بسم الله الرحمن الرحيم

ص: 2

سیر و سلوک

آیت الله مظاهری

ص: 3

سرشناسه : مظاهری ، حسین ، ‫1312 -

عنوان و نام پديدآور : سیر و سلوک/ مظاهری.

مشخصات نشر : قم: موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء (س) ‫، 1388 - 1402.

مشخصات ظاهری : 8 ‫ ج.

فروست : ‫شرح منازل هفتگانه‮ ‫؛ 1 ‫، 2 ‫، 3 ‫، 4 ، 5، 6 ‫، 7

مجموعه آثار حضرت آیت الله العظمی مظاهری؛ 17 ‫، 18 ‫، 21 ‫، 45 ‫، 52 ، 60، 61، 62. عرفان؛ 2 ‫، 3 ‫، 4 ‫، 5 ‫، 6 ، 7، 8، 9

شابک : ‫دوره ‫ 978-964-2985-17-3 : ؛ ‫22000 ریال ‫: ج.1 ‫ ‫ 978-964-2985-18-0 : ؛ ‫22000 ریال (ج.1، چاپ دوم) ؛ ‫15000 ریال ‫: ‫ج. 2 ‫ 978-964-2985-19-7 : ؛ ‫140000ریال ‫: ‫ج.3 ‫ 978-964-2985-53-1 : ؛ ‫30000 ریال ‫ ‫: ج.4 ‫ ‫: 978-964-2985-23-4 ؛ ‫120000 ریال ‫: ج.5 ‫: ‫ 978-964-2985-60-9 ؛ ‫480000 ریال ‫ : ‫ج.6 ‫ ‫: 978-964-2985-63-0 ؛ ج.7 ‫ ‫: 978-964-2985-64-7 ؛ ج.8 ‫ ‫: 978-964-2985-65-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : ج.1 (چاپ دوم: 1389).

يادداشت : ج.1 (چاپ پنجم: 1392).

يادداشت : ج.2 (چاپ پنجم: 1392).

يادداشت : ج. 3 (چاپ اول: 1389) (فیپا).

يادداشت : ج. 3 (چاپ سوم: 1402).

يادداشت : ‫ج.4 (چاپ اول: 1394).

يادداشت : ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت : ج.6 ( چاپ اول: 1401).

يادداشت : ج. 7 ( چاپ اول: 1402).

يادداشت : ج. 8( چاپ اول: 1402)(فیپا).

يادداشت : ج.6( چاپ دوم: 1402).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. مقدمه: سلوک معنوی در پرتو نور قرآن و عترت علیهم السلام.- ج. 2. منزل اول: یقظه (بیداری).- ج. 3. منزل دوم: توبه.- ج.4. منزل سوم: تقوا.- ج.5. منزل چهارم: تخلیه (پیراستن).- ج.6. منزل پنجم: تحلیه (آراستن).- ج.7. منزل ششم: تجلیه.- ج.8. منزل هفتم: لقاء

موضوع : آداب طریقت

*Customs of the order

اخلاق اسلامی

Islamic ethics

رده بندی کنگره : ‫ ‮ BP289/6 ‫ /م63س9 1388

رده بندی دیویی : ‫ 297/84

شماره کتابشناسی ملی : 1680805

ص: 4

منزل سوم: تقوا

ص: 5

ص: 6

تقوا از منظر سيروسلوك 38

حكايتى از تقواى عملى دو مرجع تقليد 40

راه پر فراز و نشيب منزل تقوا 42

ملكه تقوا 43

رابطه ايمان و تقوا 46

مراتب ايمان 46

ايمان عقلى 47

ايمان قلبى 48

مراتب يقين 49

حقّ تقوا 50

اقسام آدميان از نظر برخوردارى از ايمان و تقوا 52

دى ندار حقيقى از منظر امام حسين 54

فصل دوّم: آثار و بركات تقوا از ديدگاه قرآن و عترت

آثار و بركات تقوا از ديدگاه قرآن و عترت 57

1. برخوردارى از حيات طيّب در دنيا 58

2. دستيابى به حيات طى بتر در آخرت 61

3. برخوردارى از هدايت الهى 65

4. بهر همندى از نور الهى 69

5. امنيّت دل 73

6. بهر همندى از بركات آسما نها و زمين 77

7. وجاهت، شخصيّت و محبوبيّت اجتماعى 78

8. قدرتِ تشخيص حق از باطل 80

ص: 8

نيل به مقام تسليم و رضا 84

تسليم و رضا در برابر مقدّرات الهى 85

تسليم و رضا در برابر اوامر و نواهى الهى 87

10. برخوردارى از جامعه سالم و نمونه 89

فصل سوّم: اركان تقوا

اركان تقوا 95

ركن اول: اجتناب از محرّمات 97

گناه، عامل سقوط انسان 98

مراحل ارتكاب گناه و مراتب سقوط ناشى از آن 100

مرحله اوّل: انجام گناه 100

مرحله دوّم: عادت به گناه 102

مرحله سوّم: توجيه گناه 103

مرحله چهارم: لذّت از گناه 104

تإثير گناه در پديدآمدن قبض و بسط روحى 106

گناه كبيره و صغيره 111

معناى اجتناب از گناه 112

* پرهيز از شبهات و مكروهات 113

لزوم دفع ضرر محتمل 115

مال شبهه ناك، مانع سيروسلوك 117

پرهيز از شبهات، به قدر ميسور 118

لزوم اجتناب سالك از شبهه گناه 120

لزوم پرهيز از گفتار و رفتار مباح، امّا بيهوده 122

ص: 9

ركن دوم: انجام واجبات 125

اقسام واجب 125

حقوق واجب 126

1. حقوق نفس 127

ضرورت شناخت ماهيتّ نفس 128

لزوم جهاد با نفس 131

تكامل روحى، مه مترين حقّ نفس 133

تكامل روحى، وابسته به سلامت جسم و روح 134

2. حقوق خداوند 137

3. حقوق ساير مخلوقات 140

حقوق ساير انسا نها 141

حقوق غيرمسلمانان 143

حقوق مسلمانان 144

برخى از مصاديق حقوق مسلمانان در تعامل با يكديگر 146

الف (وجوب پرداخت حقوق مالى همنوعان 146

ب (وجوب عمل به قانون مواسات در وقت احتياج 148

معناى واژه زكات در قرآن كريم 151

ج (وجوب امرب همعروف و نه يا زمنكر 153

* انجام مستحبّات 156

معناى نافله 161

اهمّ مستحبّات 163

1. برقرارى ارتباط عاطفى با خداوند 164

برخى راهكارها و مصاديق ارتباط عاطفى با خداوند 169

الف (طهارت دائمى 169

ص: 10

ب (نماز نافله، نماز اوّل وقت و نماز جماعت 171

ج (روزۀ استحبابى 176

د (مداومت بر ذكر 177

ه (دعا و مناجات 180

2. انس با قرآن و عترت 182

الف. انس با قرآن 183

ب. انس با عترت 186

3. خدمت به خلق خدا 188

لزوم رعايت حدّ تعادل در انجام مستحبّات 191

معيار تشخيص حلال و حرام افعال 193

ضرورت فراگيرى علوم دينى 196

احكام شرعى 196

اصول و مبانى اعتقادى 198

اخلاق و اخلاقياّت 199

وظايف و شرايط كارشناسان دينى 202

نكوهش عمل بر اساس تمايلات نفسانى 205

عواقب عالِ مگريزى 210

فصل چهارم: راهكارهاى كسب تقوا

راهكارهاى تحصيل تقوا 217

راهكار اول: تحصيل تقوا، از راه علم 218

راهكار دوم: تحصيل تقوا، از راه عمل 220

ص: 11

برخى از راهكارهاى علمى و عملى تحصيل تقوا 223

1. زمين هسازى براى تقوا 223

2. عمل به قانون مراقبه 228

3. در نظر گرفتن بركات تقوا و تبعات ب يتقوايى 231

4. توجّه به انذار و تبشير پيامبران و رسولان الهى 235

5. توجّه به نداى پيامبران درون 238

6. تقويت ايمان 244

7. بيدارى و هوشيارى دائمى 249

8. توبه و بازگشت ب هسوى خداوند 254

9. تحريك احساسات و عواطف 256

10. تقويت روحيّه اخلاص 259

11. انتخاب همنشين صالح 269

12. توجّه به حسن و قبح ذاتى افعال 277

13. صبر و سعه صدر 278

14. مرگ باورى و ياد معاد 281

* سخنى راجع به تلازم همّت و توفيق 285

1. همّت 286

2. توفيق 292

فصل پنجم: تقسيمات تقوا

تقسيم اوّل 299

1. تقواى عوام 300

2. تقواى خواص 300

3. تقواى اخصّ الخواص 301

ص: 12

تقسيم دوّم 301

1. تقواى تبعيضى 301

2. تقواى فقهى 302

3. ملكه تقوا 302

4. لقاء 303

5. عصمت 303

تقسيم سوّم 304

1. تقواى منفى 305

2. تقواى مثبت 310

تأكيد تعاليم دينى بر تحصيل تقواى مثبت 312

تقسيم چهارم 314

1. تقواى جوارحى 314

2. تقواى جوانحى 315

قلب، ابزار تعالى روح 315

قلب مؤمن، عرش الهى 317

تقواى قلب به چه معناست ؟ 318

ثمرات تقواى قلب 321

الف (محبتّ خداوند 322

ب (محبتّ مخلوقات خداوند 325

ج (ديگرخواهى ب هجاى خودخواهى 326

د (شرح صدر 327

ه (تأثير هشدارهاى وجدان اخلاقى 3

ص: 13

3. تقواى عقلى 331

عقل، ابزار تعالى روح 331

معناى تعقّل 331

تعقّل، از ديدگاه قرآن و عترت 333

تقواى عقل به چه معناست ؟ 335

ثمرات تقواى عقلى 336

الف (ب ياعتنايى به علوم غريبه 336

منشأ سحر و جادو در كلام امام صادق 337

سحر و جادو، از توهّم تا واقعيتّ 338

علوم غريبه از منظر تعاليم دينى 340

برترين جايگزين براى علوم غريبه 341

سخنى پيرامون چشم زخم 343

راهكار رفع تأثير علوم غريبه و چشم زخم 344

ب (پرهيز از تقليد كوركورانه 346

اقتباس و انتخاب راه صحيح 348

ج (دورى از خرافه و خراف هگرايى 350

عقل نظرى و عقل عملى 350

خرافه، برخاسته از احساسات و تخيلّات 351

برخى از مصاديق خرافه 353

نحوست زاييده چيست ؟ 355

خراف هزدايى در سيره نب ياكرم 357

د (دى ندارى 357

پذيرش اصول دين، عقلى است، نه تقليدى 358

ضرورت بهر همندى همگان از تفكّر و استدلال 3

ص: 14

نمون هاى از استدلا لهاى عقلى أصحاب ائمّه 361

ه (مصونيتّ از ساد هلوحى 363

چه كنيم كه ساد هلوح نباشيم ؟ 365

برخى از مصاديق ساد هلوحى 366

ساد هلوحى مشتاقان عرفان 368

خطر ساد هلوحى افراد تأثيرگذار در اجتماع 371

و (حفظ اعتدال و پرهيز از افراط و تفريط 372

برخى از مصاديق افراط و تفريط در عصر حاضر 374

ضرورت رعايت اعتدال در امور معنوى 375

ز (رستگارى دنيا و آخرت 378

سعادت دنيوى، مرهون عقلانيتّ 378

تعقّل، مايه نجات اخروى 379

تقسيم پنجم 382

1 تقواى اجتماعى 382

مختصّات جامعه باتقوا 382

راهكارهاى نيل به تقواى اجتماعى 383

اول: اعتماد و اتكّال به قدرت لايزال الهى 383

دوم: حاكميتّ دين و ايمان 384

سوم: اتحاد 386

چهارم: مساوات 389

پنجم: مواسات 390

ششم: عدالت 392

هفتم: آزادى 395

هشتم: نظارت ملى 3

ص: 15

نهم: اقتباس 401

دهم: فعاليتّ و نشاط 402

2. تقواى اقتصادى 404

معناى اصطلاحى اقتصاد 404

نيم نگاهى به موضوع اقتصاد اسلامى 404

معناى تقواى اقتصادى 405

واجبات اقتصادى 406

محرّمات و گناهان اقتصادى 407

سخنى كوتاه در خصوص ربا 410

برخى از آثار سوء تجمّ لگرايى 412

شبهات اقتصادى 414

تقلبّ در قانون و گريز از قانون 415

3. تقواى سياسى 417

ارتباط منطقى بين اجتماع، انسان و سياست 417

جايگاه حكومت در اسلام 419

معناى تقواى سياسى 420

امتيازات حكومت بر پايۀ تقوا 421

اول: هدف وسيله را توجيه نم يكند 421

دوم: پرهيز از سياس تبازى و مكر و حيله 423

سوم: بسط عدالت و حاكميتّ قانون 425

چهارم: تأمين رفاه مادى و آسايش دنيوى 426

پنجم: زمين هسازى براى رستگارى اخروى 429

ششم: تأمين امنيّت و عزّت 430

هفتم: ترويج علم و رشد بينش و آگاهى مردم 4

ص: 16

هشتم: مشاركت مردم در ادارۀ حكومت و مشورت با آنها 433

نهم: انتقادپذيرى 435

دهم: احقاق حقوق مردم 437

فهرست ها

فهرست آيات 441

فهرست روايات 455

فهرست اعلام 461

فهرست اشعار 469

منابع و مآخذ 4

ص: 17

ص: 18

بخشى از مباحث اين كتاب، برگرفته از رسالۀ چاپ نشده اى است كه حدود چهل سال قبل به قلم آيت الله العظمى مظاهرى «مدّظلّه العالى»، به زبان عربى، در باب «تقوا» به رشتۀ تحرير در آمده و بخشى نيز حاصل درس هاى اخلاقى معظّم له در طول سال هاى مختلف، در مسجد حكيم اصفهان است.

مطالب به دست آمده از دو منبع فوق، پس از تلفيق، تنظيم، تحقيق و ويرايش و سپس بازبينى نهائى و اصلاح معظّم له، به صورت حاضر و در پنج فصل ارائه مى گردد.

فصل اوّل كتاب، پس از مرورى بر مباحث ساختارى سيروسلوك، به بيان كليّات منزل تقوا، جايگاه تقوا در سيروسلوك، تعاريف تقوا از ديدگاه علوم مختلف و نيز ارتباط بين ايمان و تقوا مى پردازد.

عنوان فصل دوّم، آثار و بركات تقوا از ديدگاه قرآن و عترت است و در اين راستا، به ده فايده از فوايد تقوا كه در سعادت و رستگارى انسان در دنيا و آخرت، مؤثّر است، اشاره شده و شرح مختصرى از آن بيان مى گردد.

در فصل سوّم، اركان تقوا كه عبارتند از: اجتناب از محرّمات و اهميت به واجبات، تحليل و تشريح مى شود و در اين راستا، نكات مهمّى راجع به تأثير اهتمام به انجام مستحبّات و پرهيز از شبهات و مكروهات، در پيشبرد اهداف معنوى و موفقيت در سيروسلوك، تبيين مى گردد. در ادامۀ فصل

ص: 20

سوّم، معيارهاى تشخيص حرمت و حليت افعال، بررسى و تحليل شده، در نهايت چنين نتيجه گيرى مى شود كه براى تشخيص و دريافت احكام شرعى افعال، بايد به اهل خبره و افراد متخصّص در اين زمينه، يعنى اسلام شناسان، فقها و مراجع تقليد مراجعه شود. در اين راستا، عمل بر اساس تمايلات نفسانى نكوهش شده و برخى تبعات آن بيان گرديده است.

فصل چهارم كتاب، به تبيين راهكارهاى تحصيل تقوا اختصاص دارد. در اين زمينه، دو راهكار كلّى «علمى» و «عملى» براى كسب تقواى الهى بيان شده و پس از آن، به تبيين چهارده راهكار كاربردى در اين زمينه پرداخته شده است. در خاتمه نيز بحث مختصرى راجع به ضرورت بهره مندى از دو بال همّت و توفيق، براى صعود معنوى انسان و نيل او به منزل تقوا ارائه گرديده است.

در فصل پنجم اقسام و مراتب تقوا، به چندين اعتبار مختلف، بيان شده است كه عبارتند از:

تقسيم اوّل: تقواى عوام، تقواى خواص و تقواى اخصّالخواص.

تقسيم دوّم: تقواى تبعيضى، تقواى فقهى، ملكۀ تقوا، لقاء و عصمت.

تقسيم سوّم: تقواى مثبت و تقواى منفى.

تقسيم چهارم: تقواى جوارحى، جوانحى و عقلى.

تقسيم پنجم: تقواى اجتماعى، تقواى اقتصادى و تقواى سياسى.

ص: 21

برخوردارى از بيانى روان و قابل فهم و عارى بودن از اصطلاحات پيچيدۀ علمى و عرفانى، از ويژگى هاى مباحث اخلاقى، عرفانى صاحب اين اثر است كه موجب مى گردد افراد گوناگون در سطوح مختلف، بتوانند از اين مباحث بهرۀ لازم را ببرند. به عبارت روشن تر، پويندگان طريق سير و سلوك كه اهل دقّت هاى علمى و تعمّق هاى نظرى هستند، مى توانند با مطالعه و عمل به اين كتاب، به لطف خداوند و مدد اولياى طاهرين او، به درجات والاى عرفانى دست يابند و افراد ديگر نيز مى توانند با برداشت هاى اخلاقى از محتويات كتاب، به قدر توان خود در مسير معنويّت و سلوك إلى الله قرار گيرند.

در پايان از همۀ عزيزانى كه در آماده سازى، تنظيم و انتشار اين اثر ارزشمند نقش آفرينى كرده اند به ويژه جناب آقاى على رعنايى، تشكّر و قدردانى نموده و از خداوند متعال مسئلت مى كنيم توفيق تمسّك به قرآن كريم و عترت طاهره عليهم السلام و پيمودن مسير سلوك به سوى حق و عبور از منازل هفتگانۀ آن و نايل شدن به لقاى پروردگار متعال را به همگان عنايت فرمايد.

«انّه وليّ الهداية و التّوفيق»

مؤسّسه فرهنگى مطالعاتى الزهراء عليها السلام

ص: 22

ص: 24

هركسى كو دور ماند از اصل خويش *** بازجويد روزگار وصل خويش

از ديدگاه علماى علم عرفان كه برگرفته از تعاليم قرآن و عترت است، هدف از خلقت انسان، قرار گرفتن او در راه و حركت به سوى خداوند تعالى تا رسيدن به لقاى پروردگار است. به بيان ديگر، انسان بايد براى نيل به مقام لقاى پروردگار متعال، حركت پر تلاشى را آغاز نمايد و سير پرمخاطره اى را طى كند.

در اين راه پر فراز و نشيب، سه سير كلّى وجود دارد كه عبارتند از: «سير من الخلق الى الحق»، «سير من الحق فى الحق» و «سير من الحق الى الخلق».

سيرِ اوّلِ حركتِ عرفانى انسان، سير به سوى خداوند متعال است و اين سير، داراى هفت منزل مى باشد. در واقع مى توان گفت سيروسلوك داراى سه منزل كلّى است كه منزل اوّل آن، خود، شامل هفت منزل است و عمدۀ اهداف سيروسلوك براى سالك در همين هفت منزل تحقّق مى يابد. منازل بعدى كه مربوط به «سير من الحق فى الحق» و «سير من الحق الى الخلق» مى باشد، پس از لقاء كه منزل هفتم از سير اوّل است، طى خواهد شد و موضوع بحث كنونى ما نيست.

منازل هفت گانه عبارتند از:

منزل اوّل: يقظه؛ «يقظه»، به معناى بيدارى است و موجب آگاهى و تنبّه سالك مى شود. اين منزل اهل معرفت را به توجّه و هوشيارى وامى دارد و از طريق مداومت بر ذكر و تفكّر و مراقبت، دائم التوجّه مى كند.

ص: 26

منزل دوّم: توبه؛ در اين منزل، بايد براى سالك حالت پشيمانى در مقابل خداوند پيدا شود و بفهمد كه نياز به يك شستشوى باطنى دارد.

منزل سوّم: تقوا؛ بعد از توبه و پاك شدن سالك از گناه، در منزل سوّم روح خشيت و خداترسى در عمق جان او حاكم خواهد شد.

منزل چهارم: تخليه؛ سالك در اين منزل رذائلى مانند حسادت، خودخواهى، دنياطلبى، رياست طلبى، هواپرستى و نظاير آن را از وجود خود پاك مى نمايد.

منزل پنجم: تحليه؛ پس از ريشه كن كردن رذيلت ها، مملكت دل سالك، به زيور شجرۀ طيبۀ فضائل اخلاقى آراسته مى شود و به مرور زمان درخت فضائل را در وجود خويش بارور مى كند، به گونه اى كه خودش و ديگران از ميوۀ اين درخت، بهره مند مى شوند.

منزل ششم: تجليه؛ در منزل ششم نور خدا در وجود سالك جلوه گر مى شود. اين نور در دنيا ممكن است براى كسانى جلوه گر شود كه از حيث نظرى و علمى، حتّى سواد ابتدايى هم ندارند، امّا بين حق و باطل را به درستى تشخيص مى دهند.

منزل هفتم: لقاء؛ كه قرآن كريم مكرّر از آن نام برده است و از جمله مى فرمايد:

فَمَنْ كٰانَ يَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ يُشْرِكْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً(1)

به اين معنا كه هيچكس و هيچ چيزى جز خداوند سبحان در دل او نيست.

ص: 27

نيست بر لوح دلم جز الف قامت يار *** چه كنم چيز دگر ياد نداد استادم

و اين است معناى: وَ لاٰ يُشْرِكْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.

در منزل هفتم، سالك به نقطه اى مى رسد كه درك مى كند عالم محضر خداست و خود را در محضر خداوند سبحان مى يابد.

نكتۀ ظريف اين جريان آن است كه هنگام وصول انسان به لقاى پروردگار متعال، حركت استكمالى او پايان نمى پذيرد، بلكه به قول استاد بزرگوار ما حضرت امام قدّس سرّه، تازه به اوّل راه رسيده است. يعنى منزل لقاء كه به ظاهر منزل آخر سيروسلوك است، خود، سرآغاز يك حركت نامتناهى و رو به كمال است و تا خدا، خدايى مى كند، حركت و استكمال انسان ادامه خواهد داشت.

همچنين سالك بايد توجّه داشته باشد كه اگرچه طى كردن منازل هفت گانۀ سيروسلوك بسيار مشكل است، امّا «نمى دانم، نمى توانم و نمى شود» در قاموس انسان راه ندارد. پس بايد هم بداند و هم بتواند تا بشود و در اين راه از انواع سختى و ملامتى كه در پيش رو دارد، نهراسد.

گو برو در پس زانوى سلامت بنشين *** آنكه از دست ملامت به فغان مى آيد

ص: 28

اساساً علّت خلقت انسان هم همين است:

وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ (1)

تمام توان آدمى بايد به كار گرفته شود تا در اين راه نورانى موفّق گردد و به مقصد برسد، وگرنه به جاى صعود، سقوط مى كند و به جاى اينكه به ارزش هاى معنوى و عرفانى دست يابد، در مدّت عمر مانند كرم ابريشم، تارهايى به دور خود مى تند و نتيجه اى نمى گيرد. به جاى اينكه رو به خداوند و كمالات و سعادت هميشگى حركت كند، به سمت هوى و هوس و رذائل نفسانى و شقاوت دائمى مى شتابد. آرى، دلبستگى به دنيا و انصراف از حق تعالى، چنين مقام پستى را براى انسان رقم مى زند.

بنابراين كسى كه به درۀ شقاوت و بدبختى سقوط مى كند و صفات رذيله سراسر وجود او را فرا مى گيرد، خودش مقصّر است و نمى تواند خداوند و عالم وجود را مقصّر بداند. خداوند همۀ عوالم وجود را براى انسان خلق كرده و همۀ زمينه هاى مادى و معنوى را فراهم آورده است تا انسان به ملكوت اعلى برسد. پس، اگر كسى در مسير عكس آن حركت كند و به نازل ترين درجات سقوط نمايد، خودش مقصّر است. «گر گدا كاهل بود، تقصير صاحب خانه چيست ؟»

ص: 29

از سوى ديگر، با نگاهى مختصر به تعاليم دينى، معلوم مى شود كه واژۀ تقوا، معنايى جز تقيد به ظواهر شرع و رعايت آداب شرع مقدّس و مراعات ادب حضور در محضر پروردگار متعال ندارد؛ پس، اساس عرفان و سيروسلوك، همان رعايت تقواست.

به تعبير ديگر، حركت به سوى خداوند تعالى و قدم نهادن در وادى عرفان و سيروسلوك، بدون تقوا، يعنى بدون پايبندى به قوانين و دستورات دينى، امكان عملى ندارد و موفقيت در پيمودن اين راه نورانى، به طور مستقيم به انجام واجبات و ترك محرّمات، وابسته است.

بنابراين، منزل «تقوا» در «سيروسلوك»، از جايگاه ويژه اى برخوردار است و سالك، از ابتدا تا انتهاى مسير، با اين منزل اساسى سر وكار خواهد داشت. يعنى سالك، پس از بيدارى از خواب غفلت، در منزل «يقظه» و بعد از بازگشت به سوى خداوند و تطهير باطن در منزل «توبه»، قدم در منزل «تقوا» مى نهد و مرحلۀ جديدى از حركت خود را آغاز مى كند؛ مرحله اى كه با سعى وافر و تلاش جدّى براى انجام واجبات و ترك محرّمات، همراه است و اين همراهى و وابستگى، در سراسر مسير حركت، تا آخرين مرحله و منزل سيروسلوك ادامه خواهد داشت.

ص: 31

در واقع، انسان، از اين جهت، يك حيوان به تمام معناست و با حيوان ها هيچ تفاوتى ندارد.

بعد ديگر وجود انسان، بعد معنوى يا جنبۀ ملكوتى وجود اوست كه به تعبير فلاسفه، «روح»، به باور جامعه شناس ها، «عقل» يا «وجدان» و از نظرگاه علماى علم اخلاق، «بعد انسانى» وجود آدمى است.

ملائكه و فرشتگان صرفاً از بعد معنوى يا ملكوتى برخوردارند و از اين جهت، در نقطۀ مقابل حيوانات قرار دارند و انسان نيز از حيث بعد ملكوتى، به ملائكه شباهت دارد.

كه به قول سعدى: «رسد آدمى به جايى كه به جز خدا نبيند»؛ امّا شكست جنبۀ روحى و پيروزى بعد جسمى، انسان را به سقوط مى كشاند و ادامۀ اين روند، او را به پست ترين و نازل ترينِ مراتب در دنيا و آخرت تنزّل مى دهد. به تعبير قرآن كريم:

إِنَّ اَلْمُنٰافِقِينَ فِي اَلدَّرْكِ اَلْأَسْفَلِ مِنَ اَلنّٰارِ(1)

از نگاه فلاسفه، سعادت و رستگارى انسان در گرو اين است كه او جسم خود و به عبارت ديگر، بعد مادى را وسيلۀ حركت براى بعد روحى قرار دهد و به ملكوت اعلى پرواز كند تا به مقصود و مطلوب نهايى دست يابد.

طبق اين ديدگاه، تقوا، همان غلبۀ روح بر جسم و سوار شدن بر مركب جسم در حركت صعودى براى رستگارى و پرواز به سوى ملكوت تا نيل به سعادت ابدى است كه سرسختانه محتاج تلاش و مجاهدت مى باشد.

مرحوم صدرالمتألّهين در كتاب «اسفار» در شرح سفر نفس، در اين زمينه مطالب مفصّلى را بيان كرده است كه خلاصۀ آن، با قدرى دخل و تصرّف براى روشن شدن موضوع، چنين است:

«بين نفس انسان و بدن او رابطۀ تنگاتنگى وجود دارد و گاهى كه نفس بر بدن، غلبه و تسلّط پيدا مى كند، بدن، سعيد و سعادت مند خواهد بود؛ زيرا كمال نفس بر اساس ميزان بهره مندى صحيح از بدن حاصل مى گردد و عدالت به معناى ميانه روى در خلق و خوى هاى متضاد است.

ص: 35

يعنى مقصود از تعديل بين اخلاق متضاد، غلبه پيدا كردن نفس بر بدن است؛ زيرا ميانه روى در ميان اضداد به منزلۀ تهى شدن از تضاد است.»(1)

در واقع، صدرالمتألهين تصريح مى كند كه سعادت و نيك بختى انسان، در گرو تعديل غرايز است و تعديل غرائز را همان پيروزى و غلبۀ بعد روحى بر بعد جسمى مى داند و اشكالى ندارد كه بگوييم سعادت و نيك بختى، همان «تقوا» است.

كارآمد، اشباع و ارضاى غرائز است؛ امّا بايد دانست كه ارضاى غرائز به صورت افسار گسيخته و از هر راه ممكن نيز صحيح نيست و منجر به شقاوت و بدبختى خواهد شد.

بدون ترديد، ريشه كن كردن و سركوب مطلق غرائز انسانى و به تعبيرى، قتل نفس به شيوۀ مرتاضان، از لحاظ عقلى، عرفى و شرعى جايز نيست و تبعات زيان بارى خواهد داشت. همچنين رهاسازى و آزادى مطلق تمايلات نيز سقوط اخلاقى به همراه دارد؛ پس تعديل غرائز و ارضاى آن در چارچوب عقل و شرع، صحيح و كارآمد است و كسى كه بتواند به اين صورت به ارضاى غرائز و تعديل بين تمايلات نفسانى بپردازد، متّقى و پرهيزكار محسوب مى گردد.

به بيان ديگر، غرايز نفسانى انسان، طبق ديدگاه علماى علم اخلاق، از قواى چهارگانۀ «شهوت»، «غضب»، «تفكّر» و «عدالت» سرچشمه مى گيرند و بر اساس همان ديدگاه، انسان كامل كسى است كه بين آن قواى چهارگانه، تعادل ايجاد كرده، در رفتار اخلاقى خويش ميانه روى پيشه كند.

در واقع، از نقطه نظر علم اخلاق و بر اساس باور علماى اخلاقى، تقوا عبارت از ايجاد اعتدال بين قواى «شهوت»، «غضب»، «تفكّر» و «عدالت» مى باشد و متّقى كسى است كه با تعادل و ميانه روى، از افراط و تفريط در به كارگيرى قواى مزبور و نيز غرايز نفسانى ناشى از آن قوا بپرهيزد.(1)

اين بحث طبق روش علماى علم اخلاق است، ولى ما راجع به آن بحث ها داريم كه در جلد اوّل كتاب الاخلاق، بيان نموده ايم.(2)

به عبارت ديگر، عمل به تعاريفى كه از تقوا بيان شد، اگرچه انسان را از سقوط و تباهى مى رهاند، امّا براى اهل معرفت و براى كسانى كه قصد حركت به سوى خدا را دارند و خود را براى تحمّل سختى ها و ناملايمات اين مسير پرفراز و نشيب مهيّا كرده اند، كاربرد ندارد.

از ديدگاه اهل سيروسلوك و سالكان واصل، در بيان اجمالى مفهوم تقوا مى توان گفت كه تقوا، همان رسوخ روح خشيت و خدا ترسى در عمق وجود انسان است. به تعبير رساتر، به پديد آمدن حالتِ پرهيز و اجتناب از هر عملى كه نافرمانى خداوند سبحان محسوب مى شود، تقوا مى گويند.

در واقع، تقوا، از نگاه معرفت پيشگان، پيش و بيش از آنكه يك عمل و نوعى فعل باشد، نوعى ملكه و حالت و حس به شمار مى رود و آن حالتى است كه در عمق ذات آدمى ريشه دوانيده و او را نه تنها از هرگونه گناه و معصيت، كه از تخيّل و فكر گناه و خطور ذهنى هر چه رضاى خدا در آن نيست هم باز مى دارد و به انجام دقيق و بدون كاستى دستورات شرع مقدّس وادار مى سازد.

البته بايد دانست كه خداوند متعال، به تصريح قرآن كريم همواره رئوف، رحمان، رحيم و غفور است. از اين رو ترس از خدا و رسوخ روح خداترسى در عمق جان، مطلقاً به معناى ترس ناك بودن خداوند نيست، بلكه به اين معناست كه انسان بايد از عذاب و عقاب الهى كه در اثر عمل خويش فراهم مى آورد و از دنيا به قيامت مى فرستد، در خوف و بيم باشد.

ص: 39

به بيان روشن تر، عدل الهى و كيفر اعمال انسان، براى او وحشت آور و مستوجب ترس است، وگرنه پروردگار متعال، شايسته ترين موجود براى دوست داشتن و مهربان ترينِ مهربانان است. البته بايد دانست كه روح خداترسى، به معناى خشيت از عظمت خداوند، كه قرآن كريم بر آن اصرار دارد و مثل اميرالمؤمنين عليه السلام را در دل شب مدهوش مى كند، بالاترين مقام است كه سالك مى تواند با رياضت هاى دينى به دست آورد.

چراكه آن دو عالم متّقى، از نظر علمى، فهم عرفى و نيز از حيث تقوا، در بين ساير علما، ممتاز بوده اند. جالب آنكه، على رغم اقبال علما و شيعيان، هر يك از آن دو عالم وارسته، در مواجهه با درخواست پذيرش مرجعيّت، به نوعى ديگرى را اصلح بر مى شمرد و مردم و علما را به سوى او گسيل مى دارد. مثلاً وقتى كه قضيّۀ اعلم بودن مرحوم آقا سيد محمّد فشاركى مطرح مى شود، ايشان، برخوردارى از فهم عرفى را در كنار اعلميّت به عنوان يك معيار تعيين كننده براى مرجعيت و زعامت مطرح مى كند و مى فرمايد: ميرزا محمّد تقى شيرازى از اين نظر اصلح است و او بايد زعامت و مرجعيت را به عهده بگيرد.

نقل مى كنند پس از وفات مرحوم ميرزاى شيرازى رحمة الله، يكى از آن دو بزرگوار مفقود مى شود و هرچه مى گردند، او را پيدا نمى كنند. بالأخره پس از جستجوى بسيار، آن عالم متّقى را در سرداب مقدّس امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف، مى يابند و مشاهده مى كنند كه چشم هاى ايشان در اثر شدّت گريه متورّم شده است. وقتى علّت را جويا مى شوند، مى فرمايد: هنگام شنيدن خبر ارتحال مرحوم ميرزاى بزرگ رحمة الله، يك لحظه به ذهنم خطور كرد كه پس از مرحوم ميرزا، گريزى از مرجعيّت من نيست. اين خطور ذهنى و اين فكر راجع به رياست و مرجعيّت، به من فهماند كه شايستۀ احراز مقام مرجعيّت شيعه نيستم و از شب گذشته تا به حال به امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف پناه برده و با توسّل به ايشان و با گريه و زارى، تقاضا دارم از اين مسئوليّت خطير، معاف شوم.

ص: 41

رسوخ روح خداترسى در عمق جان، يعنى همين كه خطورات ذهنى انسان نيز تحت كنترل او است و يك تخيّل يا يك فكر، هرچند در عالم واقعيّت نيز صادق باشد و جاه طلبى تلقّى نگردد، يك مرجع تقليد را چنين آشفته و پريشان مى سازد.

كه از ميدان مين يا از زمين خاردار در حال عبور است. چنين كسى اگر لحظه اى بى احتياطى كند، دچار آسيب جدّى خواهد شد.

قوانين اسلام و احكام تشيع، ريشه دار است و اگر جامعه و به ويژه جوانان، به درستى با احكام و مبانى تشيع آشنا شوند، درمى يابند كه از پايه هاى محكمى برخوردار است. نمونۀ احكام مترقّى تشيع، وجوب برخوردارى صاحبان مقامات و مناصب دينى و معنوى، از ملكۀ تقواست.

بايد توجّه داشته باشيم كه تقيد به ظواهر شرع مقدس، هر چند ضرورى و مفيد است، امّا براى احراز ملكۀ عدالت كافى نيست، بلكه مقام عدالت، محتاج ملكۀ تقوا و روح خداترسى است.

اساساً فلسفۀ وجوب همۀ عبادات، نظير نماز، روزه، حج، خمس، زكات، امربه معروف و نهى ازمنكر، رسيدن به ملكۀ تقوا و ريشه دار كردن روح خدا ترسى در عمق وجود انسان است. اولياى الهى و عرفاى حقيقى، بدون تكلّف و سختى و به صورت عادى و ناخودآگاه، از محرّمات الهى اجتناب مى ورزند و به واجبات الهى، قيام و اقدام مى كنند. در خصوص مرحوم آيت الله آقاى حاج سيد على قاضى رحمة الله(1) نقل شده است كه چشم ايشان، در اثر تمرين در خوددارى از نگاه به نامحرم، خود به خود كنترل مى شده و هنگام ورود نامحرم به صورت غير اختيارى بسته مى شده است.

ممارست در اجتناب از گناه، چنين حالتى را براى انسان پديد مى آورد كه پس از مدتى به صورت ناخودآگاه، گناه نمى كند و در صورت مشاهدۀ معصيت، متلاطم مى شود.

ص: 44

از اين جهت، به جوانان عزيز كه طالب سيروسلوك و مشتاق پيمودن منازل عرفانى و رسيدن به لقاى الهى هستند، توصيه مى شود از همان ابتداى جوانى و بلكه نوجوانى، در رعايت تقوا كوشا باشند و آن قدر در اين راستا تمرين كنند و خود را از مطلق معاصى، دور سازند، تا كم كم اجتناب از گناه براى آنان ملكه شود. همچنين بايد مراقب باشند كه در اين مسير پر پيچ و خم، خسته و دلسرد نشده، اگر گاهى در راه، شكست خوردند، يأس و نااميدى بر آنان چيره نشود و تلاش خود را از سر گيرند تا بالأخره موفّق شوند. به خصوص در مراقبت از چشم، زبان و گوش كه اعضاى اصلى و منشأ عمدۀ احساسات انسان است، سعى وافرى داشته باشند تا اين اعضاء و به تبع آن، ساير اعضا و جوارح بدن، به كنترل آنان در آيد و به اصطلاح، كليد داشته باشد. در اين صورت به تدريج به جايى مى رسند كه فكر آنان و نيز دل آنان كليد پيدا مى كند و هر نامحرمى اجازۀ ورود به آن را نمى يابد. ذهن و ضمير انسان جايگاه مطالب متعالى و در واقع جايگاه پروردگار متعال است و اهل معرفت اجازۀ ورود اغيار را به آن نمى دهند:

«قَلْب الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ »(1)

ص: 45

پديد مى آيد و باور قلب را به همراه دارد. به عنوان مثال، گاهى عقل انسان به واسطۀ يك برهان و استدلال، وجود خداوند يا معاد را باور مى كند، امّا كاربرد آن در صورتى است كه اين باور عقلى، در دل و قلب او رسوخ كند و به تعبير قرآن كريم، مبدّل به يقين شود. امام سجّاد، حضرت زين العابدين عليه السلام در فراز پايانى دعاى ابوحمزه كه از مهم ترين فرازهاى آن دعاى شريف است، دستيابى به ايمان قلبى را از خداى متعال مسألت مى كنند:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ إِيمَاناً تُبَاشِرُ بِهِ قَلْبِي وَ يَقِيناً حَتَّى أَعْلَمَ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَنِي إِلَّا مَا كَتَبْتَ لِي وَ رَضِّنِي مِنْ الْعَيْشِ بِمَا قَسَمْتَ لِي يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِين»(1)

آنكه در كنار آتش است و گرما و حرارت آن را حس مى كند، سوزندگى آتش را مى يابد و به مقام عين اليقين رسيده است. امّا مقام حقّ اليقين صرفاً متعلّق به كسى است كه درون آتش باشد و با اعماق وجود، سوزندگى آتش را باور نمايد.

مرحوم علاّمه محمّد تقى مجلسى رحمة الله، اين سه مرتبه و مقام را از آيات پايانى سورۀ فصلّت برداشت نموده است:(1)

سَنُرِيهِمْ آيٰاتِنٰا فِي اَلْآفٰاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ اَلْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلىٰ كُلِّ شَيْ ءٍ شَهِيدٌ، أَلاٰ إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقٰاءِ رَبِّهِمْ أَلاٰ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ ءٍ مُحِيطٌ(2)

از اين جهت، قرآن كريم به كسانى كه ايمان آورده اند، دستور مى دهد كه تقوا پيشه كنند و نيز ايمان و تقواى خويش را تا آخرين لحظۀ حيات، حفظ نمايند تا در حالى كه تسليم امر پروردگار خويش هستند، از دنيا بروند.

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (1)

در واقع، حقّ تقوا كه مرتبۀ اعلاى تقواست، هنگامى پديد مى آيد كه زير بناى آن، ايمان واقعى باشد. بر روى چنين ايمانى است كه، «حقّ تقوا» بنا مى شود. امام صادق عليه السلام در بيان منظور اين آيۀ شريفه از حقّ تقوا فرمودند:

«يُطَاعُ فَلَا يُعْصَى وَ يُذْكَرُ فَلَا يُنْسَى وَ يُشْكَرُ فَلَا يُكْفَرُ»(2)

آن حضرت، حقّ تقوا را اطاعت از اوامر الهى و اجتناب از معاصى دانسته اند كه با توجّه و بيدارى و مداومت بر ذكر و نيز شكر نعمت هاى الهى، تكميل مى گردد.

قرآن كريم در آيۀ ديگرى، به زيربنا بودن ايمان و نيز به نقش روبنايى تقوا اشاره كرده و مى فرمايد:

اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِكَ لَهُمُ اَلْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (3)

ص: 51

بر اساس اين آيۀ شريفه، اگر كسى زيربناى دين خود را با ايمان، به نحوى كه بيان شد، مستحكم نمايد و ايمان خود را به ظلم و به عبارت گوياتر، به گناه، آلوده نسازد، يعنى بر روى ايمان خود، عمارت تقوا را بنا نهد، حتماً از امنيت دل و آرامش درونى برخوردار مى شود و مهم تر آنكه، خداوند او را به راه راست، هدايت مى فرمايد.

تبديل شده بود و دست كم به عين اليقين رسيده بود، قطعاً تقوا را به همراه داشت. ولى همين مقدار كه ايمان عقلى و استدلالى دارد و زيربناى دين او محكم است، تا وقتى كه بى تقوايى او به عقيده اش ضربه نزند و ايمان او را متزلزل نسازد، راه براى هدايت و رستگارى وى باز است.

كسى كه از ايمان بدون تقوا برخوردار است، به مثابۀ درخت ريشه دارى است كه از شاخ و برگ و به تبع آن، از ميوه محروم است. هرچند چنين درختى به كمال مطلوب نرسيده است، ولى اگر ريشۀ او حفظ گردد، مى تواند به مرور زمان از شاخ و برگ و ميوه برخوردار شود و به كمال برسد.

بنابراين اگرچه بى تقوايى بسيار مذموم است، امّا ايمان قوى، در نهايت، موجب نجات انسان خواهد شد، به گونه اى كه قادر است آدم بى تقوا را بيدار سازد و او را به توبه وادار نمايد و پس از آن، به منزل نورانى تقوا رهنمون گردد.

گروه چهارم كه رستگارى آنان مشكل است، كسانى هستند كه به ظاهر متقّى هستند، يعنى گناه نمى كنند، امّا ايمان ندارند و تقواى آنان برخاسته از اعتقاد نيست. وقتى اجتناب از گناه، پشتوانۀ اعتقادى نداشته باشد، بى ريشه است و دوام نخواهد داشت. نظير شاخ و برگ درختى كه از ريشۀ لازم برخوردار نيست و با كوچك ترين بادى از بين مى رود و مى خشكد.

ص: 53

ص: 56

چه بسيار افرادى كه با وجود امكانات متعدد مادى و ثروت هنگفت دنيوى، همواره در گرفتارى و پريشانى به سر مى برند و ذهن آنان مشوّش و مضطرب است.

اگر انسان متّقى باشد، علاوه بر برخوردارى از اطمينان قلبى و آرامش پايدار درونى، روزى او نيز تأمين خواهد شد و از رزق مادى و معنوى برخوردار است. چنان كه قرآن مى فرمايد:

وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً، وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَحْتَسِبُ (1)

آيات نورانى قرآن شريف، در موارد متعدّدى زنگ خطر مى زند و سعادت و خوشبختى انسان را در گرو تقوا برمى شمارد:

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ تَقْوىٰ مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِي نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ (2)

قرآن كريم در اين آيه از تشبيه معقول به محسوس استفاده كرده است.

ص: 59

روش قرآن، براى تبيين موضوعات مهم، اين است كه يك امر معقول را به يك امر محسوس، تشبيه مى كند تا به وسيلۀ آن تشبيه، نتيجۀ مطلوب براى مخاطب قابل فهم باشد.

اين آيۀ نورانى، زندگى بدون تقوا را به ساختن ساختمان، بر لب درۀ سيل زده تشبيه كرده است كه با يك طوفان، به اعماق دره فرو مى ريزد.

اگر زندگى انسان آلوده به گناه و معصيت باشد، هرچند آن زندگى مملوّ از مادّيات و اعتباريات، نظير پول، رياست و رفاه ظاهرى باشد، بنا بر تعبير قرآن كريم، نابود مى گردد و صاحب اين زندگى، سرانجامى به جز جهنّم نخواهد داشت.

افزون بر اين، طبق تصريح اين آيۀ شريفه، خداوند متعال، انسان ظالم را هدايت نخواهد كرد. كسى كه گناه مى كند، به خويشتن و به جامعه ظلم مى نمايد و عملاً خود را از هدايت خداوند محروم مى سازد. منظور از اين هدايت، «هدايت عنائيه» است؛ يعنى دست عنايت خداوند، بر روى سر ظالم نخواهد بود و خود بخود نمى تواند از هدايت الهى بهره مند شود.

از اين رو، گناهكار هرچه براى رسيدن به يك زندگى آرام و با نشاط، تلاش كند، موفق نمى گردد و عاقبت او اضطراب و تلاطم و جهنّم خواهد بود. زيرا تلاش او بى ريشه است، مثل كسى كه ساختمان خود را بدون ريشه و پى ريزى لازم، بر لب درّه، بنا كند.

ص: 60

هر نعمتى در بهشت، لذّت جمع الجمعى دارد، يعنى تمام لذّات بهشتى در هر نعمتى از بهشت جمع شود، اهل بهشت مى توانند از يكايك آن نعمت ها برخوردار شوند و بهره ببرند.

مرحوم ديلمى رحمة الله در كتاب «ارشادالقلوب»، روايتى به نام «معراجيه» نقل مى كند. آن روايت مفصّل كه از لسان مبارك اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده، حاوى مضامين عرفانى بلندى است و برخى مكالمات و گفتگوهاى عاشقانۀ صورت گرفته ميان پروردگار متعال و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم را در جريان با اهميت معراج بيان مى فرمايد.

در بخشى از آن روايت، خداوند تبارك و تعالى حبيب خويش را با جملۀ محبّت آميز «يا احمد» مورد خطاب قرار داده، مى فرمايد: در بهشت قصرى وجود دارد كه از لؤلؤ، بلكه برتر از لؤلؤ و از دُر، امّا ارزشمندتر از دُر است. آن قصر، محلّ سكونت خواص است و شكستگى و نقص در آن راه ندارد. من روزى هفتاد مرتبه به آن بندگان كه از خواص هستند، نظر مى افكنم و با ايشان سخن مى گويم و در هر نظرى، ملك آنها و سعۀ وجودى آنها هفتاد برابر مى شود. وقتى اهل بهشت از خوردن و آشاميدن لذّت مى برند، آنها از مكالمه با من و ذكر من و حديث من لذّت مى برند. در واقع، طعام و شراب آنان كه بالاترين لذّت را از آن مى برند، گفتگو با حق تعالى و توجّه كامل به اوست و به نعمت هاى بهشتى كه براى آنها فراهم شده است، هيچ توجّهى ندارند.

ص: 62

در ادامۀ روايت، آمده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم سؤال كردند: پروردگارا نشانۀ اين خواص چيست ؟ خداوند تعالى فرمود: آنان كسانى هستند كه در دنيا زندانى بوده اند؛ زبانشان را از سخنان بى فايده و شكمشان را از غذاهاى حرام و شبهه ناك، زندانى كرده اند.(1)

در حقيقت، اين افراد با نظرى كه از سوى خداوند متعال به آنها مى شود، به او توجّه مى كنند و چون تمام توجّه آنان معطوف حق تعالى است، با تمام وجود مشعوف و شيفتۀ ذات بارى شده، مبهوت در جمال خداوندى و منغمر در عالم وحدت مى گردند؛ هرچند جايگاه ايشان بهشت است و از نعمت هاى بى كران بهشتى بهره مى برند، امّا نعمت هاى بهشتى در نظر آنان جلوه اى ندارد و تنها و تنها عنايات حق تعالى را مى بينند و به او نظر دارند.

آنان مصداق آيۀ شريفۀ قرآن كريم هستند كه مى فرمايد:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَةٌ ، إِلىٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَةٌ (2)

خداوند سبحان در دنيا و آخرت، قابل رؤيت نيست، امّا قابل يافتن است؛ بنابراين وقتى آن بندگان خاص، پروردگار خويش را با تمام وجود يافتند، مبهوت او مى شوند و هيچ چيز ديگر و هيچ كس ديگر را نمى بينند، تا جايى كه برخى از نعمت هاى بهشتى گلايه مى كنند كه خدايا، ما را براى اين مؤمنان خلق كردى، امّا اين افراد هيچ توجّهى به ما نمى كنند؟!

ص: 63

به آنها خطاب مى شود: بگذاريد اين بندگان من در بهت و حيرت خود باقى بمانند و از اين حالتى كه دارند، بالاترين لذّت را ببرند.

آنان كه در دنيا حقيقتاً و به معناى واقعى اهل تقوا بوده اند، در آخرت چنان تعالى روحى و معنوى مى يابند و چنان پيشرفت مى كنند كه تمام نعمت هاى بهشتى در نظر آنان پوچ است و آن نعمت ها را نمى بينند. آنان در آن جايگاه رفيع، مبهوت و مدهوش ذات بارى تعالى هستند و هر نظرى كه از سوى حق تعالى به ايشان مى شود، درجاتى به درجات معنوى آنان مى افزايد و درهر لحظه از لحظات بهشتى رو به استكمال بوده و به سوى مقاصد عالى تر و درجۀ والاتر در حركت صعودى هستند.

تحصيل تقوا در دنيا، آدمى را به چنين جايگاهى در آخرت مى رساند. از اين رو عقل سالم و فطرت انسان او را به تحصيل تقوا وادار مى سازد.

ص: 64

به عنوان مثال، هدايت تكوينى دانۀ گندم، موجب مى شود كه آن دانه، در خاك شكفته شود، ريشه بدواند و جوانه اش از خاك بيرون بيايد. تا حال اتفاق نيفتاده است كه جوانۀ يك دانۀ گندم، به درون خاك برود و ريشۀ آن، سر از خاك بيرون آورد، زيرا هدايت تكوينى دارد.

هدايت ديگرى كه خداوند متعال براى بندگان خويش دارد، هدايت تشريعى است. ارسال پيامبران الهى و اوصياى ايشان و نيز انزال كتب متعدد آسمانى، هدايت تشريعى پروردگار رحمان و رحيم است و هدف از آن، سعادت و رستگارى بندگان مى باشد.

خداوند تبارك و تعالى از زمان خلقت آدم ابوالبشر تا كنون و از اكنون تا روز قيامت، همواره افرادى را براى راهنمايى بندگان فرستاده است و همراه آنان كتب آسمانى را نيز نازل فرموده و بدين طريق محبّت را بر بندگان خويش تمام كرده است.

لطف بى حدّ پروردگار متعال و اهتمام آن ذات بى همتا به هدايت تشريعى بندگان، از آنجا معلوم مى شود كه ابتدا پيامبر خويش، حضرت آدم عليه السلام را خلق كرده و سپس بندگانى كه او بايد هدايت كند را خلق نموده است. يعنى هيچ انسانى در كرۀ زمين يافت نمى شود كه از اوّلين روز تولّد تا هنگام مرگ، هادى نداشته باشد.

هدايت سوّمى كه از عنايت پروردگارمتعال نسبت به بندگان سرچشمه مى گيرد، هدايت عنائيه است. تلاش و كوشش و استفاده از عقل و تدبير، در

ص: 66

همۀ مراتب و شئون زندگى براى انسان لازم و مطلوب است، امّا آنچه آدمى را در بن بست ها نجات مى بخشد و او را در انتخاب راه درست و مستقيم يارى مى نمايد، هدايت عنائيۀ پروردگار است. گاهى انسان همۀ مقدمات را براى نتيجه گيرى مطلوب از يك امر خاص، فراهم مى كند، همۀ جوانب را مى سنجد و كاملا حساب شده و مطمئن وارد كارى مى شود، امّا ناگهان متوجّه مى شود كه به ضدّ مطلوب خود دست يافته است.

گاهى نيز كلامى يا عملى ناخواسته از انسان سر مى زند و موفقيت چشم گيرى براى او رقم مى زند. اين پيروزى، ناشى از هدايت عنائيۀ پروردگار است كه در مواضع حساس و در بن بست ها دست انسان را مى گيرد و او را به انتخاب مسير صحيح و مطمئن رهنمون مى شود.

افزون بر اين، مسير حركت به سوى خداى متعال، مسيرى از مو باريك تر، از شمشير برنده تر و از آتش سوزنده تر است و تنها هدايت عنائيۀ پروردگار متعال است كه مى تواند موانع اين راهِ دشوار و پر پيچ و خم و مملو از سنگلاخ را از سر راه بردارد و مانع سقوط انسان به درۀ شقاوت و گمراهى شود.

راهكار بهره مندى از هدايت عنائيۀ خداى سبحان، مراعات تقواست؛ زيرا هدايت خاص الهى نياز به زمينه سازى دارد و تقوا زمينۀ آن را فراهم مى آورد. به عبارت رساتر، لياقت برخوردارى و بهره مندى از هدايت عنائيه پروردگار، در سايۀ مراعات تقوا، روزى انسان مى گردد. تقوا آدمى را به مقامى مى رساند كه در گرفتارى ها، بن بست ها و در مواقع بحرانى، حسّاس

ص: 67

و سرنوشت ساز، به صورت ناخودآگاه راه درست را انتخاب مى كند و بهترين تصميم را مى گيرد و در واقع، از سوى خداوند متعال، به مسير صحيح هدايت مى شود.

آن كسانى كه در اين باره شك دارند، امتحان كنند و ببينند آيا بيان نورانى قرآن كريم، درست است يا نه ؟ كسانى كه چشم و گوش و زبان خود را تحت كنترل ندارند و هر گناهى از آنان سر مى زند، مدّتى مواظب كردار و گفتار خود باشند و نتيجۀ آن را ببينند.

گناهكار به خودش و ديگران، ظلم مى كند و ظالم از نظر قرآن كريم، قابليّت هدايت و بهره مندى از هدايت عنائيۀ خداوند را ندارد.

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ (1)

معنا ندارد كه دست عنايت خداوند متعال روى سر انسان ظالم و گناهكار باشد. بنابراين، هركس، طالب زندگى بدون گره است و از مشكلات پيچيدۀ زندگى خسته شده است، چاره اى جز رعايت تقوا و اجتناب از گناه ندارد. امكان ندارد كه انسان، رفيق خداوند سبحان باشد و با معبود خويش رابطۀ عاطفى و محكم برقرار سازد، امّا خداوند در بن بست ها و هنگام هجوم گرفتارى ها، او را نجات ندهد:

وَ كٰانَ حَقًّا عَلَيْنٰا نَصْرُ اَلْمُؤْمِنِينَ (2)

كَذٰلِكَ حَقًّا عَلَيْنٰا نُنْجِ اَلْمُؤْمِنِينَ (3)

ص: 68

اگر نور خدا در زندگى نباشد، هيچ عامل ديگرى قادر به روشن كردن آن نيست و محكوم به تاريكى و در پى آن محكوم به فنا و نابودى است.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم در روايتى مى فرمايند: اگر نور خدا در دل كسى جاى نگيرد، چهار خصلت دل او را پر خواهد كرد.

«مَنْ أَصْبَحَ وَ الدُّنْيَا أَكْبَرُ هَمِّهِ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيءٍ وَ أَلْزَمَ قَلْبَهُ أَرْبَعَ خِصَالٍ هَمّاً لَا يَنْقَطِعُ عَنْهُ أَبَداً وَ شُغُلًا لَا يَنْفَرِجُ مِنْهُ أَبَداً وَ فَقْراً لَا يَبْلُغُ غِنَاهُ أَبَداً وَ أَمَلًا لَا يَبْلُغُ مُنْتَهَاهُ أَبَدا»(1)

بر اين اساس، اوّلين خصلتى كه جايگزين نور خداوند در دل انسان مى شود، همّ و غم و نگرانى است. كسى كه از تقوا و معنويات فاصله دارد، غم و غصّه دل او را فرا خواهد گرفت تا اينكه بميرد و پس از مرگ، غم و غصه و نگرانى اساسى او آغاز مى شود و بايد خود را براى تحمّل عذاب جهنّم مهيا سازد. خصلت ديگرى كه جايگزين نور خداوند در دل انسان مى شود، اشتغالات بيهوده و بى جاست. اشخاص يا اشياء بى ارزش، دل انسان را مشغول مى كند و حتّى اجازۀ يادآورى اينكه جايگرين نور خداوند شده است را نيز به او نمى دهد. دچار شدن به بلاى عشق مجازى و احساس تمايل بيهوده به ديگران، از جمله مصاديق اشتغال دل به امور بى ارزش است. گاهى چنان دل انسان به يك معشوق زمينى مشغول مى شود كه خواب و خوراك و استراحت را نيز از او مى گيرد.

ص: 70

پريشانى و تلاطم درونى، به او امان نمى دهد و دل او مملو از تخيلات و توهّمات بى اساس مى شود. آرام و قرار ندارد و از صبح تا شب و از شب تا صبح، مانند پرنده اى كه از شاخه اى به شاخۀ ديگر مى جهد، با اضطراب و پريشانى در حال دويدن است و به جايى نمى رسد. روزها را با بيهودگى و اشتغالات بى نتيجه سپرى مى كند و شب هم توهّم و تخيل، اجازۀ خوابيدن به او نمى دهد. پس از خوابيدن نيز، خواب هاى آشفته و پريشان تا صبح او را آزار مى دهند.

بلاى سوم كه جايگزين نور خدا در زندگى مى شود، فقر و احتياج ابدى است. احتياج در ذات چنين افرادى نهادينه مى شود و همواره خود را محتاج و نيازمند تصور كرده و زياده طلبى و زياده خواهى، آنان را به خود مشغول مى سازد. برخى افراد از نظر امكانات مالى متموّل هستند، ولى روح احتياج در زندگى و در نحوۀ معاشرت آنان حاكم است و چنان خود را گرفتار بدهى هاى متعدد كرده اند كه گويى محتاج ترين و بيچاره ترين افراد عالم هستند. در حالى كه بسيارى افراد متدين و متّقى هستند كه با وجود فقر شديد، در امنيت و آرامش كامل به سر مى برند و چون قناعت پيشه كرده اند، دلهره و اضطراب ندارند و به زندگى نورانى خود ادامه مى دهند.

مصيبت چهارم براى افراد بى تقوا، هجوم آمال و آرزوهاى بى جا در دل آنان است:

«أَمَلًا لَا يَبْلُغُ مُنْتَهَاهُ أَبَدا».

ص: 71

چشم و هم چشمى و آرزوى بى جا و بى مورد، جايگزين نور خداوند در زندگى مى شود و آدمى را تا پايان عمر به خود سرگرم مى سازد. همواره در انديشۀ آرزوهاى بزرگ و دست نيافتنى است و از هر آرزويى منصرف مى شود، به آرزوى بزرگ ترى دچار مى گردد و تمام ذهن و فكرش مشغول امور بيهوده و بى محتواست. يك عمر شكنجۀ ذهنى مى بيند و در نهايت با يك دنيا آرزوى تحقّق نيافته از دنيا مى رود.

زندگى سالم، نورانى و سرشار از نشاط و شادمانى در پرتو نور خداوند پديد مى آيد. تابش انوار ربوبى نيز در اثر مراعات تقوا ميسر مى گردد. همانطور كه يك وسيلۀ برقى براى روشنايى نيازمند دريافت برق از نيروگاه برق است، روشنايى و سلامت زندگى آدميان نيز محتاج اتّصال آنان به نور الهى است. هرگاه گناهى از انسان سر بزند يا واجبى از واجبات را ترك نمايد، ناگهان اتّصال نور خدا در زندگى او قطع شده و زندگى او تاريك مى گردد. حال اگر با توبه، پشيمانى و بازگشت به سوى خدا، گناه خويش يا ترك واجب را جبران نمايد، كليد روشنايى زندگى او متّصل مى شود و نور الهى را خواهد ديد وگرنه تاريكى روى تاريكى و وحشت روى وحشت، سراسر زندگى او را وحشتناك و وحشت زا خواهد كرد.

ص: 72

انسان متّقى، به خداوند متعال تكيه دارد و از اين رو از هيچ كس و هيچ چيزى به غير از خداوند نمى ترسد. بزرگ ترين اضطراب و نگرانى اهل معرفت، در اثر واهمه از نرسيدن به لقاى الهى است، وگرنه اولياى الهى هيچ ترس و نگرانى و واهمه اى در زندگى ندارند.

أَلاٰ إِنَّ أَوْلِيٰاءَ اَللّٰهِ لاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ (1)

اين آيۀ شريفه، با چندين تأكيد مى فرمايد كه بدون هيچ شك و ترديدى، ترس، واهمه، غم، غصه، اضطراب و نگرانى در زندگى اولياى الهى راه ندارد. اگر خداوند متعال، حاكم بر دل كسى شود، آن دل، امنيت پيدا مى كند و پر واضح است كه غم گذشته و نگرانى آينده را نخواهد داشت.

اساساً دنيا و آنچه در آن است، نزد اهل دل هيچ ارزشى ندارد و براى آن غصّه نمى خورند. امام على عليه السلام دربارۀ دنيا مى فرمايند:

«فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِي الْعُقُولِ كَفَيءِ الظِّلِ »(2)

دنيا و آنچه در دنياست، نزد اولياى خداوند نظير يك سايه است و هيچ ارزشى ندارد. وقتى انسان در اثر تقوا، خدا را داشته باشد، همۀ دنيا نزد او بى ارزش مى شود و صرفاً به خدا مى انديشد. در چنين حالتى، دل او عرش خداى رحمان مى شود:

«قَلْبَ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ »(3)

ص: 74

دلش به گسترۀ عرش الهى است و طوفان ها و ناملايمات زندگى نمى تواند دل او را به لرزه درآورد، بدون خوف، اندوه و حزن، زندگى مى كند و صرفاً به مقصود و مطلوب نهايى مى نگرد.

كسى كه امنيت دل دارد، ممكن است از نظر ظاهر و در امور دنيوى، از زندگى رفاهى برخوردار نباشد، امّا چون دل او امنيت دارد، عارى از غصّه و نگرانى و اضطراب است. در مقابل، گناه و معصيت باعث مى شود كه زندگى انسان همواره همراه با كوبندگى باشد:

وَ لاٰ يَزٰالُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دٰارِهِمْ (1)

منظور از كفر در اين آيۀ شريفه، كفر عملى است و كفر عملى به معناى فسق، گناه و بى تقوايى است.

بر اين اساس، كسانى كه با ارتكاب گناه و در اثر بى تقوايى، از خداى متعال فاصله گرفته اند، دائماً گرفتار كوبندگى و حوادث دشوارند. مصيبت و بلا، همواره بر آنها و زندگى آنان مى بارد، در حالى كه نمى دانند اين گره ها و كوبندگى ها از كجا پيدا شده است ؟ ولى قرآن شريف، در اين آيه بيان مى كند كه اين افراد در اثر گناه به چنين جايگاهى رسيده اند.

ص: 75

انسان هاى بى تقوا و كسانى كه در زندگى، از ياد خداوند غفلت مى ورزند، نفس امّاره و شيطان درون و شيطان برون آنان را احاطه كرده، دائماً گرفتار كوبندگى و گره هاى سر در گم خواهند بود.

بر اساس اين آيه، اطرافيان و نزديكان گناهكار نيز بايد كوبندگى گناه او را تحمّل كنند: أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِم. طبيعى است كه وقتى آتشى برافروخته مى شود، هم برافروزندۀ آتش و هم نزديكان او مى سوزند. از اين رو گناه افراد، دامن خانواده و حتّى اجتماع را مى گيرد. به ويژه مفاسد و گناهان اجتماعى، همه را مى سوزاند. البته كسى كه آتش برافروخته است، در آخرت عذاب مضاعف دارد.

وقتى تقوا در زندگى كسى نباشد، ضعف عصب، افسردگى و دلِ پژمرده براى او پديد مى آيد و همواره با نگرانى و اضطراب زندگى مى كند و هيچ اميد و انگيزه اى نسبت به آينده ندارد، هر چند از امكانات مادى فراوانى بهره مند باشد. زندگى چنين افرادى، به يك كلاف سر به گم مى ماند كه نمى توانند گره هاى آن را باز كنند.

ص: 76

مشكلاتى نظير كمبود، گرانى، خشك سالى، فساد و ناامنى، در اثر ناسپاسى و دورى انسان ها از تقوا آنها را احاطه خواهد كرد:

وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً قَرْيَةً كٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكٰانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اَللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اَللّٰهُ لِبٰاسَ اَلْجُوعِ وَ اَلْخَوْفِ بِمٰا كٰانُوا يَصْنَعُونَ (1)

إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا(1)

انسان متّقى علاوه بر اينكه نزد خداوند متعال و ملائكۀ مقرّب الهى محبوبيت دارد، نزد مردم اعم از دوستان و دشمنان خود نيز محبوب است. تاريخ گواهى مى دهد كه دشمنان بزرگ اهل بيت عليهم السلام نظير معاويه، يزيد، عمر سعد، شمر و ديگران، بر ايمان و تقواى معصومين اقرار و اعتراف داشته اند، هر چند رذائل اخلاقى نظير حسادت، رياست طلبى و پول پرستى مانع اظهار محبّت آنان شده، آنان را به دشمنى با اهل بيت عليهم السلام وادار كرد. دربارۀ شمر، نقل كرده اند كه هنگام شهادت امام حسين عليه السلام گفت: «تو را به شهادت مى رسانم، در حالى كه مى دانم بهترين خلق خدا هستى.»(2)

به طور كلّى صفات حسنه و فضائل اخلاقى، دوست داشتنى است و هر كه خلق حسَن و نيكو داشته باشد و تقواى الهى را مراعات كند، حتّى نزد افراد فاسق و فاجر، محبوب و دوست داشتنى خواهد بود.

چنين محبّتى فطرى است و هيچ كسى نمى تواند متّقى را دوست نداشته باشد، هر چند رذالتش موجب شود كه با تهمت، غيبت و شايعه سازى، سعى كند محبّت او را از دل ها خارج سازد؛ ولى به فطرت خودش كه مراجعه كند، درمى يابد كه فرد متّقى را دوست دارد.

ص: 79

امام دوّم، امام حسن مجتبى عليه السلام در آخرين لحظات حيات خويش كه حسّاس ترين مواقع است و مهم ترين نصايح و وصايا بيان مى شود، در پاسخ به يكى از ياران خويش كه از ايشان تقاضاى نصيحت داشت، فرمودند:

«وَ إِذَا أَرَدْتَ عِزّاً بِلَا عَشِيرَةٍ وَ هَيْبَةً بِلَا سُلْطَانٍ فَاخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَى عِزِّ طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ »(1)

فرمودند: اگر مى خواهى در بين مردم عزّت و شخصيت داشته باشى، اگر مى خواهى قدرت و ابهت اجتماعى داشته باشى و ديگران از تو حساب ببرند و بر دل آنها حكومت كنى، لباس ذلّت معصيت را از تن خويش خارج كن و لباس عزّت اطاعت خداوند متعال را به تن كن؛ يعنى متّقى باش تا عزيز و محبوب و قدرتمند شوى.

به چنين مقامى كه در سايۀ تقوا، روزى انسان مى گردد، مقام «فرقان» مى گويند:

إِنْ تَتَّقُوا اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقٰاناً(1)

مقام فرقان، مقامى است كه آدمى الهام پيدا مى كند و مى تواند حقيقت را به خوبى تشخيص دهد. مقامات والاى عرفانى در اثر رعايت تقوا نصيب انسان مى شود و به ميزان تحصيلات حوزوى و دانشگاهى و نظاير آن، ارتباطى ندارد. خداوند متعال چنين مقامى را به بندگان مقرّب خويش عطا مى فرمايد:

وَ اُعْبُدْ رَبَّكَ حَتّٰى يَأْتِيَكَ اَلْيَقِينُ (2)

افراد بسيارى هستند كه علم حصولى ندارند، از اصطلاحات علمى اطلاع ندارند و حتّى در برخى موارد سواد خواندن و نوشتن نيز ندارند، امّا «دل» دارند و دل آنان منوّر به نور خداوند تعالى است. وجود ايشان از حقانيت خاصى برخوردار است و در اثر اينكه واقعيت ها را مى بينند، بيانات دقيق و نافذى دارند و به راحتى در مقابل صاحبان زر و زور و تزوير ايستادگى مى نمايند. اين كرامات و مقامات، در سايۀ تقوا نصيب انسان مى گردد.

بهلول، يكى از شاگردان امام هفتم، حضرت موسى بن جعفر عليه السلام بود كه براى حفظ دينش از رياست و قضاوتى كه به او پيشنهاد شد، صرفنظر كرد و براى اينكه او را رها كنند، خود را به ديوانگى زد.

ص: 81

براى حفظ دين، ايثار كرد و يك عمر رياضت كشيد و در اثر تقوا و پرهيزكارى و نيز ايثار و گذشت، به مقامات والايى دست يافت و در حالى كه ظاهراً مجنون بود، كلام نافذى داشت كه دستگاه حكومت هارون الرّشيد و اطرافيان او را مى لرزاند.

روزى بهلول در مجلس درس ابوحنيفه كه يك آخوند دربارى بود، نشسته بود و ديد كه ابوحنيفه سه مطلب غلط و نادرست بيان كرد. مطلب اوّل آنكه گفت: هر فعلى كه از انسان سر مى زند، مجبور است و اختيار آدمى مطلقاً در اختيار خداوند است و نظير قلم كه در دست انسان، آلت دست اوست، انسان نيز آلت دست خداست و بدين صورت انسان را مجبور مطلق بر شمرد. مطلب دوّم آنكه گفت: از آنجا كه جنس شيطان از آتش است و آتش نمى تواند آتش را بسوزاند، شيطان در آتش جهنم نمى سوزد. مطلب سوم اينكه: از نظر قرآن هر چه موجود است، بايد ديده شود و خداوند نيز موجود است و بايد ديده شود و از اين جهت در قيامت، قابل مشاهده خواهد بود.

بهلول كه در اثر تقواى الهى، الهام داشت، فوراً با يك حركت عملى، هر سه شبهه و مطلب نادرست ابوحنيفه را پاسخ گفت. از جلسه بيرون رفت و يك كلوخ برداشت و برگشت و به سر ابوحنيفه زد و سر او را شكست. اطرافيان ابوحنيفه جمع شدند و به جهت شكايت، بهلول را نزد هارون بردند.

ص: 82

هارون پس از شنيدن واقعه از بهلول توضيح خواست. بهلول در پاسخ گفت: بنابر آنچه ابوحنيفه امروز گفت، من از خودم اختيارى نداشتم و آلت دست خداوند بودم. از اين رو خدا خواسته است كه كلوخ به سر او اصابت كند و چنانچه شكايتى دارد بايد از خدا شكايت كند نه از من. مطلب دوّم اينكه ابوحنيفه از خاك آفريده شده و كلوخ نيز از خاك است و بر اساس گفتۀ خودش، همانطور كه آتش، آتش را نمى سوزاند، خاك نيز نمى تواند به خاك آسيب برساند.

سپس رو به ابوحنيفه كرد و گفت: اكنون چه مشكلى دارى كه نسبت به من شاكى شده اى ؟ گفت: سرم درد مى كند. گفت: دردى كه در سر دارى را نشان بده! ما دردى نمى بينيم و در نتيجه تو درد ندارى، زيرا خودت گفتى كه هرچه موجود است بايد ديده شود و هرچه ديده نشود، موجود نيست.

بهلول با رعايت تقواى الهى و در اثر اجتناب از گناه و دورى از رياست در حكومت جور، به مقامى رسيده بود كه با يك حركت و گفتار ساده و بى پيرايه، سه شبهه و اشكال مهم علمى را پاسخ گفت و ابوحنيفه را كه ادّعاى فراوان علمى داشت، در مقابل همگان خوار كرد. مقام فرقان، در حوزه و دانشگاه و در جلسات علمى، آموزش داده نمى شود، بلكه انسان با تكيه بر تقوا به مقام فرقان دست مى يابد و از دانسته هاى علمى خود نتيجه مى گيرد.

ص: 83

در آيۀ ديگرى، تسليم نبودن را نوعى سفاهت برشمرده و مى فرمايد:

وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِيمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ (1)

اهميت تسليم و رضا به قدرى است كه امام صادق عليه السلام در روايتى، از قول پدر بزرگوار خويش و آن حضرت از لسان مبارك اميرالمؤمنين عليه السلام چهار ركن يا چهار ستون براى ايمان برمى شمرند كه دو ركن آن تسليم و رضاست:

«الْإِيمَانُ لَهُ أَرْكَانٌ أَرْبَعَةٌ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ وَ تَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ »(2)

تسليم و رضا به دو قسم كلّى «تسليم و رضا در برابر مقدّرات الهى» و تسليم و رضا در برابر اوامر و نواهى الهى منقسم مى گردد.

در ادامه به شرح مختصرى از اقسام تسليم و رضا مى پردازيم:

در بسيارى از موارد، مصائب و بلاياى انسان، بازتاب رفتار و عملكرد خود اوست. قرآن كريم مى فرمايد:

وَ مٰا أَصٰابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمٰا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ (1)

انسانى كه در اثر گناه يا خطاى خود دچار بلا شده است، چاره اى جز توبه ندارد. او بايد با بازگشت به سوى خدا و جبران گذشته، به محو آثار زيان بار گناه و اشتباه خود بپردازد.

گاهى مصائب و بلايا، از سوى جامعه يا ساير افراد به انسان تحميل مى شود و در اين خصوص تقصيرى متوجّه خودِ شخص مصيبت ديده نيست؛ اين گونه مصائب، عقاب ندارد، بلكه پروردگار متعال، بنابر قاعدۀ لطف خود و از سر رأفت و رحمت واسعه اى كه به بندگان دارد، به كسانى كه دچار اين گونه مصائب شده اند پاداش عنايت مى فرمايد.

مثال بارز اين دسته از مصائب، مشكلات، معضلات و موانعى است كه جبر جامعه براى ازدواج و اشتغال جوانان پديد مى آورد.

در موارد نادرى، مصائب و مشكلات، از جانب خداوند متعال است. اهل معرفت بر اين باورند كه مصائب خدادادى، الطاف خفيّۀ خداوند متعال هستند و از اين جهت، ارزش اين مصائب، از الطاف آشكار حق تعالى بيشتر است؛ چراكه براى پيشبرد اهداف معنوى و براى موفقيت در سيروسلوك كاربرد بيشترى دارند.

ص: 86

به هر حال، سالك بايد به اين باور برسد كه هرچه از طرف خدا بيايد، خير است و حتماً مصلحت دارد. اساساً شر و بدى از طرف خداوند نيست؛ زيرا اگر خداوند براى بندۀ خود بد و شر بخواهد، با صفات او نظير عالم، رحمان، رحيم، قادر، حكيم، رئوف، كريم و جواد، سازگار نخواهد بود.

رعايت تقوا، سالك را در رسيدن به مقام تسليم و رضا و صبورى و تسليم در برابر مقدّرات الهى يارى مى رساند و او را به جايگاهى عروج مى دهد كه هرچه از جانب دوست برسد، براى او نيكوست:

يكى درد و يكى درمان پسندد *** يكى وصل و يكى هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران *** پسندم آنچه را جانان پسندد

اگر كسى جداً و حقيقتاً متّقى شد، قلب او باور مى كند كه بايد در برابر اوامر و نواهى پروردگار، تسليم محض و به تبعيت و حرف شنوى خود راضى باشد. قرآن كريم مى فرمايد:

وَ اُعْبُدْ رَبَّكَ حَتّٰى يَأْتِيَكَ اَلْيَقِينُ (1)

به بيان روشن تر، تقواى حقيقى باعث مى شود سالك در برابر فرمان خداوند متعال و سفارش و توصيه هاى قرآن و عترت، تعبّد داشته باشد.

به دست آوردن روح تعبّد در برابر قوانين الهى، از نظر قرآن كريم لازم و ضرورى است، تا جايى كه از افراد متمرّد و كسانى كه در مقابل حكم خدا و رسول خدا سر تسليم فرود نمى آورند و با شنيدن دستور دين، همچنان نگرانند و ترديد دارند، سلب ايمان كرده است:

فَلاٰ وَ رَبِّكَ لاٰ يُؤْمِنُونَ حَتّٰى يُحَكِّمُوكَ فِيمٰا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً(2)

ص: 88

ايمان به قوّۀ قهريۀ خداوند و باورِ اينكه خدا بر همۀ مخلوقات تسلّط و چيرگى قهرى دارد، خودبه خود مانع بروز و ظهور گناه در اجتماع انسانى است.

بسيارى از گناهان، ظلم ها و تجاوزهاى اجتماعى، براى كسب عزّت، سربلندى و شخصيت اجتماعى است، در حالى كه قرآن كريم، عزّت و سربلندى را به طور اتم و اكمل، از آن خداوند بر مى شمرد:

مَنْ كٰانَ يُرِيدُ اَلْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ جَمِيعاً(1)

پس، جامعه اى كه افراد آن، عزّت را نزد خدا و دست خدا بدانند، محال است آلوده به گناهان و معاصى اجتماعى شود.

دورنماى جامعۀ تقوايى، رنگ اجتناب از گناه، به خصوص رنگ دورى از حق النّاس دارد و تقيد عمومى به ظواهر شرع مقدّس در آن جامعه آشكار است.

وقتى تقوا در جامعه حاكم شود، مفاسد اجتماعى، مفاسد اخلاقى، مفاسد ادارى و مفاسد سياسى از جامعه رخت بر مى بندد و جامعه، مبدّل به مدينۀ فاضله مى گردد. اقتصاد اسلامى، كه مكتبى به دور از فقر، ظلم، تبعيض و تجاوز است، در آن جامعه حاكم مى شود و همه در رفاه و آسايش زندگى خواهند كرد.

در جامعۀ اهل تقوا به دو قانون مساوات و مواسات، به صورت جدى و حقيقى عمل مى شود.

ص: 90

طبق قانون مساوات، تكاليف الهى و دستورات عبادى و نيز قوانين معاملى، سياسى، اجتماعى و جزائى، براى همۀ افراد يكسان است و همه بايد تابع قانون و مقرّرات باشند.

قانون مواسات، به معناى برادرى و ديگر خواهى است. طبق اين قانون مترقّى اسلام، در حالى كه مردم از نظر استعداد، امكانات و درآمد، با هم تفاوت دارند، خودگرايى و خودمحورى ممنوع است و همه بايد در حد توان به فكر يكديگر باشند.

در تعاليم دينى، افراد جامعه، اعضاء يك بدن واحد محسوب مى شوند و به اين منظور، برادرى، همفكرى، انفاق و رسيدگى مالى يا معنوى به حال نيازمندان، از منظر دين، لازم و ضرورى است. قرآن كريم مى فرمايد:

لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اَللّٰهُ (1)

افزون بر اين، تقوا، مؤثرترين عامل در تقويت و تحكيم نظام خانواده است. خانواده، به عنوان يك نهاد اجتماعى، با مراعات تقوا سالم مى ماند و از گزند اختلاف و انحراف در امان خواهد ماند.

اعضاى خانواده، به خصوص زن و شوهر، به وسيلۀ تقوا مى توانند محبّت همديگر را جلب كرده، بر دل يكديگر حكومت نمايند. محبّت و الفت با اعمال خرافى نظير سحر و جادو و با حيله گرى و حقّه بازى، به دست نمى آيد، بلكه با تقوا و با شناخت وظيفه و عمل به وظيفه حاصل مى شود.

ص: 91

خانواده هاى بسيارى وجود دارند كه تقوا را سرلوحۀ زندگى خويش قرار داده اند و در حالى كه از امكانات و ثروت مادى برخوردار نيستند و گاهى شام شب ندارند، محبّت شديدى به همديگر دارند و با صفا و صميميت و در نهايت سعادت و خوش بختى زندگى مى كنند.

وقتى روح تقوا در خانه اى حاكم باشد، بين افراد آن خانه، محبّت و مودّت جارى است و گر چه زندگى آنان ساده، بى آلايش و به اصطلاح در يك كوخ باشد، به همۀ كاخ هاى جهان ارزندگى دارد و به اندازه اى بركت مى كند كه در همان كوخ كه عارى از وسايل و تجهيزات تشريفاتى است، فرزندانى صالح و شايسته تربيت مى شوند كه براى پدر و مادر مفيد و در جامعه تأثيرگذار خواهند بود.

خانۀ اهل تقوا، محلّ رفت و آمد ملائكه است و شياطين جن و انس، حقّ ورود به آن خانه را نخواهند داشت. زيرا شياطين نمى توانند بر متّقين و پرهيزكاران سلطه داشته باشند و آنان را به فرمان خود درآورند:

إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَى اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (1)

كسانى كه خدا را دارد و دست عنايت پروردگار روى سر آنهاست، از تسلّط شياطين انسى و جنّى در امانند و مكر و نيرنگ شياطين براى آنان كاربرد ندارد.

ص: 92

ص: 94

«مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ وَ أَنَا أَسْرَعُ شَيْ ءٍ إِلَى نُصْرَةِ أَوْلِيَائِي... وَ مَا يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِشَيْ ءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ إِذاً سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ »(1)

هر كه به دوستى از من اهانت كند، آشكارا به جنگ من آمده و من به يارى دوستانم از هر چيز شتابان ترم،... و هيچ يك از بندگانم به من تقرّب نجويد با عملى كه نزد من محبوب تر باشد از آنچه بر او واجب كرده ام، و به درستى كه به وسيله مستحبّات به من تقرّب جويد تا آنجا كه من دوستش دارم، و چون دوستش دارم آنگاه گوش او شوم كه بدان بشنود، و چشمش شوم كه بدان ببيند، و زبانش گردم كه بدان بگويد، و دستش شوم كه بدان برگيرد، اگر بخواندم اجابتش كنم، و اگر خواهشى از من كند به او بدهم.

در اين حديث شريف، اركان تقوا بيان شده و پس از آن اهميّت اهتمام به نوافل و مستحبّات، مطرح گرديده است و در آخر كار، نتيجۀ مراعات اركان تقوا، رسيدن به مقام قرب الهى و دستيابى به مقام خليفة اللّهى شمرده شده است.

در ادامۀ اين فصل، ضمن تشريح اركان تقوا، به شرح و تبيين برخى از ابعاد اين حديث نورانى پرداخته خواهد شد.

ص: 96

أَ فَمَنْ شَرَحَ اَللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقٰاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ (1)

گناهان زبان نظير دروغ، غيبت، تهمت، شايعه، اهانت و زخم زبان؛ گناهان چشم نظير نگاه حرام و آلوده، چشم چرانى و مشاهدۀ عكس و فيلم مبتذل؛ گناهان گوش نظير شنيدن موسيقى مطرب و شهوت انگيز و نيز شنيدن گناه زبانى ديگران؛ و ساير گناهانى كه ذكر جزئيات آن در اين مجال نمى گنجد، آدمى را از مسير حركت به سوى خداوند تعالى منحرف مى كند و او را به بى راهه مى كشاند.

گناه، زندگى انسان را تاريك و پرتلاطم مى كند. قرآن كريم زندگى همراه با گناه و معصيت را يك زندگى سراسر اضطراب و پريشانى مى داند.

وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَكَأَنَّمٰا خَرَّ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَتَخْطَفُهُ اَلطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ اَلرِّيحُ فِي مَكٰانٍ سَحِيقٍ (2)

كسى كه گناه مى كند، تابع شيطان است و شرك عبادى دارد. از اين جهت قرآن كريم مى فرمايد: چنين كسى مثل كسى است كه از آسمان به زمين بيفتد ولى نميرد و مرغان شكارى اطراف او را بگيرند يا باد او را به جايى ببرد كه پناهى نداشته باشد.

ص: 99

قرآن كريم در اين آيه، با تشبيه يك امر معقول به يك امر محسوس، شدّت اضطراب و نگرانى انسان گناهكار را توصيف مى نمايد.

ناديده گرفتن اين آيه و آيات مشابهى كه زندگى انسان گناهكار را شوم و نامبارك و توأم با اضطراب و نگرانى مى داند، سالك را به ورطۀ سقوط مى كشاند و او را از مسير حركت به سوى خداوند تعالى خارج مى سازد.

و تأكيد قرآن كريم، باب توبه را براى گناهكار باز گذاشته است:

يٰا عِبٰادِيَ اَلَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ يَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ جَمِيعاً(1)

پس، اگر بنده به راستى دست از گناه بردارد و به طور جدّى توبه كند، نه تنها آمرزيده مى شود و سقوط نخواهد كرد، بلكه به جايگاه خود برمى گردد و مى تواند به حركت صعودى ادامه دهد؛ زيرا به تعبير قرآن كريم، گناهى كه در پروندۀ اعمال براى او ثبت شده، به نيكى و حسنه مبدّل مى گردد:

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِكَ يُبَدِّلُ اَللّٰهُ سَيِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ كٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً(2)

و به تعبير رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم، توبه كننده از گناه، مانند كسى است كه مرتكب گناه نشده است:

«التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ »(3)

ص: 101

كسى كه گناه خود را تكرار و به آن عادت كند، مانند اتومبيلى كه ترمزش بريده، با شتاب فراوان در سراشيبى گناه واقع مى شود و نجات و بازگشت وى بسيار مشكل است.

اساساً اين سخن انحرافى كه مشهور است: «هدف، وسيله را توجيه مى كند»، از ناحيۀ توجيه گناه سرچشمه مى گيرد. گاهى افراد جاهل، غافل يا مغرض، از راه گناه تلاش مى كنند به هدف خود برسند و چون آن هدف را مقدس مى شمارند، گناه خود را توجيه مى كنند. مثلاً براى رسيدن به رياست يا محروم كردن ديگرى از آن رياست، با فريب و حقّه، آبروى رقيب را مى برند و گناه بزرگ خود را چنين توجيه مى كنند كه چون آن رقيب لياقت دستيابى به مقام مزبور را ندارد، ريختن آبروى او ثواب دارد. آنها با اين توجيه شيطانى، به گناه خود رنگ و لعاب دينى مى دهند، غافل از آنكه اسلام، تظاهر، تقلّب و حقه بازى را نمى پسندد.

قرآن كريم در چندين آيه، نسبت به آراستگى و زينت گناه در نظر انسان هشدار مى دهد. گاهى عامل جلوۀ كردار ناشايست را شيطان بر مى شمرد:

زَيَّنَ لَهُمُ اَلشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ (1)

و گاهى نيز با عباراتى نظير زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ (2) به بيان مجهول عامل زينت اعمال ناشايست بسنده مى كند، امَا در همۀ موارد، افرادى كه گناه در نظر آنان آراسته شده و از گناه خود لذّت مى برند را مشمول هدايت الهى نمى داند؛ به اين معنا كه دست عنايت الهى روى سر آنان نيست، به حال خود رها مى شوند و عاقبتى جز ضلالت و گمراهى ندارند كه زيان بارترين سرنوشت براى آنها است.

قساوت دل، كه همان سختى يا تاريكى دل است، از كم شروع مى شود، امّا به كم تمام نمى شود؛ زيرا زنگار، رفته رفته تمام دل انسان را فرا مى گيرد و انسان را به جايگاه پستى نزول مى دهد كه از گناه خود لذّت مى برد؛ مثلاً بر حسب عادت، دروغ مى گويد، غيبت مى كند، ناسزا مى گويد و اهانت مى كند و گويا دلش خنك مى شود. زخم زبان، تحقير، غصب اموال ديگران، آبروريزى و بالأخره گناه، او را به ظاهر آرام مى كند.

اين مرتبه از سقوط نيز بسيار خطرناك است و يكى از موانع مهم رستگارى انسان به شمار مى رود.

ص: 105

گاهى يك نگاه بى جا، سالك را دچار حالت قبض مى كند و او را تا مدتى از مسير حركت دور مى سازد، چه رسد به نگاه حرام و شهوت انگيز كه ممكن است او را به طور كلّى از حركت در صراط مستقيم بازدارد.

چشم انسان، همانند زبان او بايد كليد داشته باشد و علاوه بر اينكه از نگاه حرام خوددارى مى كند، از نگاه بيهوده و بى فايده نيز بايد پرهيز نمايد:

«إِيَّاكُمْ وَ فُضُولَ النَّظَرِ فَإِنَّهُ يَبْذُرُ الْهَوَى»(1)

نگاه اضافى و غير ضرورى، آلودگى دل مى آورد و ناخودآگاه انسان را به ورطۀ نگاه حرام مى كشاند كه ورطۀ خطرناكى است.

آلودگى دل كه از آلودگى چشم، گوش و زبان سرچشمه مى گيرد، بسيار مضر و خطرناك است. وقتى چشم، گوش، زبان و ساير اعضاى انسان درب داشته باشد، دل او هم درب پيدا مى كند و هر نامحرمى وارد آن نمى شود كه جاى خداوند را در دل بگيرد.

روزى يك نجّار براى نجّارى به منزل مرحوم آيت الله اراكى رحمة الله رفته بود و در حين كار از ايشان نصيحتى خواسته بود. آقاى اراكى گفته بودند: تو كه بر اساس حرفۀ خود براى خانه هاى مردم درب مى سازى، يك درب نيز براى دل خودت بساز كه هر كس و ناكس وارد آن نشود. يكى از علماى تهران كه اهل معرفت نيز بود، اين نصيحت آموزندۀ آيت الله اراكى را در جلسۀ وعظ خويش نقل كرده بود و ناگهان فرياد سالك ديگرى را در بين مستمعين شنيده بود كه: «آقا دلى نمانده كه براى آن درب بسازيم».

ص: 107

يعنى هر گوشۀ دل آدميان را صفت رذيله اى فراگرفته است. هوى و هوس، نفس امّاره و رذائل اخلاقى، جاى خدا را در دل گرفته و خدا را از دل انسان خارج كرده اند.

همۀ اين مصائب از گناه و معصيت ناشى مى شود. بعضى افراد، در نيمۀ شب بيدارند، ولى حال نماز شب ندارند. حتّى ممكن است چند ساعت بنشينند يا در رختخواب غلط بخورند و نخوابند، امّا حال اينكه برخيزند، وضو بگيرند و نماز شب بخوانند و با خداى خويش راز و نياز كنند، ندارند. در واقع توفيق برقرارى ارتباط عاطفى با خداى تعالى را ندارند و اين سلب توفيق از اعمال روز آنان نشأت گرفته است.

يكى از عرفا، دريافت كه در نماز شب حضور قلب ندارد و بدتر از آن برخى از شب ها توفيق نماز شب را از دست مى دهد. وقتى به حالت قبض خود پى برد، با دعا و توسل درصدد رفع آن حالت بر آمد كه در عالم كشف يا در خواب، به او ندا دادند: «شكت عنك عصفورة عند الحضرة»، يعنى يك گنجشك نزد خداوند از تو شكايت كرده است. او با شنيدن اين جمله به ياد آورد كه روزى در راه رفتن به مسجد، آزار چند كودك به يك گنجشك را مشاهده كرده و بى تفاوت از كنار آن گذشته بود. او دريافت كه حالت قبض او ناشى از همان بى تفاوتى است.

آن عارف نقل مى كند كه پس از آن، با گريه، زارى، دعا و توسل، درصدد جبران عمل خويش برآمدم تا اينكه روزى در صحرا مشاهده كردم،

ص: 108

بچه گنجشكى از لانۀ خود به زمين افتاده و يك مار در حال نزديك شدن به آن است. نزديك رفتم و مار را فرارى دادم و بچه گنجشك را به مادرش رسانيدم؛ همين امر، حالت بسط را به من بازگردانيد. پس از آن واقعه، در عالم كشف يا در خواب به او گفته بودند: «شكرت عنك عصفورة عند الحضرة»؛ يعنى گنجشكى نزد خداوند از تو تشكر كرد.

گاهى اوقات شرايط از نظر زمان و مكان براى خواندن نماز شب و احياى شبانه و برقرارى ارتباط عاطفى با خداى يگانه فراهم است، امّا گويا انسان به زمين ميخكوب شده است و نمى تواند از جاى خود برخيزد و نماز بخواند. چنين كسى اگر عاقل باشد، همان لحظه بايد به رمز ابتلا به اين مصيبت پى ببرد و با مرور اعمال چند روز گذشته، گناهى كه مرتكب شده است را شناسايى و نسبت به آن توبه نمايد تا بتواند توفيقات قبلى را بازيابد.

نكته اى كه بايد بدان توجّه شود اين است كه خداوند متعال حالت قبض به كسى نمى دهد، بلكه همين مقدار كه پروردگار متعال دست عنايت خويش را از روى سر بنده بردارد، توفيق عبادت از وى سلب مى شود و حالت قبض براى او پديدار مى شود. دست عنايت خداوند نيز در اثر گناه از روى سر انسان برداشته مى شود و او را بدبخت و بيچاره مى كند.

مرحوم آيت الله حاج آقا رحيم ارباب رحمة الله(1) نقل مى كردند كه يكى از رفقاى ما كه اهل تهجّد و نماز شب بود، روزى هنگام مطالعه يك بچه

ص: 109

موش در اتاق ديده بود و از روى بازى، كلاه خود را روى بچه موش گذاشته بود و آن را آزرده بود. ولى به همين مقدار اذيت اكتفا نكرده بود و موش را در مقابل گربه رها كرده بود. گربه هم آن بچه موش را گرفته و پس از كمى آزار، او را خورده بود. آيت الله ارباب رحمة الله مى گفتند: آن طلبه در اثر اين آزار و اذيت، از آن به بعد موفّق به خواندن نماز شب نشد و توفيق تهجّد براى هميشه از وى سلب شد.

اگر انسان تقيد به ظواهر شرع نداشته باشد، مثل آن شخص كه با جان موش آن گونه بازى كرد و او را به گربه سپرد، با آبروى مردم بازى مى كند و اسرار آنان را نزد افراد لاابالى و بى تقوا فاش مى كند و بدين صورت توفيق معنويات را از دست مى دهد. گاهى يك غيبت، يك تهمت يا يك شايعه، انسان را به سوء عاقبت دچار مى سازد و براى هميشه از مسير حركت به سوى حق تعالى دور مى سازد.

ما در عمر خود افرادى را ديده ايم كه ناگهان با يك توهين يا يك تهمت به يك مؤمن، همۀ توفيقات خود را از دست داده اند و حتّى منكر همۀ ارزش هاى الهى و معنوى شده اند.

ص: 110

خجالت زدگى حقيقى در برابر خداى تعالى و اظهار پشيمانى، خسارت ناشى از گناه را جبران مى كند و بسيار راه گشاست.

حركت درس آموز حضرت يوسف عليه السلام در پرهيز از گناه، مثال روشن و مناسبى براى درك اجتناب از گناه است؛ زيرا اسباب گوناگون و متعددِ ارتكاب گناه براى آن پيامبر خدا فراهم بود، امّا از معصيت و نافرمانى خداوند تعالى دورى جست و در حقيقت، از گناه اجتناب ورزيد.

آياتى از قرآن كريم، نظير اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ (1) و نيز فَاتَّقُوا اَللّٰهَ مَا اِسْتَطَعْتُمْ (2) به تعبيرى، گوياى اين حقيقت است كه رعايت حقِّ تقوا، در گرو پرهيز از اعمالى است كه احتمال حرمت دارند. رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم فرمودند:

«حَلَالٌ بَيِّنٌ وَ حَرَامٌ بَيِّنٌ وَ شُبُهَاتٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَمَنْ تَرَكَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَكَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ هَلَكَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَم»(3)

بر اساس فرمايش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم، برخى اعمال، از حيث حليّت يا حرمت، از هم تفكيك شده و حرام و حلال بودن آن آشكار است. امّا شبهات، بين حلال و حرام واقع شده و حليّت و حرمت آن، به روشنى معلوم نيست.

حال اگر كسى از نزديك شدن به شبهات، بپرهيزد، از افعال حرام، نجات مى يابد و نيز اگر شبهات وارد زندگى كسى شود و به صورت عادى و بدون احتياط، به انجام آن شبهات بپردازد، راه ورود محرّمات و افعال حرام را به زندگى خود باز كرده و مبادرت به گناه براى او عادى مى شود. از اين رو پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم فرمودند: چنين كسى از راهى كه نمى داند، هلاك و نابود خواهد شد.

ص: 114

در واقع، ميدان گناه و معصيت، منطقۀ ممنوعه اى است كه همه مى دانند نبايد داخل آن منطقه بشوند. ولى فاصله گرفتن از محيط پيرامون آن منطقۀ ممنوعه كه همان عرصۀ شبهات و مكروهات مى باشد نيز، ضرورى است؛ زيرا راه رفتن روى مرز دو منطقۀ حلال و حرام، بالأخره منجر به لغزش پاى انسان شده، او را وارد حريم ممنوعه خواهد كرد.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم فرمودند:

«إِنَّ لِكُلِّ مَلَكٍ حِمًى، وَ إِنَّ حِمَى اللَّهِ حَلَالُهُ وَ حَرَامُهُ وَ الْمُشْتَبِهَاتُ بَيْنَ ذَلِكَ ، كَمَا لَوْ أَنَّ رَاعِياً رَعَى إِلَى جَانِبِ الْحِمَى لَمْ تَثْبُتْ غَنَمُهُ أَنْ تَقَعَ فِى وَسَطِهِ ، فَدَعُوا الْمُشْتَبِهَاتِ »(1)

اگر انسان اطراف گناه بگردد و به شبهات اهميّت ندهد، كم كم وارد ميدان گناه مى شود. همچنان كه اگر كسى بتواند شبهات را ترك كند، ملكۀ احتياط پيدا مى كند و در حرام نخواهد افتاد.

به خصوص آنجا كه محتمل قوى است، حتّى اگر احتمال ضعيف باشد، احتياط در ارتكاب عمل، لازم و واجب است. مثال اين موضوع براى روشن شدن مطلب آن است كه ظرف شربتى با احتمال خيلى ضعيفى، مسموم باشد. در اين صورت هيچ انسان عاقلى از آن ظرف شربت نمى نوشد. اين در حالى است كه احتمال نوشيدن سمّ كشنده خيلى ضعيف است، امّا چون محتمل آن، يعنى مرگ، قوى است، احتياط واجب است.

در خصوص اعمال شبهه ناك نيز ممكن است گاهى با ارتكاب آن اعمال، احتمال ورود انسان به ميدان گناه و معصيت كم باشد، امّا چون محتمل قوى است؛ يعنى چون گناه، عامل سقوط انسان است و براى سعادت و رستگارى او خطر جدى دارد، انسان عاقل از ارتكاب شبهات نيز اجتناب مى كند.

امام يازدهم، امام حسن عسكرى عليه السلام در روايتى مى فرمايند:

«أَوْرَعُ النَّاسِ مَنْ وَقَفَ عِنْدَ الشُّبْهَةِ أَعْبَدُ النَّاسِ مَنْ أَقَامَ عَلَى الْفَرَائِضِ أَزْهَدُ النَّاسِ مَنْ تَرَكَ الْحَرَامَ أَشَدُّ النَّاسِ اجْتِهَاداً مَنْ تَرَكَ الذُّنُوبَ »(1)

با ورع ترين مردم كسى است كه هنگام مواجهه با اعمال شبهه ناك، توقف كند و آن اعمال را انجام ندهد. همچنين از نظر آن امام بزرگوار، عابدترين مردم كسى است كه واجباتش را به جا آورد، زاهدترينِ مردم آن

ص: 116

است كه از حرام خوددارى كند و سخت كوش ترينِ افراد، كسى است كه گناه در زندگى او نباشد.

امام صادق عليه السلام نيز در روايتى فرموده اند:

«... فَإِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ خَيْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِي الْهَلَكَاتِ »(1)

روز اوّل و روز دوّم نيامد و من گرسنه شدم، نزديك مدرسه، يك مغازۀ كبابى بود، رفتم و كباب خوردم و پس از آن، هر چه بود تمام شد. بعد آن آقا آمد، خودش هم خبر داد و گفت: چهل شبانه روز را از بين بردى!

سپس فرمودند: من كه على هستم و مى توانم از بهترين غذاها و بهترين لباس ها استفاده كنم، چنين نمى كنم. بعد مى فرمايند: شما نمى توانيد مثل من باشيد و من نيز نمى خواهم مثل من باشيد، امّا على را كمك كنيد. چگونه ؟

«أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ»(1)

مى فرمايند: من از حلال خدا نخوردم، شما از حرام خدا نخوريد و دست كم مواظب باشيد كه چه مى خوريد؟ يعنى تا اندازه اى كه مى شود از شبهات و مكروهات، اجتناب كنيد.

البته بايد دانست كه طبق قواعدى نظير

«كُلَ شَىءٍ طَاهِرٌ حَتّى تَعلَم» يا «كُلُ شَىءٍ لَكَ حَلَالٌ حَتّى تَعلَم» كه هر دو از روايات اخذ شده است،(2) استفاده از آنچه انسان در پاكى يا حليت آن ترديد دارد، از نظر فقهى جايز است، امّا بحث اكنون ما بحث فقهى نيست، بحث عرفان و سيروسلوك است و سخن ما و مهم تر، عمل ما بايد فراتر از فقه و فراتر از حلال و حرام شرعى باشد؛ زيرا اين گونه چيزها، هرچند از نظر شرعى حلال است، امّا بالأخره بر باطن انسان تأثير منفى مى گذارد و برخى توفيقات را از او سلب مى نمايد.

آن كسانى كه چشم بصيرت دارند، به راستى حقيقت شبهه ناك و حرام را مى بينند و از آن صرفنظر مى كنند. نقل مى كنند مرحوم مؤسس حوزۀ علميۀ قم، با بعضى از بزرگان به باغ انگور يكى از آشنايان رفته بودند.

ص: 119

صاحب باغ يك ظرف انگور مى آورد و همۀ حضّار انگورها را مى خورند، ولى مرحوم حاج شيخ نمى خورند. ايشان مى گويند: ميل ندارم. خلاصه صاحب باغ در ضمن حرف ها، مى گويد: ببخشيد انگورهاى باغ ما هنوز نرسيده است و من رفتم از باغ همسايه اين انگورها را براى شما آوردم.

بعضى اوقات چشم بصيرت هست و عارف سالك، شبهه ناك را نمى خورد، امّا همه كه چنين چشمى و به عبارت ديگر، چنين دركى ندارند. ضمن اينكه همان افراد بصير و همان افراد آگاه هم گاهى مجبورند شبهه ناك بخورند تا بتوانند در اجتماع زندگى كنند و منعزل و منزوى نشوند.

پس از ما خواسته اند كه به اندازۀ ميسور، نه معسور، از شبهات اجتناب كنيم.

اجتناب از چنين اعمال و گفتار شبهه ناكى لازم است.

اگر انسان نفس خويش را از اعمال مكروه و گفتار و كردارى كه شبهۀ گناه دارد، پرهيز ندهد، به تدريج بر ارتكاب اعمال شبهه ناك جرأت مى يابد و پس از آن، قبح انجام گناه از دل او خارج مى شود و آرام آرام، گناه و معصيت در دل او جا باز مى كند.

مكر و حيلۀ شيطان عجيب است، او از كم شروع مى كند، امّا به كم قانع نيست. مثلاً ابتدا انسان را براى نگاه شبهه ناك تحريك مى كند، سپس به تدريج، نگاه حرام و آلوده را عادى جلوه مى دهد و پس از آن، او را نسبت به صحبت، تبسّم و تماس بى جا با نامحرم تحريك مى كند و سرانجام او را به انجام گناهان بزرگ ترى دعوت مى نمايد.

در خصوص گناهان زبانى نيز به همين صورت عمل مى كند؛ مثلاً ابتدا شبهۀ شنيدن و سپس شبهۀ بيان غيبت را در نهاد آدمى ايجاد مى كند و در نهايت او را به جايى مى رساند كه نه تنها از شنيدن يا بيان غيبت، متلاطم و ناراحت نمى شود، بلكه لذّت مى برد.

بر اين اساس، اهل تقوا، نسنجيده و ندانسته سخن نمى گويند؛ بلكه هنگام ترديد در خصوص اينكه سخنى غيبت است يا نه، دروغ محسوب مى شود يا نه و نظاير آن، سكوت مى كنند.

به هر تقدير، براى كسب تقوا و عبور از منزل نورانى تقوا در سيروسلوك، بايد از هر امر شبهه ناكى پرهيز شود.

ص: 121

بزرگان دين و اولياى الهى همواره نسبت به شبهات و مكروهات، پرهيز جدّى دارند و اگر گاهى از روى غفلت، مرتكب عمل مكروه يا شبهه ناكى مى شوند، فوراً توبه مى كنند و براى جبران اثر سوء آن عمل تلاش مى نمايند.

يكى از بزرگان مى گفت: مدتى حال قبض داشتم، يعنى بى توفيق بوده و از عبادت لذّت نمى بردم. از اين موضوع در تعجّب بودم كه شبى در خواب به من گفتند: به ياد دارى روزى پس از خريد خرما، در ميان خرماها، خرماى بدى ديده، آن را در ظرف فروشنده انداختى و به جاى آن، خرماى خوبى برداشتى ؟ قبض تو، در اثر خوردن آن خرماست!

وَ اَلَّذِينَ هُمْ عَنِ اَللَّغْوِ مُعْرِضُونَ (1)

اهل دلى از جايى رد مى شد، يك ساختمان نظر وى را جلب كرد. از بچه اى پرسيد: اين خانه مال كيست ؟ بچه پاسخ او را داد. ناگهان متوجّه شد كه نگاهش فضول العين (نگاه اضافى) و سؤالش هم فضول الكلام (سؤال اضافى) بوده است. از اين رو نذر كرد كه روزه بگيرد.

اهل بيت عليهم السلام در روايات بر پرهيز از نگاه اضافى، كلام اضافى و حتّى طعام و خوراك اضافى تأكيد كرده و فرموده اند:

«إِيَّاكُمْ وَ فُضُولَ النَّظَرِ فَإِنَّهُ يَبْذُرُ الْهَوَى و...»(2)

«إِيَّاكُمْ وَ فُضُولَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ يَسُمُّ الْقَلْبَ بِالْقَسْوَةِ وَ...»(3)

«إِيَّاكَ وَ فُضُولَ الْكَلَامِ فَإِنَّهُ يُظْهِرُ مِنْ عُيُوبِكَ مَا بَطَنَ »(4)

بزرگان عرفان و سيروسلوك، همواره در توصيه به شاگردان خود بر پرهيز از نگاه اضافى، گفتار اضافى، شنيدن اضافى و خوردن اضافى اصرار و تأكيد داشته اند. به خصوص من در نامه هاى مرحوم ملاحسينقلى همدانى رحمة الله(5)

ص: 123

كه به امثال آقاى ملكى رحمة الله(1) و ديگران نوشته اند، اصرار و پافشارى ايشان را روى اين گونه توصيه ها ديده ام.

چشم انسان متّقى بايد بى جا و بيهوده نبيند، زبان او بايد چيزى نگويد كه براى دنيا يا آخرت او بى نتيجه باشد، گوش او بايد سخن بيهوده و بى معنا نشنود. سالك الى الله نبايد عمر گران مايه و وقت پرارزش خود را براى ديدن فيلم و سريال بى نتيجه تلف كند. اتلاف وقت در ديدن و خواندن مطالب بيهودۀ برخى سايت ها، روزنامه ها و مجلّه ها هم براى سالك مؤاخذه به همراه خواهد داشت. همچنين گفتگوى غيرضرورى توسّط افراد معمولى و غير وارد دربارۀ سياست و نظاير آن، اگر با گناهان زبانى و حق النّاس آبرويى همراه نباشد، شبهه ناك يا دست كم بيهوده و بى نتيجه است و انسان را از منزل تقوا دور مى سازد.

فراموش نمى كنم در زمان طلبگى، روزى در مدرسه ديدم يكى از اساتيد بزرگ در حال رد شدن، چشمش به طلبه اى افتاد كه روزنامۀ آن زمان را مطالعه مى كرد. ايشان ايستاد و به آن طلبه فرمود: اينقدر زحمت به «رقيب» و «عتيد» نده.

ايشان با مطايبه و شوخى به آيۀ شريفۀ مٰا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ(2) اشاره كرد و به آن طلبه و ديگران آموخت كه هر عملى انسان انجام

ص: 124

دهد، در عالم ملكوت و نزد خداوند متعال ثبت و ضبط مى شود. نكته اى كه اين آيه به آن اشاره دارد، فقط مربوط به لفظ و گفتار نيست و در خصوص چشم، گوش و حتّى دل آدمى نيز صادق است.

وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحٰاسِبْكُمْ بِهِ اَللّٰهُ (1)

واجبات دينى، به يك اعتبار، به دو قسم «اعتقادى» و «عملى» منقسم مى شوند، امّا با فرض اينكه سالك الى الله، از زيربناى محكم ايمان و اعتقاد راسخ برخوردار است و در منزل تقوا، در پى تحكيم روبناى ساختمان دين، يعنى «التزام عملى» به تقوا است، در اين كتاب، صرفاً به شرح «واجبات عملى» و به عبارت ديگر، «الگوهاى رفتارى» مورد نظر دين اسلام، اكتفا مى كنيم.(1)

واجبات عملى دين اسلام، به مجموعۀ وظايف و تكاليفى اطلاق مى شود كه انسان در دوران حيات دنيوى مكلّف به انجام آن است و خود منقسم بر سه قسم مى شود. اين تكاليف با توجّه به نوع رابطه اى كه آدمى اوّلاً با خودش، ثانياً با خالق جهان هستى و ثالثاً با ساير مخلوقات دارد، در سه محور عمده قابل تعريف است. به بيان ديگر، انسان نسبت به نفس خويش، نسبت به خالق خود و نسبت به ساير مخلوقات، حقوقى بر عهده دارد كه اداى آن حقوق، واجب است.

الى الله سودمند است. از آنجا كه ذكر آن رساله و شرح مفاهيم آن در اين كتاب ميسّر نيست، مطالعۀ فردى آن به عزيزان علاقه مند توصيه مى شود.

در ادامه، به صورت فشرده به تبيين حقوق واجب مى پردازيم.

خواهد داشت. چنان كه اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند:

«رَحِمَ الله امرِءٍ أعَدّ لِنَفسِه وَ استَعدّ لِرَمسِه وَ عَلِمَ مِن أيْن وَ في أيْن و إلَى أين»(1)

در اين جنگ، گاهى بعد معنوى و روحانى بر بعد مادّى پيروز مى شود و گاهى نيز بعد جسمى و مادّى بر بعد معنوى غلبه مى يابد.

قرآن كريم، بعد معنوى را «روح الله» نام نهاده و خطاب به ملائكه مى فرمايد:

فَإِذٰا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِينَ (1)

سپس مى فرمايد: همۀ ملائكه و حتّى ملائكۀ حمَلۀ عرش و حتّى جبرئيل با آن مقام و منزلت، سجده كردند؛ تنها ابليس سجده نكرد كه راندۀ درگاه الهى شد:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِيسَ (2)

همچنين در منطق قرآن، بعد مادى شرّ مطلق است:

إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّي(3)

و كسى كه فقط بُعد مادى دارد، از هر درّنده و ميكروب خطرناكى، مضرتر است:

إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلصُّمُّ اَلْبُكْمُ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ (4)

ص: 129

نكتۀ ظريف و جلب اين ماجرا آن است كه اگر روح انسان حافظ وى شود و بُعد ملكوتى، در عمق جان او نفوذ كرده، بتواند بُعد مادى را كنترل كند، آنگاه انسان به جايى مى رسد كه به جز خدا نداند. به قول سعدى:

رسد آدمى به جايى كه به جز خدا نبيند *** بنگر كه تا چه حد است مقام آدميت

طيران مرغ ديدى تو ز پايبند شهوت *** به در آى تا ببينى طيران آدميت

در اين مقام رفيع، ملائكه بر انسان نازل مى شوند و به خدمت گزارى او افتخار مى كنند:

إِنَّ اَلَّذِينَ قٰالُوا رَبُّنَا اَللّٰهُ ثُمَّ اِسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ اَلْمَلاٰئِكَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا(1)

نزول ملائكه، طبق اين آيۀ شريفه، منحصر در هنگام مرگ و عالم برزخ و قيامت نيست، بلكه در همين دنيا، ملائكه مستخدم برخى افراد مى شوند؛ چنان كه در آيۀ بعد مى فرمايد:

نَحْنُ أَوْلِيٰاؤُكُمْ فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ فِي اَلْآخِرَةِ (2)

مطلبى كه توجّه جدّى مى طلبد، اينكه تنزّل ملائكه به انسان و ترقّى و تكامل روحى او، دست خود اوست. حيوانات و ملائكه، چنين اختيار و

ص: 130

اراده اى ندارند، امّا انسان با اختيار خود مى تواند از ملك پرّان شود و تكامل يابد و تا خدا، خدايى مى كند، رو به استكمال و پيشرفت معنوى و تكامل روحى باشد.

بار ديگر از ملك پرّان شوم *** آنچه اندر وهم نايد آن شوم

فطرت، وجدان اخلاقى و عقل انسان، قواى درونى بعد ملكوتى، و پيامبران و رسولان الهى و اوصياى آنان و نيز جانشين هاى اوصياء يعنى انبياى تبليغى و روحانيت، قواى بيرونى آن محسوب مى شوند و هر دو دسته كه از آنان به پيامبران درون و برون تعبير مى شود، همواره بعد روحانى و انسانى را در غلبه بر بعد جسمانى و حيوانى، يارى مى رسانند.

بعد ناسوتى هم در اين پيكار سرنوشت ساز لشكريانى دارد؛ صفات رذيله و غرائز، قواى درونى بعد ناسوتى و شياطين انسى و جنّى، قواى بيرونى آن به شمار مى روند.

طغيان يك صفت رذيله نظير حسادت، كينه توزى، خودخواهى، تكبّر و منيت، براى غلبۀ بعد حيوانى بر بعد ملكوتى انسان، كافى است. چنان كه شعله ورشدن يك غريزه نظير غريزۀ جنسى و حتّى غريزۀ خوردن و آشاميدن، بعد ناسوتى را در نبرد با بعد انسانى، به پيروزى مى رساند.

همچنين پيروى انسان از شيطان جنّى و اعوان و انصار او و نيز تأثيرپذيرى از فريب شياطين انسى، مانند رفيق بد، روح و بعد روحى انسان را منكوب و مغلوب جسم و بعد حيوانى او مى كند و براى انحراف، ضلالت و گمراهى او كافى است.

پس، از آنجا كه انسان براى حركت به سوى خداوند تعالى و رسيدن به لقاى الهى خلق شده است، پيروزى او در جهاد با نفس، به جهت نيل به اين هدف متعالى واجب است.

ص: 132

ميوه و ثمرۀ شيرين پيروزى انسان در جهاد با نفس، ريشه كن شدن رذائل اخلاقى و استفادۀ صحيح از غرائز حيوانى در نهاد آدمى است. پس از آن، آراستن مزرعۀ دل به زيور فضائل اخلاقى و صفات نيكوى انسانى، به جهادِ با نفس، جلوۀ ديگرى مى بخشد و به تعبيرى فرآيند تهذيب نفس را به كمال مطلوب مى رساند.

از جمله صفات ناپسندى هستند كه طغيان آنها بسيار خطرناك است و انسان را به سقوط و تباهى مى كشاند. از اين رو، ريشه كن كردن يا دست كم كنترل و سركوب اين قبيل صفات و جايگزين نمودن فضائلى همچون صداقت، امانت دارى، ديگرخواهى، خيرخواهى، گمان نيكو و گرايش به معنويات، واجب مؤكّد است.

در واقع، براى آنكه روح آدمى بتواند اسب چموش جسم را مهار كند و به حركت درآورد، بايد بعد جسمى از سلامت كافى برخوردار باشد. جملۀ مشهور «عقل سالم در بدن سالم است»، مؤيد همين معناست و در مبحث فعلى بهتر است بگوييم: «روح سالم در بدن سالم است».

حفظ سلامتى جسم، راهكارهاى علمى و تجربى فراوانى دارد كه شرح و تبيين آن راهكارها در اين نوشتار نمى گنجد، امّا دانستن دو راهكار و عمل به آن، براى طالبان سلوك الى الله لازم و واجب است:

راهكار اوّل، پرهيز از پرخورى و بدخورى است. از ديدگاه تعاليم اسلامى، پرخورى، ممنوع و مبغوض است. پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايند:

«أَبْغَضُكُمْ إِلَي اللهِ تَعَالَي كُلُّ نَئُومٍ وَ أَكُولٍ وَ شَرُوب»(1)

بنابر نظر همۀ پزشكان، سلامتى انسان مرهون كم خورى است. به اندازه خوردن و كم خوردن و حتّى نخوردن بسيارى از خوراكى ها، نه تنها هيچ مشكلى براى انسان به وجود نمى آورد، بلكه از بروز امراض و بيمارى هاى مختلف جلوگيرى مى كند. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم در روايت ديگرى، معده را خانۀ بيمارى ها و كم خورى را داروى مؤثر هر بيمارى برشمرده اند:

«الْمَعِدَةُ بَيْتُ كُلِّ دَاءٍ وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِ دَوَاءٍ وَ أَعْطِ كُلَّ نَفْسٍ مَا عَوَّدَتْهَا»(2)

ص: 135

اكثر دردهايى كه امروزه گريبان گير مردم شده است، در اثر چاقى و پرخورى است. پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم دستورى در مورد نحوه و زمان غذا خوردن دارند كه اگر به آن دستور عمل شود، هيچ كس مريض نخواهد شد؛ مى فرمايند: تا وقتى كه گرسنه نشده ايد، غذا نخوريد و قبل از آنكه سير شويد، از ادامۀ غذا خوردن منصرف شويد.(1) كم خورى كه مورد تأكيد پزشكان است، با عمل به اين دستور سازنده تحقّق مى يابد. در روايت ديگرى آمده است كه هركس كم غذا بخورد، بدنش سالم و روح و قلبش با صفا مى گردد و هركه زياد غذا بخورد، علاوه بر بيمارى جسمى، به قساوت قلب مبتلا خواهد شد:

«مَنْ قَلَ طَعَامُهُ صَحَّ بَدَنُهُ وَ صَفَا قَلْبُهُ وَ مَنْ كَثُرَ طَعَامُهُ سَقُمَ بَدَنُهُ وَ قَسَا قَلْبُهُ »(2)

بر اين اساس، اهل معرفت بايد از پرخورى و خوردن خوراكى هاى مضر بپرهيزند. همچنين بايد مراقب باشند با نخوردن بيش از حد و رياضت بيجا و غير معمول، صدمه به جسم خود نزنند و حد اعتدال را مراعات كنند.

راهكار دوّم كه بايد هم زمان با راهكار اوّل به كار گرفته شود، ورزش و به طور كلّى تحرّك است. ورزشى مانند پياده روى، به خصوص اگر در كنار جوى يا نهر آب و در مكانى سرسبز و در هواى پاك صبح گاهى باشد، هم نوعى تفريح است كه به روح انسان نشاط مى بخشد و هم جسم را سالم

ص: 136

نگاه مى دارد. بهترين روش براى سرزندگى و شادابى روح اين است كه انسان شب را زود بخوابد تا بتواند به راحتى قبل از اذان صبح برخيزد؛ بعد از اينكه نماز شب را خواند و نمازصبح را به جماعت در مسجد به جاى آورد - كه اين خود از بالاترين لذائذ روحى است - در مكانى خوش آب و هوا و با صفا، قدرى پياده روى و نرمش كند. در اين صورت، جسم و روحش سرحال مى شود و خستگى، كسالت، افسردگى و غصه در او راه نمى يابد. به طور كلى كسالت، تنبلى، پژمردگى و خمودگى، در تعاليم دينى نكوهش شده است. امام صادق عليه السلام مى فرمايند:

«إِيَّاكَ وَ الْكَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا يَمْنَعَانِكَ مِنْ حَظِّكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ »(1)

ارزش تحرّك و ورزش به قدرى است كه اميرالمؤمنين عليه السلام از قول نبى گرامى صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايند: به فرزندان خود شنا و تيراندازى بياموزيد.(2)

اهميت به عبادات و جارى كردن اين دسته از واجبات در زندگى، نشانۀ تقواست. به عنوان نمونه، آدم متّقى كسى است كه با شنيدن نداى «الله اكبر»، تلاطم درونى پيدا كند و خود به خود به سمت مسجد حركت نموده، همراه با جماعت مؤمنين به اقامۀ نماز اوّل وقت بپردازد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم، هنگام نماز، متلاطم مى شدند و رنگ چهرۀ مباركشان تغيير مى كرد. به كسى توجّه نداشتند و كسى ايشان را نمى شناخت و به هيچ كارى غير از نماز نمى پرداختند تا آرام شوند. همسران پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم نقل مى كنند كه وقتى مؤذّن اذان مى گفت، آن حضرت به اندازه اى تلاطم درونى پيدا مى كردند و تغيير حالت مى دادند كه گوئى ما ايشان را نمى شناختيم و آن حضرت نيز ما را نمى ديدند.(1)

اگر سالك بخواهد منزل تقوا را پشت سر بگذارد، بايد پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله و سلّم را سرمشق خويش قرار دهد و به نماز و ساير واجبات اهميت دهد، به گونه اى كه به انجام به موقع واجبات اهتمام ورزد و با فوت يك عمل واجب، اندوهگين شود و با توبه و قضا نمودن آن واجب، كوتاهى خود را جبران نمايد.

امام صادق عليه السلام در آخرين ساعات حيات، همۀ خويشان و اطرافيان خود را فراخواندند، به طورى كه همه تصوركردند امام عليه السلام وصيت جديدى دارند. پس از آنكه خويشان و بستگان حضرت صادق عليه السلام به بالين ايشان حاضر شدند، حضرت فرمودند:

ص: 138

«انَّ شَفاعَتَنَا لاتَنَالُ مُستَخِفّاً بِالصَّلَوةِ »(1)

مصداق سبك شمردن نماز، اين است كه انسان نماز را اوّل وقت و به جماعت به جا نياورد و نماز را فداى خواسته هاى خود كند. نماز را در حاشيۀ زندگى خود قرار دهد و زمانى كه به گمان خود به كار مهمّى اشتغال دارد، نماز را ترك نمايد.

كسى كه نماز را سبك بشمارد، مورد لطف پروردگار قرار نمى گيرد، به شفاعت اهل بيت عليهم السلام نمى رسد، دعاى او مستجاب نمى شود و در عالم برزخ و قيامت گرفتار مى شود. پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايند:

«لَيسَ مِنّي مَن استَخَفَّ بِالصَّلَوةِ ، لاَيَرِدُ عَلَيّ الحَوضَ ، لاَ وَ اللهِ »(2)

شيعه اى كه نماز اوّل وقت نخواند، نمى تواند ادّعا كند كه متّقى است. كسى كه غذا خوردن، خوابيدن و تجارت را به نماز ترجيح مى دهد و براى امور دنيوى نماز خود را به تأخيز مى اندازد، تقوا ندارد. متأسّفانه عدّه اى از مردم ناآگاه، برخى از امور مستحب و گاه بعضى سنّت هاى معمولى جامعه را بر اقامۀ نماز و انجام واجبات مقدم مى شمارند و با اين روش، از منزل تقوا و از سلوك الى الله دور مى گردند.

در خصوص عبادات ديگر به خصوص روزه و حج نيز تأكيدات فراوانى در تعاليم دينى وجود دارد كه ذكر آن در اين مجال نمى گنجد.(3)

ص: 139

3. حقوق ساير مخلوقات

دسته اى از واجبات، به روابط بين انسان و ساير مخلوقات جهان هستى مربوط مى شود. به عبارت ديگر، انسان، علاوه بر اينكه نسبت به خودش و خداوند متعال، وظايفى دارد، نسبت به موجودات ديگر عالم نيز تكاليفى بر عهده دارد.

در اين زمينه تكاليف آدمى در قبال ساير انسان ها، در قبال حيوانات و همچنين در قبال محيط زيست و درختان و گياهان قابل تعريف و دسته بندى است. در ادامه به شرح مختصرى از حقوق واجب ساير انسان ها پرداخته مى شود، امّا پيش از آن لازم است اشارۀ كوتاهى به حقوق حيوانات و محيط زيست داشته باشيم.

از جمله حقوق حيوانات اين است كه آزار و اذيت آنها حرام است. در برخى روايات از تعذيب و اذيت حيوان ها(1) و نيز از تحميل بار طاقت فرسا بر گردۀ آنها، دشنام دادن به آنها و زدن بر چهرۀ آنان نهى شده و حقوقى از جمله آماده سازى آب و علف براى آن موجودات تعيين شده است.(2)

حفظ محيط زيست نيز از جملۀ واجبات و تخريب آن گناه است. در اهميت حفظ و حراست از محيط زيست همين بس كه در روايات اهل بيت عليهم السلام، قطع بى جهت درخت مذمّت شده و براى آن عقاب تعيين گرديده است.(3)

ص: 140

در محدودۀ حقوق واجب اجتماعى نيز يكى از مهم ترين و بارزترين مثال ها، به كارگيرى فضايل اخلاقى در تعاملات و معاشرت هاى اجتماعى مردم است. از جملۀ اين صفات حميده، صداقت، وفاى به عهد و امانت دارى است كه علاوه بر اينكه رعايت آن واجب شرعى است، از منظر تعاليم دينى حائز اهميت فراوان و كم نظير است. اهل بيت عليهم السلام در روايات متعدّدى، صفاتى همچون صداقت و امانت دارى را از علامات اهل دين برشمرده و فرموده اند: مسلمان واقعى با دو صفت «صداقت» و «امانت دارى» شناخته مى شود.(1)

اهميّت صداقت نزد خداوند متعال به قدرى است كه ازهمۀ انبياى الهى براى مراعات صداقت و يك رنگى در گفتار و كردار و نيز براى وادار ساختن بندگان به راستى و صميميّت در گفتار و كردار، ميثاق گرفته شده است.

مردم بايد نسبت به يكديگر صادق باشند و از هرگونه ريا، تظاهر و تقلّب و حقّه بازى دورى گزينند كه صفا و صداقت، موجب افزايش محبّت اجتماعى بين مردم مى شود و تظاهر و دورويى، انسان را از چشم ديگران مى اندازد و شخصيّت او را لكّه دار مى كند.

دستۀ ديگرى از واجبات اجتماعى كه آن هم اهميت قابل توجّه دارد، حفظ حجاب براى زن ها و رعايت پوشش مناسب براى مردها و نيز رعايت حيا، عفّت و غيرت، براى مرد و زن است. چندين آيه از قرآن كريم(2) و

ص: 142

همچنين روايات(1) فراوانى، بر اين موضوع مهم تأكيد و پافشارى دارند. افزون بر اينكه مراعات حجاب و پوشش و اهميت به فضايلى همچون حيا، عفّت و غيرت، سلامت روحى افراد و اجتماع را به همراه دارد و از بروز و ظهور مفاسد و مخاطرات اجتماعى كه نشانۀ بى تقوايى جامعه است، جلوگيرى مى نمايد.

رعايت نظم و انضباط و مقرّرات اجتماعى و مراعات حقّ ديگران در امورى نظير خانه سازى و رانندگى و همچنين رعايت اصولى مانند محكم كارى و پرهيز از مفاسدى نظير ربا، رشوه، غصب، خيانت در امانت، كم فروشى و غشّ در معاملات نيز مثال هاى مهمّ ديگرى براى حقوق اجتماعى به شمار مى روند.

حقوق غيرمسلمانان

بايد توجّه داشت كه صرفاً رعايت حقوق مسلمان ها يا افراد مؤمن و با تقوا واجب نيست، بلكه از نظر معارف مترقّى قرآن و عترت، مراعات حقوق گناهكاران، زندانيان و اسيران و نيز اهل ذمّه و پيروان ساير اديان الهى نيز واجب است؛ چنان كه قرآن كريم با صراحت به مسلمانان دستور مى دهد كه با غير مسلمانانى كه با مسلمين نمى جنگند يا آنها را از سرزمين خود بيرون نمى رانند، همراه با نيكى و عدالت رفتار كنند.

ص: 143

لاٰ يَنْهٰاكُمُ اَللّٰهُ عَنِ اَلَّذِينَ لَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ فِي اَلدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيٰارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ يُحِبُّ اَلْمُقْسِطِينَ (1)

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم نيز در روايتى مى فرمايند: هركس بر اهل ذمّه ستم كند، من دشمن او هستم. آن نبى گرامى در ادامه مى فرمايند:

«فَاتَّقِ اللَّهَ »؛(2) يعنى ظلم و ستم، حتّى بر اهل ذمّه را ناشى از بى تقوايى برمى شمرند.

امير مؤمنان و مولاى متقّيان حضرت على عليه السلام روزى خبردار شدند مهاجمان معاويه بر زنى غير مسلمان كه در پناه اسلام است، تاخته و خلخال و دست بند و گردن بند و گوشوارۀ او را به يغما برده اند و او مظلوم واقع شده است. در اين هنگام فرمودند: اگر بعد از اين حادثه مسلمانى از غصّه بميرد جاى ملامت نيست، بلكه مرگ او در نظر من شايسته است.(3)

مسلمان چه حقّى دارد؟ حضرت فرمودند: هفت حق لازم است كه هريك را مراعات نكند، از سرپرستى خدا و اطاعت او بيرون رفته است و از خدا بهره اى در او نيست. گفتم فداى تو شوم آنها كدامند؟ فرمودند: معلّى! من بر تو مهربانم، مى ترسم آنها را مراعات نكنى و بياموزى، ولى عمل ننمايى. عرض كردم: از خداوند توفيق عمل مى خواهم. پس حضرت فرمودند:

«آسان ترين اين حقوق آن است كه آنچه براى خود دوست دارى براى او دوست بدارى و آنچه بر خود نمى پسندى بر اونپسندى. حقِّ دوّم آنكه او را خشمگين نسازى و رضايت او را بجويى و فرمانش را اطاعت كنى. حقِّ سوّم آنكه او را با تمام وجود يارى كنى، با مالت و زبانت و دست و پايت. حقِّ چهارم آنكه چشم او و راهنماى او و آئينۀ او باشى (اگر عيبى دارد با مهر و دوستى به او گوشزد كنى پيش از آنكه دشمن با سرزنش به او بگويد). حقِّ پنجم آنكه تو سير نباشى و او گرسنه باشد، تو سيراب نباشى و او تشنه بماند و تو پوشيده نباشى و او برهنه باشد. حقّ ششم آنكه اگر تو خدمت كارى دارى و برادر دينى تو ندارد، لازم است خدمت كارت را بفرستى تا لباس او را بشويد و غذايش را آماده سازد و خانه اش را نظافت كند. حقِّ هفتم آنكه هديۀ او را بپذيرى و گرامى دارى، و اگر تو را دعوت كرد اجابت نمايى و اگر بيمار شد عيادت كنى و اگر فوت كرد به تشييع جنازه اش بروى و اگر دريافتى كه نيازى دارد پيش از آنكه با تو در ميان بگذارد به رفع آن اقدام كنى و اين كار را وانگذارى تا او از تو بخواهد، بلكه

ص: 145

پيش از خواستن او در برآوردن نيازش بكوشى. اگر اين حقوق را مراعات كردى پيوند دوستى را با يكديگر استوار داشته ايد.(1)

نبايد گمان كنيم كه اين دستورات صرفاً آمال و آرزو و يك سلسله امور نظرى اخلاق است، بلكه آنچه در اين روايت بيان شد، گوشه هايى از روش هميشگى پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و سلّم و ائمۀ طاهرين عليهم السلام و ياران راستين ايشان است و اهل تقوا نيز خود را به رعايت اين حقوق ملزم مى دانند.

همچنين راجع به زكات واجب مى فرمايد:

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِهٰا(1)

بنابراين همه وظيفه دارند به اين قسم از واجبات شرعى، طبق رسالۀ توضيح المسائل مراجع تقليد عمل كنند و كوتاهى در اين زمينه، با تقوا سازگارى ندارد، بلكه يكى از نشانه هاى بى تقوايى است.

اساساً وجود معضلاتى نظير فقر فرهنگى و اعتقادى و نيز نارسايى هاى مالى در جامعۀ مسلمين، از كوتاهى آنان در عمل به واجبات و احكام اقتصادى اسلام سرچشمه مى گيرد. به بيان ديگر، مشكل اساسى جامعۀ فعلى، به خصوص در مسائل اقتصادى، فاصله گرفتن از احكام و دستورات اسلام است و حلّ مشكلات هم، چنان كه به سهم خود بارها متذكّر شده ام، راهكارى جز بازگشت به دستورات و تعاليم قرآن و عترت ندارد. اگر مردم به خصوص اغنياء، به خمس و زكات واجب، به همين صورتى كه در رساله ها تعيين شده است، عمل مى كردند، هم فقر فرهنگى و هم فقر و نياز مالى از جامعه ريشه كن مى شد. اميرالمؤمنين عليه السلام در روايتى مى فرمايند: خداوند متعال در اموال اغنياء، به اندازۀ گشايش فقر فقرا قرار داده و اداى آن را واجب گردانده است و اگر فقير در جامعه وجود دارد، از كوتاهى اغنياء در اداى واجبات مالى است و آنان به اين سبب در قيامت، عذاب خواهند شد.(2)

ص: 147

امام صادق عليه السلام نيز در روايتى مشابه مى فرمايند: آنچه خداوند عزّوجل، براى رسيدگى ثروتمندان به فقيران و مستمندان، واجب فرموده، براى رفع فقر كافى است و اگر كافى نبود، بيش از آن واجب مى فرمود. سپس آن حضرت مى فرمايند: فقر فقيران، در اثر محروم شدن آنان از حقّشان است.(1)

پس، يكى از موانع رفع فقر و احتياج از جامعۀ مسلمان ها، كوتاهى دسته اى از آنان در اداى واجبات مالى است. اين كوتاهى، عمل به واجب ديگرى را براى كسانى كه مقيد به انجام وظيفه هستند، رقم مى زند و آن، عمل به قانون تعاون و مواسات و دستگيرى از نيازمندان است.

نظير اين روايت، طبق نقل كتب معتبر شيعه و سنى، در روايات اهل بيت عليهم السلام بسيار است؛ به قدرى كه اگر جمع آورى شود، خود كتاب مفصلى مى شود.

در اين خصوص لازم است به دو نكتۀ مهم توجّه شود:

نكتۀ اوّل: كمك كردن و دستگيرى از ديگران، الزاماً ربطى به خمس و زكات ندارد. مردم بايد طبق آياتى كه ذكر شد و بر اساس دستورات فقهى، خمس و زكات اموال خود را بپردازند؛ امّا اگر همچنان افراد نيازمند در جامعه يافت شد، طبق قانون مواسات، بايد در حدّ توان به فقرا و ضعفا رسيدگى كنند. با اين تفاوت كه در قانون مواسات، مالك مال، خود انسان است و بايد از اموال خودش به ديگران ببخشد، امّا در خمس يا زكات، مالكيّتى بر بخشى از منفعت و درآمد ندارد.

پس، پرداخت واجبات مالى نظير خمس، زكات و كفّارات، براى اهل تقوا و طالبان سلوك الى الله، به تنهايى كفايت نمى كند، بلكه مؤمن و متّقى، بايد به صورت جدّى انفاق داشته باشد و هرچه مى تواند به ديگران خدمت كند و از مستمندان دستگيرى نمايد.

نكتۀ دوّم: رسيدگى و رفع احتياج از ساير مخلوقات، در وقت نياز آنان، واجب است، نه مستحب. به بيان روشن تر، اگر ضرورت مالى براى فرد يا اجتماع پيش آيد، بر افرادى كه قدرت مالى دارند واجب است براى رفع آن اقدام نمايند. قرآن كريم مى فرمايد:

ص: 149

وَ اَلَّذِينَ يَكْنِزُونَ اَلذَّهَبَ وَ اَلْفِضَّةَ وَ لاٰ يُنْفِقُونَهٰا فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ (1)

اين آيۀ شريفه و آيات ديگرى از اين قبيل، حكم عقل را ارشاد مى كنند و در واقع، اين گونه آيات، تابع حكم عقلند. يعنى جايى كه عقل انفاق را واجب بداند، آيۀ شريفه نيز دلالت بر وجوب دارد؛ مثل وقتى فقر اجتماعى و احتياج عمومى يا فقر فردى نظير اختلال در معيشت و گرسنگى فرد يا خانواده پديد آيد و بالأخره احتياج شديد فرد يا جمعيت و نظاير آن در ميان باشد. چنان كه وقتى عقل، انفاق را مستحب مى داند، آيۀ شريفه نيز تابع اوست، مثل آنجا كه احتياج فرد يا اجتماع در حدِّ ضرورت نباشد.

در واقع، اسلام براى بهبود اوضاع اقتصادى و برخوردارى جامعۀ مسلمين از اقتصاد سالم، به خمس و زكات بسنده نكرده است؛ بلكه با وضع قانون مواسات، يك مدينۀ فاضله براى مسلمين طراحى كرده است كه در آن، فقر، عزوبت، تبعيض و نياز راه نمى يابد و همه از زندگى رفاهى و نه حتّى ضرورى، برخودار خواهند شد.

ص: 150

معناى واژۀ زكات در قرآن كريم

به نظر من، واژۀ زكات كه در آيات متعدّد در قران كريم و در بسيارى از موارد، پس از نماز، ذكر شده است، زكات واجب اصطلاحى نيست و منظور از اين زكات، قانون مواسات است. يعنى قرآن كريم مى فرمايد: اى مسلمان! پس از آنكه خمس و زكات واجب خود را پرداخت كردى، بايد با همه برادروار رفتار كنى و اگر دختر همسايه نياز به ازدواج دارد و جهيزيه ندارد، بايد در حدّ توانت، به او رسيدگى كنى؛ و همچنين در هر موضوع ديگرى اگر كسى نياز دارد، بايد گره از كار مسلمان باز كنى و در حدّ توان از ديگران دستگيرى كنى. امّا متأسّفانه به اين قانون هم مثل بسيارى از قوانين مترّقى اسلام عمل نمى شود و نتيجۀ آن، وجود فقر، عزوبت، تبعيض و احتياج در جامعۀ اسلامى است كه به دنبال آن مفاسد ديگرى ايجاد مى گردد.

من در كتابى به نام «مقايسه اى بين سيستم هاى اقتصادى» كه در ابتداى انقلاب منتشر شد، اثبات نموده ام كه عمل به قوانين اسلام، همۀ مشكلات اقتصادى را حل مى كند و يك جامعۀ رفاهى و برخوردار از نعمت هاى الهى براى مسلمانان مى سازد.

قرآن كريم در آيات ابتدايى سورۀ بقره، از ايمان به غيب، اهتمام به نماز و اهميت به انفاق، به عنوان سه شاخص و سه نشانۀ برخوردارى انسان از تقوا نام مى برد و خودش را كتاب هدايت براى افراد متّقى معرفى مى فرمايد:

ص: 151

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ الم، ذٰلِكَ اَلْكِتٰابُ لاٰ رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ، اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ (1)

اگر همه به اين دستورات نورانى و روح بخش قرآن كريم عمل كنند، به يقين فقر و احتياج از جامعه رخت بر مى بندد. مثلاً اگر بدانيم يك نفر شام ندارد، حتماً بايد شام خودمان را با او تقسيم كنيم. فراموش نمى كنم كه استاد بزرگوار ما امام خمينى قدّس سرّه، مى فرمودند: اگر به راستى بدانم كسى محتاج است، بايد عباى خود را بفروشم و از وى دستگيرى كنم.

نبى گرامى صلى الله عليه و آله و سلّم در روايتى مى فرمايند: كسى كه شبانه روز از او بگذرد و نسبت به امور مسلمين و خدمت به سايرين، اهتمام نورزد، مسلمان نيست، چه رسد به اينكه متّقى باشد:

«مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِم»(2)

البته بايد توجّه داشت كه دستگيرى از ديگران، منحصر در كمك مالى به آنان نيست و استمداد معنوى، نظير حفظ آبروى اشخاص يا دفاع از مظلوم و حتّى دعا به ديگران، در اين خصوص موضوعيت دارد.

ص: 152

به شهادت برسند، اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلّم به اسارت بروند، امّا دين مبين اسلام در بين امت، احياء شود و منكرات به وجود آمده، از مردم زدوده گردد.

كسى كه ادّعاى تقوا دارد، بايد به پيروى از امام حسين عليه السلام و براى حفظ دين و براى اداى حقّ ساير مسلمين، به دو واجب امربه معروف و نهى ازمنكر، در حدّ توان اهميت بدهد.

امربه معروف و نهى ازمنكر اقسام و مراتبى دارد كه در يك تقسيم بندى مى توان از حبّ و بغض قلبى، تذكّر لسانى، مبارزۀ منفى و دعوت با عمل، به عنوان مراتب امربه معروف و نهى ازمنكر نام برد.

شرح اقسام و مراتب امربه معروف و نهى ازمنكر از حوصلۀ اين نوشتار خارج است،(1) امّا به طور كلى بايد توجّه شود كه امربه معروف و نهى ازمنكر، كه وظيفۀ همگانى است، بايد با آداب و مراتب آن به جا آورده شود و هرگاه احتمال تأثير آن نرود يا موجب ايجاد بحران و تنش اجتماعى گردد، وظيفه از افراد غيرمسئول ساقط است و اين وظيفه، به عهدۀ مسئولان خواهد بود؛ امّا اگر همۀ مؤمنين و همۀ افراد جامعه، به گناهكاران، با استدلال و با تواضع و مهربانى تذكّر زبانى بدهند، حتماً تأثير و نتيجه خواهد داشت.

آنچه در اين مبحث توجّه و عنايت ويژه مى طلبد، آنكه مهم ترين و مؤثرترين مرتبه از مراتب امربه معروف و نهى ازمنكر، مرتبۀ عملى يا همان دعوت با عمل است.

ص: 154

اهل تقوا و سالكان الى الله وظيفه دارند، بيش از هر عامل ديگرى، با عمل نيكوى خود و به عبارت ديگر، با اهميّت دادن به واجبات و اجتناب از محرّمات و منكرات، ديگران را متنبّه سازند، به گونه اى كه مردم با ديدن رفتار پسنديدۀ آنان، براى انجام واجبات و ترك گناهان تشويق گردند.

پس از آن، به خصوص در شرايطى كه گناه و فساد اخلاقى جامعه را فراگرفته و عموم مردم به امربه معروف و نهى ازمنكر اهميت نمى دهند، افراد مؤمن و متّقى وظيفه دارند در خانواده، دوستان و اطرافيان، آمربه معروف و ناهى ازمنكر بوده و مراقب كردار و گفتار همديگر باشند و مانع بروز هرگونه گناه و معصيت، در بين افراد خانواده، دوستان و آشنايان گردند. يعنى با نظارت ملّى، مراقب وضعيت اخلاقى همديگر در رعايت حقّ النّاس، كسب فضائلى مانند صداقت و امانت دارى و نيز اصلاح وضعيت حجاب، پوشش و عفاف اطرافيان باشند. افراد با تقوا بايد مانع حقّ النّاس مالى و آبرويى يكديگر شوند و به خصوص اجازه ندهند مجالس و جلسات دوستانه و فاميلى، به غيبت، تهمت يا شايعه آلوده گردد. گاهى مشاهده مى شود افراد در جلسه اى نشسته اند و به راحتى شاهد غيبت، تهمت و شايعه هستند و در اين خصوص هيچ عكس العملى از خود نشان نمى دهند. اين سكوت و بى تفاوتى با نظارت ملّى سازگارى ندارد و اگر همديگر را دوست دارند، بايد با تذكّرِ زبانى، همراه با مهربانى و از سر خيرخواهى، مواظب گفتار و كردار هم باشند.

ص: 155

اگر نظارت ملّى به اين صورت در بين مؤمنين نهادينه شود، كسى جرأت اهانت يا تهمت يا شايعه سازى ندارد و جامعه با حاكميّت صفا، صميميّت و صداقت در آن، سالم و اسلامى مى شود.

شرح و تبيين ساير اقسام واجبات، در اين مجال نمى گنجد و صرفاً از باب نمونه به ذكر چند امر واجب دينى اشاره شد. ولى مهم آن است كه رسيدن به منزل تقوا در سيروسلوك و نيز حركت به سوى خداوند متعال و تقرّب به درگاه الهى، بدون انجام واجبات شرعى محقّق نخواهد شد.

مطلوبى نخواهد رسانيد.

براساس روايت قرب نوافل، انجام واجبات، انسان را به كمال و قرب الهى مى رساند، ولى آنچه در مسير حركت به سوى خداى متعال دست سالك را مى گيرد و مسير حركت را براى او هموار كرده، موانع را از سر راه بر مى دارد، نوافل و مستحبّات است:

«وَ إِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ »(1)

انجام واجبات، لازم است و موجب صعود معنوى انسان مى شود، امّا از آن جهت كه وظيفۀ ابتدايى و هميشگى سالك است، به اندازۀ مستحبّات تأثير و كارآيى ندارد. به عبارت رساتر، قرب الهى و نيل به درجات والاى عرفانى، در انجام اعمال زائد بر وظيفه نهفته است.

اين موضوع در عرف نيز مصداق دارد و به آسانى قابل پذيرش است؛ انجام كار مقرّر، توسّط يك اجير يا كارگر، او را مستحقّ دريافت دستمزد معيّن مى كند، امّا آنچه موجب تقرّب كارگر نزد كارفرما مى شود، كار اضافه و مازاد بر تعهّد اوست كه علاوه بر تقرّب، كارفرما را از نظر اخلاقى ملزم به پرداخت پاداش و تقدير از كارگر مى نمايد.

بر اين اساس، اهتمام به انجام مستحبّات، آدمى را به خداوند نزديك تر كرده، محبّت بارى تعالى را جلب مى نمايد. محبّت خداوند سبحان نيز اكسيرى است كه به طرز شگفت انگيزى انسان را به اهداف متعالى سلوك الى الله مى رساند.

ص: 157

چنان كه در ادامۀ روايت قرب نوافل مى خوانيم:

«... وَ إِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ إِذاً سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ »(1)

وقتى انسان از گناه و معصيت دورى كند و به انجام واجبات بپردازد و در انجام اعمال مستحب به خصوص نماز شب سعى و كوشش داشته باشد، نور خداوند در دل او متجلّى مى شود و تمام وجودش، خدايى مى گردد. اعضا و جوارح او به بارگاه قدس الهى متصل مى شود و از آن بارگاه با عظمت نيرو و روشنايى مى گيرد. چشم او به نور الهى روشن مى شود و به اصطلاح، چشم خدايى پيدا مى كند، گوش او با عالم ملكوت و با ملائكه ارتباط پيدا مى كند و نجواى ملائكه كه در طى مسير حركت به سوى خدا، به او دل تسلّى مى دهند را مى شنود. تنها كلامى كه مورد رضاى خداى متعال است بر زبان او جارى مى شود و به غير از حق، مطلبى نمى گويد. چشم، گوش، زبان، دست و همۀ اعضاى بدن او خدايى مى شود.

چنين كسى مستجاب الدّعوه مى شود و هرچه از خدا بخواهد، براى او محقّق مى گردد؛ زيرا محبوب خداوند است و معلوم است محبوب خداوند، از هر موهبتى از سوى حق تعالى برخوردار خواهد شد.

اگر دعا كند، دعايش مستجاب مى شود و اگر سؤال كند، پاسخ مى گيرد. قدرت او به قدرت خداوند متّصل مى شود و ارادۀ او، الهى است و هر چه اراده كند، انجام خواهد داد:

ص: 158

وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اَللّٰهُ رَبُّ اَلْعٰالَمِينَ (1)

وقتى كسى به خداوند متّصل شود، نظير چراغى مى شود كه به نيروگاه برق متّصل است و نور و روشنايى نيروگاه را منعكس مى نمايد.

«جابر جعفى» يكى از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهم السلام است كه توانسته است با مراعات تقوا، در محضر اهل بيت عليهم السلام به چنين مقامى برسد. راوى مى گويد: جابر در كوفه گفت: آيا مى خواهى نزد امام باقر عليه السلام بروى ؟ تعجّب كردم، گفتم: بله. او دستى بر چشمان من كشيد در حالى كه با سرعت باد در حركت بودم. وقتى چشم ها را باز كردم، ديدم در كوچه هاى مدينه هستم! تعجب كردم و با خود گفتم كه نكند سحر كرده باشد؟ كوفه كجا، اينجا كجا؟ خوب است كه من به اين ديوار ميخى بكوبم و سال آينده كه به حجّ مى آيم، ببينم اين ميخ هست يا نه! در اين انديشه بودم كه جابر ميخى به من داد و گفت: بكوب.

راوى مى گويد: خيلى ترسيده بودم. جابر گفت: اين كار بنده به اجازۀ خداوند است. حال به نزد امام باقر عليه السلام مى رويم. حركت كرديم تا به منزل امام باقر عليه السلام رسيديم. وقتى وارد شدم، ديدم جابر با امام عليه السلام خلوت كرده است و امام با او سخن مى گفت.

ص: 159

بعد بيرون آمديم. جابر ديد كه خيلى درهم و گرفته ام، گفت: مى خواهى به كوفه بروى ؟ گفتم: آرى. گفت: چشمانت را روى هم بگذار. پس، چشم ها را باز كردم، ديدم كه در كوفه هستم.(1)

اين حكايت، قطع نظر از سند روايى آن و قطع نظر از تجربه و تاريخ، ريشۀ قرآنى دارد. قرآن شريف راجع به «آصف بن برخيا» كه يكى از شاگردان حضرت سليمان عليه السلام است، مى فرمايد: وقتى به حضرت سليمان خبر دادند كه بلقيس در يمن سلطنت مى كند و در حكومت او بت پرستى رواج دارد، آن پيامبر خدا فرمود: چه كسى مى تواند تخت بلقيس را براى من بياورد؟ قرآن مى فرمايد: يكى از اطرافيانش گفت: به نصف روز مى توانم بياورم. بعد مى فرمايد: يكى ديگر از اصحاب ايشان (آصف بن برخيا) گفت: من تخت بلقيس را در كمتر از يك چشم به هم زدن مى آورم؛ يعنى چشم هايت را ببند و باز كن، تخت حاضر مى شود:

قٰالَ اَلَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْكِتٰابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ (2)

حضرت سليمان اجازه داد و آصف بن برخيا در كمتر از يك چشم بر هم زدن، تخت بلقيس را حاضر كرد.

اگر انسان تقوا پيشه كند، با انجام واجبات و ترك محرّمات و دورى از

ص: 160

شبهات و مكروهات و نيز با اهميت به مستحبّات، به چنين مقاماتى مى رسد و چنين قدرتى از جانب پروردگار متعال پيدا مى كند.

خداوند متعال در حديث قدسى مى فرمايد: اگر بنده، مرا اطاعت كند، مى تواند كارهاى خدايى بكند:

«يَا ابْنَ آدَمَ أَنَا حَيٌّ لَا أَمُوتُ أَطِعْنِي فِيمَا أَمَرْتُكَ حَتَّي أَجْعَلَكَ حَيّاً لَا تَمُوتُ يَا ابْنَ آدَمَ أَنَا أَقُولُ لِلشَّيْ ءِ كُنْ فَيَكُونُ أَطِعْنِي فِيمَا أَمَرْتُكَ أَجْعَلْكَ تَقُولُ لِلشَّيْ ءِ كُنْ فَيَكُونُ »(1)

تصور نكنيد اين مطالب بعيد است، در همۀ اعصار چنين افرادى وجود داشته و دارند؛ كسانى كه به واسطۀ نوافل و مستحبّات، به واسطۀ گره گشايى از مشكلات خلق خدا و رسيدگى به همنوعان، به مقامات بلندى رسيده اند، از اين خرق عادت ها فراوان دارند، امّا خرق عادت در زندگى آنان بروز و ظهور ندارد و قدرت الهى خويش را مخفى نگاه مى دارند.

هركه را اسرار حق آموختند *** مهر كردند و دهانش دوختند

سالكان الى الله براى انجام مستحبّات، اهميت ويژه اى قائل اند و امكان ندارد اعمال مستحب در زندگى و برنامۀ روزانۀ آنان وجود نداشته باشد و چنانچه نتوانند به بعضى از مستحبّات به صورت هميشگى عمل نمايند، دست كم گاهى به انجام آن مى پردازند كه از آن عمل، اعراض نكرده باشند.

از منظر فقه، اعراض و روى گردانى از مستحبّات خالى از اشكال نيست؛ بنابراين كسى كه به طور كلّى از اعمالى نظير نماز جماعت يا انس با قرآن اعراض دارد يا هيچ گاه نماز شب نمى خواند، در شمار متّقين به حساب نمى آيد.

اگر سالك، بر انجام مستحبّات مداومت ورزد، به تدريج به جايگاهى مى رسد كه انجام مستحبّات نيز نظير انجام واجبات، براى او ملكه مى شود و خودبه خود و به صورت ناخودآگاه اعمال مستحب را انجام مى دهد.

كسى كه خواندن نماز شب را برنامۀ ثابت شبانگاهى خود قرار دهد و هر شب سعى كند يك ساعت قبل از اذان صبح بيدار شود و به راز و نياز با معبود خويش بپردازد، پس از مدّتى به جايگاهى مى رسد كه نياز نيست نگران بيدارى در دل شب باشد، بلكه خودبه خود بيدار مى شود. حتّى برخى از اولياى الهى به مقامى مى رسند كه ملائكه و اهل عالم ملكوت، آنان را براى نماز شب بيدار مى كنند.

مرحوم آيت الله آشيخ عبّاس تهرانى(1) مى فرمود: در زمان طلبگى، اهل ملكوت مرا براى نماز شب بيدار مى كردند؛ امّا نحوۀ صدا زدن آنان در

ص: 162

شب هاى مختلف، متفاوت بود. گاهى با احترام كامل مى گفتند: «آقا پاشو»، گاهى اسم من را صدا مى زدند، گاهى نيز با عباراتى معمولى و بدون احترام بيدارم مى كردند. آن عالم بزرگوار مى گفت: دريافتم كه علّت تفاوت در نحوۀ بيدار كردن من، اعمال روزِ من است؛ اگر در روز، ارتباط عاطفى با خداوند سبحان داشتم و به خوبى مراعات تقوا را مى كردم، در عالَم ملكوت، «آقا» بودم و روزهايى كه غفلت مى كردم، حرمتى در بين ملكوتيان نداشتم.

در روايات داريم، كسى كه از دنيا مى رود، ملائكه، او را به پيشگاه خداوند متعال مى برند و پس از آن، به جايگاهى كه در قيامت براى خود تهيه كرده است، برمى گردانند. نحوۀ استقبال ملائكه از آنها، ارتباط مستقيم با نحوۀ عملكرد آنان در دنيا دارد. اگر اهل تقوا بوده اند، نزد ملائكه «آقا» و مورد احترام هستند تا محضر مقدّس خداوند برسند.

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم به رابطۀ عاطفى با پروردگار خويش بسيار اهميّت مى دادند و با سوز و گداز شگفت آور و گريه هاى خاصّى، سر روى خاك مى گذاشتند و مى فرمودند: خدايا مرا يك لحظه به خودم وامگذار:

اللهم و لا تكلني إلى نفسي طرفة عين أبدا(1)

اميرالمؤمنين عليه السلام، شب ها چندين مرتبه مدهوش مى شدند و در مناجات با حق تعالى از خود بى خود مى گشتند و مى فرمودند:

آه من قلة الزاد و طول الطريق و بعد السفر و عظيم المورد(2)

دست يابى به محّبت خداى تعالى كار مشكلى است، امّا رابطۀ عاطفى با او، كم كم باعث جذب محبّت حق تعالى به طور ناخودآگاه مى شود. به عبارت ديگر، رابطۀ عاطفى، محبّت خدا را مى آورد و وقتى كه محبّت خدا آمد، معنا ندارد بنده در نيمۀ شب خواب بماند و در آن هنگام، نشاط و حال خاصّى به او دست مى دهد و با محبوب خود مناجات مى كند.

رابطۀ عاطفى بنده با خداوند، محبّت شديدى در دل او ايجاد مى كند و حالتى براى او پديد مى آورد كه به راستى عاشق خداوند مى شود، به گونه اى كه شنيدن يا گفتن «يا الله»، او را منقلب و دگرگون مى سازد. در دعاى ابوحمزۀ ثمالى، همان اوّل دعا، مى گوييم: «ربّ ، ربّ ، ربّ » تا نفس قطع شود. يعنى در هر مرتبه گفتن «رب»، نشاط زايدالوصفى براى انسان پيدا مى شود و بدين طريق با خداى خويش معاشقه و مكالمه مى كند.

ص: 165

چنين بنده اى به جايگاهى مى رسد كه وقتى مى گويد «ياربّ ، ياربّ ، ياربّ »، نه با گوش ظاهر، بلكه با گوش دل مى شنود كه خداوند مى گويد: «بنده ام، بنده ام، بنده ام: لبّيك، لبّيك، لبّيك».

به فرمودۀ قرآن كريم، «مقام محمود» مرهون همين رابطۀ عاطفى با خداست:

وَ مِنَ اَللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَكَ عَسىٰ أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقٰاماً مَحْمُوداً(1)

مقام محمود يعنى مقام عبوديت؛ يعنى مقامى كه در روز قيامت يا در همين دنيا، ديگران غبطۀ آن مقام را مى خورند. رسيدن به اين مقام خيلى ثواب دارد، امّا معلوم است كه سالك الى الله براى ثواب و پاداش، با خداى خود ارتباط عاطفى برقرار نمى كند، بلكه به دنبال معنويت و كاربرد آن در سيروسلوك است و بالاترينِ لذّات را از رابطه با حق تعالى مى برد. قرآن شريف مى فرمايد:

تَتَجٰافىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ اَلْمَضٰاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ ، فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (2)

ص: 166

يعنى نمى دانى در دل شب براى اهل معرفت چه لذّتى است! اين لذّت مربوط به آخرت نيست، لذّات آخرت بالاتر از آن است كه وصف شود. پس آن لذّت، لذّت رابطۀ عاطفى و صميمانه با خداوند مهربان در همين دنياست. مناجات اهل دل در دل شب، آنان را مدهوش مى كند؛ بعضى اوقات حالت خشيت براى آنان پديد مى آورد و در برخى موارد، حالت رحمت و در هر دو صورت آنان را در دل شب مدهوش مى كند. وقتى چنين شد، هيچ توجّهى به هيچ كس و هيچ جا ندارند، به جز معاشقه و مكالمه با خداوند منّان؛ يعنى همان رابطۀ عاطفى؛ يعنى همان كه قرآن كريم مى فرمايد:

تَتَجٰافىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ اَلْمَضٰاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً

گاهى ظهور حقيقت در دل اين افراد با خشيت است و گاهى با طمع، اميدوارى و رحمت، و در هر دو حالت، خشيت و رحمت را دارند و هيچ كدام اين حالات نيز بر ديگرى برترى ندارد:

يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً

افزون بر اين، ارتباط عاطفى بنده با خداوند در دنيا، ذخيرۀ آخرت او مى شود و علاوه بر اينكه موجب برخوردارى انسان از مقام محمود است، يكى از اسباب آمرزش خواهد بود و موجب غفران لغزش هاى انسان متّقى از جانب خداوند تعالى مى گردد. مرحوم شيخ بهايى رحمة الله در اربعين حديث خود، در ذيل يكى از احاديث، روايتى نقل مى كند كه طبق آن، در قيامت،

ص: 167

زبان آدمى قفل و دهان او مهر مى شود و قادر به سخن پردازى نيست و هريك از اعضاى بدن بر معصيتى كه مرتكب شده اند گواهى مى دهند،(1) آنگاه يكى از مژه هاى چشم او به پرواز درمى آيد و براى اداى شهادت از پروردگار متعال اذن مى طلبد. پس، از جانب حق تعالى اذن حاصل مى شود و پروردگار متعال مى فرمايد: اى موى چشم بندۀ من سخن بگو و آنچه از او ديده اى حجّت او ساز. سپس آن مژه بر گريۀ فراوان صاحب خود از خوف خداى تعالى گواهى مى دهد. آنگاه به مجرّد شهادت مژه، درياى رحمت الهى به جوش مى آيد و از تقصيرها و لغزش هاى او مى گذرد و او را مى بخشد و آن بنده در اثر عفو و رحمت حق تعالى، آزاد مى شود. پس، منادى در عرصۀ محشر ندا مى دهد:

«هَذَا عَتِيقُ اللَّهِ بِشَعْرَةٍ »، يعنى: «اين است آزاد كردۀ خداوند به مويى».(2)

ص: 168

«مَنْ أَحْدَثَ وَ لَمْ يَتَوَضَّأْ فَقَدْ جَفَانِي وَ مَنْ أَحْدَثَ وَ تَوَضَّأَ وَ لَمْ يُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ لَمْ يَدْعُنِي فَقَدْ جَفَانِي وَ مَنْ أَحْدَثَ وَ تَوَضَّأَ وَ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَ دَعَانِي فَلَمْ أُجِبْهُ فِيمَا يَسْأَلُ عَنْ أَمْرِ دِينِهِ وَ دُنْيَاهُ فَقَدْ جَفَوْتُهُ وَ لَسْتُ بِرَبٍّ جَاف»(1)

خداوند متعال مى فرمايد: هركس محدث شود و وضو نگيرد، به من بى اعتنايى كرده است. (حتّى بعضى روايت را اين طور معنا مى كنند كه به من ظلم كرده است!) و اگر كسى وضو بگيرد و پس از وضو دو ركعت نماز نخواند، باز هم به من بى اعتنايى كرده است. همچنين اگر كسى وضو بگيرد و دو ركعت نماز هم بخواند، امّا دعا نكند، باز به من بى اعتنا بوده است. سپس مى فرمايد: امّا اگر كسى وضو بگيرد و بعد از آن دو ركعت نماز بخواند و سپس دعا كند و از خدا چيزى بخواهد، ولى خدا به او عنايت نفرمايد، خداوند به او ظلم و بى اعتنايى كرده است و مسلّماً خداوند رحمان به كسى ظلم نمى كند و در نتيجۀ دعاى او مستجاب است.

اهل سيروسلوك، دائم الوضو بوده و مقيّد به طهارت هميشگى هستند. شخصى نقل مى كرد يك شب در خدمت يكى از بزرگانِ علما بودم. او مريض شده بود، ولى هشت مرتبه براى تطهير رفت و در حالى كه هوا بسيار سرد بود، پس از تطهير، با آب سرد وضو مى گرفت و بدون وضو نخوابيد.

اگر كسى هنگام خواب، وضو بگيرد، تا وقتى از خواب بيدار مى شود، در حفظ و حراست خداست و خواب او عبادت محسوب مى گردد.

ص: 170

امام صادق عليه السلام فرمودند:

«مَنْ تَطَهَّرَ ثُمَّ آوَى إِلَى فِرَاشِهِ بَاتَ وَ فِرَاشُهُ كَمَسْجِدِه»(1)

شرع مقدّس، براى اهتمام هميشگى مسلمانان بر خواندن نوافل، به طرق مختلفى آنان را تشويق مى نمايد؛ به عنوان نمونه، چنانچه نوافل كسى در وقت فضيلت فوت شود، مى تواند در وقت ديگرى قضاى آن را به جا آورد و از آثار و بركات آن بهره مند گردد. همچنين خواندن نوافل، در راه، در وسيلۀ نقليه، به صورت نشسته يا حتّى هنگام خوابيدن جايز است و مراعات قبله و خم شدن و نشستن براى ركوع، سجود و تشهّد، واجب نيست؛ گرچه رعايت ادب حضور در نوافل هم براى سالك لازم است و تا وقتى ضرورت نباشد، حيف است كه انسان از فيض ايستادن مؤدّب در پيشگاه خداوند تعالى محروم گردد.

مهم ترين و پراثرترين نماز، در بين نمازهاى نافله، نماز شب است. گرچه ساير نمازهاى واجب و مستحب، مى توانند نمازگزار را به درجات والايى برسانند، امّا رسيدن به لقاى الهى و نيل به مقامات خاصّ عرفانى، در پرتو مداومت بر نماز شب حاصل مى شود. امام حسن عسكرى عليه السلام مى فرمايند:

«إِنَّ الْوُصُولَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَفَرٌ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِامْتِطَاء اللَّيْلِ »(1)

آنان كه به قدر و منزلت نماز شب و تأثير به سزاى آن در سيروسلوك پى برده اند، اگر يك شب توفيق نماز شب را از دست بدهند، روز پراندوهى دارند، مثل كسى كه همه دارايى يا فرزند خويش را از دست داده است.

ص: 172

به جا آوردن نماز شب، گرچه به نظر سخت مى آيد، امّا سازندگى عجيبى دارد و از اين جهت براى اهل سيروسلوك لازم است. افزون بر اين، ثواب و پاداش معنوى آن هم بى اندازه و فوق تصوّر است.

امام صادق عليه السلام فرمودند: در قرآن كريم براى هر عمل نيكويى كه بنده به جا مى آورد، ثوابى تعيين شده است، جز نماز شب كه به جهت ارزش والايى كه نزد خداوند داشته، ثوابى براى آن بيان نشده است.(1) سپس اين دو آيۀ شريفه را تلاوت فرمودند:

تَتَجٰافىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ اَلْمَضٰاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (2)

اولياى الهى تمام عالم وجود را با دو ركعت نماز در دل شب معاوضه نمى كنند و براى اين نماز، به همۀ عالم پشت پا مى زنند. اين همه به خاطر آن لذّتى است كه در نماز شب دارند. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم فرمودند:

«لَرَكْعَتَانِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا»(3)

ص: 173

نماز شب در سيروسلوك، جايگزين ندارد. از اين رو در نيمۀ شب و هنگام شب بيدارى، اهتمام به نماز شب، حتّى براى كسانى كه نماز قضا دارند نيز، برتر، مفيدتر و مؤثرتر است.

گاهى افراد مشتاق به سيروسلوك، سؤال مى كنند كه با وجود نماز قضا، خواندن نماز شب برتر است يا نماز قضا؟ در پاسخ بايد گفت: خواندن نماز قضا مطلوب و لازم است، امّا تأثير نماز شب را ندارد و انسان را به مقام قرب و مقام محمود نمى رساند. بنابراين سالك بايد اوقات سحرگاهى و به خصوص قبل از طلوع فجر را به نماز شب اختصاص دهد و نمازهاى قضا را در فرصت هاى ديگرى بخواند.

در زمان طلبگى ما، اهميت به مستحبّات، به ويژه اهتمام به نماز شب بسيار رايج و شايع بود. قبل از طلوع فجر، در مدارس علميه غالباً بيدار و مشغول عبادت بودند، به گونه اى كه مشخّص نبود نيمه شب است. برخى هم مقيّد بودند نماز شب را در حرم مطهّر حضرت معصومه عليها السلام به جا آورند. از اين رو قبل از اذان صبح، مسير مدارس علميه تا حرم، پر جمعيت بود.

مرحوم آيت الله مرعشى نجفى قدّس سرّه، از جمله علماى وارسته اى بودند كه گاه اتّفاق مى افتاد در سرماى زمستان، پشت درب بستۀ حرم حضرت معصومه عليها السلام مى نشستند تا پس از باز شدن درب، وارد حرم شوند.

امر مستحبّ ديگرى كه در تعاليم دينى بسيار بر آن تأكيد شده، نماز اوّل وقت و به جماعت است. همۀ معصومين عليهم السلام توجّه خاصّى به نماز، خصوصاً

ص: 174

در اوّل وقت آن داشته اند.(1) ائمّۀ اطهار عليهم السلام و پس از ايشان، بزرگان دين و علماى ربانى، به قدرى براى نماز اوّل وقت ارزش و اعتبار قائل بوده اند كه گويا اقامۀ نماز در اوّل وقت، واجب است.

قرآن كريم، نماز را مانع سقوط و تباهى انسان برمى شمرد:

إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهىٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اَللّٰهِ أَكْبَرُ(2)

امّا بايد دانست كه هر نمازى چنين تأثيرى ندارد؛ در واقع نمازى مى تواند انسان را از گناه، فساد و فحشا نجات دهد كه در اوّل وقت، به جماعت و دست كم با رعايت آداب ظاهرى، پوشش مناسب و مؤدبانه و همراه با تعقيبات، اقامه شود. در بين تعقيبات نماز، تسبيحات حضرت زهرا عليها السلام، فضيلت فراوانى دارد كه امام صادق عليه السلام آن را از هزار ركعت نماز، برتر و محبوب تر مى دانند.(3)

كسى كه براى نماز خود اهميّت قائل نباشد، آن را اوّل وقت اقامه نكند، با عجله و بدون تعقيبات بخواند، نبايد انتظار داشته باشد، اين نماز او را از شرّ شياطين جنّى و انسى حفظ كند.

نكتۀ قابل توجّه ديگر اينكه، در آيات فراوانى از قرآن كريم كه به موضوع نماز اختصاص دارد، امر به «اقامۀ» نماز شده است، نه خواندن نماز و اقامۀ نماز به اين معناست كه هنگام نماز، همۀ مكان ها و همۀ كارها تعطيل شوند و مسلمانان همگى به نماز جماعت روى آورند.

ص: 175

روزه در سيروسلوك و پيمودن راه تقرب به سوى پروردگار نقش مهمى دارد. استادان علم اخلاق براى تهذيب شاگردان خود، به آنان دستور روزۀ مستحبّى مى دهند. روزه، مجاهدتى است كه در سوق دادن سالك به سوى مقصد اعلى و آماده كردن او براى لقاى حضرت حق كارساز است.

افزون بر آنچه بيان شد، مهم ترين اثر و بركت روزه به وجود آمدن روح تقوا و خداترسى در انسان هاست. خداوند در قرآن كريم مى فرمايد:

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ اَلصِّيٰامُ كَمٰا كُتِبَ عَلَى اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (1)

چنين كسى مطيع اوامر الهى است و از نواهى و محرّمات نيز اجتناب مى ورزد.

ذكر، كم كم انسان را به جايگاهى مى رساند كه به غير از خداوند متعال در اين عالم چيزى نمى بيند و آنچه در عالم هستى در نظر او جلوه دارد، فقط و فقط خداست:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِيهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ وَ إِقٰامِ اَلصَّلاٰةِ وَ إِيتٰاءِ اَلزَّكٰاةِ يَخٰافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ اَلْقُلُوبُ وَ اَلْأَبْصٰارُ(1)

كسانى كه عزم جدّى براى پيمودن مسير حركت به سوى خداوند دارند و آرزوى آنان لقاى پروردگار است، بايد مداومت بر ذكر را از ذكر لفظى آغاز كنند تا به تدريج به مراتب بعدى آن برسند.

قرآن شريف، مداومت بر ذكر را از مؤمنين به اندازۀ قدرت خواسته است:

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اُذْكُرُوا اَللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً، وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً(2)

در روايتى آمده است كه امام صادق عليه السلام فرمودند: پروردگار عالم هرچيزى كه از بندگانش خواسته، محدود است، به جز ذكر كه بدون محدوديت خواسته است.

ص: 178

مثلاً روزه و حج و ساير عبادات، حدى معين دارد، امّا ذكر چنين نيست؛ سپس آيۀ شريفۀ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اُذْكُرُوا اَللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً را تلاوت فرمودند.(1)

از جمله اذكارى كه تأثير به سزايى در سيروسلوك دارند، ذكر يونسيّه:

«لا اله الّا انت سبحانكَ إِنّى كنتُ مِنَ الظّالِمين»(2)، ذكر

«لا اله الا الله» و ذكر «صلوات» هستند.

همچنين در روايات داريم كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم به حضرت زهرا عليها السلام فرمودند: دخترم در وقت خواب يك ختم قرآن بخوان، يك حج و عمره به جا بياور و مؤمنين و ملائكه و انبياء را نيز از خود راضى كن. حضرت فاطمه زهرا عليها السلام به پدر گفتند: پدر جان فرمودۀ خويش را تفسير كنيد. ايشان فرمودند: اگر در موقع خواب سه مرتبه سورۀ توحيد را بخوانى، يك ختم قرآن خوانده اى. گفتن يك مرتبه ذكر شريف

«سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر»، ثواب يك حج و عمره را دارد. گفتن ذكر

«اللهم اغفر للمومنين و المومنات و المسلمين و المسلمات الاحياء منهم و الاموات»، رضايت مؤمنين و مؤمنات را در بر دارد و ذكر شريف

«اللهم صل علي محمد و ال محمد و علي جميع الانبياء و المرسلين و الملائكة المقربين» با رضايت انبياء و ملائكه همراه است.

ص: 179

و امام سّجاد عليه السلام در مناجات محبّين، فرموده اند: خدايا! كسى كه لذّت و شيرينى محبت تو را چشيده باشد، تو را با هيچ چيز و هيچ كس ديگرى عوض نمى كند:

«إِلَهِي! مَنْ ذَا الَّذِي ذَاقَ حَلَاوَةَ مَحَبَّتِكَ فَرامَ مِنْكَ بَدَلًا»(1)

پس، اهل دل از دعا و راز و نياز با خداى تعالى لذّت مى برند و به خاطر همين لذّت وصف ناشدنى، دست به دعا بر مى دارند، امّا در عين حال، آنان يقين دارند كه پروردگار متعال دعا را بى نتيجه نمى گذارد و بهترين نتيجۀ دعا براى سالك، رشد معنوى او و راه يابى به مقصود حقيقى است. چنان كه آيۀ شريفه مى فرمايد: لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ .

اهل سيروسلوك بايد با كتب دعا نظير مفاتيح الجنان كه به قول استاد بزرگوار ما، امام خمينى رحمة الله، كارخانۀ آدم سازى است، انس و ارتباط داشته باشند. ادعيه اى نظير دعاى كميل، دعاى عرفه و دعاى ابو حمزۀ ثمالى، علاوه بر آنكه نوعى مكالمه و معاشقه با پروردگار است، سازندگى روحى و معنوى دارد و حاوى درياى بيكران معارف اسلامى است. از اين جهت، كسانى كه قصد پيمودن راه را دارند، بايد در برنامۀ روزانه و هفتگى خود، به طور منظّم با دعا انس و ارتباط داشته باشند و مراقب باشند با غفلت از اين فيض عظيم، خود را از بركات و آثار بى بديل آن محروم نسازند.

ص: 181

سالكان الى الله بايد به قدر توان، از نور راه گشاى قرآن و عترت طاهره عليهم السلام بهره بگيرند؛ با عمل به دستورات روح بخش قرآن كريم، سيرۀ اهل بيت عليهم السلام را سرمشق خود قرار دهند و راه را بپيمايند.

در واقع بايد گفت: اگرچه انس با قرآن و عترت، مستحب است، امّا بدون آن هم سيروسلوك ممكن نيست. معنا ندارد كسى ادّعاى سيروسلوك داشته باشد و آرزوى لقاى پروردگار را در سر بپروراند، ولى انس با قرآن كريم نداشته باشد يا ارتباطى با اهل بيت عليهم السلام برقرار نسازد و از تمسّك به ايشان بهره نگيرد.

در ادامه، نكاتى راجع به انس با قرآن و عترت، به صورت جداگانه و با رعايت اختصار بيان مى شود.

از سوى ديگر، ارتباط با كلام الهى، موانع حركت به سوى خداوند تعالى را برطرف مى سازد و سالك را از آفات و بليّات دنيوى و اخروى، مصون و از شرور جنّى و انسى و به خصوص از خطر انحراف و گمراهى محفوظ مى دارد.

انس با قرآن كريم مراتبى دارد كه از خواندن ظاهرى آيات آغاز مى شود و به تدبّر و تعمّق در معانى و مفاهيم قرآن كريم مى رسد و والاترين مرتبۀ آن، عمل به دستورات انسان ساز آن كتاب هدايت است؛ امّا آنچه دانستن آن براى مبحث فعلى مفيد است، اينكه: اهل دل و افراد متّقى، مى توانند با تمسّك به قرآن كريم، از نور آن بهره مند گردند، راه هاى سلامتى و امنيت را بيابند و به صراط مستقيم هدايت شوند. قرآن كريم مى فرمايد:

قَدْ جٰاءَكُمْ مِنَ اَللّٰهِ نُورٌ وَ كِتٰابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اَللّٰهُ مَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ اَلسَّلاٰمِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَى اَلنُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ (1)

در بيان مناقب ثامن الائمّه حضرت على بن موسى الرّضا عليه السلام نقل شده است كه ايشان سؤالات متعدّدى كه مأمون براى امتحان از آن حضرت مى پرسيد را از قرآن كريم پاسخ مى دادند و تمام جواب ها و مثال ها و انتزاعات ايشان از قرآن بود.

ص: 184

راوى مى گويد: امام رضا عليه السلام هر سه روز يك مرتبه قرآن را ختم مى كردند و مى فرمودند: اگر بخواهم در كمتر از سه روز هم مى توانم قرآن را تلاوت كنم، امّا هنگامى كه به آيات شريفه مى رسم، تفكر و تدبّر مى كنم كه اين آيه در چه موضوعى فرود آمده و در چه وقتى نازل شده است؛ از اين جهت قرآن را در هر سه روز، يك مرتبه قرائت مى كنم.(1)

شخصى مى گفت: هر موقع مرحوم آيت الله آقاى كمپانى(2) را مى ديدم، حتّى در حال راه رفتن، در حال پذيرايى از ميهمانان و نظاير آن، چانۀ ايشان مى جنبيد. بعداً فهميدم كه ايشان مقيّد هستند كه در طول شبانه روز، هزار مرتبه سورۀ قدر را بخوانند.

بنابراين خواندن ظاهرى قرآن كه اوّلين مرتبه از مراتب انس با قرآن كريم است، هميشه در سيرۀ معصومين عليهم السلام و علما و بزرگان دين و مفسّرين عالى رتبۀ قرآن، وجود داشته است. آنان در هر مرتبه و درجۀ علمى كه بوده اند، به اين امر مستحب عمل مى كرده اند و البته براى مراتب بعدى انس با قرآن كريم، به ويژه عمل به آيات نورانى آن نيز اهتمام جدى داشته اند. اهل معرفت و مشتاقان سيروسلوك نيز بايد از آنان پيروى نمايند و به همۀ مراتب انس با قرآن كريم اهميت بدهند.

ص: 185

معصوم عليهم السلام پيدا كند و به اصطلاح، تالى تلو معصومين عليهم السلام گردد كه والاترين درجۀ عرفان است.

آنچه در اين مبحث، جلوۀ بيشترى دارد آن است كه مودّت اهل بيت عليهم السلام، راه رستگارى و سعادت است. قرآن شريف، به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايد: به مردم بگو كه من اجر رسالت نمى خواهم، اجر زحمات من با خدا است، امّا از شما مودّت اهل بيت عليهم السلام را مى خواهم:

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ (1)

در آيۀ ديگرى بيان مى فرمايد كه اين مزد رسالت هم براى خودتان است:

قُلْ مٰا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاّٰ عَلَى اَللّٰهِ (2)

يعنى نتيجه اين مودّتى كه داريد، به خود شما باز مى گردد و در آيه ديگر تبيين مى فرمايد كه چگونه برگشت پاداش رسالت به خود شماست:

قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلىٰ رَبِّهِ سَبِيلاً(3)

يعنى مودّت به عترت و انس و ارتباط با اهل بيت عليهم السلام، راه رستگارى و راه رسيدن به خداوند است.

ص: 187

خود دستگيرى نمايد. رضايت پروردگار متعال و نيز خشنودى اهل بيت عليهم السلام نيز در گرو خدمت رسانى به ديگران و به دست آورن دل مؤمنين است.

جوانان عزيز كه مشتاق تشرّف به محضر حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف هستند، بايد بدانند كه وظيفۀ آنان كسب رضايت آن حضرت است و رضايت آن حضرت در خدمت به خلق خداست. در حقيقت، ارزش عمل كسى كه بتواند خداوند متعال و امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف را راضى و خشنود سازد، بسيار برتر و والاتر از تشرّف است.

امام صادق عليه السلام در روايتى مى فرمايند: مؤمنين بايد خادم يكديگر باشند. به عبارت ديگر، همه بايد نوكر يكديگر باشند. راوى مى گويد: همه خادم همديگر باشند يعنى چه ؟ حضرت مى فرمايند: همه بايد مفيد براى هم باشند؛ يعنى به هر اندازه كه مى شود به همديگر خدمت كنند.

«الْمُؤْمِنُونَ خَدَمٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قُلْتُ وَ كَيْفَ يَكُونُونَ خَدَماً بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قَالَ يُفِيدُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً»(1)

اين فرمايش امام صادق عليه السلام كمرشكن است و مؤمنين و اهل تقوا با توجّه به آن، مسئوليت سنگينى پيدا مى كنند؛ امّا اگر كسى مى خواهد به مقامات عرفانى نائل شود و در عالم ملكوت، به منزلتى دست يابد، بايد به اين دستور امام صادق عليه السلام كه مشابه آن در بيش از صد روايت نقل شده، عمل كند.

در روايت ديگرى آمده است كه شخصى خدمت امام حسن مجتبى عليه السلام رسيد و در رفع مشكلى كه داشت، از آن حضرت تقاضاى كمك كرد.

ص: 189

امام عليه السلام برخاستند و براى رفع حاجت او همراهش رفتند. در راه امام حسين عليه السلام را مشاهده كردند كه در مسجد مشغول نماز بودند. امام دوّم فرمودند: چرا به برادرم نگفتى تا گره از مشكل تو باز كند؟ گفت: ايشان مُعتكف بودند و نخواستم مزاحم اعتكاف ايشان بشوم. امام حسن مجتبى عليه السلام فرمودند: اگر او تو را يارى مى كرد، حتماً از اعتكاف يك ماهش بهتر بود.

«إِنَّهُ لَوْ أَعَانَكَ كَانَ خَيْراً لَهُ مِنِ اعْتِكَافِهِ شَهْراً»(1)

خدا رحمت كند مرحوم آخوند خراسانى را، يكى از شاگردان ايشان نقل مى كند: ديدم بعد از نيمه شب، با يك چراغ به جايى مى روند. تعجّب كردم كه آقا اين موقع كجا مى روند؟ جلو رفتم و سلام و تعارف كه آقا كجا؟ من كارهايتان را انجام مى دهم. فرمود: اين شخص در اين شهر غريب است و زنش مى خواهد زايمان كند و كسى را ندارد. او از من تقاضاى كمك كرد و ديدم اگر كس ديگرى به دنبال قابله برود، ممكن است نيايد. از اين رو خودم آمدم تا براى زايمان همسر او قابله ببرم.

خودخواهى و خودخورى و خودمحورى، در فرهنگ تعاليم قرآن و عترت جايگاهى ندارد و بسيار نكوهش شده است. در سيرۀ همۀ ائمّۀ طاهرين عليهم السلام بسيار نقل شده است كه بعد از نيمه شب، هميان به دوش مى گرفتند و در خانۀ فقرا را مى زدند و به آنها كمك مى كردند. در روز نان مى پختند و در نيمه شب به فقرا مى بخشيدند.

ص: 190

خدمت به خلق خدا، به صورتى كه بيان شد، گرچه در غير احتياج مبرم، حمل بر استحباب مى شود، امّا اهل تقوا نمى توانند ساده از كنار اين مستحب بگذرند و آن را نديده بگيرند.

گاهى انسان با به دست آوردن دل ديگر آدميان يا حتّى حيوانات، به توفيقات عظيمى دست مى يابد و موانع را ازسر راه خود برداشته، با شتاب زايدالوصفى حركت مى كند.

استاد بزرگوار ما، علامۀ طباطبايى قدّس سرّه نقل مى كردند: شبى ديدم بچّه گربه اى به درون چاه داخل خانه افتاده است و ناله مى كند. در آن شب نتوانستم به اوكمك كنم و از اين بابت تا صبح ناراحت بودم. امّا فرداى آن شب، مبلغ زيادى هزينه كردم تا آن بچه گربه را از داخل چاه نجات دهند. بعد ايشان مى گفتند: معلوم شد بعضى از توفيفاتى كه خداوند متعال به من عنايت كرده است، در اثر نجات آن بچه گربه است.

رعايت حدّ تعادل در همۀ امور و به ويژه در امور معنوى، علاوه بر اينكه مطلوب است، لازم مى باشد. قرآن كريم مى فرمايد:

وَ اِبْتَغِ فِيمٰا آتٰاكَ اَللّٰهُ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ اَلدُّنْيٰا(1)

به عبارت روشن تر، انسان بايد دو بعدى باشد و همان طور كه با مستحبّاتى نظير شب زنده دارى، نماز شب و تلاوت قرآن، آخرت خويش را روشن مى سازد، بايد در حدِّ نياز، به امور دنيوى نيز بپردازد.

سالك بايد به اندازۀ نياز در صدد رفع حوائج دنيوى باشد و همواره براى رسيدگى به امور مادّى و معنوى، حدّ اعتدال را رعايت كند. در واقع، هنر آن است كه انسان در حالى كه در اجتماع و در بين مردم زندگى مى كند، در شغل خود، در معاشرت با مردم و در معاشرت با همسر و خانواده، به انجام واجبات و ترك محرّمات بپردازد و در حدّ توان، از مكروهات و شبهات دورى گزيند و مستحبّات را به جا آورد و در اين ميان، از هرگونه افراط و تفريط پرهيز نمايد.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم در روايتى، برخى از صفات افراد مؤمن و متّقى را براى اميرالمؤمنين عليه السلام بر مى شمرند. از جمله مى فرمايند: مؤمنين و متّقين،

ص: 192

«رُهْبَانٌ بِاللَّيْلِ أُسُدٌ بِالنَّهَارِ» هستند؛ يعنى عابد شب و شير پركار روزند. اميرالمؤمنين عليه السلام جداً چنين بودند و در حالى كه در شب، مثل مارگزيده به خود مى پيچيدند و با خداوند ارتباط عاطفى داشتند:

«وَ هُوَ قَائِمٌ فِى مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِيم»(1)، در روز به كار و فعاليت و انجام وظيفه مى پرداختند. در آن بيست و پنج سال كه حقّ آن حضرت را غصب كردند و به اصطلاح خانه نشين شدند، در خانه ننشستند و در همان زمان خدمات اجتماعى فراوانى داشتند، از جمله به زراعت روى آورده، بيست و شش مزرعه آباد كردند و در راه رفاه و آسايش مردم وقف كردند.

ملكۀ تقوا حالتى براى انسان ايجاد مى كند كه خود به خود و به صورت ناخودآگاه، از ارتكاب گناه اجتناب مى ورزد و حتّى از هرگونه عملى كه شبهۀ گناه داشته باشد، دورى مى گزيند. در وقت اداى واجبات نيز متلاطم مى شود و در اثر اين تلاطم درونى، نمى تواند به هيچ عملى جز انجام اعمال واجب بپردازد. افزون بر اين، مشتاق انجام نوافل و مستحبّات است و قادر به ترك اعمال استحبابى نيست.

حال بايد دانست ملاك تشخيص حلال و حرام و معيار تفكيك افعال واجب، مستحب، مباح، حرام و مكروه، از همديگر چيست ؟

ناگفته پيداست كه تعيين احكام اعمال، براساس نيازمندى ها، سلايق و علايق شخصى افراد، باعث ايجاد هرج و مرج در جامعه مى شود و مردود است؛ پس چه بايد كرد؟

قرآن كريم، تكليف كار را به خوبى روشن فرموده است. براساس نظر مبارك قرآن شريف، گروهى از مردم كه توانايى و استطاعت دارند، بايد به آموزش عميق علم دين بپردازند و به تعبير قرآن، «فقيه» شوند:

فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي اَلدِّينِ (1)

تفقّه در دين كه اصطلاحاً «اجتهاد» ناميده مى شود، قدرت تشخيص حلال و حرام و واجب و مستحب و مكروه را بر اساس منابع دينى به انسان مى دهد.

ص: 194

پس طبق نظر قرآن كريم، گروهى بايد سال هاى متمادى تلاش وافر علمى داشته باشند تا پس از آن، به درجۀ اجتهاد رسيده و بتوانند احكام اسلام را به دست آورند.

امّا جامعه نياز به مشاغل و حرَف مختلف دارد و همه نمى توانند مجتهد شوند. قرآن كريم تكليف آن دسته از مردم كه قادر به تحصيل علوم دينى نيستند را نيز روشن فرموده است و مى فرمايد:

فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (1)

اهل ذكر چه كسانى هستند؟ در زمان حيات و حضور مبارك پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم و ائمّۀ اطهار عليهم السلام، مردم مى دانند كه بايد به آن ذوات مقدّس مراجعه نموده، روش زندگى را از آنان بياموزند. چنان كه ثامن الائمّه حضرت امام رضا عليه السلام فرموده اند:

«نَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ »(2)

در زمان غيبت نيز، ائمّۀ هدى عليهم السلام، مردم را به فقها و علماى دين ارجاع داده اند. حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف فرموده اند:

«وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ »(3)

بنابراين، در زمان حاضر، مردم بايد احكام فقهى خود را از فقها و مراجع تقليد بياموزند و طبق نظر آنان كه برگرفته از تعاليم روح بخش قرآن و عترت است، عمل نمايند.

ص: 195

مراجعه به متخصّص در هر امرى، عقلى و منطقى است. اگر فرزند يك خانواده بيمار شود، عقل پدر و مادر قبل از هر اقدامى، حكم مى كند كه او را نزد بهترين پزشك متخصّص ببرند و بدون چون و چرا، به دستورات پزشك عمل نمايند تا سلامت جسمى فرزند آنان حفظ شود.

سؤال افراد غير كارشناس، از علّت تشخيص پزشك و نحوۀ رسيدن به آن تشخيص و نيز علّت تجويز دارو، عقلانى نيست. زيرا تجويز دارو توسّط پزشك، برخاسته از سال ها تلاش علمى اوست و در يك جلسه، نمى تواند نحوۀ تشخيص و علّت دستورات خود را به بيمار بفهماند.

در زمينۀ احكام شرعى نيز نظير موضوع پزشكى يا هر تخصّص ديگرى، سؤال مردم عادى از علّت احكام و چون و چرا در خصوص نحوۀ به دست آوردن احكام اعمال، جايگاهى ندارد، زيرا فتواى يك مجتهد جامع الشّرايط، برآمده از سال ها تحقيق، مطالعه و تلاش علمى در متون اسلامى و تعاليم قرآن و عترت است و فهميدن علّت فتوا، نياز به ساليان متمادى مطالعه و تحقيق در اين زمينه دارد و سؤال كننده بايد خود آشنا به علوم دينى و منابع و تعاليم اسلامى باشد تا بتواند علت فتاوا و احكام صادره را درك كند يا در مورد آن مباحثه و مذاكره نمايد.

بنابراين آنان كه نسبت به علوم دينى آگاهى و تسلّط لازم را ندارند، بايد اعمال خود را طبق رسالۀ توضيح المسائل انجام دهند و بدانند كه اگر حكم اعمال واجب، مستحب، حرام و مكروه را بر اساس سلايق و اميال شخصى

ص: 197

تعيين كنند و سرخودى عمل نمايند، نه تنها متّقى نيستند، بلكه سرانجامى جز سقوط و انحراف نخواهند داشت.

افزون بر اين، تشيّع، چهل مسئلۀ اعتقادى دارد كه همه و به ويژه جوانان بايد بتوانند اين چهل مسئله را با اقامۀ دليل محكم اثبات كنند(1). مثلاً يك جوان شيعه بايد قادر باشد با دلايل محكم و متقن، وجود خداوند، عدل او، بعثت پيامبران و پيامبر خاتم، حقّانيّت و معجزات قرآن، امامت دوازده امام، غيبت و ظهور حضرت ولى عصر، توسّل، شفاعت، ضرورت معاد، معاد جسمانى و مسائلى از اين قبيل را اثبات كند.

اگر جوانان به مبانى اعتقادى مسلّط نباشند، نمى توانند در برابر شبهات روزافزون بيگانگان و بدخواهان اسلام و تشيّع مقاومت كنند و گمراه مى شوند.

كوتاهى در فراگيرى اعتقادات، موجب مى شود از يك سو شبهۀ اعتقادى و از سوى ديگر، وسوسۀ شيطان در دل انسان رخنه كند. شيطان انسى از طريق رسانه هايى نظير ماهواره و اينترنت، ايجاد شبهه مى كند و شيطان جنّى از طريق وسوسۀ پنهانى، آن شبهه را القا مى كند. اين دو شيطان و اعوان و انصار آنها، پشت به پشت يكديگر مى دهند و سرانجامى جز سقوط و نابودى براى انسان پديد نمى آورند.

هُوَ اَلَّذِي بَعَثَ فِي اَلْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيٰاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ وَ إِنْ كٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ (1)

اخلاق و اخلاقيّات دين اسلام، در بردارندۀ تعاليمى است كه شيوه هاى آراستن نفس انسان به فضايل اخلاقى و راه هاى تهذيبِ نفس و زدودن رذايل و صفات ناپسند اخلاقى از دل آدمى را به وى مى آموزد. از اين رو آشنايى كامل با مبانى اخلاقى، براى همه و به ويژه براى اهل سيروسلوك ضرورى است.

يك مسلمان وظيفه دارد علاوه بر آشنايى با كتب و مفاهيم اخلاقى به صورت نظرى، در خانه و اجتماع، براساس تعاليم اخلاقى اسلام عمل كند.

آگاهى نداشتن جوانان طالب معرفت و مشتاق سيروسلوك، از اصول و مبانى اخلاقى دين اسلام و مذهب تشيّع، بسيار خطرناك است.

اخلاق و اخلاقيّات، علاوه بر قرآن كريم، در كلام نورانى اهل بيت عليهم السلام نيز جايگاه برجسته اى دارد؛ بخش مهمّى از كتب روايى شيعه، نظير اصول كافى و بحارالانوار، به تبيين صفات اخلاقى و شرح افعال اخلاقى اختصاص يافته است.

عالمان دين و دانشمندان علوم اسلامى نيز در طول تاريخ، با تكيّه بر آيات اخلاقى قرآن كريم و روايات ارزشمند اهل بيت عليهم السلام، نسبت به ترويج علمى و عملى علم اخلاق، اهتمام ويژه داشته اند و در اين زمينه آثار مفيدى به يادگار گذاشته اند كه راه گشاى پويندگان طريق معرفت است.

ص: 200

نكته اى كه توجّه جدى مى طلبد، اين است كه اگر تعليم و تعلّم علم اخلاق، بر اساس منابع اصيل اسلامى و برگرفته از قرآن و عترت نباشد، بدون ترديد سرانجامى جز انحراف نخواهد داشت.

جوانان و به خصوص طالبان سلوك الى الله تعالى، بايد اخلاق و اخلاقيّات را از علماى ربّانى كه به معارف ناب قرآن و عترت متّصل هستند، بياموزند و در اين زمينه مراقب باشند و به يقين بدانند كه در صورت جدايى از علماى متّقى و اهل معرفت و فاصله از آثار و كتب ايشان، دچار فرق و نحله هاى انحرافى، عرفان هاى كاذب و مهدويّت هاى دروغين خواهند شد.

ابتلا به فرقه هاى انحرافى، نه تنها انسان را از مسير سيروسلوك خارج مى سازد، بلكه منجر به فساد و تباهى جوانان مى شود و سرانجامى جز سقوط براى آنان رقم نخواهد زد.

اگر جوانان عزيز و مشتاقان وادى سيروسلوك، ساعتى از شبانه روز خود را به استفاده از بيانات اخلاقى علماى ربّانى يا بهره مندى از آثار صوتى يا مكتوب دانشمندان مورد تأييد در علم اخلاق، اختصاص دهند، ادّعاهاى دروغين افراد عارف نما را نخواهند پذيرفت و گرفتار مفاسد اخلاقى و مصائب اجتماعى نخواهند شد.

پدران و مادران جوانان توجّه داشته باشند كه اگر فرزندان خود را به سوى مسجد و روحانيت و به سمت كارشناسان اصلى و اصيل دين سوق ندهند، افراد شيادى كه از سواد و تخصّص كافى برخوردار نيستند، آنان را به دام انداخته و مى فريبند.

ص: 201

فطرت جوانان، خداياب و خداجو است و به خصوص در نوجوانى و جوانى، تشنۀ معنويات و معارف اسلامى هستند. از سوى ديگر، افرادى فرصت طلب و حقّه باز، در كمين جوانان حق طلب نشسته اند و به نام عرفان و اخلاق، با برپائى جلسات دروغين عرفان، از صداقت و سادگى جوانان سوء استفاده كرده و آنان را گمراه مى سازند.

كسى كه توسّط اين افراد و گروه هاى شياد، گمراه شود، سقوط او حتمى است و اگر هم زمانى بتواند از چنگ اين افراد عارف نما رها شود، تا پايان عمر به دين و ديانت بدبين مى گردد و بازگشت او به راه راست و مسير هدايت، مشكل خواهد بود.

يا عالم ربّانى هستند كه راه را از چاه شناخته اند و يا كسانى هستند كه از علماى ربّانى پيروى مى كنند.

دستۀ سوّم نيز اشخاصى هستند كه نه عالم اند و نه از علما پيروى مى نمايند. آنان منحرف شده و نظير پشه اى سرگردان، موجب آزار و اذيّت ديگران خواهند بود. چنين افرادى همواره در مسير انحرافى در حركت اند و از انحرافى به انحراف ديگر وارد مى شوند و سرانجامى جز سقوط و تباهى و افتادن به جهنّم نخواهند داشت.

اكنون بايد دانست شرايط و وظايف كارشناسان و خبرگان دينى چيست ؟ آيا هركسى كه از عنوان و لباس روحانيّت برخوردار است، شايستۀ تبعيّت است ؟

در پاسخ بايد گفت: عالم و مبلّغ دينى بايد از سه فضيلت اساسى «علم»، «تقوا» و «عقلانيّت» بهره مند باشد تا بتوان در امور دينى به او مراجعه و از وى پيروى كرد.

به عبارت روشن تر، عالمى شايستۀ تبعيّت و پيروى است كه علاوه بر تخصّص و آشنايى كامل به اسلام عزيز، متّقى و متدين بوده و دنياطلب نباشد. افزون بر اين، مدبّر باشد و در تبليغ و ترويج دين، عاقلانه رفتار كند و مواضع او با تدبير و دورانديشى توأم گردد؛ عالمى كه افزون بر مراعات تقوا و برخوردارى از ملكۀ عدالت، زاهد باشد و زرق و برق دنيا و امور دنيوى نتواند او را بفريبد.

ص: 203

نبايد تصور شود كه افراد عالم نما، راه از چاه تشخيص مى دهند و مى توانند راهنماى ديگران باشند. كسى لياقت تبليغ دين را دارد كه بر احكام، اعتقادات و اخلاق اسلام، مسلّط باشد. علاوه بر اين، روح خداترسى در عمق جان او حكم فرما باشد. بنابر تعبير قرآن كريم:

اَلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسٰالاٰتِ اَللّٰهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اَللّٰهَ (1)

همچنين عالمان دينى بايد با بهره گيرى از فهم عرفى، نياز دينى و علمى مردم را در نظر بگيرند و مسائل مهم اعتقادى يا اخلاقى و نيز احكام را به زبان مردم و به گونه اى كه براى آنان جذاب و قابل فهم باشد، بيان كنند.

اصطلاحات غامض علمى مخصوص تدريس است و براى عموم مردم كاربرد ندارد، گرچه امروزه در تدريس نيز به كارگيرى لغات و اصطلاحات تخصّصى كارآيى لازم را ندارد.

بنابراين، هنر يك مبلّغ علوم دينى، اين است كه با هر گروه و دسته اى به زبان خودشان سخن بگويد و هنگام تبليغ در بين عموم مردم، مفاهيم و تعليمات دينى را به گونه اى بيان كند كه فهم آن براى همه آسان و قابل استفاده باشد.

شيخ بهايى رحمة الله با اينكه از مقام علمى، معنوى و حتّى مقام حكومتى والايى برخوردار بوده است، چندين كتاب به زبان عاميانه براى عموم مردم به رشتۀ تحرير درآورده كه از جملۀ آن كتب، مثنوى «نان و حلوا» است.

ص: 204

شيخ بهايى در آن كتاب، با زبانى دلنشين و آميخته با طنز، نصايح اخلاقى و آموزنده اى بيان كرده و با بهره گيرى از حكايات شيرين ادبيّات فارسى، مردم را به دين دارى و دورى از دنياطلبى تشويق نموده است.

در يكى از اشعار پر محتواى آن كتاب، خطاب به مردم مى گويد: عجيب است كه بعضى از شما براى دنياى خود، نهايت زرنگى و كياست را به كار مى بريد، امّا در امور اخروى، حماقت مى ورزيد و مردود مى شويد!

جمله سعيت بهر دنياى دنى است *** بهر عقبى، مى ندانى سعى چيست

از پى آن مى دوى از جان و دل *** وز پى اين مانده اى چون خَر به گِل

در ره آن موشكافى، اى شقى *** در ره اين، كُند فهم و احمقى

دين گريزان جامعه نيز كسانى هستند كه به طور كلّى از علوم دينى و علماى ربّانى فاصله گرفته اند و نسبت به موازين شرعى و دستورات شرع مقدّس بيگانه هستند. اين افراد گرچه ممكن است به اقتضاى موقعيّت، يا جوّ حاكم در اجتماع، عباداتى را نيز به جا آورند، امّا عبادت آنان سرسرى و بدون توجّه است و به دليل ناآگاهى از احكام و آداب اعمال، در بسيارى از موارد به صحّت ظاهرى عبادات نيز توجّه ندارند.

در زندگى چنين كسانى، انفاق، خدمت به خلق خدا و دستگيرى از همنوعان و همچنين رعايت حقّ الله و حقّ النّاس كمتر يافت مى شود و چون از تأكيد تعاليم دينى نسبت به ضرورت خدمت رسانى به مستضعفين و نيازمندان، غفلت مى ورزند، بيشتر درآمدهاى خود را صرف تجمّل گرايى، خوش گذرانى و مسافرت هاى پرهزينۀ توأم با گناه مى كنند و اعمال عبادى مانند نماز، روزه و حج نيز در زندگى آنان رنگى ندارد. اين گروه از افراد اجتماع، تا زمانى كه چنين روشى در زندگى دارند، روى سعادت و رستگارى را نخواهند ديد و سرانجامى جز سقوط و تباهى نخواهند داشت.

گروه ديگرى از مردم نيز وجود دارند كه على رغم ارتباط با علما و مراعات ظواهر شرعى، در مواردى، به جاى تبعيّت از علما وكارشناسان دينى، بر اساس سلايق و تمايلات خويش عمل كرده، خواسته هاى خود را بر دستورات دينى ترجيح مى دهند.

ص: 206

اين گونه افراد، گرچه ممكن است به بسيارى از وظايف دينى نيز عمل نمايند، ولى به دليل فاصله گرفتن از مرجعيت، ناخودآگاه به بى راهه مى روند و كم كم دچار سقوط و انحراف مى شوند.

چنين اشخاصى، بخشى از دستورات دينى را بر اساس نظر و تمايل شخصى، مهم مى شمارند و به صورت دقيق به آن دستورات عمل مى نمايند، ولى متأسّفانه نسبت به ساير موازين شرعى - عمداً يا سهواً - بى توجّه و بى تفاوت هستند. غافل از آنكه دين، يك مجموعۀ كامل و به هم پيوسته است و دين دارى واقعى، فقط در ازاى پايبندى كامل به مجموعۀ دستورات دينى و موازين شرعى تحقّق مى يابد. به عبارت ديگر، كسانى كه فقط به بخشى از احكام شرعى يا دستورات اخلاقى عمل مى كنند و ساير آموزه هاى دينى را رها مى كنند، نمى توانند مدّعى دين دارى حقيقى شوند.

قرآن كريم، كسانى كه به بعضى از اعمال دينى ايمان دارند و نسبت به برخى ديگر از اعمال دينى كفر مى ورزند، حقّاً كافر مى داند و عذابى خواركننده به آنان وعده داده است:

وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذٰلِكَ سَبِيلاً، أُولٰئِكَ هُمُ اَلْكٰافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنٰا لِلْكٰافِرِينَ عَذٰاباً مُهِيناً(1)

ص: 207

افرادى كه به بهانۀ ميانه روى، نسبت به برخى از آموزه هاى دينى، مؤمن و به برخى ديگر بى تفاوتند و آنها را ضرورى نمى شمارند، عاقبت خطرناكى براى خود رقم مى زنند.

همچنين كسى كه قصد دين دارى و مراعات تقوا دارد، بايد از همۀ گناهان اجتناب كند. مثلاً اگر نسبت به گناهانى همچون حقّ النّاس، دروغ، غيبت، تهمت، اهانت و نظاير آن، حسّاسيّت دارد، بايد در رعايت حجاب و پوشش، حيا، عفّت و غيرت نيز كوشا باشد تا بتوان او را متّقى ناميد و بالعكس.

بايد توجّه داشت كه شيطان با كيد و مكر خود، هركسى را از راهى مى فريبد و اگر نيك بنگريم، خواهيم دانست كه فريب و وسوسه هاى شيطان، در خصوص نهى از انجام واجبات يا مستحبّاتِ مورد تأكيد شرع مقدّس و همچنين در خصوص امر به ارتكاب اعمال حرام يا مكروهى كه در تعاليم دينى بر ترك آن پافشارى شده است، بسيار فعّال، زيركانه و كارساز است:

لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَكَ اَلْمُسْتَقِيمَ ، ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ (1)

به عنوان مثال، اقامۀ نماز جماعت در مسجد، آثار و بركات فراوانى دارد و موجب صعود و پيشرفت معنوى انسان مى شود. از اين رو قرآن كريم و عترت طاهره، تأكيد بسيارى بر لزوم اقامۀ نماز جماعت در مسجد دارند.

ص: 208

از سوى ديگر، شيطان كه يكى از عوامل مهمّ سقوط معنوى انسان است و نمى تواند شاهد صعود آدميان باشد، با توسّل به توجيهات متعدّدى، آنان را از شركت در نماز جماعت باز مى دارد.

در خصوص برگزارى جلسات عزادارى حضرت اباعبدالله الحسين عليه السلام و شركت در مجالس دينى و مذهبى نيز چنين فريبى از ناحيۀ شيطان به كار گرفته مى شود.

بنابراين در شناخت احكام اسلام و به خصوص در شناخت گناهان و تشخيص مرز حلال و حرام، همه بايد به مراجع كه در اين زمينه متخصّص هستند، مراجعه كنند. اگر هر كسى بخواهد براساس تمايلات شخصى و خانوادگى يا بر حسب اقتضاى منافع شخصى، برخى از رفتارها را حلال و دسته اى ديگر را براى خود حرام بداند و طبق نظر خودش، محرّمات را براى خود جايز برشمرد، دين او دچار هرج و مرج خواهد شد.

يكى از عقل مى لافد يكى طامات مى بافد *** بيا كين داورى ها را به پيش داور اندازيم

دين مبين اسلام، تكليف همۀ جزئيات زندگى را براى مسلمانان روشن نموده است و اگر كسى مى خواهد متّقى حقيقى باشد، بايد سلايق و تمايلات شخصى را كنار بگذارد و تابع صد در صد احكام اسلام شود.

ص: 209

است، به ضدّ ارزش تبديل شده و بى حجابى و بدحجابى كه گناهان بزرگى است، در بين مردم ارزش مى يابد.

در چنين جامعه اى، دروغ، نيرنگ و خيانت، رايج و شايع است و اگر كسى بر اساس فضائل ارزشمندى همچون صداقت، امانت دارى، عفو، وفا و ايثار عمل كند، از جامعه عقب مى ماند.

كسانى كه با كارشناسان و خبرگان دين ارتباط ندارند، در مقابل ورود فيلم هاى محرّك و شهوت انگيز به خانۀ خود ايستادگى نمى كنند و به سادگى از كنار آن عبور مى نمايند و ناگهان متوجّه مى شوند كه عفّت و غيرت، از خانۀ آنان رخت بربسته است.

وقتى كه پدر خانواده حرف شنوى از مرجع تقليد ندارد و اجازه مى دهد فرزندان او هر فيلمى ببينند و با هر كسى رفاقت و رفت و آمد داشته باشند، نبايد انتظار حفظ حيا و عفّت از آنان داشته باشد.

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم در روايت ديگرى كه هميشه مصداق داشته و دارد، عواقب ناشى از عالم گريزى را متذكّر شده و فرموده اند: كسانى كه از علما گريزانند، به سه مصيبت مبتلا مى گردند: مصيبت اوّل اينكه اموال آنان بركت ندارد و صرف گناه و تجمّلات مى شود. مصيبت دوّم اينكه تحت تسلّط افراد ظالم واقع مى شوند. امّا مصيبت سوّم كه دردناك تر از دو مصيبت قبلى است، اينكه چنين افرادى منحرف مى شوند و بدون ايمان از دنيا مى روند.

ص: 211

«سَيَأْتِي زَمَانٌ عَلَى أُمَّتِي يَفِرُّونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ كَمَا يَفِرُّ الْغَنَمُ عَنِ الذِّئْبِ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ الْأَوَّلُ يَرْفَعُ الْبَرَكَةَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَ الثَّانِي سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سُلْطَاناً جَائِراً وَ الثَّالِثُ يَخْرُجُونَ مِنَ الدُّنْيَا بِلَا إِيمَان»(1)

امام صادق عليه السلام فرمودند: نزد من از شخصى تعريف فراوانى كردند، به اندازه اى كه تمايل پيدا كردم او را ببينم. روزى او را ديدم و در پِيش رفتم تا در مكانى خلوت با او حرف بزنم. در اين حال او به يك نانوايى رفت و نانوا را فريب داده و دو قرص نان دزديد، تعجّب كردم! سپس داخل يك مغازۀ ميوه فروشى شد و دو عدد انار هم از او دزديد. آيا آدمى كه مشهور به زهد و تقواست، دزد مى باشد؟! تعقيبش كردم و ديدم داخل يك خرابه شد و پس از آنكه نان و انار دزدى را به يك فقير بيمار داد، از خرابه بيرون آمد.

جلو رفتم و به او گفتم: آقا، اين كارها كه كردى چه بود؟ زاهد و عابد و مسلمان و اين كارها؟! گفت: اوّل بگو ببينم تو كيستى ؟ گفتم: من جعفربن محمّد الصّادق هستم. گفت: پسر پيامبرى و قرآن بلد نيستى ؟ گفتم: چگونه چنين مى گويى ؟ گفت: قرآن شريف مى فرمايد: مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلاٰ يُجْزىٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا(2)

ص: 212

بدين مضمون كه اگر كسى كار خوبى انجام دهد، خداوند ده برابر در نامۀ عملش مى نويسد و امّا اگر كار بدى بكند، فقط همان در نامه عملش نوشته مى شود؛ من دو انار و دو نان دزديدم، پس مرتكب چهار گناه شدم، آنگاه آن انار و نان را صدقه دادم و چهل حسنه به دست آوردم؛ چهار حسنه در مقابل آن چهار گناه قرار مى گيرد، يعنى سى وشش حسنه در نامه اعمالم نوشته خواهد شد!

امام صادق عليه السلام فرمودند: به او گفتم نه تنها ثواب به دست نياوردى كه هشت گناه نيز مرتكب شدى؛ چهار گناه كه مال مردم را دزديدى و چهار گناه ديگر هم از آن رو كه بدون اجازۀ آنان، اموالشان را به ديگران صدقه دادى كه تصرّف در مال ديگران از گناهان بزرگ است.(1)

اگر انسان تابع علماى حقيقى نباشد، جهل مركّب و بدبختى بر او حكم فرما مى شود، به بى راهه مى رود و خيال مى كند كه راهش بر حق است؛ گناه مى كند و گمان مى كند ثواب است.

امام على عليه السلام وقتى خبر مسجدسازى معاويه را شنيدند، طى نامه اى خطاب به او فرمودند: اى معاويه! شنيده ام كه در شام مسجد مى سازى. تو نظير آن زنى هستى كه در زمان جاهليّت مرتكب زنا مى شد و پول آن را صدقه مى داد:

ص: 213

سَمِعْتُكَ تَبْنِي مَسْجِداً مِنْ جِبَايَةٍ *** وَ أَنْتَ بِحَمْدِ اللَّهِ غَيْرُ مُوَفَّقٍ

كَمُطْعِمَةِ الرُّمَّانِ مِمَّا زَنَتْ بِهِ *** جَرَتْ مَثَلًا لِلْخَائِنِ الْمُتَصَدِّقِ

فَقَالَ لَهَا أَهْلُ الْبَصِيرَةِ وَ التُّقَى *** لَكِ الْوَيْلُ لَا تَزْنِي وَ لَا تَتَصَدَّقِي(1)

واى بر تو، نه آن كار را انجام بده و نه صدقه بده.

اگر آدم جاهل شود و از عالم پيروى نكند، به جايى مى رسد كه مال حرام را قربة الى الله به مردم مى دهد، مظلوم را قربة الى الله مى زند و خلاصه به اينجا مى رسد كه به نام ثواب، گناه مى كند.

ص: 214

ص: 216

آگاهى از اين آيۀ شريفه و تفكّر پيرامون تمثيل و تشبيهى كه قرآن به كار برده است، بينش آگاهانه اى به انسان مى دهد و در واقع، يك راه علمى براى تحصيل تقواست؛ چراكه آدمى با مطالعه و تفكّر در آنچه اين آيه بيان مى فرمايد، بى تقوايى را مقارن با سقوط در درۀ تباهى و افتادن در جهنّم مى يابد. طبق اين تمثيل دقيق و عجيب قرآن كريم، گرچه ممكن است گناه و بى تقوايى، ظاهر زندگى انسان را براى مدتى، زيبا جلوه دهد، امّا اين ظاهر فريبنده، دوام ندارد و چون بى پايه و بى ريشه است، فرو خواهد ريخت. پس، هركس به اين شناخت و آگاهى دست يابد، از هرگونه گناه و فساد اجتناب مى ورزد.

بى سبب نيست كه در روايات، ارزش يك ساعت تفكّر بيشتر از ارزش يك سال عبادت شمرده شده است:

«تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ »(1)

حتّى استاد عظيم الشّأن ما امام خمينى قدّس سرّه در شرح چهل حديث، روايتى را متذكّر مى شوند كه بر اساس آن، يك ساعت تفكر برتر از هفتاد سال عبادت است.(2)

قرآن شريف، در آيۀ ديگرى، بى تقوايى را عامل ايجاد بنيان سستى مانند خانۀ عنكبوت برشمرده، مى فرمايد:

ص: 219

مَثَلُ اَلَّذِينَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَوْلِيٰاءَ كَمَثَلِ اَلْعَنْكَبُوتِ اِتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ اَلْبُيُوتِ لَبَيْتُ اَلْعَنْكَبُوتِ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ (1)

آگاهى يافتن از چنين حقايقى و كسب معرفت و شناخت كافى در اين زمينه و همچنين ترسيم تصوير آن در عمق جان، نفس انسان را به مرور آمادۀ نائل شدن به ملكۀ تقوا مى كند. چنان كه آگاهى و شناخت به ساير علوم و توجّه كافى به جنبۀ نظرى هر علمى، اعم از فقه، پزشكى و نظاير آن، چنين اثرى بر نفس و وجود انسان بر جاى مى گذارد.

إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ (1)

انجام واجبات و فرائض هم راهكار مطمئنى براى تحصيل تقوا محسوب مى شود. از جمله آياتى كه شاهدى بر اين مدّعاست، اين آيه است:

إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهىٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اَللّٰهِ أَكْبَرُ(2)

كسب ملكۀ احتياط در اثر پرهيز از شبهات و مكروهات، راه مناسب و مؤثر ديگرى براى نيل به منزل نورانى تقوا به شمار مى رود. حضرت على عليه السلام مى فرمايند: كسى كه شبهات را ترك كند، از گناهان آشكار بيشتر دورى مى گزيند.

«فَمَنْ تَرَكَ مَا اشْتَبَهَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِثْمِ فَهُوَ لِمَا اسْتَبَانَ لَهُ أَتْرَكُ وَ الْمَعَاصِي حِمَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنْ يَرْتَعْ حَوْلَهَا يُوشِكْ أَنْ يَدْخُلَهَا»(3)

آن حضرت، گناهان را قلمرو خداوند متعال برمى شمرند كه اگر كسى پيرامون آن بچرخد، در آستانۀ فرو افتادن در آن قرار مى گيرد.

روايتى كه بيان شد و نظائر آن، بر اين مطلب دلالت دارند كه با ايجاد ملكۀ نفسانى احتياط، انسان قادر خواهد بود از محرّمات پرهيز و اجتناب كند؛ يعنى قدرت رسيدن به منزل تقوا را به دست مى آورد.

ص: 221

وقتى كسى احتياط نداشته باشد، كم كم نفس امّارۀ او تقويت مى شود و نمى تواند در مقابل امر به بدى هاى آن، استقامت ورزد. فهم اين موضوع، صرف نظر از عقل و شرع، مسئله اى وجدانى است كه با اندك تأملى، درك مى شود.

اهميت ترك شبهات در نائل شدن سالك به منزل تقوا، در يك پرسش و پاسخ در محضر مقدّس اردبيلى رحمة الله(1) قدرى روشن تر مى شود؛ از آن عالم ربانى سؤال شد: اگر در مكانى قرار گيريد كه اسباب زنا فراهم است، چه مى كنيد؟ ايشان پاسخ مى دهند: پناه مى برم به خداوند از اينكه در چنين مكانى قرار گيرم!(2) مقدّس اردبيلى با چنان شخصيّت عظيم و با آنكه در سنّ پيرى و دوران كاستى و سستى غريزۀ جنسى قرار دارند، نمى گويند اين گناه را مرتكب نمى شوم، بلكه مى فرمايند: از حضور در اين موقعيّت، به خداوند سبحان پناه مى برم.

اهتمام به مستحبّات نيز راهى ميان بر براى تحصيل تقواى حقيقى و روشى براى جذب جذبه هاى الهى است. گاهى يك جذبه سر راه سالك قرار مى گيرد و در پرتو آن مى تواند راه صد ساله را خيلى زود بپيمايد.

مى شود پرده چشمم پر كاهى گاهى *** ديده ام هر دو جهان را به نگاهى گاهى

ص: 222

وادى عشق بسى دور و دراز است ولى *** طى شود جادۀ صد ساله به آهى گاهى

در طلب كوش و مده دامن اميد زدست *** دولتى هست كه يابى سر راهى گاهى

چنين جذبه هايى در بسيارى از موارد در پى اهتمام به مستحبّات، به خصوص خدمت به خلق خدا پديد مى آيد.

از آنچه بيان شد، اين نتيجه حاصل مى شود كه عمل به اركان تقوا، راهكار مطمئنى براى تحصيل تقواست. از آنجا كه در فصل دوّم اين كتاب در شرح اركان تقوا مطالبى بيان شد، توصيه مى شود خوانندگان گرامى فصل اركان تقوا را با اين نگاه كه آن اركان، راهكار عملى تحصيل تقوا محسوب مى شوند، مجدداً از نظر بگذرانند.

قرآن كريم در آياتى با اتّخاذ اين روش هدفمند، زمينۀ متّقى شدن بندگان را فراهم مى سازد. مثلاً در سورۀ واقعه، پس از معرفى اصحاب شمال و بيان عذاب اخروى آنها، تجمّل گرايى و غوطه ور شدن در مشتهيات نفس را عامل زمينه ساز ارتكاب گناه برمى شمرد و مى فرمايد:

وَ أَصْحٰابُ اَلشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ اَلشِّمٰالِ ، فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ ، وَ ظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ ، لاٰ بٰارِدٍ وَ لاٰ كَرِيمٍ ، إِنَّهُمْ كٰانُوا قَبْلَ ذٰلِكَ مُتْرَفِينَ ، وَ كٰانُوا يُصِرُّونَ عَلَى اَلْحِنْثِ اَلْعَظِيمِ (1)

بر اين اساس، اگر انسان با اجتناب از تجمّلات و تشريفات دنيوى، به ساده زيستى روى آورد و از هرگونه اسراف، تبذير و اتراف بپرهيزد، خودبه خود زمينۀ تقوا در او فراهم شده، زمينۀ گناه و معصيت در زندگى او از بين مى رود.

اين موضوع، به نحو ظريفى در آيات قرآن شريف دنبال شده است. مثال ديگر آن، آياتى است كه «دوستى و ارتباط افراد نامحرم» را با «عمل منافى عفّت زنا» در كنار هم قرار داده، اين گناهان را در يك راستا مى نگرد:

مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسٰافِحِينَ وَ لاٰ مُتَّخِذِي أَخْدٰانٍ (2)

مُحْصَنٰاتٍ غَيْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ (3)

ص: 224

بنا بر تصريح قرآن شريف، مرد و زن شايسته، با جنس مخالف دوستى پنهانى ندارند؛ همان گونه كه مرتكب فحشاء اخلاقى بزرگ مثل زنا نمى شوند. تقارن اين دو ناهنجارى در كنار همديگر در اين آيات شريفه، از بار معنايى ويژه اى برخوردار است؛ شايد بتوان گفت: برقرارى اين گونه روابط دوستانه، مى تواند مقدّمه اى براى ناهنجارى بزرگ ترى كه در آيات شريفه ذكر شده است، باشد. افزون بر اين، برقرارى اين گونه روابط نامشروع و خلاف اخلاق، خطرات اجتماعى و مفاسد فراوانى دارد كه فروپاشى نظام خانواده، از جمله آن خطرات و مفاسد است.

پس، قرآن كريم، با بيان قبح و زشتى دوستى افراد نامحرم با يكديگر، بندگان را از اين گناه بازمى دارد تا زمينۀ مفاسد اخلاقى و شيوع اعمال منافى عفّت را در بين افراد و در جامعه از بين ببرد.

آيۀ ديگرى از قرآن شريف، چادر زنان را زمينه ساز حفظ شخصيت اجتماعى آنان و عامل مصونيت آنها از آزار و اذيت افراد فرصت طلب مى داند و به همين جهت، از زنان مؤمن و عفيف، انتظار جدّى دارد كه چادر داشته باشند:

يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ وَ بَنٰاتِكَ وَ نِسٰاءِ اَلْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذٰلِكَ أَدْنىٰ أَنْ يُعْرَفْنَ فَلاٰ يُؤْذَيْنَ وَ كٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً(1)

ص: 225

تك تك افراد وظيفه دارند زمينۀ گناه و معصيت را براى خود از بين ببرند و زمينۀ عمل به اركان تقوا را براى خويشتن فراهم سازند. در اين خصوص لازم است تذكّر داده شود كه همه، به خصوص جوان ها بايد از رفتن به جلسات و اماكنى كه احتمال مفسده و گناه دارد، خوددارى كنند و از ديدن يا شنيدن آنچه موجب تحريك غرائز و شهوات مى شود و آنان را به گناه وا مى دارد، بپرهيزند. در مقابل، بايد با نماز جماعت، با قرآن، توسّل و جلسات مذهبى كه زمين ساز تقواى آنها است، انس بگيرند.

زمينه سازى فردى براى تقوا، مفيد و لازم است، امّا بايد دانست كه قرآن كريم، رعايت تقواى فردى را كافى نمى داند و اهتمام به زمينه سازى براى تقواى اهل خانواده و اطرافيان را نيز لازم برمى شمرد:

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نٰاراً وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلْحِجٰارَةُ (1)

در اين خصوص زن و شوهر مسئوليت خطيرى دارند؛ چراكه هم بايد زمينه ساز تقواى همديگر باشند و هم فرزندان خويش را به سوى تقوا سوق دهند و زمينۀ گناه و معصيت رابه خصوص در ايام نوجوانى براى آنها از بين ببرند. همچنين بايد با ابزارهاى تشويقى، زمينه ساز تقيد فرزندان به انجام واجبات، به خصوص نماز، شوند.

ص: 226

صرفنظر از افراد و خانواده ها، زمينه سازى رعايت تقوا در اجتماع نيز لازم و ضرورى است. اجتماع مؤمنين بايد عارى از گناه و معصيت و به گونه اى باشد كه ارتكاب گناه در آن سخت و پرهزينه بوده، زمينۀ لازم براى انجام واجبات و مستحبّات در آن اجتماع فراهم گردد.

خداوند متعال، در قرآن، منطقه اى را مثل زده و مى فرمايد: آن منطقه امن و امان بود و روزى اهل آن منطقه از هر سو مى رسيد، امّا نعمت هاى خدا را ناسپاسى كردند، يعنى مرتكب گناهان اجتماعى شدند و معصيت اجتماع آنها را فراگرفت. خداوند نيز به خاطر اعمالى كه انجام مى دادند، لباس گرسنگى و ترس را بر اندام آنان پوشانيد:

وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً قَرْيَةً كٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكٰانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اَللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اَللّٰهُ لِبٰاسَ اَلْجُوعِ وَ اَلْخَوْفِ بِمٰا كٰانُوا يَصْنَعُونَ (1)

عاقبت اينكه زمينۀ معصيت در جامعه فراهم باشد و افراد بتوانند به راحتى مرتكب گناه شوند، اين است كه در همين دنيا به فلاكت و بيچارگى مبتلا مى گردند و در قيامت هم كه معلوم است عذاب خواهند شد.

ص: 227

دنيا سرافراز، در سيروسلوك موفق و در آخرت، رستگار مى گرداند.

مرحلۀ دوّم: مراقبه؛ پس از مشارطه، نوبت به مراقبه مى رسد. سالك بايد براى عمل به اين مرحله، در طول روز، يك مراقبت و مواظبت دقيق نسبت به اعمال خود به عمل آورد و تا شب مرتب به فكر مراعات تقوا و دورى از معصيت باشد. مراقبت او بايد چنين باشد كه قبل از انجام هر عملى، قدرى تأمل كند كه آيا اين عمل، رضايت خداوند را در پى دارد يا موجب غضب و ناراحتى حق تعالى مى شود؟ آيا اين كار حقى از ديگران ضايع مى كند يا خدمتى به هم نوعان است ؟ آيا نگاه من، حرام، شبهه ناك يا حلال است ؟ آيا اين سخن، شبهۀ غيبت يا تهمت دارد يا سخن حق است و از سلامت نفس سرچشمه گرفته است ؟ آيا اين رفتار يا اين گفتار اهانت محسوب مى شود و كسى را مى رنجاند يا دل يك انسان با آن شاد و خرسند مى گردد؟ آيا سخن من، مصداق فضول الكلام و سخن بيهوده نيست ؟ آيا سؤال من مصداق تجسّس است يا بايد بپرسم ؟ و به همين صورت، بايد تا شب و تا قبل از خوابيدن، مراقبت كاملى از اعمال خود داشته باشد.

مرحلۀ سوّم: محاسبه؛ محاسبه به اين صورت است كه سالك هنگام خواب يك حسابرسى دقيق از اعمال روز خود به عمل مى آورد؛ اگر اعمال او نيكو بود و اركان تقوا را مراعات كرده بود، شكر آن را به جا مى آورد و از خداوند متعال توفيق بيشتر و بهتر براى روزهاى بعد مى خواهد.

ص: 229

امّا اگر نتيجۀ ارزيابى او از پروندۀ خود منفى بود و نتوانسته بود به اركان تقوا اهميت دهد، بايد فوراً به جبران اعمال بپردازد و توبه كند و تصميم جدى بگيرد كه فردا اعمال خود را اصلاح نمايد.

اين دستور، در كلام اهل بيت عليهم السلام، به صراحت بيان شده و حتّى آن بزرگواران، كوتاهى در محاسبۀ روزانۀ اعمال را باعث سلب تشيع از انسان دانسته و فرموده اند: هركس هر روز از نفس خود حسابرسى نكند، از ما نيست.

«لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اسْتَزَادَ اللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ »(1)

امام صادق عليه السلام نيز در خصوص محاسبۀ نفس مى فرمايند:

«فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا»(2)

خلاصه، بايد مثل يك حسابرس دقيق و سخت گير، همۀ اعمال و حتّى افكار خود را بررسى كند و از نظر بگذراند. به ويژه بايد با خود حساب كند كه در ازاى يك روز عمر پر ارزشى كه از دست دادم، چه گرفتم ؟ چه مطالب آموزنده اى به ديگران ياد دادم يا خود آموختم ؟ چقدر بر دين دارى خود افزودم ؟ و از همه مهم تر، چه گناهانى مرتكب شدم ؟ چند نفر از دست من ناراحت شدند؟ آيا حق و حقوق كسى را ضايع نكردم ؟ آيا آبروى كسى را نريختم ؟

ص: 230

با جديت در عمل به قانون مراقبه، نه تنها تقوا مراعات مى گردد، بلكه انسان به تدريج، به ملكۀ تقوا دست مى يابد و در اين صورت، تقوا براى او به يك حالت هميشگى مبدّل مى گردد كه ارزش والايى دارد.

به بيان رساتر، اگر سالك براى نيل به منزل تقوا، مقارن با در نظر گرفتن بركات تقوا و منافع بى نظير آن، تبعات ترك تقوا و آثار شوم ناشى از بى تقوايى را هم در نظر بگيرد، بهتر و سريع تر به كمال نتيجه خواهد رسيد.

اين شيوه و روش، در ميان برخى از دانشمندان و بزرگان علم حكمت و اخلاق، همچون حكماى يونانى و دانشمندان غربى، متداول است. آنان در بسيارى از مسائل اخلاقى و حكمت، قطع نظر از دين و شريعت، اين گونه بحث مى كنند و عامّۀ مردم و حتّى برخى از خواص نيز با اين روش به اصلاح امور مى پردازند.

مثلاً از جمله منافع تقوا اين است كه باعث فضيلت و برترى انسان متّقى در جامعه و در بين مردم بوده، عزّت دنيوى او را تضمين مى نمايد. باور به اين حقيقت و در نظر گرفتن آن، به طور طبيعى، موجب پايبندى انسان به مراعات تقوا خواهد شد. از سوى ديگر، اعتقاد به اين واقعيت كه فسق و گناه و زشتى، مايۀ خوارى و ذلّت انسان است و او را در نظر مردم، حقير و كم مقدار و بى ارزش جلوه مى دهد، راهى براى تحصيل تقواست؛ يعنى در نظر گرفتن تبعات ناگوار بدكردارى و بدرفتارى، كم كم انسان را از معاصى و زشتى ها دور مى كند و او را به منزل تقوا و برخوردارى از ملكۀ تقوا سوق مى دهد.

حال اگر اين دو مؤلفه؛ يعنى برخوردارى از عزّت و محبوبيت اجتماعى در پى مراعات تقوا؛ و نيز ذلّت و خوارى ناشى از بى تقوايى، با هم در نظر گرفته شود، براى نيل به نتيجه، برتر و مؤثرتر است.

ص: 232

قرآن كريم نيز در مواردى، از شيوه اى كه بيان شد براى تنبّه آدميان بهره مى گيرد؛ در برخى آيات الهى، حالات فاسقان، گناهكاران و ستمگران گذشته را بيان مى كند و همچنين به بيان سرنوشت مؤمنان و نيكوكاران مى پردازد و از آن نتيجه مى گيرد كه زيان و خسران، از آنِ ستمگران و فرجام نيك متعلّق به متّقين است.

علاوه بر اين، قرآن شريف با بيان سرنوشت گذشتگان، اعمّ از نيكوكاران و زشت كاران، از همگان مى خواهد كه در عاقبت مادى آنان دقّت كنند و براى زندگى خود از آن عبرت بگيرند.

در ادامه به چند دسته از اين آيات نورانى كه در قرآن فراوان است، اشاره مى گردد:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْقُرىٰ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لٰكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ (1)

فَانْظُرْ كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ ، فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خٰاوِيَةً بِمٰا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ، وَ أَنْجَيْنَا اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ كٰانُوا يَتَّقُونَ (2)

ص: 233

قرآن كريم در برخى داستان هاى آموزنده نيز از همين شيوه براى تنبّه آدميان بهره گرفته است. به عنوان مثال، با بيان داستان يوسف و زليخا، صداقت يوسف و خيانت زليخا را با هم به تصوير مى كشد و زيبايى عمل يكى و زشتى كار ديگرى را آشكار مى سازد. سپس نتايج سودمند و بركات تقواى حضرت يوسف عليه السلام و نيز عواقب سخت و زيان بار بى تقوايى زليخا را نمايان مى كند.

اين روش قرآن كريم، از لحاظ روانى، بسيار تأثيرگذارتر از آن است كه تنها به صداقت و عواقب نيك آن امر كند يا از خيانت و عواقب خطرناك آن نهى نمايد.

افزون بر آنچه بيان شد، قرآن كريم در برخى آيات به سرايت آثار گناه والدين به فرزندان اشاره كرده، نسبت به آن هشدار مى دهد:

وَ لْيَخْشَ اَلَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً(1)

و در آياتى ديگر، به سرايت نيكى و خوبى به فرزندان فرد نيكوكار، بشارت و نويد مى دهد:

وَ أَمَّا اَلْجِدٰارُ فَكٰانَ لِغُلاٰمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي اَلْمَدِينَةِ وَ كٰانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمٰا وَ كٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ يَسْتَخْرِجٰا

ص: 234

كَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ (1)

در نظر گرفتن اين آيات و تفكّر پيرامون اينكه تقواى انسان، براى فرزندان او آينده اى درخشان رقم مى زند و در مقابل، بى تقوايى و گناه، آتيۀ فرزندان را به خطر مى اندازد، براى تحصيل تقوا مفيد و مؤثر است.

پيروى بشريت از ايشان براى سعادت و رستگارى تأكيد شده است.(1)

علما، مراجع و مبلّغين دين اسلام نيز به نيابت از ائمّۀ هدى عليهم السلام مأمور هدايت و نجات بندگان و مزين كردن آنان به دو گوهر ايمان و تقوا هستند. قرآن كريم در توصيف ايشان مى فرمايد:

اَلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسٰالاٰتِ اَللّٰهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اَللّٰهَ (2)

به طور خلاصه مى توان گفت: تبعيت از دستورهاى انسان ساز رسولان الهى و اوصياء و نايبان ايشان و نيز پيروى از آنان، راهى نيكو براى رسيدن به منزل تقواست. به بيان ديگر، اگر سالك به آنچه رسولان الهى گفته اند، گوش جان بسپارد و تبعيت عملى از ايشان داشته باشد، حتماً رستگار خواهد شد.

شيوۀ هدايت پيامبران نيز شيوۀ جالب و آموزنده اى است؛ رسولان هدايت، همواره براى نهادينه كردن تقوا در اجتماع، از شيوۀ «انذار» و «تبشير»، بهره برده اند.

منظور از انذار، آگاه ساختن و بيم دادن پندآميز، از عواقب يك اتفاق ناگوار، پيش از فرارسيدن آن است. تبشير نيز عبارت است از بيان خبرى خوش آيند كه در آن شادمانى و خوشى نهفته است.

ص: 236

پيامبران الهى، با بيان عذاب هاى اخروى، نسبت به تبعات ناگوار بى تقوايى هشدار داده، به انذار مردم پرداخته اند و با بشارت به برخوردارى از بهشت و نعمت هاى هميشگى آن، بندگان را به مراعات تقوا ترغيب كرده اند.

قرآن كريم نيز با به كارگيرى اين روش، مسلمان ها را به تحصيل تقوا و مراعات آن تشويق فرموده، از بى تقوايى و گناه بر حذر مى دارد.

توجّه به نداى رحمانى رسولان خدا و نيز تدبّر و تأمّل در آياتى كه حاوى انذار و تبشيرند، براى تحصيل تقوا مفيد و مؤثر است.

نكتۀ ظريف اين مبحث آن است كه دين مبين اسلام، براى سعادت و نيك بختى انسان در هر دو جهان (دنيا و آخرت) فرستاده شده است. از اين رو انذار و تبشير در قرآن كريم، منحصر در اعلام خطر يا بشارت اخروى نيست و آياتى از قرآن كه تنها به يك جنبه از عواقب امور پرداخته باشد، بسيار اندك است. آيات بشارت و انذار قرآن كريم، معمولاً به هر دو بعد پرداخته و به بيان عواقب دنيوى يا اخروى تنها، بسنده نكرده است. مثلاً آيه اى از قرآن كريم مى فرمايد: اگر كسى عمل صالح و شايسته انجام دهد، در اين دنيا از حيات طيب و پاكيزه و در آخرت از حيات طيب تر و پاكيزه تر بهره مند مى گردد.

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثىٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (1)

ص: 237

به موجب اين آيۀ شريفه، مژدۀ بهره مندى از خوشبختى و عزّت، در دنيا و آخرت كه در پرتو برخوردارى از ايمان و تقوا حاصل مى شود، با هم و در كنار هم و در يك راستا بيان شده است.

به بيان رساتر، اگر انسان به راستى عاقل باشد و عقل خود را به كار بگيرد، جهنّمى نخواهد شد. وقتى جهنّمى مى شود كه عقلانيت نداشته باشد. از اين رو در قرآن كريم آمده است كه جهنّميان به همديگر مى گويند:

لَوْ كُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا كُنّٰا فِي أَصْحٰابِ اَلسَّعِيرِ(1)

آنها مى گويند: اگر ما تعقّل داشتيم و به نداى حق گوش مى داديم، به جهنّم نمى آمديم. البته آن افراد عقل داشته اند، امّا تعقّل نداشته اند؛ يعنى عقل خود را به كار نگرفته اند و اين سرنوشت شوم را براى خود رقم زده اند.

از امام صادق عليه السلام سؤال شد كه عقل چيست ؟ آن حضرت فرمودند:

«مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ »؛(2) يعنى عقل، ابزار عبادت آدمى و اطاعت وى از اوامر و نواهى الهى است و در نهايت، انسان را به بهشت مى رساند. بر اين پايه است كه تعقّل، به معناى به كارگيرى عقل، يكى از راهكارهاى مهم و اساسى تحصيل تقوا به شمار مى رود.

بنابراين انسان مى تواند در سايۀ به كارگيرى عقل، متّقى شود. به بيان ساده تر، همه، حتّى افرادى كه سطح سواد و معلومات آنها بسيار پايين است، با اندكى فكر و با استفاده از عقل عمومى كه دارند، به خوبى درك مى كنند كه گناه و نافرمانى خداوند تعالى زشت و ناپسند، و نيكوكارى و عمل به دستورات الهى، پسنديده است.

ص: 239

با عقل عوامانه درك مى شود كه نيرنگ و حيله و حسادت، بد و ترحّم خوب است. عقل درك مى كند كه احترام به ديگران و تواضع، نيكو، و فخرفروشى و اهانت، زشت و ناپسند است. عقل درك مى كند كه طالب دنياى فانى بودن، انسان را به سقوط مى كشاند و خداگرايى و ياد معاد، او را رستگار مى كند.

عقل به عنوان يك پيامبر درونى، به خوبى، اعمال نيك و اعمال زشت را از هم تشخيص مى دهد؛ مثلاً درك مى كند كه خدمت به خلق خدا خوب است و مى فهمد كه ظلم، حتّى در حدّ ظلم به يك مورچه، بد است. وقتى كسى مورچه را مى كشد يا آن را اذيت مى كند، با عقلش درك مى كند كه كار زشتى انجام داده است. حتّى كودكان نيز اين زشتى را درك مى كنند. درك اين مطالب، عقل فلسفى يا عقل فقهى نياز ندارد، بلكه پروردگار عالم اين عقل را در عمق جان همۀ آدميان تعبيه فرموده است و اگر كسى آن را به كار اندازد و به بيان ديگر، به هشدارهاى عقل خويش توجّه و عمل كند، موفّق و رستگار مى گردد.

توجّه به نداى فطرت؛ قرآن كريم به عمق جان ما، فطرت مى گويد و مى فرمايد:

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اَللّٰهِ اَلَّتِي فَطَرَ اَلنّٰاسَ عَلَيْهٰا لاٰ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اَللّٰهِ ذٰلِكَ اَلدِّينُ اَلْقَيِّمُ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ (1)

ص: 240

فطرت انسان، خداياب و خداجوست و همه، در بن بست ها به وجود چنين موهبتى در درون خويش، توجّه پيدا مى كنند.

قرآن در آيۀ ديگرى، متذكّر همين نكته مى شود:

فَإِذٰا رَكِبُوا فِي اَلْفُلْكِ دَعَوُا اَللّٰهَ مُخْلِصِينَ لَهُ اَلدِّينَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَى اَلْبَرِّ إِذٰا هُمْ يُشْرِكُونَ (1)

معمولاً نوع بشر در گرفتارى و در بن بست، خدا را مى يابد و با او ارتباط عاطفى برقرار مى سازد؛ در اين هنگام، يعنى وقتى خدا را يافته است، خودبه خود به مراعات تقوا مى پردازد و در آن لحظه، يك انسان مؤمن و متّقى است. به عنوان مثال، پدرى را در نظر بگيريد كه فرزندش تصادف كرده و در اتاق عمل، زير تيغ جراحى است. هنگامى كه دست آن پدر از همۀ اسباب دنيوى كوتاه است، خدا را با همۀ اسماء و صفاتش مى يابد و مرتب خداخدا مى كند و تنها از او كمك مى طلبد و مهم تر آنكه در آن موقعيت، به تمام معنا يك بندۀ فرمان بردار است و فكر گناه هم به ذهن او خطور نمى كند، چه رسد به اينكه مرتكب گناه شود. چنين درجه اى، در اثر توجّه به نداى فطرت نصيب انسان مى گردد؛ امّا بدبختى اينست كه وقتى بن بست تمام مى شود و انسان به موقعيت عادى بازمى گردد، به جاى حفظ اين حالت روحانى و نورانى، به غفلت خود ادامه مى دهد و از منزل تقوا دور مى گردد.

ص: 241

آنچه انسان را به سوى منزل تقوا سوق مى دهد و موجب ماندگارى حالت تقوا در وجود وى مى گردد، توجّه هميشگى به نداى فطرت است. اگر سالك، در غير بن بست هم، فطرت خود را بيدار نگاه دارد و مثل وقتى كه گرفتار و بيچاره شده و نظير زمانى كه دستش از همه چيز كوتاه است، خدا را بخواند، حتماً متّقى مى شود.

اساساً ارسال همۀ رسل الهى و انزال كتب آسمانى، به خاطر زنده كردن فطرت و دائمى كردن نداى نجات بخش آن در وجود آدميان بوده است. به عبارت رساتر، پيامبران آمده اند كه انسان ها بيدار شوند و هميشه، چه در بن بست و چه در غير بن بست، خدا را بيابند، او را ببينند و با او گفتگو كنند. اگر فطرت انسان زنده شود، چنين مى شود كه پروردگار متعال را مى يابد و نظير آدم تشنه كه آب مى خورد و سيراب مى شود، آنگاه سيراب شدن را مى يابد، خداوند را مى يابد. در اين صورت، به صورت خودكار به مراعات تقوا مى پردازد.

متابعت از نفس لوّامه؛ پيامبر ديگرى كه خداوند متعال در درون بندگان قرار داده است، «وجدان اخلاقى» و به تعبير قرآن شريف، «نفس لوّامه» است. قرآن كريم در سورۀ قيامت به اندازه اى به اين نيرو اهميّت داده كه در كنار قيامت، به آن قسم خورده است:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ ، وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ (1)

ص: 242

كلمۀ «لوّامه» صيغۀ مبالغه است؛ اين بدان معناست كه اين نيرو، در موقع گناه اوّلاً تحذير مى كند و ثانياً اگر وارد گناه شد، از ادامۀ گناه منع مى كند و ثالثاً اگر گناه به جا آورد، ملامت مى كند تا جبران كند؛ چنان كه در خوبى ها، اوّلاً ترغيب مى كند و در هنگام عمل تحريص مى كند و بعد از عمل، تحسين مى نمايد.

همان طور كه قيامت حقّ مطلق است و در آن، اشتباه، پارتى بازى، رشوه، ظلم و طرف دارى بى جا راه ندارد، وجدان اخلاقى هم همين خصوصيات را دارد و فريب آن امكان پذير نيست و حق گو، حق نگر و حق گراست.

پس، پيروى از نفس لوّامه و توجّه به هشدارها، ملامت ها، ترغيب ها و تحسين هاى اين نيروى انسان ساز، موجب نيل آدمى به سوى حقّ مطلق است و از اين جهت، راهكار مطمئنّى براى تحصيل تقوا محسوب مى گردد.

نكته اى كه بايد به آن توجّه شود، اينكه، اگر انسان به هشدارهاى نفس لوّامه توجّه نكند، يعنى اگر سرزنش او را در مواجهه با اعمال زشت جدّى نگيرد يا به ترغيب و تحسين او نسبت به اعمال نيكو اهميت ندهد، به تدريج، نفس لوّامه مى ميرد يا ضعيف مى شود و كاركرد خود را از دست مى دهد و واى به كسى كه در درون او نفس لوّامه مرده باشد؛ زيرا با خاموشى نفس لوّامه، نفس امّاره زنده مى شود و در اثر گناه، قوى مى شود تا جايى كه گناه را نيكو مى پندارد.

ص: 243

در چنين حالت خطرناكى، انسان، اعمال ننگ آور و زشتى مرتكب مى شود، امّا ضربات وجدان به او تازيانه نمى زند، پس به جايگاه پستى مى رسد كه پس از ارتكاب گناه، ناراحتى و عذاب وجدان ندارد.

اساساً قساوت دل، حاصل مرگ نفس لوّامه در نهاد آدمى است. قرآن مى فرمايد:

أَ فَمَنْ شَرَحَ اَللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقٰاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ (1)

مى فرمايد: واى به كسى كه دل او سياه و مثل سنگ شده است كه در اين صورت، در گمراهى آشكار به سر مى برد؛ يعنى گناه مى كند و زشتى آن را درك نمى كند، زيرا دلش سياه است و سرزنش نفس لوّامه در وى اثر ندارد.

در واقع، تقويت ايمان و تحكيم مبانى اعتقادى، شناخت و معرفت انسان را نسبت به جهان هستى تغيير مى دهد و نوعى بصيرت و روشن بينى به انسان مى بخشد كه مانع نافرمانى وى از حق تعالى مى گردد. قرآن كريم مى فرمايد:

اَللّٰهُ وَلِيُّ اَلَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَى اَلنُّورِ(1)

بر اين پايه، خداوند تعالى، خود هدايت افراد با ايمان را بر عهده مى گيرد و آنها را از تاريكى هاى گناه و رذائل اخلاقى خارج مى سازد و به روشنايى فضائل و نيكى ها رهنمون مى گردد.

كسى كه اعتقاد راسخ به توحيد و وحدانيت پروردگار دارد و حق تعالى را عادل و تنها مؤثر در عالم هستى مى داند، كسى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلّم و ائمۀ معصومين عليهم السلام را به خوبى مى شناسد و ولايت آنان و اطاعت از ايشان را با جان و دل پذيرفته است و كسى كه نسبت به مرگ و عوالم پس از آن، باور قلبى دارد، داراى معرفت و شناخت صحيح از دين است و چنين معرفت عميقى، مانع نفوذ وسوسۀ شياطين انسى و جنّى در عمق جان او مى شود.

پس، تقويت ايمان و تحكيم مبانى اعتقادى، راهى براى تحصيل تقوا محسوب مى شود؛ راه مؤثرى كه در برابر شياطين جنّى و انسى به انسان مصونيت مى بخشد و او را از فريب و اغواى آنان حفظ مى نمايد.

ص: 245

قرآن كريم در ابتداى سورۀ بقره، پس از اينكه هرگونه شك و ترديد نسبت به حقانيت وحى الهى را رد مى كند، آن كتاب را هدايت گر متّقين مى شمارد:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ الم، ذٰلِكَ اَلْكِتٰابُ لاٰ رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ (1)

يعنى كسانى است كه در مبانى ايمانى، ترديد ندارند و اعتقاد راسخ به دين دارند، مى توانند از موهبت رسيدن به منزل تقوا بهره مند گردند و مشمول هدايت خاصّ قرآن كريم شوند.

آيه اى ديگر از قرآن، ابتدا به مسلمان ها مى فرمايد: به اهل كتاب بگوييد كه ما به خداوند و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه بر پيامبران پيشين نازل شده است، ايمان آورده ايم.(2) سپس مى فرمايد: اگر آنها هم به آنچه شما بدان ايمان آورده ايد، ايمان بياوردند، مسلماً هدايت يافته اند:

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اِهْتَدَوْا(3)

بر اين اساس، قرآن كريم، تقويت ايمان را راهى براى جذب هدايت الهى برمى شمرد و هدايت الهى نيز، به اين معناست كه دست عنايت خداوند متعال روى سر انسان قرار مى گيرد و او را به مسير صحيح و راهى

ص: 246

كه انتهاى آن رستگارى و حسن عاقبت است، راهنمايى مى فرمايد و اين، همان تقواست.

اين شيوۀ تحصيل تقوا، علاوه برآنكه در قرآن كريم به كار گرفته شده، از همان ابتداى بعثت، در سيرۀ رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم هم وجود داشته است. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم بر اعتقاد مسلمانان به توحيد، تأكيد فراوانى داشتند و آن را عامل رستگارى آدميان مى دانستند. آن حضرت با صبر و استقامت فراوان در برابر انواع آزار و شكنجۀ مشركين، به تازه مسلمان ها مى فرمودند:

«قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا»(1)

در حقيقت، اعتقاد درونى به «لا اله الا الله»، مانع سرپيچى از اوامر و نواهى الهى، و غفلت از اين اصل مهم، عامل اساسى گناه و فساد است. اين نگاه هوشيارانه، انسان را به مراقبت و مواظبت از اعمال وادار مى سازد. اگر گناهكار، اعتقاد درونى و قلبى داشته باشد كه تأثيرگذار اصلى در عالم هستى، خداوند متعال است، مرتكب گناه نخواهد شد. قرآن كريم مى فرمايد:

وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ كٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ ءٍ قَدِيرٌ(2)

ص: 247

توجّه مداوم به اين حقيقت كه مؤثّر اصلى در عالم هستى، خداوند متعال و يكتاست و به هركه هرچه بخواهد، مى بخشد يا از او سلب مى كند، راهى براى كسب تقواست.

از سوى ديگر، چنانچه اعتقاد انسان به اصول دين در قلب او نفوذ كند و در عمق جانش ريشه بدواند، خودبه خود ملزم به مراعات اركان تقوا مى گردد؛ زيرا اعتقاد قلبى به اصول دين، انسان را به مرتبۀ يقين مى رساند؛ مرتبه اى كه گويى زشتى گناه و آثار شوم بى تقوايى را به عيان مى بيند و در نتيجه، از ارتكاب گناه دست مى كشد به انجام تكاليف الهى مى پردازد. بى سبب نيست كه امام سجاد عليه السلام در دعاى ابوحمزۀ ثمالى، از خداوند متعال ايمان قلبى و يقين مسألت مى نمايند:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ إِيمَاناً تُبَاشِرُ بِهِ قَلْبِي وَ يَقِيناً حَتَّى أَعْلَمَ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَنِي إِلَّا مَا كَتَبْتَ لِي وَ رَضِّنِي مِنْ الْعَيْشِ بِمَا قَسَمْتَ لِي يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِين»(1)

راهكار تحصيل تقوا از راه تقويت ايمان، يكى از ماندگارترين و نيز يكى از اثرگذارترين شيوه هاى كسب تقوا به شمار مى رود. راز اثرگذارى و ماندگارى اين روش نيز در آن است كه اصول دين و به ويژه توحيد و تأثير مطلق الهى در امور، هيچ گاه زوال نمى پذيرد.

ص: 248

پس، توجّه به اين قدرت مطلق و پايدار نيز، هميشه اثرخود را دارد و باور به آن، غير ممكن است در نوع رفتار و اعمال افراد اثرگذار نباشد.

همچنين اين راهكار، بر خلاف برخى از راهكارهاى ديگر تحصيل تقوا، در خلوت و تنهايى انسان نيز، در او تأثير به سزا دارد و نياز به عوامل ديگر، نظير آشكار شدن بركات تقوا يا آثار بى تقوايى در منظر مردم ندارد.

به بيان ديگر، تقواى حاصل از تقويت ايمان، علاوه بر ماندگارى و اثرگذارى دائمى، سدّى محكم و نفوذناپذير در برابر سركشى غرايز، طغيان رذائل و طوفان نفسانيّات، محسوب مى شود و تأثير آن محتاج عوامل خارجى نيست.

علماى علم اخلاق و اساتيد گرانقدر سيروسلوك، اهميّت فراوانى براى توجّه قائل بوده اند. حتّى استاد بزرگوار ما علامۀ طباطبايى رحمة الله هنگام چشم فروبستن از دنيا چند مرتبه فرمودند: توجّه، توجّه، توجّه و از دنيا رفتند.

قرآن كريم مى فرمايد:

أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اَللّٰهَ يَرىٰ (1)

يعنى همه جا محضر خدا است و همۀ امور از نظر پروردگار متعال مى گذرد. توجّه هميشگى به اين آيۀ شريفه و تأمل روى آن، مانع دورى انسان از منزل تقواست و او را به انجام واجبات و مستحبّات وادار ساخته، از گناهان و مكروهات و شبهات، پرهيز مى دهد.

قرآن كريم در آياتى ديگر، با شيوه اى نيكوتر و با بيانى لطيف تر و دقيق تر، ضرورت حصول ملكۀ تقوا در وجود انسان را به او گوشزد مى كند. مثلاً با بيان اينكه خداوند متعال همۀ افعال آشكار و نهان بنده و اسرار مخفى در دل او را نيز مى داند، آدمى را متنبّه مى سازد:

يَعْلَمُ خٰائِنَةَ اَلْأَعْيُنِ وَ مٰا تُخْفِي اَلصُّدُورُ(2)

حتى در آيۀ ديگر مى فرمايد: آنچه در دل ها مخفى نگاه مى داريد، محاسبه مى شود.

وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحٰاسِبْكُمْ بِهِ اَللّٰهُ (3)

ص: 250

استمرار و تمرين توجّه به اين گونه حقايق، انسان را دائم التوجّه مى كند؛ در اين صورت، باور قلبى پيدا مى كند كه همۀ اعمال او، از جمله گناهان مخفيانه و پنهانى، حتّى آن نيتى كه در دل خود مخفى نگاه داشته و احدى از آن مطلع نيست را خداوند تعالى مى داند. صاحب چنين باورى، خودبه خود به سوى كسب تقوا گام بر خواهد داشت.

قرآن كريم براى تنبّه و بيدارى آدميان، به ذكر اين حقيقت كه خداوند سبحان، بصير و بيناست، بسنده نكرده و در آيۀ ديگرى فرموده است:

وَ قُلِ اِعْمَلُوا فَسَيَرَى اَللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ (1)

يعنى هر عملى كه مى خواهيد انجام دهيد، امّا بدانيد كه خداوتد تعالى و رسول او و اهل بيت عليهم السلام، آن عمل را مى بينند. اگر انسان بداند و باور داشته باشد كه اعمال او علاوه بر خداوند سبحان، در منظر چهارده معصوم عليهم السلام و در منظر امام زمان اوست، مرتكب گناه و اعمال منافى تقوا نخواهد شد.

جا دارد در اين مبحث، خاطرۀ شيرين و آموزنده اى از استاد بزرگوار خود، آيت الله العظمى بروجردى رحمة الله بيان كنم. ايشان در اواخر عمر، حالت عجيبى داشتند. نقل مى كنند در جلسه اى كه تعدادى از علما حضور داشتند، گريه مى كردند و غصه مى خوردند. يكى از آنها به ايشان گفت: آقا چرا اينقدر متأثريد؟ ايشان فرمودند: تأثرم از اينست كه هنگام رفتنم فرا رسيده و كارى نكرده ام. اطرافيان گفتند: آقا اين چه سخنى است كه مى گوييد؟

ص: 251

مانند شما را در خدمت به اسلام سراغ نداريم. شما خدمات بزرگى نظير ادارۀ حوزه، ساختن مساجد و مدارس در ايران و حتى خارج از ايران داريد. شما علّت مبقيّۀ تأسيس حوزه توسّط مرحوم حاج شيخ(1) هستيد. چرا مى گوييد كارى نكرده ام ؟ در اينجا آقاى بروجردى آهى كشيده و مى فرمايند: در روايت مى خوانيم

: «أَخْلِصِ الْعَمَلَ فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِيرٌ»(2) يعنى عمل را تا مى توانى خالص كن، زيرا صرّاف روز قيامت بيناست.

آن مرد بزرگ كه مجسّمۀ تقوا بود و به تعبير برخى بزرگان، دين را هضم كرده بود، با آن معنويت و با آن همه خدمت، از خوف حق تعالى چنين گريان بود.

بايد دانست كه اگر توجّه دائمى گردد، در سيروسوك تأثير به سزا خواهد داشت. دوام توجّه نيز در اثر استمرار توجّه حاصل مى شود. پس سالك بايد به صورت مستمر بر توجّه خود بيفزايد تا به تدريج، دائم التوجّه شود.

نكتۀ مهم و قابل تذكّر ديگر در اين مبحث آن است كه توجّه و بيدارى در دنيا مفيدِ تقواست و انسان را رستگار و عاقبت به خير مى كند؛ وگرنه روزى همۀ بندگان بيدار خواهند شد و اگر در آن روز، فرصت جبران گذشته و زمينۀ بهره بردارى از توجّه خويش را نداشته باشند، بيدارى آنان فايده اى نخواهد داشت.

ص: 252

قرآن كريم در سورۀ فجر متذكّر اين مطلب مى شود و مى فرمايد:

وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ اَلْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰى لَهُ اَلذِّكْرىٰ (1)

اين آيۀ شريفه، با بيانى تكان دهنده مى فرمايد: هنگامى كه انسان بى تقوا جهنّم را به عيان مى بيند، به خود مى آيد و بيدار مى شود، امّا توجّه و هوشيارى او ديگر به حال وى سودى نمى بخشد.

اگر انسان نتواند حالت توجّه و بيدارى را پيدا كند، نه تنها به منزل تقوا نمى رسد و نه تنها از سيروسلوك باز مى ماند، بلكه به تعبير قرآن كريم، از نظر حقيقت به يك حيوان و حتّى پست تر از آن، مبدّل مى گردد:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ يَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاٰ يُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ يَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِكَ كَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ (2)

ص: 253

عزم بر ترك معاصى، يك امر قلبى و درونى است و از اجزاء جدانشدنى اركان توبه است كه با تحقّق توبه، خودبه خود حاصل مى شود. به بيان رساتر، هنگامى كه توبه قلبى باشد، همۀ وجود توبه كننده به جهت گناهانى كه مرتكب شده است، شرمنده و سرافكنده مى شود. وقتى چنين شد، قلب او در برابر خداى سبحان خاشع مى شود و همراه با توبه، عزم اصلاح گذشته و تصميم قطعى مبنى بر دورى از گناه در آينده، خود به خود در وجود او پديدار مى گردد. اين حالت ارزشمند كه با عزم جدى بنده براى اجتناب از گناه و انجام تكاليف و فرائض الهى همراه است، در واقع همان منزل نورانى تقواست.

افزون بر اين، توبه و اصلاح اعمال، لازم و ملزوم يكديگرند. از اين رو قرآن كريم دو مقولۀ توبه و اصلاح عمل را در كنار يكديگر بيان فرموده و مكرراً در آيات مربوط به توبه(1) مى فرمايد: خداوند توبۀ كسانى را مى پذيرد كه همراه توبه، اعمال خود را اصلاح كنند، يعنى تقوا پيشه كنند.

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِكَ يُبَدِّلُ اَللّٰهُ سَيِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ (2)

اساساً پشيمانى واقعى از ارتكاب گناه، نوعى اصلاح عمل را نيز به دنبال خواهد داشت.

ص: 255

به عبارت روشن تر، توبۀ حقيقى آن است كه از پشيمانى نسبت به كردار و گفتار گذشته سرچشمه گرفته باشد و به واسطۀ آن توبه، دل انسان از گذشتۀ خود و اعمالى كه مرتكب شده است، بلرزد و آينده اى توأم با گفتار و كردار شايسته در پيش روى انسان ترسيم نمايد.

بنابراين، توبه، راهكار مهم و مؤثرى براى رسيدن به منزل تقوا محسوب مى گردد. زيرا توبه ملازم اصلاح آينده است و اصلاح آينده نيز يعنى رعايت تقواى الهى، و رعايت تقوا به معناى انجام واجبات و اجتناب از گناه مى باشد.

مى كند تا بتواند زندگى خوبى براى شما فراهم كند، مادرتان با سختى، نُه ماه شما را در شكم نگاه داشته و سپس رنج و شب بيدارى بسيارى را تحمّل كرده تا شما بزرگ شويد و به اين مرحله از رشد برسيد. والدين شما سختى هاى بى حد و حصرى به جان خريده اند تا اسباب آرامش شما را فراهم نمايند. با اين توصيف، آيا سزاوار است حال كه به جوانى و بزرگى رسيده ايد، از آنان نافرمانى كنيد يا موجبات آزار و اذيّت آنان را فراهم آوريد؟

البته بايد دانست كه پيش از روان شناسان، قرآن كريم از شيوۀ تحريك احساسات و عواطف براى ترغيب بندگان به مراعات تقوا بهره برده است. قرآن، با يادآورى مكرّر نعمت هاى الهى و الطافى كه خداوند تعالى از بدو پيدايش انسان به او داشته، احساسات وى را براى فرمان بردارى از حق تعالى تحريك مى كند.

روش قرآن شريف به اين صورت است كه در برخى آيات، صرفاً تعدّد نعمت ها و غير قابل شمارش بودن الطاف الهى را به بندگان گوشزد مى كند و مى فرمايد:

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا(1)

در دسته اى از آيات ديگر، با استفهام انكارى كه خود نشانۀ اهميت موضوع است، بر ضرورت بازشمارى نعمت ها توسّط انسان تأكيد مى ورزد و مى فرمايد:

ص: 257

آيا نمى بينيد كه خداوند هرچه در زمين و آسمان است، مسخّر شما و در اختيار شما قرار داده و نعمت هاى ظاهرى و باطنى را بر شما تمام كرده است ؟

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اَللّٰهَ سَخَّرَ لَكُمْ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً (1)

در آياتى ديگر، پس از يادآورى نعمت ها، با صراحت تمام از بندگان مى خواهد كه تقوا پيشه كنند و بدانند كه خداوند سبحان از نيات آنها و آنچه در دل مى گذرانند هم آگاه است:

وَ اُذْكُرُوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثٰاقَهُ اَلَّذِي وٰاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ(2)

همچنين قرآن كريم در آياتى، نحوۀ پيدايش و تولّد آدمى را به او گوشزد مى كند و به ياد او مى آورد كه خداوند او را از كجا به چنين جايگاهى رسانده است و با اين روش، او را به رعايت تقوا و براى فرمان بردارى از دستورات حق تعالى تشويق مى فرمايد.

در سورۀ مؤمنون مى فرمايد:

ص: 258

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِينٍ ، ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِي قَرٰارٍ مَكِينٍ ، ثُمَّ خَلَقْنَا اَلنُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا اَلْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا اَلْمُضْغَةَ عِظٰاماً فَكَسَوْنَا اَلْعِظٰامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَكَ اَللّٰهُ أَحْسَنُ اَلْخٰالِقِينَ (1)

آن بزرگواران و فرزندان خردسال ايشان، در سه مرحله همۀ غذاى خود را به مسكين، يتيم و اسير انفاق كردند و خود گرسنه ماندند؛ اين عمل را صرفاً براى خداوند به جا آوردند و انتظار پاداش و تشكر نيز از كسى نداشتند. خداوند سبحان، از زبان ايشان نقل مى كند:

إِنَّمٰا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اَللّٰهِ لاٰ نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُكُوراً(1)

قرآن كريم، خلوص را رنگ خدا مى داند و مى فرمايد: رنگ خدا، چه رنگ خوبى است:

صِبْغَةَ اَللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً (2)

با اين وصف، واضح است كه اگر انسان بتواند روحيۀ اخلاص را در وجود خود تقويت كند، به اركان تقوا عمل خواهد كرد؛ يعنى چون هيچ چيز به جز خدا در نظر ندارد، از گناه اجتناب مى كند، به انجام واجبات اهميت مى دهد و در به جا آوردن مستحبّات و ترك مكروهات و شبهات، كوشاست.

افزون بر اين، قرآن كريم، وعدۀ موكّد داده است كه مخلَص زير پرچم خداست و شيطان نمى تواند بر او تسلّط يابد:

إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَى اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَى اَلَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ اَلَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (3)

ص: 260

هنگامى كه شيطان راندۀ درگاه الهى شد، چندين مرتبه به خداوند سبحان نهيب زد. از جمله به عزّت خدا قسم ياد كرد كه همۀ بندگان او را گمراه مى سازد، امّا در تشرى كه زد، يك اعتراف و اقرار مهم دارد و آن اينكه نمى تواند انسان هاى با اخلاص را اغوا كند:

قٰالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، إِلاّٰ عِبٰادَكَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِينَ (1)

خطرناك تر از آنچه بيان شد اين است كه شياطين، با حيله و نيرنگ، تشخيص انسان را دچار خلل مى كنند. كسى كه با اين روش اغوا شده، مرتكب حرام مى شود يا در انجام واجبات، كوتاهى مى كند، امّا در اثر سوء تشخيص و فهم نادرست، تصوّر مى كند به وظيفه عمل كرده و بى تقوايى خود را نيكو و ارزنده مى پندارد. اين فريب كه هم از سوى شياطين جنّى و هم از جانب شياطين انسى به انسان عارض مى شود، بسيار خطرناك است. گاهى آدم گناهكار مى داند گناهكار است و مى داند خداوند تعالى را نافرمانى كرده است. چنين كسى بالأخره راهى براى تنبّه و بيدارى دارد و مى تواند با استفاده از فرصت توبه، به سوى خداوند سبحان بازگردد و متّقى شود.

آنكس كه نداند و بداند كه نداند *** لنگان خرك خويش به منزل برساند

امّا آنكه در تشخيص ثواب از گناه و در تميز درست از نادرست، دچار اشتباه و خلل محاسباتى شده، مبتلا به جهل مركّب است و چون خود

ص: 261

را گناهكار و متمرّد از اوامر الهى نمى شمارد، توفيق توبه را نيز به دست نمى آورد و بازگشتى به سوى حقيقت نخواهد داشت.

آنكس كه نداند و نداند كه نداند *** در جهل مركّب ابدالدّهر بماند

اساساً تشخيص خوبى و بدى، در نهاد آدمى، به عهدۀ سه پيامبر درون، يعنى عقل، فطرت و وجدان اخلاقى است. اين سه پيامبر، به خوبى مى توانند درست را از نادرست و گناه را از ثواب تمييز دهند. امّا گاهى در اثر غفلت انسان و در پى رخداد عواملى نظير قساوت قلب كه شرح آن در اين مبحث نمى گنجد، اين سه پيامبر درون، مستور شده، كاركرد مهمّ خود را از دست مى دهند. در اين صورت است كه تشخيص انسان دچار خلل مى گردد و به عنوان مبادرت به يك امر واجب يا مستحب، مرتكب گناه مى شود و انتخاب خويش را صحيح و پسنديده نيز مى پندارد.

امّا اگر انسان اخلاص داشته باشد و اعمال خود را براى خداوند متعال و بدون توقّع پاداش و سپاس و بدون هيچ چشم داشتى به جا آورد، خداوند به او كمك مى كند و شياطين انسى و جنّى از هيچ راهى نمى توانند در او رخنه كنند و از فريب و اغواى آنان در امان خواهد ماند. چنان كه شيطان مى گويد:

قٰالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، إِلاّٰ عِبٰادَكَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِينَ

در واقع، خلوص نيت، مانع مستور شدن عقل، فطرت و وجدان اخلاقى مى شود و حجاب پيامبران درون را مى درد تا كاركرد اصلى خويش را از

ص: 262

دست ندهند و حق و حقيقت را به آدمى نشان دهند.

قرآن كريم، در داستان حضرت يوسف، علّت نجات آن پيامبر از گناه و فحشاء را اخلاص حضرت يوسف برمى شمرد. ابتدا مى فرمايد كه اگر برهان پروردگارش نبود، يعنى اگر عصمت و يقين او نبود، يوسف هم به زليخا متمايل مى شد، بعد به صراحت بيان مى دارد كه چون او از بندگان مخلَص ما بود، او را از آن مهلكه نجات بخشيديم:

كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ اَلسُّوءَ وَ اَلْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِينَ (1)

سرّ مطلب آن است كه اگر انسان خدايى شود و در تصميم گيرى و در نيات و اعمال، به جز خداوند سبحان، هيچ چيزى و هيچ كسى در نظر او نباشد، پروردگار متعال، هدايت خاصّ خود و هدايت عنائيۀ خود را شامل حال وى مى كند؛ به اين معنا كه خداوند به حكم

«مَن كانَ للّه كانَ اللّه لَه»،(2) دست او را مى گيرد و در بن بست ها و در تصميم ها او را يارى مى فرمايد و به وى بصيرتى مى بخشد تا دچار اشتباه و خلل محاسباتى در تشخيص نشود.

شاهد قرآنى اين حقيقت، آيات زير و البته از باب نمونه است:

كَذٰلِكَ حَقًّا عَلَيْنٰا نُنْجِ اَلْمُؤْمِنِينَ (3)

وَ كٰانَ حَقًّا عَلَيْنٰا نَصْرُ اَلْمُؤْمِنِينَ (4)

ص: 263

خداى تعالى در اين گونه آيات با صراحت تمام مى فرمايد: افراد با ايمان و افراد خدايى، حق پيدا مى كنند كه خدا در بن بست ها به فرياد آنان برسد، راه را به آنها نشان دهد و ايشان را يارى كند و نجات بخشد تا به مقصد برسند.

شايد در همين راستا باشد كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم، حكمت را زاييدۀ خلوص نيت برشمرده، مى فرمايند:

«مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِه»(1)

بنابر اين حديث، اگر كسى چهل روز خودش را براى خدا خالص كند؛ يعنى نه تنها گفتار و كردار، بلكه دل او نيز خدايى شود، چشمه هايى از حكمت و معرفت در دل او مى جوشد. به عبارت ديگر، يافتنى ها را مى يابد، سپس حكمت هايى كه دل شخص به دست آورده است، بر زبان او جارى مى شود؛ يعنى دل چنين كسى معرفت را به تمام اعضاى بدن او منتشر مى سازد و چشم، گوش، زبان، دست و پاى او خداگونه مى شود.

معلوم است كه چنين كسى فكر ارتكاب گناه يا ترك واجبات را هم نمى كند، چه رسد به اينگه با معصيت يا با نافرمانى خداوند تعالى، تقواى خود را از دست بدهد.

همچنين اميرالمؤمنين عليه السلام، تمام اخلاص و به عبارت برتر، ثمرۀ اخلاص را اجتناب از گناهان مى دانند:

ص: 264

«تَمَامُ الْإِخْلَاصِ تَجَنُّبُكَ الْمَعَاصِي»(1)

از آنچه بيان شد، اين نتيجه حاصل مى شود كه به دست آوردن روحيۀ اخلاص، گرچه بسيار مشكل است، امّا براى سيروسلوك و براى نيل به منزل تقوا، ضرورى است و انسان را به مقامات والاى عرفانى مى رساند.

اخلاص مراتبى دارد كه آن مراتب به انگيزۀ بندگان براى انجام افعال و اعمال بر مى گردد. به بيان روشن تر، نيت و غايتى كه انسان ها براى رفتار خود در نظر مى گيرند، مرتبۀ اخلاص آنها را نمايان مى سازد. ذكر و شرح مراتب اخلاص، موضوع اين كتاب نيست،(2) امّا خلاصۀ آن مراتب عبارتند از:

1. به دست آوردن حيات طيب در اين دنيا؛

2. رهايى از جهنّم؛

3. رفتن به بهشت؛

4. حيا از خداوند متعال، بلكه از اهل بيت عليهم السلام؛

5. شكر نعمت ها؛

6. محبّت خداوند؛

7. عبوديت فقط لوجه الله: إِنَّمٰا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اَللّٰهِ .(3)

همين مقدار بايد بدانيم كه والاترين مرتبه از مراتب اخلاص را اهل بيت عليهم السلام داشته اند.

ص: 265

سالك بايد خلوص آن بزرگواران را سرمشق خود قرار دهد و از ايشان تا جايى كه در فراخور حال اوست، پيروى نمايد تا بتواند از اين راه، به منزل نورانى تقوا برسد.

در جنگ خندق، هنگامى كه مولا اميرالمؤمنين عليه السلام، قهرمان نام دار عرب كه همه از او مى ترسيدند، يعنى «عَمروبن عبدود» را به روى خاك انداختند تا سرش را جدا كنند، او به آن حضرت بى احترامى كرد. ايشان، در آن لحظه از جاى برخاستند. اين در حالى بود كه همه منتظر بودند اميرالمؤمنين عليه السلام كار را تمام كنند؛ در آن صحنۀ عجيب و سرنوشت ساز بود كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم با به ميدان رفتن اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند:

«بَرَزَ الايمانُ كُلُّهُ الَي الشِّرْكِ كُلِّه»(1)

يعنى شكست على عليه السلام، شكست مسلمان ها و شكست عمرو، شكست مشركين است، در چنين شرايط عجيب و استثنائى، اميرالمؤمنين عليه السلام عَمرو را رها كردند و برخاستند، مقدارى قدم زدند، سپس كار او را تمام كردند.

بعد آن حضرت در تشريح علّت كار خود فرمودند: او به من اهانت كرد و من ناراحت شدم. اگر در آن وقت، سر از بدنش جدا مى كردم، ناراحتى من، قدرى در نيت من دخيل بود و تمام انگيزه ام الهى نبود. از اين رو بلند شدم و مقدارى قدم زدم تا آن حالت در من از بين برود و صرفاً براى خداوند تعالى او را بكشم.(2)

ص: 266

گفت من تيغ از پى حق مى زنم *** بندۀ حقم نه مملوك تنم

اين مرتبه از اخلاص، ارزش غير قابل تصورى به عمل انسان مى دهد. چنان كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم ارزش ضربۀ ايشان را برتر از عبادت جنّ و انس دانسته، فرمودند:

«لَضَرْبَةُ عَلِيٍ يَوْمَ الْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَيْن»(1)

استاد بزرگوار ما، علامه طباطبايى قدّس سرّه در درس اخلاق و در موضوع اخلاص مى فرمودند: اكسير چيزى است كه اگر به مس بزنند، طلا مى شود و من نمى دانم چنين چيزى واقعيّت دارد يا خير، امّا من اكسيرى را سراغ دارم كه اگر به چيز بى بهايى زده شود، به اندازۀ هستى ارزش پيدا مى كند. بعد اخلاص اميرالمؤمنين عليه السلام را مثال مى زدند و مى گفتند: مثلاً در شأن نزول آيۀ «ولايت»، كه اميرالمؤمنين عليه السلام براى اينكه فقيرى مأيوس از خانۀ خدا خارج نشود، در ركوع، انگشتر كم ارزش خود را صدقه دادند، چون خلوص در اين عمل بود، به اندازه اى ارزش يافت كه آيۀ «ولايت» در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شد؛ آيه اى كه ارزش آن نه فقط از دنيا، بلكه از عالم ملكوت و بهشت و هر چه در آن است، بالاتر است.

ص: 267

إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكٰاةَ وَ هُمْ رٰاكِعُونَ (1)

علامه طباطبايى مى فرمودند: امّا در نقطۀ مقابل، اگر چيز با ارزشى باشد، ولى اكسير خلوص و رنگ خدايى به آن نخورد، پرِ كاهى هم ارزش ندارد.

چنين اخلاصى، هرچند در مراتب و درجات نازل تر آن، راهى براى كسب تقواست و انسان را در پيمودن مسير حركت به سوى حق تعالى و نيل به لقاى الهى يارى مى رساند. چنان كه قرآن كريم در آخرين آيه از سورۀ كهف، اخلاص را راهى براى رسيدن به لقاى پروردگار مى داند:

فَمَنْ كٰانَ يَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ يُشْرِكْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً(2)

يعنى هر كس اميد لقاى پروردگارش را دارد، بايد هم عمل صالح وكار شايسته انجام بدهد و هم ديگرى را در بندگى پروردگار خود شريك قرار ندهد. به عبارت ديگر، آنكه قصد سيروسلوك و اميد پيروزى در اين راه پرفراز و نشيب را دارد، بايد در پرستش خداوند خالص باشد.

نتيجه اينكه، اساساً سيروسلوك، متوقّف بر خلوص نيت است و بدون اخلاص هيچ كس به جايى نمى رسد.

ص: 268

است كه اهل معرفت و كسانى كه قصد سيروسلوك دارند، اوّلاً گريزى از برگزيدن دوستان و همراهانى براى طى مسير ندارند؛ ثانياً بايد در انتخاب دوست و رفيق، نهايت دقّت را داشته باشند و بدانند كه يار و همراه انسان، در كسب تقوا يا بى تقوايى او، تأثير مستقيم و به سزا دارد.

قرآن كريم در آياتى، بر گزينش دوست و همنشين صالح، تأكيد مى ورزد و عاقبت انتخاب دوست بد را چنين ترسيم مى فرمايد:

وَ يَوْمَ يَعَضُّ اَلظّٰالِمُ عَلىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يٰا لَيْتَنِي اِتَّخَذْتُ مَعَ اَلرَّسُولِ سَبِيلاً، يٰا وَيْلَتىٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِيلاً(1)

عدّه اى از مردم كه در اثر دوستى هاى نابجا و غلط، به عاقبتى زشت مبتلا گرديده اند، از فرط پشيمانى، دستشان را به دندان مى گيرند و لبشان را مى گزند و خود را سرزنش كرده، مى گويند: اى واى بر من، كاش با فلانى دوست نشده بودم.

سپس مى گويد:

لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ اَلذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِي وَ كٰانَ اَلشَّيْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً(2)

يعنى اقرار مى كند كه شيطان انسى يا همان دوست ناصالح و گناهكار، دشمن خطرناك انسان است و براى دفاع از خود مى گويد: او مرا گمراه ساخت.

ص: 270

پس، ترديدى نيست كه ميزان ايمان و تقواى همنشين انسان، در شخصيت او اثرگذار است. امام صادق عليه السلام در روايتى مى فرمايند: از دوستى و نشست و برخاست با افراد نالايق بپرهيزيد، زيرا در جامعه، شما را يكى از آنها قلمداد مى كنند. بعد آن حضرت از قول پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايند:

«الْمَرْءُ عَلى دِينِ خَلِيلِهِ وَ قَرِينِهِ »(1)

يعنى دوست و همنشين انسان، مى تواند دين، اعتقادات و باورهاى او را تغيير دهد. چنان كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم در روايت ديگرى مى فرمايند: حواريون به حضرت عيسى عليه السلام گفتند: يا روح الله! با كه همنشين باشيم ؟ فرمود: با كسى كه ديدنش شما را به ياد خدا اندازد و گفتارش به علم شما بيفزايد و كردارش شما را به آخرت تشويق نمايد.(2)

درآياتى از قرآن كريم و نيز روايات فراوانى، به تأثير مهمّ انتخاب همنشين در تكوين شخصيت انسان و نيز اثرى كه انتخاب دوست، در عاقبت دنيوى و اخروى آدميان دارد، اشاره شده است.(3)

به طور كلّى بايد دانست كه در تعاليم دينى، رفاقت، دوستى و همنشينى با افراد گناهكار، به شدّت مذمّت شده و از جمله در برخى روايات، از مجالست و همراهى با افراد فاسق، فاجر، تبهكار، بى باك در معصيت، احمق، دروغگو، بخيل و قاطع رحم منع شده است.(4)

ص: 271

آنچه در اين مبحث شايان توجّه جدى است، آنكه دوستى و رفاقت، حتّى با افراد صالح و شايسته، حدّ و مرز دارد و اگر ارتباط سالك با رفيق و همراهش بيش از حدّ متعارف باشد يا در ارتباط خود حدود را رعايت نكنند و انگيزۀ دوستى و همنشينى آنها، منحصر در پيشرفت معنوى و تحصيل تقوا و رفع عيوب و موانع سلوك الى الله نباشد، ارتباط آنان ممكن است منجر به انحراف شود.

امام صادق عليه السلام مى فرمايند: دوستى جز به مرزهاى آن شدنى نيست، پس هركه اين مرزها يا بخشى از آن را مراعات مى كند، او را به دوستى بپذير و هركه از آن بى بهره است، هرگز او را به دوستى نگير. سپس آن حضرت، از جمله حدود دوستى و نخستينِ آن را اين امر مى دانند كه نهان و آشكار يار و رفيق انسان، براى او، يكى باشد.(1)

پس، اكتفا به صلاحيت ظاهرى همنشين صحيح نيست و اگر رفيق و همنشين انسان او را به گناه، حتّى گناهِ به نسبت كوچك، تشويق كرد، يا باعث سستى و كاهلى وى در انجام واجبات و مستحبّات گرديد، شايستۀ دوستى نيست؛ از اين رو در تعاليم دينى سفارش شده است كه با افراد مورد اطمينان و مورد اعتماد، نشست و برخاست كنيد. امام باقر عليه السلام فرمودند: نشستن نزد كسى كه به او اعتماد دارم، از عبادت يك سال براى من اطمينان بخش تر است.(2)

ص: 272

معاشرت با افراد ناصالح و كسانى كه در نافرمانى خداوند بى باكند و در حلال و حرام و حتّى در شبهات، دقت لازم را ندارند، سبب زدوده شدن قبح گناه از دل انسان مى شود و موجب مى گردد كه او زشتى گناه را كوچك بشمارد.

علاوه بر اين، دوست ناباب و به تعبير قرآن كريم، شيطان انسى، از آنجا كه ايمان قوى و تقواى كافى ندارد، به وسوسۀ انسان مى پردازد و به صورت مرموز و پنهانى، او را گمراه مى سازد. خداوند سبحان در سورۀ ناس مى فرمايد: بگو پناه بر خدا از شيطان انسى و از وسوسۀ پنهانى او:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ اَلنّٰاسِ ، مَلِكِ اَلنّٰاسِ ، إِلٰهِ اَلنّٰاسِ ، مِنْ شَرِّ اَلْوَسْوٰاسِ اَلْخَنّٰاسِ ، اَلَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ اَلنّٰاسِ ، مِنَ اَلْجِنَّةِ وَ اَلنّٰاسِ (1)

عاقبت فراموش كردن خداوند سبحان و پشت كردن به مسجد، نماز و جلسات دينى و قطع ارتباط با برادران ايمانى، اين است كه انسان با افراد سست ايمان و بى تقوا همراه مى شود و ناچار است همراه آنان مسير سقوط و تباهى را طى كند. قرآن در آيۀ ديگرى مى فرمايد:

وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ اَلرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (2)

نجاشى، شاعرى است كه در جنگ صفّين از ياران اميرالمؤمنين عليه السلام

ص: 273

بوده و با اشعار خود سپاه حضرت على عليه السلام را براى جنگ با معاويه تشويق كرده است. او داراى شخصيت اجتماعى ممتازى بوده، امّا در اثر همنشينى با دوست بد، به سرنوشت عبرت آموزى دچار مى گردد.

در تاريخ مى خوانيم در يكى از روزهاى ماه مبارك رمضان، در مسير مسجد، به يك دوست نااهل برخورد كرد. آن شخص با اصرار و با بيان اينكه وقت نماز نشده و براى رفتن مسجد زود است، نجاشى را به داخل منزل خود دعوت نمود. خلاصه، پس از داخل شدن نجاشى، آهسته آهسته او را براى نوشيدن شراب و خوردن غذاى لذيذ تحريك كرد. نجاشى ابتدا از پيشنهاد زشت او تكان خورد، امّا بالأخره وسوسه و فريب شيطان انسى در او كارگر شد و پس از توجيهات شيطانى آن رفيق بد، با هم به شرب خمر پرداختند. ناگهان مستى آنها آشكار شد و خبر به اميرالمؤمنين عليه السلام رسيد.

آن حضرت، بدون هيچ ملاحظه اى حدّ شراب را بر نجاشى جارى كردند و بيست تازيانه هم براى شكستن حرمت ماه مبارك رمضان به او زدند. پس از آن، نجاشى عصبانى شد و با يك تصميم عجولانه به نزد معاويه رفت و به او پناهنده شد و در مدح معاويه و بر عليه اميرالمؤمنين عليه السلام شعر سرود.(1)

قرآن كريم با بيان لطيفى، مؤمنين را از دوستى با دشمنان نهى مى فرمايد:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيٰاءَ (2)

ص: 274

بايد توجّه داشت كه تلاش براى گزينش همنشين صالح و دورى از دوست ناشايست لازم است از دوران كودكى و نوجوانى در انسان نهادينه شود. در اين ميان، وظيفه و نقش والدين بسيار حسّاس و تأثيرگذار است.

پدر و مادرها بايد از كودكى، مراقب تربيت دينى و اخلاقى فرزندان خود باشند و به خصوص بايد نسبت به انتخاب دوست توسّط فرزند خود مراقبت جدى داشته باشند.

اگر به يك پدر و مادر خبر دهند كه يك مار گزنده در كنار فرزند شما و در حال نزديك شدن به اوست، چطور سراسيمه براى نجات جان او مى شتابند؟ در خصوص نزديك شدن دوست ناباب و رفيق بى ادب و بداخلاق به فرزند نيز بايد چنين حسّاسيتى و حتّى فراتر از آن داشته باشند؛ زيرا خسارتى كه همنشين ناشايست و گناهكار به ايمان و تقواى انسان وارد مى سازد، علاوه بر خسران دنيوى، عاقبت ابدى و اخروى او و اطرافيان او را با خطر جدى مواجه مى كند كه به مراتب، زيان بارتر از خسارت مرگ فرزند است.

به قول سعدى:

تا توانى مى گريز از يار بد *** يار بد بدتر بود از مار بد

ماربدتنها همى بر جان زند *** يار بد برجان و بر ايمان زند

ص: 275

نكتۀ مهمّ ديگرى كه تذكّر آن در پايان اين مبحث لازم است، اينكه، نزديك ترين و مؤثرترين دوست و همنشين انسان، همسر اوست. در واقع، همسر هركس مى تواند بيشترين تأثير را در دين و اخلاق او داشته باشد. از اين جهت، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم بارها فرموده اند:

«إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ خُلُقَهُ وَ دِينَهُ فَزَوِّجُوهُ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَ فَسادٌ كَبِيرٌ»(1)

طبق اين دستور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم و به تعبيرى، طبق پيش بينى ايشان، اگر معيار ازدواج، اخلاق و دين باشد، زن و شوهر سعادت مند خواهند شد؛ امّا چنانچه در ازدواج، دين و اخلاق نديده گرفته شود، فساد و فتنه پديد مى آيد.

واضح است كسى كه ملاكش براى انتخاب همسر، ايمان و تقوا نباشد و يك فرد گناهكار را به همسرى برگزيند، رفته رفته در اثر همنشينى با او، نسبت به گناه بى تفاوت شده، پس از مدتى قبح گناه از دلش مى رود و خود مرتكب گناه مى شود.

پس، انتخاب همسر، به عنوان دوست هميشگى انسان كه تا پايان عمر، همواره با او مأنوس است، بسيار اهميت دارد و در تعيين سرنوشت و عاقبت انسان اثرگذار است.

ص: 276

در واقع، آن حضرت مى فرمايند: اگر ايمان نداريد يا ايمان شما كاربرد ندارد و از عقاب اعمال زشت و كريه خود نمى هراسيد، پس آزاده باشيد و به خاطر قبح و زشتى ذاتى اعمالتان، از اين گونه جنايات دست بكشيد.

همچنين قرآن كريم در سورۀ يوسف، تقواى حضرت يوسف عليه السلام را مقارن با صبر او بيان فرموده، تجميع صبر و تقوا را نيكوكارى برمى شمارد:

إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُضِيعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِينَ (1)

از اين بيان، مى توان چنين برداشت كرد كه صبر، راهى براى كسب تقوا و در حقيقت، مقدمۀ رسيدن به تقواست.

امام صادق عليه السلام، با يك تشبيه زيبا، صبر را حافظ ايمان انسان دانسته و فرموده اند: صبر نسبت به ايمان، به منزلۀ سر انسان نسبت به تن اوست و همان طور كه بدن بدون سر، از بين مى رود، ايمان بدون صبر هم رفتنى است.

«الصَّبْرُ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأْسُ ذَهَبَ الْجَسَدُ كَذَلِكَ إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ذَهَبَ الْإِيمَانُ »(2)

با اين اوصاف، معلوم مى شود كه انسان با برخوردارى از ملكۀ صبر و استقامت، مى تواند در پرتگاه هاى سقوط و انحراف، خود را حفظ كرده، تقوا پيشه كند؛ زيرا چشم پوشى از گناه و معصيت و كنترل اعضاء و جوارح، صبر و استقامت جدى مى طلبد.

افزون بر آنچه بيان شد، سرّ وابستگى و احتياج تقوا به صبر، آن است كه طبق تصريح قرآن كريم، نوع بشر معمولاً سبك سر است و در خوشى ها و ناخوشى ها و به تعبير رساتر، در مواقع غير عادى و غير طبيعى، خودش را مى بازد:

ص: 279

إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً، إِذٰا مَسَّهُ اَلشَّرُّ جَزُوعاً، وَ إِذٰا مَسَّهُ اَلْخَيْرُ مَنُوعاً(1)

اگر نعمتى نصيب انسان شود، به جاى شكرگزارى، مغرور مى شود و اگر مصيبتى يراى او پيش آيد، خودش را گم مى كند و در هر حال، خودش را مى بازد و سبك سرى مى كند.

بر اين اساس، انسان، هنگامى كه در معرض گناه واقع مى شود و آنجا كه نافرمانى حق تعالى، در نظر وى شيرين و جذاب جلوه مى نمايد نيز خودش را مى بازد و تسليم امر شياطين انسى و جنّى مى گردد.

امّا اگر بتواند تمرين صبورى كند و با استمرار استقامت، به ملكۀ صبر و سعۀ صدر دست يابد، يعنى اگر صبورى و دريادلى، براى او به يك حالت هميشگى مبدّل گردد، در ميدان گناه و معصيت هم، استقامت خواهد كرد و تسليم نافرمانى خداوند نخواهد شد.

چنين كسى با ديدن يك صحنۀ آلوده، براى ارتكاب گناه تحريك نمى شود، به جزع و فزع نمى افتد و خودش را نمى بازد؛ زيرا كليد كنترل اعضاء و جوارحش را با تكيه بر صبر و استقامت، خود به دست گرفته و به دست شياطين انسى و جنّى نسپرده است.

از سوى ديگر، آنكه بتواند در حوادث ناگوار و مصائب زندگى صبور باشد و خود را گم نكند و به عبارت ديگر، آنكه بتواند در برابر تقدير الهى،

ص: 280

تسليم باشد و چون و چرا و جزع و فزع نكند، به تدريج، به مقام عرفانى و بى نظير «تسليم و رضا» دست خواهد يافت و اساساً قرابتى با معصيت و نافرمانى حق تعالى نخواهد داشت و نيل او به منزل تقوا، حتمى و يقينى است. قرآن كريم در اين باره مى فرمايد:

وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اَللّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اِسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقىٰ وَ إِلَى اَللّٰهِ عٰاقِبَةُ اَلْأُمُورِ(1)

آنكه صددرصد تسليم خداوند است، به ريسمانى كه از طرف خداست، چنگ زده و عاقبت نيكو و خير كار او در دست خداوند متعال است.

بسيارى از آن آيات، به روشنى ياد مرگ و قيامت را در انسان ها زنده مى كند كه مطالعه و دقت در آنها، آدمى را بيدار و متنبّه ساخته، از گناه باز خواهد داشت. از جمله مى فرمايد:

يَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا وَ تَرَى اَلنّٰاسَ سُكٰارىٰ وَ مٰا هُمْ بِسُكٰارىٰ وَ لٰكِنَّ عَذٰابَ اَللّٰهِ شَدِيدٌ(1)

إِنَّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِنٰا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نٰاراً كُلَّمٰا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهٰا لِيَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَزِيزاً حَكِيماً(2)

وَ أَمَّا اَلَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوٰاهُمُ اَلنّٰارُ كُلَّمٰا أَرٰادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهٰا أُعِيدُوا فِيهٰا وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذٰابَ اَلنّٰارِ اَلَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (3)

اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه اى مى فرمايند: اگر شما، آنچه را مردگان ديدند، مى ديديد، جزع و فزع مى كرديد؛ يعنى هم ناشكيبا بوديد و هم بسيار مى ترسيديد و وحشت داشتيد. در اين صورت فرمان مى برديد و حرف شنو مى شديد:

ص: 282

«لَوْ قَدْ عَايَنْتُمْ مَا قَدْ عَايَنَ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ لَكِنْ مَحْجُوبٌ عَنْكُمْ مَا قَدْ عَايَنُوا»(1)

امام على عليه السلام در عبادت ها و مناجات هاى خود نيز، بسيار به ياد مرگ و قيامت بودند، به حدّى كه راوى نقل مى كند آن حضرت، نيمه شب ها مانند مارگزيده به خود مى پيچيدند و مى فرمودند:

«آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِد»(2)

دربارۀ سلمان نقل شده است كه هنگام رحلت از دنيا، در بستر گريه مى كرد. وقتى از او علّت گريه را پرسيدند، گفت از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم شنيدم كه مى فرمود:

«نَجَى الْمُخِفُّونَ وَ هَلَكَ الْمُثْقِلُون»،(3) سبك باران رهايى يافتند و گران بارها به هلاكت رسيدند.

راوى مى گويد به اطراف نگاه كردم تا ببينم چرا سنگين بار است ؟! ديدم يك پوست گوسفند دارد كه هم فرش اوست و هم رختخوابش، در حالى كه استاندار مدائن است، جز يك كاسۀ گلى براى غذايش، يك آفتابۀ گلى براى تطهيرش و يك قلم و دوات براى استانداريش چيز ديگرى در اطاق نيست، اطاقش هم اجاره اى است، امّا باز هم مى گويد: سنگين بارم.

ص: 283

چنان كه پيش از اين نيز بيان شد، استاد بزرگوار ما آيت الله العظمى آقاى بروجردى رحمة الله با آن همه خدمت و تلاش براى احياى حوزه ها و معارف شيعى، باز هنگام رحلت گريه كرده، مى فرمودند: زمان رفتنم فرا رسيده و كارى نكرده ام. سپس به اين روايت تمسّك مى كردند كه

«أَخْلِصِ الْعَمَلَ فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِيرٌ»،(1) يعنى عمل را تا مى توانى خالص كن، زيرا صرّاف روز قيامت بيناست.

فراتر از آنچه بيان شد، قرآن شريف مى فرمايد كه گمان به معاد، چه برسد يقين به آن، نيرويى كنترل كننده است:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ اَلَّذِينَ إِذَا اِكْتٰالُوا عَلَى اَلنّٰاسِ يَسْتَوْفُونَ وَ إِذٰا كٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ أَ لاٰ يَظُنُّ أُولٰئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ (2)

يعنى واى بر كم فروشان! به عبارت عام تر، واى به كسانى كه در جامعه، در انجام وظيفه كوتاهى مى كنند. آيا اين افراد گمان ندارند كه معادى در كار است و روزى مبعوث مى شوند؟

پس، اگر كسى گمان به معاد هم داشته باشد، به حقوق واجب ديگران اهميت مى دهد و در انجام وظيفه كوتاهى نخواهد كرد.

ص: 284

در نتيجه، ياد معاد، ياد مرگ و ياد قيامت، حتماً راهكار مؤثرى براى كسب تقواست. از اين رو بسيارى از بزرگان و علما، سفارش كرده اند كه در طول شبانه روز، هفت هشت مرتبه به ياد مرگ باشيد. اگر انسان در شبانه روز، چندين مرتبه به فكر قبر و قيامت و به فكر سرنوشت خود در آخرت باشد، از گناه و نافرمانى خداوند دورى كرده، از خطر سقوط در امان خواهد بود.

برخى ديگر بر اين باورند كه ابتدا بايد توفيق از سوى خداوند تعالى نصيب سالك شود تا او بتواند همّت خود را به كارگيرد و به اركان تقوا عمل كند.

در جمع بندى اين بحث و نتيجه گيرى از نظريات بزرگان اخلاق و عرفان بايد گفت: توفيق الهى و همّت انسان، همانند دو بال براى پرواز پرنده هستند. اين دو بال، اگر هم زمان و با هم كار كنند، تأثير خواهند داشت و در اين خصوص نمى توان هيچ كدام را بر ديگرى مقدّم دانست. به تعبير برتر، توفيق الهى براى همۀ بندگان هست، ولى هر كسى به اندازه اى كه براى درك و كسب توفيق زمينه سازى كرده، از آن بهره مند خواهد شد. خداوند تعالى راه را براى متّقى شدن همۀ بندگان باز گذاشته و مسير تقوا را هموار ساخته است، امّا آن دسته از بندگان كه دغدغۀ آن را دارند و در پى تحصيل تقوا و نيل به مقامات معنوى مى كوشند، از توفيق الهى در اين زمينه بهره مند مى گردند.

در ادامه به شرح مختصرى از ابعاد همّت و توفيق اشاره مى گردد:

امام باقر عليه السلام در روايتى بلند و با بيانى عميق و تكان دهنده، پس از بيان برخى صفات شيعيان مى فرمايند: تقوا پيشه كنيد و به اوامر الهى عمل كنيد كه خداوند با كسى خويشى ندارد؛ محبوب ترين بندگان نزد خداى تعالى و گرامى ترين آنان، كسى است كه با تقواترين آنهاست و بيش از ساير بندگان، خدا را اطاعت مى كند. سپس آن حضرت، با سوگند به خداوند متعال، كه نشانۀ تأكيد فراوان است، قُرب و نزديكى به حق تعالى را در گرو اطاعت از او دانسته اند:

«وَ اللَّهِ مَا يُتَقَرَّبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَّا بِالطَّاعَةِ »(1)

پس سيروسلوك و تقرّب به پروردگار متعال متوقف بر عمل است، يعنى پيمودن مسير كمال بدون همّت و بدون عمل صالح ممكن نيست.

نكته اى كه لازم است در اين مبحث به آن توجّه شود، اينكه، عمل صالح به تنهايى كافى نيست و سالك بايد علاوه بر تقيد به انجام اعمال نيك، تسليم اوامر و نواهى الهى باشد. قرآن كريم، تسليم نبودن و روى برگرداندن از احكام الهى را سفاهت مى داند:

وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِيمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ (2)

آنكه مشتاق سيروسلوك است و مى خواهد راه رسيدن به خداى تعالى را طى كند، بايد در برابر اوامر و نواهى الهى تسليم باشد و علاوه بر آن، بايد از شبهات دورى گزيند و به مستحبّات عمل نمايد. در واقع، كسى كه

ص: 287

مى خواهد به ريسمان الهى چنگ بزند و به ملكوت اعلى عروج كند، بايد با تسليم محض در برابر خداى تعالى، نيكوكار باشد:

وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اَللّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اِسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقىٰ وَ إِلَى اَللّٰهِ عٰاقِبَةُ اَلْأُمُورِ(1)

همچنين توجّه به عمل صالح و تسليم در برابر اوامر الهى، بايد در هر مرتبه و هر درجۀ علمى يا معنوى كه سالك از آن برخوردار است، تكرار شود. كسى نبايد تصور كند اگر به صورت نظرى، تحصيلاتى دارد يا در عرفان به رتبه اى رسيده است، از توجّه به اركان تقوا بى نياز است؛ اين تفكّر، يك تفكّر انحرافى، مسموم و خطرناك است.

پيامبران الهى همواره تسليم اوامر و نواهى الهى بوده اند. قرآن شريف در خصوص حضرت ابراهيم عليه السلام مى فرمايد:

إِذْ قٰالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قٰالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ اَلْعٰالَمِينَ (2)

گاهى مشاهده مى شود افرادى مدعى عرفان و سيروسلوك هستند، امّا اهميت لازم را به اركان تقوا نمى دهند؛ گناهى را براى خود جايز مى شمارند يا در انجام برخى واجبات كوتاهى مى كنند يا به مستحبّات اهميت نمى دهند.

ص: 288

بعد معلوم مى گردد، آنان به سطحى از تحصيلات دانشگاهى يا حوزوى رسيده اند و از اين جهت، خود را مبرّاى از عمل كردن مثل عموم مردم مى پندارند. يعنى علم نظرى، حجاب پيشرفت معنوى آنها شده است. بر اين پايه است كه گاهى عوام مردم و افرادى كه تحصيلات نظرى ندارند، گوى سبقت را در سيروسلوك از خواصّ جامعه مى ربايند؛ مثلاً كربلايى كاظم اراكى سواد خواندن و نوشتن نداشت، امّا در اثر تسليم در برابر اوامر و نواهى الهى، مشمول عنايت الهى شد و نور قرآن كريم را مى ديد.(1)

سالك الى الله بايد تا آخرين مراحل و مراتبِ سيروسلوك، در مواجهه با اركان تقوا، تسليم عوامانه را حفظ كند و مثل افراد مبتدى و نظير عموم مردم متدين، به اركان تقوا اهميت بدهد.

استاد بزرگوار ما، امام خمينى قدّس سرّه، پانزده سال در نجف اشرف بودند و در آن مدّت، هر شب به زيارت مرقد منوّر اميرالمؤمنين عليه السلام مشرّف مى شدند و زيارت ايشان ترك نمى شد. اين درحالى بود كه در آن زمان مرجع تقليد و استاد مسلّم و صاحب نظر در علوم و معارف اسلامى، نظير فقه، اصول، فلسفه و عرفان بودند و روزها اشتغال علمى فراوانى داشتند.

ص: 289

تشرّف ايشان هم متواضعانه و مثل عموم زائران بود؛ يعنى ارادت عوامانۀ خود به اهل بيت عليهم السلام را حفظ كرده بودند. همچنين مقيد بودند در حرم مطهّر با سوز و گداز خاصى زيارت جامعه بخوانند.

نقل مى كنند يك شب، هوا سرد و طوفانى بوده و باد شن مى وزيده است. فرزند ايشان، مرحوم حاج آقا مصطفى كه هم از نظر علمى و هم از حيث تقوا و سلامت نفس مرد بزرگى بود، به پدر گفته بود: آيا اميرالمؤمنين عليه السلام دور و نزديك دارد؟ امام فرموده بودند: خير.

پاسخ ايشان اشاره به اين اعتقاد شيعه دارد كه انسان هر كجا كه باشد، در محضر اهل بيت عليهم السلام و در محضر اميرالمؤمنين عليه السلام است.

حاج آقا مصطفى گفته بود: پس شما زيارت جامعه را امشب در اتاق بخوانيد و به حرم نرويد. حضرت امام تبسّمى كرده بودند و فرموده بودند: «مصطفى! تقاضا دارم اين ذهن عوامانه را از ما نگير». سپس سر ساعت هر شب، به حرم مطهّر مشرّف مى شوند و زيارت جامعه مى خوانند.

جوانان عزيز بايد توجّه داشته باشند كه شيطان از كم شروع مى كند، امّا به كم قانع نيست. اگر امروز با القاى يك شبهۀ به ظاهر عرفانى، مانع نماز مستحبى، نماز شب، روزۀ مستحبى يا زيارت كسى شود، فردا در اقامۀ نماز و روزۀ واجب هم وسوسه مى كند و چنين القا مى كند كه دل بايد متوجّه خداوند باشد و اگر دل توجّه پيدا كرد، خم و راست شدن ظاهرى در نماز يا گرسنگى و تشنگى در روزه ضرورتى ندارد!

ص: 290

ضربه خوردن به تسليم عوامانه، عواقب خطرناكى دارد و آدمى را نه تنها از سيروسلوك، بلكه از اسلام منحرف مى سازد و جبران آن بسيار مشكل است.

همۀ بزرگان علم و عرفان، تا آخرين لحظات عمر مقيد به ظواهر شرع بوده اند و علاوه بر اهميت جدى به واجبات، از ارتباط عاطفى با خداوند، از انس با قرآن و عترت و توسّلات و از ساير مستحبّات بهره مى گرفته اند. مرحوم صدرالمتألّهين رحمة الله در بعضى از آثار خود مى فرمايد: وقتى كه اسفار را در كهك مى نوشتم، اگر شبهه اى براى من جلو مى آمد، به قم مى رفتم و در حرم حضرت معصومه عليها السلام شبهه ام را رفع مى كردم. ابوعبيدۀ جوزجانى كه يكى از شاگردان شيخ الرّئيس ابوعلى سينا رحمة الله است و ملازم با او بوده، مى گويد: مسجدى نزديك خانه شيخ الرّئيس بود. او به آن مسجد مى رفت و با نماز و رابطه با عالم غيب، شبهات و مشكلات علمى خود را حل مى كرد.(1)

مهم تر از همۀ آنچه بيان شد، سيرۀ اهل بيت عليهم السلام است كه تا آخرين لحظه از حيات دنيوى، نسبت به انجام عمل صالح و مراعات تقوا، اهتمام جدى داشته اند. آن بزرگواران، در مقاطع مختلف حيات خويش و تحت هر شرايطى، سر سوزنى در عمل به اركان تقوا كوتاهى نكرده اند و روش زندگى ايشان بايد سرمشق همه، به خصوص سرمشق مشتاقان سيروسلوك باشد؛

ص: 291

چنان كه قرآن كريم مى فرمايد:

لَقَدْ كٰانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اَللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كٰانَ يَرْجُوا اَللّٰهَ وَ اَلْيَوْمَ اَلْآخِرَ وَ ذَكَرَ اَللّٰهَ كَثِيراً(1)

بر اين اساس، انسان بايد با انجام واجبات و ترك محرّمات و با اهميت به مستحبّات و پرهيز از شبهات و مكروهات، خود را براى ورود به منزل تقوا مهيا سازد و توفيق درك آن منزل نورانى را از خداوند تعالى مسألت نمايد.

تا كه از جانب معشوقه نباشد كششى *** كوشش عاشق بيچاره به جايى نرسد

مثال سادۀ اين موضوع، يك لامپ است كه بايد خود، استعداد و آمادگى براى نوردهى داشته باشد، امّا تا وقتى جريان برق از نيروگاه به آن نرسد، قابل استفاده نيست و نورى از آن منتشر نخواهد شد.

پديدار شدن نور اخلاق، نور تقوا و نور انسانيت، در آدمى نيز وابسته به جريان توفيق است. چنان كه قرآن كريم مى فرمايد:

وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اَللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ(1)

قرآن شريف در داستان آموزندۀ حضرت يوسف عليه السلام آورده است كه وقتى زليخا جلسه اى از زنان اشرافى گرفت و يوسف را به آنان نشان داد، آنها از شدت تمايل به يوسف، دست خود را بريدند. بعد از قول حضرت يوسف عليه السلام مى فرمايد:

رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمّٰا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَ أَكُنْ مِنَ اَلْجٰاهِلِينَ (2)

ص: 293

ابتدا مى گويد: خدايا! زندان، از آنچه آنان مرا به آن فرامى خوانند، نزد من گواراتر است. سپس توفيق اجتناب از گناه را از خداوند طلب مى نمايد و بيان مى دارد: خدايا! اگر تو توفيق عنايت نكنى و اگر تو مكر آنها را از من برنگردانى، من نمى توانم در مقابل گناه و در مقابل هوى و هوس و نفس امّاره ايستادگى كنم و من هم به آنان تمايل پيدا مى كنم.

يعنى حضرت يوسف عليه السلام با آن همه تلاش و همّت در جهت كسب تقوا، به خوبى يافته است كه اگر توفيق الهى نباشد، همّت انسان كارساز نيست.

اوّلين راهكار جذب توفيق الهى، اين است كه انسان با تلاش و با همان همّتى كه شرح آن گذشت، خود را در معرض نسيم توفيق و نسيم رحمت الهى قرار دهد. پيامبر اكرم عليه السلام مى فرمايند: نسيم هاى رحمت الهى در زندگى شما مى وزد، توجّه داشته باشيد كه خود را در معرض آن نسيم ها قرار دهيد.

«إِنَّ لِرَبِّكُمْ فِى أَيَّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحَاتٍ أَلَا فَتَعَرَّضُوا لَهَا»(1)

رحمت الهى و توفيق از جانب حق تعالى مثل باران براى همه مى بارد، امّا معلوم است كسى كه هنگام بارش باران به زير سقف برود، خود را از آن رحمت محروم ساخته است.

راهكار دوّم براى درك توفيق، دعا، رازونياز و خواستن از خداوند متعال است. در بسيارى از موارد مشاهده مى شود كه مردم هنگام دعا، فقط به فكر دعاهاى مادى و دنيوى هستند و بعد هم از خداى متعال گله مى كنند كه چرا دعاى ما مستجاب نشد.

ص: 294

در اين ميان، كمتر كسى به فكر معنويّت و حركت به سوى خداوند و كسب تقواست. كمتر كسى دعاى خويش را توفيق اجتناب از گناه در زندگى قرار مى دهد. كمتر كسى از خداوند ملكۀ تقوا مى خواهد.

يكى از دعاهاى انسان بايد اين باشد كه خدايا: توفيق عطا فرما كه به طور ناخودآگاه به واجبات اهميّت دهم، از محرّمات پرهيز كنم، مكروهات و شبهات را به جا نياورم و به اندازۀ ممكن نسبت به انجام مستحبّات، اهتمام ورزم.

ص: 295

ص: 296

ص: 298

تقوا، بر اساس مرتبه و جايگاه، به چند دسته منقسم مى شود. در اين فصل به شرح مختصرى از اقسام و مراتب تقوا، به اعتبارهاى مختلف خواهيم پرداخت.

«التَّقْوَى عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ تَقْوَى بِاللَّهِ فِي اللَّهِ وَ هُوَ تَرْكُ الْحَلَالِ فَضْلًا عَنِ الشُّبْهَةِ وَ هُوَ تَقْوَى خَاصِّ الْخَاصِّ وَ تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ تَرْكُ الشُّبُهَاتِ فَضْلًا عَنْ حَرَامٍ وَ هُوَ تَقْوَى الْخَاصِّ وَ تَقْوَى مِنْ خَوْفِ النَّارِ وَ الْعِقَابِ وَ هُوَ تَرْكُ الْحَرَامِ وَ هُوَ تَقْوَى الْعَامِّ »(1)

فيلسوف شهير اسلام، مرحوم حاج ملّاهادى سبزوارى رحمة الله، در كتاب «منظومه»، چه زيبا سروده است:

كَدَرَجِ التَّوب مَراتِبِ التُّقَى *** مِن حُرمَة أوْ حلّ أو غَيرِ اللّقاء(2)

بر اين اساس، مراتب تقوا همچون مراتب توبه، به شرح ذيل است:

چنان كه افرادى يافت مى شوند كه نسبت به انجام برخى از واجبات، اهتمام جدّى دارند و در برخى ديگر، سستى و كاهلى مى ورزند.

اين مرتبه از تقوا نامطلوب است، امّا متأسّفانه اكثر قريب به اتّفاق افراد غير معصوم، مصداق اين مرتبه از تقوا هستند. به عنوان مثال، كسى كه فقط مراعات حقّ النّاس را مى كند يا كسى كه تنها از گناهان زبانى اجتناب مى ورزد و در اجتناب از ساير معاصى سستى مى ورزد، نسبت به امورى كه بيان شد، متّقى شمرده مى شود، امّا چنين تقوايى ناقص است و نه تنها براى سيروسلوك، بلكه براى رهايى از عذاب اخروى نيز كاربرد ندارد.

مراعات تقوا مى پردازند. به چنين حالت ارزشمندى ملكۀ تقوا گفته مى شود.

چهارگانه، از جهل و خطا و نسيان و غفلت نيز مصونيت دارند.

در زيارت جامعه مى خوانيم:

«عَصَمَكُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَ طَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ أَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ طَهَّرَكُمْ تَطْهِيراً»(1)

و آيۀ تطهير كه از بهترين آيات قرآن كريم است و چندين مرتبه در موارد مختلف نازل شده، دلالت بر آن دارد:

إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً(2)

تحصيل تقواى منفى، در اكثر موارد داراى اثر مثبت است، امّا بايد دانست كه در خصوص اين قسم از تقوا، ارائۀ حكم كلّى ممكن نيست. به بيان روشن تر، كسب تقواى منفى براى افراد با شرايط و جايگاه هاى مختلف، از حيث زمان، مكان و خصوصيات فردى و اجتماعى، متفاوت است. به تعبيرى بايد گفت: تقواى منفى داراى احكام پنج گانه است و به اعتبار شخصِ صاحبِ تقوا و نيز به اعتبار زمان و مكان و مختصّات اجتماع او، مى تواند واجب، مستحب، مباح، مكروه و حتّى حرام باشد.

به عنوان مثال، در زمان حكومت پهلوى اوّل در ايران و در دوران كشف حجاب، خروج زنان از خانه، با از دست دادن چادر آنان همراه بود، زيرا مأموران حكومت دستور داشتند چادر زنان را از سر آنان بكشند. معلوم است كه در چنين شرايطى، انعزال و خانه نشينى براى زنان واجب است. چنان كه نقل مى كنند يكى از زنان با تقوا در شهر مشهد، هفت سال از خانه بيرون نيامد و بنابر گواهى برخى علماى وارسته و موثّق آن دوران، هنگام وفات آن خانم، حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف در خانۀ او حاضر شده اند و بر پيكر او نماز خوانده اند. سپس به شخصى كه مدت ها در پى تشرّف به محضر آن حضرت بوده، فرموده اند: مثل اين زن باش، من خودم به سراغ تو مى آيم.

برخى مراجع و علماى ربّانى نيز در مقاطعى از زمان، عزلت و كناره گيرى از اجتماع را بر حضور مداوم در بين مردم ترجيح داده اند. مرحوم آقاسيداحمد

ص: 306

كربلائى رحمة الله(1) از جمله علماى اهل معرفتى است كه در زمان حضور ساير مراجع تقليد در نجف، با گريز از قبول زعامت و مرجعيت، كناره گيرى نسبى از جامعه را برگزيد.

بدون ترديد، كناره گيرى از گناه و محيط گناه، انسان را از اغلب گناهان در امان مى دارد، ولى اين نوع تقوا براى افرادى نظير دو مثالى كه بيان شد، كاربرد عرفانى دارد و معلوم نيست براى همه، در سيروسلوك و در شرايط عادى، مؤثّر باشد.

در واقع، از آنجا كه تقواى منفى، تقوا به انتفاء موضوع يا همان پاك كردن صورت مسئله است، الزاماً نمى تواند باعث تقويت روحيۀ اجتناب از گناه در همۀ سالكان و با مراتب مختلف شود. به عبارت ديگر، تقواى منفى، هر چند در ذات خود نيكوست، امّا در سيروسلوك براى همگان و در همۀ زمان ها و مكان ها كاربرد ندارد.

اگر سالك، به خصوص سالك مبتدى، بدون در نظر گرفتن شرايط زمان و مكان و فارغ از خودسازى روحى، صرفاً به تقواى منفى روى آورد و تقواى او با ملكۀ نفسانى همراه نباشد و روح خداترسى در عمق جان وى حاكم نگردد، نظير آن مارگيرى مى شود كه مولوى حكايت آن را در مثنوى بيان كرده است.

مولوى مى گويد: مارگيرى كه براى شكار مار به كوهستان رفته بود، با جثۀ عظيم و منجمد يك اژدها مواجه شد. آن را با طناب بست و به سختى به شهر آورد. مردم از ديدن اژدها به حيرت افتادند و براى تماشا، گرد آن جمع شده و به مارگير آفرين گفتند. امّا وقتى آفتاب بر پيكر به ظاهر بى جان اژدها تابيد، كم كم جان گرفت و از هر طرف با شتاب به حركت درآمد. همه فرار كردند و در اين ازدحام، عده اى كشته شدند و مارگير نيز طعمۀ اژدها شد.

ص: 307

از اين داستان به خوبى مى توان نتيجه گرفت كه اگر نفس انسان رام نشده باشد، چنانچه فعال شود و فرصت پيدا كند، نظير همان اژدها، نه تنها صاحبش را مى بلعد، بلكه باعث كشتار مردم شده، همه جا را به هم مى ريزد.

نفست اژدرهاست، او كِى مرده است ؟ *** از غم بى آلتى افسرده است

يعنى اگر انسان با انعزال صرف، تقواى ظاهرى را مراعات كند، گرچه از گناه در امان مى ماند، امّا چون تقواى او ريشه ندارد، معلوم نيست هنگام مواجهه با صحنۀ گناه، چه عكس العملى از خود نشان خواهد داد؟

فاصله گرفتن از حرام و گناه، به وسيلۀ گريز از موجبات گناه و به اجبار، خوب است، امّا اين تقوا، در بحران ها و در مراحل حسّاس زندگى و در طوفان ها و طغيان هاى نفس، چندان مؤثر نخواهد بود.

ص: 308

مطلبى كه مهم تر از اينهاست، اينكه، اسلام عزيز انعزال را نمى خواهد و آنچه مى خواهد اين است كه ما در صحنه باشيم و گناه نكنيم و به تعبير برتر، در جبهه باشيم و پيروز شويم.

در اينجا بيان دو تذكّر ضرورى است:

تذكّر اوّل: انعزال و انزوا، هر حكمى و هر تأثيرى كه داشته باشد، با پرهيز از شركت در مجالس و محافل گناه تفاوت دارد. توضيح آنكه، شركت افراد در مجالس گناه يا رفتن به جايى كه سالك را با ديدن صحنه هاى آلوده و تحريك آميز مواجه مى كند، در هر صورت مصداق بى تقوايى است، از منظر فقهى نيز حرام است؛ پس، كسى نبايد اجتناب از مجالس يا اماكن گناه در جامعه را عزلت و گوشه نشينى محسوب و آن را مذمّت نمايد، بلكه در شرايطى كه جامعه آلوده به معصيت است و مردم مبتلا به مفاسد و گناهان علنى هستند، اهل معرفت و سالكان الى الله كناره گيرى از اجتماع را به عنوان يك امر پسنديده بر مى گزينند و به جز موارد ضرورى، در بين مردم ظاهر نمى شوند. امّا بر كسى پوشيده نيست كه انعزال و انزواى مطلق، نه ممكن است و نه مطلوب و چنان كه بيان شد، الزاماً در سيروسلوك كاربرد ندارد. پس چه بايد كرد؟ پاسخ اين است كه اهل تقوا، به خصوص جوان ها بايد در جامعه و در بين مردم حضور داشته باشند، امّا معاشرت آنان با افراد متّقى و اشخاص صالح باشد و ارتباط خود را با مسجد، نماز جماعت و مجالس دينى و مذهبى محكم كنند و در عين حال، از شركت در مجالس

ص: 309

و محافلى كه مخصوص گناه است يا شبهۀ معصيت دارد، خوددارى كنند و از معاشرت و رفت و آمد با افراد گناهكار بپرهيزند.

تذكّر دوّم: اگر انعزال و انزوا به معناى گوشه نشينى مطلق و شانه خالى كردن از انجام وظايف زندگى و گريز از مسئوليت ها و مناسبات خانوادگى و اجتماعى باشد، مورد تأييد اسلام و عرفان اسلامى نيست. اسلام عزيز خواهان فعاليت و ثمربخشى انسان است و با هرگونه تنبلى، خمودگى، بيكارى و افسردگى مخالف است.

بنابراين سالك، حتّى در زمانى كه مجبور است از جامعه و از متن مردم كناره گيرى كند، در انجام وظايف خود كوتاهى نمى كند و در كنار كسب تقوا، در تحصيل علم، تأمين معاش و خدمت به خانواده و اجتماع، كوشاست.

اين قسم از تقوا، نوعى مصونيت به انسان مى بخشد و او را حتّى در بحران هاى زندگى و طوفان هاى نفس، از شرّ گناه و معصيت محفوظ مى دارد.

در حقيقت، تقواى مثبت حالتى براى انسان پديدار مى سازد كه آن حالت، مانع مخالفت او با اوامر و نواهى الهى است. آن حالت، به تعبيرى، همان نفس لوّامه يا وجدان اخلاقى است. بنابراين با اهميت دادن و توجّه كردن به هشدارهاى وجدان اخلاقى و بيدار نگاه داشتن نفس لوّامه، تقواى مثبت در وجود انسان تقويت مى گردد.

كسانى كه موفّق به تحصيل تقواى مثبت شده اند، در طوفان حوادث نمى لغزند و در مقابل پيشنهاد گناه، ثابت و استوارند و به دام شيطان نمى افتند؛ زيرا تقواى آنان ريشه دار است و به ملكۀ تقوا مبدّل شده و در عمق جانشان رسوخ كرده است.

آنان كه از تقواى مثبت برخوردارند، از محيط گناه و مجالس حرام و شبهه ناك دورى مى گزينند، امّا دورى آنان به جهت انجام وظيفه است و براى رعايت تقوا محتاج كناره گيرى از اجتماع و گوشه نشينى نيستند. به بيان ديگر، تقواى آنان برخاسته از حالت نفسانى است و متّكى به انعزال نمى باشد.

تقواى مثبت، گاهى به مرتبۀ اعلاى خود مى رسد كه معصومين عليهم السلام، مصاديق اتم و اكملِ آن هستند. اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايند:

ص: 311

به خدا سوگند، اگر عالم هستى را در برابر ارتكاب يك گناه به من بدهند، هرگز نمى پذيرم؛ حتّى اگر آن گناه، نظير گرفتن پوست جو از دهان مورچه، كوچك باشد.

«وَ اللَّهِ لَوْ أُعْطِيتُ الْأَقَالِيمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلَاكِهَا عَلَى أَنْ أَعْصِيَ اللَّهَ فِي نَمْلَةٍ أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِيرَةٍ مَا فَعَلْتُهُ »(1)

اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در خطبه هاى فراوانى از تقوا سخن رانده اند و شرح و تفسير آن خطبه ها معمولاً سالك را به تقواى مثبت رهنمون مى گردد. مثلاً مى فرمايند:

«أَنَّ التَّقْوَى دَارُ حِصْنٍ عَزِيزٍ وَ الْفُجُورَ دَارُ حِصْنٍ ذَلِيلٍ لَا يَمْنَعُ أَهْلَهُ وَ لَا يُحْرِزُ»(1)

آن حضرت، تقوا را مانند قلعه، دژى نفوذناپذير دانسته اند و از گناه به عنوان سرايى پست ياد كرده اند كه قادر به حفظ ساكنانش نيست.

امير مؤمنان و مولاى متّقيان عليه السلام در خطبۀ ديگرى مى فرمايند:

«إِنَّ تَقْوَى اللَّهِ حَمَتْ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ مَحَارِمَهُ وَ أَلْزَمَتْ قُلُوبَهُمْ مَخَافَتَهُ حَتَّى أَسْهَرَتْ لَيَالِيَهُمْ وَ أَظْمَأَتْ هَوَاجِرَهُمْ »(2)

يعنى تقوا، اولياى الهى را از انجام محرّمات بازمى دارد و قلب هايشان را پر از ترس خدا مى سازد، تا آنكه شب ها را با تهجّد و بى خوابى و روزها را با تحمل تشنگى و با روزه دارى سپرى مى كنند.

نظير اين سخنان نورانى و ارزشمند، در روايات اهل بيت عليهم السلام فراوان است و از جمله در نهج البلاغه، به حدّ وفور يافت مى شود. بنابراين ترديدى وجود ندارد كه هم قرآن كريم و هم روايات، بر ضرورت تحصيل تقواى مثبت تأكيد دارند.

ص: 313

قرآن كريم از قلب، با تعابير مختلفى ياد مى كند. گاهى همان نام «قلب» را براى اشاره به آن برمى گزيند:

ذٰلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اَللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَى اَلْقُلُوبِ (1)

در برخى آيات، از قلب يا دل، به عنوان «صدر» ياد مى كند:

أَ فَمَنْ شَرَحَ اَللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقٰاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ (2)

گاهى نيز به جاى قلب يا صدر، واژۀ «نفس لوّامه» را به كار مى برد و به آن قسم مى خورد:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ ، وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ (3)

الفاظ ديگرى نيز در تعاليم دينى براى قلب يا دل آدمى به كار گرفته شده، كه بيان و شرح آن الفاظ موضوع بحث كنونى نيست. همين مقدار بايد بدانيم الفاظى كه بيان شد و نيز ساير معانى قلب، مراتب مختلف قلب نيستند و همه در يك معنا و داراى يك كاربرد، ولى با الفاظ مختلف مى باشند.

ص: 316

قلب مؤمن، عرش الهى

دل آدمى، عرش خداوند است:

«أَنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ »(1)

حق تعالى مى فرمايد: من در جهان نمى گنجم! امّا اگر مى خواهى جايى براى من پيدا كنى، آنجا دل مؤمن است:

«لَمْ يَسَعْنِي سَمَائِي وَ لَا أَرْضِي وَ وَسِعَنِي قَلْبُ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ »(2)

دل آدمى، به تعبيرى همان امانت ذات بارى تعالى نزد انسان است. قرآن كريم مى فرمايد: ما امانتمان را بر عالم وجود عرضه داشتيم، زمين و آسمان و آنچه در آنهاست، نتوانستند آن امانت را بپذيرند، امّا انسان لياقت و استعداد پذيرش امانت ما را داشت و پذيرفت:

إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَى اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا اَلْإِنْسٰانُ إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً(3)

مفسّرين در تفسير اين آيۀ شريفه، تعابير مختلفى در معناى واژۀ «امانت» بيان كرده اند. از جمله، برخى از ايشان آن را «شعور و آگاهى» انسان، برخى «تكليف» و بعضى هم «ولايت» دانسته اند.(4)

ص: 317

من خيال مى كنم منظور از امانت در اين آيه، قلب يا دل انسان است. يعنى دل انسان نزد او امانت است و بايد امانت دارى كند. البته كمتر كسى به انجام اين وظيفه پايبند است. از اين رو در ادامۀ آيه مى فرمايد:

إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً(1)

يعنى انسان خيلى ظالم به خود و جاهل به قدر و منزلت خود است.

در آيۀ ديگر مى فرمايد:

وَ اِصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي(2)

تو را براى خودم ساختم. به عبارت ديگر، دل تو، خانۀ من است.

يَوْمَ لاٰ يَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ ، إِلاّٰ مَنْ أَتَى اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (1)

شياطين، اطراف دل را گرفته اند و جايى براى مالك آن نگذاشته اند، اگر انسان بتواند سلامت دل پيدا كند و آن شياطين را از قلب خويش به بيرون افكند، آنگاه چشم دل وى باز مى شود و به مقامات غير قابل توصيفى دست مى يابد.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايند:

«لَوْ لَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ يَحُومُونَ عَلَى قُلُوبِ بَنِى آدَمَ لَنَظَرُوا إِلَى مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ »(2)

بنده در اين مقام، به جايگاه رفيعى مى رسد كه عالم وجود را در مقابل حى ودود و در پيشگاه نور مطلق، بيش از سايه اى نمى بيند. حتّى سايه هم به تعبير برخى بزرگان زياد است، قطرۀ در برابر دريا هم گزاف است، شايد اگر بگوييم: نمى از اقيانوس، به حقيقت نزديك تر باشد.

به قول باباطاهر، چه خوش گفته است:

به دريا بنگرم دريا تو بينم *** به صحرا بنگرم صحرا تو بينم

به هر جا بنگرم، كوه و در و دشت *** نشان از روى زيباى تو بينم

ص: 319

امّا اهل بيت عليهم السلام در اين زمينه، تعابير عرفانى بلندترى دارند كه با مقام ملكوتى ايشان نيز در تطبيق كامل است. اميرالمؤمنين عليه السلام در بيانى كه منسوب به ايشان است، مى فرمايند: من چيزى به جز خدا در اين عالم نمى بينم:

«ما رَأَيْتُ شَيْئاً الّا وَ رَأَيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ وَ مَعَهُ »(1)

امام حسين عليه السلام نيز در دعاى عرفه مى فرمايند: كور باد چشمى كه خدا را نبيند:

«عَمِيَتْ عَيْنٌ لَا تَرَاكَ »(2)

مشكل اين است كه نوع بشر به جاى ديدن خدا و خانه تكانى دل براى خدا، خودش را مى بيند، مشغول نفس خويش است و بت درون را مى پرستد و اغيار را به دل راه مى دهد. در حالى كه عرفا مى گويند:

كه جهان، صورتند و معنى، يار *** ليس فى الدّار غيره ديّار

امّا اگر تقواى دل در كسى باشد، قيّوميّت حق را مى يابد و به درستى درك مى كند كه همه چيز وابسته به اوست؛ بلكه وجود حقّۀ حقيقيه اوست و غير او وجودنما است. خداوند متعال مى فرمايد: كَسَرٰابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ اَلظَّمْآنُ مٰاءً (3)؛ و اگر وحدت وجود كه معضلى در عرفان شده است، به اين معنا باشد صحيح است.

ص: 320

اساساً معناى توحيد افعالى همين است. بى جهت نيست كه اهل دل به توحيد افعالى بسيار اهميت مى دهند. استاد بزرگوار ما علامه طباطبائى رحمة الله مى گفتند: من چندين سال پاى درس مرحوم آقاى قاضى رحمة الله بودم و آقاى قاضى به غير از توحيد افعالى هيچ نگفتند.

آنچه بيان شد، در امور معنوى نيز به خوبى صادق است. پس، كار كشيدن از روح و بعد روحى در جهت تقوا، باعث تحصيل تقواى دل مى شود و تحصيل تقواى دل، بعد روحى انسان را در كارزار با بعد جسمى پيروز مى كند و اين دو، لازم و ملزوم يكديگرند.

در ادامه تنها به پنج نتيجه و فايدۀ حاصل از تقواى قلبى اشاره مى شود.

اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ (1)

اين محبّت، بين بنده و پروردگار، بين مخلوق و خالق و بين عبد و مولا، طرفينى است و هيچ چيز جايگزين آن نمى شود.

امّا چنانچه حبّ دنيا يا ساير آلودگى ها، دل كسى را فرا بگيرد، محبّت حق تعالى در آن دل راه نمى يابد.

قرآن كريم مى فرمايد: هيچ كس دو دل يا دو قلب ندارد:

مٰا جَعَلَ اَللّٰهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ (2)

بنابراين اگر غير خدا در دل انسان وارد شد، ديگر جاى خدا در آن دل نيست و همان طور كه خدا با شياطين در دل جمع نمى شوند، محبّت خدا هم با حبّ دنيا قابل جمع نيست.

در روايات مى خوانيم كه خداوند تعالى فرموده است: من خوب شريكى هستم؛ اگر مرا در چيزى با كسى شريك كنيد، همۀ آن را به او مى بخشم.(3)

در واقع، اگر دل، دل باشد، جاى خداست و محبّت خدا از آن فوران مى كند و اگر اغيار در آن راه يابند و محبّتى غير از خدا در آن باشد، تپّۀ گلى بيش نيست.

ص: 323

مرحوم كلينى رحمة الله در كافى شريف روايتى از لسان مبارك امام صادق عليه السلام نقل مى كند كه ايشان از قول پدر بزرگوار خويش، امام باقر عليه السلام مى فرمايند: مهم ترين عامل براى فساد دل، گناه است؛ چراكه گناه، قلب انسان را وارونه مى كند.

«مَا مِنْ شَيْ ءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطِيئَةٍ إِنَّ الْقَلْبَ لَيُوَاقِعُ الْخَطِيئَةَ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّى تَغْلِبَ عَلَيْهِ فَيُصَيِّرَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ »(1)

مرحوم ملا محسن فيض كاشانى رحمة الله در كتاب وافى، پس از بيان اين روايت، وارونه شدن و زيرورو شدن قلب را چنين معنا مى كند كه گناه، وجهۀ ملكوتى دل را مى گيرد و وجهۀ ناسوتى به آن مى دهد.(2) معناى ديگرى نيز مى توان براى وارونه شدن قلب در نظر گرفت و آن اين است كه وقتى يك ظرف وارونه بشود، ديگر هيچ چيزى در آن باقى نمى ماند. بر اساس روايتى كه بيان شد، گناه با دل چنين مى كند؛ يعنى دل كه بايد سرشار از محبّت خدا باشد، در اثر گناه، وارونه مى شود و هيچ چيزى در آن نمى ماند و از خدا و نور خدا و حبّ خدا خالى مى گردد. معلوم است كه وقتى چنين شود، شياطين و رذائل به درون دل آدمى راه مى يابند و هركدام گوشه اى از آن را مى گيرند و جايى براى صاحب اصلى آن باقى نمى گذارند.

يكى از علماى قديم اصفهان - كه رحمت خدا بر او باد - در دعاى كميل، در تخت فولاد اصفهان مى گفت: همه مى گويند مشرك نباشيد، امّا من مى گويم:

ص: 324

مشرك باشيد. بعد توضيح مى داد كه دل جاى خداست و بايد سرشار از محبّت خدا باشد، امّا هر گوشه اى از آن را حبّ چيزى گرفته است؛ حبّ دنيا، حبّ اولاد، حبّ مال و حبّ رياست، دل را پر كرده و بالاخره جايى براى خداوند در دل نيست. پس لااقل مشرك باشيد و يك جا هم براى صاحب خانه، در خانه باز كنيد.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم كه پاك ترينِ دل ها را دارد، به قدرى نسبت به بندگان خداوند محبّت مى ورزد كه به دشمنان خود و به آنانى كه به ايشان سنگ مى زنند نيز دعا مى كند و مى فرمايد:

«اَللّهُمَّ اهْدِ قَوْمِى فَإنَّهُمْ لايَعْلَمون(1)

انسانى كه سعۀ صدر دارد، دريا دل است. دريا، مرتّب در اثر آلودگى محيط، دچار آلودگى مى شود، امّا در اثر وسعتى كه دارد، شكل و رنگ آلودگى به خود نمى گيرد و آلودگى ها را رفع مى كند. سعۀ صدر هم مانع اثرگذارى آلودگى اجتماع بر شخصيت انسان و مانع انحراف عقيدتى و اخلاقى اوست.

انسانِ دريادل، سخن و رفتار ديگران را، اگرچه مخالف با عقيده اش باشد، تحمّل مى كند و با تسلّط بر اعصاب، با افراد جامعه مدارا مى نمايد و در مواجهه با سخن يا رفتار ناخوشايند، پرخاش و تندى نمى كند.

در نظام خانواده نيز سعۀ صدر بسيار كارساز است و موجب حكومت اعضاى خانواده بر دل يكديگر مى شود كه رمز تعالى خانواده است.

وظايف نفس لوّامه در قبال اعمال پسنديده، به اين صورت است كه قبل از وقوع عمل، انسان را نسبت به انجام آن «ترغيب» مى كند، حين عمل، او را «تشويق» مى نمايد و پس از پايان عمل او را «تحسين» و «تمجيد» مى كند.

اعمال ناپسند نيز نفس لوّامه را با سه وظيفه مواجه مى كند؛ به گونه اى كه پيش از ارتكاب گناه يا عمل زشت، انسان را «تحذير» مى كند. حين عمل، با هشدار نسبت به عواقب آن، به «بازدارى» مى پردازد و در صورت ارتكاب، او را نسبت به عمل قبيحى كه مرتكب شده، «سرزنش» مى كند.

اگر قلب آدمى، زير بار روح او برود و فرماندهى روح را بپذيرد، به عبارت ديگر، اگر انسان تقواى دل را مراعات كند و جنبۀ ملكوتى وجود خويش را در نظر بگيرد، نفس لوّامه وظايف محوّله را انجام مى دهد و نقش شش مرحله اى خود را به نحو احسن ايفا مى نمايد.

در اين صورت، دلِ پاك او، قلبِ سليم او، در كارهاى خوب، او را تحسين و در كارهاى بد، تقبيح مى كند. در اعمال نيكو به وى نشاط درونى مى بخشد و در افعال زشت و ناپسند، نگرانى شديدى در عمق جان وى پديدار مى سازد. يعنى ضربات و هشدارهاى وجدان اخلاقى، با تحصيل تقواى دل، در انسان مؤثر و كارگر مى شود و ذات نيكوى اعمال پسنديده و ذات زشت اعمال ناپسند را براى او آشكار مى سازد.

ص: 329

راه زنده نگه داشتن نفس لوّامه نيز رعايت تقواى دل است؛ به اين صورت كه انسان به هشدارها و ضربات نفس لوّامه يا وجدان اخلاقى توجّه و عمل نمايد. امّا واى بر كسى كه با بى توجّهى به ضربات وجدان و با عمل نكردن به هشدارهاى نفس لوّامه آن را كشته يا تضعيف كرده باشد.

قرآن كريم، دلِ چنين كسى را به سنگ تشبيه كرده، مى فرمايد:

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً (1)

مى فرمايد: بعضى دل ها از سنگ هم سخت تر است. در ادامۀ آيه مى فرمايد كه گاهى از سنگ، آب بيرون مى آيد؛ يعنى بعضى از سنگ ها براى ديگران مفيد است، امّا دل ناپاك و دل سياه هيچ فايده اى ندارد، بلكه سراسر مضر و آزار دهنده است. صاحب چنين دلى، مرتكب گناهانى همچون حق النّاس مالى يا غيبت و آبروريزى مى شود، امّا نه تنها خود را سرزنش نمى كند، بلكه به تحسين خود مى پردازد و از رفتار زشتى كه مرتكب شده، لذّت مى برد.

ص: 330

در پاسخ بايد گفت: علّت آن بى عقلى آنان نيست، بلكه عقل دارند، امّا از عقل خود استفاده نمى كنند و آن را به كار نمى گيرند؛ به عبارت ديگر، عقل آنها زير فرمان روح نيست.

استفادۀ صحيح از عقل و به كارگيرى اين نعمت بزرگ، تعقّل نام دارد و به آن عقلانيت يا خردورزى نيز گفته مى شود.

اگر انسان، تعقّل و تفكّر نداشته باشد، يعنى به جاى استفاده از فكر و عقل، بر طبق شهوت خود عمل كند، نه تنها از انسانيّت خارج مى شود، بلكه به تعبير قرآن شريف، از هر حيوان و جنبنده اى پست تر خواهد شد.

از نظر قرآن كريم، پست تر از هر حيوان و هر ميكروبى، كسى است كه فكر دارد، ولى تفكّر ندارد؛ عقل دارد، ولى تعقّل ندارد؛ چشم و گوش بسته است و بدون تفكّر و تعقّل، رفتار مى كند:

إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلصُّمُّ اَلْبُكْمُ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ (1)

اگر راجع به تعقّل، آيه اى جز اين آيه نازل نشده بود، بس بود كه انسان به اهميت تعقّل پى ببرد و عقل و فكر خود را به كار گيرد.

ص: 332

بعد تأكيد مى كند: از حيوان هم پست ترند؛ چراكه ايشان غافل و بى فكر هستند.

تعقّل و تفكّر، در روايات اهل بيت عليهم السلام نيز جايگاه ويژه اى دارد. مرحوم كلينى رحمة الله در مجموعۀ شريف كافى كه از جامع ترين و معتبرترين جوامع روايى شيعه است، اوّلين مبحث يا اوّلين كتاب از اصول كافى را «كتاب العقل و الجهل» نام نهاده و در آن كتاب، روايات فراوانى از اهل بيت عليهم السلام راجع به فضيلت نيكو انديشيدن، درست فكر كردن و خوب فهميدن، نقل كرده است. در آن روايات، تعقّل، بهترين دوست و ياور انسان، راهنماى مؤمن و افضل نعمت ها شمرده شده است.(1)

همچنين در روايات آمده است كه ثواب يك ساعت تفكّر، از يك سال عبادت بيشتر است:

«تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ »(2)

استاد بزرگوار ما امام خمينى قدّس سرّه در شرح چهل حديث، روايتى متذكّر مى شوند كه مى فرمايد: يك ساعت تفكّر، بهتر از هفتاد سال عبادت است.(3) همچنين امام صادق عليه السلام برخوردارى از عقل را مقدمۀ دين دارى و دين دارى را لازمۀ ورود به بهشت مى دانند:

«مَنْ كَانَ عَاقِلًا كَانَ لَهُ دِينٌ وَ مَنْ كَانَ لَهُ دِينٌ دَخَلَ الْجَنَّةَ »(4)

ص: 334

فكر خود را در جايگاه پسنديده و مطلوب مستقر سازد و مراقب سقوط در پرتگاه توهّم ها، تخيل ها و وسوسه ها باشد، مرتكب گناه نخواهد شد.

اساساً ارتكاب معصيت و انجام اعمال زشت و ناپسند، با عقلانيت و با تقواى عقلى، سازگار نيست و به جرأت مى توان گفت: كسى كه از گناهان و زشتى ها اجتناب نورزد، جاهل است.

آنان چاره جويى مى كنند و خود را در دامى بزرگ تر مى افكنند؛ در حالى كه اگر قدرى رفتار خود را مرور كنند، خوب مى فهمند كه اختلاف آنها در اثر صفات رذيله و بداخلاقى و كوتاهى در انجام وظايف بوده و براى رفع اختلاف و حلّ معضلات نيز چاره اى جز سركوب رذائل، حسن خلق و عمل به وظايف زندگى ندارند.

در روايتى از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده است كه زنى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلّم آمد و گفت: همسرى تندخو و بداخلاق دارم و من براى مهربان شدن او از سحر و جادو استفاده كردم. حضرت فرمودند: واى بر تو! تو دين خود را مكدّر ساختى، ملائكۀ آسمان ها و زمين بر تو لعن و نفرين فرستادند. سپس آن زن، روزها را روزه گرفت و شب ها را به شب زنده دارى پرداخت و لباس هاى خشن بر تن نمود و موهاى سر خود را تراشيد و بدين وسيله اظهار توبه و ندامت كرد. اين خبر به گوش پيامبر صلى الله عليه و آله و سلّم رسيد. آن حضرت فرمودند: شوهرش را بايد از خود راضى نمايد.(1)

معلوم مى شود آن زن، در اثر كوتاهى در شوهردارى نيازمند سحر و جادو شده است و قبول نشدن توبۀ او نيز بدين خاطر است كه دست از همسرش برداشته و مشغول اين گونه خرافت ها شده است و در واقع، توبۀ او هم خود گناه ديگرى بوده است.

ص: 339

افزون بر اين، بسيارى از سحر و جادوها به عوامل طبيعى و عادى باز مى گردد و بسيارى از تردستى ها، در اثر تمرين و عادت است. بسيارى از كارهاى خارق عادت نيز عوامل و اسباب پنهان و نامعلومى دارد كه از ديد ديگران پنهان مى ماند؛ نظير وارد شدن در آتش كه در اثر استعمال مواد ضد احتراق، بدن آنان نمى سوزد. در اين ميان، از قدرت قوۀ تخيّل نبايد گذشت كه قدرت عجيبى است، چنان كه تأثير تلقين به نفس از آن هم شگفت انگيزتر است.

پس، بسيارى از آنچه تصوّر مى شود علوم غريبه است، از خطاى محاسباتى يا از تخيل و تلقين و نظاير آن ناشى مى گردد.

وَ اِتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا اَلشَّيٰاطِينُ عَلىٰ مُلْكِ سُلَيْمٰانَ وَ مٰا كَفَرَ سُلَيْمٰانُ وَ لٰكِنَّ اَلشَّيٰاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ اَلنّٰاسَ اَلسِّحْرَ(1)

در اين آيۀ شريفه، سحر و جادو به مثابۀ كفر قلمداد شده كه براى شدت حرمت آن كافى است.

روايات بسيارى نيز حاكى از حرمت سحر و جادو و مذمّت علوم غريبه است. از جمله اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايند: هركس چيزى از سحر؛ كم يا زياد؛ فرا بگيرد، كافر شده است:

«مَنْ تَعَلَّمَ شَيْئاً مِنَ السِّحْرِ قَلِيلًا أَوْ كَثِيراً فَقَدْ كَفَرَ»(2)

امام صادق عليه السلام نيز در روايتى مى فرمايند: كسى كه خود پيش گويى كند يا كسى براى او پيش گويى كند از دين پيامبر صلى الله عليه و آله و سلّم بى زارى جسته است.(3)

مشكلات و رفع موانع مى پردازند و حاجت خود را از خداوند سبحان مى گيرند. البته از تقوا و از توسّل كمك مى گيرند و با واسطه قرار دادن اولياء و دوستان خداوند، بهتر و زودتر به نتيجه مى رسند.

يكى از علماى بزرگ، در زمان قديم در تخت فولاد اصفهان خدمت امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف رسيده بود. آن عالم، حضرت را نشناخته بود، ولى از قرائن و شواهدى دريافته بود كه ايشان با عالم غيب سر و كار دارند، لذا از آن حضرت درخواست «علم اكسير» كرده بود. آن حضرت به او فرموده بودند: علوم غريبه به تو چه ربطى دارد؟ من به جاى آن ختمى به تو ياد مى دهم كه بهتر از اكسير است. بعد فرموده بودند: به پنج تن و امام زمان توسّل پيدا كن و در توسّل هايت بگو: «يا محمّد يا على يا فاطمه يا حسن يا حسين، يا صاحب الزمان ادركنى و لا تهلكنى».

آن عالم نقل مى كند: وقتى ايشان فرمودند: «ادركنى»، به ذهنم خطور كرد كه بايد بفرمايند: «ادركونى»، يعنى چون در آن ذكر، پنج نور مقدّس را خطاب قرار مى دهيم، بايد فعل جمع به كار ببريم، پس چرا ايشان فعل مفرد به كار برده و مى فرمايند: «ادركنى و لاتهلكنى»؟! وقتى چنين تصوّرى كردم، امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف تبسّم كردند و فرمودند: همين است كه گفتم. براى اينكه واسطۀ فيض اين عالم، فعلاً من هستم.

اين ختم، علاوه بر آنكه آسان است، براى رفع هر حاجتى خوب، مؤثّر و مجرّب مى باشد.

ص: 342

اين بى اعتنايى، خود باعث دورى انسان از چنين معضلاتى مى شود؛ چنان كه اهميت دادن به اين گونه چيزها و ترتيب اثر دادن به آن و ترس و وحشت از چشم زخم و نظاير آن، توهّم آن را به واقعيت مبدّل ساخته، انسان را گرفتار مى نمايد.

مٰا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ شَيْ ءٍ إِنِ اَلْحُكْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ اَلْمُتَوَكِّلُونَ (1)

پس، توكل بر خداوند و ارتباط با او، باعث رفع هر شر و بدى از انسان مى شود و او را در پناه حق تعالى مصون و محفوظ مى دارد؛ چنان كه رعايت تقوا، انسان را از تنگناها نجات مى بخشد و براى او گشايش و وسعت به ارمغان مى آورد. آيۀ ديگرى از قرآن كريم، نقش مؤثر تقوا و توكل را در اين زمينه آشكار مى سازد:

وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً، وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اَللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اَللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اَللّٰهُ لِكُلِّ شَيْ ءٍ قَدْراً(2)

سفارش به توكّل، براى رفع اثر علوم غريبه، در كلام نورانى نبوى صلى الله عليه و آله و سلّم نيز مشاهده مى شود. آن حضرت پس از نهى مسلمان ها از به كارگيرى علوم غريبه، مى فرمايند: بندگان خداوند از سحر و جادو استفاده نمى كنند و بر خداوند توكل مى كنند:

«إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً لَا يَكْتَوُونَ وَ لَا يَسْتَرْقُونَ وَ عَلي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُون»(3)

ص: 345

إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلىٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلىٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ (1)

نوع سوّم تقليد، منابهه و محاكات نام دارد؛ به اين معنا كه انسان بدون اراده تابع ديگران شود و به صورت چشم و گوش بسته، ارادۀ خود را در اختيار كسانى بگذارد كه خود نياز به تعقّل و تفكّر دارند.

قرآن شريف مى فرمايد: اين افراد به جاى پيروى از خداوند و آيات او، راه غلط پدران خويش را ادامه مى دهند. سپس، چنين افرادى را به گوسفند تشبيه كرده، مى فرمايد:

وَ مَثَلُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ اَلَّذِي يَنْعِقُ بِمٰا لاٰ يَسْمَعُ إِلاّٰ دُعٰاءً وَ نِدٰاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاٰ يَعْقِلُونَ (2)

وقتى تعصّب و لجاجت، حجاب عقل و خرد انسان گردد، نظير گوسفندى مى شود كه عقل ندارد و چشم و گوش بسته، به دنبال گله مى رود.

تشبيه قرآن كريم به حيوانات، اهانت نيست، بلكه بيان واقعيت است. در مثالى كه گذشت، روان شناس ها مى گويند: اگر تيركى سر راه يك گلۀ گوسفند قرار دهيد، گوسفند اوّل كه به آن مانع مى رسد، از روى آن مى پرد. گوسفندهاى بعدى نيز به پيروى از او خواهند پريد. حال اگر از يك جا به بعد تيرك را برداريد، گوسفندهايى كه به آنجا مى رسند، با اينكه هيچ مانعى سر راه خود ندارند، به تقليد از قبلى ها، مى پرند.

ص: 347

تقليد بدون توجّه و به بيان ديگر، پيروى محض، بدون فكر و بدون دليل، اصطلاحاً «منابهه و محاكات» نام دارد و از منظر تعاليم دينى مذموم است.

امام صادق عليه السلام به ابوحمزۀ ثمالى فرمودند: تو را بر حذر مى دارم از اين كه بدون دليل، شخصى را در مقابل قرار دهى و هر چه گفت، تصديقش كنى.

«إِيَّاكَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِي كُلِّ مَا قَالَ »(1)

كوركورانه روى مى آورند. مثال واضح و مصداق بارز اين نوع تقليد، پيروى برخى از افراد غرب زده از ناهنجارى ها و ابتذال غرب است. اين گونه افراد، به جاى آنكه پيشرفت، تكنولوژى و تلاش مردم مغرب زمين را الگوى خود قرار دهند، آداب و رسوم اجتماعى برخى از آنان را سرمشق خود قرار داده اند و بدون فكر و بدون توجّه به فرهنگ غنى خود، سعى در شبيه سازى روش زندگى به سبك غربى دارند. اين افراد مقلّد، حتّى در انتخاب نام فرزندان و نيز نوع لباس و پوشش، تابع كشورهاى ديگر هستند و شباهت خود به بيگانگان را نوعى تجدّد و تمدّن مى شمارند. اين در حالى است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم مى فرمايند:

«من تشبه بقوم فهو منهم»(1)

يعنى اگر كسى شباهت به قومى پيدا كرد، از آنان محسوب مى شود. طبق اين فرمايش نبى گرامى صلى الله عليه و آله و سلّم، كسى كه بدون فكر و دليل، از فرهنگ بيگانه پيروى كند، مسلمانِ مورد تأييد آن حضرت نيست كه از نظر اهل فهم و انديشه، مصيبت بزرگى به شمار مى آيد.

جاى بسى تأسّف دارد كه افراد غرب زده در اين خودباختگى فرهنگى، تنها در نقاط منفى و تاريك غرب و در ترويج فساد و در تمايلات نفسانى و شهوات و در بى بندوبارى و بى حجابى و امثال آن، پيرو غربند و در اين زمينه گوى سبقت را حتّى از خود آنان مى ربايند، امّا در جلوه هاى برجسته و درخشانى مثل نظم، انضباط و ادب اجتماعى، علم، صنعت، تكنولوژى و تحقيقات، نه تنها از كشورهاى پيشرفته پيروى نمى كنند، بلكه بر اين باور و تصور موهوم و خطرناك پافشارى دارند كه ما نمى توانيم به آن پيشرفت ها دست يابيم و همواره بايد محتاج آنان باشيم.

همۀ اين مصائب، ناشى از جهل آدميان و حاصل بى تقوايى عقلى آنان است.

ص: 349

به بيان ساده، به فرآيند اثبات مطالب و قضايا با استفاده از دليل و برهان و با تكيه بر علم، عقلانيت نظرى گفته مى شود.

عقلانيت عملى، به اثبات خير و شر افعال و تمايز آن دو از همديگر اختصاص دارد. در واقع، عقلانيت عملى، مبدأ علم معاش و علم اخلاق است و به واسطۀ آن ثابت مى گردد كه فلان عمل، نيكو و فلان عمل، شرّ و ناپسند است.

كوتاه سخن اينكه، عقلانيت، گاهى مربوط به نظريّات و تئورى ها، با تكيه بر علوم است و به اين اعتبار، عقلانيت نظرى خوانده مى شود و گاهى مربوط به طرز عمل و تشخيص خير و شر افعال است كه به اين اعتبار، آن را عقلانيت عملى مى نامند.

بر اين اساس، اعتقاد ناشى از تخيّل و توهّم، يا حبّ و بغض، يا غرور و امثال آن نيز خرافه اى بيش نيست؛ چراكه در اين گونه موارد، باور انسان، مغلوب عوامل خارجى نظير محيط يا عوامل داخلى مانند احساسات و تمايلات، به ويژه، وهم و خيال مى شود و در پى آن، خرافه، او را احاطه مى كند. در چنين شرايطى، حتّى اگر انسان از تحصيلات عاليه نير برخوردار باشد، از احاطه و سلطۀ خرافه در امان نخواهد بود.

قرآن كريم در آياتى، انسان را از اعتقاد بدون پشتوانۀ علمى و بدون بينش و آگاهى لازم، بازمى دارد. از جمله مى فرمايد:

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (1)

در آياتى ديگر، آدميان را از پيروى از هوى و هوس باز مى دارد و آن را عامل گمراهى از راه خدا و عامل سقوط انسان قلمداد مى كند:

وَ لاٰ تَتَّبِعِ اَلْهَوىٰ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ (2)

تصميم گيرى بدون شناخت و معرفت كافى و عمل بر اساس ظن و گمان نيز در منطق قرآن كريم مذموم و ناپسند است. چنان كه مى فرمايد:

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنَّ اَلظَّنَّ لاٰ يُغْنِي مِنَ اَلْحَقِّ شَيْئاً(3)

ص: 352

از مجموع آياتى كه بيان شد و آيات ديگرى از اين دست كه در قرآن كريم فراوان است، اين نتيجه حاصل مى شود كه هر اعتقاد و هر عملى كه بر مدار عقل و از روى علم و آگاهى نباشد، از منظر اسلام عزيز مطرود است. به عبارت ديگر، خرافه و خرافه گرايى در تعاليم دين مبين اسلام، جايگاهى ندارد و از آن نهى شده است.

به عنوان مثال، ايرانيان، رسمى باستانى و ملى به نام عيد نوروز داشته اند. اسلام، عيد نوروز را تأييد كرده و حتّى در روايات اهل بيت عليهم السلام، مستحبّاتى براى عيد نوروز ذكر شده است. از جمله محاسن و منافع نوروز و از جمله دلايل تأييد آن در اسلام، اهميت به صلۀ رحم و رفع كدورت ها و نيز اهميت به تميزى و نظافت ظاهرى است كه مى تواند منجر به پاكى دل و شستشوى باطنى گردد.

امّا بايد توجّه داشت كه همين ايرانى ها برخى رسوم خرافى و غلط نيز داشته اند كه مورد تأييد اسلام واقع نشده و از حيث عقل و شرع، مذموم است.

يكى از آن اعمال خرافى، چهارشنبه سورى است. اين مراسم بر خلاف عيد نوروز، نه ريشۀ دينى دارد و نه عقل آن را مى پسندد. طبق گواهى تاريخ، چهارشنبه سورى يكى از مراسم آباء و اجداد ايرانيان و مربوط به زمانى است كه آتش را مظهر خداوند مى دانسته اند. پس، برگزارى مراسم چهارشنبه سورى، پيروى از يك رسم زمان آتش پرستى ايرانيان و يك خرافت است و اگر اين عمل خرافى با گناهانى نظير آزار و اذيت مردم يا بى بند و بارى و بى حجابى همراه شود، خرافت در خرافت مى شود.

گروهى از مردم، بر اساس يك عقيدۀ خرافى ديگر، با تكيه بر اين تصوّر باطل كه عدد سيزده نحس است، روز سيزدهم فروردين در خانه نمى مانند و در باغ و صحرا و طبيعت، روز خود را مى گذرانند.

ص: 354

اسلام، به هيچ وجه با تفريح سالم مخالف نيست، بلكه بر آن تأكيد دارد، امّا با اين انديشۀ واهى كه به خاطر نحوست سيزده، بايد آن روز را در طبيعت گذراند، سر سازگارى ندارد؛ زيرا چنين انديشه اى خلاف عقل سليم است.

اعتقاد به شانس و اقبال و تنظيم روابط و برنامه هاى زندگى بر اساس خوش شانسى يا بد شانسى نيز خرافه است. به قول شاعر:

چو تو خود كنى اختر خويش را بد مدار از فلك چشم نيك اخترى را

آفت اين اعتقاد اين است كه هنگام تصوّر خوش اقبالى، انسان از كار و تلاش دست مى كشد و منتظر بهبود خودبه خود اوضاع مى ماند. در صورت تصوّر بدشانسى نيز با يأس و نااميدى، براى بهبود وضعيت خود اقدام نمى كند و يك زندگى پوچ و بى معنا پيدا مى كند. در هر دو صورت، باور و اعتقاد به شانس غلط است و از جهل انسان سرچشمه مى گيرد.

زندگى خوب و مباركشان را به زندگى نحسى مبدّل كرد:

وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً قَرْيَةً كٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكٰانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اَللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اَللّٰهُ لِبٰاسَ اَلْجُوعِ وَ اَلْخَوْفِ بِمٰا كٰانُوا يَصْنَعُونَ (1)

بنابراين، مشكلات و معضلات افراد اجتماع، معمولاً با ظهور و بروز گناه در جامعه، رابطۀ مستقيم دارد. مثلاً افراد گناهكار، در اثر گناه و نافرمانى، زندگى پريشان و ناآرامى دارند و اين مصيبت را خود به وجود آورده اند.

اشخاص ناباب و تابع هوى و هوس و كسانى كه خانۀ آنان پر از شهوت و هوس رانى است، طبق سنّت خداوند سبحان، بدبخت و پريشان احوال خواهند بود و زندگى آنان نحس است و اين نحوست، ارتباطى به روز سيزده و ساير ايام و اعداد ندارد.

تقواى عقلى، مانع اثرگذارى اين تخيلات و توهّمات در وجود انسان است. به ديگر سخن، اگر كسى عقل خود را به طرز صحيح به كارگيرد، هرگز به اين خرافات و موهومات دامن نمى زند و زندگى خود را بر مدار فكر و انديشه پايه ريزى مى كند.

ص: 356

دين دارى بدون عقل و عقلانيت، ممكن نيست. چنان كه مى فرمايند كسى كه عقل ندارد، دين هم ندارد:

«لَا دِينَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ »(1)

حقّانيت و صحّت نبوّت حضرت خاتم الأنبياء صلى الله عليه و آله و سلّم و اينكه قرآن كريم تا روز قيامت معجزۀ جاويد آن حضرت است، بايد با عقل انسان درك شود. امامت اميرالمؤمنين على صلى الله عليه و آله و سلّم و يازده فرزند ايشان تا روز قيامت، با به كارگيرى عقل اثبات مى شود. وجود معاد، آن هم معاد جسمانى و اينكه محشرى هست و پروردگار عالم همه را در يك جا جمع مى كند و پس از حساب و كتاب، افراد نيكوكار به بهشت و بدكاران به جهنّم فرستاده مى شوند، عقلى است.

پس چطور مى شود بر اين عالم پهناور، مدبّر حكيمى حكم فرما نباشد؟

پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و سلّم رو كردند به اصحاب و فرمودند:

«عليكم بدين العجائز».(1)

از آن چرخى كه گرداند زن پير *** قياس چرخ گردنده همى گير

بايد توجّه داشت كه ضعف دين دارى نيز نتيجه اى جز سستى در انجام «عمل صالح» ندارد. در واقع، بى تقوايى عقلى در نهايت منجر به بى تقوايى عملى مى شود و سعادت و رستگارى انسان را با خطر مواجه مى سازد. خداوند تعالى در قرآن كريم مى فرمايد:

ثُمَّ كٰانَ عٰاقِبَةَ اَلَّذِينَ أَسٰاؤُا اَلسُّواىٰ أَنْ كَذَّبُوا بِآيٰاتِ اَللّٰهِ وَ كٰانُوا بِهٰا يَسْتَهْزِؤُنَ (2)

چارۀ اين معضل اساسى، اين است كه همه، به خصوص جوانان و مشتاقان سيروسلوك، عقل و فكر خود را از تعصّب و لجاجت تهى سازند و هنگام مواجهه با شبهات و وسوسه هاى شياطين انسى و جنّى، فكر خود را به كار گيرند و هر فكر و هر عقيده اى را بدون دليل و استدلال نپذيرند. در اين راستا مشورت و بهره گيرى از آثار و نصايح علماى ربّانى، به عنوان افراد متخصّص و كارشناس در معارف قرآن و عترت، بسيار تأثيرگذار و كارگشاست.

ص: 360

حواس شما، شما را از قلب بى نياز نمى كنند؟ گفت: نه. گفتم: چطور بى نياز نمى كنند با اينكه همه درست و بى عيبند؟ پاسخ داد: پسر جان، وقتى اين اعضاء در چيزى كه مى بويند يا مى بينند يا مى چشند يا مى شنوند، ترديد كنند، در تشخيص آن به قلب مراجعه مى كنند تا يقين پابرجا شود و شك از بين برود. هشام گفت: به او گفتم: پس همانا خدا قلب را براى رفع شك و ترديد حواس بر جا داشته ؟ گفت: آرى. گفتم: چگونه خداوند تبارك و تعالى حواس تو را بى امام رها نكرده و براى آنها امامى گماشته كه ادراك او را تصحيح كنند و دربارۀ شك، يقين به دست آورند، امّا انسان ها و خلائق را در شك و سرگردانى و اختلاف گذارده و امامى براى آنها معين نكرده تا آنها را از شك و حيرت برگرداند؟ در اينجا بود كه عمرو ساكت شد و پاسخى نداد. سپس به من رو كرد و گفت: تو هشام بن حكمى ؟ سپس مرا در آغوش كشيد و به جاى خود نشانيد و از جاى خود كنار رفت و چيزى نگفت تا من برخاستم.

در اين هنگام امام صادق عليه السلام لبخندى زدند و فرمودند: اى هشام، چه كسى اين مطلب را به تو آموخت ؟ گفتم: اينها مطالبى بود كه از شما ياد گرفتم و تنظيم كردم. حضرت فرمودند: به خدا اين حقيقتى است كه در صحف ابراهيم و موسى نوشته است.(1)

در واقع، هشام بن حكم با يك استدلال ساده و با به كارگيرى عادى عقل، به عمرو بن عبيد فهمانيد كه چگونه ممكن است خداوند متعال بعد

ص: 362

از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم، امّت اسلامى را بدون تعيين حاكم و بدون سرپرست رها كند و آنها را به حال خود واگذارد، در حالى كه براى اعضاى بدن انسان، حاكم قرار داده و هدايت و سرپرستى آنها را به او واگذار كرده است ؟

فراست و كياست، با به كارگيرى صحيح و مداوم عقل و به عبارت ديگر، با تقواى عقلى حاصل مى شود.

بر اين اساس، مى توان گفت كه تقواى عقلى، باعث فهم برتر و زيركى عالم مى شود و فقدان آن، عالم و دانشمند را از نيك فهمى و كياست محروم مى سازد كه خسارت بزرگى است. چه بسا دانشمندان غير زيرك كه به راحتى از محيط و افراد پيرامون تأثير مى پذيرند و فريب مى خورند و ساده لوحى آنان، خسارات جبران ناپذيرى به همراه دارد؛ چنان كه دانشمندان و علماى تيزفهم و زيرك، علاوه بر خود، افراد اجتماع را از خطا و اشتباه و از گمراهى و سقوط مصون مى دارند.

در تعاليم دينى بر كياست و زيركى تأكيد فراوانى شده است. به عنوان مثال پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم در روايتى مى فرمايند:

«الْمُؤْمِنُ كَيِّسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ»(1)؛ مؤمن زرنگ، خوش فهم و اجتناب كنندۀ از اشتباهات است. در كلام دُرَربار اميرالمؤمنين عليه السلام نيز مى خوانيم:

«لَا يُلْقَى الْعَاقِلُ مَغْرُوراً»(2)؛ عاقل هيچگاه فريب نمى خورد.

بايد دانست كه تمامى فضائل اخلاقى به صورت ذاتى در عمق جان انسان وجود دارد، امّا به فعليت رسانيدن آن فضائل، اكتسابى است و به تلاش و كوشش خود انسان در اين زمينه بستگى دارد. پس، تيزفهمى، هوشيارى و كياست هم اكتسابى است و همۀ افراد مى توانند با تهيۀ مقدمّات لازم، به اين صفات دست يابند و از ساده لوحى و فريب خوردن در امان بمانند.

ص: 364

كَذٰلِكَ حَقًّا عَلَيْنٰا نُنْجِ اَلْمُؤْمِنِينَ (1)

وَ كٰانَ حَقًّا عَلَيْنٰا نَصْرُ اَلْمُؤْمِنِينَ (2)

بنابراين جذب توفيق و لطف خداوند سبحان و استفاده از يارى آن ذات بى همتا نيز يكى از راهكارهاى تيزبينى و زرنگى و مصونيت از فريب و انحراف است.

اهميت اين موضوع تا بدانجاست كه خداوند متعال به هنگام يادكردن از صفات پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم ساده لوح نبودن و فريب نخوردن آن حضرت را يكى از صفات و فضائل ايشان قلمداد كرده، آن را معجزۀ الهى برمى شمرد:

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ وَ اَلنَّجْمِ إِذٰا هَوىٰ ، مٰا ضَلَّ صٰاحِبُكُمْ وَ مٰا غَوىٰ (3)

يعنى مصونيت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم از فريب و انحراف، در زمان جاهليت و در ميان آن قوم گمراه، معجزه اى از معجزات الهى و لطفى از الطاف پروردگار متعال است.

شرح عوامل فريب انسان يا تبيين انواع ساده لوحى، موضوع بحث اين كتاب نيست، امّا لازم است به صورت مختصر و از باب نمونه، اشاره اى به انواع ساده لوحى بشود. قبل از آن، تذكّر اين نكته لازم است كه اين مبحث، شواهدى در آيات بينّات قرآن كريم و روايات اهل بيت عليهم السلام دارد و به ناچار، ذكر آن شواهد به فرصت ديگرى واگذار مى گردد.

مشهورترين فريب ها، فريب به واسطۀ ظواهر دنياست. در واقع، انسان عاقل كه خوب مى تواند فكر كند و فكر و عقل خود را در جايگاه صحيح آن مستقر مى كند، آن قدر تيزهوشى و زيركى دارد كه فريب ثروت، شهوت، رياست و ساير ظواهر دنيوى كه همه اعتبارى بوده و توهّمى بيش نيستند را نخورد.

فريب ديگر، فريب شياطين جنّى و انسى است كه تنها انسان ساده لوح، مبتلا به آن مى گردد. اگر كسى از عقلانيت و خردورزى كافى برخوردار باشد، نه فريب شياطين جنّى را مى خورد و نه شياطين انسى كه همان دوستان ناباب و ناصالح اند، مى توانند او را گمراه سازند.

گاهى نيز افراد ساده لوح، به واسطۀ آمال و آرزوهاى بى جا و دور از دسترس فريب مى خورند. اين فريب، از آن جا ناشى مى شود كه برخى افراد بدون محاسبه و بدون تلاش كافى، اميد واهى به كسب نتيجۀ مطلوب و مورد نظر خويش را دارند؛ نمونۀ اين افراد، كسانى هستند كه بدون كار علمى يا عملى، مى خواهند يك شبه، راه صد ساله را بپيمايند و زندگى مرفّه و موفّقى داشته باشند.

ص: 367

نمونۀ ديگر، افرادى هستند كه با ارتكاب گناهان و معاصى فراوان و بدون توبه و بازگشت به سوى خداوند، انتظار دارند مورد شفاعت اهل بيت عليهم السلام واقع شوند و اميدوارند كه جايگاهى در بهشت و در جوار چهارده معصوم عليهم السلام داشته باشند.

معلوم است كه چنين انديشه و چنين باورى، برخاسته از تعقّل و تفكّر نيست؛ نوعى ساده لوحى و به تعبير ديگر، نوعى آرزوى بى جا و دست نيافتنى است كه از جهل انسان سرچشمه مى گيرد.

اميد به رحمت و مغفرت الهى، آنجا پسنديده است كه انسان با ايمان و عمل صالح، وظيفۀ خويش را به درستى انجام دهد و پس از آن، اميد واثق به رحمت بيكران الهى داشته باشد؛ نظير كشاورزى كه وظيفۀ خود را در كاشت محصول و نگهدارى از آن به خوبى ايفا مى كند، امّا نتيجۀ مطلوب را از حق تعالى مطالبه مى نمايد و اميد دارد كه با لطف و مرحمت الهى، محصول خوبى نصيب او گردد.

متأسّفانه افرادى به عنوان سيروسلوك، دين و اخلاق جوانان را در معرض مخاطره و آسيب جدّى قرار مى دهند و آنها را گمراه مى سازند. البته افراد ساده لوحى كه گرد آن شيادان جمع مى شوند نيز در اين زمينه مقصّرند. مشتاقان عرفان و سيروسلوك بايد توجّه جدّى داشته باشند كه اوّلين قدم اساسى در سيروسلوك، مراعات تقواست و اگر كسى با ادّعاى استادى اخلاق و عرفان، مراعات تقوا را نكند يا ديگران را به ارتكاب گناه و كوتاهى در انجام واجبات تشويق نمايد، نه تنها لياقت استادى اخلاق را ندارد، بلكه يك شياد و حقّه باز به تمام معناست و همه بايد از او حذر كنند.

اين آسيب در مباحث مهدويّت نيز رخ مى نمايد. قضيۀ مهدويت، در حالى كه از مشهورترينِ مباحث اسلامى است، يكى از مظلوم ترين و مهجورترينِ مباحث در تعاليم دينى مى باشد. توضيح آنكه، نه تنها عوام، بلكه خواص جامعه و افراد تحصيل كرده هم نسبت به موضوع مهدويّت اطّلاع كافى ندارند و نسبت به حقايقى كه در روايات، راجع به دوران نورانى ظهور حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف و نيز دوران با شكوه رجعت اهل بيت عليهم السلام بيان شده است، معرفت لازم را كسب نكرده اند. كوتاهى در فراگيرى آموزه هاى مهدوى و نيز كوتاهى در تحكيم مبانى اعتقادى، از يك سو و ساده لوحى بسيارى از مردم از سوى ديگر، باعث نفوذ خرافات و انحرافات در موضوع مهدويّت و نيز سوء استفادۀ افراد حقّه باز و فريب كار از مهدويّت و عرفان شده است.

ص: 369

در زمان حاضر، شيوع عرفان هاى كاذب و مهدويّت هاى دروغين در جامعه، يك آسيب جدى است كه همه بايد با عقلانيت و تيزفهمى و كياست، با آن مقابله كنند.

اگر تقواى عقلى در كار باشد و مردم جاهل و ساده لوح نباشند، افراد فرصت طلب، سودجو و رياست طلب، زمينۀ سوء استفاده و بهره بردارى از موضوعات جذابى مانند عرفان و مهدويّت را پيدا نمى كنند.

متأسّفانه گاهى موضوع مهدويّت و مهدى شناسى به جايگاهى تنزّل مى يابد كه اشخاص حقّه باز براى رسيدن به مقاصد شوم خود، عدّه اى از جوانان و به خصوص دختران و زنان ساده لوح را گرد خود جمع مى كنند و با ادّعاى ارتباط و رؤيت حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف و تشرّف به محضر آن حضرت و ادّعاهاى دروغ ديگر، به فريب نسل جوان و نوجوان مى پردازند و از آنان سوء استفاده مى كنند.

بايد دانست كه اگرچه اصل امكان تشرّف، غير قابل انكار است، امّا معمول ادّعاهايى كه در زمان حاضر راجع به رؤيت و تشرّف مى شود، دروغى بيش نيست و بايد تكذيب شود؛ چراكه اگر كسى واقعاً به محضر حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف شرفياب شود، به بيان آن براى مردم نمى پردازد و از تشرّف خود سوء استفاده نمى كند؛ ضمن اينكه در بسيارى از موارد، افراد صالح، رؤيت و ارتباط با «ابدال» و «ياران» حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف را با تشرّف به محضر آن حضرت اشتباه مى گيرند و در اين زمينه دچار توهّم مى شوند.

ص: 370

پس، عقلانيت و خردورزى حكم مى كند كه سالك به اين گونه مدّعيان و ادّعاهاى آنها توجّه و اعتنا نكند. همچنين اهل معرفت بايد بدانند كه شايسته تر و برتر از تمايل به تشرّف به محضر امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف، كسب رضايت آن حضرت با رعايت تقوا و عمل به دستورات روح بخش قرآن و عترت است.

در نقطۀ مقابل عاقل، جاهل قرار دارد كه فاقد عقلانيت، درايت و تدبير است و هيچ گاه در جايگاهى صحيح و پسنديده قرار نمى گيرد. اميرمؤمنان حضرت على عليه السلام مى فرمايند:

«لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً»(1)

پس، تحصيل تقواى عقلى و به كارگيرى عقل و خرد، مانع افراط و تفريط و عامل حفظ اعتدال و ميانه روى است. مفهوم اين بيان، آن است كه هرگونه زياده روى و هر نوع افراط و تفريط، نشانۀ جهل و بى خردى است و با تعقّل و تفكّر سازگارى ندارد.

بى تقوايى عقل و استفاده نكردن از فكر و به كار نگرفتن خرد و انديشۀ انسانى، خوارج نهروان را تحويل جامعۀ مسلمين مى دهد.

در تاريخ مى خوانيم خوارج نهروان، به ظاهر خيلى مقدس بودند و در اثر مداومت بر نماز شب، پينه به پيشانى آنها بسته بود؛ امّا چون تفكّر و تعقّل نداشتند، به جز ننگ و زشتى، اثرى از خود بر جاى نگذاشتند. حتّى مورخين نقل كرده اند آن افراد تندرو، هرگاه مسلمانى در مسيرشان مى ديدند، مى كشتند، حتّى شكم زن حاملۀ عبد الله بن خباب را شكافتند.(2)

ص: 373

صفوف پيروان پيامبر عظيم الشّأن صلى الله عليه و آله و سلّم، از ناحيۀ هر شخص و گروهى كه باشد، علاوه بر حرمت شرعى، نشانۀ بى عقلى و بى خردى است.

اقدامات و تندروى هاى اين افراد، منجر به رواج اسلام هراسى و ايجاد فتنه هاى قومى و مذهبى مى شود و خواسته يا ناخواسته، منافع و مقاصد بدخواهان اسلام را در جهت بروز اختلاف و چند دستگى بين مسلمان ها تأمين مى كنند.

قرآن كريم اين اختلافات را نظير آتش و عذابِ مستولى بر جامعۀ اسلامى مى داند و مى فرمايد:

قُلْ هُوَ اَلْقٰادِرُ عَلىٰ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَ يُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ (1)

به طور قطع، همۀ اين گونه اقدامات، خواست و مطلوب دشمنان اسلام و مسلمين است و بدخواهان دين و ديانت، از طريق فريب اين گروه هاى جاهل، به دنبال اختلاف افكنى و تفرقه انگيزى بين مسلمان ها هستند.

ضرورى است. متأسّفانه بسيارى از مردم در دين دارى و در حالات معنوى دچار افراط و تفريط مى شوند. دسته اى از آنان با كوتاهى در رعايت تقوا و با كاهلى در به جا آوردن واجبات و ترك محرّمات، نسبت به وظايف دينى دچار تفريط مى گردند و به جاى آن غرق در ماديات و امور دنيوى هستند. دسته اى نيز به عنوان تحصيل تقوا و به جهت اشتياقى كه نسبت به وصال الهى دارند، از دنيا و زندگى دنيوى مى برند و به صورت تك بعدى به معنويات مى پردازند.

بايد دانست كه اساساً اسلام با رهبانيّت مخالف است؛ يعنى اهتمام به نماز و قرآن و ذكر و دعا، در كنار زندگى متعارف دنيوى و فعاليت براى تأمين معيشت زندگى ارزشمند است.

در معارف دينى، بر تلاش و كوشش انسان براى آبادانى دنيا و آخرت، تأكيد فراوان شده است و آموزه هاى دينى، آبادانى دنيا يا آخرت را به تنهايى نمى پذيرد و آبادى هر دو سرا را از انسان مى خواهد. چنان كه قرآن كريم مى فرمايد:

وَ اِبْتَغِ فِيمٰا آتٰاكَ اَللّٰهُ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ اَلدُّنْيٰا(1)

به تعبير روشن تر، فعّاليت سالك بايد دو بعدى باشد؛ در يك بعد، به عباداتى نظير نماز، روزه، انس با قرآن، شب زنده دارى و ساير عبادات بپردازد و در بعد ديگر، بايد به اندازۀ كافى در راستاى تحصيل يك زندگى

ص: 376

مطلوب و رفاهى تلاش نمايد و بخشى از اوقات شبانه روز خود را به صورت متعارف، صرف رسيدگى به همسر و خانواده نمايد.

در روايت مى خوانيم كه زنى نزد عايشه آمد. او از شوهرش سؤال كرد. زن گفت: شوهر من ترك دنيا كرده و تصميم گرفته كه معاشرت و ارتباطى نداشته باشد. البته او تنها نيست، بلكه چند نفرى هستند كه با هم چنين تصميمى گرفته اند، آنها نه ديگر با اجتماع برخوردى دارند و نه از نعمت هاى مباح و حلال خداوند از جمله غذاهاى لذيذ استفاده مى كنند و به طور كلّى گوشه گير و منزوى شده اند.

وقتى اين خبر به گوش پيامبر صلى الله عليه و آله و سلّم رسيد، در حالى كه يك طرف عباى مباركشان روى زمين كشيده مى شد، به مسجد تشريف بردند و فرمودند كه اطّلاع دهيد تا مردم جمع شوند.

اين امر توسّط بلال به گوش مسلمان ها رسيد، مردم گمان كردند يك حالت استثنايى پيش آمده است، لذا همه به طرف مسجد آمدند. پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و سلّم روى پلۀ اوّل منبر ايستادند و فرمودند: من كه پيامبر شما هستم، با مردم تماس دارم، غذا مى خورم و با زن ارتباط دارم، اين است روش و سنّت من، هر كس از آن روى بتابد، از من نيست.(1)

بنابراين، روش اسلام در امور معنوى، پرهيز از افراط و تفريط است.

ص: 377

اساساً هدف از كار و تلاش در جامعۀ اسلامى بايد خودكفايى و رفع احتياج باشد؛ زيرا وابستگى به بيگانگان بسيار ناپسند است و دست دراز كردن و اظهار احتياج در مقابل آنان، ناشايست و دور از شخصيّت جامعۀ اسلامى و مسلمانان است.

روزى امام صادق عليه السلام از احوال يكى از ياران خود جويا شدند. اصحاب گفتند: او تجارت را كنار گذاشته و مشغول عبادت شده است. حضرت سه مرتبه فرمودند: اين كار، وسوسۀ شيطان است.(1)

تابع پيامبران باشند و در نتيجه به سعادت و رستگارى دست نخواهند يافت:

وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِيمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ (1)

راوى مى گويد: خدمت امام باقر عليه السلام بودم كه پيرمردى عصا زنان آمد، ابتدا به امام باقر عليه السلام و بعد به همۀ ما سلام كرد و جواب شنيد. بعد گفت: آقا دوست دارم مرا نزد خود جاى دهيد. سپس گفت: من حلال شما را حلال و حرام شما را حرام، دوستان شما را دوست و دشمنان شما را دشمن دارم و گوش به فرمان شما دارم؛ آيا نجاتى براى من هست ؟ امام باقر عليه السلام او را در كنار خود نشاندند و فرمودند: اى پيرمرد، دل خوش دار، زيرا فردى نزد پدرم امام سجاد عليه السلام آمد و همين سؤال را پرسيد. پدرم در پاسخ به او فرمودند: اگر با اين حال بميرى، به رسول خدا و على و حسن و حسين و على بن الحسين وارد مى شوى؛ دلت خنك مى شود، قلبت آرام مى گيرد و چشمت روشن مى گردد؛ با فرشتگان و با روح و ريحان از تو استقبال مى شود و اگر هم با اين حالت زنده بمانى، آنچه را موجب چشم روشنى تو است، خواهى ديد و بالأخره در بالاترين درجات بهشت با ما خواهى بود.

پيرمرد گفت: چه فرمودى اى اباجعفر؟ امام باقر عليه السلام همان سخنان را براى او تكرار كردند. پيرمرد، بشارت آن حضرت را بازگو كرد و در حالى كه با صداى بلند گريه مى كرد، مدهوش شد.

ص: 380

امام عليه السلام با انگشت خود اشك هاى او را پاك كردند و او را به هوش آوردند. پيرمرد سر بلند كرد و به آن حضرت عرض كرد: دستت را بمن بده قربانت گردم، حضرت دست خود را به پيرمرد دادند، او دست آن حضرت را بوسيد و بر چشم و صورت خود گذاشت. سپس برخاست و خداحافظى كرد و رفت. امام عليه السلام رو به حاضرين فرمودند: هر كس مى خواهد يكى از اهل بهشت را ببيند، به اين مرد بنگرد.(1)

بهشتى شدن آن پيرمرد، ناشى از عقل او بود و همه مى توانند چنين باشند.

ص: 381

براى نيل به منزل تقوا، افزون بر رعايت تقواى فردى اعضاى آن، نيازمند يك سرى حركت هاى جمعى و گروهى نيز مى باشد. در اين خصوص راهكارهايى با نگاه جمع گرايانه وجود دارد كه در ادامه به ده راهكار اشاره مى گردد. امّا پيش از آن بايد توجّه شود كه آنچه در پى مى آيد، از يك سو، ده ويژگى جامعۀ با تقوا و از نگاهى ديگر، ده راهكار براى رسيدن به تقواى اجتماعى است.

افرادى كه به مالكيت حقيقى خداوند، اعتقاد و ايمان قلبى دارند، هرگز براى نيل به قدرت، ثروت و امتيازات دنيوى، به ظلم و ستم روى نمى آورند و چون به حقّ خويش قانع هستند، حقّ ديگران را پايمال نخواهند كرد.

قرآن كريم در آيۀ ديگرى مى فرمايد:

وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ اَلْحَكِيمُ اَلْخَبِيرُ(1)

ايمان به قوّۀ قهريۀ خداوند و باورِ اينكه خدا بر همۀ مخلوقات تسلّط و چيرگى قهرى دارد، خودبه خود مانع بروز و ظهور گناه در اجتماع انسانى است.

بسيارى از گناهان، ظلم ها و تجاوزهاى اجتماعى، براى كسب عزّت، سربلندى و شخصيت اجتماعى است، در حالى كه قرآن كريم، عزّت و سربلندى را به طور اتم و اكمل، از آن خداوند بر مى شمرد:

مَنْ كٰانَ يُرِيدُ اَلْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ جَمِيعاً(2)

پس، جامعه اى كه افراد آن، عزّت را نزد خدا و دست خدا بدانند، محال است آلوده به گناهان و معاصى اجتماعى شود.

در واقع، دين، عامل مؤثرى در كنترل اخلاقى جامعه است. اگر در مراكز تربيتى، در مدارس، در دانشگاه ها و ساير نهادهاى اجتماعى، دين و ايمان حاكم گردد، جامعه از مفاسد اخلاقى و مظاهر بى تقوايى تهى خواهد شد.

براى حاكميت دين در جامعه چه بايد كرد؟ قبل از هر چيز بايد تعريف مشخصّى از دين ارائه گردد. در روايات متعدّدى از ائمّۀ هدى عليهم السلام تعريف دين يا همان معناى ايمان، به روشنى بيان شده است. به عنوان نمونه امام صادق عليه السلام در پاسخ به سؤال دو تن از شيعيان در خصوص معناى ايمان، فرموده اند:

«الْإِيمَانُ هُوَ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ وَ عَقْدٌ فِي الْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ »(1)

بر اين اساس، حاكميت دين در جامعه، با تحقّق سه شرط اساسى، محقّق مى گردد. اوّل: اقرار به زبان و التزام به شعائر دينى و مذهبى و رونق ظواهر شرع مقدّس در جامعه؛ دوّم: اعتقاد قلبى به اصول دين؛ سوّم: عمل بر طبق موازين شرعى و التزام و تقيد به عمل صالح.

طبق تصريح و تأكيد آيات فراوانى از قرآن كريم، عمل صالح، جزء لاينفك و ركن اساسى ايمان است؛ چنان كه اين دو واژۀ نورانى، يعنى ايمان و عمل صالح، به جز موارد معدودى، همواره در كنار هم و با هم در قرآن بيان گرديده است.

اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ طُوبىٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ (2)

ص: 385

قرآن كريم در آيۀ ديگرى، ابتدا يك سؤال مطرح كرده، مى فرمايد: كدام جامعه سعادتمند و ايمن است ؟ سپس خود در پاسخ سؤال مى فرمايد: جامعه اى كه از زيربناى ايمان و روبناى عمل صالح و شايسته تشكيل شده باشد؛ چنين جامعه اى امنيت دارد و به سعادت و خوشبختى خواهد رسيد و خداوند متعال افراد آن جامعه را هدايت مى فرمايد.

فَأَيُّ اَلْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ، اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِكَ لَهُمُ اَلْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (1)

شريك قائل نشدن براى اوست. مرتبۀ بعدى اتّحاد در شعائر دينى و ظواهر شرعى است. امّا مرتبۀ مهم تر از مراتب قبلى، اتّحاد در عمل است. دين مبين اسلام، در اين مرتبه از اتحاد، از مسلمان ها به طور جدى مى خواهد كه در كليۀ اعمال، وحدت و يكپارچگى داشته باشند و از تفرقه دورى گزينند:

وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِيعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا(1)

تأكيد مكرّر بر اعمال گروهى، نظير نماز جماعت، اجتماع حج، زيارت و نظاير آن، بر همين پايه استوار است.

پس از هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم و مسلمان ها به مدينه، آن حضرت در اوّلين اقدام، به ساخت مسجد، براى تجمّع مسلمان ها در كنار يكديگر مبادرت ورزيدند. سپس بين همۀ مسلمين عقد اخوّت و برادرى جارى ساختند. اين اقدامات، حاكى از اهميت اتّحاد و برادرى در اسلام است.

اسلام از مسلمان ها مى خواهد كه همه امّت واحد باشند و در صفوف شكست ناپذير، از همديگر و از دين خود دفاع كرده، در وقت لزوم با وحدت كلمه به جهاد با دشمنان بپردازند:

إِنَّ اَللّٰهَ يُحِبُّ اَلَّذِينَ يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيٰانٌ مَرْصُوصٌ (2)

از سوى ديگر، در تعاليم دينى، هرگونه تفرقه و اختلاف و چند دستگى به شدّت مذمّت شده است.

ص: 387

قرآن كريم مى فرمايد: نزاع و اختلاف، ضعف و سستى به همراه دارد و ابهّت مسلمان ها را از بين مى برد:

وَ أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ (1)

تفرقه و اختلاف به قدرى از نظر اسلام مطرود است كه در صدر اسلام، خداوند متعال به پيامبرش صلى الله عليه و آله و سلّم دستور داد مسجدى را كه توسّط منافقين ساخته شده و باعث تفرقه بين صفوف مسلمين شده بود، ويران سازد:

وَ اَلَّذِينَ اِتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ كُفْراً وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ اَلْحُسْنىٰ وَ اَللّٰهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكٰاذِبُونَ (2)

پس، جامعۀ متقى، متحد است و در آن جامعه، هر عملى كه موجب تفرقه مى شود، راه ندارد. افراد جامعۀ متقى به غيبت، تهمت، شايعه سازى، شايعه پراكنى و تخريب شخصيت همديگر نمى پردازند و آبروى يكديگر را نمى ريزند؛ چرا كه اين اعمال زشت، باعث جدايى و تفرقۀ افراد اجتماع از همديگر است و منجر به فتنه و اختلاف مى گردد كه صفوف واحد را مى شكند و جامعه را آسيب پذير و شكست پذير مى كند.

ص: 388

او هم زره را برداشت و رفت، امّا از آنجا كه خود بهتر مى دانست زره مال كيست، پس از آنكه چند گامى پيمود، برگشت و گفت: من شهادت مى دهم كه اين نحوۀ قضاوت، از احكام پيامبران است؛ اميرمؤمنان عليه السلام نزد يك قاضى كه خود، او را منصوب كرده، مى رود و قاضى به زيان او حكم مى دهد. سپس شهادتين را بر زبان جارى ساخت و مسلمان شد و رو به اميرالمؤمنين عليه السلام گفت: به خدا قسم كه زره مال شماست. پس از چندى او را ديدند كه در نهروان در ركاب اميرالمؤمنين عليه السلام مى جنگد.(1)

بر اين پايه، خواه ناخواه ميزان درآمد، امكانات مالى و نيز موقعيّت اجتماعى مردم با هم تفاوت دارد.

اسلام عزيز، اين تفاوت را پذيرفته و منطقى برمى شمرد، امّا با وضع قانون مواسات مى فرمايد: هركس بايد امكانات مالى، شهرت اجتماعى و حتّى علم خود را براى خدمت به هم نوعان به كار گيرد و از اختصاص انحصارى آنچه دارد، به خود و اطرافيان خود بپرهيزد.

در تعاليم دينى، افراد جامعه، اعضاء يك بدن واحد محسوب مى شوند و به اين منظور، برادرى، همفكرى، انفاق و رسيدگى مالى يا معنوى به حال نيازمندان، از منظر دين لازم و ضرورى است. قرآن كريم مى فرمايد:

لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اَللّٰهُ (1)

آيات نورانى قرآن كريم و روايات ارزشمند اهل بيت عليهم السلام سرشار از تعابيرى است كه با صراحت تمام عمل به قانون مواسات را لازم و ضرورى بر مى شمرد و كوتاهى در اين زمينه را به شدت مذمّت مى فرمايد، تا جايى كه مثلاً قرآن كريم، امتناع از رسيدگى به يتيمان و مستمندان را مقارن با نفى دين(2) يا ورود به جهنّم(3) مى داند.

ص: 391

در برخى روايات نيز از كسانى كه در رسيدگى به امور ديگران كوتاهى مى كنند، سلب اسلام و سلب ايمان شده است.(1)

آيات و روايات در اين زمينه فراوان است و ذكر آن كتاب مستقلى مى طلبد، امّا همين مقدار بايد دانست كه تقواى اجتماعى بدون اهميت به دو قانون مساوات و مواسات معنا ندارد؛ به عبارت ديگر، جامعه اى كه در آن دو قانون مساوات و مواسات، حاكم نباشد، جامعۀ متّقى نيست.

مجرى عادل و مردم عدالت پذير مى طلبد و در صورت اجرا، سعادت دنيوى و اخروى آحاد جامعه را تأمين مى نمايد.

اساساً ارسال رسل آسمانى و انزال كتب وحيانى، به منظور تحقّق عدالت اجتماعى بوده است.

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْمِيزٰانَ لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ(1)

به بيان رساتر، جامعه، نيازمند قانون است؛ قانون، نيازمند اجرا است و اجرا، مستلزم عدالت است. از اين رو، خداوند متعال، در همۀ اعصار و زمان ها، فرستادگان عادلى دارد كه قانون الهى را توسّط خود مردم، در زمين اجرا كنند.

پس آيۀ شريفه مى فرمايد: ما همۀ پيامبرها را با معجزه فرستاديم و علاوه بر معجزه، با قانون فرستاديم و علاوه بر وضع قانون، مجرى قانون بودند. يعنى انبياء از طرف خداوند، هم قوۀ مقنّنه، هم قوۀ مجريه و هم قوۀ قضائيه داشته اند. هدف از بعثت آنان نيز طبق اين آيۀ شريفه، تحقّق عدالت اجتماعى در بين مردم بوده است. خواه ناخواه لازمۀ اين عدالت اجتماعى، امنيّت اجتماعى، امنيّت اقتصادى و امنيّت فرهنگى است. لازمه اش اين است كه يك زندگى منهاى فقر، تبعيض، ناامنى، ظلم و نارسايى در جامعه حاكم گردد.

ص: 393

همۀ انبياى الهى و اوصياى ايشان براى تحقّق اين عدالت اجتماعى زحمات طاقت فرسا كشيدند و حتّى بسيارى از آنان جان خويش را در اين راه نثار كرده، به شهادت رسيدند، ولى ظلم ظالمان و كوتاهى مردم در پذيرش عدالت، مانع احقاق حق و مانع ظهور عدالت اجتماعى توسّط ايشان گرديد. امّا بالأخره طبق وعدۀ قرآن كريم و روايات، عدالت اجتماعى در زمان ظهور حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف تحقّق مى يابد و آرمان ديرين رسولان آسمانى و اوصياى آنان به واقعيت مى پيوندد.

آنچه در اين مبحث، محتاج توجّه ويژه است، اينكه، تحقّق عدالت اجتماعى، علاوه بر وجود قانون و حضور امام عادل به عنوان مجرى قانون، نيازمند اين است كه افراد جامعه، آمادگى و پذيرش تحقّق عدالت را داشته باشند و با آن همراهى نمايند. يكى از موانع بروز و ظهور عدالت اجتماعى در دوران پيامبران گذشته، كوتاهى مردم و دورى آنها از عدالت بوده است. اين مانع، در زمان ظهور برطرف مى گردد و مردم با تبعيت از دستورات روح بخش قرآن و عترت و به رهبرى امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف عدالت اجتماعى را روى كرۀ زمين مى گسترانند.

ص: 394

معناى دوّم: آزادى انديشه؛ بر اساس تعاليم اسلام عزيز، نه تنها انسان در انديشه آزاد است، بلكه قرآن كريم آدميان را به تفكّر و تدبّر ترغيب مى فرمايد:

إِنَّ فِي خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفِ اَللَّيْلِ وَ اَلنَّهٰارِ لَآيٰاتٍ لِأُولِي اَلْأَلْبٰابِ ، اَلَّذِينَ يَذْكُرُونَ اَللّٰهَ قِيٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلىٰ جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً(1)

افزون بر اين، دورى از تدبّر را مذمّت مى فرمايد:

أَ فَلاٰ يَتَدَبَّرُونَ اَلْقُرْآنَ أَمْ عَلىٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا(2)

سپس مى فرمايد: اگر دچار شبهه اى شديد يا ابهامى داشتيد، از اهل فن سؤال كنيد و نگذاريد شبهه براى شما باقى بماند:

فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (3)

پس، اسلام دين تحميل عقيده نيست و اساساً تحميل و اجبار در عقيده را لازم نمى داند؛ زيرا معلوم است كه اگر كسى به راستى در تعاليم دين اسلام، تدبّر و تأمّل نمايد، حقيقت براى او آشكار مى گردد و از اين جهت نيازى به تحميل فكر و انديشه نيست.

ص: 396

از سوى ديگر، تحميل عقيده از نظر اسلام، كارساز و مؤثر نيست و فكر و انديشۀ هيچ كس، با زور و اجبار و تهديد و تطميع، تغيير نخواهد كرد. چنان كه قرآن كريم مى فرمايد:

لاٰ إِكْرٰاهَ فِي اَلدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ اَلرُّشْدُ مِنَ اَلْغَيِّ (1)

اين آيۀ شريفه، خبر از يك واقعيت مهمّ و غير قابل انكار مى دهد و آن اينكه: تحميل عقيده، جبراً ممكن نيست. به دنبال آن نيز مى فرمايد: راه از بى راهه به خوبى آشكار شده است، يعنى با كمال شجاعت و شهامت همگان را به تفكّر و تدبّر دعوت كرده، تأكيد مى فرمايد كه پس از به كار انداختن فكر و انديشه، حقّانيت اسلام براى هركس كه از روى اخلاص خواهان آن باشد، آشكار مى گردد.

پس مى توان گفت: تقواى اجتماعى اقتضا مى كند كه يكايك افراد اجتماع، از نظر فكر و انديشه آزاد باشند و خود با تفكّر و تأمّل، راه حق را بيابند. البته اين نوع آزادى نيز بايد منجر به تضييع حقوق ديگران و موجب انحراف اجتماعى نشود. به عبارت ديگر كسى كه هنوز نتوانسته است صراط مستقيم را بيابد، حق ندارد افكار و عقايد خود را به جامعه تحميل نمايد و باعث انحراف فكرى افراد، به خصوص جوانان گردد.

ص: 397

معناى سوّم: آزادى از قيد بندگى غير خداوند؛ اين قسم آزادى، از ديگر امتيازات اسلام است و ابعاد و مراتب گسترده اى نيز دارد؛ اوّلين مرتبۀ آن عبادت غير خداست و از مراتب ديگر، تكيه بر غير حق تعالى و اميد بستن به جز او و تواضع و فروتنى در برابر غير ذات بارى تعالى است.

در آياتى از قرآن كريم به اين مراتب، اشاره شده است. از جمله مى فرمايد:

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكٰائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى اَلْحَقِّ قُلِ اَللّٰهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى اَلْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ يَهِدِّي إِلاّٰ أَنْ يُهْدىٰ فَمٰا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (1)

در آيۀ ديگر، با نكوهش پيروى از هوى و هوس مى فرمايد:

أَ رَأَيْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ (2)

تبعيت از شيطان را نيز مذمّت كرده، مى فرمايد:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يٰا بَنِي آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا اَلشَّيْطٰانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (3)

ص: 398

در ضرورت فروتنى در پيشگاه خداوند سبحان نيز مى فرمايد:

إِنَّ اَلْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِيعاً(1)

وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ (2)

قُلِ اَللّٰهُمَّ مٰالِكَ اَلْمُلْكِ (3)

لزوم اميد بستن، فقط به خداوند متعال و يارى جستن از او نيز در سورۀ حمد آمده است:

إِيّٰاكَ نَعْبُدُ وَ إِيّٰاكَ نَسْتَعِينُ (4)

وَ اَلْعَصْرِ، إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَفِي خُسْرٍ، إِلاَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ(1)

در واقع، رواج نظارت ملى در بين افراد يك قوم، نشانۀ تمدّن و تقواى آنها است. قرآن در آيۀ تشكيل يك نهاد مثل وزارت خانه را براى نظارت ملى جداً مى خواهد:

وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى اَلْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ(2)

و در آيۀ ديگر، مسلمان ها را به دليل اينكه نظارت ملى دارند، برترينِ امّت ها مى داند:

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ(3)

مى بينيم كه قرآن كريم مى فرمايد: مسلمانان بهترينِ امّت ها و جامعۀ آنان برترين جوامع است، در صورتى كه نظارت ملّى در ميانشان حكم فرما باشد.

ص: 400

يُرِيدُ اَلدُّنْيٰا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ اَلْآخِرَةَ (1)

هر چند اين آيه در جنگ احد نازل گرديده است، ولى نزول آن مختصّ آن نبرد نيست و استفادۀ عام از آن اشكال ندارد.

آيۀ شريفه، حاكى از آن است كه تحقّق وعدۀ الهى، به دورى مسلمان ها از ضعف وسستى پايبند است، امّا اين ضعف و سستى، صرفاً به معناى بيكارى و تنبلى جسمى نيست، بلكه تعابير مستفاد در آيه، گوياى اين است كه بيكارى و خمودى در فكر و روح و ارادۀ مسلمانان، مانع وقوع وعدۀ الهى براى آنها مى شود.

منظور از وعدۀ الهى نيز، عزّت اسلام و مسلمانان است كه با غلبه يافتن اسلام بر ساير اديان، محقّق خواهد شد. به قول قرآن شريف:

هُوَ اَلَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدىٰ وَ دِينِ اَلْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى اَلدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ اَلْمُشْرِكُونَ (2)

پس آيۀ شريفه گوياى اين مطلب است كه حاكميت و سيادت اسلام، در گرو دورى مسلمان ها از ضعف روحى و خمودى فكر و سستى ارادۀ آنهاست.

ص: 403

اقتصاد اسلامى، مكتبى به دور از فقر، ظلم، تبعيض و تجاوز است. در مكتب اقتصادى اسلام، در عين احترام به مالكيّت اجتماعى، مالكيّت خصوصى افراد محترم شمرده شده است. اصل كرامت انسانى، اصل كار و تلاش و فعّاليّت، اصل آزادى، اصل تهذيب اخلاق، اصل اعتدال و دورى از اسراف، اصل بشر دوستى و مواسات و ساير فضائل اخلاقى و صفات نيكوى انسانى، اصول اقتصاد اسلامى را تشكيل مى دهند كه اگر در رأس امور اقتصادى قرار گيرند، سلامت اقتصادى و اقتصادى عارى از معضلات و مشكلات رايج، به ارمغان مى آورد. مفهوم اين مطلب آن است كه بروز بيمارى اقتصادى و ظهور معضلاتى نظير فقر و تبعيض در هر جامعه و كشورى، از فراموش شدن احكام و قوانين اقتصادى اسلام در آن جامعه حكايت دارد، وگرنه اقتصاد اسلامى، چنين نارسايى در بر نخواهد داشت. به قول شاعر:

اسلام به ذات خود ندارد عيبى هر عيب كه هست، از مسلمانان است

به بيان دقيق تر، با عمل به واجبات و مستحبّات مالى و اجتناب از محرّمات، مكروهات و شبهات مالى، تقواى اقتصادى مراعات مى گردد.

پس اگر ضرورت مالى براى فرد يا اجتماع پيش آيد، بر افرادى كه قدرت مالى دارند واجب است براى رفع آن اقدام نمايند؛ آيۀ كنز و بسيارى از آيات ديگر، بر اين قانون دلالت دارد.

به نظر من، در قرآن كريم راجع به وجوب خمس و زكات، هركدام يك آيه بيشتر نيامده(1) و همۀ آياتى كه در آن به پرداخت زكات سفارش شده، مربوط به قانون مواسات است؛ چنان كه در اسلام، كارهايى نظير تلاش و اقدام جهت تزويج پسران و دختران و زنان بى شوهر و مردان بى زن نيز يك وظيفۀ سنگين و از مصاديق عمل به قانون مواسات است. قرآن كريم مى فرمايد:

وَ أَنْكِحُوا اَلْأَيٰامىٰ مِنْكُمْ وَ اَلصّٰالِحِينَ مِنْ عِبٰادِكُمْ وَ إِمٰائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرٰاءَ يُغْنِهِمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ (2)

قيود و حدود تعيين شده براى مكاسب محرّمه، بيشتر از پنجاه موضوع است و فقهاء كتابى از فقه را به آن اختصاص داده اند و مؤلف كتاب «وسائل الشّيعه» قريب به پانصد روايت در مورد آن ذكر كرده است.(1)

شايد بتوان همۀ آن موضوعات و روايات را تحت سه عنوان كلّى خلاصه كرد:

الف) هر كسب وكار اقتصادى كه موجب ظلم و تجاوز و تعدّى به ديگران باشد؛ مثل غصب، ربا، رشوه خوارى، كم فروشى، گران فروشى، غش و تقلّب در معامله، احتكار هر چيزى كه مردم به آن نيازمند باشند - حتّى اگر زمين باشد -، دخالت در دستگاه ظلم و جور و نظاير اين امور كه تجاوز به حقوق ديگران است.

ب) هركار اقتصادى كه براى فرد يا جامعه زيان بخش است، حتّى اگر ظلم و تجاوز نباشد؛ مثل اشاعۀ فحشاء، از قبيل تشكيل مجالس لهو و لعب و غنا و رقص و دعوت به آن مجالس و فروش بليط آن و ساختن فيلم هاى شهوت انگيز و نمايش آن و نظاير اين امور، قمار و داد و ستد آلات قمار و ساختن آلات قمار و تشكيل مجالس قمار، خريد و فروش مسكرات و ساختن آن و حمل و نقل آن و تشكيل مجالس آن، تهيۀ مواد مخدر و خريد و فروش آن و بالاخره هرچه براى فرد و اجتماع مضر است كه اسلام هر نوع فعاليت اقتصادى در اين امور را نهى كرده است.

ص: 408

ج) هر كار اقتصادى در امورى كه عاقلانه نباشد و به عبارت فقهى «كار اقتصادى در امورى كه منفعت عقلائى نداشته باشد»، حتّى اگر ظلم و تجاوز محسوب نشود و مضر براى جامعه هم نباشد، نظير ساختن فيلم هاى بى فايده و اشاعۀ آنها.

در قرآن كريم همۀ انواع سه گانۀ «مكاسب محرّمه» كه ذكر شد، نهى شده است:

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَأْكُلُوا أَمْوٰالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَكُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْكُمْ (1)

اسلام با ممنوعيّت اين عناوين سه گانه، راه استثمار فرد از فرد و همچنين راه كسب درآمدهاى كلان، بدون كار و زحمت را بسته است. علاوه بر اين، اسلام، با نهى از مكاسب محرّمه، مانع عيّاشى، اسراف و تبذير مردم شده است؛ زيرا بخش عمدۀ استثمار فرد از فرد، تمركز ثروت، فقر فردى و اجتماعى و تنبلى و به هدردادن وقت و عمر، به همين امورى كه در عناوين سه گانه ياد كرديم مربوط مى شود و اقتصاد اسلام از آنها بر كنار است.

دامنۀ محرّمات و گناهان اقتصادى گسترده است و شرح همۀ آن گناهان در اين كتاب نمى گنجد. از اين جهت در ادامه تنها به حرمت «ربا» و «تجمّل گرايى» به عنوان دو گناه بزرگ اقتصادى كه به طور مستقيم، مخلّ اخلاق انسانى و مانع سلوك معنوى و رستگارى مردم است، مى پردازيم و

ص: 409

در خصوص ساير گناهان اقتصادى به ذكر نام كه در سطور قبلى گذشت، بسنده مى كنيم.

قرآن كريم در آياتى، اوّلًا: قرض الحسنه را قرض دادن به خدا مى داند. ثانياً: در برابر آن، وعدۀ پاداش چندين برابر مى دهد. مثلاً مى فرمايد:

مَنْ ذَا اَلَّذِي يُقْرِضُ اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضٰاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ (1)

قرض الحسنه در برخى آيات ديگر، موجب آمرزش خطاها و گناهان قلمداد شده(2) و وام دهنده در قرآن، «مصدّق» يعنى كسى كه بسيار صدقه مى دهد، معرّفى شده است.(3) چنان كه امام صادق عليه السلام فرموده اند: قرض، هجده برابر و صدقه، ده برابر ثواب دارد.(4)

در اين خصوص بايد بدانيم كه به طور كلّى گناه، به خصوص گناهانى نظير ربا، با حيلۀ شرعى يا به اصطلاح، با «كلاه شرعى» حلال نمى شود. گاهى افراد براى توجيه گناه خود به حيلۀ شرعى متوسّل مى شوند، غافل از اينكه با اين گونه ترفندها، راه به جايى نخواهند برد.

بحث حيله هاى شرعى، در فقه و نزد فقها بحث مفصّلى است، امّا بايد بدانيم كه ربا و گناهانى نظير آن را حلال نمى كند.