زیبایی ها و جاذبه های اسلام

جذبۀ اول: پرتوی از آیات قرآن کریم

ترجمه: استاد سید محمد رضا صفوی

(با اندکی تغییر)

گردآوری محمد م.

ناشر: قلم خانه

شابک :دوره -8-42-5283-622-978

شابک جلد اول 5-43-5283-622-978

نوبت و تاریخ چاپ: اول بهار 1404

شمارگان: چهار نسخه

تماس با نویسنده: 09023440350

هرگونه نشر و استفاده آزاد است.

ص: 2

ثانیاً: انسان های متدیّن به اسلام، قدر این اعظم نعمت ها را بیش تر بدانند و بر شکر و سپاس خود به درگاه حضرت حقّ جلّ و علا بیفزایند

و ثالثاً: مبلّغین ارجمند، این مجموعۀ برگزیده را ره توشۀ دارای اولویّت تبلیغ اسلام عزیز قرار دهند.

تا کنون سه جذبه از این مجموعه منتشر شده است:

جذبۀ اوّل: پرتوی از آیات قرآن کریم

جذبۀ دوم: پرتوی از احادیث پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) (نهج الفصاحه)

جذبۀ سوم: پرتوی از احادیث امیر المؤمنین علیّ (علیه السلام) (نهج البلاغه)

و ان شاء الله تعالی جذبه های دیگر نیز منتشر خواهد شد:

ص: 2

جذبۀ چهارم: پرتوی از سیره و احادیث حضرات چهارده معصوم (علیهم السلام)

جذبۀ پنجم: جلوه ای از سیمای فرزانگان و علمای ربّانی

جذبۀ ششم: جلوه ای از منش شهدا و ایثارگران

ص: 3

ص: 4

3) «وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُون»(1)

و یاد کن هنگامی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را بندگی نکنید و به مادر و پدر و خویشاوند و یتیمان و درماندگان، احسانی شایسته کنید و با همۀ مردم (چه مؤمنان و چه کافران) با خوش زبانی سخن بگوئید و به نیکی معاشرت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید؛ ولی جز اندکی از شما، همه پشت کردید و روی برتافتید!

4) «فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُون»(2)

ص: 6

مرا (با عبادت و اطاعت خویش) یاد کنید؛ من نیز شما را (با دادن نعمت ها) یاد خواهم کرد. و سپاس گزار من باشید و مرا ناسپاسی نکنید.

5) «لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»(1)

نیکی آن نیست که (هنگام عبادت) روی خود را به سوی مشرق و مغرب بگردانید (و آن را به عنوان قبله تلقّی کنید)؛ بلکه نیکی آن است که انسان به خداوند و روز واپسین (قیامت) و فرشتگان و کتاب های آسمانی و پیامبران ایمان آورد و مال خود را با این که به آن علاقه مند است، به خویشاوندان و یتیمان و بی

ص: 7

نوایان و افراد در راه مانده و درخواست کنندگان و در راه آزادی بردگان عطا کند و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد؛ و (نیز اهل نیکی اند) وفا کنندگان به پیمان خود - هنگامی که پیمان بستند - و شکیبایان در تنگ دستی و زیان کاری و به هنگام کارزار.

اینانند کسانی که راست گفته اند و اینانند خداپروایان.

6) «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِك فَلَهُ عَذابٌ أَلِيم»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! در مورد کشته شدگان، حقّ قصاص بر شما مقرّر شده است. آزاد در برابر آزاد، و برده در برابر برده، و زن در

ص: 8

برابر زن قصاص می شود. پس هر کس مرتکب قتل شد و از سوی ولیّ مقتول، به حکم این که برادر دینی اوست چیزی از حقّ قصاص به وی بخشیده شد، باید ولیّ مقتول به طور شایسته در صدد گرفتن دیه بر آید و قاتل نیز به خوبی (و با پرهیز از تأخیری آزار دهنده) دیه را بپردازد. این حکم، تخفیف و رحمتی از جانب مالکِ مدبّر شماست. پس هر کس بعد از بخشودن قاتل و گذشت از حقّ قصاص، از قانون الهی تجاوز کند و قاتل را قصاص نماید، او را عذابی دردناک خواهد بود!

(مقصود از «شیءٌ» حقّ قصاص است و نکره آمدن آن برای تعمیم حکم است؛ یعنی حتّی اگر بخشی از حقّ قصاص مورد عفو قرار گرفت، قصاص منتفی می شود، و این در صورتی است که اولیای مقتول، متعدّد باشند و برخی از آنان از حقّ قصاص گذشت کنند.

مقصود از «أخیه» ولیّ مقتول است و تعبیر کردن از ولیّ مقتول به «برادر» برای بر انگیختن حسّ محبّت و رأفت است و اشاره به

ص: 9

این دارد که گذشتن از حقّ قصاص، محبوب تر است.(1))

و در آیۀ بعد می فرماید: «وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياۀٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ ِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون»

و برای شما در قصاص، حیاتی نهفته است ای خردمندان! (قصاص مقرّر شده است) تا شاید از کشتن یکدیگر بپرهیزید.

7) «فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْه إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيم»(2)

هر که دریابد که وصیّت کننده ای در وصیّتش به کژی گرایش یافته و حقّی را پایمال نموده است و در نتیجه نزاعی میان وارثان پدید آمده است، پس با تغییر دادن وصیّت، میان آنان صلح و آشتی برقرار کند، بر تغییر دهنده گناهی نیست. و همچنین است اگر به گناهی

ص: 10

وصیّت کرده باشد؛ چرا که به راستی خداوند آمرزنده و مهربان است.

8) «... يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْر ...»(1)

خداوند برای شما آسانی می خواهد و دشواری برای شما نمی خواهد.

9) «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُون»(2)

و هر گاه بندگان من از تو دربارۀ من بپرسند، بدانند که حقیقتاً من به آنان نزدیکم؛ دعای دعاکننده را - آن گاه که مرا بخواند - اجابت می کنم؛ پس دعوت مرا بپذیرند و به درگاه من دعا کنند و به من ایمان بیاورند (که دعای شان را اجابت می کنم)؛ امید آن که (در دعای شان به درگاه خدا) راه یاب شوند.

ص: 11

10) «وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون»(1)

اموال تان را (که به همۀ شما مردم تعلّق دارد و باید بر طبق مقرّرات الهی میان شما تقسیم شود) از راه های ناروا به دست نیاورید و مصرف نکنید، و آن ها را به صورت رشوه، نزد قاضی ها نبرید تا به حکم آنان، بخشی از اموال مردم را به گناه به چنگ آورید، در حالی که خود، نادرستی این کار را می دانید.

11) «وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُم وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِين»(2)

در راه خداوند با کسانی که با شما می جنگند بجنگید و از حدود الهی تجاوز نکنید؛ که به راستی خداوند، تجاوزگران را دوست نمی دارد.

ص: 12

12) «... وَ يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْو ...»(1)

... از تو (ای پیامبر!) می پرسند: چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: در انفاق میانه رو باشید (نه بخل ورزید و نه همۀ اموال تان را ببخشید).

12) «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون»(2)

کسانی که اموال خود را در راه خداوند انفاق می کنند ، سپس در پی انفاق خود، نه کم ترین منّتی می گذارند و نه اندک آزاری می رسانند، پاداش خود را نزد مالکِ مدبّرشان خواهند داشت و نه ترسی آنان را فرا می گیرد و نه اندوهگین می شوند.

13) «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا

ص: 13

تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُون وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيد»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از چیزهای مرغوبی که به دست آورده اید و از آنچه از زمین برای شما برآورده ایم انفاق کنید، و مبادا در پی نامرغوب آن بروید که آن را انفاق کنید، در صورتی که (اگر به خودتان می دادند) آن را نمی گرفتید مگر این که از عوض آن می کاستید. و بدانید که به راستی خداوند بی نیاز و ستوده است.

14) «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ يُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِير»(2)

اگر صدقه ها را آشکار بپردازید (که دیگران را نیز به آن ترغیب کنید) نیکوست، و اگر آنها را نهان دارید و به بی نوایان عطا کنید (از آن روی که به خلوص نیّت نزدیک تر است) برای شما

ص: 14

بهتر است. (و در هر حال) خداوند پاره ای از گناهان تان را از شما می زداید، و خداوند به آنچه می کنید آگاه است.

15) «... وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ»(1)

... هر مالی را که انفاق می کنید به سود خودتان است، بدین شرط که آن را جز برای دست یابی به خشنودی خداوند انفاق نکنید. و هر مالی را که می بخشید، به طور کامل به شما بازگردانده می شود و بر شما ستم نمی رود.

16) «الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ...»(2)

کسانی که ربا می خورند، امور زندگی و معاش خود را بر پا نمی دارند مگر مانند کسی که شیطان بر اثر تماس، او را آشفته کرده و خرد را از او ربوده است! ...

ص: 15

17) «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (278) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُون»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از خداوند پروا کنید و اگر واقعاً مؤمنید، ربایی را که از شما نزد مردم باقی مانده است واگذارید و آن را مطالبه نکنید.

پس اگر چنین نکنید و به رباخواری ادامه دهید، بدانید که از جانب خداوند و رسولش پیکاری بر ضدّ شما بر پا خواهد شد.

و اگر توبه کنید، سرمایه های تان (که آمیخته به ربا نیست) از آنِ شماست؛ نه ربا می گیرید که ستم کنید و نه سرمایه های شما توقیف می شود که به شما ستم رود.

ص: 16

18) «وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُون»(1)

اگر شخص تنگدستی که از پرداخت وام خود ناتوان است وجود داشته باشد، باید تا آن گاه که تمکّن یابد، به او مهلتی دهید.

البتّه بخشیدن وام به او و صدقه به حساب آوردن آن، برای شما بهتر و سودمندتر است اگر بدانید.

19) «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوه وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ کاتِبٌ بِالْعَدْل ...»(2)

ای کسانی که ایمان آورده اید! هر گاه برخی از شما (به وسیلۀ قرض یا نسیه) به برخی دیگر بدهکار شدید که باید آن را تا سرآمدی معیّن بپردازید، آن را بنویسید. و باید نویسنده ای در میان شما متن قرارداد را به حقّ و عدل بنویسد ...

ص: 17

20) «لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ...»(1)

خداوند هیچ کس را جز به اندازۀ وسعش تکلیف نمی کند ...

21) «إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوه ...»(2)

به راستی سزاوارترین و نزدیک ترین مردم به ابراهیم، کسانی اند که از او پیروی کرده اند ...

22) «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيم»(3)

هرگز به نیکی دست نمی یابید (و از نیکان نمی شوید) مگر این که از آنچه دوست می دارید انفاق کنید. و هر چه را انفاق می کنید (پاداش آن را نزد خداوند خواهید یافت؛ زیرا) به راستی خداوند به انفاق شما داناست.

ص: 18

23) «وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (133) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (134) وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (135) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِين»(1)

و به سوی آمرزشی از مالکِ مدبّرتان و بهشتی که گسترۀ آن آسمان ها و زمین است و برای خداپروایان آماده شده است بشتابید!

خداپروایان کسانی اند که در آسایش و تنگی از اموال خود در راه خداوند انفاق می کنند و خشم خود را فرو می خورند و از لغزش مردم

ص: 19

در می گذرند. (اینان نیکوکارند) و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.

و کسانی اند که چون کار زشتی انجام دهند یا در اثر گناهی به خود ستم کنند، خداوند را به یاد می آورند و برای گناهان شان آمرزش می طلبند - و چه کسی جز خداوند، گناهان را می آمرزد؟ - و بر گناهانی که مرتکب شده اند اصرار نمی ورزند و می دانند (که اصرار بر گناه، باعث سبک شمردن فرمان خداوند است!)

اینان سزای شان آمرزشی از جانب مالکِ مدبّرشان و بهشتی است با بوستان هایی انبوه از درختان که از زیر آنها نهرها روان است و در آنها جاودانه اند؛ و پاداش عمل کنندگان، پاداشی نیکوست.

24) «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْباب (190) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ

ص: 20

رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّار»(1)

به راستی در آفرینش آسمان ها و زمین و در کاستی و فزونی شب و روز، نشانه هایی (بر اقتدار خداوند و فرمانروایی او بر آسمان ها و زمین) برای خردمندان است.

همانان که در حال ایستاده و نشسته و بر پهلو آرمیده، خداوند را یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند که: ای مالکِ مدبّر ما! این جهان را بی هدف نیافریده ای؛ تو از هر کار باطل و بیهوده ای منزّهی؛ (از این رو تحقّق رستاخیز و کیفر و پاداش آن حتمی است.) پس ما را از عذاب آتش آن روز نگه دار.

25) «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون»(2)

ای کسانی که ایمان آورده اید! (بر ناگواری ها و ترک گناهان و انجام طاعات الهی) شکیبایی کنید و با اتّکا به صبر و پایداری یکدیگر بر

ص: 21

مقاومت خویش بیفزائید و (در امور دین و دنیا) با یکدیگر همبستگی داشته باشید و از خداوند پروا کنید؛ باشد که نیک بخت شوید.

26) «وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْ ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً»(1)

مَهر زنان را که هدیّه ای است به آنان عطا کنید. پس اگر چیزی از آن را با رضایت خاطر به شما بخشیدند، آن را بخورید؛ گوارا و نوش جان تان است.

27) «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً»(2)

به راستی کسانی که اموال یتیمان را به ناحقّ می خورند، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می برند و دیری نمی گذرد که به آتش سوزان دوزخ می سوزند!

ص: 22

28) «... وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً»(1)

... و با زنان تان به نیکی معاشرت کنید، و اگر آنان را خوش نمی دارید، (باز هم با آنان سازگاری و خوش رفتاری کنید؛ زیرا) چه بسا شما چیزی را خوش نمی دارید ولی خداوند خیر فراوانی در آن قرار می دهد.

29) «يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً»(2)

خداوند می خواهد کار را بر شما آسان گیرد؛ زیرا انسان، ضعیف و کم طاقت آفریده شده است.

30) «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِيماً خَبِيراً»(3)

ص: 23

اگر از شقاق و جدایی میان زن و شوهر بیم دارید، داوری از خانوادۀ شوهر و داوری از خانوادۀ زن تعیین کنید. اگر آنها خود بخواهند به نوعی میان شان آشتی برقرار شود، خداوند میان آن دو به وسیلۀ داوران سازگاری ایجاد خواهد کرد؛ چرا که خداوند (به حال آنان) دانا و (به کارشان) آگاه است.

31) «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالًا فَخُوراً»(1)

و خداوند را بندگی کنید و چیزی را شریک او نسازید و به مادر و پدر و خویشاوند و یتیمان و بی نوایان و همسایۀ نزدیک و همسایۀ دور و همنشین و در راه مانده و برده و کنیزی که

ص: 24

مالک آنهایید احسان و نیکی کنید. به راستی خداوند کسی را که متکبّر و خیال بافِ فخرفروش است دوست نمی دارد.

32) «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً»(1)

آیا به کسانی که خود را پاک و رشدیافته می شمرند ننگریسته ای؟! (آنان حقّ ندارند زبان به مدح خویش بگشایند) بلکه خداوند است که هر که را بخواهد به پاکی می ستاید و (در ستایش آنان) به اندازۀ رشتۀ هستۀ خرمایی به آنان ستم نمی شود.

33) «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ سَميعاً بَصيراً»(2)

به راستی خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبان آنها ادا کنید؛ و چون

ص: 25

میان مردم داوری می کنید، به عدالت داوری کنید. آنچه خداوند شما را به آن پند می دهد نیکوست. به راستی خداوند شنوا و بیناست.

34) «مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصيبٌ مِنْها وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَ کانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ مُقيتاً»(1)

هر کس در کار خیری وساطت کند، از فرجام نیک آن بهره ای خواهد داشت؛ و هر کس در کار شرّی میانجی گری کند، از فرجام سوء آن نصیبی خواهد برد، و خداوند بر انجام هر کاری تواناست و آن را بر پا می دارد.

35) «وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ حَسيباً»(2)

و چون سلام و تحیّتی به شما نثار شود، با سلام و تحیّتی نیکوتر پاسخ دهید، یا حدّ اقلّ مانند همان را باز گردانید که به راستی خداوند، حساب گر هر چیزی است.

ص: 26

36) «إِنَّ الَّذينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصيراً (97) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطيعُونَ حيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبيلاً (98) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (99) وَ مَنْ يُهاجِرْ في سَبيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً»(1)

کسانی که با پشت سر افکندن معارف الهی و احکام دین بر خود ستم کرده اند هنگامی که فرشتگان جان شان را می گیرند به آنان می گویند: در چه حال بودید؟ چرا به دین الهی پای بند نبودید؟ می گویند: ما در این سرزمین

ص: 27

تحت سیطرۀ کفر و شرک ضعیف شمرده شده بودیم. فرشتگان می گویند: مگر زمین خداوند گسترده نبود که در آن هجرت کنید و به سرزمینی بروید که بتوانید دین خود را نگه دارید؟ از این رو آنان جایگاه شان دوزخ است و آن بد بازگشتگاهی است!

مگر آن مردان و زنان و کودکان ضعیف شمرده شده ای که نمی توانند برای رهایی خود چاره ای بیندیشند و راهی برای خروج از تحت سیطرۀ کافران نمی یابند. اینانند که امید است خداوند از آنها درگذرد؛ چرا که خداوند، بخشاینده و آمرزنده است.

هر کس برای رهایی از سیطرۀ کافران و مشرکان در راه خداوند هجرت کند، در زمین مکان_های بسیار و گشایش و فراخی خواهد یافت، و هرکس از خانۀ خود بیرون رود در حالی که به سوی خداوند و رسول او ره سپار می شود، سپس مرگ او را دریابد، پاداشش بر عهدۀ خداوند لازم شده است، و خداوند آمرزنده و مهربان است.

ص: 28

37) «فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِكُم ...»(1)

و هنگامی که نماز را به جای آوردید، خداوند را در حال ایستاده و نشسته و بر پهلوی خویش آرمیده، یاد کنید. ...

38) «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَ کانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطاً»(2)

آنان از مردم شرم می کنند و خیانت های خود را پنهان می دارند ولی از خداوند شرم نمی کنند و در حضور او مرتکب گناه می شوند! در صورتی که خداوند - هنگامی که آنان شبانه دربارۀ سخنی که او نمی پسندد می اندیشند و برای تحقّق آن چاره جویی می کنند - با ایشان است و خداوند به آنچه می کنند احاطه دارد.

39) «وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَريئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبيناً»(3)

ص: 29

و هر کس دچار لغزش گردد یا گناهی را مرتکب شود، سپس آن را به گردن بی گناهی بیفکند، کیفر تهمت و گناه آشکاری را به دوش کشیده است!

40) «لا خَيْرَ في كَثيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتيهِ أَجْراً عَظيماً»(1)

در بسیاری از رازگویی های آنان خیری نیست، مگر این که کسی در رازگویی خود به دادن صدقه یا انجام کاری نیک یا اصلاح میان مردم فرمان دهد. و هر کس برای دست یابی به خشنودی خداوند چنین کند، به زودی پاداشی بزرگ به او خواهیم داد.

41) «وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ

ص: 30

فيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قيلاً»(1)

و به زودی کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به بوستان هایی آکنده از درختان که در زیر آنها نهرها روان است در می آوریم. در آنجا برای همیشه ماندگارند. خداوند آن را وعده داده است؛ وعده ای راست و درست. و کیست که از خداوند راست گفتارتر باشد؟

42) «لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَ لا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَ لا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَ لا نَصيراً (123) وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ نَقيراً»(2)

حمایت خداوند و پیامبر نه بر اساس آرزوها و پندارهای شما مسلمانان است و نه بر اساس آرزوها و پندارهای اهل کتاب. هر کس بدی

ص: 31

کند، در دنیا و آخرت به سزای آن، کیفر خواهد دید. و جز خداوند، کارساز و یاوری برای خود نخواهد یافت.

و هر کس کارهایی شایسته انجام دهد و با ایمان باشد - مرد باشد یا زن - به بهشت در می آید و حتّی به اندازۀ چیزی که پرنده به منقار بر می گیرد، به آنان ستم نمی شود.

43) «مَنْ کانَ يُريدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ کانَ اللَّهُ سَميعاً بَصيراً»(1)

هر کس پاداش دنیا (نیک بختی) را می خواهد، باید به دین خداوند گرایش یابد؛ زیرا پاداش دنیا و آخرت (نیک بختی دو سرا) نزد خداوند است و خداوند شنوا و بیناست.

44) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما

ص: 32

فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبيراً»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! به عدالت رفتار کنید و در پاسداری از آن سخت بکوشید و برای خداوند گواهی دهید هر چند گواهی شما به زیان خودتان یا پدر و مادر و نزدیک ترین خویشاوندان تان باشد.

اگر آن کسی که در حقّ او شهادت می دهید توانگر یا تهی دست باشد، توانگری و تهی دستی او شما را از شهادت به حقّ باز ندارد که خداوند به رعایت حال آنان از شما سزاوارتر است. پس از هوی و هوس خویش پیروی نکنید که مبادا از حقّ منحرف شوید.

و اگر زبان خود را به گواهی ناحقّ بپیچانید یا از گواهی دادن روی بر تابید، بدانید که خداوند به آنچه می کنید آگاه است (و کیفرش در انتظار شماست!).

45) «ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کانَ اللَّهُ شاكِراً عَليماً»(2)

ص: 33

اگر خداوند را بر نعمت هایش سپاس بگزارید و به او ایمان بیاورید، او را با عذاب شما چه کار؟ خداوند سپاس گزارِ (شاکران، و به شایستگان سپاس) آگاه است.

46) «لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَ کانَ اللَّهُ سَميعاً عَليماً»(1)

خداوند دوست ندارد که آشکارا از کسی بدگویی شود، ولی کسی که به او ستم شده است، گناهی بر او نیست که آشکارا از ستم کننده به بدی یاد کند. و خداوند شنوای آگاه است.

47) «إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا قَديراً»(2)

اگر کار نیکی را آشکارا یا به طور پنهانی انجام دهید یا از بدی ای که به شما شده است در گذرید، (به اخلاق الهی آراسته گشته اید؛ زیرا)

ص: 34

خداوند بسیار در گذرنده است (با این که بر کیفر گناه کاران) کاملاً تواناست.

48) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ...»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! به تمام پیمان ها و قراردادهای خود وفا کنید ...

49) «... تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ ...»(2)

... یکدیگر را در نیکوکاری و خداپروایی یاری دهید و در گناه و تجاوز به یکدیگر کمک نکنید ...

50) «... ما يُريدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون»(3)

... خداوند نمی خواهد شما را در تنگنا قرار دهد بلکه می خواهد شما را پاک گرداند و (با آئینی که فرو فرستاده است) نعمتش را بر شما تمام گرداند، باشد که سپاس گزاری کنید.

ص: 35

51) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! برای خداوند به جدّ بر پا باشید و به عدل و داد گواهی دهید، و مبادا دشمنی شما با قومی وادارتان کند که به عدالت رفتار نکنید؛ به عدالت رفتار کنید که آن به تقوا و خداپروایی نزدیک تر است. و از خداوند پروا بدارید که خداوند به آنچه می کنید آگاه است.

52) «مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَني إِسْرائيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَميعاً وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَميعاً وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ

ص: 36

ثُمَّ إِنَّ كَثيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُون»(1)

بدین سبب (که آدمی با انگیزه های واهی چون حسد و دنیاخواهی به قتل دیگران بر انگیخته می شود) برای بنی اسرائیل (که در معرض این خطر بودند) بیان کردیم که هر کس فردی را بی آن که مرتکب قتل شده یا در زمین فسادی بر انگیخته باشد بکشد، مانند آن است که همۀ مردم را کشته است! و هر کس فردی را زنده بدارد (از مرگ نجاتش دهد) مانند آن است که همۀ مردم را زنده داشته است.

و به راستی پیامبران ما با دلایلی روشن به سوی شان آمدند و آنان را از آدم کشی و سایر فسادها بر حذر داشتند ولی پس از آن بسیاری از آنان در زمین از حدودی که تعیین شده بود تجاوز کردند!

53) «وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ

ص: 37

فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»(1)

و در تورات بر یهودیان مقرّر داشتیم که جان در برابر جان، و چشم در برابر چشم، و بینی در برابر بینی، و گوش در برابر گوش، و دندان در برابر دندان قصاص می شود، و جراحت ها نیز قصاص دارند. پس اگر کسی از حقّ قصاص در گذرد و آن را صدقه به شمار آورد باعث آمرزش گناهان او می شود، (و اگر از حقّ خود نگذرد و خواهان قصاص باشد، حاکم باید بر طبق مقرّرات الهی حکم کند) و هر کس بر طبق آنچه خداوند فرو فرستاده است حکم نکند، آنانند ستم کاران!

54) «... فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرات ...»(2)

... به سوی نیکی ها سبقت گیرید ...

ص: 38

55) «لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا يَصْنَعُونَ»(1)

چرا عالمان ربّانی و دانشمندان شان آنان را از سخنان گناه آلود و حرام خواری شان باز نمی دارند؟! واقعاً بد کاری می کنند!

56) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدينَ»(2)

ای کسانی که ایمان آورده اید! چیزهای پاکیزه را که خداوند آنها را برای شما حلال کرده است (بر خود و دیگران) حرام مکنید و (بدین وسیله) از حدود الهی تجاوز نکنید که خداوند تجاوزگران را دوست نمی دارد.

57) «إِنَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»(3)

ص: 39

شیطان چیزی جز این نمی خواهد که به وسیلۀ شراب و قمار میان شما دشمنی و نفرت بیفکند و شما را از یاد خداوند و از نماز باز دارد! اینک آیا از این کارها باز می ایستید؟

58) «قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبيثُ وَ الطَّيِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون»(1)

بگو: پلید و پاک برابر نیستند، هر چند فراوانی پلیدها تو را به اعجاب وا دارد! پس از خداوند پروا کنید ای خردمندان! (و بر آئین او که برخاسته از پاکی هاست پایدار باشید) باشد که نیک بخت گردید.

59) «قالَ اللَّهُ هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها

ص: 40

أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيم»(1)

خداوند (در روز قیامت به عیسی) می فرماید: (تو از راست گویانی و) امروز روزی است که راست گویان را راستی شان سود می بخشد؛ برای آنان بوستان هایی هست پر از درخت که از زیر آنها نهرها روان است و برای همیشه در آن ماندگارند. خداوند از آنان خشنود است و آنان نیز از خداوند خشنودند. این است سعادت بزرگ!

60) «قُلْ لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فيهِ الَّذينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُون»(2)

(به آنان که قیامت را باور ندارند) بگو: آنچه در آسمان ها و زمین هست از آنِ کیست؟

ص: 41

بگو: از آنِ خداوند است؛ همو که رحمت و مهربانی بر بندگان را بر خود واجب کرده است.

پس قطعاً شما مردم را در روز قیامت که هیچ تردیدی در آن نیست گرد می آورد.

کسانی که بر اثر عنادشان با حقّ، خود را باخته و زیان کار ساخته اند ایمان نمی آورند.

61) «قُلْ أَ غَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ يُطْعِمُ وَ لا يُطْعَمُ ...»(1)

بگو: آیا غیر خداوند را ولیّ نعمت خویش بگیرم؟! خدایی که پدیدآورندۀ آسمان ها و زمین است، و اوست که به بندگانش خوراک می دهد (و نیازهای شان را تأمین می کند) و به او طعام داده نمی شود (چون از همه چیز بی نیاز است). ...

62) «وَ لا تَطْرُدِ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُريدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ

ص: 42

شَيْ ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمين»(1)

و مبادا (به درخواست کفرپیشگان توانگر) مؤمنان تهی دستی را که هر صبح و عصر خدا را می خوانند و قرب او را می جویند از خود برانی! نه چیزی از حساب اعمال آنان بر عهدۀ توست و نه چیزی از حساب اعمال تو بر عهدۀ آنان است که بخواهی آنان را از خود برانی. اگر چنین کنی از ستم گران خواهی شد!

63) «قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرينَ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَ مِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ»(2)

بگو: چه کسی شما را از دشواری هایی که در تاریکی های خشکی و دریا برایتان پدید می آید رهایی می بخشد؟ آن گاه شما او را آشکارا و با فروتنی و نیز در نهان می خوانید که اگر ما را از

ص: 43

این مهلکه نجات بخشد قطعاً از سپاس گزاران او خواهیم شد.

بگو: خداست که شما را از آن سختی ها و از هر اندوه دیگری نجات می بخشد، آن گاه شما (پیمان خود را می شکنید و همچنان) برای او شریک می پندارید!

64) «وَ لا تَسُبُّوا الَّذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا يَعْمَلُون»(1)

و کسانی را که مشرکان به جای خدا می خوانند دشنام ندهید که آنان نیز خدا را از روی دشمنی که برخاسته ازنادانی است دشنام می دهند! بدین سان برای هر امّتی کردارشان را آراسته ایم؛ (پس به آن چه زیبا می دانند ناسزا مگوئید.) آن گاه بازگشت آنان به سوی مالکِ مدبّرشان خواهد بود و او آنان را از

ص: 44

حقیقت آنچه انجام می دادند با خبر خواهد ساخت.

65) «وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَ باطِنَهُ إِنَّ الَّذينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما کانُوا يَقْتَرِفُون»(1)

و گناهی را که بدی فرجام آن آشکار است و نیز گناهی را که ناخوشایندی عاقبتش نهان است وا نهید. قطعاً کسانی که مرتکب گناه می شوند، دیری نمی گذرد که به همان چیزی که مرتکب شده اند سزا داده می شوند.

66) «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيَّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون (151) وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْميزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ

ص: 45

وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبى وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (152) وَ أَنَّ هذا صِراطي مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون»(1)

بگو: بیایید، من آنچه را که مالکِ مدبّرتان بر شما حرام کرده است برای شما می خوانم و آن این که چیزی را شریک او قرار مدهید و به مادر و پدر خود احسان و نیکی کنید و فرزندان تان را بر اثر تنگ دستی مکشید؛ زیرا مائیم که به شما و آنان روزی می دهیم، و به کارهای زشت - چه آشکار آن و چه پنهانش - نزدیک نشوید، و انسانی را که خداوند کشتن او را حرام کرده است مکشید مگر به حقّ؛ این هاست که خداوند شما را به آن سفارش کرده است، باشد که دریابید و تعقّل کنید.

و از نزدیک شدن به مال یتیم - جز به روشی هر چه نیکوتر (که باعث حفظ اموال او شود) -

ص: 46

بپرهیزید تا به توانایی خود برسد ( بالغ شود و به رشد لازم برسد)، و پیمانه و ترازو را عادلانه و تمام وزن کنید (و بدانید که) ما هیچ کس را جز به اندازۀ وسعش تکلیف نمی کنیم.

و چون سخنی گوئید که سود و زیانی در پی دارد، عدالت را در آن رعایت کنید، هر چند کسی که دربارۀ او سخن می گوئید، خویشاوند باشد.

و به پیمان خداوند وفادار باشید. این هاست که خداوند شما را به آن سفارش کرده است، باشد که متذکّر شوید.

به راستی این ها (که بر شما خواندم) راه من است که راهی است راست و استوار (نه در آن اختلافی هست و نه پوینده اش را از مقصد باز می دارد)؛ پس آن را دنبال کنید و راه های دیگر را دنبال مکنید که شما را از راه خداوند پراکنده سازد. این هاست که خداوند شما را به آن سفارش کرده است، باشد که تقوا پیشه کنید.

ص: 47

67) «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»(1)

هر کس نیکی بیاورد، ده چندان آن پاداش خواهد داشت، و هر کس بدی بیاورد، جز به مانند آن، او را کیفر نمی دهند و بر آنان ستم نمی رود.

68) «يا بَني آدَمَ خُذُوا زينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفين»(2)

ای فرزندان آدم! هنگام حضور در هر مسجدی خود را بیارائید.

و بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید که به راستی خداوند اسراف کاران را دوست ندارد.

69) «... فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْميزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُم ...»(3)

ص: 48

... حقّ پیمانه و ترازو را به طور کامل ادا کنید و داشته های مردم را کم به حساب نیاورید ...

70) «الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي کانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون»(1)

مؤمنان کسانی اند که از این فرستاده - پیامبر درس ناخوانده که اهل کتاب او را نزد خود با همین نام و نشان در تورات و انجیل نوشته می یابند - پیروی می کنند. می یابند که آنان را به کار پسندیده فرمان می دهد و از کار ناپسند بازشان می دارد و پاکیزه ها را برای آنان حلال و پلیدها را بر آنان حرام می کند و بار گران شان را از دوش شان بر می دارد و بندها و

ص: 49

زنجیرهایی را که بر آنان تحمیل شده است از آنان فرو می گذارد.

پس کسانی که به او ایمان آورده اند و او را بزرگ داشته اند و یاری اش کرده اند و از قرآن - این کتاب روشن گری که از جانب خداوند نازل شده و قرین او و گواه راست گویی اوست - پیروی نموده اند، آنان نیک بخت خواهند بود.

71) «وَ الَّذينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحين»(1)

و کسانی که به کتاب آسمانی تمسّک می کنند و نماز را بر پا داشته اند (اصلاح گران جوامع بشری هستند و) قطعاً ما پاداش اصلاح گران را ضایع نخواهیم کرد.

72) «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلينَ وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَميعٌ عَليمٌ»(2)

ص: 50

اعتدال و میانه روی را پیشۀ خود کن و مردم را به انجام کار نیک فرمان ده و با نادانان مدارا کن و از خطاهای شان در گذر.

و اگر تحریکی از سوی شیطان نسبت به تو صورت گرفت، به خداوند پناه بر؛ که به راستی او شنوا و داناست.

73) «وَ اذْكُرْ رَبَّكَ في نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلينَ»(1)

و مالکِ مدبّرت را در درون خود از روی خشوع و بیم، و بدون آوای بلند در هر صبح و عصر یاد کن و از غافلان مباش.

74) ِ«... فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ»(2)

... از خداوند پروا کنید و میان خود، صلح و آشتی بر قرار سازید و از خداوند و رسولش فرمان برید اگر واقعاً ایمان دارید.

ص: 51

75) «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذينَ لا يَعْقِلُون»(1)

حقیقتاً بدترین جنبندگان در نزد خداوند کسانی اند که از شنیدن حقّ، کر و از گفتن حقّ، لال اند و تعقّل و اندیشه نمی کنند!

76) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»(2)

ای کسانی که ایمان آورده اید! خداوند را اجابت کنید و نیز پیامبر را آن گاه که شما را به آن چه که موجب حیات شماست فرا می خواند.

و بدانید که به راستی خداوند میان آدمی و قلب او حایل می شود (از انسان به خود انسان نزدیک تر است).

و بدانید که قطعاً همگان به سوی او روانه می شوید و در حضور او گرد می آئید.

ص: 52

77) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيم»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر از خداوند پروا کنید، برای شما نیرویی قرار می دهد که به وسیلۀ آن، حقّ را از باطل تشخیص دهید، و بدی های تان را از شما می زداید و گناهان تان را می آمرزد. و خداوند دارای فضل و احسانی بزرگ است!

78) «... ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِم ...»(2)

... و خداوند نعمتی را که بر قومی ارزانی داشته است به محنت و عذاب تبدیل نمی کند تا این که آنان خود، آن چه را در دل دارند دگرگون سازند (و با کفر و ناسپاسی خویش، قابلیّت نعمت را از خود سلب نمایند) ...

ص: 53

79) «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ»(1)

و اگر یکی از مشرکان محارب از تو امان خواست تا نزد تو آید و از محتوای دعوتت با خبر شود، او را امان ده تا نزد تو آید و کلام خداوند را بشنود و با آن آشنا شود، سپس او را به جای امنش برسان. این بدان سبب است که مشرکان ناآگاهند (و لازم است این فرصت به کسانی که در پی تحقیق اند داده شود).

80) «... فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقين»(2)

... تا هنگامی که آن مشرکانی که با آنها در کنار مسجد الحرام پیمان بسته اید به عهد خویش با شما پایدارند، شما نیز به عهد خود با آنان پایدار بمانید؛ (که پای بندی به پیمان،

ص: 54

نشانگر تقواپیشگی است و) به راستی خداوند تقواپیشگان را دوست می دارد.

81) «... وَ الَّذينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها في سَبيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَليم»(1)

... و کسانی را که طلا و نقره می اندوزند و آن را در راه خداوند خرج نمی کنند، به عذابی دردناک نوید ده!

82) «وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ ...»(2)

و برخی از منافقان کسانی اند که پیامبر را آزار می دهند و می گویند: او گوش است! ( به آن چه به وی می گویند گوش فرا می دهد!)

بگو: گوش فرا دادن او به سخن شما و این که شما را راست گو می داند برای شما بهتر است. آن چه را خداوند می گوید باور می کند و آن چه را مؤمنان می گویند، به سود آنان می پذیرد و آنان را در سخنان شان دروغ گو نمی شمرد و

ص: 55

برای کسانی از شما مسلمانان که حقیقتاً ایمان آورده اند مایۀ رحمت است. ...

83) «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ يُطيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيم»(1)

همۀ مردان و زنان با ایمان بر یکدیگر ولایت دارند؛ از این رو یکدیگر را به کار شایسته فرمان می دهند و از کار ناپسند نهی می کنند و نماز را بر پا می دارند و زکات می پردازند و از خداوند و پیامبرش اطاعت می کنند.

اینانند که به زودی خداوند رحمت خود را شامل حال شان می کند (و هیچ کس نمی تواند مانع آن شود؛) چرا که خداوند مقتدری شکست ناپذیر و کارهایش همه از روی حکمت است.

ص: 56

83) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقينَ»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از خداوند پروا کنید و با اهل صداقت و راستی باشید.

84) «لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَؤُفٌ رَحيم»(2)

به خدا سوگند، پیامبری از جنس خودتان به رسالت به سوی شما آمده است که تباهی و زیان شما بر او دشوار است و سخت به شما علاقه دارد و با مؤمنان، رؤوف و مهربان است.

85) «وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَ إِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ»(3)

و اگر خداوند به تو گزندی برساند، هیچ کس جز او آن را بر طرف نخواهد کرد؛ و اگر برای تو خیری بخواهد، هیچ کس نمی تواند فضل و

ص: 57

احسان او را باز دارد. آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می رساند، و اوست که گناهان بندگانش را می بخشاید و بر آنان رحمت می آورد.

86) «وَ يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالاً إِنْ أَجرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ»(1)

(نوح گفت:) ای قوم من! من برای ابلاغ رسالت خود هیچ مالی از شما نمی خواهم؛ مزد من فقط بر عهدۀ خداوند است. (پس تصوّر نکنید که من مدّعی رسالت شده ام تا مال و ثروتی به چنگ آورم.)

و من هرگز کسانی را که ایمان آورده اند از خود طرد نمی کنم (هر چند شما آنان را فرومایه پندارید)؛ قطعاً آنان مالکِ مدبّرشان را ملاقات خواهند کرد (و حساب کارهای شان با اوست. روز حساب حقیقتی است تردید ناپذیر)

ص: 58

ولی من شما را مردمی می بینم که از آن بی خبرید!

87) «وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَريبٌ مُجيبٌ»(1)

و به سوی قوم ثمود، برادرشان صالح را به رسالت فرستادیم. گفت: ای قوم من! خداوند را بندگی کنید؛ چرا که برای شما معبودی شایستۀ بندگی جز او نیست. اوست که شما را از زمین پدید آورده و در آن رشدتان داده است و از شما خواسته که در آن عمران و آبادانی کنید.

پس آمرزش گناهان تان را از او بخواهید، سپس (با انجام کارهای شایسته) به سوی او باز گردید، که به راستی مالکِ مدبّر من، نزدیک است و دعاها را اجابت می کند.

ص: 59

88) «قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ رَزَقَني مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ ما أُريدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُريدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفيقي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنيب»(1)

شعیب گفت: ای قوم من! به من خبر دهید اگر بر معجزه ای که از جانب مالکِ مدبّر من است و رسالتم را تأیید می کند اتّکاء داشته باشم و او از جانب خود به من رزقی نیکو (وحی و معارف و احکام دین) که شما را به وسیلۀ آن راه نمایم، عطا کرده باشد، آیا می پندارید کاری نابخردانه می کنم که شما را به خداوند و بندگی او فرا می خوانم و از داد و ستدهای نادرست باز می دارم؟

من نمی خواهم با شما مخالفت کنم و خود به آن چه شما را از آن باز می دارم، روی آورم. من جز اصلاح امور مردم - تا آن جا که در توان دارم - چیزی نمی خواهم و توفیق من جز به

ص: 60

مدد خداوند نیست. فقط بر او توکّل کرده ام و (برای انجام کارها) فقط به سوی او باز می گردم (و از او یاری می طلبم).

89) ِ«... إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئات ...»(1)

... به راستی کارهای نیک، گناهان و بدی ها را از بین می برد. ...

90) «وَ ما کانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَ أَهْلُها مُصْلِحُون»(2)

و مالکِ مدبّر تو بر آن نبوده است که شهرهایی را که مردم آن اهل صلاحند به ستم هلاک کند (زیرا او هرگز به بندگانش ستم روا نمی دارد).

91) «إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُم ...»(3)

... مگر کسانی که مالکِ مدبّرت بر آنان رحمت آورَد (و به راه راست هدایت شان کند) که خداوند آنان را برای همین آفریده است. ...

ص: 61

92) «قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذي لُمْتُنَّني فيهِ وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرينَ (32) قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَني إِلَيْهِ وَ إِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَ أَكُنْ مِنَ الْجاهِلينَ (33) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليم»(1)

همسر عزیز مصر گفت: این همان جوانی است که مرا در (عشق) او سرزنش کردید، (و اینک در حضور شما اعتراف می کنم که) من از او خواستم که خودش را در اختیار من نهد و به وصال من درآید، ولی او سخت امتناع ورزید.

و سوگند یاد می کنم که اگر آنچه را به او فرمان می دهم انجام ندهد، قطعاً زندانی خواهد شد و قطعاً از زمرۀ حقیران خواهد گشت!

ص: 62

یوسف گفت: ای مالکِ مدبّر من! زندان برای من از چیزی که آن زنان مرا به آن فرا می خوانند محبوب تر است. و اگر نیرنگ شان را از من نگردانی به آنان گرایش می یابم و از نادانان خواهم شد!

پس مالکِ مدبّرش دعای او را اجابت کرد و نیرنگ همسر عزیز و سایر زنان را از او بگردانید. آری، به راستی او شنوندۀ سخن بندگان خویش است و به حال شان داناست.

93) «... فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمين»(1)

... خداوند بهترین نگهبان و مهربان ترین مهربانان است.

94) «... وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ»(2)

... و از رحمت خداوند و آسایشی که پس از سختی ها عطا می کند ناامید نشوید؛ زیرا حقیقت این است که جز کسانی که باور ندارند

ص: 63

خداوند بر زدودن رنج ها تواناست، کسی از رحمت خداوند مأیوس نمی شود.

95) «... إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ»(1)

... قطعاً خداوند نعمتی را که به مردمی داده است، به بلا و محنت تبدیل نمی کند تا این که آنان خود، خویشتن را دگرگون سازند و به کفر و ناسپاسی روی بیاورند.

و هنگامی که خداوند محنت و بلایی را برای مردمی بخواهد، بازگشتی برای آن نیست و جز خداوند، هیچ سرپرستی در برابر آن محنت و بلا نخواهند داشت.

96) «أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (19) الَّذينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْميثاقَ (20) وَ الَّذينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ

ص: 64

يُوصَلَ وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (21) وَ الَّذينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (22) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (23) سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّار»(1)

آیا کسی که بیناست و می داند آنچه از جانب مالکِ مدبّرت بر تو نازل شده حقّ است، مانند کسی است که کور است و درنمی یابد؟! (آنان برابر نیستند؛ زیرا حقّ بینان خردمندند و) تنها خردمندان متذکّر می شوند.

همانان که به عهدشان با خداوند وفا می کنند (به توحید و لوازم آن پای بندند) و آن پیمان را نمی شکنند.

و کسانی که به آنچه خداوند به پیوستنش فرمان داده است می پیوندند و از کیفر مالکِ

ص: 65

مدبّرشان می ترسند و از سختی حساب اعمال شان بیم دارند.

و آنان که برای طلب خشنودی مالکِ مدبّرشان، (بر پرهیز از گناهان و منهیّات، انجام طاعات، و مصائب و دشواری ها) صبر کرده اند و نماز را برپا داشته اند و از آنچه روزی شان کرده ایم در نهان و آشکار انفاق کرده اند و بدی را با نیکی دفع می کنند. اینانند که فرجام نیکوی این سرا را خواهند داشت.

همان بوستان های دائمی بهشت که خردمندان همراه با شایستگان از آباء (پدران و مادران) و همسران و فرزندان شان وارد آن می شوند و فرشتگان از هر دری بر آنان درمی آیند.

و به آنان می گویند: سلام بر شما به پاداش این که صبر کردید. فرجام این سرا (برای کسانی که بر کردار شایسته پایدار بوده اند) فرجامی نیکوست.

97) «... أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب»(1)

ص: 66

... بدانید که تنها با یاد خداوند، دل ها آرامش می یابد.

98) «وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابي لَشَديدٌ (7) وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَميعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَميد»(1)

و یاد کن زمانی را که مالکِ مدبّرتان اعلام کرد که اگر سپاس گزاری کنید، قطعاً بر (سعۀ وجودی و ظرفیّتِ) شما می افزایم (تا از فیض بیشتری برخوردار شوید). و اگر ناسپاسی کنید (و به کفر و گناه روی آورید) بی تردید عذاب من سخت است!

و موسی به قومش گفت: اگر شما و کسانی که در زمین اند، جمیعاً ناسپاسی کنید و کافر شوید، (به خداوند زیانی نمی رسد؛ زیرا) به راستی خداوند بی نیاز و ستوده است.

99) «وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما

ص: 67

کانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لي فَلا تَلُومُوني وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمينَ لَهُمْ عَذابٌ أَليم»(1)

و چون کار به انجام رسد، شیطان (ابلیس) (به کافران و گنهکاران) می گوید: خدا به شما وعده داد، وعده ای راست و درست، و به آن وفا کرد، و من هم به شما وعده دادم و خلف وعده کردم. و من بر شما هیچ تسلّطی نداشتم، (نه بر خودتان چیره بودم و نه بر خردهای تان؛) فقط شما را (به کفر و نافرمانی خدا) فرا خواندم و شما دعوتم را پذیرفتید؛ پس مرا سرزنش نکنید و خود را سرزنش کنید (که به اختیار خود از من پیروی کردید؛) نه من فریادرس شما هستم و نه شما فریادرس من.

ص: 68

حقیقتاً من منکر آن بودم که مرا پیش از این، در حیات دنیا شریک خدا گیرید؛ به یقین ستمکاران عذابی دردناک دارند!

100) «... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ...»(1)

... و اگر نعمت های خداوند را شماره کنید، نمی توانید آنها را به شماره درآورید. ...

101) «نَبِّئْ عِبادي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحيمُ (49) وَ أَنَّ عَذابي هُوَ الْعَذابُ الْأَليمُ»(2)

به بندگانم خبر ده که به راستی منم بسیار آمرزنده و مهربان.

و (خبر ده که) به راستی عذاب من عذاب دردناک است!

102) «قالَ وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّون»(3)

ابراهیم گفت: چه کسی جز گم راهان از رحمت مالکِ مدبّرش نومید می شود؟

ص: 69

103) «وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَميلَ»(1)

و ما آسمان ها و زمین و آنچه را که میان آن دو هست، جز به حقّ نیافریده ایم، و قیامت قطعاً آمدنی است؛ پس (ای پیامبر!) کفر و تمسخر کافران را نادیده انگار و به نیکی چشم پوشی کن.

104) «لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنين»(2)

به مال و ثروتی که گروه هایی از کافران را از آن بهره مند ساخته ایم چشم مدوز، و بر کفر ورزیدن آنان اندوه مخور، و بال و پر خود را برای مؤمنان فرو گستر (و آنان را پیرامون خود

ص: 70

گرد آور و با آنان معاشرت داشته باش و با مهربانی و بردباری به تربیت آنان همّت گمار).

105) «أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحيم»(1)

یا ایمنند از این که خداوند آنان را دچار عذابی کند که از آن بترسند و به توبه روی آورند؟ به یقین، مالکِ مدبّر شما رؤوف و مهربان است.

106) «وَ ما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (53) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَريقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُون»(2)

هر نعمتی که دارید از جانب خداوند است. آنگاه چون گزندی به شما رسد، فقط به او روی می آورید و به درگاه او تضرّع می کنید.

و چون آن گزند را از شما برطرف کند، گروهی از شما - بی آن که انتظار رود - برای مالکِ مدبّرشان شریکانی می پندارند!

ص: 71

107) «وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقيكُمْ مِمَّا في بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبين»(1)

و در دام ها نیز قطعاً برای شما عبرت (و سبب دانشی بر قدرت خداوند) هست؛ از آنچه در شکم آنهاست، از میان خوراک هضم شده و خون (جایگاهی مجاور این دو) شیری خالص که برای نوشندگان گواراست در اختیار شما می گذاریم تا بیاشامید.

108) «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ»(2)

به راستی خداوند به شما فرمان می دهد تا با مردم به عدل و داد رفتار کنید و به آنان احسان و نیکی کنید و حقّ خویشاوند را ادا

ص: 72

کنید، و شما را از کار زشت و ناپسند و از ظلم و سرکشی نهی می کند.

خداوند به شما پند می دهد، باشد که دریابید نیک بختی شما در به کار بستن این اندرزهاست.

109) «ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِيَنَّ الَّذينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (96) مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياۀً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا يَعْمَلُونَ»(1)

آنچه از دنیا در اختیار شماست از بین می رود، ولی پاداش هایی که نزد خداوند هست، ماندگار است. و ما قطعاً پاداش کسانی را که در وفاداری به پیمان خداوند شکیبا بوده اند، بر پایۀ بهترین کارهایی که انجام داده اند عطا می کنیم.

هر کس - از مرد یا زن - کاری شایسته کند و با ایمان باشد، قطعاً او را به حیاتی پاک و دل پسند زنده خواهیم داشت و به چنین کسانی

ص: 73

بر پایۀ بهترین کاری که انجام می دادند پاداش خواهیم داد.

110) «إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (99) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُون»(1)

قطعاً شیطان بر کسانی که ایمان آورده اند و بر مالکِ مدبّرشان توکّل می کنند، هیچ تسلّطی نخواهد داشت.

تسلّط او فقط بر کسانی است که او را سرپرست خود می گیرند، و بر کسانی است که با پیروی نمودن از او، وی را شریک خداوند قرار می دهند.

111) «اُدْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدينَ»(2)

ص: 74

مردم را با برهان و حکمت و اندرز نیکو به راه مالکِ مدبّرت فرا خوان و در این رهگذر با بهترین شیوه با آنان مجادله کن. قطعاً مالکِ مدبّر تو به کسی که از راه او گم گشته داناتر است، و او به هدایت یافتگان نیز آگاه تر است.

112) «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرين»(1)

و اگر می خواهید افراد را به سزای عقوبتی که به شما رسانده اند مجازات کنید، مانند همان عقوبت که به شما رسیده است آنان را عقوبت کنید نه بیشتر از آن. و اگر شکیبایی کنید و از عقوبت آنان در گذرید، قطعاً چشم پوشی برای صبرپیشگان بهتر از انتقام است.

113) «وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ في ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (127) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذينَ اتَّقَوْا وَ الَّذينَ هُمْ مُحْسِنُون»(2)

(ای پیامبر!) شکیبایی کن، و شکیبایی تو جز به توفیق خداوند نیست. و بر کفر ورزیدن

ص: 75

کافران اندوه مخور و از نیرنگ هایی که می کنند دل تنگ مباش.

زیرا به راستی خداوند با کسانی است که تقوا پیشه کرده اند و با کسانی است که نیکوکارند.

114) «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها ...»(1)

اگر نیکی کنید، به خود نیکی کرده اید و اگر بدی کنید، به خود بدی کرده اید. ...

115) «وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولا»(2)

و انسان همان گونه که خیر و نیکی را می طلبد و برای آن تلاش می کند، شرّ و بدی را نیز می طلبد؛ چرا که او شتاب زده است (و بی آن که بیندیشد و خیر و شرّ خویش را بشناسد، شتابان در پی خواسته های نفسانی خود می رود)!

ص: 76

116) «وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (13) اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً»(1)

و کارهای نیک و بد هر انسانی را که تعیین کنندۀ سرنوشت اوست برای همیشه به گردن وی آویخته ایم و روز قیامت برای او کارنامه ای بیرون می آوریم که آن را به صورت گشوده دیدار می کند.

به او می گویند: کارنامه ات را بخوان؛ همین بس که امروز خود حساب رس کارهای خویش باشی.

117) «مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَ ما كُنَّا مُعَذِّبينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا»(2)

هر که هدایت یافت، تنها به سود خود هدایت یافته و هر که گم راه شد، تنها به زیان خود

ص: 77

گم راه شده است، و هیچ گنهکاری بار گناه دیگری را بر دوش نمی گیرد، و ما هیچ امّتی را پیش از آن که پیامبری به سوی شان بفرستیم، عذاب نکرده ایم.

118) «وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفيها فَفَسَقُوا فيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْميراً»(1)

و چون زمان آن فرا رسد که دیاری را نابود کنیم، بر نعمت توانگران و مرفّهان آن می افزائیم و آنان با سرمستی بندگی خدا را رها می کنند و در آن دیار به فسق و فجور می پردازند؛ در نتیجه آن سخن (وعدۀ عذاب) دربارۀ آنان تحقّق می یابد و آن جا را به کلّی نابود می کنیم.

119) «كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً»(2)

ص: 78

هر دو گروه - هم دنیاطلبان و هم آخرت طلبان - را از عطای مالکِ مدبّرت مدد می رسانیم، و برای عطای مالکِ مدبّرت حدّ و مرزی نیست و از کسی باز داشته نمی شود (و هر کس به قدر استحقاق خود آن را دریافت می کند).

120) «وَ قَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَريماً (23) وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّياني صَغيراً»(1)

و مالکِ مدبّر تو حکم کرده است که جز او را بندگی نکنید و به مادر و پدر خود احسان و نیکی کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو، در نزد تو به کهن سالی رسیدند، به آنان کلمه ای ناخوشایند مگوی، و با آنان پرخاشگری مکن، و با ادب و احترام با آنان سخن بگوی.

ص: 79

و از سر مهربانی بال فروتنی را برای آن دو بگستر و بگو: ای مالکِ مدبّر من! بر آنان رحمت آور، چنان که مرا در کودکی پروردند.

121) «إِنَّ الْمُبَذِّرينَ کانُوا إِخْوانَ الشَّياطينِ وَ کانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً»(1)

قطعاً ریخت و پاش کنندگانِ اسراف کار، برادران (همدم و همگام) شیاطین اند! و شیطان (ابلیس - نخستین شیطان -) نسبت به نعمت های مالکِ مدبّرش ناسپاس است.

122) «وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً»(2)

و دست خویش بر گردن مبند و بخل مکن، و بسیار هم آن را مگشای که هر چه داری ببخشی و در نتیجه نکوهیده و برهنه بر جای بنشینی!

ص: 80

123) «وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً»(1)

و به مال یتیم - جز به بهترین وجهی که برای او سودآورتر است - نزدیک نشوید تا به توانایی خود برسد.

و به پیمان ها وفا کنید؛ که قطعاً پیمان ها مورد سؤال قرار خواهند گرفت.

124) «وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْويلاً»(2)

و چون پیمانه می کنید، پیمانه را پر سازید و اجناس را با ترازوی درست وزن کنید که این بهتر است و فرجامی نیکوتر دارد.

125) «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً»(3)

ص: 81

آنچه را که علم و یقین نداری دنبال مکن؛ زیرا قطعاً گوش و چشم و دل، مورد سؤال قرار می گیرند (که آیا آنچه را دریافته بودند و به آن ترتیب اثر داده بودند، از روی علم و یقین بود یا شکّ و تردید).

126) «وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً»(1)

و در زمین از روی سرمستی و خودبینی (و سنگینی متکبّرانه) گام بر مدار؛ که قطعاً تو هرگز نمی توانی (با سنگینی ات) زمین را بشکافی! و در بلندی و بزرگی هرگز به بلندای کوه ها نخواهی رسید!

127) «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَليماً غَفُوراً»(2)

ص: 82

آسمان های هفت گانه و زمین و هر که در آنهاست، خداوند را تسبیح نموده، از هر عیب و نقصی منزّه می شمارند. و هیچ چیزی نیست مگر این که خداوند را همراه با حمد و ستایش او تسبیح نموده، منزّه می شمارد، ولی شما تسبیح و تنزیه آنها را در نمی یابید.

به راستی خداوند بردبار و آمرزنده است.

128) «وَ قُلْ لِعِبادي يَقُولُوا الَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبيناً»(1)

و به بندگان من بگو آنچه را که نیکوتر و زیباتر است بگویند؛ چرا که به یقین شیطان، پیوسته در میان آنها فتنه انگیزی می کند! زیرا قطعاً او برای انسان دشمنی آشکار است!

129) «إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكيلاً»(2)

ص: 83

بی تردید تو را (ای شیطان!) بر بندگان من هیچ تسلّطی نیست، و مالکِ مدبّرت برای کارسازی امور آنان کافی است.

130) «وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْني مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْني مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصيراً»(1)

و بگو: ای مالکِ مدبّر من! مرا در هر کاری وارد می کنی با راستی و درستی وارد کن و از هر کاری بیرون می آوری با راستی و درستی بیرون بیاور، و برای من از جانب خود تسلّطی یاری بخش مقرّر دار تا بدین وسیله از عهدۀ انجام وظائف خود بر آیم.

131) «... إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً»(2)

... قطعاً باطل، نابود شدنی است.

ص: 84

132) «الْمالُ وَ الْبَنُونَ زينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلاً»(1)

مال و پسران، زیور زندگی دنیا و زودگذرند، ولی کارهای شایسته (که ماندگار است) نزد مالکِ مدبّرت پاداشی بهتر دارد و (برای دست یابی به رحمت او) امیدبخش تر است.

133) «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا»

به راستی کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، به زودی خدای رحمان برای آنان در دل ها محبّتی قرار می دهد.

134) «وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى»(2)

و اگر سخن را آشکارا بگویی، خداوند از آن آگاه است؛ زیرا به یقین او نهان تو را و نهان تر

ص: 85

از نهانت را (که حتّی خود نیز از آن بی خبری) می داند.

135) «اِذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (43) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى»(1)

(ای موسی و هارون!) به سوی فرعون بروید که بی تردید او طغیان و سرکشی کرده است!

و با او به نرمی سخن بگوئید؛ شاید بر اثر یادآوری شما، حقیقت را دریابد و ایمان بیاورد، یا خشیت نماید (و در آستانۀ ایمان قرار گیرد).

136) «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْري فَإِنَّ لَهُ مَعيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (124) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَني أَعْمى وَ قَدْ كُنْتُ بَصيراً (125) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسيتَها وَ كَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (126) وَ كَذلِكَ نَجْزي مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقى»(2)

ص: 86

و هر کس از یاد من روی برتابد، قطعاً زندگی تنگ و دشواری خواهد داشت و روز قیامت، او را کور محشور می کنیم (تا به بهشت راه نیابد).

می گوید: ای مالکِ مدبّر من! چرا مرا کور محشور کردی با آن که در دنیا بینا بودم؟!

خداوند می گوید: ما امروز تو را کور محشور کردیم همان گونه که آیات ما در دنیا به تو رسید و تو آنها را نادیده انگاشتی، و همان گونه که در دنیا به وسیلۀ آیات ما هدایت نیافتی امروز فراموش می شوی و به راه نجات ره نمون نمی شوی.

بدین سان کسی را که از مرز بندگی تجاوز کرده و به نشانه های مالکِ مدبّرش ایمان نیاورده است سزا می دهیم، و قطعاً عذاب آخرت، سخت تر و پایدارتر از عذاب دنیاست!

137) «وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقى»(1)

ص: 87

هرگز به سوی آنچه گروه هایی از کافران را به وسیلۀ آن از شکوفۀ زندگی دنیا بهره مند ساخته ایم - تا آنان را بیازمائیم - چشم مدوز. و روزی مالکِ مدبّرت (که در آخرت به تو ارزانی می دارد) بهتر و پاینده تر است.

138) «وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبين»(1)

ما آسمان و زمین و آنچه را که میان آن دو هست، از روی بازی و سرگرمی نیافریده ایم. (پس مردم گمان نکنند که به سوی ما باز نمی گردند و پاداش و کیفری در کار نیست.)

139) «وَ نَضَعُ الْمَوازينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ إِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَ كَفى بِنا حاسِبين»(2)

و روز قیامت ترازوهای عدالت را (برای سنجش اعتقادات و اخلاق و اعمال مردمان) در میان می نهیم و به هیچ کس اندک ستمی نخواهد

ص: 88

شد. و اگر آنچه که سنجیده می شود، هم وزن دانۀ خردلی باشد، آن را به حساب می آوریم. و همین بس که ما حساب رس باشیم.

140) «... إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ»(1)

... قطعاً خداوند هیچ خیانت کار ناسپاسی را دوست نمی دارد.

141) «... وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزيز»(2)

... و اگر خداوند با حکم جهاد، برخی از مردم را به وسیلۀ برخی دیگر دفع نمی کرد، صومعه های راهبان و کلیساهای مسیحیان و معابد یهودیان و مساجد مسلمانان که در آنها نام خداوند بسیار برده می شود، ویران گشته بود! (و اساس دین، نابود شده بود!) و قطعاً خداوند کسانی را که (دینِ) او را یاری می دهند، یاری

ص: 89

خواهد کرد؛ چرا که به راستی خداوند نیرومند و شکست ناپذیر است.

142) «يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوب»(1)

ای مردم! مَثَلی زده شده است، بدان گوش فرا دهید: کسانی که شما آنها را به جای خداوند می خوانید، هرگز نمی توانند مگسی بیافرینند، هر چند برای آفریدن آن هم دست شوند؛ و اگر مگس چیزی از آنها برباید نمی توانند آن را باز پس گیرند.

هم خدایانی که در پی آن مگس برآیند ناتوانند و هم مگسی که در پی آنند ناتوان است.

ص: 90

143) «... وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصيرُ»(1)

... به خداوند تمسّک جوئید که او سرپرست شماست؛ و چه خوب سرپرست و چه خوب یاوری است!

144) «وَ الَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُون»(2)

مؤمنان سعادت مند کسانی اند که از امور لغو و بیهوده روی گردان اند.

145) «وَ الَّذينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ»(3)

مؤمنان سعادت مند کسانی اند که امانت های یکدیگر را پاس می دارند و به پیمان خود وفادارند.

146) «اِدْفَعْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَة ...»(4)

بدی دیگران را با زیباترین خصلت ها دفع کن. ...

ص: 91

147) «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ»(1)

آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و شما به سوی ما باز گردانده نمی شوید؟

148) «وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمينَ»(2)

و بگو: ای مالکِ مدبّر من! ببخشای و رحمت آور؛ که تو بهترین رحمت آورندگانی.

149) «إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظيم»(3)

آری، هنگامی شما وارد آن تهمت و بهتان گشتید که بی هیچ اندیشه ای در درستی یا نادرستی آن، زبان به زبان آن را می گرفتید و چیزی را می گفتید که از آن هیچ گونه آگاهی

ص: 92

نداشتید و گفت و شنود آن را سهل و آسان می پنداشتید در حالی که نزد خداوند، امری عظیم و بزرگ بود!

150) «إِنَّ الَّذينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَة ...»(1)

قطعاً کسانی که دوست دارند کار زشت در میان مؤمنان شایع شود، برای آنان در دنیا و آخرت عذابی دردناک خواهد بود! ...

151) «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحيمٌ (20) يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ»(2)

ص: 93

و اگر فضل و رحمت خداوند شامل حال شما نبود و این که خداوند رؤوف و مهربان است، قطعاً به سزای آنچه کردید، شما را کیفر می داد.

ای کسانی که ایمان آورده اید! از پی گام های شیطان نروید، که هر کس از پی گام های شیطان برود، (به کارهای زشت و ناروا گرایش می یابد؛ زیرا) قطعاً شیطان به کار زشت و ناپسند فرمان می دهد.

و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود، هرگز احدی از شما پیراسته و پاک نمی شد، ولی خداوند هر که را بخواهد (او را شایستۀ پاکی بداند) پاک می سازد، و خداوند شنوا و داناست.

152) «وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَ الْمَساکينَ وَ الْمُهاجِرينَ في سَبيلِ اللَّهِ وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ»(1)

ص: 94

و از میان شما، آنان که ثروتی بیش از مخارج خویش دارند و از گشایش روزی برخوردارند، نباید از انفاق به خویشاوندان و مستمندان و هجرت کنندگانِ در راه خداوند کوتاهی کنند؛ هر چند آنان دچار خطاها و لغرش هایی شده باشند.

توانگران باید خطای آنان را ببخشایند و از لغرش شان چشم پوشی کنند. آیا دوست ندارید که خداوند گناهان تان را بیامرزد؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است.

153) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون (27) فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَ إِنْ قيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ »(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! به خانه هایی که خانه های شما نیست وارد نشوید تا به

ص: 95

ساکنانش آشنایی دهید و ورود خود را بر آنان اعلام نمائید و بر اهل آن سلام کنید. این برای شما بهتر است؛ باشد که (در اثر پای بندی به این شیوۀ پسندیده همواره وظائف اجتماعی خود را) به خاطر داشته باشید.

پس اگر کسی را در آن خانه ها نیافتید، وارد آنها نشوید تا به شما اجازۀ ورود داده شود، و اگر اجازه نیافتید و به شما گفته شد: «باز گردید.» باز گردید؛ که این برای شما پاک تر و بالنده تر است و خداوند به آنچه می کنید داناست.

154) «وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ (32) وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه ...»(1)

(ای مؤمنان!) به مردان و زنان بی همسری که از (هم کیشان) شما هستند و به آن بندگان و

ص: 96

کنیزان تان که شایستگی ازدواج را دارند، همسر دهید. اگر تهی دست اند، خداوند آنان را از فضل و احسان خود توانگر خواهد ساخت، که خداوند دارای بخششی گسترده است و (به حال کسی که صلاح او در گشایش است) داناست.

و باید کسانی که امکان ازدواج نمی یابند، پاک دامنی پیشه کنند تا خداوند آنان را از فضل و احسان خود توانگر کند. ...

155) «... فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»(1)

... پس هنگامی که به خانه هایی در آمدید، به یکدیگر سلام کنید که سلام، درودی است مبارک و خوشایند که از جانب خداوند مقرّر شده است. خداوند احکام دین خود را که از نشانه های اوست، این گونه برای شما به روشنی بیان می کند، باشد که تعقّل و اندیشه نمائید.

ص: 97

156) «... وَ جَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَ تَصْبِرُونَ وَ کانَ رَبُّكَ بَصيراً»(1)

... ما برخی از شما آدمیان را وسیلۀ آزمون برخی دیگر قرار دادیم (تا بنگریم) آیا صبر می کنید (در پوئیدن راه خداوند). و مالکِ مدبّر تو بصیر و بیناست.

157) «أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواه ...»(2)

آیا دیدی آن کسی را که معبود خود را هوای نفس خویش قرار داده است؟! ...

158) «أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبيلاً»(3)

آیا می پنداری که بیشتر آنان که پیرو هوای نفس اند، گوش شنوا دارند و یا تعقّل می کنند؟!

آنان جز مانند دام ها نیستند (که از سخن جز آوایی نمی شنوند و از اندیشه بهره ای ندارند)

ص: 98

بلکه (چون از درک و فهم خود بهره نبرده اند) از دام ها نیز گم راه ترند!

159) «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً»(1)

بندگان واقعی خداوند رحمان کسانی اند که روی زمین با خشوع گام بر می دارند (در معاشرت با مردم فروتنی می کنند و در برابر خداوند خاضع اند) و هنگامی که نادانان با سخنی جاهلانه آنان را خطاب می کنند، در پاسخ، سخنی مسالمت آمیز بر زبان می آورند.

160) «وَ الَّذينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ کانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (67) وَ الَّذينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (68) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ يَخْلُدْ فيهِ مُهاناً (69) إِلاَّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ

ص: 99

عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً (70) وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (71) وَ الَّذينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (72) وَ الَّذينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً (73) وَ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقينَ إِماماً»(1)

(بندگان واقعی خداوند رحمان ...) و کسانی اند که چون مالی را هزینه کنند (چه برای خود و چه برای دیگران) نه اسراف می کنند و نه تنگ می گیرند، بلکه هزینه کردن آنان در حدّ اعتدال و میانه روی است.

و کسانی اند که با وجود خداوند، معبود دیگری نمی خوانند و انسان را که خداوند کشتن او را حرام کرده است نمی کشند مگر این که قتل او به حقّ باشد. و زنا نمی کنند، و هر کس این

ص: 100

کارها را انجام دهد، با وزر و وبال گناهانش رو به رو خواهد شد.

عذابش در روز قیامت مضاعف می شود و برای همیشه با خفّت و خواری در آن عذاب می ماند.

مگر کسانی که از شرک توبه کنند و به یکتایی خداوند ایمان بیاورند و کار شایسته کنند، که اینان را خداوند، بدی های برخاسته از گناهان شان را از دل و جان شان می زداید و آنها را به آثاری نیکو تبدیل می کند؛ چرا که خداوند آمرزنده و مهربان است.

هر کس از گناهانش توبه کند و کار شایسته انجام دهد، قطعاً او چنان که بایسته است به سوی خداوند باز آمده (و در خور این است که خداوند، بدی های او را به نیکی ها مبدّل سازد).

و (بندگان واقعی خداوند رحمان) کسانی اند که در مجلس لهو و آوازه خوانی حاضر نمی شوند، و چون بر مردمی که به گناه و کار بیهوده مشغولند بگذرند، از آنان روی می گردانند و می گذرند و خود را گرامی تر از آن می دانند که در محفل شان حضور یابند و با آنان هم نشین شوند.

ص: 101

و کسانی اند که چون آیات مالکِ مدبّرشان به آنان یادآوری شود، چشم و گوش بسته با آنها رو به رو نمی شوند، بلکه در آنها می اندیشند و آنها را از روی بصیرت باور می کنند.

و کسانی اند که می گویند: ای مالکِ مدبّر ما! از همسران و فرزندان مان مایۀ خنکای چشم (اشک شوق) و خرسندی به ما ببخش، و ما را پیشوا و مقتدای خداپروایان قرار ده.

161) «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِين»(1)

(ای پیامبر!) بیم آن می رود که تو جان خود را از غم این که (مشرکان) ایمان نمی آورند از دست بدهی!

162) «وَ لا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ. إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيم»(2)

ص: 102

(ای مالکِ مدبّر من! ...) و روزی که مردم برانگیخته می شوند، دست از یاری ام بر مدار که به یاری تو دل بسته ام.

روزی که نه مال برای انسان سودمند است و نه پسرانی که داشته است خیری به او می رسانند!

امّا کسی که با دلی پاک از شرک و گناه نزد خداوند آمده است، قطعاً از آن پاکی بهره خواهد برد.

163) «وَ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِين»(1)

(نوح به قومش گفت:) من از شما هیچ مزدی بر ابلاغ رسالت خود نمی طلبم؛ مزد من جز بر عهدۀ مالکِ مدبّر جهان ها نیست.

164) «وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُون»(2)

(هود به قومش گفت: ... و آیا) کاخ های رفیع و استوار برای خود می سازید بدان امید که جاودانه بمانید!؟

ص: 103

165) «وَ لا تُطيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفينَ (151) الَّذينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَ لا يُصْلِحُون»(1)

و از سران اسراف کار خود فرمان مبرید و پیرو راه و رسم آنان مباشید؛

همانان که در زمین تبه کاری می کنند و در پی اصلاح امور نیستند.

166) «وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنين»(2)

و برای کسانی که به تو ایمان آورده و از تو پیروی کرده اند بال و پر خویش فرو گستر (آنان را پیرامون خود گرد آور و با آنان مهربان باش و با بردباری به تربیت شان همّت گمار).

167) «... قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَني أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَريمٌ»(3)

ص: 104

(سلیمان با دیدن آن موهبت الهی گفت:) این، از فضل مالکِ مدبّر من است؛ آن را به من ارزانی داشته است تا مرا بیازماید که آیا نعمتش را شکر و سپاس می گزارم یا ناسپاسی می کنم. و هر کس سپاس گزاری کند، تنها به سود خود سپاس گزاری می کند، و هر کس ناسپاسی کند، (بر خود ستم کرده است که) به راستی مالکِ مدبّر من بی نیاز و کریم است.

168) «أَمَّنْ يُجيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَليلاً ما تَذَكَّرُون»(1)

آیا آن کس که خواستۀ هر مضطرّ و درمانده ای را - آن گاه که او را بخواند - اجابت می کند و گرفتاری اش را بر طرف می سازد و شما آدمیان را در زمین جانشین قرار می دهد، بهتر است یا خدایان اهل شرک!؟ آیا با وجود خداوند، معبودی شایستۀ پرستش هست!؟ شما کفرپیشگان چه اندک در می یابید و متذکّر می شوید!

ص: 105

169) «أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (54) وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلينَ»(1)

... به اینان دو بار پاداش شان عطا خواهد شد، به این سبب که در دو نوبت ایمان آوردند و هر بار (بر مرارت های راه ایمان) شکیبایی کردند؛ و آنان با خُلق و خوی نیکو و مدارا با مردم، آزار و اذیّت آنان را از خود دور می سازند و از آنچه روزیِ آنان کرده ایم (برای خداوند و در راه او) انفاق می کنند.

و آن گاه که سخن بیهوده ای (چون دشنام و درشتی) بشنوند از آن دوری کرده پاسخ نمی دهند و (برای ترک مشاجره) می گویند: سود و زیان کردارهای ما از آنِ ماست و به شما نمی رسد و سود و زیان کردارهای شما نیز از آنِ شماست و به ما نمی رسد. (سپس وداع کرده،

ص: 106

می گویند:) شما از سوی ما در امن و امانید. (و در دل می گویند:) ما خواهان همنشینی با جاهلان نیستیم.

170) «وَ ما أُوتيتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ زينَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى أَ فَلا تَعْقِلُونَ (60) أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرين»(1)

و تمام نعمت های دنیوی که به شما عطا شده، ساز و برگ زندگی دنیا و مایۀ آرایش و جمال آن است؛ دنیایی که فانی و نابود شدنی است، و پاداشی که در سرای آخرت نزد خداوند هست، بهتر و پایدارتر است؛ پس آیا در نمی یابید که شایسته است پاداش اخروی را بر متاع و زیور دنیا ترجیح دهید؟

آیا کسی که او را به آمرزش و بهشت که وعده ای نیکوست وعده داده ایم و او قطعاً به آن خواهد رسید، با آن کس که وی را از متاع زندگی دنیا بهره مند ساخته ایم (و او تنها به

ص: 107

بهره وری از آن دل خوش کرده و از آن وعدۀ نیکو محروم شده) و در قیامت از کسانی است که برای کیفر احضار می شوند، برابر است!؟

171) «وَ ابْتَغِ فيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدينَ»(1)

با این ثروتی که خداوند به تو ارزانی کرده است، در پی دست یابی به سرای آخرت باش (و برای آبادانی آن بکوش) و بدان که بهرۀ واقعی انسان از دنیا آن چیزی است که برای آخرت او سودمند باشد؛ پس مبادا با ترک انفاق، بهرۀ واقعی خود را از ثروت دنیا از کف بدهی! از سر احسان و نیکوکاری انفاق کن، همان گونه که خداوند به تو نیکی کرده و بی آن که بر او حقّی داشته باشی به تو عطا نموده است. و هرگز این ثروت و شوکت را وسیلۀ

ص: 108

فسادجویی در زمین قرار مده؛ چرا که حقیقتاً خداوند فسادگران را دوست ندارد.

172) «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذينَ لا يُريدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقينَ (83) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ ما کانُوا يَعْمَلُونَ»(1)

آن خانۀ آخرت (بهشت برین) را ویژۀ کسانی قرار می دهیم که خواهان زورگویی در زمین و تسلّط بر بندگان خدا نباشند و نخواهند فسادانگیزی کنند و مرتکب نافرمانی خدا شوند. و فرجام نیکو (سرای آخرت) از آنِ خداپروایان است.

آنان که کار شایسته آورند پاداشی بهتر از آن خواهند داشت، و آنان که کار ناشایسته آورند، کسانی از ایشان که گناهان بسیاری مرتکب شده اند، جز آن چه کرده اند، سزا داده نمی شوند.

ص: 109

173) «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ (2) وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبين»(1)

آیا مردم پنداشته اند به صِرف این که گفتند: «ایمان آوردیم.» به حال خود رها می شوند و با سختی هایی که درستی و نادرستی ایمان شان با آنها آشکار می شود، آزموده نمی شوند؟

به خدا سوگند ما تمام کسانی را که پیش از اینان بودند و ادّعای ایمان می کردند با مشکلات آزمودیم. قطعاً خداوند کسانی را که راست گفته اند و نیز مدّعیان دروغ گو را با آشکار شدن آثار صدق و کذب شان معلوم و مشخّص خواهد ساخت.

174) «وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمينَ»(2)

ص: 110

و هر کس در راه خداوند تلاش کند (و بر ایمان پایدار بماند) نتیجۀ تلاشی که می کند از آنِ خود اوست و سودی به خداوند نمی رسد؛ چرا که به راستی خداوند از همۀ جهانیان بی نیاز است.

175) «وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذي کانُوا يَعْمَلُونَ (7) وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً وَ إِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(1)

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، قطعاً گناهان شان را از آنان می زدائیم و به هنگام دادن پاداش، بهترین عمل شان را میزان قرار داده، بر اساس آن جزای شان می دهیم.

و ما به انسان دربارۀ مادر و پدرش سفارشی نیکو کردیم؛ به او فرمان دادیم که به آنان

ص: 111

احسان کند. امّا اگر تلاش کردند چیزی را که بدان علم نداری شریک من سازی، از آنان اطاعت مکن. و سرانجام به سوی من باز خواهید گشت، آن گاه شما را از حقیقت اعمالی که انجام می دادید با خبر خواهم ساخت.

176) «مَثَلُ الَّذينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (41) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ ءٍ وَ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ (42) وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُون»(1)

حکایت کسانی که جز خداوند معبودانی را به سرپرستی و تدبیر امور خود برگزیده اند، حکایت عنکبوت است که خانه ای برای خود ساخته است و قطعاً سست ترین خانه ها خانۀ عنکبوت است! اگر مشرکان می دانستند که

ص: 112

حکایت شان با آن خدایان، حکایت عنکبوت و خانۀ اوست، هرگز آنها را به سرپرستی خود نمی گرفتند.

قطعاً خداوند واقعیّت هر چیزی را که مشرکان به جای او می خوانند می داند؛ از این رو آنها را به خانۀ عنکبوت مثل زده است. او می داند که آنچه را مشرکان به خدایی می خوانند، هیچ گونه سرپرستی و تدبیری را بر عهده ندارند. و خداست که شکست ناپذیر و حکیم است.

ما این مَثَل ها را برای همۀ مردم بیان می کنیم، ولی حقیقت آنها را جز عالمانی که در حقایق امور می اندیشند، در نمی یابند.

177) «اُتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُون»(1)

(ای پیامبر!) آن چه را که از کتاب آسمانی به سوی تو وحی شده است تلاوت کن و نماز را بر پا دار؛ زیرا به راستی نماز، آدمی را از کارهای زشت و ناپسند نهی می کند، (و مهمّ تر

ص: 113

آن که نماز یاد خداست) و یاد خدا، بزرگ ترین عمل است. و خدا هر کار خوب و بدی را که می کنید می داند.

178) «وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون»(1)

و با اهل کتاب (یهود و نصارا) جز با نیکوترین روش، بحث نکنید. به آنان بگوئید: ما به کتابی که بر خودمان نازل شده و نیز به کتابی که برای شما فرستاده شده است ایمان آورده ایم، معبود ما و معبود شما یکی است و ما تسلیم اوئیم.

البتّه با آن دسته از اهل کتاب که در بحث و مجادله ستم می کنند و رفق و مدارای شما را نشانۀ ضعف شما می پندارند این گونه بحث نکنید که کارساز نخواهد بود.

ص: 114

179) «وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (64) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (65) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَ لِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ»(1)

این زندگی دنیا جز مایۀ سرگرمی که آدمیان را از حیات برتر اخروی باز می دارد و جز بازیچه ای که به سرعت پایان می پذیرد نیست. و به یقین، زندگی سرای آخرت، زندگی واقعی است. اگر اهل دانش بودند در می یافتند که حقیقت همین است که گفته شد.

وقتی سوار کشتی می شوند، خداوند را - در حالی که عبادت و اطاعت خود را مخصوص او می کنند - می خوانند، ولی هنگامی که خداوند آنان را به خشکی می رساند و از ورطه های هلاکت نجات شان می دهد، همان لحظه به

ص: 115

شرک می گرایند و دیگری را شریک خداوند قرار می دهند!

بگذار هر آنچه را به آنان داده ایم ناسپاسی کنند و از هر آنچه در اختیار دارند بهره برند، ولی به زودی فرجام شوم کار خود را خواهند دانست.

180) «وَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنينَ»(1)

و کسانی که در آن چه مربوط به ماست، با تمام وجود تلاش کرده و هیچ گاه از ایمان و اطاعت باز نمانده اند، قطعاً آنان را به راه هایی که به ما منتهی می شود، راه نمائی می کنیم. و به راستی خداوند با نیکوکاران است (و رحمت و عنایت خود را بر آنان می گستراند).

181) «يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ (7) أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا في أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما

ص: 116

بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى وَ إِنَّ كَثيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُونَ»(1)

(عدم اعتقاد مردم به تحقّق وعده های الهی از آن روست که) آنان ظاهری از حیات دنیا را می شناسند و از حیات اخروی که ورای آن است بی خبرند.

آیا این بی خبران، از سرگرمی به امور دنیا به خود باز نیامده اند تا با فراغت و حضور ذهن بیندیشند که خداوند، آسمان ها و زمین و آن چه را که میان آنهاست جز به حقّ نیافریده و آنها را بی هدف قرار نداده است و اینها را جز تا سرآمدی معیّن باقی نمی گذارد و سپس از میان شان می برد. (آیا نیندیشیده اند که اگر آخرتی در کار نباشد، این جهان که فرجامش نابودی است، بیهوده و بی هدف خواهد بود؟) شگفت است که بسیاری از مردم، لقای مالکِ مدبّرشان و بازگشت به سوی او را انکار می کنند!

ص: 117

182) «وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ في ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»(1)

و از جمله نشانه های او این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنارشان آرامش یابید و میان شما الفت و رحمت برقرار ساخت. به یقین در آن، برای مردمی که می اندیشند، نشانه هایی هست (بر این که تدبیر امور انسان ها در اختیار خداوند است و ...).

183) «وَ إِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنيبينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَريقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (33) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ»(2)

و آن گاه که مردم را مختصر زیانی برسد، مالکِ مدبّر خود را در حالی که به سوی او باز

ص: 118

آمده اند می خوانند (تا رنج و محنت را از آنان بگرداند)، ولی هنگامی که خداوند از سوی خود، اندک رحمتی به آنان چشانید، گروهی از آنان بی درنگ به شرک می گرایند و دیگران را شریک مالکِ مدبّر خویش می گیرند!

بگذار آنچه را به آنان داده ایم ناسپاسی کنند! (ای مشرکان!) کامیاب شوید و از هر چه در اختیار دارید بهره گیرید؛ پس (فرجام شوم کار خود را) خواهید دانست.

184) «وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْديهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُون»(1)

و آن گاه که مردم را رحمتی بچشانیم بدان شادمان می گردند و ما را از یاد می برند، و اگر بر اثر کارهای ناروایی که دست آورد خودشان است مصیبت و رنجی به آنان برسد، بی درنگ نومید می شوند!

ص: 119

185) «ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذيقَهُمْ بَعْضَ الَّذي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُون»(1)

بر اثر شرک ورزیدن مردم و گناهانی که مرتکب می شوند، فساد و تباهی، خشکی و دریا را فرا گرفت. تا خداوند وزر و وبال برخی از رفتارها و باورهای نادرست مردم را به آنان بچشاند؛ باشد که از شرک و گناه باز گردند و به توحید و فرمان برداری از او گردن نهند.

186) «... وَ کانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنينَ»(2)

... نصرت و یاری مؤمنان، حقّی است بر عهدۀ ما که خود آن را بر عهده گرفته ایم.

187) «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذينَ لا يُوقِنُونَ»(3)

پس (در برابر برخوردهای ناپسند کافران که حقّ را باطل می شمرند) شکیبا باش؛ (خداوند

ص: 120

وعدۀ پیروزی به تو داده است.) به راستی وعدۀ خداوند، حقّ است (و به آن وفا می کند). مبادا کسانی که (به راستی و درستی وعده های الهی یقین ندارند) تو را به تردید افکنند و باورت را سست کنند.

188) «وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَ فِصالُهُ في عامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لي وَ لِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصيرُ (14) وَ إِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (15) يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ في صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطيفٌ خَبيرٌ (16) يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (17) وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً

ص: 121

إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (18) وَ اقْصِدْ في مَشْيِكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَميرِ (19) أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا كِتابٍ مُنيرٍ»(1)

ما به انسان در مورد مادر و پدرش سفارش کردیم؛ مادرش به هنگام بارداری، بسیار رنج و محنت کشید و پیوسته بر ضعف و سستی او افزوده می شد! سرانجام او را بزاد و در طول دو سال شیر داد، سپس او را از شیر باز گرفت. سفارش ما به انسان این بود که مرا و مادر و پدرت را شکرگزار باش. (مبادا شکرگزار مباشی؛ که) بازگشت همگان به سوی من است.

ص: 122

و اگر والدینت تلاش کردند که چیزی را که بدان علم نداری (از آن روی که وجود ندارد) شریک من سازی، از آنان پیروی مکن. البتّه در کارهای دنیا با آنان به نیکی معاشرت کن (و در حقّ شان ستم و خشونت روا مدار؛ امّا در مورد دین خدا، اگر آنان توبه کرده و به سوی من باز گشته اند، راه شان را در پیش گیر و از آنان پیروی کن، و گر نه از آنان اطاعت مکن، بلکه) راه کسی را پی گیر که به سوی من باز آمده است. سپس روز قیامت به سوی من باز خواهید گشت، آن گاه شما را به حقیقتِ آن چه کرده اید آگاه خواهم ساخت (و بر اساس آن به شما پاداش یا کیفر می دهم).

(لقمان گفت:) ای پسر جانم! قطعاً اگر کار شایسته یا ناشایستۀ تو هم وزن یک دانۀ خردل باشد و آن هم در دل صخره ای یا در آسمان ها و یا در دل زمین نهان باشد، خداوند آن را (برای حساب رسی) حاضر خواهد کرد؛ چرا که به راستی خداوند علمش در ژرفای هر چیزی نفوذ دارد و به کنه موجودات آگاه است.

ص: 123

ای پسر جانم! نماز را بر پا دار و به کار شایسته (که دین و خرد آن را به نیکی می شناسند) فرمان ده و از کار ناشایست نهی کن و بر مصیبت و رنجی که به تو رسیده است شکیبا باش. (و بدان) قطعاً صبر و شکیبایی، برخاسته از ارادۀ جدّی و تصمیم قاطع در کارهاست.

و به تکبّر، از مردم رخ بر متاب و در زمین همچون سرمستان سبک مغز گام بر مدار؛ چرا که به راستی خداوند هیچ خیال باف متکبّر و فخرفروشی را دوست نمی دارد.

و در راه رفتنِ خود میانه رو باش، و صدایت را کوتاه کن؛ چرا که واقعاً زشت ترین صداها، صدای خران است (که بلند آوازند)!

آیا ندیده اید که خداوند آن چه را که در آسمان ها و آن چه را که در زمین هست، به نفع شما رام و مسخّر ساخته و نعمت های آشکار و نهانش را به وفور بر شما ارزانی داشته است؟ با این حال، گروهی از مردم دربارۀ یکتایی خداوند جدال می کنند، بی آن که به دانشی (برخاسته از دلیل عقلی) و یا به

ص: 124

هدایتی (از جانب خداوند) و یا به کتابی آسمانی که روشن گر است تمسّک کنند!

189) «يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَ اخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ»(1)

ای مردم! از مالکِ مدبّر خود پروا کنید و بترسید از روزی که هیچ پدری برای فرزندش چیزی را کفایت نمی کند، و هیچ فرزندی نیز کفایت کنندۀ چیزی از پدرش نیست. به یقین وعدۀ خداوند (در مورد برانگیختن مردگان) حقّ است؛ پس مبادا زندگی دنیا شما را بفریبد و مبادا آن فریب گر (شیطان، با وعدۀ آمرزش خدا) شما را فریب دهد!

190) «الَّذي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ ءٍ خَلَقَه ...»(2)

خدایی که هر چه را آفريده، نيکو آفريده (اجزاء آن را متناسب هم، و مجموع را متناسب با هدف خلقت او کرده است.) ...

ص: 125

191) «وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكيلاً»(1)

و بر خداوند توکّل کن که خداوند برای کارسازی بندگانش کفایت می کند.

192) «قُلْ مَنْ ذَا الَّذي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَ لا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَ لا نَصيراً»(2)

بگو: (هر آسایش و گزندی در گرو ارادۀ خداوند است؛) اگر او رنجی برای شما بخواهد، یا رحمتی برای تان اراده کند، کیست آن که شما را از خواستۀ او مانع شود؟ آنان برای خود هیچ سرپرست و یاوری جز خداوند نخواهند یافت.

193) «... فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذي في قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً»(3)

ص: 126

ای همسران پیامبر! ... مبادا (در حضور مردان نامحرم) به ناز و نرمی سخن گوئید که آن کس که در دلش مرض هست (و ایمانش سست است) طمع ورزد! باید با لحنی متعارف که فسادانگیز نیست سخن بگوئید.

194) «إِنَّ الْمُسْلِمينَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْقانِتينَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصَّادِقينَ وَ الصَّادِقاتِ وَ الصَّابِرينَ وَ الصَّابِراتِ وَ الْخاشِعينَ وَ الْخاشِعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقينَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصَّائِمينَ وَ الصَّائِماتِ وَ الْحافِظينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاكِرينَ اللَّهَ كَثيراً وَ الذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظيماً»(1)

به يقين، مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان با ايمان و زنان با ايمان، مردان مطيع فرمان خدا و زنان مطيع فرمان خدا، مردان راستگو و زنان راستگو، مردان صابر و شکيبا و زنان صابر و شکيبا، مردان با خشوع و زنان با خشوع، مردان انفاق کننده و زنان انفاق کننده،

ص: 127

مردان روزه دار و زنان روزه دار، مردان پاکدامن و زنان پاکدامن و مردانى که بسيار به ياد خدا هستند و زنانى که بسيار به ياد خدا هستند، خداوند براى همۀ آنان مغفرت و پاداش عظيمى فراهم ساخته است.

195) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثيراً (41) وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصيلاً (42) هُوَ الَّذي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنينَ رَحيماً»(1)

اى کسانى که ايمان آورده ايد! خدا را بسيار ياد کنيد

و صبح و شام او را تسبيح گوييد و از هر عیب و نقصی پاک بشمارید.

او کسى است که بر شما درود و رحمت مى فرستد، و فرشتگان او (نيز) براى شما تقاضاى رحمت مى کنند تا خدا شما را از ظلمات (جهل و شرک و گناه و غفلت) به سوى نور (ايمان و علم و تقوا و یاد خدا)

ص: 128

رهنمون گردد؛ او نسبت به مؤمنان همواره مهربان بوده است!

196) «... وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ ...»(1)

(ای کسانی که ایمان آورده اید!) ... و هنگامى که کالایی از همسران پيامبر خواستید (و ناچار شدید با آنان سخن بگوئید) از پشت حجاب و پرده ای از آنان بخواهید (و از پس پرده با آنان سخن بگوئید)؛ اين کار براى پاکى دل هاى شما و آنها بهتر است. ...

197) «وَ الَّذينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبيناً»(2)

و آنان که مردان و زنان باايمان را بی آن که مرتکب گناهی شده باشند آزار مى دهند، قطعاً بار بهتان و گناه آشکارى را به دوش می کشند!

ص: 129

198) «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنينَ يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً»(1)

ای پیامبر! به همسان و دخترانت و به زنان مؤمنان بگو: بخشی از مقنعه های خویش را به خود نزدیک کنند (تا گردن و سینۀ آنان آشکار نشود). این پوشش، نزدیک ترین راه است برای که آنان (به عفّت و حجاب) شناخته شوند و در نتیجه مورد آزار فاسقان قرار نگیرند. و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.

199) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَديداً (70) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظيماً»(2)

ص: 130

اى کسانى که ايمان آورده ايد! تقواى الهى پيشه کنيد و سخن راست و استوار بگوئيد؛

در این صورت خداوند کارهاى شما را اصلاح می کند و گناهان تان را می آمرزد. و هر کس از خداوند و رسولش اطاعت کند، قطعاً به رستگارى و سعادت عظيمى دست يافته است!

200) «قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقينَ»(1)

بگو: به راستی مالکِ مدبّر من رزق و روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد وسعت می بخشد و بر هر کس که بخواهد تنگ می گیرد؛ (پس نه انفاق موجب کم شدن روزی است و نه خودداری از انفاق، مایۀ فزونی آن.) و هر چه را (در راه خیر) انفاق کنید، خداوند آن را (هم در دنیا و هم در آخرت(2)) عوض می دهد و او بهترین روزی دهندگان است.

ص: 131

201) «... إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ غَفُور»(1)

... به راستی از میان بندگان خداوند، تنها عالمان و دانشمندان اند که از خدا می هراسند و در برابر او خشوع می ورزند؛ زیرا (آنان دریافته اند که) خداوند قاهری است شکست ناپذیر (که باید از او بیم داشت) و بسیار آمرزنده است (و باید مشتاق لقای او بود).

202) «اِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ ...»(2)

اگر کفران و ناسپاسی کنيد، قطعاً خداوند از شما بى نياز است و هرگز کفران و ناسپاسی را

ص: 132

براى بندگانش نمى پسندد؛ و اگر شکر او را به جای آوريد، آن را براى شما مى پسندد. ...

203) «... قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ»(1)

... بگو: آيا کسانى که مى دانند با کسانى که نمى دانند يکسانند؟! به راستی تنها خردمندان متذکّر مى شوند و حقائق را در می یابند.

204) «قُلْ يا عِبادِ الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذينَ أَحْسَنُوا في هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِساب»(2)

بگو: اى بندگان من که ايمان آورده ايد! از (مخالفت) مالکِ مدبّرتان بپرهيزيد! براى کسانى که در اين دنيا نيکى کرده اند پاداش نيکى است! و زمين خدا وسيع است، (اگر تحت فشار سران کفر بوديد و نتوانستید به وظائف دینی خود عمل کنید، مهاجرت نمائید و بر ناگواری های راه ایمان، شکیبا باشید؛) که به راستی جز این نیست که صابران اجر و

ص: 133

پاداش خود را به تمام و کمال و بدون محاسبه دريافت مى دارند!

205) «وَ الَّذينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرى فَبَشِّرْ عِبادِ (17) الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»(1)

کسانی که از بندگی بت ها و دیگر معبودهای طغیان گر دوری گزیده و به سوی خداوند باز گشته اند، آنان را مژده باد! پس بشارت ده به بندگان من،

آنان که (برای دست یابی به حقیقت) به سخن گوش می سپارند و بهترینِ آن را پیروی می کنند. اینانند که خداوند آنان را هدایت نموده است و اینانند خردمندان.

ص: 134

206) «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ في ضَلالٍ مُبينٍ»(1)

آیا کسی که خداوند سینه اش را برای تسلیم شدن در برابر حقّ، گشاده است، و در نتیجه او بر نوری از جانب خداوند قرار دارد (و حقائق را به وسیلۀ آن می بیند، همچون کسی است که سخت دل است و نوری برای شناخت ندارد؟) پس وای بر کسانی که دل های شان از این که یاد خداوند کند سخت شده است! اینان در گم راهی آشکارند!

207) «أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَكَ بِالَّذينَ مِنْ دُونِه ...»(2)

آيا خداوند براى بنده اش کافى نيست؟! امّا آنها تو را از غير او مى ترسانند! ...

208) «قُلْ أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ

ص: 135

أَرادَني بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ»(1)

بگو: آيا هيچ دربارۀ معبودانى که غير از خداوند مى خوانيد انديشه مى کنيد که اگر خداوند زيانى براى من بخواهد، آيا آنها مى توانند گزند او را برطرف سازند؟! و يا اگر رحمتى براى من بخواهد، آيا آنها مى توانند جلوی رحمت او را بگيرند؟! بگو: خدا مرا کافى است؛ و همۀ متوکّلان تنها بر او توکّل مى کنند.

209) «فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُون»(2)

هنگامى که انسان را زيانى رسد، ما را (براى حلّ مشکلش) مى خواند؛ سپس هنگامى که از جانب خود به او نعمتى دهيم، مى گويد: «قطعاً اين نعمت را تنها بخاطر کاردانى خودم به من

ص: 136

داده اند.» ! ولى اين وسيلۀ آزمايش(آنها) است، امّا بيشترشان نمى دانند!

210) «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ»(1)

بگو: اى بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده ايد! از رحمت خداوند نوميد نشويد که به راستی خداوند همۀ گناهان را مى آمرزد؛ زيرا قطعاً او بسيار آمرزنده و مهربان است!

211) «اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ ءٍ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ وَكيلٌ (62) لَهُ مَقاليدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ...»(2)

خداوند آفرینندۀ هر چیزی است و اوست کارگزار و تدبیرکنندۀ همه چیز.

کلیدهای آسمان ها و زمین، فقط از آنِ اوست. ...

ص: 137

212) «الَّذينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبيلَكَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحيمِ (7) رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتي وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ (8) وَ قِهِمُ السَّيِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّيِّئاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ»(1)

فرشتگانی که عرش الهی را حمل می کنند و کسانی که بر گرد آن هستند، پیوسته با ستایش مالکِ مدبّرشان او را تسبیح می گویند و به او (و یکتایی اش در تدبیر جهان) ایمان دارند و برای کسانی که ایمان آورده اند (و یگانگی خداوند را باور کرده اند) آمرزش می طلبند، می گویند: ای مالکِ مدبّر ما! رحمت و دانش تو همه چیز را فرا گرفته است؛ پس

ص: 138

کسانی را که به سوی تو باز گشته و راه تو را پیموده اند بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ نگاه دار.

ای مالکِ مدبّر ما! و آنان را به بهشت هایی همیشگی که وعده شان داده ای در آور. و از پدران و همسران و نسل های شان کسانی را که شایستۀ ورود به بهشت اند، به آنان ملحق کن؛ به راستی تویی مقتدر و شکست ناپذیر و حکیم.

و آنان را (روز قیامت) از ناگواری ها حفظ کن؛ که هر که را در آن روز از ناگواری ها حفظ کنی، قطعاً او را مشمول رحمت خود ساخته ای، و آن است کام یابی و رستگاری بزرگ!

213) «يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ»(1)

خداوند خیانت چشم هایی را که دزدانه می نگرند، می داند و به آنچه سينه ها پنهان مى دارند (از کفر و نفاق و انواع گناهان) آگاه است.

ص: 139

214) «... إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّاب»(1)

... قطعاً خداوند، کسی را که تجاوزکار و دروغ پرداز باشد، هدایت نمی کند.

215) «... كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّار»(2)

... این گونه خداوند بر دل هر گردن کش زورگویی مُهر می زند (تا به حقّ راه نیابد).

216) «يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ»(3)

ای قوم من! قطعاً جز این نیست که این زندگی دنیا، بهره ای برای سرای آخرت است، و به راستی سرای آخرت است که سرای پایندگی است.

217) «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني أَسْتَجِبْ لَكُم ...»(4)

ص: 140

و مالکِ مدبّرتان گفت: مرا بخوانید؛ شما را اجابت می کنم. ...

218) «إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (30) نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ وَ لَكُمْ فيها ما تَشْتَهي أَنْفُسُكُمْ وَ لَكُمْ فيها ما تَدَّعُونَ»(1)

قطعاً کسانی که گفتند: مالکِ مدبّر ما خداست؛ سپس بی هیچ انحرافی بر این سخن ثابت قدم ماندند و استقامت نمودند، فرشتگان با این پیام بر آنان فرود می آیند که نترسید و اندوه مدارید و مژده باد شما را به بهشتی که آن را به شما وعده می دادند.

ما فرشتگان در زندگی دنیا عهده دار کار شما بودیم، پس در سرای آخرت نیز کارتان را بر عهده می گیریم، و آن چه دل های تان بخواهد، در آن جا برای شما خواهد بود، و هر چه

ص: 141

درخواست کنید، در آن جا برای شما فراهم است.

219) «وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَميمٌ (34) وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذينَ صَبَرُوا وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظيمٍ (35) وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ»(1)

هرگز نيکى و بدى يکسان نيست؛ بدى را با نيکى دفع کن، ناگاه (خواهى ديد) همان کس که ميان تو و او دشمنى است، گويى دوستى گرم و صميمى است!

امّا جز کسانى که داراى صبر و استقامتند به اين مقام نمى رسند، و جز کسانى که بهرۀ عظيمى (از ايمان و تقوا) دارند به آن نائل نمى گردند.

ص: 142

و هر گاه وسوسه هايى از شيطان متوجّه تو گردد، از خدا پناه بخواه که به راستی اوست شنونده و دانا.

220) «لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (49) وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لي ...»(1)

انسان هرگز از تقاضاى نيکى (و نعمت) خسته نمى شود، و هر گاه شرّ و بدى به او رسد، بسيار مأيوس و نوميد مى گردد!

و قطعاً اگر پس از رنجی که به او رسیده است، از جانب خود رحمتی به او بچشانیم، خواهد گفت: این، از آنِ من است (و خود اختیار آن دارم)! ...

221) «وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَريض»(2)

و چون به انسان نعمت بخشیم، از ما روی بر می تابد و خود را به کناری می کشد و تکبّر می ورزد! و چون مختصر شرّی با او تماس یابد،

ص: 143

(به دعا روی می آورد و برای برطرف شدن آن) ما را بسیار می خواند!

222) «سَنُريهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ في أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ شَهيدٌ»(1)

به زودى آیات آفاقی و انفسی خود را (نشانه هاى خود را در اطراف جهان و در درون جان شان) به آنها نشان مى دهيم تا براى آنان آشکار گردد که به یقین اوست حقّ. آیا چیره بودن مالکِ مدبّرت بر هر چیز و نیازمندی آنها به او و در نتیجه آشکار بودن او برای همۀ پدیده ها، در اثبات یگانگی او کفایت نمی کند؟

223) «مَنْ کانَ يُريدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ في حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ يُريدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصيبٍ»(2)

ص: 144

کسى که زراعت آخرت را بخواهد، به کشت او برکت و افزايش مى دهيم و بر محصولش مى افزاييم؛ و کسى که فقط کشت دنيا را بطلبد، از آن (کم یا زیاد) به او مى دهيم امّا در آخرت هيچ بهره اى ندارد.

224) «فَما أُوتيتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى لِلَّذينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (36) وَ الَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (37) وَ الَّذينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (38) وَ الَّذينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (39) وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمينَ (40) وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبيلٍ (41) إِنَّمَا السَّبيلُ عَلَى الَّذينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ

ص: 145

أَليمٌ (42) وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»(1)

آنچه به شما عطا شده متاع زودگذر زندگى دنياست، و آنچه نزد خداست براى کسانى که ايمان آورده و بر پروردگارشان توکّل مى کنند بهتر و پايدارتر است.

همان کسانى که از گناهان بزرگ و اعمال زشت اجتناب مى ورزند، و هنگامى که خشمگين شوند عفو مى کنند.

و کسانى که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده، نماز را برپا مى دارند و کارهايشان به صورت مشورت در ميان آنهاست و از آنچه به آنها روزى داده ايم انفاق مى کنند.

و کسانى که هر گاه ستمى به آنها رسد، (تسليم ظلم نمى شوند و) انتقام می گیرند.

کيفر بدى، مجازاتى است همانند آن؛ و هر کس عفو و اصلاح کند، پاداش او با خداست؛ به یقین خداوند ظالمان را دوست ندارد.

ص: 146

و کسى که بعد از مظلوم شدن، انتقام گیرد، ايرادى بر او نيست.

ايراد و مجازات بر کسانى است که به مردم ستم مى کنند و در زمين به ناحقّ ظلم روا مى دارند؛ براى آنان عذاب دردناکى است!

با این حال هر که صبر و شکیبایی کند و از ستمی که بر او رفته است درگذرد، (قطعاً به فضیلتی برتر دست یافته است؛ چرا که) به راستی صبر و گذشت، از اموری است که عزم و ارادۀ جدّی می طلبد!

225) «... وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْديهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ»(1)

... و به راستی هنگامى که ما رحمتى از سوى خود به انسان بچشانيم به آن شادمان مى شود. و اگر بلايى بخاطر اعمالى که انجام داده اند به آنها رسد (به کفران مى پردازند؛ چرا که) حقیقتاً انسان بسيار کفران کننده است!

ص: 147

226) وَ لَوْ لا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ (33) وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ (34) وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقين»(1)

(دارایی ها و زر و زیور دنیا نزد خداوند بی ارزش است و لذا) اگر (تقدیر الهی بر) این نبود که همۀ مردم (چه مؤمن و چه کافر در دست یابی به وسائل زندگی) یکسان هستند، برای خانه های کسانی که به خدای رحمان کفر می ورزند، سقف هایی از نقره قرار می دادیم و نیز نردبان هایی که بر آنها آشکار شوند (بر آنها برآیند و خود را به دیگران بنمایانند)!

و برای خانه های شان درهایی عالی، و تخت هایی مجلّل که بر آن تکیه زنند، قرار می دادیم،

ص: 148

و نیز زیوری در نهایت زیبایی؛ و این ها چیزی جز متاع زندگی این دنیا(ی ناپایدار) نیست، و سرای آخرت، به حکم مالکِ مدبّرت از آنِ خداپروایان است.

227) «وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ (38) ما خَلَقْناهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُون»(1)

ما آسمان ها و زمین و آن چه را که میان آن دو هست، نیافریدیم که بازی کرده باشیم؛

ما آن ها را جز به حقّ (هدف دار) نیافریده ایم. (این، برای ضرورت برپایی رستاخیز، برهانی روشن است) ولی بیشترشان نمی دانند!

228) «وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْني أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلى والِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً

ص: 149

تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لي في ذُرِّيَّتي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمين»(1)

و به انسان دربارۀ مادر و پدرش سفارش کردیم که به آنها به ویژه مادرش احسان و نیکی کند. مادرش او را با رنج و مشقّت، بارداری کرد! و با رنج و مشقّت، او را بزاد! و مدّت بارداری او تا از شیر گرفتنش، سی ماه شد! تا چون به کمال قدرت و رشد رسید و برومند گشت و به چهل سالگی رسید، گفت: ای مالکِ مدبّر من! در دلم جوششی پدید آور و مرا برانگیز تا نعمتی را که بر من و بر مادر و پدرم ارزانی داشته ای سپاس گویم. و در من شوری به پا کن تا کار شایسته ای که تو می پسندی انجام دهم. و در میان نسل من، صلاح و شایستگی مقرّر دار (تا برای من نسلی نیکو باشند)؛ به راستی من به سوی تو باز گشته ام و از کسانی هستم که تسلیم فرمان تواَند.

ص: 150

229) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُم»(1)

اى کسانى که ايمان آورده ايد! اگر (آيين) خدا را يارى کنيد، شما را يارى مى کند و گام هايتان را استوار مى دارد.

230) «وَ الَّذينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ»(2)

آنان که هدایت یافته اند (و تسلیم فطرت پاک خویش شده و از پی حقّ رفته اند)، خداوند بر هدایت شان افزوده و تقوای در خور آنان را به آنان عطا کرده است (تا از گناهان پرهیز کنند).

231) «ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا في سَبيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ

ص: 151

نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُم»(1)

آرى، شما همان گروهى هستيد که براى انفاق در راه خدا دعوت مى شويد، بعضى از شما بخل مى ورزند؛ و هر کس بخل ورزد، قطعاً فقط نسبت به خود بخل کرده است (و خیر و نیکی را از خود دور ساخته است)؛ و خداوند بى نياز است و شما همه نيازمنديد؛ و هر گاه سرپيچى کنيد، خداوند گروه ديگرى را جاى شما مى آورد؛ پس آنها مانند شما نخواهند بود (و سخاوتمندانه در راه خدا انفاق مى کنند).

232) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمين»(2)

اى کسانى که ايمان آورده ايد! اگر شخص فاسقى خبر مهمّی براى شما آورد، درباره آن

ص: 152

تحقيق کنيد تا مبادا به گروهى از روى نادانى آسيب برسانيد و از کردۀ خود پشيمان شويد!

233) «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتي تَبْغي حَتَّى تَفي ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ (9) إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ»(1)

و هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتى دهيد؛ و اگر يکى از آن دو بر ديگرى تجاوز کند، با گروه متجاوز پيکار کنيد تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هر گاه باز گشت (و زمينۀ صلح فراهم شد)، در ميان آن دو به عدالت، صلح برقرار سازيد و عدالت پيشه کنيد؛ چرا که به راستی خداوند عدالت پيشگان را دوست مى دارد.

ص: 153

به راستی جز این نیست که مؤمنان برادر يکديگرند؛ پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهيد و تقواى الهى پيشه کنيد؛ باشد که مشمول رحمت او شويد.

234) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإيمانِ وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»(1)

اى کسانى که ايمان آورده ايد! نبايد گروهى از مردان شما گروه ديگر را مسخره کنند؛ شايد آنها از اينها بهتر باشند. و نه زنانى زنان ديگر را؛ شايد آنان بهتر از اينان باشند. و يکديگر را مورد طعن و عيب جويى قرار ندهيد و با القاب زشت و ناپسند يکديگر را ياد نکنيد. بسيار بد است که بر کسى پس از ايمان آوردن، نام بد بگذاريد. و کسانی که از این گناهان توبه نکنند، آنانند ستمکار!

ص: 154

235) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحيمٌ»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از گمان های بد دربارۀ دیگران - که بسیار هم هست - بپرهیزید (و به آنها ترتیب اثر ندهید) چرا که قطعاً بعضی از گمان ها گناه است! و در صدد کشف عیوب مردم برنیایید، و یکدیگر را غیبت نکنید (عیب مخفی او را به کسی نگوئید؛ که غیبت مؤمن، بسان این است که کسی گوشت برادر مردۀ خود را بخورد!) آیا احدی از شما دوست دارد گوشت برادرش را که مرده است بخورد!؟ شما قطعاً از این کار کراهت دارید؛ پس غیبت را نیز ناخوشایند بدانید و از خداوند پروا کنید (و به درگاه او از این گناهان توبه کنید؛ چرا که) به راستی خداوند، بسیار بازگشت کننده به بندگان و مهربان است.

ص: 155

236) «يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ»(1)

ای مردم! به راستی ما شما را از یک مرد و یک زن (آدم و حوّاء) آفریدیم؛ (بنا بر این هیچ تیره و قبیله ای در آفرینش بر دیگری برتری ندارد.) ما شما را به صورت تیره های گوناگون و قبیله های مختلف قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید (نه آن که به نژادپرستی روی آورید به نژاد و تیرۀ خود افتخار کنید و هر ملّتی خود را از دیگر ملّت ها گرامی تر بداند)؛ به یقین گرامی ترین شما نزد خداوند، خداپرواترین شماست. (خداست که معیار برتری انسان ها را معیّن می کند؛ چرا که) به راستی خداوند (به حقائق امور) دانا و آگاه است.

237) «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريد»(2)

ص: 156

سوگند یاد می کنم که ما انسان را آفریدیم و آن چه را که نفسش او را بدان وسوسه می کند می دانیم و ما از رگ ریسمان گونه ای که در سراسر اندام هایش گسترده است به او نزدیک تریم.

238) «إِنَّ في ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهيد»(1)

به راستی در این (حقائقی که از روز رستاخیز و سرگذشت امّت های گذشته برشمردیم) برای کسی که دلی اندیشمند دارد یا کسی که به سخن حقّ گوش فرا می دهد و در این فضا حضور دارد، تذکّر و عبرتی است.

239) «وَ في أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُوم»(2)

(و تقواپیشگان می دانستند که) در اموال شان، برای نیازمند درخواست کننده، و بی نوا (و محرومی که از درخواست ابا دارد) حقّی هست.

ص: 157

240) «وَ فِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنينَ (20) وَ في أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ»(1)

و در زمین برای اهل یقین، نشانه هایی (بر یگانگی خداوند در تدبیر جهان) هست.

و در خود شما نیز (نشانه های روشنی بر آن هست). پس چرا آنها را نمی بینید و در نمی یابید؟!

241) «وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْ ءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهين»(2)

و کسانی که ایمان آورده و فرزندان شان در ایمان از آنان پیروی کرده اند، فرزندان شان را (هر چند ایمان شان کم تر باشد) در درجات بهشت به آنان ملحق می کنیم (تا مایۀ سرور شان گردد)، و هرگز از پاداش پدران نمی کاهیم؛ زیرا هر کسی در گرو کاری است که

ص: 158

انجام داده است. (پس باید پاداش آن را دریافت کند و چیزی از آن کاسته نشود.)

242) «وَ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْني مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً»(1)

... آنها هرگز به اين سخن دانشى ندارند، تنها از گمان بى پايه پيروى مى کنند با اي نکه«گمان» هرگز انسان را از حقّ بى نياز نمى کند.

243) «... فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى»(2)

... خویشتن را به پاکی و پیراستگی نستائید. او به آن کسی که تقوا پیشه نموده است، داناتر است.

244) «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى»(3)

(مگر در کتاب های ابراهیم و موسی این حقیقت بیان نشده است که) براى انسان بهره اى جز سعى و کوشش او نيست (؟)

ص: 159

245) «وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ»(1)

سوگند یاد می کنم که ما معارف قرآن را برای (فراگیری همگان و) تذکّر آسان کردیم؛ پس آیا کسی هست که متذکّر شود (و خدا را بشناسد و به صفات و افعال او پی ببرد)؟

246) «أَلاَّ تَطْغَوْا فِي الْميزانِ (8) وَ أَقيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْميزان»(2)

پس نباید در وزن کردن اشیاء، از اندازه ای که ترازو نشان می دهد درگذرید.

و باید سنجش اشیاء را به عدل و داد بر پا دارید و از ترازو نکاهید.

247) «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ»(3)

آيا جزاى نيکى جز نيکى است؟!

ص: 160

248) «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ ءٍ عَليمٌ»(1)

تنها خداست اوّل و آخر، و ظاهر و باطن، و او به هر چیزی داناست.

249) «مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَريم»(2)

کیست که (با انجام فرامین الهیّ) به خداوند وامی نیکو دهد؟(3) که خداوند (هنگام باز پرداخت وام،) آن را به صورت مضاعف به او عطا می کند و (در آخرت) پاداشی نفیس و گران مایه خواهد داشت.

250) «اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ

ص: 161

الْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَديدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُور»(1)

بدانيد زندگى دنيا تنها بازى و سرگرمى و تجمّل پرستى و فخرفروشى در ميان شما و افزون طلبى در اموال و فرزندان است؛ همانند بارانى که محصولش کشاورزان را در شگفتى فرو مى برد، سپس خشک مى شود به گونه اى که آن را زردرنگ مى بينى، سپس تبديل به کاه مى شود! و در آخرت، عذاب شديد است يا مغفرت و رضاى الهى؛ و (به هر حال) زندگى دنيا چيزى جز متاع فريب نيست!

251) «... وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ»(2)

... و خداوند، هیچ متکبّر فخرفروشی را دوست ندارد.

ص: 162

252) «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ...»(1)

سوگند یاد می کنم که ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم، و با آن ها کتاب (آسمانى) و ميزانِ (شناسايى حقّ از باطل و قوانين عادلانه) نازل کرديم تا مردم به قسط و عدالت قیام کنند. ...

253) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيم»(2)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از خداوند پروا کنید و به پیامبرش (محمّد) ایمانی راستین بیاورید (همۀ دستورات او را اطاعت کنید) که خداوند (به ازای ایمان و اطاعت شما) دو بهره از رحمت خود را به شما ارزانی خواهد کرد و برای تان نوری قرار خواهد داد که (در دنیا) در

ص: 163

پرتو آن حرکت کنید (و نیک و بد را بشناسید و در آخرت، راه بهشت را بیابید و آن را بپیمائید) و گناهان شما را خواهد آمرزید، و خداوند، آمرزنده و مهربان است.

254) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَ إِذا قيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرٌ»(1)

اى کسانى که ايمان آورده ايد! هنگامی که در مجالس به شما گفته شد: «برای دیگران جای بگشائید.» برای آنان جای بگشائید؛ در این صورت خداوند (به پاداش آن) بهشت را برای شما وسعت می بخشد. و هنگامی که به شما گفته شد: «برخیزید.» (تا کسانی که در علم و تقوا از شما برترند، بنشینند) برخیزید. اگر چنین کنید، خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده اند، یک درجه، و کسانی را که

ص: 164

(علاوه بر ایمان) دانش نیز به آنان داده شده است، چندین درجه بالا می برد و رفعت می بخشد. و خداوند به آن چه انجام می دهید آگاه است.

255) «... وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون»(1)

... و آن ها را بر خود مقدّم مى دارند هر چند خودشان بسيار نيازمند باشند! کسانى که از بخل و حرص نفس خويش باز داشته شده اند، آنانند سعادت مندان.

256) «... يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالْإيمانِ وَ لا تَجْعَلْ في قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحيم»(2)

... مى گويند: «ای مالکِ مدبّر ما! ما و برادران مان را که در ايمان بر ما پيشى گرفتند بيامرز، و در دل هاي مان حسد و کينه اى نسبت به

ص: 165

مؤمنان قرار مده! ای مالکِ مدبّر ما! به راستی تو رؤوف و مهربانی!»

257) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (18) وَ لا تَكُونُوا كَالَّذينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ»(1)

ای کسانی که ایمان آورده اید! از خداوند پروا کنید و یک نفر پیدا شود و بنگرد که برای فردای آخرتش چه پیش فرستاده است! و از خداوند پروا کنید (و به حساب کارهایی که انجام داده اید برسید و نیک و بدش را دریابید؛) که به راستی خداوند به آن چه انجام می دهید آگاه است.

و مانند کسانی نباشید که خداوند را از یاد بردند، و خداوند هم حقیقت خودشان را از یادشان برد (تا آن که ندانستند که کیستند و چه باید بکنند). اینانند خارج شدگان از مسیر بندگی خداوند!

ص: 166

258) «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُون»(1)

اگر ما این قرآن را بر کوهی فرو فرستاده بودیم، آن را (با همۀ صلابت و عظمتش، در برابر خداوند) خاشع و (از ترس او) از هم پاشیده می دیدی. ما این مَثَل ها را برای مردم می زنیم؛ باشد که (در قرآن) بیندیشند.

259) «لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ (8) إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَ ظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»(2)

خداوند شما را از نيکى کردن و رعايت عدالت نسبت به کسانى که در راه دين با شما پيکار

ص: 167

نکردند و از خانه و ديارتان بيرون نراندند نهى نمى کند؛ چرا که به راستی خداوند عدالت پيشگان را دوست دارد.

به راستی خداوند تنها شما را از دوستى و رابطه با کسانى نهى مى کند که در امر دين با شما پيکار کردند و شما را از خانه هاي تان بيرون راندند و به بيرون راندن شما یکدیگر را کمك کردند. و کسانی که با آنان رابطۀ دوستى داشته باشند، آنانند ظالم و ستمگر!

260) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا ذلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَكيمٌ»(1)

ص: 168

اى کسانى که ايمان آورده ايد! هنگامى که زنان باايمان به عنوان هجرت نزد شما آيند، آنها را آزمايش کنيد- خداوند به ايمان شان آگاه تر است – پس هر گاه آنان را مؤمن يافتيد، آنها را بسوى کفّار بازنگردانيد؛ نه آنها براى کفّار حلالند و نه کفّار براى آنها حلال؛ و آنچه را همسران آنها ( به عنوان مَهر، براى ازدواج با اين زنان) پرداخته اند به آنان بپردازيد؛ و گناهى بر شما نيست که با آن زنان ازدواج کنيد هر گاه مَهرشان را به آنان بدهيد.

و هرگز زنان کافر را در همسرى خود نگه نداريد (و اگر کسى از زنان شما کافر شد و به بلاد کفر فرار کرد،) حقّ داريد مَهرى را که پرداخته ايد مطالبه کنيد همان گونه که آنها حقّ دارند مَهر زنان شان را که از آنان جدا شده اند از شما مطالبه کنند؛ اين حکم خداوند است که در ميان شما حکم مى کند، و خداوند دانا و حکيم است.

ص: 169

261) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ (2) كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون»(1)

اى کسانى که ايمان آورده ايد! چرا سخنى مى گوييد که عمل نمى کنيد؟!

نزد خداوند بسيار موجب خشم است که سخنى بگوييد که عمل نمى کنيد!

262) «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (9) وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَني إِلى أَجَلٍ قَريبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحينَ (10) وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها وَ اللَّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»(2)

ص: 170

اى کسانى که ايمان آورده ايد! اموال و فرزندان تان شما را از ياد خدا غافل نکند! و کسانى که چنين کنند، آنانند زیان کاران!

و از آنچه به شما روزى داده ايم انفاق کنيد، پيش از آنکه مرگ يکى از شما فرا رسد و بگويد: «ای مالکِ مدبّر من! چرا (مرگ) مرا مدّت کمى به تأخير نينداختى تا (در راه خدا) صدقه دهم و از صالحان باشم؟!»

و خداوند هرگز مرگ کسى را هنگامى که اجلش فرا رسد به تأخير نمى اندازد، و خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است.

263) «إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظيمٌ (15) فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطيعُوا وَ أَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (16) إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ شَكُورٌ حَليمٌ»(1)

ص: 171

به راستی جز این نیست که اموال و فرزندان شما وسیلۀ آزمایش شما هستند؛ (پس مبادا آنها شما را به خود مشغول کنند و از طاعت خداوند باز دارند؛) که پاداش بزرگ، تنها نزد خداوند هست.

پس تا می توانید از خداوند پروا کنید و سخنش را بشنوید و او را فرمان برید و از اموال تان انفاق کرده، خیری برای خود پیش فرستید. و کسانی که از بخل و حرص نفس خود مصون بمانند، آنانند سعادت مندان!

اگر (با انفاق خود) به خداوند وامی نیکو دهید، خداوند هنگام باز پرداخت آن، آن را به صورت مضاعف به شما باز می گرداند و شما را می آمرزد. و خداوند، بسیار سپاس گزار و بردبار است.

264) «... وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً (2) وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى

ص: 172

اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ ءٍ قَدْراً»(1)

... و هر کس از خداوند پروا بدارد (و حدود الهی را رعایت نماید) خداوند برای بیرون شدن او از تنگناها، راهی پدید می آورد.

و از جایی که تصوّر نمی کند، به او رزق و روزی می رساند (و نیازهای زندگی اش را برطرف می سازد). و هر کس بر خداوند توکّل کند، او برایش بس است؛ چرا که به یقین خداوند کار خود را به انجام می رساند. و خداوند برای هر چیزی اندازه ای قرار داده است.

265) «... وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً»(2)

... و هر کس از خداوند پروا کند (به احکام و مقرّرات الهی پای بند باشد) خداوند برای او در کارش آسانی پدید می آورد.

ص: 173

266) «... وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَ يُعْظِمْ لَهُ أَجْراً»(1)

... و هر کس از خداوند پروا کند (و به فرمان او گردن نهد)، خداوند گناهان صغیرۀ او را می بخشاید و پاداش او را بزرگ می دارد!

267) «... لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً»(2)

... خداوند هيچ کس را جز به قدر آن چه به او داده است تکليف نمى کند؛ خداوند به زودى بعد از سختي آسانى قرار مى دهد.

268) «اللَّهُ الَّذي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَديرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْ ءٍ عِلْماً»(3)

ص: 174

خداوند همان کسی است که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز مانند آنها را پدید آورد. فرمان از جانب او صادر می شود و از میان آسمان ها یکی پس از دیگری فرود می آید تا به زمین می رسد. آری، چنین مقرّر شده است تا بدانید که یقیناً خداوند بر انجام هر کاری تواناست و یقیناً خداوند از نظر علم، بر هر چیزی احاطه دارد.

269) «وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَ نَجِّني مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّني مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمين (11) وَ مَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فيهِ مِنْ رُوحِنا وَ صَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَ كُتُبِهِ وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتينَ»(1)

و خداوند برای کسانی که ایمان آورده اند (اعمّ از مردان و زنان)، همسر فرعون را ضرب المثل قرار داده است(2)؛ آن گاه که گفت: ای مالکِ

ص: 175

مدبّر من! برای من در جوار قرب خودت در بهشت خانه ای بنا کن و مرا از فرعون و کردارش رهایی بخش و از این مردم ستمگر نجاتم بده.

و برای آنان، مریم دختر عمران را نیز ضرب المثل قرار داده است؛ همان کسی که دامان خود را از آلودگی پاک نگه داشت پس ما از روح خود در آن دمیدیم و او سخنان مالکِ مدبّرش و کتاب های او را تصدیق کرد و از کسانی بود که با فروتنی، خداوند را اطاعت کردند.

270) «تَبارَكَ الَّذي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَديرٌ (1) الَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزيزُ الْغَفُور»(1)

ص: 176

پربرکت و زوال ناپذير است کسى که حکومت جهان هستى به دست اوست، و او بر هر چيز تواناست.

آن کس که مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد که کدام تان نیکوکارترید. و اوست آن مقتدر شکست ناپذیری که آمرزندۀ گناهان است.

271) «... ما تَرى في خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ»(1)

... در آفریده های خداوند رحمان، هیچ اختلاف و تفاوتی نمی بینی (چرا که همه روی به سوی هدفی دارند که برای شان مقرّر شده است و برای رسیدن به مقصد خود از شرائط لازم برخوردارند). باز چشم به سوی آفریده ها بر گردان و با دقّت در آنها بنگر؛ آیا خلل و نقصانی در آنها می بینی؟

272) «وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا في أَصْحابِ السَّعيرِ»(2)

ص: 177

و (کافران) مى گويند: «اگر ما گوش شنوا داشتيم يا تعقّل مى کرديم، در ميان دوزخيان نبوديم.»

273) «أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ ءٍ بَصيرٌ»(1)

آیا به پرندگان که بالای سرشان در حال پروازند و بال های خود را می گشایند و جمع می کنند، نظر ندوخته اند؟ جز خدای رحمان هیچ کس آنها را در آسمان نگاه نمی دارد؛ چرا که به یقین او به هر چیزی بیناست.

274) «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُون»(2)

نون.(3)سوگند به قلم و آن چه با قلم می نویسند.

ص: 178

275) «وَ لا تُطِعْ كُلَّ حَلاَّفٍ مَهينٍ (10) هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَميمٍ (11) مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثيمٍ (12) عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنيمٍ (13) أَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنينَ»(1)

تو نباید پیروی کنی از هر کسی که بسیار قسم می خورد، کم خرد و کوته اندیش است،

بسیار عیب جو و سخن چین است و حرف این و آن را برای فسادگری به دیگران می رساند،

بسیار مانع کار خیر است و تجاوزکار و گناه پیشه است،

علاوه بر این صفات زشت، درشت خوی و بی ریشه است.

او به سبب این که مال دارد و از پسرانی چند برخوردار است، گرفتار این صفات زشت شده است!

ص: 179

276) «فَذَرْني وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَديثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (44) وَ أُمْلي لَهُمْ إِنَّ كَيْدي مَتين»(1)

پس مرا با کسانی که این سخن (قرآن) را دروغ می انگارند واگذار؛ که به تدریج آنان را از جایی که درنمی یابند، به ورطۀ هلاکت فرو خواهیم افکند!

و به آنان مهلت می دهم (تا هر چه بخواهند نافرمانی کنند؛ و این تدبیر من دربارۀ آنهاست.) قطعاً تدبیر من استوار است.

277) «إِنَّهُ کانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظيمِ (33) وَ لا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكين»(2)

(او اکنون سزاوار جهنّم است؛) چرا که (در دنیا) به خداوند بزرگ ایمان نمی آورد،

و کسی را به اطعام بی نوا تشویق نمی کرد.

278) «فَاصْبِرْ صَبْراً جَميلاً»(3)

ص: 180

پس صبری جمیل و زیبا پیشه کن (که در آن هیچ بی تابی نباشد).

279) «إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً (19) إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً (20) وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً (21) إِلاَّ الْمُصَلِّينَ (22) الَّذينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (23) وَ الَّذينَ في أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (24) لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ (25) وَ الَّذينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (26) وَ الَّذينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (27) إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (28) وَ الَّذينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (29) إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومينَ (30) فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (31) وَ الَّذينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ (32) وَ الَّذينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ (33) وَ الَّذينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (34) أُولئِكَ في جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ (35)»(1)

ص: 181

به راستی انسان، آزمند و حریص آفریده شده است؛

چون گزندی به او تماس یابد، بی تابی می کند و ناله و اندوه سر می دهد!

و چون خیری به او تماس یابد، آن را به شدّت از دیگران باز می دارد!

مگر نمازگزاران؛

همانان که بر نماز خود مداومت می کنند،

و آنان که در اموال شان حقّی معلوم و معیّن است

برای نیازمندی که درخواست می کند و بی نوایی که از درخواست کردن ابا دارد.

و آنان که روز جزا را تصدیق می کنند (و تصدیق خود را در عمل نشان می دهند).

و آنان که از عذاب مالکِ مدبّرشان بیمناکند؛

چرا که (می دانند) کسی را از عذاب مالکِ مدبّرشان ایمنی نداده اند.

و آنان که دامان خود را حفظ می کنند،

مگر از همسران شان یا کنیزانی که مالک آنها شده اند؛ که اینان نکوهش نمی شوند.

ص: 182

پس کسانی که زاهی جز آن چه مقرّر شده است طلب کنند، قطعاً از مرز الهی تجاوز کرده اند!

و آنان که امانت های یکدیگر را پاس می دارند و بر پیمان خود وفادارند.

و آنان که گواهی های خود را بر پا می دارند (در تحمّل و ادای آن کوتاهی نمی کنند و در آن تغییری نمی دهند).

و آنان که بر نماز خود مراقبت دارند (و آداب کمال آن را رعایت می کنند).

اینان در بوستان های بهشتی خواهند بود و (در آن جا) مورد اکرام و احترام قرار خواهند گرفت.

280) «وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّريقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً»(1)

اگر (جنّ و انس) در آن راه (تسلیم خدا بودن) پایداری و استقامت می کردند، ما آبی فراوان که بنوشند در اختیارشان می گذاشتیم (نعمتی فراوان روزی آنان می کردیم).

ص: 183

281) «قُلْ إِنِّي لَنْ يُجيرَني مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً»(1)

بگو: به یقین هرگز کسی نمی تواند مرا در برابر خداوند (از گزندی که او برای من خواسته است) پناه دهد، و من هرگز پناهگاهی جز او نمی یابم.

282) «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (26) إِلاَّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُول ...»(2)

تنها خداست که دانای غیب و نهان است و هیچ کس را بر غیب خود آگاه نمی کند،

مگر کسانی را که از آنان خشنود باشد که آنان رسولانند. ...

283) «إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قيلاً (6) إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَويلاً (7) وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتيلاً (8) رَبُّ

ص: 184

الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكيلاً»(1)

قطعاً پدیدۀ شب برای پیراستن نفس، پابرجاتر از روز، و سخن در آن، ثابت تر و درست تر است.

تو در روز، کارهایی داری که به خود مشغولت می کند و زمان درازی را از تو سپری می کند (از این رو نمی توانی آن گونه که باید به عبادت مالکِ مدبّرت روی بیاوری. پس شب را دریاب و در آن به عبادت خداوند بپرداز).

و زبان به ذکر نام مالکِ مدبّرت بگشای و به سوی او دست به دعا بردار و به درگاه او تضرّع کن.

اوست مالکِ مدبّر مشرق و مغرب، هیچ معبود قابل عبودیّتی جز او وجود ندارد؛ پس او را (در همۀ امورت) وکیل و کارساز خویش برگیر.

284) «... فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ

ص: 185

خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيم»(1)

... پس هر چه از قرآن برای شما میسّر است بخوانید و نماز را بر پا دارید و زکات اموال تان را بپردازید و (با انجام فرامین الهیّ) به خداوند وامی نیکو دهید. و هر کار خیری برای آخرت خود پیش می فرستید، آن را نزد خداوند، نیکوتر از آن چه کرده اید و با پاداشی بزرگ تر خواهید یافت. و از خداوند آمرزش بخواهید؛ که به راستی خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.

285) «وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ»(2)

و (این کارهای نیک را) فراوان مپندار و به خاطر انجام آنها بر خداوند منّت مگذار.

286) «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَةٌ»(3)

هر کسی در گرو دست آورد خویش است.

ص: 186

287) «في جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ (40) عَنِ الْمُجْرِمينَ (41) ما سَلَكَكُمْ في سَقَرَ (42) قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (43) وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكينَ (44) وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضينَ (45) وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»(1)

آنها (اصحاب يمين که نامۀ اعمال شان را به نشانۀ ايمان و تقواي شان به دست راست شان مى دهند) در باغ هاى بهشتند، و سؤال مى کنند

از مجرمان:

چه چيز شما را به دوزخ وارد ساخت؟!

در پاسخ مى گويند: ما از نمازگزاران نبوديم،

و مستمند را اطعام نمى کرديم،

و پيوسته با باطل گرایان در بیهودگی فرو رفته، در گفتار و رفتار باطل به سر می بردیم،

و همواره روز جزا را انکار مى کرديم،

288) «وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَة»(2)

ص: 187

و سوگند به (نفس لوّامه و) وجدان بيدار و ملامت گر آدمی بر گناه (که رستاخيز حقّ است).

289) «بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصيرَةٌ (14) وَ لَوْ أَلْقى مَعاذيرَهُ»(1)

بلکه انسان خودش از وضع خود آگاه است؛

هر چند (در ظاهر) براى خود عذرهايى بتراشد!

290) «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً»(2)

به راستی ما راه را به انسان نشان داديم؛ خواه شاکر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس!

291) «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطيراً (7) وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكيناً

ص: 188

وَ يَتيماً وَ أَسيراً (8) إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً»(1)

(بخشی از خصلت های آن نیکان بدین قرار است:) آنان به نذر خود وفا می کنند و از روز قیامت که شرّ آن فراگیر و عذابش بی نهایت است، می ترسند،

و غذایی را که (از شدّت احتیاج) آن را دوست دارند، به مسکین و یتیم و اسیر عطا می کنند،

(و در دل می گویند:) قطعاً جز این نیست که شما را برای خشنودی خداوند اطعام می کنیم؛ نه از شما عوضی می خواهیم و نه انتظار تشکّری داریم.

292) «وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفينَ (1) الَّذينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ (2) وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ (3) أَ لا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ (4) لِيَوْمٍ عَظيمٍ (5) يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمينَ»(2)

ص: 189

واى بر کم فروشان!

آنان که وقتى براى خود پيمانه مى کنند، حقّ خود را به طور کامل مى گيرند؛

امّا هنگامى که مى خواهند براى ديگران پيمانه يا وزن کنند، کم مى گذارند!

آيا آنها گمان نمى کنند که برانگيخته مى شوند،

در روزى بزرگ!

روزى که مردم در پيشگاه مالکِ مدبّر جهانيان مى ايستند.

293) «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (14) وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (15) بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا (16) وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقى»(1)

قطعاً نیک بخت شد کسی که خود را از پلیدی ها و وابستگی های مادّی پاک ساخت،

و نام مالکِ مدبّرش را یاد کرد و نماز گزارد.

ولی شما زندگى دنيا را مقدم مى داريد،

در حالى که آخرت بهتر و پايدارتر است.

ص: 190

294) «كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتيمَ (17) وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكينِ (18) وَ تَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلاً لَمًّا (19) وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّاً»(1)

نه؛ چنین نیست (که خواری در بی نوایی، و عزّت در توانگری باشد؛ این ها وسیلۀ آزمایش شما هستند. چه گونه ثروت برای شما مایۀ عزّت است در حالی که) شما یتیم را گرامی نمی دارید،

و یکدیگر بر اطعام بی نوا ترغیب نمی کنید،

و میراث یتیمان را با حقّ خود یک جا می خورید،

و مال را بسیار دوست دارید!

295) «فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ (11) وَ ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ (12) فَكُّ رَقَبَةٍ (13) أَوْ إِطْعامٌ في يَوْمٍ ذي مَسْغَبَةٍ (14) يَتيماً ذا مَقْرَبَةٍ (15) أَوْ مِسْكيناً ذا مَتْرَبَة»(2)

ص: 191

(او با این انفاق های ناچیز هرگز به مقام خجستگان نخواهد رسید؛ چرا که) هنوز بر آن گردنۀ صعب العبور گام ننهاده است؛

و چه چیز تو را آگاه کرده است که آن گردنۀ صعب العبور چیست؟

(آن گردنه) آزاد کردن بنده ای است،

یا در روز قحطی، طعام دادن،

به یتیمی خویشاوند،

یا به تهی دستی خاک نشین (که سخت بی نواست).

296) «فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَ اتَّقى (5) وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى (6) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى»(1)

امّا آن کس که (برای رضای خداوند) از مال خود بخشید و تقوا پیشه کرد،

و نیکوترین وعدۀ خداوند را (در مورد انفاق کنندگان) راست شمرد،

به زودی او را (در اثر کارهای شایسته ای که انجام می دهد) برای ورود به بهشت، آماده

ص: 192

خواهیم ساخت و به آسایش و زندگی آسوده می رسانیم.

297) «وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى (17) الَّذي يُؤْتي مالَهُ يَتَزَكَّى (18) وَ ما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى (19) إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى (20) وَ لَسَوْفَ يَرْضى»(1)

و آن کس که خداپرواترین مردم است، قطعاً از آن آتش (دوزخ) دور داشته می شود؛

همان کسی که دارایی اش را می بخشد و به وسیلۀ آن رشد و تزکیه ای شایسته می جوید.

(و هدفش از کمک به نیازمندان، جبران احسان آنان نیست؛ زیرا) هیچ کس از آنان بر گردن او حقّ نعمتی ندارد که جبران آن لازم باشد؛

بلکه انفاق او تنها برای دست یابی به خشنودی مالکِ مدبّر بلندمرتبه اش است.

و به یقین (با دریافت پاداشی عظیم از جانب مالکِ مدبّرش) خشنود خواهد شد.

ص: 193

298) «فَأَمَّا الْيَتيمَ فَلا تَقْهَرْ (9) وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ (10) وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّث»(1)

پس یتیم را خوار و مغلوب مکن،

و سؤال کننده را (که از تو رهنمود می خواهد یا مالی می طلبد) از خود مران و بر او بانگ مزن،

و نعمت مالکِ مدبّرت را باز گوی (و شکرش را به جای آور).

299) «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً (5) إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً»(2)

به يقين با (هر) سختى آسانى است.

(آرى) مسلّماً با (هر) سختى آسانى است.

300) «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ في أَحْسَنِ تَقْويمٍ (4) ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلينَ (5) إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ»(3)

ص: 194

سوگند یاد می کنم که ما انسان را در نیکوترین قوام آفریدیم (تا بتواند در نزد خدایش به نیک بختی جاودانه دست یابد).

سپس او را (چون از مسیر فطرت خارج شد) به جایگاهی پست که از جایگاه همۀ فرومایگان اهل عذاب پست تر بود باز گرداندیم.

مگر کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند؛ که برای آنان پاداشی بی پایان خواهد بود.

301) «اِقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ (3) الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ (4) عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ (5) كَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى (6) أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى»(1)

(ای پیامبر!) دریافت قرآن را آغاز کن و (بدان که) مالکِ مدبّرت از همگان کریم تر و عطایش از عطای همۀ عطاکنندگان برتر است.

همو که (خواندن و نوشتن را) به وسیلۀ قلم (به آدمی) آموخت.

و به انسان آن چه را نمی دانست یاد داد.

ص: 195

(آیا گمان می کنی که او شکر این نعمت را به جای می آورَد؟) هرگز! مسلّماً انسان (مرز خود را نمی شناسد و) حتماً طغیان می کند!

چرا که خود را از مالکِ مدبّر خویش بی نیاز می بیند!

302) «أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى»(1)

آيا او ندانست که خداوند (همۀ اعمالش را) مى بيند؟

303) «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»(2)

به راستی کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، آنانند بهترین آفریدگان.

304) «يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ (6) فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ (7) وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ»(3)

ص: 196

آن روز مردم از جایگاه خود در صحنۀ قیامت، پراکنده می شوند و (به سوی بهشت یا دوزخ) روانه می گردند تا کارهای شان به آنان نشان داده شود.

پس هر کس هم وزن ذرّه ای، کار خیر انجام دهد، آن را می بیند،

و هر کس هم وزن ذرّه ای، کار بد انجام دهد، آن را می بیند.

305) «أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ (1) حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ (2) كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ (3) ثُمَّ كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُون»(1)

مسابقه در ثروت اندوزی و جاه طلبی شما را سرگرم کرد و از مقصد باز داشت!

تا آن گاه که مرگ تان فرا رسید و گورهای خود را دیدید.

چنین نکنید! خواهید دانست (که فرجام شوم این سرگرمی چیست).

آری، چنین نکنید! خواهید دانست (که فرجام شوم این سرگرمی چیست).

ص: 197

306) «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ وَ الْعَصْرِ (1) إِنَّ الْإِنْسانَ لَفي خُسْرٍ (2) إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»(1)

به نام خداوند گسترده مهرِ همیشه مهربان

سوگند به عصرِ (پیامبر، عصر پیدایش اسلام)

که به یقین انسان، مسلّماً در زیان کاری است (و سرمایۀ عمرش رو به تباهی است)!

مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند و یکدیگر را به (پیروی از) حقّ سفارش کرده و به صبر (در اطاعت از خداوند و دوری جستن از گناهان و تحمّل ناگواری ها) توصیه نموده اند.

307) «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ (1) الَّذي جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ (2) يَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ»(2)

وای بر هر عیب جوی غیبت کننده ای!

ص: 198

همان کس که مالی فراهم آورده و آن را پی در پی شمرده است.

چون می پندارد که ثروتش (مرگ را از او دور کرده و) جاودانه اش ساخته است!

308) «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ أَ رَأَيْتَ الَّذي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ (1) فَذلِكَ الَّذي يَدُعُّ الْيَتيمَ (2) وَ لا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكينِ (3) فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ (4) الَّذينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ (5) الَّذينَ هُمْ يُراؤُنَ (6) وَ يَمْنَعُونَ الْماعُونَ»(1)

به نام خداوند گسترده مهرِ همیشه مهربان

آیا دیدی آن کسی را که جزا و پاداش را دروغ می انگارد (و رستاخیز را باور نمی کند)؟

او همان کسی است که یتیم را به شدّت و ستم از خود می راند!

و دیگران را بر اطعام بی نوا ترغیب نمی کند!

(با این حال تظاهر به ایمان می کند و نماز می گزارد) پس وای بر این نمازگزاران!

که از نمازشان غافلند (و بدان اهتمام نمی ورزند)!

ص: 199

همانان که (در عبادت های شان) ریا و خودنمایی می کنند!

و از اموال خویش، آن چه نیاز دیگران را بر می آورد، دریغ می ورزند!

ص: 200