فصل اول: گیربکس و انواع چرخ دنده
اشاره
تصویر
ص: 8
سرشناسه: اخوان مقدم، محمد رضا، 1383-، گردآورنده
عنوان و نام پدیدآور: گیربکس ها/گردآورندگان محمد رضا اخوان مقدم، پویا محمدی انارکی ؛ ویراستار ادبی راضیه جوهریان؛ ویراستار علمی مهسا صالحیان.
مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیر فدک، 1397.
مشخصات ظاهری: 70 ص.
شابک: 0-44-6446-622-978
وضعیت فهرست نویسی: فیپا
یادداشت: کتابنامه: ص.57.
موضوع: چرخ دنده
موضوع: Gearing
موضوع: چرخ دنده -- طرح و ساختمان
موضوع: Gearing -- Design and construction
موضوع: اتومبیل ها -- جعبه دنده
موضوع: Automobiles -- Transmission devices
شناسه افزوده: محمدی، پویا، 1382-، گردآورنده
رده بندی کنگره: 1397 9گ3الف/TJ184
رده بندی دیویی: 621/833
شماره کتابشناسی ملی: 5501713
خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان
ویراستار کتاب: لیلا کریمی
ص: 1
سرشناسه: اخوان مقدم، محمد رضا، 1383-، گردآورنده
عنوان و نام پدیدآور: گیربکس ها/گردآورندگان محمد رضا اخوان مقدم، پویا محمدی انارکی ؛ ویراستار ادبی راضیه جوهریان؛ ویراستار علمی مهسا صالحیان.
مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیر فدک، 1397.
مشخصات ظاهری: 70 ص.
شابک: 0-44-6446-622-978
وضعیت فهرست نویسی: فیپا
یادداشت: کتابنامه: ص.57.
موضوع: چرخ دنده
موضوع: Gearing
موضوع: چرخ دنده -- طرح و ساختمان
موضوع: Gearing -- Design and construction
موضوع: اتومبیل ها -- جعبه دنده
موضوع: Automobiles -- Transmission devices
شناسه افزوده: محمدی، پویا، 1382-، گردآورنده
رده بندی کنگره: 1397 9گ3الف/TJ184
رده بندی دیویی: 621/833
شماره کتابشناسی ملی: 5501713
ص: 2
گیربکس ها
گردآورندگان:
محمد رضا اخوان مقدم
دانش آموز پایه ی نهم دبیرستان دکتر محمد شفیعی
پویا محمدی انارکی
دانش آموز پایه ی نهم دبیرستان دکتر محمد شفیعی
ص: 3
انتشارات امیر فدک: اصفهان- خیابان هشت بهشت غربی نبش تقاطع ملک ساختمان فدک
تلفن: 32730360-031 - همراه: 09133135694 کد پستی: 43151-81546
Fadak.mansori@gmail.com
گیربکس ها
محمد رضا اخوان مقدم 83- پویا محمدی انارکی 82
آماده سازی: انتشارات امیر فدک
مدیرمسئول: دکتر محمد رضا محمد شفیعی
مدیر تولید: سید محمد رضا منصوری تهرانی
مدیر فنی: صالحیان- مظفری
ویراستار ادبی: جوهریان
ویراستار علمی: مظفری- نادر سلطانی- علیرضا مردیها
صفحه آرا: عابدی- کاویانی
طراح جلد: کاویانی
● لیتوگرافی: طاها ● چاپ: ملت ● صحافی: ملت
● چاپ اول: 1397 ● تعداد: 1000 ● قیمت: 40000 تومان
© حق چاپ: 1397، انتشارات امیر فدک
شابک: 0-44-6446-622-978 ISBN: 978-622-6446-44-0
هر گونه استفاده از مطالب این کتاب اعم از بازنویسی، خلاصه سازی، نقل مطالب آموزشی، برداشت به صورت دست نویس، کپی، تکثیر و هر گونه چاپ سنتی و دیجیتال، استفاده به صورت کتاب الکترونیکی، لوح فشرده، قراردادن مطالب بر روی اینترنت و وبسایت ها و هر گونه شبکه ی کامپیوتری دیگر و به طور کل هر گونه استفاده ی اشخاص حقیقی و حقوقی در جهت منافع مادی و معنوی خود، بدون اجازه ی کتبی ناشر ممنوع و بر اساس بند 5 ماده ی 23 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قوانین مربوط به جرایم رایانه ای کشور قابل پیگیری در محاکم قضایی است.
ص: 4
پدر و مادر عزیز و مهربانم
که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار
و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.
محمد رضا اخوان مقدم
تقدیم به:
پدر و مادرم
که از نگاهشان صلابت
از رفتارشان محبت
و از صبرشان ایستادگی را آموختم
پویا محمدی انارکی
ص: 5
در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمد شفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرزهای علم و فنآوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمد شفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.
دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سدهای مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه براین اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی– پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. انشاا...
محمد رضا محمد شفیعی
مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمد شفیعی
ص: 6
فصل اول...8
گیربکس چیست...9
اجزای گیربکس...11
روش کار گیربکس...13
انواع چرخ دنده...13
حرکت چرخ دنده ها چگونه است؟...19
فصل دوم...22
انواع گیربکس...23
فصل سوم...49
گیربکس اتومبیل...50
وظایف گیربکس خودرو...50
دستگاه کلاچ...53
منابع...58
ص: 7
تصویر
ص: 8
کلمه گیربکس از دو کلمه گیر به معنای چرخ دنده و بکس به معنای جعبه است، که به معنای جعبه دنده است.
تصویر
چرخ دنده
تصویر
بکس
همان طور که انتظار می رود، گیربکس از چرخ دنده های متعدد که بسته به گشتاور و سرعت مورد نیاز اندازه نوع و تعداد دندانه های آن ها باهم متفاوت است، که در گیربکس های تک سرعته فقط از یک نوع ساختار چرخ دنده استفاده شده و نیروی گشتاور و سرعت قابل کنترل نیست و همیشه ثابت است.
ص: 9
تصویر
گشتاور
گیربکس ها در ماشین های اسباب بازی خودرو انواع دستگاه های صنعتی و غیره استفاده می شود.
تصویر
می توان گیربکس ها را جادوگر نامید زیرا می توان گشتاور و یا سرعت آن ها را بسته به نیاز خود تغییر دهیم. اگر گیربکس ها نبودند مسلما خیلی از وسایل نقلیه ای که هم اکنون از آن ها استفاده می کنیم وجود نداشتند.
تصویر
ص: 10
گیربکس ها اجزای مختلفی دارند که اصلی ترین جز آن ها چرخ دنده ها می باشند که بسته به نوع گیربکس، شکل و جنس آن ها متفاوت هستند.
تصویر
تصویر
ص: 11
تصویر
تصویر
تصویر
ص: 12
همان طور که در تصویر زیر مشاهده می شود، وقتی خودرو وارد دنده یک می شود، قطعه بنفش رنگ به چرخ دنده آبی رنگ سمت راست، قفل می شود. با چرخش میله سبز رنگ توسط موتور، چرخ دنده های قرمز رنگ و در نتیجه چرخ دنده های آبی رنگ شروع به چرخیدن می کنند. میله زرد رنگ نیز که الان در دنده یک، به چرخ دنده سمت راست قفل شده است، شروع به گردش می کند. گفتنی است، چرخ دنده آبی رنگ سمت چپ نیز در حال حرکت است، اما حرکت آن تأثیری بر چرخش میله زرد رنگ ندارد. وقتی خودرو وارد دنده دو می شود، میله زرد رنگ به سمت چپ حرکت می کند و به چرخ دنده آبی رنگ سمت چپ قفل می شود. ازآن جا که این چرخ دنده کوچک تر است، سرعت چرخش میله زرد رنگ و در نتیجه سرعت خودرو نسبت به دنده یک، بیش تر می شود. همین طور هرچه دنده بالاتر می رود، چرخ دنده کوچک تری از چرخ دنده های آبی رنگ، درگیر می شود و سرعت افزایش می یابد. زمانی که دنده روی خلاص است، میله زرد رنگ به هیچ کدام از چرخ دنده های آبی رنگ قفل نیست؛ بنابراین خودرو نیز حرکت نخواهد کرد.
تصویر
چرخ دنده های ساده برای انتقال حرکت چرخشی بین محورهای موازی به کار می روند؛ آن ها معمولا به شکل استوانه ای هستند، و دندانه هایشان مستقیم و موازی با محور چرخش است. تماس اولیه دندانه های چرخ دنده های ساده یک خط راست است. که در تمام رویه دنده امتداد می یابد، در چرخ دنده های ساده نقطه تماس موازی محور چرخش است.
ص: 13
تصویر
در شکل مقابل یک جفت چرخ دنده ساده درگیر را نشان می دهد. توجه داشته باشید که چرخ دنده خروجی اگر ساعت گرد باشد، قطعا چرخ دنده وروی پاد ساعتگرد است
تصویر
چرخ دنده های مارپیچی مورد استفاده برای انتقال حرکت بین محورهای موازی است؛ زاویه مارپیچ هر دو چرخ دنده یکسان است؛ ولی یک چرخ دنده مارپیچ باید راست گرد و دیگری چپ گرد باشد.
همان طور در عکس دیده می شود دو چرخ دنده مارپیچ استفاده شده یکی راست گرد و دیگری چپ گرد است در این نوع چرخ دنده نقطه تماس به صورت اریب و در امتداد رویه دندانه است، این درگیری تدریجی دنده ها و انتقال آرام بار از دندانه ای به دندانه دیگر است، که به چرخ دنده های مارپیچ توانایی انتقال بارهای سنگین در سرعت های بالا را می دهد.
ص: 14
تصویر
در شکل زیر یک چرخ دنده حلزونی می بینید. توجه کنید که محورها متقاطع نیستند و زاویه محور 90 درجه است؛ این زاویه معمول محور است، گرچه از زاویه های دیگری هم می توان استفاده کرد. در شکل حلزون، عضو پیچ مانندی است و می توانید ببینید زاویه مارپیچ حلزون عموما بسیار بزرگ و زاویه مارپیچ چرخ دنده بسیار کوچک است.
تصویر
نمونه ای از گیربکس هایی که در آن ها چرخ دنده حلزونی استفاده شده است.
تصویر
ص: 15
هنگامی که قرار باشد از چرخ دنده برای انتقال حرکت بین محورهای متقاطع استفاده کرد یکی از چرخ دنده های مخروطی نیاز است مثل جعبه فرمان خودرو. اگر چه چرخ نده های مخروطی برای زاویه های90 درجه است اما می توان برای هر زاویه ای آن را استفاده کرد.
تصویر
چرخ دنده های مخروطی ساده در سرعت بالا صدادار می شوند؛ در این مورد می توانیم از چرخ دنده های مخروطی مارپیچ استفاده بکنیم که در سرعت های بالا نیز مشکلی ندارند.
تصویر
در این نوع چرخ دنده های هم مثل چرخ دنده های مارپیچ از دو چرخ دنده راست گرد و چپ گرد استفاده می شود. چرخ دنده های مخروطی به منظور تغییر
ص: 16
جهت چرخش شفت ها استفاده می شوند. این نوع چرخ دنده ها شامل دندانه مستقیم و دندانه مارپیچ تقسیم بندی می شوند اما نوع دندانه مارپیچ سر و صدا و لرزش کم تری دارد. اگر جهت دندانه های چرخ دنده مخروطی راست گرد باشد برای شفت های ساعت گرد مناسب است، و هم چنین چرخ دنده های مخروطی چپ گرد مناسب شفت های پاد ساعت گرد است.
تصویر
یک دنده ی هیپوئید، مشابه دنده های مخروطی مارپیچ است، به استثنای این که مرکز دوران محورها با یکدیگر تقاطع ندارند، و محور پینیون نمی تواند محور دنده های بزرگ را قطع کند. این نوع دنده ها بیش تر در دیفرانسیل اتومبیل مورد استفاده قرار می گیرند. دنده های هیپوئید ترکیبی از حرکات غلتکی با فشار دندانه ای بالای دنده های مخروطی مارپیچ و حرکات لغزشی دنده های حلزونی هستند.
تصویر
ص: 17
دنده های جناغی از کنار هم قرار گرفتن دو دنده ی مارپیچ که جهت دندانه هایشان برعکس هم است (در خلاف جهت) به وجود می آید. این دنده ها طوری طراحی شده اند که بارهای محوری را حذف می کنند. جهت گیری دنده ها در راستای یکدیگر برای اطمینان از درگیرشدن درست دندانه ها با یکدیگر الزامی است.
تصویر
در دنده های حلقوی، شکل دندانه ها مشابه دندانه های مارپیچ و ساده است، ولی برخلاف این دنده ها، در دنده های حلقوی، دندانه ها در درون سیستم دنده قرار دارند. نحوه ی عملکرد دندانه ها و نوع روانکار مورد نیاز برای این دنده ها مشابه دنده های مارپیچ و ساده است.
تصویر
ص: 18
ایجاد دنده های مدولار روی یک محور افقی این چرخ دنده را به وجود می آورد و جهت انتقال محور حرکت از حالت کشویی به حالت دورانی و بالعکس مورد استفاده قرار می گیرد. در واقع قسمتی از چرخ دنده ای با قطر بی نهایت هستند. از این نوع چرخ دنده در درب های برقی استفاده می شود.
تصویر
نمونه ای از چرخ دنده های ریلی که با یک چرخ دنده معمولی درگیر است.
در مکان هایی که از چرخ دنده ها استفاده شده قابل توجه است که در چرخ دنده درگیر خلاف جهت های یکدیگر دوران می دهند.
تصویر
گیربکس دارای دو چرخ دنده است، چرخ دنده ورودی در حال دوران به جهت
ص: 19
عقربه های ساعت است (ساعت گرد) چرخ دنده دوم که چرخ دنده خروجی نیز هست، برخلاف چرخ دنده اول، می چرخد یعنی خلاف عقربه های ساعت (پادساعت گرد) در شکل زیر با فلاش حرکت چرخ دنده ها را نشان داده شده است.
تصویر
در این نوع چرخ دنده نیز به همان صورت است که با شکل توضیج می دهیم. در شکل زیر یک جفت چرخ دنده مخروطی درگیر با یکدیگر را نشان داده ایم. اگر چرخ دنده ورودی ساعت گرد باشد چرخ دنده دوم پاد ساعت گرد است.
تصویر
در این چرخ دنده حرکت دورانی به حرکت خطی تبدیل شده است. در این شکل
ص: 20
اگر چرخ دنده ساعت گرد باشد، چرخ دنده خطی سمت چپ حرکت می کند و اگر پادساعت گرد باشد، به طرف راست چرخ دنده حلزونی حرکت می کند.
تصویر
در این نوع چرخ دنده اگر چرخ دنده حلزونی شکل دورانی ساعت گرد داشته باشد. حرکت چرخ دنده دوم نیز ساعت گرد خواهد بود.
تصویر
ص: 21
تصویر
ص: 22
در بعضی از مکان هایی که نیاز داریم سرعت گشتاور را کم زیاد کنیم و گشتاور و سرعت مان متغیر نیست می توانیم از گیربکس های تک سرعته استفاد کنیم. همان طور که در اسم پیدا است، در این نوع گیربکس ما تنها دارای یک سرعت و یک نوع گشتاور هستیم و گشتاور و سرعت متغیر نیست.
تصویر
1- موتور گشتاور و سرعت مورد نیازدر مصرف کننده را ندارد.
2- می توانیم با گیربکس از پرداخت هزینه سنگین تر برای خرید موتور اجتناب کنیم.
3- در بعضی مکان ها به علت فضا نمی توانیم از موتوری بزرگ تر استفاده کنیم.
4- در مصرف انرژی صرفه جویی کرده ایم زیرا از موتوری بزرگ تر استفاده نکردیم.
تصویر
ص: 23
تصویر
همان طور که از اسم این گیربکس ها پیدا است، این گیربکس ها می توانند سرعت و گشتاور متغیری را بسته به دلخواه کنترل کرد که این بخاطر تنوع چرخ دنده های استفاده شده در گیربکس است. این گیربکس ها از پیچیدگی خاصی به دلیل استفاده از چرخ دنده های بسیار برخوردار هستند. گیربکس اتومبیل البته استفاده از گیربکس های چند سرعته نیازمند مهارت است. شکل زیر یک گیربکس اتومبیل را نشان می دهد.
تصویر
در این نوع گیربکس ها خبری از پدال کلاچ و تعویض دنده نیست و گیربکس با توجه به دور موتور اقدام به کلاچ گیری و تعویض دنده می کند که این راحتی راننده در ترافیک های شهری را در پی دارد. بسیاری فکر می کنند گیربکس های اتوماتیک فقط دارای یک نوع هستند که این کاملا غلط است، این گیربکس های تنوع زیادی دارند.
ص: 24
تصویر
تصویر
همان طور که مشخص است، در خودروهای مجهز به گیربکس اتوماتیک، خبری از کلاچ و پدال سوم نیست. بنابراین ارتباط بین گیربکس و پیشرانه چگونه برقرار می شود؟ مسئول این پیوند، قطعه ای جالب به نام «مبدل گشتاور» یا تورک کانورتر است.
همان طور که اشاره شد، کلاچ در گیربکس های دستی مسئول حرکت و توقف است؛ در واقع پیشرانه باید بدون تکیه بر گیربکس به عملکرد خود ادامه و در مواقع مورد نیاز، پل ارتباطی بین آن ها برقرار شود. مبدل گشتاور جایگزین کلاچ در گیربکس های اتوماتیک است. مبدل گشتاور را می توان مرز بین پیشرانه و گیربکس را مشخص می کند. زمانی که پیشرانه با سرعت و دور موتور کم فعالیت می کند، مانند هنگام توقف کامل در ترافیک یا چراغ قرمز، ورودی به مبدل گشتاور کم است و بنابراین برای متوقف نگه داشتن خودرو با کمی فشار بر پدال ترمز، این کار انجام می شود. به محض پدال گاز فشرده می شود، با بالا رفتن دور موتور گشتاور بیش تری به مبدل گشتاور وارد شده تا انتقال قدرت به محورها و چرخ ها افزایش پیدا کند.
ص: 25
تصویر
مبدل گشتاور به چهار جزء تقسیم می شود.
تصویر
- پمپ
- توربین
- استاتور
- روغن گیربکس
تصویر
ص: 26
اولین مدل از گیربکس CVT در سال 1886 میلادی ثبت شد که با مشکلات زیادی همراه بود، اما تکنولوژی آن تا به امروز بهبودهای بسیاری پیدا کرده و امروزه چندین خودروساز بزرگ دنیا از جمله جنرال موتور، هوندا، نیسان و یا حتی شرکت های خودروسازی چینی به طراحی و توسعه این نوع گیربکس های اتوماتیک روی آورده اند. هنگامی که در یک خودرو در شرایط عادی راننده اقدام به تعویض دنده می کند، در گیربکس موجب درگیر شدن دو چرخ دنده با اندازه و تعداد دندانه های متفاوت می شود که سبب به وجود آمدن ضریب دنده های گوناگون می شود و دور و گشتاور بر اساس این ضریب دنده از پیشرانه به چرخ ها منتقل می شود. این نحوه درگیری چرخ دنده ها در جعبه دنده های دستی کاربرد دارد که در مدل های اتوماتیک این نسبت دنده ها توسط درگیر شدن خورشیدی و قفسه و سیاره ای و چرخ دنده های رینگی بوجود می آید، اما در جعبه دنده های CVT دیگر خبری از چرخ دنده و خورشیدی و سیاره ای و غیره نیست.
تصویر
ص: 27
تصویر
اساس کار این سیستم همان طور که گفته شد بر مبنای دو پولی مخروطی شکل با سطحی شیب دار و یک تسمه ارتباط دهنده است که بر روی هر محور دو پولی از دو صفحه متحرک زاویه دار تشکیل شده که توسط نیروی هیدرولیکی روغن یا نیروی گریز از مرکز به یکدیگر نزدیک یا از هم دور می شوند که موجب تبدیل دور ورودی از پیشرانه می شوند. در پولی محرک ورودی نیرو از پیشرانه، اگر دو صفحه به یکدیگر نزدیک شود، قطر پولی افزایش یافته و قطر تمسه پیچیده شده به دور آن هم افزایش می یابد و در طرف دیگر با افزایش قطر پولی اول، صفحات پولی دوم از یکدیگر دور شده و قطر پولی باریک تر می شود که سبب گشتاور خروجی کم و دور خروجی زیاد برای خودرو می شود و بلعکس. اگر قطر پولی محرک باریک تر و قطر پولی متحرک بیش تر شود، خودرو در لحظات اولیه حرکت قرار داشته و گشتاور خروجی بیش تر از دور خروجی می شود. از مزایای استفاده از این سیستم هم می توان به کاهش مصرف سوخت تا 18 درصد نسبت به گیربکس های خودکار معمولی، انتقال روان تر و یکنواخت بدون وقفه قدرت موتور، کارایی دینامیکی بالاتر، شتاب گیری بهتر، کارکرد دائمی موتور در بهینه ترین دور موتور، اشاره کرد.
تصویر
ص: 28
رانندگان اغلب با تعویض نرم دنده مواجه نیستند، ولی در سیستم های CVT عمل تغییر نسبت انتقال به نرمی صورت می گیرد. به نحوی که راننده یا مسافران تنها شتاب گرفتن اتومبیل را احساس می کنند. از نظر تئوری، CVT باعث خرابی کم تر موتور و انتقال مطمئن تر توان تولیدی موتور خواهد شد، در حالی که تعویض سریع دنده و دنده های مجزا باعث می شود که موتور در سرعتی غیر از سرعت بهینه کار کند. علاوه بر این سیستم CVT راندمان و عملکرد بهتری دارد که در این بین راندمان متوسط این نوع گیربکس در تسمه لاستیکی بین 90 تا 95 درصد و هم چنین در تسمه فولادی بین 90 تا 97 درصد است.
تصویر
مزایای کلی گیربکس های CVT هم می تواند یکی کاهش ذرات آلاینده، کاهش مصرف سوخت، کارکرد موتور در دما و دور موتور پایین تر، افت توان کم تر و برخورداری از شتاب بیش تر، مطابقت با انواع مکانیزم های رایج کلاچ و در نهایت یکنواختی حرکت و رانندگی آرام از توقف کامل تا سرعت های بالا عنوان شود.
تصویر
ص: 29
توسعه سیستم های CVT به دلایل مختلفی بسیار کند پیش می رود، از جمله این که به دلیل عملکرد مطلوب گیربکس های دستی و اتوماتیک در نسل های جدید که باعث کاهش مصرف سوخت با استفاده از آنان شده اند، دیگر نیازی به سیستم های انتقال قدرت CVT احساس نمی شود. یکی از معایب اصلی مدل های اولیه گیربکس های CVT هم لغزش بین تسمه و غلتک ها بود، زیرا فاقد دندانه بوده و نمی توانستند یک اتصال مکانیکی صلب ایجاد کنند. محرک های اصطکاکی هم معمولا در معرض لغزش، به خصوص در گشتاورهای بزرگ قرار دارند.
تصویر
در سال های 1950 تا 1960 میلادی هم موتورها برای جبران لغزش، در دورهای بالاتری کار می کردند، به خصوص هنگام شتاب گیری از حالت سکون و گشتاور ماکزیمم که باعث لغزش در سیستم می شدند که در سیستم های انتقال قدرت CVT امروزی این مشکلات تقریبا برطرف شده است.
تصویر
ص: 30
البته هم چنان معایبی هم در سیستم های انتقال قدرت CVT دیده می شود که طبق گزارشات مردمی، شامل سروصدای نسبتا زیاد این دسته از جعبه دنده ها، هزینه تعمیرات بسیار سنگین که در داخل کشور ما هم چندان دانش فنی برای تعمیر و نگهداری از آنان وجود ندارد یا اگر هم وجود داشته باشد بسیار محدود است و هزینه های سنگینی خواهد داشت و در نهایت هم شامل پیچیدگی سیستم انتقال قدرت CVT برای دارندگان این سیستم می شود که هنوز خیلی ها از نحوه کارکرد این دسته از جعبه دنده ها اطلاعاتی کافی ندارند. برعکس جعبه دنده های دستی که همه می دانند انتقال قدرت از طریق درگیری دو چرخ دنده با هم صورت می پذیرد.
تصویر
جدیدترین نوع گیربکس های استفاده شده در خودروها که ابتدا به وسیله شرکت پورشه در خودروهای اسپرت استفاده گردید و به تدریج مورد استقبال خودروسازان قرار گرفته است. ساختار این نوع گیربکس شباهت بسیاری با گیربکس های معمولی دستی دارد با این تفاوت که این نوع گیربکس شامل 2 گیرکبس مستقل (برای دنده های زوج و فرد) می باشد که هر کدام به طور مستقل به یک مجموعه کلاج متصل هستند. عمل تعویض دنده و کلاج گیری توسط عملگرهای الکترومکانیکی انجام می گیرد و کنترل آن ها به وسیله واحد پردازنده مخصوص گیربکس صورت می گیرد.
تصویر
ص: 31
هم چنین هنگام رانندگی، یک گیربکس دو کلاچه می تواند دقیقاً شبیه به یک گیربکس اتوماتیک معمولی رفتار کند.
تصویر
گیربکس اتوماتیک
تصویر
گیربکس دوکلاچه
می توان دنده ها را به صورت خودکار تعویض کرد، یا این که راننده می تواند توسط شیفترهای پشت فرمان یا توسط اهرم تعویض دنده، دنده ها را به صورت دستی تعویض کند. کلاچ اول با یک دنده فرد درگیر است، در این حین کامپیوتر تشخیص می دهد که شما پس از این به کدام دنده زوج نیاز خواهید داشت و کلاچ دوم را برای دنده زوج مورد نظر آماده می کند. به زبان ساده تر، گیربکس دوکلاچه در زمان مناسب کلاچ ها را جابه جا می کند. بنابراین، راننده می تواند هر زمان که لازم بود گیربکس را روی حالت اتوماتیک گذاشته که در این حالت گیربکس دوکلاچه بسیار شبیه به یک گیربکس اتوماتیک معمولی که مبدل گشتاور دارد عمل خواهد کرد، یا هر زمان که مایل بود دنده ها را به صورت دستی تعویض کند. در واقع هدف از طراحی گیربکس دوکلاچه این بوده است که خصوصیات مثبتِ گیربکس اتوماتیک و دستی را با هم داشته باشد و در عمل نیز توانسته تا حد بسیار زیادی این هدف را محقق سازد.
تصویر
ص: 32
- تعویض دنده سریع
- کاهش مصرف سوخت
- استفاده راحت و آسان برای راننده
تصویر
گیربکس های دوکلاچه مدرن امروزی که از نمونه های بارز آن می توان به گیربکس دوکلاچه پورشه یا گیربکس دوکلاچه BMW و اشاره کرد، می توانند تحت هر شرایطی دنده را در زمان تقریبی 60 میلی ثانیه تعویض کنند. همین موضوع باعث می شود، خودروهایی با عملکرد بالا به طور قابل ملاحظه ای سریع تر شوند.
- وزن زیاد
- ابعاد بزرگ
- قیمت زیاد
در نهایت یک گیربکس دستی واقعی نیست.
گیربکس های دوکلاچه نسبت به گیربکس های دیگری که می توان به جای آن ها استفاده کرد، وزن بسیار زیادی دارند و هم چنین ابعاد بزرگ آن ها نیز می تواند مشکل ساز باشد.
ص: 33
تصویر
درست است که تاثیر مثبتی که گیربکس دوکلاچه در عملکرد خودرو می گذارد باعث می شود وزن زیاد آن جبران شود، اما ابعاد بزرگ این نوع گیربکس می تواند برای خودروسازان مشکل زا باشد. هم چنین گیربکس های دوکلاچه قیمت بسیار بالایی دارند. می توان گفت تقریبا در تمامی خودروهایی که با گیربکس دوکلاچه عرضه می شوند، این آپشن چندین هزار دلار به قیمت خودرو اضافه خواهد کرد، بنابراین مشتری باید واقعا به این نوع گیربکس احتیاج داشته باشد که چنین مبلغی را برای آن بپردازد.
تصویر
اما معمولا در خودروهایی که با گیربکس دستی هم عرضه می شوند، مشتری برای انتخاب گیربکس اتوماتیک به جای دستی فقط یک انتخاب دارد و آن هم گیربکس دوکلاچه است. با این حساب، در چنین شرایطی اگر خریدار خودرو تمایلی به تعویض دنده ها به صورت دستی نداشته باشد، به ناچار باید هزینه اضافی گیربکس دوکلاچه را
ص: 34
بپردازد. اما بزرگ ترین ایرادی که بر گیربکس های دوکلاچه وارد است، این حقیقت است که این نوع گیربکس در نهایت یک جعبه دنده دستی واقعی نیست.
تصویر
همیشه ماشین بازها گیربکس دستی را انتخاب می کنند. هم چنین هنوز هم گیربکس دستی بهترین راه برای ارتباط برقرار کردن با خودرو و تجربه یک رانندگی واقعی است. درست است که گیربکس دوکلاچه قابلیت تعویض دستی را نیز برای شما فراهم کرده و زمان تعویض دنده بسیار سریعی دارد، اما از نظر لذت رانندگی به پای گیربکس دستی نمی رسد.
تصویر
با توجه به مسائلی که بیان شد، به نظر می رسد گیربکس دوکلاچه می تواند، انتخاب جالبی باشد. از طرفی این نوع گیربکس تاثیر قابل ملاحظه ای روی عملکرد خودرو دارد، استفاده از آن برای راننده راحت بوده و باعث کاهش مصرف سوخت نیز می شود. اما از طرف دیگر، این نوع گیربکس سنگین است، قیمت بالایی دارد و به عنوان جایگزین گیربکس دستی، نمی تواند به راننده حسی که گیربکس دستی
ص: 35
می دهد را القا کند. بهتر است بگوییم انتخاب هیچ کدام از دو گیربکس دوکلاچه یا دستی غلط نیست، چرا که هر کدام مزایا و معایب مخصوص به خود را دارند.
تصویر
گیربکس های اتوماتیک سیاره ای متداول ترین نوع گیربکس های اتوماتیک در خودروها می باشند. در این گیربکس ها انتقال قدرت از طریق مجموعه چرخ دنده های خورشیدی سیاره ای صورت می گیرد. سیستم کلاچ اتوماتیک آن هیدرولیکی و دارای سیستم کنترلی است. گیربکس AL4 مورد استفاده در خودروهای 206، 207 و اس دی وی 9، پارس اتوماتیک، سوزوکی ویتارا، اچ سی کراس و هایما S7 از این نوع محسوب می شوند.
تصویر
- کلاچ گیری و تعویض دنده به صورت اتوماتیک انجام می شود.
- عملکرد راحت و ایمنی بالایی دارد.
- تعویض دنده در بهترین شرایط انجام می شود.
ص: 36
تصویر
این نوع گیربکس ها همان گیربکس های معمولی هستند که با نصب عملگرهای الکترومکانیکی روی آن ها، عمل تعویض دنده و کلاچ گیری به صورت خودکار انجام می گیرد.
تصویر
گیربکس معمولی
تصویر
گیربکس های AMT
مهم ترین مزیت این نوع گیربکس ها، ارزان تر و ساده تر بودن ساختار آن ها در مقایسه با بقیه انواع گیربکس اتوماتیک می باشد هم چنین به دلیل مشترک بودن بیش تر قطعات آن با گیربکس های دستی هزینه تعمیرات کم تری نسبت به بقیه گیربکس های اتوماتیک دارند. از این نوع گیربکس ها بیش تر در خودروهای ارزان قیمت استفاده می گردد.
ص: 37
تصویر
تصویر
گیربکس S Tronic یک جعبه دنده ترکیبی اتوماتیک الکترونیکی با قابلیت تعویض دنده دستی است، که به کمک یک کلاچ دوگانه تعبیه شده در ورودی آن عمل تعویض دنده را تسریع بخشیده است، و هم چنین راندمان بالا و کاهش چشم گیر مصرف سوخت را هم به همراه داشته است.
تصویر
ص: 38
اساس کار این نوع جعبه دنده نیز به گونه ای است، که در حالت تعویض دنده اتوماتیک، کلاچ اول با چرخ دنده های فرد درگیر شده و کلاچ دوم هم هم زمان با چرخ دنده های زوج ارتباط برقرار می کند، به طور واضح تر با درگیری کلاچ اول با دنده یک، کلاچ دوم، دنده دو را برای درگیری آماده می کند و پس از تعویض دنده در کم تر از 0٫4 ثانیه، کلاچ دوم به طور کامل با دنده دو درگیر شده و کلاچ اول مجدد دنده سوم را برای درگیری آماده می کند. در وضعیت تعویض دنده دستی نیز اساس کار به همین شکل پیش می رود، با این تفاوت که با حرکت اهرم دنده توسط راننده عمل تعویض دنده صورت می گیرد. این نوع گیربکس یعنی S Tronic هم به طور انحصاری در اختیار کمپانی آئودی بوده و بر روی محصولات مختلف آئودی مورد استفاه قرار می گیرد.
تصویر
تیپ ترونیک S در واقع نسخه ارتقا یافته گیربکس های اتوماتیک تیپ ترونیک با قابلیت تعویض دنده دستی هستند.
تصویر
ص: 39
که به یک سیستم انطباقی با رفتار راننده و هم چنین سیستم هوشمند تعویض دنده اتوماتیک در صورت عدم فعالیت راننده در تعویض دنده دستی در محدوده دور موتور قرمز پس از 8 ثانیه مجهز شده که با افزایش زمان لحظه ای تیپ ترونیک استاندارد به 8 ثانیه در مدل S تیپ ترونیک در شتاب گیری بهتر خودروهای اسپرت کمک فراوانی کرده است. این نوع جعبه دنده از اوایل سال 2000 در مدل پورشه باکستر و پس از آن در نوع شش سرعته در پورشه کاین مورد استفاده قرار گرفت.
تصویر
پورشه باکستر
تصویر
پورشه کاین
جعبه دنده اتوماتیک با قابلیت تعویض دنده دستی PDK که توسط کمپانی آلمانی پورشه در 7 سرعته متوالی به همراه کلاچ دوگانه توسعه و ساخته شده که با سرعتی بالا و بدون وقفه در جریان انتقال قدرت عمل تعویض دنده را انجام می دهد که موجب شتاب بالا و کاهش مصرف سوخت و صد البته افزایش سطح رفاهی و کاهش کله زنی خودرو در هنگام تعویض دنده می شود.
ص: 40
تصویر
این نوع جعبه دنده نوعی از گیربکس های نیمه خودکار به شمار می روند که همانند جعبه دنده های دستی از مجموعه چند چرخ دنده تشکیل شده اند،
تصویر
با این تفاوت که از دو کلاچ برای قطع و وصل نیرو جهت درگیری چرخ دنده های زوج یا فرد استفاده می کنند و چرخ دنده های زوج و فرد به صورت مجزا بر روی دو محور مستقل و متفاوت قرار می گیرند. این سیستم در واقع دو جعبه دنده دستی مجزا با کلاچ های جداگانه هستند که کنار یکدیگر در یک محفظه واحد گنجانده شده اند و به عنوان یک سیستم یکپارچه انجام وظیفه می کنند. هر دو کلاچ به صورت هم مرکز و در راستای محور اصل خودشان در جعبه دنده قرار می گیرند و کلاچ اول با دنده های فرد و کلاچ دوم با چرخ دنده های زوج مجموعه ارتباط برقرار می کنند که با درگیر بودن دنده های فرد توسط کلاچ اول، دنده های زوج در حالت استراحت توسط کلاچ دوم برای تعویض دنده آماده می شوند تا در کسری از ثانیه و بدون ایجاد وقفه در خط انتقال قدرت، عمل تعویض دنده صورت گیرد. این نوع جعبه دنده تولیدی پورشه
ص: 41
بر روی محصولات این کمپانی و به خصوص برروی مدل کیمن مورد استفاده قرار می گیرد.
تصویر
گیربکس های شیفت ترونیک یا تیپ ترونیک نوع خاصی از جعبه دنده ها به شمار نمی روند، بلکه به عنوان یک تکنولوژی برای تعویض دنده ها شناخته می شوند. در گیربکس های اتوماتیک شیفت ترونیک برخلاف گیربکس های اتوماتیک معمولی این امکان در اختیار راننده قرار می گیرید تا توسط اهرم تعویض دنده یا پدال های تعبیه شده در پشت فرمان، دنده را به صورت دستی سبک یا سنگین کند. در این نوع جعبه دنده اگر راننده اهرم تعویض دنده را در حالت تعویض دنده اتوماتیک قرار دهد.
تصویر
ص: 42
گیربکس به صورت اتوماتیک، دنده مورد نظر را انتخاب و در زمان مناسب اقدام به درگیر کردن آن می کند، اما با قرار دادن اهرم دنده در وضعیت تعویض دنده دستی، با تعریف الگوهای خاص حرکتی برای اهرم دنده یا شیفترهای پشت فرمان، عمل تعویض دنده به صورت دستی توسط راننده انجام می پذیرد.
تصویر
البته در صورت عدم تعویض دنده توسط راننده و رسیدن دور موتور به محدوده قرمز رنگ دور موتور، جهت جلوگیری از آسیب رسیدن به موتور و اجزای داخلی جعبه دنده، ECU جعبه دنده به صورت خودکار وارد عمل شده و اقدام به سبک کردن دنده می کند. به طور کلی گیربکس های شیفت ترونیک و تیپ ترونیک عمده جعبه دنده های الکترونیکی هستند که دیگر شرکت های تولید کننده خودرو در جهان، نام های اختصاصی برای آن ها انتخاب کرده و بر روی محصولات خود استفاده می کنند، اما عملکرد بیش تر آن ها شبیه به یکدیگر است که شرکت خودروسازی هیوندای جعبه دنده های شیفت ترونیک را با همین نام در محصولات تولیدی خود استفاده می کند.
تصویر
ص: 43
جعبه دنده های اتوماتیک دو کلاچه فولکس واگن با قابلیت تعویض دنده دستی در دو مدل 6 سرعته و 7 سرعته هستند.
تصویر
این نوع جعبه دنده به همراه کامپیوترهای مجزا برای سازماندهی الکترونیکی جعبه دنده، به دو کلاچ مجزا از هم بر روی دو محور زوج و فرد مجهز شده است، که کلاچ اول برای دنده های فرد بر روی محور اول و کلاچ دوم برای درگیر کردن چرخ دنده های زوج بر روی محور دوم قرار گرفته اند که با درگیری یک کلاچ با محور خود، کلاچ دیگر چرخ دنده بعد را برای جایگزینی آماده می کند که باعث به حداقل رسیدن نیروی تلف شده در هنگام تعویض دنده می شود. این نوع گیربکس هم چنین به دو حالت عادی و اسپرت مجهز شده و اهرم های تعویض دنده دستی یا پدال های تعبیه شده در پشت فرمان هم مکان تعویض دنده را به صورت دستی برای راننده فراهم کرده اند.
تصویر
ص: 44
تصویر
گیربکس دو سرعت
تصویر
گیربکس تک سرعته
تصویر
گیربکس چهار سرعت
تصویر
گیربکس سه سرعته
تصویر
گیربکس شش سرعته
تصویر
گیربکس پنج سرعته
تصویر
گیربکس هشت سرعت
تصویر
گیربکس هفت سرعته
ص: 45
تصویر
گیربکس ده سرعت
تصویر
گیربکس نه سرعته
همان طور که در ابتدا گفتیم گیربکس ها در بیش تر وسایل صنعتی استفاده می شوند. گیربکس صنعتی دستگاهی است که برای انتقال قدرت به کار می رود. در گیربکس های صنعتی، سرعت و گشتاور به یکدیگر تبدیل می گردند، به این معنی که در گیریکس های صنعتی و وظیفه گیربکس این است که با کاهش سرعت خروجی، گشتاور خروجی هم افزایش می یابد و به همین دلیل است که مقدار مدولاسیون چرخ دنده ها در استیج های متوالی افزایش می یابد و هم چنین در گیربکس های صنعتی افزاینده، با افزایش سرعت دورانی مقدار گشتاور کاهش می یابد.
تصویر
در گیربکس های صنعتی اختلاف توان ورودی و خروجی به میزان راندمان آن گیربکس بستگی دارد، معمولا گیربکس های صنعتی راندمان های بالا دارند بنابراین اگر فرض شود که راندمان گیربکس صنعتی 100٪ باشد مقدار توان ورودی و خروجی یکسان خواهد بود.
ص: 46
کاربرد گیربکس های صنعتی در صنایع کشور بسیار زیاد می باشد و معمولا، گیربکس های صنعتی جزء قطعات حساس و تجهزات گران قیمت محسوب می گردند، لذا تهیه و نگهداری این تجهیزات نیازمند آموزش های ویژه برای مهندسین و دست اندرکاران این صنایع می باشد.
تصویر
طراحی و چیدمان بلبرنگ ها در گیربکس های صنعتی تابع تیپ و نوع چرخ دنده های بکار رفته در طراحی گیربکس صنعتی می باشد.
تصویر
ص: 47
آنالیز نیروهای ایجاد شده که ناشی از نوع چرخ دنده ها و هم چنین پارامتر سرعت دورانی در انتخاب نوع بلبرنگ موثر می باشد، همین پارامتر ها به علاوه طراحی بدنه پوسته ی گیربکس، سیستم روان کاری چرخ دنده ها و بلبرنگ ها را تعیین و معین خواهد نمود، لذا شناخت انواع چرخ دنده هایی که درگیربکس های صنعتی به کار می رود از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد. در شکل های زیر چند گیربکس صنعتی را می بینید.
تصویر
ص: 48
تصویر
ص: 49
در ادامه این کتاب به بررسی گیربکس های اتومبیل و کامیون ها می پردازیم. گیربکس های اتومبیل به طور کلی به دو دسته تقسیم می شود.
تصویر
تصویر
فراهم کردن توان مورد نیاز گشتاور برای حرکت خودرو می باشد.
تصویر
ص: 50
حرکت روبه عقب (دنده عقب) را برای خودرو فراهم کند.
تصویر
لذت بخش بودن رانندگی برای راننده
تصویر
توان گشتاور بالا و انتقال به چرخ های عقب توسط میل گاردن و چرخ ها جلو برای عبور از مکان های صعب العبور.
در شکل زیر عکس یک میل گاردن متصل به چرخ های عقب را نشان می دهد.
تصویر
ص: 51
شکل زیر یک میل گاردن را نشان می دهد که وظیفه انتقال نیرو از گیربکس به محور عقب را دارد.
تصویر
نمایی دیگر از دیفرانسیل عقب
تصویر
در این نوع جعبه دنده راننده باید مهارت لازم برای راه اندازی خودرو و هم چنین مهارت برای تعویض دنده داشته باشد راننده باید برای تعویض دنده پدال کلاچ را فشار دهد سر دنده را در حالت یک قرار دهد و کلاچ را ارام رها کرده و گاز دهد در صورت گاز ندادن پیشرانه ثابت می شود و موتور خاموش می شود.
تصویر
ص: 52
تصویر
این نوع گیربکس ها به علت اجبار استفاده از پدال کلاچ برای بعضی راننده ها کار دشوار و خسته کننده ای است، مخصوصا در ترافیک های شهری در واقع گیربکس های دستی برای بعضی از رانندگان دروازه ورود به جهنم و برای دیگران دروازه ورود به بهشت است، بسیاری از رانندگان ترجیح می دهند در خرید خودرو، اتومبیل هایی را انتخاب کنند که گیربکس دستی دارند زیرا راننده تسلط بیش تری به اتومبیل خود نسبت به گیربکس های اتوماتیک دارد.
تصویر
در واقع کلاچ موتور و گیربکس را تا زمانی که پدال را نگه می داریم، جدا از هم نگه می دارد و این اجازه کنترل ماشین را به راننده می دهد.
تصویر
ص: 53
برای فهم بهتر از روش کار گیربکس های دستی مستلزم یادگیری کار پدال کلاچ هستیم. کلاچ دستگاهی است که نیروی موتور را از گیربکس جدا و یا قطع می کند.
تصویر
زمانی که پدال کلاچ را فشار می دهیم فنرهای خورشیدی شکل را فشار داده و سپس با این عمل دیسک را از صفحه متصل به چرخ دنده فلایویل جدا کرده و در واقع تا زمانی که پدال را فشار می دهیم، سیستم انتقال قدرت را از موتور به چرخ ها قطع کرده ایم که با این کار فرصت تعویض دنده را به گیربکس می دهیم، به این علت که در دورهای بالا گیربکس قادر به تعویض دنده نمی باشند و اگر کلاچ نبود تمامی دنده ها به علت دور بالای موتور خورد می شدند و یا کشویی با چرخ دنده دیگر درگیر نمی شد.
تصویر
اگر عمل کلاچ گرفتن به طورکامل انجام نشود در حین تعویض دنده کشویی صدای قرچ (همان آب هویج گرفتن) را می دهد که پس از مدتی باعث خرابی کشویی می شود.
ص: 54
تصویر
اولین قدم برای تعویض دنده برداشتن نیرو موتور (پیشرانه) از روی جعبه دنده (گیربکس) است این کار توسط دستگاه کلاچ و فشردن پدال کلاچ صورت می گیرد، توجه داشته باشید که بدون قطع نیرو از پیشرانه قادر به تعویض دنده نیستیم.
تصویر
تصویر
در قدم بعدی باید نیرویی مکانیکی بر سردنده وارد شود و کشویی که با دنده درگیر است از حالت درگیر آزاد شود تا چرخ دنده به صورت هرز برروی محور
ص: 55
دوران دهد و با محور خروجی درگیر نباشد. در گام بعد باید راننده، کشویی دنده را درگیر کند.
در ابتدا گفتیم که چرخ دنده ها به صورت هرز در حالت آزاد می چرخند اما در دنده عقب این طور نیست. هنگامی که کشویی با دنده اول درگیر می شود در واقع چرخ دنده اول را به طرف دیفرانسیل درگیر کرده در این حالت سرعت کم است، اما گشتاور در بالاترین حد خود قرار دارد.
تصویر
هنگامی که راننده قصد تعویض دنده را می کند پیشرانه را از موتور جدا کرده و کشویی را از دنده یک آزاد و در دنده دو درگیر می کند و کلاچ را آزاد می کند. به این صورت قدرت پیشرانه یا موتور بر روی شافت خروجی درگیر می شود در دنده 2 گشتاور نسبت به دنده یک کم و سرعت نسبت به دنده یک افزایش می یابد در تمام دنده ها به همین صورت است.
تصویر
البته دنده عقب کمی تفاوت دارد. در دنده عقب از سه چرخ دنده استفاده شده
ص: 56
تا برای اتومبیل بتواند حرکت به عقب را بسازد این دنده به صورت هرز نمی تواند بچرخد هم چنین در این دنده گشتاور بالا و سرعت کم است.
در این شکل کشویی دنده یک با موتور و شافت خروجی درگیر است. خط آبی رنگ بردار جهت نیرو است.
تصویر
ص: 57
1) نگاهی بر گیربکس ها، مسعود ساری، انتشارات کتاب سبز، 1395
2) اطلاعات جامع گیربکس اتوماتیک، سیامک ضیایی اصل، انتشارات شفلین، 1384
3) www.377mvm.ir
4) www.topmecdesign.ir
5) www.zoomit.ir
6) www.mototel.ir
7) www.Diselpars.ir
8) www.Cargic.ir
9) www.samtajhiz.com
10) www.cabrogroup.com
11) www.khodrobank.com
12) www.tavanshop.com
13) www.javabkoo.com
14) www.carbalad.com
ص: 58