ص: 2

بسم الله الرحمن الرحيم

ص: 3

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَكُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلىٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِينَ

اى مؤمنان (عالم) هرگاه فاسقى خبرى براى شما آورد (تصديق نكنيد تا) تحقيق كنيد مبادا به سخن چينى فاسقى از نادانى به قومى رنجى رسانيد و سخت پشيمان گرديد.

«سورۀ حجرات، آيۀ 6»

ص: 4

كرده و در مقام پريشان ساختن افكار و عقايد مسلمانان برآمدند. جمعى با جعل حديث، پاك ترين اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم را مردمانى پليد و اخلال گر، و دشمن ترين آن ها به اسلام را پاك و منزه جلوه دادند؛ و گروهى نيز اسرائيليات خويش را به زبان روايت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم، بين مسلمانان رواج دادند و برخى چون سيف بن عمر تميمى مانوى مذهب، با انتشار دروغ ها و افسانه ها، در درك حقايق، ايجاد شك و شبه نمودند و در عقائد مسلمانان اختلاف و تفرقه انداخته و سنت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را وارونه جلوه دادند.

علامه فقيد، حضرت آيت الله سيد مرتضى عسكرى (قدس سره)، در طول بيش از نيم قرن تلاش پرثمر علمى و تأليف كتاب «خمسون و مائة صحابى مختلق» و ده ها جلد كتاب سودمند ديگر، نقش منحصر به فرد خود را در بازيابى حقايق و افشاى دروغ پردازان افسانه اى، به اثبات رسانده و خدمات ارزنده اى در راستاى بيدارى مسلمين و دست يابى به حقايق اسلام انجام داده اند.

و اينك در آستانۀ چاپ مجدد ترجمه ى «خمسون و مائة صحابى مختلق» به نام «يك صد و پنجاه صحابى ساختگى» شمع وجود آن مجاهد نستوه خاموش گشته و جهان اسلام در سوگ آن علامه بزرگ نشسته است. اميد است محققان و عالمان ديگرى، راه استاد فقيد را ادامه داده و كار آن بزرگوار را به سرانجام رسانند.

(اللهم احشره مع محمد و آل محمد)

انتشارات دانشكده اصول الدين

ص: 6

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم

الحمد لله كما هو اهله، ثم الصلاة و السلام على خير خلقه و اشرف بريته و خاتم رسله محمد، و أهل بيته المعصومين و السلام على صحبه المنتجبين، و التابعين لهم باحسان، الى يوم الدين.

ص: 7

ص: 8

ص: 10

كتاب «صد و پنجاه صحابى ساختگى» نخستين كتابى است در نوع خود، كه شامل شرح حال «سى و نه» تن از مجموع يك صد و پنجاه صحابى مى باشد كه در اصل وجود نداشته اند و آن ها را مردى آفريده و لباس صحابى بر اندامشان پوشانده، و به هر كدامشان در هر زمينه احاديثى چند، ساختگى نسبت داده، و از زبان راويانى خيالى صورت حقيقت بخشيده و بر كرسى واقعيت نشانده است...

داستان سرائى كه از نظر علم رجال، و نسب شناسان و محققان به «زندقه، تزوير دست كارى در احاديث» متهم بوده، و ساده و كوتاه ترين تعريفى كه درباره او كرده اند اين بوده كه: «رواياتش را ارزشى نيست و قابل اعتنا و اعتبار نمى باشد».

چنين كتابى زائيده فكر، و از تأليفات دانشمند بزرگوار، و محقق نستوه، و پژوهشگر بزرگ سيد مرتضى عسكرى، رئيس دانشكدۀ اصول الدين بغداد مى باشد كه جناب ايشان از لحاظ دينى هم مقبوليت و مرجعيت قسمت بزرگى از ساكنان دو شهر بزرگ كاظمين و بغداد را نيز بر عهده دارند.

آقاى عسكرى علاوه بر موقعيت خاص علمى كه دارند، از يك ويژگى خاص كه در ديگر نويسندگان و محققين به ندرت مى توان يافت برخوردارند و آن انتخاب موضوعات بديع و علمى ايشان، و قدرت نفوذ، و تأثيرى است كه آن بحث در خواننده ايجاد، و او را به شگفتى و تحسين وادار مى كند.

استاد چون در چنين زمينه اى به بحث مى نشيند، چنان مجهز و مسلط است كه چيزى كم ندارد تا براى به دست آوردن آن به تكاپو بيفتد، و احياناً سر رشتۀ سخن از مسير علمى و استدلاليش خارج شود، و از عواطف و احساسات به جاى سير در هدف

ص: 12

مشخص علمى استفاده جويد.

پشت سر نهادن عواطف و احساسات، و پشت پا زدن به تمنيات درونى، و به فراموشى موقت سپردن آن ها تا پايان بحث و تحقيق علمى، آن هم از خلال زواياى تاريك و مبهم تاريخ، كار هر كسى نمى باشد. چه، بيشتر پژوهشگران، و محققين بر آن سرند كه تاريخ را آن چنان كه خود مى خواهند بنويسند، و آرزومندند كه حوادث و وقايع تاريخى آن چنان كه آرزوى قلبى آن هاست به وقوع پيوسته باشد!!

اينجاست كه مى بينيم عدة دانشمندان و پژوهشگرانى كه به راستى پا به روى احساسات و خواسته هاى درونى خود نهاده، خويشتن را تنها براى بحث و تحقيق علمى آماده ساخته اند بسياراند كند، محققينى كه قلم هاى خود را به دور از خواهش هاى درونى و عواطف و احساسات شخصى و مذهبى و جانب دارى از دسته اى خاص، تنها به ثبت وقايع پرداخته جوياى حقايق ملموس و مستند به واقعيت هاى علمى بوده از منطقى كه امور معقول و قابل قبول با آن سنجيده مى شود پيروى كنند، انگشت شمارند.

در پرتو چنين مبادئى كه دانشمندانى به تعداد انگشت هاى دست به بحث و تحقيق پرداخته اند، استاد عسكرى به بحث و تحقيق مى نشيند، و سرانجام كتاب علمى و وزين خود را به نام «عبد الله بن سبا» كه سر سلسلۀ بحث «سيرى در حديث و تاريخ» مى باشد تأليف و در اختيار ما مى گذارد.

استاد، در اين كتاب به شرح حال سيف بن عمر تميمى، و نظرات محدثين و ثقات پيرامون او و احاديثش پرداخته، ارزش احاديث سيف و ساخته ها و پرداخته هاى او را از نظر ايشان، و اين كه اينان او را به زندقه متهم، و به ساختن احاديث دروغين محكوم كرده اند همه را آورده است.

پس از بحث مفصل در اين قسمت، استاد از همان مسير اخبار وارده، به بحث پيرامون شخصيت عبد الله سبا مى پردازد و در اين پى گيرى، با روش صحيح علمى تمام روايات وارده دربارۀ ابن سبا را تا سيف بن عمر پى مى گيرد، و نصوص و تصريحات تمام مورخينى كه در زمينۀ عبد الله بن سبا سخنى گفته اند كه پيشاپيش همۀ آن ها «ابو جعفر، محمد بن جرير طبرى» قرار داد، و تمام ساخته هاى سيف را منعكس ساخته است، آورده و ثابت نموده كه اختبار مربوط به اين شخصيت افسانه اى فقط از شخص سيف بن عمر تميمى ريشه گرفته، و غير از او مصدر ديگرى ندارد.

ص: 13

اين درست است كه توجه برخى از دانشمندان گذشته ما به شخصيت خيالى عبد الله بن سبا، و روايات ساختگى و دروغى اى كه سيف بن عمر بر زبان او نهاده بود جلب شده بود، و از دانشمندان معاصر كه به خيالى بودن شخصيت عبد الله بن سبا اشاره كرده اند، يكى يگانه اديب عرب دكتر طه حسين مى باشد، اما نه از گذشتگان و نه از متأخران ما هيچ كدام در اين مقام نبوده اند تا رنج بررسى حال و شخصيت افسانه پرداز و دروغ سازى چون سيف بن عمر را بر خود هموار كنند، مردى كه بى هيچ انديشه اى قهرمان و قهرمانانى را در تاريخ اسلام آفريده، بر زبانشان احاديثى نهاده، اشعار و حماسه هائى را بنا به خواستۀ دل خود، و ميل و هدف خويش به آن ها نسبت داده، با وجودى كه خودش به دروغ گوئى و افسانه سازى و قهرمان آفرينى، و زندقه و گمراهى سرشناس و معروف بوده است!!

آقاى عسكرى نخستين پژوهشگر و محققى است كه به پيگيرى اخبار ابن سبا برخاسته و چگونگى خلق و آفرينش او را وسيلۀ سيف بن عمر در اختيار خوانندگان كتاب خود قرار داده است تا آنجا كه براى هيچ كس حتى آن ها كه با تحقيق هاى علمى به كم و بيش سر و كارى ندارند، جاى اما و اگرى باقى نگذاشته است.

آقاى عسكرى در همان حال كه سرگرم بررسى و تحقيق پيرامون دروغ هاى و افسانه هاى سيف بود، نظرش را برخى از احاديث و اخبار مشكوك به خود جلب نمود كه نشان مى داد آن ها را سيف بر زبان بعضى از سران صحابه نهاده است.

همين مسأله خود موجب موجب آن گرديد كه استاد بحث دربارۀ «عبد الله بن سبا» را هنوز به پايان نبرده به تحقيق و بررسى آن اخبار مشكوك و راويان آن بپردازد.

پنج سال تلاش و پى گيرى مداوم و بى وقفه در خلال صفحات تاريخ، در تعقيب و شناخت اصحابى كه در آن اخبار و احاديث نامشان رفته بود به كار رفت، و نتيجۀ آن همه تلاش و تعقيب اين شد كه:

1 - ساختگى بودن حدود يك صد و پنجاه صحابى وسيلۀ سيف بن عمر، كه در اصل وجود خارجى نداشته اند، و سيف به عنوان حقيقتى مسلم و غيرقابل انكار از آن ها ياد كرده و از ايشان روايت نموده است آشكار گردد.

2 - بيشتر احاديث و اخبارى را كه سيف روايت نموده است بى پايه و بى اساس است و تنها در خيالات شخص سيف شكل گرفته و بر زبان او جارى شده است.

3 - پاره اى ديگر از اخبار و احاديث او تا حدى حقيقت داشته، اما سيف -

ص: 14

بر اساس تعصب، و زندقه اى كه به آن متهم بوده است - بر روى اين واقعيت چهره اى مطابق دلخواه خويش ترسيم، و آن را آن چنان كه خود مى خواسته تغيير داده طورى كه به هيچ روى با اصل قضيه هماهنگى نداشته و خبرى ديگر و دروغ به دست آمده است.

4 - خيلى از جاها ديده مى شود كه سيف خبر خود را به راوى و محدثى به نام و معروف نسبت مى دهد كه در نهايت سلسلۀ راويان به شخص صحابى ساختگى خودش مى رسد، آن سان كه آدمى در بدو امر گمان مى برد كه اين خبر صحيح و خالى از اشكال است و ناچار مهره هاى واسطۀ آن نيز بايد درست باشند، در صورتى كه چنين نيست و اگر تاريخ نويس دقيقى به چنان اخبارى دقت كند، درمى يابد كه آن ها به دروغ به چنان راويانى نسبت داده شده و بر زبان آن ها نهاده شده است و سيف مخصوصاً اين چنين كرده تا نشان دهد كه آن خبر را از او گرفته است، در حالى كه چنان خبرى را غير سيف روايت نكرده، و از قول آن راويان به نام چنان مطالبى نزد هيچ كس ديگر به جز سيف بن عمر تميمى ديده نمى شود!!

با توجه به آنچه گذشت، چنان تحقيق دامنه دار علمى را كه جناب استاد عسكرى به انجامش همت گماشته اند، از لحاظ دشوارى ها و اشكالات متعددى كه بر سر راه اين قبيل بحث و تحقيق وجود دارد، انجامش از عهدۀ گروهى از محققين و دانشمندان بيرون است تا چه رسد به يك نفر، اما با اين وجود، جناب ايشان با همه گرفتارى ها و مسئوليت هاى متعددى كه در شئون مختلف بر عهده دارند و بيشتر اوقات ايشان را گرفته است، آن را به سامان رسانيده اند.

يكى از محسنات اين كتاب ارزشمند و دقتى كه در مطالب آن به كار گرفته است اين است كه پيرامون هر يك از شخصيت هاى خيالى سيف فصلى مشبع باز شده، و از جاها و اماكنى كه آفريده است سخن رفته، مصادر و مدارك هر يك از فصل ها و بحث ها با نظم و ترتيب پشت سر يكديگر آمده طورى كه خواننده، از هر گونه بحث و تحقيقى بيرون از آن ها بى نياز است، و گرد هرگونه شك و ترديدى را در هر يك از موارد ياد شده در كتاب، از اصحابى كه سيف آفريده، احاديثى كه به آن ها نسبت داده، اشعار و حماسه هائى را كه بر زبان ايشان نهاده همه را از خاطرش مى زدايد.

مؤلف محترم در اين قسمت از كتاب خود، از صد و پنجاه صحابى ساختگى، به شرح حال اصحاب زير، كه سيف بن عمر تميمى در خلق و آفرينش آن ها دخالت

ص: 15

مستقيم داشته است پرداخته است:

1 - قعقاع بن عمرو بن مالك تميمى.

2 - عاصم بن عمرو بن مالك تميمى.

3 - اسود بن قطبه بن مالك تميمى.

4 - ابو مغزر تميمى.

5 - نافع بن اسود بن قطبه تميمى.

6 - عفيف بن منذر تميمى.

7 - زياد بن حنظله تميمى.

8 - حرملة بن مريطه تميمى. بن سلمى، تميمى.

9 - حرملة بن سلمى، تميمى.

10 - ربيع بن مطر بن ثلج، تميمى.

11 - ربعى بن افكل، تميمى.

12 - أُطّ بن ابى اط، تميمى.

13 - سعير بن خفاف، تميمى.

14 - عوف بن علاء جشمى، تميمى.

15 - اوس بن جذيمه، تميمى.

16 - سهل بن منجاب، تميمى.

17 - وكيع بن مالك، تميمى.

18 - حصين بن نياز حنظلى، تميمى.

19 - حارث بن ابى هاله، تميمى.

20 - زبير بن ابى هاله، تميمى.

21 - طاهر بن ابى هاله، تميمى.

22 - عبيد بن صخر بن لوذان، سلمى.

23 - عكاشة بن ثور، غوثى.

24 - عبد الله بن ثور، غوثى.

25 - عمرو بن حكم، قضاعى.

26 - امرؤ القيس، كلبى.

27 - و برة بن يحنس؛ خزاعى.

28 - اقرع بن عبد الله، حميرى.

29 - صلصل بن شرجيل.

ص: 16

30 - عمرو بن محجوب، عامرى.

31 - عمرو بن خفاجى، عامرى.

32 - عوف وركانى.

33 - عويف زرقانى.

34 - قضاعى بن عمرو.

35 - خزيمه بن ثابت انصارى.

36 - بشير بن كعب.(1) مؤلف محترم در مقدمۀ اين كتاب مواردى را كه از قديم ترين ازمنۀ تاريخ تا به امروز باعث گرديده است كه مؤلفين و تاريخ نويسان را بر آن دارد تا مطالب خلاف واقع را در كتاب خود بياورد، همه را آورده و سر دسته آن ها را اعمال قدرت، و همگامى با مصالح زورمندان، و ارباب و سلطۀ روز معرفى كرده است.

و چنانچه به خاطر داشته باشيم كه تعصبات قبيلگى در ادوار پيش از اسلام، و قرن اول هجرى و پس از آن در جوامع مختلف به شدت حكومت مى كرده است، درمى يابيم كه چرا سيف بن عمر تميمى گروه بسيارى از اصحاب ساختگى خود را از قبيلۀ تميم آفريده است.

چرا او نخستين يار و پشتيبان رسول خدا را با وجود نزديك ترين خويشاوندان آن حضرت - چون ابو طالب، و ديگر بستگان پيغمبر از بنى هاشم - از تميم آفريده است.

اولين شهيد اسلام را تميمى خلق كرده و دست پروردۀ رسول خدا را تميمى آفريده، و حتى به يك دست پروردۀ تميمى براى آن حضرت بسنده نكرده، دو ناپسرى ديگر از تميم براى پيغمبر خدا آفريده است!!

اين ها مواردى است كه مؤلف به تفصيل در اين كتاب آورده، موضوعاتى كه بر اثر عدم دقت و برسى، و پاك سازى و ريشه يابى اخبار و احاديث وسيلۀ علما و محققين ما، قرن ها و قرن ها بر دانشمندان پوشيده مانده است.

ص: 17

علاوه بر همۀ اين ها مسألۀ زندقه اى است كه سيف بن آن متهم بوده و او را مجاز، بلكه بر آن وامى داشته تا بر آراء و افكار خود لباس اسلام بپوشاند، و بدان وسيله خواسته هاى پليد خود را بر كرسى بنشاند - و با ايجاد شك و ترديد در صحت تاريخ اسلام، آن را از ريشه بخشكاند - و ازآنجا كه سيف از قدرت تخيل قوى و نيروى خلاقه برخوردار بوده توانسته است كه افكار و عقايدش را به صورت احاديث و اخبار متعدد كه يكى ناظر بر ديگرى است شكل دهد، برخى از آن ها را به راويانى خيالى و پاره اى را نيز به راويان معروف و شناخته شده نسبت دهد و بدان وسيله خواسته هاى خويش و افكار و عقايدش را از زبان ايشان بيان دارد. راويانى كه سال هاست چهره در نقاب خاك كشيده و زنده نيستند تا چنين نسبتى را به خود تكذيب كنند، و چنان اخبار و رواياتى را از جانب خود منكر شوند.

اين كتاب درِ تازه اى بر روى جهان تحقيق و پژوهش هاى علمى گشوده است و در حد خود اولين نمونه در شيوۀ نگارش تاريخ، و پاك سازى صفحات آن از آلودگى هاى دروغ و خرافات، و غربال كردن اخبار و روايات آن به طريق علمى است طورى كه از تعصب و دخالت هوى و عواطف به دور باشد. اثرى كه شگفتى و اعجاب همگان را به دنبال داشته است.

اميد آن داريم تا دانشمند بزرگوار، و مؤلف ارجمند اين كتاب، جناب آقاى سيد مرتضى عسكرى، همين شيوه را در معرفى بقيۀ اصحاب ساختگى سيف با تحقيق از خلال روايات او دنبال فرمايد.

در خاتمه، سپاس بر اين پشتكار و تلاش پى گير و مداوم كه جناب ايشان در رسيدن به اين مقصود مقدس به كار برده اند كه به تنهائى جاى گزين تلاش و كوشش گروهى از برگزيدگان و كارشناسان و دانشمندان و محققين علم و ادب مى باشد.

بغداد - جعفر الخليلى

ص: 18

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 20

و در برابر مقررات و فرامينى كه خدا و پيغمبرش وضع كرده اند، اختيار را از مؤمنين سلب كرده و فرموده است:

وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَى اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ اَلْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِيناً.

هيچ مرد و زن مؤمنى را - اجازه اى - نيست هنگامى كه خدا و پيغمبرش امرى را مقرر داشتند، در كارشان خود سر باشند، و هر كس از فرمان خدا و رسولش سر به پيچد، بى شك به گمراهى آشكارى افتاده است.(1) خداوند پيغمبر را در گفتار و رفتارش حجت خود بر خلق قرار داده، او را پيشواى امت تعيين، و مقرر داشته است تا از او پيروى كنند، همچنان كه مى فرمايد:

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ اَلنَّبِيِّ اَلْأُمِّيِّ اَلَّذِي يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ كَلِمٰاتِهِ وَ اِتَّبِعُوهُ...

پس به خدا و پيامبر امى و درس ناخوانده اش كه به خدا و كلمات او ايمان آورده است، ايمان آوريد و از او پيروى كنيد.(2) و يا اين كه مى فرمايد:

إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِي.

بگو، اگر خدا را دوست داريد، از من پيروى كنيد.(3) و در جاى ديگر مى فرمايد:

لَقَدْ كٰانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اَللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.

بى شك پيامبر خدا نمونه و الگوى نيكويى براى شما است.(4)

ص: 22

اين ها و غير از اين ها همه كلام خدا در اين مورد بود، پيامبر اسلام را نيز سخنانى در همين زمينه است كه به برخى از آن ها كه در كتاب هاى حديث صحيح و معتبر مكتب خلفا آمده است به شرح زير مراجعه مى كنيم:

1 - در «سنن» ترمذى، و ابن ماجه، و دارمى، و «مسند» احمد، و همچنين «سنن» ابو داود در باب «لزوم السنة، از كتاب السنة» چنين آمده است:

از «مقدام بن معدى كرب»(1) روايت شده است كه رسول خدا فرمود:

اين را بدانيد كه بر من قرآن نازل شده و به همراه آن همانندش سنت، آگاه باشيد كه دور نيست مردى كه شكمش سير شده راحت بر جايگاه خود تكيه داده بگويد: تنها قرآن را دريابيد، و هر چه را كه در آن حلال ديديد حلالش بدانيد و آنچه را كه حرام يافتيد حرام و ناروايش بشماريد.

در «سنن» ترمذى حديث مزبور چنين ادامه مى يابد:

در حالى كه بى گمان هر چه را كه رسول خدا حرام كرده است، مثل آن است كه خدا حرام فرموده است.

و در «سنن» ابن ماجه آخر كلام فوق چنين آمده است:

همانند حرام خدا است.

در «مسند» احمد بن حنبل از مقدام معدى كرب روايت شده است كه:

رسول خدا در جنگ خيبر چيزهائى را حرام كرده سپس فرمود: دور نيست كه بعضى از شما در مقام تكذيب من برآمده در حالى كه راحت بر بالش خود تكيه داده است حديث مرا بر او بخوانند و او بگويد: ميان ما و شما كتاب خدا وجود دارد، آنچه را كه در آن حلال يافتيم روايش خواهيم دانست، و هر چه را كه حرام ديديم حرامش خواهيم شمرد.

ص: 23

آگاه باشيد كه آن چه را كه پيغمبر خدا حرام كرده، مثل اين است كه خدا حرام فرموده است.

2 - در «سنن» ترمدى، و ابن ماجه، و «مسند» احمد، و نيز «سنن» ابو داود از قول «عُبيد الله بن ابى رافع»(1) از پدرش آمده است كه رسول خدا فرمود:

آگاه باشيد، نبينم يكى از شما را خوش بر مسند خويش تكيه داده، امرى را كه من به انجام آن دستور داده يا از آن نهى نموده ام بر او عرضه كنند و او بگويد: نمى دانم! من آن چه را كه در كتاب خدا ببينم عمل مى كنم!!

جملۀ آخر حديث بالا در «مسند» احمد چنين آمده است:

من اين را در كتاب خدا ندايده ام!!

3 - در «سنن» ابو داود، «كتاب خراج، باب تعشير اهل ذمه» از قول «عرباض بن ساريه»(2) آمده است كه گفت:

ما با پيغمبر وارد خيبر شديم، در حالى كه چند نفر از اصحاب، رسول خدا را همراهى مى كردند، رئيس خيبريان كه مردى سخت خشن و عصبانى به نظر مى رسيد قدم پيش گذاشت و گستاخانه به رسول خدا گفت:

اى محمد! اين درست است كه حيوانات ما را بكشيد، و ميوه هاى ما را بخوريد و زنان ما را آزار برسانيد؟!

پيغمبر خدا از اين موضوع سخت خشمگين شد، پس روى به «عبد الرحمن عوف» كرده فرمود:

بر اسبت سوار شو، و در ميان مردم فرياد برآور كه «بهشت جز به مؤمنان روا نباشد» و بگو كه مردم براى اداى نماز جمع شوند. عرباض مى گويد:

ص: 24

مردم از گوشه و كنار براى اداى نماز و شنيدن سخنان پيغمبر جمع شدند و با رسول خدا نماز گزاردند. سپس پيغمبر خدا برخاست و چنين فرمود:

آيا بعضى از شما، در حالى كه راحت بر بالش خود تكيه داده است مى پندارد كه خداوند چيزى را حرام نكرده است، مگر آنچه را كه در قرآن است؟!

آگاه باشيد كه من شما را پند داده و به انجام امورى امر، و از كارهائى نهى كرده ام كه همۀ آن ها به منزلۀ قرآن است يا بيشتر از آن (اهميت داشته لازم الاجر است) خداوند براى شما حلال نكرده است كه بدون اجازه و موافقت اهل كتاب به خانۀ آن ها وارد شويد، يا زنانشان را آزار رسانيد، و يا از ميوه هايشان بخوريد، وقتى كه آن ها آن چه را كه بر عهده داشته اند انجام داده باشند.

4 - در «مسند» احمد بن حنبل از قول ابو هريره(1) آمده است كه رسول خدا فرمود: نبينم يكى از شما را كه چون حديث و سخن مرا بر او عرضه نمايد، او راحت بر جايگاه خود تكيه داده بگويد: در انى مورد از قرآن برايم بخوانيد!!

در مقدمۀ «سنن» دارمى از حسان بن ثابت انصارى(2) روايت شده است كه گفت:

ص: 25

همان طور كه جبرئيل قرآن را بر پيغمبر نازل مى كرد، سنت را هم بر آن حضرت فرود مى آورد.

كان جبريل ينزل على رسول الله بالسنة، كما ينزل عليه بالقرآن.

اين ها نمونه هائى از آيات قرآنى و احاديث نبوى مى باشند كه امت اسلام را امر به تبعيت از رسول خدا و سنت پاكش نموده از مخالفت با آن حضرت نهى مى نمايد، و كسانى را كه به دليل تمسك به قرآن، سنت را زير پا گذاشته به آن اعتنائى نمى كنند شديداً سرزنش كرده مورد عتاب خود قرار مى دهد.

گذشته از اين ها، اساساً اسلام را تنها از خلال آيات قرآن، و بدون مراجعه به سنت پيغمبر نمى توان فراگرفت. مثالى چند حقيقت موضوع را روشن مى سازد.

در قرآن امر و تأكيد شده است كه نماز بخوانيم، اما اين كه اين نيايش بايد چگونه و تحت چه شرايطى انجام گيرد جز با مراجعه به سنت پيغمبر معلوم نمى شود.

ما با مراجعه به احاديث و سيرۀ رسول خدا، تعداد ركعات و سجده ها، و اذكار و قوانين و مبطلات نماز را فرا مى گيريم و كيفيت و چگونگى آن را درمى يابيم.

حج نيز چنين است، با مراجعه به سنت پيغمبر خدا، نيت احرام، شناخت و تشخيص ميقات ها، نحوۀ طواف، مشعر، منى، توقف و حركت در هر يك از آن ها، رمى جمرات، قربانى، و حلق و تقصير و محدودۀ زمانى انجام هر يك از آن وظايف، مكان و موقعيت هر يك از آن ها، واجبات و مستحبات و مكروهات و محرمات شان را فرا مى گيريم.

همين دو مثال به خوبى نشان مى دهد كه بدون مراجعه به سنت پيغمبر، و تنها با مراجعه به قرآن انجام اين دو وظيفۀ واجب شرعى امكان پذير نخواهد بود. در صورتى كه تمام احكام شرع مقدس اسلام همين حالت را دارند.

بنابراين بر ماست كه براى اخذ اسلام و پيروى از دستورات الهى به قرآن و سنت رسول خدا با هم مراجعه كنيم. و اگر كسى تنها به يكى از اين دو رجوع نمايد و آن ها را از يكديگر جدا كند، بى گمان بر آن سر است كه خود را از قيد و بند اسلام رها ساخته قوانين آن را به ميل و خواستۀ دل خود تفسير و تعبير نمايد. زيرا با حذف سنت پيغمبر كه كليد فهم و مفسر قرآن است، تأويل قرآن بنا به ميل و سليقۀ شخصى به سادگى امكان پذير خواهد بود.

ص: 26

اى اهل كتاب! چرا حق را به باطل مى پوشانيد، و حق را دانسته كتمان مى كنيد؟

4 - يٰا أَهْلَ اَلْكِتٰابِ قَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولُنٰا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمّٰا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ

سوره مائده/ 14

اى اهل كتاب! بى شك پيامبر ما به سوى شما آمده تا براى شما آشكار كند بيشتر آنچه را كه ما از كتاب (خدا) پنهان داشته ايد، و از بسيارى (از آن ها هم) درمى گذرد...

5 - وَ لاٰ تَلْبِسُوا اَلْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَكْتُمُوا اَلْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

سوره بقره/ 42.

حق را به باطل مپوشانيد، و حق را دانسته كتمان نكنيد.

6 - اَلَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ اَلْكِتٰابَ يَعْرِفُونَهُ كَمٰا يَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ اَلْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ. سوره بقره/ 14(6).

آن هائى را كه به ايشان كتاب داده ايم - داراى كتاب آسمانى هستند - او را (رسول خدا را) همان گونه مى شناسند كه فرزندان خود را مى شناسند، اما بعضى از آن ها حق را دانسته كتمان مى كنند.

7 - أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَ قَدْ كٰانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلاٰمَ اَللّٰهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ. سوره بقره/ 7(5).

آيا توقع آن داريد كه به شما بگروند، حال آن كه گروهى از ايشان بودند كه كلام خدا را مى شنيدند و پس از درك و فهم آن، آن را آگاهانه تحريف مى كردند.

8 - مِنَ اَلَّذِينَ هٰادُوا يُحَرِّفُونَ اَلْكَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ يَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَيْنٰا.

سورۀ نساء/ 45.

ص: 28

برخى از يهوديان كلمات (خدا) را از جاى خود تغيير مى دهند و مى گويند شنيديم و (ولى) سرپيچى كرديم.

9 - مِنَ اَلَّذِينَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ اَلْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا. سورۀ مائده/ 4(1).

بعضى از يهوديان به سخنانت گوش مى دهند تا از آن دروغى بسازند و براى ديگران كه هنوز نزد تو نيامده اند جاسوسى كنند. اينان كلام و مقررات خدا را از جاى خود تغيير مى دهند و مى گويند: اگر اين - حكم - را برايتان آورد قبول كنيد، و اگر حكمى را نياورد، قبول نكنيد...

10 - إِنَّ اَلَّذِينَ يَكْتُمُونَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولٰئِكَ مٰا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ اَلنّٰارَ وَ لاٰ يُكَلِّمُهُمُ اَللّٰهُ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ وَ لاٰ يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ سورۀ بقره/ 17(4).

آن هائى كه پنهان مى دارند آنچه را كه خداوند از كتاب نازل فرموده است و آن را به بهائى اندك مى فروشند، آن ها جز آتش چيزى را در شكم خود فرو نمى برند، و خدايشان در روز قيامت سخن نگويد، و پاكشان نسازد، و ايشان را است عذابى دردناك.

11 - إِنَّ اَلَّذِينَ يَكْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلْبَيِّنٰاتِ وَ اَلْهُدىٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَيَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِي اَلْكِتٰابِ أُولٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اَللّٰهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اَللاّٰعِنُونَ. سوره بقره/ 15(9).

بى شك كسانى كه پنهان مى سازند آنچه را كه از نشانه هاى آشكار و هدايت نازل كرده ايم پس از آن كه آن را در كتاب براى مردم بيان نموديم، آنان را خدا لعنت مى كند و لعنت كنندگان نيز ايشان را لعنت مى كنند.

اين ها نمونۀ آياتى بودند كه خداوند در آنها از تحريف حقايق، و كتمان واقعيت ها وسيلۀ امت هاى پيشين خبر داده است.

ص: 29

سان كه اگر در بنى اسرائيل مارى به سوراخى فرو شده باشد، در اين امت نيز مارى به همان سوراخ فرو خواهد شد!

2 - ابن حجر در كتاب «فتح البارى» سخن رسول خدا را چنين آورده است:

شافعى(1) با سندى صحيح از عبد الله عمرو(2) روايت كرده است كه رسول خدا فرموده است:

لَتَرْكَبُنَّ سنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حُلْوَهَا وَ مُرَّهَا.

شما، روش پيشينيان را تلخ و شيرين (زشت و زيبايش) در پيش خواهيد گرفت.

3 - احمد بن حنبل در «مسند» خود، و مسلم و بخارى در «صحيح» خود، از ابو سعيد خدرى(3) صحابى پيغمبر روايت كرده اند كه رسول خدا فرمود:

ص: 31

لَتَتَّبِعُنَّ سنَنَ مَنْ قَبْلَكُمْ شِبْراً بِشِبْرٍ وَ ذِرَاعاً ذِرَاعاً حَتَّى لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَتَبِعْتُمُوهُمْ.(1)

رفتار پيشينيان خود را وجب به وجب، و ذراع به ذراع در پيش خواهيد گرفت، تا جائى كه اگر آنها به سوراخ سوسمارى داخل شده باشند، شما هم به دنبالشان خواهيد رفت. پرسيديم:

اى رسول خدا! يهود و نصارا را مى فرمائيد؟ حضرت پاسخ داد.

- پس چه كسى را!

اين حديث بنا به روايت ديگر در «مسند» احمد چنين آمده است:

لَتَتَّبِعُنَّ سنَنَ مَنْ بَنى اِسرائيلَ، حَتّى لَوْ دَخَل مِن بَنِي اِسرائيلَ جُحْرَ ضَبٍّ لَتَبِعْتُمُوهُ.

شما روش بنى اسرائيل را در پيش خواهيد گرفت، به طورى كه اگر مردى در بنى اسرائيل به سوراخ سوسمارى داخل شده باشد، شما هم به دنبالش مى رويد.

4 - ابن ماجه در «سنن» خود، و احمد در «مسند» خود، و متقى در «كنز العمال»، و بخارى در «صحيح» خود از ابو هريره روايت كرده اند كه رسول خدا فرمود:

لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَأْخُذَ أُمَّتِي مَآخِذَ الْقُرُونِ قَبْلَهَا شِبْراً بِشِبْرٍ وَ ذِرَاعاً بِذِرَاعٍ.

رستاخيز به پا نخواهد شد تا هنگامى كه امت من روش امت هاى گذشته را وجب به وجب، و ذراع به ذراع (موبه مو) پيروى كنند. پرسيده شد:

- اى رسول خدا! مانند پارسيان و روم؟ و پيغمبر فرمود:

- جز اينان، پس چه كسانى!

همين مطلب در «مسند» احمد چنين آمده است:

وَ الَّذى نَفسِى بِيَدِهِ، لَتَتَّبِعُنَّ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ شِبْراً بِشِبْرٍ وَ ذِرَاعاً بِذِرَاعٍ حَتَّى لَوْ دَخَلُوا فِي جُحْرِ ضَبٍّ لدَخَلتُمُوهُ!

ص: 32

به آن كس كه جانم به دست او است سوگند كه روش پيشينيان را وجب به وجب و موبه مو در پيش خواهيد گرفت، تا آنجا كه اگر آن ها به سوراخ سوسمارى داخل شده باشند، شما هم داخل مى شويد. پرسيده شد:

- اى رسول خدا! چه كسانى را، اهل كتاب را مى فرمائيد؟ و حضرت پاسخ داد:

- پس چه كسانى را؟!

5 - طيالسى و احمد در «مسند» خودشان، و متقى هندى در «كنز العمال»، و ترمذى در «صحيح» خود از ابو و اقعد ليثى روايت كرده اند كه رسول خدا فرمود:

وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهُِ لَتَرْكَبُنَّ سُنَّةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ.

قسم به آن كس كه جانم به دست او است، كه شما راه و روش پيشينيانتان را در پيش خواهيد گرفت.

همين ح ديث در «مسند» احمد چنين آمده است:

لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ مِنْ قَبْلِكُمْ سَنَةً سَنَةً.

شما روش به روش راه و رسم گذشتگانتان را دنبال خواهيد كرد.

6 - حاكم در مستدركش بر صحيحين، و «مجمع الزوائد» به نقل از «بزاز» از ابن عباس روايت كرده اند كه رسول خدا فرمود:

لَتَركَبُنَّ سنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ شِبْراً بِشِبْرٍ، وَ ذِرَاعاً بِذِرَاعٍ، وَ بَاعاً بِبَاعٍ، حَتّى لَوْ دَخَلَ أَحَدُهُمْ فِي جُحْرِ ضَبٍّ لَدَخَلْتُم.

وجب به وجب، و قدم به قدم راه و روش پيشينيانتان را در پيش خواهيد گرفت

ص: 33

تا آنجا كه اگر يكى از آن ها به سوراخ سوسمارى فرو شده باشد، شما هم داخل مى شويد.

7 - ترمذى در صحيحش، در حاكم در مستدركش با توجه به آنچه سيوطى در تفسيرش از عبد الله عمرو روايت كرده است آورده اند كه عبد الله عمرو از رسول خدا روايت كرده است كه آن حضرت فرمود:

لَيَأْتِيَنَّ عَلَى أُمَّتِي مَا أَتَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ حَتَّى إِنْ كَانَ فى بَنى اِسرائيلَ مَن أتى أُمُّهُ عَلانيةً، لَكانَ فى اُمَّتى مَن فَعَلَ ذلِكَ!

آنچه بر بنى اسرائيل گذشته است، به همگونگى لنگه هاى يك جفت كفش با هم، بر امت من نيز خواهد گذشت، تا آنجا كه اگر در بنى اسرائيل كسى با مادر خود آشكارا هم بستر شده باشد، در امت من نيز كسى خواهد بود كه آن كار را انجام دهد!

8 - «مجمع الزوائد» به نقل از «مسند» بزاز، و متقى به نقل از «مستدرك» حاكم، از اين عباس روايت كرده اند كه رسول خدا فرمود:

لَتَرْكَبُنَّ سنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ شِبراً بشِبرِ، و ذِراعاً و بِذِراعٍ، وَ باعاً و بِباع، حَتّى لَو اَنَّ أحَدَهُم دَخَلَ جُحرَ ضَبّ لَدَخَلتُم، حَتّى لَو اَنَّ أحَدَهُم جامَعَ أُمُّه لَفَعلتُم!

وجب به وجب، و قدم به قدم راه و روش پيشينيانتان را در پيش خواهيد گرفت تا آنجا كه اگر يكى از آن ها به سوراخ سوسمارى داخل شده باشد، شما هم داخل مى شويد، و حتى اگر يكى از آن ها با مادر خود آميزش كرده باشد شما هم مى كنيد.

9 - احمد بن حنبل در «مسند» خود، و نويسندۀ «مجمع الزوائد» از «سهل بن

ص: 34

سعد انصارى»(1) آورده اند كه رسول خدا فرمود:

وَ الَّذي نَفسي بِيَدِهِ، لتَرْكَبَنَّ سنَنَ مَنْ كانَ قَبْلكُم مَثَلاً بِهِ مَثَل.

به آن كسى كه جانم به دست او است سوگند، كه شما روش پيشينيانتان را مثل به مثل در پيش خواهيد گرفت.

به طورى كه در «مجمع الزوائد» آمده است، طبرانى اين قسمت را بر حديث مزبور اضافه دارد كه رسول خدا در دنبال آن فرمود:

حَتَّى لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ.

كه ما پرسيديم:

- اى رسول خدا! يهود، و نصارا را مى فرمائيد؟! حضرت پاسخ داد:

- به غير از يهود و نصارا چه كسى را؟!

10 - در «مجمع الزوائد» به نقل از طبرانى آمده است كه «عبد الله مسعود»(2) گفت

ص: 35

كه رسول خدا فرمود:

أَنْتُمْ أَشْبَهُ الْأُمَمِ سَمْتاً بِبَنِي إِسْرَائِيلَ لَتَرْكَبُنَّ طَرِيقَهُمْ حَذْوَ الْقُذَّةِ بِالْقُذَّةِ حَتّى لا يَكُونَ فيهِم شَيء فيكُم مِثلَهُ...

شما شبيه ترين امت ها به بنى اسرائيل هستيد، شما روش آنها را به همگونگى پرهاى متقابل يك چوبۀ تير دنبال خواهيد كرد، تا آنجا كه در ميان آن ها چيزى يافت نمى شود مگر اين كه در ميان شما هم خواهد بود!

11 - در «مجمع الزوائد» به نقل از «اوسط» طبرانى، و «كنز العمال» از «مستورد بن شداد»(1) روايت شده است كه رسول خدا فرمود:

لا تترك هذه الامّة شيئا من سنن الأولين حتّى تأتيه.

هيچ چيز از روش پيشينيان باقى نمى ماند، مگر اين كه اين امت آن را انجام داده باشد.

12 - احمد بن حنبل در «مسند» خود، و «مجمع الزوائد» به نقل از طبرانى، در حديثى كه «شداد بن اوس»(2) از رسول خدا روايت كرده است آورده اند:

ليحملن شرار هذه الأمة على سنن الذين خلو من قبلهم اهل الكتاب حذو القذة بالقذة.

شرار اين امت قدم به قدم روش اهل كتاب پيش از خود را در پيش خواهند گرفت.

همين حديث در شرح حال شداد بن اوس در كتاب «اسد الغابه» ابن اثير، به جاى (پيش از خود را)، «پيش از خودتان را» آمده است.

ص: 36

ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّٰا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّٰا يَكْسِبُونَ. سوره بقره آيۀ/ 7(9).

پس واى به حال كسانى كه با دست هاى خود آن كتاب را مى نويسند و آن گاه مى گويند اين از جانب خداست تا آن را به بهاى اندكى بفروشند. پس واى بر آن ها از آنچه با دست هاى خود نوشته اند، و واى بر آن ها از آنچه به دست آورده اند.

ما مصداق آيات خداى تعالى را در كتاب هاى مقدس ايشان كه امروز رايج است به عيان مى بينيم، كما اين كه در باب سوم از سفر تكوين تورات، داستان آفرينش آدم را چنين مى خوانيم:

خداوند به دروغ به آدم گفت: از درخت معرفت خير و شر مخور، كه اگر روزى از آن بخورى خواهى مرد. مار كه مكارترين حيوانات خشكى است به «حواء» گفت: اگر شما از آن درخت بخوريد نخواهيد مرد، بلكه خدا مى داند روزى كه از آن بخوريد، چشماهايتان باز مى شود و چون خداوند عارف به خير و شر خواهيد شد. آدم و حواء از آن درخت خوردند و چشمهايشان باز شد و دريافتند كه برهنه هستند و صداى خداوند را كه به هنگام وزيدن نسيم روز در بهشت راه مى رفت شنيدند، پس خود را از او پنهان ساختند، خداوند به صداى بلند آدم را مخاطب ساخته گفت: تو كجائى؟ آدم گفت: صدايت را در بهشت شنيدم، ولى چون برهنه بودم، ترسيدم و خود را پنهان كرد. خدا گفت: چه كسى تو را از برهنه بودنت آگاه ساخت؟ آيا از آن درخت كه تو را نهى كرده بودم خورده اى؟ آدم قصۀ خويش به خدا باز گفت. و خدا گفت اكنون آدم چون يكى از ما عارف به خير و شر شده و حالا دور نيست كه دست خود را دراز كرده از درخت زندگى بخورد و براى هميشه زنده بمانده... پس انسان را بيرون كرد، و در قسمت شرقى بهشت، كروبيان را سكنى داد، و شمشير شراره بارى را به نگهبانى درخت زندگى بگماشت!!

تورات داستان آدم را در بهشت چنين بيان داشته، در صورتى كه قرآن مى گويد: اين شيطان بود كه آن دو را وسوسه كرد تا از آن درخت ممنوعه بخورند. سخن قرآن چنين است:

وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّي لَكُمٰا لَمِنَ اَلنّٰاصِحِينَ فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا اَلشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا يَخْصِفٰانِ عَلَيْهِمٰا مِنْ وَرَقِ اَلْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ

ص: 38

أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا اَلشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُمٰا إِنَّ اَلشَّيْطٰانَ لَكُمٰا عَدُوٌّ مُبِينٌ. سوره اعراف/ 21-2(2).

بر ايشان سوگند خورد كه من شما را ناصح و دلسوزم، پس ايشان را بفريفت و چون از آن درخت چشيدند، عورت هايشان برايشان نمايان گرديد، و شروع كردند به چسبانيدن برگ هاى بهشت روى آن ها، و خدايشان ندا داد كه آيا شما را از آن درخت باز نداشتم، و نگفتم كه شيطان شما دو نفر را دشمنى آشكار است؟

ما داستان آدم را در تورات، با همان داستان كه در قرآن آمده است مقايسه كرديم و ديديم كه حقيقت در تورات چگونه تحريف و به خرافه تبديل شده است.

به مطالعۀ تورات ادامه مى دهيم تا در باب نوزدهم از سفر تكوين مى بينيم كه دختران لوط پيغمبر شبانه پدر خود را مست كرده با او هم بستر شده از او باردار مى شوند. اين داستان را در تورات چنين مى خوانيم:

دختران لوط از پدرشان باردار شدند، دختر بزرگ تر پسرى زائيد و نامش را «موآب» گذاشت كه طايفۀ موآبى ها از نسل اويند. و دختر كوچك تر نيز پسرى زائيد و نامش را «بنى عمى» گذاشت كه نسل بنى عمون تا به امروز از او است!!

و چون در اين مطالعه به باب سى و سوم از سفر تكوين مى رسيم مى بينيم كه يعقوب پيغمبر از سر شب تا به صبح با كشتى گيرى چابك و پرتحرك كشتى مى گيرد و سرانجام حريف او به وى لقب اسرائيل مى دهد. اين داستان در تورات چنين آمده است:

حريف يعقوب چون مى بيند كه از عهدۀ يعقوب برنمى آيد، به ران يعقوب مى زند و آن را مى فشارد، و مى گويد:

- مرا رها كن كه نزديك طلوع فجر است! يعقوب در جواب مى گويد:

- تا مرا بركت ندهى تو را رها نمى كنم. او مى پرسد:

- اسمت چيست؟! و او جواب مى دهد:

- يعقوب. و حريف مى گويد:

- از اين پس نام تو يعقوب نيست، بلكه نامت اسرائيل است زيرا كه تو با خدا و انسان جنگيدى و برايشان پيروز شدى.

يعقوب نيز آن مكان را «فينيئيل» ناميد و مى گفت: من در اينجا خدا را روبه رو

ص: 39

مشاهده كردم و روانم رستگار شد.!

به مطالعۀ تورات ادامه مى دهيم تا در باب سى و دوم سفر خروج چنين مى خوانيم:

چون قوم ديدند كه موسى در فرود آمدن از آن كوه درنگ كرده است، پيرامون هارون جمع شدند و گفتند برخيز و براى ما خدايانى بساز كه پيش روى ما راه برود، زيرا كه اين موسى، مردى كه ما را از سرزمين مصر بيرون آورده است نمى دانيم كه بر سرش چه آمده است. هارون به آن ها گفت: گوشواره هاى طلائى كه در گوش هاى زنان و پسران و دختران تان مى باشد بيرون كرده برايم بياوريد. پس هر يك از افراد امت گوشواره هاى طلائى را كه در گوش داشتند بيرون آورده نزد هارون بردند. هارون آن ها را از دست ايشان بگرفت، و با قلم آن را صورت داد و از آن گوساله اى ريخته بساخت، پس آن ها گفتند اى اسرائيل اين خداهاى تو است كه تو را از سرزمين مصر بيرون آورد. هارون چون چنان ديد، پيش روى آن مذبحى بساخت و هارون بانگ برداشت و گفت: فردا عيد خداست.

اما قرآن كريم ساختن گوساله و گمراه كردن قوم را به سامرى نسبت داده مى گويد اين هارون بوده كه ايشان را از دست زدن به چنان كارى منع كرد ولى از او نپذيرفتند. كلام خدا را در اين مورد چنين مى خوانيم:

فَكَذٰلِكَ أَلْقَى اَلسّٰامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُكُمْ وَ إِلٰهُ مُوسىٰ...

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ يٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّكُمُ اَلرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِي وَ أَطِيعُوا أَمْرِي قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عٰاكِفِينَ حَتّٰى يَرْجِعَ إِلَيْنٰا مُوسىٰ. سوره طه/ 87-9(1)

پس سامرى چنين القاء كرد، و برايشان مجسمۀ گوساله اى صدادار بريخت. و مردم گفتند كه اين خداى شما و خداى موسى است...

و پيش از آن هارون به مردم گفته بود كه اى مردم شما مورد آزمايش قرار گرفته ايد، خداى شما رحمان است، مرا پيروى كنيد و فرمانم را بپذيريد. گفتند كه ما از پرستش آن دست برنمى داريم تا وقتى كه موسى نزد ما بازگردد.

ص: 40

2 - عكس ديگرى است كه از همين باب كه در سال 1831 ميلادى در چاپ خانۀ «ريچارد واتسن» لندن، از روى نسخه اى كه در سال 1671 ميلادى و به سود كنيسه هاى روم شرقى چاپ و منتشر شده بود، چاپ شده است.

الاصحاح الثالث و الثلاثون

1 فهذه البركة التى بها بارك موسى رجل الله بنى اسرائيل قبل موته

2 * و قال جاء الرب من سينا و اشرق لنا من ساعير استعلن من جبل

3 فاران و معه الوف الاطهار فى يمينه سُنّة من نار * احب الشعوب جميع الاطهار بيده و الذين يقتربون من رجليه يقبلون من تعليمه

5 * موسى امرنا بسنة: ميراثا لجماعة يعقوب

3 - و باز عكس ديگرى است كه از همين باب كه در سال 1907 ميلادى در چاپ خانۀ آمريكائى بيروت به چاپ رسيده است.(1)

اَلأَصحَاحُ الثَّالِثُ وَ الثلَاثُونَ

وَ هَذِهِ هى الْبَرَكَةَ التى بَارِكْ بِهَا مُوسَى رَجُلٍ اللَّهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَبْلَ مَوْتِهِ فَقَالَ جَاءَ الرَّبُّ مِنَ سَيْنَاءَ وَ أَشْرَقَ لَهُمْ مِنْ سَعِيرِ وَ تَلَأْلَأَ مِنْ جَبَلِ فَارَانَ وَ أَتَى مِنْ ربوات الْقُدْسِ وَ عَنْ يَمِينِهِ نَارٍ شَرِيعَةً لَهُمْ فَأَحَبَّ الشِّعْبِ جَمِيعِ قديسيه فى يَدَكَ وَ هُمْ جَالِسُونَ عِنْدَ قَدَمِكَ يتقبلون مِنْ أَقْوَالِكَ بنَامُوسٍ أَوصَانَا مُوسَى مِيرَاثاً لِجَمَاعَةِ يَعقُوبَ.

ص: 42

اكنون ببينيم چه چيزهائى تنها در اين باب از كتاب تورات و طى سه بار چاپ تحريف شده است.

شماره هاى (1-4) در اين باب بيان مى كند كه حضرت موسى بن عمران عليه السلام پيش از مرگش از سه مكان نام برده است كه خداوند در آنجا امرش را ظاهر و شريعتش را نازل فرموده است به اين ترتيب:

1 - سيناء:

و آن مكانى است كه خداوند در آنجا شريعت تورات را بر موسى عليه السلام نزال فرموده و آن شريعت را در قسمت چهارم به خوبى معرفى و تأكيد كرده است كه آن شريعت ميراث يعقوب است كه به بنى اسرائيل معروف مى باشند. بنابراين، اين شريعت ويژۀ قوم بنى اسرائيل است.

2 - سعير، يا ساعير.

بنا به شرحى كه دربارۀ واژۀ «سعير» در كتاب قاموس مقدس و «ساعير» در «معجم البلدان» حموى داده شده است نام سرزمين هائى است كه كوه هاى آن «قدس» را در بر گرفته اند.

با چنين توصيفى، آنجا محلى است كه شريعت انجيل بر «عيسى بن مريم» نازل شده و در سخن حضرت موسى پيرامون آن شرحى داده نشده است.

3 - كوه فاران:

همان طور كه در باب 21 از سفر تكوين تورات آمده است، فاران نام مكانى بوده است كه ابراهيم بنا به خواستۀ همسرش ساره، همسر ديگر خود هاجر، و يگانه پسرش اسماعيل را در آن جاى داده است كه اين موضوع در شمارۀ 21 چنين تصريح شده است:

اسماعيل در صحراى «فاران» منزل گزيد، و مادرش از سرزمين مصر برايش همسرى انتخاب نمود.

همگان بر اين موضوع متفقند كه اسماعيل و هاجر پس از ترك منزل ابراهيم، تا به هنگام وفات در مكه ساكن و هم در آنجا به خاك سپرده شدند، و مدفن ايشان امروز به حجر اسماعيل معروف و مشهور مى باشد.

بنابراين كوه فاران بايد يكى از كوه هاى مكه باشد، همچنان كه ياقوت حموى در كتاب «معجم البلدان» خود، و ابن منظور در «لسان العرب»، و فيروزآبادى در «قاموس»، و زبيدى در «تاج العروس» در واژۀ «فاران» به همين موضوع تصريح كرده اند.

ص: 43

شرح صفات شريعت و قوانينى كه در كوه فاران نازل شده، و كيفيت و چگونگى ظهور امر خدا در آن ناحيه، در گراور شمارۀ 1 ترجمۀ كشيش رابينسن چنين آمده است:

... و از كوه فاران نورافشان شد، با ده هزار مقربان ورود نمود، و از دست راستش شريعتى آتشين به ايشان رسيد بلكه قبايل را دوست داشت، و همگى مقدساتش در قبضۀ تو هستند، و مقربان پاى تو بوده، و تعليم تو را خواهند پذيرفت.

اما همين قسمت در نسخه اى كه از روى چاپ رومى تهيه شده چنين است:

... از كوه فاران پديدار شد، و با هزاران نفر از پاكان، به دست راستش شريعتى آتشين ملت ها را دوست مى دارد، و تمامى پاكان در اختيار او است، آن ها كه به پايش نزديك مى شوند تعاليمش را مى پذيرند.

ازآن جائى كه ظهور از كوه فاران به نزول قرآن بر خاتم پيامبران در غار حراء كه در كوه فاران نزديك مكه است دلالت دارد، و همين پيغمبر است كه به همراهى ده هزار نفر به مكه - سرزمين فاران - وارد مى شود و آنجا را فتح مى كند، و هم او است كه حامل لواى شريعت يا سنتى آتشين - شريعت جهاد و پيكار - است و بالاخره هم او است كه دوستدار قبايل و توده هاست كه در قرآن مى فرمايد:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاكَ إِلاّٰ كَافَّةً لِلنّٰاسِ بَشِيراً وَ نَذِيراً. سورۀ سبا/ 2(8)

و ما نفرستاديم تو را مگر اين كه بشارت دهنده و بيم دهنده به همۀ مردم باشى.

چون اين اشراق و ظهور، تنها بر حضرت خاتم پيامبران دلالت دارد، و بر هيچ يك از پيامبران صادق نيست به جز پيغمبر اسلام. زيرا:

موسى كه تنها با برادرش هارون، و عيسى كه با تنى چند از حواريون آمده اند، جملۀ «و با ده هزار از مقربان ورود نمود» دربارۀ هيچ يك از آن ها صدق نمى كند.

ص: 44

همچنين «و از دست راستش شريعتى آتشين برايشان رسيد» به هيچ روى دربارۀ حضرت عيسى صادق نيست.

و نيز، دوستدار قبايل و توده ها بودن، بر حضرت موسى درست درنمى آيد كه شريعتش تنها به قوم بنى اسرائيل اختصاص داشته است.

پس براى همين موارد است كه نسخه هاى مختلف تورات دستخوش تحريف شده كه در جدول زير هر يك از موارد تحريف را جداگانه نشان داده ايم.(1)

به طورى كه ملاحظه مى كنيد، جمله اول (و با ده هزار مقربان ورد نمود) به جملۀ (دو با او هزاران نفر از پاكان هستند) تحريف، و از سرانجام آن جمله حذف و جاى خود را به

ص: 45

جملۀ (و از فراز قدس برآمد) داده است تا بيانگر ظهور حضرت عيسى بن مريم باشد!!

در جملۀ دوم (شريعتى آتشين) به (شريعت يا سنتى از آتش)، و ديگر بار به صورت (آتش شريعتى) تحريف شده تا مبين سنت و آئين رزمنده و جهادگر اسلام نباشد و شريعت خاتم پيامبران را مصداق پيدا نكند!!

در جملۀ سوم (بلكه قبايل را دوست دارد) كه به صورت جمع است به (توده ها)، و سپس به (توده و مردم) تحريف شده تا بيانگر پيامبر اسلام نبوده بر غير آن حضرت صدق كند.

حياتش را از هم خواهيم گسيخت، و هيچ يك از شما هم نمى تواند او را در پناه خود بگيرد.

و يا اين كه اگر خداوند قرآن را از پيامبرش بگيرد، رسول خدا كارى از دستش برنمى آيد:

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنٰا إِلَيْكَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنٰا وَكِيلاً. سوره الاسراء/ 8(7)

اگر بخواهيم آنچه را كه به تو وحى كرده ايم از بين ببريم، در آن حال تكيه گاهت را به ما از دست خواهى داد.

و نيز خداوند خبر داده است ك اگر جن و انس هم دست به دست هم بدهند تا همانند اين قرآن را بياورند هرگز نخواهند توانست:

قُلْ لَئِنِ اِجْتَمَعَتِ اَلْإِنْسُ وَ اَلْجِنُّ عَلىٰ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اَلْقُرْآنِ لاٰ يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً. سورۀ الاسراء/ 8(8).

بگو - اى پيغمبر - اگر جن و انس هم گرد هم آيند تا همانند اين قرآن را بياورند، هرگز همانندش را نخواهند آورد، گرچه در اين راه پشتيبان يكديگر باشند.

قدرت و نيروى اجتماع انس و جن را براى تهيۀ و ارائۀ كتابى همانند قرآن براى اين نفى كرده مى فرمايد:

وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلىٰ عَبْدِنٰا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ اُدْعُوا شُهَدٰاءَكُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِي وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلْحِجٰارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكٰافِرِينَ. سورۀ بقره/ 23-2(4).

اگر شما در آنچه ما بر بندۀ خود فرستاده ايم به شكل و ترديد درافتاده ايد، پس سوره اى همانندش بياوريد، و ياران خود را جز خدا - به كمك - بخوانيد اگر راست مى گوئيد. اگر چنين نكنيد، كه هرگز هم از عهدۀ آن برنخواهيد آمد، پس از آتشى كه شعله برانگيز آن مردم و سنگ باشد، و براى كافران آماده شده است بپرهيزيد.

و يا آنجا كه مى فرمايد:

أَمْ يَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيٰاتٍ وَ اُدْعُوا مَنِ اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ

ص: 47

دُونِ اَللّٰهِ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ. فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اَللّٰهِ... سورۀ هود/ آيۀ 13-1(4).

مى گويند: دروغ است! بگو - اگر چنين است - دو سوره چون همين دروغ ها بياوريد و به جز خدا، هر كس را كه مى خواهيد به كمك بگيريد اگر راست مى گوئيد. پس اگر آن ها به شما جواب رد دادند، پس بدانيد كه - اين قرآن - به علم خدا نازل شده است.

و يا اين كه مى فرمايد:

وَ مٰا كٰانَ هٰذَا اَلْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرىٰ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ لٰكِنْ تَصْدِيقَ اَلَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ اَلْكِتٰابِ لاٰ رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ اُدْعُوا مَنِ اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ سوره يونس/ آيۀ 37-3(8).

اين قرآن ساختۀ ديگرى نيست كه به دروغ به خدا نسبت داده شده باشد، بلكه مصدق كتاب هاى پيشين بوده توضيح دهندۀ احكام الهى است، و در اين شكى نيست كه از جانب خداى جهانيان است. آيا مى گويند كه - محمد قرآن را - ساخته و آن را به خدا نسبت داده است! بگو اگر چنين است، پس يك سوره همانندش بياوريد و به غير از خدا، هر كس را كه مى خواهيد - به يارى - بگيريد اگر راست مى گوئيد.

نمونه هائى از آن ها مى باشد:

1 - در «صحيح» بخارى، و مسلم، و «سنن» ابو داود، و ترمذى، و ابن ماجه، «موطأ» مالك، اين روايت آمده است كه ما عيناً آن را از «صحيح» بخارى نقل مى كنيم.

خليفه عمر بن خطاب روايت كرده است كه:

خداوند محمد را برانگيخت و قرآن را بر او نازل فرمود در ميان آيات آن، آيۀ رجم وجود داشت كه ما آن آيه را خوانده و تعقل و درك كرده ايم. رسول خدا، و بعد از او ما، با اتكاء به همان آيه، رجم، «سنگسار كردن» را انجام داده ايم. اينك از آن بيم دارم كه با گذشت روزگار كسى بگويد: به خدا سوگند كه آيۀ رجم را در كتاب خدا نديده ام! و مردم بر اثر ترك اين واجب خدائى به گمراهى افتند، در صورتى كه به موجب كتاب خدا حد رجم در زناى محصنه واجب شده است(1)...

دنبالۀ اين روايت را درمورد آيۀ خيالى رجم عمر، ابن ماجه چنين آورده است:

ما آيۀ رجم را چنين مى خوانديم:

الشَّيْخُ وَ الشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ!

زن و مردى چون مرتكب زنا شدند، بايد كه ايشان را سنگسار كنيد.

همين مطلب در «موطأ» مالك چنين آمده است: ما آن را اين طور مى خوانديم:

الشَّيْخُ وَ الشَّيْخَةُ فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ.(2) و باز در همان حديث، در «صحيح» بخارى و «مسند» احمد از قول خليفۀ دوم آمده است كه ما اين آيه را در كتاب خدا مى خوانديم:

ص: 49

الاّ تَرغَبُوا عَن آبائِكُم، فَاِنَّهُ كفر بِكُم اَن تَرغَبُوا عَن آبائِكُم.

از پدرانتان روى برمى گردانيد كه اگر چنين كنيد كفر وزيده ايد!!

2 - در «صحيح» مسلم، و «سنن» ابو داود، و نسائى، و دارمى، و «موطأ» مالك روايتى از عايشه ام المؤمنين آمده است كه ما عين آن را از «صحيح» مسلم در اينجا نقل مى كنيم:

از عايشه ام المؤمنين روايت شده است كه گفت:

ضمن آياتى كه در قرآن نازل شده است، آيۀ (ده مرتبه شير دادن معلوم) آمده بود، و در زمان پيغمبر خدا آن آيه در قرآن خوانده مى شد.

حديث عايشه در «سنن» ابن ماجه چنين آمده است:

عايشه گفت كه آيۀ (رجم، و ده بار شير دادنِ بزرگ سالان) - براى محرَم شدن - روى برگى از كاغذ نوشته شده بود و من آن را زير تخت خواب خود پنهان كرده بودم. چون رسول خدا رحلت كرد، ما سرگرم مراسم كفن و دفن او شديم و از ديگر امور غافل مانديم كه ماكيانى وارد اطاق شد و آن كاغذ را خورد!!(1) 3 - در «صحيح» مسلم آمده است كه ابو موسى اشعرى براى قاريان بصره تعداد ايشان به سيصد نفر مى رسيد پيغام فرستاد كه ما در قرآن سوره اى مى خوانديم كه از نظر طول و محكمى، آن را شبيه سورۀ برائت مى دانستيم و من آن را فراموش كرده ام. تنها اين قسمت از آن به خاطرم مانده است كه مى گويد:

هرگاه فرزند آدم را دو بيابان از مال و خواسته باشد، آرزوى بيابان سوم آن را مى كند، شكم فرزند آدم را جز خاك چيزى پر نخواهد كرد!

ابو موسى به سخن خود ادامه داده مى گويد:

و هم در قرآن سوره اى وجود داشته كه شبيه به يكى از تسبيحات بوده است و

ص: 50

آن را نيز فراموش كرده ام مگر اين قسمت را كه مى گويد:

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چرا چيزى را كه آنجا نمى دهيد بر زبان مى آوريد؟ تا بر گردنتان گواهى اى نوشته شود، و بروز قيامت مورد بازخواست قرار گيريد؟!

امثال اين روايت هاى ساخته شده و دروغين اگر بخواهند نشان گر چيزى باشند، گوياى اين مطلب خواهند بود كه در اين امت نيز اشخاصى بوده اند كه به مصداق حديث شريف نبوى، همانند امت هاى گذشته در مقام تحريف كتاب آسمانى خود برخواهند آمد آنجا كه حضرتش مى فرمايد:

روش پيشينيانتان را به همانندى پرهاى يك چوبۀ تير، و لنگه هاى يك جفت كفش در پيش خواهيد گرفت تا آنجا كه اگر آن ها به سوراخ سوسمارى داخل شده باشند، شما هم داخل مى شويد.

اما تمام تلاش اين مغرضان براى تحريف قرآن با شكست و رسوائى روبه رو شده است همچنان كه خداوند مى فرمايد: از پس و پيش اين قرآن، باطل راه نيابد. و خداوند كتاب خود را از آلودگى به امثال اين گونه مطالب بى مايه و ارزش كه مورد تنفر و انزجار ذوق سليم عرب نيز هست مانع خواهد شد همچنان كه مى فرمايد: ما خود قرآن را فرستاديم، و خود حافظ و نگهدار آن خواهيم بود.

بنا به ارادۀ خداوند، قرآن با دست به دست گرديدن بين ميليون ها مسلمان و با تحويل نسلى به نسل ديگر از عصر رسالت تا به امروز، به همان گونه كه رسول خدا آن را تبليغ فرموده است، از هر گونه آلودگى مصون و محفوظ باقى مانده و خواهد ماند.(1)

ص: 51

مطمئن ترين مصادر تاريخى پيروان مكتب خلفا است، به پاره اى از تحريفات بزرگ برخورد كرده ايم كه اختصاص به اصحاب دارد و اين تحريفات موجب قلب حقايق تاريخى شده آن را از مسير حقيقى خود منحرف ساخته است.

هرگاه يك فرد محقق، در كتاب «سيرۀ ابن هشام» كه نزد ايشان مطمئن ترين كتاب در سيره مى باشد، يا هر يك از كتاب هاى حديث كه سخت مورد اعتماد و اطمينان آن هاست به بحث و بررسى بپردازد، به طور دهشت آورى آن ها را آلوده به دروغ، و پر از تحريف خواهد يافت.

با توجه به آنچه گذشت، ما در برابر اين قبيل كتب سيره و حديث و تاريخ، ناگزيريم كه تنها از اين سه راه پيش گيريم:

1 - تنها به قرآن اكتفا كنيم، و اسلام خود را از آن بجوئيم، ولى همان طور كه در پيش گفتيم مال چنين اقدامى ترك اسلام است كه به ترك قرآن خواهد انجاميد.

2 - بر كتاب هائى كه همين اكثريت مسلمين به آن ها اطمينان داشته و بر صحت و درستى مطالبشان ايمان دارند سر فرود آوريم، و هر چه را كه در آن هاست بى چون و چرا بپذيريم، و بدون هيچ گونه بحث و تحقيقى در محتواى اخبار آن ها، و سلسله راويان ايشان و مقايسۀ آن ها با نظاير همان ها كه در ديگر كتب حديث و سيره و تاريخ آمده است، همگى را دربست قبول كنيم.

در چنين صورتى، با نتيجه اى كه از اين بحث و تحقيق گرفته ايم، مآلآً چنين خواهد شد كه تحريف جاى صحيح، و باطل به جاى حق پذيرفته و قبول شود كه همان نتيجۀ قسمت اول به دست خواهد آمد.

3 - اين كه تمام كتاب هاى حديث و سيره و تاريخ و همانند آن ها را يكى بعد از ديگرى مورد مطالعه و بحث و تحقيق، و نقد و بررسى قرار داده، آن ها را هم از نظر سند، و هم از نظر متن و محتوا، با همانندشان مقايسه نمائيم و نتائج چنان تحقيقاتى را كه براساس موازين علمى حاصل شده است بپذيريم و گردن نهيم.

ازآن جائى كه در برابر مصادر اسلامى - به جز قرآن - ناگزيريم تا يكى از اين سه راه را انتخاب كنيم، و ديديم كه دو راه اول سرانجامشان به ترك و پشت پا زدن به اسلام و قرآن مى انجامد، پس در صورتى كه خواهان درك صحيح اسلام، و مايل به پيروى از دستورات راستين آن هستيم، ناچاريم تا به راه سوم - كه همانا بحث و انتقاد، و انتخاب صحيح علمى است - قدم گذاريم.

ص: 53

در اين انتخاب، بايد كه بحث و تحقيق در سيرۀ صحابه را بر ديگر موارد بحث مقدم بداريم، كارى كه ما در پيش گرفته ايم، و همين بحث را بر ديگر مباحث مقدم داشته ايم. زيرا صحابه مهرۀ واسطۀ ما بين ما و آنچه را كه به حديث مربوط مى شود مى باشند، و ديديم كه پاره اى از اخبار سيره، و برخى از احاديث، از اصحابى روايت و نقل شده اند كه هنوز خدايشان خلق نكرده است!

همچنين در اين بحث و تحقيق، بايد كه نقد و بررسى كتاب هاى بسيار مهم را بر مهم، و مهم را بر غير مهم جلوتر اندازيم. يا به عبارت ساده تر، در بحث و بررسى خود تا آنجا كه ممكن است كتاب هاى بسيار معروف و مشهور را بر كتاب هاى درجۀ دوم و معروف، و كتاب هاى اخير را بر كتاب هاى غير مشهور مقدم بداريم.

اينك با كمال فروتنى چنين قرار داده ام كه اين سلسله مباحث با همين برنامه و روش ادامه يابد، و چنانچه خداوند مرا در اين مهم كه در پيش دارم يارى فرمايد كه سپاسگزار اويم وگرنه، بر دانشمندان و محققين اسلامى است كه به نام خدا، و در راه او، و براى پاك سازى سنت پيامبرش در اين راه قدم بگذارند.

حقيقت آن بسيار دشوار گردد و نيز وجود همين تحريفات و دست كارى ها است كه يك پارچگى مسلمين را دچار تشتت و تفرقه كرده، آن ها را به دستجات و گروه هاى مختلف تقسيم نموده است.

بنابراين اگر ما خواهان فهم اسلام صحيح هستيم، به چنين مباحثى سخت نيازمند مى باشيم، و اين نياز به هنگام عمل به دستورات اسلام بيشتر احساس مى شود.

و نيز اگر امر مسلمين، و جمع كلمۀ آن ها مورد توجه ماست، به چنين مباحثى سخت نيازمند خواهيم بود، زيرا امروز منشأ اختلاف بين آن ها چيزى جز وجود هزاران حديث متناقض در همۀ زمينه هاى اسلامى نمى باشد. همچنين بدون چنان مباحث و تحقيقاتى فهم درست اسلام، و عمل به احكام آن، بدان سان كه پيامبر خدا آورده است ممكن نخواهد بود، و توحيد كلمۀ مسلمين و يك پارچگى ايشان امكان پذير نمى باشد.

بنابر آنچه گذشت، لازم است كه به چنين بحث و تحقيقى ادامه دهيم، تا صحيح را از نادرست، بازشناسيم، و بايد كه گروهى از دانشمندان در اين راهِ بس خطير و مشكل قدم بردارند، و بر امت اسلامى است كه بر نتيجۀ بحث و تحقيق ايشان خود را راضى، و آن را در راه خدا و كسب رضايت او پذيرا باشند.

اما اين سخن كه «حرف نزن»، به خدائى كه زمين و آسمان را آفريده، و پيامبران را به راستى برانگيخته است سوگند، كه پليدترين سخنى است عليه دانش، و بزرگ ترين زيانى است بر دين. اين سخن از هر دهان كه بيرون آيد، سخن شيطان است و وسوسه و تلقينات او، و من در برابر اين ياوه گويان چيزى ندارم كه بگويم جز اين كه:

رَبِّ اَهدِ قَومي، اِنَّهُم لا يَعلَمُون

اينان هر چه مى خواهند بگويند، ولى من خدا را شاهد و گواه مى گيرم كه فقط به خاطر سالام و شناخت آن، دست به انتشار اين سلسله از مباحث و تحقيقات زده ام، و مخصوصاً براى شناسائى اصحاب رسول خدا، همان هائى كه افتخار درك صحبت آن حضرت را يافته اند، و تميز آن ها از اصحاب ساختگى، كتاب «صد و پنجاه صحابى ساختگى» را منتشر ساخته ام.

اينك در اين بخش از كتاب، به بحث و تحقيق پيرامون بيست و پنج تن ديگر از

ص: 55

«اصحاب، راويان حديث، فرماندهان جنگى، شعرا و حماسه سرايان» ساختگى سيف مى پردازيم و از خداى بزرگ توفيق انجام آن را مسألت مى نمائيم.

ص: 56

5 - «مسند» احمد بن حنبل (130/4-131 و 132).

حديث عبيد الله بن ابى رافع در:

1 - «سنن» ابو داود، كتاب «السّنة»، «لزوم السنة» (256/2).

2 - «سنن» ترمذى (133/10).

3 - «سنن» ابن ماجه (6/1).

4 - «مسند» احمد بن حنبل (8/6).

حديث عرباض بن ساريه در:

1 - «سنن» ابو داود، (64/2) باب «تعشير اهل الذمة» از كتاب «خراج».

حديث ابو هريره در:

1 - «مسند» احمد بن حنبل (367/2).

(63/17-64).

5 - «كنز العمال» (123/11).

حديث ابو هريره در:

1 - «فتح البارى» در شرح صحيح بخارى (63/17).

2 - «سنن» ابن ماجه، حديث شمارۀ 3994.

3 - «مسند» احمد بن حنبل (327/2 و 367 و 450 و 511 و 527)

4 - «كنز العمال» (123/11).

حديث ابو واقد ليثى در:

1 - «سنن» ترمذى (27/9-28).

2 - «مسند» طيالسى حديث شمارۀ 1346.

3 - «مسند» احمد (218/5).

4 - «كنز العمال» (123/11) باب «الاقوال من كتاب الفتن».

حديث عبد الله بن عمرو در:

1 - «سنن» ترمذى (109/10) ابواب الايمان.

2 - «در المنثور» سيوطى (62/4)، در تفسير آيۀ «وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا» سورۀ آل عمران، با توجه به مستدرك حاكم.

حديث ابن عباس در:

1 - «مجمع الزوائد» (261/7) كه از بزاز و حاكم روايت كرده اند.

2 - «كنز العمال» (123/11) كه از مستدرك حاكم نقل نموده است.

ص: 59

حديث سهل بن سعد در:

1 - «مسند» احمد بن حنبل (240/5).

2 - «مجمع الزوائد» (261/7).

حديث عبد الله مسعود در:

1 - «مجمع الزوائد» (261/7) به نقل از طبرانى.

حديث مستورد در:

1 - «مجمع الزوائد» (261/7).

2 - «كنز العمال» (123/11) به نقل از «اوسط» طبرانى.

حديث شداد بن اوس در:

1 - «مسند» احمد (125/4).

2 - «مجمع الزوائد» (261/7).

3 - «قاموس الكتاب المقدس» تأليف «مستر ماكس» آمريكائى چاپ شده در چاپ خانۀ آمريكائى بيروت در سال 1928 ميلادى.

4 - «تورات»، چاپ شده در چاپ خانۀ آمريكائى بيروت به سال 1607 ميلادى.

روايت عمر ر مورد آيۀ رجم در:

1 - «صحيح» بخارى (120/4) كتاب حدود.

2 - «صحيح» مسلم (116/5).

3 - «سنن» ابى داود (229/2) باب رجم در كتاب حدود.

4 - «صحيح» ترمذى (204/6) باب «ما جاء فى تحقيق الرجم» از كتاب حدود.

5 - «سنن» ابن ماجه باب رجم از كتاب حدود شمارۀ (2553).

ص: 60

6 - «سنن» دارمى (179/2) باب حد زناى محصنه از كتاب حدود.

7 - «موطأ مالك» (42/3) كتاب حدود.

8 - «مسند» احمد (40/1) شمارۀ (276)، و (47/1) شمارۀ (331)، و (55/1) شمارۀ (391).

روايت آيۀ ساختگى «لا ترغبوا عن آبائكم» در:

1 - «مسند» احمد (47/1) شمارۀ (331).

2 - و باز «مسند» احمد (55/1) شمارۀ (391).

روايت عايشه در مورد «ده بار شير دادن» در:

1 - «صحيح» مسلم (167/4) باب (التحريم به خمس رضعات) از كتاب رضاع.

2 - «سنن» ابى داود (279/1) باب «هل يحرم ما دون خمس رضعات؟» از كتاب نكاح.

3 - «سنن» نسائى (82/2) باب «القدر الذى يحرم من الرضاعة» از كتاب نكاح

4 - «سنن» ابن ماجه (262/1) باب «رضاع الكبير» از كتاب نكاح شمارۀ (1944).

5 - «سنن» دارمى (157/1) باب «كم رضعه تحرم» از كتاب نكاح.

6 - «موطأ» مالك (118/2) باب «جامع ما جاء فى الرضاعة» از كتاب نكاح.

روايت ابو موسى در مورد دو سورۀ خيالى

1 - «صحيح» مسلم (100/3) باب (لَو أنَّ لاِبنِ آدمَ...) از كتاب زكات.

2 - «حليه» ابو نعيم، در شرح حال «ابو موسى».

ص: 61

ص: 62

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 64

نخستين كسى كه در راه خدا و در مكه به شهادت رسيده است تميمى بوده.

و نخستين سوارى كه براى جنگ و كشورگشائى قدم به سرزمين پارس گذاشته از اين قبيله بوده است.

نخستين دلاورى كه با كمند از ديوار سر به فلك كشيدۀ دمشق بالا رفته و فتح آنجا را موجب شده است از سران تميم بوده.

و نخستين كسى كه قدم به سرزمين رها نهاده از ايشان بوده است.

و نخستين دلاورى كه سوار بر اسب از دجله گذر كرده و پيكارگران اسلام را دل داده تا از او پيروى كنند تميمى بوده.

و نخستين پهلوانى كه پيروزمندانه وارد مدائن گرديده از ايشان بوده

و نخستين دلاورى كه در جنگ جلولا، بى هيچ ترس و انديشه اى قدم به سنگر دشمن نهاده موجب شكست او شده است تميمى بوده.

از ايشانند كه روزهاى خون بار «ارماث و اغواث، و عماس» را آفريده اند.

از اينانند كه جنگ افزارهاى پادشاهان جهان آن روز را چون «كسرى، و هرمز، و قباد، و فيروز، و هراكليوس، و خاقان چين، و داهر پادشاه هندوستان، و بهرام، و سياوش، و نعمان و ديگر ملوك عرب» را به غنيمت برده اند.

از ايشانند كه فرماندهى و فرماندارى شهرها و آوردگاه هاى نبرد را به خود اختصاص داده اند.

اعدام كنندۀ قاتل عمر از ايشان است.

خاموش كنندۀ آتش فتنه كوفيان در زمان خلافت عثمان از ايشان است.

از ايشان است كه شتابان به يارى عثمان شتافته.

و از ايشان است كه ميانجى صلح و آشتى بين اميرالمؤمنين على (ع)، و عايشه، و طلحه و زبير در جنگ جمل مى شود.

و هم از ايشان است كسى كه آتش جنگ جمل را با صدور فرمان عفو عمومى خاموش ساخته است.

آن كه حيوانات وحشى با زبانى فصيح با ايشان سخن گفته است از ايشان است!

و آن كس كه فرشتگانش بركشيده و بر زبانش سخنى پارسى نهاده فتح شهرى بزرگ را موجب شده اند، هم از ايشان است.

آرى همين امتيازات خيالى است كه موجب شده است تا اجنه و فرشتگان صدا به صداى يكديگر داده سرود افتخارات، و مقام و منزلت خاندان تميم را به گوش

ص: 66

همان راويان خيالى سيف برسانند، تا آنان نيز به نوبۀ خود، چنان افسانه هائى را در گوش سيف زمزمه نمايند.

آنچه را كه تا به اينجا آورديم و حتى بيش از اين ها را از خلال شرح حال بيست و سه تن از اصحاب ساختگى سيف از قبيلۀ تميم دريافته ايم.

اينك در اين جلد از كتاب نيز ضمن بررسى و شرح حال شش تن ديگر را اصحاب ساختگى تميمى او، نوزده تن از اصحاب خيالى او را از ديگر قبايل عرب به شرح زير مورد بحث و مطالعۀ خود قرار خواهيم داد.

ص: 67

گروهى ديگر از صحابه ساختگى سيف

بخش 3: نمايندگانى كه به خدمت رسول خدا رسيده اند.

24 - عبدة بن قرط، تميمى عنبرى.

25 - عبد الله بن حكيم، ضبى.

26 - حارث بن حكيم، ضبى.

27 - حليس بن زيدى، ضبى.

28 - حر، يا حارث بن حكيم، خضرامه ضبى.

29 - كبيس بن هوذه، سدوسى.

بخش 4: عمال و كارگزاران رسول خدا، و ابو بكر.

30 - عبيد بن صخر بن لوذان، انصارى.

31 - صخر بن لوذان، انصارى.

32 - عكاشه بن ثور، الغوثى.

33 - عبد الله بن ثور، الغوثى.

34 - عبيد الله بن ثور، الغوثى.

بخش 5: پيغامبران از جانب رسول خدا، و كارگزاران آن حضرت.

ص: 68

35 - و برة بن يحنس، خزاعى.

36 - اقرع بن عبد الله، حميرى.

37 - جرير بن عبد الله، حميرى.

38 - صلصل بن شرجيل.

39 - عمرو بن محجوب، عامرى.

40 - عمرو بن خفاجى، عامرى.

41 - عمر بن خفاجى، عامرى.

42 - عوف، وركانى.

43 - عويف، زرقانى.

44 - قحيف بن سليك، هالكى.

45 - عمرو بن حكيم، قضاعى، قينى.

46 - امرؤ القيس، از بنى عبد الله.

بخش 6: صحابيان همنام!

47 - خزيمة بن ثابت، انصارى (غير ذى شهادتين)

48 - سماك بن خرشه، انصارى (غير از ابى دجانه).

بخش 7: صحابيانى از گروه انصار

49 - ابو بصيره.

50 - حاجب بن زيد.

51 - سهل بن مالك.

52 - سهل بن يربوع.

53 - اُم زمل، سلمى دختر حضيفه.

ص: 69

ص: 70

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 76

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 78

ص: 80

پيغمبر خدا رسيد و خود را معرفى كرد، رسول خدا در حقش دعا فرمود.

اين صحابى پس از تشرف به خدمت پيغمبر، اسلام آورد و رسول خدا به او فرمود:

بعد از اين نام تو «عبد الله» است نه عبد الحارث. او در پاسخ پيغمبر خدا گفت:

حق با شماست و نيكو فرمودى، چه، هيچ پرهيزگارى و تقوا جز با تأييد و نگاهدارى خدا ميسر نيست، و هيچ كارى جز با توفيق ربانى ممكن نگردد، شايسته ترين كارى كه بايد انجام شود آن است كه در آن ثواب باشد، و بايسته ترين موردى كه از آن دورى را بايد، امورى است كه در پى، عقاب خداوندى را داشته باشد.

به داشتن خدائى چون الله خشنوديم، و به فرمانش گردن مى نهيم تا از وعده هاى نيكويش بهره برگيريم، و از خشم و عقوبتش در امان بمانيم!

عبد الحارث كه اكنون «عبد الله» ناميده مى شد به ميان قبيله اش بازگشت و هجرت ننمود. اين مطالب را ابو موسى نيز نيز آورده است...

در «اصابۀ» ابن حجر نيز آمده است:

دارقطنى از سيف بن عمر به اسنادش از بلال بن ابى بلال از پدرش روايت كرده است كه... [و همان داستان بالا را نقل مى كند].

خبرى كه گذشت در «جمهرۀ» ابن كلبى چنين آمده است:

عبد الحارث بن زيد،... و پس از ذكر نسب او ادامه داده مى نويسد:

او به نمايندگى به خدمت پيغمبر خدا رسيد، و آن حضرت نامش را به «عبد الله» برگردانيده است.

ابن حزم نيز در «جمهرۀ» خود همين مطالب را آورده است.

داستان بالا را ابن عبد البر در «استيعاب»، و ابن اثير در «اسد الغابه»، و ابن حجر در «اصابه»، از دانشمندانى چون ابن كلبى، و محمد بن جيب، و ابن ماكولا گرفته و نقل كرده اند.

بنا بر اين، اين خبر سندش به ابن كلبى ختم مى شود زيرا، ابن حبيب، و ابن حزم، و ابن ماكولا، همگى از راويان سخن ابن كلبى بوده اند، و ازآنجا كه وفات اين

ص: 82

دانشمند در سال 204 هجرى اتفاق افتاده و كتاب فتوح سيف نيز بيش از نيم قرن پيش از آن تاريخ تأليف شده است، اين اطلاعات اين حق را به ما مى دهد كه بگوئيم: ابن كلبى خبر مزبور را از سيف گرفته و آن را مختصر ساخته است.

با همۀ اين احوال ما زيد بن صفوان را از ساخته هاى سيف به حساب نمى آوريم، زيرا به كتاب «جمهرۀ» ابن كلبى دست نيافتيم تا چنين برداشت و نقل خبر او را قاطعانه تأكيد كنيم.

اما گفتنى است كه همين شخص واحد - زيد بن صفوان - در كتاب هاى تراجم رجال در سه شخصيت چهره نموده است به اين ترتيب:

1 - عبد الله بن زيد بن صفوان كه در «اسد الغابه»، و «تجريد» و «اصابه»؛ و ذيل ابو موسى به همين نام آمده است.

2 - عبد الله بن حارث بن زيد بن صفوان، كه در «استيعاب»، و «اسد الغابه»، و «تجريد»، و ذيل ابو موسى به همين نام معرفى شده است.

3 - در «اصابۀ» ابن حجر، عبد الله بن حارث به عنوان دو شخصيت، و در دو جا معرفى شده است.

شايد منشأ تعدد تسميۀ نماينده اى كه به خدمت رسول خدا رسيده است به عبد الله بن حارث، در اصل تحريفى باشد كه براى اولين بار در «استيعاب» صورت گرفته، و در نتيجه ابو موسى را به اشتباه انداخته و در ذيل خود يك بار براى «عبد الله بن حارث بن زيد»، و بار ديگر براى «عبد الله بن زيد» شرح حال نوشته است، و دانشمندان پس از او نيز از او پيروى كرده اند.

ابن حجر هم علاوه بر اين اشتباه، اشتباهى ديگرى نيز مرتكب شده، و براى «عبد الله بن حارث بن زيد» دو بار و در دو جاى كتاب خود شرح حال نوشته و بدين سان يك شخصيت خيالى، در سه چهره جلوه كرده است!.

ص: 83

ص: 84

امّا در كتاب «تجريد»، در معرفى و شرح حال اين صحابى - حليس بن زيد - به همين اندازه بسنده كرده كه بگويد:

و از طريق نامطمئنى آمده است كه او - حليس - به نمايندگى به خدمت پيغمبر خدا رسيده است.

ص: 86

3 - سيف بن عمر، نمايندگى حليس بن زيد را پس از وفات برادرش «حارث بن زيد» آورده، تأكيد كرده كه پيغمبر دست مرحمت بر صورت حليس كشيده و برايش دعاى خير فرموده، و پند و اندرزش داده است.

دانشمندان با توجه به همين روايت و اعتماد بر آن، براى حليس شرح حال نوشته نامش را در رديف ديگر اصحاب رسول خدا به ثبت رسانيده اند.

4 - سيف از نمايندگى حر، يا حارث بن خضرامه، به همراهى گله اى از گوسفندان، و بردگانش به خدمت پيغمبر خدا سخن گفته اما ديگر در آن مقام نبوده تا اين صحابى نوآفريدۀ خود را به زادگاه و نزد خانواده اش بازگرداند، بلكه برعكس، از رسول خدا برايش كفنى و مشتى حنوط مى گيرد، و آن بينوا را در همان غربت مى ميراند، و همان جا به خاكش مى سپارد!!

پيغمبر هم پس از مرگ چنين شخصيتى، مقرر مى دارد تا برده فروشى، برده هاى او را به فروش برساند، و بهاى ايشان را با رمۀ گوسفندانش به بازماندگانش تحويل دهند.

و بدين سان او را در رديف اصحاب نشانده برايش شرح حال نوشته اند.

1 - «استيعاب» ابن عبد البر (344/1) زير شمارۀ 1479.

2 - «اسد الغابه» ابن اثير (138/3).

3 - «اصابه» ابن حجر (130/3) زير شمارۀ 6588.

شرح حال عبد الله بن زيد بن صفوان در:

«اسد الغابه» ابن اثير (167/3).

3 - «اصابه» ابن حجر (304/2) زير شمارۀ 4687.

شرح حال عبد الله بن حرث در:

1 - «اصابه» ابن حجر (130/3) زير شمارۀ 6588 و شمارۀ 6589.

شرح حال حليس بن زيد در:

«اسد الغابه» ابن اثير (44/2).

2 - «اصابه» ابن حجر (350/1) زير شمارۀ 1810.

3 - «تجريد» ذهبى (147/1) زير شمارۀ 1321.

شرح حال حارث بن خضرامه در:

1 - «اسد الغابه» ابن اثير (327/1).

شرح حال حرّ بن خضرامه و داستانش با رسول خدا (ص) در:

1 - «اصابه» ابن حجر (322/1) زير شمارۀ 1691.

ص: 93

ص: 94

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 96

ذكر نكرده است.

ابن منده در كتاب «اسماء الصحابه» با اسنادى كه خود آورده، مى نويسد:

سيف بن عمر، از عبد الله بن شبرمه، از اياد بن لقيط سدوسى، از كبيش بن هوذه كه يكى از افراد بنى حارث بن سدوسى است روايت كرده كه او - كبيش - به خدمت پيغمبر خدا رسيده با آن حضرت بيعت نموده رسول خدا نيز برايش فرمانى نوشته است.

ابن منده در پايان اين داستان اظهارنظر كرده مى نويسد:

اين حديث ابن شبرمه به نظر شگفت آور است.

ابن اثير در كتاب «اسد الغابۀ» خود داستان بالا را آورده در پايان آن مى افزايد:

اين مطلب را سه مصدر (ب، ع، د)(1) آورده اند.

ذهبى نيز در «تجريد» خود مى گويد:

بنا به روايت سيف از «اياد بن لقيط»، كبيس به نمايندگى از طرف قبيله اش به خدمت رسول خدا رسيده است (ب، ع، د).

ابن حجر نيز در كتاب «اصابۀ» مى نويسد:

ابن شاهين،(2) و ابن منده، از طريق سيف بن عمر، از عبد الله بن شبرمه، از اياد

ص: 98

ابن لقيط، از كبيس بن هوذه روايت كرده اند كه... و همان داستان كه گذشت. و سپس ابن حجر اضافه كرده مى نويسد: اين داستان فقط از اين طريق رسيده است و ابن منده نيز گفته است كه اين حديث ابن شبرمه شگفت آور است!!

ابن حجر در «اصابۀ» خود داستان كبيس را از قول ابن منده، و ابن شاهين نقل نموده است.

از آن سو ديديم كه ابن منده از اين حديث ابن شبرمه اظهار شگفتى نموده، و ابن حجر نيز اعتراف مى كند كه اين داستان به جز از همين طريق، از طريق راوى ديگرى به ما نرسيده، يعنى ابن شبرمه تنها كسى است كه چنين داستانى را گفته، و تنها سند اين روايت هم «اياد بن لقيط، و نقش آفرين اصلى آن يعنى كبيس بن هوذه» مى باشد!! و همين مسأله است كه موجب شگفتى آن دو دانشمند از حديث ابن شبرمه شده است، در صورتى كه غافل از اين بوده اند كه ابن شبرمه را در اين مورد گناهى نيست، بلكه گناه از شخص سيف بن عمر است كه دروغى ساخته و آن را به پاى ابن شبرمه گذاشته است!

سخنى ذهبى نيز در «تجريد» ادعاى ما را ثابت مى كند، آنجا كه در فراز سخن از داستان كبيس با كنايه مى گويد (بنابر آنچه سيف روايت كرده است!!).

بنابراين اسناد اين حديث سيف عبارت خواهند بود از:

1 - عبد الله بن شبرمۀ ضبى كوفى (72-144) كه نزد آن دانشمندان ثقه، و مردى قابل اعتماد بوده است.

2 - اياد بن لقيط سدوسى كه او را در ردۀ چهارم تابعين قرار داده و نزد ايشان ثقه مى باشد.

3 - شخص كبيس بن هوذه از بنى حرث بن سدوسى، كه چون داستان و نامش را جز از طريق سيف و روات او نديده ايم، او را از جملۀ اصحاب و راويان ساختۀ سيف به حساب آورده ايم.

همۀ اين ها را سيف به تنهائى ساخته، و از زبان شخص صحابى مخلوق خود، و از طريق دو راوى، به نام - كه ما برعكس ابن منده و ابن حجر گناه دروغ پردازى سيف را به گردن ايشان نمى گذاريم - روايت نموده است.

1 - «عبر ذهبى» (59/3).

2 - «كشف الظنون» (89/1).

3 - «هدية العارفين» (57/2).

شرح حال ابو نعيم در:

1 - «عبر ذهبى» (170/3).

2 - «كشف الظنون» (1739/2).

شرح حال عبد الله شبرمه در:

1 - «تاريخ بخارى» 3 /ق (117/1).

2 - «جرج و تعديل» رازى 2 /ق (82/2) و همچنين تهذيب

شرح حال اياد بن لقيط در:

1 - «تاريخ بخارى» 1 /ق (69/2).

2 - «تهذيب» ابن عساكر (386/1).

3 - «الجمع بين رجال الصحيحين» (52/1).

4 - «تقريب» (86/1).

نظر دكتر محمد حميد الله در:

1 - «مجموعه وثائق سياسى»، صفحۀ 99 شمارۀ 234 چاپ قاهره، انجمن تأليف و ترجمه و نشر كتاب، سال 1941 م.

مراجع

1 - «معجم قبائل العرب»، رضا كحاله، جلد دوم چاپ هاشميۀ دمشق سال 1949 م.

2 - «اشتقاق» ابن دريد.

3 - «نهاية الارب» نويرى.

4 - «لباب الانساب» ابن اثير.

ص: 103

ص: 104

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صد و پنجاه صحابى ساختگى

البته چنين نسبى را سيف ساخته، و طبرى آن را در كتاب خود منعكس كرده است. در صورتى كه نه نامى از عبيد بن صخر در مادۀ «سلمى» در زمرۀ انصار آمده است، و نه در «بنى لوذان». اين را هم بگوئيم به طورى كه در كتاب هاى انساب آمده است، لوذان و سلمى در يك تيره با هم جمع نمى شوند، زيرا «سلمى» نسبتى است به سلسلۀ «سلمة بن سعد» از بنى تزيد بن جشم بن خزرج.(1) حالا اگر لوذان «اوسى» باشيد، از اين تيره خواهد بود (لوذان بن عمرو بن عوف ابن مالك بن اوس)، در چنين صورتى معلوم است كه اين تيره در نسب با سلمى خزرجى جمع نخواهد شد.

ولى اگر «لوذان» خزرجى باشد، در يكى از اين سه تيره قرار خواهد داشت:

1 - لوذان بن سالم، از بنى عوف بن خزرج.

2 - لوذان بن عامر، از بنى حارث بن خزرج.

3 - لوذان بن حارثه، از بنى مالك بن زيد مناة، از نواده هاى غضب بن جشم بن خزرج.

اينان - لوذان ها -(2) فرزندان عوف بن خزرج، و حارث بن خزرج، و غضب بن خزرج هستند، در صورتى كه سلمى ها از فرزندان بنى تزيد بن جشم بن خزرج مى باشند.

كه عبيد. از جمله كسانى بوده كه رسول خدا در سال دهم از هجرت، و پس از انجام مناسك حج، در حجه الوداع، او را به همراهى گروهى ديگر از كارگزاران و عمال خود مأموريت داده است و... [تا آنكه مى گويد]:

معاذ بن جبل را نيز به عنوان معلم احكام و مقررات اسلام منطقۀ يمن و حضرموت اعزام داشت.

ابن حجر نيز در «اصابۀ» خود و در شرح حال عبيد به همين روايت اشاره كرده است.

2 - طبرى باز با همان سندى كه گذشت مى نويسد: از عبيد بن صخر روايت شده است كه گفت:

در همان حال كه ما، در «جَنَد»(1) بوديم و مردم آنجا را آن طور كه شايسته بود اداره مى كرديم، و بين ما نامه ها و قراردادها رد و بدل مى شد، نامه اى از اسود، به اين مضمون به دست ما رسيد:

به شما مردمى كه ناخوانده بر ما، درآمده سربار ما شده ايد اخطار مى كنيم آنچه را كه از سرزمين ما به دست آورده ايد به يك جا فراهم كرده براى ما نگه داريد كه ما از شما به تصرف آن سزاوارتريم... [تا آنجا كه عبيد مى گويد:] خبردار شديم كه او - اسود - باذام(2) را كشته و ايرانيان را ازآنجا متوارى نموده و بر صنعاء دست يافته است. معاذ بن جبل هم گريخته و به همراه ابو موسى اشعرى به حضرموت پناه برده است. ديگر فرمانداران و عمال منطقه بگرد

ص: 109

طاهر ابو هاله جمع شده اند.

ابن حجر نيز اين داستان را در شرح حال عبيد، در كتاب «اصابۀ» خود چنين آغاز مى كند:

و سيف در كتاب فتوح خود آورده است... و همان داستان بالا را نقل مى كند.

3 - طبرى در جاى ديگر از كتاب خود، و با همان سند قبلى مى نويسد:

از عبيد بن صخر روايت شده است كه گفت: كار اسود عنسى از آغاز تا فرجامش سه ماه به درازا كشيده است.

اخبار عبيد نزد طبرى همين ها بود كه آورديم، اما نزد ديگران مواردى به شرح زير به چشم مى خورد:

4 - ابن منده در كتاب «اسماء الصحابه» و ابن اثير «اسد الغابه»، از سيف بن عمر از سهل بن يوسف بن سهل انصارى، از پدرش، از عبيد بن صخر بن لوذان انصارى آورده اند كه گفت:

رسول خدا به تمام عمال و كارگزاران خود در يمن چنين امريه اى صادر فرمود: قرآن بسيار بخوانيد، و يكديگر را به پياپى پند و اندرز دهيد، چه، آن نيرومندترين پشتوانۀ هر عامل و كارگزارى است در محيط مأموريتش در امورى كه مورد علاقۀ خداى تعالى است. و از سرزنش و ملامت ديگران نهراسيد، و خداى را كه به سوى او بازگشت خواهيد كرد فراچشم داريد.

همين مطلب را از ابن حجر در «اصابه» خود، از ابن سكن، و بغوى، و طبرى گرفته است. در صورتى كه ما، در نسخه هايى كه از تاريخ طبرى در دست داريم چنين حديثى را نيافته ايم.

ص: 110

5 - ابن عبد البر در «استيعاب» مى نويسد:

سيف از سهل بن يوسف بن سهل، از پدرش، از عبيد بن صخر بن لوذان(1) انصارى روايت كرده است كه گفت:

رسول خدا مقرر داشت تا عمال و كارگزاران او در يمن از هر سى رأس گاو، يك گوسالۀ يك ساله، و از هر چهل رأس يك رأس گاو به عنوان صدقات دريافت دارند، و بين اين دو حد نصاب، چيزى بر عهدۀ پرداخت كنندۀ زكات نمى باشد.

ابن اثير همين حديث را در «اسد الغابه» آورده سپس مى افزايد:

اين حديث را سه مصدر نيز آورده اند.

منظور ابن اثير اين است كه اين حديث سيف را ابن عبد البر در «استيعاب»، و ابن منده در «اسماء الصحابه»، و ابو نعيم در «معجم الصحابۀ» خود آورده اند.

6 - دانشمندانى چون بغوى در شرح حال معاذ بن جبل، در كتاب «معجم الصحابۀ» خود، و ابن قانع در «معجم الصحابه»، و ابن منده در كتاب «اسماء الصحابه» در شرح حال عبيد بن صخر مى نويسند:

سيف بن عمر، از سهل بن يوسف بن سهل از پدرش، از عبيد بن صخر بن لوذان كه خود از جمله كسانى بوده كه رسول خدا او را به همراهى ديگر عمالش به يمن مأموريت داده روايت كرده است كه رسول خدا به معاذ بن جبل به هنگام اعزام به محل مأموريتش به يمن در سمت معلم فرمود:

من مقام و منزلت تو را در دين، و اين كه تا چه مايه از دين بهره گرفته اى مى دانم، و من هديه و پيش كش را بر تو حلال كردم، پس اگر چيزى به عنوان هديه به تو دادند بپذير! معاذ بن جبل به هنگامى كه از يمن به مدينه بازمى گشت سى رأس هديه اى را كه به او داده بودند، بيدك مى كشيد!!

ابن حجر نيز اين حديث را در شرح حال عبيد و به نقل از ابن سكن و طبرى، و در شرح حال معاذ مستقيماً از كتاب فتوح سيف گرفته و در «اصابه» خود آورده است. در

ص: 111

صورتى كه ما حديث مزبور را در نسخه هايى كه از تاريخ طبرى در دست داريم نيافته ايم.

7 - ذهبى در شرح حال معاذ بن جبل در كتاب «سير اعلام النبلاء» مى نويسد:

سيف بن عمر، از سهل بن يوسف بن سهل از پدرش، از عبيد بن صخر روايت كرده است كه چون معاذ بن جبل به هنگام عزيمت به صوب مأموريتش رسول خدا را به درود مى گفت، پيامبر خدا به او فرمود:

خداوند تو را از هر پيش آمدى در امان خود دارد، و شر انس و جن را از تو بگرداند. و چون معاذ عزيمت كرد، رسول خدا در ستايشش فرمود: برانگيخته مى شود در حالى كه مقامش از علماء و دانشمندان بسى والاتر است!!

بغوى نيز اين حديث را با اختلافى چند در برخى از الفاظ آن، در ترجمۀ معاذ آورده است.

به طورى كه ديديم دانشمندانى كه به شرح حال عبيد بن صخر در زمرۀ اصحاب پرداخته اند، به همين احاديث هفت گانۀ سيف اعتماد كرده اند.

ابن قدامه نيز به پنجمين حديث سيف اعتماد كرده در دو جاى كتاب (نسب اصحاب از انصار)، به اين ترتيب به شرح حال عبيد پرداخته است:

1 - در آخر كتاب، آنجا كه به معرفى اصحابى مى پردازد كه به نامشان معروف و سرشناس شده اند در شرح حال عبيد مى نويسد:

عبيد بن صخر بن لوذان انصارى، رسول خدا او را به عنوان عامل مأموريت داده است. يوسف بن سهل از او روايت كرده است كه گفت: پيغمبر خدا مقرر داشت كه عمال او در يمن از هر سى رأس گاو يك گوسالۀ يك ساله، و از هر چهل رأس آن يك گاو به عنوان صدقات دريافت دارند و در بين اين دو حد نصاب چيزى مقرر نشده است.

2 - در باب (بنو مالك بن زيد مناة) نيز به شرح حالش پرداخته است.

ابن قدامه شرح حال عبيد را در باب اصحابى كه به نامشان معروفند آورده است، زيرا مصدر خبر عبيد، فقط روايات سيف بوده، و سيف هم بيش از نام عبيد و پدر و جدش را نبرده است. از اين روى «ابن قدامه» به سلسلۀ نسب اين صحابى سيف

ص: 112

آفريده، راهى نيافته و ناگزير شده تا نام عبيد را در باب اصحابى كه به نامشان شناخته شده اند بياورد.

بار ديگر «ابن قدامه» نام عبيد را در باب «بنو مالك بن زيد مناة» آورده، زيرا چنين پنداشته لوذانى را كه سيف جد عبيد معرفى كرده است، بايد همان لوذان بن حارثه، از بنى مالك بن زيد مناة باشد، ولى غافل از اين بوده كه بنى مالك بن زيد مناة، از بنى غضب به جشم خزرج مى باشند، و آن ها غير از تيرۀ سلمى هايى هستند كه سيف، عبيد خود را ز تيرۀ او آفريده است. زيرا همچنان كه گذشت سلمى هاى انصارى، از بنى سلمة بن سعد، از بنى تزيد بن جشم بن خزرج مى باشند نه تيرۀ ديگر.

«ابن قدامه» اين نسب شناس نامى زمانش كه در اوايل قرن هفتم هجرى مى زيسته، به نام عبيد بن صخر، و داستان او در كتاب هاى معروف و مشهور زير برخورده و تحت تأثير آن ها قرار گفته است:

1 - فتوح سيف بن عمر، كه در سال 120 هجرى حيات داشته است.

2 - تاريخ امام المورخين، طبرى (ت، 310 ه -).

3 - «معجم الصحابة» بغوى (ت، 317 ه -).

4 - «معجم الصحابة» ابن قانع (ت، 351 ه -).

5 - «اسماء الصحابة» اسحاق بن منده (ت، 395 ه -).

6 - «معرفة الصحابة» ابو نعيم (ت، 430 ه -) به موجب روايت ابن اثير در «اسد الغابه».

7 - «استيعاب» ابن عبد البر (ت، 463 ه -).

8 - «التاريخ المستخرج من الحديث»، ابن منده (ت، 470 ه -).

9 - و بالاخره، «نسب الصحابه من الانصار» ابن قدامه (ت، 620 ه -) كه خبر عبيد را در امثال كتاب هائى كه گذشت يافته، به دنبال ايشان چنين پنداشته كه عبيد از جمله صحابى انصار رسول خدا بوده است. و از اين روى نامش را در كتاب خود آورده است.

اما، او و ديگر دانشمندانى كه نامشان گذشت به اين مطلب توجه نكرده اند كه مصدر تمام خبرهاى اين صحابى، تنها شخص سيف بن عمر است كه به دروغ سازى و زندقه متهم مى باشد.

عبيد بن صخر را همۀ دانشمندانى كه به شرح حال اصحاب پرداخته اند در زمرۀ

ص: 113

اصحاب رسول خدا آورده اند مگر ابن سكن (ت، 353 ه -) كه ابن حجر از او روايت نموده كه گفته است:

مى گويند: او - عبيد - از جملۀ اصحاب است، ولى اسناد حديثش درست و قابل اعتماد نمى باشد.

بنابراين معلوم مى شود كه ابن سكن در مورد اين صحابى و حديثش مشكوك بوده اما علت شك و ترديد خود را بيان كرده است.

و نيز چنين مى نمايد كه ابن حجر هم در مورد اين صحابى دچار اشتباه شده باشد كه در پايان سخن دربارۀ او علامت (ز) را نهاده است، و مى دانيم كه اين زمره را ابن حجر از آن روى به كار مى برد كه شرح حال اين صحابى را بر ديگر تذكره نويسان امثال ابن اثير در «اسد الغابه» و ذهبى در «تجريد»، زيادى دارد. و يا ممكن است اين اشتباه از نسخه بردار باشد.

6 - اين كه اسود مدعى دروغين پيامبر به عمال پيغمبر نوشته است آنچه را كه از سرزمين ما به دست آورده ايد به ما باز پس دهيد، و او با ايرانيان جنگيده و ايشان را شكست داده و در نتيجه دو تن از عمال پيغمبر كه سمت فرماندارى داشته اند چون معاذ و ابو موسى كه هر دو يمانى قحطانى بوده اند به حضرموت گريخته، و بقيۀ فرمانداران يمانى همگى زير پرچم طاهر ابو هاله تميمى مضرى گردآمده به او پناه برده اند.

در مرتبۀ نازل تر در عهدۀ مضر و هم پيمانان ايشان مى گذارد، و نقش دوم را در عهدۀ حواشى و اطرافيان آن ها، تا بيانگر و مداح مناقب و جنگ آورى هاى قهرمانان اصلى ساختگى او باشند. و به هنگام گرفتارى ها و شدائد به مأمن راحت و مطمئن ايشان پناه برند، و در سايۀ آن ها آرامش يابند. و اين همان نقش دوم است كه سيف در اين افسانه براى عبيد بن صخر انصارى سبائى يمانى بيان داشته است!

در اينجا بى مورد نيست كه بگوئيم، سيف در حديث دروغى كه به رسول خدا نسبت داده و بنا به ادعاى او آن حضرت به معاذ بن جبل گفته است: «هديه و پيشكش را بر تو حلال كردم...» تا آنجا كه مى گويد: «معاذ از محل مأموريتش با سى رأس هديه اى كه به او داده بودند به مدينه بازگشت». بر اين سر بوده تا به دفاع از فرمانروايان خاندان «بنى اميه» برخاسته، كارهاى ناروا و اخاذى هاى رسوا و آشكار آن ها را در محدودۀ حكومتشان به اين دليل، كه آن قبيل اخاذى ها و رشوه گرفتن ها خود نوعى از همان هدايائى بوده كه رسول خدا بر عاملش «معاذ» روا و حلال كرده است، توجيه نمايد!

تلاش سيف در توجيه رشوه خوارى و اخاذى سران خاندان بنى اميه ازآن جهت است كه ايشان از سران و بزرگان خاندانى به حساب مى آيند كه سيف به تمام وجودش در مقام حفظ و دفاع از مفاخر و مناقب ايشان است.

ص: 116

قرآن و كتاب از او روايت كرده است.

به اين ترتيب ابو القاسم نوادۀ ابن منده دستخوش اشتباه شده و يك تن صحابى ساختگى سيف را دو تن انگاشته، و يگان حديث ساختگى و جعلى او را دو حديث پنداشته و در كتاب خود آورده است!

و اين در حالى است كه صحابى مخلوق سيف، همان «عبيد بن صخر لوذان» است و حديثى را كه سيف برايش ساخته و در «اسد الغابه» ابن اثير، و «اصابۀ» ابن حجر آمده است به شرح زير است:

سيف بن عمر، از سهل بن يوسف بن سهل، از پدرش، از عبيد بن صخر بن لوذان روايت كرده است كه رسول خدا كارگزاران و عمال خود را در يمن تعيين، و به آنان فرمود:

تَعاهدوا القُرآنَ بِالمُذاكِرَةِ، وَ اتَّبعُوا المَوعِظَةِ...

اما فراز اين حديث جعلى، در كتاب «اسماء الصحابة» اسحاق بن منده نياى ابو القاسم مزبور تحريف و به اين صورت درآمده است:

تَعاهدوا النّاسَ بِالمُذاكِرَةِ، وَ اتَّبعُوا المَوعِظَةِ...

و همين امر موجب آن شده است تا ابو القاسم را به اشتباه اندازد، و آن را دو حديث به حساب آورد، يكى (تَعاهدوا النّاسَ بِالمُذاكِرَةِ...) كه به گمان ايشان آن را عبيد از پدرش صخر روايت كرده، و ديگرى (تَعاهدوا القُرآنَ بِالمُذاكِرَةِ...) كه يوسف بن سهل، از عبيد در امر قرآن و كتاب روايت نموده است.

و از اينجا قريب به يقين مى توان گفت كه علت اين كه اين دانشمند، يگانه حديث سيف را به دو حديث تبديل كرده همين امر بوده است، اما اين را ندانستيم كه چگونه در امر صخر، پدر عبيد دچار اشتباه شده، و چنين پنداشته كه سيف از او با واسطۀ پسرش عبيد آن حديث را روايت كرده است. در صورتى كه در تمام مصادرى كه گذشت، ما چنين چيزى را نديده ايم.

اين را هم بگوئيم كه اين دانشمند در همين مورد دستخوش اشتباهات ديگرى نيز شده است از جمله اين كه مى نويسد: رسول خدا صخر را به همراهى عمار به يمن فرستاده. در حالى كه چنين مطلبى را احاديث سيف نيامده است.

ص: 118

در هر حال، همين اشتباه ر خواندن حديث سيف موجب آن شده است تا صحابى ديگرى بخيل اصحاب ساختگى سيف به نام (صخر بن لوذان) افزوده شود و شمار اصحاب ساختگى او را بالا ببرند.

گرفته اند آورده ايم، اينك بقيۀ مصادر:

9 - ابن سكن (ت، 353 ه -) كه بر حسب روايت ابن حجر، در كتاب «حروف الصحابه» خود آورده است.

10 - ابن اثير (ت، 630 ه -) در «اسد الغابه».

11 - ذهبى (ت، 748 ه -) در كتاب هاى:

الف - «تجريد اسماء الصحابه».

ب - «سير اعلام النبلاء».

12 - ابن حجر (ت، 852 ه -) در «اصابه».

ص: 120

2 - «اسماء الصحابه» ابن منده ضمن شرح حال عبيد، نسخه خطى موجود در كتابخانۀ عارف افندى مدينۀ منوره.

شرح معاذ بن حبل در:

1 - «معجم الصحابة» بغوى (106/21) و نيز نسخه اى از همان كتاب در كتابخانۀ آيت الله نجفى مرعشى در قم.

2 - «اصابه» ابن حجر (406/3).

3 - «سير اعلام النبلاء» ذهبى (318/1-325).

حال صخر بن لوذان در:

1 - «تاريخ المستخرج»، تأليف ابو القاسم، عبد الله الرحمن بن اسحاق بن منده، ورقۀ 140.

ص: 122

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 124

عبد الله يا مهاجر را نامزد كرد. اما مهاجر بيمار شد و نتوانست كه به محل مأموريتش عزيمت نمايد، ولى پس از بهبودى، و درگذشت رسول خدا، ابو بكر او را به محل مأموريتش اعزام داشت. اما عكاشه و ديگران به محل مأموريتشان عزيمت نمودند.

بر حضرموت نيز زياد بن لبيد مأمور گرديد، و هم او در غياب مهاجر امور مربوط به او را انجام مى داد.

اينان عمال و كارگزاران آن حضرت در يمن، و حضرموت بودند. تا اين كه رسول خدا رحلت فرمود.

طبرى در روايت ديگرى از قول عبيد بن صخر، كه بنا به افسانۀ سيف او هم سمت كارگزارى رسول خدا را در يمن برعهده داشته است، مى نويسد:

در همان حال كه ما، مردم آن سامان - محل مأموريتمان - را به نحوى شايسته اداره مى كرديم، نامه اى از اسود، مدعى پيامبر به دست ما رسيد كه نوشته بود: اى آنان كه ناخوانده سربار ما شده، به ملك ما وارد شده ايد، هر چه را كه از سرزمين ما به دست آورده ايد همه را براى ما يك جا گردآورده حاضر كنيد كه ما به تصرف آن از شما سزاوارتريم... [تا آنجا كه مى گويد:] به ما خبر رسيد كه اسود بر صنعاء دست يافته و تمام فرمانداران منتخب پيغمبر از او گريخته، و ديگر امراء و فرمانداران به طاهر ابو هاله روى آورده پناه برده اند.

طبرى در موضوع ارتداد اهالى حضرموت، ضمن حوادث سال يازدهم از هجرت مى نويسد:

در زمان رحلت رسول خدا، عمال و كارگزاران آن حضرت بر حضرموت و ديگر

ص: 126

شهرها عبارت بودند از زياد بن لبيد بياضى بر حضرموت، عكاشه بن ثور بر سكاسك و سكون، و مهاجر بر كنده. مهاجر همچنان در مدينه باقى ماند و به محل مأموريتش نرفت تا اين كه رسول خدا وفات يافت، آن گاه ابو بكر او را به جنگ آشوب گران يمن فرستاد و مقرر داشت تا پس از ختم غائلۀ آن ها به محل مأموريتش عزيمت نمايد.

طبرى پس از اين روايت، در روايت ديگرى مى گويد:

رسول خدا مهاجرين ابى اميه را مأمور كنده كرد، اما مهاجر بيمار شد و نتوانست كه به محل مأموريتش عزيمت نمايد، پس نامه اى به زياد نوشت تا وظايف او را برعهده بگيرد.

پس از آن كه مهاجر بهبودى يافت، ابو بكر مأموريت او را تأييد، و مقرر داشت تا نخست به جنگ آشوب گران بين نجران تا دورترين نقاط يمن برود. از همين روى بود. كه زياد بن لبيد و عكاشه، از درگيرى در امر كنده تا آمدن مهاجر تأخير كردند.

ص: 127

ص: 128

طبرى سند اين خبر را ذكر نكرده، اما ابن حجر در شرح حال عبد الله تصريح مى كند كه اين خبر از سيف بن عمر روايت شده است.

گرد آيند، و عبد الله در همان جا درنگ كند، تا دستور او برسد. و نيز سيف آورده است كه او به همراهى مهاجرين ابى اميه، به سمت فرماندار جرش بدان صوب عزيمت كرده است. ما - ابن حجر - چند بار گفته ايم كه در آن روزگار رسم چنان بوده كه تنها فرد صحابى را به فرماندهى (كشورى يا لشكرى) مى گماشتند. (ز)

در شرح حالى كه ابن حجر براى عبد الله نوشته اين موارد به چشم مى خورد.

1 - سيف بن عمر در چند جاى از كتاب فتوحش نام عبد الله بن ثور را برده است.

2 - عبد الله فرمانده سپاه در جنگ هاى ارتداد بوده است.

3 - ابو بكر برايش فرمانى نوشته كه اعراب، و هوادارانش از تهامه، زير پرچم او گرد آيند، تا فرمانش برسد.

4 - عبد الله در حالى كه به سمت فرماندار «جرش» منصوب شده بود به همراهى مهاجر به آنجا عزيمت كرده است.

تمام اين مطالب را طبرى از سيف، و با ذكر سند در تاريخش آورده است، به جز سمت فرماندارى عبد الله را كه سند آن را طبرى ذكر نكرده، اما به طورى كه مى بينيم ابن حجر سند اين قسمت را هم با تصريح نام سيف آورده است.

ص: 132

سيف آفريده كه به شرح زير در كتاب هاى انساب آمده است.

به طورى كه گفته شده است عكاشة بن ثور بن اصغر غوثى، عامل و كارگزار رسول خدا در سكاسك بوده است.

تاكنون هيچ يك از دانشمندان نسبت شناس قبايل مختلف عرب كسى را به عنوان غوثى معرفى نكرده، زيرا سرشناسان بنى غث بن طى به (طائى) معروفند نه غوثى امثال حاتم طائى، و پسرش عدى طائى، و ازاين رو است كه سمعانى مى نويسد(1):

غوثى عكاشه به چنين انتسابى مشهور است.

ابن اثير به جز اين مورد چيزى نيافته و همان را به طور اختصار در لباب خود آورده است.

اما آنچه در «تحرير المشتبه» ذهبى آمده است چنين است:

«الغوثي - ابو الهيثم، احمد بن محمد بن غوث، شيخ و استاد حافظ ابو نعيم بوده است».

كه معلوم است اين غوث، نسبى از انساب عرب كه مورد بحث ماست نمى باشد.

سيف براى عكاشه برادرى آفريده و نامش را عبد الله بن ثور گذاشته و گفته است كه ابو بكر در جنگ هاى ارتداد به او فرمانى نوشته كه افرادى به خدمت بگيرد تا دستورش را به او برسد.

و آن گاه كه مهاجرين ابى اميه عازم جنگ با مرتدها مى شود، عبد الله پس از كشته شدن اسود، در سمت فرماندهى آسواران مهاجر، با فراريان مرتد سپاه از هم پاشيدۀ اسود به جنگ برمى خيرد، و پس از كشتن همۀ، آن ها، ابو بكر فرمان حكومت جرش را به نام او صادر مى كند.

ابن حجر در نام اين عبد الله بن اشتباه مى افتد، و در كتابش دو شرح حال مى نويسد، يكى براى همين عبد الله، و ديگرى تحت نام (عبيد الله).

اين سه، يا دو برادر را سيف از جملۀ سبائيان يمانى آفريده تا نقش دوم را در فرمانبردارى از سران و نام آوران مضر را بر عهدۀ ايشان بگذارد. توجه كنيد.

اين عبد الله بن ثور است كه به دنبال يكى از سرشناسان قريش به نام (مهاجرين ابى اميه) افتاده است، همچنان كه برادرش عكاشه نيز به دامان امن دست پروردۀ رسول خدا و نام آورى از تميم يعنى طاهر ابو هاله پناه برده است.

سيف ناگزير بوده است تا براى سران و رزم آوران نامى مضر حواشى و يارانى بيافريند ولى هرگز برايش مهم نبوده كه اينان به شرف هم صحبتى رسول خدا نائل شده، كارگزار و عامل از طرف آن حضرت باشند يا خير، بلكه سرافرازى و افتخار از نظر سيف، درو كردن جان ها به دست ايشان، و سوختن زندگى و خانم هاست، كه پس از، اين همه جرأت و جسارت، نواى شادى و افتخار را در سرودهاى آتشين و قصائد دلنشين سر دهد، و دنيا را پر از فرياد و خروش گرداند، تا بدان وسيله مجد و افتخاراتى كه ساخته است پا بگيرد، و براى هميشه بماند.

براى سران مضر معجزات و كرامات پوچ و بى معنى بسازد، تا داستان سرايان مناقب به وجد آيند، و دشمنان اسلام به ريش مسلمانان بخندند.

وظيفه اى كه بر عهدۀ عبيد بن صخر بن لوذان قحطانى يمانى، و عكاشه بن ثور يمانى نهاده است همين ها بوده، سيف براى آن ها نقش دنباله روى و خدمت گزارى سران قبيلۀ مضر را تعيين، و براى سران و نام آوران قبيلۀ مزبور قهرمان ها و كرامات آفريده است.

ص: 136

دانشمندانى كه به شرح حال اصحاب پيغمبر خدا پرداخته اند، نام عكاشه، و عبد الله، و عبيد الله را از روايات سيف گرفته، نسب و داستان ايشان را از همان روايت ها بيرون كشيده در كتاب هاى خود آورده اند.

با استناد به همان روايت هاست كه ابن حجر صحابى بودن عبد الله و عبيد الله، و تشرف ايشان را به خدمت پيغمبر استدلال كرده مى گويد:

بارها گفته ايم كه در آن زمان رسم بر اين بوده كه به جز شخص صحابى را به حكومت و فرماندهى نمى گماشتند.

اين مطلب را نيز از روايت هاى سيف به دست آورده كه مى گويد:

ابو بكر آن دو را در جنگ با مرتدها، به فرماندهى سپاه برگزيد، و حكومت (جرش) را به ايشان واگذار فرمود.

و بدين سان اين اخبار از روايات سيف در مصادر اسلامى راه يافته است.

4 - ابن خلدون، در تاريخش.

5 - ميرخواند، در كتاب «روضة الصفا».

6 - سمعانى، در «انساب».

7 - ابن اثير به نقل از سمعانى در «لباب».

8 - ابن عبد البر، در «استيعاب».

9 - ابن اثير، به نقل از «استيعاب»، در «اسد الغابه».

10 - ذهبى، به نقل از «اسد الغابه»، در «تجريد».

11 - ابن حجر، به نقل از فتوح سيف و «استيعاب»، در «اصابه». امّا در «تبصير»، سندش را نياورده است.

12 - ابن ماكولا، به نقل از سيف در «اكمال».

13-14 - و از اينان فيروزآبادى، و زبيدى، به ترتيب در «قاموس» و شرح آن «تاج العروس» آورده اند. و نيز ميرخواند، در كتاب «روضة الصفا» چاپ تهران، خيام (60/2).

ص: 138

1 - «خليفة بن خياط» (63/1).

2 - «تاريخ اسلام» ذهبى (2/2).

3 - واژۀ «غوثى» تحرير المشتبه ذهبى (489/1).

4 - «تبصير المشتبه» ابن حجر (1034/3).

ص: 140

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 142

عامرى، و عمرو بن خفاجى از بنى عمرو فرستاد.

7 - ضرار بن ازور اسدى را مأمور عوف زرقانى از بنى صيداء، و سنان اسدى غنمى، و قضاعى دئلى نمود.

8 - نعيم بن مسعود اشجعى را مأمور ديدار با ذى اللحيه، و اين مشيمصه جبيرى گردانيد.

در «اصابۀ» ابن حجر، ضمن شرح حال «صفوان بن صفوان» روايت سيف چنين آمده است

- رسول خدا - صلصل بن شرحبيل را به رسالت نزد صفوان بن صفوان تميمى، و وكيع بن عدس دارمى و ديگران فرستاد، و ايشان را به جنگ با مرتدان تشويق و ترغيب فرمود.

9 - دحية بن خليفه كلبى را نزد قيصر، امپراطور روم.

10 - شجاع بن ابى وهب اسدى را نزد حارث بن ابى شمّر غسانى يا جبلة بن ايهم.

11 - حاطب بن ابى بلتعه را نزد مقوقس حكمرواى اسكندريه.

12 - عمرو بن اميه ضمرى را نزد نجاشى امپراطور حبشه.

و بدين سان خليفة بن خياط نام فرستادگان و پيغامبران رسول خدا را به نقاط، و شخصيت هاى مختلف در كتاب خود مى برد، و در آن نام پيغامبرهاى آفريدۀ سيف ديده نمى شود.

در حديث سيف از فرستادگان رسول خدا، نام هشت تن صحابى برده شده كه در جهات مختلف مأمور ديدار با بيست تن از شخصيت هاى مختلف گرديده اند. در مجموع اين پيغامبران، و پيغام گيران، ده تن صحابى سيف آفريده به چشم مى خورد كه به بحث پيرامون آن ها مى پردازيم.

ص: 145

ص: 146

داستان وبره، در احاديث سيف همين ها بود كه آورده شد، اما آن كه صحابى واقعى پيامبر خدا بوده است نامش (وبر بن يحنس كلبى) بوده كه دربارۀ او چنين آورده اند.

رسول خدا «وبر» را در سال دهم از هجرت به رسالت به يمن نزد سران ايرانى آنجا فرستاد، «وبر» در آنجا بر نعمان بن بزرج وارد شد، و عده اى به دست او اسلام آوردند.

نعمان بن بزرج از وبر روايت مى كند كه:

رسول خدا به او - وبر - فرموده بود كه چون به صنعاء وارد شدى در مسجدى كه در ناحيۀ (ضبيل) - كوهى كه در صنعاء واقع است - نماز بگزار.

آورده اند كه فرزندش «عطاء» نخستين كسى بوده است كه در يمن دست به كار جمع آورى قرآن زده است.

شرح حال «وبر بن يحنس» را ابن حجر زير شمارۀ (9105)، و «وبرة بن يحنس» زادۀ خيالات سيف را تحت شمارۀ (9109) در «اصابۀ» خود آورده است.

در اينجا ابن اثير به اشتباه افتاده، د. خبر را جمع و با تصور اين كه اينان يك نفر مى باشند، آن را در شرح حال يك شخصيت در كتاب «اسد الغابۀ» خود آورده مى نويسد:

«وبر»، و نيز گفته شده است (وبرة بن يحنس) خزاعى كه پاى سخن پيغمبر خدا نشسته و نعمان بن بزرج از او روايت كرده است كه رسول خدا به او فرموده است كه چون به مسجد صنعاء كه در ناحيۀ (ضبيل) واقع است رسيدى در آنجا نماز بگزار.

اين مطالب را سه مصدر آورده اند، و ابو عمر مى گويد او كسى است كه رسول خدا به رسالت نزد «داذويه، و فيروز ديلمى، و جشيش ديلمى» فرستاده است تا اسود عنسى را كه ادعاى نبوت داشت بكشند. [پايان اسخن ابن اثير].

ابن اثير اشتباه كرده، زيرا آن كس كه نعمان حديث پيامبر را دربارۀ او دائر به نمازگزاردنش در مسجد صنعاء روايت كرده «كلبى» است.

و كسى را كه سيف آفريده، و به سفارت پيامبر براى كشتن اسود به يمن

ص: 148

فرستاده است «خزاعى، يا ازدى» مى باشد.

و دور نيست كه اشتباه ابن اثير ازآنجا ناشى شده باشد كه اين حديث سيف را از كتاب «استيعاب» ابن عبد البر با علامت اختصارى (ب) گرفته، ولى داستان «وبر كلبى» را از «اسماء الصحابه» ابن منده با علامت اختصارى (د)، و «معرفة الصحابۀ» ابو نعيم با علامت اختصارى (ع) نقل كرده باشد. و بر اين اساس ابن اثير، دو داستان را در هم آميخته و آن را دربارۀ يك شخصيت آورده است.

قيس پس از ورد به صنعاء، پنهانى با فيروز كه از بزرگان ايرانى و قبلاً اسلام آورده بود تماس برقرار كرد، و در معيت او با «داذويه» ديدار، و به ارشاد او پرداخت تا سرانجام داذويه نيز اسلام آورد. پس از آن داذويه مُبلغين خود را در ميان ايرانيان يمن فرستاد و ايشان را به اسلام فراخواند، آنان نيز اسلام آورده براى كشتن اسود هم داستان شدند.

قيس و دو صاحب نفوذ ايرانيش پس از مدتى نظر همسر اسود را در انجام مهمى كه در پيش داشتند جلب و موافقت او را در از ميان برداشتن اسود به دست آوردند.

بر اين اساس روزى سحرگاهان پنهانى و دور از چشم نگهبانان به خانۀ اسود وارد شدند و بر سر او ريختند، فيروز او را از پاى درآورد، و قيس بر جست و سرش برگرفت و بر دروازۀ شهر بياويخت و بانگ اذان نماز سرداد، و در آخر فرياد برآورد كه (اسود دروغ گو، و دشمن خدا است).

و بدين سان مردم صنعاء از كشته شدن اسود آگاهى يافتند.

يحنس» كلبى ساخته، و اين كار سيف تازگى ندارد زيرا كه او در آفرينش صحابيان همنام بر اصحاب واقعى دستى دارد. همان طور كه «خزيمۀ خود را همنام با خزيمة بن ثابت انصارى ذى شهادتين»، و «سماك بن خرشه» انصاريش را هم اسم با «سماك بن خرشۀ انصارى» معروف به ابى دجانه آفريده است...

2 - جلد دوم كتاب «عبد الله بن سبا».

ص: 153

ص: 154

صد و پنجاه صحابى ساختگى

پيغامبران از جانب رسول خدا

36 - اقرع بن عبد الله - حميرى

37 - جرير بن عبد الله - حميرى

* سفراى حميرى رسول خدا.

* جرير، گواهى ارزشمند، در پيمان هاى صلح.

* جرير، و نبرد مصيخ.

* جرير، هماورد هرمزان.

* بررسى اسناد افسانۀ اقرع و جرير.

* افسانۀ سيف، و حقايق تاريخى.

* دست آورد سيف، از اين فسانه، وسيلۀ دانشمندان.

* خلاصۀ آنچه گذشت.

* راويان افسانۀ دو برادر حميرى.

* دانشمندانى كه اين فسانه را نقل كرده اند.

ص: 155

ص: 156

كل قوا را برعهده داشت فرمان داد تا باروبنه بنهند و همان جا اردو بزنند.

نعمان همچنان ايستاده بود، و بر كارها نظارت مى كرد و سربازها سرگرم بر پا كردن چادرهاى خود بودند كه سران و اشراف كوفه شتابان كمر به خدمت نعمان بستند و برايش چادرى ترتيب دادند. در نصب و برپائى چادر سرفرماندهى قوا، چهارده نفر از سران و بزرگان كوفه شركت داشتند كه عبارت بودند از... و جرير بن عبد الله حميرى، و اقرع بن عبد الله حميرى، و جرير بن عبد الله بجلى... و چنان برپاكنندگان خيمه اى تاكنون ديده نشده است.

تنها در اين دو خبر طبرى از سيف بن عمر است كه نام اين دو برادر حميرى سيف آفريده با هم برده شده است.

اما در روايات ديگر سيف، در تاريخ طبرى اخبارى وجود دارد از جرير تنها و بدون ذكر نام برادرش اقرع، كه آن ها را به شرح زير از نظر مى گذرانيم.

ص: 158

سيف مى گويد كه پس از آن خالد بن وليد كارگزاران خود را تعيين، و نيروى زرهى خود را در نقاط تسخير شده مستقر ساخت. از جملۀ عمال و كارگزاران، يكى «جرير بن عبد الله حميرى» بود كه به نمايندگى خالد مأمور بانقيا و بسما گرديد.

طبرى در روايت ديگر از قول سيف مى نويسد:

كارگزاران خالد، رسيد دريافت خراج را به خراج دهندگان كه به يك شكل چنين نوشته اند:

بسم الله الرحمن الرحيم

اين برگه به منزلۀ رسيد است كه براى كسانى كه اين مبلغ، و يا اين مقدار جزيه را كه خالد مبناى صلح خود با ايشان نهاده بود پرداخته اند. خالد، و همه مسلمانان با هر كس كه مقررات صلح خالد را دائر به قبول پرداخت جزيه تغيير دهد به سختى مقابله خواهند نمود.

بر اين اساس امانى كه به شما داده شده، و صلحى كه با شما بسته شده است همچنان به قوت خود باقى است، و ما نيز بر مقررات آن پايبند و وفادار خواهيم بود.

زيرِ اين رسيد را تنى از اصحابه كه خالد بر مقررات صلح شاهد و گواهشان گرفته بود، چون (هشام، و جابر بن طارق، جرير بن عبد الله و...) به عنوان گواه امضاء نموده اند.

طبرى در روايت ديگر از قول سيف مى گويد:

پس از اين كه سراسر منطقه ما بين فلاليج تا پائين ترين و دورترين شهرهاى آن، خالد را مسلم گشت، و اهالى آنجا سر بر خط فرمان او نهادند، ادارۀ امور منطقۀ حيره را بر عهدۀ «جرير بن عبد الله حميرى» و... نهاد.

به دست جرير بن عبد الله(1) كشته شد، در صورتى كه او در آن شب چنين مى خواند:

به هنگامى كه هجوم و حملۀ و ناگهانى آغاز گرديد، گفتم اى خداى محمد. تو پاك و منزهى.

خداى من كه جز او خدائى نيست، و خالق همۀ سرزمين ها، و انسان هاست، از هر عيب و نقصى منزله و مبرا است.(2) همچنين طبرى از قول سيف در خبر جسر - جسر ابو عبيد - ضمن حوادث سال سيزدهم از هجرت مى نويسد:

بين جنگ يرموك، و داستان جسر، چهل شبانه روز فاصلۀ زمانى وجود داشت، و آن كس كه خبر فتح يرموك را به خليفه - عمر - رسانيد، و جرير بن عبد الله حميرى بوده است.

از اينجا، و با توجه به آنچه خواهد آمد، فهميده مى شود كه سيف جرير صحابى خود را چنان آفريده است كه او را خالد بن وليد پس از فتح حيره به همراهى خود به شام برده است.

صلح خالد با بزرگ، و رئيس (قس الناطف) مى گويد:

تاريخ امضاى اين پيمان نامه در زير آن چنين بوده است (در ماه صفر از سال دوازدهم نوشته شد).

طبرى در دنبالۀ آن مى نويسد:

اول كسى كه در زير نامه ها تاريخ گذاشت عمر بود، آن هم در سلا شانزدهم از هجرت و پس از گذشت دو سال و نيم از آغاز خلافتش. و اين قيد تاريخ، بنا به مشورت و راهنمائى اميرالمؤمنين على بن ابى طالب صورت گرفته است.

سپس طبرى همين موضوع را توضيح داده مى نويسد:

عمر، مردم را جمع كرد و از آنان پرسيد: آغاز تاريخ را از چه روزى بنويسيم؟

اميرالمؤمنين على فرمود: از روزى كه رسول خدا هجرت كرد، و ديار شرك را ترك فرمود.

عمر نيز همين نظريه را پذيرفت و به كار بست.

از اين مطالب كه از طبرى نقل نموديم چنين برمى آيد كه موضوع تاريخ، و نوشتن آن تا پيش از سال شانزدهم از هجرت مرسوم و معمول نبوده، و تاريخى در زير نامه ها و پيمان نامه ها گذاشته نمى شده است.

بنابراين تمام نامه ها، و پيمان نامه هائى كه پيش از سال شانزدهم از هجرت تاريخ داشته باشند ساختگى و جعلى است، همانند پيمان نامه اى كه سيف نوشتن آن را - در سال دوازدهم از هجرت و در ماه صفر - به خالد بن وليد نسبت داده است.

و نام هاى زير، هر كدام يك بار آمده اند:

3 - غصن بن قاسم.

4 - ابن ابى مكنف.

5 - زياد بن سرجس احمرى.

6 - هسل بن يوسف سلمى انصارى.

كه بارها گفته ايم اينان همگى ساختگى و مخلوق خيالات سيف بوده، وجود خارجى نداشته اند.

به جز اين ها كه نام برديم، سيف به طور اشاره و مبهم راويانى را معرفى مى كند كه شناختن آن ها امكان پذير نمى باشد، مثل اين كه مى گويد:

از مردى از بنى كنانة، آيا اين مرد كيست؟

يا اين كه مى گويد: از «عمرو»... كدام عمرو؟ و مانند اين ها.

در اين مورد به كتاب «فتوح البلدان» بلاذرى مراجعه مى نمائيم، او مى نويسد:

جرير بجلى همان كسى است كه با «بصبهرى» به نمايندگى اهالى بانقيا بر اساس دريافت هزار درهم و طيلسانى،(1) پيمان عدم تعرض و صلح بسته است.

يا اين كه مى گويد:

خالد با آن ها بر اين قرار پيمان بست، و جرير بجلى پس از جنگ «نخيله» به آنجا رفت و مبلغ تعهدات آن ها را از ايشان دريافت، و رسيد به آن ها داده است.

بلاذرى همچنين مى نويسد:

خالد بن وليد پس از بازگشت از (بانقيا) به (فلاليج) رفت، زيرا گروهى از ايرانيان در آنجا جمع و در سر خيالاتى داشتند، پس از ورود خالد به فلاليج، ايرانيان به سرعت پراكنده شدند و نقشۀ آن ها، نقش برآب شد.

بلاذرى در جاى ديگر مى نويسد:

جرير بن عبد الله بجلى در زمان خلافت عمر، با اهالى (انبار) دربارۀ محدودۀ سرزمين ايشان براساس دريافت چهارصد هزار درهم، و يك هزار ثوب عباى (قطوانيه)(2) در هر سال پيمان بسته است.

از نوشته هاى دانشمندى چون بلاذرى چنين معلوم مى شود كه سيف بن عمر كارهاى صحابى چون جرير بن عبد الله را در صلح بانقيا، و دريافت مقررات جزيه، و دادن رسيد به ايشان، به صحابى خود آفريده اش «جرير بن عبد الله حميرى» نسبت داده است.

گذشته از اين ها، سيف تنها كسى است كه افسانۀ جنگ (مصيخ بنى البرشاء) را با چنان آب و تابى ساخته و در كتاب (فتوح) خود آورده است كه طبرى، و پيروان طبرى همان را از سيف گرفته و در كتاب هاى خود آورده اند و ما تفصيل آن را شرح

ص: 164

حال قهرمان بى نظير سيف به نام «قعقاع بن عمرو تميمى» و در جلد اول همين كتاب آورده ايم.

همچنين سيف تنها كسى است كه از سفارت اين دو برادر - اقرع، و جرير، فرزندان عبد الله حميرى - از جانب رسول خدا سخن گفته است.

و نيز همين افسانه ساز قرن دوم هجرى تنها خيال پردازى است كه چنان اخبار و داستان هائى را مانند بر پا كردن خيمه و چادر سرفرماندهى براى «نعمان بن مقرن» سرهم كرده است.

فتوح سيف مى باشد.

گفتنى است كه اين روايت اخير - روايت ابن عبد البر در مورد مأموريت اقرع به يمن - غير از آن روايتى است كه ما از طبرى دربارۀ اعزام پيغامبران رسول خدا، و مأموريتشان در آغاز اين بخش آورده ايم.

سيف با ساختن اين روايت، در مقام تأكيد روى روايت نخستين خود بوده، و اين عادت اوست كه ساخته ها و پرداخته هايش را در روايت هاى متفرق و متعدد منعكس مى سازد. تا يكى، مؤيد ديگرى بوده دروغ هايش كاملاً راست و درست جلوه كنند.

پس از آن ابن حجر با نقل روايت طبرى از قول سيف، بازگشت سفرا و پيغام گزاران رسول خدا را از مأموريتشان در زمان خلافت ابو بكر به مدينه - كه در صفحات پيش آورده ايم - در «اصابه» خود آورده است.

دانشمندان مزبور در شرح حالى كه براى اقرع بن عبد الله حميرى نگاشته اند اين چنين به سخنان و روايات سيف اعتماد كرده، كتاب هاى وزين و معتبر خود را به اين قبيل افسانه ها آلوده اند!!

اين أمر در شرح حالى كه براى «جرير بن عبد الله حميرى» برادر خيالى اقرع نوشته اند نيز صادق است چه، ابن اثير در شرح حال جرير مى نويسد:

او - جرير بن عبد الله حميرى - رسول و پيغام گزار رسول خدا در يمن بوده است. جرير به همراهى خالد بن وليد در جنگ هاى عراق و شام شركت فعال داشته، مژدۀ پيروزى جنگ يرموك را به خليفه عمر به خطاب (رض) رسانيده است [اين سخن سيف است]. اين مطالب را «ابو القاسم ابن عساكر» نيز دربارۀ جرير آورده است.

ابن حجر هم در شرح حال «جرير بن عبد الله» در كتاب «اصابه» مى نويسد:

ابن عساكر مى گويد كه او - جرير - از اصحاب رسول خدا بوده است، و به نقل از كتاب فتوح سيف از (محمد، از عثمان) آورده كه چون خالد بن وليد از يمامه عزم جنگ عراق نمود، سازمان ارتش خود را تجديد كرد و در اين كار نخست اصحاب را از نظر گذرانيد، و از ميان ايشان رزم آوران و قهرمانان آن ها را برگزيد، و فرماندهى جنگجويان قضاعه را بر عهدۀ جرير بن عبد الله حميرى، برادر اقرع بن عبد الله كه از جانب رسول خدا سفير و پيغام گزار آن حضرت در يمن بوده است، گذاشت... [تا آخر داستان].

ص: 166

و نيز سيف آورده است كه اين جرير بن عبد الله، مژدۀ پيروزى جنگ يرموك را در مدينه به خليفه عمر رسانيده است.

سيف در جاهاى مختلفى از اين جرير نام برده، و ابن فتحون شرح حال جرير را بر ديگر مصادر خبرى صحابه استدراك كرده است و...

راوى افسانۀ جرير نزد ابن عساكر (محمد بن عبد الله بن سواد نويره) است كه وجود خارجى نداشته از راويان ساختگى سيف است.

و بدين سان اين دانشمندان به روايات سيف اعتماد كرده شرح حال اين دو برادر حميرى خيالى او را در رديف ديگر اصحاب پيغمبر خدا به ثبت رسانيده اند.

جرير آن قهرمانى است كه «سعد وقاص» بنا به امر صريح خليفه عمر، او را به همراهى «جرير بن عبد الله بجلى» به مقابلۀ هرمزان، سردار و فرمانده سپاه ايران فرستاده است.

و نيز گفته است كه جرير در سال بيست و يك هجرى در جنگ نهاوند شركت داشته و به همراهى برادرش اقرع، و جرير بن عبد الله بجلى و ديگر اشراف كوفه در برافراشتن چادر و خيمۀ «نعمان بن مقرن» سرفرماندهى سپاه اقدام كرده است.

اين ها خلاصه روايات سيف بن عمر تميمى دربارۀ دو تن از اصحاب مخلوق و ساختگى او است.

سيف، پهلوانى افسانه اى و خيالى خود «جرير بن عبد الله حميرى» را همنام با «جرير بن عبد الله بجلى» ساخته و پارۀ از فتح و پيروزى هاى جنگى، و برخى از كارهاى او را به نقش آفرين خيالى خود نسبت داده است.

و چه مى دانيم، شايد كه برادر او «اقرع» را نيز همنام با «اقرع بن حابس تميمى» يا «اقرع عكى» و يا اقرعى ديگر آفريده باشد و نيز ممكن است كه اين نام - اقرع بن عبد الله حميرى - همين طور و ارتجالاً به خاطرش رسيده و در افسانه هاى خود نقش حساس بر عهده او گذاشته است.

اين را هم بگوئيم كه قصه پرداز ما سيف بن عمر، داستان اين دو برادر حميرى را تا حدودى شبيه افسانۀ دو برادر نام آور و پيلتن تميمى خود «قعقاع و عاصم» فرزندان عمر و تميمى ساخته است.

و دست آخر، اين افسانه، و صدها افسانۀ نظير آن است كه تاريخ اسلام را تشكيل داده و مايۀ افتخار و سربلندى دانشمندان و اكثريت مسلمانان تا آن حد واقع گرديده كه به هيچ روى حاضر نيستند آن را با چيز ديگرى معاوضه نمايند...

اين افسانه ها به شرح زير در مصادر معتبر اسلامى راه يافته و به عنوان سندى قاطع و حقيقى به ثبت رسيده اند.

3 - غصن بن قاسم.

4 - ابن ابى مكنف.

5 - زياد بن سرجس احمرى.

6 - سهل بن يوسف سلمى.

كه همۀ اين ها از دستۀ راويان سيف آفريده مى باشند و وجود خارجى نداشته اند.

«اسد الغابه» و «اصابه» و نيز در «فتوح البلدان» بلاذرى (ص 299 و 300 و 301).

فرماندهى جرير بن عبد الله بجلى بر قبيله بجليه در:

1 - تاريخ طبرى (3200/1-3202).

ص: 171

ص: 172

صد و پنجاه صحابى ساختگى

پيغامبران از جانب رسول خدا

38 - صلصل بن شرحبيل.

39 - عمرو بن محجوب، عامرى.

40 - عمرو بن الخفاجى، عامرى.

41 - عمرو بن خفاجى، عامرى.

* صلصل، صحابى بى نام و نشان.

* عمرو بن محجوب، و شبكه اى از روايات مجعول.

* عمرو بن الخفاجى عامرى، مأمور جنگ با مسيلمه.

* عمرو بن خفاجى عامرى، زائيدۀ اشتباه ابن حجر.

ص: 173

ص: 174

عمرو بن الخفاجى از بنى عامر) فرستاده، او يكى از پيغام گزاران رسول خدا بوده است.

ابن اثير، عين عبارات ابن عبد البر را در كتاب «اسد الغابه» خود، و ذهنى در «تجريد» خود، در شرح حال صلصل بن شرحبيل نقل كرده اند و ابن حجر آن را به طور فشرده در كتاب «اصابه» خود آورده و در آن چنين گفته است:

نام او - صلصل بن شرحبيل - در شرح حال صفوان بن صفوان گذشت. ابو عمر - ابن عبد البر نويسندۀ كتاب استيعاب - مى گويد كه دودمانش ار نمى شناسم، و از روايتش سراغى ندارم. [پايان سخن ابن حجر].

اين دانشمندان بلندآوازه، در شرح حال صلصل بن شرحبيل سيف آفريده، تنها به همين مقدار از روايت سيف دربارۀ او بسنده كرده اند، و ازآنجا كه سيف به غير از اين چيزى نگفته است، ايشان نيز نه از نسب او اطلاعى دارند، و نه از روايتش سراغى.

ص: 176

سخن ابن حجر].

بنا بر اين نام عمرو بن محجوب طى يك روايت از سيف در تاريخ طبرى، و طى دو روايت ديگر در كتاب فتوح سيف آمده كه ابن حجر آن ها را به طور فشرده در كتاب اصابۀ خود نقل كرده است.

روايت چهارم جائى است كه ابن حجر در شرح حال صفوان از او نام مى برد كه ما آن را در شرح حال صلصل بن شرحبيل نقل كرده ايم.

چنان كه دقت شود، هر كدام از اين روايت ها ناظر بر ديگرى و مؤيد آن به حساب مى آيد، چه مثلاً اين عمرو بن محجوب عامرى از جمله عمال و كارگزاران پيغمبر خدا بوده كه در دوران مأموريتش دو نامه يكى توسط صلصل، و ديگرى وسيلۀ زياد بن حنظله صحابى از رسول خدا دريافت مى دارد كه آن حضرت در آن نامه ها او را امر به قيام و پايدارى در محو آثار شرك و ارتداد فرموده است...

به همان روايت ها، دانشمندانى چون ابن فتحون، و ابن حجر اعتمادى كامل نشان داده اند كه اولى شرح اين صحابى سيف آفريده را در ذيلى كه بر استيعاب نوشته است به ثبت مى رساند، و ديگرى در كتاب معتبر اصابه اش جائى را به اختصاص مى دهد...

ص: 178

ص: 180

خود اعزام داشته، و ايشان را به جنگ با مرتدهاى منطقه برانگيخته است. كه بر اثر همين يك داستان ساختگى و دروغ سيف، دانشمندان نقش آفرينان او را در رديف ديگر اصحاب واقعى پيغمبر خدا به صف مى نشانند و براى هر يك از آن ها به شرح زير شرح حال مى نويسند:

1 - صلصل بن شرحبيل.

2 - عمرو بن محجوب عامرى.

3 - عمرو بن خفاجى عامرى.

4 - عمرو بن خفاجى عامرى.

2 - ابو عمر، ابن عبد البر، در «استيعاب».

3 - ابن اثير، در تاريخش.

4 - ابن فتحون در، ذيل بر استيعاب.

5 - ابن اثير در «اسد الغابه».

6 - رشاطى، در «انساب الصحابه».

7 - ذهبى در، «تجريد».

8 - ابن حجر در، «الإصابة».

ص: 183

صد و پنجاه صحابى ساختگى

پيغامبران از جانب رسول خدا

42 - عوف وركانى.

43 - عويف زرقانى.

44 - قحيف بن سليك، هالكى.

* يك مخلوق سيف در سه چهره.

* داستانى از قضاعى بن عمرو.

* قحيف بن سليك در جنگ با طليحه.

ص: 185

ص: 186

نام قضاعى بن عمرو، در اصابۀ ابن حجر چنين آمده است:

رسول خدا به هنگام بازگشت از حجة الوداع، «سنان بن ابى سنان، و قضاعى بن عمرو» را بر طايفۀ بنى اسد مأموريت داد.

در «تاريخ طبرى»، و نيز «اصابۀ» ابن حجر دربارۀ محل مأموريت قضاعى چنين مى خوانيم:

قضاعى بن عمرو، عامل و كارگزار رسول خدا بر بنى حرث بوده است.

كه به نظر مى آيد منظور سيف از بنى حرث، بنى حارث نوادۀ دودان بن اسد باشد.

در تاريخ طبرى از قول سيف بن عمر آمده است كه:

طليحه در حيات رسول خدا مرتد شد، و ادعاى پيغمبرى كرد، رسول خدا ضرار بن ازور را به رسالت نزد (سنان بن ابى سنان، و قضاعى بن عمرو) كه عامل آن حضرت در بنى اسد بودند اعزام فرمود، و آنان را به جنگ با طليحه فرمان داد... [تا آنجا كه مى نويسد:]

ضرار، و قضاعى، و سنان، و ديگر كارمندان و مأموران آن حضرت در بنى اسد كه هر كدام وظيفه اى بر عهده داشتند، همگى از ترس طليحه به مدينه و نزد ابو بكر گريختند. و ماجرا را به ابو بكر گزارش كردند. ديگر ياران و همكاران ايشان نيز از ترس طليحه هر كدام به سوئى متوارى شدند.

طبرى در جاى ديگر از كتاب تاريخ خود ضمن شرح رويدادهاى جنگ جلولا در سال شانزدهم از هجرت، از قول سيف مى نويسد:

و سعد بن ابى وقاص، خمس غنائم جنگى را به همراهى قضاعى به مدينه نزد خليفه عمر فرستاد.

داستان قضاعى بن عمرو در اخبار و روايات سيف همين ها بود كه آوريم.

2 - حريث بن معلى.

3 - حبيب بن ربيعۀ اسدى.

4 - عمارة بن فلان اسدى.

5 - و چند مجهول الهويۀ ديگر. كه همگى از جملۀ راويان خيالى و ساختگى او بوده وجود خارجى نداشته اند.

آرى با اعتمادى كه دانشمندان به روايات سيف داشته اند، قضاعى بن عمرو را از جمله اصحاب رسول خدا دانسته برايش شرح حال نوشته اند.

ابن اثير، در كتاب «اسد الغابۀ» خود چنين مى نويسد:

قضاعى بن عمرو، سيف بن عمر آورده است كه او از جمله كارگزاران رسول خدا بر خاندان بنى اسد بوده است. اين دباغ از او نام برده، وى را بر كتاب استيعاب ابن عبد البر استدراك كرده است، و خداى تعالى داناتر است. [پايان سخن ابن اثير].

با همۀ اين احوال ما نام اين قضاعى را از رديف اصحاب ساختگى حذف نموديم زيرا «ابن سعد» در كتاب طبقاتش همنام او را آورده و نسبش را (بنى عذره) ذكر كرده است. ابن سعد دربارۀ او چنين آغاز سخن كرده كه: مى گويند... الحديث.

ولى حديث مزبور را نياورده، و سندى هم دربارۀ او به دست نداده است.

ص: 190

اشتباه است، و درست آن بايد (بدر بن خليل) باشد، كه يكى از راويان مخلوق سيف بوده، بسيارى از افسانه ها و دروغ هاى خود را از زبان او روايت كرده است.

و چنانچه اشتباهى نشده و همان (بدر بن حارث) درست باشد، نام او را بايد در رديف نام ديگر راويان خيالى و مخلوق سيف به ثبت رسانيد.

ص: 194

هذيم» نيز پشت پا به اسلام زده مرتد شدند.

پس از ارتداد اينان، ابو بكر نامه اى به (امرؤ القيس) كه پدر بزرگ «سكينه» دختر امام حسين (ع) بود نوشت و به او فرمان داد تا به مقابلۀ وديعه و يارانش برخاسته، آشوب و سركشى ايشان را فرونشاند.

و طى نامۀ ديگر، عمرو بن حكم قضاعى، معاويۀ عذرى را فرمان داد تا به يارى يكديگر غائله «زميل» و همراهانش را فرونشانند.

چون اسامة بن زيد، بنا به فرمان خليفه در بازگشت از نبرد شام، به مركز قبايل قضاعه رسيد، گردان هاى سوار خود را در قبايل مختلف متفرق و به آن ها فرمان داد تا ثابت قدمان به اسلام را به جنگ و نبرد عليه مرتدهاى قبيله بسيج و يارى دهند.

بر اثر اين اقدام اسامه، مرتدهاى تيره هاى مختلف قضاعه از خانوادۀ خود متوارى و همگى در (دومة الجندل) جمع شده به يارى «ودعيۀ كلبى» برخاستند و كارشان بالا گرفت.

سواران اسامه از مأموريت محوله بازگشتند، و اسامه به همراهى ايشان بى خبر و ناگاه بر محل تجمعشان «حمقتين» حمله برد، و در تيره هاى مختلف قضاعه چون «بنى ضبيب» از قبيلۀ «جذام»، و «خليل» از قبيلۀ «بنى لخم»، و ديگر ياران ايشان تاختن آورد، و آنان را بى امام از دم تيغ گذرانيد. و گروه مرتدها را تا منطقه آبل تعقيب، و منطقۀ مزبور را از لوث وجود ايشان پاك، و پيروزمندانه با غنائم بسيار بازگشت.

با استفاده از همين يك خبر سيف، علماء و دانشمندان پيرو مكتب خلفاء، وجود دو كارگزار صحابى را براى رسول خدا كشف كرده اند. از آن جمله ابو عمر، ابن عبد البر در كتاب «استيعاب» خود مى نويسد:

عمرو بن حكم قضاعى قينى، صحابى است كه رسول خدا او را به سمت عامل و كارگزار خويش در قبيلۀ (قين) تعيين فرموده است. من - ابن عبد البر - بيش از اين چيزى دربارۀ او نمى دانم.

در آن هنگام كه بعضى از كارگزاران رسول خدا در قبايل قضاعه مرتد شدند، عمرو بن حكم، و امرؤ القيس بن اصبغ، از جمله كارگزارانى بودند كه بر اسلام شان ثابت قدم باقى مانده مرتد نشدند. [پايان سخن ابن عبد البر].

ص: 196

ابن اثير نيز عين عبارت «استيعاب» را در خبرى كه گذشت، در كتاب «اسد الغابه» خود نقل كرده است.

اين را هم بگوئيم كه اين دو دانشمند - اين عبد البر، و ابن اثير، - مصدر خبر مزبور را در كتاب هاى خود نياورده اند، اما ابن حجر، به مصدر مورد بحث در كتاب «اصابه» خود چنين تصريح مى كند:

عمرو بن حكم قضاعى «فينى». سيف بن عمر در كتاب فتوح خود از قول حفص بن ميسره، از يزيد بن اسلم آورده است كه رسول خدا (ص - و اله) عمرو بن حكم را به سمت عامل و كارگزار خود در قبيلۀ قين تعيين فرمود. اما در آن هنگام كه بعضى از افراد قبايل قضاعه مرتد شدند، عمرو بن حكم و امرؤ القيس بن اصبغ، از جمله كارگزارانى بودند كه همچنان... [تا آخر داستان].

گذشته از اين روايت، ابن حجر در روايت ديگرى كه از سيف در كتاب خود نقل كرده است همين خبر را تكرار نموده، اما طبرى آن را در تاريخ خود نياورده است. و اين كار سيف براى ما تازگى ندارد، زيرا روش او چنين است كه خبر واحدى را طى روايت هاى متعدد و مختلفى بياورد طورى كه يكى مؤيد ديگرى باشد تا در برابر تعدد روايات مسألۀ ساختگى بودن آن در اصل پوشانده شود.

ص: 197

ص: 198

صد و پنجاه صحابى ساختگى

پيغام گزاران رسول خدا

امرؤ القيس بن اصبغ از بنى عبد الله

* معرفى امرؤ القيس وسيلۀ دانشمندان.

* بحثى دربارۀ عمرو، و امرؤ القيس.

* امرؤ القيس اصبغ، به جاى امرؤ القيس عدى.

* واقعيت هاى مسلّم تاريخى.

* عمّال و كارگزاران واقعى رسول خدا.

* دست آورد سيف از افسانۀ امرؤ القيس.

* دانشمندانى كه افسانۀ امرؤ القيس را انتشار داده اند.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 199

ص: 200

عذرة، فرزند زيد اللات بن رفيدة بن ثور بن وبره، صحابى است كه رسول خدا او را به سمت... [تا آخر سخنان ابن عبد البر در كتاب «استيعاب».]

سپس تصريح كرده مى نويسد:

البته اين مطالب را ابو عمر، ابن عبد البر گفته، و او تنها كسى است كه چنين مطالبى را آورده است.

ذهبى نيز در كتاب «تجريد» در شرح حال امرؤ القيس مى نويسد:

مى گويند رسول خدا او را بر قبيلۀ (كلب) مأمور فرموده است. فقط ابن عبد البر دربارۀ او چنين سخنى گفته است.

و به اين ترتيب اين سه دانشمند - اين عبد البر، و ابن اثير، و ذهبى - شرح حال امرؤ القيس را در كتاب هاى خود آورده، ولى مصدر خبر خود را متذكر نشده اند.

اما در اين ميان ابن حجر در كتاب «اصابۀ» خود سخن ابن عبد البر را با تصريح نام او، ولى به اختصار نقل و در پايان آن مى نويسد:

سيف بن عمر در كتاب فتوحش آورده است كه امرؤ القيس بن اصبغ كلبى از بنى عبد الله، به هنگام وفات رسول خدا به سمت عامل و كارگزار آن حضرت در تيرۀ (كلب) از قبايل بنى قضاعه به انجام وظيفه اشتغال داشته و پس از وفات آن حضرت نيز مرتد نشده است. سيف در جاهاى ديگر كتابش نيز از امرؤ القيس ياد كرده است. [پايان سخن ابن حجر].

ابن اثير هم در كتاب «اسد الغابه» از ابن عبد البر پيروى كرده و چيزى بر آن نيفزوده است. اما ابن حجر از مصدر اين دو دانشمند پرده برداشته آن را معرفى كرده است. به اين ترتيب كار تحقيق را بر محققين ساده و آسان كرده و موجب پيچيدگى آن نشده، ولى اين مسأله در شرح حال امرؤ القيس برعكس شده است، زيرا در شرح حال اين صحابى، بيش از آنچه كه سيف دربارۀ او گفته است اينان سخن گفته اند.

توجه كنيد:

امرؤ القيس در روايت سيف چنين معرفى شده است:

امرؤ القيس بن اصبغ، از بنى عبد الله.

اما همين تعريف ساده در كتاب «استيعاب» ابن عبد البر چنين آمده است:

امرؤ القيس بن اصبغ كلبى، از بنى عبد الله بن وبره!

و دست آخر، ابن اثير اين معرفى، نسبى چنان بالا بلند افزوده مى گويد:

امرؤ القيس بن اصبغ كلبى، از بنى عبد الله بن كنانة بن بكر،... تا فرزند كلب بن وبره!!

و همين امر موجب مى شود تا آدمى گمان كند كه مگر ابن اثير نسب امرؤ القيس را تا كلب بن وبره آگاهى داشته و او را كاملاً مى شناخته كه چنين با قاطعيت در مقام معرفى او و نَسبش برآمده است. اما وقتى كه به پايان سخن ابن اثير مى رسد و چنين مى خواند:

البته اين گفتۀ ابو عمر، ابن عبد البر است، و او تنها كسى است كه دربارۀ امرؤ القيس چنين مطالبى را گفته است.

به حقيقت مطلب پى برده درمى يابد كه ابن اثير ارتباط سلسلۀ نسب «بنى عبد الله» را به «كلب بن وبره» آورده، نه اين كه از اتصال نسب «امرؤ القيس» ساختۀ خيالات سيف - كه او را هم نمى شناخته - سخنى گفته باشد!

اصبغ همنام با (اصبغ كلبى) است كه بزرگ و رئيس خاندانش در «دومة الجندل» بوده، و رسول خدا عبد الرحمن عوف را به همراهى گروهى از سربازان اسلام نزد او فرستاده است.

در اين تماس، عبد الرحمن، (تماضر) دختر اصبغ را به زنى گرفته، و پسرش «ابو سلمه» از او به دنيا آمده است.

ابن عبد البر از اين همنامى در نام اصبغ دستخوش اشتباه شده و چنين گمان كرده است كه اصبغى را كه سيف نام برده بايد همان بزرگ خانوادۀ كلبى در دومة الجندل باشد و از همين جا چنين برداشت نموده كه همين امرؤ القيس سيف، برادر تماضر، و دائى ابو سلمه فرزند عبد الرحمن عوف مى باشد. در صورتى كه هيچ كس نگفته پدر تماضر را پسرى به نام «امرؤ القيس» بوده است.

همچنين ابن عبد البر از اين نكته نيز غافل بوده كه سيف بن عمر سازندۀ همين امرؤ القيس، قهرمان داستان خود را جدّ «سكينه» دختر امام حسين آفريده است. در حالى كه امرؤ القيسى كه جد مادرى سكينه دختر امام حسين مى باشد، فرزند «عدى» است نه اصبغ.

و نيز همين امرؤ القيس بن عدى هم در زمان خلافت عمر، و به دست او اسلام آورده است، نه در زمان حيات رسول خدا، و به هيچ روى هم عامل و كارگزار آن حضرت نبوده است(1)!!

بنا بر اين امرؤ القيسى را كه سيف آفريده است نه فرزند اصبغ رئيس و بزرگ خاندانش در دومة الجندل بوده، و نه جد سكينه، و نه دائى ابو سلمة بن عبد الرحمن عوف، بلكه تنها اسمى بوده است كه در رديف ديگر اسم هائى كه شخص سيف براى اجراى افكار و مقاصدش آفريده، و در افسانه هاى خود نقشى به آن ها واگذار كرده است تا به سادگى بتواند تاريخ اسلام را به ابتذال كشد و محققين را دچار تحير و سرگردانى سازد.

آرى سيف از اين دست خلق و آفرينش، با خلق دو قهرمان همنام با چهره هاى واقعى و حقيقى تاريخ، توانسته است دانشمندان را دچار تحير و سرگردانى كند، و در اين راه سخت موفق و پيروز باشد. همچنان كه همين شيوه را در خلق افسانه هائى

ص: 204

زير نام هاى (ابو دجانه، سماك بن خرشه، و جرير بن عبد الله، و سبائيان) كه همگى آن ها چهره هاى واقعى و عينى اسلام بوده اند به كار برده و با دست كارى در معالم تاريخى اسلام، و تحريف واقعيت ها، كار را بر علماء و دانشمندان سخت پيچيده و مشكل ساخته است.

و در اينجا اين سؤال مطرح مى شود كه اگر در واقع انتساب سيف به (زندقه) صحت نداشته است، چه چيزى مى تواند عامل اين همه دشمنى او با اسلام، و به ابتذال كشيدن معالم تاريخ آن باشد؟!

آورده ايم تا در برابر حقايق مسلم تاريخى، افسانه بودن احاديث و ارزش سخنان سيف آشكار گردد.

در اينجا نيز سخن دانشمند و تاريخ نويس ديگرى چون «خليفة بن خياط» را كه در فصلى جداگانه در تاريخش و تحت عنوان «نام عمال و كارگزاران رسول خدا» آورده است نقل مى كنيم تا سخن پيرامون عمال و كارگزاران رسول خدا هر چه بيشتر كامل گردد.

«غالب بن عبد الله الليثى» را در يكى ديگر از غزواتش.

اين اصحاب از طرف آن حضرت حكومت و ولايت مناطق زير را يافته اند:

اين اصحاب از طرف آن حضرت حكومت و ولايت مناطق زير را يافته اند:

«عتاب بن اسيد» را در آن هنگام كه از مكه بازگشت مى فرمود به حكومت و جانشينى خود در آنجا برگزيد، عتاب تا زمان مرگ ابو بكر همچنان در اين سمت باقى بود.

«عثمان بن ابو العاص ثقفى» را بر «طائف».

«سالم بن معتب» را بر هم پيمانان ثقيف.

صحابى ديگر را بر «بنى مالك».

«عمرو بن سعيد» را بر شهرك هاى عربى نشين، «خبير»، و «وادى القرى»، «تَيما»، «تبوك» برگزيد.

و ما دام كه رسول خدا حيات داشت، عمرو همچنان بر آن ها حكومت مى كرد.

«حكم بن سعيد بن عاص» را بر امور بازار مدينه موكّل فرمود.

منطقۀ يمن را به قسمت هاى مختلفى تقسيم، و هر قسمت را به شرح زير بر عهدۀ يكى از اصحاب خود نهاد:

«خالد بن سعيد بن عاص» را بر «صنعاء يمن».

«مهاجر بن اميّه» را بر «كنده»، و «صدف».

«زياد بن لبيد انصارى بياضى» را بر «حَضرَمَوت».

«معاذ بن جبل» را بر «جند»، و علاوه برآن امور داورى در دعاوى، و تعليم مقررات و قوانين اسلام، و ياد دادن قرآن را به مردم نيز جزء وظايف معاذ تعيين فرمود.

«ابو موسى اشعرى» را بر نواحى «زبيد»، «رمع»، «عدن»، و «ساحل \ بندر» مأموريت داد. و مقرر فرمود تمامى وجوه، و صدقاتى را كه عمال و كارگزاران آن حضرت دريافت مى دارند، دست آخر معاذ بن جبل از ايشان تحويل بگيرد.

«عمرو بن حزم» را بر قبايل «بلحارث بن كعب».

«ابو سفيان بن حرب» را بر «نجران».

«و على بن ابى طالب» را فرمان داد تا صدقات منطقۀ «نجران» را جمع آورى نمايد. امام نيز وجوه جمع آورى شده را در مكه، در حجة الوداع به حضرتش تقديم داشت.

«سعيد بن قشب ازدى»، هم پيمان با بنى اميه را بر «جرش» و درياى آن.

ص: 207

«علاء بن حضرمى» را بر «بحرين»، و سپس او را از اين سمت معزول، و «ابان ابن سعيد» را به همين سمت برگزيد. ابان تا پايان حيات رسول خدا بر بحرين و در پايش حكومت مى كرد.

«عمرو بن عاص» را سرزمين «عمان» انتخاب فرمود، و عمرو همچنان حكومت آنجا را تا پايان زندگى پيغمبر خدا بر عهده داشت. و نيز مى گويند كه سول خدا «ابو زيد انصارى» را به حكومت عمان برگزيده بود.

«سليط بن سليط»، يكى از افراد بنى عامر بن لوئى را مأمور «يمامه» فرمود، اهالى يمامه چون از در طاعت درآمده اسلام آوردند، رسول خدا در اموال و دارائى شان دخالتى نفرمود، و آن را همچنان در اختيار ايشان باقى نهاد. [پايان سخن ابن خياط].

به طورى كه ملاحظه مى شود، اين دانشمند نام تمام كسانى را كه رسول خدا در سراسر زندگى خود به كارى گماشته، و يا ادارۀ ناحيه اى را بر عهدۀ او نهاده است آورده و كسى را از قلم نينداخته، تا آنجا كه از ذكر خبر ضعيف حكومت (ابو زيد انصارى) بر عمان چشم نپوشيده و خبر حكومت او را بر آن منطقه با عبارت (و مى گويند...) آورده است. اما به هيچ روى در ميان آن ليست بالا بلند، نام هيچ يك از آن آفريده هاى سيف بن عمر به چشم نمى خورد.

اشاره كرده، دربارۀ هر يك از آن ها به تفصيل سخن گفته ايم.

در اينجا نيز از همان دست كارگزاران و عمال سيف آفريده به نام هاى:

7 - عمرو بن حكم، قضاعى.

8 - امرؤ القيس بن اصبغ.

برخورد نموديم، كه بنا به قول سيف ايشان نيز به نيابت از جانب رسول خدا در قضاعه به انجام وظيفه مشغول بوده اند!

و ديديم كه ابن اسحق، تمام عمال و كارگزاران رسول خدا را در همان سال وفات پيغمبر، و خليفة بن خياط نيز تمام كسانى را كه در سراسر زندگى شريف آن حضرت در طول توقف، و فرمانروائيش در مدينه، از جانب آن حضرت به كارى و سمتى گماشته شده بودند نام برده اند. ولى در فهرست بالا بلند آنان ابداً نامى از عمال و كارگزاران سيف آفريده به چشم نمى خورد. چه، اين سيف بن عمر است كه همۀ اين كارگزاران را آفريده، و افسانۀ ارتداد قبايل قضاعه را به هم بافته است.

اين سيف بن عمر است كه مى گويد ابو بكر خليفه در ابتداى امر با مرتدها از در سياست درآمد تا مگر كار طغيان و آشوب آنان را با تهديد وارد و كشى موضعى سامان بخشد، ولى چون اين شيوه نتيجۀ مثبتى نداد، به ناچار تمرد و سركشى ايشان را با اعزام اسامه و سپاه او درمان بخشيد و فرمان داد تا بى هيچ گذشتى به گوش مالى آن ها برخيزند، كه در نتيجه اسامه با يورش هاى مكرر و بى امان خود، قواى درمانده و شكست خوردۀ مرتدهاى قضاعه را تا (حمقتين) از هم متلاشى و محيط را از وجودشان پاك مى سازد!

و دست آخر، اين دانشمندان پيرو مكتب خلفاء هستند كه با استفاده از همان روايات سيف و افسانه هاى او، لباس واقعيت بر اندام نقش آفرينان خيالى او پوشانده شرح حالشان را در كتاب هاى معتبر و وزين خود آورده، و به شرح و بسط پيرامون اماكن ساختگيش چون (حمقتين) در كتاب هاى جغرافيائى خويش پرداخته اند.

و از همين روايات سيف است كه شائع شده، اسلام به ضرب شمشير، و ايجاد حمام هاى خون پيش رفته است نه براساس فطرت و ويژگى آنكه ما همين موضوع را در جلد دوم كتاب عبد الله سبا ثابت كرده ايم.

و سرانجام دردناك تر از همۀ دروغ هايش، دروغى است كه اخيراً ساخته و گفته است كه عده اى از عمال و كارگزاران رسول خدا، پس از وفات آن حضرت مرتد شده

ص: 209

از اسلام روى گردانيده اند، كه بقيه و ثابت قدمانشان در مقام گوشمالى آنان برآمده به جنگشان برخاسته اند!

بنابراين سخن، معلوم مى شود كه اسلام نه تنها در دل پيروانش، كه در قلب عمال و كارگزاران ويژۀ پيغمبر خدا نيز جا و محلى از اعراب نداشته كه اين چنين پس از درگذشت پيغمبرش از دين او روى گردان شده به آن پشت پا زده اند، و همچنان كه سيف گفته است، اسلام به ضرب شمشير پا گرفته و پيش رفته است نه چيز ديگر!!

ص: 212

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صحابيان هم نام

47 - خزيمه بن ثابت انصارى، غير ذو الشهادتين.

* ذو الشهادتين، لقبى افتخارآميز.

* هدف سيف از خلق خزيمۀ غير ذو الشهادتين.

* راويان افسانۀ خزيمۀ سيف.

* افسانۀ سيف، و حقايقى تاريخى.

* نظر خزيمۀ ذو الشهادتين، و ديگر اصحاب دربارۀ امام.

* خزيمۀ ذو الشهادتين در جنگ جمل.

* بدريون، در ركاب امام در جنگ هاى جمل و صفين.

* بحثى در افسانۀ خزيمۀ سيف.

* نتيجۀ بحث و بررسى.

* مصادر، مدارك بحث.

ص: 214

اطلاعى نداشتند، گرد او را گرفته دربارۀ بهاى اسب با او به چانه زدن پرداختن تا آنجا كه يكى از آن ها بهاى بيشترى را به او پيشنهاد كرد رسول خدا مسافتى از مرد اعرابى جلو افتاده بود و از ماجرا خبر نداشت. پس اعرابى خطاب به رسول خدا بانگ برداشت:

- اگر خريدار اين اسب هستى، آن را بخر، وگرنه من آن را مى فروشم. رسول خدا ايستاد و فرمود:

- مگر من آن را از تو خريدارى نكرده ام؟ سواء جواب داد:

- نه، به خدا قسم! من آن را به تو نفروخته ام. پيغمبر خدا در پاسخ او فرمود:

- بلكه من آن را از تو خريده ام - و معامله پايان يافته است -.

مردم پيرامون رسول خدا و آن عرب باديه نشين جمع شده به سخن ايشان گوش مى دادند در اين هنگام سواء روى به پيغمبر كرده گفت: شاهدى بياور كه من اين اسب را به تو فروخته ام.

هر مسلمانى كه ازآنجا مى گذشت و بر موضوع آگاهى مى يافت به اعرابى مى گفت: واى بر تو! پيغمبر خدا هرگز دروغ نمى گويد.

در اين هنگامه خزيمة بن ثابت رسيد و از اختلاف اعرابى با رسول خدا آگاه گرديد، و شنيد كه سواء از پيغمبر شاهد و گواه مى خواهد و مى گويد:

شاهدى بياور كه من اين اسب را به تو فروخته ام. پس بى درنگ گفت:

- من گواهى مى دهم كه تو اين اسب را فروخته اى. رسول خدا روى به خزيمه كرد و فرمود:

- چرا در ماجرائى كه حضور نداشته اى گواهى دادى؟! خزيمه جواب داد:

- دين و آئينى كه تو آورده اى پذيرفته و تو را راستگو دانسته ام، و دانسته ام كه تو جز به راستى سخنى نمى گوئى. و در خبرى ديگر پاسخ خزيمه چنين آمده است: من سخن تو را دربارۀ آسمان ها - كه از دسترس همۀ افراد بشر دور است - شنيده و پذيرفته ام، اينك سخنت را در اين مورد تصديق نكنم و به صحت آن گواهى ندهم؟

رسول خدا فرمود:

«از اين پس گواهى خزيمه در هر مورد به منزلۀ دو گواه است.»

همين امر موجب گرديد تا از آن تاريخ به بعد خزيمه به (ذى الشهادتين) معروف، و تنها گواهيش به منزلۀ گواهى دو تن از مردان به حساب آيد.

ص: 216

اين وضع همچنان ادامه داشت تا اين كه خليفه عمر به جمع آورى قرآن كه در اوراق پراكنده، و الواح، و پوست درخت هاى خرما نوشته و متفرق بود پرداخت، و فرمان داد تا هر يك از اصحاب هر مقدار از قرآن را از رسول خدا فراگرفته و به خاطر سپرده است بياورد، و در اين مورد احتياط مى كرد و آيه اى را نمى پذيرفت مگر اين كه دو مرد به صحت آن گواهى دهد.(1) در اين مواقع خزيمه بن ثابت آيۀ

(مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اَللّٰهَ عَلَيْهِ...)

را آورد، و خليفه به گواهى شخص او بسنده كرد و گفت: به جز خودت شاهد و گواهى ديگر نمى خواهم.

شهرت خزيمه به (ذو الشهادتين) براى قبيلۀ اوس مايۀ فخر و مباهات گرديد تا آنجا كه چون دو قبيلۀ اوس، و خزرج در مقام بر شمردن افتخارات خود برآمدند، اوس سرفرازانه ادعا كرد كه «... و خزيمه از ماست كه رسول خدا گواهى او را به منزلۀ گواهى دو مرد قرار داده است».

خزيمۀ ذو الشهادتين در سال سى و هفتم از هجرت زير پرچم اميرالمؤمنين على عليه السلام در جنگ صفين شركت كرد، و هم در آن جنگ به شهادت رسيد. تاريخ نويسان شهادت او را چنين آورده اند:

خزيمه در كتاب على (ع) در جنگ هاى جمل و صفين سلاح پوشيده شركت كرد، و در جنگ صفين مى گفت: جنگ نمى كنم مگر وقتى كه عمار كشته شود، منتظر مى مانم تا ببينم چه كسى عمار را مى كشد، زيرا خودم از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود: او - عمار - را گروهى باغى و سركش مى كشند.

و آن گاه كه عمار در همان جنگ صفين به دست سپاهيان معاويه كشته شد، خزيمه گفت: گمراهان را كاملاً شناختم. پس قدم به ميدان جنگ نهاد، و در صف امام جنگيد تا كشته شد.

ص: 217

1 - اميرالمؤمنين على چون عدم تمايل اهالى مدينه را در يارى خويش مشاهده كرد، سران و معاريف ايشان را احضار و طى سخنانى از ايشان خواست تا او را يارى دهند.

سيف مى گويد:

از جمع حاضران، دو تن از معاريف و سرشناسان قوم به نام هاى «ابو الهيثم بن تيهان» كه بدرى - از جمله اصحابى كه در جنگ بدر شركت داشته - بود، و «خزيمه بن ثابت»، از جاى برخاسته آمادگى خود را در يارى و كمك به امام ايراز داشتند.

سيف ادامه داده مى گويد:

اين خزيمه، به غير از آن خزيمۀ ذو الشهادتين است، زيرا ذو الشهادتين در زمان خلافت عثمان از دنيا رفته بود!!

2 - سپس طبرى در روايت ديگرى از قول سيف از محمد، كه گفته مى شود «عرزمى» لقب داشته، از عبيد الله، از حكم بن عتيبه چنين مى نويسد:

از حكم بن عتيبه پرسيدند:

- آيا خزيمۀ ذو الشهادتين در جنگ جمل شركت كرده است؟

حكم جواب داده است:

- خير، آن كس كه در جنگ جمل حضور داشته ذو الشهادتين نبوده، بلكه خزيمۀ ديگرى از انصار بوده است زيرا ذو الشهادتين در زمان خلافت عثمان از دنيا رفته بود!!

سيف اين دو روايت را به دو روايت ساختگى ديگر از قول «شعبى» پشتوانه مى دهد تا به هر ترتيب كه شده حرف خود را دائر بر مرگ خزيمۀ ذو الشهادتين در خلافت عثمان به كرسى بنشاند توجه كنيد:

3 - سيف بن عمر، از قول مجالد آورده است كه شعبى گفت:

به خدائى كه به جز او خدائى نيست، در جنگ جمل فقط شش يا هفت نفر از شركت كنندگان در جنگ بدر حضور داشته اند.

4 - سيف در روايت دوم از قول عمرو بن محمد نقل مى كند كه شعبى گفت: به آن خدائى كه به جز او خدائى نيست، در جنگ جمل فقط شش نفر از

ص: 219

اصحاب بدر شركت كرده بودند نه بيش.

من - سيف بن عمر - به عمرو گفتم: سخن تو با «مجالد» در تعداد شركت كنندگان بدرى در جنگ جمل اختلاف دارد؟ عمرو در پاسخم گفت: نه، اين طور نيست ما با هم اختلافى نداريم، الا اين كه خود (شعبى) در شركت ابو ايوب انصارى در آن جنگ شك داشت كه آيا پس از اين كه أم سلمه او را بعد از جنگ صفين به خدمت امام فرستاد، ابو ايوب به خدمت وى رسيده است يا نه، زيرا ابو ايوب وقتى به خدمت امام رسيد كه او در نهروان فرود آمده بود!

و در آخر، سيف طى روايت پنجمى سخن گذشتۀ خود را در بى ميلى مردم در نبرد با معاويه، در افسانۀ (زياد بن حنظله) صحابى ساختگيش چنين تأكيد مى كند:

5 - و چون زياد سرسنگينى و بى ميلى مردم را در نبرد با معاويه مشاهده كرد و امام را بى ياور يافت، به خدمت وى شتافت و گفت:

اگر مردم در يارى تو گران بار و بى ميلند، ما سبك به ياريت برمى خيزيم، و پيش رويت با دشمنانت مى جنگيم!

عرزمى را علماء و دانشمندان علم حديث ضعيف دانسته، حديثش را قبول ندارند و نمى پذيرند، و چه مى دانيم شايد ضعيف دانستن، و كنار نهادنش از آن روى باشد كه سيف دروغ هاى خود را از قول او روايت كرده است!

اما حكم، دانشمندان دو نفر را به نام حكم مى شناسند، يكى بر مسند قضاى كوفه نشسته، و ديگرى در روايت حديث، معروف و سرشناس. امام سخن اينجاست كه نمى دانيم كه سيف اينان را ديده و پاس سخن ايشان نشسته و دروغ بر زبانشان نهاده است، و يا اين كه بدون درك ايشان و شنيدن حديث آنان، كلامى دروغ بر زبان ايشان نهاده است!!

در هر صورت، چه سيف اينان را ديدار كرده و يا نه، پاس سخن ايشان نشسته باشد يا خير، در ماهيت موضوع تأثيرى ندارد، زيرا ما هرگز گناه دروغ هاى او را به گردن چنان راويانى نمى گذاريم، به ويژه اين كه سيف تنها كسى است كه چنان مطالبى را از قول چنان راويانى روايت كرده است.

روايت پنجم خود را سيف از قول عبد الله بن سعيد بن ثابت، از قول (مردى)! آورده است. كه عبد الله بن سعيد بن ثابت از راويان مخلوق سيف است و ما اين موضوع را در بحث هاى گذشتۀ خود گفته ايم. اما آن مرد بى نام و نشان كيست كه عبد الله حديث از او شنيده و سيف به آن اشاره كرده است تا او را شناسائى كنيم؟!

به ويژه شخص خزيمه ذو الشهادتين در جنگ هاى جمل و صفين به شرح زير مورد بحث و تحقيق قرار دهيم.

وادارند. من به سوى ايشان حركت مى كنم و آن ها مى جنگم تا آن گاه كه خداوند بين ما داورى كند.

و السلام.

مردم نيز آمادگى خود را اعلام داشتند.

برخاست و حمد و سپاس الهى به جاى آورد و سپس گفت:

شما مردمى خردمند، بردبار و متين، و راستگوى و درست كرداريد. اكنون كه ما بر آن سريم كه به سوى دشمن مشتركمان بتازيم، رأى و نظر خودتان را با ما در ميان بگذاريد.

پس از پايان سخنان امام «هاشم بن عتبه» نوادۀ ابو وقاص از جاى برخاست و سپاس خداى را به نيكوترين صورتى به جاى آورد و آن گاه گفت:

اما بعد، اى اميرالمؤمنين! من اين مردم را كاملاً مى شناسم. اينان از دشمنان سرسخت تو و اطرافيانت مى باشند، و سردستۀ هواداران مال و مكنت دنيا. آن ها در جنگيدن با تو از هيچ كوششى فروگذار نخواهند كرد، دنياپرستانى كه به هيچ روى از آنچه به دست آورده اند چشم نمى پوشند و چيزى جز آن هم در دست ندارند، مگر اين كه نادانان را به عنوان خونخواهى عثمان بن عفان بدان بفريبند. اينان دروغ مى گويند و در مقام انتقام خون او نيستند، بلكه بدان وسيله در پى به دست آوردن قدرت و مال دنيا مى باشند.

به همراه ما بر آنان بتاز، اگر حق را پذيرا شدند، در آن صورت از گمراهى رسته اند، و اگر به جز جدائى و دودستگى راهى ديگر در پيش نگرفتند كه گمان مى رود همين راه را در پيش خواهند گرفت و من به خدا قسم فكر نمى كنم كه آن ها دست بيعت در دست تو بگذارند، زيرا بر آن ها كسى حكومت مى كند كه فرمانش در هر موردى مُطاع است و سرپيچى از اوامرش محال!

پس از هاشم بن عتبه، «عمار ياسر» از جاى برخاست و از خداى به شايستگى ياد كرد و سپاس او به جاى آورد آن گاه گفت:

اى اميرالمؤمنين! اگر مى توانى كه حتى يك روز هم درنگ نكنى اين كار را انجام ده. و پيش از آن كه آتش فتنۀ اين تبهكاران بالا گيرد، و در بستن راه ها و گذرگاه ها، و ايجاد تفرقه و اختلاف در ميان صفوف ما هم داستان شوند، با ما برايشان بتاز و آنان را به راه حق هدايت و تشويق بفرماى كه اگر پذيرفتند مردمى سعادتمند گرديده اند، و اگر به جز جنگيدن با ما راهى ديگر نجستند، در آن صورت به خداى سوگند كه ريختن خونشان، و كوشش در پيكار با ايشان موجب خشنودى و تقرب به خداست، و لطفى كه از جانب حضرتش شامل حال ما گرديده.

ص: 224

چون عمار ياسر بر جاى خود بنشست، «قيس بن سعد بن عباده» از جاى خود برخاست، حمد و سپاس خدا را به جاى آورد و گفت:

اى اميرالمؤمنين! كار خويشتن بساز و با ما سوى دشمن مشتركمان بيرون شو و درنگ روا مدار، كه به خدا سوگند جنگيدن با ايشان را از جهاد در راه خدا با تركان و روميان بيشتر مايلم، چه، اينان به دين و آئين الهى جرأت و جسارت را از حد گذرانيده اند، و دوستان خدا و ياران محمد (ص) را از مهاجرين و انصار و تابعين نيكو سيرِ ايشان را خوار و بى مقدار نموده اند.

اينان چون بر كسى خشم بگيرند او را به زندان اندازند، يا با تازيانه اش بزنند و تحريمش كنند و يا از شهر و ديارش آواره نمايند. مال و دارائى ما را بر خود حلال و روا شمارند، و خود ما را دست كم گيرند و بردگان خويش به حساب آورند...

پس از آن «نصر» مى نويسد:

وقتى كه «قيس» بر جاى خود بنشست، بزرگان انصار از جمله (خزيمة بن ثابت و ابو ايوب انصارى) و ديگران قيس را مورد سرزنش قرار داده گفتند:

تو چرا حرمت ريش سفيدان انصار را رعايت نكردى و پيش از ايشان سخن گفتى؟ قيس جواب داد:

- من به برترى و بزرگى مقام و منزلت شما معترفم، اما منهم همان خشم و نفرتى را كه شما به هنگام يادآورى خاطرات (احزاب) در سينه هاتان موج مى زند، در سينۀ خود احساس كردم و تاب و توان از دست دادم.

در اين موقع بزرگان انصار به يكديگر گفتند كه يك نفر برخيزد و از جانب گروه انصار در پاسخ اميرالمؤمنين سخنى بگويد. پس «سهل بن حنيف» را برگزيدند و به او گفتند: اى سهل! برخيز و از جانب ما سخن بگو. سهل برخاست و حمد و سپاس خدا را بجاى آورد و گفت:

اى اميرالمؤمنين! تو با هر كس كه مدارا كنى، ما هم مدارا مى كنيم، و با هر كس كه بجنگى ما هم مى جنگيم. آنچه تو بينديشى، انديشۀ ماست، و ما چون دست راست تو در اختيار تو هستيم.

ولى پيشنهاد مى كنيم كه اين موضوع را با سران و مردم كوفه كه اهل اين ديارند در ميان بگذارى، و آنان را فرمان دهى تا به سوى دشمن حركت

ص: 225

نمايند، و فضل و رحمت خداى را كه در اين مورد شامل حالشان شده است آن ها را بياگاهانى. چه، اينان مردمى هستند كه اگر فرمانت را جابت كنند به خواسته ات رسيده اى وگرنه، ما در مورد تو به هيچ روى اختلافى نداريم، هر زمان كه ما را بخوانى، سر بر خط فرمانت مى گذاريم، و به هر چه فرمان دهى، دست اطاعت بر ديده نهيم.

يعقوبى در تاريخ خود آورده است كه در جنگ صفين به همراهى اميرالمؤمنين على عليه السلام، هفتاد نفر بدرى، و هفتصد نفر از بيعت كنندگان شجره، و چهار صد نفر از ديگر مهاجرين و انصار حضور داشته اند.

اما در سپاه معاويه به جز «نعمان بن بشير» و «مسلمة بن مخلد» از گروه انصار كسى ديگر وجود نداشت.

مسعودى نيز مى نويسد:

در جنگ صفين از اهالى عراق بيست و پنج هزار نفر كشته شدند كه در ميانشان بيست و پنج نفر بدرى به چشم مى خورد.

آنچه را كه تا به اينجا آورديم (البته گوشه اى از) نظرات اصحاب و موضع ايشان در جنگ هاى امام عليه السلام بوده است.(1) اينك ماجراى كشته شدن «خزيمة بن ثابت انصارى ذو الشهادتين» را در جنگ صفين از نظر مى گذرانيم.

«ابن سعد» در كتاب طبقاتش در شرح حال خزيمۀ ذو الشهادتين مى نويسد:

در آن هنگام كه عمار ياسر - در جنگ صفين - كشته شد، «خزيمة بن ثابت» بيفشاند و سپس بيرون آمد و قدم به ميدان كارزار نهاد و آن قدر جنگيد تا به

ص: 226

شهادت رسيد.

«خطيب بغدادى»(1) نيز در كتاب «موضّح» خود از قول «عبد الرحمن بن ابى ليلى» چنين آورده است:

من در جنگ صفين حضور داشتم. در ميدان كارزار به مردى برخوردم كه روى خود را بسته و موهاى محاسنش از زير نقابى كه بر چهره داشت بيرون زده بود، او با تمام قدرت مى جنگيد و به چپ و راست شمشير مى زد و حمله مى برد. من خود را به او رسانيده گفتم:

اى پيرمرد! تو با مردان چنين بى محابا مى جنگى و به چپ و راست شمشير مى زنى؟. او دستار از چهرۀ خود برگرفت و نقاب از رخساره كنار زد و گفت: من خزيمة بن ثابت انصاريم، و خود از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود: در كنار على به جنگ و با دشمنانش پيكار كن.

نصر بن مزاحم در كتاب «صفين» ضمن رجزهاى آن جنگ مى نويسد:

خزيمة بن ثابت در جنگ صفين بر سپاه معاويه حمله مى برد و از حماسه را مى خواند:

دو روز از جنگ گذشت، و اين سومين روز آن است، كه بر اثر تشنگى زبان هاى جنگ آوران از كام بيرون زده است.

امروز همان روزى است كه پويندگان به خوبى در خواهند يافت كه مگر آن ها كه پيمان امام را شكستند اميد چه مقدار زيستن را دارند؟!

در حالى كه اينان ميراث خوار گذشتگانند و ارث گذار به آيندگان، و اين على است كه هر كس فرمان او را نَبَرد، از جملۀ «ناكثين» است، و در پيشگاه خدا گناهكار.

و هم او زير عنوان رجزها و حماسه هاى روز پنجشنبه مى نويسد:

ص: 227

در اين روز «خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين» كشته شد، و «ضبيعه» دختر خزيمه بر كشتۀ پدر به سوگ نشست و چنين به نوحه سرائى پرداخت.

اى چشم هاى من! بر خزيمه، كشتۀ «احزاب» كه در كنار فرات به خاك افتاده است سيل اشك بباريد.

آن ها «ذو الشهادتين» را به نارا و از روى ستم كشتند، كه خدايش انتقام او را از ايشان بگيرد.

او را به همراه گروهى از جوان مردان از پاى درآوردند، كه در پاسخ به نداى حق شتاب مى كردند، و هرگز از پاى نمى نشستند.

اينان به يارى آقاى خود - امام على (ع) - كه مردى پيروز، و دادگر است برخاستند، و تا دم مرگ از ياريش دست برنداشتند.

خدا كشندگان «خزيمه» را لعنت، و به خوارى و گرفتارى دو جهانشان مبتلى كناد.

نصر ادامه داده مى نويسد:

امام عليه السلام پس از بازگشت از جنگ صفين، ضمن خطبه اى كه كوفيان را به جنگ با معاويه تشويق و تحريض نموده است، با دنيائى حزن و اندوه از خزميۀ ذو الشهادتين ياد كرده مى فرمايد:

برادران من كه خونشان در پهنۀ جنگ صفين بر زمين ريخته شد، از اين كه امروز زنده نيستند تا غصه و اندوه گلويشان را به هم فشارد، و زهرآبۀ غم به كامشان ريخته شود چه زيان برده اند؟ به خدا سوگند كه آنان خداى را ديدار كردند و او پاداششان بداد، و پس از بيم و هراس، در سراى امنشان فرود آورد. كجايند برادران من كه در راه راستى قدم نهاده، طريق حق در پيش گرفتند؟ كجاست عمار، و كجاست ابن تيهان،(1) و كجاست ذو الشهادتين؟

ص: 228

آنچه تا به اينجا آورديم، موقف، و اظهار نظر مهاجرين و انصار، به ويژه خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين در جنگ هاى امام عليه السلام بوده است.(1) آن وقت سيف مى آيد و قضايا را تحريف مى كند، و با دست كارى در وقايع، و خلق نقش آفرينانى، معالم تاريخ اسلام را مشوش و از استقامت اصلى اش خارج، و آن را از درجۀ اعتبار مى اندازد.

بدون شك سخن سيف در اين باره خطا و بى مورد است. زيرا «خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين» به همراهى امام على عليه السلام در جنگ صفين شركت كرده است و اين مطلب را تمام دانشمندان سيره نويس آورده بر آن اتفاق نظر دارند، و سخن سيف را وقتى كه خلاف نظر و گفتۀ همۀ دانشمندان باشد حجت و اعتبارى نخواهد بود!

خطيب پس از ذكر مطالب بالا، رواياتى را كه حاكى از شركت خزيمۀ ذو الشهادتين در كنار امام عليه السلام در جنگ صفين، و شهادتش در همان جنگ است آورده سپس مى نويسد:

در ميان اصحاب، به غير از همين (ذو الشهادتين) هيچ كس ديگر وجود نداشت كه نام خودش (خزيمه) باشد و نام پدرش (ثابت). و خدا داناتر است.

دانشمند ديگرى چون ابن حجر، دو شرح حال براى «خزيمة بن ثابت» نوشته، يكى زير عنوان «خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين» صحابى سرشناس و معروف، و ديگرى براى خزيمۀ سيف آفريده! ابن حجر در شرح حال اين خزيمۀ سيف چنين مى نويسد:

و ديگرى خزيمة بن ثابت انصارى است. ابن عساكر در تاريخش از طريق (حكم بن عُتيبه) آورده است... [تا آخر روايت دوم].

ابن حجر سپس اضافه كرده مى نويسد.

اين روايت را سيف بن عمر در كتاب (فتوح) خود آورده، ولى خطيب بغدادى آن را مردود دانسته و گفته است...

و پس از نقل سخنان خطيب به اختصار، نظريۀ خود را چنين بيان مى كند:

من - ابن حجر - مى گويم كه سيف را گناهى نيست، بلكه اين خلاف گوئى و آفت را راوى او (عرزمى) است كه چنين حديث دروغ و ناروائى را گفته است! بله، سيف در داستان (جمل) آورده است كه على عليه السلام در مدينه به سخنرانى برخاست و گفت... [تا آخر روايت اول كه گذشت].(1)

ص: 230

ابن ابى الحديد معتزلى در همين زمينه سخنى دارد كه عين آن را در اينجا نقل مى كنيم، او مى نويسد:

از جمله شگفتى هاى تعصب كور و نارواى جاهلى يكى اين كه:

«ابو حيان توحيدى» در كتاب (بصائر) خود آورده است كه خزيمة بن ثابتى كه به همراهى امام عليه عليه السلام در جنگ صفين شركت كرده، و هم در آن كارزار كشته شده است، خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين نبوده، بلكه يكى ديگر از انصار مى باشد كه او هم خزيمة بن ثابت نام داشته است. در صورتى كه اين ادعا كاملاً نادرست و خطاست، زيرا تمام كتاب هاى احاديث و انساب، يك سخن مى گويند كه در ميان اصحاب از گروه انصار و غير انصار، به جز شخص «ذو الشهادتين» كسى ديگر به نام «خزيمة بن ثابت» وجود نداشته است. راستى كه (بيمارى هوى و هوس را داروئى نيست)! اين را هم بگويم كه طبرى نويسندۀ تاريخ كبير، پيش از ابو حيان همان مطالب را گفته و ابو حيان سخن نادرست خود را از كتاب طبرى نقل كرده است! در حالى كه تمام كتاب هائى كه دربارۀ اسامى اصحاب نوشته شده است همگى خلاف ادعاى طبرى و ابو حيان را ثابت مى كنند.

از طرفى چه حاجت كه ياران اميرالمؤمنين را به خود «خزيمه، و ابن تيهان، و عمار، و...» بالا برده زيادتر نشان دهند، زيرا اگر مردم دربارۀ امام منصفانه به داورى بنشينند، و شيشۀ تعصب را از پيش چشم برداشته به درستى در امام بنگرند، درخواهنديافت كه اگر جهانى عليه او به دشمنى برخاسته، به مخالفت با او، شمشير بركشند و امامى كه و تنها باشد، باز هم حق با (على) خواهد بود، و آن همه مردم بر باطل و ستمگر. [پايان سخن ابن ابى الحديد].

حق با ابن ابى الحديد است كه در بيان علت و سبب خلق صحابى به نام «خزيمۀ غير ذو الشهادتين» مى گويد:

بيمارى هوى(1) و هوس را داروئى نيست.

ص: 231

اما آنجا كه يك بار ابن حيان، و بار ديگر طبرى را متهم مى كند با او موافق نيستيم.(1) همچنين سخن ابن حجر را تأييد نمى كنيم آنجا كه مى گويد همۀ اين گرفتارى ها و آفت ها از - گور - عرزمى برخاسته. در صورتى كه اين عرزمى است كه هيچ گناهى ندارد، و تمام اين آفت ها از شخص سيف ابن عمر تميمى ناشى شده كه دو حديث دربارۀ (خزيمۀ غير ذو الشهادتين) ساخته و آن ها را به «حكم»، و «عرزمى»، و «محمد»، و «طلحه» نسبت داده است!

سيف تنها كسى است كه چهرۀ خزيمۀ غير ذو الشهادتين را ترسيم، و نقشى را بر عهدۀ او نهاده است.

سيف تنها كسى است كه افسانۀ خزيمه و امثال خزيمه را ساخته و با تردستى تمام آن ها را در لابه لاى صفحات تاريخ اسلام جاى داده دانشمندان و محققين را دچار تحير و سرگردانى كرده است. و الّا بيچاره راويان سرشناس و شناخته شده و بى خبر از دروغ هاى سيف را در ساخته هاى او هيچ گناهى نيست.

اين را هم گفته باشيم كه ما به سادگى به اين نوع از آفريده هاى سيف دست نيافته ايم بلكه بحث و بررسى آن ها دير زمانى از عمر ما را به خود مشغول، و كوشش و تلاش مستمرى را در پى داشته است. زيرا اين نوع خلق و آفرينش او چنان نيست كه فى المثل سيف نامى را تعيين كند و براى اين نام افسانه اى بسازد و آن را چون ديگر افسانه هايش در تاريخ اسلام جاسازى كند آن سان كه باز يافتن حقايق از افسانه هاى او به سادگى ميسور و فراهم باشد. بلكه برعكس، در اين نوع خلق و آفرينش، سيف نقش آفرينانش را همنام با چهره هائى آفريده كه در تاريخ وجودى

ص: 232

حقيقى داشته احياناً داراى شأن و مقام و مورد احترام و توجه همگان بوده اند و همين امر موجب شده است كه هر چند گاه ما را بر سر چند راهى قرار داده دچار تحير و سرگردانى نمايد، آن سان كه براى دست يابى به حقيقت موضوع ناگزير بوده ايم كه تمام كوشش و توان خود را به كار بگيريم و تا رسيدن به مقصود از پاى ننشينيم.

خود نقشى بر عهده داشته اند!! و همين امر موردى بوده تا نام چنان قهرمانان خيالى در كتاب هاى معظم تراجم رجال و صحابى رسول خدا راه يابد، و به عنوان وجودى حقيقى و مسلّم در كنار ديگر اصحاب واقعى پيغمبر خدا به صف بنشينند!!

ولى امروز كه در پرتو علم و تحقيق، و پس از گذشتن بيش از دوازده قرن از ورد آن افسانه ها در تاريخ اسلام، چون خواستيم تا نقاب از چهرۀ اين همه فريب ها و دروغ ها برداريم، و حقايق تاريخ اسلام را همچنان كه واقع شده اند پيش روى برادران مسلمان خود قرار دهيم، عزيزانى چهره از ما برگردانيده، روى ترش كردند، و بزرگانى نيز از خشم و نفرت ما سينه مالامال ساختند، تا آنجا كه همين واكنش ها، به توقيف و جلوگيرى از انتشار قسمتى از اين مجموعه منجر شد، و خدا مى داند كه چه وقت ما موفق به انتشار آن ها بشويم.(1)

ص: 234

احزاب.

5 - «موضح» خطيب بغدادى (276/1).

شركت خزيمه در جنگ هاى امام در:

1 - «طبقات» ابن سعد در شرح حال عمار (359/3).

2 - «انساب الاشراف» بلاذرى (170/1).

3 - «استيعاب» ابن عبد البر (157/1).

4 - شرح حال خزيمه در «اسد الغابۀ» ابن اثير (114/2)، همچنين «تاريخ ابن عساكر».

5 - «مسند» احمد بن حنبل (214/5).

6 - «ذيل المذيل» طبرى در شرح حال عمار ياسر (316/3).

7 - «موضح» خطيب بغدادى (277/1).

دروغ هاى سيف دربارۀ عمار ياسر در:

1 - روايت واقدى را در مورد فرماندارى عمار ياسر از جانب خليفه عمر در كوفه را، با روايت سيف در «تاريخ طبرى» (2645/1) دربارۀ عزل او، با هم مقايسه كنيد.

2 - «تاريخ طبرى» (2672/1-2678).

زياد بن حنظله و امام عليه السلام، و روايات پنج گانۀ سيف در:

1 - «تاريخ طبرى» (3095/1-3096) كه هر پنج روايت را پشت سر هم آورده.

2 - «موضح» خطيب بغدادى (275/1-276) كه دو روايت نخستين را آورده است.

3 - «تاريخ خطى» ابن عساكر موجود در كتابخانۀ ظاهريه دمشق، زير شمارۀ (3370)، جلد پنجم صفحات 302 و 303، كه روايت دوم را از طريق سيف آورده است.

ص: 236

بررسى اسناد روايات سيف در:

1 - «تاريخ طبرى» (2208/1 و 3111).

2 - «الجرح و التعديل» 2 /ق (482/1).

3 - «تهذيب» ابن عساكر (322/9).

4 - «ميزان الاعتدال» (577/1).

نظر خزيمه و ديگر اصحاب دربارۀ امام در:

1 - «تاريخ يعقوبى» (178/2-179).

2 - «فتوح اعثم» (289/2).

3 - «مروج الذهب» مسعودى (366/2-367).

وجود بدريون و ديگر اصحاب در جنگ هاى امام در:

1 - «تاريخ اسلام» ذهبى (171/2).

2 - «تاريخ» خليفة بن خياط (164/1).

3 - كتاب «صفين» نصر بن مزاحم (92-94).

4 - «تاريخ يعقوبى» (188/2).

5 - «مروج الذهب» مسعودى (394/2).

كشته شدن خزيمه ذو الشهادتين در:

1 - «طبقات» ابن سعد، در شرح حال عمار ياسر.

2 - «موضح» خطيب بغدادى (277/1).

3 - كتاب «صفين» نصر بن مزاحم صفحۀ 358 و (363-366).

بحثى در افسانۀ خزيمه در:

1 - «موضح» خطيب بغدادى (275/1-278).

2 - «اصابۀ» ابن حجر (425/1) كه شرح حال ذو الشهادتين زير شمارۀ

ص: 237

2251 و خزيمۀ غير ذو الشهادتين زير شمارۀ 2252 آمده است.

3 - «شرح نهج البلاغه» تحقيق ابو الفضل (109/10-110).

4 - «تاريخ كامل» ابن اثير (84/3).

5 - «تاريخ» ابن كثير (233/7).

6 - «تاريخ ابن خلدون» (407/2-413)، و تعليق امير شكيب ارسلان در همين صفحه.

7 - «عبد الله بن سبا»، افست تهران سال 1393 ه - بخش شرح حال سيف بن عمر.

ص: 238

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صحابيان همنام

صحابيان همنام

* سماك بن خرشه انصارى، «ابو دجانه».

* سماك بن خرشه جعفى تباعى.

* سماك بن خرشۀ غير ابو دجانه، (سيف آفريده).

ص: 239

صد و پنجاه صحابى ساختگى

- من حق آن را ادا مى كنم، حقش كدام است؟ رسول خدا فرمود:

- اين كه با آن مسلمانى را به قتل نرسانى، و از جنگ كافرى نگريزى. زبير مى گويد: رسول خدا شمير را در دست ابو دجانه نهاد.

طبرى همين داستان را از قول «ابن اسحاق» چنين آورده است:

رسول خدا در جنگ احد شمشيرى را به دست گرفته، آن را در ميان ياران خود مى گردانيد و مى فرمود:

چه كسى حق اين شمشير را ادا مى كند؟ مردانى از جاى خود برخاسته آمادگى خود را براى اداى حق آن ابراز داشتند، ولى پيغمبر خدا به اعلام آمادگى آن ها اعتنائى نفرمود، تا اين كه «ابو دجانه» از جانى خود برخاست و پرسيد:

- اى رسول خدا! حق اين شمشير چيست؟ آن حضرت پاسخ داد:

- اين كه با آن آن قدر بر دشمنان ضربه وارد كنى، تا كج شود!!(1) ابو دجانه گفت:

- من حق اين شمشير را ادا مى كنم. آن وقت رسول خدا شمشير را در دست ابو دجانه نهاد.

ابو دجانه مردى شجاع و دلير، و رزم آورى كار آزموده بود، و در پهنۀ نبرد به خودنمائى و خودستائى مى پرداخت. دستاورى سرخ رنگ داشت كه معرّف او به شمار مى رفت چه، هر وقت كه ابو دجانه آن را بر سر مى بست مردم مى دانستند كه بودجانه مى جنگد، و حق جنگ را ادا مى كند.

ابو دجانه پس از اين كه شمشير را از دست رسول خدا گرفت، بين دو سپاه خودستائى، و خودنمائى پرداخت و بر خود باليدن گرفت، و متكبرانه قدم برمى داشت. رسول خدا چون حركات ابو دجانه را مشاهده كرد فرمود:

خداوند چنين راه رفتن را دشمن دارد، مگر در اين مقام.

ص: 242

زبير مى گويد:

در هنگامۀ آن جنگ هيچ هماوردى در مقابل ابو دجانه قرار نمى گرفت، مگر اين كه به ضرب شمشير او از پاى درمى آمد، او صفوف دشمن را از هم مى دريد و پيش مى رفت و هر مانعى را از پيش پاى خود به ضرب آن شمشير برمى داشت، تا اين كه در دامنۀ كوه به گروهى از زنان قريش برخورد نمود كه دف زنان براى تهييج رزمندگان قريش چنين مى خواندند:

ما دختران زهره ستارۀ صبحگاهى هستيم، اگر در ميدان جنگ پيش روى كنيد، با شما هم آغوش خواهيم شد.

و بسترهاى نرم براى شما مى گسترانيم و...

ابو دجانه به جانب آن ها حمله برد و شمشير را بلند كرد تا برايشان فرود آورد، ولى به ناگاه از آن ها روى بگردانيد و بازگشت. زبير علت اين حركت ناگهانى او را جويا شد، ابو دجانه در پاسخ زبير گفت:

شمشير رسول خدا را ارزشمندتر از آن ديدم كه با آن زنى را بكشم.

روزگارى گذشت تا اين كه جنگ يمامه پيش آمد، و بر اثر فشار سپاهيان اسلام، مسيلمه و پيروانش ناگزير گرديدند كه خود به درون باغى انداخته آن را جان پناه خود قرار دهند، و از همان جا با قواى مسلمين بجنگند.

مسلمانان بر اثر حملات تدافعى سپاهيان مسيلمه قادر نبودند كه به درون باغ نفوذ كنند، تا اين كه ابو دجانه خود يك تنه پيش رفت و خويشتن را از طرف دروازۀ باغ به درون آن افكند كه بر اثر آن پايش آسيب ديد و بشكست، اما با همان پاى شكسته چندان بر دروازۀ باغ مقاومت نمود و از كفار بكشت تا اين كه مسلمانان سر رسيدند، و به درون باغ يورش بردند و به كار مسيلمه، و ادعيا دروغ او پايان دادند. اما، ابو دجانه در همان گيرودار به شهادت رسيد.

ابو عمر، ابن عبد البر، و ديگر دانشمندانى كه از او پيروى كرده اند در اينجا به اشتباه افتاده مى نويسند:

گفته مى شود كه ابو دجانه در آن جنگ كشته نشد، بلكه زنده ماند و در جنگ صفين در كنار اميرالمؤمنين على عليه السلام در جنگ با معاويه شركت كرده است!

ص: 243

در صورتى كه آن كسى كه در جنگ صفين و در كنار امام شركت كرده، ابو دجانه سماك بن خرشۀ انصارى نبوده، و صحابى ديگرى همنام با وى بوده است، كه هم اكنون به شرح مى پردازيم.

ص: 244

ص: 246

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صحابيان همنام

سماك بن خرشۀ انصارى (غير از ابو دجانه)

* سرنوشت زنان شوهرازدست دادۀ قحطانى.

* سماك بن خرشه در پست فرماندهى پادگان (دستبى).

* سماك بن خرشه در محضر خليفه عمر.

* سماك بن خرشه در پست فرماندارى عراق.

* بررسى اسناد احاديث سيف.

* حقايق تاريخى، و افسانه هاى سيف.

* عروۀ خيل طائى مأمور فتح همدان و دستبى.

* عروه در محضر خليفه عمر.

* نتيجۀ بحث و بررسى.

* دانشمندانى كه افسانۀ سماك سيف را نقل كرده اند.

ص: 247

ص: 248

اگر مال و منال دنيا و درهم و دينار مى خواهى، سماك انصارى، و يا فرقد ليثى را انتخاب كن.

و اگر به دنبال مردى شجاع، و نيزه افكن، و سواركارى دلير و بى باكى، بكير را برگزين.

اين وضع و حال اينان است، حال تو خود دانى.(1)

خليفه چون چشمش به عروه افتاد از او پرسيد:

- تو، بشير هستى؟(1) عروه كه گمان برده بود عمر اشتباه كرده و نامش را به جاى عروه، بشير تصور كرده است به تندى پاسخ داد:

- نه، نام من (عروه) است! و عمر بار ديگر تكرار كرد:

- تو، بشير هستى؟ عروه كه اين نوبت مقصود عمر را دريافته بود، نفسى به راحت كشيد و گفت:

- آرى، آرى، بشير. عمر پرسيد:

- تو، از جانب نعيم آمده اى؟ عروه جواب داد:

- آرى من رسول نعيم هستم. آن وقت نامۀ فتح و پيروزى را به دست عمر داد، و او را از ماجرا باخبر نمود.

سيف مى گويد:

در اين هنگام نمايندگان مردم كوفه خمس غنائم جنگى را كه به همراه خود آورده بودند از پيش چشم خليفه گذرانيدند. عمر نام و نشان هر كدام را جويا شد، به عرض خليفه رساندند كه (سماك، و سماك، و سماك) عمر تبسمى فرمود و گفت: خدا زيادتان كند، چقدر سماك! خداوندا اسلام را به وسيلۀ ايشان بلندآوازه گردان، و آنان را نيز به اسلام تأييد فرما.

سپس خليفه به نعيم نامه اى نوشت و مقرر داشت تا او «سماك بن خرشۀ انصارى» (غير ابو دجانه) را به يارى «بكير بن عبد الله» مأمور كند. نعيم فرمان برد، و سماك براى يارى بكير به آذربايجان رفت.

سيف مى گويد:

سماك بن خرشۀ غير ابو دجانه، و عتبة بن فرقد ليثى، از اغنياء، و ثروتمندان عرب به شمار مى رفتند.

بكير از پست خود استعفاء كرد، و در نتيجه منطقۀ تحت فرماندهى او بيرن، «سماك بن خرشۀ انصارى»، و «عتبة بن فرقد ليثى» تقسيم گرديد. عتبه با اهالى آذربايجان از در صلح درآمد، و پيمان نامه نوشت، و «سماك بن خرشۀ انصارى» آن را تأييد و امضاء كرده است.

و دست آخر آنجا كه سيف از تعداد و نام عمال و كارگزاران خليفه عثمان سخن مى گويد، از سماك بن خرشۀ انصارى و شخص ديگرى، به عنوان فرمانداران شهرهاى عراق، در سال مرگ عثمان نام برده است.

اخبار سماك انصارى غير ابو دجانه در روايت هاى طبرى همين ها بود كه آورديم.

ابن اثير، و ابن كثير، و ابن خلدون نيز همين ها را از طبرى گرفته و در تاريخ هاى خود نقل كرده اند.

بنشينيم!

خليفة بن خيّاط، فتح همدان را به طور اختصار، ولى بلاذرى آن را با قدرى شرح و تفصيل آورده كه ما قسمتى از آن را در اينجا نقل مى كنيم. بلاذرى مى نويسد:

«مغيرة بن شعبه» در اواخر سال بيست و سوم هجرى، «جرير بن عبد الله بجلى» را مأمور گشودن همدان كرد، و جرير همدان را از صلح، همانند صلح نهاوند متصرف شد، و زمين هاى آن را به زور و اكراه از چنگشان خارج ساخت.

طبرى فتح آذربايجان را از طريق ابو معشر و واقدى چنين آورده است:

آذربايجان در سال بيست و دوم از هجرت گشوده شد، و مغيرة بن شعبه در آنجا به فرمانروائى پرداخت.

بلاذرى نيز همين مطلب را در كتاب «فتوح البلدان» خود آورده، و طى روايتى ديگر مى نويسد:

آذربايجان را «حذيفة بن يمان» به هنگام حكومت مغيره بر كوفه گشوده است.

ياقوت حموى هم همين سخنان را در واژۀ «همدان»، «رى»، و «دستبى» در «معجم البلدان» خود آورده و خليفة بن خيّاط نيز همان ها را برگزيده است.

بلاذرى در مورد «رى»، و «قزوين»، و «دستبى» مى نويسد:

مغيرة بن شعبه، يكى از اصحاب را به نام «كثير بن شهاب» به ولايت و فرماندارى مناطق «رى»، و «قزوين»، و «دستبى» منصوب كرد، و ادارۀ امور همدان را نيز بر آن ها بيفزود. اما در همين احوال مردم رى از اطاعت و فرمانبردارى او سر باز زدند، و در نتيجه كثير با آن ها درافتاد، و آن قدر با آن ها جنگيد، و كار را برايشان سخت گرفت تا بار ديگر تسليم فرمان او شدند.

سعد بن ابى وقاص نيز در دومين بارى كه به حكومت كوفه رسيد، «علاء بن وهب» از بنى عامر ابن لوى را به فرماندارى همدان منصوب كرد، و فرمان حكومت او را صادر نمود، اما مردم همدان در يك فرصت مناسب، علاء را از حكومت همدان عزل و عليه او قيام كردند. علاء نيز با آن ها به جنگ پرداخت و بر آن ها چندان سخت گرفت تا بار ديگر مردم همدان حكومت او را گردن نهادند و تسليم او امر او گرديدند.

ص: 255

مأمور فتح آنجا را پس از «بكير بن عبد الله» بر عهدۀ «عتبة بن فرقد ليثى» نهاده، سماك بن خرشه را نيز گواه بر پيمان نامۀ صلح او گرفته است.

سيف بن عمر تنها كسى است كه چنان اخبارى را روايت كرده، او است كه وقايع را تحريف نموده، و هم او است كه با خلق و آفرينش نقش آفرينان خود از اصحاب و غير اصحاب، موجبات سردرگمى و انحراف دانشمندان را از حقايق تاريخى فراهم كرده است.

صحابى، هرگز كسى ديگر را به فرماندهى سپاه نمى گماشتند.

ابن مسكويه نيز گفته است كه نام سماك بن خرشۀ غير ابو دجانه، در فتح شهر رى نيز برده شده است. (ز) [پايان سخن ابن حجر].

همچنين ابن حجر با اعتماد به همان روايات سيف، سماك بن عبيد عبسى را از اصحاب رسول خدا دانسته، و برايش شرح حالى جداگانه نوشته، و در ضمن آن گفته است:

نامش در شرح حالى كه گذشت آمده... و از او در فتح همدان نيز نام برده اند...

سماك بن مخرمه نيز از اين فيض محروم نمانده، و ابن حجر و ديگران با همان اعتماد كه به روايات سيف مبذول داشته اند، سماك بن مخرمه را هم جز اصحاب رسول خدا پذيرفته و برايش شرح حالى جداگانه در كتاب هاى خود آورده اند.

به اين ترتيب ابن حجر اين سه نفر را كه بنا به گفتۀ سيف عهده دار پست فرماندهى سپاه بوده اند به همان دليل در قسمت اول كتاب خود آورده، و مخصوصاً به آن دليل هم تصريح كرده است. توجه كنيد او مى نويسد:

من از آن روى اينان را در اين قسمت از كتاب خود آورده ام كه در پيش نيز گفته ام كه آنان در فتوح به جز شخص صحابى، كسى ديگر را هرگز به فرماندهى سپاه نمى گماشتند.

با اين حساب، در نظر ابن حجر در صحابى بودن اين سه صحابى سيف آفريده هيچ شك و ترديدى وجود ندارد. زيرا اينان فرماندهى سپاه را بر عهده داشته اند!!

ابن حجر سخن خود را دربارۀ سماك، صحابى سيف آفريده با حرف (ز) پايان مى دهد، تا نشان داده باشد كه او شرح حال اين صحابى را بر ديگر تذكره نويسان پيش از خود اضافه دارد.

ابن عبد البر نيز چنين كرده و در شرح حال «سماك بن مخرمۀ اسدى» مى نويسد:

سيف بن عمر آورده است كه «سماك بن مخرمۀ اسدى»، «سماك بن عبيد عبسى»، و «سماك بن خرشۀ انصارى» غير ابو دجانه نخستين سردارانى از عرب بودند كه فرماندهى پادگان هاى (دستبى) را بر عهده گرفته اند.

ص: 258

ابن اثير در كتاب «اسد الغابه»، و ذهبى در «تجريد» خود، در نقل اين مطالب از ابن عبد البر پيروى كرده اند.

و نيز همچنان كه گذشت، بنا به گفتۀ ابن حجر در «اصابه»، «ابن مسكويه» نيز همين ها را در مورد سِماك هاى سه گانه گفته است.

اين ماكولا در كتاب «اكمال» خود مى نويسد:

سيف بن عمر آورده است كه مساك بن خرشۀ انصارى غير ابو دجانه، و سماك بن مخرمۀ اسدى، و سماك بن عبيد عبسى؛ به خدمت عمر رسيده اند. و آنان نخستين سرداران عربى هستند كه با ديلميان جنگيده اند.

طبرى نيز رواياتى را كه گذشت از قول سيف در تاريخ خود آورده، و ابن اثير، و ابن كثير، و ابن خلدون، و ديگر تاريخ نويسان پيرو، و دنباله رو ايشان نيز همان مطالب سيف را از طبرى، در تاريخ هاى خود نقل كرده اند.

وجود همين روايات است كه ابن فتحون را دستخوش اشتباه كرده، و چنين گمان برده است كه سماكى كه در جنگ صفين و در كنار امام عليه السلام جنگيده است همان سماك سيف آفريده مى باشد، در صورتى كه معلوم داشتيم سماكى كه در جنگ صفين حضور يافته است «جعفى» بوده، و از گروه انصار به حساب نمى آمده است.

تغيير سال هاى حوادث تاريخى، و تحريف وقايع و رويدادها، خلق و آفرينش نقش آفرينان، تنظيم و پرداختن قصه ها و افسانه ها و جاى گزين ساختن آن ها در رويدادهاى مهم و سرنوشت ساز تاريخ اسلام، همه و همه از ويژگى هاى سيف و احاديث و روايات او است، تا تشويش و سردرگمى مسلمانان را فراهم سازد، و آن ها را از دست يابى به حقايق تاريخى منحرف نمايد. كه بايد گفت متأسفانه سيف در اين راه به خواستۀ خود رسيده، و بيش از دوازده قرن است كه تمام بافته ها و ساخته هايش در مصادر معتبر اسلامى را يافته، و تا به امروز توانسته است كه محققين و پژوهشگران جهان اسلام را دچار تحير و سردرگمى نمايد.

همانند نام دو تن از اصحاب واقعى رسول خدا (ص) انتخاب كرده، برايشان قصه ساخته و در تاريخ اسلام جا زده است به شرح زير آورده ايم:

1 - خزيمة بن ثابت انصارى غير ذو الشهادتين، كه او را همنام با «خزيمة بن ثابت انصارى ذو الشهادتين» آفريده، و داستانى جداگانه برايش نگاشته است.

2 - سماك بن خرشۀ انصارى غير ابو دجانه، كه او را همنام با «سماك بن خرشۀ انصارى»، مكنى به ابو دجانه ساخته، و به شرحى كه گذشت برايش داستانى ويژه ساخته است.

سيف تنها به خلق و آفرينش اين دو صحابى همنام با اصحاب واقعى رسول خدا (ص) و چهره هاى شناخته شده اسلام اكتفا نكرده، بلكه همان طور كه ديده و خواهيم ديد، نقش آفرينان زير را نيز همنام با اصحاب، و چهره هاى شناخته شده آفريده است:

3 - زر بن عبد الله بن كليب فقيمى را همنام با «زر بن عبد الله بن كليب فقيمى شاعر» آفريده كه در عصر جاهليت قديم وجود داشته است.

4 - جرير بن عبد الله حميرى را همنام با «جرير بن عبد الله بجلى» خلق، و پاره اى از كارهاى جرير بجلى را نيز به او نسبت داده است.

5 - و برة بن يحنس خزاعى را همنام با «وبر بن يحنس كلبى» آفريده است.

6 - حارث بن يزيد عامرى را همنام با «حارث بن يزيد عامرى قرشى» از بنى لوئى خلق كرده است.

7 - حارث بن مرۀ جهنى را همنام با «حارث بن مرۀ عبدى با فقعسى» آفريده است.

8 - بشير بن كعب حميرى را همنام با «بشير بن كعب عدوى» ساخته است.

و به طورى كه ديده ايم سيف تنها به خلق و آفرينش نقش آفرينانى در لباس آدمى و بهنام صحابى بسنده نكرده، بلكه اماكنى از خود آفريده و آن ها را همنام با جاى ها و اماكنى قرار داده كه در پهنۀ زمين موجود مى باشند. مانند «جعرانه»، و «نعمان» كه در حجاز واقع بوده اند، و سيف همنام آن ها را، با اختبارى كه برايشان ساخته است در عراق آفريده، و ياقوت حموى با اعتماد به سخنان او، نام و شرح هر يك از آن ها را در كتاب «معجم البلدان» خود آورده است.

ص: 260

5 - «لسان العرب»، (27/9) و «اللباب» ابن اثير.

سماك بن خرشۀ غير ابو دجانۀ ابو دجانۀ سيف در:

1 - «تاريخ طبرى» حوادث بعد از جنگ قادسيه (2363/1-2364).

2 - «تاريخ طبرى» فتح همدان و آذربايجان (2650/1-2663).

3 - «تاريخ طبرى»، حكومت سماك بر عراق (3058/1).

4 - «تاريخ ابن اثير» (10/3-11 و 72).

5 - «تاريخ ابن كثير» (121/7-122).

6 - «تاريخ ابن خلدون» (354/2 و 402).

7 - تعليق امير شكيب تاريخ ابن خلدون (354/2).

8 - كتاب «اكمال» ابن ماكولا (350/4).

9 - «اصابۀ» ابن حجر (75/2) زير شمارۀ 3465، در شرح حال سماك بن خرشۀ غير ابو دجانه.

10 - «فصول المهمۀ» سيد شرف الدين (ص 182).

خبر فتح همدان و آذربايجان از طريق غير سيف در:

1 - «تاريخ خليفَةِ بنِ خيّاط» (124/2) ضمن حوادث سال 22 ه -.

2 - «تاريخ طبرى»، حوادث سال 22 ه - (2647/1).

3 - «فتوح البلدان» بلاذرى (ص 400).

داستان عروه، و فتح رى و حكام آن در:

1 - «فتوح البلدان» بلاذرى (ص 389-393)، و خبر كثير بن شهاب در (378) همان مصدر.

شرح حال سماك بن عبيد در:

1 - «اصابۀ» ابن حجر (76/2) زير شمارۀ 3467.

2 - «تاريخ طبرى»، در مورد روايات سيف دربارۀ او (2631/1) كه ياقوت حموى به همين روايت اشاره كرده است.

ص: 263

3 - و باز «تاريخ طبرى» (2650/1-2651 و 2660)، و روايات غير سيف در (39/2-42 و 45 و 57).

شرح حال سماك بن مخرمه در:

1 - «استيعاب» چاپ حيدرآباد (567/2) زير شمارۀ 2453.

2 - «اسد الغابۀ» ابن اثير (353/2).

3 - «تجريد» ذهبى (246/1) زير شمارۀ 2403.

4 - «اغانى» چاپ ساسى (80/10) شامل اخبار سماك مخرمه.

5 - «معجم البلدان» ياقوت حموى، در واژۀ (مسجد سماك).

6 - «تاريخ طبرى» (2650/1-2651 و 2653 و 2656 و 2659-2660) شامل روايات سيف دربارۀ سماك بن مخرمه.

ص: 264

صد و پنجاه صحابى ساختگى

ص: 266

در ميان آنان مردى از بنى عامر وجود داشت كه «اَغلَب» خوانده مى شد. اغلب از گردن كلفت ترين مردان روزگار به حساب مى آمد و بسيار و چالاك مى نمود.

وقتى كه قواى مسيلمه درهم شكست، و يارانش روى به گريز نهادند، (اغلب) از ترس جان خود را به مردن زد، و در ميان كشته گان انداخت.

پس از اين پيروزى مسلمانان در ميان گشته شدگان به جستجو پرداختند، تا اين كه چشم شان به هيكل درشت، و گردن كلفت اغلب افتاد. پس روى به ابو بصيره كرده گفتند:

تو مدعى هستى كه شمشيرت بسيار تيز و برنده است، اگر چنين است گردن ابن اغلب را كه مرده و بر روى، درافتاده است بزن.

ابو بصيره شمشير از نيام بركشيد و قدم پيش گذاشت تا قدرت بازو، و برّندگى شمشير خود را به نمايش بگذارد. در همين حال (اغلب) كه داس مرگ را بر بالاى سر خود مشاهده مى كرد درنگ را جايز ندانست، از جاى خود برجست و در ابو بصيره آويخت، و سپس با يك حركت سريع خود را از چنگ او رها ساخت و با سرعتى هر چه تمام تر بگريخت.

ابو بصيره كه براى يك لحظه در بهت و حيرت فرو رفته بود، سر در عقب (اغلب) نهاد و ناخودآگاه فرياد مى زد «من ابو بصيرۀ انصارى هستم» ولى اغلب كه بر قدم هاى خود افزوده بود، در جواب ابو بصيره فرياد برآورد كه «دويدن برادر كافرت را چگونه ديدى؟!» تا اين كه از نظرها غائب گرديد.

«اقرع» تنها يك حديث او را از قول سيف آورده اند.

ما از اين ضحاك در هيچ يك از منابع و مصادر معتبر اسلامى اثرى نديديم، مگر كتاب هاى «ميزان الاعتدال»، و «لسان الميزان» را كه در شرح حال ضحاك از قول «ازدى» مى نويسد:

حديثش درست نيست.

سخن ازدى چنين مى نمايد كه او غافل از اين بوده كه همۀ اين آتش ها از گور سيف برخاسته كه چنين حديث دروغى را بر زبان بيچاره (ضحاك) نهاده است، و الا بر فرض وجود شخصى به نام «ضحاك بن يربوع» او را در اين مورد گناهى نبوده است.

اما وجود راوى اى به نام ضحاك، چون ما در منابع معتبر كه به معرفى راويان پرداخته اند، به چنين نامى برنخورده ايم، او را از جمله راويان ساختگى سيف به حساب آورديم.

شده، يا اين كه او را دو نفر به حساب آورده است!

به عبارت ديگر او فراموش كرده كه اين حاجب را حدود ده سال پيش از اين در جنگ يمامه از پاى درآورده، يا اين كه نه، او دو نفر را همنام خلق كرده، يكى «حاجب بن زيد» كه او را در نبرد يمامه به كشتن داده، و ديگرى «حاجب بن زيد» كه در جنگ قادسيه به خاك و خونش كشيده است؟!

در هر حال، چه سيف از خاطر برده باشد و يا نه، براى ما فرقى نمى كند، زيرا ما از اين حاجب بن زيد به جز نزد سيف بن عمر، و دانشمندان ناشر احاديث و روايات او، در هيچ يك از منابع و مصادر تاريخى و ادب، و انساب و حديث، اثرى نديده ايم. و از اين رواست كه او را جمله مخلوقات خيالات سيف به حساب آورده ايم.

ضمناً داستان را كه سيف براى اين حاجب ساخته است همان چيزى است كه مى خواهد تا يمانيان قحطانى به آن موصوف باشند، زيرا از ديدگاه سيف ميدان دارى ها، و پيروزى ها، و سالم از معركه جستن ها، و ديگر افتخارات، و بس، و هيچ يمانى قحطانى را نمى رسد كه در خور كمترين افتخارى از اين قبيل پيروزى باشد. مگر اين كه در ركاب سران مضر به خاك و خون خود درغلطند، و اين لياقت را بيابند كه جزء شهدا در ركاب ايشان به حساب آيند!!

اما نسبى را كه سيف براى همين حاجب ساخته است «بنى اشهل» مى باشد، و «بنى اشهل» و «جشم» پسران حارث بن خَزرَج از اوس، و أزد شَنوءَه يعنى افرادى از قبايل (ازد) كه در شنوء ساكن بوده اند، هستند كه تيره اى است از «ازد» كه به اعتبار محل سكونت آن ها «شنوء» كه از نواحى يمن است، به آنجا منسوب شده اند، و هر سه تيره از يمانيان قحطانى مى باشند.

ص: 272

ص: 274

صد و پنجاه صحابى ساختگى

سحابيانى از انصار

سهل بن مالك انصارى

* سهل برادرى براى كعب بن مالك.

* سهل بن يوسف، راوى اى براى سيف.

* نتيجۀ اين بحث و بررسى.

* دزدى ادبى خالد بن عمرو، از سيف بن عمر!!

* دانشمندانى كه افسانۀ سهل را انتشار داده اند.

* بررسى اسناد سيف در افسانۀ سهل.

* بازگشتى دوباره و كوتاه.

* دست آورد سيف از افسانۀ سهل.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 275

ص: 276

از حمد و سپاس الهى فرمود:

اى مردم! من از ابو بكر، و عمر، و عثمان راضيم... اى مردم زبان خود را از بدگوئى مسلمانان نگه داريد، و چون يكى از آن ها از دنيا برود از او جز خوبى مگوئيد!

ابن حجر پس از ذكر مطالب فوق اضافه كرده مى نويسد: سيف بن عمر اين حديث را به همين نحو از قول «سهل بن يوسف» در كتاب فتوح خود آورده است.

يوسف از طريق سيف در تاريخ كبيرش آورده است كه چهارتاى آن ها از پدر سهل يعنى (يوسف) روايت شده، كه در يكى از آن ها نسب سهل چنين آمده است «سَهلِ بنِ يُوسُف سَلَمى».

ديگر نويسندگان و دانشمندانى كه به شرح حال اصحاب پرداخته اند، در شرح حالى كه براى «عبيد بن صخر» و «معاذ بن جبل» نگاشته اند، شش روايت از سهل بن يوسف بن سهل، از عبيد بن صخر، و به نقل از سيف بن عمر در كتاب هاى خود آورده اند.

در يكى از روايت هاى اخير، سهل بن يوسف چنين معرفى شده است «سهل بن يوسف بن سهل انصارى».

زندگى گفته است سر مى رسد، و به اصطلاح دست به يك دزدى ادبى مى زند، و عين روايت سيف را از كتاب فتوحش بدون اين كه نامى از سيف و كتاب او ببرد، اقتباس و در كتاب خود چنان نقل مى نمايد كه گوئى او بى هيچ واسطه اى خود اين روايت را شنيده و در كتاب خويش آورده است.

اين كار خالد باعث گرديد تا دانشمندانى كه بعد از او آمده اند با گرفتن همان روايت از كتاب خالد چنين گمان برند كه مگر شخص خالد تنها كسى است كه چنين روايتى را در كتاب خود نقل كرده است، و متوجه اين مطلب نشده اند كه همين روايت در حدود يك قرن پيش از خالد در انديشۀ شخص ديگرى به نام سيف بن عمر شكل گرفته و وسيلۀ قلم او در كتاب فتوحش نقش بسته است.(1)

نگفته اند كه خالد در نقل اين روايت تنهاست. از قبيل:

1 - «اَبنُوسى» (ت 505 ه -) در كتاب «فوائد»(1).

و در كتاب بعضى از آن ها، نام برخى از روات از قلم افتاده، مانند:

1 - «طَبَرانى» (ت 360 ه -) در كتاب «المعجم الكبير، عن الصحابة الكرام».

بعضى هم روايت مزبور را به صورت ارسالِ مرسل يعنى بدون ذكر نام راويان و واسطه هاى آن، آورده اند. مانند:

1 - «اِبنِ شاهين» (ت 385 ه -).

2 - «ابو نعيم» (ت 430 ه -) در كتاب «معرفة الصحابه».

عده اى نيز سخن دانشمندان پيش از خود را كه نامشان گذشت نقل نموده اند. چون:

1 - «ضياء مقدسى» (ت 643 ه -) در كتاب «المختاره» كه سخن طبرانى را پذيرفته و تحت تأثير آن قرار گرفته است.

2 - «ابن اثير» (ت 630 ه -) كه فشردۀ نوشته هاى «ابن منده»، و «ابو نعيم»، و «ابن عبد البر» را در كتاب «اسد الغابۀ» خود آورده است.

3 - «ذَهَبى» (ت 748 ه -) كه نوشتۀ «اسد الغابه» را به طور اختصار، در كتاب «تجريد» خود نقل كرده است.

4 - «اِبنِ كَثير» (ت 774 ه -) كه مطلب از معجم طبرانى گرفته است.

اما بعضى از دانشمندان نيز در صحت اين روايت، و سند آن شك و ترديد نموده اند از قبيل:

1 - «عقيلى» (ت 322 ه -) در كتاب در كتاب «الضعفاء».

2 - «ابن عبد البر» (ت 463 ه -) كه در كتاب «استيعاب» خود به دروغ بودن آن روايت، و نادرست بودن سلسله روات آن يعنى (سهل بن يوسف بن سهل بن مالك)، و ترديد در بودن چنان راويانى تأكيد نموده است.

اما او چنين پنداشته كه همۀ اين آفت ها از جانب «خالد بن عمرو» صورت گرفته، و

ص: 281

اشتهار خالد را در ميان جامعۀ علماى پيرو مكتب خلفاء دليل آورده، نتيجه گرفته است كه روايت او در اصل دروغ و ساختگى است.

پس از گذشت سال ها، در قرن نهم از هجرت ابن حجر (ت 852 ه -) مى آيد، و در شرح حالى كه براى سخل بن مالك (جَدّ) در كتاب «اصابه» به عنوان صحابى رسول خدا، و سهل بن يوسف (نوه) در كتاب ديگرش به نام «لسان الميزان» نوشته است، مى گويد:

اين روايت را تنها خالد بن عمرو روايت نكرده، بلكه سال ها پيش از خالد، با همين متن و سند، سيف بن عمر تميمى آن را در كتاب فتوحش آورده است.(1) اما ابن حجر متوجه اين مطلب نشده است كه، درست نيست خالدى كه به قرنى بعد از سيف آمده، بلا واسطه سخن از كسى گرفته باشد، كه سيف يك قرن پيش آن را از او گرفته است. و بايد كه مى گفت: اين مطلب را شخص متأخر، از متقدم خود گرفته است. با اين تفاوت كه خالد متأخر، از شخص متقدم نه نامى به ميان آورده، و نه از مصدر آن.

اين مسأله و صدها مسألۀ نظير آن، و ساخته هاى شگفت انگيز سيف تا به امروز از ديده هاى دانشمندان پنهان مانده، پرده از روى آن همه جنايات سيف بر تاريخ اسلامى برداشته نشده بود تا ابن حجر دريابد كه سازندۀ اصلى آن روايت و صدها مانند آن و راويان آن ها همگى ساخته سيف بن عمر تميمى است نه شخص ديگر.

همچنين قريب به يقين مى توان گفت كه ابن حجر متوجه ورود نام اين دو راوى (پسر، و جد) «سهل بن يوسف»، و «يوسف بن سهل» در ديگر احاديث سيف نشده تا هنگام نوشتن شرح حال سهل بن مالك جد، در كتاب «اصابه»، و سهل بن يوسف نوه، در كتاب «لسان الميزان»، به طور جدى و عميق به بحث و تحقيق پيرامون سلسلۀ راويان آن بپردازد، همان كارى را كه ما در بحث و تحقيق پيرامون راويان ساختگى

ص: 282

انجام داده ايم.

دشنام بگشايد، و ايشان را به لجن بكشد، خواه آن ها صحابى باشند، و يا تابعى.(1) و گفتيم، ازآنجا كه سيف در سند حديث، سهل بن مالك را برادر كعب بن مالك معرفى كرده است، دانشمندان نيز با استناد به آن، نسب سهل بن مالك را به نسب كعب بن مالك شاعر پيوند داده اند، بدون اين كه سيف كه خود آفرينندۀ او است، چنين ادعائى داشته باشد!

سيف حديث مربوط به «سهل بن مالك» را در كتاب فتوحش در اوايل قرن دوم از هجرت آورده، و پس از گذشت يك قرن از آن تاريخ، خالد بن عمرو اموى كوفى كه در قرن سوم هجرى در گذشته است مى آيد و مطالب سيف را دربارۀ همين سهل بن مالك اقتباس مى كند.

خالد بن عمرو در اين دزدى ادبى بدون اين كه نامى از شخص سيف و كتاب او برده باشد، روايت مزبور را مستقيماً از زبان سهل بن يوسف نقل مى كند. و همين امر باعث مى شود تا برخى از دانشمندان چنين برداشت كنند كه شخص خالد بن عمرو، راوى آن حديث - سهل بن يوسف - را ديدار كرده حديث مزبور را از زبان او شنيده است. و بر اين اساس گفته اند كه خالد بن عمرو تنها كسى است كه چنين حديثى را آورده است.

همچنين بعضى از دانشمندان بر صحت آن حديث، و وجود چنين سلسله راويانى (سهل بن يوسف بن سهل بن مالك) شك كرده اند، زيرا چنين نام هائى را در تيره هاى بنى سلمه از خزرج و غير بنى سلمه از گروه انصار، و حتى غير انصار سراغ ندارند.

تا اين كه سرانجام ابن حجر مى رسد، و از وجود اين روايت به سال ها پيش از خالد در كتاب «فتوح» سيف پرده برمى گيرد، و اعلام مى دارد كه «ابن حبّان» نيز همين مطلب را از سيف نگرفته است. اما خود ابن حجر متوجه اين مسأله نشده كه سازندۀ اصلى اين روايت، و آفرينندۀ (سهل بن مالك) و سلسلۀ راويان آن، شخص سيف بن عمر است كه صدها صحابه و تابعى آفريده، و قصه ها و افسانه ها ساخته و به آن ها نسبت داده است. بر زبانشان احاديث و روايات نهاده، و همه را با تردستى تمام در تاريخ اسلام جاسازى كرده، و امر را بر دانشمندان و محققين اسلامى در يافتن حقيقت از مجاز، بسى دشوار و آن را سر در گم ساخته است.

ص: 284

همچنين ابن حجر متوجه اين موضوع نشده كه اسامى همين سلسله از راويان، ضمن روايت هاى ديگر سيف آمده، كه پاره اى از آن ها را طبرى در تاريخش و برخى ديگر را دانشمندانى كه به شرح حال اصحاب پرداخته اند، آورده اند كه از آن جمله نويسندگان شرح حال (عُبَيدِ بن صَخر) را مى توان نام برد. چه، اگر ابن حجر از ورود اسامى ايشان در ديگر احاديث و روايات سيف به عنوان سند آگاهى مى يافت، بى شك در ترجمۀ (سهل بن مالك) پدر بزرگ در كتاب اصابه، و سهل بن يوسف در كتاب «لسان الميزان» به آن ها اشاره اى مى نمود.

5 - «ابن منده» (ت 399 ه -) كه او هم گمان برده كه خالد تنها كسى است كه آن را آورده.

6 - «ابو نعيم» (ت 430 ه -) در كتاب «معرفة الصحابه».

7 - «ابن عبد البر» (ت 463 ه -) در كتاب «استيعاب» كه او هم گمان به تنهائى خالد برده است.

8 - «اَبنُوسى» (ت 505 ه -) در كتاب «فوائد» كه از طريق خالد آن را نقل كرده است.

9 - «ابن اثير» (ت 630 ه -) در كتاب «اسد الغابه»، كه سخن از ابن منده، و ابو نعيم و ابن عبد البر گرفته است.

10 - «ذهبى» (ت 748 ه -) در كتاب «التجريد»، كه نوشتۀ «اسد الغابه» را خلاصه كرده است.

11 - «مقدسى» (ت 643 ه -) در كتاب «المختاره»، كه از طبرانى پيروى كرده است.

12 - «ابن حجر» (ت 852 ه -) در كتاب «اصابه» كه بيش از متن حديث، پيرامون آن سخن گفته است.

13 - «سيوطى» (ت 911 ه -) در كتاب «جمع الجوامع».

14 - «متقى» (ت 975 ه -) در كتاب «كنز العمال» و «منتخب كنز»، كه از «جمع الجوامع» بهره گرفته است.

ص: 286

است:

سيف بن عمر در كتاب فتوح، و ابن قانع، و ابن شاهين، و ابن منده، و ابو نعيم، و ابن النجار و ابن عساكر آورده اند... [تا آخر حديثى كه گذشت]

ص: 288

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صحابيانى از گروه انصار

اسعد بن يربوع انصارى خزرجى

* دست آورد سيف از افسانۀ اسعد.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 289

ص: 290

نويسندۀ كتاب «نسب الصحابه» هم گفته است كه «اسعد بن يربوع ساعدى» در جنگ يمامه كشته شده است.

در كتاب «دُرّ السحابه» نيز آمده است كه اسعد بن يربوع جزء كشته شدگان جنگ يمامه بوده است.

خلاصه اين كه شش تن از دانشمندان به شرح حال اين صحابى پرداخته اند، كه چهار نفر آن ها سندى به دست نداده اند كه عبارتند از:

«ابن عبد البر»، «ذهبى»، و نويسندگان كتاب هاى «نسب الصحابه»، و «در السحابة»، و ذهبى نيز تأكيد كرده كه «اسيد» مجهول الهويه است.

و دو نفر هم تنها شخص سيف را نام برده او را سند مطالب خود معرفى كرده اند كه آن ها عبارتند از: «ابن حجر»، «ابن اثير».

ما، در كتاب هاى حديث و تاريخ به جستجوى صحابى انصارى، به نام «أسعَد»، يا «اسيد بن يربوع ساعدى» برآمديم، ولى جز در حديث سيف، نشانى از او در هيچ يك از منابع ياد شده نيافتيم. از اين روى او را از آفريده هاى سيف به حساب آورديم.

ضمناً همان طور كه گفتيم، تنها دو نفر از دانشمندان، سند روايت خود را شخص سيف معرفى كرده، راويان ديگرى را نام نبرده اند تا دربارۀ آن ها به بحث بنشينيم.

ص: 294

صد و پنجاه صحابى ساختگى

صحابيان از گروه انصارى

سلمى، دختر مالك فزاريه

* سلمى و سگان «حوأب».

* حقايقى از داستان «ام قرفه».

* افسانۀ «ام قرفۀ» سيف.

* بررسى اسناد سيف در افسانۀ «ام زمل».

* دانشمندان، و افسانۀ ام زمل سيف.

* حقايق از داستان، و حديث «حوأب».

* بحثى دربارۀ فرزندان «ام قرفه».

* نتيجۀ بحث و بررسى.

* مصادر و مدارك بحث.

ص: 295

ص: 296

2 - داستان سگان حوأب

امّ قرفه چهل مردم رزمنده شمشير زن از محارم خود را به جنگ رسول خدا (ص) فرمان داد تا به شهر مدينه حمله برند. پيغمبر خدا از اين موضوع آگاه گرديد، و زيد بن حارثه را با سواركارانى چند به جلوگيرى ايشان فرستاد. اين دو گروه در محل (وادى القرى) به يكديگر رسيدند و جنگى بى امان را آغاز نهادند، اما ياران زيد تاب مقاومت نياورده عقب نشستند، و زيد با تنى مجروح و اندامى خسته، تن دردمند خود را با زحمتى بسيار از معركه بيرون كشيد، و در همان حال سوگند ياد كرد كه تن نشويد، و روغن بر بدن نمالد مگر هنگامى كه انتقام خود و يارانش را از اينان بگيرد.

در اجراى چنين انديشه اى از حضرت رسول فرمان خواست تا بار ديگر او را به پيكار فزاره مأمور فرمايد پيغمبر خدا نيز بار ديگر او را به فرماندهى گروهى... [تا آخر داستانى كه گذشت].(1) ابن هشام، و يعقوبى، و طبرى، و مقريزى آورده اند كه در همان جنگ «سلمة بن عمرو اكوع» سلمى دختر ام قرفه را به اسرات گرفت و او را به رسول خدا (ص) تقديم داشت، و آن حضرت نيز او را به دائى خود «حزن بن ابى وهب» بخشيد و از وى «عبد الرحمن بن حزن» به دنيا آمد. حقيقت نخستين خبر همين ها بود كه آورديم.

پيغمبرى مى جنگيدند، پس از شكست و عقب نشينى در محلى به نام (ظفر) كه منطقۀ نفوذ «ام زمل، سلمى» دختر «مالك بن حذيفة بن بدر فزاريه» كه در شوكت و جلال، و نفوذ كلام همتاى مادرش «ام قرفه» بود، گرد آمدند.

ام زمل، فراريان مزبور را به باد ملامت گرفت، و از فرارشان از جنگ مسلمان سخت سرزنش نمود. سپس به استمالت، و آن گاه به تحريكشان براى جنگيدن با مسلمانان پرداخت، خود در ميانشان مى گرديد و در كنارشان مى نشست، و با لطايف الحيل ايشان را به مقاومت در برابر قواى خالد و جنگ با او فرامى خواند، تا اين كه گروه بسيارى از مردم قبايل (غطفان، و هوازن، و سليم، و اسد، و طى) به گردش جمع شدند.

ام زمل، سلمى به يارى اين گروه فشرده در مقام تلافى از شكست گذشتۀ فزاره و كشته شدن مادر، و اسارت خودش آماده جنگ با خالد شد.

اين حركت تند سلمى از آن روى بود كه به سال ها پيش، و پس از كشته شدن مادرش (ام قرفه) به دست قواى اسلام به اسرات افتاد و به خانه عايشه درآمد اما با وجودى كه عايشه ام زمل را آزاد كرده بود، ولى سلمى همچنان در خانه عايشه مى زيست تا اين كه پس از مدتى به زادگاهش بازگشت و به اقوام خود پيوست.

روزى در آن هنگام كه أم زمل در خانه عايشه بود رسول خدا (ص) به خانه وارد شد و چون آن دو را مشاهده كرد فرمود:

بر يكى از شما، سگ هاى ناحيۀ حوأب حمله برده بانگ برخواهند داشت!

و اين ام زمل بود كه پس از پشت پا زدن به دين اسلام و مرتد شدنش، سخن رسول خدا درباره اش راست آمد! زيرا وقتى كه أم زمل علّم مخالفت را برافراشت، به هنگام عبور بين «ظفر و حوأب» براى جمع آورى سپاه از فراريان و سرخوردگان از حكومت، سگان منطقه حوأب به او حمله كرده بانگ برداشتند!!

در هر حال اقدامات تند و جمع آورى سپاه اين بانوى فزارى به خالد بن وليد گزارش داده شد و خالد خود را شتابان به او رسانيده و جنگى سخت و بى امان بين دو نيرو به وقوع پيوست، ام زمل بر روى شتر مادرش فرماندهى ميدان جنگ را بر عهده گرفت و با همان قدرت و نفوذ مادرش فرمان مى داد و مردم را به پايدارى و جنگ تشويق و ترغيب مى كرد.

خالد چون چنان ديد فرياد برآورد كه هر كس شتر اين زن را سرنگون كند صد شتر پاداش خواهد گرفت!! شترِ ام زمل را مردان رزمندۀ خالد در ميان گرفتند و

ص: 300

پس از اين كه صد تن از هواداران او را از پاى درآوردند، شتر را پى كرده، ام زمل را به قتل رسانيدند.

در آن جنگ خاندان هاى قبائل «خاسئ، و هاربه، و غنم» به دست سپاهيان اسلام بر باد رفت، و زيان هاى غير قابل جبرانى به قبيلۀ كاهل رسيد. در آخر خالد وليد اين پيروزى را به مدينه خدمت خليفه گزارش داد!!

اما «نصر» نوشته است كه: ظفر در كنار «شميّط» و بين مدينه و شام واقع و از زمين هاى فزاره محسوب است. در آنجا بود كه «ام قرفه، فاطمه دختر ربيعة بن بدر» كه مردم را عليه رسول خدا (ص) تحريك مى كرد، و ايشان را به جنگ آن حضرت برمى انگيخت، كشته شده است.

ام قرفه را دوازده پسر نام آور و رزمنده بوده كه در جنگ بزاخه، و دشمنى با پيغمبر خدا سخت فعاليت داشته اند.

خالد، ام قرفه و پيروان فرارى طليحه را كه پيرامون او جمع و به جنگ مسلمين با وى هم داستان شده بودند كه به سختى شكست داد، و ام قرفه را بكشت و سرش را به مدينه خدمت ابو بكر فرستاد، و ابو بكر نيز فرمان داد تا سر او را بر دروازۀ شهر بياويختند. گويند سر وى اولين سرى بوده كه در اسلام آويخته شده است. [پايان سخن حموى].(1) به موجب سخنان حموى، «نصر» دو خبر سيف را به شرح زير درهم آميخته است: نخست خبر اردوكشى زيد بن حارثه را براى سركوبى ام قرفه كه سيره نويسان يك سخن گفته اند كه او مردم را عليه پيغمبر خدا تحريك مى كرد و برخى از آنان نيز گفته اند كه پس از كشته شدنش زيد، سر او را به مدينه فرستاده است.

دوم خبرى را كه سيف دربارۀ دخترش «ام زمل سلمى» ساخته و او را «ام قرفه صغرى» ناميده و گفته است كه او سربازان فرارى جنگ بزاخه از ياران طليحه را بگرد خود جمع، و آنان را به جنگ خالد وليد برانگيخت، و سرانجام به دست خالد كشته شد.

نصر اين دو خبر را زير نام «خبر ام قرفه» درهم آميخته و از آميختگى آنها خبر سومى را تهيه ديده و در پناه آن به شرح موضعى به نام «ظفر» كه ساختۀ سيف است پرداخته.

و شايد كه «نصر» را اين اختلاط دو خبر از آن روى دست داده كه سيف نام

ص: 302

«سلمى» را روى مخلوق خيالى خود نهاده و او را «ام قرفه صغرى» ناميده است. اما نصر از اين مسئله غافل بوده كه بين ام قرفه اى را كه زيد بن حارثه كشته، و ام قرفه اى را كه سيف بن عمر آفريده فرق بسيار است. با اين حال نصر آن دو را يكى انگاشته و به يك جا آورده است.

موقعيت ظفر نيز براى نصر و حموى به طور كامل شناخته نشده، زيرا يكى مى گويد ظفر بر سر راه شام قرار دارد، و ديگرى مدعى است كه بر سر راه بصره، دو جهت مخالف يكديگر، يكى رو به شمال و ديگرى در مسير جنوب.

همچنين حموى و نصر مصدر خبر خود را در مورد ظفر مشخص نكرده اند، فقط حموى آنجا كه به شرح پيرامون «حوأب» پرداخته مصدر خبر خود را سيف بن عمر معرفى كرده است.

3 - ابن حجر با اعتماد به حديث سيف در كتاب «اصابه» خود جائى را به شرح حال سلمى در زمرۀ زنان صحابى رسول خدا (ص) اختصاص داده، اما مصدر خبر خود را متذكر نشده است. تنها دربارۀ او گفته است كه:

سلمى دختر عموى عيينة بن حصن بن حذيفه بوده است. اين معرفى از طرف ابن حجر ازآنجا ناشى شده كه سيف سلمى مخلوق خود را دختر مالك بن حذيفه، و عموى عيينه آفريده است.

4 - ابن اثير خبر ام زمل را با استفاده از سخنان طبرى، در تاريخ خود آورده است.

5 - ابن كثير نيز سخن مستقيماً از طبرى گرفته و در كتاب خود نقل كرده است.

6 - ابن خلدون نيز با استفاده از سخنان طبرى داستان ام زمل را در تاريخ خود آورده است.

7 - ميرخواند هم مطالب خود را درباره سلمى ام زمل از طبرى گرفته است.

8 - حميرى نيز در واژۀ ظفر مطلب از «معجم البلدان» حموى گرفته و داستان ام زمل را هم به طور اختصار آورده است.

عايشه» را تحريف، و حقيقت امر و روش سران اسلامى را در زمان آن بانو پوشيده دارد.

ما در اينجا براى روشن شدن حقيقت مطلب، خبر پارس كردن سگان ناحيۀ حوأب را همچنان كه اتفاق افتاده و در كتاب هاى سيره و تاريخ آمده است مى آوريم.

توجه كنيد:

روزى رسول خدا (ص) در حالى كه همۀ زنانش در خدمتش بودند روى به آن ها كرده فرمود:

كدام يك از شماست كه بر شتر پرموئى نشسته، سگ هاى ناحيۀ حوأب بر او پارس كنند، و در راهش انسان هاى بسيارى از چپ و راست به خاك و خون بيفتند و پس از وقوع چنان اتفاقى كه خود خواسته، خود جان سالم از آن كشتارگاه بيرون برد؟

عايشه خنديد. و رسول خدا (ص) روى به او كرده فرمود:

اى حميراء. مواظب باش كه تو آن زن نباشى. سپس رسول خدا (ص) به سخن خود ادامه داده فرمود:

تو با على به جنگ بر خواهى خاست در حالى كه بر او ستمگر باشى.

سپس سيره، و تاريخ نويسان آورده اند كه:

در آن هنگام كه عايشه در مسير خود به جانب بصره به آب حوأب رسيد سگ هاى آن ناحيه به سويش خيز برداشته به پارس كردن پرداختند عايشه پرسيد:

- اين چه آبى است؟ جواب دادند:

- حوأب. عايشه با شنيدن نام حوأب به يك باره مضطرب شد و استرجاع كرد (إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ) گوئى پس از گذشت سال ها سخن رسول خدا (ص) به خاطرش آمد كه بلافاصله گفت:

- من همان زن هستم!!.

اين بود كه عزم بازگشت كرد. خبر به گوش زبير رسيد پس بى درنگ خود را به عياشه رسانيد و بانگ برداشت:

- خود را برهانيد و نجات دهيد كه به خدا سوگند على بن ابى طالب به شما رسيد... پس با گفتۀ زبير كاروان به حركت خود ادامه داد و ازآنجا با شتاب دور شدند.

ص: 304

نسبت داده، و دروغ مى گويد كه فراريان جنگ بزاخه در ناحيۀ «ظفر» كه در اصل وجود خارجى نداشته پيرامون أم زمل جمع شده با خالد وليد جنگيده اند، و صد تن از ايشان پيرامون شتر «ام زمل» كشته شده اند.

سيف در جنگى كه هرگز به وقوع نه پيوسته، به ناروا و دروغ اخبارى را دائر به قتل عام و بر باد رفتن خاندان هائى از قبايل «خاسئ»، و «هاربه»، و «غنم»، و زيان هاى وارده بر قبيلۀ «كاهل» را به سپاهيان اسلام نسبت داده است تا قرن ها و قرن ها دشمنان اسلام آن را دستاويز تبليغات خود عليه آن قرار داده، به استناد همان ها ادعا كنند كه اين دين در دل هاى مردم شبه جزيرة العرب آن قدر نفوذ نداشته كه چون پيغمبرش ديده بر هم مى گذارد بيشتر آن ها از آئين او بيرون شده، پشت پا بر دين او مى زنند، تا اين كه جانشينان همان پيغمبر بار ديگر به ضرب شمشير و قتل و غارت هاى بى امان، از دين برگشتگان را به اسلام برمى گردانند و اين آئين را بار ديگر با ايجاد خوف و وحشت مستقر مى سازند. و چنين نتيجه مى گيرند كه اسلام به ضرب شمشير و ايجاد حمام هاى خون پاى گرفته است نه چيز ديگر... كه همين موضوع را ما به طور مفصل در جلد دوم كتاب «عبد الله بن سبا» شرح داده ايم.

اين مطلب نيز لازم به تذكر است كه دانسته شود به جز زندقه اى كه دانشمندان سيف را بدان متهم ساخته اند، چه چيز مى تواند محرك او را در اين قبيل تحريف ها و خلق و آفرينش چنان نقش آفرينانى باشد، تا در سايه آن بتواند در معالم اسلامى ايجاد تشويش نموده، مصادر ما را از اعتبار و استحكام اصلى خود بيندازد؟

ص: 306

1 - «تاريخ طبرى» (178/5).

2 - «عبد الله بن سبا» (100/1-103).

ص: 308

ص: 310

187، 188، 189، 191، 193، 197، 202، 203، 230، 232، 233، 237، 257، 258، 259، 261، 263، 267، 268، 270، 271، 273، 277، 278، 279، 282، 284، 285، 286، 287، 292، 293، 297.

ابْنِ حَزْم: 75، 82، 92، 102، 108، 111، 121، 134، 193، 235، 262، 273، 305

اِبنِ خَلدُون: 131، 138، 238، 252، 259، 261، 263، 303، 307.

اِبنِ خيّاط: رجوع شود به «خليفة بن خياط».

اِبنِ دَبّاغ: 190.

ابْنُ دُرَيْد: 103، 134، 235، 262.

اِبنِ رسته: 30.

ابْنِ سَعْد: 88، 99، 190، 193، 226، 235، 236، 237، 298، 307.

اِبنِ سَكَن: 107، 110، 114، 120.

ابْنِ شَاهِين: 73، 75، 81، 87، 91، 97، 98، 100، 101، 102، 282، 285، 288.

ابْنِ عَبَّاس: 33، 34، 59، 147، 165، 175، 177.

اِبنِ عبد البر: 82، 97، 98، 101، 102، 111، 113، 121، 131، 135، 138، 139، 148-150، 165، 166، 168، 175، 176، 183، 190، 196، 197، 201، 202، 204، 210، 211، 236، 243، 257، 258، 259، 261، 263، 267، 270، 271، 273، 280، 281، 286، 287، 291، 292، 293.

ابْنُ عَسَاكِر: 103، 166، 168، 210، 211، 230، 233، 235، 236، 237، 281، 282، 287.

اِبنِ فَتحون: 167، 168، 177، 178، 181، 183، 257، 259، 261.

ابْنُ قَانِع: 111، 113، 121، 288.

اِبنِ قُدامَه: 112، 113، 121، 245.

ابْنَ كَثِير: 131، 137، 139، 161، 233، 238، 252، 259، 261، 263، 281، 303، 307.

ص: 312

اِبنِ كَلبى: 79، 82، 83، 88، 89، 92، 302، 305.

اِبْنُ مَاجَه: 23، 24، 32، 49، 50، 87، 59، 60، 61.

اِبنِ ماكُولا: 82، 134، 135، 138، 259، 261، 263، 267، 270.

اِبنِ مِحصَن: 134.

ابْنُ مِسْكَوَيْهِ: 258، 259، 261.

اِبنِ مشمصه جبيرى: 144.

ابْنُ مَنْدَةَ 79، 97، 98، 99، 100، 101، 102، 110، 111، 113، 117، 118، 121، 122، 149، 280، 281، 282، 286، 288.

اِبنِ منظُور: 43.

اِبنِ نجّار: 282، 288.

أبنوسى: 281، 286.

ابْنُ هِشَام: 52، 53، 99، 262، 299، 307.

أَبُو أَيُّوبَ انْصَارِى: 220، 221، 225.

اَبُو بَصيرِ اَنصارى: 69، 149، 265، 267، 268، 269، 270.

وَ أبو بكر «خليفه»: 31، 63، 65، 68، 105، 123، 126، 127، 129، 130، 132، 134، 136، 137، 147، 157، 160، 166، 167، 189، 196، 205، 207، 209، 277، 278، 302.

اَبُو حَيّان تَوحيدى: 231، 232، 233.

أَبُو دَاوُد: 23، 24، 49، 50، 57، 58، 60، 61.

أَبُو دُجَانَةَ: به «سماك بن خرشه» مراجعه شود.

ابو ذر غِفارى: 226.

ابو رهم غفارى: 206.

اَبُو رافع: 24.

اَبُو زَيد انصارى: 208.

اَبُو سعيد خُدرى: 31، 58.

اَبُو سُفيان حَرب: 144، 207.

اَبُو سَلَمة بن عبد الرحمن: 201، 204.

اَبُو عُبَيد: 161.

اَبُو عُمَر: به «ابن عبد البر» مراجعه شود.

اَبُو مَعشَر: 255.

اَبُو مِفزَر تَميمى: 16.

اَبُو مُوسى اشعرى: 50، 61، 109، 110، 115، 207.

ابو نَعيم: 61، 98، 101، 103، 111، 113، 114، 281، 282، 286، 288.

اَبُو واقِد ليثى: 33، 59.

ابو هُرَيرَة: 25، 32، 58، 59.

اَبُو هَيثَم أحمَد بن مُحَمّد: 135.

اَبُو هَيثَم مالك بن تَيّهان: 209، 228، 231.

ص: 313

أُبَىّ بنِ كَعب: 49.

أحمدَ بنِ حَنبَل: 23، 24، 25، 31، 32، 33، 34، 36، 39، 57، 58، 59، 60، 61، 235، 236.

اُروى، دختر عامر: 249، 253.

ازدى: 269.

اسرائيل: 39، 40.

إِسمَاعيل: 43.

أُسامَةِ بن زيد: 157، 196، 205، 209.

أسعَدِ بن يَربُوع: 69، 265، 289، 291، 292، 293.

اَسوَدِ بن رَبيعَة: 74.

اَسوَدِ بن قُطبَه: 16.

اَسوَد عَنَسى: 109، 110، 115، 121، 125، 126، 129، 130، 136، 143، 147، 148، 149، 150، 152.

أُسَيد بن يَربُوع: 291، 292.

اَغلَب: 268، 269.

اَصبَغ بن ثعلبه: 201، 204.

اَقرَع بن حابِس: 75، 168.

أُطّ بن ابى أُطّ: 16.

اَقرَع بنِ عبد الله: 16، 69، 105، 141، 143، 155، 157، 158، 162، 165، 166، 167، 168، 170، 268.

اَقرَع عَكّى: 168.

أُمِّ زِمل: 69، 265، 295، 300، 301، 302، 303، 305، 306، 307.

أُمِّ سَلَمَه «ام المؤمنين»: 220.

أُمِّ قِرفۀ صُغرى: 295، 297، 299، 300، 302، 303.

أُمِّ قِرفَۀ كُبرى: 297، 298، 299، 300، 302، 305.

اِمرؤ القَيس بن اَصبَغ: 16، 69، 105، 195، 196، 197، 199، 201، 202، 203، 208.

اِمرُؤُ الَقيس عَدى: 199، 203، 204

اَمير شَكيب أرسَلان: 238، 261، 263.

اميرالمؤمنين على «ع»: 24، 30، 31، 66، 110، 121، 162، 207، 217، 218، 219، 221، 222، 223، 226، 227، 228، 229، 230، 235، 236، 243، 259، 304.

اَوسِ بن جُذَيمهَ: 16، 28.

إياد بن لِقيط: 97، 98، 99، 100.

«ب»

باذام: 109، 125.

باذان: 109.

بُخارى: 24، 31، 32، 49، 58،

ص: 314

60، 103، 235.

بَدرِ بنِ حَرث: 191، 192.

بَدرِ بِ خَليل: 192.

بَزّار: 33.

بَشير بنِ كَعب حِميَرى: 17، 260.

بَشير بن كَعب عَدوى: 260.

بَغَوى: 107، 110، 111، 112، 113، 122.

بَكير بنِ عبد الله: 249، 250، 251، 252، 257.

بَلاذُرى: 88، 99، 109، 152، 164، 170، 236، 253، 254، 255، 263.

بَلال بن ابى بلال: 82، 90.

بَهرام: 66.

«پ»

پيغمبر خدا «ص»: 17، 21، 22، 24-27، 30، 35، 44-46، 48، 52، 54، 65، 73، 74، 81، 82، 85، 86، 87، 89، 90، 98، 99، 114، 119، 131، 137، 143، 147، 149، 157، 163، 178، 208، 210، 215، 216، 228، 233، 242، 262، 277، 278، 299.

«ت»

تِرمذى: 23، 24، 33، 34، 49، 57، 60.

تَماضَر: 201، 204.

«ث»

ثُمامَه آثال: 143.

«ج»

جابِر بن طارِق: 160.

جارِيَه، دختر مالك بن بدر: 298.

جبرَئيل: 26.

جَريرِ بنِ عبد الله بَجَليّ: 158، 161، 163، 164، 168، 170، 171، 192، 205، 255، 256، 260.

جَرير بنَ عبد الله حميَرى: 69، 105، 141، 143، 144، 155، 157، 158، 159، 160، 161، 162، 163، 164، 165، 166، 167، 168، 170، 260.

جُشَيش دَيلَمى: 143، 147، 148، 150.

جَعفر بنِ مُحَمّد الصادق «امام ع»: 30، 58.

جَعفر خليلى: 11، 17، 18.

«ح»

حاجِب بن زيد يا (يزيد): 69، 265، 271، 272، 273.

حاجَر: 43.

حارِث بن ابى شمر: 145.

ص: 315

حارِث بن ابى هاله: 16، 278.

حارِث بن حكيم: 68، 71، 77، 81، 87، 79، 91.

حارِث بن خزرَج: 108.

حارِث بن يزيد عامرى: 90، 260.

حارِث بن يزيد قرشى: 260.

حارِث بن مُرّۀ جهنى: 260.

حارِث بن مُرَۀ عبدى: 260.

حاطب بن ابى بلتعه: 145.

حاكِم: 33، 34، 59، 235.

حَبيب بن ربيعه اسدى: 189.

حَجّاج بن يوسف: 34.

حُذَيفَة بن يمان: 255، 256

حُر، يا حارث بن خضرامه: 68، 71، 77، 87، 90، 91، 93.

حَرمَلَة بن سلمى: 16.

حَمَلة بن مريطه: 16.

حُرَيث بن مُعَلّى: 189.

حَزَن بن ابى وهب: 298، 299، 305.

حَسّانِ بن ثابت: 25، 36، 57.

حسين بن على «ع»: 30، 196، 204، 211.

حَكَم بن سعيد بن عاص: 207.

حَكَم بن عُتبَه: 219، 220، 221، 230، 232.

حَصَينِ بن نياز: 16، 208.

حُليس بن زيد: 68، 71، 77، 85، 86، 88، 90، 91.

حَنظلة بن زيد: 254.

حِميَرى: 303.

حَوّاء: 38.

حيدة بن مَخرَم: 73، 75.

«خ»

خاقان چين: 66.

خالِد بن سعيد: 207.

خالِد بن عمرو: 275، 279، 280، 281، 284، 285، 286، 287.

خالِد بن وليد: 126، 159، 160، 161، 162، 164، 167، 300، 301، 302، 305، 306.

خباب بن حرث: 73.

خبيب بن زيد: 144.

خديجه «ام المؤمنين»: 125، 278.

خُزَيمَة بن ثابت: 17، 69، 150، 211، 212، 213، 218، 219، 230، 231، 232، 233، 237، 238، 260.

خُزَيمةِ بن ثابت «ذو شهادتين»: 150، 163، 192، 215، 216، 217، 218، 222، 223، 225، 226، 227، 228، 229، 230، 231، 235، 236، 237، 260.

خطيب بغدادى: 227، 229، 230، 235، 236، 282.

ص: 316

خَلية بن خيّاط: 130، 140، 144، 145، 206، 208، 209، 211، 237، 255، 263.

«د»

دارقُطنى: 79، 82، 87، 92، 280، 285.

دارمى: 23، 25، 57، 61.

دازويه استخرى: 143، 147، 148، 150.

داهر: 66.

دحية بن خليفۀ كلبى: 145.

«ذ»

ذىِ لحيه: 144.

ذى زُود: 143، 157.

ذى ظُلَيم: 143، 157.

ذى رُعَين: 144.

ذَهَبى: 81، 91، 92، 93، 98، 99، 100، 101، 102، 112، 114، 120، 122، 130، 131، 138، 139، 140، 170، 176، 183، 184، 188، 202، 223، 237، 259، 262، 264، 267، 270، 271، 273، 281، 286، 287، 291، 292.

ذِى كَلاع: 143، 144، 157.

ذَى مُرّان: 143، 157، 165.

«ر»

رازى: 103.

رابنسن: 41، 44، 45.

ربيع بن مَطَر: 16.

ربعى بن افكل: 16.

رستم فرخ زاد: 249.

رسول خدا «ص»: 17، 21، 23، 24، 25، 26-28، 30-34، 36، 42، 50، 51، 52، 55، 63، 68، 71، 73، 74، 77، 79، 82، 85، 87، 90، 92، 93، 95، 99، 100، 105، 106، 107، 109، 110، 111-114، 116، 118، 125، 127، 130، 135، 136، 139، 141، 143-145، 148، 152، 155، 157، 162، 165، 166، 173، 175-177، 179، 181، 182، 187-191، 195، 197، 199، 201، 202، 204، 206، 208، 209، 211، 215-218، 221، 222، 234، 240، 241، 242، 257، 260، 277، 278، 283، 297-300، 302، 304، 305.

ص: 317

رُشاطِى: 179، 183.

رضا كحّاله: 270.

رضى الدّين، حسن بن محمد صَغّانىِ: 293.

روح القدس: 25.

ريچارد واتسن: 41، 42.

«ز»

زِبرِقان بَدر: 143.

زبيدى: 43، 138.

زُبَير: 66، 222، 241، 242، 2433، 262، 304.

زُبَير بن ابى هاله: 16، 278.

زِرّ بن عبد الله كُلَيب: 260.

زرِّ بن عبد الله شاعر: 260.

زَرگلى: 102.

زُمَيل بن قُطبه قَينى: 195.

زِياد بن حَنظَلَة: 16، 143، 177، 178، 179، 220، 226.

زِياد بن سَرجِس أحمَرى: 162، 168.

زِياد بن لُبَيد: 125، 126، 127، 207.

زيد بن حارِثة: 297، 298، 299، 302، 303، 307.

زَيد بن ثابِت انصارى: 49.

زيد بن جابر: 36.

زَيد بنِ صَفوَان: 83.

زَيد بنِ كَهلان: 245.

زين العابدين «امام ع»: 30.

«س»

سارَه: 43.

سالِم بن مُعتب: 207.

سامرى: 40.

سِباع بن عُرفُطَه: 206.

سَبرَه عَنبرى: 143، 175.

سَعد وقاص: 161، 168، 189، 249، 255.

سَعيد بن جُبَير: 223.

سَعيد بن عُبَيد: 189.

سَعيد بن قشب ازدى: 207.

سَعيد بن عاص: 109.

سعير بن خفاف: 16، 208.

سُكَينه دختر امام حسين «ع»: 196، 204، 211.

سلمى دختر مالك فزاريّه: 69، 265، 295، 297، 299، 300، 301، 302، 303، 305، 307.

سَلمةَ بن اكوَع: 298، 299.

سَلمَة بن عمرو: 254.

سَلِيط بن سَلِيط: 144، 208.

سُلَيمان بن عَبَدَه: 73، 74.

سَماكِ بنِ خَرَشة «ابو دجانه»: 1520، 163، 192، 205، 229، 239، 230، 231، 232، 233، 260، 262.

سِماك بن خَرشَة جعفى: 239، 240، 245، 259، 262.

ص: 318

سماك بن خرشه «غير ابو دجانه سيف»: 69، 150، 211، 239، 244، 247، 249، 250، 251، 252، 257، 258، 259، 260، 261، 263.

سِماك بن عبيد عَبَسى: 250، 257، 258، 259.

سِماك بن مخرمۀ اسدى: 250، 257، 258، 259، 261، 263، 264.

سَمعانى: 97، 134، 135، 138، 139.

سِنان بن ابى سِنان: 143، 144، 189، 191.

سَهلِ بنِ حُنَيف: 225.

سَهلِ بن سعد: 34، 59.

سَهلِ بن مالك: 69، 265، 275، 277، 278، 280، 281، 282، 283، 284، 285، 287.

سَهلِ بنِ مِنجاب: 16، 208.

سَهلِ بنِ يربوع: 69.

سَهلِ بن يوسف: 108، 110، 111، 112، 115، 118، 119، 130، 131، 137، 149، 162، 168، 278، 279، 280، 281، 282، 283، 284، 285، 287، 301.

سَواء بن قيس محاربى: 215، 216، 235.

سياوش: 66.

سيوطى: 34، 282، 286، 287.

سَيفِ بنِ عُمَر: 13-15، 17، 18، 63، 65، 67، 68، 72-74، 79، 81، 82، 83، 85، 87-91، 97، 98، 99-101، 106-108، 110-119، 125، 126، 129، 130، 131، 132، 134-137، 143، 144، 147-151، 155، 157، 158، 159، 160، 161، 163، 165، 166، 167، 168، 175-179، 182، 187، 188، 190، 191، 195-197، 199، 201، 202، 205، 206، 208، 209، 210، 212، 218-221، 229، 232، 235، 236، 238، 247، 251، 256، 257، 258، 259، 260، 261، 263، 264، 267، 268، 269، 271، 272، 275، 277، 278، 279، 280، 282، 284، 285، 289، 291،

ص: 319

292، 295، 297، 301، 305، 306.

«ش»

شافِعى: 31، 58.

شُجاع بن ابى وهب: 145.

شرف الدّين «السّيد»: 261، 263.

شَدّاد بن اوس: 36، 60.

شعبِى: 219، 220.

شيخ صدوق: 30، 58.

شيرين: 25.

شيطان: 38، 39، 55.

«ص»

صَخر بن لَوذان انصارى: 68، 105، 106، 107، 117، 118، 119، 122، 136.

صَدُوق «الشيخ»: 30، 58.

صَفوان بن أُمَيَّة: 175.

صَفوان بنِ صَفوان: 144، 152، 175، 176، 177، 178، 182، 184.

صَعب بن عطيّه: 79، 81.

صَعب بن هِلال: 87، 88.

صَلصَل بن شُرَحبيل: 16، 64، 105، 141، 143، 144، 173، 175، 176، 177، 178، 179، 182، 184، 187.

صَلُوبا بن نسطونا: 159.

صَلُوبا بن بصبهرى: 159، 164.

«ض»

ضَبَّة بن أدّ: 88.

ضَبيعه، دختر خُزَيمِه: 228.

ضَحّاك بن يربوع: 147، 149، 150، 165، 267، 268، 269، 270.

ضِرار بن أَزوَر: 144، 187، 189، 191، 270.

ضِرار بن ضبى: 254، 256.

«ط»

طه حُسَين «دكتر»: 14.

طاهِر ابو هاله: 16، 110، 115، 125، 129، 130، 136، 278.

طبَرانى: 35، 60، 281، 285.

طَبرسى: 58.

طَبرى: 13، 52، 107-113، 125، 126، 127، 129، 130، 131، 134، 137، 143، 147، 149، 150، 152، 157، 158-162، 165، 166، 168، 170، 171، 182، 184، 187، 188، 189، 193، 195، 197، 210، 211، 218، 219، 226، 231، 232، 233، 235، 236، 237، 242، 249، 250، 251،

ص: 320

252، 255، 259، 261، 264، 267، 268، 271، 273، 278، 284، 299، 301، 302، 307، 308.

طَلحَة بن اعلم: 66، 218، 232، 252.

طَلحَة بن عبيد الله: 252.

طَليحَة بن خُوَيلِد: 222.

طيالِسى: 126، 143، 185، 187، 188، 189، 191، 299، 302.

«ع»

عارف افندى: 122.

عائشَة «ام المؤمنين»: 50، 61، 66، 222، 297، 300، 304، 305.

عاصِم بن عمرو تميمى: 16، 168.

عبد الرحمن خَزَن: 299، 305.

عَبد الرحمن ابو ليلى: 227.

عَبد الرحمن عَوف: 24، 201، 204.

عَبد الحارثِ حَكيم: 79، 81، 89.

عبد الحارث زيد: 81، 82، 89، 92.

عبد الله بن ثور: 16، 68، 105، 123، 126، 129، 130، 131، 132، 133، 134، 136، 137، 139.

عبد الله بن حارث: 81، 83، 92، 93.

عبد الله بن حكيم: 68، 71، 77، 79، 81، 89، 91، 92.

عبد الله بن حُذافَة: 144.

عبد الله بن سبا: 13، 14، 25، 52، 130، 149، 153، 182، 192، 209، 278، 306، 308.

عبد الله بن شَبرمَه: 98، 99، 100.

عبد الله بن سعيد: 221.

عبد الله بن عَمرو: 31، 34، 59.

عبد الله بن مسعود: 35، 60.

عَبدة بن عَبَدة: 74.

عَبَدَة بن قرط: 68، 71، 72، 73، 74، 75.

عُبيد بن صَخر لوذان: 16، 68، 105، 106، 107، 108، 109، 110، 111، 112، 113، 114، 115، 116، 117، 118، 119، 121، 122، 126، 130، 131، 134، 136، 137، 279، 284.

عبيد الله ابو رافع: 24، 57.

عبيد الله ثور: 16، 68، 105، 123، 133، 136، 137، 139.

عبد العزى بن ابى رهم: 160.

عتاب بن اسيد: 207.

عُتبة بن فَرقَد لَيثى: 249، 250،

ص: 321

252، 257.

عُثمان بن ابو العاص: 207.

. عُثمان بن عفّان «خليفه»: 34، 35، 66، 109، 144، 219، 224، 226، 252، 278.

عثمان بن قُطبَه: 191.

عِرباض بن ساريه: 24، 58.

عُروَة بن غَزيه: 130، 137، 149، 150.

عُروۀ خيل طائى: 247، 250، 251، 253، 254، 256، 263.

عَرزمَى: 219، 220، 221، 230، 232.

عُكاشَةِ بنِ ثَور: 16، 68، 105، 123، 125، 126، 127، 130، 131، 133، 134، 135، 136، 137، 139.

عَطاء بن وبر: 148.

عَطيَّة بن بلال: 59.

عَفيف بن منذر: 16.

عُقَيلى: 281.

عَلاء حَضرمى: 208.

عَلاء بن وهب: 255.

على بن ابى طالب «ع»: رجوع شود به «اميرالمؤمنين».

عُمارة بن فلان اسدى: 189.

عَمار بن ياسِر: 117، 118، 217، 218، 224، 225، 226، 228، 231، 236، 253، 254.

عَمَر بن خَطّاب «خليفه»: 31، 35، 49، 60، 66، 107، 109، 159، 161، 162، 163، 164، 166، 167، 168، 170، 189، 204، 217، 235، 236، 247، 249، 250، 251، 253، 254، 256، 259، 278.

عَمرو بن أُميّة ضمرى: 144، 145.

عَمرو بن حَزم: 207.

عَمرو بن حَكَم قُضاعى: 16، 69، 105، 195، 196، 197، 202، 208، 211.

عَمرو بن خَفاجى: 17، 105، 173، 179، 181، 182، 184.

عَمرو بن الخَفاجى: 17، 69، 105، 141، 144، 173، 175، 176، 177، 182، 184.

عَمرو بن سَعيد: 207.

عَمرو بن عاص: 110، 208.

عَمرو بن قعين: 187.

عَمرو بن مَحجوب: 17، 69، 105، 141، 143، 173، 175، 177، 178، 179، 181، 182، 184.

عَمرو بن محمد: 219، 220.

عَوف بن عَلاء جشمى: 16، 208.

ص: 322

عَوف وَرَقانى: 188.

عَوف وَرَكانى: 17، 69، 105، 141، 185، 187، 192.

عُوَيف بنِ أضبط: 206.

عُوَيف رَرَقانى: 17، 69، 105، 141، 144، 185، 187.

عيسى بن مريم «ع»: 43، 44، 45، 46.

عُيَينَة بن حِصنَ: 297، 303.

«غ»

غالِب بن عبد الله: 207.

غُصنِ بن قاسم: 163، 168.

غَصَب بن جُشَم: 108، 113.

«ف»

فاطمه، دختر ربيعة بن بدر: 298، 302.

فُراتِ بنِ حَيّان: 143.

فيروزآبادى: 43، 134، 138.

فيروز: 66، 143، 147، 148، 150.

«ق»

قُباد: 66.

قُحَيف بنِ سَليك: 69، 105، 141، 185، 191، 192، 193.

قُحَيف شاعِر: 192، 193.

قُضاعى بن عامر: 193.

قُضاعى بن عَمرو: 17، 144، 165، 168، 185، 187، 188، 189، 190، 191، 192، 193.

قَعقاع بن عَمرو: 16، 249، 253.

قَعقاع بن معبد: 75.

قماذبان: 278.

قَيس بن سَعد عباده: 225.

قَيس بن سُلَيمان: 73، 74.

قَيس بن عاصم: 143.

قَيس بن عَبد يغوث: 147، 150.

قَيس بن هُبَيرة: 149، 150.

قَيصَره: 145.

«ك»

كُبيس بن هوذة: 68، 71، 95، 97، 98، 99، 100، 102.

كثير بن شهاب: 255، 256، 263.

كُرز بن جابر: 206.

كَعب بن مالك: 238، 277، 278، 279، 275، 284.

كَلب بن وَبَرهَ: 201، 203.

كُلثوُم بن حُصَين «ابو رهم غفارى»: 206.

كَنانة بن بَكر: 201.

«گ»

گازُر: 58.

لَوذان بن حارثه: 108، 113.

لَوذان بن سالِم: 108.

ص: 323

لَوذان بن عامِر: 108.

لَوذان بن عَمرو: 108.

لُوط «ع»: 39.

«م»

مالِك بن أنَس «پيشواى مذهب مالكى»: 49، 61.

مالِك بن حُذيفة: 303، 305،.

ماهان: 147، 165.

ماريَه: 25.

ماكَس: 60.

مُتَّقى هِندى: 32، 33، 34، 282، 286، 287.

مُجالِد: 219، 220.

مُحَمَّد «ص»: 7، 21، 24، 48، 160، 225.

مُحَمَّد بن عبد الله بن سواد: 162، 166، 167، 168، 218، 232، 252، 261.

مُحَمَّد بن عبيد الله «عرزمى»: 219، 220، 221، 230، 232.

مُحَمَّد بن على «امام باقر عليه السلام»: 30.

مُحَمَّد بن مُسلِمه: 206.

مُحَمَّد حميد الله: 101، 103، 168.

مُحَمَّد حَنفيَّة: 223.

مَدائنِى: 79، 81، 82، 83، 87، 91.

مرعشى نجفى «آيت الله»: 92، 122.

مريم «ع»: 21.

مُستَنير بن يزيد: 130، 137، 149، 150.

مُستَورَد بن شدّاد: 36، 60.

مُسلِم: 23، 24، 49، 50.

مَسعودى: 223، 226، 237.

مسلمة بن مُخَلَّد: 226.

مُسيلَمه كذّاب: 143، 144، 173، 179، 181، 243، 267، 268.

مَعاذ بن حَبَل: 107، 109، 111، 112، 114، 115، 116، 122، 207، 279.

مُعاويه: 31، 217، 218، 220، 226، 228، 243.

مُعاويَة بن فلان: 195.

مُعاويه عذرى: 196.

مُغيرة بن شُعبَه: 255، 256.

مَقدام بن مَعدي كرب: 23، 57.

مُقدَّسى «ضياء»: 267، 270، 282.

مَقريزى: 99، 299، 307.

مِقَوقِس: 145.

موآب: 39.

مُوسى «ع»: 37، 40، 42، 43، 44.

مُهاجِر بن أبي أُميَّة: 126، 127، 129، 132، 136، 207.

ص: 324

مُهَلَّب بن عُقبة: 162، 168، 252، 261.

ميرخواند: 131، 138، 303، 307،

«ن»

نافِع بن اسود: 16.

نَجاشى: 145.

نِسائى: 50، 61.

نَصر مُزاحِم: 223، 225، 227، 228، 237، 245، 262.

نُعمان: 66.

نُعمان بن بُزُرج: 148.

نُعمان بن بشير: 226.

نُعمان بن مِقرَن: 157، 158، 161، 165، 168.

نَعيم بن مِقرَن: 250، 251، 256.

نَعيم بن مَسعود اشجعى: 144.

نَميلة بن عبد الله: 206.

نَوف بكالى: 228.

نُوَيرى: 103.

نوح «ع»: 21.

«و»

واقدى: 236، 255.

وَبَر بن يُحَنَّس كلبى: 144، 148، 150، 260.

وَبرة بن يُحنِّس: 16، 69، 105، 141، 143، 147، 148، 149، 150، 157، 260.

وَردان بنِ مَخرَم: 73.

وَديعَة كَلبى: 195، 196.

وَكيع دارمى: 143.

وَكيع بن عدس دارمى: 144، 175.

وَكيع بن مالك: 16.

وَكيع بن عقبه: 35.

«ه»

هارون «ع»: 40، 44.

هاشم بن عتبه: 224.

هالِك بن عَمرو: 193.

هانس: 41،

هراكليوس: 66.

هُرمُز: 66.

هُرمُزان: 155، 161، 168، 278.

هُنَيدَه دختر عامر: 249، 253،.

هود «ع»: 21، 48.

«ى»

ياقُوت حَمَوى: 43، 109، 210، 211، 255، 260، 262، 263، 301، 302، 303، 307.

يَزيدِ اَنصارى اشهلى: 271.

يَعقوب «ع»: 39، 42، 43.

يَعقوُبى: 88، 222، 226، 237، 298، 299.

يُوسُف بن سَهل: 112، 117، 119، 130، 137، 279، 283.

يونس «ع»: 48.

ص: 325

233.

بنو اسد: 187، 189، 190، 191.