مشخصات کتاب

سرشناسه: قاسمی، رحیم، 1351 -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور: محقّق مجلسی [کتاب]: شرح احوال و آثار فقیه عارف مولانا محمد تقی مجلسی/ تالیف رحیم قاسمی.

مشخصات نشر: قم: مجمع ذخایر اسلامی: موسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث، 1393.

مشخصات ظاهری: 2ج.: مصور.

شابک: دوره: 978-964-988-802-6 ؛ ج. 1: 978-964-988-800-2 ؛ ج. 2: 978-964-988-801-9

یادداشت: کتاب حاضر به مناسبت اولین همایش بین المللی میراث مشترک ایران و عراق منتشر شده است.

یادداشت: کتابنامه؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع: مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، 1110-1037ق. -- سرگذشتنامه.

موضوع: مجتهدان و علما -- ایران -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده: موسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث (قم)

شناسه افزوده: همایش بین المللی میراث مشترک ایران و عراق (نخستین: 1393: تهران و غیره)

رده بندی کنگره: BP55/3 /م3ق2 1393

رده بندی دیویی: 297/998

شماره کتابشناسی ملی: 3805293

تنظیم متن دیجیتال: میثم حیدری

ص: 1

اشاره


محقق مجلسی

شرح احوال و آثار فقیه عارف مولانا محمد تقی مجلسی

ص: 2


ص: 3


بسم الله الرحمن الرحيم

ص: 4


محقق مجلسی

شرح احوال و آثار فقیه عارف مولانا محمد تقی مجلسی

نویسنده: رحیم قاسمی

همایش بین المللی میراث مشترک ایران و عراق (نخستین: 1393: تهران و غیره)

ص: 5


فهرست مطالب دفتر دوم

شاگردان مولانا محمد تقى مجلسى 11

1. علامه آقا حسين خوانسارى 11

اجازه علامه خوانسارى به امير ذوالفقار: 34

3. علامه ملا محمد باقر بن محمد مؤمن سبزوارى 42

4. علامه ميرزا محمد بن حسن شيروانى 68

5. مولانا محمد صالح مازندرانى 83

اولاد و اعقاب ملا محمد صالح 107

اشعار اشرف مازندرانى در وصف مولانا محمد تقى مجلسى 110

6. آقا هادى مازندرانى 124

7. ملا محمد على استرآبادى 133

8. ملا عزيز الله مجلسى 141

9. ملا عبد الله بن مولانا محمد تقى مجلسى 144

10. مولى محمد رضا مجلسى 158

11. ملا محسن فيض كاشانى 161

12. ملا عبد الغفور كاشانى 181

13. شيخ جعفر قاضى كمره اى 183

13. مير محمد باقر خاتون آبادى 192

14. مير عبد الواسع خاتون آبادى 196

15. مير عبد الحسين خاتون آبادى 202

16. مير محمد اسماعيل خاتون آبادى 217

17. عبد الحسين بن نور الدين محمد اصفهانى 259

ص: 6


18. ملا احمد تونى بشروى 259

19. ملا حسن شيخ الاسلام گيلانى 267

20. ميرزا عيسى اصفهانى 269

21. ميرزا علاء الدين محمد بن شاه ابو تراب حسنى گلستانه 274

22. ميرزا ابراهيم ابن كاشف الدين محمد يزدى 276

23. مولى محمد صادق كرباسى اصفهانى همدانى 279

24. ابو القاسم بن آقا محمد گلپايگانى 287

25. شيخ محمد فاضل مشهدى 296

26. محمد رفيع بن مؤمن گيلانى 304

27. سيد ميرزا محمد حسينى جزائرى 311

اجازه سيد ميرزا به علامه مجلسى: 314

اجازه

اجازه علامه خوانسارى به امير ذوالفقار:

«بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذى لم يجعل ميراث الأنبياء درهماً ولا

ص: 34


ديناراً، بل جعله أحاديث من أحاديثهم وآثاراً، وأورثهم عباده الذين اصطفاهم من بين الناس اختياراً، وصيّرهم معالم فى الأرض ومناراً، وهم الذين اقتبسوا من مشكاة نبوتهم أنواراً، واجتهدوا فى اقتفاء سيرتهم ليلاً ونهاراً، وجعلوا الاستنان بسنّتهم السنية شعاراً ودثاراً، ولم يخافوا فى اتباع طريقتهم العلية لوماً ولا عاراً. والصلاة والسلام على سيّد رسله الذى جعله لأجل وجوده السماء دواراً والأرض قراراً، وأرسله إلى كافة الناس عبيداً وأحراراً، وفضّله على جميعهم صغاراً وكباراً، وآله وأولاده المعصومين الذين ليس للملائكة المقرّبين أن يدخلوا أحداً من دون إجازتهم جنة ولا ناراً، ولا أن يثبتوا أعمال الخلايق بدون العرض عليهم أبراراً كانوا أم فجاراً، ما أنبت الربيع غثماً وبهاراً، وأنضج الخريف فواكه وثماراً، وأقلّ عيوناً وأنهاراً، وأكثر الشتاء ثلوجاً وأمطاراً.

وبعد، فيقول المفتقر إلى عفو ربّه البارى حسين بن جمال الدين محمد الخونسارى، أوتيا كتابهما يميناً، وحوسبا حساباً يسيراً: إنّى بعد ما تشرّفت برهة من الزمان بصحبة السيد النجيب الحسيب العالم الفاضل الكامل المتوقّد الزكى الألمعى اللوذعى، خلاصة الفضلاء وزبدة الأذكياء، ذى الفطنة النقادة والفطرة الوقادة، جامع المعقول والمنقول، حاوى الفروع والأصول، شمس سماء الإفضال وغرّة سماء الكمال، سمى سيف الوصى الكرّار، عليه صلوات الله الملك الجبّار، الأمير ذو الفقار، خلاه الله من كلّ شين وشنار، وحلّاه بكلّ زين وفخار، وأحله محلّ الأبرار، وأوصله مقام الأخيار، وأطال التردّد لدى، وأكثر الاختلاف على، وأخذ منّى طرفاً صالحاً

3. علامه ملا محمد باقر بن محمد مؤمن سبزوارى

«از اعاظم مجتهدين و علماى دين است، و به همه علوم، ولا سيما فقه و اصول و كلام و حكمت، ربط تمام داشت، و در نهايت تحقيق و تدقيق و استقامت فكر بود». [1]

«نشو و نما در بلده اصفهان، در خدمت علماء زمان، سيّما مولانا محمد تقى مجلسى يافته، در اين ولا اكثر فضلاء اصفهان، بل تمام ايران و ساير بلاد جهان، مقابله كتب احاديث، خصوصاً كلينى، بر وجه تهذيب و

4. علامه ميرزا محمد بن حسن شيروانى

مير محمد صالح خاتون آبادى وى را از شاگردان مولانا محمد تقى شمرده است

ص: 68


و مى نويسد: «مولانا ميرزاى شيروانى طيّب الله رمسه استاد اين قاصر است، و در خدمت او فنون حكمى و فقه و بعضى از كتب حديث خوانده ام.

و در تحقيق و تدقيق و استقامت فكر و جامعيت، مسلّم بود. و در فنون فقه و اصول و كلام و حكمت و رياضى يد طولايى داشت. و مبحث امامت را تتبّع بسيار نموده بود. و در مكالمات و مناظرات قوّت و قدرت تمام داشت. و او مصنّفات بسيار در مطالب عقلى و

5. مولانا محمد صالح مازندرانى

«محمد صالح بن أحمد بن شمس الدين المازندرانى. الإمام العلامة المحقّق المدقّق الرضى الزكى التقى النقى، جليل القدر، رفيع الشأن، عظيم المنزلة، دقيق الفطنة، فاضل كامل صالح، متبحّر فى العلوم العقلية والنقلية، ثقة ثبت عين. له أخلاق كريمة،

ص: 83


وخصايل حسنه. وله كتب، منها: كتاب شرح أصول الكافى كتاب حسن جيّد كبير، خمس مجلدات، وكتاب شرح الروضة، وكتاب شرح زبدة الأصول وحاشية على معالم الأصول وغيرها. توفى رحمه الله تعالى سنة ستّ وثمانين بعد الألف». [1]

«علامه دوران صاحبقرانى حضرت مولانا محمد صالح مازندرانى است كه از مشاهير فضلاست. صبيه فضيله صالحه أفضل الزمان مولانا محمد تقى مجلسى در حباله عقد ازدواج ايشان است. تحصيل علم حديث و فقه در خدمت مولاناى مذكور، و اكتساب علم حكمت و كلام و منطق و ساير فنون ادبيه در خدمت جناب مجتهدالزمانى ميرزا محمدرفيعاء نائينى نموده، هذا اليوم كه 1076 هجرى و سنّ شريف آخوندى از عقد شصت بيش است از كبار فضلاء عصر شمرده مى شود، و يكى از اجلّه مدرّسين دارالسلطنه اصفهان جناب علامى است. در تقوا و صلاح نظير ندارد». [2]

زنوزى در رياض الجنة مى نويسد:

«مولانا حسام الدين صالح، وهو محمد بن أحمد المازندرانى، المدعو بصالح، فاضل عالم محقّق... وهذا الفاضل كان عالماً تقياً نقياً ورعاً ثقة متكلماً زاهداً عابداً، دائم الفكر، كريم الأخلاق، جليل القدر، عظيم الشأن. سمعت من شيخنا الأوحد الآقا محمد باقر البهبهانى نبذاً من حالات جدّه المولى صالح بن أحمد المذكور. ذكرناه فى بحرالعلوم فقلنا:

مولانا محمد صالح بن احمد مازندرانى، بعد از آن كه از مازندران به قصد تحصيل وارد اصفهان شد، مدت ها در خدمت مولانا محمد تقى مجلسى به كسب معرفت و تحصيل علوم اشتغال نمود، و چون على الظاهر كم رتبه و كم فهم بود، احدى او را اعتنا نمى كرد، و گمان فهم و ادراك به او نداشت، حتى آخوند مزبور او را به اسم نمى شناخت. گويند: به مرتبه اى كم شعور بوده است كه در ايام طفوليت، از

ص: 84


مكتب خانه، به خانه خود، بى

رهبر راه نمى برد. و در آن ايام كه در خدمت آخوند مزبور درس مى خواند، كمال افلاس داشته، و به احدى اظهار فقر نكرده، در كمال قناعت و تقوا و ورع و سعى بليغ به تحصيل علوم مشغول بود.

در اندك مدتى خود را علماً و عملاً به مرتبه اعلا رسانيد، حتى اين كه گويند: اكثر تحقيقات و تدقيقات شرح اصول كافى را در آن وقت ها در اوراق متفرّقه تحرير و تسطير نموده بوده است. بعد از آن كه آخوند مرحوم از كيفيت حال ايشان مطّلع شد، صبيّه مرضيّه عالمه متّقيه خود، آمنه بيگم را به عقد ازدواج ايشان درآورده. [1]

از جناب استاد مذكور مسموع شد كه: همان صبيّه مرضيّه آخوند مرحوم، مجتهد جامع الشرائط بوده، و در اكثر علوم مهارت داشته، و در تصانيف برادرش مولانا محمدباقر، سيّما در جمع بحار الأنوار اعانت بسيار نموده است، و در فقه تأليفى دارد در عبادات، و در كمال خوبى نوشته.

و باز استاد مزبور مى فرمود كه: ملا صالح به مرتبه اى در عبادات و زهد و

ذكر خدا ترقّى نموده بوده است كه در خواب و بيدارى زبانش به ذكر «لا إله إلا الله» گويا بوده است. فرمودند كه: خاله اى داشتم كه از نبيره هاى مرحوم ملا صالح بود، نقل مى كرد كه: در اكثر اوقات، به خدمت آخوند مرحوم، من متوجّه بودم.

يك شب رختخواب آخوند را انداختم؛ بعد از آن كه استراحت فرمودند، در خانه را بسته بيرون رفتم؛ يك دفعه صداى «لا اله الا الله» بلند شد، گويا كه جمع

ص: 85


كثيرى در آنجا به ذكر مشغول بودند. در كمال تعجب به اندرون خانه رفتم. سواى آخوند كسى را نديدم؛ نهايت همان صداها مى آمد». [1]

«تبحّر آن جناب عالى شأن، كالنور فى الظلم، بر عالم و عالميان مسلّم، و بى نياز از توصيف و بيان است. به زيور علم و فضل آراسته، و به حليه زهد و تقوا پيراسته، و در مرحله احتياط به حدّى كوشيده بود كه با آن اطلاع و استعدادى كه حضرت وهّاب به او عنايت كرده بود، گاهى فتوى نداد، و از شاگردان آن بزرگوار در اطراف، مفتيان عالى شأن بودند.

و در مدة العمر به جمع زخارف دنيويه همّت را مصروف نداشت، به عزلت و گوشه گيرى خو كرده بود، و از معاشرت اهل دول بسيار اجتناب مى داشت.

و از جمعى از ثقات شنيده ام كه مرحوم آخوند در مكان استجابت دعوات، هميشه از درگاه قاضى الحاجات، فقر و عزّت اولاد و سلسله خود را مسألت مى فرموده است؛ به جهت آن كه شخصى از متموّلين در آن زمان فوت شده بود، و اولاد

او در هنگام منازعه بر تركه اش، او را به انواع سخن هاى نالايق ياد مى كردند، و اين معنى بر دل آخوند گران آمده بود. و ظاهر احوال آن است كه تير دعاى آخوند به هدف اجابت رسيده است، كه هميشه اولادش با عزّت و شأن اند، و كسى از آن ها مال دار نشده است به حدّى كه قابل نزاع باشد.

و اصل آن بزرگوار از مازندران، و اسم والدش ملا احمد است، و فقر و درويشى و پريشانى احوال او به درجه كمال رسيده بود؛ و لهذا از نهايت اضطرار، روزى به آخوند مرحوم فرمود كه به جهت تحصيل معاش، به مضمون «إن أرض الله واسعة» بايد تلاش نمود، و از من تحمّل اخراجات شما ميسّر نيست. از جانب من معذوريد به هر وجه كه خواهيد تنقيح امور خود بنماييد.

آخوند مرحوم از مازنداران به دارالسلطنه اصفهان تشريف آوردند. در آن اوان - كما هو الآن - از جانب سلاطين و اعيان، به جهت طلاب علوم دينيه، مدارس

ص: 86


و وظايف معين بود، و به قدر رتبه به هركس چيزى مى دادند.

آخوند چون اوّل تحصيلش بود در مدرسه اى مكان گرفت كه روزى دو غازبكى كه دو فلوس هند تقريباً مى باشد به هر شخص مى دادند، و آن كفاف اكل را به خوبى نمى كرد، تا به ديگر ضروريات چه رسد! و تا مدّتى ميسّر نبودش كه روشنى به جهت خود مهيا كند، هنگام مطالعه را در پاى روشنى ها كه به جهت متردّدين بر در بيت الخلاء مى گذاشتند ايستاده، تا صبح مطالعه مى كرد.

تا آن كه از افضال قادر متعال، به اندك

زمانى قابليت مجلس شريف آخوند ملا محمد تقى عليه الرحمة را به هم رسانيد، و در مجلس آن بزرگوار با علماى نامدار هم سبق شد، و در اندك زمانى بر اغلب آنها فايق گرديد. و آخوند را شفقتى تام بالنسبة به آن عالم همام به هم رسيد، و بر جرح و تعديلش در مسائل اعتماد مى فرمود.

در اين اثنا ايشان را ميلى به تمتّع نساء حاصل شد. آخوند مرحوم از وجنات، احوال دريافت نمودند. روزى بعد از فراغ از تدريس به ايشان فرمودند كه اگر اجازه دهى زنى را به جهت تو نكاح كنم و در حباله تو درآورم.

ايشان بعد از حيا و تأمّل بسيار، اجازت دادند. آخوند به حرم رفته، آمنه فاضله مقدّسه مجتهده را كه در تمام علوم به سرحدّ كمال بود طلبيدند، و فرمودند كه: به جهت تو شوهرى معين كرده ام كه در نهايت فقر، و منتهاى فضل و كمال است، و اين امر موقوف به رضا و اجازه توست.

آن مقدّسه صالحه فرمودند كه: فقر عيب مردان نيست. پس آخوند مرحوم، مجلسى كه رشك بهشت برين بود آراسته، در ساعت سعد، نكاح را جارى فرمودند، و در هنگامى كه مشترى با زهره دست و بغل بود، قران بين السعدين اتفاق افتاد.

در آن شب، آخوند داماد مسعود، جبهه عروس را گشوده، بعد از ملاحظه جمال و حمد قادر متعال، به گوشه اى رفته، به مطالعه مشغول شدند.

و از اتفاقات، مسأله بسيار مشكله اى پيش آمده بود كه منحل نمى گرديد.

ص: 87


آمنه بيگم به هر تدبيرى كه بود بر آن مقام آگاهى يافت، و چون آخوند مرحوم به جهت تدريس طلاب از

خانه بيرون تشريف برد، آن مرحومه آن مسأله را به شرح و بسط تمام نوشته، در آن مقام گذارد.

و چون آخوند مرحوم در هنگام شب، به وقت مطالعه، به نوشته آن مرحومه برخورد، ديد كه آن عقده لم ينحل، به سرانگشت فكر آن فاضله منحلّ گرديده؛

جبهه نياز به درگاه بى نياز سوده، سجده شكر او به جا آورد، و تا به صبح مشغول عبادت ذوالجلال شد، و مقدمه زفات تا سه روز به طول انجاميد.

آخوند مرحوم چون مطّلع شدند فرمودند كه: اگر اين زوجه مرضى طبع تو نيست ديگرى را به نكاح تو درآورم!

عرض كردند كه: اين مقدّمه نه به اين علّت است، بلكه اداى شكر جناب بارى تعالى منظور است، هرقدر كه در عبادت مى كوشم اداى شكر ذرّه اى از عنايت و مرحمت او نمى شود. آخوند مرحوم فرمودند كه: اقرار بر عدم قدرت بر اداى شكر، نهايت شكرگزارى است.

و از جمعى از ثقات شنيده ام كه آخوند ملا محمد صالح مرحوم مكرّر مى فرموده اند كه من از جانب جناب اقدس الهى حجّت ام بر طلاب علوم دينيه؛

زيرا كه در فقر، از من افقرى نبود، كه مدّتى را به چراغ هاى بيت الخلاء در هنگام مطالعه گذرانيدم، و در عدم حافظه و ذهن از من بدترى نيست، كه خانه خود را گم مى كنم، و اسامى اولاد خود را فراموش مى نمايم، و با اين مراحل، سى سال از عمر من گذشته بود كه ابتدا به درس نمودم، و از الف و با شروع كردم؛

و مع ذلك نهايت جدّ و جهد خود را مصروف داشتم، و رسيدم به آنچه از درياى رحمت بى پايان

احديت مقسوم من بود. ليس للإنسان إلا ما سعى». [1]

صورت اجازه مولانا محمد تقى مجلسى به مولانا محمد صالح مازندرانى:

ص: 88


«بسمه تعالى الحمد لله الذى فضّل أهل العلم وأهله على غيرهم كفضل القمر على سائر النجوم، والصلاة والسلام على رسوله الأمّى الذى جعله مخزن علمه، وعلى أوصيائه الذين هم مظاهر صفاته ومرايا علمه وأسمائه، ولعنة الله على أعدائهم مراكز الجهل والظلم والعدوان. وبعد، لمّا استجازنى العلم الفهام والحبر القمقام، معتمد العلماء الفخام وسند الفقهاء الكرام، مولانا الجليل وشيخنا النبيل، المولى محمد صالح الطبرسى، أيده الله بتأييداته، فأجزت له أن يروى عنّى كلّما رويته عن مشايخى الكرام من الكتب الأربعة والأصول المعتمدة وباقى مصنّفاتى لا سيّما شرح الفقيه المسمّى بروضة المتقين، وكلّما سمع منّى من الأخبار والأحاديث الصحيحة... ». [1]

تأليفات: شيخ حرّ عاملى مى نويسد: «مولانا حسام الدين محمد صالح بن أحمد المازندرانى. فاضل عالم محقّق، له كتب منها: شرح الكافى كبير حسن، و شرح الفقيه، و شرح المعالم، و حاشية شرح اللمعة، وغير ذلك». [2]

صاحب رياض مى نويسد: «وشرح الكافى لم يتمّ منه سوى شرح الأصول والروضة، وأمّا على الباقى فليس إلا تعليقات على هامش الكتاب». [3]

ص: 89


تصویر


تقريظ مولانا محمد تقى مجلسى بر شرح الكافى ملا صالح مازندرانى

مولانا محمد تقى در تقريظى كه در سال 1062 ق

بر شرح كافى نگاشته مى نويسد:

«وبعد، فلمّا تشرّفت بمطالعة شرح الكافى لثقة الإسلام... الذى أّلفه المولى الفاضل الكامل العالم العامل، جامع المعقول والمنقول، حاوى الفروع والأصول،

ص: 90


العلامة الفهامة، مولانا محمد صالح المازندرانى - أدام الله تعالى تأييده، وكثر فى العلماء مثله - فوجدته فى غاية التحقيق، ونهاية التدقيق. أجزت له - دام فضله - أن يتمّم هذا الشرح، ودعوت الله الوهّاب أن يوفّقه ويؤيده لإتمامه، وأن يروى عنّى هذاالكتاب مع ساير الكتب الأربعة... بعد أن قرأ على هذا الضعيف برهة من الزمان جلّ كتب الأحاديث بأسانيدى المتكثّرة... والتمست منه - دام ظلّه - إخطارى بباله حياً وميتاً، وفى مظان إجابة الدعوات، وأن يبالغ بجدّه وجهده فى إتمام هذا الشرح، وأرجو من الله تبارك وتعالى أن يوفّقه لإتمام شرح هذا الكتاب، وبشرح باقى كتب الأحاديث... ».

علامه ميرزا ابوالحسن شعرانى در مقدمه شرح ملا صالح بر كافى مى نويسد:

«وروى أيضاّ أنه بعد فراغه من شرح أصول الكافى أراد أن يشرح فروعه أيضاً، فقيل له: يحتمل أن لا يكون لك رتبة الاجتهاد. فترك لأجل ذلك شرح الفروع...

وليس الاجتهاد فى الفروع أصعب حصولاً وأمنع وصولاً من التمهّر فى الأصول، حتى يقتحم فى الأصول من يحترز عن الفروع. والخطأ فى الفروع سهل، بخلاف الأصول. ومَن قدر على شرح أحاديث الأصول وبيان الأدلة فيها وتأويل ما يخالف أصول المذهب ببيان شاف، فهو قادر على حلّ مسائل الفقه، وفهم معانى أخبار الفروع بطريق أولى.

والذى يظهر من بعض عبارات الشارح أنّ علم الفروع عنده لم يكن بمثابة المعارف فى الشرف والأهمية؛ ولذا لم ينظر إليه إلا بالقصد الثانى.

وصرّح بذلك فى بعض كلامه، قال: إنّ اسم الفقه فى العصر الأول إنما كان

يطلق على علم الآخرة، ومعرفة دقائق آفات النفوس، ومفسدات الأعمال، وقوة الإحاطة بحقارة الدنيا، وشدة التطلّع فى نعيم الآخرة، واستيلاء الخوف على القلب.

ويدلّ عليه قوله تعالى «فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي اَلدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ».

فقد جعل العلة الغائية من الفقه الانذار والتخويف. ومعلوم أنّ ذلك لا يترتب إلا

ص: 91


على هذه المعارف، لا على معرفة فروع الطلاق والمساقاة والسلم وأمثال ذلك.

ثمّ إنّ الشارح رحمه الله كان راغباً فى التصوّف، شديد التمسك به؛ لكن تصوّفه وتصوّف أمثاله من علماء ذلك العصر كان خالياً من البدع والأهواء، وكانوا مرتاضين متشرّعين، عاملين فى السلوك والرياضة بما يوافق الشرع المبين البتة.

قال فى بعض كلامه... «وبين أهل السلوك خلاف فى أنه هل يضطرّ السالك إلى الشيخ العارف أم لا؟ وأكثرهم يرى وجوبه. ويفهم ذلك من كلامه عليه السلام، وبه يتمسّك الموجبون له. ويؤيده أنّ طريق المريد مع شيخه العارف بالله أقرب إلى الهداية، وبدونه أقرب إلى الضلالة؛ فلذلك قال عليه السلام: «فنجا» أى النجاة متعلقة به. ودلائل الفريقين مذكورة فى مصباح العارفين» انتهى.

ثمّ إنّ الشارح مع تبحّره فى الحديث والنقليات، كان عارفاً بالعلوم المتداولة فى عصره، كالعلوم الرياضية والطبّ والكلام والحكمة الإلهية، والمفهوم من تحقيقاته أنه كان خبيراً متضلعاً بها. وكان فى الأكثر معتقداً لأصول صدرالمتألهين والفيض قدّس سرّهما.

وكان يعترف بتشكيك الوجود وأنّه ذو مراتب، وأنّ وجود الممكن بالنسبة إلى الواجب وجود ربطى تعلّقى، وكان معتقداً للحركة الجوهرية، والأجسام المثالية، وبتجسّم الأعمال فى الآخرة، وأنها نشأة أخرى، وكان معتقداً بتجرّد النفوس وإمكان إتّحادها بالعقول المجرّدة، وغير ذلك من أصول صدرالمتألهين.

ولم يكن مقلّداً يقبل مجازفات قدماء المشائين التى لا دليل

لهم عليها، على ما هو دأب بعض المتفلسفة، كحصر العقول فى العشرة، وأنّ الله تعالى خلق كلّ عقل مع فلك إلى العقل العاشر. ولم يكن ينكر وجود العقول الجوهرية، ولكن كان ينكر ما يوهم ظاهر كلامهم أنّ الله تعالى فوّض أمر العالم إلى العقول، ووساطة العقول عند أهل الحق نظير سببية الشمس والريح والماء فى النبات.

وبالجملة، كانت فلسفته حكمة شرعية، أو شريعة مستدلة بالعقل، ومع ذلك كان فى التعبير بحيث لا يشمئز منه طبع الجاهل».

ص: 92


تصویر


آغاز شرح الكافى ملا صالح مازندرانى، نسخه خطى

ص: 93


تصویر


پايان شرح الكافى ملا صالح مازندرانى، نسخه خطى كتابخانه مدرسه صدر اصفهان

ص: 94


تصویر


پايان جلد اول شرح الكافى ملا صالح مازندرانى، نسخه خطى

برخى ديگر از آثار ملا صالح عبارتند از:

1. حاشيه معالم الاصول. «ذكر الوحيد البهبهانى فى آخر الفصل الثالث من رسالته فى الاجتهاد والتقليد أنّ تأليف هذه الحاشية كان من أوائل سنّه؛ فيظهر أنّ النسخة التى رأيتها عند السيد محمد على بحرالعلوم التى آخرها: «حرّرها أقل عباد الله الغنى محمد صالح بن أحمد المازندرانى فى 1080» استنسخها المؤلف بخطه عن الأصل فى آخر عمره». [1] 2. شرح زبدة الاصول. «وهو أحسن وأبسط من شرحه للمعالم، فرغ منه سنة 1038 ه ومادّة تاريخه: «تم الشرح بحمده»... ذكر أنه شرحه

ص: 95


فى مدّة قصيرة». [1]

تصویر


آغاز حاشيه معالم مازندرانى، چاپ سنگى

ص: 96


تصویر


آغاز شرح زبدة الأصول مازندرانى، نسخه خطى كتابخانه مجلس

ص: 97


تصویر


آغاز شرح زبدة الأصول مازندرانى، نسخه خطى كتابخانه مجلس

ص: 98


تصویر


پايان شرح زبدة الأصول مازندرانى،

نسخه خطى كتابخانه مجلس

ص: 99


تصویر


آغاز شرح قصيده برده ملا صالح، نسخه خطى كتابخانه مرعشى

ص: 100


تصویر


انجام شرح قصيده برده ملا صالح، نسخه خطى كتابخانه مرعشى

شاگردان: برخى از شاگردان ملا محمد صالح عبارتند از:

ص: 101


1. علامه ملا محمد باقر مجلسى. [1]

2. ميرزا عبد الله اصفهانى صاحب رياض العلماء. [2]

3. ملا محمد اشرف حسينى عاملى. [3]

4. مولى محمد حسين بن حيدر على تسترى. [4]

صاحب أعمال السنة. [5] ملا محمد صالح در سال 1073 اجازه مختصرى براى او در آخر الاستبصار بدين شرح نگاشته است: «بلغ سماعاً على البحث و التحقيق، أيّده الله تعالى و وفّقه للعلم و العمل، فأجزت له الرواية عنّى لمن هو أهل لها بشروطها. كتبه المفتقر إلى الله الغنى محمّد صالح المازندرانى الاصفهانى مولداً و مسكناً فى شهر ذى قعدة من شهور سنه 1073 ثلاث و سبعين بعد الألف من الهجرة، حامداً لله ربّ العالمين و مصلّياً على سيّد المرسلين محمّد و آله الطيبين الطاهرين».

و كان بعد ذلك بخط المجاز هكذا: «قد قابلتُ معه النسخة الشريفة بتأييد الله

ص: 102


خالق البرية بقدر الحمد و الطاقة سماعاً عن المولى الفاضل العالم العامل النقى الصالح الورع، حاوى الفروع و الأصول، جامع المعقول و المنقول، مولانا محمّد صالح، صانه الله تعالى عن الآفات، و سلّمه من البليات و العاهات، و عاونه لكلّ خير كما وفّقه، بمحمّد و آله. و إنى فرغت من تنميقه و تصحيحه و مطالعته يوم الثلاثاء تاسع من العشر الثانى من الشهر الحادى عشرين لعام الثالث من العشر الثامن من المائة الأولى من الألف الثانى من الهجرة. و أنا المذنب الخاطيء ابن حيدرعلى محمّد حسين التسترى، وفّقنا الله تعالى لكلّ خير بالنبى و الوصى، صلوات الله و سلامه عليه و عليهم أجمعين». [1]

5. آقا محمد حسين مازندرانى (فرزندش)

در 17 صفر 1120 ق گواهى قرائت الكافى را براى او نگاشته است. [2]

6. بهاء الدين محمد بن ملا حسنعلى بن ملا عبد الله شوشترى.

ملا صالح در جمادى الثانى 1080 ق در نسخه اى از الفقيه به كتابت جدّ مجاز (مولانا عبد الله) گواهى قرائت و اجازه نقل حديث براى او نگاشته است. [3]

7. ملا محمد رضا بن محمد صفى تبريزى.

8. ملا محمد صالح بن محمد صفى تبريزى.

محمد رضا تبريزى نسخه اى از شرح لمعه را در اصفهان مدرسة الجدة العالية تحرير كرده و جلد اول آن را در سال 1078 و جلد دوم را در سال 1070 ق به پايان رسانده و آن را به همراه برادرش محمد صالح، نزد ملا صالح خوانده، و استاد در آخر نسخه، گواهى قرائت براى آن دو نوشته است. [4]

9. سيد ابوالفتح بن محمد حسينى خوراسكانى اصفهانى. [5]

ص: 103


وى شرح كافى استاد را كتابت كرده كه نسخه آن در كتابخانه ملّى موجود است.

تصویر


پايان نسخه خطى شرح كافى ملا صالح به خط سيد ابوالفتح خوراسكانى

10. ملا عبدالغنى كشميرى. [1]

11. محمد مقيم بن ابوالبقاء اصفهانى. [2]

11. مهدى بن شيخ حسن اصفهانى.

وى كتاب شرح كافى استاد را در سال 1124 كتابت كرده است. نسخه در كتابخانه مدرسه صدر اصفهان نگهدارى مى شود.

12. محمد باقر بن ابو القاسم حسينى تبريزى.

وى در سال 1073 كتاب من لا يحضره الفقيه را با خط زيباى خود استنساخ

ص: 104


كرده و حواشى علما از جمله ملا صالح را نيز در هامش نقل كرده است. اين نسخه سه بار مقابله شده و كاتب آن را بر طلبه علوم دينى وقف كرده است. در پايان فهرست مشيخه به ترتيب حروف الفبا و سپس متن مشيخه و در صفحه آخر انهاء و اجازه روايت ملا محمد صالح مازندرانى به كاتب، «سيد حسيب نجيب فاضل كامل ورع تقى محمد باقر حسينى» به خط مجيز آمده است.

نسخه در كتابخانه امير المؤمنين عليه السلام اصفهان نگهدارى مى شود.

ص: 105


تصویر


اجازه ملا صالح مازندرانى به سيد محمد باقر حسينى تبريزى

ملا محمد صالح در سال 1086 ق وفات كرد و در جوار مولانا محمد تقى مجلسى مدفون شد. بر لوح مزار او مرثيه و ماده تاريخ زير منقور است:

ص: 106


آه و افسوس و فغان و فرياد *** افضل و اعلم و امجد شده فوت

يعنى آخوند محمد صالح *** كز همه بود سرآمد شده فوت

او ملك بود و عجب نيست اگر *** گويمش روح مجرّد شده فوت

جست تاريخ

وفاتش «زاهد» *** كه كى آن ذات مؤيد شده فوت

هاتفى گفت به تاريخ كه «آه *** صالح دين محمد شده فوت»

آقاخوند ملا محمّد صالح بر معالم ديدم.

و صبيّه اى داشت خانم بزرگ لقب، زوجه مرحوم آقا مهدى (بن آقا هادى) بود،

و پسرى داشت آقا محمّد باقر كفن نويس، فوت شدند همه بلا عقب.

و دو دختر: يكى زوجه مرحوم ملا اكمل بوده، و از او: فاضل علامه مجتهد الزمانى آقا محمّد باقر اصفهانى مشهور به بهبهانى، مجاور كربلاى معلا، و برادر ايشان، آقا حسن رضا و آقا محمّد حسين كه در كازرون مى بود به هم رسيد.

(صبيه ديگر ملا نورالدين محمّد، زوجه مرحوم مغفور ميرزا محمّد تقى نجف آبادى بوده، و از ايشان مرحومان آقا على نقى و آقا رضى به وجود آمدند... [1]

و فرزند ارجمند آقا على نقى، عالى حضرت علامى ميرزا عبدالرزّاق قاضى نجف آباد، و دو همشيره ايشان به هم رسيدند. ميرزا را اولاد چند در نجف آباد هست).

و از عالى جناب مجتهد الزمانى آقا محمّد باقر:

فاضل علامه آقا محمّد على كه كرمانشاهان مى باشند، و

آقا عبدالحسين كه در عتبات مى باشند. و همشيره ايشان كه حليله عالى جناب فاضل مير سيّد على بن آقا سيّد بن مير ابو المعالى كوچك مى باشد به وجود آمد.

و ميانه مجتهد الزمانى و مرحوم مير سيد محمّد [طباطبائى] جدّ فاضل سيّد محمّد

ص: 108


مهدى [بحر العلوم] مواصلت هست، و در اين ميان اولاد بسيارى به هم رسيده است. [1]

و دو صبيه مرحوم آقا محمد باقر، يكى حليله جليله عاليجناب مقدّس القاب فاضل علامه، مير سيد علياى كوچك، و ديگرى در حباله مير سيد على بزرگ [2] مى باشند. [3]

و دو همشيره آقا محمد باقر: يكى زوجه مرحوم آقا سيد، والد جناب مجتهد الزمان مير سيد على، و ديگرى در حباله عليجناب سلالة الأطياب سيد منصور خراسانى بود، و از آن عالى جناب، مرحمت و غفران پناه، سلالة السادات، مرحوم سيد على بزرگ مخلّف شده است، و آن مرحوم نهايت مقدّس و صالح بود، ولكن در علوم ربطى نداشت». [4]

عالم اديب و فاضل لبيب مرحوم آقا سعيد متخلص به «اشرف» از شاگردان پدر بزرگوار خود و علامه آقا حسين خوانسارى و ميرزا قاضى، و در خط شاگرد عبدالرشيد ديلمى، خواهرزاده مير عماد حسنى، و در شعر شاگرد صائب تبريزى بوده است. در سال 1070 به هندوستان رفته، و سمت استادى زيب النساء بيگم دختر اورنگ زيب عالمگير پادشاه آنجا را يافته، در سال 1083 به

اصفهان مراجعت كرده و مجدّداً به هند رفته، و سرانجام در سفر حجّ به سال 1116 در مونتگير از توابع پنته وفات كرده و در آنجا مدفون گشته است.

«اشعار عربيه آن فصيح عهد، به غايت نيكو، و سواد مداد فارسيه اش نيل انفعال بر چهره بلغاى عجم كشيده، زيبايى خطش دست خوشنويسان عالم را به تخته بسته، و رعنائى شكسته اش صفاى بنفشه بناگوش دلبران را در هم شكسته. علوّ فطرت و سخاوت را از اجداد كرام ميراث داشت، و در عهد عالمگير اورنگ

ص: 109


زيب به شاه جهان آباد تشريف برده بود. آن پادشاه انجم سپاه مقدمش را سعادت خود دانست، و در نوازش و احترامش كوشيد. زيب النساء بيگم، صبيّه مكرّمه معظّمه آن پادشاه، درخواست نمود كه در روزى دو ساعت رونق افزاى دولتخانه او شوند. آن مرحوم قبول فرمود، و آن مكرّمه تحصيل كمالات شعريه و غيرها در پس پرده حجاب از آن عاليجناب مى فرمود، و به اندك زمانى از بركت انفاس شريفه آن مرحمت پناه، سرآمد زنان بلكه اغلب مردان آن زمان شد، و اشعار نمكين از آن مخدره به يادگار است». [1]

خانه ويران است

به هر كجا كه روم بخت تيره خواب آلود *** بسان سايه ز پى اوفتان و خيزان است

مگر به صحبت بيگانه سر فروآرم *** مرا كه شكوه چو يوسف ز دست اخوان است

درون غمكده آسمان نمى بينم *** به غير چاك گريبان، لبى كه خندان است

ص: 110


مدام ناوك بيداد از آسمان بارد *** هميشه مو به تنم بهر اين، زره سان است

بود به جاى پر ناز، بالشم پر تير *** ز بس كه بر سرم از چرخ، تيرباران است

زمانه تخت سليمان به باد داد و تو را *** گمان اين كه هوا تابع سليمان است

شده است قطع تعلّق ميان آب و نهال *** كه موج آب روان بهر ارّه، سوهان است

از آن به باغ بود طفل غنچه خونين دل *** كه نار را عوض شير، خون به پستان است

ز عكس لاله در آب روان شود معلوم *** كه هركه طبع روان يافت داغ بر جان است

عجب كه كار به رستم دلى رود از پيش *** چنين كه زال فلك در مقام دستان است

جفاى چرخ به روشندلان كند تأثير *** ز لاله لخت جگر كوه را به دامان است

حديث جور فلك مى كنم وز اين غافل *** كه شكوه غم او از كمال نقصان است

به چرخ نسبت نيك و بد ار غلط بينى است *** كه او به كار جهان نيز چشم حيران است

بود ز پرتو ذات مقدّس ازلى *** هر آن فروغ كه در كارگاه امكان است

ز كارخانه تقدير او برون آيد *** هر آن متاع كه در چارسوى اركان است

ص: 111


ز عكس عالم علوى جهان مهيا شد ***

سپهر آينه روى صنع يزدان است

براى تربيت تربيت پذير بود *** اگر زمين به قرار و سپهر اركان است

ز بند خانه تن تا قدم برون ننهى *** خواص جور فلك يافتن كى آسان است

چرا كه فايده اوستاد و جور فلك *** يقين نيافته تا طفل در دبستان است

حباب وار برون كن سرى از اين دريا *** كه همچو موج مسلسل، سپاه احسان است

كجا به تاج فريدون سرى فرود آرند *** كسان كه ترك كله، سرنوشت ايشان است

بيا ز دولت افتادگى، حيات طلب *** كه تا عصاى كليم اوفتاد ثعبان است

به راه دوست به وضع جهان دو بار مبين *** نتيجه، حذف مكرّر ز شكل برهان است

براى شير دلى ها برهنگى بهتر *** كه طوق گردن شيران، زه گريبان است

ز مهر آبله معلوم شد كه در عالم *** عروس عيش، به عقد برهنه پايان است

قد خميده ز گرد كدورت است ايمن *** هلال از اين ز غبار كسوف، عريان است

زبان به كام خموشى كش ار بقا خواهى *** ز چرب نرمى شمع است اين كه سوزان است

ص: 112


حريم عيش مخلّد ز نان جو جويى *** حريص گندم، محروم خلد رضوان است

درون كلبه تاريك دان حيات ابد *** كه در سيه كده ظلمت، آب حيوان است

ز دود آه سيه، مشق ناله مى كن *** به شب كه دفتر گردون ز كوكب افشان است

ز بحر چشم پديد آر گوهر خود را *** سحر كه ديده افلاك گوهر افشان است

مخواب اگر ز اجابت تو راست چشم نظر *** كه بال مرغ عبادت ز پلك چشمان است

بياب غايت ايجاد و كسب دانش كن *** كه علم علّت غائى خلق

انسان است

گذر ز فلسفه، كاين است پايه اول *** به عرش شرع روان شو كه راه حق اين است

دگر مدارج طى معارج اين راه *** به قوّت نظر بينشت نه آسان است

بيا به درگه صاحب سرير كشور شرع *** كه خدمت درش اقبال رهنوردان است

جهان علم، محمد تقى كه افلاطون *** در آستان كمالش كمينه دربان است

سپهر فضل كه در دور حق شناسى او *** فلك ز كرده پيشين خود پشيمان است

گزيده گوهر درياى لطف يزدانى *** كه خاك درگه او آبروى غفران است

ص: 113


خجسته اختر برج شريعت نبوى *** كه چون ستاره ضميرش دليل اعيان است

فروغ پرتو روشندلان درگه حق *** چو نور مهر ز پيشانيش نمايان است

بود فروغ ضميرش چو شعله آتش *** چه شد كه دهر ز افسردگى زمستان است

نشان شرع ز مطرب طلب كه رشته ساز *** ز رهنمايى او شاهراه ايمان است

عصا به دست رود چون به منبر خطبه *** به كوه طور تو گويى كه پور عمران است

در آن مقام كه خوان شريعت آرايد *** ز بال روح امين، عيسى اش مگس ران است

به هيبتى است كه در دور او پياله مى *** به بزم عيش ز بى حرمتى به دوران است

... كه به جان حسودش آتش رشك *** دونده تر ز مى اندر عروق مستان است

بود ضمير منيرش خزانه اسرار *** كه سينه اش هدف... قرآن است

زمين ز ديو و دد ايمن بود كه همچو شهاب *** فروغ جبهه او تير رجم شيطان است

به هر طرف كه كند رو، بسان قبله نما *** درون سينه، دلش سوى كعبه گردان است

زند ز شهپر روح الامين اتاقه به

سر *** گداى درگه او بر زمانه سلطان است

ص: 114


زهى ستاره ضميرى كه پيش خاطر او *** فلك ز لوح و قلم كودك دبستان است

قبول زهد به دور تو آنچنان عام است *** كه چرخ نيز ز سياره، سبحه گردان است

ز بيم عدل تو در سينه مى پرستان را *** خيال باده گره همچو لعل در كان است

رسد ز مهر تو بار امل به ساحل فيض *** نگين به دست تو كشتى بحر احسان است

رواج شرع تو دادى ميانه مردم *** حديث جمله كنون از كتاب و قرآن است

گنه به ميكده محبوس شد كه موج شراب *** به روزگار تو زنجير پاى عصيان است

گرفته اند ملايك، مقام پروانه *** به مجلسى كه تو را شمع دل فروزان است

به دور شرع تو درهاى عيش ميخانه *** چنان ببست كه گويى در گلستان است

ز تاب آتش قهر تو تاك خشكيده *** چنان كه در رگ او باده شاخ مرجان است

كنون به عكس، گران تر بود يمين ز يسار *** ز بس به دور تو كار نكو فراوان است

حروف لوح گنه شد چو موى پير سفيد *** ز بس شفاعت لطفت به كار غفران است

چنان به دور تو سرگرم طاق محرابند *** كه ياد ابروى جانان به طاق نسيان است

ص: 115


هر آن حديث كه راى تو راويش نبود *** كنون درون بخارى چو هيمه سوزان است

بسان گرد، دم عيسوى رود بر باد *** در آن نفس كه دلت پيش حق دعاخوان است

كند چو بوى رداى تو چشم جان روشن *** نسيم جامه غبارى به چشم كنعان است

به واديى كه بود راى روشنت رهبر ***

خضر چو زنگ به مرآت راه بينان است

چو پنجه يد بيضا تو را دو دست دعا *** ز بس تراكم انوار فيض تابان است

ايا محيط فضيلت كه ذهن وقّادت *** چو طبع نازك من در جهان دُر افشان است

تويى شهنشه ملك شريعت نبوى *** مرا به مدح تو اورنگ طبع حسّان است

اگرچه دير به خدمت رسيده، معذورم *** كه راه مدحت تو ست اين، نه كار آسان است

بعيد نيست شدم گر به مدحتت نزديك *** چنين كه توسن انديشه گرم جولان است

هنوز نوبت آرايش كمالم كو *** كلامم ارچه كنون زينت صفاهان است

اگر نه طفل بود خاطرم هنوز، چرا *** همان سوار نى خامه همچو طفلان است

به عرض حال چه حاجت چو علم توست آگاه *** دعا كنم كه دعا فتح باب احسان است

ص: 116


ز نور شمع يقين، خاطرت فروزان باد *** هميشه مشعل خورشيد تا فروزان است

ز دست بخت سيه حاسدت پريشان باد *** مدام، طرّه دلدار تا پريشان است

امّا اولاد ملا محمّد سعيد اشرف؛

يكى: فاضل علامه مير محمّد امين است، [1] كه شرح

مبسوطى بر تهذيب كلام [2] علامه ملا سعدالدين تفتازانى - كه قسم دوم تهذيب است و قسم اوّل در منطق است، و حاشيه مرحوم ملا عبد الله بر اوست - نوشته، و از اولاد او احدى نمانده است. [3] و ديگرى ميرزا محمّد على متخلص به «دانا» در هند مى بوده اند... و ديگرى صبيه ايشان زينب بيگم زوجه ملا محمد تقى خلف ملا عبد الله بن ملا محمد تقى كه مريم ييگم صبيه او حليله جدّ مرحوم ميرزا محمد تقى الماسى و والده والد مرحوم است. [4]

مرحوم مبرور جنّت آرامگاه آقا عبد الباقى جامع فضائل و حاوى فواضل، و عالم عامل، و فقيه كامل بوده است. از ايشان يك پسر و چند دختر مخلف شدند.

پسر مزبور فاضل عالم كامل، مرجع اكابر و افاضل، ملا محمد صالح، مشهور به

ص: 117


آقا بزرگ بوده است، و در اوايل شباب به هند تشريف برده بودند. [1]

ص: 118


تصویر


آغاز شرح تهذيب الكلام ملا محمد امين،

نسخه خطى مجلس

ص: 119


تصویر


پايان شرح تهذيب الكلام ملا محمد امين، نسخه خطى مجلس

و ايشان را خلفى بود صاحب كمالات مرضيه، آقا علاء الدين محمد مرحوم.

و دو صبيه... يكى حليله مرحوم آقا محمّد صادق بن ملا محمّد تقى [گيلانى]

ص: 120


نواده [دخترى] علامه ملا ميرزاى شيروانى بود، و ولدى خيّر صالح از او آقا محمد رضا نام، مشهور به آقا ميرزا مى باشد، و مجاور كربلا مى باشند. [1]

و صبيه ديگر، زوجه مرحوم ميرزا عزيزالله والد ميرزا حيدرعلى مى بودند.

[اعقاب دخترى ملا محمد صالح مازندرانى]

امّا اولاد مرحوم مغفور آخوند ملا محمد صالح مازندرانى از صبيه ايشان كه حليله جليله سيد فاضل علامه امير ابو المعالى بزرگ بوده، چهار پسر و دو دختر.

«اولاد ذكور: يكى فاضل مقدّس علامه مير ابو طالب است. [2]

و ديگرى مقدّس صالح مير سيد على است.

و سيم مير سيد محمد، و چهارم غفران مآب امير ابوالمعالى كوچك است.

فرزند ارجمند مير ابوطالب مرحوم، سيد علامه وحيد، مير سيد حسن، [3] و يك صبيه است كه در حباله مرحمت و غفران مآب وحيد الزمان آقا سيد محمد بروجردى طباطبائى بود، و از او مخلف شد جنّت آرامگاه آقا سيد مرتضى، و يك صبيّه.

ص: 121


و از آقا سيد مرتضى، مخلّف شد سيّد المجتهدين مرحوم سيد محمد مهدى طباطبائى نجفى و اخوان و اخوات ايشان، و صبيّه در حباله جدّ اين فقير بود، و از او مخلّف شد والد اين فقير.

و خلف مرحوم مير سيد حسن، جناب فضائل مآب فقيه الزمان جناب حاجى سيّد محمد است، و مير سيّد على كه بلا خلف فوت شد.

و اولاد مرحوم حاجى سيد محمد كه بعد از فوت آن مرحوم باقى ماندند:

عاليجناب معلّى القاب فضايل مآب آقا سيد عبد الله، و عالى حضرت رفيع منزلت آقا سيد تقى و... در اين اوقات در بلده كازرون شيراز مى باشند، و حكام و امراء اعزاز و احترام ايشان را به غايت منظور مى دارند، و امورات شرعيه آن بلده در عهده عالى جناب فضايل مآب علامى آقا سيد عبد الله دام

عزّه است. [1]

و امير ابو المعالى كوچك، والد ماجد آقاسيد [محمد على معروف به] آقا سيد، والد مجتهد الزمانى امير سيد علياست.

و امير ابو المعالى بزرگ را از صبيه مرحوم ملا محمد صالح دو صبيه بوده...

يكى حليله جليله فاضل عظيم المنزلة ملا محمد رفيع جيلانى، مجاور مشهد مقدس رضوى، و ديگرى در حباله عالى جناب غفران مآب ملا محمد شفيع، برادر ايشان. [2]

عالم ربّانى فاضل صمدانى آخوند ملا محمد رفيع جيلانى قدّس سرّه را دو صبيه بود:

يكى حليله جليله نواب مستطاب معلّى القاب غفران مآب، فاضل نحرير، ميرزا محمد على صدر جليل القدر، والد ماجد نوّاب مرحمت مآب، عالم فاضل اوحد، ميرزا احمد، و نوّاب كامياب جليل الشأن ميرزا محمد رضا... مرجع علماء و ملاذ

ص: 122


فضلا و كهف فقرا و ضعفا بوده اند، و اغلب اوقات را در دارالعباده يزد مى گذرانند...

و خلف فاضل مقدّس ربّانى ملا محمد شفيع جيلانى مغفور مذكور:

نوّاب معلّى القاب ميرزا محمد على صدر مشار إلى بعض ألقابه بود.

و خلف ارجمند فاضل اوحد ميرزا أحمد المشار اليه فى الصدر:

يكى بندگان جليل مكان ميرزا ابو الحسن قدّس سرّه بود،

و ديگرى عاليجاه معلّى جايگاه اجلال دستگاه، وحيد الدهر و فريد العصر، نوّاب مستطاب مقدّس القاب، عالم مؤيّد و فاضل مظفّر، نوّاب ميرزا محمد جعفر، دام فضله العالى است. اين فقير را در دارالعباده يزد با ايشان ملاقات روى

داد...

در مراتب آداب و جامعيت بى عديل و در فضل و كمال و جودت ذهن بى نظير است. مرجع فقرا و ضعفاء و مربى علماء و فضلاء و منبع جود و معدن كرم است حكام را به خدمتش نهايت اخلاص است. [1]

ص: 123


آن نزد صاحب قصص العلماء بوده و بر مواضعى از آن حاشيه نوشته است.

آقا هادى در سال 1120 ق وفات كرد و در جوار جدّش مولانا محمد تقى مدفون شد. مير عبدالعال نجات در وفاتش گويد: [3]

مقتداى جهان و هادى دين *** چون از اين كهنه دير ويران رفت

روح پاكش نمود عزم وطن *** بى سخن تا به عرش رحمان رفت

ص: 124


طائر قدس زسن سراچه تنگ *** جانب اين بلند ايوان رفت

وطن اصلى اش به ياد آمد *** داد جان را و سوى جانان رفت

قطره را بحر در كنار گرفت *** گوهر فضل سوى عمان رفت

بينوا كرد بزم دانش را *** بلبلى بود كز گلستان رفت

چمن اجتهاد كرد خزان *** تا ز دهر آن بهار عرفان رفت

محك امتياز كم گرديد *** قدر دان دل فقران رفت

بهر تاريخ چون به عالم فكر *** دل زار «نجات» نالان رفت

از پى سال رحلتش گفت: «آه *** هادى و رهنماى ايمان رفت»

ميرزا بديع نصرآبادى نيز چنين گفته است:

آقا هادى كه داشت در هر وادى *** بر هر فاضل مرتبه استادى

چون سوى بهشت رفت تاريخ آمد: *** «شد راهنماى اهل جنت هادى»

آخوند گزى در تذكرة القبور ضمن بيان مدفونين در جوار علامه مجلسى مى نويسد: «ديگر قبر آقا هادى ولد آخوند ملا محمد صالح است كه صندوق چوبى دارد، در كنار ايوانچه كه درگاه مقبره است كه رو به قبر مجلسى بايستى، طرف چپ است. ومردى عالم وفاضل بوده، غالب كتاب هاى او فارسى وترجمه عربى ها، و او را آقا هادى مترجم مى گويند. شرح فارسى بر

معالم، و بر شرح شمسيه، و بر شافيه صرف كه متن شرح نظام معروف است نوشته، وحاشيه عربى بر تفسير بيضاوى نوشته، وترجمه قرآن با شأن نزول و نيك و بد استخاره نوشته، وگويند به جهت نذر توى قبر اين را نوشته... ودر همين صندوق، قبر آخوند ملا مهدى هرندى است».

شاگردان: برخى از شاگردان آقا هادى مترجم عبارتند از:

1. شيخ محمد على حزين لاهيجى. «بسيارى از كتاب تهذيب الأحكام شيخ طوسى را در مدرس مجتهد الزمان آقا هادى مازندرانى استفاده نموده است». [1]

ص: 125


2. مولى نور الدين محمد مازندرانى.

وى قواعد الأحكام را نزد او خوانده و در سال 1118 ق از او مجاز گشته است. [1]

3. محمد ابراهيم بن حاجى مير اسماعيل سوركى.

كتاب فقيه را كتابت كرده و آن را نزد آقا هادى خوانده [2] و وى در اواخر شوال 1101 ق براى او اجازه اى بدين شرح نوشته است: «بسم الله أنهاه الأخ الأعزّ الأمجد، المولى العالم العامل الصالح التقى النقى، ذوالمفاخر والمآثر مولانا محمد إبراهيم بن حاجى مير إسماعيل سماعاً وقراءة وتحقيقاً وتصحيحاً وتدقيقاً زاده الله سبحانه تأييداً وتوفيقاً وبلّغه ما يرجو ويتمنّاه فى مجالس آخرها أواخر شهر شوّال المكرّم من شهور سنة إحدى ومائة بعد ألف. كتب بيمناه الداثرة ابن محمد صالح المازندرانى محمد هادى».

4. ابوالقاسم بن ابراهيم طباطبائى جوزدانى.

وى نسخه اى از رساله اذان و اقامه استادش آقا هادى را در سال 1108 ق در 34 برگ كتابت كرده است. [3]

ص: 126


تصویر


توصيف علامه مجلسى از آقا هادى مازندرانى و ديگر فضلاى زمان

ص: 127


تصویر


آغاز شرح شافيه آقا هادى، نسخه خطى

ص: 128


تصویر


پايان نسخه اى از شرح كافى ملا صالح مازندرانى با تصحيح آقا هادى

ص: 129


تصویر


انهاء و اجازه آقا هادى مازندرانى براى ملا محمد ابراهيم سوركى

اما اولاد علامه آقا محمد هادى مازندرانى:

«يكى فاضل كامل آقا مهدى بوده و حواشى بر شرح عضدى [بر] مختصر

ص: 130


[الأصول] نوشته و جمعى از فضلاى معاصرين تلامذه او بوده اند.

و ديگر آقا محمّد على، و ديگرى آقا على اصغر و ديگرى آقا محمّد تقى.

اما اولاد آقا مهدى، از ذكور اثرى نمانده، حال دو صبيه كه از ايشان مانده؛

يكى حليله مرحوم آقا محمد تقى بن ملا محمد قاسم بن محمد شفيع بن ملا محمد على استرآبادى است،

و ديگرى حليله برادرزاده او حاجى محمد عطار كه در مشهد كاظمين عليهما السلام دكان عطارى دارد و از بسيارى از مقسّمات اين نسب مطلع بود، و از قدماى سلسله كسى كه در آخر بود و اطّلاع كامل داشت او بود». [1]

مولاناى فاضل عارف آقا مهدى، خلف مجتهد مبرور آقا هادى مازندرانى، از نيكان و اصدقاى حزين لاهيجى بوده، و به دست افاغنه مقتول گرديده است. [2]

علامه شيخ محمد بن محمد زمان كاشانى در بيان مشايخ خود مى نويسد:

«وما قرأته على: شيخنا المحقق الفائق على الحاضر والبادى مولانا محمد مهدى بن مولانا محمد هادى المازندرانى من كتاب نهج البلاغة وغيره».

[3]

علامه طهرانى مى نويسد: «بشارة الشيعة فى مسائل الشريعة من العبادات و المعاملات، للمولى محمد مهدى بن محمد هادى... أخرج فيه أحاديث الأحكام المروية عن أهل بيت العصمة عليهم السلام المسطورة فى الكتب المعتمدة المعتبرة، وذكر فهرس جميع مآخذه فى آخر الكتاب، وفرغ منه فى يوم الثلاثاء الخامس عشر من شهر صفر سنة 1114. كذا ذكره فى كشف الحجب. فيظهر وجود النسخة عنده.

وإنى وإن لم أر النسخة، ولكن ظنّى أنّ المؤلف حفيد المولى محمد صالح المازندرانى الإصفهانى مؤلف وسيلة السعادة سنة 1123، [4] ومحشّى شرح المختصر

ص: 131


للعضدى [1] وغيرهما من التصانيف، الشهيد بإصفهان فى فتنة الأفغان». [2]

سيد عبد الله جزائرى در اجازه كبيره مى نويسد:

«الآقا محمّد رضا بن المولى محمّد هادى بن المولى محمّد صالح الطبرسى المازندرانى

كان فاضلاً، محقّقا، متكلما، رفيع المنزلة، مدرساً فى مدرسة خيرآباد من أعمال بهبهان. قدم إلينا وهو متوجه إلى العراق للزيارة، ثم اجتمعت به فى بهبهان، وحضرت درسه بشرح اللمعة. توفى عشر الخمسين، رحمة الله عليه».

ص: 132


أهل زمانه وأتقاهم وأعبدهم. ولد أوّل خميس رجب الأصبّ لحجة عشر وألف من الهجرة الشريفة، وتوفّى قدّس الله روحه الشريف فى أول خميس رجب من سنة 1094». [1]

له: كتاب المشتركات فى الرجال. «ينقل فيه جملة من تحقيقات أستاذه الميرزا سراج الدين محمد قاسم الطباطبائى القهپائى». [2]

ملا محمد على از مشايخ زير مجاز بوده است:

1. مولانا محمد تقى مجلسى.

2. السيد النبيل الفقيه الماهر النبيه، أبو القاسم الرازى، نزيل الغرى الشريف.

3. السيد الفاضل قاسم الحسينى القهپائى.

4. السيد محمد باقر الشهير بطالبان الاسترآبادى.

عن الشيخ الجليل المتبحّر بهاء الدين محمد العاملى. [3]

برخى از شاگردان و مجازين از استرآبادى عبارتند از:

1. محمد مقيم بن ابوالبقاء اصفهانى.

وى تهذيب الأحكام را در محضر استرآبادى استماع كرده است. [4]

2. ملا حسن شيخ الاسلام گيلانى. [5]

ص: 133


3. علامه فاضل سراب تنكابنى. وى در اجازه به فرزندش ملا محمد صادق تنكابنى مى نويسد: «و أن يروى عنّى عن العالم الربّانى مولانا محمّد على الأسترآبادى، عن شيخه السيّد العالم السيّد قاسم القهپائى، و العالم الكامل مولانا محمّد تقى بن المجلسى».

4. ملا مريد على بن نور الله.

وى كتاب من لا يحضره

الفقيه را در سال 1055-1057 ق تحرير كرده و آن را نزد استرآبادى خوانده است و استرآبادى براى وى گواهى قرائتى با اين عبارت نوشته است: «قد سمع على الأخ فى الله مولانا مريد على أيّده الله كتاب من لا يحضره الفقيه». [1]

5. محمد طاهر بن حسن على معلّم كوسارى.

وى كتاب الاستبصار را در سال 1073 ق. كتابت كرده و مقابله جزء اول آن را در ربيع الاول 1074 ق. در حضور مولانا محمد على استرآبادى انجام داده است. [2]

6. سيد زين العابدين استرآبادى.

در «وقايع السنين والاعوام» ذيل وقايع سال 1084 ق مى نويسد:

«فوت فاضل عالم كامل، أعبد اهل زمان وأحوطهم فى الفتوى، مولانا محمد على استرآبادى در رجب 1084، و ولادتش در 1010 قدّس الله روحه». [3]

در همان كتاب ضمن وقايع سال 1094 ق نيز آمده:

«فوت آخوند مولانا محمد على استرآبادى در اين سال. در شب جمعه، اول ماه رجب 1010 ولادت، و در شب جمعه اول رجب 1094 فوت». [4]

ص: 134


تصویر


اجازه استرآبادى به سيد زين العابدين استرآبادى، تهذيب، نسخه كتابخانه ملّى

ص: 135


تصویر


ص: 136


تصویر


ص: 137


تصویر


بلاغ استرآبادى در پايان نسخه خطى شرح لمعه، كتابخانه مدرسه صدر اصفهان

اولاد و اعقاب استرآبادى:

اولاد علامه وحيد آخوند ملا محمد على استرآبادى از صبيه آخوند [مولانا محمد تقى مجلسى]: يكى ملا محمد شفيع [1] فاضل بوده، و ديگرى ملا كمال الدين حسين.

ص: 138


تصویر


آغاز رساله اى از محمد شفيع استرآبادى

ص: 139


تصویر


انجام رساله اى از محمد شفيع استرآبادى

از مرحوم ملا محمد شفيع دو پسر بوده:

ص: 140


يكى ملا محمد قاسم، [1] و ديگرى ملا محمد طاهر.

اولاد ملا محمد قاسم، يكى مرحوم آقا محمد تقى بود، و ديگرى آقا عبد الله كه مجنون بود سالها در نجف اشرف، و ديگرى والد مرحوم حاجى محمد عطار...

اما آقا محمد تقى مرحوم را اولاد

چند بود از صبيه مرحوم آقا مهدى بن آقا هادى بن ملا محمد صالح... و از نواده ملا ميرزاى شيروانى پسرى داشت آقا ابو الحسن كه اولاد او به طاعون طى شد... [2] و ملا محمد طاهر را پسرى بود ملقب به آقائى و او را ولدى بود موسوم به ملا حسين ملقب به ميرزا كوچك اصمّ...

واولاد مرحوم ملا كمال الدين حسين [بن ملا محمد على استرآبادى]:

آقا محمد باقر كه در عتبات مى بود، و ميرزا احمد كه در اصفهان وفات يافت، و والد مرحوم ميرزا كمال الدين حسين ثانى كه او نيز در عتبات وفات يافت. [3]

و والده ميرزا كمال الدين حسين ثانى را كه از همين سلسله بوده فاضل متبحر بهاءالدّين محمّد، مشهور به فاضل هندى گرفته. از ايشان صبيّه اى به هم رسيده، زوجه فاضل قاضى اجئيه روى دشت شد. [4]

در انشاء قليل النظير بوده، انشاء وقايع روم آن بزرگوار مشهور است.

قلم را طاقت بيان حسن خلق و تقدّس و زهد و صلاح و فضايل ايشان نيست». [1]

«در صلاح و اجتناب منهيات و حسن خلق به سرحدّ كمال رسيده بودند، ومع ذلك، در تموّل دنيوى، تالى ميرزا محمدتقى تاجر عباس آبادى مشهور بوده، مستجاب الدعوه «ربّنا آتنا فى الدنيا حسنة وفى الآخرة حسنة» بوده اند». [2]

وى در حسن خلق يگانه آفاق بوده، و حواشى او بر مدارك و بر من لايحضره الفقيه به خطّ محشى نزد وى موجود بوده. خلاصة الأقوال علامه حلّى را بر سنن متأخرين، مرتّب ساخته، و فوايد چند در حواشى بر او نوشته. و در تموّل دنيوى نيز به اقصى الغايه رسيده بوده. و منشآت از ايشان و وقايع مشهور بوده است. [3]

سيد شرف الدين على شولستانى در سال 1041 ق در نجف اشرف اجازه مفصّلى در چهار صفحه، و شيخ محمد بن جابر بن عباس مشغرى عاملى نجفى نيز در همين سال اجازه اى در دو صفحه به مولى عزيز الله داده است. [4]

ص: 142


تصویر


آغاز لوامع صاحبقرانى به خط ملا عزيز الله مجلسى، نسخه كتابخانه ابن مسكويه

ص: 143


تصویر


پايان مقدمه لوامع صاحبقرانى به خط ملا عزيز الله مجلسى، نسخه كتابخانه ابن مسكويه

ناقد لعلم الرجال، جليل محدّث ورع عابد.

هو الأخ الأكبر للأستاذ الاستناد [العلامة المجلسى] أيّده الله.

وكان رحمه الله فى أوائل حاله فى حياة والده فى اصفهان قد قرأ على والده العلامة فى الشرعيات، والعقليات على الأستاذ المحقّق [الآقا حسين الخوانسارى].

واتفق أن ذهب إلى بلاد الهند بعد وفاة والده. وكان هناك أيضاً مشوّش البال؛

ص: 144


لحكايات يطول ذكرها. وأقام بها إلى أن مات غمّاً فيها، روّح الله روحه، سنة أربع وثمانين وألف تقريباً. وله من المؤلفات: شرح تهذيب الأحكام للشيخ الطوسى لم يتمّ. رأيته فى المشهد المقدّس الرضوى، وهو لا يخلو من فوائد. وقد تعرّض فيه لكلام الأستاذ المحقق فى شرح الدروس. وله غير ذلك من الفوائد والتعليقات». [1]

«فاضل مقدّس صالح، جناب فضايل مآب، نقاوة الفضلاء والمجتهدين، مولانا عبد الله، عليه الرحمة، در تقدّس ذات، يگانه آفاق بوده است.

از ايشان تعليقات شريفه اى بر كتاب حديقة المتقين والد مرحوم آن جناب، به نظر رسيده است كه از آن، شرذمّه اى از مراتب فضل و تبحر او معلوم مى شود. [2]

وى در سال 1058 كتاب فقيه را نزد پدر بزرگوار خود قرائت كرده است. [3]

او در پايان نسخه خطى كتاب كه در سال مزبور به خط محمد رضا بن محمد صادق بن مجلسى اصفهانى كتابت شده است مى نويسد: «لقد قابلت هذه النسخة الشريفة مع النسخة التى مرّ عليها والدى الماجد، الذى ساحة فضله محطّ رحال الأماجد، وجناب لطفه مطمح كلّ راصد، السحاب المطير الذى عمّ كافة الطالبين، والمنهل الوسيع الذى

استفاض منه عامة الواردين، محيى آثار الأئمة الراشدين... وله الثروة فى العلم بين أهل زماننا، وما تصاعدت فى رياض الفضل دوحة إلا وقد استفاض من سحايب فيضه حظّه الأوفى، كما لا يخفى على أحد من أهل اصفهاننا؛ منكروه معترفون فى صمايم القلوب بفضله، والإنصاف ينادى شهادة على سجاياه الملكية بلسان أهله. قلبه الملكوتى مشكاة أنوار المعرفة السبحانى، صدره القدّوسى مخزن أسرار السبع المثانى، مجدّد مذهب أئمتنا الإثنى عشر فى هذه المائة الحادية عشر، وإن قالت الحسدة فيه: إن هذا إلا سحر يؤثر. والضحى والليل إذا سجى، قد حدث فى دهرنا كلّ البدع، ولولاه لفشى. للأيتام كالوالد الشفيق، وللأرامل كالبعل

ص: 145


العشيق، كبّت الله تعالى بقية حاسديه، كما كبّت الذين من قبلهم وهم لا يشعرون، وجعل أحباؤه وأصدقائه من الذين لا خوف عليهم ولا هم يحزنون، وأدام الحى القيوم على... وساير أهل العلم ظلاله، وزيّن به كراسى العلم ليبيّن حرامه وحلاله. مرة ثالثة مقابلة لفظ وحرف و عجم، وامتازت كرة منها بتصحيح معانيها وترسيس مبانيها، بقرائتى على حضرته الشريفة، فأعطانى من المعانى ما كنت ظرفها، وأفاض على من الحقائق ما استفاض من المبدأ الفياض طرفها منها.

جزاه الله عنا أفضل الجزاء، وجعلنا مستفيضين من سحاب فيضه ما استرشح الأرض من السماء، وأنا العبد الخاطيء المقرّ بالتقصير، عبد الله بن محمد تقى، عفى الله عن ساير معاصيه، وجعله تابعاً لمراضيه، ومستقبله شرفاً لماضيه، والحمد لله ربّ العالمين والصلاة على أشرف المرسلين محمد وعترته المقدسين».

ملا عبد الله در سفر تبريز از سيد عبد الوهّاب طباطبائى تبريزى اجازه دريافت نموده است. طباطبائى در اين اجازه مى نويسد: «أمّا بعد، إنّى لمّا شرّفت بصحبة الأخ فى الله، المحبوب لوجه الله،

المبتغى لمرضات الله تعالى، المولى الجليل الفاضل النبيل الألمعى اللوذعى ملا عبد الله، ابن العلامة الفقيه العارف الربانى المولى محمد تقى، أعلى الله درجاته فى الجنان، فى سفره الشريف للتفرّج إلى بلدتنا التبريز... وطال مكثه لدى؛ فاستجازنى، وأجزت له أن يروى كلّما جاز لى روايته... شيخى ومولائى العلامة الفقيه المحدّث الجليل المولى محمد باقر بن محمد تقى المجلسى». [1]

ص: 146


تصویر


خط ملا عبد الله مجلسى

ص: 147


تصویر


آغاز شرح تهذيب ملا عبد الله مجلسى، نسخه خطى

ص: 148


تصویر


آغاز جواب مسائل هنديه علامه مجلسى

برخى از شاگردان و مجازان از ملا عبد الله مجلسى عبارتند از:

1. خان محمد اردبيلى. «قرأ على العلامة المجلسى جملة من كتب الحديث، ومنها

ص: 149


كتاب تهذيب الأحكام فكتب له انهاءاً فى آخره بتاريخ رابع جمادى الثانية سنة 1075، وكتاب من لا يحضره الفقيه فكتب له انهاءاً فى حاشية باب «بدء النكاح وأصله» منه فى أواخر جمادى الثانية سنة 1071، وكتاب الكافى فكتب له انهاءاً فى أول «باب كراهية التوقيت» وآخر عند نهاية كتاب الحجة فى أواخر صفر سنة 1076. وقرأ الأردبيلى أيضاً على المولى عبد الله بن محمد تقى المجلسى (أخى العلامة المجلسى) كتاب من لا يحضره الفقيه، فكتب له انهاءاً فى آخر الجزء الثالث فى أواخر ربيع الثانى سنة 1071». [1]

2. مولانا محمد على بن جعفر گلپايگانى. كتاب قواعد علامه حلى را در سال 1071 ق كتابت كرده و ملا عبد الله براى اجازه روايتى نگاشته است. [2]

3. محمد مقيم بن محمد باقر اصفهانى. [3]

«اولاد امجاد ملا عبد الله سه پسر بوده اند:

يكى: فاضل علامه ملا محمد نصير.

دوّم: مقدّس عالم صالح ملا زين العابدين.

سوّم: عالم زاهد متقى ملا محمد تقى. [4]

آخوند ملا زين العابدين مرحوم مقدّسى است زاهد، و فى الجمله، در مرحله علوم رياضت كشيده است. [5] و اولاد او يكى مرحوم ملا محمد مؤمن بوده است.

ص: 150


و خلف او مرحوم آقا حسين مشهور به جنّى است كه مجاور نجف اشرف بوده است؛ [1] چون از جانب

والده نواده مرحوم ملا محمّد صادق برادر آخوند ملا محمّد تقى مجلسى [بوده] كه تسخير جن نموده بود و هفت مرتبه، از اولاد خود كه تنزّل نمايد [را] اجازه داده بود، و آقا حسين مزبور به هر شخصى كه جنّى رسيده بود همين كه مى گفت دست از اين برداريد، حال مى آمد، به اين جهت او را جنّى مى گفتند. [2]

و خلف ديگر ملا زين العابدين، آقا عبد الله است. و او را پسرى بود آقا محسن نام كه با والد خود در راه مشهد مقدس رضوى عليه السلام وفات يافت... [3]

و ملا محمّد تقى مزبور را سه صبيّه مى بود:

يكى زوجه مرحوم ميرزا محمّد تقى الماسى، والده ميرزا عزيزالله، والد ميرزا حيدر على. و ديگرى زوجه آقا عبد الله مجلسى خلف ملا زين العابدين، والده آقا محسن مذكور. و ديگرى زوجه فاضل علامه ملا محمّد طاهر ورنوسفادرانى بود. [4]

ص: 151


و از ملا محمّد طاهر پسرى آقا رحيم در قريه مزبور تا اين سنوات مى بود. [1]

علامه افندى در شرح حال ملا عبد الله مجلسى مى نويسد:

«ولهذا المولى أولاد أمجاد، أمثلهم: المولى الفاضل مولانا محمد نصير، وهو أيضاً فاضل عالم جامع، وله من المؤلّفات رسالة فى إثبات رؤية الجن، وذكر فيها كثيراً من أخبار الإمامية فى وقوع ذلك، فكيف جوازه! وله تعليقات على أكثر الكتب الفقهية والحديثية وغيرها، منها على شرح اللمعة الشهيدية». [2]

فاضل علامه ملا محمّد نصير فرزند ملا عبد الله را فضايل و كمالات بسيار بوده، و ترجمه جلد نهم خلافت بحار الأنوار نموده و حواشى بر شرح لمعه داشته است. [3]

وى از شاگردان عموى خود علامه مجلسى بوده است.

علامه در اجازه مورخه 1078 به او مى نويسد:

«أمّا بعد، فقد استجازنى قرّة عينى و ثمرة فؤادى، ومن له بين عشائرى خالص حبّى وودادى، ابن أخى محمد نصير، صانه الله الحفيظ القدير عن مزالق التقصير، بعد أن قرأ على وسمع منّى وأخذ عنّى شطراً وافياً من العلوم النقلية والعقلية والأدبية، حتى فاز فى عنفوان شبابه بإحراز قصب السبق فى ميادين الفضل من بين أشباهه وأقرانه... ». [4]

ص: 152


تصویر


وقف نامه كتاب لوامع مجلسى اول به قلم محمد نصير بن عبد الله، نسخه كتابخانه مدرسه صدر

شيخ احمد جزائرى در اجازه خود به سيد نصرالله موسوى حائرى مى نويسد:

«الفقيه النبيه المتبحّر، العالم السبحانى، الفاضل الربانى، الورع التقى النقى الزكى

ص: 153


الذكى اللوذعى، الآخوند ملا محمد نصير». [1]

وى در اجازه به مير اسد الله بن سيد عطاء الله مى نويسد: «وما أخبرنى به قراءة وسماعاً الفاضل النحرير، سحابة الفضائل ودوحة العلوم، مولانا محمد نصير، عن عمّه ناشر لواء الآثار النبوية المولى محمد باقر، عن والده العلامة مولانا محمد تقى... ». [2]

و ملا محمد نصير را اولاد چند مى بوده:

«يكى ملا محمّد حسين نام داشته... و ديگرى ملا محمّد رضى كه صبيّه مرحوم ميرزا محمّد كاظم جدّ حقير در حباله او مى بود. [3]

امّا اولاد صبيه ميرزا محمد كاظم از مرحوم آقا محمد رضى دو پسر و

دو دختر بود؛

پسر بزرگ ميرزا محمد شفيع بود، و او صبيه مرحوم فاضل ملا محمد قاسم هزارجريبى را تزويج نموده، از او ملا محمد نصير، مشهور به آقا ميرزا مانده بود، و در هزاره قندهار مى بوده و اولاد چند در آنجا دارد.

و پسر كوچك تر ميرزا يحيى بوده، و فرزند او منحصر در ميرزا صالح مشهور به ميرزا كوچك...

و امّا دو دختر آقا رضى، يكى حليله مرحوم فاضل آقا محمد مهدى منجّم باشى بود كه در لاهيجان مى بودند. اولادى از او نشد.

ص: 154


و دختر ديگر زوجه مرحوم ميرزا محمد مهدى تاجر عباس آبادى [1] بود...

و بعد از ميرزا مهدى، زوجه سيد فاضل مرحوم مير حسيب احمدآبادى برخوارى (امام جماعت آن سمت) [2] شد و از او دو صبيه متولد شد: [3]

تصویر


پايان جلد اوّل منهج اليقين محمد رضى مجلسى، نسخه خطى

يكى زوجه ميرزا فتح الله، و از او ميرزا محمد على تاجر به هم رسيد.

و ديگرى زوجه عاليحضرت عمّى ام ميرزا ابو طالب، و از ايشان ميرزا حسنعلى مشهور به آقا ميرزا... و همشيره او كه در حباله حقير است، والده نور

ص: 155


چشمى محمد على. [1] و همشيره يا صبيه ملا محمد نصير زوجه مرحوم

ميرزا ابوطالب خلف سيد فاضل امير ابوالمعالى طباطبائى بوده است.

ميرزا حسنعلى از علماى جليل القدر اصفهان بوده و از ميرزا حيدرعلى مجلسى اجازه داشته است. وى در سال 1227 ق وفات كرده و در تخت فولاد تكيه خوانسارى مدفون گشته و بر روى سنگ نوشته مزارش چنين وصف شده است:

«العالم العامل الفاضل الكامل البارع الزاهد الورع العابد الأعزّ الأسدّ الموفّق المويّد المسدّد الممجّد، ذى المفاخر السنيّة والمحامد العليّة، من بلغ من العلم أقصى مدارجه، ومن العمل أسنى معارجه، ومن الزهد أعلى مداركه، ومن الورع منتهى مسالكه. الذى أفاض عنه البركات وبرز منه جميع أسباب السعادات... نتيجة أرباب الفضل والكمال وسلالة أهل المجد والعزّ والإقبال، أنموذج السلف... خلّص شيعة الأئمة المصطفين، زبدة أولاد المجلسيّين، العليم البهى الحليم السخى الرشيد الذكى السعيد الزكى المتوقّد الألمعى المتوحّد اللوذعى، المدعوّ بميرزا حسنعلى بن المرحوم المغفور المبرور أبوطالب الماسى مجلسى 20 رجب 1227».

«و از ميرزا حسنعلى سه پسر باقى مانده: ميرزا محمّد صادق، و ميرزا عبدالباقى مشهور به ضياء العلماء كه بهلول زمان بود، و ميرزا ابوتراب.

مرحوم ميرزا محمّد صادق طاب ثراه در رياضات و مجاهدات و تسخيرات، وحيد زمان بود و صاحب انفاس قدسيه بود.

و از ايشان دو پسر باقيمانده، ميرزا حسنعلى، و ميرزا محمّد تقى.

و از ضياءالعلماء فرزند نماند، و از ميرزا ابوتراب فرزندى مانده، ميرزا ابوطالب. [2]

ميرزا نورالدين مجلسى شاعر اديب واعظ متخلص به «چهره» فرزند ميرزا

ص: 156


حسنعلى بن ميرزا محمد صادق است. چهره در سال 1274 در اصفهان متولد شده و در شب 15 ماه رمضان 1347 ق وفات يافته و

در تخت فولاد تكيه آقا حسين خوانسارى مدفون گشته است. وى امام جماعت مسجد شمس آباد، و واعظى شيرين بيان و خوش لهجه، و داراى طبع شعر بوده، و افزون بر آن، خطوط مختلف نسخ و رقاع و نستعليق و شكسته و شكسته نستعليق را در نهايت خوبى مى نوشته، و در تذهيب و نقاشى يد طولايى داشته است.

وى در دوران مشروطه از آزادى خواهان بوده و دو روزنامه فرج بعد از شدت و انجمن بلديه را منتشر مى كرده كه بيشتر مقالات آن نوشته خود اوست.

فرزندش: كمال الدين مجلسى اديب شاعر متخلّص به «عاكف» (م: 1387 ق) از دبيران ادبيات در فرهنگ اصفهان بوده و به همت او انجمن ادبى كمال اسماعيل در سالن كتابخانه فرهنگ كه خود رياست آن را به عهده داشته برگزار مى گشته است. [1]

ص: 157


رفعه الله تعالى للارتقاء على أعلى مدارج الكمال فى العلم والعمل، وصانه عن الخطل والزلل، بعد أن سمع من عمّه الكريم والدى العلامة، قدّس الله تعالى روحه، ومنّى شطراً من الأخبار المأثورة عن الأئمة الأطهار صلوات الله عليهم أجمعين... ». [2]

له: الدعوات الكافيات ألّفه سنة 1069. والنسخة بخطه، عليها إجازته لتلميذه المولى محمد نسيم التبريزى. [3]

وى نسخه خطى لوامع صاحبقرانى را كه برادرش محمد على بن محمد صادق در سال 1075 ق. كتابت كرده با نسخه اصل مقابله نموده است.

در يكى از نسخ خطى كتابخانه مجلس، انهائى از مولانا محمد تقى به مولانا محمد رضا در سال 1061 ق نقل شده است كه شايد مربوط به صاحب عنوان باشد. [4]

ص: 158


تصویر


يادداشت تملك محمد رضا بن محمد صادق بن مجلسى بر لوامع صاحبقرانى

ص: 159


تصویر


پايان لوامع صاحبقرانى به خط محمد على بن محمد صادق بن مجلسى

ص: 160


تصویر


پايان لوامع صاحبقرانى با يادداشت محمد رضا بن محمد صادق بن مجلسى

او در اين موضوع در تمامى فرقه محقّه معلوم نشده، وعلاوه بر مراتب علميه، در مكارم اخلاق طاق ومشهور آفاق، وجلالت مقام او معروف بين الخلائق ومسلّم مخالف وموافق، ومصدّق يگانه و بيگانه بوده، و اشهر از آن است كه محتاج شرح وبيان باشد.

هر يك از تأليفات متنوّعه او آيينه حقيقت نماى تبحّر و فضل و كمال و فطانت و ذكاوت، و حسن سليقه، و استقامت طريقه، و كثرت اطلاع فروعى و اصولى، و غايت احاطه معقولى ومنقولى وى مى باشد.

به آب و رنگ و خال و خط *** چه حاجت روى زيبا را

فيض در قم نشأت و اقامت داشت... به شيراز رفت، علوم شرعيه را از سيد ماجد تكميل، وعلوم عقليه را نيز از يگانه فيلسوف اسلامى ملا صدرا، بلكه موافق آنچه استظهار مى شود از ميرداماد نيز اخذ نمود، وچنانچه در شرح حال ملا عبد الرزاق فيّاض اشاره شده دختر ملا صدرا را هم ازدواج كرد و اين لقب فيض و فيّاض نيز از او بوده است... وفات فيض به سال هزار و نود و يكم (1091) هجرت در كاشان واقع شد. قبر و قبّه او مشهور و به كرامت معروف ومزار است». [1]

مير محمد صالح خاتون آبادى در حدائق المقرّبين مى نويسد:

«مولانا محسن كاشانى در علم و عمل و تهذيب اخلاق و ترك دنيا، در ميان ساير علما و اهل دين ممتاز بود، و به فقه و حديث و كلام نهايت ربط داشت، و مجاهده نفس و تهذيب اخلاق و ترك دنيا نموده بود.

ص: 162


و مصنّفات بسيار دارد، و خود

رساله در تفصيل مصنفات خود نوشته، و عدد مصنفات خود را هفتاد و شش نوشته. و همه مصنفات نافع، بلكه كثير النفع است.

و از جمله آن مصنفات، كتاب وافى است كه همه كتب اربعه را در آن كتاب جمع و شرح و توضيح نموده، و از آن جمله كتاب صافى است كه در تفسير قرآن نوشته، و احاديثى كه در تفسير آيات وارد شده در آن كتاب ايراد نموده. و آخر مصنفات او كتاب الحقايق است كه در اسرار عبادات و اخلاق حسنه نوشته، و الحق اين كتابى است كه مطالعه آن موجب مزيد تيقّظ و تذكّر مى گردد و همه كس را ضرور است». [1]

شاملو در قصص الخاقانى مى نويسد:

«اصل آن يگانه فرزانه از خطه پاك كاشان است. در مبادى حال در آن ولايت در خدمت خال خود، [2] كه افضل و اكمل روزگار بوده تحصيل اقسام علوم نموده.

در سنه 1067 حسب الأمر الأعلى از خطّه كاشان نقل به دارالسلطنه اصفهان فرمودند، و مورد عنايات بلا نهايات شاهانه گرديدند. هذا اليوم از جمله پيشنمازان مسجد جامع، آن جامع كمالات صورى و معنوى است.

از جمله تصانيف آن جناب: وافى حديث، و نخبه فقه، و خلاصة الأذكار ادعيه،

ص: 163


و رساله موسوم به ترجمة الصلاة، و ترجمة الطهارة، و ترجمة الصوم، و ترجمة الحجّ، و معتصم الشيعة در فقه، و مفاتيح الشرايع، و محجة البيضاء، و أنوار الحكمة، و مرآة الآخرة، و ميزان القيامة وغيرهم. و اليوم موازى يكصد جلد تصنيف دارد كه تقريباً دويست هزار بيت است». [1]

«كان فاضلاً عالماً ماهراً حكيماً متكلماً محدثاً فقيهاً محققاً شاعراً أديباً، حسن التصنيف، من المعاصرين. له كتب منها: كتاب الوافى جمع الكتب الأربعة مع شرح أحاديثها المشكلة، إلا أنّ فيه ميلاً إلى بعض طريقة الصوفية، وكذا جملة من كتبه... وقد ذكره السيد ميرزا على بن أحمد فى السلافة وأثنى عليه ثناءً بليغاً». [2]

فيض در شرح حال خود مى نويسد:

من برهه اى از زمان را در محضر والد و دائى خود كه در علوم در كاشان ممتاز بودند، در تحصيل علوم صرف كردم، و چون به بيست سالگى رسيدم براى تكميل علوم دينى به اصفهان مسافرت كردم. آن شهر را جامع علما ديدم. از اساتيد آن حوزه، علوم

رياضى وغيره را فراگرفتم. در اين حال خبر تشريف فرمايى سيد ماجد بحرانى به شيراز رسيد. بدان شهر رفتم و قريب دو سال علم حديث را به سماع و قرائت از محضر وى استفاده كرده و به اجازه روايت حديث از آن شيخ نائل گشتم، و در علوم حلال و حرام و ساير احكام، صاحب بصيرت شدم، به طورى كه از تقليد غير مستغنى گرديدم. آنگاه به اصفهان مراجعت كرده، و از محضر شيخ بهاء الدين عاملى استفاده كرده، و از وى نيز اجازه روايت حديث اخذ كردم.

از آن پس چون استطاعت حج داشتم، براى انجام مناسك حج به حجاز مسافرت كردم. در مكه به شرف ملاقات شيخ محمد بن حسن بن زين الدين عاملى مشرّف، و از آن بزرگوار استفاده كردم و اجازه روايت حديث نيز گرفتم.

ص: 164


در مراجعت از مكه برادرم كه بسيار فاضل و در سنّ 18 سالگى به اجتهاد رسيده بود، در بين راه به دست دزدان عرب به قتل رسيد.

بعد از مراجعت از مكه باز هم شهر به شهر گشتم، و هرجا دانشمندى يافتم از او استفاده كردم، تا اين كه در قم به خدمت صدر اهل عرفان و بدر فلك ايقان، آن كه در فنون علم باطن، امام عصر و وحيد دهر بود مشرّف گشتم، مقيم آستان وى شده و بيش از هشت سال به مجاهده نفس و رياضت مشغول، تا در علوم باطن نيز بصيرت حاصل گشتم، و در آخر الأمر به شرف مصاهرت وى نايل، و دختر او را در نكاح خويش درآوردم... به همراه استاد به شيراز رفتم و نزديك به دو سال در

آنجا اقامت كردم، و از آن پس به كاشان مراجعت و به امر تدريس و نشر علم و تبليغ دينى و تأليف و تصنيف مشغول شدم، و گاه در زاويه قريه قمصر با جمعى از خواص اصحاب در اقامه نماز جمعه و عبادات، و گاه در وسط بلد به آن وظيفه دينى مقدم بودم؛ چون در ميان عالمان، غير از من معتقد به وجوب عينى نماز جمعه نبود.

تا اين كه شاه صفى مرا به اصفهان دعوت كرد، در اكرام و تبجيل من كوشيد و اصرار داشت كه در خدمت او باشيم. از قبول خدمات دولتى عذر خواستم. عذرم را پذيرفت، و از آن پس فارغ البال مدّتى مديد زيسته و به امر تدريس و تأليف و عبادت مشغول بودم... تا آن كه مكتوب شاه عباس ثانى رسيد و از من دعوت شد كه براى اقامه نماز جمعه و نشر علوم دينى به اصفهان رفته، و در مسجد جامع عتيق آن شهر كه به وسيله سلطان مزبور تعمير و آماده شده بود برگزار كنم. [1]

فيض در اصفهان از محضر مولانا محمد تقى مجلسى بهره برده و كتب اربعه را نزد او خوانده و از او به اخذ اجازه روايى نايل گشت.

وى همچنين از ملا صدرا و سيد ماجد بحرانى روايت كرده، و خود از مشايخ اجازه علامه ملا محمد باقر مجلسى، سيد نعمة الله جزائرى و نظائر ايشان است.

ص: 165


مولانا محمد تقى مجلسى در اجازه مبسوطه خود به فيض مى نويسد:

«المولى الفاضل والعالم العامل، جامع المعقول والمنقول، مولانا محمد محسن بن المرتضى القاسانى - أدام الله

تبارك فضله، وأسبغ عليه آلاءه - الذى ولّى شطر هذا المقصد الأسنى وجه همّته، وقرأ على هذا الضعيف جميع كتاب من لا يحضره الفقيه وجلّ غيره من الأصول، بعد قراءة أكثر كتب الفقه والرجال والأصول وغيرها. وقد التمس منّى إجازة كتب علمائنا، فاستخرت الله تعالى، وأجزت له - أدام الله تأييداته - أن يروى عنّى ما جاز لى روايته، بالأسانيد المتواترة إلى علمائنا السابقين، مصنّفى كتب الحديث والتفاسير والفقه والكلام والأصول والقراءة واللغة والنحو والصرف وغيرها، ومؤلفاتى، وأسانيدى إلى هذه الكتب أكثر من أن تحصى، والتى أذكر منها أصحّها وأعلاها. فمن ذلك ما أخبرنا وحدّثنا به الشيخ الأعظم، بل الوالد المعظّم، شيخ علماء الزمان، ومربّى العلماء الأعيان، العابد الزاهد صاحب الكرامات، مولانا عبد الله بن الحسين التسترى، رضى الله تعالى عنه...

وما حدّثنا وأخبرنا به الشيخ الأعظم والوالد الأكرم، شيخ الإسلام والمسلمين، علامة علمائنا المحقّقين، بهاء الملة والحقّ والحقيقة والدين، محمد بن شيخ الإسلام والمسلمين، العلامة الفهّامة، الحسين بن الشيخ الأجلّ عبدالصمد بن الشيخ الأعظم البدل، صاحب الكرامات الخليلية، شمس الدين محمد الحارثى الهمدانى العاملى، عن أبيه، عن شيخ علمائنا المتأخّرين، وارث علم الأئمة المطهرين، زين الملة والحقّ والحقيقة والدين، بن على، الشهير بابن الحجة، عن الشيخ الأعظم الأجلّ نورالدين على بن عبدالعالى...

وما أخبرنا به جماعة من الفضلاء الأعيان، منهم: الشيخ بهاء الدين محمد، والعلامة الفهامة القاضى معزّالدين محمد، والفقيه النبيه الشيخ يونس الجزائرى، عن العلامة الفهامة الشيخ عبد العالى بن الشيخ نورالدين على بن عبدالعالى، عن أبيه.

وما أخبرنا به جماعة كثيرة، منهم: السيد الأجلّ الأعظم الأمير شرف الدين على الشولستانى النجفى، عن الشيخ الأمجد الأجلّ الأعظم ميرزا محمد الاسترآبادى...

وما أخبرنى به الشيخ الأجلّ جابر النجفى...

وما أخبرنا به جمّ كثير من

ص: 166


الفضلاء، منهم: أستاد الفضلاء القاضى أبو الشرف، وخالى مولانا محمد قاسم، وابن عمّتى الشيخ عبد الله بن جابر العاملى، عن جدّى شيخ الطائفة مولانا درويش محمد، ونسيبى الشيخ الزاهد البدل جابر العاملى، عن الشيخ نورالدين على بن عبد العالى.

وما أخبرنا به إجازة فى الصغر الشيخ الأجلّ الأعظم أبى البركات الواعظ، عن الشيخ نورالدين. وبواسطة جمّ كثير من الفضلاء عنه، بالغاً من السنّ قريب المائة، عن الشيخ نورالدين على بن عبد العالى، رضى الله تعالى عنهم أجمعين...

إلى غير ذلك ممّا لا يحصى من الطرق؛ فليرو عنّى، أدام الله فضله، جميع كتب العلماء المذكورين وغيرهم، ويعمل بمودعات أخبار أهل البيت، مراعياً للاحتياط مهما أمكن، وللتقوى والورع فوق ما أمكن، ونمّقه بيمناه الداثرة أحوج المربوبين إلى رحمة ربّه الغنى، محمد تقى بن مجلسى، والحمد لله ربّ العالمين، والصلاة على سيد الأنبياء والمرسلين محمد وعترته الأصفياء والنجباء الطيبين الطاهرين». [1]

إجازة السيد السند البارع الورع السديد الجيد السيد ماجد الصادقى البحرانى:

«بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذى استدرك ذماء الحديث بعد أن صار على شفا، و استبقى رمق الرّواية بالإجازة التى هى لأمراض الأسناد شفا، و الصلاة والسلام على خير خلق ساع بين المروة و الصفا، محمّد النبى المصطفى، وآله و صحبه ممن اتبع أثره و اقتفى. وبعد، فإنّ الولدين السعيدين والشابين المجيدين، قرّتى عين الرواية وتاجى رأس الاتقان والدراية، عامرى طريق النجاح والنجاة، ولابسى حلة الأنس بالله والمناجاة، المرشّحين فى عنفوان الشباب لإحراز قصب السبق فى العلوم والأعمال الشاهدة سماتهما ببلوغهما فى الخلتين منتهى الآمال،

محمّد محسن و شاه مرتضى، ابنى الفاضل شمس العلماء والأفاضل شاه مرتضى الفقيه القاسانى، استجازانى ما تصحّ لى إجازته من كتب الأصحاب الأعلام، خصوصاً أصول الحديث الأربعة التى عليها المدار فى هذه الأيّام، فرأيت أنّ إجابتهما فى جميع الأمور

ص: 167


المعروضة من الواجبات اللازمة العروضة، لمّا استشمتُ برق الصلاح من صفحاتهما و استشممتُ أرج الفضل من لفحاتهما، و إن كنت فى بادى هذا البيان سِكّيتاً اخطلاً و فى حلبة هذا الرهان سُكيتاً بل فسكلاً. فأقول: إنّى قد أجزت لهما - أدام الله توفيقهما، ونهج إلى درك السعادتين طريقهما - أن يروى عنّى كتابى التهذيب والاستبصار من تصانيف شيخ الطائفة وعمادها وسناد الفرقة المحقة فى جميع روايتها وإسنادها ومن عليه فى أصول الشريعة وفروعها تعويلها، وإليه مرجع استنادها، الشيخ أبى جعفر محمّد بن الحسن الطوسى.

بحقّ روايتى له إجازة عن شيخنا شيخ الإسلام المبرّز فى جميع فنون الحكمة والأحكام، بهاء الملة والحقّ والدين، محمّد بن الشيخ القدوة، مهذّب المناهج الإسلامية، فقيه الفرقة الناجية الإمامية، الحسين بن عبد الصمد الحارثى الهمدانى، عن شيخيه الجليلين، قرّتى عين الشريعة وفقيهى الطائفة الشريفة من الشيعة، السيّد حسين بن جعفر الكركى، والشهيد السعيد، خاتمة الفقهاء، زين الدين بن على بن أحمد العاملى، عن شيخهما الفقيه البارع، عمدة الفقهاء فى وقته، المتخرجة أعيان الفضلاء من تحته، الشيخ على بن عبد العالى الميسى، عن الشيخ الجليل السعيد بن عمّ شيخنا الشهيد محمّد بن المؤذن الجزينى، عن الشيخ الفاضل الشيخ ضياء الدين على بن الإمام السعيد الفقيه الحميد شمس الدين محمّد بن مكى المشهور بالشهيد، ضاعف الله منزلة سعادته، و رجّح مداد قلمه على دم شهادته.

ح، وعن الشيخ الفاضل، شمس الأفاضل، ساكن الحرم الأمين،

المجاور فى حياته و مماته ربّ العالمين، الشيخ محمّد بن أحمد بن خاتون العاملى، عن أبيه، عن جدّه، عن الشيخ الكبير الشهير بمجدّد المذهب الإمامى بهمّته الشاسعة على رأس المائة التاسعة، الشيخ على بن عبد العالى الكركى، عن شيخه الفاضل البارع التقى الشيخ على بن هلال الجزائرى، عن شيخه ملك الناسكين، قطب العارفين والسالكين، الشيخ أحمد بن محمّد بن فهد الحلى - أحلّه الله دار الكرامة، وجلاه تجلية الرضوان فى دار المقامة - عن شيخه الجليل شيخ على بن الخازن الحايرى، عن شيخنا الشهيد، عن عدّة من تلامذة الإمام العلامة، مفتى الفرق، مستنقذ المذهب من لجة

ص: 168


الغرق، زعيم الحكماء والمتكلمين، لسان الفقهاء والمجتهدين، جمال الملة والحق والدين، الحسن بن يوسف المذكور، عن شيخهما العلامة المشار إليه، عن شيخه محقّق الطائفة ومنقّحها، أبى القاسم نجم الدين جعفر بن سعيد الحلى، عن شيخه الجليل نجيب الدين محمّد بن جعفر بن أبى البقاء هبة الله بن نماء، عن الشيخ شاذان بن جبرئيل القمى، عن الشيخ الفقيه أبى على بن الشيخ أبى جعفر الطوسى المصنّف عن والده، قدّس سرّه.

وبهذه الطرق جميع مصنفات الأصحاب الذين اشتملت عليهم سلسلة الاسناد المذكور، وبالطرق المذكور إلى الشيخ أبى جعفر المذكور جميع كتب شيخيه العظيمين، ثقة الإسلام، صدوق أهل البيت عليهم السلام، أبى جعفر محمّد بن على بن الحسين بن بابويه القمى كتاب من لا يحضره الفقيه وغيره، و الشيخ الأجل جعفر بن محمّد بن قولويه، و بالطريق إلى ابن قولويه المذكور عن شيخ الطائفة، مجدّد المذهب على رأس الثلاثمائة، كما اعترف به المؤالف و المخالف، أبى جعفر محمد بن يعقوب الكلينى، جميع كتاب الكافى.

فليرويا عنّى جميع ذلك لمن شاءا وأرادا، سالكين

طريق الاحتياط، متثبتين عند مواقع الأغلاط، داعيين لى فى مظانّ الإجابة ومحالّ الإخلاص، والإنابة بالتوفيق لما يحبّه جلّ وعزّ ويرضاه، والتيسّر لما فيه رضاه، خصوصاً قطع العلائق، والاشتغال به سبحانه عن جميع الخلايق. وكتب الفقير إلى الله الغنى ماجد بن هاشم بن على بن مرتضى بن على بن ماجد الحسينى الصادقى بدار الملك شيراز عام 1028 حامداً مصلياً».

ص: 169


تصویر


آغاز اجازه مولانا محمد تقى مجلسى به ملا محسن فيض كاشانى

ص: 170


تصویر


انجام اجازه مولانا محمد تقى مجلسى به ملا محسن فيض كاشانى

ص: 171


تصویر


تفسير صافى، نسخه اصل به خط مؤلف

ص: 172


تصویر


تفسير صافى، نسخه اصل به خط مؤلف

ص: 173


تصویر


فهرست يكى از مجلدات كتاب الوافى، چاپ سنگى

ص: 174


تصویر


آغاز مفاتيح الشرائع فيض كاشانى، نسخه خطى

ص: 175


تصویر


آغاز مفاتيح الشرائع فيض كاشانى، نسخه خطى

ص: 176


تصویر


آغاز نخبه فيض، نسخه خطى

ص: 177


تصویر


آغاز نخبه فيض، نسخه خطى

ص: 178


تصویر


برگى از ديوان فيض كاشانى

ص: 179


علامه مجلسى در اجازات خود از فيض با عنوان «قدوة العارفين» [1] و «المولى المحقّق العارف» [2] ياد كرده و در مجلد اجازات بحار الأنوار مى نويسد:

«صورة ما كتبه لنا من الاجازة المولى الجليل العالم العارف الربّانى مولانا محمد محسن القاشانى رحمه الله وهى بخطّه الشريف: بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله وسلامه على عباده الذين اصطفى. أمّا بعد، استجازنى الأخ الأعزّ الأمجد الفاضل الأسعد، المترشّح فى عنفوان الشباب لأحراز قصب السبق فى السداد والصلاح، الشاهد

سماته بأهليته لنيل الفوز والفلاح، مولانا محمد باقر، ابن الحاوى للكمالات العلمية والعملية، الجامع بين العلوم العقلية والنقلية، مولانا محمد تقى، أدام الله بقائهما، ما يصحّ لى إجازته من كتب الحديث وخصوصاً ما عليه المدار فى هذه الاعصار، أعنى الكافى والفقيه والتهذيب والاستبصار، ثمّ كتاب الوافى من تأليفاتى الذى جمع الأربعة كلّها مع ترتيب وتوضيح. فأجزته، أدام الله توفيقه ونهج إلى درك السعادة طريقه، أن يروى عنّى جميع ما يصحّ لى إجازته، بحقّ روايتى له قراءة على مشايخى، طاب الله ثراهم، أو سماعاً منهم أو عليهم، أو إجازة على ما هو مذكور فى إجازاتهم لى، ولا سيما طريقى المذكور فى الوافى.

فليرو عنى جميع ذلك لمن شاء وأراد، سالكاً طريق الاحتياط، متثبّتاً عند مواقع الأغلاط، داعياً لى فى محلّ الاخلاص والإنابة بالتوقيق لما يحبّ الله ويرضاه، والعمل بما فيه رضاه، خصوصاً قطع العلايق، والاشتغال به سبحانه عن الخلايق. وكتب بيده الجانية الفانية محمد بن مرتضى المدعوّ بمحسن، وفّقه الله للتزوّد فى دنياه لأخراه، وجعل آخرته خيراً من أولاه». [3]

محمد بن محسن ملقّب به علم الهدى در يكى از يادداشت هاى خود از زيارت مسجد جمكران به همراه پدر خود فيض كاشانى در سال 1080 ق ياد كرده و مى

ص: 180


نويسد: «حقير فقير شنيدم از والد مكرّم روحى فداه كه مولانا شيخ محمد بهاء الدين عاملى - عطّر الله مرقده - و مولانا حضرت علامى آخوند ملا محمد تقى مجلسى - عطّر الله مضجعه - به اين مكان مقدّس مشرّف مى شدند».