ص: 2

یکصد و پنجاه صحابی ساختگی

خمسون و مائه صحابی مختلق / خمسون و مائه صحابی مختلق. فارسی

مرتضی عسکری

ص: 3

ص: 4

بسم الله الرحمن الرحيم

ص: 5

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَكُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلىٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِينَ (6)

ص: 6

اى مؤمنان (عالم) هرگاه فاسقى خبرى بارى شما آورد (تصديق نكنيد تا) تحقيق كنيد مبادا به سخن چينى فاسقى از نادانى به قومى رنجى رسانيد و سخت پشيمان گرديد.

حجرات: آيه 6

ص: 7

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ، و الصلاة و السلام على خير خلقه محمد و آله الطاهرين، وَ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِين.

ص: 8

بالا بلند راويان افزوده(1)، احاديث دروغ بسيارى بر زبان آنان نهاده است ؟!

دستورهاى حيرت آفرين برخى از زمامداران وقت، و اقدامات تكان دهنده ى معاويه در جعل و انتشار احاديث دروغ(2)؛ اعترافات «ابن ابى العوجاء» زير شمشير جلاد(3)، و ده ها مورد تاريخى ديگر چه چيز را ثابت مى كنند؟

آيا با اين همه مى توان گفت كه تمامى منابع و مصادرى كه امروز مورد قبول اكثريت مسلمانان جهان است از آلودگى به دروغ و دست كارى و انحراف بدور مانده اند؟!

وجود همين يك صد و پنجاه تن صحابى ساختگى كافى است تا تكرار كرده بگوئيم:

به جز قرآن كه از ديدگاه پيروان مكتب اهل بيت در صحت و درستى آن جاى هيچ گونه ترديد نيست، غالب منابع و مصادر خبرى و حديث كه قرن ها از تأليف و تدوين آنها مى گذرد بايد مورد تجديدنظر قرار گيرند تا از هرگونه آلودگى احتمالى به دروغ و انحراف و دست كارى پاك شده اسلام به همان گونه كه پيامبر مقدس ما آورده است به جهانيان و مسلمانان جهان عرضه شود(4)، همچنان كه فقهاى مكتب اهل البيت اين كار را به نحوى شايسته و اكمل در مدارك فقهى انجام داده اند.

سخن در اين زمينه بسيار است، همين قدر از خدا مى خواهيم كه ما را بيدار و به وظائف خطير خود آشنا فرموده از راه لطف و كرمش هرچه زودتر موجبات اتحاد و يك پارچگى مسلمانان جهان را در سايۀ درك اسلام واقعى فراهم فرمايد، و پرچم توحيد را در پهنه ى گيتى به اهتزاز درآورد كه «انّه قريبٌ مُجيب»

تهران آذرماه/ 1362 - عطاء محمد - سردارنيا.

ص: 10

مقاله اى كه از نظر خوانندگان عزيز مى گذرد، اظهار نظر فاضل ارجمند آقاى «هادى علوى» درباره ى اين كتاب است كه در روزنامه ى (تآخى) بغداد مورخه ى 1968/8/26، و مجله ى «رسالة الاسلام» طى دو شماره ى (9 و 10) بتاريخ جمادى الاولى 1388 به چاپ رسيده است.

و ما بى مورد ندانستيم كه آن را بعنوان مقدّمه اى بر اين قسمت از كتاب آورده باشيم.

ص: 11

در پرتو چنين حقايق ملموس و ساده اى مى توانيم بگويم كه كتاب «صد و پنجاه صحابى ساختگى» از جمله كتابهائى است كه در خور احترام و سپاس مى باشد. چه، دقت و توجهى كه در انتخاب مباحث آن بكار رفته، محصول بررسى و پيگيريهاى طولانى و عميقى است كه مبيّن صبر و شكيبائى فراوانى مى باشد؛ كه خود غايت و هدف هرگونه بحث خالص علمى است.

با وجوديكه كتاب هدف اصلى خود را پنهان داشته، اما موضوع مورد بحث آن خود، گوياترين بيان هدف و مقصود آن مى باشد. از اين روى مى توان گفت كه اين كتاب يك مدرك علمى مستند و پرارزشى است براى تمام كساني كه به بحث پيرامون اسلام نشسته اند، خواه عرب باشند، و خواه از خاورشناسان.

نويسنده ى كتاب «آقاى سيد مرتضى عسكرى» از جمله ى روحانيون بغداد است، و بحثى را كه در اين كتاب مطرح كرده اند، دنباله ى مباحثى است كه مؤلف در كتاب ديگر خود تحت عنوان «عبد الله بن سبا» عرضه داشته است.

مؤلف در اين دو كتاب سخن از مورخى بنام «سيف بن عمر» به ميان مى آورد كه زمان حكومتهاى (امويان و عباسيان) را درك كرده، و در همان آغاز نوشتن كتابها در جهان اسلام، كتابى در تاريخ فتوح اسلامى، كه شامل فتوحات و لشكركشيهاى صدر اسلام مى باشد تأليف كرده است.

كتاب فتوح سيف، گرچه از بين رفته و در دسترس نمى باشد، اما اخبار و رويدادهائى كه در آن به شرح گذاشته شده تماما در مصادر معتبر و مشهورى كه به سخنان و نوشته هاى سيف اعتماد كرده اند، منتقل شده كه پيشاپيش همۀ آنها «تاريخ طبرى» قرار دارد.

آقاى عسكرى در اين سلسله مباحث نشان داده كه سيف بن عمر، تاريخ نويسى دروغگو، و دروغ ساز بوده كه حوادث و رويدادهائى را در عالم خيال و از پيش خود ساخته، و براى درست و موجّه نشان دادن آنها يك سلسله اغراض و عواملى را به خدمت گرفته و در آنها گنجانيده است كه به هيچ روى با اصل موضوع كه موجب نگارش چنان رويدادهائى شده است، ارتباطى ندارند. از جملۀ آن اغراض و عوامل اينكه:

1 - مصالح دولت مردان اموى، كه سيف بيشتر ايام زندگى خود را در دامان امن

ص: 13

ايشان سپرى كرده است. چه، رعايت جانب ايشان، و حفظ مصالح آنان آشكارا در داستانها سيف به ويژه داستان كشته شدن عثمان، و شرح دلاوريهاى سران شناخته شدۀ بنى اميّه از همان آغاز تاريخ اسلام، در روايتهاى او به چشم مى خورد.

2 - رعايت منافع قبيلگى قبيلۀ «تميم» كه سيف تعصب آن را هرچه تمام تر دارا مى باشد.

اين تعصب، بصورت بازتابى از شرح دلاوريها، و قهرمانيهاى چهره هاى شناخته شده و سرشناس تميم در فتوح اسلامى كه نقش حسّاس، بر عهده داشته اند در آمده، كه آقاى عسكرى عقيده دارند همۀ آنها ساخته و پرداختۀ سيف مى باشد و حقيقت ندارند.

3 - ايجاد تشويق و اخلال در تاريخ اسلامى، كه مؤلف آن را زائيدۀ (زندقۀ) سيف بن عمر مى داند.

سيف در داستانهاى خود چهره هاى بسيارى را به عنوان (صحابى) رسول خدا (ص) آفريده كه بنا به آمارى كه آقاى عسكرى به دست داده است، تعداد اين قبيل آفريده هاى او به (يك صد و پنجاه) نفر مى رسد.

علاوه بر آنها، سيف چهره هائى را به عنوان راوى داستانهاى خود خلق، و اماكن و جاهاى جغرافيائى فراوانى را آفريده، كه نه تنها از آنها روى نقشۀ جغرافيا اثرى ديده نمى شود، بلكه روى زمين نيز وجود نداشته اند؛ و اتفاقات، و رويدادها، و صحنه سازيهاى بى شمار ديگرى را نيز آفريده است!

در كتابى كه از اين دانشمند در دست داريم بحثى تحليلى و مفصل از تعداد (سى و نه) صحابى ساختگى سيف از مجموعۀ قهرمانان خيالى او به ميان آمده كه آقاى عسكرى اعتقاد كامل داد كه چنان چهره هائى در آن قبيل رويدادها هرگز وجود خارجى نداشته اند!

تحقيقات آقاى عسكرى متكى بر عناصر زير است:

1 - سيف بن عمر تنها مصدر روايت اين قبيل اخبار است كه طبرى آنها را از او گرفته، و پس از وى، ابن اثير، و ابن كثير، و ابن خلدون مى باشند كه آن اخبار را از طبرى گرفته و در كتابهاى خود آورده اند. علاوه بر طبرى، مورخينى انگشت شمار نيز بوده اند كه نسخه اى از كتاب فتوح سيف را در اختيار داشته اخبار او را نقل نموده اند.

ص: 14

اما، در مصادرى كه به اخبار سيف اعتنائى نكرده از او مطلب نگرفته اند، آن داستانها و نقش آفرينان، و قهرمانان و صحنه هاى ترسيم شده ى او ديده نمى شود، از قبيل كتابهاى سيره، و مؤلفات بلاذرى كه رويدادهاى مورد تعريف سيف در آنها ديده نمى شود، و اخبار تحريف شدۀ او؛ از وقايع و رويدادهاى تاريخى، در آنها به شكل ديگرى آمده كه با گفته هاى سيف سخت اختلاف دارند.

طبرى نيز در اخبار و رويدادهاى تاريخى، تنها به اخبار سيف بسنده نكرده اخبار متناقض با آنها را از ديگر منابع خبرى نقل كرده و به اين قبيل تناقضات اشاره هم كرده است.

2 - اسنادى كه سيف در روايات خود به دست داده است، دليلى ديگر بر ساختگى بودن رواياتش مى باشد. چه، آقاى عسكرى راويان سيف را مورد بررسى و شناسائى قرار داده ولى از بيشتر آنها نامى در كتابهاى رجال نيافته، و همين امر موجب آن شده تا يقين كند كه اين دسته از راويان او نيز از مخلوقات خيالى او بوده و وجود خارجى نداشته اند.

3 - غالب جنگها و فتوحات مورد بحث سيف را سايه اى از خرافات و اوهام، و رويدادهاى خارق العاده فرا گرفته است، از قبيل سخن گفتن حيوانات با برخى از فرماندهان تميمى در جنگها كه به زبان عربى فصيح صورت گرفته است! بديهى است كه اين چنين مطلبى را منطق علمى، قاطعانه رد مى كند، خواه سيف گفته باشد، خواه كسى ديگر(1).

ص: 15

مى بينيم كه سيف امور شگفت انگيزى را مطرح مى كند، و آن را با تردستى در هم مى آميزد و نتيجه اى غير منتظره مى گيرد. مثلا دژى محكم و استوار كه مدت دو سال در برابر مسلمانها ايستادگى كرده، حملات و يورشهاى آنان را از خود دور نموده و سرفرازانه در برابر دشمن مقاومت كرده است؛ بدون اينكه بر اثر نيرنگى جنگى يا حركتى نظامى سقوط كرده باشد، سيف چنان نموده است كه آن دژ به يك باره و در اندك زمانى تسليم قواى اسلام شده همگان حتى نيروهاى اسلام را دچار شگفتى و تحير ساخته است!!

از ديدگاه سيف، بيشتر پيروزيهائى را كه مسلمانان در جنگها و فتوحات خود بدست آورده اند، مرهون اين گونه اتفاقات و معجزه هائى بوده كه در گيرودار نبرد، و يا

ص: 16

پيش از آن به وقوع پيوسته است!

اين نحوه گزارش حوادث و رويدادهاى تاريخى، دست مورخ را در دروغ پردازيها و روايات ساختگى او رو مى كند، و وى را در تيررس حملات منطقى علمى بدور از هرگونه غرض و تعصبى قرار مى دهد.

اينجاست كه استاد عسكرى اين امكان را به دست مى آورد تا پس از پيگيريهاى لازم، در منابع و مصادرى كه با موضوع مورد بحث او بستگى دارد، آخرين ضربۀ سنگين و قاطع خود را بر اين تاريخ نگار خطرناك فرود آورد، و با استادى و مهارتى هرچه تمام تر و شگفت انگيز اخبار ساختگى سيف را از ديگر منابع خبرى جدا كرده، و بدان وسيله مصادر تاريخى اسلامى را از ساخته هاى اين مورّخ دروغ پرداز آزاد نمايد.

در اينجا ممكن است كسى بپرسد: چطور شده است كه اين قبيل كارهاى سيف بر تاريخ نويسان پيشين پوشيده مانده است ؟

در پاسخ مى گوئيم: چنين نبوده كه كارهاى او از ايشان پنهان باشد؛ چه، طبرى كه بيش از ديگر تاريخ نويسان بر كتاب سيف از خود اعتماد نشان داده است، بتمام وجود رواياتش را باور نداشته گه گاه با روايتهاى ديگران چون «واقدى»، و يا با اسناد مربوط به خود به معارضه با روايتهاى سيف برخاسته است. ديگر تاريخ نويسان، و نويسندگان سيره نيز خبر و روايتى را از سيف بن عمر نقل نكرده اند مانند:

بلاذرى كه بطور اطلاق بزرگ ترين تاريخ نويس فتوحات اسلامى است، و همچنين يعقوبى، و مسعودى و ديگران، اخبار سيف را به چيزى نگرفته آنها را در كتابهاى خود نياورده اند.

راوى شناسان و پيش كسوتان علم درايه نيز سيف را از نظر دور نداشته، برخى از آنها آشكارا او را كوبيده به دروغ گوئى و حديث سازيش متهم كرده اند.

البته بدون تمامى اينها، با آن همه پشتوانۀ تاريخى و احترامى كه دارند، به سامان رسانيدن چنين مهمى كه آقاى مرتضى عسكرى در پيش گرفته است امكان نداشت.

در پايان اين مقاله بايد بگويم كه مؤلف، اصطلاح (اسطوره \ افسانه) را در سرتاسر كتابش بسيار بكار برده، و چنين نامى را بر اخبار و روايتهاى بى اساس و مردود سيف نهاده؛ درصورتى كه بنظر من بكار بردن چنين اصطلاحى در اين مورد بخصوص مستلزم دقت فراوانى است. زيرا افسانه اسمى است كه در مباحث علمى

ص: 17

جهان امروز بر جنگهاى بزرگ روزگاران گذشته نهاده مى شود، كه در شكل گيرى و رويدادهاى هيجان انگيز آنها، پريان و خدايان دخالت مستقيم داشته اند، مانند افسانه هاى (بابليها، و يونانيها) كه در زبان انگليسى به آن «مايث»(1) گفته مى شود.

اصطلاحى ديگر نيز در زبان انگليسى وجود دارد بنام «ليجند»(2) كه داستانهاى شامل رويدادها و پيش آمدهاى خارق العاده و باورنكردنى را به آن مى نامند. البته در اين قبيل داستانها سخنى از جنگها و نبردهاى بزرگ پريان و خدايان در كار نيست. نمونۀ اين قبيل اخبار و داستانها را مى توان در داستانهائى كه از معجزات قديسين و اولياء و امثال اينها سخن مى گويند سراغ گرفت، و پژوهشگران عرب هم تاكنون بر جايگزينى اصطلاحى خاص به جاى آن به توافق نرسيده اند. ولى من ترجيح مى دهم كه در اين مورد، لفظ (خرافه) به جاى اسطوره و افسانه بكار گرفته شود، تا هر يك از اين دو لفظ اصالت معناى خودشان را همان طور كه در زبان انگليسى برايشان منظور شده است حفظ نمايند.

در مراجعه به ساخته ها و پرداخته هاى سيف بن عمر مى بينيم كه همۀ آنها بدون اينكه رنگى از داستانها يا جنگهاى بزرگ خدايان و پريان را به خود گرفته باشند، سنگين و آرام در يك مسير منظم تاريخى به پيش مى روند، و از اين لحاظ كتاب «فتوح» او از نظر اسلوب و روشى كه در پيش گرفته است با روش ديگر كتابهاى تاريخ اختلافى ندارد، و درست نيست كه اخبار و روايتهاى آن را افسانه ناميد، زيرا حوادث و رويدادهاى خارق العاده اى كه به فراوانى در اخبار و روايتهاى سيف آمده است به مفهوم خرافه يا (ليجند) انگليسى نزديكتر است تا (افسانه) و (مايث).

از طرفى تمام اخبار سيف معجزات و يا خارق عادات نمى باشند، بلكه دروغهاى ديگر او هم چيزى از آنها را در بر ندارند!

پيشينيان نيز براى خبر دروغ، اسامى متعددى را آورده اند كه بر اثر كثرت استعمال بصورت اصطلاح درآمده شائع شده اند از قبيل (موضوع، و منحول \ ساختگى، و بى اساس). اما من در خود اين صلاحيت را نمى بينم كه در اينجا لفظ خاصى را براى بكار بردن آن پيشنهاد كنم، جز اينكه در اين فرصت كوتاه

ص: 18

تنها چيزى كه مى توانم بگويم اين است كه تا آنجا كه ممكن باشد در اين قبيل مباحث در بكار بردن اصطلاحات دقت كافى رعايت شود. با توجه به اينكه استاد فاضل ارجمند، آقاى مرتضى عسكرى از هر كس ديگرى در بكار بردن واژه اى خاص و مناسب در مباحث علمى خود، داناتر و واردتر مى باشد.

***

پاسخ، و اظهار نظر مؤلف، پيرامون پاره اى از مطالب اين مقاله را در پايان همين كتاب مطالعه فرمائيد.

ص: 19

ص: 20

شناخت صحابى» مى نويسد:

قاعده اى در دست است كه با استفاده از آن، صحابى بودن گروه بسيارى ثابت مى شود.

اين ضابطه داراى سه نشانه است كه اثبات وجود يكى از آن نشانه ها در شخص، كافى است كه حكم شود آن شخص از جمله اصحاب رسول خدا (ص) بوده است.

نخستين نشانه اين است كه «ابن ابى شيبه» از منبعى كه بر آن ايرادى نيست در كتاب خود مى نويسد:

پيشينيان را رسم بر اين بوده است كه در جنگها جز شخص صحابى را به فرماندهى سپاه نمى گماشتند.

سپس ابن حجر ادامه داده مى نويسد:

اگر كسى اخبار و رويدادهاى جنگى و فتوح اسلامى را بررسى و پى گيرى نمايند، از اين دسته صحابيان كه ما آنها را در قسمت اوّل كتاب خود آورده ايم فراوان خواهد يافت. [پايان سخن ابن حجر].

ما به جستجوى خبرى كه ابن حجر از «ابن ابى شيبه» نقل كرده، و او و همفكرانش كه به شرح حال اصحاب پرداخته اند آن را دليلى قاطع بر شناخت شخص صحابى دانسته و دست آويز خود قرار داده اند برخاستيم، اما به همه تلاش و كوششى كه در اين راه بكار برديم، مصدر چنين خبرى را جز در روايات سيف نيافتيم؛ هم چنانكه تاريخهاى طبرى، و ابن عساكر گوياى همين مطلبند. ايشان از قول سيف مى نويسند:

1 - افسران و فرماندهان سپاه در جنگها از اصحاب انتخاب مى شدند، مگر وقتى كه كه در ميان ايشان كسى پيدا نمى شد كه از عهدۀ چنين مهمّى برآيد.

2 - طبرى طى روايتى ديگر از قول سيف مى نويسند:

(عمرو بن محمد از شعبى) روايت كرده است كه گفت:

در همان ايام كه خليفه ابو بكر، «خالد بن وليد و عياض بن غنم» را به ماموريت عراق فرستاده بود، به ايشان نوشت:

ص: 22

از كسانى كه با مرتدها جنگيده اند، و نيز آنها كه بعد از رسول خدا (ص) بر اسلام شان ثابت قدم باقى مانده اند، سپاهى فراهم آريد.

دار اين سپاه، و در كنار شما، هيچيك از مرتدها حق شركت در جنگ را ندارد، تا دستور من به شما برسد.

سپس شعبى ادامه داده مى گويد:

به روزگار خلافت ابو بكر، هيچ مرتدى در جنگها شركت نداشته است.

3 - و باز طبرى با همان سند از قول سيف مى نويسيد:

ابو بكر تا زنده بود، در هيچيك از جنگهاى خود از آنان كه مرتد شده بودند يارى نجست. امّا عمر آنان را به يارى مى گرفت، ولى هرگز ايشان را به فرماندهى سپاه نمى گماشت مگر بر عده اى انگشت شمار كه تعدادشان به ده نفر، يا به مراتب كمتر از آن مى رسيد. او از انتخاب شخص صحابى به فرماندهى سپاه هرگز غفلت نمى كرد!

4 - هم او در روايتى ديگر از قول سيف چنين نوشته است:

همه مى گويند كه ابو بكر از گروه مرتدها در جنگهاى ارتداد، و لشكركشى به عراق، و جنگ با ايرانيان، يارى نجسته است. او، با وجوديكه مرتدها را به سپاهى گرى مى گرفت، هيچ يك از ايشان را به امارت، و ولايتى منصوب نكرده است.

اين مطالب را سيف در روايات متعدد آورده، و با اصرارى هرچه تمام تر خواسته است تا ثابت كند كه در زمان خلافت ابو بكر و عمر فرماندهى سپاه اسلام هميشه با فرد صحابى بوده، و به جز ايشان كسى ديگر عهده دار چنين مقامى نبوده است.

اما با همۀ اين احوال گفته هاى سيف و روايات او، با حكومت «امرؤ القيس» بر مسلمانان «قضاعه»(1) از جانب خليفه عمر، حتى پيش ازآنكه يك ركعت نماز در

ص: 23

اسلام خوانده باشد آشكار متناقض است. به اين داستان توجه كنيد:

ابو الفرج اصفهانى در كتاب «اغانى» خود چنين مى نويسد:

«امرؤ القيس» بدست عمر اسلام آورد، و خليفه او را پيش ازآنكه حتى ركعتى نماز گزارده باشد حكومت و ولايت داد.

اصفهانى تفصيل داستان را بعد از خبر بالا، از قول «عوف بن خارجه مرّى» در «اغانى» خود چنين ادامه مى دهد:

روزى در ايام خلافت عمر بن خطاب (رض) نزد او نشسته بودم كه مردى وارد شد كه موى اندكى در دو طرف سرش بچشم مى خورد. پاهاى كجى داشت طورى كه انگشتهاى هر دو پاى او روبروى هم، و پاشنه هاى آن تقريبا در امتداد شانه هايش قرار داشتند.

او درحالى كه مرد مرا پس و پيش مى كرد و از روى سر آنها قدم بر مى داشت؛ خود را به جلو مى كشيد تا اينكه روبروى عمر قرار گرفت و او را برسم خلافت درود گفت. عمر از او پرسيد:

- كيستى ؟ آن مرد جواب داد:

- من مردى هستم مسيحى، و نامم «امرؤ القيس بن عدى كلبى» مى باشد. عمر او را شناخت سپس از او پرسيد.

- بسيار خوب، چه مى خواهى ؟ امرؤ القيس پاسخ داد:

- مى خواهم مسلمان شوم. عمر اسلام را بر او عرضه كرد و او پذيرفت. و همين هنگام خليفه فرمان داد تا نيزه اى برايش حاضر كردند، آنگاه پرچمى بر آن بست و بدست «امرؤ القيس» داد و او را بر مسلمانان قضاعۀ شام حكومت و فرماندهى داد.

امرؤ القيس درحالى كه پرچم را در دست خود مى فشرد، و باد آن را بالاى سرش به اهتزاز در آورده بود از خدمت خليفه بازگشت و روى براه نهاد... [تا آخر داستان در «اغانى»].

ص: 24

داستان حكومت «علقمة بن علاثۀ كلبى» نيز بعد از ارتدادش با روايتهاى سيف تناقض دارد. اين خبر در كتاب «اغانى» اصفهانى، و نيز در كتاب «اصابۀ» ابن جر، ضمن شرح حالى كه برايش نگاشته اند بشرح زير آمده است:

علقمه در زمان رسول خدا (ص) اسلام آورد و از مصاحبت حضرتش برخوردار شد. ولى پس از آن حضرت و در زمان خلافت ابو بكر از اسلام روى بگردانيد و مرتد شد. ناچار ابو بكر، خالد بن وليد را بطلب او فرستاد و چون علقمه از اين موضوع با خبر گرديد خود را پنهان ساخت. مى گويند بعدها علقمه عذرخواهان، به خدمت خليفه بازگشت و از نو اسلام آورد.

مطالب زيرا را نيز ابن حجر دربارۀ علقمه در «اصابۀ» خود آورده است:

عمر در زمان حكومت خود علقمه را بجرم شراب خوارگى حدّ شرعى زد، علقمه از اين كار آزرده خاطر شده مرتد گرديد. پس روى به ديار روم نهاد، و بر امپراطور روم وارد شده خود را معرفى نمود. امپراطور مقدم او را گرامى داشت و در مقام شناسائى او، از وى پرسيد:

- تو! پسر عموى «عامر بن طفيل» هستى(1)؟ علقمه كه از اين نحو سؤال امپراطور شخصيتش درهم شكسته شده بود، رنجيده خاطر شده بخشم آمده گفت:

- مثل اينكه تو مرا جز به وسيلۀ عامر نمى شناسى ؟! پس برخاست و بيرون آ مد و به مدينه بازگشت و اسلام آورد!

اما داستان حكومت يافتن علقمه از جانب خليفه عمر، در كتابهاى «اصابۀ» ابن حجر، و «اغانى» ابو الفرج اصفهانى آمده است كه ما آن را از كتاب «اغانى» نقل مى كنيم:

علقمه پس از روى گردانى از اسلام و مدتها آوارگى و دورى از شهر مدينه،

ص: 25

سرانجام به آنجا بازگشت، و دور از چشم مردم راه مسجد را در پيش گرفت و خود را در گوشه اى پنهان ساخت.

شب هنگام «عمر» وارد مسجد شد، ولى علقمه بر اثر تاريكى هوا، شخص تازه وارد را درست تشخيص نمى داد، اما با توجه به وجود شباهتى بين خالد بن وليد كه از دوستان علقمه بشمار مى رفت و شخص عمر، چنين گمان برد كه اين تازه وارد بايد خالد باشد، پس سر صحبت را با او باز كرد و در ضمن آن از او پرسيد:

- كه بالاخره از كار بر كنارت كرد؟! عمر كه گوئى علقمه را شناخته متوجه اشتباه او شده بود قافيه را نباخت و براى اينكه چيزى دستگيرش شود زيركانه بجاى خالد جواب داد:

- آرى همين طور است! علقمه با لحنى متأثر گفت:

- معلوم است، چيزى نيست به جز چشم زخم و حسد، اين ستم از راه حسادت به تو رفته است!

عمر موقع را مناسب دانسته موذيانه از علقمه پرسيد:

- كمك مى كنى تا از عمر انتقام خود را بگيريم ؟! علقمه شتابزده جواب داد:

- پناه مى برم به خدا، عمر بر ما حق فرمانبردارى دارد، و ما مجاز نيستيم كه عليه او كارى انجام داده به مخالفتش برخيزيم!!

سرانجام عمر، يا به گمان علقمه خالد، برخاست و از مسجد بيرون رفت.

روز بعد خليفه آمادۀ پذيرائى از مردم گرديد، در همين هنگام خالد به همراهى علقمه وارد شده كنار يكديگر نشستند.

پس از مدتى عمر در يك فرصتى مناسب روى به علقمه كرده پرسيد:

- خوب علقمه! آن حرفها را تو با خالد در ميان گذاشتى ؟ علقمه كه از سؤال عمر گيج شده بود، پس از اندكى مكث به ياد حرفهاى ديشبش با خالد افتاد، پس به تندى روى به خالد كرده با صداى بلند از او پرسيد:

- ابو سليمان! تو چيزى به او گفته اى ؟ خالد جواب داد:

- واى بر تو. قسم به خدا كه پيش از اين ديدار، من او را نديده ام. آن وقت موضوع را به فراست دريافته در دنبال خود گفت: ببينم نكند تو اين مرد - و اشاره به خليفه - را پيش از ديدار با من ديده و بجاى من گرفته باشى ؟! علقمه جواب داد:

ص: 26

- آرى بخدا، درست است من او را بجاى تو ديده ام. سپس روى به خليفه كرده گفت:

- اى اميرالمؤمنين! تو كه چيزى جز خير و خوبى از من نشنيده اى، اين طور نيست ؟ عمر پاسخ داد:

- درست است. حالا دوست دارى كه فرماندار (حوران)(1) بشوى ؟ عقلمه جواب داد:

- آرى.

- عمر فرمان حكومت حوران را به دست عقلمه داد. علقمه تا پايان عمر در حكومت حوران باقى بود، و هم در آنجا درگذشت، و «حطيئه» در سوگش چنين سروده است... (تا آخر داستان). ابن حجر بدنبال اين داستان چنين اضافه مى كند:

پس از اينكه عمر فرمان حكومت حوران را بدست علقمه داد، روى به اطرافيان خود كرده گفت:

اگر چنين اشخاص با وفائى داشته باشم، برايم از هر چيز در دنيا ارزشمندتر است.

فرماندهان سپاه، همه از صحابه بوده اند!

ابو بكر در جنگهاى خود از مرتدها يارى نمى گرفت و مقرّر داشته بود كه از آنان كمك نخواهند. از اين روى در آن جنگها هيچ مرتدى حضور نداشته است!

عمر، مرتدها را به سپاهى گرى مى گرفت، ولى آنها را جز بر تعدادى انگشت شمار كه تعدادشان به زحمت به ده نفر مى رسيد فرماندهى نداده است؛ و شخص او از انتخاب صحابى به سمت فرماندهى سپاه هرگز غفلت نمى نمود.

اينها مطالبى بودند كه دانشمندان پيرو مكتب خلفاء براى اثبات مدعاى خود در شناخت صحابى رسول خدا (ص) آورده اند.

اما با وجود اين همه ادعا ديديم كه خليفه عمر بر خلاف گفتۀ آنها شخص «علقمه» را كه مرتد شده بود به حكومت حوران منصوب ساخته است، با توجه به اينكه امراء و حكام شامى، آن روزگار بر سپاهيان نيز فرماندهى داشته اند، به اين معنى كه حاكم و فرماندار شام بر سپاه شام، و حاكم فلسطين بر سپاه فلسطين، و فرمانرواى قنسرين، بر قواى منطقۀ قنسرين سر فرماندهى داشته است.

از طرف ديگر، فرمانده سپاه هر منطقه امام جماعت آن منطقه نيز بوده، و همراه آنان در جنگها شركت مى كرده، بر مسند قضا تكيه مى زده و درگيريهاى حقوقى آنان را نيز حل و فصل مى نموده است.

كوتاه سخن اينكه حاكم و فرمانرواى هر منطقه، در زمان صلح آمرى على الاطلاق، و در زمان جنگ، افسرى مسلط، و فرماندهى قاطع بوده است.

و نيز ديديم كه همين خليفۀ دوم پرچم فرماندهى مرد نصرانى تازه مسلمانى را كه براى نمونه هنوز يك ركعت نماز در اسلام نخوانده مى بندد و به دستش مى دهد. در حالى كه اين پرچم بستن و به دست كسى دادن در آن روزگار، سنّتى براى بسيج قبيله اى خاص و براى شركت آن قبيله در جنگ بوده است. چه، در آن ايام اساس سپاهيگرى بر پايۀ قبيله استوار بوده و چنين سنتى تا اواخر جنگ صفين، و واقعۀ جان خراش كربلا، و حتى بعد از آن تاريخ نيز جارى بوده است.

بنا بر اين خليفه عمر، «امرؤ القيس كلبى» را كه از قبيلۀ كلب برخاسته و كلب

ص: 28

جزئى از قبيلۀ بزرگ قضاعه بوده است، بر تمامى قبايل قضاعه حكومت داده، و بدانم وسيله سر فرماندهى سپاه قضاعه را نيز به او سپرده است، تا وى به يارى ايشان در جنگ با روميان شركت جويد، و بنام اسلام با كفر و الحاد بجنگد!

با اين حساب چنين ضابطه اى را كه علما و دانشمندان پيرو مكتب خلفا براى شناخت شخص صحابى وضع كرده اند باطل و بى ارزش است. زيرا هم سند آن ضعيف است، و هم آنچه را كه گفته اند با واقعيات و رويدادهاى تاريخى جور در نمى آيد و با آن مغاير مى باشد!

با وجود اين، همان دانشمندان بر آن ضابطۀ خيالى و دروغ، دل خوش داشته و بر همان اساس ده ها و صدها چهره هاى ساختگى را در رديف اصحاب واقعى رسول خدا (ص) به حساب آورده، برايشان شرح حال نوشته اند!

ما در بحثى كه در پيش روى داريم، بشرح حال تعدادى از اصحاب ساختگى سيف مى پردازيم كه مخصوصا سيف آنها را در رديف فرماندهان سپاه اسلام جا زده، و از طريق روايتهاى مختلف و متعدد، اخبارى براى ايشان و بنام آنها ساخته است تا هم از اين راه دروغ خود را از ديد تيزبين علما و دانشمندان پنهان دارد، و هم با مشوّش كردن اخبار اسلامى، مصادر و مدارك ما را از اعتبار و اصالت بيندازد.

در اين هدف خطرناك سيف، بايد گفت كه متأسفانه برخى از دانشمندان به سيف كمك بسزائى كرده، خوش باورى او را در رسيدن به اهدافش، با اعتمادى كه پرداخته هاى خائنانۀ او را به اسلام در مصادر معتبر، و نقش آفرينان خيالى وى را در رديف ديگر اصحاب واقعى رسول خدا (ص) به ثبت رسانيده اند. و چه مى دانيم، شايد كه سيف ديدن چنين پيروزى را براى خود حتى در خواب هم اميد نداشته است.

***

ص: 29

ص: 30

* داستان اختلاف علقمه و عامر در:

1 - «اغانى» (50/15-55).

2 - «جمهرۀ» ابن حزم (284).

* نسب قضاعه در:

1 - «جمهرۀ انساب» ابن حزم (440-462).

ص: 32

بخش سوم

اصحابى از قبايل مختلف.

67 - عَبدُ اللهِ بنِ حَفصِ قُرشى.

68 - اَبو حُبَيش عامِرى كِلابى.

96 - حارِث بنِ مُرَّۀ جُهَنى.

بخش چهارم

صحابى، بحكم همزمانى با رسول خدا (ص)!

70 - قِرقِرَة يا قُرفَةِ بنِ زاهِر تَيمى.

71 - نائِل بنِ جُعشَم.

72 - سَعدِ بنِ عُمَيلۀ فَزارى.

73 - قَريبِ بنِ ظَفَر.

74 - عامِرِ بنِ عَبدُ الأسَد.

بخش پنجم

افسران و فرماندهان جنگهاى ارتداد.

75 - عَبدُ الرَّحمن اَبُو العاص.

76 - عُبَيدَة بنِ سَعد.

77 - خَصفَۀ تَيمى.

78 - يَزيدِ بنِ قَينان.

79 - صَيحانِ بنِ صَوحان.

80 - عِبادِ ناجى.

81 - شِخريت.

ص: 34

بخش ششم

صحابى، بحكم رسيدن به خدمت ابو بكر!

82 - شَريكِ فَزارى.

83 - مُسَوَّرِ بن عَمرو.

84 - مُعاويَۀ عَذرى.

85 - ذُوَيناق، وَ شهر ذُوَيناف.

86 - مُعاوِيَۀ ثَقَفى.

بخش هفتم

صحابى بحكم شركت در جنگهاى زمان ابو بكر!

87 - سَيفِ بنِ نُعمانِ لَخمى.

88 - ثَمامَةِ بنِ اَوسِ بنِ ثابِت.

89 - مُهَلهَلِ بنِ يَزيد.

90 - غَزالِ هَمدانى.

91 - مُعاوِيةِ بنِ أنس.

92 - جَرادِ بنِ مالِكِ نُوَيرَه.

93 - عَبدَ بنِ غَوثِ حِميَرى، كه به حكم كمك به سپاه ابو بكر صحابى شناخته شده است!

ص: 35

ص: 36

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 38

در اينجا علاوه بر آنچه گذشت مى بينيم كه طبرى «بشر» را (هلالى) معرفى كرده، و اين معرفى نه از جانب اوست كه از جانب سيف است. بنابراين سيف، اين مخلوق خيالى خود را از تيرۀ (هِلال بن عامِر بن صَعصَعَة بن... عَيلان بن مُضَر) آفريده است.

مخالف و متناقض است.

علاوه بر همۀ اينها، مسألۀ فرماندهى بشر بر هزار جنگندۀ «عبد القيس» تنها روايتى است كه از زبان سيف نقل شده است نه منبع ديگر.

و در آخر، ما اساسا نام اين اين صحابى - بشر بن عبد الله هلالى - و راويان داستان او را در هيچيك از منابع خبرى غير از سيف بن عمر تميمى افسانه ساز نديده ايم!

با چنين مقدماتى، موضوع (وجود، و اخبار، و راويان) داستان «بشر بن عبد الله» از سر تا پا دروغ و سادگى بوده، افسانه اى است كه سيف بن عمر آن را ساخته و پرداخته و براى انحراف دانشمندان از مسير واقعى اسلام آن را جلا داده است، و دانشمندان بنام و بلندآوازه اى چون (محمد بن جرير طبرى، و ابن حجر) با ثبت آن، و ديگر افسانه هاى او در كتابهاى معتبر و وزين خود سيف و اهداف پليدش را خدمت، و به اسلام...

اين را هم بگوئيم كه گرچه ابن حجر مصدر اين خبر (پيشينيان را رسم بر اين بوده كه در جنگها...) را «ابن ابى شيبه» معرفى كرده، ولى نگفته است كه خود آن خبر را از كداميك از كتابهاى ابن ابى شيبه نقل نموده است.

و به طورى كه بعدها خواهيم ديد، ابن حجر در موقع معرفى ديگر اصحاب خود از اين قبيل، تنها به نقل همان سخن «ابن ابى شيبه» بسنده كرده از مصدر آن هم ذكرى به ميان نمى آورد.

***

ص: 41

ص: 42

ص: 44

مى پردازيم:

1 - انصاب شخصى بنام «مالك بن ربيعه» در قبيلۀ تيم رباب، در جنگ (قادسيۀ عراق) به سمت فرماندهى يك واحد رزمى توسط «سعد وقاص» مطلبى است كه فقط در «تاريخ طبرى»، آن هم از قول سيف بن عمر آمده است نه در جاى ديگر!!

2 - اين انتصاب، و ديگر وقايع جنبى آن را طبرى با تصريح نام سيف، و با شرح و تفصيلى كامل در شش صفحه از كتاب خود آورده؛ و گويا همين طولانى بودن خبر موجب آن شده باشد كه منبع اصلى آنكه سيف بنِ عمر است از چشم علاّمه ابن حجر پوشيده بماند، و همچنان كه در شرح حال مالك بن ربيعه تصريح كرده مصدر خبر خود را «تاريخ طبرى» معرفى كند.

نكته اى را كه فرماندهى «مالك بن ربيعه» بر گروهى از سپاهيان در جنگ قادسيه از آن مستفاد مى شود و در «تاريخ طبرى» آمده است بشرح زير مى باشد:

سيف از قول «طَلحَة، از دختر كَيسانِ ضَبيَّه»، از يكى از اسراى جنگ قادسيه! آورده است... تا آنجا كه مى گويد:

همچنين سعد وقاص سرفرمانده كل سپاه اسلام «مالك بن ربيعۀ تيمى، تيم رباب وائلى» را به همراهى «مساوِرِ بن نُعمانِ تَيمىِ رَبيعى» به فرماندهى گروهى ديگر از سپاهيان برگزيد.

اين دو فرمانده با افراد تحت فرماندهى خود بر منطقۀ (فَيّوم) تاختن آوردند، و شترانى را از قبايل (تغلب، و نمر) به غارت برده مردم آن ديار را از دم تيغ گذرانيدند و صبحگاهان پيروزمندانه به خدمت سعد رسيدند. [پايان سخن طبرى].

3 - خبر (پيشينيان به جز شخص صحابى را در جنگها به فرماندهى سپاه نمى گماشتند) را كه ابن حجر به آن اشاره كرده، و ما پيش از اين به تفصيل دربارۀ آن بحث كرده ايم.

و به خاطر داريم كه ابن حجر خبر مزبور را در شرح حال «بشر بن عبد الله»، و به نقل از ابن ابى شيبه در كتاب خود آورده است.

و نيز فراموش نكرده ايم كه ابن حجر در مقدمۀ كتاب خود تأكيد كرده كه علت

ص: 46

تقسيم بندى كتاب «اصابه» به سه بخش، و اختصاص بخش اول آن به اصحابى كه سمت فرماندهى داشته اند، همان خبر ابن ابى شيبه بوده است.

4 - اما نسب اين صحابى سيف آفريده كه ابن حجر او را در كتاب «اصابه» (تيمى، و از بنى تيم مرّۀ رُباب) معرفى كرده و ما گفتيم كه اين نسب بنظر اشتباه مى آيد، و درست آن (تيم رُباب) است و مرّه ندارد.

(رُباب) هم به تعدادى از قبايل (بنى منات) گفته مى شود كه با قبيلۀ (ضَبّه) عليه عموزادگان خودشان يعنى (بنى سعد منات) پيمان بسته بودند، و به هنگام عقد اين پيمان دست خود را به عنوان يك پارچگى در ظرفى از (رب) فرو بردند، و بدين مناسبت فرزندان «تيم بن عبد منات» به «تيم رباب» شهرت يافته اند.

اما اينكه در «تاريخ طبرى» نسبت مالك بن ربيعه «بنى تيم رباب وائلى» آمده، ندانستيم كه منظور سيف از اين «وائلى» چه بوده است!

اگر هدف از وائلى، نسبتى باشد به «وائل بن قيس»، نوادۀ «عوف بن عبد منات اد»، كه آنها با «تيم رباب» خويشاوند بوده، پسر عموى يكديگرند.

و چنانچه هدف سيف از وائلى نسبتى باشد به «وائل بن مالك، نواده جذام از قبايل سباء»، كه اين قبيله با «تيم رباب» كه از قبايل عدنان مى باشند، جمع نمى شوند، و از نظر نسب بسيار با هم اختلاف و فاصله دارند.

نمى دانيم، آيا سيف واقف به اين مسأله و وجود اختلاف بين دو نسب بوده، و همچنان كه شيوۀ اوست دانسته و عمدا نوشته (از بنى تيم رباب وائلى) و منظورش ايجاد سردرگمى مطلب، و سرگردانى دانشمندان از دسترسى به حقايق، و اختلال در امر تحقيق بوده است ؟

و يا اين كه نه، خوش باورانه بنشينيم و بپذيريم كه او قصد سوئى نداشته و اشتباه كرده است؛ كه اين برداشت با دانش وسيعى كه سيف به انساب عرب داشته - و اين از نوشته هاى او پيداست - بسيار بعيد به نظر مى رسد.

راه سومى نيز به نظر مى آيد، و آن اين است كه اطلاعات سيف در انساب عرب بيشتر از نسب شناسان ديگر كه داراى تأليفاتى هم در اين زمينه مى باشند بوده، و او تيره هايى را در عرب مى شناخته كه ديگران نشناخته اند و مالك بن ربيعۀ خود را به چنان تيره هايى نسبت داده است!!

و بالاخره بعيد نيست كه ابن حجر به همين اشكال در موضوع نسب مالك بن

ص: 47

ربيعۀ سيف پى برده است، و به عنوان نخستين كسى كه به چنين خطائى در روايت طبرى از سيف برخورد كرده است، از ذكر نسب مالك مزبور در شرح حال او خوددارى نموده باشد!

اصحاب پيغمبر خدا (ص) نشانيده برايشان شرح حال نوشته است! كه با خواست خدا، مساور را نيز ضمن ديگر اصحاب ساختگى سيف و در جاى خود شرح خواهيم داد.

و بالاخره توجه داشتيد كه در افسانه ى سيف از (فيّوم) نامى، و از يورش مالك و مساور به آنجا يادى شده بود. حال ببينيم كه اين (فيّوم) در كجا قرار دارد.

آن طور كه معلوم است (فيّوم) محلى است شناخته شده و معروف در (مصر) كه گمان مى رود سيف از وجود آن اطّلاعى تمام داشته، و محلى همنام با آن در عراق آفريده باشد!

اين ياقوت حموى دانشمند جغرافياشناس اسلامى است كه با ابراز اعتماد بر سخنان سيف براى (فيّوم) او جائى در كتاب «معجم البلدان» خود اختصاص داده مى نويسد:

فيّوم. به دو محل اطلاق مى شود، يكى در مصر، و ديگرى در عراق نزديكيهاى شهر (هيت).

سپس ياقوت در سه صفحه از كتاب خود به شرح و تفصيل پيرامون فيّوم مصر پرداخته، و دست آخر، چون چيزى نداشته تا دربارۀ فيّوم عراق بنويسد، به همين اندازه بسنده كرده است كه بگويد، اين فيوم نزديكيهاى هيت عراق است.

و چنين بنظر مى آيد كه انتخاب شهر هيت از نظر حموى از آن سبب بوده كه از افسانۀ سيف معلوم مى شود كه (فيّوم) در حوالى قادسيه قرار داشته است. و چون هيت به قادسيه نزديك مى باشد پس ياقوت تيرى به تاريكى انداخته و گفته است كه اين (فيوم) نزديكيهاى شهر هيت عراق قرار دارد. غافل از اينكه اين خبر از پايه دروغ و ساختگى است، و اين (فيّوم) هم چون ديگر مطالب سيف، آفريدۀ خيالات، او بوده، وجود خارجى نداشته است.

ياقوت اين اشتباه را در كتاب ديگر خود بنام «المشترك» كه اختصاص به اماكن همنام دارد تكرار نموده گفته است: دو محل (فيّوم) نام دارند. و آن وقت آنچه را كه در معجم خود آورده بطور اختصار در «المشترك» نيز نقل كرده است.

در اينجا اين گمان قوّت مى گيرد كه شايد سيف بن عمر نام نقش آفرين خيالى

ص: 49

خود، مالك بن ربيعۀ تيمى را نيز از نام «مالك بن ربيعه، ابو اسيد ساعدى انصارى»، و يا فرزند «وهب قرشى»، و يا غير از ايشان گرفته باشد، تا دانشمندان و محققين را به گمراهى اندازد، و

آنان را به سرگردانى و تحيّر دچار نمايد. چه، همين همنام بودن در اسامى اصحاب، موجب تشويق، و سرگردانى، و چه بسا اشتباه و گمراهى دانشمندان و محققين شده است.

ص: 50

ص: 52

منبع خبر خود را هم با تصريح نام سيف، كاملا مشخص و معلوم كرده است.

بنابراين چنين گمان مى رود كه طولانى بودن روايت طبرى باعث آن گرديده است كه سند روايت كه به شخص سيف منتهى مى شده از ديد علاّمه ابن حجر پوشيده بماند. از اين روست كه داستان را از قول طبرى نقل كرده، و نامى از راوى اصلى آنكه سيف باشد نبرده است.

ص: 56

ص: 58

خود را از دست به چنين كارهائى نهى كرده بود رسيد، ناگزير «عاصم بن عمرو تميمى» و «جابر اسدى» را به يارى ايشان فرستاد و به هنگام عزيمت اين قواى امدادى به عاصم گفت:

اگر تصميم به پيكار با دشمن گرفتيد، فرماندهى با تو باشد.

در اين ميان، قواى ايرانيان در بين النهرين با مسلمانان روبه رو شده آنها را در ميان گرفتند تا مگر اموال به غارت رفتۀ خود را از ايشان باز پس بگيرند.

سواد چون وخامت اوضاع را دريافت روى به حميضه كرده گفت:

- انتخاب با تو است، يا تو با ايرانيان بجنگ، و آنها را به خود مشغول دار، تا من غنائم را از ميدان بدر برم، و يا اينكه من مى مانم و با آنها مى جنگم، و تو اين اموال را سالم به مقصد برسان. حميضه جواب داد:

- تو بمان و آنها را به خود مشغول كن، تا من غنائم را از دسترس ايشان دور گردانم. سواد موافقت كرد و با ايرانيان به جنگ پرداخت، و حميضه غنائم را از ميدان بدر برد. و در بين راه به سواران عاصم برخورد نمود و به گمان اينكه اينان مگر سواران ايرانند راه خود را كج نمود و از ايشان كناره گرفت، تا از درگيرى با آنان در امان بماند. ولى ديرى نگذشت كه يكديگر را شناختند. پس حميضه با خاطرى آسوده به راه خود ادامه داد، و عاصم نيز به يارى سواد شتافت.

در اين ميان سپاهيان ايران كه با درگيريهاى خود با «سواد» بعضى از اموال خود و ايشان را به چنگ آورده بودند، با ورود عاصم به آوردگاه نبرد روى به گريز نهادند، و بازيافته هاى خود را نيز بر جاى گذاردند كه ديگر بار بدست «سواد» افتاد!

عاصم، و جابر، و سواد، سالم و پيروزمند، با دستى پر و غنائمى فراوان بازگشتند و به خدمت سعد رسيدند.

طبرى در روايتى ديگر از قول سيف، از وقايع جنگ قادسيه چنين خبر مى دهد:

در اين جنگ قبيلۀ جَعفى، قَحطانى، يَمانى در مقابل هنگى از رزمندگان زره پوش ايران قرار گرفت. جُعفيان با شمشيرهاى آخته به جانب ايشان خيز برداشتند، امّا با كمال شگفتى مشاهده كردند كه شمشيرهايشان در آنان كارگر نيست! پس ناگزير شكست خورده واپس نشستند. حميضه چون اين

ص: 61

عقب نشينى بى جا را ملاحظه كرد، بانگ بر ايشان زد:

- شما را چه مى شود؟! جعفيان جواب دادند:

- اسلحۀ ما در اينان كارگر نيست. حميضه گفت:

- اين چه حرفى است، همين جا بمانيد تا نشانتان بدهم. ببينيد! پس به يك باره به يك سرباز ايرانى كه از كنارش مى گذشت حمله برد و با نيزه پشت او را از هم بدريد و به يارانش بانگ برداشت:

- ديديد كه اينها جز براى كشته شدن بدست شما اينجا نيامده اند! پس جعفيان با شنيدن سخن حميضه قوي دل شده به يك باره حمله آوردند و صفوف دشمن را از هم دريدند، و او را به عقب نشينى وادار نمودند!!

اما با همۀ اين احوال، وقتى كه همين حميضۀ قهرمان را در برابر سواد تميمى قرار مى دهد، سيف شخصيت، و بزرگوارى، و دلاورى سردار تميمى را بالاتر از او مى نماياند. چه، اين سواد تميمى است كه بزرگوارانه انتخاب و اختيار شركت در جنگ، و يا بردن غنائم را به حميضه واگذار مى كند. و اين خود علامت آقائى و بزرگوارى، شجاعت و دلاورى سواد تميمى هم قبيلۀ سيف بن عمر مى باشد نه چيزى ديگر!!

سيف پس از طرح اين داستان، بار ديگر چهرۀ تابناك، و گردن برافراشتۀ حميضه را در حالتى كه غنائم جنگى را از دستبرد پارسيان بدور داشته، و مدارك شجاعت خود و هم رزمانش را به يدك مى كشد در صحنه مجسم مى كند و بر اعتبار و شخصيت او مى افزايد.

و دست آخر، همۀ سرفزازيها و افتخارات به قبيلۀ تميم، قبيلۀ سيف بن عمر باز مى گردد. زيرا، گره گشاى همۀ گرفتاريها، و رهانندۀ همۀ دربندها، سردار رشيد و دلاور بى همتاى تميم «عاصم بن عمرو» به همراهى «جابر اسدى» است كه براى رهائى حميضه و يارانش قدم به ميدان مى گذارد، و صحنه را از وجود دشمن خالى مى سازد. آرى، اين عاصم بن عمرو است كه تنها نامش كافى است تا دشمن جا خالى كرده فرار را بر قرار ترجيح دهد!

و بالاخره همين موارد بوده است كه ابن حجر را بر آن داشته تا با اعتماد بر سخنان سيف جائى مخصوص در كتاب «اصابۀ» خود به حميضه و ديگر مخلوقات خيالى او اختصاص دهد، و برايشان در رديف ديگر اصحاب رسول خدا (ص) شرح حال بنويسد.

آنچه تا به اينجا آورديم، از فعاليتهاى «حميضه» در جنگهاى برون مرزى شبه جزيره خبر مى داد. درصورتى كه طبرى از زبان سيف يك سلسله فعاليتهاى درون مرزى، چون مرتد شدن، و به راه انداختن آشوب ارتداد را نيز به حميضه نسبت داده است. طبرى در همين زمينه، و ضمن اخبار ارتداد يمانيان مى نويسد:

ابو بكر با ارسال پيام، و اعزام نمايندگانى براى كارگزاران و عمالش، به جنگ مرتدها كمر بست. از جمله اينكه به «عُثْمَانَ بْنَ أَبِي الْعَاص» فرماندار (طائف) نوشت كه به يارى و كمك ثابت قدمان در اسلامِ محل مأموريتش، مرتدهاى منطقه را سركوب نمايد.

ص: 63

فرماندار طائف فرمان برد، و گروهى از مردم طائف را به فرماندهى «عثمان بن ابى ربيعه» مأموريت داد تا آشوبى را كه در (شِنَوءَة)، و بر اثر اجتماع گروه بسيارى از مرتدهاى قبايل (أزد، و بُجَيله، و خَثعَم) و به رياست «حميضة بن نعمان» برخاسته بود فرو نشاند.

عثمان بن ابى ربيعه به شنوء حمله برد و با مرتدها به نبرد پرداخت، مرتدها كه در خود تاب تحمل نيافتند ناگزير شكست خورده روى به گريز نهادند و حميضه را يكه و تنها به دست سرنوشتش رها نمودند!

حميضه كه با هزاران زحمت خود را از معركه بيرون كشيده بود، بى سر پناه و ياورى، آوارۀ كوه و بيابان شد.

«عُثْمَان بْنِ رَبيعة» طى شعرى از اين پيروزى چنين ياد مى كند:

ما گروه مرتدها را از هم پراكنده ساخته، خاكشان را به باد داديم. و اين سرنوشت شوم مكر و نيرنگ آنهاست.

از قبيلۀ بارق برقى برجهيد، ولى چون با ما روبه رو گرديد، همچون ابرى عقيم و بى باران روى به گريز نهاد و پراكنده شد. و در افقهاى دوردست درخشندگى و عظمت خود را از دست بداد.

كه سيف در مصرع دوم اين شعر، به بارق و حميضۀ بارقى اشارۀ صريح داد.

اين داستانِ سيف دربارۀ حميضه و سرنوشت شوم آن با آنچه خودش از ابو بكر روايت نموده كه او هرگز مرتدى را به يارى نگرفت، و يا اينكه عمر آنها را بر بيش از تعدادى اندك كه شمارشان به ده نفر هم نمى رسد فرماندهى نداده است، و روايت ديگرش در آغاز اين بحث كه خليفه عمر، حميضه را بر هفتصد رزمندۀ و پيكارگر جنگ قادسيه فرماندهى داده است، سخت مخالف و متناقض مى باشد!

مگر نه اين است كه سيف گفته كه ابو بكر تا زنده بود از هيچ مرتدى، و در هيچ جنگى يارى نخواسته است!!

و مگر نه خودش گفته كه عمر اگرچه از آنها يارى مى گرفت، ولى هرگز ايشان را به فرماندهى سپاه نگماشته مگر بر تنى چند سپاهى كه تعدادشان به ده نفر نمى رسيد؟

ص: 64

اگر آن مطالب راست و درست مى باشند پس چگونه عمر خليفۀ مسلمين حميضه اى را كه مرتد شده و از دين خدا و پيامبرش برگشته به فرماندهى هفتصد تن سپاهى آن هم در جنگ معروف و بنام قادسيه منصوب كرده است ؟!

«ابن ماكولا» كوشيده است كه اين دو خبر متناقض را به يك جا از زبان سيف در كنار «اكمال» خود بياورد، او مى نويسد:

حميضۀ بارقى پس از ارتدادش از اسلام، بار ديگر به آغوش اسلام بازگشت، او در جنگ قادسيه فرماندهى قسمتى از سپاه را بر عهده داشته است.

با اين حساب، معلوم مى شود كه ابن حجر خبر ارتداد حميضه را مخصوصا در كتاب «اصابۀ» خود نياورده، و عمدا از آن چشم پوشيده است. زيرا يقين داشته كه اين خبر با ضابطۀ شناخت صحابى او سخت مخالف و مغاير بوده، موردى براى ثبت نام چنين چهره اى در زمرۀ اصحاب رسول خدا (ص) باقى نمى ماند!!

***

ص: 65

ص: 66

گرفته است كه (حميضه و جابر) چون در جنگ، پست فرماندهى را داشته اند، پس صحابى بوده اند!!

غافل از اينكه چنان روايتى خود نتيجه اى بوده كه از روايات دروغ و بى اساس سيف گرفته اند نه چيز ديگر، و حال سيف هم كه معلوم است!

در هر حال ابن حجر هر يك از چهره هاى ساختگى سيف را طى شماره اى ويژه در كتاب «اصابۀ» خود به ثبت رسانيده است توجه كنيد:

1 - صحابى شمارۀ 1848 «حُمَيضَۀ بارقى». علامت رمز (ز).

2 - صحابى شمارۀ 1040 «جابر اسدى». علامت رمز (ز).

آرى، ابن حجر تنها به استناد همان روايت ابن ابى شيبه، دو چهرۀ ساختگى سيف را صحابى شناخته، شرح حالشان را طى شماره هاى فوق در كتاب معتبر «اصابۀ» خود آورده، و ما هم ميزان مخالفت اين روايت شگفت آور را، با حقايق و رويدادهاى مسلّم تاريخى در جاى خود شرح داده ايم.

دانشمندان پيرو مكتب خلفاء به استناد همان روايت، گروه بسيارى از قهرمانان خيالى و افسانه اى سيف را صحابى شناخته، شرح حالشان را كنار ديگر اصحاب واقعى رسول خدا (ص) به ثبت رسانيده اند؛ زيرا سيف گفته سات كه پيشينيان، ايشان را به فرماندهى سپاه برگزيده اند!!

اينان در شرح حال بعضى از آن اصحاب به ضابطۀ مزبور اشاره كرده به آن استناد نموده اند، و در برخى ديگر، همچون شرح حالى كه بيايد و يا بعد از آن، از كنار آن روايت به سادگى گذشته از اشارۀ به آن خوددارى كرده اند.

***

ص: 68

ابن ربيعه آورده نامى از حميضه كه بنا به روايت سيف سردستۀ مرتدها در آن جنگ بوده به ميان نياورده است! ما، علت اين موضوع را مخصوصا در پايان شرح حال حميضه آورده ايم به آنجا مراجعه كنيد.

و ديديم كه همۀ اينها را سيف بن عمر از زبان پنج تن از راويان مخلوق خود گفته است كه هرگز وجود خارجى نداشته اند.

و دست آخر، همۀ اين افسانه ها را از امام المورخين محمد بن جرير طبرى از زبان سيف بن عمر تميمى در تاريخ كبيرش نقل كرده، و به دنبالش تاريخ نويسان ديگرى چون ابن اثير و ابن خلدون، آنها را از طبرى گرفته و در تاريخهاى خود نقل كرده اند.

و نيز بنابر آنچه ابن حجر مى گويد، ابن فتحون با اعتمادى كه به روايات سيف ابراز داشته، جابر اسدى را صحابى پنداشته و نامش را بر «استيعاب» ابن عبد البر استدراك كرده است.

و سرانجام ابن حجر با اعتماد بر تمام آن روايات سيف، حميضۀ بارقى، و جابر اسدى، و عثمان بن ربيعه را صحابى شناخته و با استناد به همان روايات، ايشان را در صف اصحاب واقعى رسول خدا (ص) نشانيده است.

و بدين سان اخبار و روايات شخصى سرشناسى چون سيف بن عمر تميمى كه به زندقه نيز متهم بوده است، و مصادر معتبر و ارزشمند اسلامى انتشارى تمام يافته، مدت دوازده قرن ساخته ها و پرداخته ها و تحريفها و دستكاريهاى اين شياد روزگار، علما و دانشمندان را به خود مشغول، و آنها را در برابر واقعيات تاريخى سردرگم و حيران نموده است. و نمى دانيم آيا دانشمندان در چنين موقعيتى براى پالايش مصادر اسلامى از اين آلودگيها، و همانند آنها روى موافق نشان خواهند داد، و يا اينكه چون در گذشته با آنها خود گرفته و بر آنها دل خوش داشته حاضر نيستند آنها را با هيچ چيز ديگرى مبادله نمايند؟

***

ص: 72

شرح حال عثمان بن ربيعه در:

1 - «اصابۀ» ابن حجر (452/2) بخش اول ترجمۀ شمارۀ 5439.

2 - «تاريخ طبرى» (1985/1).

* شرح حال ربيعة بن عثمان قرشى در:

1 - «طبقات» ابن سعد (149/4)، بخش اول.

2 - «سيرۀ ابن هشام» (416/3).

* نسب جمحى در:

1 - «اللباب» (236/1).

2 - ابن سعد در «طبقات» (366/5) از محدثى بنام «محمد بن عثمان مخزومى» نام مى برد، و او را در طبقۀ پنجم بحساب مى آورد.

ص: 74

چون سعد وقاص در «شَراف» فرود آمد، نامه اى از خليفه عمر به او رسيد كه وى را فرمان مى داد تا بر دستجات مختلف سپاه خود، فرماندهانى را تعيين، و مسئوليت را بين آنها تقسيم نمايد.

سعد در اجراى فرمان خليفه فرماندهى هر پرچم را بر عهدۀ يكى از افراد با سابقه در اسلام نهاد و افراد سپاهى را به گروه هاى ده نفرى قسمت كرده فرماندهى و مسئوليت هر قسمت را نيز به مردانى سپرد كه در اسلام خدمتى بسزا انجام داده بودند... [تا آنجا كه مى گويد]:

و سواد بن مالك تميمى را بر گروهى از پيشتازان فرماندهى داد.

طبرى در روايتى ديگر از قول سيف مى نويسد:

سواد بن مالك تميمى بر بلنديهاى نجاف مشرف بر بندر فراض تاختن برد و سيصد رأس چارپاى، از استر و الاغ و گاو را از ماهى بار كرده، همه را پيش انداخت و به لشكرگاه بازگشت.

بر اثر اين حملۀ ناگهانى و دستبرد ماهرانۀ سواد، يكى از سرداران قواى فارس بنام «آزاد مرد» فرزند «آزادبه» به تعقيب او پرداخت و با شتاب خود را به سواد رسانيد. سواد با سواران خود به مقابلۀ آزاد مرد برخاست، و بر سر پل (سَيلَحين) با او به جنگ پرداخت و آن قدر جنگ را ادامه داد تا اينكه براى او يقين حاصل شد كه غنائم مزبور به سلامت به مقصد رسيده است، پس به سرعت عقب نشست و صبحگاهان خود را به اردوگاه رسانيد و ما وقع را به سرفرماندهى سپاه، و ديگر مسلمانان گزارش داد.

سعد فرمان داد تا همۀ غنائم را بين افراد سپاهى قسمت كردند، و خمس آن را نيز برسم پاداش به سواد و همراهانش بخشيد. اين روز بنام (روز ماهيان) نام گذارى شده است!

اين را بايد گفت كه سپاهيان براى دست يابى به گوشت، سخت بى تاب شده بودند، زيرا اينان به جز گوشت، به قدر كافى و حتى براى مدتى مديد مواد خوراكى از گندم، وجوه، و خرما، و ديگر حبوبات، براى خود دست و پا كرده، به همراه داشتند. اين حملات ناگهانى و اعزام گشتيها فقط براى بدست آوردن گوشت انجام مى گرفت، به همين مناسبت هر روزى را كه به گوشت فراوانى دسترسى پيدا مى كردند، آن روز را به نام همان نوع گوشتى كه بدست آورده بودند مى ناميدند مانند (روز گاوان) و (روز ماهيان)!!

ص: 76

طبرى در روايتى ديگر از قول سيف، تاختن ناگهانى و دستبرد سواد بن مالك و حميضه را به همراهى گروه هاى يك صد نفرى زير فرمان خود به سپاه دشمن، شرح داده كه ما تفصيل آن را در شرح حال حميضۀ بارقى آورده ايم.

طبرى پس از ذكر همۀ اين وقايع مى نويسد:

سرانجام سعد وقاص، سواد بن مالك تميمى را در جنگ قادسيه به فرماندهى گروه پيشتازان سپاه خود برگزيده است. [پايان طبرى].

سيف در تاريخ اسلام (روز ماهيان) را به ثبت رسانيد، تا روز مجد و افتخارى باشد براى سواد بن مالك قهرمان تميمى كه برخوان كرمش از گوشت گاوان و ماهيان و ديگر چارپايان، سپاهى شكم از عزا درمى آوردند، و آتش اشتهاى خود را فرو مى نشانند.

همچنان كه (روز گاوان) را بعنوان روز مجد و افتخار قهرمان نام آور تميم، عاصم بن عمرو به ثبت رسانيده است آنجا كه مى گويد:

روزى عاصم به همراهى گروهى از سربازان زير فرمان خود به جستجوى گاو يا گوسفندى به نواحى تحت نفوذ دشمن حمله برد، اما پيش از او، كشاورزان و دامداران گله هاى خود را براى حفظ و نگهدارى آنها از دستبرد دشمن در بيشه ها، پنهان ساخته بودند. عاصم از مردى چوپان كه در كنار بيشه اى به مراقبت ايستاده بود سراغ گاو يا گوسفند را گرفت، ولى آن مرد سوگند ياد كرد كه از محل آنها اطلاعى ندارد، كه ناگهان از ميان بيشه، گاوى فرياد برآورد و با زبان فصيح عربى گفت:

به خدا قسم كه اين مرد دروغ مى گويد، ما اينجا هستيم!!

عاصم با شنيدن سخن گاو، بداخل رفت و گلۀ گاوان را پيش انداخت و به اردوگاه برد و سپاهى را از گوشت گاوهاى سخنگو آن هم به زبان فصيح عربى به نعمت رسانيد!

ما (روز ماهيان) را بر ديگر روزهاى خيالى سيف در جلد اول كتاب «عبد الله بن سبا» مى افزائيم و سواد بن مالك را نيز در رديف ديگر اصحاب مخلوق او از تميم بحساب مى آوريم.

ص: 77

3 - ابن خلدون كه افسانۀ سواد را به نقل از «تاريخ طبرى» در كتاب خود آورده است.

4 - ابن حجر كه با اعتماد به روايات سيف، و قاعده اى كه براى شناخت صحابى باستناد روايت اين ابى شيبه كه فرماندهى سپاه را ملاك شناخت صحابى دانسته اگرچه به آن تصريح نكرده است، سواد بن مالك را صحابى شناخته و شرح حالش را در كتاب «اصابۀ» خود آورده است.

***

ص: 79

ص: 80

ص: 82

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 84

گيرند.

در خلال اين مدت سعد چهار هزار مرد جنگنده از (بنى تميم و بنى رباب) را برگزيد و بر سپاهيان خود بيفزود، كه سه هزار تن آنها (تميمى) و هزار نفر ديگر «ربّى» بودند.

از (بنى اسد) نيز سه هزار نفر انتخاب كرد، و همگى را فرمان داد تا در كنار منازلشان، ما بين تپه ها و جلگه ها اردو بزنند و همچنان آمادگى جنگى خود را بين اردوگاه سعد و «مثنى بن حارثه» حفظ نمايند.

«مثنى بن حارثه» نيز هشت هزار سپاهى (ربيعى) به همراه داشت، كه شش هزار نفر آنها از طايفۀ (بكر بن وائل) بودند، و دو هزار تن بقيه از تيره هاى ديگر (ربيعه).

مثنى چهار هزار نفر از اينان را پس از جدائى از خالد برگزيده بود، و چهار هزار نفر ديگر از همان رزمگاه (جِسر) با وى همراه بودند.

علاوه بر همۀ اينها، يمانيانى كه زير فرمان سعد وقاص جمع شده بودند، دو هزار نفر از (بُجَيلَه) و دو هزار نفر از قضاعه و طىّ بودند كه فرماندهى ايشان را اشخاص زير بر عهده داشتند:

1 - فرماندهى افراد قبيلۀ طى را (عَدِىّ بن حاتَم) بر عهده داشت.

2 - فرماندهى افراد قضاعه، با (عَمرو بنِ وَبَرَه) بود.

3 - فرماندهى بجيله را (جَرير بنِ عَبدُ الله) بر عهده داشت.

در حالى كه سربازان چنين وضعى را داشتند، سعد وقاص در (زرود) در اين انتظار بود كه مثنى به خدمت او بپيوندند، و مثنى در اين اميد كه مگر سعد به خدمت او درآيد كه اتفاقا مثنى بر اثر همان جراحات وارده در جنگ جِسر درگذشت، و پيش از مردن، «بَشير بنِ خَصاصِيَّه» را به جانشينى خود برگزيد.

در همين هنگام گروهى از سرشناسان عراق به خدمت بشير رسيدند، و نمايندگانى نيز از عراق چون (فُراتِ بنِ حَيّان عِجلى، و عُتَيبَه) كه به خدمت عمر رفته بودند، و خليفه ايشان را باز گردانيده بود، به خدمت سعد درآمده بودند.

[پايان سخن طبرى].

مى خورد:

1 - محمد، يا محمد بن عبد الله بن سواد نويره.

2 - زياد، يا زياد بن سرجس احمرى.

كه سيف در روايات خود نام اينان را به اختصار چنين مى آورد (محمّد و زياد)

نهاوند، و كشته شدنش در آن جنگ از قول سيف بن عمر چيزى نياورده اند!

ابن ماكولا، در باب (حمّال) مى نويسد:

حمال بن مالك اسدى، برادر مَسعُود بن مالك اسدى است كه هر دو جنگ قادسيه و به همراهى سعد وقاص شركت داشته اند.

اما نام مسعود بن مالك اسدى در «تاريخ طبرى» از قول سيف چنين آمده است:

مسعود بن مالك اسدى، و عاصم بن عمرو تميمى و گروهى ديگر از رزمندگان، در دفع حملات ايرانيان در (لَيلَةُ الهَرير) قادسيه، از خود شجاعتها بروز داده، دلاوريها نموده اند.

درصورتى كه مى دانيم نام (ليلة القدر) را سيف بن عمر، بر روى شبانگاه (عمّاس) خود آخرين شب جنگ نهاده و چنين نامى را تاريخ به خاطر ندارد!

و نيز گفتنى است كه سيف همين حديث را از قول (نضر، از ابن رفيل، از پدرش، از حميد بن ابى شجار) روايت كرده است كه همگى آنها تمامى، زادۀ فكر و خيالات او بوده، وجود خارجى نداشته اند.

معرفى حمال بن مالك اسدى در «تاريخ طبرى» از قول سيف بن عمر چنين آغاز مى شود:

سعد وقاص در (شراف) بود كه نامه اى از خليفه عمر به او رسيد كه در آن وى را فرمان مى داد تا براى واحدهاى مختلف سپاه خود فرماندهانى را تعيين كند.

سعد در اجراى فرمان عمر، فرماندهى واحد پيادۀ سپاه خود را بر عهدۀ «حمّال بن مالك اسدى» نهاده است.

***

ص: 90

عثمان در زمان حكومت خود زمينهائى را به رسم جايزه به (زُبَير، و خَبّاب، و عَمّار ياسِر، و ابن هبّار، و ابن مَسعُود) بخشيد. اگر عثمان كار نابجائى كرده و ندر اين بخشش گناهى را مرتكب شده است، خطاى اينان كه اين زمينها را تصرف كرده اند از عثمان بسى بيشتر است، زيرا ما قوانين و احكام دين خود را از ايشان مى گيريم.

عمر نيز در زمان خلافتش زمينهائى را به (طلحه، و جرير بن عبد الله، و ربيل بن عمرو) همان كسانى كه ما دين خود را از ايشان نيز مى گيريم واگذار كرده است، و به (ابو مفزر) دار الفيل را بخشيده، اين واگذاريها بر سبيل انفال، و از محل خمس و بخشايش خداوندى صورت گرفته است!!

***

دادند و با تمام قوا جلوى پيشروى قواى مهاجم را گرفتند، و در نبردى سخت و بى امان، فيلان و فيلبانان و فيل سواران را كه بر هر فيل تعدادشان به بيست نفر كماندار مى رسيد، مجبور به عقب نشينى نمودند.

طبرى در روايت ديگرى از سيف مى نويسد:

ايرانيان چون ديدند كه از دلاوران بنى اسد بر فيلهاى ايشان چه گذشت، بهم برآمده با همۀ نيرو و خشم، اسديان را به زير رگبار تيرهاى جانكاه خود گرفته از هر سو باران تير بر آنها روان ساختند، و در اينجا بود كه سعد وقاص، «عاصم بن عمرو تميمى» را فرمان داد تا بنى اسد را دريابد و از گرداب بلايشان برهاند، زيرا اين عاصم بن عمرو تميمى بود كه به (روز ارماث) نخستين روز جنگ، جان پناه همۀ مردم، و تمام رزمندگان بود!

سيف در روايتى ديگر از وقايع روز دوم جنگ، كه آن را (روزاغواث) ناميده است چنين ياد مى كند:

در (روزاغواث) فرستاده اى از جانب خليفه عمر، با چهار قبضه شمشير، و چهار رأس اسب برسم جايزه در قادسيه، به خدمت سعد وقاص رسيد تا آنها را بين قهرمانانى تقسيم كند كه در ميدانهاى جنگ از خود رشادت و جانبازى بسزائى نشان داده، در عرصۀ پيكار قادسيه دلاوريهاى چشم گيرى نموده اند.

سعد در اجراى دستور خليه فرمان داد تا (حَمّال بنِ مالِكِ والِبى، و رِبيل بن عَمرو والِبى، و طُلَيحة بنِ خُوَيلِد فَقعَسى) كه هر سه نفر از قبيلۀ بنى اسد بودند.

و نيز (عاصم بن عمرو تميمى)؛ كه هر كدام از آنها فرماندهى واحدى را بر عهده داشتند حاضر شدند و به هر يك، يك قبضه شمشير از جانب عمر هديه و جايزه داد.

در اين توزيع جوايز، سه قهرمان اسدى چهارم شمشيرهاى اهدائى خليفه را به خود اختصاص دادند، و ربيل بن عمرو با اشاره به همين موضوع چنين سروده است:

همۀ مردم مى دانند كه اگر شمشير آبديده اى بدست آيد، ما در بدست گرفتن آن از همه سزاوارتريم!

سواركاران من، بطور مدام از شامگاهان تا پايان روز (ارماث)

ص: 93

حملات دشمن را از عموم عشاير عرب دفع مى كردند.

و ديگر سواران و رزمندگان، چنين وظيفه اى را در شبهاى ديگر بر عهده داشتند!!

سيف در روايتى ديگر از (روز عِمّاس) چنين حكايت مى كند:

در (روز عماس) بار ديگر حملۀ فيلان آغاز گرديد، و چون روز (ارماث) صفوف سربازان اسلام را درهم شكست و شيرازۀ سپاه را از هم پاره نمود و گردانهاى منظم آنان را متلاشى ساخت.

سعد وقاص چون چنان ديد، از سربازى تازه مسلمانان ايرانى كه خود را از سپاه رستم فرخ زاد به پناه سپاه اسلام كشيده بود پرسيد:

- نقطۀ حساس فيل كجاست، و اين حيوان چگونه از پاى درمى آيد؟ او جواب داد:

- چشمها، و خرطوم فيل نقطۀ حساس او بحساب مى آيند، و چنانچه آنها را از فيل بگيرند، ديگر كارى از او ساخته نيست! پس سعد وقاص كسى را بدنبال «قعقاع بن عمرو، و عاصم بن عمرو» و دو برادر قهرمان تميمى فرستاد و از آن دو خواست تا شرِّ فيلِ (سفيد) را كه در پيش رو داشتند از سپاه اسلام بگردانند، زيرا آنى فيل پيشاپيش ديگر پيلان به سپاه مسلمين حمله مى برد، و ديگر پيلان از او پيروى مى كردند.

و نيز ضمن پيامى ديگر «حمال بن مالك اسدى»، «ربيل به عمرو اسدى» را فرمان داد تا كار فيل (اجرب \ پيس) را كه دسته اى ديگر از پيلان را بدنبال خود مى كشيد و رو بسوى آنان داشت بسازند و شرّش را از سر مسلمين كوتاه سازند.

در اجراى دستور فرمانده كل قوا، قعقاع و عاصم، دو برادر قهرمان تميمى هر كدام نيزه اى محكم ولى نرم و تاب دار بدست گرفتند و رو بسوى فيل سفيد نهادند، حمّال و ربيل نيز چنين كردند.

قعقاع و عاصم به فيل سفيد نزديك شده و فرصتى مناسب هر دو برادر با هم و با تمام نيرو، نيزه هاى خود را در چشمهاى فيل سفيد فرو برده چشمهاى او را از كاسه بيرون كشيدند! فيل بر اثير اين زخم، طاقت نياورده روى دُم بر زمين نشست و فيلبان خود را بر زمين زد و خرطومش را بياويخت، قعقاع فرصت نداد

ص: 94

و برجست و با يك ضربت كارى خرطومش را با شمشير بينداخت. فيل كه ديگر تعادل خود را از دست داده بود، به پهلو افتاد، در اين وقت قعقاع و عاصم برجستند و تمامى سواران او را از پاى درآوردند.

از اين سو، حمال بن مالك به ربيل بن عمرو گفت:

انتخاب با تو است، يا تو خرطوم فيل را بيند ازو من چشم او را كور مى كنم، يا تو چشم او را هدف گير، و من خرطومش را مى اندازم.

ربيل بريدن خرطوم فيل را برگزيد و حمال نيز چشم او را هدف گرفت و با يك حركت سريع نيزۀ خود را در چشم فيل (اجرب) فرو برد، فيل بر اثر اين زخم واپس رفت و بر روى دُم بر زمين نشست و دستها را ستون قرار داد و بار ديگر برخاست، در اين نوبت ربيل فرصت نداد و با شمشير، خرطوم او را بينداخت، فيلبان كه متوجه ربيل و ضربۀ او به خرطوم فيل شده بود، با تبر زين بر صورت ربيل نواخت و او را مجروح نمود.

سيف در روايت ديگر در همين مورد مى گويد:

حمّال و ربيل پس از دريافت مأموريت خود از جانب فرمانده كل قوا، روى به مردم كرده پرسيدند:

- اى مردم كدام مرگ براى اين فيل دردناك تر است ؟ جواب دادند:

- اينكه بر او سخت بگيريد، و زخميش كنيد! پس چون اين دو قهرمان اسدى مقابل آن فيل قرار گرفتند، اسبهاى خود را برجهانيدند تا آن ها روى دو پاى خود بلند شدند، پس به چالاكى يكى از ايشان نيزۀ خود را در چشم فيل فرو برد كه بر اثر آن فيل از پشت بر زمين نشست، ربيل نيز به چابكى خرطوم او را بينداخت! در همين هنگام فيلبان با تبر زين به ربيل حمله برد، و ضربتى سخت بر چهرۀ ربيل بنواخت كه از آن جان به سلامت برد برد.

سيف در روايت ديگر گفته است:

در روز جنگ، دو فيل بودند كه رهبرى ديگر پيلان را بر عهده داشتند، فيلبانان، آن دو را به قلب سپاه مسلمين هدايت كردند... [تا آنجا كه مى گويد]:

فيل سفيد بين دو سپاه متحيّر و سرگردان ايستاده بود و نمى دانست كه روى به

ص: 95

كدام سوى آورد. چه، اگر به سپاه اسلام روى مى آورد با شمشيرها و نيزه هاى آنان مواجه مى شد، و اگر به سپاه مشركين برمى گشت، يا سيخ ها و زوبين هاى آنان روبه رو مى گرديد و به جلو رانده مى شد.

سپس مى گويد:

دوپيل (ابيض، و اجرب) فريادى سهمگين چون خوكان بركشيدند، در همين موقع فيل (اجرب) كه چشمش كور شده بود بازگشت و صفوف ايرانيان را از هم بدريد و راه مسيل (عقيق) را در پيش گرفت و شتابان روى به گريز نهاد، در اين هنگام ديگر پيلان كه در متابعت او بودند، در پى او به حركت درآمدند؛ اجرب خود را در مسيل عقيق افكند و بقيۀ پيلان نيز به دنبالش راه مدائن را در پيش گرفتند و هر چه را كه بر سر راه خود يافتند، زير پاهاى سنگين خود از بين بردند و مردم بسيارى را هلاك نمودند!

طبرى همچنين ضمن شرح حوادث سال شانزدهم از هجرت، گذشتن سپاه اسلام را از دجله به مدائن از قول سيف چنين آورده است:

چون سعد وقاص جنگيدن افراد گردان ويژۀ عاصم بن عمرو را بنام (اَهوال) با ايرانيان مشاهده كرد كه چسان در ميان آب و بر كنارۀ رود با آن ها مى جنگند، به نظرش بسيار عظيم آمد و از روى تحسين، آن را به گردان (خَرساء) يعنى گردان مخصوص قعقاع بن عمرو كه در ميان آن «حمال بن مالك اسدى» و ربيل بن عمرو اسدى وجود داشتند تشبيه نمود.

كه بارها به نام اين راويان برخورد كرده و گفته ايم كه وجود خارجى نداشته مخلوق خيالى سيف مى باشند.

4 - در سند، اسامى مجهول ديگرى نيز آمده كه ندانستيم كه سيف بن عمر آن ها را چه كسانى در نظر گرفته تا دربارۀ وجود يا عدم ايشان به بحث بنشينيم.

آنان را از يك مرگ حتمى رهانيد!!

ايرانيان اين نوبت در مقام تلافى برآمده با همۀ خشم و نفرت خود بنى اسد عدنانى را به زير رگبار تيره هاى جانكاه خود گرفتند و چون باران بر سر آن ها تير باريدند، كه در اينجا نيز فرمانده كل قوا سعد وقاص، عاصم بن عمرو تميمى را مأمور نجات جان اسديان كرد و او بود كه با ابراز شجاعت و دليرى آن ها را از چنگال مرگ رهانيد، و ايرانيان را مجبور به عقب نشينى نمود. و دست آخر اين افتخار از آن تميميان است؛ چه، اين عاصم بن عمرو تميمى است كه در بحبوحۀ غوغاى جنگ، و چكاچاك شمشيرها، و صفير تيرها و زوبين ها، و هيا بانگ دلاوران و رزمندگان، سربلند و مغرور به فرياد بى پناهان مى شتابد، و از چنگال دشمن خون آشامشان مى رهاند!

و چه مى دانيم شايد كه سيف روزهاى (اغواث، و عماس) را نيز از همين روى ساخته باشد كه مى گويد:

در همين روز بود كه سواركاران و دليرمردان عدنانى حملات فيلهاى جنگى ايران را از سپاه مسلمين بگردانيدند، با اين تفاوت كه قهرمانان بنى اسد عدنانى تنها يك چشم فيل (اجرب) را كور كردند، ولى بزرگ قهرمانان تميمى، قعقاع و عاصم هر دو چشم پيل (ابيض) را از كاسه بيرون كشيدند و اين چنين است كه قبيلۀ سيف (تميم) بر ديگر قبايل عدنان از يك نوع برترى و ويژگى خاصى برخوردار مى باشند!

مگر نه اين است كه گردان هاى ساختگى سيف به نام هاى (اهوال، و خرساء) عدنانى به فرماندهى عاصم و قعقاع تميمى نخستين واحد از سپاه اسلام مى باشند كه سواره از رود پهناور دجله آن هم در حالتى كه با دشمن مى جنگيدند عبور كرده، پيشاپيش ديگر نيروها، قدم به خاك مدائن گذاشته اند؟!

و ديديم در آخرين جائى كه سيف از (ربيل بن عمرو) نام مى برد، روايتى است كه در مقام دفاع از خليفه عدنانى مضرى عثمان ساخته مى گويد:

عثمان زمين هائى را به (خباب بن ارث، و عمار ياسر، و عبد الله بن مسعود) كه از پاكان و نيكان صحابه و از مستضعفين آن ها به حساب مى آمدند، بخشيده است.

همين سخن سيف خلاف واقع و نفس امر است، زيرا عثمان نه تنها زمين يا

ص: 98

مزرعه اى را به اينان نبخشيده، بلكه برعكس حقوق و مستمرى (عمار ياسر، و ابن مسعود و ابو ذر) را نيز بريده فرمان داده بود كه به ايشان پرداخت نشود(1)!

حاتم بخشى هاى خليفه عثمان، و واگذارى زمين هايش، تنها در انحصار بنى اميه و ثروتمندان قريش بوده، ديگران از خوان احسان او بهره اى نداشته اند.(2) كوتاه سخن اينكه سيف در اين افسانه، از نقش آفرينانِ بنامِ خود چون قعقاع(3)، و عاصم(4)، فرزندان عمرو تميمى، و ابو مفزر تميمى(5) كه شرح حال هر يك از آن ها در جاى خود آمده است، و نيز دو صحابى والبى اسدى به نام هاى (حمال، و ربيل) سخن مجهول الهويه اى روايت كرده است. همچنين در احاديث خود احيانا پاى اشخاص سرشناس و معروفى را به عنوان راوى به ميان مى كشد، و دروغ هاى خود را به نام ايشان جا مى زند كه از اين نوع تردستيهاى او را زياد ديده ايم و در جاى خود از آن سخن گفته ايم.

حمال و ربيل را صحابى دانسته، و ربيل را ربيال گفته، كه گفتيم درست آن (ربيل) مى باشد.

گفتنى است كه ابن حجر در پايان شرح حال ربيل مى نويسد:

بارها گفته ايم كه پيشينيان را رسم بر اين بوده كه جز شخص صحابى را به فرماندهى سپاه نمى گماشتند. (ز)

ما نيز در همين جا مى گوئيم كه بارها گفته ايم كه اين قاعده ايشان باطل و از درجۀ اعتبار ساقط است، و اين مطلب را در ابتداى بحث خود، و در همين كتاب ثابت كرده ايم.

اين را هم بگوئيم كه تنى چند از صحابيانى كه زادۀ افكار سيفند و بعد از اين نامشان خواهد آمد نيز بنا به همان قاعده در صف اصحاب پيغمبر خدا (ص) نشسته اند كه در صفحات بعد از نظرتان خواهد گذشت.

***

ص: 100

2 - «تاريخ ابن اثير» (372/2-373) و (349/2 و 365 و 371).

3 - «تاريخ ابن خلدون» (2/324).

4 - «تاريخ ابن كثير» (43/7) بطور بسيار فشرده.

ص: 102

به اين شرح مى باشد:

طبرى ضمن حوادث سال شانزدهم از هجرت، دو روايت از قول سيف از جنگ (جلولا) آورده است كه در يكى از آن ها مى گويد:

سعد وقاص بنا به فرمان خليفه عمر، «هاشم بن عتبه بن ابى وقاص» را با دوازده هزار سرباز مأمور جلولا نمود. هاشم فرماندهى جناح چپ سپاه خود را بر عهدۀ «عَمرو بن مالِكِ بنِ عُتبَه» گذاشت.

سيف در روايت ديگر مى گويد:

سعد بن ابى وقاص، عمرو بن مالك بن عتبه را مأمور جلولا نمود و... [تا آنجا كه مى گويد]:

و فرماندهى واحد زرهى و سواره نظام او در آن جنگ با «طُلَيحَةِ بنِ فُلان»، يكى از افراد قبايل بنى عَبدِ الدّار بوده است.

نمى گماشتند.

آن وقت مى گويد:

اين صحابى را ابن فتحون استدراك كرده است (ز).

از سخن اخير ابن حجر اين نتيجه نيز بدست مى آيد كه ابن فتحون پيش از علاّمه ابن حجر، طيحه سيف را بر ذيلى كه بر «استيعاب» ابن عبد البر نوشته استدراك كرده و او را صحابى شناخته است.

تا اينجا در اين بخش از آفريده هاى سيف، اصحابى را معرفى كرديم كه دانشمندان آن ها را به استناد اين كه سيف در افسانه هاى خود پست فرماندهى سپاه را بر عهدۀ ايشان نهاده، آن ها را صحابى رسول خدا (ص) شناخته اند. اينان در پاره اى از موارد به ضابطه اى كه براى شناخت صحابى وضع كرده اند تصريح نموده، و در موارد ديگر آن را به دست فراموشى سپرده تنها به نتيجه ى آن بسنده كرده اند.

اين دانشمندان اگر احيانا در معرفى چهره اى به نام صحابى، به روايت يا خبرى برخورد مى كردند كه با قاعدۀ موضوعۀ خودشان تناقض داشت، راهى مى يافتند و مفرّى مى جستند تا مسألۀ اين تناقض را با قاعدۀ مزبور از ميان بردارند. شرح حالى كه براى صحابى بعدى نوشته اند نمونه اى از همين مورد است.

***

ص: 105

1 - «نسب قريش» زبير بن بكار (250-256).

ص: 107

ص: 108

بلاذُرى آمده است (اسبذ شهركى بوده است در (هجر).

بلاذُرى مى نويسد:

اسبذى ها مردمى بوده اند اسب پرست در بحرين.

و در مورد بحرين مى نويسد:

در سال هشتم از هجرت رسول خدا (ص) «علاء بن عبد الله حضرمى» را به بحرين فرستاد تا مردم آنجا را به اسلام دعوت كند، و در صورت امتناع، جزيه بر آن ها مقرر دارد. و نيز نامه اى به «مُنذِرِ بنِ ساوى» و «سيبخت» مرزبان (هجر) نوشت و به اسلام يا پرداخت جزيه دعوتشان فرمود.

منذر و سيبخت اسلام آوردند. و به همراه ايشان تمام عرب زبان هاى آن سامان، و برخى از مردم غير عرب نيز، مسلمان شدند.

اما زمين داران مجوس، و يهوديان، و مسيحيان اسلام نياورده با علاء حضرمى بر مبناى جزيه صلح كردند و علاء در همين زمينه بين خود و ايشان پيمان نامه اى نوشت.

منذر پس از اندك زمانى از رحلت رسول خدا (ص) درگذشت. [پايان سخن بلاذُرى].

حقيت داستان منذر بن ساوى همين ها بود كه آورديم. اما سيف بن عمر مى آيد و براى حقيت داستان منذر بن ساوى همين ها بود كه آورديم. اما سيف بن عمر مى آيد و براى همين منذر فرزندى مى تراشد و نامش را همنام با «خُلَيدِ بنِ كَأس»(1) كه امير المؤمنين على (ع) او را به حكومت خراسان منصوب كرده بود، «خليد» مى گذارد و او را در روايات خود چنين معرفى مى كند «خليد بن منذر بن ساوى»!!

ابن حجر به اين معرفى در شرح حالى كه براى خليد در «اصابۀ» خود مى نويسد نسب (عبدى) را هم اضافه مى كند، زيرا منذر بن ساوى را به (عبدى) نسبت داده اند!

ص: 110

گيرند كه خواست او، صورت تحقق به خود بگيرد.

دشمنان شما بيش از آنچه با شما كرده اند، كارى از دستشان بر نمى آمد، مگر اين كه شما را به مبارزۀ خود بخوانند كه شما اين همه راه را براى همين منظور پشت سر گذاشته ايد.

اينك دست يابى به سرزمين ها و كشتى ها در گرو پيروزى شماست، به شكيبائى، و نماز به درگاه خدا روى آوريد كه اين، جز به خاشعان درگاه حضرتش بسى دشوار و سنگين است.

مردم سخنان خُلَيد را تأييد كردند، و آمادگى خود را براى هر كارى اعلام داشتند. پس از اين كه نماز ظهر را به جاى آوردند، خليد آن ها را به جنگ با پارسيان برانگيخت، و جنگ در محل (طاوس) آغاز شد و پيكارى بى امان بين قواى مسلمانان و پارسيان درگرفت.

سوار بن همّام اسب خود را برجهانيد، و طى حماسه اى از خود و خاندان خود چنين ياد كرد:

اى آل عبد قيس، اكنون كه همۀ ياران در اين زمين ناهموار جمع شده اند، شما قهرمانان براى جنگ با دلاوران به پا خيزيد.

اينان همگى اهل رزم، و مردان جنگى هستند، و چگونگى بكار بردن شمشير برّان را نيكو مى دانند و آن را از همه بهتر بكار مى برند.

و سپس آن قدر جنگيد تا كشته شد.

در اين نوبت (جارود) به ميدان شتافت و چنين سرود:

اگر چيزى آسان و در دسترس بود، آن را از ميان برمى داشتم.

و يا اگر آبى گنديده، و راكد بود آن را گوارا و روان مى كردم.

اما چه كنم، كه اين دريائى از سپاه است كه به سوى ما مى آيد.

و جنگيد تا كشته شد.

در اين روز «عبد الله سوار» و «منذر جارود» از فرط ناراحتى چندان خود را به آب و آتش زده جنگيدند كه كشته شدند.

در اين هنگام (خليد) قدم به ميدان گذاشت و در ضمن خودستائى چنين

ص: 112

سرود:

اى تميميان، همگى از اسب فرود آئيد، و پياده با دشمن بجنگيد.

كه چيزى نمانده كه سپاه (عمر) نابود شود. شما كه مى دانيد منظور چيست ؟

پس پياده شويد و پياده بجنگيد!

همگى پياده شدند و دست از جان شسته در برابر دشمن ايستاده جنگيدند و چندان از ايشان كشتند كه به حساب نمى آيد. آن گاه راهى باز كرده واپس نشسته و روى به بصره نهادند. اما ديدند كه كشتى هاى ايشان را غرق كرده، راه بازگشت از طريق دريا به رويشان بسته است!

در اين هنگام دريافتند كه (شهرك) نيز سر راه بر آن ها گرفته، از سوئى دريا، و از سه جانب ديگر در محاصرۀ كامل دشمن درآمده اند پس در همان جا، و عاجز از هرگونه فعاليتى به انتظار نشستند!

از اين سو، چون خبر لشكركشى علاء حضرمى از راه دريا به ايران به خليفه عمر رسيد و آنچه را كه بر مسلمانان رفته بود، به وى الهام شد؛ بر علاء خشم گرفته نامه اى سراپا تهديد به وى نوشت و پس از سرزنشى سخت او را از كار بركنار فرمود!

عمر به اين مقدار تنبيه علاء بسند نكرده غرور او را نيز در هم شكست و بارى توان فرسا بر دوشش نهاد؛ به اين معنى كه مقرر داشت تا او و يارانش به خدمت (سعد وقاص) درآيند، و زير نظر و فمران او انجام وظيفه نمايند!!

علاء ناگزير در اجراى فرمان عمر با همراهان خود به كوفه عزيمت نمود و به خدمت سعد درآمد.

پس از آن عمر براى رهائى مسلمان ها از چنگال پارسيان، به چاره انديشى پرداخت و طى نامه اى به «عُتبَةِ بن غَزوان» چنين نوشت:

علاء حضرمى خودسرانه سپاهى از مسلمانان را به ايران برده و ايشان را گرفتار پارسيان نموده است. چون علاء در اين حركت، مرا نافرمانى كرده، خداى نيز از او ناخشنود است؛ و از آن بيم دارم كه بر اثر گناه علاء در اين حركت، مرا نافرمانى كرده، خداى نيز از او ناخشنود است؛ و از آن بيم دارم كه بر اثر گناه علاء، ياريش را نيز سپاهيان اسلام باز گيرد. پس پيش از آن كه آنان از اين بيچاره تر و درمانده تر شوند، مردمت را به ياريشان بسيج كن و بى درنگ خود را به ايشان برسان.

ص: 113

عتبه مردم را از نامۀ خليفه با خبر گردانيد و آنان را به يارى سپاهيان محاصره شدۀ اسلام فراخواند. مردم نيز آمادگى خود را اعلام داشتند و در لشكرگاه او گرد آمدند.

آن گاه عتبه، «عاصِم بن عَمرو تَميمى»، و «احنَف بن قَيس تميمى»، و «اَبو سَبرَه» و نام آورانى ديگر چون ايشان را برگزيد، و دوازده هزار سپاهى آماده را به رهبرى ايشان، و فرماندهى كل «ابو سبره» به يارى محاصره شدگان اعزام داشت.

سپاه آمادۀ مسلمين پس از پياده شدن در ساحل، بى درنگ خود را به «خُلَيد» و يارانش رسانيده جنگى بى امان را با پارسيان آغاز نمودند، و با وجوديكه هنوز افراد كمكى براى ايرانيان از زاه مى رسيد، مسلمانان با شجاعتى تمام جنگيدند و از كشته هاى مشركين پشته ها ساختند تا اينكه سرانجام خداوند پيروزى را بهرۀ آنان گردانيد و پارسيان جملگى از پاى درآمدند!!

مسلمانان بر اثر اين پيروزى، علاوه بر باز پس گرفتن از دست داده هاى خود، بهره اى فراوان نيز به دست آوردند، و پيروز و سالم به بصره بازگشتند، زيرا عتبه مخصوصا به ايشان تأكيد كرده بود كه چون كار ايرانيان را ساختيد، در آنجا درنگ نكرده بازگرديد. [پايان سخن طبرى].

نابجاى علاء بر او خشم گرفت و از مقامش بركنار فرمود. علاء پس از بركنارى به كوفه نزد سعد وقاص كه او را يارى داده بود رفت و سرانجام در (ذى قار) بدرود حيات گفت. «خليد بن منذر» از جنگ طاوس چنين ياد كرده است:

ما در همان شبى تاج شاهان را ربوديم كه اسب هاى ما بر بلنديهاى سخت و ناهموار بر شهر «شهرك» دست يافتند.

سواران ما گروه گروه ايرانيان را از فراز كوه ها به زير پرتاب مى كردند، كه آنان را چون لكه هاى ابرى در حالت سقوط مى ديدى.

خدا از رحمت خود مردمى را از گروه ما، كه در آن روز نيزه هاى خود را به خون دشمنانمان رنگين ساخته بودند، محروم نكند.

شكست ايشان را از طريق الهام به او، از خود درآورده و حقيقت ندارد!

سيف موضوع تنبيه علاء و عزل او را بدست عمر بر اثر لشكركشى به ايران، و زيردست سعد قرار گرفتنش را بنا به فرمان خليفه، خود ساخته و دروغ است.

سيف مأموريت «عتبة بن غَزوان» را براى نجات مسلمانان، گرفتار به دست پارسيان از جانب عمر، و اعزام دوازده هزار سپاهى به ايران، همه را ساخته و دروغ است.

سيف رزمگاهى را كه سپاهيان عتبه در آن با ايرانيان درگير شده اند خلق كرده، و وجود خارجى نداشته است.

سيف همۀ اين ها را خود ساخته، و خليد بن منذر تميمى را نيز آفريده تا فرماندهى سپاه را بر عهده اش گذارد، و از حماسه ها و شجاعت هاى او براى قبيلۀ تميم افتخاراتى كسب كرده باشد!

سيف مكانى را به نام (طاوس) آفريده و آن را رزمگاه دليرمردان اسلام قرار داده، و بالاخره راويانى را خلق كرده و افسانۀ خليد و وقايع جنگى را از زبان آن ها آورده است!

آرى، همۀ اين ها، و غير از اين ها را سيف آفريده، و در خلق و آفرينش آن ها هم شريكى نداشته است!

3 - تاريخ اسلام را از ارزش و اعتبار واقعى خود انداخته، و علاوه بر جنگ هائى كه به مسلمانان نسبت داده، و سيلاب هاى خونى كه بدستشان جارى ساخته، جنگى ديگر را با كشته هاى بيرون از شمار، به پايشان نوشته است كه خود نشانى از اتهام او به (زندقه) مى باشد.

4 - اين ها، و غير از اين ها را چنان در تاريخ اسلام جاسازى كرده كه غالب محققين را در برابر حقايق تاريخى دچار تحيّر و سرگردانى نموده است!

هم در آنجا در گذشته است، بنابراين خليدى را كه سيف بن عمر به فرزندى او آفريده و فرماندهى سپاه علاء حضرمى را در بحرين بر عهده اش نهاده است بايد بحرينى باشد، و اين صحابى بودن خليد را نفى مى كند، زيرا حد اقل صحابى بايد در مدينه به خدمت رسول خدا (ص) رسيده و صحبت آن حضرت را درك كرده باشد. و حال آن كه خليد فرزند منذر در بحرين زاده شده و هم در آنجا بوده كه علاء حضرمى او را به جنگ ايرانيان گسيل داشته است، از اين روى ابن حجر در مقام علاج اين مشكل برآمده پس از معرفى و شرح حال و فرماندهى خليد بر سپاه علاء مى نويسد:

پيش از اين گفتيم كه پيشينيان را رسم بر اين بوده كه در جنگ ها جز شخص صحابى را به فرماندهى سپاه نمى گماشتند. اين فرماندهى، مبين اين نكته است كه بايد خليد سفرى به مدينه كرده، صحبت پيغمبر خدا (ص) را درك نموده باشد. و خدا داناتر است.

موضوع از اين قرار است كه علاّمه ابن حجر، از اين روايت سيف كه خليد بن منذر در جنگ طاوس فرمانده سپاه بوده نتيجه مى گيرد كه به موجب ضابطه اى كه براى شناخت صحابى وضع كرده اند، كه پيشينيان جز شخص صحابى را به فرماندهى سپاه نمى گماشته اند، بايد اين خليد، صحابى پيغمبر باشد.

امّا همنشينى خليد بحرينى در مدينه با رسول خدا، با سكونتش در بحرين سخت متناقض است، زيرا ممكن نيست كسى در يك زمان در دو نقطۀ زمين و دور از هم وجود داشته باشد. اما سيف گفته است كه خليد فرمانده سپاه بوده و جز شخص صحابى كسى نمى توانسته است كه فرماندهى سپاه را بر عهده بگيرد!

پس علاّمه ابن حجر در مقام چاره برمى آيد تا اين تناقض آشكار را از ميان بردارد، و سرانجام به اين نتيجه مى رسد كه خليد بايد سفرى از بحرين به مدينه داشته صحبت رسول خدا را درك كرده باشد(1)، و سپس به بحرين بازگشته است. و در آنجا بوده كه طبق فرمان علاء حضرمى، فرماندهى سپاه را بر عهده گرفته است. از اين روى مى نويسد:

ص: 118

فَدَلَّ على انَّ لِلخلَيدِ وَفادَةٌ

يعنى اين كه عهده دار شدن پست فرماندهى سپاه، اين را مى رساند كه خليد به مدينه رفته و به خدمت رسول خدا (ص) رسيده است.

اين تحقيق براى علامه اى چون ابن حجر اين مطلب را مى رساند كه دانشمندان مكتب خلفا تا چه اندازه در نوشته هاى خود مستدل و منطقى بوده اند!

در بخشى كه گذشت، گروهى از اصحاب ساختگى سيف را كه دانشمندان با استناد به سخن سيف كه آن ها فرماندهى داشته اند ايشان را جزء اصحاب رسول خدا به حساب آورده اند، از نظر گذرانديم، اينك در بخشى كه در پيش رو داريم، بخواست خدا گروهى ديگر از آفريده هاى سيف را كه در صف اصحاب واقعى رسول خدا (ص) نشسته اند معرفى خواهيم نمود.

***

ص: 119

* شرح موضعى به نام (طاوس) در:

1 - «معجم البلدان» حموى چاپ اروپا (494/3).

2 - «مراصد الاطلاع» واژۀ (طاوس).

3 - «روض المعطار» واژۀ (طاوس).

* خبر «خليد بن كأس» والى خراسان در:

1 - كتاب «صفين» نصر مزاحم (15).

2 - «اخبار الطوال»، دينورى (153-154).

ص: 121

ص: 122

صد و پنجاه صحابى ساختگى

حارِث بن يَزيد عامِرِى «ديگر»

* حارث، شكنجه گر مسلمانان در اوائل بعثت.

* حارث بن يزيد، اشتباها كشته مى شود.

* حارث بن يزيد (ساختۀ سيف)، پيشتاز سپاهيان در فتح (هيت).

* حقايق تاريخى.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 123

ص: 124

كسى از اسلامش خبر نداشت.

حارث تازه مسلمان، بعد از جنگ «اُحُد»، و پس از چند شبانه روز راه پيمائى و پشت سر نهادن بيابان ها به حوالى حرَّه يا بقيع رسيده بود كه با «عياش بنِ ابى ربيعه» روبه رو گرديد!

عياش تا چشمش به حارث افتاد، به گمان اين كه او هنوز بر كفر و شركش باقى است، بى درنگ شمشير بركشيد و تا حارث رفت كه سخنى بگويد، شمشير عياش كار او را يكسره ساخته بود!

با كشته شدن حارث به دست عيّاش، آيۀ زير نازل و تكليف او را در كارى كه به خطا مرتكب شده بود روشن كرد:

وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ يَصَّدَّقُوا... [تا آخر آيۀ] (سورۀ نساء/ 92).(1) پس از نزول اين آيۀ شريفه، رسول خدا (ص) روى به عيّاش كرده فرمود: برخيز و بنده اى در راه خدا آزاد كن.

تمامى داستان حارث بن يزيد عامرى قرشى همين بود.

امّا سيف آمده و در افسانه هايش شخص ديگرى را هم نام با اين حارث آفريده، و او را به عنوان يكى از افسران و فرماندهان سپاه مسلمانان در جنگ (هيت) معرفى، و كارهائى را هم به او نسبت داده است.

ابن حجر نيز با اعتماد به سخنان سيف، حارث او را صحابى شناخته برايش شرح حال نوشته است. او در كتاب «اصابۀ» خويش مى نويسد:

حارِثِ بن يَزيد عامِرى ديگر!

سيف بن عمر از او نام برده و آورده است كه خليفه عمر، طى نامه اى به (سعد وقاص) دستور داد تا «عَمرو بن مالك بن عُتبة» نوادۀ «وُهَيب» را به سرپرستى

ص: 126

پيشتازانى به (هيت) اعزام دارد تا آن شهر را در محاصرۀ خود بگيرد.

«عَمرو» در اجراى دستور خليفه هيت را در محاصره گرفت، امّا پس از چندى «حارث بن يزيد عامرى» را به فرماندهى نيمى از سپاه برگزيد، و خود با بقيۀ سپاهيان به (قَرقيسيا) حمله برد... [تا آخر داستان].

سپس ابن حجر ادامه داده مى نويسد:

پيش ابن حجر ادامه داده مى نويسد:

پيش از اين گفته ايم كه پيشينيان را رسم بر اين بوده كه به جز شخص صحابى را به فرماندهى سپاه نمى گماشتند. اين صحابى را «ابن فَتحُون» نيز بر «استيعاب» ابن عبد البر استدراك كرده است. [پايان سخن ابن حجر].

مشروح داستان بالا را طبرى در موضوع فتح (جزيره) به نقل از سيف بن عمر چنين آورده است:

در ماه رجب سال شانزدهم از هجرت، سعد وقاص بنا به فرمان خليفه عمر، «عُمَر بن مالك بن عُتبَه» نوادۀ «نَوفَل بنِ عَبد مَناف» را به فرماندهى سپاه برگزيد، و او را مأمور سراسر (جزيره) كرد، و فرماندهى مقدمۀ سپاه را بر عهدۀ «حارث بن يزيد عامرى» نهاد.

«عمر بن مالك» به سوى (هيت) حركت كرد، اما اهالى هيت پيشاپيش براى روياروئى با مسلمانان، خود را آماده كرده موضوع گرفته بودند.

چون عمر چنين ديد، حارث را به جاى خود به فرماندهى سپاه بر گماشت و فرمان داد تا هيت را در محاصره بگيرد، و خود با نيمى از سپاهيان، برق آسا و ناگهانى به (قَرقيسِيا) حمله برد و كار را بر آن ها چندان سخت گرفت كه مردم آنجا ناگزير از تسليم شده پرداخت جزيه را پذيرفتند.

عمر پس از اين پيروزى، ماجرا را به حارث نوشت و دستور داد كه اگر (هيتيان) پرداخت جزيه را پذيرفتند دست از آن ها بردار، وگرنه به مقابلۀ آن ها برخيز، و برگِرد دژ آن ها بردار، وگرنه هب مقابلۀ آن ها برخيز، و بر گِرد دژ آن ها خندقى بساز كه درهاى خروجى آن روبروى تو باشد.

بر اثر دستور صريح و قاطع عمر، اهالى (هيت) ناگزير به تسليم، و پرداخت جزيه شدند و حارث نيز دست از آن ها برداشت و خود را به عمر رسانيد.

ص: 127

رسيد. چون اهالى قرقيسيا پيمان نخستين خود را با حبيب شكسته بودند ناگزير با عمير بر همان قرار اول پيمان بستند و سر بر فرمان او نهادند.

عمير چون از موضوع قرقيسيا آسوده خاطر گرديد، روى به دژهاى پراكندۀ اطراف فرات نهاد، و دژى را در پى دژى ديگر بگرفت و بر قرار پيمان قرقيسيا با ايشان پيمان بست.

آن گاه عمير قصد (هيت) كرد ولى در راه متوجه شد كه «عَمّار ياسِر» كه از جانب خليفه عمر فرماندارى كوفه را در اختيار داشت، سپاهى را به فرماندهى «سَعدِ بنِ حَرام انصارى» به جنگ ساكنان قسمت هاى بالاى (انبار) فرستاده است. اهالى و ساكنان دژهاى آن نواحى امان خواهان به خدمت سعد بن حرام رسيده، و سعد ايشان را به همۀ خواسته هاشان امان داده، ولى اهالى (هيت) را بر اساس دريافت نيمى از اموال كنيسه هاشان مستثنى گردانيده است.

بعضى نيز گفته اند كه سعد بن حرام «مِدلاج بن عَمرو سَلَمى» را مأمور (هيت) كرده، و او بوده كه آنجا را گشوده است. [پايان سخن بَلاذرى].

ياقوت حموى در واژۀ (هيت، و قرقيسيا) مى نويسد:

هيت شهرى است بر كنارۀ رود فرات و نزديكى هاى بغداد.

قرقيسيا شهرى است بر مصب رود «خابور» به فرات. اين شهر در مثلثى قرار گرفته كه از سه جانب آن را آب احاطه كرده است.

حموى سپس ادامه داده مى نويسد:

چون «عياض بن غنم» (جزيره) را در سال نوزدهم از هجرت بگشود، «حبيب بن مسلمۀ فهرى» را مأمور فتح قرقيسيا كرد، حبيب شهر مزبور را بر اساس پيمانى كه با اهالى (رقه) بسته بود بگشود [... تا آخر].

البته ياقوت پيش از اين مطالب، قسمت هائى از روايات ساختگى سيف را در اين مورد آورده است.

ص: 129

نتيجۀ بحث و بررسى

سيف فتح شهرهاى (هيت، و قرقيسيا) را در سال شانزدهم از هجرت آورده، در صورتى كه ديگران آن را در سال نوزدهم از هجرت گفته اند.

سيف مى نويسد در جنگ (جزيره) سعد وقاص فرمانده كل بوده، و او «عمر بن مالك»، يا «عمرو بن مالك» را به فرماندهى، و «حارث بن يزيد عامرى» را به عنوان فرمانده پيشتازان سپاه برگزيده است.

عمرو بن مالك قرقيسيا، و حارث بن يزيد شهر هيت را به تصرف خود درآورده اند.

درحالى كه ديگران نوشته اند فرماندهى كل را در فتوحات (جزيره) «عَياض بن غنم» بر عهده داشته و او بوده كه «حبيب بن مسلمۀ فهرى» را مأمور فتح قرقيسيا كرده، كه پس از بستن پيمان با اهالى آنجا، آن ها پيمان شكنى كرده اند، و بار ديگر «عُمَير بن سعد» با آن ها روبه رو شده، و همان پيمان را تجديد كرده است.

و اين كه «عمار ياسر» فرماندار كوفه در زمان خليفه عمر، سعد بن حرام را مأمور فتح (انبار، و هيت) و دژهاى اطراف فرات كرده، و او بوده كه با ساكنان آن دژها پيمان بسته، ولى اهالى هيت را با دريافت نيمى از دارائيهاى كنيسه هايشان مستثنى گردانيده است. و يا اين كه اين متصرفات بنا به دستور عمير بن سعد و به دست «مدلاج بن عمرو» صورت گرفته است.

عامرى را زير عنوان «حارث بن يزيد عامرى ديگر». و با استناد به پست فرماندهى كه سيف بر عهدۀ اين قهرمان خيالى نهاده، و سخن «ابن ابى شيبه» كه پيشينيان فقط صحابى را به فرماندهى سپاه مى گماشته اند، در رديف ديگر اصحاب رسول خدا (ص) مى نشاند و برايش شرح حال مى نويسد.

ابن اثير نيز خبر ساختگى سيف را به نقل از «تاريخ ابن عساكر»، يك بار در ترجمۀ «عمر بن مالك بن عتبه» و بار ديگر در شرح حال «عمر بن مالك بن عقبه» آورده، با احتياط در پايان آن مى نويسد:

«عمر بن مالك بن عتبه» در فتح دمشق شركت داشته و فرماندهى سپاه در تصرّفِ (جزيره) با او بوده است. با اين حال چنين كسى شناخته نشده است.

ابن اثير همين مطالب را در پايان شرح حال هر دو آورده است. و ما مى بينيم كه اين دو چهرۀ سيف آفريده در واقع يكى مى باشد، و در نام جَدِّ عمر، تحريف صورت گرفته و منشأ هر دو خبر هم سيف بن عمر، و كتاب فتوح او است.

با اين حال، همان طور كه ما با كمال اطمينان و قاطعانه مى گويم كه «حارث بن يزيد عامرى ديگر» از آفريده هاى سيف است، و او نامش را از نام همان «حارث قرشى» گرفته كه ندانسته به دست عياش كشته شده است؛ نمى توانيم به طور قطع بگوئيم كه «عمر بن مالك» از ساخته هاى او است، اگرچه سيف در خلق و آفرينش صحابيانى هم نام با چهره هاى واقعى تاريخى يد طولائى دارد كما اين كه:

«خُزَيمة بن ثابت» غير «ذو شهادتين» را همنام با «خُزَيمة بن ثابت ذو شهادتين» آفريده.

و سِماك بن خرشۀ انصارى غير ابو دجانه را هم نام با «سِمِاك بن خرشۀ انصارى ابو دجانه» ساخته است.

4 - ابن فتحون در ذيل بر «استيعاب»، به نقل از كتاب فتوح سيف.

5 - ابن اثير در تاريخش، به نقل از «تاريخ طبرى».

6 - ابن اثير در كتاب «اسد الغابه»، به نقل از ابن عساكر در شرح حال «عمر بن مالك».

در اينجا، بخش صحابيان مخلوق سيف تحت عنوان افسران و فرماندهان سپاه كه به همراهى سعد وقاص در فتح عراق شركت داشته اند پايان مى پذيرد، و در بحث آينده ما به معرفى صحابيانى كه تحت عنوان فرماندهان و افسرانى كه در جنگ هاى ارتداد فعاليت داشته اند مى پردازيم.

اين تقدم و تأخر (با توجه به اين كه حق اين بود كه رعايت تاريخ وقوع آن ها مى شد، و جنگ هاى ارتداد را پيش از جنگ هاى برون مرزى و فتوح مى آورديم) از آن روى صورت گرفته كه موارد برداشت هاى دانشمندان پيرو مكتب خلفا از شناخت صحابى با عنايت به آنچه ما در آغاز اين كتاب آورده ايم، در اين قسمت بيش از قسمت هاى ديگر به چشم مى خورد.

به هر حال، ما توفيق خود را در پيشرفت، و تكميل چنين بحثى علمى و دشوار، از حضرت بارى تعالى انتظار داريم، و اميد آن كه ما را در اين راه يارى فرمايد.

***

ص: 132

1 - «اسد الغابۀ» ابن اثير (81/4-82).

* شرح حال عمر بن مالك بن عتبة در:

1 - «اسد الغابۀ» ابن اثير (81/4).

2 - «اصابۀ» ابن حجر (514/2).

* شرح حال عياش بن ابى ربيعه در:

1 - «استيعاب» ابن عبد البر (495/2) تحت شمارۀ 2067.

* شرح حال عمر بن عتبه بن نوفل در:

1 - «اصابۀ» ابن حجر (82/2).

* نسب بنى زهره در:

1 - «جمهرۀ انساب» ابن حزم (128-135).

2 - «نسب قريش» (261-265) كه ما، در اين دو مصدر، نامى از «عمر بن مالك بن عتبه، يا عقبه» نديده ايم.

ص: 134

صد و پنجاه ساختگى

ص: 136

امّا بر عكس اظهار نظر علاّمه ابن حجر، ما مى گوئيم كه «مبشر بن فضيل» آن اندازه هم مجهول و ناشناس نيست؛ او يكى از راويان مخلوق خيالات سيف مى باشد كه در صف طولانى راويان او به انتظار نشسته تا كدام افسانه را از زبان او بازگو كند.

نيز گفته اند كه «ضَحاك بن قَيس» نام داشته است. و از او روايت كرده اند كه وى از رسول خدا (ص) پرسيده است:

- كار انجام شده را دوباره آغاز كنيم ؟ و رسول خدا جواب داده است:

- هر كس براى كارى ساخته شده است! بَغَوى گفته است: من به جز اين حديث، چيزى از او نمى دانم.

دانشمندان تنها به همين يك روايت اعتماد كرده «ذو لحيه» را نيز صحابى دانسته شرح حالش را نوشته اند.

ما نمى دانيم كه تا چه پايه اين حديث كه ذو لحيه را از آن كشف كرده و به استناد آن شرح حالش را نوشته اند، از صحت و اعتبار برخوردار است. اما به فرض صحت، و وجود حقيقىِ شخصى به نام (ذو لحيه)، اين كه آيا سيف به اين حديث، و نام چنين كسى برخورد كرده، و ابو حبيش رابه او بسته باشد مسأله اى است جداگانه كه هنوز معلوم نشده(1) است.

و نيز نمى دانيم كه سيف نام ابو حبيش را از نام (اَبُو حُبَيش بن مُطَّلِب قُرشى) گرفته است يا خير. كه بنا به گفتۀ بَلاذُرى در «انساب الاشراف» (سائب) پسر همان ابو حبيش بن مطلّب، «جُوَيريّه» دختر ابو سفيان را به همسرى گرفته است. و يا اين كه همين طورى چنين نامى به خاطرش رسيده و آن را براى صحابى خود انتخاب كرده است!

اما واضح است كه «حُبَيش بن دُلجَۀ قَينى» كه نامش در تاريخ هاى طبرى و يعقوبى آمده است، غير از «ابو حبيش بن ذو لحيۀ عامرى كلابى» است كه سيف آفريده. چه، گذشته از اختلافات ديگرى كه بين ايشان وجود دارد، اوّلى (قينى) و از بنى قُضاعَه مى باشد، و دومى كه آفريده است، (عامرى كلابى) است.

***

ص: 143

1 - «تاريخ طبرى» (578/2 و 579 و 642).

2 - «تاريخ يعقوبى»، چاپ «دار صادر» (251-252).

* شرح حال «ذو لحيۀ كلابى، شريح بن عامر، يا ضحاك بن قيس» در:

1 - «تهذيب التهذيب» (223/3)؛ ترجمۀ 426.

2 - حديث ذو لحيه در «تاريخ بخارى» آمده است.

ص: 145

آورده، ولى نامى از اين صحابى قهرمان و بلندآوازۀ سيف در آن ديده نمى شود.

سيف براى اين صحابى خود آفريده اش، مقامى ارجمند در قضاعه دست و پا كرده، و حديثى از رسول خدا (ص) به او نسبت داده است كه ما چنين مطالبى را فقط در «اصابۀ» ابن حجر مى بينيم!

اخبار «حارث بن مره»، از آن سرى اخبارى است كه طبرى در نقل آن ها از كتاب سيف، خوددارى كرده، و ازاين رو است كه سند روايت سيف در دست نيست تا به بررسى آن بپردازيم.

اين را هم بگوئيم كه سيف نام چهرۀ صحابى افسانه اى خود را يا از نام «حارِث بنِ مَرَّۀ عَبدى» گرفته است كه امير المؤمنين عليه السّلام او را در جنگ (صفين) به فرماندهى واحد پيادۀ جناح چپ از سپاه خود برگماشت، و در پايان با اجازۀ امام، داوطلبانه عازم جنگ هندوستان گرديد و در سرزمين (قيقان) به سال چهل و دوم از هجرت كشته شد؛ و يا اينكه از نام «حارِث بنِ مُرَّۀ فَقعَسى»، كه امام عليه السّلام او را نيز به قصد كسب خبر به ميان خوارج فرستاد، و خارجيان او را كشتند(1).

در صورت اوّل، «عبدى» نسبتى است به (عَبدُ القَيس) از ربيعة بن نِزار.

و در صورت دوم، فقعسى نسبتى است به (فَقعَس بنِ دُدان) نوادۀ اَسَد بن خُزَيمة.

اما سيف صحابى خود را از (جُهَينَه) از قبايل قضاعه آفريده است و او را بر ايشان حكومت داده، پس اين حارث، نه عبدى است و نه فقعسى، بلكه تنها چهره اى است آفريدۀ خيالات سيف و وجود خارجى نداشته است!

***

ص: 147

1 - «اخبار الطوال» دينورى (207).

ص: 149

ص: 150

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صد و پنجاه صحابى ساختگى

قرقره، يا قرفة بن زاهر تيمى

* شوراى رايزنىِ سفراى سعد، از ديدگاه سيف.

* ربعى، سفيرى معرِّف فرهنگ عرب!!!

* بررسى اسناد سيف، در قصۀ خيالى سفراى او.

* حقيقت تاريخى ماجراى سفراء.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 152

موجب روايت سيف در «تاريخ طبرى» (تيمى وائلى)، و در پاره اى از نسخ طبرى (وابلى) آمده است.

در اينجا بايد گفت كه در ميان قبايل عرب، تيره ها و گروه هاى بسيارى وجود دارند كه به (تيمى، و وائلى) اشتهار دارند و ما ندانستيم كه سيف اين صحابى مخلوق خود را از كداميك از آن تيره ها آفريده است.

اگر سيف قرقرۀ خود را از تيرۀ (والبى) هم آفريده باشد، اينان نيز از اولاد (والِبَة بن حارِث از بنى اسد) مى باشند، كه در اين صورت مى توان احتمال داد كه كلمۀ تيمى اشتباهى از جانب نسخه برداران كتاب او بوده است.

و اگر موضوعى پيش آيد كه در آن دستورى صريح از تو نداشته باشيم، در آن صورت آنچه را كه شايسته ترين، مورد تشخيص دهيم به كار خواهيم بست.

سيف مى گويد در اين هنگام ربعى اظهار نظر كرده گفت:

اگر همۀ ما با هم نزد ايشان برويم، آن ها چنين گمان مى برند كه ما به آن ها ارجى نهاده بزرگشان پنداشته ايم. بنابراين بهتر آنست كه در هر نوبت تنها يك تن از ما نزد ايشان برود، و كسى را با وى همراه نسازى.

سعد اين رأى را پذيرفت، و ربعى را برگزيده كه نخستين سفير سعد، روى به سراپردۀ رستم فرخ زاد نهاد و... [تا آنجا كه مى گويد]:

چون رستم به چادر سرفرماندهى وارد و مستقر شد، ربعى اسب خود را بر روى فرش هاى گسترده خيمۀ فرماندهى راند و پس از طى مسافتى از آن فرود آمد، آن گاه دو پشتى را برگزيد و آن ها را به دو نيمه كرد و افسار اسب خود را از ميان آن ها بگذرانيد و محكم نمود!

پس در حالى كه كمر نيزۀ خود را در دست مى فشرد، و سنان آن را بر فرش ها و بالشت ها، و پشتى ها تكيه مى داد، و با فشار در آن ها فرو مى كرد قدم پيش گذاشت!

در اين سير و حركت هيچ فرش و بالشتى از آسيب سنان نيزۀ ربعى در امان نماند! هرچه را كه در سر راه خود مى يافت، از هم مى دريد و مى شكافت و سوراخ مى كرد تا اين كه به تخت رستم، سرفرماندهى سپاه پارس نزديك گرديد. در آن هنگام مأموران جلويش را گرفتند، او نيز همان جا بر زمين نشست، و سنان نيزه اش را محكم در فرش گسترده در سراپرده فرو برد و!!... [تا آنجا كه مى گويد]:

روز ديگر ايرانيان به سعد پيغام دادند كه همان مرد روز گذشته را نزد ايشان بفرستد. اما سعد در اين نوبت «حذيفة بن محصن» را فرستاد.

حذيفه، در رفتن به سراپردۀ رستم، رفتار ربعى را همچنان موبه مو تكرار كرد و... سومين روز ايرانيا از سعد خواستند تا مردى ديگر معرفى كند كه اين بار «مغيرة بن شعبه» را فرستادند... [تا آخر داستان]!

ص: 155

به راستى كه طبرى زحمت كشيده، و به سيف ارادتى تمام نشان داده كه اين داستان سراپا مسخره و دروغ را كه در دو روايت از او آمده، در هشتش صفحۀ كتاب تاريخ كبيرش نقل فرموده است! درصورتى كه پيش از اين افسانه، روايتى ديگر از او را نيز در همين زمينه و در دو صفحه زينت بخش كتاب خود كرده است!!

1 - «تاريخ طبرى» (2351/1).

2 - «فتوح البلدان» بلاذرى (351).

3 - «اخبار الطوال» دينورى (120).

ص: 159

ص: 160

صد و پنجاه صحابى ساختگى

71 - نائل، ابو نباته

سخن ابن حجر در معرفى اَبُو نُباتَه نائل.

داستان زورآزمائى ابو نباته با شهريار.

حقيقت داستان درگيرى مسلمانان با قواى از هم پاشيدۀ ايران.

رزم آورى «زُهَير بن سُلَيم» و نَخّارجان.

نتيجۀ بحث و بررسى.

مصادر و مدارك بحث.

ص: 161

ص: 162

از اين شرح حال چنين برمى آيد كه سيف بن عمر، اين صحابى خود را (اَعرَجى) آفريده كه نسبتى است به (اَعرَج، حارِث بن كَعب بن سَعد بن زَيد مَناة بن تَميم).

پس معلوم مى شود كه اين سواركار دلير، و شهريارافكن عرب، و به غنيمت برندۀ لباس ها و دست بندهاى گرانبهايى گردان و دليران ايرانى، يكى از سرداران شجاع و نام آور تميمى است، و هم قبيلۀ سيف!

بدور افكند تا با شهريار دست به گريبان شود پس شمشيرها را از نيام بيرون كشيدند و به نوبت بر سر يكديگر كوبيدن گرفتند ولى از آن كارى برنيامد ناچار شمشيرها را به كنارى افكندند و به چالاكى گريبان يكديگر را گرفتند و به سختى فرو كشيدند كه هر دوم از روى اسب هايشان سرنگون شده به زير درغلطيدند و پس از كشاكشى چند، شهريار حريف را از زمين بكند و فرو كوبيد و چون خانه اى بر سرش خراب شد و او را محكم در ميان دو پاى خود در هم فشرد. پس خنجر از كمر بيرون كشيد و خواست تا با آن بندهاى زره نائل را از هم بدرد و به راحتى خنجر خود را تا دسته در سينۀ او فرو كند كه در اثناى اين كشاكش، انگشت شست او در دهان نائل فرو رفت و او هم بى هيچ درنگى آن را به سختى بدندان گرفت و با قدرتى هرچه تمام تر دندان ها بر هم بفشرد آن سان كه استخوان انگشت شهريار بشكست و از درد بى خود شد. پس نائل فرصت از دست نداد و با يك حركت سريع او را از روى خود به سوئى افكند و چابك بر سينه اش بنشست و همان خنجر را از دستش بيرون كشيد، و دامان زره او را به كنارى زد و با ضربه هاى پياپى كه بر شكم و پهلويش فرود آورد كار او را يك سره بساخت!

نائل پيروزمندانه از سينۀ كشتۀ خود برخاست، و لباسهاى آغشته به خون او را برگرفت و دست بندهايش را از دست هاى او بيرون كشيد، سپس افسار اسبش را به دست گرفت و به اردوگاه خود بازگشت!

سپاهيان شهريار، با كشته شدن رئيس و فرمانده خود چون موردى براى ماندن و مقاومت نمى ديدند، از هم پراكنده شده روى به شهرهاى مختلف نهادند.

«زهره» بى هيچ مقاومتى با سپاهيان خود قدم به «كوئى»(1) نهاد و در آنجا رحل اقامت افكند و چندان درنگ نمود تا سعد وقاص به آنجا وارد شد.

سعد پس از ورودش به «كوئى» با نائل ديدار نمود و چون از ماجرا خبر يافت به او گفت:

نائل! از تو مى خواهم كه دست بندها و بالاپوش، و زره شهريار را بر تن كنى و بر مركبش سوار شوى. همۀ آن ها به تو ارزانى باد!

ص: 165

نائل برخاست و در اجراى دستور سرفرماندهى كل قوا بيرون آمد و آنچه را كه سعد دستور داده بود انجام داد و بار ديگر به خدمت سعد بازگشت.

سعد پس از بازبينى كامل، به او فرمان داد كه دست بندها را از دست بيرون كند، و تنها هنگام جنگ از آن ها استفاده نمايد!

نائل، نخستين مرد مسلمانى از عراق بوده كه دستبند به دست كرده است.

[پايان سخن طبرى].

احوال نيروى مسلمانان نيز از راه رسيد، و دو سپاه در برابر يكديگر به صف آرائى پرداختند.

«نخارجان»، خود نخستين دلاورى از قواى ايران بود كه پاى به ميدان جنگ گذاشت و فرياد برآورد:

مرد! مرد! و بدين وسيله از قواى مسلمين هماورد خواست.

در پاسخ نخارجان، «زُهَير بنِ سُلَيم» برادر «مِخنَف بن سُلَيم ازدى» روى به ميدان جنگ نهاد و در برابر او قرار گرفت.

نخارجان دلاورى چاق و فربه، و زهير بر عكس او مردى لاغر اندام، اما قوى پنجه و سطبر بازو بود.

همين كه نخارجان چشمش به حريف افتاد و او را با خود بسنجيد، به ناگاه از روى مركب خود را بر روى زهير افكند و هر دو بر زمين در غلطيدند و براى غلبه بر يكديگر به زورآزمائى پرداختند. ولى سرانجام نخارجان زهير را در اختيار خود گرفت و بر سينه اش بنشست و خنجر از نيام بيرون كشيد تا سر از تنش برگيرد.

در اين كشاكش، انگشت شست نخارجان در دهان زهير فرو رفت، و زهير نيز آن را به سختى گاز گرفت طورى كه نخارجان از درد بيچاره شد، و توان از دست بداد. از اين موقعيت كوتاه، زهير سود برد و با يك حركت سريع او را به سوئى افكند و به رويش برجست، و خنجرش را برگرفت و دست به زير زرهش فرو برد، و شكمش را سراسر از هم بدريد و به قتلش رسانيد.

مركب سوارى نخارجان كه تعليم ديده بود، همچنان بر جاى ايستاده شاهد اين ماجرا بود. زهير نيز پس از اين كه بالاپوش و زره، و دست بندهاى قيمتى حريف به خاك و خون افتاده اش را برگرفت، بر مركب او برجست و به خدمت سعد وقاص بازآمد. سعد همۀ آن غنائم را به او بخشيد و فرمان داد تا آن ها را بر تن كند. زهير فرمان برد، و درحالى كه زره نخارجان را بر تن، و كلاه رزمى او را بر سر، و قبايش را بر دوش افكنده و دستبندهايش را به دست كرده بود بر سعد وقاص وارد شد.

زهير نخستين مرد عربى است كه دستبند به دست كرده است. [پايان سخن دينورى].

ص: 167

سيف افسانۀ ابو نباته را از زبان راويانى خيالى و مخلوق خود روايت مى كند، و پس از وى طبرى هم آن ها را از زبان او گرفته و در تاريخ خود نقل مى نمايد.

سرانجام، همين افسانه را ابن اثير، و ابن كثير، و ابن خلدون از طبرى مى گيرند، و آن را به طور اختصار و فشرده در تاريخ هاى خود منتقل مى كنند.

ازآنجائى كه سيف در داستان مبارزۀ «زهير بن سليم» براى سبائيان قحطانى منقبتى مى بيند، آرام نمى نشيند و آن را به هر صورت كه شده از وى مى گيرد، و در دستى به قهرمان ساختگى خود از تميم تقديم مى كند.

در اين ميان علامۀ دانشمندى چون «ابن حجر»، چنين فخر و مباهاتى را تنها در خور اصحاب رسول خدا (ص) مى شناسد، و از اين روى ابو نباتۀ تميمى سيف آفريده را چون به موجب روايت سيف پست فرماندهى سپاه را بر عهده نداشته است تا با ضابطۀ صحابى بودن او درست آيد، وى را با قيد عبارت (لَهُ إدراكٌ ) و اين كه زمان رسول خدا (ص) را درك كرده، در صف ديگر اصحاب پيغمبر مى نشاند و برايش شرح حالى جداگانه تهيه مى بيند. او در بخشى ويژه از كتابش تحت عنوان (قسمت سوم از مخضرمين) يا اصحابى كه دورۀ جاهليت و اسلام را درك كرده اند، با انداختن تيرى به تاريكى «ابو نابته نائل» سيف آفريده را در آن قسمت شرح مى دهد. تا مگر به اين وسيله شمار صحابيان رسول خدا (ص) را بالا برده باشد!!

***

ص: 169

مى شناخت در آن قيد نمود و آن را به دست «سعد بن عمليۀ فزارى» داد تا در مدينه به خليفه تقديم دارد.

بنا بر اين، ابن حجر در مقام چاره برمى آيد تا موردى براى معرفى چنين چهره اى به عنوان صحابى رسول خدا (ص) بيابد؛ پس با توجه به روايت سيف و قيد عبارت (لَهُ إدراكٌ ) اين مسأله حل مى شود، و سعد عميلۀ سيف در گروه اصحابى كه زمان رسول خدا (ص) را درك كرده اند قرار گرفته، در ميان آن ها به صف مى نشيند!!

ابن حجر در پايان شرح حال اين صحابى حرف (ز) مى گذارد تا گفته باشد كه من اين صحابى را شناسائى كرده، و شرح حالش را بر ديگر تذكره نويسان اضافه دارم!

***

ص: 173

روشن مى كند(1). او در روايت اول مى نويسد:

در آن هنگام كه سعد وقاص در (كوفه) بر مسند حكومت نشسته بود، قواى تازه نفس ايران در (نهاوند) اجتماع كرده خود را براى روياروئى با اعراب آماده مى كردند. سعد اين موضوع را طى نامه اى به خليفه گزارش داد و در ضمن آن تقاضاى كوفيان را براى شركت در جنگ با ايرانيان، به سمع خليفه رسانيد.

پس از ارسال اين نامه، چون كوفيان از سعد وقاص به محضر خليفه شكايت برده بودند، سعد ناگزير گرديد تا «عَبدُ اللهِ بنِ عَبدُ اللهِ بنِ عُتبان» را به جانشينى خود در كوفه بگمارد، و خود براى ديدار خليفه به مدينه برود.

سعد قبلا گزارش اجتماع ايرانيان را در (نهاوند) به وسيلۀ «قريب بن ظفر عبدى» به خدمت خليفه فرستاده بود.

چون قريب به محضر خليفه بار يافت عمر از او پرسيد:

- نامه چيست ؟ او پاسخ داد:

- قريب.

- پدرت چه نام دارد؟ قريب جواب داد:

- ظفر. عمر نام او و پدرش را به فال نيك گرفت و گفت:

- بخواست خدا پيروزى نزديك است. طبرى در روايت دوم پس از اين كه از صدور فرمان خليفه، دائر به فرماندهى «نُعمان مِقرَن» براى جنگ با ايرانيان سخن مى گويد از قول سيف مى نويسد:

قريب به خدمت نعمانِ مقرن رسيد، و نامه اى از خليفه به اين مضمون به او تقديم داشت:

نيروى عرب و مردان نامى دورۀ جاهليتِ آن در اختيار تو هستند. آنان را فروتر از كسانى كه از جنگ و فنون آن اطلاعات چندانى ندارند بكار گير، و از راى و خردشان در جنگ با دشمنان بهره مند شو.

ص: 176

از «طليحة بنِ خُوَيلِد، و عَمرو بنِ مَعدي كَرب» هرچه مى خواهى بپرس، اما هرگز ايشان را به كارى مگمار!

سيف مى گويد فتح (نهاوند) در زمان حكومت «عَبدُ الله بن عَبدُ الله بن عُتبان» بر كوفه صورت گرفته است.

است.

بنا بر اين از سخنان اين دانشمندان چنين برمى آيد كه فتح نهاوند در زمان حكومت عمار ياسر بر كوفه، و پس از عزل سعد وقاص بر اثر شكايات كوفيان صورت گرفته، نه عبد الله نوادۀ عتبان.

حامل فرمان عمر نيز «سائب بن اقرع» بوده است نه قريب بن ظفر!

و ابن اثير در نقل اين افسانه به اختصار كوشيده اند.

و چون نوبت به ابن حجر مى رسد، گوئى اين دانشمند اظهار تمايل مى كند كه اين امتياز سفارت و نامه رسانى خليفۀ مسلمين نيز براى صحابى رسول خدا (ص) محفوظ باشد. از اين روى قريب بن ظفر را در كنار اصحاب مى نشاند، و احتياطا براى اين كه دروغى نگفته باشد، شرح حالش را با عنوان (لَهُ إدراكٌ ) در قسمت سوم از كتاب خود به ثبت مى رساند، و بدين سان صحابى بودنش را صحّه مى گذارد!

***

ص: 179

1 - «جمهرۀ انساب» ابن حزم (295).

2 - «لباب الانساب» (113/2).

* تاريخ حقيقى وقوع جنگ نهاوند در:

1 - «تاريخ طبرى» (2596/1).

2 - «تاريخ ابن كثير» (105/7) كه در آن تأكيد كرده است كه سيف تاريخ وقوع جنگ نهاوند را سال هفدهم از هجرت آورده است. درصورتى كه چنين به نظر مى رسد كه ابن كثير در اين مورد دچار اشتباه شده باشد.

ص: 181

ص: 182

و پس از شرح درگيرى هاى علاء حضرمى با آنان، و غلبه بر ايشان چنين ادامه مى دهد:

بيشتر فراريان روى به (دارَين) نهادند، و با سوار شدن بر كشتى ها جان به سلامت بردند، و بقيّه نيز به شهرهاى خود بازگشتند. علاء هم طى نامه اى به مسلمانان ثابت قدمى چون «بَكر بنِ وائِل» و طى پيامى به «عُتَيبة بن نَهّاس» و «عامِرِ بنِ عَبدِ الأَسوَد» دستور داد تا راه را از هر سو بر مرتدها ببندند، و به وظايف خود عمل نمايند...

سپس طبرى روايت سيف را چنين ادامه مى دهد:

اينان نيز راه ها را بستند و مانع هرگونه فعاليت ايشان گرديدند. در نتيجه جمعى از آنان از در عذرخواهى درآمده از كارهاى گذشتۀ خود پوزش خواستند كه پذيرفته شد و سلامت يافتند. و برخى نيز از پيشنهاد آنان سرباز زدند و از بازگشت و توبه خوددارى كردند كه ناگزير راه را به پايان نبرده به قرارگاه نخستين خويش بازگشتند و روى به دارين نهادند... [تا آخر داستان].

ابن حجر، در شرح حال «عامر بن عبد الاسد» به اين روايت سيف نظر داشته كه مى نويسد:

علاء حضرمى طى نامه اى به او دستور داد... [تا آخر روايت سيف].

روايت دوم سيف كه در آن نامى از «عامر» برده شده است، در «تاريخ طبرى» و ضمن وقايع سال هفدهم از هجرت در موضوع جنگ «هرمزان» در (تستر) آمده است كه مى گويد:

سيف آورده است كه گروهى از دلاوران و قهرمانان (بصره) در جنگ هاى تن به تن هر كدام صد نفر از رزمندگان ايرانى را به خاك هلاك انداخته اند.

سپس سيف مى گويد:

در ميان دلير مردان كوفى نيز پهلوانانى وجود داشتند كه چنان كارهاى درخشانى را صورت داده اند، مانند «حَبيب بنِ قُرُّه» و «ربِعى بن عامر» و «عامِر

ص: 184

بن عَبدِ الاسد»(1) كه اين يكى از ردۀ رؤسا و فرمانروايان بوده است... [تا آخر روايت].

سيف در دو روايت خود دربارۀ «عامر»، اين اسامى را به ترتيب به عنوان راوى و سند خود معرفى كرده است:

1 - «صَعبِ بنِ عَطيَّة بنِ بِلال»، كه اين هر سه يعنى (پدر و فرزند و نوه) زادۀ خيالات سيف بوده و ساختگى مى باشند.

2 - محمد، و مهلب. يا محمد بن عبد الله بن سوا. و مهلب بن عقبۀ اسدى، كه هر دو از روات ساختگى او هستند.

عبد الاسد را سه تن، و به شرح زير آورده اند:

يكى از فرزندان عبد الاسد، «اَبُو سَلَمَه» مى باشد كه نامش (عبد الله بوده و پيش از رسول خدا (ص) همسر (ام المؤمنين ام سلمه) بوده است.

دومين ايشان «اَسوَد بن عَبد الاسد» مى باشد، كه از جمله مستهزءين بوده و رسول خدا (ص) و آئين او را مسخره مى كرده، و در جنگ بدر در حالت كفر كشته شده است.

و سومين را «سُفيان بن عَبد الأَسَد» نام بوده است.

بدين سان مى بينيم كه در ميان فرزندان عبد الاسد، شخصى به نام «عامر» وجود نداشته تا موردى براى شرط ابن حجر در صحابى بودنش باقى گذارد!

از سوى ديگر مى بينيم كه علاّمه ابن حجر در معرفى «عامر» عبارت (لَهُ إدراكٌ ) را به كار مى برد، كه منظور او از بكار گرفتن آن اينست كه بگويد اين شخص زمان پيغمبر خدا را درك كرده است. و از اين روى وى را در ردۀ سوم صحابه قرار داده، شرح حالش را در آن قسمت از كتابش آورده است.

در اينجا بايد بگوئيم كه به موجب روايت دوم، سيف «عامر» خود آفريده اش را به همراهى سعد وقاص در جنگ هاى عراق، و نبرد «هرمزان» در (تستر) شركت داده است، و حق اين بود كه ما نيز نام او را در رديف ديگر اصحاب ساختگى او تحت عنوان (فرماندهان جنگ هاى عراق) مى آورديم.

اما اين جابه جائى از آن روى بوده، تا ميزان هدف و مقصود دانشمندان مكتب خلفا را از قيد عبارت (لَهُ إدراكٌ ) كاملا مشخص كرده باشيم(1).

***

ص: 186

ص: 188

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 190

تحت فرماندهيش به او پيوست. و به هنگام عبور از طائف، «عبد الرحمن بن ابى العاص ثقفى» نيز با سپاهيانش به او ملحق گرديد.

ابن فتحون نيز اين صحابى را بر «استيعاب» ابن عبد البر استدراك كرده است. و ما بارها گفته ايم كه پيشينيان را رسم بر اين بوده كه در جنگ ها به جز شخص صحابى، و يا كسانى را از (قريش و يا ثقيف) كه در مراسم حجة الوداع، و همراه رسول خدا (ص) شركت كرده، و در مكّه و يا طائف باقى مانده بودند، كسى ديگر را به فرماندهى سپاه نمى گماشتند. (ز) [پايان سخن ابن حجر].

علاّمه ابن حجر، در اين شرح حال به دو روايت سيف اعتماد كرده است. يكى را بى واسطه و مستقيما از سيف گرفته، و ديگرى را از «تاريخ طبرى».

بنا بر آنچه گذشت، طبرى نيز آن روايت را از قول سيف، و ضمن حوادث سال يازدهم از هجرت، و در خبر «طاهِرِ أَبُو هالَه»(1) آورده، و ابن خلدون هم آن را به طور اختصار از قول طبرى در تاريخش نقل كرده است.

برادرى به نام (سَهل بن مالِك)(1)، و براى «حُذَيفَۀ فَزارى»، دخترى به نام (ام قِرفه)(2)، و براى «ام المؤمنين خديجه» پسرى به اسم (طاهِر اَبُو هالَه)، آفريده است. و اين چنين خلق و آفرينشى خود نوعى ويژه از ساخته هاى صحابى سيف است.

گذشته از اين ها، ابن حزم در كتاب «جمهرۀ» خود، فرزندان ابو العاص ثقفى را شش تن گفته، و نام همۀ آن ها را آورده، ولى در ميان ايشان نام عبد الرحمن به چشم نمى خورد.

با اين وصف سيف بن عمر، عبد الرحمن را آفريده و او را در چنان خانواده اى قرار داده، و چون در اخبارش آورده است كه برادرش عثمانِ ابو العاص او را به فرماندهى سپاه برگزيده است؛ علاّمه ابن حجر، همين عبد الرحمن را در دستۀ اول اصحاب رسول خدا (ص) قرار داده، سخن خود را در مورد علّت صحابى بودن او با عبارت (بارها گفته ايم پيشينيان را رسم بر اين بوده كه...) تكرار مى كند؛ كه ما هم بارها بى اساس بودن چنان ادعائى، و بطلان چنان نظريه اى را اعلام، و آن را ثابت كرده ايم.

اما اين كه ابن حجر مى گويد:

و يا آنان كه از قريش، و يا ثقيف... در مكه و طائف باقى مانده اند... [تا آخر].

به خواست خدا در آينده اى نزديك به بحث پيرامون آن خواهيم نشست.

***

ص: 193

بود كه بر (سكاسك و سكون) فرمان مى راند و... تا آخر روايت.

به اين ترتيب كه پس از پيش آمدى كه بين زياد و اهالى (نجير) گذشته بود، حكومت (صنعاء) را بر عهدۀ مهاجر نهاد، و زياد را بر ساحل و بنادر گماشت.

پس از درگذشت رسول خدا (ص)، ابو بكر حكومت «عَتّاب بن اسيد» را بر (مكه)، و «عثمان بن ابى العاص» را بر (طائف) تأييد كرد. عتاب، و ابو بكر هر دو در يك روز چشم از جهان پوشيده اند.

سپس ابن خيّاط مى نويسد:

پيش از اين، ما در مورد شام، و داستان «خالد» در (عراق)، اسامى فرمانداران، و فرماندهان منصوب از جانب خليفه ابو بكر را در جنگ ها، و عقدِ پيمان هاى نظامى آورده ايم.

ابو بكر در سال دوازدهم از هجرت حج بگزارد، و «قُتادَة بن نُعمان ظَفَرى» انصارى را به جانشينى خود برگزيد، و نيز مى گويند، و نيز مى گويند كه جانشين او «اِبنِ أُمِّ مَكتُوم» بوده است.

خليفة بن خيّاط، در فصلى پيش از اين آورده است:

آن گاه كه ابو بكر به جانب (ذى القِصَّه) و براى جنگ مرتدها بيرون مى شد، «سِنان ضَمرى» را به جانشينى خود در (مدينه) برگزيد، و نيز گفته اند كه «اُسامة بن زَيد» را به پاسدارى از گذرگاه هاى مدينه برگماشته است.

معتبرش نقل كرده است.

ابن حجر نيز با اعتماد به سخنان سيف «عبيده» را در بخش اول كتاب «اصابه»، و كنار ديگر اصحاب رسول خدا (ص)، و جزء اصحابى كه سمت فرماندارى يافته اند نشانده و برايش شرح حال نوشته است.

ابن حجر در شرح حال عبيده، اشاره اى به ضابطۀ مشهور در شناخت اصحاب نكرده، و تنها به همان دو روايت سيف بسند نموده، و ازاين رو است كه از نسب و پدران او به هيچ روى اطّلاعى نداشته است.

***

ص: 198

ص: 200

بر سر راه مرتدها در كمين نشسته هرگونه فعاليت را از ايشان سلب نمودند.

ص: 204

بررسى سند سيف در خبر «يزيد قينان»

سيف داستان يزيد قينان را از زبان «سهل، از پدرش يوسف» روايت كرده كه اين دروغگو، سخن بر زبان راويان مخلوق خود نهاده است.

نسبى را كه سيف براى اين صحابى آفريده است

سيف اين صحابى مخلوق خود را (عبدى) ناميده، و اين نسبتى است به (عبد القيس بن افصى) از قبايل عَدنان.

اما چنين نسبى را طبرى از قول سيف در تاريخ خود براى «سَيحان بن صَوحان» با حرف (سين) آورده است!

در كتاب «اكمال» ابن ماكولا نيز از قول سيف بن عمر در جنگ بالقيط به جاى نام (حارث بن راشد، و صيحان بن صوحان)، به ترتيب (خِريت بن راشِد، و سَيحان بن صَوحان) آمده است. ابن ماكولا مى نويسيد:

و «خِريت بن راشد»، و «سيحان بن صوحان» در جنگ بالقيط بن مالك ازدى، فرماندهى سپاه بنى ناجيه و عبد القيس را بر عهده داشته اند.

ابن حجر در كتاب «اصابه» در حرف سين براى «سيحان بن صوحان» شرح حالى جداگانه نوشته كه گمان مى رود نسخه اى از كتاب سيف و يا تاريخ طبرى را كه ابن حجر در اختيار داشته او را به چنين اشتباهى انداخته باشد، تا در كتاب اصابه اش صحابى ديگر به نام (سيحان بن صوحان) و در سمت فرماندهى سپاه چهره نمايد.

و درحالى كه نسب شناسانى چون ابن دريد و در كتاب «اشتقاق»، و ابن خيّاط در كتاب «طبقات»، و همچنين تاريخ خود، و ابن حزم در كتاب «جمهرۀ انساب» خويش، و ابن اثير در كتاب «اللّباب» سه فرزند و به نام هاى «زَيد»، و «صَعصَعَه»، و «سَيحان» براى شخص صوحان تصريح كرده اند؛ فرزند چهارمى را هم به نام «صيحان بن صوحان» آفريده شده كه ابن حجر او را هم به نسب ايشان پيوند داده كه احتمال مى رود چنين اشتباهى ناشى از اشتباه نسخه بردار نسخه اى از كتاب «تاريخ طبرى» باشد كه در اختيار ابن حجر بوده است و اين دانشمندان را بر آن داشته تا بر اثر آن، رقم صحابيان ساختگى رسول خدا (ص) همچنان سير صعودى خود را پيمايد!

***

ص: 210

معرفى «عباد ناجى» سيف دچار اشتباه شده، آنجا كه در فهرست خود بر «تاريخ طبرى» مى نويسد:

گويا اين مرد، «عِباد بن مَنصُور» باشد، زيرا عباد بن منصور ناجى، مُحدثى بوده كه بين سال هاى 129-145 هجرى، سمت قضاء و داورى بصره را بر عهده داشته، و در سال 152 هجرى در گذشته است.

اين سخن دى خويه مغاير روايت سيف است، زيرا اين عباد ناجى را سيف در سال يازدهم از هجرت به همراهى «خريت بن راشد» در كشتار و جنگ دبا شركت داده، و همين امر هم باعث شده كه ابن حجر او را در صف اصحاب رسول خدا (ص) بنشاند؛ و معلوم است كه از سال يازدهم هجرت تا سال يك صد و پنجاه دو فاصلۀ زمانى بسيار درازى وجود دارد!!

ابن حجر، عباد ناجى را به اعتبار شركتش در جنگ دبا - البته بنا به گفتۀ سيف - با قيد عبارت (لَهُ إدراكٌ ) صحابى معرفى كرده، اگرچه سيف در اين جنگ به او پست و مقامى نداده، و تنها به اشعارى حماسى كه بر زبانش نهاده بسنده كرده است(1).

***

ص: 212

و نيز گفتنى است كه گرچه بنا به قول سيف در «تاريخ طبرى»، شحريب فرماندهى سپاه را بر عهده داشته است(1)، ولى چون پيش از پيوستنش به سپاه اسلام پشت پا به دين زده و مرتد شده بود، از اين روى ابن حجر با صدور حكم ويژۀ (لَهُ إدراكٌ ) وى را در زمرۀ اصحاب رسول خدا (ص) به حساب آورده است!!

***

ص: 214

در اين پيروزى تنها خمس بردگانى را كه براى ابو بكر به مدينه فرستادند، بر هشتصد نفر بالغ مى شدند! «عباد ناجى» در اين پيروزى چنين سروده است:

به جان خودم سوگند كه «لقيط بن مالك» را چنان شرّ و زشتى روى نمود كه روى روباه را هم سياه مى كرد.

او، خود و همفكرانش را هم تراز با ابو بكر دانست، و در نتيجه در خليج درگير امواج سهمگين و كوبنده گرديد!

در اين كار كه لقيط در پيش گرفت، نه خردش او را از آن باز داشت، و نه توانست تا حريف خود را شكست دهد.

و سرانجام، سواران ما، شترهاى باردار او را به يدك كشيدند.

سپس طبرى مى گويد:

عكرمه ازآنجا روى به (مهره) آورد. مشركان در آنجا به دو گروه تقسيم شده رهبر هر كدام ادعاى رياست كل داشت.

گروهى گرد «شخريت، مردى از بنى شخرات» را گرفته بودند، و ديگرى كه تمامى اهالى (مهره) را به زير فرمان داشت، «مُصَبِّح، يكى از بنى محارب» نام داشت.

عكرمه چون اختلاف اين دو رئيس را در امر رياست مشاهده كرد، و اندك بودن ياران «شخريت» را دريافت، او را به بازگشت به اسلام فراخواند و استمالت نمود، شخريت پذيرفت و اسلام آورد. سيف مى گويد سپاه مشركان صحراى بين (جيروت، و نضدون) را كه از بيابان هاى (مهره) مى باشند پر كرده بودند.

عكرمه پس از اين كه از جانب شخريت خيالش آرام گرفت، براى (مصبّح) نيز پيام فرستاد و او را به بازگشت به اسلام و پشت پا زدن به كفر و الحاد فراخواند. مصبّح به كثرت ياران و پيروان خود مغرر گرديد و سر فرود نياورد و از جدا شدن شخريت نيز سخت به هم برآمد.

چون عكرمه از ارشاد مصبح مأيوس گرديد، به همراهى شخريت روى به او نهاد و پس از تعقيب و گريزى چند دو سپاه در نجد به يكديگر رسيدند و جنگى به مراتب سهمگين تر از جنگ (دبا) را آغاز نهادند.

سرانجام خداوند پيروزى را بهرۀ مسلمانان ساخت و كفار را شكستى فاحش

ص: 216

داد. مصبّح كشته شد، و يارانش روى به گريز نهادند. مسلمانان نيز به تعقيب آن ها پرداخته تيغ در ميانشان نهادند و تا توانستند از ايشان كشتند و مجروح نمودند و به غنيمت گرفتند. از جمله غنائم جنگى ايشان، دو هزار زن نجيب و آزاده بود كه به اسارت درآمدند!!

عكرمه خمس غنائم را مشخص كرد و آن را به همراهى «شخريت» خدمت ابو بكر فرستاد. و پس از انجام اين كار، براى يك رويه كردن كار اهالى آن ناحيه، دستور داد تا تمامى مردمان (نَجد، رِياضة الرَّوضة، ساحِل، جَزائر، مُرّ، لَبّان، جيروُت، ظهور، شَحر، صَبرات، يَنعَب، ذاتُ الخِيَم) به يك جاى فراهم آيند، و چون ايشان گرد آمدند، بار ديگر به نام اسلام با عكرمه پيمان بستند، و مسلمان بودن خود را اعلام داشتند.

«عَلَجُوم مَحارِبى» در اشعار زير، از اين شكست چنين ياد كرده است:

خداوند «شخريت» و قبايل (هَيثَم و قرضَم) را كه عليه ما برخاسته و بر ما هجوم آوردند، پاداش دهاد.

پاداش ستمكاران و بدكاران. زيرا كه جانب ما، و پيمان ما را فروگذاشتند، و آن را به چيزى نگرفتند، و بستگى خود را با ما خوار شمردند.

اى عكرمه! اگر كارهاى خانوادۀ من، و يارى ايشان با تو نبود، راه فرارت از آسمان و زمين بسته مى شد!

ما، در اين جنگ مانند اين بوديم كه دستى، دست ديگر را سخت ببندد! اين بود كه در جهان رنج ها و محنت ها به ما رسيد!

نتيجۀ بحث و بررسى

سيف مى گويد كه مسلمانان در جنگ (دبا) ده هزار نفر از مشركان را كشته اند، و تعداد اسراى ايشان آن قدر زياد بوده كه تنها سهم خمس خليفه از اسرا، هشتصد نفر شده است!!

در حالى كه ديگران، تعداد كشته شده گان و اسرا، حتى سران ايشان را كه پس از پيروزى گردن زده اند به روى هم هشتصد نفر ذكر كرده اند.

سيف در رويدادهاى جنگ (مهره) مى گويد كه مشركان به دو گروه تقسيم شده، رهبرانشان براى احراز رياست كل روبروى يكديگر ايستاده بودند تا اين كه يكى از ايشان به نام «شخريت» به مسلمانان پيوست و به اتفاق، ريشۀ بقيۀ مشركان را از بيخ و بن بركندند، و جنگى سهمگين تر از جنگ (دبا) را بر آن ها تحميل نمودند. رئيس آن ها را كشتند، و ما بقى را به خاك و خون كشيدند و تا آنجا كه مى خواستند كشتند و مجروح نمودند!! و آنچه را كه مى خواستند به دست آوردند. از آن جمله دو هزار بانوى نجيب و آزاده بود كه خمس غنائم را هم براى ابو بكر به مدينه فرستادند و پس از اين پيروزى بود كه اهالى آن سامان، گردن به زير مقررات اسلام خم كرده از نو اسلام آوردند!

درصورتى كه ديگران گفته اند:

به محض اين كه عكرمه و سپاهيانش به (مهره) نزديك شدند، اهالى با تقديم زكات و مالياتى كه بر عهده داشتند، تمكين خود را به مقام خلافت ابراز داشته، بلاى جنگ را از خود گردانيده اند!

سيفِ متهمِ به زندقه و دروغ گوئى، به تنهائى اين افسانه ها را به هم بافته، تا با جارى كردن سيلاب هاى خون، و بالا نشان دادن تلفات و ضايعات جانى، و هتك حرمت انسان ها، و نمودن درجۀ قساوت و بى رحمى مسلمانان صدر نخستين، اسلام و مسلمانان را چنان معرفى كند كه خود مى خواهد!

آن وقت با كمال تأسف دانشمندى چون طبرى را مى بينيم كه مى آيد و تمامى دروغ هاى سيف را با علم به همۀ اتهاماتى كه بر او وارد است مى گيرد و در تاريخ خود نقل مى كند!!

ص: 219

و چون نوبت به ابن اثير، و ابن كثير، و ابن خلدون مى رسد، آن ها هم به نوبۀ خود آن ها را از طبرى مى گيرند و در تاريخ هاى خود منعكس مى نمايند!

ياقوت حموى نيز با اعتماد به روايات سيف براى اماكن خيالى او مانند «جيروت»، و «رياضة الروضة»، و «ذات الخيم»، و «صبرات»، و ««ظهور»، و «لبّان»، و «المر»، و «ينعب»، و امثال آن ها، در كتاب «معجم البلدان» خود شرح و تفسير مى نويسد.

دست آخر، علامۀ دانشمند ابن حجر، نقش آفرينان خيالى سيف را در صف اصحاب رسول خدا (ص) مى نشاند، و با صدور حكم (لَهُ إدراكٌ ) در مقام شرح حال آن ها برمى آيد، و در پايان سخنش با نهادن حرف (ز) اعلام مى كند كه او اين صحابى را كشف كرده و شرح حالش را بر ديگر تذكره نويسان اضافه دارد!

***

ص: 220

* روايت هاى سيف در مورد صحابى در:

1 - «تاريخ طبرى» (1979/1).

* حقايق جنگ (دبا) در:

1 - «تاريخ اعثم» (74/1).

2 - «فتوح البلدان» بَلاذُرى (92-93) در خبر (عمان).

* شرح حال «عباد بن منصور ناجى» در:

1 - «فهرست تاريخ طبرى» (309).

2 - «تاريخ طبرى» (1984/2) و (2017/2) و (11/3 و 75 و 81 و 84 و 91 و 319) كه در مورد سمت داورى او در بصره سخن گفته است.

3 - «خلاصه تذهيب الكمال» (158) كه تاريخ وفات او را نيز آورده است.

4 - «جرح و تعديل» (86/1) قسمت سوم.

* اسامى فرزندان صوحان در:

1 - «جمهرۀ انساب» ابن حزم (297) واژۀ (بنى عجل).

2 - «اللباب» ابن اثير (62/2).

3 - «تاريخ خليفة بن خيّاط» (172/1).

4 - «طبقات» ابن خيّاط (327/1).

* شرح اسامى اماكنى كه در روايات سيف بن عمر در اين داستان آمده است در:

1 - «مُعجم البُلدان» حموى در مورد واژۀ:

خيم (510/2).

رياضة الروضة (881/2).

ص: 222

جيروت (175/2).

صبرات (366/3).

ظهور (582/3).

اللبان (345/4).

المر (495/4).

ينعب (1041/4).

ص: 223

ص: 224

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 226

ص: 230

«بسم الله الرحمن الرحيم»

اين پيمانى است از جانب بندۀ خدا ابو بكر جانشين رسول خدا (ص) براى اهالى نجران، او مردم نجران را در پناه خود، و سپاهيان خويش مى گيرد، و آنچه را محمّد صلى الله عليه و (آله) و سَلَّم دربارۀ ايشان بر عهده گرفته است همه را تأييد مى نمايد، مگر آنچه را كه شخص محمّد (ص) بنا به فرمان خداى عزّ و جل در سرزمين ايشان و ديگر سرزمين هاى عرب از آن عدول فرموده است كه دو قانون در يك منطقه اجرا نشود.

بنابراين مردم نجران بر جان و مليتشان، و ساير اموال و متعلقات، و جنگجويانشان، حاضر و غائب، و اسقف و رهبان، و خريد و فروششان به هر صورت كه انجام پذيرد، و آنچه را كه در اختيار، خود دارند، از كم و زياد در پناه خود مى گيرد، و در امان اعلام مى كند. آن ها، آنچه را كه بر عهده گرفته اند مسئول مى باشند كه اگر آن را پرداخت كردند، نه مورد مؤاخذه قرار خواهند گرفت، و نه ده يك اموالشان مصادره مى شود، و نه اسقفى تغيير مى كند و نه رُهبانى.

ابو بكر تمامى آنچه را كه رسول خدا (ص) براى مردم نجران بر سميت شناخته، و آنچه را كه در اين پيمان نامه آمده، و محمد رسول خدا (ص) و ديگر مسلمانان پذيرفته اند همه را مى پذيرد، و حق آنان را در راهنمائيهاى لازمه و تمشيت امور، و ديگر حقوق ايشان به رسميت مى شناسد.

مراتب بالا مورد گواهى است. مسور بن عمرو، و عمرو مولى ابو بكر.»

همان طور كه گفتيم، طبرى اين پيمان نامه را آورده، ولى سند آن را ذكر نكرده است. اما برعكس او، ابن حجر سند پيمان نامۀ ابو بكر را معرفى نموده، ولى اصل نامه را ثبت نكرده است.

ابن فتحون نيز به اين روايت سيف اعتماد كرده و بر ذيلى كه بر كتاب «استيعاب» ابن عبد البر نوشته وجود (مسور) را باور داشته و به شرح حالش پرداخته است.

و همچنان كه گذشت، ابن حجر هم با اعتماد به همين روايت سيف، (مسور) را در زمرۀ اصحاب پيغمبر خدا (ص) به شمار آورده و دليلش اين بوده كه به گفتۀ سيف (مسور) عهدنامۀ ابو بكر را براى اهالى نجران تأييد و گواهى كرده است.

ابن حجر، اين صحابى را در قسمت اول كتاب خود معرفى نموده، و چون سيف

ص: 232

نسب اين صحابى مخلوق خود را مشخص نكرده است، ابن حجر نيز از اين حد تجاوز ننموده، او را در سلسله نسبى قرار نداده است!

گفتنى است كه در سال 126 هجرى و هم زمان با سيف شخصى به نام «مُسَوَّر بنِ عَمرو بن عَبّاد» در (بصره) مى زيسته و عنوان و مقامى داشته، و به طورى كه ابن اثير در تاريخش آورده است، جد اين شخص يعنى «عباد بن حصين حبطى» در زمان خود يكى از سواركاران به نام تميم بوده، و در حكومت «عبد الله زبير» در بصره سمت رياست پليس آن شهر را بر عهده داشته و (آبادان) ايران به نام او نامگذارى شده است.

حالا معلوم نيست كه سيف نام اين (مسور بن عمرو بن عباد) را براى صحابى مخلوق خود برگزيده و آن را به عاريت گرفته تا گواه عهدنامۀ ابو بكر باشد، يا نه و همين طورى چنين نامى به خاطرش رسيده، و آفريدۀ خود را به آن ناميده است!!

***

ص: 233

ص: 238

صد و پنجاه صحابى ساختگى

85 - شهر ذويناف، و ذويناق

* يك صحابى مخلوق سيف در دو چهره.

* قيس، سر به شورش بر مى دارد.

* نيرنگ هاى قيس در برانداختن دشمنان خود.

* فيروز، به جنگ قيس برمى خيزد.

* بررسى اسناد افسانۀ سيف.

* حقيقت ماجرا.

* حقايق تاريخى و افسانۀ سيف.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 239

ص: 240

مكشوح» بناى طغيان نهاد و كمر به كشتن (فيرُوز، و داذُويه، و جُشَيش) بست.

ابو بكر در نامه اى كه براى «عُمَر ذى مران»، و «سَعيد ذى زُود»، و «سُمَيفع ذى كِلاع»، و «حَوشَب ذى ظُلَيم»، «شَهر ذى يَناف» فرستاد، ايشان را به تمسّك به اسلام و فرمانبردارى خدا، و خدمت به مردم فراخواند و وعده فرمود كه سپاهى نيز به كمك و يارى ايشان خواهد فرستاد، متن نامه چنين است:

«از ابو بكر، جانشين رسول خدا (ص) به (عمير بن افلح ذى مران، و سعيد بن عاقب ذى زود، و سميفع ناكورذى كلاع، و حوشب ذى ظليم، و شهرى ذى يناف).

اما بعد؛ به كمك ايرانيان بشتابيد و با دشمنانشان بجنگيد، و ايشان را در پناه خود بگيريد و از (فيروز) فرمان بريد و در خدمتش بكوشيد كه او از جانب من فرماندار آن ناحيه مى باشد.»

اين نامه را ابو بكر در حالى براى اين سران نوشت كه آن ناحيه در آن تاريخ به هم يارى (فيروز، و داذويه، و جشيش، و قيس) اداره مى شد. با اين حال ابو بكر با نوشتن آن نامه، حكومت يمن را در عهدۀ (فيروز) نهاد، و مقام و پست جديد او را به سران يمن ابلاغ كرد.

اين خبر به گوش (قيس) رسيد سخت برنجيد و در مقام انتقام برآمد. پس نامه اى به ذى كلاع نوشت كه ايرانيان مردمانى خانه به دوش و سرگردانند كه در سرزمين شما به آقائى رسيده اند و اگر به ايشان مجال داده شود همچنان بر شما سرورى خواهند نمود. به نظر من كار خردمندانه اين كه ما سردسته هاشان را بكشيم و بقيۀ آنان را از ديار خود برانيم.

ذى كلاع و ديگر سران اگرچه به نامۀ (قيس) اعتنائى نكردند، اما (فيروز) و ديگر ايرانيان را نيز به حال خود رها كرده از دادن هرگونه كمك و يارى اى به ايشان سرباز زدند.

قيس، خود آمادۀ كشتن سران پارسى، و راندن همۀ ايشان از سرزمين يمن گرديد و در انجام چنين مقصودى در پى فرصتى مناسب مى گشت تا اين كه ياران (اسود عنسى) مدعى پيامبرى را كه چندى پيش كشته شده در شهرهاى يمن پراكنده و سرگردان شده بودند براى رسيدن به هدف خود مناسب ديد و پنهانى ايشان را بگرد خود فراخواند. اينان نيز كه پناه گاهى مى جستند، دعوت قيس را پذيرفتند و به يارى او قول مساعد دادند. از اين تماس هيچ كس

ص: 242

آگاهى نيافت!

ديرى نپائيد كه در صنعاء يمن شائع شد كه ياران اسود عنسى براى تصرف شهر در راهند. قيس در اين موقع رياكارانه شتابان خود را به (فيروز، و داذويه) رسانيد، و ترسان از وضعى كه پيش آمده بود با ايشان به مشورت نشست، تا گمان نبرند او را در اين ماجرا دستى است، و آن قدر ريا و سالوس به كار برد كه اينان سخن او را پذيرفتند و به راهنمائى هاى او دل قوى داشتند!

آمده بود به خليفه گزارش كرد. مردم عادى كه ابو بكر به رؤساى ايشان در فرمانبردارى از (فيروز) نامه نوشته بود به دور قيس جمع شدند، ولى رؤساى ايشان پاى از اين ماجرا واپس كشيده كنج فراغت را برگزيدند.

قيس آهنگ نابودى ايرانيان را نمود و آنان را به سه گروه تقسيم كرد، دسته اى كه فرمانش را گردن نهاده بودند با بستگانشان در امان قيس درآمدند. و آن ها را كه به فيروز وفادار باقى مانده بودند به دو گره قسمت نمود، دسته اى را به (عدن) فرستاد تا ازآنجا و از راه دريا؛ و دستۀ ديگر را مستقيما از راه خشكى به ايران فرستاد و به آنان گفت كه به ديار خود بازگرديد. و با هر گروه مأمورانى را نيز از جانب خود برگماشت. زنان و فرزندان (فيروز ديلمى) در ميان دسته اى بودند كه از راه خشكى به ايران فرستاده شده بودند، و بستگاه (داذوبه) از راه دريا.

نيرو جنگى سخت و بى امان در گرفت كه سرانجام به شكست فاحش قيس و يارانش انجاميد و قيس و تنى چند از نزديكانش توانستند با هزاران زحمت از معركه جان بدر برند و بگريزند.

عمرو بن معدى كرب در مقام سرزنش «قيس» چنين سروده است:

وفاى نيكو به جاى نياوردى، و در عوض مكر و نيرنگ به كار بردى. در اين ميان، جز مرد كارآزموده و سختى كشيده را توانائى تحمّل سختى ها نباشد. قيس، با چنين تاخت و تازى چگونه تاج افتخار بر سر مى نهد، درصورتى كه چنين افتخارى زيبندۀ كسى است كه شايستگى آن را داشته باشد.

قيس در پاسخ اين سرزنش و زخم زبان عمرو چنين سرود:

من به قوم خود خيانت نكرده به عهدم وفا نمودم. من بر سر ستمگرانى كه بر قبايل «عَمرو و مُرثَد» تاخته بودند سپاهى جرّار آماده كردم.

من در روياروئى با ايرانيان، دلير و چابك، و قهرمانى با عزت و مقام بودم.

داذويه، مايۀ فخر و مباهات شما نيست، او كسى است كه پناه برندۀ خود را به دست دشمن داده است.

اما فيروز، او ديروز به شما ستم كرد، و اموالتان را به يغما برد، و دودمانتان را بر باد داد؛ امّا امروز درمانده و زبون به شما پناه برده است!!

طبرى در دنبالۀ داستان از قول سيف مى نويسد:

ابو بكر، «مهاجر بن ابى اميه» را به گوش مالى قيس و تعقيب فراريان سپاه اسود عنسى نامزد كرد. مهاجر همگى آنان را از دم تيغ گذرانيده پيروزمندانه به صنعاء وارد شد و قيس را در بند كشيد و به خدمت ابو بكر گسيل داشت.

ابو بكر چون چشمش به قيس افتاد از او پرسيد:

قيس! با بندگان خدا به جنگ برخاستى و آنان را به كشتن دادى ؟ و به جاى مؤمنان و مسلمانان از دين برگشتگان و مرتدها و كافران را به دوستى و يارى

ص: 245

خود گرفتى ؟

ابو بكر تصميم گرفت كه اگر شركت قيس در كشتن داذويه محرز و مسلّم شود، او را به قصاص بگيرد و اعدام نمايد.

اما قيس با تمام قوا اين اتهام را در چنين قتل فجيعى منكر شد، و سرانجام نبودن دليل و مدركى كافى باعث گرديد كه ابو بكر از خون قيس درگذرد، در نتيجه او هم سالم و سرافراز به خانواده اش بازگشت. [پايان طبرى].

ديگر رزمندگان براى جنگ با روميان به جبهۀ شام فرستاد.

عنوان در تاريخش نقل كرده است.

پس از طبرى، شاگردان كتبش چون ابن اثير، و ابن كثير، و ابن خلدون هر كدام به نوبۀ خويش اين افسانه را از او گرفته و در تاريخ هايشان نقل نموده اند. و از همين جاست كه چنين موضوعى بر ديگر خبرهاى ارتداد؛ و كشتارى خونين و بى رحمانه اى بر ديگر جنگ هاى تحت همين نام اضافه شده و مدركى گويا به دست دشمنان اسلام داده تا بدان وسيله ادعا كنند كه اسلام به ضرب شمشير و اعمال زور و فشار مستقر شده ست نه چيز ديگر!

جالب اين كه علامۀ دانشمندِ صحابى شناسى چون ابن حجر از اين روايت سيف حد اكثر استفاده را برده از آن، دو صحابى را به نام هاى «ذويناق» و «شهر» كشف و براى هر كدام جداگانه در كتاب معتبر «اصابه» خود شرح حال نوشته و در آخر آنها حرف (ز) نهاده تا همگان بدانند كه اينان را تنها شخص ابن حجر كشف كرده است نه كسى ديگر!

ابن دانشمند «ذويناق» را در دستۀ اول اصحاب نشانده، اما شرح حالش را به داستان و شرح حال «شهر» احاله كرده است.

شرح حال و داستان «شهر» را در قسمت سوم كتاب خود آورده، و خبرش را از «تاريخ طبرى» نقل كرده كه ديديم طبرى خود آن داستان را از سيف بن عمر گرفته و نام او را هم «شهر ذويناف» آورده است نه «ذويناق»!!

***

ص: 248

ابن حجر].

ابن حجر در صفحاتى بعد از همين جلد كتاب خود، در شرح حال صحابى ديگر به نام «معاويۀ عقيلى» همان مطالب بالا را آورده مى نويسد:

در صورتى كه عقيليان از اولاد «عَقيل بن رَبيعة بنِ عامِر»، از اولاد «مُعاوِية بن بَكر بن هَوازِن» مى باشند، كه «عقيلى» ناميده مى شدند و در برحين سكنى داشته اند امّا (ثقيف) از فرزندان «مُنَبَّه بن بَكرِ بن هَوازِن» و منزلگاهشان در (طائف) بوده است.

با اين حساب، معاويۀ عقيلىِ سيف، نمى تواند (ثقفى) باشد تا براساس برداشت ابن حجر و هم فكران او، بتوان اين معاويه را از جملۀ اصحاب به شمار آورد!

و نيز اين معاويۀ ثقفى را نبايد با (معاويۀ ثقفى بصرى) اشتباه كرد. زيرا معاويۀ بصرى فرزند «عبد الكريم بن عبد الرحمن» آزاد كردۀ ثقيف، و آزادكردۀ (ابو بكره) معروف به «ضالّ » مى باشد كه در سال 180 هجرى در گذشته است.

امّا اين كه ابن حجر مى گويد: كسانى از (قريش و ثقيف) كه در جنگ هاى روزگار ابو بكر شركت داشته اند، از جملۀ اصحاب به شمار مى آيند، به خواست خدا در آينده اى نزديك به بحث پيرامون آن خواهيم نشست.

اين را هم بگوئيم كه اين دانشمند با توجه به همين روايت سيف، (سعيد عافر) را از جملۀ اصحاب رسول خدا شمرده و دربارۀ او گفته است:

2 - معاويۀ ثقفى.

علاوه بر خلق و آفرينش اينان، سيف بن عمر اشخاص حقيقى زير:

3 - معاويۀ عقيلى.

4 - سعيد بن عافر، و ديگر اشخاصى را چون او، كه بعدها به شرح حالشان خواهيم پرداخت، از جمله اصحاب رسول خدا (ص) به حساب آورده مقام صحابى بودن را به ايشان داده است.

از اين ها گذشته سيف با ساختن چنين روايتى براى دشمن ديرينۀ قبيلۀ خود يعنى يمانيان قحطانى، دو نوبت ارتداد و پشت پا زدن به آئين اسلام را به ايشان نسبت داده آن ها را به باد ملامت و سرزنش گرفته است.

به ركت همين دروغ هيا سيف، اين اتهامات در مصادر و منابع معتبر اسلامى به عنوان حقايقى تاريخى و سندى قاطع راه يافته تا گذشته از رسوائى براى يمانيان قحطانى، ضربه اى قاطع بر اسلام فرود آمده باشد. چه، سيف با ساختن افسانه هاى شگفت انگيز جنگ هاى ارتداد، و صحنه سازى ها و لشكركشى ها و ريختن خون هزاران انسان بى گناه، نشان داده است كه اسلام در سايۀ اعمال زور و فشار و ضرب شمشير و جارى شدن سيلاب هاى خون، و ايجاد رعب و وحشت، پيشرفت داشته است نه چيز ديگر. كه متأسفانه هدف سيف با انتشار افسانه هايش در تاريخ هاى معتبر اسلامى تعقيب، و خواسته هايش صورت تحقق به خود گرفته است!!

***

ص: 252

1 - «تاريخ طبرى» (1989/1-1999).

2 - «تاريخ ابن اثير» (287/2-289).

3 - «تاريخ ابن كثير» (331/6).

4 - «تاريخ ابن خلدون» (274/2-278).

* حقايق تاريخى مورد (داستان قيس) در:

1 - «فتوح البلدان» بَلاذُرى (127).

* شرح حال (معاوية بن عبد الكريم) در:

1 - «جرح و تعديل» (381/4) بخش اول تحت شمارۀ 1749.

2 - «تاريخ بخارى» بخش اول تحت شمارۀ 1451.

3 - «تذهيب الكمال» (326).

ص: 254

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 256

از هجرت در تاريخ طبرى آمده، ولى به هيچ روى نامى از سيف بن نعمانِ مورد ادعاى سيف بن عمر در آن ديده نمى شود. بنابراين معلوم مى شود كه ابن حجر شرح حال ابن صحابى را تنها و مستقيماً از كتاب «فتوح» سيف گرفته است و طبرى آن را در تاريخ خود نياورده است.

و نيز به جز كتاب «اصابۀ» ابن حجر، در هيچ يك از مصادر اسلامى نامى از سيف بن نعمان لخمىِ سيف ديده نمى شود، ازاين رو بنابر قاعده، ما اين سيف بن نعمان لحمى را جزء اصحاب ساختگى سيف بن عمر به حساب آورده ايم.

ابن حجر، سيف بن نعمان لخمى را در قسمت سوم اصحاب كتاب خود قرار داده زيرا سيف بن عمر گفته است كه او در ابتداى خلافت ابو بكر در جنگ با جذاميان شركت داشته است!

ابن را هم بگوئيم كه «سيف بن نعمان لخمىِ » سيف، به غير از «سيف بن نعمانى» است كه بخارى در تاريخش به شرح حال او پرداخته است، زيرا سيفى را كه بخارى از او نام مى برد از شاگردان (تابعين) بوده نه اين كه خود صحابى باشد.

***

ص: 258

ص: 260

بنا به اشارۀ رسول خدا (ص) سپاهى براى جنگ با طليحه بسيج گرديد، و مسلمانان براى سركوبى مرتدها در (واردات)، و مشركان در (سَميراء) موضع گرفتند و «ذو الخمار بن عَوف جُذَمى» و يارانش نيز روبه روى طليحه مستقر گرديدند.

در همين هنگام، «ثمامة بن اوس بن لام طائى» برايش پيام فرستاد كه:

من پانصد نفر از رزمندگان (جديله) را به همراه دارم، اگر مهمى پيش آمد و كاربر شما سخن شد، ما، در (قُردُوَده و يا اَنسَر) نزديك هاى ارتفاعات موضع گرفته ايم و هرآن آمادۀ كمك به شما مى باشيم.

اين بحث را بار ديگر پى خواهيم گرفت.

***

ص: 262

مى نويسد:

«نعيم بن مِقرَن» فرماندارى، و ادارۀ امور منطقۀ (دَسَتَبى) را بين سران كوفه به نام هاى «عِصمةِ بن عبد الله ضَبّى»، و «مُهَلهَلِ بنِ زَيد طائى» تقسيم نمود و... [تا آنجا كه مى گويد]:

اينان يعنى (عصمة بن عبد الله، و مهلهل) نخستين فرماندارانى بودند كه از منطقۀ دستبى به جنگ با (دَيلَميان) برخاسته اند.

اين را هم بگوئيم كه در كتاب هاى «اسد الغابه»، و «تجريد و اصابه» بنا به روايت «مُسلمة الضَّبى»، شرح حالى جداگانه به نام (مهلهلِ ) ديگرى به چشم مى خورد كه ابن حجر دربارۀ شناخت او مى نويسد:

در سند معرفى اين صحابى، نام راوى اى ديده مى شود كه سخت مجهول و ناشناس مى باشد!!

با اين حساب در كتاب «اصابۀ» ابن حجر، دو مهلهل به عنوان صحابى رسول خدا (ص) ديده مى شود! و آن ها عبارتند از:

1 - مهلهل طائى، كه ابن حجر شرح حالش را از روايت سيف بن عمر به دست آورده است.

2 - مهلهل مجهول النسبى كه شرح حالش را از طريق راوى اى مجهول و ناشناس بيرون كشيده است.

***

ص: 264

به اين ترتيب دانشمند پژوهشگرى چون (حموى) در دو جاى كتاب پرارزش خود مى نويسد كه: مهلهل براى طليحه پيغام فرستاد و آمادگى خود و يارانش را در كمك به او اعلام داشته است.

در صورتى كه ديديم علّامه اى چون ابن حجر در شرح حال ثمامه و مهلهل نوشته است كه اين دو صحابى براى (ضرار بن ازور) پيغام فرستاده، آمادگى خود را در يارى او در جنگ با طليحه به اطلاع او رسانيده اند. در صورتى كه هر دوى اين دانشمندان اشتباه كرده اند زيرا:

در روايت سيف در «تاريخ طبرى» به ترتيب اسامى (طليحه، و ضرار و ذو الخمار) آمده و ضمير (ش) در عبارت (وَ أرسَلَ إِلَيهِ ) روايت سيف كه مى گويد: و اقبل ذو الخمار بن عوف جذمى حتى نزل بازاء طليحه، و ارسل اليه...) به آخرين شخص داستان كه «ذو الخمار» باشد برمى گردد. يعنى ثمامه و مهلهل براى (ذو الخمار) پيغام فرستاده آمادگى خود را در يارى او علام داشته اند، نه ضرار و يا طليحه.

گذشته از اين، سيف آمادگى افراد قبايل (طى) را در كمك رسانى به ذو الخمار چنين بيان داشته كه افراد رزمندۀ طى به گرد ذو الخمار جمع شده فرمان او را پذيرا شده بودند.

اين اتفاق ازآن جهت بود كه در زمان جاهليت بين قبايل (بنى اسد و غطفان و طى) پيمان هميارى و عدم تجاوز به يكديگر بسته شده بود، اما زمانى پيش از بعثت رسول خدا (ص) افراد قبايل بنى اسد و غطفان عليه طى همداستان شده تيره هاى (جديله و غوث) را از سرزمين و خانه و زندگى شان آواره نمودند.

افراد قبيلۀ عوف زير بار اين نقض پيمان نرفته از غطفان بريدند و از حركت تيره هاى جديله و غوث نيز جلوگيرى به عمل آوردند و پيمان همبستگى خود را با ايشان تجديد نمودند، و عملاً يارى و كمك خود را به افراد تيره هاى طى نشان دادند. بنى طى نيز از رفتن خوددارى كردند و همچنان در جايگاه شان باقى ماندند... تا آخر.

با توجه به تعصبات قبيلگى، در اينجا مى بينيم كه سيف چنين نشان داده كه افراد (جديله) به همراهى «ثمامة بن اوس»، و دلاوران (غوثى) به فرماندهى «مهلهل بن زيد»، براى كمك و يارى «ذو الخمار» كه افراد قبايل (طى) را به همراه خود داشته است، آمادگى خويش را اعلام داشته اند، نه يارى دادن به ضرار بن ازور كه ابن حجر به آن تصريح كرده است.

ص: 267

زيد را سه پسر بود كه همگى آن ها شاعر بودند به نام هاى (عروه، حريث، و مهلهل) ولى مردم جز دو فرزند به نام هاى (عروه، و حريث) را براى زيد باور ندارند.

معلوم مى شود كه ابو الفرج در ايراد چنين مطلبى توجه به روايت سيف داشته است.

***

ص: 269

* نسب زيد الخيل در:

1 - «جمهرۀ انساب» ابن حزم (403).

2 - «تلخيص جمهرۀ» ابن كلبى (260) نسخۀ فتوكپى كتابخانۀ آيت الله نجفى مرعشى در قم.

* شرحى در مورد طى در:

1 - «تلخيص جمهرۀ» ابن كلبى (260).

2 - «اغانى» ابو الفرج اصفهانى چاپ ساسى (47/16).

* داستان نمايندگان طى در:

1 - «تاريخ ابن خلدون» (259/2).

* شرح در مورد واژه هاى (اكناف، انسر، سميراء، قردوده) در:

1 - «معجم البلدان» ياقوت حموى.

ص: 271

ص: 272

سال هفدهم از هجرت از قول سيف در كتاب خود آورده كه در آن مى گويد:

عمر بن خطاب در اين سال ضمن آمادگى و روياروئى جنگى با ايرانيان، پرچم هاى مختلفى را به نام اشخاص سرشناس و رزمندگان نامى بسته، آن ها را به وسيلۀ «ابن ام عزال» برايشان فرستاده است.

و ضمن رويدادهاى سال بيست و يكم از هجرت، زير عنوان (فرار يزدگرد به خراسان) از قول سيف مى نويسد:

احنف بن قيس چون در تعقيب يزدگرد سوّم آخرين پادشاه ساسانى به (مروان شاه جهان)(1) وارد شد از كوفه سپاهيانى به سرپرستى چهار تن از افسران نامى عرب، كه يكى از ايشان «ابن ام غزال همدانى» بوده است، به يارى و كمك او از راه رسيد.

ديده باشد پس صحابى است! ازاين رو اين صحابى را در قسمت سوم اصحاب كتاب خود جاى داده است.

بديهى است اگر اين دانشمند به روايت سيف در «تاريخ طبرى» توجه مى نمود و مى ديد كه همين صحابى از جانب خليفه عمر لواى رياست و فرماندهى سپاهى را بر سر برافراشته است، بى گمان او را در قسمت اول كتاب خود جاى مى داد، و در زمرۀ سران صحابه اش مى نشانيد! و ضابطۀ معروفش را كه (پيشينيان را رسم بر اين...) به عنوان مدرك افتخار در انتهاى شرح حالش مى آورد!

***

ص: 275

را سلمى و از انصار خوانده، كه همان طور كه پيش از اين بارها گفته ايم چنين راوى اى وجود خارجى نداشته و از آفريده هاى سيف بن عمر مى باشد.

زبان سيف بن عمر، در متون كتاب هاى وزين و معتبر اسلامى وارد شده، بر سر زبان ها افتاده است. بر اثر چنين همكارى صميمانه اى با سيف خواستۀ قلبى او در معرفى اسلام به همان شكل كه او ترسيم كرده صورت تحقّق به خود گرفته است. چه، از مجموع سخنان سيف چنين برمى آيد كه اسلام به ضرب شمشير، و ريختن خون بى گناهان ثبات يافته و پيشرفت نموده، نه با رسوخ در قلب هاى پيروانش. و اين خود بهترين و كوبنده ترين حربه اى است كه سيف به دست دشمنان اسلام داده تا آن را به عنوان مدرك ارائه دهند، و دين و آئين اسلام را با آن بكوبند. و مگر سيف غير از ابن را مى خواسته است ؟!

ابن حجر نيز تحت تأثير همين مطالب قرار گرفته كه به چنان اخبارى از سيف مراجعه كرده و شرح حال اصحاب ساختگى او را در كتاب «اصابۀ» خويش آورده، همچنان كه شرح حال معاوية بن انس را از اخبار او بيرون كشيده و او را در قسمت اول اصحاب كتاب خود جاى داده است.

***

ص: 280

ص: 282

مالِك اَنصارى» خزرجى رسانده، و يا اين كه «خُلَيد» را آفريده و به «مُنذِر بن ساوى عَبدى» تميمى پيوند داده است. و يا همچون ديگر مخلوقات خيالى او از صحابه و غير صحابه!!

شيعه و پيرو اميرالمؤمنين على بن ابى طالب (ع) بوده است.

اين دانشمند چنين برداشتى را از آن روى نموده است كه ابن حجر گفته جراد به همراه پدرش مالك نويره اعدام شده، و چون كشته شدن مالك نويره بر اثر مخالفت او با خلافت و حكومت ابو بكر، و پشتيبانى از خلافت اميرالمؤمنين (ع) اتفاق افتاده است؛ ناگزير جراد هم بايد همين عقيده را داشته كه به همراه پدر اعدام شده است! پس جراد از جمله اصحاب و شيعۀ امام (ع) بوده است.

سخن علّامه سيد شرف الدين در بخش دوم از كتاب ارزشمند «فصول المُهِمَّه» در حرف (ج) عيناً چنين است:

«جراد بن مالك بن نويره تميمى، كه در جنگ (بِطاح) به همراه پدرش كشته شده، و عمويش متمم به سوگش نشسته است.»

سيف شرف الدين نه تنها در اينجا مصدر خبر خود را ذكر نكرده، بلكه در هيچ موردى از معرفى اصحاب شيعه و پيرو اميرالمؤمنين (ع) مصدر و سند خبر خود را مشخص ننموده است. او در آغاز سخنش در همين مورد مى گويد:

كجا آنچه را كه نادانان و بى خردان دربارۀ شيعه مى گويند و يا مى پندارند به ايشان مى چسبد، اينان همان طور كه در كتاب هاى «استيعاب» و «اسد الغابه» و «اصابه» آمده است در پيروى از مكتب اميرالمؤمنين (ع) به بزرگانى از صحابه اقتدا كرده اند كه ما براى درك بيشتر اهميت موضوع، و تكميل مدارك خويش اسامى برخى از اصحاب رسول خدا (ص) را كه از شيعيان اميرالمؤمنين (ع) نيز به حساب مى آمده اند در اينجا نقل مى كنيم.

سپس سيد شرف الدين اسامى اين قبيل اصحاب را براساس حروف (تهجى) مى آورد كه ما، شرح (جراد) را از حرف (ج) آن نقل كرده ايم.

اين دانشمند در حرف (ط)، «طاهر ابو هاله تميمى» ساختۀ سيف بن عمر را نيز از شيعيان امام (ع) تصور كرده است.

ساخته ها و مخلوقات خيالى سيف كه جزء اصحاب و شيعيان اميرالمؤمنين على (ع) به حساب آمده اند، تنها به اين دو نفر (جراد و طاهر) كه دانشمند والامقامى چون سيد شرف الدّين (ره) در كتاب «فصول المهمه» خود از ايشان نام برده است ختم نمى شود.

ص: 285

شيخ طوسى اعلى الله مقامه در كتاب «رجال» خود «قعقاع بن عمرو تميمى» را نيز از جملۀ شيعيان امام (ع) دانسته است.

به دنبال ايشان دانشمندان و علماى رجال تا زمان ما، چنين مخلوقات خيالى سيف را به همين عنوان شناخته و مى شناسند!!

«مامَقانى» نيز «زياد بن حَنظَلَه تميمى» سيف را در كتاب «تنقيح المقال» خود از شيعيان على (ع) به حساب آورده، «نافع بن اسود تميمى» را نيز! چه، سيف بن عمر در جنگ صفين نقشى حساس بر عهده اش نهاده، و شعرى زيبا بر دهانش گذاشته و از اين لحاظ بيش از ديگران سزاوار است كه از جملۀ شيعيان امام عليه السلام به حساب آيد!

اين قبيل اصحاب را همچنان كه در جاى خود از ايشان سخن گفته ايم، خدايشان هرگز نيافريده تا شيعه و پيرو اميرالمؤمنين (ع) باشند يا نباشند؛ بلكه زائيدۀ افكار و خيالات شخص معلوم الحالى به نام سيف بن عمر تميمىِ متهم به زندقه هستند كه از قبيلۀ خود آفريده و به نام صحابى رسول خدا (ص) جا زده و بيش از هزار سال است كه افكار علما و دانشمندان اسلامى را به ساخته ها و پرداخته هاى خود مشغول و سرگردان نموده است؛ و ما نمى دانيم اين تحيّر و سرگردانى تا چه وقت ادامه خواهد يافت، آيا علما و دانشمندان اجازه مى دهند كه ما اسامى اين قبيل ساخته ها و مخلوقات خيالى سيف را از رديف اسامى اصحاب رسول خدا (ص) بيندازيم و از جرگه ياران حضرتش بيرون كشيم ؟! و يا نه، همچون گذشته بر سر آنند كه با جا دادن چنين مخلوقاتى خيالى كه خدايشان هنوز نيافريده است، شُمارِ اصحابِ رسولِ خدا (ص) را در كتاب هاى رجال خويش، هر چه بيشتر بالا و بر تعدادشان بيفزايند؟!

***

ص: 286

2 - «صد و پنجاه صحابى ساختگى» (253/2-266).

* شرح حال زياد بن حنظله در:

1 - «تاريخ طبرى» (2635/1 و 2903 و 2395 و 2410).

2 - «صد و پنجاه صحابى ساختگى» (113/2-134).

* شرح حال نافع بن اسود در:

1 - «اصابۀ» ابن حجر (550/3) قسمت سوم تحت شمارۀ 8850.

2 - «صد و پنجاه صحابى ساختگى» (77/2-96).

ص: 288

صد و پنجاه صحابى ساختگى

93 - عَبد بنِ غَوثِ حِميَرى

* صحابى، به حكم كمك به سپاه ابو بكر در عراق!!

* دروغى شاخ دار!!

* حقايق تاريخى.

* بررسى و نتيجۀ بحث.

* مدارك و مصادر بحث.

ص: 289

ص: 290

از ريشه هاى اصلى قبايل ساكن يمن بوده است.

كتاب هاى خود در اخبارِ عراق آورده اند.

جغرافيادانى چون ياقوت حموى از وجود چنان مكانى در كتاب «معجم البلدان» خود نام ببرد و عبد المؤمن نيز در كتاب «مراصد الاطلاع» خويش سخن ياقوت را تكرار نمايد.

بدين سان افسانه اى شگفت و سراپا دروغ از طرف مردى معلوم الحال و متهم به زندقه به نام سيف بن عمر تميمى، در مصادر علمى و تاريخى جهان اسلام راه يافته، و بيش از هزار سال است كه علما و دانشمندان را به خود مشغول داشته به حيرت و شگفتى فرو برده است!

***

ص: 294

داستان جنگ هاى عياض و اخبار او در:

1 - «تاريخ خليفۀ بن خيّاط» (110 و 120 و 130).

2 - «فتوح البلدان» بلاذرى در مورد (فلسطين، قنسرين، جزيره، ملطيه و موصل).

ص: 296

از همان روزهائى كه براى اوّلين بار نخستين جلد اين كتاب به جهان علم و دانش قدم مى گذاشت، قلم هاى نويسندگان و اظهارنظرهاى دانشمندان در روزنامه ها و مجلّات و حتى پاره اى از دستگاه هاى ارتباط جمعى كشورهاى اسلامى، به كار افتاد و پيرامون آن به بحث و اظهارنظر پرداختند. اما بر اثر درگيرى هاى علمى و پيش آمدهاى روزگار فرصت آن به دست نيامده بود كه به نقد و بررسى، و احيانا پاسخگوئى به آن ها بپردازم. چون از ميان همۀ آن ها، مقالۀ آقاى «هادى علوى» كه در ابتداى همين كتاب آمده است از ويژگى خاصى برخوردار است، لذا به بحث پيرامون برخى از موارد اظهارنظر ايشان مى نشينيم.

ص: 297

ص: 298

چيزى كه مى دانم اين است كه من مدت چهل سال از عمر خود را صرف تحقيق در معارف اسلامى نموده نتيجه و فشردۀ مطالعاتم را در يادداشت هائى منعكس كرده برخى از آن ها را زير عنوان (سيرى در تاريخ و حديث) انتشار داده ام، و منظور از انتشار آن ها هم اين بوده كه نشان دهم در مصادر و منابع تاريخى اسلام و سنت و حديث، به عمد يا به خطا تحريف ها و تغييراتى صورت گرفته، و همين امر موجب آن شده است تا اسلام صحيح و راستينى كه پيغمبر خدا (ص) آورده از آن سو كه چنين تحريف هائى صورت گرفته است به زحمت شناخته شود.

علاوه برآن، هدف من از انتشار اين سلسله مباحث در اين كتاب اين بوده كه موجوديّت (دانشكدۀ اصول الدّين) را به جهان اسلام بشناسانم، و همين مقصود در ابتداى جلد نخستين اين كتاب تصريح شده است.

باشد، و همين نزديكى و مشابهت موجب شود كه يكى، ديگرى را تعريف نمايد و موجب بيدارى و انتباه گردد مثلا وقتى گفته مى شود:

چاه كن هميشه در ته چاه است؛ در حقيقت بيانگر اين مطلب است كه (اشخاصى كه به فكر آزار ديگران هستند، خود گرفتار دام خويشتن مى باشند)، و آدمى به هوش باشد تا آزار ديگران را نخواهد.

بر اين اساس خداوند در قرآن كريم مثال هاى متعددى زده و دربارۀ آن ها فرموده است:

وَ تِلْكَ اَلْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ .(1)(سورۀ حشر/ 2(1).

و يا اين كه در پايان آيه اى ديگر در همين زمينه مى فرمايد:

.... وَ مٰا يَعْقِلُهٰا إِلاَّ اَلْعٰالِمُونَ .(2)(سورۀ عنكبوت/ 4(3).

مثال هائى كه در قرآن مجيد آمده بالغ بر چهل و يك مورد است كه از آن جمله مى فرمايد:

مَثَلُ اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اَللّٰهُ يُضٰاعِفُ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ .(3)(سورۀ بقره/ 26(1).

و يا آنجا كه مى فرمايد:

مَثَلُ اَلَّذِينَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَوْلِيٰاءَ كَمَثَلِ اَلْعَنْكَبُوتِ اِتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ اَلْبُيُوتِ لَبَيْتُ اَلْعَنْكَبُوتِ .(4)(سورۀ عنكبوت/ 4(1).

ص: 301

و يا اين كه مى فرمايد:

وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا اِمْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ اِبْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي اَلْجَنَّةِ وَ نَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِي مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِينَ .(1)(سورۀ تحريم/ 1(1).

كه خداوند تعالى در اين سه مورد براى توضيح مطلب به (جماد و حيوان و انسان) مَثَل زده است.

و برهم و پريشان كه راست و درست جلوه كنند و جالب و دلچسب باشند.

لفظ اسطوره در قرآن مجيد در هفت مورد بر لفظ (اوّلين) اضافه شده است از جمله مى فرمايد:

يَقُولُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِيرُ اَلْأَوَّلِينَ .(1)(سورۀ انعام/ 2(5).

بنابراين معنا و مفهوم الفاظ مزبور به طور خلاصه چنين خواهند بود:

«مَثَل» در جائى به كار مى رود كه توضيح و يا تنبيه مطلبى در نظر باشد.

«خُرافه»، سخنان بى اساس و در عين حال جالب؛ و (حديث خرافه) داستان هاى عجيب و حيرت آور جالبى است كه براى طرح در مجالس و شب نشينى ها ساخته مى شود.

«اسطوره» و «افسانه» مطالب و داستان هاى دروغ و بى اساس است كه سخن گو آن را با تردستى و زبان آورى خود چنان آراسته باشد كه به نظر راست و درست جلوه كند و گفتيم كه اين لفظ در قرآن كريم در هفت مورد بر لفظ «اَوَّلين» اضافه شده است.

بر اين اساس، بجاست كه ما داستان هاى (كليله و دمنه) را كه بيشتر به منظور ارشاد و راهنمائى مردمان و تنبّه و عبرت ايشان تنظيم گرديده است (اَمثال) بناميم.

داستان هاى هزار و يك شب را كه گوينده و شنونده و يا خواننده بر نادرستى موضوعات آن اتفاق نظر دارند و براى سرگرمى هاى شبانه تهيه شده است (خُرافَه) بخوانيم.

و داستان هاى «اسود متنبّى» را با فرشتۀ شيطان كه گوينده - سيف بن عمر - به درست بودن آن ها تظاهر مى كند، ولى شنونده و خواننده به نادرستى آن ها يقين دارد؛ (حديث يا داستان هاى خرافه) بدانيم.

و اسطوره يا افسانه را نيز داستان هاى شگفت آورى بشناسيم كه نه در مقام توضيح مطلبى است، و نه براى شب زنده دارى ها تنظيم شده، و نه از جن و پرى سخن مى گويد. بلكه مطالبى است كه فرسنگ ها از حقيقت و راستى بدورند، و شخص افسانه پرداز صحنه هاى آن را با بيانى زيبا و گيرا ترسيم كرده و چنان با آب و تاب، و

ص: 303

جدّى از آن سخن مى گويد كه گوئى همگى حقايقى مسلّم و غير قابل انكارند!

جهان بالا دست داشته اند؟

داستان هاى سيف نيز عينا چنين وضعى را دارندى كه ما در اينجا براى تكميل مطالب خود نمونه هائى از آن ها را نقل مى كنيم.

امر جنگ و تأييد رزمندگان اسلام - را مشاهده كرد در دل به اسلام گرويد و همين امر باعث شد كه مسلمان شود!!

2 - سيف در داستان فتح (بهرسير \ ويه اردشير) مدعى مى شود كه فرشتگان عالم بالا بر زبان «ابو مفزر تميمى» نهادند تا به زبان پارسى سره در پاسخ پيام امپراطور ايران به فرستادۀ او بگويد:

بين ما دوستى و آشتى رخ نخواهد داد مگر آن هنگام كه ما از عسل (افريدون) و تُرنج (كوثى) خورده باشيم!!

ابو مفزر تميمى چنين سخنانى را به پارسى روان و سره بر زبان آورد، بدون اين كه خودش بداند كه چه مى گويد، و يا اين كه حتى يك نفر از سپاهيان اسلام مفهوم سخنان او را فهميده باشند!!

چون پادشاه ايران بر پاسخ «ابو مفزر تميمى» آن هم به زبان پارسى آگاهى يافت گفت:

واى بر من! فرشتگان بر زبان اينان سخن مى نهند، تا پاسخ ما را به زبان خودمان بدهند!!

3 - سيف پس از جنگ (جلولا) در داستان فرار «يزدگرد» به خراسان مى نويسد:

پس از شكست ايرانيان در (جلولا)، يزدگرد شتابان روى به (رى) نهاد. او در تمام طول راه پاى از محمل خود بيرون ننهاد، در آنجا مى خوابيد و از آن بيرون نمى شد.

شترى كه محمل شاه را بر پشت خود داشت آنى در راه توقف نمى كرد! و ملازمان درگاه در هيچ كجا استراحتى نمى نمودند، تا آن گاه كه در مسير خود ناگزير گشتند كه از پاياب رودخانه اى بگذرند.

نگهبانان از بيم آن كه مبادا به هنگام فرو رفتن شتر در آب رودخانه، آب به داخل محمل نفوذ كرده و ناراحتى شاه را فراهم آرد، او را از خواب بيدار كردند و موقعيّت خود را به وى گزارش دادند.

او از بيدار كردن خود ناراحت شده گفت:

چه كار نابجائى كرديد! به خدا سوگند كه اگر مرا به حال خود رها كرده بوديد،

ص: 306

در مى يافتم كه دوران اين امّت - اسلام - چه مدت خواهد بود.

من در خواب مى ديدم كه خودم به همراه محمد (ص) به خدمت خدا رسيده ايم، و خدا به محمد (ص) گفت:

- دوران حكومت و بلندآوازگى امّت تو را صد سال قرار دادم! محمد (ص) به خدا گفت:

- بيشتر. و خدا پاسخ داد:

- باشد، صد و ده سال! محمد باز گفت:

- به خاطر من بيشتر. و خدا گفت:

- مانعى ندارد، صد و بيست سال! محمد نگران و ناراحت جواب داد:

- خود دانى!! همين جا بود كه مرا بيدار كرديد و نگذاشتيد تا پايان اين گفتگو را دريابم، زيرا اگر مرا به حال خود رها كرده بوديد، سرانجام مى فهميدم كه عمر اين امّت چه مدت خواهد بود!!

نام گذارى روى داستان هاى سيف نيافته ام، به ويژه هنگامى كه او از برخورد و درگيرى هاى صحابۀ رسول خدا (ص) با يكديگر از زمان خلافت «عُثمان» تا جنگ (جمل) به داستان سرائى مى نشيند.

و يا زمانى كه به شرح ماجراهائى كه بين اصحاب و ديگر ملت ها رفته است مى پردازد. چه، همۀ آن ها يكدست افسانه هائى هستند همانند افسانه هاى (خدايان بابل و يونان)!

البته آن قسمت از داستان هاى او را كه من در جلد دوم كتاب «عبد الله سباء» و تحت عنوان «افسانه هاى خرافى» آورده ام بايد از آن ها استثناء نمود.

آن بخش از كتاب مزبور شامل داستان هائى است كه سيف آن ها را دربارۀ «اسود متنبّى كذّاب» با موجودى خيالى كه آن را «شيطان شاه» ناميده و از جنّيانش آفريده، ساخته است!

اگرچه داستان هاى اسود را با چنان موجودى خيالى مى توان از جملۀ (احاديث خرافه) به حساب آورد؛ ولى من، آن مجموعه از داستان هاى سيف را از آن روى «افسانه هاى خرافى» ناميده ام، كه در آن ها از (اجنّه و پريان) و كارهاى شگفت انگيز و خارق عادت آنان بيش از ديگر داستان هاى او سخن رفته است.

در پايان، سپاس خود را به ناقد فاضل كه خالصانه عقيدۀ خود را براى آگاهى من از مواردى كه به نظر ايشان خطا و اشتباه مى آمده ابراز داشته است؛ تقديم مى دارد.

***

ص: 308

237، 241، 248-251، 253، 257، 258، 259، 261-263، 266-268، 270، 273، 274، 276-278، 280، 281، 283-285، 287، 291، 293، 295.

ابن حَزم: 23، 31، 32، 43، 51، 57، 73، 88، 101، 106، 109، 120، 141، 144، 146، 148، 158، 170، 174، 181، 193، 199، 210، 222، 227، 229، 234، 268، 271، 276، 295.

ابن خَلدُون: 14، 40، 43، 72، 73، 79، 81، 99، 117، 120، 157، 158، 159، 170، 192، 220، 247، 271، 279، 281، 287، 292، 293، 295.

ابن دُريد: 199، 210.

ابن رُفَيل: 166، 305.

ابن سَعد: 51، 74.

ابن عَبدُ البر: 53، 55، 103، 105، 127، 133، 141، 144، 153، 192، 205، 207، 231، 232.

ابن عَساكِر: 22، 31، 131، 132، 235، 236، 237.

ابن فَتحُون -: 53، 55، 72، 103، 105، 127، 141، 153، 183، 185، 191، 205، 207، 231، 232.

ابن قُتَيبَه دينورى: 120، 148، 149، 234. به «دينورى» مراجعه شود.

ابن كَثير: 14، 99، 117، 120، 157، 158، 159، 170، 178، 180، 181، 220، 247، 279، 281، 287.

ابن كَلبى: 268، 271.

ابن ماكولا: 65، 73، 89، 90، 101، 210، 222.

ابن ماكولا: 65، 73، 89، 90، 101، 210، 222.

ابن ماكولا: 65، 73، 89، 90، 101، 210، 222.

ابن مَسعُود: 92.

ابن مَسعُود: 92.

ابن هبّار: 92.

ابن هشام: 74.

أبو أُسيد ساعدى: 49.

ابو بكر «خليفه»: 22، 25، 28، 31، 35، 63، 64، 69، 111، 146، 191، 195-197،

ص: 310

199، 206، 207، 209، 211، 213، 215، 216، 217، 218، 225، 227، 228، 231-236، 241، 242، 244، 245، 246، 247، 249، 251، 255، 257، 258، 261، 263، 268، 274، 278، 279، 285، 289، 291، 292، 293.

أبو حُبَيش، ذو لَحيۀ عامرى: 34، 135، 141، 142، 143، 144.

اَبُو حُبَيش مطلب قرشى: 143.

أبُو حُذَيفَة: 37، 138.

أبو داود: 144.

أبو سَبرَة: 114.

اَبُو سَلَمة بن عبد الاسد: 183، 185، 187.

أَبو عابِس جُعفى: 62.

أَبُو العاصِ ثَقَفى: 193.

أبو عُبَيده ثَقَفى: 53، 54، 128.

أَبُو عُبَيده جَرّاح: 293.

أبو الفَرَج اصفهانى: 24، 25، 31، 268، 269.

أبو مسعود: 146.

أبو مُفَزِّر: 92، 99، 306.

أبو مُوسى اشعرى: 168.

أَبُو نُباتَه «نائل»: 161، 163، 164، 165، 168، 169، 170.

أحمدَ بن حَنبَل «پيشواى مذهب حنبلى»: 51.

أَحنَف بن قَيس: 114، 274.

أرطاة بن أَبى زَيد: 197، 236، 257، 259، 278.

أَسد بن خُزَيمة: 147.

أَسوَد بن عَبد الأسَد، 186.

أَسوَد عَنَسى: 142، 242، 243، 245، 247، 249، 273، 274، 277، 278، 279، 303، 308.

اَشرَس بنِ كندة: 196.

أشعَث بن قَيس: 206، 208.

إمام حسين «ع»: 236.

إم -- دخويه: 211.

أُم قِرفَه: 193، 194، 238.

امرؤ القَيس بن فلان: 236.

أهل بيت عليهم السلام: 10.

ص: 311

بُخارى: 144، 145، 229، 254، 258، 259.

بُسرِ بن أَبى رُهَم: 154.

بُشرِ بن عبد الله: 33، 37، 39، 40، 41، 43، 46.

بَشير بن خَصاصيَّه: 86.

بَغَوى: 142.

بَكرِ بن وائِل: 86، 184.

بلاذُرى: 15، 16، 99، 110، 120، 125، 128، 129، 133، 138، 140، 143، 144، 148، 156، 159، 166، 168، 170، 177، 180، 208، 218، 222، 234، 246، 254، 293، 296.

«پ»

پيغمبر خدا «ص»: 6، 21، 49، 100، 117، 118، 186، 300، 305.

«ث»

ثمامة بن أَوس: 35، 255، 261، 262، 265، 266، 267، 268، 270.

«ج» جابِر أَسَدى: 33، 37، 61، 63، 67، 68، 70، 71، 72، 73.

جارُود بن مُعلّى: 111، 112.

جُبَير: 209.

جَراد بن مالِك: 35، 255، 283، 284، 285، 287.

جَرير بن عبد الله: 86، 92.

جُشَيش: 242، 243، 247.

جُوَيرية «دختر ابو سفيان»: 143.

«ح»

حارث بن راشِد: 209، 210.

حارِث بن كعب بن سعد: 164، 170.

حارِث بن مُرَّه جهنى: 34، 135، 146، 147، 148.

حارِث بن مُرَّه عبدى: 147، 148.

حارِث بن مُرَّه فَقعَسى: 147، 148.

حارِث بن يزيد عامرى «ديگر»: 33، 83، 123، 126، 127، 128، 130، 131، 133.

حارِث بن يزيد عامرى قُرشى: 123، 125، 126، 131، 133.

حَبيب بن رَبيعة: 266.

حَبيب بن قُرَّه: 184.

حبيب بن مسلمه فِهرى: 128، 129، 130.

ص: 312

حُبَيش بن دُلجَه قَينى: 143، 144.

حُذَيفَة بن مُحصِن: 154، 155، 215، 218.

حُذَيفَۀ فزارى: 193.

حُذَيفۀ قلعانى: 196.

حَرمَلَةِ بنِ مَريطَة: 168.

حُرَيث بن زَيد: 268، 269.

حَطيئه: 27.

حَمّالِ بن مالك: 33، 83، 89، 90، 92، 93، 94، 95، 96، 97، 99، 100، 101.

حَمزَة بن على مُحَضِّر: 177.

حَمَل بن مالك جُنادة: 89.

حَميد بن مالك جُنادة: 89.

حَميد بن ابى نجّار: 90.

حِميَر بن سباء: 291.

حِميَرى: 117.

حُمَيضَة بن نُعمان بارِقى: 33، 37، 59، 60، 61، 62، 63، 64، 65، 67، 68، 70، 71، 72، 77.

حَمَوى: 27. به «ياقوت حَمَوى» مراجعه فرمائيد.

حَنظلَة بن زَيد: 268.

حَوثَب ذى ظُلَيم: 242.

«خ»

خارِجَة بن حِصن: 227، 228.

خالِد بن اسيد: 191.

خالِد بن وَليد: 22، 25، 26، 86، 141، 142، 146، 197، 227، 228، 292، 293.

خَبّاب بن أرت: 92، 98.

خَديجه «ام المؤمنين»: 193.

خِرِّيت بن راشِد: 210، 211، 212، 215، 222.

خُزَيمة بن ثابت: 210، 211، 212، 215، 222.

خُزَيمَة بن ثابت «غير ذو شهادتين»: 131.

خَصفَه تيمى: 34، 189، 201، 202، 203.

خُلَيد بن كَأس: 110، 120.

خُلَيد بن مُنذِر: 33، 83، 109، 110، 111، 112، 114، 115، 116، 118، 119، 120، 284.

خَليفَة بن خَيّاط: 148، 177، 180، 196، 197، 199، 210، 222، 293، 296.

«د»

داذُوَيه: 242، 243، 244، 245، 246، 247.

دينَوَرى: 120، 148، 149، 156، 159، 166، 167، 170، 177، 180.

ص: 313

«ذ»

ذو الخِمار بن عَوف: 262، 265، 267.

ذو لحِيَه كِلابى: 141، 142، 145.

ذويناق: 35، 225، 239، 241، 247، 279.

ذَهَبى: 138، 140، 203، 270.

«ر»

رِبعى بن عامِر: 154، 155، 184.

رِبيال بن عَمرو: 91.

رَبيعَة بن عامِر: 244، 250.

رَبيعَة بن عامِر: 244، 250.

رَبيعَة بن عُثمان: 71، 74.

رَبيعَة بن نَزار: 147، 178.

رَبَّيل بن عَمرو: 33، 83، 91، 92، 93، 94، 95، 96، 97، 98، 99، 101.

رُستَم فَرُّخ زاد: 60، 94، 153، 155، 156، 157، 305.

رسول خدا «ص»: 14، 22، 23، 25، 28، 29، 34، 60، 63، 65، 68، 69، 72، 78، 87، 105، 109، 111، 118، 119، 125، 126، 130، 142، 147، 151، 153، 157، 163، 169، 171-173، 175، 179، 183، 186، 191، 192، 197، 198، 202، 207، 210، 211، 212، 214، 218، 228، 231، 232، 236، 241، 242، 246، 249، 250، 252، 261-263، 265-268، 277، 278، 284، 293، 305.

رُفَيل بن مَيسُور: 172.

«ز»

زُبَير بن بكّار: 107.

زُبير بن العوام: 92.

زرّ بن عبد الله: 168.

زَهرَة بن خويه: 164، 165.

زُهَير بن سَليم: 161، 167، 168، 169، 170.

زياد بن حنظَله: 286، 288.

زِياد بن لَبيد: 196، 197.

زَيد بن كَهلان: 273.

زَيد الخَير: 263، 268.

زَيد الخَيل: 263، 268، 269.

زيد مناة تميم: 25.

«س»

سائب بن ابو جُبَيش: 143.

ص: 314

سائب بن اقرَع: 177، 178.

سالم بن عبد الله: 137، 138.

سامَة بن لؤَى: 211.

سَعد بن حَرام انصارى: 129، 130.

سَعد بن عُمَيلَه: 34، 151، 171، 172، 173، 174.

سَعد وَقّاص: 37، 39، 43، 45، 46، 48، 53، 59، 60، 61، 67، 71، 75، 76، 77، 78، 83، 85، 86، 89، 90، 91، 92، 93، 94، 96، 97، 98، 104، 111، 113، 115، 116، 126، 127، 130، 132، 152، 153، 154، 155، 156، 157، 158، 165، 166، 167، 171، 172، 175، 176، 178، 186.

سَعد بن عافِر: 251، 252.

سَعيد بن عافِر: 251، 252.

سَعيد ذى زود: 241، 242.

سُفيان بن عَبدُ الأسَد: 186.

سُكينَه دختر امام حسين «ع»: 236.

سُليمان «ع» 15، 16.

سِماك بن خَرشَۀ ابو دجانه: 131.

سماك بن خَرشة غير ابو دُجانه: 131.

سُمَيفَع ذى كِلاع: 242.

سِنان ضَمرى: 197.

سَواد بن مالك: 33، 37، 60، 61، 63، 75، 76، 77، 78، 79، 81.

سَواد بن مالك دارى: 78.

سَواد بن همّام: 111، 112.

سَهل بن مالك: 193، 194، 196، 283.

سَهل بن يُوسف انصارى: 70، 196، 202، 207، 217، 246، 278.

سَخيت: 110.

سَيحان بن صَوحان: 210، 215، 222.

سَيف بن عُمَر: 9، 13-18)21، 22، 23، 25، 27، 29، 33، 40، 41، 45، 46، 47-49، 53، 54، 55، 57، 59، 62، 63، 65، 67، 68، 70-75، 76، 77، 78، 79، 81، 85، 86، 87، 89، 90-97، 101، 104، 110، 111، 114، 115، 116، 119، 120، 123، 126-130، 133، 137، 138، 141، 146، 147، 151-153، 155، 156، 157، 163، 164، 166، 168، 171، 172،

ص: 315

173، 175، 178، 179، 183-187، 191، 195، 197، 201، 205-215، 217، 227، 231، 232، 233، 235، 239، 240، 245، 246، 247، 249، 250، 251، 257، 258، 259، 261، 263، 265، 266، 267، 268، 269، 273، 274، 277-279، 291، 292، 293، 300، 303-307.

سَيف بن نُعمان لَخمى: 35، 255، 257، 258، 259.

سَيِّد شَرَف الدّين: 284، 285، 287.

«ش»

شِخريت: 213، 216، 217، 219.

شُرَيح بن عامِر: 141، 145.

شَريك غَير مَنسوب: 228، 229.

شَريك فزارى: 35، 225، 227، 228، 229.

شعبى: 22، 23.

شَهر ذونياف «ذوَيناق»: 225، 239، 241، 242، 247، 251، 253، 279.

شَهرَك: 113، 115.

شهريار: 161، 163، 164، 165، 166، 168، 170.

شيخ طوسى: 286.

«ص»

صَعب بن عَطيّة: 185.

صَيحان صَوحان،: 34، 189، 209، 210، 215، 222.

«ض»

ضَحاك بن قَيس: 142، 145.

ضِرار بن أَزوَر: 261، 263، 265، 267.

«ط»

طاهِر بن ابى هالَه: 192، 193، 194، 285، 287.

طَبرى: 13، 14، 15، 17، 22، 23، 31، 39، 40، 41، 43، 45، 46، 47، 48، 51، 53، 54، 55، 57، 59، 61، 63، 67، 70، 72، 73، 74، 75، 77، 78، 79، 81، 86، 87، 89، 90-93، 96، 99، 101،

ص: 316

103، 104، 106، 109، 111، 114، 117، 120، 127، 130، 131، 133، 137-140، 143-145، 147، 153، 154، 156-159، 164، 166، 168-171، 174، 175، 176، 178، 180، 181، 183، 191، 192، 194، 195، 197، 199، 201-203، 205-208، 210، 216، 219، 222، 228، 232، 234، 235، 241، 245، 246، 247، 248، 258، 259، 261، 263، 265، 267، 270، 273-277، 278، 279، 284، 287، 291، 293، 295.

طَلحَة بن اَعلَم: 191، 231، 266.

طلحه بن عبد الله: 92.

طليحه بن بَلال: 33، 38، 103، 106.

طليحه بن خُوَيلِد أسَدى: 92، 93، 177، 227، 261، 262، 263، 265، 267، 268، 270.

طُلَيحَة بن فلان: 104، 106.

«ع»

عابِس جُعفى: 62.

عاصِم بن عَمرو: 61، 63، 67، 71، 77، 90، 93، 94، 95، 96، 97، 98، 99، 114.

عامِر بن طُفَيل: 25، 32.

عامِر بن عبد الأَسَد: 34، 151، 183، 184، 185، 187، 201.

عامِر بن عبد الأَسَد: 34، 151، 183، 184، 185، 187، 201.

عامِر بن عبد الأسود: 184، 185.

عايشه «ام المومنين»: 99.

عِباد بن حُصَين: 233، 234.

عباد بن منصور: 212، 222.

عِباد ناجى: 34، 189، 211، 212، 215، 216، 222.

عَبد بن عَوف: 293، 295.

عَبد بن غَوث حِميَرى: 35، 255، 289، 291، 292، 293.

عَبدُ الدار بن قُصَى: 103.

عَبد الرّحمن أبى العاص: 34، 189، 191، 192، 193، 194.

عَبد القيس بن اقضى: 178، 210.

عَبد الكريم بن عبد الرحمن: 251.

عَبد المُؤمِن: 117، 294.

عبد الله بن حَفص: 34، 135، 137، 138، 139، 140.

عبد الله بن دارم: 109.

عَبدُ الله بن زُبَير: 233.

ص: 317

عبد الله بن سَباء: 13، 77.

عبد الله بن سوار: 112.

عبد الله بن عبد الله عتبان: 176، 177، 178.

عبد الله بن مَسعُود: 92، 98.

عُبَيدةَ بن سَعد: 34، 189، 195، 197، 198، 199.

عتاب بن اسيد: 191، 197.

عُتبَة بن غزوان: 113، 114، 116.

عُتبَة بن نَهاس: 184.

عُتَيبَه: 86.

عُثمان بن أبى العاص: 63، 69، 70، 71، 191، 192، 193، 194، 197.

عُثمان «خليفه»: 14، 91، 92، 98، 99، 308.

عُثمان بن رَبيَعة: 33، 37، 64، 69، 70، 71، 72، 74.

عِجل بن لُجَيم: 54.

عَدِى بن حاتم: 86.

عَرفجَة بن هَرثَمه: 154، 209، 215.

عَذرة بن سَعد هُذيَم: 235.

عُروة بن زَيد: 268، 269.

عروة بن غزّية: 192، 246.

عِصمَة بن عبد الله: 264.

عِكرمَة بن ابى جهل: 196، 205، 206، 207، 209، 213، 215، 216، 217، 218، 231.

عَلاء حَضرَمى: 109، 110، 111، 113، 114، 115، 116، 118، 183، 184، 196، 203.

عَلجُوم مَحاربى: 217.

عَلقَمَة بن علائه كلبى: 25، 26، 27، 28، 31، 32.

على امير المومنين «ع»: 110، 168، 285، 286.

عَمّار ياسِر: 92، 98، 129، 130، 168، 177، 178، 180.

عمارة بن فلان اسدى: 261، 266.

عُمر بن خطّاب: 23، 24، 25، 26، 27، 28، 31، 39، 45، 53، 54، 59، 64، 65، 66، 85، 86، 89، 90، 92، 93، 104، 111، 113، 114، 115، 116، 126، 127، 128، 129، 130، 171، 172، 175، 177، 178، 196، 218، 273، 275، 293، 305.

عُمَر بن عتبَة بن نَوفَل: 134.

عُمَر بن مالِك عُتبَه: 127، 130، 131، 132، 134.

ص: 318

عُمَر بن مالِك عَقَبَه: 131، 133، 134.

عَمرو بن مالك بن عُتبه: 104، 126، 128، 130.

عَمرو بن مَعدى كَرب: 177، 245، 278.

عَمرو بن حكم قُضاعى: 236.

عَمرو بن وَبَره: 33، 83، 85، 86، 87، 88.

عَمرو بن محمد: 22.

عُمَير ذُو مران: 241، 242.

عُمَير بن سعد عبيد: 128، 129، 130.

عَوف بن خارجه: 24.

عَوف بن ربيعَة: 125، 126، 131، 134.

عياض بن غَنَم: 22، 128، 129، 130، 291، 292، 293، 295، 296.

«غ»

غَزال هَمدانى: 35، 255، 273، 274، 276.

غُصن بن قاسِم: 217.

«ف»

فرات بن حيّان: 86.

فِرعَون: 302.

فَزارَة بن ذبيان: 171، 227.

فقعَس بن دُودان: 147.

فيروز ديلمى: 239، 241، 242، 243، 244، 247، 249، 250، 251.

«ق»

قاسم بن محمد: 277.

قَتادَة بن نعمان: 197.

قِرقِرَة، يا (قُرفَة بن زاهر): 34، 151، 152، 153، 154، 157، 158.

قَريب بن ظَفَر: 34، 151، 175، 176، 178، 179، 180.

قُروَة بن مَسيك: 278.

قَعقاع بن عَمرو: 54، 94، 95، 96، 97، 98، 99، 168، 286، 287، 292، 293.

قَلقَشَندى: 158.

قَيس بن عبد يَغُوث: 239، 241، 242، 243، 244، 245، 246، 247، 249، 250، 253، 254.

«ك» كَعب بن مالِك انصارى: 192، 283.

ص: 319

كِلاب بن مَّره: 103.

كَيسان بن ضَبيَّه: 46، 48.

«ل»

لقيط بن مالك ازدى: 209، 210، 215، 216، 218.

لُؤى بن غالِب: 103، 120.

«م»

مالِك بن حُذَيفَة: 283.

مالِك بن رَبيعَة: 33، 37، 45، 46، 47، 48، 49، 50، 151.

مالِك بن عَدى: 257.

مالك بن نُويرَة: 283، 284، 285.

مالكَ بن وَهَبَ : 49.

مامَقانى: 286.

مُبَشَّر بن فضيل: 137، 138، 139، 140.

مُتَمِّم بن نُوَيرَه: 283.

مُثَنّى بن حارثه: 86، 201.

محمد رسول الله «ص»: 232، 307.

محمد بن جُرَير طَبَرى: 40، 41، 45، 72، 117، به «طبرى» مراجعه فرمائيد.

محمد بن حُرَير عبدى: 62.

محمد بن عثمان: 74.

محمد بن عبد الله بن سواد: 40، 54، 62، 78، 87، 96، 114، 125، 156، 172، 177، 185، 274.

مِخنَف بن سُلَيم: 167.

مِدلاج بن عَمرو سَلَمى: 129، 130.

مَذعُور بن عدى: 154.

مرتضى عَسكَرى: 9، 13، 14، 15، 17، 19، 299.

مساور بن نعمان: 46، 48، 49.

مُستَنير بن يزيد: 40، 192، 246.

مَسعُود بن مالك: 90، 101.

مَسعُودى: 17، 147.

مُسلمة الضَّبى: 264.

مُسَوَّر بن عَمرو: 35، 225، 231، 232، 233، 234.

مُسَوَّر بن عَمرو عبّاد: 233، 234.

مُشَيمَصه جبيرى: 142.

مُصَبَّح: 216، 217.

مضارب بن يزيد: 154.

معاويه: 10.

مُعاوية بن اَنَس: 35، 255، 277، 278، 280، 281.

معاويه ثَقَفى: 35، 225، 245، 249، 250، 251، 252، 253.

معاويه ثَقَفى بصرى: 251.

معاويه، عَقيلى: 250، 251، 252،

ص: 320

253.

معاوية بن بكر هوازن: 251.

معاوية بن عبد الكريم: 251، 254.

معاويه عذرى: 35، 225، 235، 236، 237.

معبدَ بن مُرَّه: 154.

مُغَيرة بن شعبه: 154، 155، 156، 157، 158.

مُكنَف بن زَيد: 268.

مُنذِر بن جارُود: 112.

مُنذِر بن ساوى: 109، 110، 117، 120، 284.

منبه بن بكر هوازن: 251.

مُهاجِر بن ابى اميّه: 191، 195، 196، 197، 245، 246، 247.

مهرة بن حيدان: 218.

مُهَلَّب بن عقبه اسدى: 96، 114، 128، 172، 177، 185، 274.

مُهَلهَل بن يزيد: 35، 255، 263، 264، 265، 266، 267، 268، 269، 270.

ميرخواند: 178، 180.

«ن»

نافِع بن أَسوَد: 286، 288.

نائل بن جُعشَم «اَبُو نُباتَة»: 34، 151، 161، 163، 164، 165، 166، 168، 169، 170.

نَخّارجان: 161، 166، 167، 168، 170.

نصر مُزاحم: 51، 110، 120، 148.

نَضر بن سَرى: 166، 172.

نعمان بن مِقرَن: 175، 176، 177.

نَعيم بن مسعود اشجعى: 142.

نعيم بن مِقرَن: 264.

نَوفَل بن عبد مناف: 127.

«و»

وائل بن قَيس: 47.

وائل بن مالك: 47.

واقدى: 17.

والب اسدى: 101.

والبة بن حارث: 154.

«ه -»

هادى علوى: 11، 298، 299.

هاشِم بن عتبه: 103، 104، 106.

هرمزان: 184، 186.

هَزهاز بن عَمرو: 33، 37، 53، 54، 55، 57.

هِلال بن عامِر: 40.

هَمدان بن مالِك: 273.

هيربُد: 111.

ص: 321

«ى»

ياقوت حموى: 27، 49، 73، 114، 117، 120، 129، 130، 133، 148، 199، 208، 220، 222، 234، 266، 267، 271، 274، 294.

يزدگرد ساسانى: 166، 274، 306.

يزيد بن قينان: 34، 189، 205، 206، 207، 208.

يعقوبى: 17، 143، 145، 157، 158.

ص: 322

بكر بن وائل: 86.

بنو اسد: 85، 86، 92، 93، 98، 154، 227، 261، 265، 267.

بنو افعى: 231.

بنو اميّه: 14، 99.

بنو تميم رباب: 45، 46، 47، 85، 86.

بنو جذام: 257، 258، 259.

بنو حارث: 231.

بنو حارث: 85.

بنو حمير: 85.

بنو رباب: 86.

بنو عامر: 141.

بنو عبد الدار: 104، 106.

بنو عدنان: 85.

بنو عذره: 227، 302.

بنو عقيل: 244، 249، 250.

بنو كنانة: 60.

بنو كهلان: 196.

بنو لَخم: 257.

بنو لُؤى: 125، 211.

بنو مالك بن سعد: 34، 189، 205، 206.

بنو محارب: 216.

بنو ناجيه: 206، 210، 215.

بنو نجرات: 213.

«پ»

پارسيان: 111، 112، 113، 114، 116، 154.

«ت»

تابعين: 258، 259.

تَغلِب: 46.

تميم: 14، 63، 77، 78، 97، 98، 116، 139، 164، 168، 169، 207، 233.

«ث»

ثَقيف: 192، 193، 251.

«ج»

جاهليّت: 163، 169، 179، 261، 267، 268.

جُديلَه: 261، 262، 265، 267.

جُهَينَه: 23، 146، 147، 148، 302.

«خ»

خاورشناسان: 13.

خَثعَم: 64، 71.

خُزارعَه: 60، 73.

خوارج: 147.

ص: 324

«د»

ديلميان: 264.

«ر»

رَبيعَة: 86.

روميان: 29، 247.

«ز»

زندقه: 14، 117، 202، 207، 219، 286، 294.

«س»

ساسانى: 166، 274.

سعد هذيم: 235، 236، 237.

سكاسك: 195، 196، 199.

سكون: 196، 199.

«ش»

شيعه: 285، 286.

«ص»

صحابى: 9، 14، 11-23، 28، 29، 31، 34، 35، 37، 40، 41، 45-47، 53-55، 59، 65، 67، 68، 69، 70، 75، 78، 79، 83، 85، 87-92، 100، 103، 104، 105، 109، 115، 117، 118، 123، 125-127، 131، 135، 137-139، 141، 146، 147، 151، 157، 163، 164، 171، 175، 178، 783، 191، 193، 195، 198، 201، 209، 210، 213، 215، 225، 227، 235، 257، 261، 263، 273، 291.

«ض»

ضَبَّة: 47.

«ط»

طى: 86، 263، 265، 267، 268.

«ع»

عبّاسيان: 13.

عَبدُ القَيس: 109، 112، 147، 209، 210، 215.

عدنان: 47، 97، 98، 115، 116، 168، 172، 178، 210، 211، 277.

عَرَب: 13، 17، 94، 110، 153، 154، 164، 168، 172، 176، 207، 232، 247،

ص: 325

274، 292، 304.

«غ»

غايد: 59، 60.

غَطَنان: 85، 261، 267.

«ف»

فزاره: 174، 227، 229.

«ق»

قَحطانى: 60، 97، 115، 116، 168، 169، 178، 252، 277.

قُريش: 60، 99، 103، 106، 125، 192، 193، 251.

قُضاعَه: 23، 29، 32، 85، 86، 87، 88، 143، 146، 217، 218، 235، 236.

قيس عيلان: 39، 40، 41.

«ك»

كلب: 28.

كِندَه: 195، 205، 206، 208.

«م»

مَجوس: 110.

مُخَضرَمينَ : 163، 169.

مسلمانان: 10، 60، 61، 111-114، 116، 117، 125، 127، 156، 161، 164، 167، 184، 209.

مسيحيان: 110.

مشركين: 114، 209، 215، 216، 219.

مُضَر: 98، 115، 116، 141، 168، 172.

مكتب اهل البيت «ع»: 10.

مكتب خلفاء: 21، 27، 28، 29، 68، 119، 186.

مهاجرين: 137، 138، 139، 140.

«ن»

نَمِر: 46.

«ه -»

هَمدان: 273، 276.

هوازن: 141، 142.

«ى»

يَمانى: 115، 116، 168، 252، 275.

يونانى ها: 17.

يهوديان: 110.

ص: 326

ابن حزم: 23، 31، 32، 43، 51، 57، 73، 88، 101، 106، 109، 120، 141، 144، 146، 148، 158، 170، 174، 181، 193، 199، 210، 222، 227، 229، 234، 268، 271، 276، 295

ابن خلدون: 14، 40، 43، 72، 73، 79، 81، 99، 117، 120، 157-159، 170، 192، 220، 247، 271، 279، 281، 287، 292، 293، 295.

ابن خيّاط (خليفه بن خياط): 148، 177، 180، 196، 197، 199، 210، 222، 293، 296.

ابن دريد: 199، 210.

ابن سعد: 51، 74.

ابن عبد البر: 53، 55، 103، 105، 127، 133، 141، 144، 153، 192، 205، 207، 231، 232.

ابن عساكر: 22، 31، 131، 132، 235، 236، 237.

ابن فتحون: 53، 55، 72، 103، 105، 127، 141، 153، 183، 185، 191، 205، 207، 231.

ابن كثير: 14، 99، 117، 120، 157، 158، 159، 170، 178، 180، 181، 220، 247، 279، 280، 287.

ابن كلبى: 268، 271.

ابن ماكولا: 65، 73، 89، 90، 101، 210، 222.

ابن هشام: 74.

ابن داود: 144.

ابن الفرج اصفهانى: 24، 25، 31، 268، 269.

احمد بن حنبل: 51.

ام،، دخويه: 211.

«ب»

بخارى: 144، 145، 229، 254، 258، 259.

بغوى: 142.

بلاذرى: 15، 16، 99، 110، 120، 12، 128، 129، 133، 138، 140، 143، 144، 148، 156، 159، 166، 168، 170، 177، 180،

ص: 328

208، 218، 222، 234، 246، 254، 293، 296.

«ح»

حموى: 73، 114 به «ياقوت حموى» مراجعه شود.

حميرى: 117.

«د»

دينورى (ابن قُتَيبَه): 120، 148، 149، 156، 159، 166، 167، 170، 177، 180.

«ذ»

ذهبى: 138، 140، 203، 270.

«ز»

زبير بن بكار: 107.

«س»

سيف بن عمر: 9، 13-18، 21-23، 25، 27، 29، 33، 39-49، 53-55، 57، 59، 62، 70-79، 81، 85-97، 101، 104، 110، 111، 114، 115، 116، 119، 120، 123، 126-130، 133، 137، 138، 141، 146، 147، 151-157، 163، 164، 168، 171-175، 178، 179، 183-187، 191، 195، 197، 201، 205-215، 217، 227، 231-235، 239، 240، 245-251، 257-263، 265، 566-269، 273، 274، 277، 279، 291-293، 300، 303، 307.

سيّد شرف الدّين: 284، 285، 287.

«ش»

شيخ طوسى: 286.

«ط»

طبرانى: 91.

طبرى: 13-15، 17، 22، 23، 31، 39-41، 43، 45-48، 51، 53-55، 57، 59، 61، 63، 67، 70، 72-75، 77-79، 81، 86، 87، 89، 90-93، 96، 99، 101، 103، 104، 106، 109، 111، 114، 117، 120، 127، 130، 131، 133، 137-140، 143-145،

ص: 329

147، 153، 154، 156-159، 164، 166، 168-171، 174-176، 178، 180، 181، 183، 191، 192، 194، 195، 199، 201-208، 210-216، 219، 222، 228، 234، 235، 241، 245-248، 258-260، 261، 263، 265، 267، 270، 273-279، 284، 287، 291-293، 295.

«ع»

عبد المؤمن: 117، 294.

«ق»

قلقشندى: 158.

«م»

مامقانى: 286.

محمد بن جرير: 40، 41 به «طبرى» مراجعه شود.

مرتضى عسكرى: 9، 13-15، 17، 19، 299.

مسعودى: 17، 147.

ميرخواند: 178، 180.

«ن»

نصر مزاحم: 51، 110، 120، 148.

«و»

واقدى: 17

«ى»

ياقوت حموى: 27، 49، 73، 114، 117، 120، 129، 130، 133، 148، 199، 208، 220، 222، 234، 266، 267، 271، 274، 294.

يعقوبى: 17، 143، 145، 157، 158.

ص: 330

«خ»

خابور: 128، 129.

خراسان: 110، 120، 274، 306.

«د»

دارَين: 184.

دبا: 211، 212، 215، 216، 218، 222.

دجله: 96، 98.

دستبى: 264.

دمشق: 27، 131.

دَومَة الجندل: 196، 199.

دَيلَم: 264.

«ذ»

ذى قار: 115.

ذى قصَّه: 197.

«ر»

رَأس العَين: 128.

رقَّه: 129.

روم: 25.

رى: 306.

«ز»

زرود: 85، 86.

«س»

سباء: 16.

سرات: 59، 60، 73.

سميراء: 262، 265، 266، 271.

سَيلَحين: 76.

«ش»

شام: 24، 28، 196، 197، 247، 293.

شَراف: 76، 90.

شِنَوء: 60، 64، 69، 70، 71.

«ص»

صَنعاء: 195، 197، 243، 245، 246، 247، 250، 278.

«ط»

طائف: 63، 64، 69، 70، 71، 191، 192، 193، 197، 251، 278.

طاوس: 112، 114، 115، 116، 118، 120.

«ع»

عبّادان: 234.

عدن: 244.

عراق: 22، 23، 33، 37، 39، 40،

ص: 332

43، 45، 49، 53، 59، 83، 86، 89، 132، 141، 146، 163، 165، 168، 289، 291، 292، 293.

عك: 231، 244، 278.

عمّان: 60، 196، 209، 215.

«غ»

عسّان: 60.

فارس: 114.

فُرات: 129، 130.

فراض: 76.

فلسطين: 28، 296.

فيوم: 46، 48، 49.

«ق»

قرقيسيا: 126، 127، 128، 129، 130، 133.

قنسرين: 28، 128، 296.

قيقان: 147، 148.

«ك»

كربلا: 28.

كوثى: 164، 165، 168، 306.

كوفه: 113، 115، 129، 130، 176، 177، 178، 180، 264، 273.

«ل»

ليدن: 211.

مدائن: 96، 98.

مدينه: 25، 40، 59، 85، 118، 119، 125، 172، 176، 197، 213، 216، 218، 246، 247، 292.

مروان شاه جهان: 274.

مصر: 49.

مُصَيّخ: 292، 293.

مكَّه: 60، 125، 191، 192، 193، 197، 278.

مَلطيّة: 296.

موصل: 296.

مهره: 215، 216، 219.

«ن»

نجران: 24، 231، 232، 278.

نجير: 197، 206، 208.

نجف: 287.

نهاوند: 89، 90، 175، 176، 177، 180، 181.

ص: 333

«و»

واردات: 262، 265.

ويه اردشير: 306.

«ه -»

هجر: 110.

هُلَند: 211.

هندوستان: 147، 148.

هيت: 49، 123، 126، 127، 129، 130، 133.

«ى»

يمن: 191، 196، 206، 213، 215، 241، 242، 243، 247، 249، 250، 278، 291.

يونان: 304، 305، 308.

ص: 334

تاريخ ابن اثير: 40، 43، 73، 78، 81، 99، 102، 117، 120، 132، 133، 139، 140، 158، 170، 180، 203، 220، 233، 234، 254، 281، 287، 293، 295.

تاريخ ابن خلدون: 40، 43، 73، 79، 81، 99، 102، 117، 120، 158، 170، 220، 254، 2271، 281، 287، 291، 293، 295.

تاريخ ابن كثير: 102، 117، 120، 138، 140، 158، 170، 180، 181، 220، 254، 281، 287.

تاريخ ابن عساكر: 22، 31، 131، 132، 235، 236، 237.

تاريخ اسلام ذهبى: 138، 140.

تاريخ اعثم: 222.

تاريخ بخارى: 144، 145، 229، 254، 258، 259.

تاريخ خليفة بن خيّاط: 148، 180، 196، 199، 210، 222، 293، 296.

تاريخ طبرى: 13، 22، 31، 39، 40، 43، 46، 47، 51، 53-55، 57، 59، 67، 72-75، 78، 79، 81، 85، 87، 88، 90، 99، 101، 103، 104، 106، 120، 130، 131، 133، 137-140، 142-145، 154، 156-159، 168، 170، 171، 174، 175، 178، 180، 181، 183-185، 192، 194، 197، 199، 202، 203، 205، 206، 208، 210-214، 219، 222، 234-237، 241، 247، 248، 254، 258، 259، 263، 267، 270، 275-278، 281، 287، 288، 291، 292، 295.

تاريخ يعقوبى: 143، 145، 158.

تجريد: 203، 264، 270.

تقريب التهذيب: 51، 144.

تهذيب التهذيب: 145.

تهذيب الكمال: 254.

تلخيص جمهرۀ ابن كلبى: 271.

تنقيح المقال: 286.

«ج»

جرح و تعديل: 222، 254.

جمهرۀ انساب: 24، 31، 32، 43،

ص: 336

51، 57، 73، 88، 101، 106، 109، 120، 134، 141، 144، 146، 148، 158، 170، 174، 181، 193، 194، 199، 210، 222، 227، 229، 234، 268، 271، 276، 295.

«خ»

خلاصۀ تذهيب الكمال: 222.

«ر»

رجال «شيخ طوسى»: 286.

روات مختلقون: 10.

روض المعطار: 117، 120.

روضة الصفا: 180.

«س»

سيرۀ «ابن هشام»: 74.

«ص»

صفِّين «نصر مزاحم»: 51، 110، 120، 148.

«ط»

طبقات «ابن خياط»: 210، 222.

طبقات «ابن سعد»: 51، 74.

«ع»

عبد الله بن سباء: 13، 77، 208، 284، 308.

عجاله «همدانى»: 51.

عقد الفريد: 51.

عيون الاخبار: 234.

«ف»

فتوح «ابن اعثم»: 208، 218.

فتوح البلدان «بلاذرى»: 109، 120، 128، 133، 138، 140، 148، 156، 159، 166، 168، 170، 177، 208، 218، 222، 234، 246، 254، 293، 296.

فتوح «سيف بن عمر»: 13، 14، 18، 39، 40، 67، 69، 75، 87، 89، 130، 131، 132، 138، 139، 141، 146، 157، 163، 171، 191، 197، 205، 250، 257، 258، 261، 263، 277، 278، 283.

فصول المهمَّه: 285، 287.

فهرست تاريخ طبرى: 222.

«ق»

قرآن: 10، 15، 301، 303.

ص: 337

«ك»

كليله و دمنه: 303.

«ل»

لباب الانساب: 51، 57، 101، 181.

اللباب: 43، 74، 106، 210، 222، 237، 259، 281، 295.

لسان الميزان: 138، 140.

«م»

محبر: 234.

مراصد الاطلاع: 117، 120، 294.

مروج الذَّهَب: 147.

مسند «احمد بن جنبل»: 51.

المشترك: 49.

مصنف «ابن ابى شيبه»: 21.

معارف: 234.

معجم البلان «ياقوت حموى»: 27، 49، 73، 114، 117، 120، 130، 133، 148، 199، 208، 220، 222، 234، 266، 271، 274، 294.

معجم قبائل العرب: 24، 170.

مقدمۀ مرآت العقول: 10.

«ن»

نسب قريش: 107، 134.

نقش عايشه در تاريخ اسلام: 99.

نهايت الارب: 158.

«ه -»

هزار و يك شب: 303.

ص: 338

تصویر

ص: 342

تصویر

ص: 343