بسم الله الرحمن الرحیم

سوغات معراج / 2

شرحى بر مکتوبات دروازه هاى بهشت

نویسنده: عبدالرضا جمالى

ناظر علمى و فنى: رضا صفايى

ناشر: پيامبر رحمت

صفحه آرا: احمد مؤتمنى

ناظر چاپ: رضا صفايى

چاپ: مبين

قطع: رقعی

نوبت: اول / 1402

شابک جلد 2: 0-1-90264-622-978

شابک دوره: 1-9-98234-622-978

شمارگان: 500

قیمت: 95000 تومان

آدرس: بيرجند، سجادشهر، شهيد ماژانى 1، پلاک 4

تلفن: 09122526576 / همراه: 09194511476

حقوق مادى و معنوى چاپ و نشر

برای انتشارات پيامبر رحمت محفوظ است.

ص: 2

سوغات معراج

شرحى بر مکتوبات دروازه هاى بهشت

جلد دوم

عبدالرضا جمالى

ص: 3

3- توصیه به حُسن هم جواری ... 28

4- نگاه به خانه همسایه ... 29

5 - همسایه بد ... 30

6 - آخرین مرز ... 31

نشانه سوم: احسان به پدر و مادر ... 32

1- جلوه قدرشناسی ... 32

2- عظمت احسان به پدر و مادر ... 33

3- دو مطلب عجیب ... 35

4- جلوه های احسان به والدین ... 36

الف: معاشرت نیکو ... 36

ب: انفاق مالی ... 38

ج: دعا نمودن ... 39

5 - حق شکوهمند مادر ... 41

6 - توصیۀ امام عصر عجل الله تعالی فرج الشریف ... 42

7- اهمیت اکرام والدین بعد از وفات ... 44

8 - پاداش احسان به والدین ... 45

الف: بهشت برین ... 45

ب: حشر با پیامبران ... 46

نشانه چهارم: سکوت یا سخن نیک ... 48

1- سفارش رسول خدا صلی الله علیه و آله ... 48

2- تأثیر زبان در سعادت یا شقاوت ... 49

ص: 6

3- آغاز عبادت ... 51

4- حق زبان از منظر امام سجاد علیه السلام ... 52

5 - سکوت، آبادکننده دل ... 53

6- رسیدن به خدا ... 55

7- زبان، کلید خیر و شر ... 55

دروازه پنجم: اولویت خودسازی بر جامعه سازی ... 57

هشدار اوّل: پرهیز از خوار نمودن دیگران ... 58

1- مذمّت تحقیر فقرا ... 58

2- عدم پذیرش ذلّت در سیره پیشوایان ... 60

3- عوامل خواری ... 61

هشدار دوم: پرهیز از بدزبانی و دشنام ... 65

1- ضرورت حفظ زبان ... 66

2- ویژگی زبان و قلب ... 67

3- بازتاب ناسزاگویی ... 68

4- عمل به تمام قرآن ... 70

5 - پیامدهای بدزبانی ... 71

هشدار سوم: پرهیز از ستم به دیگران ... 74

1- روش تربیتی قرآن ... 74

2- الویت خودسازی بر دیگرسازی ... 75

3- اقسام ظلم ... 76

ص: 7

الف: ظلم بین انسان و خدا ... 77

ب: ظلم میان انسان و مردم ... 77

ج: ظلم انسان به خودش ... 79

4- پیامدهای ستمگری ... 80

هشدار چهارم: تمسک به دستاویز محکم ... 82

1- دستاویزهای جدایی ناپذیر ... 82

2- محکم ترین دستاویز ... 84

3- دِژِ توحید و ولایت ... 85

4- قهرمانان توحید ناب ... 86

6 - انسانهای غیر قابل توصیف ... 86

7- اجزای توحید ... 87

دروازه ششم: اسباب زندگی گوارا در برزخ ... 89

سبب اول: ساختن مسجد ... 90

1- اولین منزل آخرت ... 90

2- اوصاف بانیان مساجد ... 91

3- عبرت آموزی از قبر ... 92

4- پرسش های اساسی در قبر ... 93

5 - گسترش قبر ... 94

سبب دوم: نشستن در مسجد ... 95

1- بارگاه سلطان ... 96

ص: 8

2- آبادانیِ مساجد ... 97

3 - آثار رفتن به مسجد ... 98

4- برکات نشستن در مسجد ... 101

5- ترک مساجد ... 102

سبب سوم: پاکیزه نمودن مسجد ... 103

1- اوصاف اهل مسجد ... 103

2 - اسلام و پاکیزگی ... 105

3- ارزش پاکیزگی ... 106

4- پاداش پاکیزه نمودن مسجد ... 107

5 - سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ... 108

سبب چهارم: فرش نمودن مسجد ... 109

1- ندای هر روز قبر ... 110

2- امتیازات اهل مسجد ... 110

3 - قلب تپنده جامعه اسلامی ... 112

دروازه هفتم: عوامل نورانیت قلب ... 113

عامل اوّل: عیادت مریض ... 113

1- گنجهای بهشتی ... 113

2- آداب عیادت ... 114

3- بی شِکوه ... 115

4- ره آورد عیادت ... 116

ص: 9

عامل دوم: شرکت در تشییع جنازه ... 118

1- نورانیت دل ... 118

2- پرهیز از غفلت ... 119

3- عبرت آموزی ... 120

4- پاداش تشییع جنازه ... 121

5 - آداب تشییع جنازه ... 122

عامل سوم: خریدن کفن (آماده شدن سفر آخرت) ... 124

1- مفهوم آمادگی ... 124

2- سفارشِ آمادگی ... 126

3- برترین توشه ... 127

4- راز کراهت ... 128

عامل چهارم: پرداخت بِدِهی (ادای حق الناس) ... 130

1- قرض الحسنه در قرآن ... 130

2- اهمیت ادای قرض به موقع ... 132

3- شیوه امامان علیهم السلام در ادای دَین ... 133

4- پرداخت بدِهی شهید ... 134

5 - ماجرای عجیب یک شهید ... 135

دروازه هشتم: ویژگیهای اهلِ بهشت ... 137

ویژگی اوّل: سخاوت ... 137

1- ارزش بخشندگی ... 138

ص: 10

2- خیر دنیا و آخرت ... 139

3- بذل در راه حقّ ... 140

4- دست آورد سخاوت ... 141

5 - آتش بُخل ... 143

ویژگی دوم: خوش خویی ... 144

1- زندگی گوارا ... 144

2 - خیر دنیا و آخرت ... 145

3- برترین زینت ... 146

4- خوش خُلقی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خانواده ... 147

5 - بهشتِ خوش خویی ... 148

ویژگی سوم: صدقه دادن ... 149

1- خدا گیرندۀ صدقه ... 149

2- سایبان قیامت ... 150

3- با ارزش ترین صدقه ... 152

4- صدقه پنهانی ... 153

5- اهل بیت علیهم السلام و صدقه پنهانی ... 154

ویژگی چهارم: ترک آزار بندگان خدا ... 155

1- حقیقت مسلمانی ... 156

2- ملاک پرهیزگاری ... 157

3- نشانۀ منتظران راستین ... 158

4- راز تکامل معنوی ... 159

ص: 11

5 - مردم داری رهبر فرزانه انقلاب اسلامی ... 160

کتاب نامه ... 161

آشنایی با دیگر آثار مؤلف ... 167

ص: 12

ص: 14

دیگران را اسیر محبّت و احسان می کند. «ضیافت» و داشتن دستی باز و سفره ای گسترده و عطایی پیوسته و مهمان داری و میهمان نوازی، از نشانه های ایمان به آخرت است. در این باره چند مطلب به اختصار با هم مرور می کنیم:

افزون بر آن امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش به نام «حسین بن نعیم» فرمود: آیا برادران دینی ات را دوست داری؟ گفت: آری. حضرت فرمود: آیا به تهیدستان آنها سود می رسانی؟ گفت: بله. حضرت فرمود: سزاوار است که دوستداران خدا دوست بداری. به خدا سوگند، نفع تو به هیچ یک از آنان نمی رسد مگر آنکه دوستشان بداری. راستی آیا آنان را به خانه خودت دعوت می کنی؟ گفت: آری. هرگز غذا نمی خورم مگر آن که پیش من دو سه نفر یا کمتر یا بیشتر از برداران هستند. حضرت فرمود: آگاه باش که فضیلت آنان بر تو، بیش از برتری تو به آنان است! راوی با تعجب پرسید: فدایت شوم، من به آنان اطعام می دهم. مرکب خویش را در اختیارشان می گذارم. با این حال آنان برتر از من هستند؟ حضرت فرمود: آری: چون وقتی به خانه تو وارد می شوند همراه خود آمرزش تو و خانواده ات را همراه می آورند و چون می روند، گناهان تو و خانواده ات را با خویش می برند.(1)

افزون بر آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«اَلضَّیْفُ دَلیلُ الجَنَّةِ»(2) میهمان راهنمای انسان به سوی بهشت است.

می گستراند و اطعام می کند. لذّت یکی در غذا خوردن است، و دیگری در طعام دادن. ازاین رو، هم توصیه به مهمانی و ضیافت شده و هم سفارش رعایت میزبان. در قابوس نامه چنین توصیه شده است:

«چون میهمان کنی، از خوبی و بدی خوردنیها عذر مخواه، که این طبع بازاریان باشد. هر ساعت مگوی فلان چیز بخور، خوب است. یا چرا نمی خوری؟ یا من نتوانستم سزای تو کنم. که اینها سخن کسانی است که یک بار میهمانی کنند».(1)

افزون بر آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «از جمله حقوق مهمان این است که هنگام خروج از خانه، او را همراهی کنی تا از حریم خانه ات دور شود».(2)

همان گرامی صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند: «در هنگام خداحافظی، همراهی با مهمان تا در خانه، جزء سنّت مناست».(3)

می دارد و خوشحال شدن از آمدن مهمان بسیار نیکو می شمارد. برای نمونه: امام باقر علیه السلام به نقل از پدرانش از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است:

هرگاه کسی وارد شهری شد، او مهمانِ همدینان خودش در آن شهر است تا آنکه آنجا را ترک کند.(1)

وقتی تازه واردی وارد شهر می شود، مهمان مردم آن شهر است و آنان وظیفه اکرام و احترام و مهمان نوازی دارند، ورود به خانه شخصی یک مسلمان، ضرورت اکرام و پذیرایی بیشتری را ایجاب می کند. ازاین رو اگر شهری پذیرای مهمان خارجی، سیل زدگان، آوارگان جنگ، آسیب دیدگان از زلزله و حوادث و آوارگان یک کشور باشد، به حکم وظیفه انسانی ودستور اخلاقی اسلام، وظیفه شهروندان آن شهر است که با آغوش باز و گرم برخوردی کریمانه و بزرگوارانه، مهمان نوازی کنند. از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمودند:

«اَکْرِمُوا الضّیوفَ وَاَقرُوا الضّیوفَ»؛(2)

مهمان ها را اکرام و پذیرایی کنید.

لازم بذکر است که استقبال از مهمان هنگام ورود و بدرقه او هنگام رفتن از مصادیق مهمان نوازی و اکرام به شمار می رود.

حظّ روحی آنان از این رهگذر می باشد. در این باره کلامی بلند و زیبا از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده که فرمودند:

قُوتُ الْاَجْسادِ الطَّعامُ، وَ قُوتُ الاَرواحَ الْاِطْعامُ؛(1)

غذای جسم خوردن است، ولی غذای روح اطعام و غذا دادن است.

شخصی می فرمود: بزرگترین لذّت روحی من وقتی است که عدّه ای نیازمند و تهیدست را به مهمانی دعوت کنم و آنها بر سرسفره نشسته و مشغول خوردن غذا باشند. و من از دور این صحنه را نگاه کنم و لذّت ببرم.

«هاشم» جدّ بزرگ رسول خدا، همیشه سفره ای باز داشت و غذای آماده او و خانه مهیّایش برای عامّه مردم، او را به سیادت و آقایی مردم رسانده بود.

«حاتم طایی» سخاوتمند مشهور عرب، خانه ای داشت که ملجأ و پناه مردم، و محل امید بی نوایان و مسافران و مهمانان مختلف بود.

«امام حسن مجتبی علیه السلام » مهمان خانه ای در منزل داشت که به طور معمول، از طبقات مختلف، بویژه افراد غریب و بی خانه و بی نوا و مسافران و یتیمان و محرومان، پیوسته از آن بهره مند می شدند.

آری، امام حسن مجتبی علیه السلام ، کریم اهل بیت علیهم السلام است و هیچ کس از در خانه او دست خالی برنمی گردد. چه نیازمندی مادی باشی و چه امور معنوی. امّا اگر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه کریم چیست؟

ص: 20

خاک می نشست. و بر روی زمین غذا می خورد، و با دست خود گوسفندان را می بست، و اگر غلامی آن حضرت را برای نان جویی به خانه خویش دعوت می کرد، دعوت او را می پذیرفت».(1)

4) گروهی از یمن به محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمدند، در میان آنها یک نفر در برابر رسول خدا صلی الله علیه و آله بسیار جسور بود و سخنان درشت و خلاف ادب می گفت. به طوری که رسول اکرم صلی الله علیه و آله بسیار خشمگین شد و سرش را پائین انداخت. در این هنگام جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و عرض کرد: «خداوند سلام می رساند و می فرماید: «این مرد سخاوتمند است و به مردم غذا می دهد». همین سخن موجب فرو نشستن خشم پیامبر صلی الله علیه و آله شد، همان دم آرامش یافت و به آن مرد رو کرد و فرمود: «اگر جبرئیل به من خبر نداده بود که تو سخاوتمند و غذادهنده هستی، برخورد سختی با تو می کردم تا عبرت آیندگان گردد». آن مرد گفت: پروردگارت مهمان نوازی را دوست دارد؟ پیامبر فرمود: آری. آن مرد همان لحظه مسلمان شد و به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: سوگند به خدایی که تو را به حقّ مبعوث کرد تا کنون هیچ کس را ازمال خود ردّ نکرده ام.(2)

نکرده، بلکه آن را مقدس می شمردند و یکی از عوامل تحکیم روابط اجتماعی بین انسان ها می دانستند. در این جا شماری از آنها را با هم مرور می کنیم:

1) پدر و پسری مهمان حضرت علی علیه السلام شدند. بعد از غذا خوردن، علی علیه السلام برای آنها آفتابه و لگن و حوله آورد تا دست خود را بشویند. حضرت شخصاً نزد پدر رفت و آب ریخت تا او دستش را بشوید. او خجالت کشید و عذرخواهی می کرد. ولی حضرت علی علیه السلام با اصرار، دست او را شست. سپس آفتابه و لگن را به پسرش محمّد حنفیه داد و فرمود: دست این پسر مهمان را بشوی. آنگاه فرمود: «اگر این پسر تنها بود، دستش را می شستم، امّا خداوند اِبا دارد از این که پدر و پسری در یک مکان باشد و بطور مساوی احترام شوند».(1)

2) روزی امام حسین علیه السلام از جایی عبور می کرد،متوجه شد چند نفر فقیر پلاسی روی خاک انداخته و تکّه های خشک نان در دست دارند و می خورند. آنها وقتی که حسین علیه السلام را دیدند، گفتند ای پسر رسول خدا بفرما از این غذا بخور. امام حسین علیه السلام کنار آنها آمد با کمال تواضع در کنارشان نشست و با آنها از آن نانها خورد. سپس این آیه را تلاوت کرد «إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ» یعنی: همانا خداوند متکبّران را دوست ندارد.(2)

سپس امام به آنها فرمود: «من دعوت شما را پذیرفتم، اکنون نوبت شماست که دعوت مرا بپذیرید. شما را برای نهار به خانه ام دعوت

ص: 24

می کنم. آنان دعوت امام حسین علیه السلام را پذیرفتند و همراه آن حضرت به خانه اش آمدند. امام به خدمتکار خانه فرمود: «هر چه غذا در خانه ذخیره کرده ای برای میهمانان بیاور».(1) به این ترتیب پذیرایی خوبی از آنها بعمل آورد.

3) یاسر خادم می گوید: وقتی که حضرت رضا علیه السلام از کارها فارغ می شد، همۀ اطرافیان خود از کوچک و بزرگ را به دورش جمع می کرد و با آنها گفت و گو و اُنس می گرفت. آنها نیز با آن حضرت اُنس می گرفتند. هنگامی که کنار سفره می نشست کوچک و بزرگ، همه و همه را کنار سفره می نشاندو همراه آنها غذا می خورد. یاسر می گوید: آن حضرت به آنها می فرمود: «اگر من بالای سر شما ایستادم و شما مشغول غذا خوردن هستید، برنخیزید، تا این که از غذا خوردن فارغ شوید». و گاهی آن حضرت، بعضی از افراد را می طلبید. گفته می شد مشغول غذا خوردن هستند. می فرمود: «بگذارید غذا بخورند تا دست از غذا بکشند».(2)

خانه های همسایگان است. این محدوده نه تنها به لحاظ حفظ شئون معنوی افراد و شخصیت والای انسانی، محترم است و هتک حرمت این حریم، تجاوز به حدود و ثغور خود ا نسان قلمداد می شود، نه تجاوز به متعلّقات وی از قبیل اموال و املاک، بلکه حیثیت خود انسان مطرح است نه حیثیت املاک و اموال متعلق به او. برخی از موارد اکرام و احترام و رعایت حُسن هم جواری را از نگاه اسلام با هم مرور می کنیم:

خریداری شده به او هدیه دهد درصورتی که بداند او ندارد، یا این که او را پوشانده وارد خانه خود نماید که همسایه و فرزندانش آن را نبینند، اگر تاب تحمل دیدنش را ندارند». سپس فرمود: «بشنوید آن چه را که برای شما می گویم: حق همسایه راادا نمی کند مگر کسی از افراد که مورد ترحم خداوند قرار گرفته باشند، و خداوند نسبت به همسایه آنگونه به من توصیه نمود که گمان کردم همسایه یکی از ارث برندگان از انسان است».(1)

افزون بر آن، همان گرامی صلی الله علیه و آله درباره حدود همسایه فرمودند:

کُلُّ اَرْبَعینَ داراً جِیرانٌ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمالِهِ؛(1)

هر چهل خانه از چهار سمت و سو با انسان همسایه هستند.

همسایه خوب بودن است. در عالم رفاقت، شراکت، دوستی، ازدواج، هم سفری، محیط کار و همسایگی باید گاهی «سنگ زیرین آسیا» بود، نه کم ظرفیت و نه کم طاقت. امام کاظم علیه السلام در این باره فرمودند:

«حُسن جوار و همسایۀ خوب بودن، تنها آزار نرساندن نیست، بلکه آن است که بر اذیت همسایه صبور و بردبار باشی».(1)

روشن است که این گونه احادیث مجوز (همسایه آزاری» نیست. زیرا بیش از آنکه بر بردباری و تحمل آزار همسایه توصیه شده، بر حسن هم جواری و رعایت حقوق همسایگان سفارش شده است.

مجروح کند و یا چشم وی را بشکافد؟ فرمود: «لا دِیَةَ لَهُ یعنی: برای او دیه نمی باشد».(1)

افزون بر آن، رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «هر کس به خانه همسایه اش نگاه کند و عورت مردی یا موی زنی یا قسمتی از بدن او را ببیند، بر خداوند است که او را به آتش ببرد و باکی ندارد».(2)

جارُ السُّوءِ اَعْظَمُ الضَّرّاءِ وَأَشَدُّ الْبَلاءِ؛(1)

همسایه بد بزرگترین سختی و شدیدترین بلاست.

لقمان حکیم فرموده است:

صخره سنگین و آهن را حمل کردم، و هر بار سنگینی را، ولی چیزی سنگین تر از همسایه بد حمل نکردم.(2)

بنابر آنچه ذکر شد، دانستیم که باید از همسایه بد پرهیز نمود، مواظب باشیم که خود از این گونه همسایه ها برای دیگران نباشیم، که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

لَیْسَ مِنّٰا مَنْ لَمْ یَأمَنْ جٰارُهُ بَوائِقُهُ؛(3)

از ما نیست کسی که همسایه او از شر او ایمن نباشد.

حضرت رسول صلی الله علیه و آله چنین فرمود:

روز جمعه، وقتی مردم به سوی نماز جمعه می روند، تو وسایل و اسباب و اثاث خویش را بیرون بریز و در رهگذر مردم قرار بده، تا همۀ آنان که به نماز می روند، این صحنه را ببینند. وقتی علت را می پرسند، ماجرا را به آنان بگو. آن مرد چنین کرد. همسایه مردم آزار (که آبروی خود را در خطر دید) بی درنگ به سوی او شتافت و با التماس از او خواست که وسایلش را به خانه برگرداند و قول داد و عهد و پیمان بست کهدیگر آن گونه رفتار نکند.(1)

از آنچه گذشت، درس می گیریم که مدارا و تحمل هم حدّی دارد، و نباید از لطف و مدارای مردم با انسان خطاکار مورد سوء استفاده قرار گیرد، بلکه باید انسان خطاکار به اشتباه رفتاری خود پی ببرد و آن را رفع و نسبت به رفتار بد گذشته پشیمان و در صدد جبران آن برآید.

«هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ».(1)

آیا پاداش نیکی، جز نیکی است.

پدر و مادر درخت سبز نظام آفرینش، و فرزندان میوه های شاداب آن می باشند. زمین پربرکتی هستند که مَهد پُر مهر و محبت آنان، زمینه ساز پرورش نسل انسان، و آغوش گرمشان بستر مناسبی برای شکوفایی استعداد فرزندان می باشد. به همیندلیل در قرآن مجید 19 بار از احسان و نیکی به پدر و مادر سخن به میان آمده و این نشانه اهمیت موضوع می باشد.

اولاً: جمله «وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ». مسأله امر به اخلاص در پرستش، بزرگترین اوامر دینی، و اخلاص در عبادت، از واجب ترین واجبات شرعی است. هم چنانکه شرک ورزیدن به خدا عزّوجلّ بزرگترین گناه است.

ثانیاً: «وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا». معنایش این می شود (پروردگارت حکم رانده: تحسنوا بالوالدین احساناً) و احسان در فعل، در مقابل بدی و آزار است. معلوم می شود که احسان به پدر و مادر بعد از مسأله توحید خدا، واجب ترین واجبات است. هم چنان که عقوق بعد از شرک ورزیدن به خدا از بزرگترین گناهان کبیره است.(1)

2) در جای دیگر می فرماید:

«أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ»؛(2)

برای من و پدر و مادرت شکر به جای آور که بازگشت همه بسوی من است.

علّامه طباطبائی قدس سره می فرماید:

این جمله معترضه ای است که در وسط کلمات لقمان قرار گرفته، و از کلمات لقمان نیست و اگر در این جا واقع شده برای این است که دلالت کند بر وجوب شکر والدین، مانند شکر خدا، بلکه شکر والدین شکر خداست. چون منتهی به سفارش و امر خدای تعالی است. پس شکر پدر و مادر، عبادت خدا و شکر اوست.(3)

ص: 34

افزون بر آن، امام رضا علیه السلام در این باره فرمودند:

إنَّ اللهَ عزّوجلَّ... اَمَرَ بِالشُّکرِ لَهُ وَ لِلْوالِدَیْنِ، فَمَنْ لَمْ یَشْکُرْ والِدَیْهِ لَمْیَشکُرِ اللهَ؛(1)

خداوند عزّوجلّ... به شکرگزاری از خود و پدر و مادر فرمان داده، پس هر کس از پدر و مادرش سپاسگزاری نکند، از خداوند سپاسگزاری ننموده است.

دو حقّ بدینسنگینی بر عهده او قرار بگیرد و پدر و مادر را بر او حقّی آن چنان باشد.

دوم) در توضیح آیه شریفه «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْ-شَى»(1) یعنی: بنرمی با او سخن بگوئید. شاید متذکر شود، یا از مجازات ا لهی بترسد. آمده:

ای موسی و هارون، به هنگام برخورد با فرعون با او به نرمی سخن گوئید و به طریق لطف و لِسان نیکو وی را دعوت نمائید، ای موسی، مبادا با او به درشتی رو به رو شوی که او بر تو حقّ تربیت است، و به جهت رعایت آن حقّ، با او به مدارا و نرمی سخن بگو.(2)

«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ»؛(1)

و بالهای تواضع خویش را (از محبت و لطف) در برابر آنان فرود آر.

علّامه طباطبائی ذیل آیه فوق نکاتی بیان داشتند:

1) کلمه (خفض جناح) پر و بال گستردن، کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع زبانی و عملی است. و این معنا از همان صحنه ای گرفته شده که جوجه بال و پر خود را باز می کند تا مهر و محبت مادر را تحریک کند و او را به فراهم نمودن غذا وادار سازد.

2) کلمه جناح را مقید به ذلّت کرده و فرموده (جَناحَ الذُّلِّ) و معنای آیه این می شود: انسان باید در معاشرت و گفت وگو با پدر و مادر، طوری روبرو شود که پدر و مادر، تواضع و خضوع او را احساس کنند. و بفهمند که او خود را در برابر ایشان خوار می دارد و نسبت به ایشان مهر و محبت دارد. این در صورتی است که (ذُلّ) به معنای خواری باشد.

3) و اگر (ذُلّ) به معنای مطاوعه باشد، از گستردن بال مرغانجوجه دار مأخوذ شده که در مهر و محبت بال خود را برای جوجه های خود باز می کنند، تا آنها را در زیر پر و بال خود جمع آوری نمایند، و از سرما و گرما و شکارشان حفظ کنند.(2)

امام صادق علیه السلام درباره آیه فوق فرمودند:

نگاهت را جز از سر مهر و دلسوزی به آنان خیره مکن، و صدایت را از

ص: 37

صدای آنها بلندتر مگردان، و دستت را بالای دست آنها بلند نکن و از آنها جلو نیفت.(1)

1. مردی به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: من برای خود مال و عیالی دارم و پدرم نیز برای خودش مال و عیالی دارد، و حالا می خواهد اموال مرا بگیرد، فرمود: اَنْتَ وَ مالُكَ لِاَبِیكَ. خودت و اموالت از آن پدرت هستید.(1)

2. به امام صادق علیه السلام عرض شد: چه مقدار مال فرزند برای پدر حلال است؟ حضرت فرمود: هرگاه ناچار شود، می تواند به اندازۀ خوراک روزانه خود، به شرطی که در حدّ اسراف نباشد بردارد.(2)

علّامه طباطبائی قدس سره می فرماید:

دوران کوچکی و ناتوانی فرزند را بیادش می آورد و به او خاطرنشان می سازد، در این دوره که پدر و مادر ناتوان شده، تو بیاد دوران ناتوانی خود باش، و از خدا بخواه که خدای سبحان ایشان را رحم کند، آن چنان که ایشان تو را رحم نموده و در کوچکیت تربیت کردند.(1)

دعا برای پدر و مادر، در کنار دعا برای خود و دیگران، از اخلاق پسندیدۀ بزرگان و پیامبران می باشد. در قرآن مجید از زبان حضرت نوح علیه السلام می خوانیم:

«(رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ»؛ (2) پروردگارا مرا و پدر و مادرم را بیامرز.

حکایت: مردی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: پدر و مادرم به سن کهولت و پیری رسیده اند و نیاز فراوان به دستگیری، رعایت و نگهداری دارند و من درباره آنان همان رفتاری را دارم که آنان با من در کودکی داشتند و آنچه را آنان در آن زمان برای من انجام می دادند، من نیز برای آنان انجام می دهم، یعنی در موقع غذا خوردن، لقمه در دهان آنها می گذارم و در موقع استراحت، آنان را سرگرم می کنم و در پوشیدن لباس به آنان کمک می کنم و حتی در هنگام قضای حاجت، وسایل لازم را تهیه می نمایم و آنان را تطهیر می کنم و خلاصه مانند یک کودک از آنها نگه داری می کنم.

آیا با چنین رفتاری حقّ آنان را ادا کرده ام؟ فرمود: نه، زیرا آنها آن

ص: 40

رفتار را با تو می نمودند، با تمنای بقا و طول عمر تو، و تو این رفتار اگرچه داری، ولی منتظر مرگ آنها هستی.(1)

ج) با تمام وجودش تو را حفظ کرد، تو را سیر کرد و به گرسنگی خود توجه نداشت.

د) تو را سیراب کرد و به تشنگی خود اعتنا نکرد.

ﮬ ) تو را پوشاند و خود را به حساب نیاورد، از سرما وگرما تو را محافظت کرد و خود سرما و گرما را تحمل نمود.

و) به خاطر خواب تو از خواب شیرین خویش چشم پوشید تا فرزندی چون تو را بپروراند.

ز) اینک تو تاب و توان سپاس از مادرت را در برابر این همه زحمت جز به توفیق خداوند مهربان نخواهی یافت.

فراز آخر فرمایشات امام سجاد علیه السلام بسیار قابل دقت و تأمل است که می فرماید:

فَتَشْکُرَها عَلیٰ قَدْرِ ذلِكَ وَ لا تَقْدِرُ عَلَیْهِ اِلّا بِعُونِ اللهِ وَ تَوْفِیقِهِ؛(1)

پس باید به پاس این همه محبت و زحمت، شکرگزار او باشی، و هرگز نمی توانی مگر خدایت یاری کند و توفیق عطا فرماید.

نمی کرد، حتی خودش آب را برای مستراح می برد و منتظر می شد که تا خارج شود و به مکانش ببرد. پیوسته ملازم خدمت او بود، مگر شبهای چهارشنبه که به مسجد سهله می رفت، و در آن شب (به واسطه اعمال مسجدسهله و شب زنده داری در آنجا، از خدمت معذور بود، ولی پس از مدتی ترک کرد و دیگر به مسجد سهله نرفت.

از او پرسیدم: چرا به مسجد سهله نمی روی؟ گفت: چهل شب چهار شنبه به آنجا رفتم، شب چهارشنبه چهلم رفتنم به تأخیر افتاد تا نزدیک غروب. در آن وقت تک و تنها بیرون رفتم و با همان وضع به سیر خود ادامه دادم، تا یک سوم راه باقی ماند. کم کم مهتاب مقداری از تاریکی شب را به روشنایی تبدیل کرد. در این هنگام شخص عربی را دیدم بر اسبی سوار است و به طرف من می آید، در دل خود گفتم: الان این مرد راهزن مرا برهنه می کند. همین که به من رسید، با زبان عربی بدوی شروع به صحبت کرد. پرسید: کجا می روی؟ گفتم: مسجد سهله. گفت: با تو چیز خوردنی هست؟ گفتم: نه. فرمود: دست خود را در جیب کن. گفتم: در آن چیزی نیست. باز آن سخن را با تندی تکرار کرد. من دست خود را در جیب کردم، مقداری کشمش یافتم که برای کودک خود خریده بودم و فراموش کرده بودم که به او بدهم.

آنگاه فرمود: «اُوصیكَ بِالْعُودِ» سه مرتبه، و عود به زبان عربی بدوی پدر پیر را می گویند یعنی: سفارش می کنم تو را به پدرت. بعد از این سخن از نظرم ناپدید شد. فهمیدم که او مهدی عجل الله تعالی فرج الشریف بوده و دانستم که آن جناب راضی نیست ترک خدمت پدرم را، حتی در شب چهارشنبه،

ص: 43

از این رو دیگر به مسجد سهله نرفتم واین کار را ترک کردم.(1)

عمده مصادیق احسان به والدین پس از مرگ به قرار زیر است:

1- عمل کردن به وصیت والدین، چنانچه براساس قوانین شرعی باشد.

2- دعا و درخواست رحمت و مغفرت از خدا برای ایشان.

3- رسیدگی به بدهکاری مالی ایشان.

4- انجام عبادات و خواندن قرآن و نماز و هدیه نمودن ثوابش به روح ایشان.

5 - خواندن نماز قضا و گرفتن روزۀ قضای آنها.

6- مداومت بر زیارت قبور ایشان.

7- حفظ مودّت و ارتباط سالم خانوادگی پس از ایشان.

8 - احسان به آشنایان و دوستان ایشان بعد از وفات آنان.

9- صدقه دادن و خدمت به مردم به نیابت آنان.

10- زیارت معصومین به نیابت ایشان.(1)

به من عملی بیاموز که مرا وارد بهشت کند. فرمود: «پرهیزگار باش در ظاهر و باطن (در ظاهر و پنهان از خدا بترس) و به پدر و مادرت نیکی کن.

افزون بر آن، خداوند به نیکوکاران به پدر و مادرسه بشارت در قیامت داده می فرماید:

«أُوْلَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ»؛(1)

آنها (نیکی کنندگان به پدر و مادر) کسانی هستند به بهترین اعمالشان را قبول می کنیم، و از گناهانشان درمی گذریم و در میان بهشت جای دارند.

ولی هر چه مراقبت کرد، کمتر موفق گردید تا شب، زمانی که جوان محل کار خود را ترک کرد و رهسپار خانه گردید، حضرت موسی علیه السلام بدون این که خود را معرفی کند، نزد وی رفت و از او خواست که شب میهمان جوان باشد و در خانه وی بسر برد، تا شاید از این راه به ارتباط ویژه اش با خداوند پی برده، و رمز عُلُوّ مقام او در بهشت را دریابد.

جوان پیشنهاد موسی علیه السلام را پذیرفت و او را به خانه خود برد. موسی علیه السلام دید هنگامی که جوان وارد خانه شد، قبل از هر چیزی غذایی را آماده ساخت، آن گاه سراغ پیرزنی که دست و پایش فلج شده و از کار افتاده بود رفت و با صبر و حوصله، لقمه لقمه از آن غذا در دهان زن گذارد تا او را سیر کرد. سپس لباس او را عوض کرد و او را در انجام حوائجش با مهربانی کمک کرد. آن گاه پیرزن را در جای مخصوص وی قرار داد. موسی علیه السلام مراقب جوان بود، دید در آن شب وظائف مذهبی خود، عمل دیگری انجام نداده، نه دعای نیمه شبی دارد، نه ناله و آه و مناجاتی و نه هیچ عملفوق العادۀ دیگر.

فردای آن شب شد. بیش از آن که از خانه خارج گردد. موسی علیه السلام دید جوان به آن زن غذا داد و صمیمانه در انجام کارهایش به او کمک کرد. هنگام خداحافظی موسی علیه السلام از جوان پرسید: «این زن کیست؟ و پس از آن که تو به او غذا می دادی، چشمی به سوی آسمان می دوخت و کلماتی را بر زبان جاری می کرد. آن کلمات چه بوده است؟». جوان عرض کرد: این زن مادر من است و هر بار که من به او غذا می دهم و او را سیر می کنم، درباره من دعا می کند و می گوید: خدایا به پاداش این

ص: 47

خدماتی که فرزندم نسبت به من انجام می دهد، او را هم نشین و رفیق موسی بن عمران در بهشت برین گردان.

هنگامی که موسی علیه السلام این جریان را شنید، تکانی خورد و به جوان مژده داد که دعای مادر درباره تو مستجاب شده آن گاه داستان مناجات خود را با خداوند و خطاب پروردگار را به او، برای وی نقل کرد.(1)

رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده، جزوه هایی به او داد و فرمود: آنچه در آن است بیاموز و این سه جمله در آن بود: ... 3- هر کس ایمان به خدا و روز قیامت دارد باید حرف خوب بگوید یا خاموش باشد.

حکایت: حضرت سلیمان علیه السلام جنّی را مأمور کاریکرد و در تعقیب او جنّی فرستاد. جنّ دوم بازگشت و آنچه دیده بود برای سلیمان تعریف کرد و گفت: دیدم جن را که وارد بازار شد به آسمان نگاه کرد بعد سرش را به طرف راست و چپ چرخاند و بعد سرش را پایین انداخت و رفت.

سلیمان جنّ اوّل را احضار کرد و دلیل این حرکاتش را جویا شد. او عرض کرد: هنگامی که وارد بازار شدم، به آسمان نظر کردم و دیدم فرشتگان ناظر هستند. به چپ و راست نظر کردم، و مردم را مشغول صحبت کردن های بی مورد دیدم. آنگاه سرم را از خجالت پائین انداختم.(1)

برایم سر ببُر. گوسفندی را برایش سربرید. آن گاه گفت: لذیذترین دو عضو آن را برایم بیاور.

لقمان، زبان و دل آن را برایش آورد.

مولا گفت: آیا در آن چیزی لذیذتر از این دو عضو هست؟ لقمان گفت: نه و ساکت شد.

بار دیگر مولایش را گفت: گوسفندی را برایم سر ببر.

لقمان، گوسفندی را برایش سر برید. مولا گفت: خبیث ترین دو عضو آن را برایم دور بینداز. لقمان، زبان و دل آن را دور انداخت.

مولا گفت: بتو گفتم لذیذترین آنرا برایم بیاور، زبان و دل آن را آوردی سپس گفتم: خبیث ترین آنرا دور بینداز، زبان و دل را دور انداختی.

لقمان گفت: هیچ چیز لذیذتر از آن دو نیست آنگاه که سالم باشد و هیچ چیز خبیث تر از آن نیست آنگاه که فاسد باشد.(1)

حکایت: مردی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: یا رسول الله مرا سفارش کن.

فرمود: اِحْفَظْ لِسانَكَ زبانت را حفظ کن.

گفت: یا رسول الله مرا سفارش کن: فرمود: اِحْفَظْ لِسانَكَ؛ زبانت را حفظ کن.

باز گفت: یا رسول الله مرا سفارش کن.

ص: 50

فرمود: زبانت را نگهدار، وای بر تو، آیا مردم را جزدِروشده های زبانشان به رو در آتش اندازند.(1)

می فرماید: آقای قاضی رحمه الله را چنین یافتم که در تمام رفتار و اخلاق اجتماعی، خانوادگی و تحصیلی خود، غیر از همۀ کسانی بود که از نزدیک درس آنها و یا در کنار آنها تحصیل می کردم. مخصوصاً او را دائم السکوت و الصّمت می یافتم. احیاناً از دادن پاسخ نیز طفره می رفت، و گاهی احساس می کردم که برای او پاسخ دادن بسیار سخت است، تا این که تصادفاً به نکته ای برخوردم که بسیار توجه مرا به خود جلب کرد و آن هم این بود که دیدم در داخل دهان مرحومِ قاضی کبود رنگ است. از استاد پرسیدم علت چیست؟ ایشان مدّتها پاسخم نداد بعدها که خیلی اصرار و عرض کردم که جهت تعلیم می پرسم و قصد دیگری ندارم باز بمن چیزی نفرمود تا اینکه روزی در جلسه خلوتی فرمودند: آقا سیّد محمّد برای طی مسیر طولانی سیر و سلوک سختیهای فراوانی را باید تحمّل کرد و از مطالب زیادی باید گذشت. آقا سیّد محمّد من در آغاز این راه در دوران جوانی برای اینکه جلوی افسار گسیختگی زبانم را بگیرم و توانائی بازداری آنرا داشته باشم 26 سال ریگ در دهان گذارده بودم که از صحبت و سخن فرسائی خودداری کنم. اینها اثرات آن دوران است.(1)

- وَ اَمّا حَقُّ اللِّسانِ فَاِکْرامُهُ عَنِ الْخَنیٰ وَ تعوِیدُهُ عَلَی الْخَیْرِ وَ حَمْلُهُ عَلَی الْاَدبِ؛

حقّ زبان آن است که آنرا از زشت گویی بازداری و به گفتار نیک و ادب عادت دهی.

- وَاِجمامُهُ اِلّا لِمَوْضِعِ الْحاجَةِ وَالْمَنْفَعَةِ لِلدینِ وَالدُّنیا؛

و از گشودن زبان جز به هنگام نیاز و تحصیل منفعت دین و دنیا خودداری کنی.

- وَاِعْفاءُهُ عن الْفُضولِ الشَنیعَةِ الْقلِیلَةِ الْفائِدَةِ الَّتی لا یَؤْمِنُ ضَرَرُها مَعَ قِلَّةِ عائِدَتِها؛

از پرگویی و بیهوده گوئی که جز زیان دربر ندارد، دوری کنی.

- وَ یُعَدُّ شاهِدُ الْعَقلِ والدَّلیلِ عَلَیهِ؛

و بدانی زبان، گواه عقل و اندیشه توست.

- وَ تَزَیَّنُ الْعٰاقِلُ بِعَقلِهِ حُسْنُ سِیرتِهِ فی لِسانِهِ؛

و زیبائی و آراستگی به زیور عقل، نمودش به خوش زبانی توست.

- وَ لا قُوَّةَ اِلّا باللهِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ؛(1)

و هیچ قوتی و قدرتی جز قدرت خداوند بلند مرتبه و عظیم نیست.

بیان گردیده است. از جمله آنها این است که آبادگر دل اولیاء خدا و مؤمنین است. خدای متعال در حدیث معراج به پیامبر گرامی خویش این گونه می فرماید:

ای محمّد، بر تو باد که سکوت پیشه سازی همانا بهترین و آبادترین انجمن ها قلبهای صالحان و ساکتان است و خرابترین آنها، دل های یاوه گویان است.(1)

ارزش انسان به آگاهی و شعور اوست و اگر درک و آگاهی نداشته باشد، گرچه از بعد حیوانی جسمش رشد می کند، ولی از نظر انسانی ارزشی ندارد. هر قدر شعور و آگاهی و توجه انسان بیشتر باشد، از بُعد انسانی بیشتر رشد کرده است و هر قدر به غفلت مبتلا گردد، از انسانیت دور می شود. انسانهایی که زیاد حرف می زنند، درک و آگاهی و شعورشان کم است. لذا وقت خود را به امور بی فایده می گذرانند... در مقابل کسانی که شعورشان بیشتر است، خود را کنترل می کنند و سنجیده و به جاو به اندازه نیاز حرف می زنند.(2)

بنابراین براساس این روایت، آبادترین انجمن ها دل مؤمنی است که کم حرف می زند و دل خود را به یاد و توجه خدا آباد می سازد، و بدترین دل ها، دل انسانهای پرحرف و یاوه گوست. واین نشانه ای ممتاز برای ایمان به آخرت است که آدمی باور داشته باشد، هرچه به زبان می راند باید فردا پاسخ گوی آن باشد.

ص: 54

و سعادت باشد، اگر کنترل و بر آن مراقبت شود، به همین دلیل در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم که ابوذر رحمه الله می گفت:

یا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ اِنَّ هٰذا اللِّسانَ مِفتاحُ خَیْرٍ وَ مِفتاحُ شرٍّ، فَاخْتِمْ عَلیٰ لِسانِكَ کَما تَخْتِمُ عَلیٰ ذَهَبِكَ وَ وَرَقِكَ؛(1)

ای طالبان معرفت این زبان کلید خیر و شر است. بنابراین بر زبانت قفل وبند بنه، همان گونه که بر درهم و دینارت قفل وبند می نهی.

حکایت: آیت الله حسن زاده آملی می فرماید: یک روز بعد از نماز صبح همان گونه که در سجّاده نشسته بودم و مشغولمناجات و ذکر پروردگار متعال بودم، مکاشفه ای برای من اتفاق افتاد. در مکاشفه دیدم لبهای من را با نخ و سوزن می دوزند و بسیار هم درد و رنج دارد، بعد به من گفتند: این باطن عمل و سزای کسی که زبانش را از حرفهای بیهوده نگه نمی دارد.(2)

ص: 56

«وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا»؛(1)

بسیاری از شهرها و آبادیها که بر اثر فزونی نعمت مست و مغرر شده بودند هلاک کردیم. این خانه های آنهاست و بعد از آن جز اندکی کسی در آن سکونت نکرد.

«بطر» به معنای طغیان و سرکشی ناشی از فزونی نعمت است، مال و ثروت آنها را مغرور کرده غرور آنان را به طغیان کشید و طغیان سرچشمه ظلم و بیدادگری شد. از این رو تهیدستان را تحقیر نموده و خوار شمردند و به آنها برتری جسته و ظلم در حق آنان روا داشتند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در تفسیر سوره سوره تکاثر فرمودند: «آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار می کنند یا با شمارش تعداد مردگان فزونی می طلبند. گویی آنها می خواهند اجساد بی جان و بدنهای بی روح و از کار افتاده را باز گردانند. ولی اگر آن اجساد مایه «عبرت» باشد سزاوارتراست تا مایه «تفاخر» شود و اگر با توجه به وضع بازماندگان به «تواضع و فروتنی» درآیند عاقلانه تر است تا این که آنها را وسیله «سربلندی و عزّت» خود بدانند».(2)

بنابر آنچه بیان گردید، کسانی که به خاطر مال و ثروت و موقعیت های اجتماعی دیگران را خوار شمرده و تحقیر می کنند، سرانجام خود به خواری واقعی مبتلا می گردند، ازاین رو امام سجاد علیه السلام

ص: 59

از مباهات و فخرفروشی ثروتمندان و خوارشماری فقرا و تهیدستان به خدا پناه برده و عرضه می دارد:

اَللّهمَّ اِنّی اَعُوذُ بِكَ... مِنْ مُباهٰاتِ الْمُکْثِرین وَ الْاِزْراءِ الْمُقِلّین؛(1)

بار پروردگارا به تو پناه می برم از به خود بالیدن ثروتمندان و خوار شمردن فقرا و تهیدستان.

هلاکت زبونانه را بر کشته شدن شرافتمندانه ترجیح ندهند».(1)

3- امام زین العابدین علیه السلام در این باره فرمودند: «حتی اگر شتران سرخ موی به من دهند، حاضر نیستم تن به کمترین ذلّت و خواری سپارم».(2)

4- امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند تبارک و تعالی «فَوَّضَ اِلَی الْمُؤمِنِ کُلَّ شَیْءٍ اِلّا اِذْلالِ نَفْسِهِ» اختیار هر کاری را به مؤمن داده است، مگر اختیار خوار کردن خویش را.(3)

بنابر آنچه بیان گردید، ذلّت و خواری از ساحت نورانی انسان مؤمن و زندگی پاکیزه او بدور است. نه از سوی دیگران خواری را با اختیار می پذیرد و نه خود در ورطه کاری قرار می دهد که نتیجه آن خوار شدن او باشد. از این رو امام صادق علیه السلام فرمود:

مؤمن را نشاید که خویشتن را خوار سازد. عرض شد: چگونه خود را خوار می سازد؟ فرمود: دست به کاری می زند که توانش را ندارد و بدین سان خود را خوار و سرافکنده می کند.(4)

لازم است. ازاین رو شناخت عوامل خواری و ذلّت آفرین بر مؤمن لازم و حتمی است، زیرا تا عوامل را نشناسد، چگونه می تواند از آنها دوری کند؟ برخی از مهم ترین آن عوامل را با هم مرور می نمائیم:

1- ترک جهاد) رسول گرامی اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

«هرگاه مردم به دینار و درهم بخیل شوند (انفاق نکنند) ... و جهاد راه خدا را ترک کنند، خداوند آنان را به خواری افکندو طوق ذلّت را از گردنشان برندارد، مگر آن گاه که به دین خود برگردند».(1)

2- طمع) امام علی علیه السلام در این باره فرمودند: «اَلطَّمَعُ اَحَدُ الذُّلَیْنِ»(2) طمع، یکی از دو خواری است. و امام باقر علیه السلام فرمودند: «هیچ خواری ای، هم چون خواری طمع نیست».(3)

3- افشای راز خویش) تعریف گرفتاریهای شخصی خود برای دیگران، از دیگر عوامل خواری انسان در جامعه و در نزد مردم است.

امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره فرمودند: «رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَن ضُرِّه» کسی که از گرفتاریهای خود پرده بردارد، به خواری تن داده است.(4)

و امام صادق علیه السلام بی تابی در خواریهای کوچک را زمینه ساز، خواری

ص: 62

بزرگ دانسته فرمودند: «آدمی از خواری کوچک بی تابی می کند و همین او را به خواری بزرگ می کشاند».(1)

4- وابستگی به دنیا) امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند: «هرکس شیفته زندگی شود، خوار گردد».(2)

علاوه بر آن، امام علی علیه السلام فرمودند: «به اندک بسنده کنید و تن به خواری ندهید».(3)

همان گرامی علیه السلام در این باره فرمودند: «خویشتن را به هیچ پستی و زبونی آلوده مکن، هرچند تو را به خواسته هایت برساند، زیرا هیچ چیز جبران آنچه در این راه از دست می دهی نمی کند...».(4)

5 - عزت جویی از غیر خدا) از نگاه قرآن عزت از آنِ خدا و رسول و مؤمنین است. ازاین رو عزّت را باید از خدا طلب نمود، هر کس بدرگاه غیر خدا رود، هلاک و خوار گردد.

امام علی علیه السلام در این باره فرمودند: «هر که بجز از خدا عزّت جوید، آن عزّت او را هلاک کند».(5)

همان گرامی علیه السلام فرمودند: «هر عزّتی که دین آن را تأیید نکند، خواری است».(6)

ص: 63

افزون بر آن از امام حسن مجتبی علیه السلام پرسیدند:خواری چیست؟ فرمود: «ترس در برابر حقیقت».(1)

آری، مجموعه معارف دین و قرآن و اولیای دین، بیان حقیقت و واقعیت برای سعادت انسان است.

6- عدم انجام وظایف) انسان مؤمن در برابر خدا و مردم و بطور کلی مخلوقات الهی، تکالیفی دارد که در حد توان باید آن را انجام دهد. شانه خالی نمودن از زیر بار تکلیف موجبات خواری انسان را فراهم می نماید. ازاین رو امام صادق علیه السلام فرمودند:

تَرْكُ الْحُقُوقِ مَذَلَّةٌ؛(2)

واگذاشتن حقوق (وظایف) خواری می آورد و انسان در حال ذلّت و خواری مجبور به دروغ گفتن می شود.

7- ستمگری) انسان ستمگر و ظالم که در حق دیگران به ظلم و ستم رفتار می کند، چنین شخصی در واقع خوار و ذلیل است اگرچه در ظاهر بپندارد که پیروز است. مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: میان من و عده ای بر سر چیزهایی اختلاف پیش آمده و می خواهم از آن دست بردارم، امّا به من گفته می شود: دست کشیدن از آن مایه خواری است، حضرت فرمود: آن که خوار است ستمگر است (نه تو).(3)

افزون بر آن، مردی از همسایه خود به امام صادق علیه السلام شکایت کرد

ص: 64

حضرت فرمود: او را تحمّل کن. عرض کرد: مردم مرا به زبونی متّهم می کنند. حضرت فرمود: «زبون کسی است که ظلم می کند».(1)

8 - کار خارج از توان) انسان باید در پذیرفتن مسئولیت ها و انجام کارها، توان و استعداد خود را در نظر بگیرد. که اگر وارد میدان کار و فعالیتی گردید، بتواند از عهده کار برآمده و آن را به خوبی به پایان برساند. زیرا باید در برابر خدا و مردم جوابگو باشد. لذا اگر با هر انگیزه ای دست به کاری خارج از توان خود زد، موجبات خواری خود را فراهم نموده است. ازاین رو از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند: «مؤمن را نشاید که خویشتن را خوار سازد، عرض شد: چگونه خود را خوار می سازد؟ فرمود: دست به کاری می زند که توانش را ندارد و بدین سان خود را خوار و سرافکنده می کند».(2)

افزون بر آن، شخصی به پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله عرض کرد: مرا سفارشی فرما تا توشه زندگی ام شود.

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمود:

مواظب زبانت باش و آن را حفظ کن. آن شخص دوباره عرض کرد: مرا سفارش فرما تا توشه زندگی ام باشد. حضرت فرمود: مواظب زبانت باش و آن را حفظ کن. شخص برای بار سوم خواسته فوق را تکرار کرد. حضرت فرمود: وای بر تو، آیا جز این است که مردم به خاطر محصول زبانشان با صورت در آتش جهنّم می افتند؟.(1)

بودن این دو عضو از پاکی سایر اعضاء مهم تر و ضروری تر است.

لقمان حکیم در این باره فرمودند:

اگر قلب و زبان پاک و سالم باشند به دلیل سلامتی آن دو، بدن هم از آفت ها سالم می ماند و در آن صورت قلب و زبان بهترین چیزی هستند که در بدن قرار دارند و اگر قلب و زبان، ناسالم و آلوده باشند، بدن هم از آفت زدگی در امان نیست و در این صورت قلب و زبان، بدترین عضوی هستند که در بدن قرار دارند.(1)

آری، با زبان می شود مسخره کرد و هم می شود روحیه داد،با زبان می شود ایراد گرفت و هم می شود تعریف کرد، با زبان می شود دل شکست و هم می شود دلداری داد، با زبان می شود آبرو بُرد و هم می شود آبرو خرید، با زبان می شود جدایی انداخت و هم می شود آشتی داد، با زبان می شود آتش زد و هم می شود آتش را خاموش نمود، با زبان می شود ناسزا گفت و هم می شود خوش زبانی کرد و... مواظب دل و زبانمان باشیم که آلوده اش نکنیم. مخصوصاً مواظب حق الناس باشیم که خداوند تبارک و تعالی از هرچه بگذرد، از حق مردم نمی گذرد و الزامی است که با مردم تسویه حساب نمائیم.

خودسازی و تهذیب نفس، آگاهی از بازتاب اعمال انسان است که، یا در دنیا و یا در آخرت به خود انسان بازمی گردد چه نیک باشد و چه بد.

امام علی علیه السلام در این باره فرمودند:

مَنْ عابَ عِیبَ، وَ مَنْ شَتَمَ اُجِیبَ؛(1)

هر که بدگویی کند، بدگویی بشنود، و هر که دشنام دهد، جواب شنود.

و پیامبر گرامی اسلام حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ، به همگان هشدار داده می فرماید:

هرگاه کسی از تو چیزی می داند و آن را به تو نسبت داد، تو آنچه از او میدانی به او نسبت مده (اظهار مکن) تا ثواب این کار از آن تو باشد و گناهش از آن او.(2)

افزون بر آن، امام سجاد علیه السلام در این باره فرمودند:

مَنْ رَمَی النّاسَ بِما فِیهِمْ، رَمَوْهُ بِما لَیْسَ فِیهِ؛(3)

«هر کس از عیب هایی که مردم دارند سخن بگوید، مردم عیب هایی را که ندارد به او نسبت دهند.

آری، همه گرفتاریها و مصائب که به ما می رسد، بازتاب اعمال ناشایست خودمان است، بویژه آنچه بر زبان ما درباره دیگران جاری می گردد. در واقع اسیر زبان خود هستیم.

حکایت: مردی یک طوطی را که حرف می زد در قفس کرده بود و

ص: 69

سر گذری می نشست. اسم رهگذران را می پرسید و به ازای پولی که می دادند طوطی را وادار می کرد که اسم آنان را تکرار کند.

روزی حضرت سلیمان از آنجا گذشت. حضرت سلیمان زبان حیوانات را می دانست. طوطی با زبان طوطیان به ایشان گفت: مرا از این قفس آزاد کن.

حضرت به مرد پیشنهاد کرد که طوطی را آزاد کند و در قبال آن پول خوبی از ایشان دریافت کند. مرد که از زبان طوطی پول در می آورد و منبع درآمدش بود، پیشنهاد حضرت را قبول نکرد.

حضرت سلیمان به طوطی گفت: زندانی بودن تو به خاطر زبانت است. طوطی فهمید و دیگر حرف نزد. مرد هر چه تلاش کرد فایده ای نداشت. بنابراین خسته شد و طوطی را آزاد کرد.(1)

اِنْ کانَ کلامُكَ مِن فِضَّةٍ فَسُکُوتُكَ مِنْ ذَهَبٍ؛(1)

اگر کلام تو نقره باشد پس خاموشی ات از طلاست.

روایت شده است که حضرت سیّد انبیاء صلی الله علیه و آله با انبیاء ثلاثه جمع شده و هر یکی چیزی فرمودند با این ویژه (که هر کس فلان عمل را انجام دهد به کتاب من عمل نموده) آن حضرت فرمودند:

مَنْ حَفِظَ لِسانَهُ فَکَأَنَّما عَمِلَ بِالْقُرآنِ؛(2)

هرکس زبانش را اصلاح نماید، به تمام قرآن عمل کرده است.

بنابر آنچه بیان شد درجۀ اهمیت و نقش کنترل و حفظ زبان در تربیت و تزکیه و سعادت دنیوی و اخروی انسان معلوم می گردد. به گونه ای که از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: «رفاه و آسایش ده قسم است که نُه قِسم آن در سکوت است، مگر این که ذکر خدا بگویی. قسمت دهم از رفاه و آسایش در این است که با ابلهان همنشین نشوی».(3)

1) نفرت خداوند: امام باقر علیه السلام در این باره فرمودند:

بهترین چیزی را که دوست دارید به شما گفته شود، به مردم بگوئید. زیرا خداوند از شخص لعنتگر دشنام دهنده بدگوی مؤمنان و ناسزاگوی بددهن و گدای سمج نفرت دارد.(1)

علاوه بر آن رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

خداوند شخص دشنام گویِ بد دهن را دوست ندارد.(2)

2) بدترین بندگان: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

یکی از بدترین بندگان خدا کسی است که به سبب بدزبانی و دشنام گوییش، هم نشینی با او ناخوش آیند باشد.(3)

ونیز فرمود:

از بدترین مردمان کسی است که مردم از ترس ناسزاگویی او، وی را ترک کنند.(4)

3) حرام بودن بهشت: امام علی علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خداوند بهشت را بر هر فحّاش بدزبان بی شرمی که باکی ندارد چه بگوید و چه شنود، حرام کرده است. زیرا اگر بررسی کنی خواهی دید که یا زنازاده است یا شیطان در نطفه او شریک بوده است. عرض شد: ای پیامبر خدا، آیا شیطان در مردم هم شریک می شود؟فرمود: آری،

ص: 72

مگر این سخن خداوند عزّوجلّ را نخوانده ای که:

«وَشَارِكْهُمْ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ»؛(1)

و در اموال و فرزندان ایشان شریک شو.(2)

4) بی شباهت به پیامبر: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

آیا شما را خبر ندهم که کم شباهت ترین شما به من کیست؟ عرض کردند: چرا، ای رسول خدا، فرمود: «ناسزاگویِ بد دهنِ بد زبان... .(3)

5) دخول در آتش: امام صادق علیه السلام فرمودند:

بد زبانی از بی ادبی است، و بی ادبی در آتش می باشد.(4)

همان گرامی علیه السلام در این باره فرمودند:

مَنْ خافَ النّاسُ لِسانَهُ فَهُوَ فی النّارِ؛(5)

هر کس که مردم از زبانش بترسند، در آتش است.

آری، امیرالمؤمنین علیه السلام در کلامی حکیمانه به همه پیروان بلکه به همه بشریّت هشدار داده و فرمودند:

زبان درنده ای است که اگر رهایش کنی، به تو آسیبمی رساند.(6)

ص: 73

روش پیشگیری از آلودگی های روحی و اخلاقی است. نه آنکه اجازه دهد بیماری های اخلاقی در جامعه رواج یابد و بعد به درمان آن بپردازد. البته اسلام برای رذائل اخلاقی نیز راه درمان را نشان می دهد، امّا همواره پیشگیری آسان تر از درمان است.

علامه طباطبائی رحمه الله در این باره می فرماید:

اسلام از آغاز دل انسان را با ایمان و عشق خدا پر می کند. نتیجه ایمان به خدا نیز جز اعمال و صفات نیکو نیست. پس روش قرآن براساس توحید خالص و کامل بنا شده است. توحیدی که تنها در اسلام دیده می شود و ضامن اسلام است.(1)

سعدی شیرین سخن گفته است:

به حُسن خُلق توان کرد صید اهل نظر *** به دام و دانه نگیرند مرغ دانا را

اخلاق، همانگونه که از سیمای باطن انسان حکایت دارد، بر وضعیت قومی و شخصیتی نیز دلالت دارد. بر این اساس باید گفت: «اخلاق نیک» موجب زینت معنوی صاحب خود و «اخلاق بد و ناپسند» مایه نکوهش انسان می شود. از این جهت در فرهنگ اسلام خودسازی بر دیگرسازی مقدم است برای نمونه:

خدای متعال در قرآن می فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا»؛(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید خود و خانواده خود را از آتش نگهدارید.

امام علی علیه السلام فرمودند:

مُعَلِّمُ نَفسِهِ وَ مُؤَدِّبُهٰا اَحَقَّ بِالْاِجْلالِ مِن مُعلِّمِ النّاسِ وَ مُؤَدِبهِمْ؛(2)

کسی که مربی خویش است بیشتر از مربّی مردم درخور بزرگداشت است.

آنان محسوب می شود. همان طور که خدا بر گردن مردم حق دارد، مردم نیز نسبت به هم نوع خود حقوقی دارند، حق الناس براساس برخی روایات بر حق الله مقدم است و انسان در ترک آن معذور نیست و در دایرۀ عفو و آمرزش الهی نمی آید. این نوع ستم در واقع تجاوز به حق حاکمیت الهی است.

خدای متعال می فرماید:

«إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُوْلَئِكَ لَهُم عَذَابٌ أَلِيمٌ»؛(1)

فقط راه سرزنش بر کسانی است که به مردم ستم می کنند و در زمین به ناحقّ تجاوز می کنند، برای اینان عذاب دردناک است.

افزون بر آن امام علی علیه السلام درباره اهمیت پرهیز از ستم به مردم فرمودند:

به خدا سوگند اگر هفت اقلیم را با هر آنچه در زیر افلاک آن است به من دهند، بدین شرط که با گرفتن پوست جوی از دهان موری نافرمانی خدا کنم، هرگز چنین نخواهم کرد.(2)

همان گرامی علیه السلام فرمودند:

چه بدتوشه ای است برای آخرت، ستم و تجاوز به بندگان.(3)

ص: 78

بیش از همه دوست داری، و اگر خدا را نافرمانی کنی، به خودت بدی کرده ای.(1)

و امام علی علیه السلام در این باره فرمودند:

هر که خدا را نافرمانی و شیطان را فرمانبری کند، به خود ستم کرده است.(2)

او افزوده می شود. بدین سان همچنان دادِ مردم از او گرفته می شود، تا آن که در آتش درآید».(1)

2) ابوهوبه و او از انس و او از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کند که حضرت فرمودند: «میان بهشت و آدمی هفت گردنه است که آسان ترین آنها مرگ است. عرض کردم:ای رسول خدا، پس سخت ترین آنها کدام است؟ حضرت فرمودند: «ایستادن در پیشگاه خداوند عزّوجلّ آن گاه که ستم دیدگان گریبان ستمگران را بگیرند».(2)

3) همان گرامی صلی الله علیه و آله در پاسخ مردی که دوست داشت در روز قیامت در روشنایی محشور شود - فرمود: «به هیچ کس ظلم نکن، تا روز قیامت در نور و روشنایی محشور شوی».(3)

4) همان گرامی صلی الله علیه و آله در رابطه با انواع دیوان و کتاب اعمال در قیامت و نحوه برخورد حق تعالی با آن فرمودند: «دیوان اعمال نزد خداوند سه گونه است: دیوانی که خداوند به آن هیچ اعتنایی نمی کند، دیوانی که خداوند از آن چیزی فروگذار نمی نماید. و دیوانی که خداوند آن را نمی بخشاید.

الف) امّا دیوانی که خداوند هرگز نمی بخشاید شرک به خداست. خدای عزیز و بلندمرتبه فرموده است: «هر که به خدا شرک ورزد همانا خداوند بهشت را بر او حرام کند».(4)

ص: 81

ب) اما دیوانی که خداوند به آن هیچ اعتنایی نکند، ظلم بنده به خود است در کارهایی که به رابطه او با خدا مربوط می شود، مانند نگرفتن روزه ای، یا نخواندن نمازی، خداوندعزیز و بلندمرتبه اگر بخواهد اینها را می بخشد.

ج) و امّا دیوانی که خداوند کمترین چیزی از او فرو نمی گذارد، ستم بندگان به یکدیگر است که چاره ای جز قصاص ندارد».(1)

بر همۀ دروازه های بهشت مکتوب گردیده است. اولاً:کنایه از این است که اعتقاد به این سه اصل برای ورود به بهشت لازم است. ثانیاً: این سه اصل مهم اعتقادی و عملی در دنیا و آخرت هرگز از هم جدا نخواهند شد. ازاین رو نمی توان به برخی ایمان آورد و برخی را واگذارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

1) ای مردم، هر کس عصیان و نافرمانی علی علیه السلام نماید، نافرمانی من نموده است و هر که نافرمانی من کند، محققاً خدای عزّوجلِ را نافرمانی کرده است. و هر که فرمانبردار علی علیه السلام باشد، فرمان من را برده، فرمانبردار من به حقیقت فرمانبرداری از خدا کرده است.

2) مردم، هر که گفتار یا کردار علی علیه السلام را رد نماید، مرا قبول نکرده و کسی که مرا قبول نکند، براستی خدای را بر فراز عرش باور نکرده است.

3) ای مردم، هر که دیگری را به جای علی امام و پیشوا برگزیند، جز من پیامبری را برگزیده، و هر که غیر از من کسی را به پیغمبری انتخاب کند، پروردگاری غیر از خدای عزّوجلّ را انتخاب نموده است.

4) ای مردم، براستی علی علیه السلام سیّد و آقای اوصیاء و جای نشینان و پیشوای دست و روی سپیدان و مولای پرهیزگاران است، و دوستدار علی، دوستدار من، و دوستدار من، دوستدار خداست. و دشمن علی، دشمن من و دشمن من،دشمن خداست.

5) ای مردم، پیمانتان درباره علی علیه السلام گردن نهاده و وفا کنید که خداوند در روز جزا به شما بهشت عطا کند.(1)

ص: 83

افزون بر آن، تمسک به سه اصل توحید، رسالت و امامت، موجب خشنودی حق تعالی بوده و بهشت پاداش آن است ازاین رو رسول خدا در روایتی طولانی فرمودند: ... آگاه باشید: هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد، براستی من را دوست داشته، و هر کس مرا دوست بدارد، خدا از او راضی و خشنود باشد، و خدا از هر کس خشنود و راضی باشد، بهشت را به او پاداش دهد».(1)

محکم ترین دستاویز ایمان، دوستی در راه خدا، و دشمنی در راه خدا، و مهرورزی با دوستان خدا و بیزاری جستن از دشمنان خداست.

افزون بر آن، امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند: «دوستی و مهرورزی با اولیاء خدا واجب است، و ولایت آنان واجب است، بیزاری از دشمنان اولیاء خدا واجب است».(1)

1) خلایق از پی بردن به کنه صفت خداوند عزّوجلّ ناتوانند.

2) هم چنان که از رسیدن به گوهر صفت خدا ناتوانند از دریافت ژرفای صفت پیامبر صلی الله علیه و آله نیز ناتوانند.

3) و هم چنان که از پی بردن به کنه صفات پیامبر خدا ناتوانند از رسیدن به ژرفای صفت امام ناتوانند.

4) و هم چنان که امام را آن چنان که باید نمی توانند بشناسند از شناخت حقیقت مؤمن چنان که باید ناتوانند.(1)

آری، انسان هنگامی که به مقام «فنای فی الله» رسید.«خلیفه و نماینده» او در جهان هستی می گردد. در این موقعیت و کمال، شناخت اوصاف او برای عموم مردم ممکن نیست و در این ویژگی میان پیامبر، امام و مؤمن فرقی وجود ندارد. مثل امام خمینی، امام خامنه ای، آیت الله بهجت، بهاءالدینی، ملکی تبریزی، انصاری همدانی و غیره.

الله) و اگر (لا اله الا الله) را توسعه دهیم می شود اجرای احکام و دستورات دین. لذا مرحوم آیت الله شاه آبادی می فرماید: عبادات اجزاء توحید است.(1)

3) تمام امور مربوط به شرع، فرع توحیدند. توحید است که نبوت می خواهد و توحید است که معاد را می طلبد.(2)

4) توحید خالص، درمان هر دردی است. و به برکت این داروی شفابخش، تمام بیماریهای روحی و اخلاقی... برطرفمی شود.(3)

ص: 88

بنابراین، چهار عامل باعث زندگی گوارا و شیرین در عالم برزخ و نیز سبب در امان بودن از اذیت و آزار می گردد، هر کدام به اختصار با هم مرور می نمائیم:

خدا اجرا می گردد، لذا اجرای عدالت از اولین منزل گاه آن یعنی قبر و برزخ شروع می شود و تفاوتهایی که در دنیا در بین مردم بوده هرگز ملاحظه نمی شود. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

اَوَّلُ عَدلِ الْآخِرَةِ الْقُبُورِ، لا یُعْرَفِ شَرِیفٌ مِنْ وَضیعٍ؛(1)

سرآغاز عدالت آخرت قبرهاست، که شرافتمند از غیر آن نمی شناسد.

توجه است. البته بیان چنین اوصاف و ویژگیهایی برای بانیان مساجد، نوعی تأکید خاصی به اهمیت و عظمت مسجد و بیان جایگاه والای آن است. اوصاف مذکور شرط صحت و جواز برای بنای مسجد نیست، بلکه شرط کمال و قبولی آن است.(1)

قبر را هر روز سخنی است که می گوید: من خانه غربتم، من خانه تنهایی ام، من خانه کرمها هستم، من قبرم. من باغی از باغهای بهشت یا گودالی از گودالهای دوزخم.(1)

آوردی و در چه راه خرج کردی. پس بهوش باش و برای خودت فکری کن و پیش از شروع امتحان و پرسش، خویشتن را برای جوابگویی آماده ساز.(1)

افزون بر آن، این بشارت امام صادق علیه السلام به ولایت مداران قابل ذکر است که فرمودند:

در قبر از مرده پنج سؤال می کنند: از نماز، زکات، حجّ، روزه و ولایتش نسبت به ما خاندان. پس، ولایت از گوشۀ قبر به آن چهار چیز می گوید: هر یک از شما کم و کاستی داشتید، کامل کردن آن با من.(2)

فرشته قبر او را تا جایی که چشم کار می کند، برایش فراخ گردانند و گسترش دهند، و از بهشت غذا آورند و او را خوش و خرّم دارند.(1)

افزون بر آن رسول خدا صلی الله علیه و آله در شب معراج به همراه جبرئیل مشاهده فرمود که در بالای دروازه ششم بهشت نوشته بود:

هر کس می خواهد قبر او گشاده گردد و گسترش یابد باید مسجد بسازد.(2)و امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند:

هر کس مسجدی بسازد، خداوند برای او در بهشت خانه ای بنا کند.(3)

ازاین رو درباره مساجد و آداب و حضور در این مکان مقدس مطالبی به اختصار بیان می داریم:

4- با صدّیقین و شهدا) رسول اکرم صلی الله علیه و آله پاداش رفت و آمد به مساجد را این گونه بیان فرمودند:

قدم برداشتن به سوی مسجد اطاعت از خداوند و پیامبر اوست، و هر که از خدا و رسولش اطاعت کند خداوند او را همراه صدّیقان و شهدا وارد بهشت خواهد کرد و هم نشین حضرت داوود علیه السلام و مثل او پاداش می گیرد. این مقامات در سایه آمد و شد به مسجد بدست می آید.(1)

5 - اُنس با فرشتگان) رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

کسی که به قصد شرکت در نماز جماعت به سوی مسجد قدم برمی دارد، خداوند متعال در برابر هر قدمی که برمی دارد، هفتاد هزار حسنه به او پاداش می دهد و به همین میزان درجات او و تقرّب وی بسوی خدا بالا می رود، و اگر در چنین حالی بمیرد، خداوند هفتاد هزار فرشته را مأمور می کند تا در قبر به دیدارش بروند و وی را بشارت دهند و در تنهایی قبر انیس او باشند و تا روز قیامت برایش طلب آمرزش کنند.(2)

6- پرچمدار بهشتیان) کسانی که مداومت بر رفتن به مساجددارند، در قیامت جلودار و پرچمدار اهل بهشت هستند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این رابطه فرمودند:

بشارت باد کسانی که در تاریکی شب به مساجد می روند، در روز قیامت، از نوری فروزان و درخشنده در پیشاپیش خود برخوردارند»(3) و اینان در رحمت الهی غوطه ورند.

ص: 99

در روایتی دیگر به ابوذر فرمودند: ای ابوذر، خوشا به حال پرچم داران در قیامت که پرچم ها را بر دوش گرفته و پیش از دیگران وارد بهشت می شوند، آنان همان کسانی هستند که سحرگاهان و دیگر اوقات در رفتن به مساجد بر دیگران پیشی می گیرند.(1)

7- آمرزش گناه) دیگر آثار ارزشمند رفت و آمد به مساجد و مداومت بر آن، آمرزش گناهان است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

کسی که در دل شب درحالی که مردم به خواب رفته اند، طهارت و وضوی نیکویی بگیرد و بسوی خانه های خدا حرکت کند، در زیر سایه عرش الهی است و گناهانش آمرزیده می شود.(2)

8 - مانع نزول بلا) امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام در این باره فرمودند:

آن گاه که اهل زمین در گناه و بدی ها غوطه ور می شوند، خداوندقصد می کند تمامی آنان را بدون استثنا عذاب کند و چون می بیند سال خوردگان برای نماز به سوی مساجد قدم برمی دارند و فرزندان (نوجوانان) به آموختن قرآن می پردازند، بر همه رحم می کند و عذاب را به تأخیر می اندازد.(3)

9- پاداش حج و عمره) رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

کسی که برای شرکت در نماز جماعت پیاده به سوی مسجد برود (مداومت داشته باشد) ثوابش مانند یک حجّ است، و آنکه صرفاً برای

ص: 100

شرکت در نمازی (مداومت ندارد) به سوی مسجد گام بردارد، ثوابش همانند عمرۀ مستحبی است.(1)

نمازگزاری که قرآن تلاوت کند، کسی که ذکر خدا بگوید، و کسی که بدنبال دانشی باشد.(1)

افزون بر آن امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام فرمودند:

نشستن در مسجد را برتر از نشستن در بهشت می دانند، زیرا نشستن در مسجد مورد رضایت خداوند است، درحالی که نشستن در بهشت رضایت بنده را بدنبال دارد.(2)

آن در آن نماز نخوانند، و دانشمندی که در میان عدّه ای جاهل و نادان قرار گرفته باشد، و قرآنی که در کنار طاقچه ها گذاشته شده و غبار رویش را گرفته باشد و کسی آن را نخواند.(1)

از این آیه شریفه استفاده می شود که علاوه بر ایمان به خدا و اعتقاد به معاد و نبوّت و ا مامت و ولایت، لازم است افراد به راستی و درستی در رفتار و کردار متعهد و معروف باشند. ازاین رو اگر افرادی بیشتر اعمال عبادی خود را در مسجد انجام دهند ولی در بیرون مسجد شئونات اسلامی را رعایت نکنند، بطور حقیقی جزو اهل مسجد به حساب نمی آیند.(1)

2- برگزیدگان جامعه) اهل مسجد در واقع برگزیدگان جامعه هستند. امام صادق علیه السلام خطاب به فضل می فرماید: ای فضل، از هر جماعتی تنها آنان که از فضایل از همه برترند و به منزله الگویی برای قوم و گروه خویش به حساب می آیند به مسجد می روند.(2)

3- روحیه جوانمردی) از دیگر اوصاف نیکوی اهل مسجد، یکی هم این است که جوان مرد هستند. در منابع اسلامی، شش نشانه برای جوان مرد بودن بیان گردیده، که یکی از آنها آباد نمودن مساجد است. مسجدی ها با حضور در مسجد بطور مداوم از مصادیق مسلّم این روایت هستند.(3)

4- مؤمن بودن) اهل مسجد بودن نشانه ایمان است. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: هنگامی که دیدید مردی مداوم به مسجد رفت و آمد می کند، وی را مؤمن بدانید، زیرا خداوند می فرماید: تنها آنان که به او ایمان دارند مساجد را آباد می کنند.(4)

ص: 104

پاکیزگی از اخلاق پیامبران است.

فرمود: استفاده از نعمت های خدا و آشکار ساختن نعمت جزو دین است).(1)

7) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حبیبم جبرئیل به من گفت: یک روز در میان خود را معطّر ساز، و در روزهای جمعه هرگز آن را ترک نکن.

8) همان گرامی صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: ای علی، بر تو باد که هر جمعه خود را خوشبو کنی، زیرا که آن از سنّت من است و تا زمانی که بوی آن شنیده می شود، برایت حسنه می نویسند.

9) رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز جمعه پیش ازخارج شدن برای نماز، ناخنهای خود را می گرفت و شاربش را کوتاه می کرد.

10) امام صادق علیه السلام فرمود: صلوات فرستادن بر محمد در روز جمعه هزار مرتبه، و در غیر روز جمعه صد مرتبه از سنّت است.(1)

از جملۀ این گروه ها، شخصی است که وقتی از مسجد خارج می شود قلب و فکر او به یاد مسجد است تا زمانی که دوباره بهمسجد برگردد.(1)

2- اهل بهشت) امتیاز دیگر این که اهل مسجد، اهل بهشت است. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: کسی که ندای مؤذّن را اجابت کند، رحمت الهی شامل حال او شده و پاداش او بهشت است. پس خوشا به حال کسانی که این دعوت را بپذیرند و به مسجد بروند، و به مسجد نمی رود، مگر مؤمنی از اهل بهشت.(2)

3- محبوبترین بندگان نزد خدا) طبق روایات بهترین مکانها مساجد و محبوبترین بندگان نزد خدای متعال، کسانی هستند که زودتر وارد مسجد می شوند و دیرتر از همه خارج می گردند.(3)

4- ضمانت عبور از پل صراط) خدای عزّوجلّ آرامش روحی و روانی و عبور از معرکۀ هولناک پل صراط را برای اهل مسجد ضمانت کرده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: هر کس خانه اش مسجد باشد خداوند آسایش و آرامش و عبور از پل صراط را برای او ضمانت کرده است.(4)

5 - غبطه خوردن اموات به حال مسجدی ها) مردگان به حال اهل مسجد غبطه می خورند، و این امتیاز دیگری برای اهل مسجد است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این بارهفرمودند: «در هر روز ملکی از ملائکۀ الهی در قبرستان ندا می دهد: به چه کسانی غبطه می خورید؟ آنان عرض

ص: 111

می کنند: ما نسبت به اهل مساجد غبطه می خوریم. آنان نماز می خوانند و روزه می گیرند و ما توان انجام آن را نداریم.(1)

مصائب از جمله بیماری که به انسان می رسد، مانند گنجهای بهشت است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

اَرْبَعٌ مِن کُنُوزِ الْجَنَّةِ: کِتمانُ الْفاقَةِ، وَ کِتمانُ الصَّدَقَةِ، وَ کِتمانُ الْمُصِیبَةِ، وَ کِتمانُ الْوَجَعِ؛(1)

چهار چیز از گنجهای بهشتی است: پنهان داشتن ناداری، پنهان داشتن صدقه، پنهان داشتن مصیبت و پنهان داشتن بیماری.

افزون بر آن، همان گرامی صلی الله علیه و آله پنهان داشتن بیماری را از گنج های نیکی دانسته و فرمودند:

از گنج های نیکی، پنهان داشتن مصیبت ها و بیماریها و صدقه است.(2)

بزرگترین پاداش را نزد خداوند عزّوجلّ آن عیادت کننده ای دارد که، هرگاه به عیادت برادرش برود، زمان کوتاهی نزد او بنشیند، مگر این که خود بیمار دوست داشته باشد و از او بخواهد که بیشتر بنشیند.(1)

2) بردن هدیه: یکی از وابستگان امام صادق علیه السلام گفت: یک نفر از یاران حضرت بیمار شد و عده ای از یاران امام بودیم که برای عیادت او رفتیم. در راه با حضرت صادق علیه السلام مواجه شدیم. از ما پرسید: کجا می روید؟ عرض کردیم: به عیادت فلانی می رویم. فرمود: آیا سیبی، بِهی، تُرنجی، کمی عطر یا ترکه ای خوشبو به همراه یکی از شما هست؟ عرض کردیم: از این چیزها با خود نداریم. حضرت فرمود: مگر نمی دانید که بیمار از این که چیزی برایش ببرند، آرامش می یابد؟(2)

همان گرامی صلی الله علیه و آله فرمودند:

کسی که یک شبانه روز بیمار شود و به عیادت کنندگان خود، شِکوه نکند، خداوند در روز قیامت او را با خلیل خود، ابراهیم خلیل الرحمان برانگیزد تا هم چون برق از صراط بگذرد.(1)

افزون بر آن، امام علی علیه السلام فرمودند:

هر کس دردی را که به او رسیده است سه روز از مردم پنهان بدارد و به خدا شکایت کند، بر خداست که او را بهبود بخشد.(2)

نکته قابل ذکر این است که معنای شکایت چیست؟ امامصادق علیه السلام فرمودند: شکایت (از بیماری) این نیست که آدمی بگوید: دیشب بیمار شدم، یا دیشب دردمند و ناخوش بودم، بلکه شکایت این است که بگوید: به چنان دردی گرفتار شده ام که هیچ کس گرفتار آن نشده است.(3)

عائِدُ الْمَریضِ یَخوُضُ فِی الرَّحمَةِ؛(1)

عیادت کننده از بیمار، در رحمت خدا غوطه ور می شود.

همان گرامی صلی الله علیه و آله درباره ارزش عیادت از بیمار فرمودند:

عٰائِدُ الْمَریضِ فی مَخْرَقَةِ الْجَنَّةِ، فَاِذا اَجلَسَ عِنْدَهُ غَمَرَتْهُ الرَّحمَةُ؛(2)

عیادت کنندۀ از بیمار در نخلستان بهشت میوه می چیند و هرگاه نزد بیمار بنشیند، رحمت خدا او را فرا می گیرد.

افزون بر آن، همان گرامی می فرماید: خداوند عزّوجلّ در روز قیامت می فرماید:

ای پسر آدم، من بیمار شدم اما عیادتم نکردی؟ عرض می کنند: پروردگارا چگونه تو را عیادت کنم حال آن که تو پروردگار جهانیانی؟ می فرماید: مگر ندانستی که فلان بنده ام بیمار شد و عیادتش نکردی؟ مگر نمی دانستی که اگر به عیادتش روی، مرا نزد او می یابی؟.(3)

و هم چنین امام صادق علیه السلام درباره آثار و برکات عیادت فرمودند:

هر کس به عبادت بیماری برود، هفتاد هزار فرشته او را مشایعت می کنند و برای او آمرزش می طلبند تا آن گاه که به منزل برگردد.(4)

ص: 117

و این عوامل هر کدام بنوبه خود باعث پاکسازی دل و روح انسان از زنگار گناهان و زودودن غفلت شده و نورانیت و صفا و پاکی را برای قلب انسان مؤمن به ارمغانمی آورد.

ای ابوذر، هنگامی که دنبال جنازه حرکت می کنی عقلت را به تفکر و خشوع مشغول ساز، بدان که تو نیز به او ملحق خواهی شد.

بنابرآنچه گذشت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، توصیه های اخلاقی، تربیتی، امنیتی و غفلت زدایی را فرموده اند که می توان از مراسم تشییع جنازه بهره مند گردید.

به دنیا بازگرداند، تا هم چون کسی که زنده است کار کنی، زیرا دنیا در نظر دانایان مانند سایه است.(1)

افزون بر آن، رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر فرمود:

ای ابوذر، هرگاه در پی جنازه ای به راه افتادی، باید عقلت به تفکّر و خشوع به آن مشغول شود، و بدان که تو نیز به او می پیوندی.(2)

بنابر آنچه بیان شد، درس آموزی از تشییع جنازه برای کسانی که در مراسم تشییع شرکت می کنند از مسایل مهم بوده و انسان را از خواب غفلت بیدار و موجبات نورانیت دل می گردد.

2- همراهی فرشتگان پرچم دار) ره آورد دیگر شرکت در تشییع جنازه مؤمن، همراهی فرشتگان از سوی خدا از قبر تا صحرای محشر است. حضرت موسی علیه السلام در مناجاتش به پروردگار عرضه داشت: یا ربِّ، فَما لِمَنْ شَیَّعَ الْجَنازَةَ؟

پروردگارا، پاداش کسی که به تشییع جنازه ای برود، چقدر است؟

خداوند وحی فرمود: ای موسی، گروهی از فرشتگان پرچم دار را مأمور می کنم که تشییع جنازه کننده را از قبر تا محشر همراهی کنند.(1)

3- هم نشینی فرشتگان) دیگر ره آورد شرکت در تشییع جنازه مؤمن، هم نشینی فرشتگان با روح اوست. حضرت ابراهیم خلیل از خداوند سؤال کرد:

فَما جَزاءُ مَن تَبِعَ الْجَنازَةَ ابْتِغاءَ وَجهِكَ؟؛(2)

پاداش کسی که برای رضای تو در تشییع جنازه شرکت کند، چیست؟». خداوند وحی فرمود: ای ابراهیم، فرشتگان بر جسدش نماز می خوانند و با روحش هم نشین خواهند شد.

بنابر آنچه بیان گردید، شرط بهره مندی از دست آوردهای فوق این است که شرکت در تشییع جنازه، برای رضای خدای باشد.

مؤمن است که موجبات بهره مندی بیشتر از برکات و معنویت مراسم را برای شرکت کننده فراهم می نماید. برخی از مهم ترین آنها به قرار زیر است:

1- آرامش: رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

عَلَیْکُمْ بِالسَّکِینَةِ، عَلَیْکُمْ بِالْقَصْدِ فِی الْمَشیِ بِجَنائِزِکُمْ؛(1)

بر شما باد حفظ آرامش و وقار، بر شما باد آرام راه رفتن با جنازه هایتان.

2 - یاد خدا: از جمله آداب مهمّ مراسم تشییع به یاد خدا و مرگ و آخرت است. همان گرامی صلی الله علیه و آلهفرمودند:

بهترین تشییع کنندگان جنازه، کسی است که [خدا و مرگ و پس از مرگ] را بیشتر یاد کند، و کسی که تا جنازه در گور نهاده نشود او ننشیند و کاملترین پیمانه (ثواب) را کسی دارد، که سه مرتبه (سه مُشت) خاک روی لحد بریزد.(2)

3- سکوت و غم: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که در پی جنازه ای می رفت، اندوه او را فرامی گرفت، بیشتر حدیث نفس می کرد و کمتر سخن می گفت.

اِذا تَبِعَ جَنازَةً غَلَبَتْهُ کآبَةٌ، وَ اَکْثَرُ حَدِیثَ النَّفسِ، وَ اَقَلَّ الْکَلامَ.(3)

بنابر آنچه بیان گردید. بر تشییع کننده لازم است در مراسم، به یاد

ص: 123

خدا و آخرت خویش باشد و با خود حدیث گوید که شاید فردا نوبت رحلت من باشد باید خود را برای مسافرت آخرت آماده نمایم. و در مسیر تشییع از هرگونه سخن لغو و بیهوده پرهیز نماید زیرا این امور اسباب غفلت را فراهم می کند.

سراغ مرگ رود، یا مرگ به سراغ او آید. سوگند به خدا که پسر ابی طالب را باکی نیست که خود به سراغ مرگ رود یا مرگ به سراغ او آید».(1)

همان گرامی علیه السلام در این باره فرمودند:

اِنَّمَا الْاِسْتِعْدادُ لِلْمَوتِ تَجَنُّبُ الْحَرامِ، وَ بَذَلُ النَّدیٰ وَالْخَیْرِ؛(2)

آماده شدن برای مرگ، در حقیقت، دوری کردن از حرام وگشودن دست احسان و نیکی است.

افزون بر آن، از امام زین العابدین علیه السلام سؤال شد: بهترین مرگ چیست؟ حضرت فرمود: این که (آدمی) از ساختمان ها و خانه ها و کاخ هایش فارغ شده باشد. عرض شد: یعنی چه؟ فرمود: از گناهانش توبه کرده باشد و به کارهای نیک بپردازد و (با چنین حالی) بر خداوند حبیب وکریم وارد شود.(3)

افزون بر آن، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

هرگاه نور به سینه وارد شود، سینه فراخ گردد. عرض شد: آیا نشانه ای برای شناخت آن هست؟ فرمود: آری، دوری گزیدن از سرای فریب، و روی آوردن به سرای جاودانی، و آماده شدن برای مرگ پیش از فرا رسیدن آن.(4)

ص: 125

بنابر آنچه بیان شد، سفارش اکید رهبران دین به مردم در آمادگی کامل برای موت و سفر آخرت روشن می گردد و انسان عاقل را شایسته است که به هوش باشد و قبل از فرود آمدن اجل، خود را برای رحلت به سرای زندگی ابدی آماده سازد.

چیزی نمی بیند. امّا شخص بینا و بابصیرت، نگاهش از دنیا فراتر می رود و درمی یابد که سرای حقیقی، در آن سوی دنیاست.

بنابراین، شخص بینا از دنیا چشم برمی کند و نابینا به آن چشم می دوزد، بینا از دنیا توشه برمی دارد، و نابینا برای آن توشه برمی دارد.(1)

افزون بر آن، امیر قافله پروامداران، امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام ، در بازگشت از صفین چون به گورستان رسید فرمود:

ای ساکنان خانه های تنهایی و جایگاه های خشک و خالی و گورهای ظلمانی، ای خاک نشینان، ای ساکنان دیار غربت، ای تنهایان، ای آنان که در تنهایی به سر می برید. شما پیشروان مائید و پیش از ما رفتید و ما به شما خواهیم پیوست. بدانید که خانه هایتان مسکن دیگران شده و زن هایتان به شوهر رفته اند و اموال و دارایی شما تقسیم گشته است. این خبری است که ما داریم، شما چه خبر دارید؟ حضرت سپس رو به اصحاب خود کرد و فرمود: بدانید که اگر اجازه سخن گفتن داشتند، بی گمان به شما خبر می دادند که: بهترین توشه تقواست.(2)

1- مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: چرا مرگ را دوست ندارم؟ حضرت فرمود: آیا مال و ثروتی داری؟ پس مال و ثروتت را پیشاپیش خود بفرست، زیرا آدمی وابسته به دارایی خویش است. اگر آن را پیش فرستد، دوست دارد که به آن برسد و اگر از خود برجای گذارد، دوست دارد که با آن بماند.(1)

2- امام حسن علیه السلام در جواب مردی که به او عرض کرد: چرا مرگ را ناخوش داریم و آن را دوست نداریم؟ فرمود: زیرا شما آخرت خود را ویران و دنیایتان را آباد کرده اید و دوست ندارید از آبادانی به ویرانه منتقل شوید.(2)

3- افزون بر آن، امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام هادی علیه السلام نزد یکی از اصحاب خود که بیمار بود رفت او می گریست و از مردن بیتابی می کرد. حضرت به او فرمود: ای بندۀ خدا، تو از مرگ می ترسی چون آن را نمی شناسی. اگر بدن تو چندان کثیف و چرکین شود که از شدّت چرک و کثافت آزرده شوی و بدنت پر از زخم شود و گال بگیری و بدانی که اگر در حمام خودت را بشویی، همۀ آنها از بین می رود، آیا دوست نداری که به آن حمام بروی و چرک وکثافت را از خودت بشویی؟ یا دوست داری حمام نروی و به همان حال باقی بمانی؟ عرض کرد: یابن رسول الله، دوست دارم حمّام بروم. فرمود: این مرگ همان حمّام است و آخرین گناهان و بدی های وجود تو را پاک و تمیز می کند.

ص: 129

پس، هرگاه وارد آن (حمّام روح) شدی و از آن گذشتی از هرگونه غم و اندوه و رنج رهایی می یابی و به همه گونه خوشی و شادمانی می رسی. در این هنگام، آن مرد آرام گرفت و تن به مرگ سپرد و حالش جا آمد و چشم خود را بست و جان داد.(1)

1) آبرومندانه باشد. 2) بی منّت باشد. 3) بدون چشم داشت به سود و بهره باشد. 4) برای خشنودی خدا باشد. 5) از روی میل و علاقه باشد.

خدای متعال در این باره می فرماید:

«وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»؛(1)

و نماز را بپا دارید و زکات را ادا کنید و به خدا قرض الحسنه دهید.

در این آیه شریفه سه نکته قابل توجه است:

1) «قرض الحسنه» بعد از نماز و زکات به عنوان سومین دستور ذکر شده که بیانگر اهمیت آن است.

2) «قرض الحسنه» قرض دادن به خداست و گویی قرض دهنده با خدا معامله می کند.

3) این اصل مقدس و پرخیر و برکت مانند نماز و زکات، باید در سطح وسیع و همگانی انجام شود.

ازاین رو آیه فوق با واژه جمع، به عموم مردم از زن و مرد، مورد خطاب هستند.

هر کس زکار خلق یک عُقده وا کند *** ایزد هزار حاجت او را روا کند

صدها فرشته بوسه بر آن دست می زند *** کز کار خلق یک گره بسته وا کند

ص: 131

از ادای قرض به این مسافرت اقدام کنم؟ حضرت در پاسخ فرمود:

بازگرد و بدهکاری خود را به صاحبش رد کن و متوجّه باش که با خدا به گونه ای ملاقات کنی که دَیْنی بر گردنت نباشد. چرا که مؤمن خیانت (به امانت) نمی کند.(1)

ادا کنید. امام سجاد علیه السلام فرمود: «من یک سوم آن را ادا می کنم». ولی از هیچ یک از حاضران جوابی نشنید. امام سجاد علیه السلام همۀ قرضهای او را برعهده گرفت و سپس فرمود: من از این رو در آغاز همه دیون محمد بن اسامه را برعهده نگرفتم تا بنی هاشم نگویند فلانی از ما سبقت گرفت، وگرنه در همان آغاز همۀ آن را می پذیرفتم.(1)

فراز سوم) شخصی به نام محمد بن عبدالله بکری می گوید: سخت مقروض بودم. وارد مدینه شدم و سنگینی قرض مرا درمانده کرده بود. با خود گفتم اگر به محضر امام کاظم علیه السلام بروم شادمان خواهم شد. به محضرش شرفیاب شدم و وضع خود را برایش بیان نمودم. به خانه اش رفت و بی درنگ بیرون آمد و به غلامش فرمود: ازاین جا برو، او رفت. امام دستش را به سوی من دراز کرد و کیسه ای محتوی سیصد دینار به من داد. سپس برخاست و رفت و من با آن پول قرضهایم را ادا کرده، معاش زندگی ام را تأمین نمودم.(2)

امام باقر علیه السلام در این باره فرمودند:

اَوَّلُ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِ الشَّهیدِ کَفّارَةٌ لِذُنُوبِهِ اِلّا الدَّیْنِ فَإنَّ کَفّارَتَهُ قَضٰاؤُهُ؛(1)

اولین قطره از خون شهید کفاره گناهان اوست. به جز دَیْن کهکفاره آن، پرداخت آن است.

افزون بر آن، همان گرامی علیه السلام درباره پرداخت بدهی و قرض شهید فرمودند:

تمام گناهان شهید در راه خدا بخشوده می شود. مگر بدهکاری های او که کفاره ای ندارد، مگر این که پرداخت شود، یا وصی او به جای آن قرض را بپردازد و یا صاحب حقّ، آن را عفو نماید.(2)

آن را اخراج کردند و آبروی او رفت، تا او تو را حلال نکند بهشت خدا را نخواهی دید. آقای خرازی تا از خواب بیدار شدند، رفتند و آنزن را پیدا کردند و گفتند من سه برابر مبلغ حقوق کل سالهای اخراجت را می دهم، شهید را حلال کن. آن زن لبخند تلخی زد و گفت: تا قیامت آن شهید را حلال نخواهم کرد و هر کاری کردند راضی نشد.

آری، مراقب حق النّاس و آبروی مردم باشیم که حتی اگر شهید هم شویم گناه از بین بردن آبروی مردم از ما بخشیده نخواهد شد.(1)

ص: 136

روی مردم به ویژه فقرا و مستمندان جامعه است. این صفت ممتاز و دیگرخواهی و یاری رسانی به آنان زمینه ورود به بهشت برین را برای عامل آن فراهم می نماید:

مطالبی لازم و بایسته در این باب با هم می خوانیم:

جوان سخاوتمندِ آلوده به گناه در پیشگاه خداوند متعال، محبوبتر از پیر مرد عابد بخیل است.(1)

افزون بر آن، خداوند عزّوجلّ به حضرت موسی علیه السلام وحی فرمود: «سامری را نکُش، زیرا او بخشنده است».(2)

و با این کلام محبوبیت سخاوت و بخشندگی را در نزد خویش به بندگان خود اعلام فرمود. آری سخاوتمند مظهر صفت سخاوت خداست و در دنیا زندگی او پاک و پاکیزه، و در قیامت از هر دری که بخواهد می تواند به پاکان ملحق شود.

به سوی او می فرستند، او هم بر سینه اش دست می کشد و دل وی بر پرداخت زکات، بخشنده می سازد.

افزون بر آن، امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند: خِیارُکُمْ سَمْحاکُمْ. بهترین شما بخشندگان شمایند.(1)

بنابر آنچه بیان شد، یکی صفات بهشتی دست بخشنده داشتن است که از عنایت ویژه خداوند تبارک و تعالی به انسان بخشنده بوده، و سخاوتمند از این رهگذر به فقرا و نیازمندان جامعه رسیدگی و زندگی آنان را سر و سامان می بخشد، و این عنایت خاص خداوندی تا زمانی است که انسان مؤمن توجه و همّت به حل مشکلات مردم نیازمند دارد.

سخاوتمند کریم، کسی است که مالش را در مورد حقّ و شایسته به مصرف می رساند.

یکی از جلوه های حقّ و شایستگی انفاق، رعایت اعتدال در آن است. ازاین رو خدای متعال در وصف بندگان خاص خود می فرماید:

«وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا»؛(1)

آنها کسانی هستند که هرگاه انفاق می کنند، نه اسراف می کنند و نه سخت گیری، بلکه بین آن دو یعنی میانه روی را رعایت می کنند.

2- اتصاف به اخلاق انبیاء) پیامبران الاهی مظهر صفات جمال و جلال خدا هستند. ازاین رو به صفت ممتاز سخاوت آراسته هستند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

مٰا جَبَلَ اللهُ وَلِیّاً لَهُ اِلّا عَلَی السّخاءِ؛(1)

خداوند هیچ ولیّ خود را جز بر خمیره بخشندگی نسرشته است.

از طرف دیگر امام صادق علیه السلام بخشندگی را نشانه مؤمن واقعی دانسته می فرماید:

بخشندگی از اخلاق پیامبران است، و آن شئون ایمان است، وهیچ مؤمنی نیست مگر آنکه بخشنده است.(2)

3- عالی ترین مقام) عالی ترین بذل ها و بخشش ها در دو مورد است: یکی هنگام فقر و تنگدستی، دوم این که جان و مال خویش را در راه خدا فدا نماید. این فضیلت والای اخلاقی در کلام نورانی پیشوایان دین این گونه بیان گردیده است.

امام علی علیه السلام در این باره فرمودند:

اَفْضَلُ الْجُودِ مٰا کانَ عَنْ عُسْرَةٍ؛(3)

برترین بخشندگی، به هنگام تنگدستی است.

افزون بر آن، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

اَجْوَدُ النّاسِ مَنْ جادَ بِنَفسِهِ وَ مالِهِ فی سَبیلِ اللهِ؛(4)

ص: 142

بخشنده ترین مردم کسی است که جان و مال خویش را در راه خدا ببخشد.

4- بهشت برین) براساس فرموده پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، بر بالای دروازه هشتم بهشت نوشته شده بود، هر کس می خواهد از همۀ درهای بهشت، وارد آن گردد باید چهار ویژگی داشته باشد: اوّل: سخاوت... .(1)

دنیا آویزان است، هر کس شاخه ای از آن را بگیرد، همان شاخه او را به جهنّم می کشاند.(1)

انسان مؤمن را شایسته است که به پیامبر خدا و مولای خویش شباهت داشته باشد. عمل به سیره اخلاقی پیامر صلی الله علیه و آله بویژه خوش خویی آن حضرت انسان را خداگونه می کند. از این رسول خدا صلی الله علیه و آله ، حُسن خلق را بهترین عطای خداوندی دانسته می فرماید: «از سوی خدا، چیزی بهتر از خوش خویی به مردم عطا نشده است».(1)

آری، خوش خویی و خوش رویی، موجب استحکام مودّت و محبت در بین مردم و جامعه می گردد و روابط بین آنها را سالم و شیرین می نماید.

اِنَّ حَسَنَ الْخُلْقِ ذَهَبَ بِخَیْرِ الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ؛(1)

همانا نیک رفتار، خیر دنیا و آخرت را با خود برده است.

افزون بر آن، امام علی علیه السلام ، خوش خویی به همراه نیّت پاک را عطای خداوند دانسته و فرمودند:

خدای سبحان به بنده، از خیر دنیا و آخرت، چیزی همانند خوش اخلاقی و نیّت پاک نداده است.(2)

بنابر آنچه بیان شد، خوش خویی، نشان از سعادت و کمال دنیوی و مقام ارفع اُخروی دارد.

افزون بر آن، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

خوش اخلاقی و سکوت را پیشه کن، زیرا سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، خلایق به مانند این دو زینت نمی یابند) بهترین زینت خلایق است. (1)

و امام رضا علیه السلام درباره زینت معنوی فرمودند:

بر شما باد به بخشندگی و خوش خویی، زیرا همان گونه که گوهر درشتِ وسطِ گردنبند، مایه زیبایی آن است، این دو خصلت مایه زینت مرد هستند.(2)

و تناول فرمود و بدنبال کنیزک آمد و گفت: ای کنیز، اگر عایشه از تو پرسید پیامبر از آش جو خورد بگو آری و آنچه از حفصه شنیدی و دیدی به او مگو که سبب نزاع می شود و کدورتی میان آن دو پدید می آید و من دوست ندارم غبار ملالی به خاطر کسی بنشیند. و بعد از این حادثه بود که آیه شریفه «وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»(1) «و یقیناً تو بر بلندای سجایای اخلاقی عظیمی قرار داری». نازل شد.(2)

عامل خیری هستند که بیشترین امّت من بوسیله آن دو وارد بهشت می شوند. حضرت در ادامه فرمودند: «عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْخُلْقِ فَاِنَّ حُسْنَ الْخُلْقِ لا مَحالَة» بر شما باد به اخلاق پسندیده، زیرا خوش اخلاق، بدون چون و چرا جایش در بهشت است.(1)

«أَلَمْ يَعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»؛(1)

آیا ندانستید که تنها خداست که توبه بندگانش را می پذیرد و صدقات را می گیرد و خداست که توبه پذیر و مهربان است؟.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:

دو چیز است که دوست ندارم کسی با من در آنها شریک شود: وضویم، زیرا جزء نماز من است و صدقه ام، که باید از دست من به دست سائل برسد. زیرا صدقه در دست خدای رحمان قرار می گیرد.(2)

افزون بر آن امام صادق علیه السلام در اهمیت صدقه دادن فرمودند: خداوند تبارک و تعالی می فرماید:

مٰا مِن شَیءٍ اِلّا وَ قَدْ وَکَّلْتُ مَنْ یَقبِضُهُ غَیْرِی، اِلّا الصَّدَقَةَ، اَتَلَقّفهٰا بِیَدِی تَلَقُّفاً؛(3)

هیچ چیزی نیست مگر این که کسی مأمور گرفتن آن کرده ام بجز صدقه، که آن را با دست خود می قاپم.

اَرْضُ الْقِیامَةِ نارٌ، ما خَلا ظِلَّ الْمُؤمِنِ فَاِنَّ صَدَقَتَهُ تُظِلُّهُ؛(1)

زمین قیامت (یکپارچه) آتش است به جز سایه مؤمن، زیر صدقه اش بر او سایه می افکند.

همان گرامی صلی الله علیه و آله ، صدقه را موجب آرامش و راحتی از گرمای گور معرفی، و فرمودند:

«صدقه، گرمای گورها را از صدقه دهنده دور می کند و روز قیامت، مؤمن در سایه صدقه خود پناه می گیرد».(2)

افزون بر آن پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله صدقه را سبب فرو نشاندن خشم خدا و آمرزش او دانسته می فرماید:

اِنَّ الصَّدَقَةَ لِتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ؛(3)

صدقه، خشم پروردگار را فرو می نشاند.

و نیز فرمود:

هرگاه انسان دست خود را به صدقه دادن دراز می کند، خداوند عزّوجلّ به رویش لبخند می زند و هر که خدا به او لبخند بزند، آمرزیده است.(4)

بنابرآنچه بیان گردید، صدقه دادن به شرط تقوی و اخلاص قادر خواهد بود به فضل خدای متعال انسان را از سختی های قیامت نجات

ص: 151

دهد و سپری در برابر آتش جهنّم خواهد بود. ازاین رو امام علی علیه السلام فرمودند: «صدقه، سپری در برابر آتش است».(1)

1. از اسیری شفاعت کنی، تا آزاد شود.

2. از کسی که جانش در خطر است، شفاعت کنی تا خونش حفظ شود.

3. واسطه شوی که تا خیری از کسی به برادر مؤمنتبرسد.

4. از برادر مؤمنت شفاعت کنی، تا یک حادثه ناگوار را از او دور سازی».(1)

آن روز که هیچ سایه ای جز سایه عرش خدا نیست، هفت نفر در سایه عرش اویند... مردی که با دست راست خود صدقهدهد و آن را از دست چپ خود مخفی بدارد.(1)

و امام علی علیه السلام درباره اهمیت صدقه پنهانی فرمودند:

بهترین وسیله ای که متوسلان به آن چنگ می زنند، ایمان به خداست... و صدقه نهانی، زیرا صدقه نهانی گناه را می برد و خشم پروردگار را فرو می نشاند.(2)

بنابراین، برکات فراوان دنیوی و اخروی برای صدقه پنهانی بیان گردیده، ازاین رو پیشوایان دین، پیروان خویش را بدان تشویق و ترغیب نموده اند. از طرفی آن کسی که صدقه دهنده برای او صدقه نهانی می دهد، پاداش او را آشکار خواهد داد.

می کرد چیزی می داد. آن حضرت هرگاه به فقیری چیزی می داد، صورت خود را می پوشاند که او را نشناسند».(1)

2- هشام بن سالم نقل می کند: هوا که تاریک می شد و پاسی از شب که می گذشت، امام صادق علیه السلام انبانی پر از نان و پول و گوشت برمی داشت و آن را بر دوش خود می نهاد و آنها را برای نیازمندان مدینه می برد و در میانشان تقسیم می کرد و آنها او را نمی شناختند. وقتی حضرت از دنیا رفت، دیگر از آن کمکها خبری نشد. در نتیجه فهمیدند که آن مرد امام صادق علیه السلام بوده است.(2)

3- محمد بن اسحاق نقل می کند: گروهی از مردم مدینه، گذران زندگی می کردند، بدون آنکه بدانند معاش آنان از کجا تأمین می شود. وقتی علی بن الحسین علیه السلام درگذشت، دیگر از آنچه شبها برایشان برده می شد، خبری نشد.(3) (در نتیجه فهمیدند که امام سجاد علیه السلام لوازم مورد نیاز زندگی آنان را برایشان شبانه می آورده است).

یا اگر مرتکب چنین ستمی شد، از آنها حلالیت طلبیده و درصدد جبران آن برآید. ازاین رو پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به همراه جبرئیل امین بر دروازه هشتم بهشت مشاهده فرمودند که نوشته شده بود: هر کس می خواهد از همه درهای بهشت وارد شود باید چهار ویژگی داشته باشد: ...4) ترک آزار بندگان خدا.(1)

برخی مطالب مفید در این عرصه به قرار زیر است:

همان گرامی صلی الله علیه و آله مؤمن را سراسر خیر و نفع معرفی نموده، می فرماید:

مؤمن هم چون زنبور عسل است (سر تا پا مفید است) اگر با او رفیق شوی به تو سود می رساند و اگر با او مشورت کنی به تو منفعت می بخشد، و اگر با او هم نشین گردی برای تو سودمند است، و همه کار او منفعت رسانی است. همان گونه که زنبور عسل همه چیزش دارای منفعت است.(1)

واژه خیر و شر مفهوم بسیار گسترده ای دارد که همۀ نیکیهای مادی و معنوی و همه سرور مادی و معنوی را در برمی گیرد.

بندگان صالح خداوند که منتظر اباصالح هستند، نفع رسانی، خیرخواهی و خدمتگزاری به مردم راه و رسم آنان است.

1366ش.

15. بحارالانوار، مجلسی، مؤسسه الوفاء بیروت، 1403ق، دوم.

16. برگی از دفتر آفتاب، باقی زاده، نشر مشهور، چاپ دوم، 1378ش.

17. پندهای امام صادق علیه السلام به رهجویان صادق، آیت الله مصباح یزدی، مرکز انتشارات و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله ، هفتم، 1386شو

18. پیام امیرالمؤمنین علیه السلام ، مکارم شیرازی، انتشارات امام علی بن ابی طالب علیه السلام ، دوم 1392ش.

19. پیام امیرالمؤمنین علیه السلام ، مکارم شیرازی، انتشارات امام علی بن ابی طالب علیه السلام ، سوم، 1392ش.

20. تحف العقول، حرّانی، تحقیق غفاری، مؤسسه نشر قم، 1404ق.

21. تفسیر المیزان، طباطبائی، انتشارات جامع مدرسین حوزه علمیه قم، ترجمه سیّد محمدباقر همدانی، 1376، نهم.

22. تفسیر مجمع البیان، طبرسی، انتشارات دارالحدیث، اول، 1389.

23. تفسیر نورالثقلین، حویزی، مؤسسه اسماعیلیان قم، 1373ش.

24. توحید شیخ صدوق، تحقیق هاشمی حسینی تهرانی، نشر اسلامی، 1398ق.

25. ثواب الاعمال، شیخ صدوق، ترجمه علی اکبر غفاری، کتابفروشی صدوق، تهران.

26. جامع الاخبار، سبزواری، مؤسسه آل البیت علیهم السلام قم، اوّل، 1414ق.

27. جامع السعادات، نراقی انتشارات حکمت، اوّل، 1405ق.پ

28. حیوة القلوب، مجلسی رحمه الله .

29. خصال، شیخ صدوق، جامع مدرسین قم، ذئنريال 1363ش

30. داستان دوستان، محمدی اشتهاری، بوستان کتاب، چاپ چهارم، 1390ش.

ص: 162

31. در طواف خورشید، رمزی اوحدی، انتشارات سعید نوین، 1378ش، اوّل.

32. الدعوات، راوندی، تحقیق مؤسسه امام مهدی علیه السلام ، 1407ق، اوّل.

33. دیوان حافظ، انتشارات ندای شریف، 1383ش، اوّل.

34. راهیان کوی دوست، مصباح یزدی، آموزشی پژوهشی امام خمینی قدس سره ، 1376ش، سوم.

35. رساله حقوق (شرح نراقی)، انتشارات نراقی، 1386ش، هفتم.

36. رساله لقاءالله، ملکی تبریزی، انتشارات نور فاطمه، ترجمه محمد تحریرچی، 1363ش، اوّل.

37. روضه الواعظین، فتّال نیشابوری، نشر رضی قم.

38. روضه کافی، کلینی، نشر موعود اسلام، 1388ش، اوّل.

39. ره توشه، مصباح یزدی، نشر مؤسسه آموزش امام خمینی رحمه الله ، 1376ش، دوم.

40. سنن النبی صلی الله علیه و آله ، طباطبائی، ترجمه استاد ولی، انتشارات1. پیام آزادی، پنجم، 1382ش.

41. شرح زیارت جامعه کبیره، ری شهری، انتشارات دارالحدیث، اول 1389.

42. عدةالداعی، احمد بن حلی، نشر مکتب وجدانی قم، تحقیق احمد اسدی.

43. عوائل اللعالی، علی احسانی، تحقیق مجتبی عراقی، قم، نشر سیدالشهداء، 1403ق، اوّل.

44. عیون اخبارالرضا علیه السلام ، شیخ صدوق، تحقیق حسینی لاجوردی، منشورات جهان، تهران.

45. غررالحکم آمدی، ترجمه محمّدعلی انصاری، انتشارات امام عصر عجل الله تعالی فرج الشریف ، 1382ش.

46. فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیه السلام ، گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام ،

ص: 163

دانش قم، 1379ش، اوّل.

47. فرهنگ سخنان امام حسین علیه السلام ، دشتی، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام ، 1377ش، اوّل.

48. فرهنگ سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، دشتی، انتشارات امیرالمؤمنین علیه السلام ، 1388ش، اوّل.

49. فرهنگ مسجد، دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، چاپ اوّل، 1385ش.

50. قصص الانبیاء، قطب راوندی، تحقیق غلامرضا عرفانیان، مؤسسه آستانه رضویه، 1409ق، اول.

51. کامل الزیارات، ابن قولویه، ترجمه جواد ذهنی تهرانی، انتشارات پیام حق، 1386، پنجم.

52. کلیات احادیث قدسی، حرّ عاملی، انتشارات قائم آل محمد صلی الله علیه1. و آله ، 1386ش، سوم.

53. کنزالعمّال، هندی، مکتب التراث الاسلامی، اوّل، 1387ش.

54. محاسن، برقی، انتشارات دارالکتب الاسلامی، دوم، 1414ق.

55. محجة البیضاء، فیض کاشانی، تصحیح غفّاری، انتشارات جامعه مدرسین قم، دوم.

56. مراحل اخلاق، جوادی آملی، انتشارات اسراء، 1384ش، پنجم.

57. مستدرک الوسایل، میرزا حسین نوری طبری، مؤسسه آل البیت قم، 1407ق، اوّل.

58. مشهور خوبان، هنارس، 1388ش، اوّل.

59. معانی الاخبار، صدوق، تصحیح علی غفاری، طهران، 1379ق.

ص: 164

60. مفاتیح الحیاة، جوادی آملی، نشر اسراء، چاپ 127، 1392ش.

61. مکارم الاخلاق، شیخ طبرسی، تحقیق آل جعفر، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1414ق، اول.

62. منتهی الامال، شیخ عباس قمی، انتشارات علمی، 1364ش، دوم.

63. المنجد، سیّاح، انتشارات اسلام، 1382ش، چهارم.

64. مواعظ العددیه، علی مشکینی، تحقیق احمدی میانجی، الهادی قم، 1415ق.

65. میزان الحکمه، ری شهری، دارالحدیث، ترجمه حمیدرضا شیخی، 1385ش.

66. نهج الفصاحه، غلامحسین مجیدی، انتشارات انصاریان، دوم 1385ش.

67. نهج الفصاحه، مجیدی انصاری، انتشارات انصاریان قم، اوّل 1383ش.

68. نهضت خدمت رسانی به مردم، معاونت فرهنگی و پرورشی بسیج،1. 1382ش، اوّل.

69. وسایل الشیعه، حرّ عاملی، تحقیق عبدالرحیم ربّانی شیرازی، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.

ص: 165

ص: 166

15. کیمیای اخلاص (نگاهی به اخلاص و جلوه های آن در حیات طیّبه)، اول، پیامبر رحمت.

16. سوغات معراج /ج1 (شرحی بر مکتوبات دروازه های بهشت)، پیامبر رحمت، اول.

17. سوغات معراج /ج2 (شرحی بر مکتوبات دروازه های بهشت)، پیامبر رحمت، اول. (کتاب حاضر).

ص: 168