³⁾.

آن چه را كه در اوهام تصور مي‌شود، خدا به خلاف آن است.

تمام آن چه را كه انسان از صفات ثبوتی و سلبی و غير آن برای خدا تصور مي‌كند، خدای متعال برتر و بزرگتر از آن است.

(36) مردمان آشوب طلب

امام علیه السلام فرمود:نعوذُ باللّهِ من قومٍ إذا اجتمعوا لم يَملكوا أمراً، وإذا تفرَّقوا لم يُعرفوا أتباعُ كلِّ ناعقٍ⁽⁴⁾.

پناه مي‌بريم به خدا از قومی كه اگر جمع شوند مالک امری نيستند و اگر پراكنده شدند شناخته نمي‌شوند.

و امام علیه السلام اشاره به آشوب طلبانی مي‌كند که پيرو هر صدايی هستند و چون جمع مي‌شوند مالک چيزی نيستند و اين‌ها ضرر مي‌زنند و خراب مي‌كنند و وقتی برگشتند شناخته نمي‌شوند.

(37) اقسام مردم

امام علیه السلام فرمود: الناسُ ثلاثةٌ: عالمٌ ربانيُّ، ومُتعلمٌ علي سبيلِ نجاةٍ، وهمجٌ رعاعٌ يَميلونَ معَ كلِّ ريحٍ⁽¹⁾.

مردم سه گونه‌اند: عالم ربانی و دانشجوی راه نجات و اوباشی كه به هر بادی بروند.

اين كلمات بر اقسام مردم و ذكر خصوصيات آن‌ها، دلالت دارد.

(38) اقسام قاريان

امام علیه السلام به اياس بن عامر فرمود: إنكَ إن بقيتَ فسيقرأُ القرآن علي ثلاثةِ أصنافٍ: صنفٌ للّه تعالي، وصنفٌ للدُّنيا، وصنفٌ للجدلِ، فمن طلبَ بهِ أَدركَ⁽²⁾.

اگر تو باقی بمانی خواهی ديد كه قرآن را به سه قسم مي‌خوانند: قسمی برای خدای متعال و قسمی برای دنيا و قسمی برای خصومت. هر كس آن را طلب كند آن را درک مي‌كند.

اين كلمات به اقسام قراء و ذكر خصايص آنها پرداخته است.

(39) نهی از مزاح

امام علیه السلام فرمود: ما مزحَ امرؤٌ مزحةً إلا مجَّ من عقلهِ مجَّةً⁽¹⁾.

هيچ كس شوخی بيجا نكند جز آن كه مقداری از عقلش را از دست مي‌دهد.

مزاح هيبت شخص را مي‌برد و از عقل او مي‌كاهد.

(40) خنديدن

امام علیه السلام فرمود: إياك أن تذكرَ من الكلامِ ما يكونُ مضحكاً، وإن حكيتَ ذلكَ عن غَيركَ⁽²⁾.

از سخن خنده آور و بي‌ارزش بپرهيز اگر چه از ديگری نقل كرده باشي.

امام علیه السلام انسان را از كلام خنده آور برحذر داشته، اگر چه از ديگری نقل كند. چون آن متنافی با سلوک انسان اهل تشخیص و عاقل است.

(41) ادب نيكو

امام علیه السلام فرمود: حسنُ الأدبِ ينوبُ عنِ الحسبِ⁽³⁾.

ادب نيكو، جانشين حسب است.

ادب نيكو، بالاترين شرف برای انسان است كه او را از حسب و نسب بی نياز مي‌كند.

(42) دوری از محرمات

امام علیه السلام فرمود: من أحبِّ المَكارمِ اجتنابُ المحارِمِ.

دوست داشتنی ترين ارزشها دوری از محارم است.

هر كس مي‌خواهد خود را به علو و شرف برساند، بايد از محارم الهی اجتناب كند.

(43) زاهد در دنيا

امام علیه السلام فرمود: الزاهدُ في الدُّنيا كلَّما ازدادَت لهُ تَحلياً ازاداَ عَنها تَوَلياً⁽¹⁾.

زاهد در دنيا، هر چه دنيا به او روی مي‌آورد، وی بيشتر از دنیا دوری می‌کند.

و اين كلمات به واقعيت زاهدين در دنيا پرداخته و مي‌گويد هر چه دنيا به آنها روی مي‌آورد ادبار و رویگردانی ودوری آنها از دنیا بيشتر مي‌شود.

(44) نادانی شخص به عيوبش

امام علیه السلام فرمود:جهلُ المرءِ بعيُوبهِ من أكثرِ ذنُوبهِ⁽²⁾.

نادانی شخص به عيوبش از بزرگترين گناهان او است.

نادانی انسان به نقايص و عيوب خويش، از گناهان بزرگ او است زيرا او ملتفت نقص خود نيست.

(45) تمام پاكدامنی

امام علیه السلام فرمود:تمامُ العفافِ الرِّضا بالكفافِ⁽³⁾.

تمام پاكدامنی به راضی بودن به كفاف زندگی است.

اين كلمه با اينكه مختصر است از شگفتي‌های ادب علوی است. زيرا از بالاترين شكل پاكدامني، خشنود بودن به كفاف زندگی است.

(46) كسی كه به او خوش گمان شدند

امام علیه السلام فرمود: من حسُنت به الظُّنونُ رمقتهُ الرِّجالُ بالعيونِ.

كسی كه به او خوش گمان شدند چشم‌های مردم به او دوخته شود.

وقتی به كسی به خاطر خوبی های او، خوش گمان شدند نزد مردم مقام والايی پيدا مي‌كند و چشم‌ها از روی اجلال و تكريم بر او مي‌نگرد.

(47) آشكارترين بزرگواری

امام علیه السلام فرمود:أظهرُ الكرمِ صدقُ الإخاءِ في الشدَّةِ والرخاءِ.

ظاهرترين كرامت و بزرگواري، صداقت با برادران در سختی و رفاه است.

از بارزترين و بالاترين شكل سخاوتمندي، صداقت با برادران و برابری با دوستان در سختی و رفاه است.

(48) صفات فاجر

امام علیه السلام فرمود:الفاجرُ إن سخطَ ثلبَ، وإن رضيَ كذبَ، وإن طمعَ خلبَ.

فاجر اگر غضب كند ناسزا مي‌گويد و اگر خشنود باشد، دروغ مي‌گويد و اگر طمع كند، فريب مي‌دهد.

اين صفات پست از بارزترين صفات فاجر است كه طبعش بر خباثت و بدی قرار دارد.

(49) اعتراف نيكو

امام علیه السلام فرمود:حُسنُ الاعترافِ يهدمُ الإقترافَ.

اعتراف نيكو گناه را از بين مي‌برد.

اعتراف سنجیده و مناسب به خطا، گناه مرتكب شده را نابود مي‌كند.

(50) لغزش دوستت را تحمل كن

امام علیه السلام فرمود: احتمِل زلَّةَ وليِّك لوقتِ وثبةِ عدوِّك.

لغزش دوست خود را بر خود هموار كن به خاطر روز حمله دشمن (يعنی با ديدن لغزش او را از خود مران).

انسان كامل لغزش دوستش را تحمل مي‌كند و مقابله به مثل انجام نمي‌دهد و دوستی و ارتباطش را با وی برای روز حمله دشمنش ذخيره مي‌كند.( با گذشت از لغزش دوستش، ارتباط دوستی خودرا حفظ می‌کند تا در هنگام حمله دشمن، از پشتیبانی دوستش بهره مند باشد).

(51) انفاق مال برای اصلاح حال

امام علیه السلام فرمود:لَم يَضع من مَالكَ ما بصَّركَ صلاحَ حالكَ.

تباه نشده است از مال تو آن چه تو را بينای در كار خود كند و آن چه را صلاح تو است به تو بنماياند.مالی كه انسان برای اصلاح حالش هزينه مي‌كند آن را نابود نكرده و آن از بهترين چيزی است كه انسان دارد و منافع آن به او بر مي‌گردد.

(52) ميانه روی در زندگی

امام علیه السلام فرمود: القصدُ أسهلُ منَ التَّعسفِ، والكفُّ أودَعُ منَ التَّكلفِ.

ميانه روی آسان‌تر از مشقت و رنج بردن است و خودداری كردن، انسان را از به رنج افتادن و مشقت حفظ می‌کند.

ميانه روی در امور آسان‌تر از مشقت و رنج است كما اينكه خودداری و عدم دخالت در اموری كه فايده‌ای در آن نيست، بهتر از تظاهر به كاری است كه مربوط به انسان نيست.

(53) ستم به بندگان

امام علیه السلام فرمود:شرُّ الزادِ إلي المعادِ احتقابُ ظلمِ العبادِ.

بدترين توشه برای روز رستاخيز، ذخيره کردن و به گردن داشتن ستم به بندگان است.

بدترين گناهی كه انسان برای روز معادش ذخيره مي‌كند ظلم به بندگان و تجاوز به آنها است.

(54) شكر نعمت

امام علیه السلام فرمود:لا نفادَ لفائدةٍ إذا شُكرت، ولا بقاءَ لنعمةٍ إذا كفرت.

هر بهره‌ای كه شكر آن به جا آورده شود از ميان نخواهد رفت و هر نعمتی كه سپاس آن نشود، باقی نخواهد ماند.

نعمتی كه خدا به بندگانش بخشيده اگر در برابر آن شكر باشد، تمام شدنی نيست و اگر آن را كفران كني، باقی نمي‌ماند.

(55) خوش خلقی

امام علیه السلام فرمود:رُبَّ عزيزٍ أذلهُ خُلُقهُ، وذليلٍ أعزَّهُ خُلُقهُ.چه بسا عزيزي كه خُلقش او را ذليل مي‌كند و چه بسا ذليلي كه خُلقش او را عزيز مي‌كند.

عزيز در قومی اگر بدخلق باشد بين آنها ذليل زندگی مي‌كند كما اينكه ذليل اگر خوش خلق باشد در بين قومش عزيز زندگی مي‌كند.

(56) تجربه

امام علیه السلام فرمود:من لم يُجرِّب الامور خدعَ، ومن صارعَ الحقَّ صرعَ.

كسی كه تجربه در كارها ندارد، گول خواهد خورد و كسی كه با حق كشتی بگيرد، به زمين خواهد خورد.

تجربه در امور، ميزان پيروزی شخص در زندگی او است كما اينكه كسی كه با حق در آويزد و با آن به مبارزه برخيزد، به زمين خواهد خورد.

(57) اجل

امام علیه السلام فرمود:لو عُرفَ الأجلُ قصرَ الأملُ.

اگر اجل شناخته مي‌شد آرزوها كم مي‌شد.

انسان وقتی اجل خود را بشناسد و بداند كی از اين دنيا كوچ مي‌كند آرزوهای او كوتاه مي‌شود.

(58) مشورت در امور

امام علیه السلام فرمود: من شاورَ ذوي الألبابِ دلَّ علي الصَّوابِ.

كسی كه با صاحبان خرد مشورت كند او را بر طريق صواب راهنمايی مي‌كنند.

كسی در امورش با افراد خردمند مشورت كند او را به سوی صواب، راهنمايی مي‌كنند.

(59) قناعت

امام علیه السلام فرمود: من قنعَ باليسيرِ استغني عنِ الكثير، ومَن لم يستغنِ بالكثيرِ افتقرَ إلي الحقيرِ.كسي كه به كم قانع باشد از زياد بي‌نياز است و كسی كه به زياد راضی نباشد، با فقيری به فلاكت دچار مي‌شود.

قناعت گنجی است كه فانی نمي‌شود كسی كه به كم قانع باشد از زياد، بی نياز است و نفسش راحت است كما اينكه كسی كه زياد او را بی نياز نكند او به خاطرخساست نفسش، نيازمند است و خود را كوچک كرده است.

(60)

كسی كه به انسانی اميد دارد او را احترام مي‌كند

امام علیه السلام فرمود: مَن أمَّلَ إنساناً هابهُ، وَمن قصرَ عَن معرفةِ شيءٍ عابهُ.

كسی كه آرزومند از انسانی باشد از او انديشناک خواهد بود و كسی كه دانشش از شناسايی چيزی كوتاه است آن را نكوهش مي‌كند.

كسی كه به انسانی دل بسته است كه برای او كاری انجام دهد او را تكريم و تعظيم مي‌كند و کسی که چیزی را نمي‌شناسد، از او عيب مي‌گيرد و او را كوچک مي‌شمرد.

(61) استصحاب

امام علیه السلام فرمود:من كان علي يقينٍ فأصابهُ شكٌّ فليمض علي يقينهِ، فإنَّ اليقينَ لا يُدفعُ بالشَّكِّ.

هر كه بر چيزی يقين داشت و شكی به او عارض شد بر همان يقين خود باشد زيرا شک نمی تواند برطرف کننده یقین باشد.

اساس اين كلمات قاعده اصولی است و آن استصحاب است و آن نشكستن يقين به شک است همانا يقين به يقينی مانند خودش شكسته مي‌شود.

(62) مؤمن در رنج و تعب است

امام علیه السلام فرمود:المؤمنُ من نفسهِ في تعبٍ، والنَّاسُ منهُ في راحةٍ.

مؤمن كسی است كه از خود در رنج و تعب است ولی مردم از او آسوده‌اند.مومن در رنج دائم است چون با تمايلات و هوای نفسش در مبارزه است كما اينكه مردم از او در راحتند زيرا از او جز خير صادر نمي‌شود.

(63) كسالت

امام علیه السلام فرمود:من كسلَ لم يؤَدِّ حقاً للّه تعالي.

كسی كه كسالت و كاهلی ورزد، حقی را كه از خدای متعال به گردن او است، نمی تواند ادا كند.

شخص وقتی به كسالت دچار شد به هيچ عملی كه باعث خشنودی خدای متعال باشد، اقدام نمي‌كند.

(64) از گنج‌های بهشت

امام علیه السلام فرمود:ثلاثةٌ من كنوزِ الجنَّة، كتمانُ الصدقةِ، وكتمانُ المُصيبةِ، وكِتمانُ المرضِ.

سه چيز است كه از گنج‌های بهشت است: پنهان داشتن صدقه و پوشيده داشتن بلا و مصيبت، و پنهان داشتن درد و بيماري.

اين خصلت‌های كريمه، از بالاترين صفات پسنديده انسانی است.

(65) بی نيازی و نيازمندی

امام علیه السلام فرمود:احتجَ إلي مَن شئتَ تكن أسيرهُ، واستغنِ عمَّن شئتَ تكن نظيرهُ، وأفضِل علي من شئتَ تكن أميرهُ.

به هر كه خواهی نيازمند شو تا در نتيجه اسير او شوی و از هر كه خواهی بي‌نياز باش تا همانند او باشی واحسان كن به هر كه خواهی تا امير او باشي.

و اين حكم از شگفتی های ادب علوی است كه از واقعيت زندگی اجتماعی و اقسام مردم بحث مي‌كند.

(66) سخاوت

امام علیه السلام فرمود:الجودُ مِن كرمِ الطَّبيعةِ، والمنُّ مَفسدةٌ للطبيعةِ.سخاوت و بخشش از كرم طبع انسانی است و منت نهادن، تباه كننده انسان است.

سخاوت از بالاترين صفات شريفه است ولكن منت آن را از بين مي‌برد.

(67) رفت و آمد نكردن با دوست

امام علیه السلام فرمود:تركُ التعاهدِ للصَّديقِ داعيةٌ للقطيعةِ.

رفت و آمد نكردن و احوال پرسی ننمودن با دوست و رفيق، سبب جدايی است.

اهمال در ديدن دوست و رفت و آمد نكردن، موجب قطع رفاقت مي‌شود.

(68) طلب رزق

امام علیه السلام فرمود: اطلُبوا الرِّزق فإنَّهُ مضمونٌ لطالِبهِ.

روزی را بجوييد زيرا آن برای جوینده اش ضمانت شده است.

امام علیه السلام بر كوشش در طلب روزي، تشويق مي‌نمايد زيرا آن، برای كسی كه كوشش كند، ضمانت شده است.

(69) بهترين توانگري‌ها

امام علیه السلام فرمود: خيرُ الغني تركُ السؤال، وشرُّ الفقرِ لزومُ الخضوعِ.

بهترين توانگری ها درخواست نكردن است و بدترين فقر و نداري‌ها، خضوع پیوسته، است.

بهترين شكل بي‌نيازی شخص ترک سؤال و عدم اظهار حاجت به مردم است و بدترين فقر خضوع و فروتنی به مردم است.

(70) تجربه‌ها

امام علیه السلام فرمود:لولاَ التَّجاربُ عَميت المَذاهبُ.

اگر تجربه‌ها نمي‌بود راه ها بر مردم روشن نمی شد.

تجربه است كه انسان را به بالاترين سطح مي‌برد و حقيقت اشيا را نشان مي‌دهد.

(71) آرزوی دراز

امام علیه السلام فرمود:من اتَّسع أملهُ قصرَ عملهُ.

هر كس دامنه آرزوهايش وسيع باشد، عمل و كردارش (برای آخرت) كوتاه گردد.

كسی كه آرزوهايش در دنيا طولانی و مرگ را از خود دور كند، عملش برای آخرت كم خواهد بود.

(72) سپاس گزارترين وناسپاس‌ترين مردم

امام علیه السلام فرمود:أشكرُ النَّاس أقنَعهُم، وأكفرُهم للنِّعم أجشعهُم.

سپاس گزارترين مردم آن كس است كه قناعتش بيشتر باشد و ناسپاس‌ترين ايشان، كسی است كه حرص و آزش بيشتر باشد.

كسی كه به آن چه خدا قسمت او كرده است، قانع باشد - اگر چه كم باشد - او شاكرترين مردم نزد خدا خواهد بود. و كسی كه به نعمت‌های الهی قانع نباشد او را ناسپاس نعمت‌های خدا مي‌شمارند.

(73) مهلت خدا به فرعون

امام علیه السلام فرمود:إنما اُمهلَ فرعونُ معَ دعواهُ لسهولةِ إذنهِ وبذلِ طعامهِ⁽¹⁾.

همانابه فرعون مهلت داده شد با وجود ادعای او به ربوبيت؛ به خاطر اجازه ورود سریع دادن و اطعام مردم نمودن.

خدای متعال به فرعون با وجود گناه بزرگش و ادعای خدايی اش مهلت داد و او را فورا مؤاخذه و عذاب نكرد به خاطر سهولت ورود بر او و بخشيدن طعامش.

(74) صفحات صورت آينه انسان است

امام علیه السلام فرمود: ما أضمرَ إنسانٌ شيئاً إلاَّ ظهرَ في صفحاتِ وجههِ وفلتاتِ لسانهِ⁽²⁾.انسان چيزی را پنهان نمي‌كند مگر اينكه در صفحات رويش و خطاهای زبانش آشكار مي‌شود.

آن چه كه انسان در داخل نفسش پنهان مي‌كند بر صفحات رويش و لغزش‌های زبانش ظاهر مي‌شود.

(75) سرپرستی مرد بر خانواده‌اش

امام علیه السلام فرمود:لا يكونُ الرَّجلُ قيمَ أهلهِ حتَّي لا يُبالي ما سدَّ فورةَ الجوعِ، ولا يُبالي أيَّ ثوبيهِ ابتذلَ⁽³⁾.

مرد سرپرست اهلش نيست تا برای او مهم نباشد كه با چه چيزی سد جوع كند (چه بخورد) و چه چيزی بپوشد.

مرد زمانی سرپرست اهلش است كه برای امور آنها قيام كند و مصالح آنها را مراعات نمايد و آنها را بر خودش مقدم بدارد.

(76) سعادت انسان

امام علیه السلام فرمود: من سعادةِ المرءِ أن تكون زوجتهُ موافقةً، وأولادهُ أبراراً، وإخوانهُ صالحينَ، ورزقهُ فی بلدهِ الذی فيه أهلهُ⁽¹⁾.

از خوشبختی مرد اين است كه همسرش با او همخوانی داشته باشد و فرزندان خوب و برادران صالحی داشته باشد و روزی او در شهری باشد كه خانواده‌اش در آن سكونت دارند.

كسی كه به اين امور موفق شد او از خوشبخت‌ترين مردم و بيشترين بهره را از دنيا برده است.

(77) بزرگوار

امام علیه السلام فرمود:كلُّ عيبٍ الكرمُ يُغطيهِ⁽²⁾.

بزرگواری، هر عيبی را مي‌پوشاند.

(78) زيبايی مرد و زن

امام علیه السلام فرمود: جمالُ الرجلِ في عمتهِ، وجمالُ المرأةٍ في خُفِّها⁽³⁾.

زيبايی مرد به عمامه‌اش و زيبايی زن به كفشش است.

زيبايی ظاهری مرد در صورت و عمامه او است و زيبايی زن در لباس و همين طور در كفش او است.

(79) بعضی خصلت‌های بد

امام علیه السلام فرمود:لا تكوننَّ كمن يعجزُ عن شكرِ ما اُوتي، ويَبتغي الزِّيادةَ فيما بقيَ، ينهي وَلا يَنتهي، ويأمُرُ النَّاسَ بما لا يأَتي، ويُبغضُ المسيئينَ وهوَ مِنهم، يكرهُ الموتَ لكثرةِ ذنوبهِ، ولا يدعُها في طولِ حياتهِ⁽¹⁾.

از كسانی نباش كه به آن چه به او رسيده است، شكر گزار نيست. و از آن چه مانده، زياده طلب است. ديگران را پرهيز مي‌دهد و اما خود، پروا ندارد، گناهكاران را دشمن دارد اما خود يكی از گناهكاران است. و به خاطر گناه فراوان، مرگ را دوست نمي‌دارد و در طول زندگي‌اش آن را وا نمي‌گذارد.

امام از اين خصلت‌های بد كه از ضعف افراد پيدا مي‌شود، نهی فرموده است.

(80) موعظه

مردی دنيا را در برابر امام علیه السلام مذمت مي‌كرد، امام آن را رد كرد و فرمود:الدُّنيا دارُ صدقٍ لمن صدَقها، ودارُ نجاةٍ لمن فهمَ عنها، ودارُ غني لمن تزودَ منها، ومهبطُ وحي الله تعالي، ومُصلي ملائكتهِ، ومسجدُ أنبيائهِ، ومتجرُ أوليائهِ. ربحوا فيها الرَّحمةَ، واكتسبوا فيها الجنَّةَ. فمن ذا الَّذي يذُمُّها وقد آذنت بَبينها، ونادت بفِراقها، وشبَّهت بسرورها السُّرورَ، وببلائِها ترغيباً و ترهيباً.

فيا أيها الذَّام للدُّنيا! المُعللُ نفسهُ، متي خدَعتكَ الدُّنيا أم متي استذمَّت إليك؟ أبمصارع آبائك في البلي؟ أم بمضاجعِ أمهاتكَ في الثري؟ كم مرضتَ بيديكَ، وكم علَّلت بكفَّيك؟ تطلبُ له الشفاءَ، وتستوصفَ له الأطباءَ غداةَ لا يغني عنه دواؤكَ، ولا ينفعهُ بكاؤكَ، ولا تنجيهِ شفقتكَ، ولا تشفعَ فيهِ طلبتُكَ⁽²⁾.

دنيا خانه صدق و راستی است برای آن كس كه با او به راستی رفتار كند و خانه نجات است برای كسی كه از آن چيزی بفهمد. و سرای بي‌نيازی است برای آن كس كه از آن توشه برگيرد. و محل نزول وحی خدای متعال و مصلی ملائكه‌ها و مسجد انبيا خدا و محل تجارت اوليای او است .سودشان در آن رحمت بود و بهشت را در آن كسب كردند.

پس ای كسی كه آن را مذمت مي‌كنی ،و دنیا جدایی خود را اعلام داشته و از فراق خود خبر داده به سرور آن، خوشحالی دل‌ها را متوجه ساخت و با نمونه هايی از بلا، گرفتاری را به آنها نشان داد برای ترغيب و ترهيب آن.

ای نكوهش كننده دنيا كه خود را توجیه می کنی، كی دنيا تو را فريب داد؟ و چه كرد كه موجب مذمت شد؟ آيا با گورهای پدرانت كه پوسيده‌اند يا به آرامگاه مادرانت كه در زير خاكند آيا با دو دست خويش بيماران را درمان كرده‌ای و آنان را پرستاری كرده و در بسترشان خوابانده‌اي؟ در خواست شفا كرده و از طبيبان داروی آنها را تقاضا كرده‌اي؟ در آن صبحگاهان كه داروی تو به حال آن‌ها سودی نداشت و گريه تو فايده نكرد و ترس تو آنها را نجات نداد و آن‌چه مي‌خواستی به دست نياوردي.

و اين كلمات با موعظه‌های ارزنده و نصايح عاليه همراه است كه ضامن نجات و سلامت برای كسی است كه به آن عمل كند.

(81) تواضع برای اغنيا

امام علیه السلام فرمود:وَمن أتي غنياً فتواضعَ لهُ لغناهُ ذهبَ ثُلثا دينهِ⁽¹⁾.

كسی كه كه به نزد ثروتمندی بيايد به او تواضع نمايد برای ثروتش، يک سوم دينش را از دست مي‌دهد.

اسلام عزت و كرامت برای مسلمانان مي‌خواهد پس سزاوار است فروتنی برای خدای متعال باشد نه غير او؛ بنابراين در اسلام چيزی برای تواضع در برابر اغنيا نيست.

(82) صدقه

امام علیه السلام فرمود:إذا أملقتُم فتاجرُوا الله بالصدقةِ⁽¹⁾.

وقتی فقير شديد با صدقه دادن، با خدا تجارت كنيد.

صدقه كليد رزق است و روايات زيادی در اين باره است كه مردم را به آن ترغيب مي‌كند و اينكه اسباب توسعه رزق در زندگی است.

(83) كريم

امام علیه السلام فرمود: الكريمُ لا يلينُ علي قسرٍ - أي عسر - ولا يقسو علي يُسرٍ⁽²⁾.

كريم در سختی خشن نيست و در رفاه سخت نمي‌گيرد.

كريم وقتی امور بر او تنگ شد به غيرش خشونت نمي‌ورزد و اگر امور او در رفاه بود، بر غيرش سخت نمي‌گيرد.

(84) توبه در آخر عمر

امام علیه السلام فرمود:بقيةَ عمرِ المؤمنِ لا ثمنَ لها يدركَ بها ما فاتَ ويُحيي بها ما أماتَ.

بقيه عمر مؤمن را نمي‌شود با پول خريد تا آن چه از دست رفته با آن جبران كرد و آن چه را که از بین رفته، با آن زنده كرد.

آخر عمر انسان از ارزنده‌ترين زمان زندگی او است اگر از آن‌چه گناهی كه در زندگی خود مرتكب شده، به سوی پروردگار خود توبه نمايد.

(85) دنيا و آخرت

امام علیه السلام فرمود: الدُّنيا بالأموالِ، والآخرةُ بالأعمالِ.

دنيا به اموال، و آخرت به اعمال است.

زيرا جاه دنيا و سروری آن به اموال است و آخرت سيادتش به اعمال صالحه است.

(86) ترس از ذلت

امام علیه السلام فرمود: النَّاسُ من خوفِ الذُّلِّ في الذُّلِّ.

مردم از ترس خواري، در خواريند.

ترس از ذلت انسان را حتما در ذلت قرار مي‌دهد.

(87) سكوت

امام علیه السلام فرمود:إنَّ من السكوتِ ما هوَ أبلغُ من الجَوابِ.

سكوت گاهی رساتر از پاسخ است.

سكوت در بعضی مواقع بيشتر از كلام، رساتر است.

(88) صبر

امام علیه السلام فرمود:الصَّبرُ مطيةٌ لا تكبو.

صبر مركبی است كه دچار لغزش نمی شود.

صبر از برترين صفات انسانی است و برای كسی كه به اين صفت متصف است به خير زياد برمی گردد.

(89) تحقیق از صحت خبر

امام علیه السلام فرمود:اعقِلوا الخبرَ إذا سمعتموهُ عقلَ رعايةٍ لا عقلَ روايةٍ، فإنَّ رواةَ العلم كثيرٌ، ورُعاتهُ قليلٌ⁽¹⁾.

چون روايتی را شنيديد آن را بفهميد و عمل كنيد نه اینکه بشنويد و نقل كنيد زيرا راويان علم فراوان و عمل كنندگان آن اندكند.

اين حكمت از شگفتی های حكمت امام است كه اخطار كرده به كسانی كه اخبار را مي‌خوانند يا مي‌شنوند و آن را مسلّم فرض نكنند و بنا را بر صحت نگذارند بلكه بايد در سند آن تحقيق كنند كه مبادا روايت دروغ و جعلی باشد كما اينكه بررسی كند كه مخالف با كتاب و سنت نباشد.

(90) آمادگی برای آخرت

امام علیه السلام فرمود:من تذكَّر بُعدَ السفرِ استعدَّ.

كسی كه به ياد سفر طولانی آخرت باشد، خود را آماده مي‌سازد.

اگر كسی تأمل كند سرنوشتش پس از مرگ به كجا مي‌انجامد، بايد خود را آماده آن سفر نمايد و با عمل صالح خود زاد و توشه بردارد.

(91) اهميت علم

امام علیه السلام فرمود: قطعَ العِلم عذرَ المُتعلِّلينَ.

دانش راه عذر تراشی را بر بهانه جويان بسته است.

درهای علم باز است و دعوت مي‌كند كه از چشمه زلال آن بنوشند واز اين جهت عذری برای جاهل باقی نمي‌ماند.

(92) محروم بودن از علم

امام علیه السلام فرمود:إذا أرذلَ الله عبداً حظرَ عليهِ العلمَ.

هرگاه خدا بخواهد بنده‌ای را خوار كند، دانش را از او دور سازد.

انسان وقتی فكرش به طلب علم منور نشد، او از خوارترين مخلوقات است.

(93) كلام حكما

امام علیه السلام فرمود:إنَّ كلامَ الحُكماء إذا كان صواباً كان دواءً، وإذا كانَ خطأً كانَ داءً.

گفتار حكيمان اگر درست باشد درمان، و اگر نادرست باشد، درد جان است.

كلمات حكما اگر صواب باشد آن نور است برای كسی كه آن را بگيرد و اگر خطا باشد درد است برای آن كه عمل كند.

(94) تندخويی

امام علیه السلام فرمود:الحدَّة ضربٌ من الجنُونِ، لأنَّ صاحبها يندمُ، فإن لم يَندم فجُنونهُ مستحكِم.

تندخويی بي‌مورد، نوعی ديوانگی است زيرا كه تندخو پشيمان مي‌شود و اگر پشيمان نشد، پس ديوانگی او پايدار است.

زيرا تندخويی انسان را از توازن خارج مي‌كند و او را حيوان درنده قرار مي‌دهد. پايان تندخويي، پشيمانی است. پس اگر پشيمان نشد صاحب آن سخت دیوانه است.

(95) بخشش

امام علیه السلام فرمود:الكرمُ أعطفُ من الرَّحم.

بخشش بيش از خويشاوندي، محبت آورد.

نيكی به مردم و خوبی به آن‌ها، محكم‌تر از خويشان و نزديك‌تر از نسب است.

(96) شناخت خدای متعال

امام علیه السلام فرمود:عرفتُ اللهَ سبحانهُ بفسخِ العزائمِ، وحلِّ العقودِ ونقضِ الهممِ.

خدا را از سست شدن اراده‌های قوی و گشوده شدن گره‌های دشوار و درهم شكسته شدن تصميم‌ها شناختم.

از وسايل شناخت خدای متعال، شكسته شدن تصميم‌ها است زيرا انسان قصد كاری مي‌كند و تصميم اجرای آن را دارد ولكن به سرعت، سست مي‌شود، زيرا خدای متعال آن را نخواسته است.

(97) شكر نعمت

امام علیه السلام فرمود: إن للّه في كلِّ نعمةٍ حقاً، فمن أدَّادهُ زادهُ منها، ومن قصَّر فيهِ خاطرَ بزوالِ نعمتهِ.

خدا را در هر نعمتی حقی است، هر كس آن را بپردازد، فزونی يابد و آن كس كه نپردازد و كوتاهی كند در خطر نابودی قرار گيرد.

نعمتی را كه خدا داده، چه در اموال يا جاه باشد، منوط به شكر خدای متعال و كمک به فقرا و برآوردن حاجت مردم است. و كسی كه آن را ادا نكند، نعمتش را به نابودی كشانده است.

(98) حسد بر دوست

امام علیه السلام فرمود:حسدُ الصَّديقِ من سقمِ المودَّةِ.

حسادت بر دوست، از آفات دوستی است، دوستی برای رفيق، اگر واقعی باشد، حسد آن را نمي‌گيرد. پس اگر حسادت ورزيد، مريض است.

(99) ظرف علم

امام علیه السلام فرمود:كلُّ وعاءٍ يضيقُ بما جُعل فيه إلاَّ وعاءَ العلمِ، فإنَّهُ يتَّسعُ بهَ.

هر ظرفی با ريختن چيزی در آن، پر مي‌شود جز ظرف دانش كه هر آن چه در آن جای مي‌دهي، وسعتش بيشتر مي‌شود.

اين كلمات از شگفتی های ادب علوی است كه هر ظرفی چنانچه چيزی در آن بريزی پر مي‌شود مگر ظرف علم، كه هر چه بريزی توسعه مي‌يابد و آماده برای علوم مختلف است.

(100) كار نيكو

امام علیه السلام فرمود:لا يُزهدنَّكَ في المعروف من لا يشكُرهُ لكَ فقد يشكُركَ عليهِ من لا يستمتعُ بشيءٍ منهُ، وقد تُدركُ من شكرِ الشَّاكرِ أكثرَ مما أضاعَ الكافرُ «واللهُ يحبُّ المُحسنينَ».ناسپاسی مردم، تو را از كار نيكو باز ندارد زيرا كسانی هستند بی آنكه از تو سودی برند تو را مي‌ستايند. چه بسا ستايش اندک آنان برای تو سودمندتر از ناسپاسی ناسپاسيان باشد و خداوند نيكو كاران را دوست دارد.

امام علیه السلام مردم را به كار نيک دعوت مي‌كند. حتی برای كسی كه شايستگی آن را ندارد و از آن دوری مي‌كند. زيرا غير از او هم وقتی متوجه شد، او را سپاس مي‌گويد و اكرام مي‌كند. و بدين طريق كار نيک ضايع نمي‌شود و عطر آن باقی مي‌ماند.

(101) ابزار رياست

امام علیه السلام فرمود:آلةُ الرِّياسةِ سعةُ الصَّدرِ.

بردباری و تحمل سختي‌ها ابزار رياست است.

رياست مستلزم سعه صدر و خلق خوش است كسی كه به اين صفت متصف نباشد، بهره‌ای از رياست ندارد.

(102) بي‌ارزش‌ترين علم

امام علیه السلام فرمود:أوضعُ العلمِ ما وقفَ علي اللَّسانِ، وأرفعهُ ما ظهرَ في الجوارِحِ والأركانِ.

بی ارزش‌ترين دانش، دانشی است كه بر سر زبان است. و برترين علم، علمی است كه در اعضا و جوارح آشكار است.

كوچك‌ترين شكل علم و كم ارزش‌ترين آن، این است كه فقط بر سر زبان باشد بدون آن كه تاثيری در رفتار انسان داشته باشد. و بالاترين شكل آن، این است كه در رفتار انسان اثر بگذارد نه در زبان او.

(103) اتصال به خدای متعال

امام علیه السلام فرمود: من أصلحَ ما بينهُ و بينَ اللّه أصلحَ اللّهُ ما بينهُ و بين النَّاسِ، و من أصلحَ أمرَ آخرتهِ أصلحَ اللهُ لهُ أمرَ دُنياهُ، ومن كانَ لهُ من نفسهِ واعظٌ كانَ عليهِ من اللّه ِ حافظٌ.كسی كه ميان خود و خدای خود اصلاح كند، خداوند ميان او و مردم را اصلاح خواهد كرد. و كسی كه امور آخرت را، اصلاح كند، خدا امور دنيای او را اصلاح خواهد كرد و كسی كه از درون جان واعظی دارد، خدا را بر او حافظی است.

بزرگترين خوشبختی برای انسان در زندگی و برترين دستاورد او، اين است كه به رضای خدای متعال برسد و بين او و خالقش مودت باشد و آن چه را مورد رضايت خدا است، انجام دهد، و از آن چه باعث غضب خدا است دوری گزيند. وقتی اين كار را كرد، خدای متعال امور دنيا و آخرت او را اصلاح كند.

(104) بخل ننگ است

امام علیه السلام فرمود: البخلُ عارٌ، والجبنُ منقصةٌ، والفقرُ يُخرسُ الفطنَ عن حُجتهِ، والمُقلُّ غريبٌ فی بلدتهِ، والعجزُ آفةٌ، والصَّبرُ شجاعةٌ، والزُّهدُ ثروةٌ، والورعُ جنَّةٌ.

بخل ننگ است و ترس، نقصان است و تهيدستی مرد زيرک را در برهان، كند مي‌سازد و انسان تهيدست در شهر خويش نيز، بيگانه است.

امام علیه السلام به اين كلمات از صفات بد مانند ترس و بخل سخن مي‌گويد همان‌گونه كه از صفات خوب مانند صبر و زهد و اثر وضعی آن‌ها، سخن گفته است.

(105) فتنه

امام علیه السلام فرمود:كن في الفتنةِ كابنِ اللَّبون، لا ظهرٌ فيُركبَ، ولا ضرعٌ فيُحلبَ.

در فتنه‌ها چونان شتر دو ساله باش نه پشتی دارد كه سواری دهد و نه پستانی تا آن را بدوشند.

امام علیه السلام به هنگامی كه آتش فتنه شعله مي‌كشد به در پیش گرفتن رفتاری سفارش کرده است که نه اهل باطل بتوانند از وی در جهت اهدافشان استفاده کنند و نه اهل حق، تضعیف شوند.

(106) طمع

امام علیه السلام فرمود:أزري بنفسهِ من استشعرَ الطَّمعَ، وَرضيَ بالذُّلِّ من كشفَ عن ضُرِّه، وَهَانت عليهِ نفسهُ من أمَّر عَليها لِسانهُ.

آن كه جان را با طمع ورزی بپوشاند، خود را پست كرده و آن كه راز سختی های خود را آشكار سازد، خود را خوار كرده و آن كه زبان را بر خود حاكم كند، خود را بی ارزش كرده است.

كسی كه طمع را الگوی خود قرار دهد، خود را كوچک كرده است. زيرا طمع از پست‌ترين صفات و بدترين آن‌ها است. زيرا كسی كه به مردم از ضرری كه به او رسيده شكايت كند، در واقع خود را خوار و زبون نموده است و همچنين كسی كه زبان خود را بر عليه خودش بكار گيرد، خود را حقير شمرده است.

(107) رضا و علم

امام علیه السلام فرمود:نِعم القرينُ الرَّضي، والعلمُ وراثةٌ كريمةٌ، والآدابُ حللٌ مُجدَّدةٌ، والفكرُ مرآةُ صافيةٌ.

خشنودي، خوب همنشينی است ، دانش، ميراثی گرانبها، آداب، زيورهای هميشه تازه، و انديشه، آينه‌ای شفاف است.

كسی كه به اين صفات كريمه آراسته باشد، به فضايل و آداب رفيعه نايل شده است.

(108) صدقه

امام علیه السلام فرمود:الصَّدقةُ دواءٌ مُنجحُ، وأعمالُ العبادِ في عاجلِهم، نصبُ أعينهِم في آجالِهم.

صدقه دادن دارويی ثمر بخش است و كردار بندگان در دنيا، فردا در پيش روی آنان جلوه‌گر است.

امام علیه السلام مردم را به صدقه دادن ترغيب مي‌كند و اينكه آن دوای هر دردی است و اينكه آن بلاهای قطعی را دفع مي‌كند. كما اينكه اخبار زيادی در اين باره رسيده است، كما اينكه امام علیه السلام اعلام فرموده تمام آن چه را كه انسان انجاممي‌دهد، از اعمال خوب يا بد در حشر، در پيش روی او قرار مي‌گيرد، همان طور که در قول خدای متعال آمده است:{وأن لَّيسَ للإِنسانِ ما إلاَّ ما سعی وأنَّ سعيهُ سوفَ يُري}⁽¹⁾. و اينكه برای انسان جز آن چه تلاش كرده نيست و حتما كوشش او به زودی ديده خواهد شد.

(109) انفاق در راه خير

امام علیه السلام فرمود:من أيقنَ بالخلفِ جادَ بالعَطيَّةِ.

آن كه پاداش الهی را باور دارد، در بخشش سخاوتمند است.

كسی كه اموالش را در راه خدا انفاق كند و يقين داشته باشد كه خدای متعال به زودی به او عوض خواهد داد، با كمال ميل بخشش مي‌كند.

(110) اقتصاد

امام علیه السلام فرمود :ما عالَ منِ اقتصدَ.

آن كه ميانه روی كند، تهی دست نخواهد شد.

اين كلمات از پايه‌های اقتصاد است زيرا شخص ميانه رو، به تنگی و بدبختی دچار نمي‌شود.

(111) دوست

امام علیه السلام فرمود:لا يكونُ الصَّديقُ صديقاً حتَّي يحفظَ أخاهُ في ثلاثٍ: في نكبتهِ وَغيبتهِ، وَوفاتهِ.

دوست، دوست نيست مگر آن كه حقوق برادرش را در سه جايگاه نگهبان باشد: در روزگار گرفتاري، آن هنگام كه حضور ندارد، و پس از مرگ.امام علیه السلام واقعيت دوستی به سه چيز محدود كرده است در همراهی با او در روزگار سختی وی، و حفظ كرامتش در غياب او، و وفای به او بعد از مرگش، و آن با تمجيد و طلب رحمت بر او است.

(112) رفتاری كه مي‌ماند

امام علیه السلام فرمود:شتَّان ما بينَ عملينِ: عملٍ تذهبُ لذَّتهُ وتبقي تبعتُهُ و عملٍ تذهبُ مؤونتهُ ويبقي أجرُهُ.

چقدر فاصله بين دو عمل، دور است. عملی كه لذتش مي‌رود و كيفر آن مي‌ماند و عملی كه رنج آن مي‌گذرد و پاداش آن ماندگار است.

عملی كه لذتش مي‌رود و پيامد آن باقی مي‌ماند، اطاعت از شهوات نفسانی و لذايذ حرام است كه به سرعت مي‌رود و تبعات و عقاب آن مي‌ماند. و اما عمل خالص برای خدا، ناراحتي‌های آن مي‌گذرد و اجرش نزد خدای متعال، باقی مي‌ماند.

(113) از دست دادن فرصت

امام علیه السلام فرمود:إضاعةُ الفرصةِ غصَّةٌ.

از دست دادن فرصت، اندوهبار است.

فرصت وقتی برای انسان پيدا شد بايد از آن استفاده كند. كه فوت فرصت، غصه و حسرت است.

(114) عمل با تقوا

امام علیه السلام فرمود:لا يقلُّ عملٌ مع التَّقوي، وَكيفَ يقلُّ ما يُتقبَّلُ؟

هيچ كاری با تقوا اندک نيست و چگونه اندک است آن چه پذيرفته شود؟

عمل و اگر چه كم باشد وقتی همراه با اخلاص و تقوا باشد، اندک است.

(115) آن كسی كه فرمان خدا را به پا دارد

امام علیه السلام فرمود:لا يُقيمُ أمرَ اللّهِ سبحانهُ إلاَّ من لا يُصانِعُ، ولا يُضارعُ، وَلا يَتَّبعُ المَطامعَ.فرمان خدا را برپا ندارد جز آن كس كه در اجرای حق، مدارا نكند، سازشكار نباشد پيرو آرزوها نگردد.

امام علیه السلام مي‌فرمايد: كسی كه حق را در مملكت برپا مي‌دارد و دين حق خدای متعال را نشر مي‌دهد، بايد دارای اين صفات باشد:

1- مدارا نكند و از كسی نترسد.

2- با كسی در اعمال شريرش سازش نكند.

3- پيرو آرزوهای كسی نباشد.

وقتی اين صفات در كسی جمع شد، او شايسته اقامه حق است.

(116) اندوه خوردن

امام علیه السلام فرمود:اللّهمُّ نصفُ الهرمِ.

اندوه خوردن نيمی از پيری است.

اندوه وقتی به انسان روی آورد، او را به پيری و نابودی مي‌كشاند.

(117) عاقبت انسان

امام علیه السلام فرمود:لكلِّ امري‌ءٍ عاقبةٌ حلوةٌ أو مُرَّةٌ.

برای هر كس عاقبتی شيرين يا تلخ است.

هر انسانی اگر عمل او خوب و سيرتش اصلاح شده باشد و به خالقش ارتباط داشته باشد، عاقبتش بر خير است. و اگر مرتكب شر شده و در كردارش از خدا دور شده باشد، عاقبتش بر زيان و خسران است.

(118) صبر

امام علیه السلام فرمود:لا يعدمُ الصَّبورُ الظَّفرَ و إن طالَ بهِ الزَّمانُ.

انسان شكيبا پپروزی را از دست نمي‌دهد هر چند زمان آن طولانی شود.

كسی كه در كاری بردباری كند و كوشش نمايد، لابد به نتيجه مي‌رسد و بر آن پيروز مي‌شود، خصوصا اگر در طلب علم باشد.

(119) اطاعت كسی كه عذری به نادانی او نيست

امام علیه السلام فرمود:عليكم بطاعةٍ من لا تُعذرونَ بجَهالتهِ.

کسی را اطاعت كنيد كه نمی توانید علت عدم اطاعت از وی را جهالتش بدانید

شايد به اين جهت اشاره به اطاعت ائمه اهل بيت عليهم السلام دارد كه طاعتشان برای مسلمان، عذری در ترک آن نيست.

(120) استبداد

امام علیه السلام فرمود:من استبدَّ برأيهِ هلكَ، ومن شاورَ الرِّجالَ شارَكها في عُقولِها.

هر كس خودرأی شد، به هلاكت رسيد و هركس با ديگران مشورت كرد، در عقل‌های آنها شريک شد.

برای خودرأی به خاطر عدم پيش بينی پايان كار، گمان هلاک است كما اينكه مشورت با مردان بزرگ، شركت در عقول آنها است.

(121) پنهان داشتن راز

امام علیه السلام فرمود:من كتمَ سرَّهُ كانتِ الخيرةُ بيدهِ.

كسی كه راز خود را پنهان دارد، اختيار آن در دست او است.

كسی كه راز خود را پنهان كند از مهلكه‌های زيادی نجات پيدا كند و كسی كه آن را فاش كند، خود را در معرض خطر و نابودی قرار داده است.

(122) فقر

امام علیه السلام فرمود:الفقرُ الموتُ الأكبرُ.

فقر مرگ بزرگ استفقر آن مصيبت نابود كننده انسان است و از امام علیه السلام نقل شده است:إنَّ الفقرَ رديفُ الكفرَ.فقر رديف كفر است.

(123) دوستی با احمق

امام علیه السلام فرمود:لا تَصحبِ المائقَ فإنَّهُ يُزينُ لكَ فِعلهُ، ويودُّ أن تكونَ مِثلهُ.

همنشين بی خرد مباش كه كار زشت خود را زيبا جلوه داده و دوست دارد كه تو مانند او باشي.

امام از رفاقت با احمق بر حذر داشته، زيرا او رفيق خود را ترغيب مي‌كند كه در حماقت مانند او باشد. و علمای اجتماع بر اين عقيده‌اند كه زندگی تاثير و تأثر است و رفاقت با احمق موجب مي‌شود كه دوستش هم به اين صفت شرير مبتلا گردد.

(124) عبرت

امام علیه السلام فرمود:ما أكثرَ العبرَ وأقلَّ الاعتبارِ!

عبرت‌ها چقدر فراوان و عبرت پذيران چه اندكند.

عبرت هميشه با انسان قرين است و مهم‌ترين آن، مرگ است و آن بزرگترين واعظ است. جز اينكه مردم به آن توجه نمي‌كنند.

(125) گرسنگی فقير

امام علیه السلام فرمود:إنَّ اللّهَ سبحانهُ فرضَ في أموالِ الأغنياءِ أقواتَ الفُقراء، فما جاعَ فقيرٌ إلاَّ بما مُتعَ بهِ غني، واللّهُ تعالي سائلُهم عن ذلكَ.

همانا خدای سبحان روزی فقرا را در اموال سرمايه داران قرار داده است. پس فقيری گرسنه نمي‌ماند جز به كاميابی توانگران و خداوند از آنان درباره گرسنگی گرسن‌گان خواهد پرسيد.

و اين كلمه از شگفت‌ترين كلمات اقتصاد اسلامی است كه اگر عمل شود، اثری از گرسنگی و محروميت در زمين باقی نمي‌ماند زيرا خدا در اموال اغنيا و بردولت، مالياتی مقرر كرده است كه اگر به فقرا پرداخت شود، فقر و بدبختی در ميان جامعه رخت بر مي‌بندد.

(126) شركای مرد در اموالش

امام علیه السلام فرمود:لكلِّ امري‌ءٍ في مالهَ شريكانِ: الوارثُ والحَوادثُ.

برای هر كس در مال او دو شريک است: وارث و حوادث.

برای مرد دو شريک است؛ وارث بعد از وفاتش و حوادثی كه باعث هزينه زندگی برای او مي‌شود.

(127) مرد به كلامش شناخته مي‌گردد

امام علیه السلام فرمود:تكلَّموا تُعرفوا، فإنَّ المرءَ مخبوءٌ تحتَ لسانهِ.

سخن بگوييد تا شناخته شويد، زيرا كه انسان زير زبان خود پنهان است.

اين كلمه طلايی از ستارگان ادب علوی است. كلامی كه انسان به آن سخن مي‌گويد حقيقت را كشف مي‌كند و واقعيت را ظاهر مي‌كند چه خير يا شر.

(128) كشتی گرفتن

امام علیه السلام فرمود:من صارعَ الحقَّ صرعهُ.

هر كس با حق درافتاد، نابود شد.

معنی اين كلمه به وضوح روسن است كه باطل اگر با حق در افتاد حق آن را از بين مي‌برد يا در اين دنيا يا در آخرت.

(129) بردباری

امام علیه السلام فرمود:الحِلمُ عشيرةٌ.

حلم و بردباری همچون عشیره و قبیله ای برای انسان است.

حلم قوت بزرگی برای انسان است و او را از حوادث و خطرات حفظ مي‌كند.

(130) طالب علم و طالب دنيا

امام علیه السلام فرمود: مَنهُومان لا يَشبعانِ: طالبُ علمٍ وطالبُ دنيا.

دو گرسنه هرگز سير نشوند: جوينده علم و جوينده مال.

طالب علم گرسنه است و سعی مي‌كند كه دستگاه فكری خود را پر از علم كند و در اين راه كوشش مي‌كند و لحظه‌ای استراحت ندارد و طالب مال هر آن چه مال او زياد شد، حرص او زيادتر مي‌شود.

(131) حلم و درنگ

امام علیه السلام فرمود:الحِلم والأناةُ توأمانِ يُنتجهُما عُلوُّ الهمَّةِ.

بردباری و درنگ همراهند و نتيجه آن، بلند همتی است.

بردباری و درنگ در امور، از فكر بلند و علو همت ناشی مي‌شود.

(132) شر برادران

امام علیه السلام فرمود: شرُّ الإخوانِ من تكلِّف لهُ.

بدترين دوست آن است كه برای او به رنج و زحمت افتي.

تكلف مستلزم سختی است پس كسی كه برای او به رنج و زحمت افتي، او از بدترين برادران خواهد بود.

(133) زهد

امام علیه السلام فرمود:الزهدُ كلُّهُ بينَ كلمتين منَ القرآنِ: قال اللّهُ سبحانهُ: {لِكيلا تأسوا علي مافاتكُم، ولا تفرَحوا بما آتاكُم}⁽¹⁾. ومن لم يأس علي الماضي، ولم يفرَح بِلآتي، فقد أخذَ الزُّهدَ بطرفيهِ.

زهد بين دو كلمه از قرآن است كه خدای سبحان فرموده: «تا بر آن چه از دست شما رفته حسرت نخوريد و به آن چه به شما رسيده شادمان نباشيد»، كسی كه بر آن چه که از دست داده افسوس نخورد و به آن چه که به دست آورده، شادمان نباشد، همه جوانب زهد را رعايت كرده است.

اين آيه كريمه حاوی تمام زهد است، ونهی كرده از اندوه و حزن بر گذشته انسان و زيان حاصله از منافع دنيا، آن گونه كه از خوشی و سرور به انسان، در حال و یا آینده مي‌رسد، نهی كرده است.

(134) ترغيب بر كار خوب

امام علیه السلام فرمود:افعلوا الخيرَ ولا تَحقروا منهُ شيئاً، فإنَّ صغيرهُ كبيرٌ وقليلهُ كثيرٌ، ولا يقولنَّ أحدُكم: إنَّ أحداً أولي بفعلِ الخيرِ منِّي، فيكونَ واللّهِ كذلكَ. إنَّ للخيرِ والشرِّ أهلاً، فمهما تركتموهُ منهما كفاكموهُ أهلهُ.

كار نيک به جا آوريد و آن را هر مقدار كه باشد كوچک نشمريد زيرا كوچک آن بزرگ، و اندک آن فراوان است. و كسی از شما نگويد كه ديگری در انجام كار نيک از من سزاوارتر است. گر چه سوگند به خدا كه خوب و بد را طرفدارانی است كه هرگاه هر كدام از آن دو را واگذاريد، انجامشان خواهند داد.

امام علیه السلام اقدام به تشويق مردم در كار خير و كوچک نشمردن آن مي‌نمود چون كوچک آن نزد خدای متعال بزرگ است كما اينكه نهی كرد از گفتن اینکه دیگری به انجام كار خير از من اولی است كه با اين طريق خود را از آن محروم می كند.

(135) نعمت خدا به بعضی بندگانش

امام علیه السلام فرمود:إنَّ للّهِ عباداً يختصُّهم اللّهُ بالنعمِ لمنافعِ العبادِ، فيُقرُّها في أيديهم ما بذلُوها، فإذا منعوها نزَعها منهم، ثمَّ حوَّلها إلي غيرِهم.خدا را بندگانی است كه برای سود رساندن به ديگران، نعمت‌های خاصی به آنان بخشيده تا آن گاه كه دست بخشنده دارند نعمت‌ها را در دستشان باقی مي‌گذارد و هرگاه از بخشش دريغ كنند، نعمت‌ها را از دستشان گرفته و به دست ديگران خواهد داد.

خدای متعال بعضی بندگانش را به لطف خود به نعمت و خير، مخصوص گردانيده است و آن را در نزدشان به وديعه قرار داده و وقتی بخل ورزيدند و آن را برای خود احتكار كردند از آنها سلب كرده به ديگری واگذار مي‌كند.

(136) فروتنی ثروتمندان برای فقرا

امام علیه السلام فرمود:ما أحسنَ تواضعَ الأغنياءِ للفقراءِ طلباً لما عند اللّهِ! وأحسنُ منهُ تيهُ الفقراءِ علي الأغنياءِ اتكالاً علياللّهِ.

چه نيكو است فروتنی توانگران برای مستمندان برای به دست آوردن پاداش الهی و نيكوتر از آن، خويشتن­داری مستمندان برابر توانگران، به خاطر توكل به خداوند است.

فروتنی ثروتمندان برای فقرا ناشی از شرف آن ها و درخواست اجر از خدای متعال است. كما اينكه حيرت فقر و سر خود دانستن فقرا بر اغنيا، دلالت بر علو نفسشان است.

(137) تقوای الهی

امام علیه السلام فرمود:احذر أن يراكَ اللّه عندَ معصيتهِ، ويفقدكَ عندَ طاعتهِ، فتكونَ من الخاسرينَ، وإذا قويتَ فاقوَ علي طاعةِ اللّه، وإذا ضعفتَ فاضعُف عن معصية اللّهِ.

بترس كه خداوند تو را به هنگام گناهان بنگرد و در طاعت خويش نيابد آن گاه از زيانكاراني. هرگاه نيرومند شدی توانت را در طاعت پروردگار به كار گير و هر گاه ناتوان گشتي، ناتوانی را در نافرمانی خدا قرار ده.و اين كلام از شگفتيهای كلام حكمت‌آميز امام علیه السلام است كه انسان را بر حذر داشته از اينكه در حال معصيت باشد و خدای متعال كه هيچ چيزی از آسمان و زمين بر او مخفی نيست، او را در حال ارتكاب گناه يا خطا ببيند تا از زيانكاران باشد كما اينكه انسان را به كاری كه باعث تقرب او به خدا شود، ترغيب مي‌نمايد.

(138) پرهيز از بدگمانی

امام علیه السلام فرمود:لا تظنَّنَّ بكلمةٍ خرجت من أحدٍ سوءاً، وأنتَ تجدُ لها في الخيرِ مُحتملاً.

شايسته نيست به سخنی كه از دهان كسی خارج شد، گمان بد ببری چرا كه برای آن برداشت نيكويی مي‌توان داشت.

از آداب اجتماعی است كه امام علیه السلام آن را برای ارتباط با جامعه، سنت قرار داد و فرمود انسان نبايد به محض شنيدن كلام بدی كه از كسی در حق او خارج شد، گمان بد ببرد زيرا برای حفظ برادری اسلامي، مي‌توان برداشت خوبی از آن داشت.

(139) اعتدال در پرداخت به امور خانواده

امام علیه السلام فرمود: لا تجعلنَّ أكثرَ شُغلكَ بأهلكَ وولدكَ، فإن يكن أهلُك وَولدُك أولياءَ اللّه، فإنَّ اللّهَ لايُضيعُ أولياءهُ، وإن يكونوا أعداءَ اللّهِ، فما همُّكَ وشغلُكَ بأعداءِ اللّهِ؟.

بيشترين اوقات زندگی را به زن و فرزندت اختصاص مده زيرا اگر زن و فرزندت از دوستان خدا باشند، خداوند آنها را تباه نخواهد كرد و اگر از دشمنان خدايند چرا غم دشمنان خدا را مي‌خوري؟

و اين وصيت ارزنده از جالب‌ترين وصايای امام علیه السلام است كه انسان را در آن برحذر داشته از اينكه تمام همش را به فكر اهل و عيالش پس از مرگش، معطوف دارد زيرا اگر آنها اوليا خدا هستند خدا به رعايت آنها شايسته‌تر است و اگر دشمن خدا هستند، شايسته نيست برای دشمن خدا نگران باشي.

(140) اجتناب از نافرمانی خدا

امام علیه السلام فرمود:اتَّقوا معاصيَ اللّهِ في الخلواتِ، فإنَّ الشَّاهدَ هوَ الحَاكِم.از نافرمانی خدا در خلوت‌ها بپرهيزيد، زيرا همان كه گواه است، داوری كند.

امام علیه السلام مردم را از معصيت خدا در خلوت‌ها برحذر داشته است زيرا بر خدای متعال هيچ كوچک وبزرگی پنهان نيست و او بر خفايای نفوس و داخل دل‌های مردم مطلع است.

(141) عبادت خدای متعال

امام علیه السلام فرمود:إن قوماً عبدوا اللهَ رغبةً فتلكَ عبادةُ التُّجارِ، وإنَّ قوماً عبدوا اللهَ رهبةً فتلكَ عبادةُ العبيدِ، وإنَّ قوماً عبدوا اللهِ شُكراً فتلكَ عبادةُ الأحرارِ.

گروهی خدا را به اميد بخشش، پرستش مي‌كنند كه اين پرستش بازرگان است و گروهی او را از روی ترس، عبادت كردند كه اين عبادت بردگان است و گروهی خدا را از روی سپاسگزاری پرستيدند، و اين پرستش آزادگان است.

امام علیه السلام انواع عبادت را به سه نوع محدود كرده است:

عبادت تجار: و آن‌ها كسانی هستند كه خدا را برای رسيدن به ثواب و بهشت، عبادت مي‌كنند.

عبادت بندگان: و آن‌ها كسانی هستند كه خدا را از ترس عقاب و عذاب، پرستش مي‌كنند.

نوع سوم عبادت آزادگان: و آن‌ها كسانی هستند كه خدا را به خاطر شايستگی به عبادت، نه به طمع بهشت و نه ترس از آتش، پرستش مي‌كنند.

و در اينجا حديث ما از بعضی كلمات ارزنده امام علیه السلام به پايان رسيد. و ما اين قسمت را از جزء چهارم نهج البلاغه اقتباس كرديم.

و دراينجا جلد ششم از موسوعه (دانشنامه) امام اميرالمؤمنين علیه السلام به پايان رسيد.

فهرست منابع

القرآن الكريم

( أ )

الاداب الشرعية والمنح المرعية .....شمس الدين الحنبلي

أبوطالب وبنوه.....محمد علي آل السيّد عليخان

اتّجاهات الشعر العربي.....محمد مصطفي هدارة

أثر التشيّع في الادب العربي.....محمد سيّد الكيلاني

أحاديث أمّ المؤمنين عائشة.....مرتضي العسكري

الاحتجاج .....الطبرسي

الاحكام السلطانية.....للماوردي

أحكام القرآن.....الجصّاص

أخبار القضاة.....وكيع القاضي

الاخبار الطوال.....الدينوري

أخلاق حملة القرآن.....أبي بكر البغدادي

الادارة الاسلامية.....محمد كردعلي

أدب الدنيا والدين.....الماوردي

الاذكياء.....ابن الجوزي

الارشاد.....الشيخ المفيد

الارشاد في أصول الاعتقاد.....الجويني

ارشاد القلوب.....الديلمي

أسباب النزول.....ابوالحسن الواحدي النيسابوري

أسبوع الامام.....مجموعة من الكتّاب

الاستبصار.....الشيخ الطوسي

الاستيعاب.....ابن عبدالبرّ المالكي

اُسد الغابة.....ابن الاثير

أسني المطالب في نجاة أبي طالب .....أحمد زيني دحلان

الاشتقاق .....الاصمعي

الاصابة .....ابن حجر العسقلاني

الاصول العامة.....السيّد محمّد تقي الحكيم

أصول الكافي.....الشيخ الكليني

أضواء علي دعاء كميل .....عزّالدين بحر العلوم

أضواء علي السنّة المحمّدية.....الشيخ محمود أبورية

إكمال الدين.....الشيخ الصدوق

الاعجاز والايجاز.....الثعالبي

أعلام النساء.....رضا عمر كحالة

إعلام الوري.....الطبرسي

أعيان الشيعة.....السيّد محسن العاملي

الاغاني.....أبوفرج الاصفهاني

الامالي.....أبو علي القالي

أمالي الصدوق.....الشيخ الصدوق

أمالي الطوسي.....الشيخ الطوسي

أمالي المرتضي.....السيّد المرتضي

أمالي المفيد.....الشيخ المفيد

الامام الحسين (ع).....العلائلي

الامام علي بن أبي طالب (ع).....عبدالفتاح مقصود

الامام علي (ع) صوت العدالة الانسانية.....جورج جرداق

الامامة والسياسة.....ابن قتيبة

إمتاع الاسماع.....المقريزي

الامتاع والمؤانسة.....أبوحيان التوحيدي

الاموال .....أبوعبيد قاسم بن سلام

انباه الرواة.....الزبيدي

أنساب الاشراف.....البلاذري

انسان العيون.....علي بن إبراهيم الحلبي

إيضاح الوقف والابتداء.....محمد بن قاسم الانباري

إيمان أبي طالب.....الشيخ المفيد

(ب)

بحار الانوار.....المجلسي

البداية والنهاية.....ابن كثير

بستان الرازي.....محمّد الرازي

بصائر الدرجات.....محمّد بن الحسن الصفّار

البصائر والذخائر.....أبوحيان التوحيدي

بلاغات النساء.....ابن طيفور

البلد الامين .....ابراهيم بن علي الكفعمي

بهجة المجالس.....يوسف بن عبدالبرّ

البيان والتبيين.....الجاحظ

(ت)

تاج العروس.....الزبيدي

تاريخ ابن خلدون.....عبدالرحمن بن محمد

تاريخ ابن عساكر.....علي بن حسن بن عساكر

تاريخ ابن كثير.....ابن كثير

تاريخ أبي الفداء.....إسماعيل بن علي عمادالدين

تاريخ بغداد.....الخطيب أحمد بن علي البغدادي

تاريخ الخميس.....الحسين بن محمد الديار بكري

تاريخ دمشق.....ابن عساكر

تاريخ الشعر العربي.....نجيب محمد

تاريخ الطبري.....محمد بن جرير الطبري

تاريخ العراق في ظلّ الحكم الاموي.....علي حسني الخربوطلي

تاريخ اليعقوبي.....أحمد بن واضح اليعقوبي

تبصرة الحكام.....إبراهيم بن فرحون اليعمري

تحف العقول.....حسن بن شعبة

تحفة المحتاج .....النووي

تذكرة الخواص.....ابن الجوزي

تصنيف نهج البلاغة.....لبيب بيضون

تفسير ابن كثير.....إسماعيل بن كثير القرشي

تفسير الامام العسكري (ع).....المنسوب الي الامام العسكري (ع)

تفسير البرهان.....السيد هاشم البحراني

تفسير البيضاوي.....عبدالله بن عمر البيضاوي

تفسير الجلالين.....جلال الدين السيوطي

تفسير الحقائق .....عثمان بن علي الزيلعي

تفسير روح البيان .....إسماعيل حقي البروسوي

تفسير روح المعاني.....الآلوسي

تفسير الصافي.....الفيض الكاشاني

تفسير الطبري.....محمد بن جرير الطبري

تفسير القمّي.....علي بن إبراهيم القمّي

تفسير العيّاشي.....محمد بن مسعود العيّاشي

تفسير فرات.....فرات بن إبراهيم الكوفي

تفسير القرطبي.....محمد بن أحمد القرطبي

تفسير الكبير.....الفخر الرازي

تفسير الكشّاف .....محمود بن عمر الزمخشري

تفسير النعماني.....محمد بن زينب النعماني

تمام المتون.....خليل بن ايبك الصفدي

التمثيل والمحاضرة.....الثعالبي

التنبيه والاشراف .....المسعودي

التوحيد.....الشيخ الصدوق

تهذيب الاحكام.....الشيخ الطوسي

تهذيب الاسماء واللغات.....النووي

تهذيب تاريخ ابن عساكر .....عبدالقادر بدران

تهذيب التهذيب.....ابن حجر العسقلاني

(ث)

ثمرات الاوراق.....أبوبكربن علي الحموي

ثواب الاعمال.....الشيخ الصدوق

(ج)

جامع الاصول.....مبارك بن محمد بن الاثير

جامع البيان.....محمد بن جرير الطبري

جامع السعادات.....النراقي

جامع العلوم في اصطلاحات الفنون.....عبدالنبي أحمد

الجامع الكبير.....السيوطي

جمال الاسبوع.....ابن طاووس

جمع الجوامع.....السيوطي

الجمل.....محمد بن زكريا

جمهرة أشعار العرب.....أبوزيد القرشي

جمهرة رسائل العرب.....أحمد زكي صفوت

جواهر المطالب في مناقب الامام علي بن ابي طالب (ع).....شمس الدين أبوالبركات

(ح)

الحضارة الاسلامية في القرن الرابع الهجري.....آدم متز

الحضارة العربية الاسلامية.....الدكتور الخربوطلي

الحق المبين في أحكام قضاء أميرالمؤمنين (ع).....ذبيح الله محلاتي

حقيقة الاسلام وأصول الحكم.....محمد بخيت المطيعي

حلية الاولياء.....أبونعيم الاصفهاني

الحياة الاجتماعية والاقتصادية في الكوفة.....محمد حسين الزبيدي

حياة الامام أميرالمؤمنين (ع).....السيد محمد صادق الصدر

حياة الامام الحسن بن علي (ع).....للمؤلف

حياة الامام الحسين بن علي (ع).....للمؤلف

حياة الامام رضا (ع).....للمؤلف

حياة الامام علي بن أبي طالب (ع).....محمد حبيب الله الشنقيطي

حياة الامام محمد المهدي (ع).....للمؤلف

حياة الامام موسي بن جعفر (ع).....للمؤلف

حياة الحيوان.....الدميري

(خ)

الخراج.....يحيي بن آدم القرشي

خزانة الادب.....الشيخ عبدالقادر البغدادي

الخصائص الكبري.....السيوطي

الخصائص.....النسائي

الخصال.....الشيخ الصدوق

الخطابة في صدر الاسلام.....محمدطاهر درويش

خطط الخلافة.....ماسينيون

(د)

الدرجات الرفيعة.....سيد علي خان المدني

الدرر اللامعة في الاحاديث الجامعة.....محمدباقر الابطحي

الدر المنثور.....لجلال الدين السيوطي

الدروس.....محمد بن جمال الدين العاملي

درة الناصحين.....عثمان بن حسن الخويري

دعائم الاسلام.....أبوحنيفة المغربي

دلائل الصدق.....الشيخ المظفر

ديوان ابن معتزّ.....عبدالله بن المعتزّ

ديوان بولس سلامة.....بولس سلامة

ديوان الجواهري.....محمد مهدي الجواهري

ديوان الحميري.....إسماعيل بن محمد الحميري

ديوان العمري.....عبدالباقي العمري

(ذ)

ذخائر العقبي.....محب الدين الطبري

الذريعة.....العلامة آقابزرك الطهراني

ذيل الامالي.....إسماعيل بن القاسم القالي

(ر)

ربيع الابرار.....الزمخشري

رجال الكشيّ.....محمد بن عمر الكشيّ

رجال النجاشي.....أحمد بن عليّ بن العبّاس النجاشي

رسائل الجاحظ.....الجاحظ

روح الاسلام.....السيّد مير عليّ الهندي

الروض المعطار.....محمد عبدالمنعم الحميري

روضات الجنّات.....محمدباقر الخوانساري

روضة الكافي.....الشيخ الكليني

روضة الواعظين.....الفتّال النيسابوري

الرياض النضرة.....محب الدين الطبري

(ز)

زهر الاداب.....إبراهيم القيرواني

الزينة في الكلمات الاسلاميّة العربيّة.....أبو الحاتم الرازي

(س)

سفينة البحار.....الشيخ عبّاس القمّي

سموّ المعني في سموّ الذات.....العلائلي

سنن ابن ماجة.....ابن ماجة

سنن أبي داود.....أبوداود

سنن البيهقي.....البيهقي

سنن الترمذي.....الترمذي

سنن النسائي.....النسائي

سير أعلام النبلاء.....محمد بن أحمد الذهبي

السيرة الحلبية.....الحلبي

السيرة النبوية.....ابن هشام

(ش)

شرح الاخبار في فضائل الائمّة الاطهار.....أبو حنيفة التميمي المغربي

شرح الازرية.....أحمد معتوق

شرح خريدة الغيبية في شرح القصيدة العينية.....أبوالبركات أحمد الدردير

شرح نهج البلاغة.....ابن أبي الحديد

شيخ المضيرة.....الشيخ محمود أبورية

(ص)

صبح الاعشي.....أحمد بن علي القلقشندي

صحاح الجوهري.....إسماعيل بن حمّاد الجوهري

صحيح البخاري.....البخاري

صحيح الترمذي.....الترمذي

صحيح مسلم.....مسلم النيسابوري

الصحيفة العلوية الاولي.....عبدالله السماهيجي

الصحيفة العلوية الثانية.....المحدث النوري

صفوة الصفوة.....ابن الجوزي

صفين.....محمد بن زكريا

الصناعتين .....أبوهلال العسكري

الصواعق المحرقة.....ابن حجر العسقلاني

(ض)

ضحي الاسلام.....أحمد أمين

(ط)

طبقات فحول الشعراء.....ابن سلام

الطبقات الكبري.....ابن سعد

الطرق الحكمية في السياسة الشرعية.....ابن القيم الجوزيّة

(ع)

عبقرية الامام عليّ (ع).....العقّاد

عبقرية الشريف الرضي.....زكي مبارك

عجائب أحكام أمير المؤمنين (ع).....السيد محسن الامين

العصبية القبلية.....إحسان النصّ

عقد الدرر.....يوسف بن يحيي السلمي

العقد الفريد.....ابن عبدربّه الاندلسي

العقد المفصل .....أبوالحسين السيّد حيدر

العقيدة والشريعة في الاسلام.....أجناس جولد تسهر

علل الشرائع.....محمدبن عليّ بن بابويه

العلم.....أبوخيثمة النسائي

عليّ بن أبي طالب بقيّة النبوّة وخاتم الخلافة.....عبدالكريم الخطيب

عليّ والخلفاء.....نجم الدين العسكري

عليّ وبنوه.....طه حسين

عيون الاثر.....ابن سيّد ناس

عيون الاخبار.....ابن قتيبة

عيون أخبار الرضا (ع).....محمد بن عليّ بن بابويه

(غ)

الغارات.....إبراهيم بن محمّد الثقفي

غاية المرام.....السيّد هاشم البحراني

الغدير.....العلاّمة الاميني

الغرر والدرر.....الآمدي

الغلوّ والفِرق الغالية في الحضارة الاسلامية.....عبدالله سلوم السامرائي

(ف)

فتح الباري.....ابن حجر العسقلاني

الفتنة الكبري.....طه حسين

فتوح البلدان.....البلاذري

فرائد السمطين.....إبراهيم محمّد الجويني الخراساني

الفروسية.....ابن الجوزي

فروع الكافي.....الشيخ الكليني

الفروق.....أحمد بن إدريس القرافي

فصل الخطاب.....الميرزا حسين النوري

الفصول المختارة.....السيّد المرتضي

الفصول المهمّة.....ابن الصبّاغ المالكي

الفضائل.....ابن شاذان

فضائل الخمسة من الصحاح الستّة.....الفيروزآبادي

فضائل الصحابة.....ابن حنبل

فوات الوفيات.....محمّد بن شاكر الكتبي

فيض القدير.....المناوي

(ق)

القاموس الاسلامي.....أحمد عطية الله

قرب الاسناد.....الحميري

قضاء أميرالمؤمنين عليّ بن ابي طالب (ع).....الشيخ التستري

القواعد والفوائد.....محمّد بن جمال الدين العاملي

(ك)

الكامل.....المبرد

كامل الزيارات.....جعفر بن محمّد بن قولويه

الكامل في تاريخ.....ابن الأثير

كشف الغمّة.....عليّ بن عيسي الأربلي

الكشكول.....البحراني

الكلمة الغرّاء في تفضيل الزهراء.....الامام شرف الدين

كفاية الطالب في مناقب عليّ بن أبي طالب.....محمّد بن يوسف القرشي الكنجي

كميل بن زياد النخعي.....الهاشمي الخطيب

كنز العمّال.....المتّقي الهندي

كنوز الحقائق.....المناوي

الكني والألقاب.....الشيخ عبّاس القمّي

(ل)

لسان العرب.....ابن منظور

لسان الميزان.....ابن حجر

لطائف المعارف.....الثعالبي

اللمعة الدمشقية.....محمد بن جمال الدين العاملي

(م)

مآثر الاناقة في معالم الخلافة.....أحمد بن عبدالله القلقشندي

مالك الاشتر.....محمد رضا الحكيم

المتين في تاريخ أميرالمؤمنين (ع).....مظهر حسن هندي

مجالس ثعلب.....أحمد بن يحيي ثعلب

المجالس السنية.....السيد محسن الامين

مجمع الامثال.....الميداني

مجمع البحرين.....الطريحي

مجمع البيان.....الطبرسي

مجمع الزوائد.....الهيثمي

المحاسن.....البرقي

المحبّر.....محمد بن حبيب البغدادي

محاكمة في القضاء.....محمد حسين الحسني

المحلي.....ابن حزم الاندلسي

المحن.....محمد بن أحمد بن تميم المغربي

المختار من كتاب عيون الاخبار.....أحمد بن عبدالحليم البردوي

مختصر تاريخ العرب.....أمير علي

المراجعات.....الامام شرف الدين

مروج الذهب.....المسعودي

مستدرك الحاكم.....محمد بن عبدالله حاكم النيشابوري

مسند أبي داود.....سليمان بن داود

مسند أبي عوانة.....يعقوب بن إسحاق النيشابوري

مسند أحمد بن حنبل.....أحمد بن حنبل

مسند الامام زيد.....الامام زيد بن علي

مسند الامام علي (ع).....الحضرمي

مشكل الآثار.....أحمد بن محمد الطحاوي

مصابيح السنة.....حسين بن مسعود البغوي

مصادر نهج البلاغة.....إبراهيم النعمة

مصادر نهج البلاغة وأسانيده.....السيد عبدالزهراء الحسيني

المعارف.....ابن قتيبة

معجم ابن الاعرابي.....أحمد بن محمد الاعرابي

معجم الادباء.....ياقوت الحموي

معجم البلدان.....ياقوت الحموي

معجم رجال الحديث.....السيد الخوئي

المعجم الكبير .....الطبراني

معجم ما استعجم.....البكري الاندلسي

معجم متن اللغة.....أحمد إبراهيم رضا

معرفة الصحابة.....أحمد بن عبدالله الاصفهاني

المغازي.....محمد بن عمر الواقدي

مفتاح السعادة ومصباح السيادة.....محمدتقي النقوي

المفصّل في تاريخ العرب قبل الاسلام.....جواد علي

مقاتل الطالبيين.....أبوالفرج الاصفهاني

مقتل الامام أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب (ع).....عبدالله بن أبي الدنيا

مقتل الحسين (ع).....الخوارزمي

المقنع .....الشيخ الصدوق

المكاسب المحرّمة.....الشيخ الانصاري

ملحمة الفرطوسي.....الفرطوسي

الملل والنحل .....الشهرستاني

المناقب.....الموفق بن أحمد الخوارزمي

مناقب أبي حنيفة.....الخوارزمي

مناقب أحمد.....أحمد بن حنبل

مناقب آل أبي طالب.....ابن شهرآشوب

المناقب والمثالب (خ).....أبوحنيفة

المناقب والمثالب.....القاضي نعمان المصري

المنتقي.....سليمان بن خلف الباجي

منتهي الآمال.....الشيخ عبّاس القمّي

من لا يحضره الفقيه.....الشيخ الصدوق

منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة.....الشيخ إبراهيم الخوئي

مواهب الرحمن.....السيد السبزواري

المواهب اللدنية.....القسطلاني

الموطأ.....مالك بن أنس

الموفّقيات .....الزبير بن بكّار

مؤلّفو الشيعة في صدر الاسلام.....الامام شرف الدين

مهج الدعوات.....ابن طاووس

ميزان الاعتدال..... الذهبی

الميزان في تفسير القرآن..... السيد الطباطبائي

(ن)

النجوم الزاهرة.....ابن تغري بردي

نزهة المجالس.....عبدالرحمن الصفوري

نصرة الثائر علي المثل السائر.....صلاح الدين الصفدي

النص والاجتهاد.....الامام شرف الدين

نظام الحكم والادارة في الاسلام.....للمؤلّف

النظم الاسلامية.....ديمومييني موريس

نفحة اليمن.....الشيخ أحمد اليمني الشيرواني

نور الابصار.....الشبلنجي

نور القبس المختصر من المقتبس.....محمد بن عمران المرزباني

نهاية الارب في فنون الادب.....أحمد النويري

نهج البلاغة.....صبحي الصالح

نهج البلاغة.....محمّد عبده

نهج السعادة في مستدرك نهج البلاغة.....محمّدباقر المحمودي

(و)

وسائل الشيعة.....الحرّ العاملي

وقعة صفين.....نصر بن مزاحم المنقري

الولاة والقضاة.....محمد بن يوسف الكندي

وفيات الاعيان.....ابن خلّكان

(ه)

الهاشميات.....الكميت

هذه هي الشيعة.....للمؤلّف

(ي)

ينابيع المودّة.....القندوزي