سنگ های خاص و مصارف مختلف آن ها در زندگی

مشخصات کتاب

سرشناسه: نوروزی، روزبه، 1384-

عنوان و نام پدیدآور: سنگ های خاص و مصارف مختلف آن ها در زندگی/ گردآورندگان روزبه نوروزی، علیرضا براتی دومکانی؛ ویراستار ادبی راضیه جوهریان؛ ویراستار علمی سمیه مظفری، نادر سلطانی، حمید فولادی.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.: مصور (رنگی).

شابک: 400000 ریال: 5-65-6446-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: سنگ ها و صخره ها

موضوع: Rocks

موضوع: سنگ های قیمتی

موضوع: Precious stones

موضوع: سنگ ها و صخره ها-- ایران

موضوع: Rocks-- Iran

شناسه افزوده: براتی دومکانی، علیرضا، 1383-

شناسه افزوده: مظفری، سمیه، 1365-، ویراستار

شناسه افزوده: سلطانی، نادر، 1364 -، ویراستار

شناسه افزوده: فولادی، حمید، 1370-، ویراستار

رده بندی کنگره: QE432/ن9س9 1397

رده بندی دیویی: 552

شماره کتابشناسی ملی: 5510866

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مریم محققیان

اشاره

سرشناسه: نوروزی، روزبه، 1384-

عنوان و نام پدیدآور: سنگ های خاص و مصارف مختلف آن ها در زندگی/ گردآورندگان روزبه نوروزی، علیرضا براتی دومکانی؛ ویراستار ادبی راضیه جوهریان؛ ویراستار علمی سمیه مظفری، نادر سلطانی، حمید فولادی.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.: مصور (رنگی).

شابک: 400000 ریال: 5-65-6446-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: سنگ ها و صخره ها

موضوع: Rocks

موضوع: سنگ های قیمتی

موضوع: Precious stones

موضوع: سنگ ها و صخره ها-- ایران

موضوع: Rocks-- Iran

شناسه افزوده: براتی دومکانی، علیرضا، 1383-

شناسه افزوده: مظفری، سمیه، 1365-، ویراستار

شناسه افزوده: سلطانی، نادر، 1364 -، ویراستار

شناسه افزوده: فولادی، حمید، 1370-، ویراستار

رده بندی کنگره: QE432/ن9س9 1397

رده بندی دیویی: 552

شماره کتابشناسی ملی: 5510866

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مریم محققیان

سنگ های خاص و مصارف مختلف آن ها در زندگی

گردآورندگان:

روزبه نوروزی

دانش آموز پایه ی هشتم دبیرستان دکتر محمد شفیعی

علیرضا براتی دومکانی

دانش آموز پایه ی هشتم دبیرستان دکتر محمد شفیعی

انتشارات امیر فدک: اصفهان- خیابان هشت بهشت غربی نبش تقاطع ملک ساختمان فدک

تلفن: 32730360-031 - همراه: 09133135694 کد پستی: 43151-81546

Fadak.mansori@gmail.com

سنگ های خاص و مصارف مختلف آن ها در زندگی

روزبه نوروزی 84- علیرضا براتیدومکانی 83

آماده سازی: انتشارات امیرفدک

مدیر مسئول: دکتر محمدرضا محمد شفیعی

مدیر تولید: سید محمد رضا منصوری تهرانی

مدیر فنی: صالحیان - مظفری

ویراستار ادبی: جوهریان

ویراستار علمی: مظفری - نادر سلطانی - حمید فولادی

صفحه آرا: عابدی- کاویانی

طراح جلد: کاویانی

● لیتوگرافی: طاها ● چاپ: ملت ● صحافی: ملت

● چاپ اول: 1397 ● تعداد: 1000 ● قیمت: 40000 تومان

© حق چاپ: 1397، انتشارات امیر فدک

شابک: 5-65-6446-622-978 ISBN: 978-622-6446-65-5

هر گونه استفاده از مطالب این کتاب اعم از بازنویسی خلاصه سازی نقل مطالب آموزشی برداشت به صورت دست نویس، کپی، تکثیر و هر گونه چاپ سنتی و دیجیتال استفاده به صورت کتاب الکترونیکی لوح فشرده قرار دادن مطالب بر روی اینترنت و وب سایت ها و هر گونه شبکه ی کامپیوتری دیگر و به طور کل هر گونه استفاده ی اشخاص حقیقی و حقوقی در جهت منافع مادی و معنوی خود بدون اجازه ی کتبی ناشر ممنوع و بر اساس بند 5 ماده ی 23 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قوانین مربوط به جرایم رایانه ای کشور قابل پیگیری در محاکم قضایی است.

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

روزبه نوروزی

تقدیم به:

پدر و مادرم

که از نگاهشان صلابت

از رفتارشان محبت

و از صبرشان ایستادگی را آموختم

علیرضا براتی دومکانی

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمد شفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرزهای علم و فنآوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمد شفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند ویاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سدهای مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه براین اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافت هایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. انشاا...

محمد رضا محمدشفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمد شفیعی

فهرست مطالب

فصل اول...8

سنگ چیست؟...9

سنگ ها چگونه تشکیل می شوند؟...10

فصل دوم...12

انواع سنگ ها...13

چرخه سنگ ها...16

سنگ های قیمتی...17

تاریخچه طلا و جواهر در ایران...20

گوهرها، جواهرات و سنگ های گران قیمت...25

سنگ های قیمتی و نیمه‌قیمتی ایران را بشناسیم...39

گران‌قیمت‌ترین و کمیاب‌تری سنگ های جهان...49

تعدادی از سنگ های معروف جهان...53

سهم اندک ایران در تجارت جهانی...56

مشخصات کلی انتخاب سنگ برای مصارف ساختمانی...56

تقسیم‌بندی سنگ های ساختمانی...57

سنگ های پی و دیوار در زیر سطح زمین...58

سنگ های قابل مصرف در راه‌سازی...58

فصل سوم...59

تاریخچه سنگ درمانی...60

خواص درمانی سنگ ها...61

منابع...68

فصل اول: سنگ چیست؟

اشاره

تصویر

تصویر

سنگ چیست؟

کره ی زمین از نظر خواص فیزیکی ساختاری لایه ایی دارد. قسمت مرکزی آن جامد است و هسته ی داخلی نامیده می شود و از نظر ترکیب شیمیایی به‌طور عمده از آهن و نیکل ساخته شده است. مطالعه و شناخت سنگ های زمین اهمیت زیادی برای انسان دارد. منابع معدنی و انرژی که در میان این سنگ ها وجود دارد تنها یکی از دلایلی می‌تواند باشد که انسان هرچه بهتر به شناخت سنگ های زمین بپردازد.

تصویر

از دیدگاه زمین شناسی، سنگ به موادی از پوسته زمین اطلاق می شود که از یک یا چند کانی که با یکدیگر پیوند یافته اند، درست شده است. در مقابل خاک، تودهای از ذرات با دانه های منفصل یا دارای پیوند سست است که بر اثر هوازدگی سنگ ها و

به‌طور برجا تشکیل شده است. لیکن در مهندسی و کارهای ساختمانی قابلیت حفاری مصالح زمین شناسی به‌عنوان شاخصی در طبقه بندی آن ها به دو گروه سنگ و خاک مورد استفاده قرار می گیرد.

سنگ ها چگونه تشکیل می شوند؟

اشاره

دو فرآیند کوه‌زایی و کوه‌سایی در زمین موجب پدید آمدن محصولات سنگی می شود. فشارهای کره مذاب درون زمین را که به پوسته جامد سطح آن وارد می شود را می توان عامل فرآیند کوه‌زایی و خشکی‌زایی نامید. هر یک از چند روندی را که باعث خرد شدن و تغییر شکل مواد سخت سطح زمین و موادی که با جو در تماس هستند، هوازدگی می نامند. عوامل فرسایش یا هوازدگی به دو گروه فیزیکی و شیمیایی تقسیم می شوند.

تصویر

هوازدگی شیمیایی

تصویر

محصول هیدراتاسیون، انحلال، آب کافت، اکسیداسیون و یا عکس العمل آب های اسیدی با املاح تشکیل دهنده سنگ هاست.

هوازدگی فیزیکی

این پدیده توسط عواملی چون یخبندان، تغییرات حرارت در جو و انبساط و انقباض، نیروی جاذبه زمین، رشد گیاهان، باد، جریان آب، عمل جانوران و مانند این ها شکل می گیرد و باعث خرد شدن سنگ ها و تغییر شکل آن ها به دانه های ریزتر می شود.

تصویر

فصل دوم: انواع سنگ ها

اشاره

انواع سنگ ها

سنگ های آذرین

هرچه بیش تر به عمق زمین فرو رویم، دما بالاتر می‌رود و در اعماق زیاد، دما بیش از آن حدی می شود که برای ذوب سنگ ها در سطح زمین لازم است. زمانی تصور می شد که آنچه در زیر پوسته ی زمین پنهان است، حالتی مذاب دارد. امروزه اغلب زمین شناسان معتقدند که با وجود دمای زیاد، مواد درونی زمین نمی توانند به حالت مذاب باشند، زیرا فشارهای عظیمی که از بالا بر آن ها وارد می آید، مانع ذوب شدن سنگ ها در اعماق زیاد می شود.

تصویر

این مواد فقط در نقاطی از اعماق زمین به ‌صورت مذاب و سیال در می آیند که به‌علتی چون حرکت ورقه های سنگ کره، از مقدار فشار کاسته شود یا سنگ های سطحی زمین به عمقی برسند که مقدار گرما خارج از تحمل آن ها باشد. در هرجا که سنگ ها ذوب شوند، ماده ی مذاب به دلیل سیال شدن به سمت بالا حرکت می کند، و راه خود را به بیرون از پوسته باز می کند و گدازه را به‌وجود می آورد. گدازه ها پس از سرد شدن، سنگ های آذرین بیرونی را می سازند؛ ولی اگر ماده ی مذاب نتواند به سطح زمین برسد، در داخل پوسته دوباره جامد می شود و تشکیل سنگ های آذرین درونی را می دهد.

تصویر

سنگ های رسوبی

تصویر

بعضی از سنگ ها بر اثر ته ‌نشین شدن مواد داخل آب به‌ وجود می آیند. رودها مقدار زیادی مواد را با خود به دریاها و دریاچه ها می برند.

این مواد به ‌دلیل سنگینی به ته دریا می روند. روی هم قرار می گیرند و پس از سفت شدن، سنگ هایی را به ‌وجود می آورند که به آن ها سنگ های رسوبی گفته می شود.

سنگ های رسوبی لایه‌لایه اند که رنگ یا جنس هر لایه با لایه دیگر متفاوت

است. سنگ های رسوبی در کوه های البرز و زاگرس به فراوانی یافت می شوند. ریگ، شن و سنگ های آهکی نمونه هایی از سنگ های رسوبی هستند.

تصویر

سنگ های رسوبی گرچه در مقایسه با سنگ های آذرین و دگرگونی بخش کمتری از حجم پوسته را میسازند، به‌دلیل این‌که سطح زمین تشکیل می شوند، قسمت اعظم سطح قاره ها را می پوشانند. سنگ های رسوبی به‌علت لایه‌لایه بودن و همچنین به همراه داشتن آثار و بقایای موجودات زنده ی قدیمی به زمین شناسان کمک می کنند، تا جزئیات تاریخ گذشته‌ی زمین را بازسازی کنند.

گذشته از این سنگ های رسوبی محل ذخیره و انتقال آب های زیرزمینی هستند و به‌علت وجود ذخایر زغال سنگ، نفت، گاز، نمک، کانی های مختلف آهن‌دار و به‌عنوان ماده ی اولیه برخی صنایع، اهمیت اقتصادی فراوانی دارد.

سنگ های دگرگونی

تصویر

به مجموعه فرآیندهایی که تحت شرایط خاص سبب تغییر ساختمان و ترکیب کانی شناسی سنگ ها شده است و یک سنگ را در حالت جامد به سنگ دیگری تبدیل می کند، دگرگونی یا متامورفیسم گویند. سنگی که حاصل دگرگونی است، ممکن است نسبت به سنگ مادر، شکل، اندازه یا ترکیب شیمیایی کانی ها و درنتیجه بافت و ترکیب شیمیایی کلی جدیدی پیدا کند.

مرمر یک سنگ دگرگونی است که از تأثیر شرایط دگرگونی روی آهک ایجاد می شود.

چرخه سنگ ها

تصویر

در تشکیل سنگ های آذرین ممکن است، مادهی مذاب خود را به سطح زمین برساند که در این‌صورت مادهی مذاب با سرعت بیشتری سرد می شود و سنگ دارای بلورهای ریزی می شود.

به این سنگ ها آذرین بیرونی گویند. به عقیده ی زمین شناسان کره ی زمین در ابتدا یا مدتی پس از تشکیل شدن، به حالت مذاب بوده است و رفته رفته قسمت های رویی آن سرد شده و اولین سنگ های آذرین را تشکیل داده است. سنگ های اولیه ی زمین همگی از نوع آذرین بوده اند.

سنگ های آذرین با تماس آب و هوا دچار هوازدگی و رفته‌رفته به ذرات کوچک‌تری تبدیل میگ ردند. این ذرات کوچک بر اثر نیروی گرانش، آب های جاری، یخچال ها، امواج و باد حمل می شوند. این حرکت آن ها را باز هم به ذرات کوچک‌تر یا مواد محلول در آب تبدیل می کند و به محیط های رسوبی مانند

دریاها و دریاچه ها می برد. این مواد در محیط های رسوبی، به‌صورت لایه های موازی و افقی روی هم ته‌نشین می شوند و مواد رسوبی حاصل، تحت تأثیر فرآیندی به نام سنگ‌زایی، سخت می شوند و سنگ های رسوبی را تشکیل می دهند.

اگر سنگ های رسوبی در عمق زیادی قرار گیرند، بر اثر فشار وزن لایه های بالایی یا فشار حاصل از حرکات ورقه های زمین و گرمای داخل زمین، تغییر می کنند و سنگ های جدیدی به نام سنگ های دگرگونی را میسازند. این سنگ ها دگرگونی هم اگر تحت تأثیر گرمای بیشتری قرار گیرند، ذوب و تبدیل به ماگما می شوند.

از انجماد ماگما، دوباره سنگ های آذرین جدید به‌وجود می آیند. البته باید توجه داشت که همیشه چرخه ی سنگ طی فرآیند کامل بالا صورت نمی گیرد. راه های کوتاه تری هم برای اینکه چرخه کامل شود، وجود دارد. برای مثال، گاهی سنگ آذرین بدون اینکه هوازده و به سنگ رسوبی تبدیل شود، تحت تأثیر گرما و فشار به سنگ دگرگونی تبدیل می شود.

سنگ های قیمتی

اشاره

تصویر

گردنبندهای ساخته شده از سنگ کهربا

سنگ های قیمتی (Gemstone) نمایانگر ثروت و تشخص بوده و فرمانروایان گذشته از نگین هایی که از این کانی‌ها جواهرساخته شده بود، استفاده می کردند. استفاده از زیورهایی چون صدف‌ها و سنگ های زیبا و رنگین از سوی زنان نیز جدا از باورهای

جادویی و پزشکی که داشتند سبب برانگیختن تحسین و جلب توجه مردان می شد.

سنگ های قیمتی درگذر تاریخ

تاریخ استفاده از زیورها و سنگ های گرانبها به‌اندازه تاریخ پیدایش بشر است و پیشینه ای هفت هزار ساله دارد. در زمان های دیرین و بسیار پیش از آن، بشر مهارتی به‌دست آورد که بتواند سنگ های سخت را تراش داده و حک کند، سنگ های گرانمایه افزون‌بر ارزش مادی، بیشتر جنبه سحر و جادو داشته و به عنوان طلسم برای دارندگانشان به شمار می رفته و به علت برخی باورها و اندیشه های رازآلود که نسبت به تأثیرات نهفته سنگ های رنگین داشتند، آن ها را ستایش کرده و به‌کار می بردند.

تصویر

جواهر و آویز طلای اسپانیایی

باور بر این بوده که دارندگان طلسم می توانستند شیاطین، بیماری ها و دیگر رویدادهای ناخوشایند از خود را دور کرده و فرشتگان آن ها را حمایت کرده و از تندرستی و خوشبختی برخوردار خواهند ساخت. از جمله این باورها این بود که عقیق انسان را در برابر گزیدن رتیل و برق‌زدگی نگه می دارد، یشم سبز می توانست باران بباراند

و هرکس سنگ لاجوردی با خود داشت از حمله و نیش مار و افعی مصون می ماند.

تا آغاز قرن نوزدهم همچنان باور براین بود که سنگ های قیمتی به‌عنوان شفا دهنده بیماری‌ها و ناراحتی های جسمی کارساز هستند. گاهی وجود نگین یا تکه ای از سنگ گوهر در اتاق یا نزدیک بیمار برای القا باور به شفا برای بیمار کافی بود یا برای برطرف کردن درد بیمار آن‌را بر روی قسمت ناراحت بدن می گذاشتند و برای اطمینان بیشتر از شفا، نگین یا تکه سنگ جواهر را پودر کرده و به بیمار می خوراندند. اطلاعات لازم برای شناسایی این‌که چه جواهری کدام بیماری را معالجه می کند در کتاب‌های آن زمان وجود دارد.

مسلم است که موفقیت در معالجه برخی بیماریهای آسان و زودگذر به علت پودر جواهر خورانده شده نبود. بلکه دلیل اصلی تأثیر تلقین این فکر به شخص بیمار بوده است ولی درصورتی که بیمار شفا پیدا نمی کرد، دلیل آن را ارزش کم یا ناخالص بودن پودر جواهر به‌کار برده شده، می پنداشتند. در نتیجه باور انسان ها به رابطه فرا طبیعی بین سنگ های جواهر و جهان ناشناخته، آن ها را مثلاً به ستارگان ربط داده و هر جواهر را به یک ستاره از مجموعه ستارگان زودیاک نسبت داده، برای هر ماه ستاره ای و جواهری مشخص را معین کرده بودند.

زادروز هر انسان را با جواهر ویژه آن ستاره از مجموعه ستارگان مشخص می کردند و باور براین بود که شخص متولد شده به‌وسیله نگین جواهری ویژه آن ستاره پشتیبانی می شود. انواع نگین های جواهر حتی برای آفتاب، ماه و دیگر کرات در نظر گرفته شده بود. به تازگی در برخی از کشورها گونه ای از سنگ های گران بها را که در معادن استخراج می شوند، به‌عنوان نماد کشور خود برگزیده اند.

در این راستا شایان ذکر است که از دیر باز اماکن مقدس، کلسیاها و پوشاک ویژه برگزاری آیین مذهبی توسط پاپ و اسقف ها نیز با سنگ های گران بها آذین می شده اند. سرانجام تحت‌تأثیر ساختمان پیچیده اجتماعات بشری و عوامل فردی و روانی و اجتماعی و حس رقابت و باور به جنبه های جادویی و پزشکی زیورها و گوهرها و مهره ها، به‌کار بردن زیور آلاتی چون گوشواره ها و خلخال ها که با نگین ها و سنگ های قیمتی گران بها و نیمه قیمتی آراسته می گردیدند. شدت و اهمیت فراوانی یافته و با تبادل کالا و بازرگانی رواج و گسترش جهانی یافت، چنان که رفته رفته به‌کار گرفتن این دست اشیا تجملی و زینتی جزو عادات و آیین عمومی جوامع بشری گردیده است.

به هرحال امروزه جواهرات بیش از آن‌که به‌عنوان نماد ماه ها یا کشورها یا برای آراسته سازی مطرح باشند به‌عنوان پشتوانه مالی و سرمایه گذاری دراز مدت مورد نظرند.

جواهرات در حقیقت سرمایه هایی هستند که با آن‌که جای کمی را می گیرند ولی توانسته اند بیش از دیگر گونه های سرمایه گذاری ها در چند دهه گذشته تورم و کاهش ارزش نقدینگی ها را تاب آورند. امروزه بخش هایی از گوهرشناسی جنبه علمی به خود گرفته و گوهر تراشی و ساختن زیورهای گوناگون نیز جزو رشته های هنری به شمار می رود.

تاریخچه طلا و جواهر در ایران

با اندیشه در روند تکاملی تمدن ها، در می یابیم که انسانها در دوره های گوناگون، همواره متناسب با سطح فرهنگ خود؛ به‌دنبال زیبایی و تزیینات بوده و برای ساخت این تزیینات، از طبیعت و محیط پیرامون، بهره گرفته اند. در طی سده ها از فرهنگی به فرهنگ دیگر، مواد کمیاب و زیبا مانند: صدف، استخوان، سنگ ریزه، عاج، پنجه حیوانات، چوب، سنگ، مروارید، مرجان و مینا، مواد گران بها نامیده می شدند. از این مواد، متناسب با طبیعت جای زندگی و فرهنگ، در تزیینات، بهره گرفته می شد. در این میان، ایران همواره سردمدار فرهنگ و تمدن، بوده و دارای سنن ویژه خود در طراحی و به کارگیری جواهرات، سنت های ویژه خود را به‌کار برده است.

جواهرات در ایران، پیشینه ای کهن و پرفراز و نشیبی دارد. در ایران باستان، جواهرات افزون بر زیبایی برای رفع بلا و طلسم خدایان بد سرشت، به کار گرفته می شد، همچنین جواهرات، نشان دهنده جایگاه اجتماعی شخص و اصالت خانوادگی او نیز بود.

در ایران برای ساخت گوهرها، از زر، نقره، و برنز و انواع سنگ های رنگی استفاده می شده است و از آن‌جا که ایرانیان اهمیت فراوانی به تجمل و آراستگی می دادند، از نظر جواهرات برای آراستگی پوشاک، آرایش مو و ساخت ظروف به‌کار می برند و از این دید، ایرانیان در هر دوره تاریخی، دارای شیوه و نقش و نگارهای ویژه ای شدند.

سرانجام از سده نوزدهم، با نفوذ اروپائیان به ایران، بسیاری از شگردها و سبک های ایرانی کمرنگ و کمرنگ‌تر شدند، اما ایران، همچنان فرهنگ سرشار خود را در دل

اقوام و قبایل خود نگه‌داشته و بدین‌گونه برخی الگوهای سنتی، در میان قبایل، از جمله اقوام کرد، ماندگار شد. متأسفانه امروزه نیز از طرح های غربی استقبال بیشتری می شود.

فرهنگ نادرست غرب پرستی، دامن‌گیر صنعت گوهرسازی نیز شده و رو به گسترش است به‌گونه ای که بسیاری از طرح های ایرانی، در این صنعت رو به فراموشی رفته است. اکنون زمان آن فرا رسیده است که با بازنگری در طرح ها و فرهنگ سازی، از پیشرفت این روند نزولی جلوگیری شود و آفرینش شیوه ای ویژه را جایگزین تقلید از سبک های غربی نموده، فرهنگ ایرانی را از فراموش شدن بازداریم.

در این جا برای آشنایی با فرهنگ سنتی، کهن و اصیل ایرانیان در ساخت زر و جواهر و روند تکامل این صنعت در کشورمان از ادوار دور تا کنون، به بررسی کوتاه تاریخچه جواهرات در ایران می پردازیم.

ایران پیش از اسلام

هزاره دوم پیش از میلاد ساکنان فلات ایران، در سال های 300 تا 1300 پیش از میلاد، زیور آلات مسی و نیز رشته هایی از مهره های رنگارنگ به‌کار می بردند. در نیمه نخست این هزاره، جواهراتی به‌صورت گردنبند و دست‌بند، با دانه هایی مانند دانه های خربزه و جداکننده های میان تهی طلایی ساخته شدند که هم مردان و هم زنان آن ها را به‌کار می بردند. در شوشا (شوشی) و در جمهوری آذربایجان نیز هنرمندان همان شگرد و طراحی را برای ساختن جواهرات به‌کار می گرفتند و در شهر سوخته، واقع در استان سیستان و بلوچستان جواهرات به دست صنعتگران بومی ساخته می شد.

هزاره اول پیش از میلاد آمیختن گروه های قومی و گروه های تازه واردی که به‌دلیل برانداخته شدن سلسله پادشاهان در میان رودان (بین نهرین) به ایران آمده بودند و از شمال، آداب و سنتهای غنی را ایجاد کردند، این سنتهای هنرمندانه، در کند وکاوی های باستان شناسی کشف شده است.

برای نمونه، در استان آذربایجان، استخوان های دختری مربوط به سالهای 800 تا 1000 میلادی کشف شد که با دیسک ها، پیشانی‌بند، دستبند، انگشتر، خلخال و رشته ای از هفت مهره برنزی، تزیین شده بود.

در این هزاره، در استان لرستان، گروهی از برنزکاران زندگی می کردند که سنجاق ها و زیور آلات دینی و تزیینی؛ همراه با نقش و نگارهایی از توتم (مانند خنجر، شمشیر و ابزار آلات جنگی) می ساختند. برای زدن طرح های افسان های (اژدها و دیوها)، و همچنین برای ساخت دیسک و تیردان، رویه های فلزی را چکش‌کاری می کردند. در زمان هخامنشیان، کار با زر و هنر گوهرسازی، دست آورد هماهنگی سنت های گوناگون، به روشی بسیار چیره‌دستانه بود. شماری از اشیای الگو داده شده مربوط به این دوره، شامل بازوبند، پلاک، شمسه، دستبند، انگشتر، دکمه، مهره، گردنبند، سنگ های گرانبها و … است.

پارتیان

پارتیان، به آرایش و درخشان سازی اشیا که در شرق ایران؛ از سرزمین های دیگر فراگرفته بودند، علاقه ویژه ای نشان می دادند. دیگر سرزمین ها نیز از روش های آرایشی پارتیان، پیروی می کردند. در زمان پارتیان، جواهرات، زیباتر و با شکوه‌تر شدند. زر و جواهرات، در اندازه های کوچک‌تر و با طرح هایی ساده تر، ساخته می شدند. آن ها انواع گوناگون آذین ها، آویزها، سنجاق های کوچک، حلقه ها و سنگ های گران بها به‌کار می بردند. کمربندها و کلاه های آراسته شده با جواهرات، در این دوره پرکاربرد بود.

ساسانیان

در دوره ساسانیان، هنر زر و جواهرسازی، همانند سایر هنرها به شکوفایی رسید. پیچیدگی مهر و نشان ها، کیفیت سکه ها، روکش های تزئینی بر روی تاج ها و چیره دستی به‌کار گرفته شده در نقره افزارهای این دوره شگفت انگیز است.

پس از براندازی ساسانیان توسط عرب ها، جامعه ایرانی با وجود ازبین رفتن استقلال سیاسی، با شگفتی بسیار، فرهنگ سرشار خود را نگه داشت و مانند همیشه، متجاوزان، فرهنگ غنی ایرانی و آیین و رسوم آن را پذیرفتند. به بیان دیگر، بسیاری از نقش و نگارها و طرح های ایرانی و شگردهای آن بازماندند. در این دوره، نقره افزارها با پذیرش عمومی شگفت انگیزی روبه‌رو شد، اما برخی قطعات زر، تنها توسط زنان به‌کار برده می شد و صنف زرگرها را بیش تر افرادی از دیگر آیین ها، مانند یهودیان می ساختند.

ایران پس از اسلام

در این دوره، شیوه هایی، مانند برجسته‌کاری، ملیله‌دوزی با سنگ های گران بها و نیمه گران بها و میناکاری (مینا سیاه) به‌کار گرفته می شد.

در دو دهه آغازی پس از اسلام، طرحها و نقش و نگارها به طرح های سنتی مربوط به روم شرقی و سنتهای آرایشی دوره ساسانی، محدود شد. در سده های 9تا 12 الگوهای اسلامی به‌صورت آمیزه ای از طبیعت و شکل های هندسی، گسترش یافت. در طی سده های 12 و 13، دستبندهای ایرانیان از زر، سیم و برنز، به‌صورت رویه های فلزی ساخته می شدند. گوشواره هایی هلالی شکل از زر، و آراسته با ملیله، روبان، پیچک، جوانه و مهره هایی با طرح های گوناگون، ساخته می شدند و گردنبندهای طلا از کنار یکدیگر قرار گرفتن، ساخته می شدند.

اشیایی چهارگوش یا استوانه ای شکل، به‌عنوان طلسم، ساخته شده از زر، نقره، برنز و سنگ های گران‌بها، که برروی آن ها " نوشته " وجود دارد، در میان طلا و جواهرات این دوره یافت می شود، که آن ها به‌عنوان مهر حفاظت کننده، به‌کار برده می شده. نقش و نگارهای کنده‌کاری شده ای از این زمان بازمانده که دربردارنده معانی نمادین و حتی نقشهای عربی اسلامی و طرح هایی از جانوران است. از سده چهاردهم به بعد، نسخه های خطی کشف شده، منابع معتبری برای آگاه سازی درباره جواهرات ایرانی، به شمار می آیند.

تیموریان

تیمور، حامی بزرگ انواع هنرها بود او علاقه بسیاری به سنگ های رنگی و روکش های فلزی داشت و این ویژگی او باعث شد که نقش نگارها و شگردها برای دوره های دیگر(صفوی و قاجار) زنده بمانند. در زمان مغول و تیموریان، موهای آرایش شده با جواهرات برای زنان و نیم تاج هایی از جواهر برای مردان، پر کاربرد بوده است.

صفویان

مینیاتور، منبع اطلاعاتی با ارزشی در مورد جواهرات و سلیقه های این دوره است. زنان و مردان صفوی، از یک مد یکسان درمورد زینت آلات پیروی می کردند و بیشتر ایرانیان به تزئین پوشاک و فنجان های مجلسی، آب خوری و کوزه ها با سنگ های

گران بها؛ علاقه بسیاری نشان می دادند. در این دوره، جواهرات گرانتر و ساخت آن ها تخصصی‌تر شد.

قاجار

جواهرات مربوط به این دوره، به‌شدت تحت‌تأثیر طرح ها، نقش و نگارهای غربی بودند. یکی از ویژگی های جواهرات این دوره، میناکاری تکه های طلا و آرایش آن ها با سنگ های رنگی است. در سده نوزدهم، سنت های اصیل و بومی به دلیل نفوذ اروپاییان کمرنگ‌تر شدند، اما طرح های سنتی اقوام کرد، همچنان پا برجا ماندند. در پایان دوره قاجار و در قرن بیستم جواهرات، بدلی و تکراری شدند الگوهای خارجی، به‌گونه ای کپی می شدند که طرح های ایرانی، نفوذ کمی برروی آن ها داشتند. غرب گرایی نادرست در جامعه، به‌صورت مد و پیروی از طرح و نقش های غربی در این دوره آغاز شد.

سنت های قبیله ای در ایران، بخشی از جواهرات، توسط قبایل به‌کار برده می شد، مردمی که گستره بزرگی از الگوهای سنتی را با نفوذ پرقدرت در میان خود حفظ کرده اند. این الگوها غنی، زیبا و بسیار گوناگون در طرح و کارساز در زنده نگاه داشتن الگوهای باستانی هستند. زنان قبیله ای با سلیقه های گوناگون و در جایگاه های مختلف اجتماعی، جواهرات هلالی شکل، گلابی مانند و قلبی شکل و همچنین انواع سنجاق ها، سنجاق سرها و دیگر جواهرات کوچک به‌کار می گرفتند.

در کردستان نیز جواهرات طرحها و شکل هایی بسیار گوناگونی دارند. برخی طرح های نمادین در میان کردها پرکاربرد است. سنگ در میان کردها محبوبیت چشمگیری ندارد؛ اما سکه و مهرهای کوچک، بسیار پرطرفدار هستند.

گوهرها، جواهرات و سنگ های گران قیمت

زبرجد هندی (توپاز)

تصویر

زمرد

تصویر

سنگ ماه (حجرالقمر)

تصویر

شبق (شب، شبه) و JET

تصویر

طلای کاذب

تصویر

عقیق سلیمانی (سنگ باباغوری)

تصویر

کهربا

تصویر

مرمرسبز(مالاکیت)

تصویر

یاقوت کبود

تصویر

اپال

تصویر

تورمالین

تصویر

صدف

تصویر

مرجان

تصویر

ژئود

تصویر

لاجورد

تصویر

عود

تصویر

جاسپر

تصویر

جید

تصویر

فلورین

تصویر

سرپانتین

تصویر

لابرادوریت

تصویر

چشم ببر

تصویر

عاج

تصویر

دلربا

تصویر

روتایل

تصویر

سندلوس

تصویر

کریستال

تصویر

فلورایت

تصویر

آونتورین

تصویر

زئوسیت

تصویر

سنگ شاه مقصود

تصویر

آبنوس

تصویر

کوارتز

تصویر

اوناکیت

تصویر

توپاز

تصویر

چاروئیت

تصویر

یسر

تصویر

سیترین

تصویر

الکساندریت

تصویر

آکوامارین

تصویر

مون استون

تصویر

آمتیست

تصویر

اونیکس

تصویر

کونزیت

تصویر

سنگ های قیمتی و نیمه‌قیمتی ایران را بشناسیم

اشاره

تصویر

سیناپرس

سنگ ها و کانى هاى قیمتى از دیرباز در بین اقوام گوناگون جامعه بشرى از اهمیت خاصى برخوردار بوده اند. زیبایى این کانى ها به حدى اهمیت داشت که مردم قدیم اعتقاد به قدرت هاى ماورایى مانند راز جوانى ابدى، طلسم هاى شفابخش، بخت و اقبال در ذهن خود داشتند.

امروزه اگرچه این اعتقادها و باورها مردود به‌نظر مى‌رسد اما باید اعتراف کرد که صنعت استخراج و فرآورى سنگ هاى قیمتى و جواهرها، طلسم شفابخش اقتصاد بسیارى از کشورها شده و سهم مهمى از تجارت جهانى را به خود اختصاص داده است.

فیروزه

تصویر

نام این سنگ از کلمه فرانسوى Turquoise به معنی سنگ ترکی گرفته شده است. هر چقدر فیروزه صاف تر و بزرگ تر باشد، ارزش آن بیشتر است. همچنین رنگ این سنگ از آبى سبز رنگ تا زرد کم رنگ تغییر مى کند. فیروزه در آریزونا، نیومکزیکو، ایالات متحده، استرالیا، افغانستان و ایران ( نیشابور و دامغان) یافت مى شود؛ فیروزه عجمی و شجری نیشابور نه تنها در کشور بلکه در سطح جهان به‌دلیل کیفیت عالی اش بسیار معروف است؛ فیروزه عجمی گرد و درشت است و رنگ خالص آن ( آبی سیر) به عنوان گران قیمت ترین نوع فیروزه برای ساخت انگشتر استفاده می شود.

تصویر

فیروزه رگه دار را نیز شجری می گویند؛ این نوع فیروزه از اجتماع چند دانه فیروزه در داخل سنگ تشکیل می شود.

عقیق

عقیق یا آگات (نوعى کوارتز) از دیگر سنگ های نیمه قیمتی است؛ آگات یا عقیق معمولى از لایه‌هاى منظم کلسدونى درست شده است و در مرکز آن بیشتر بلورهاى آمیتیست دیده مى شود. ترکیب شیمیایی عقیق، سیلیس است اما گاهی عناصری نظیر Al، Fe، Mg، Ca، Ni،Cr نیز در کنار آن قرار می گیرد. ویژگی عقیق ریزدانه بودن آن و روشنی رنگش است. عقیق نیمه شفاف، مات و دارای جلای شیشه ای است. عقیق به رنگ های سفید تا خاکستری تیره و سیاه، زرد تا قرمز، سبز و آبی روشن است و در میان جواهرها درجه دوم سنگی مشهور است. بهترین آن سرخ، زرد و سفید است. گونه ای از آن که ذره‌های فراوان میکا دارد و براق است دلربا نامیده می شود. پس از معدن فیروزه نیشابور، قدیمى‌ترین معدن سنگ نیمه قیمتى ایران، معدن بایگ است. این معدن در استان خراسان رضوى قرار دارد. معدن عقیق شجر بمرود نیز در خراسان جنوبى قرار دارد و به عنوان تنها معدن عقیق شجر ایران تأمین کننده بخش عمده مواد اولیه کارگاه هاى تراش عقیق است.

تصویر

گارنت سبز (زمرد)

سنگ گارنت (دمانتویید) به رنگ های قرمز، نازنجی، قهوه‌ای و سبز یافت می‌شود. در این بین با ارزش ترین نوع گارنت ها از نوع رنگ سبز است. گارنت های با رنگ سبز پر رنگ با ارزش‌ترند اما رنگ های روشن‌تر آن نیز در اغلب موارد هواخواه زیادی دارد. هم اکنون این سنگ با قیمت های بسیار بالا در بازارهای جهانی به فروش می رسد؛ ظاهرأ این کانى پس از خریدارى به خارج از کشور ارسال شده و پس از تراش به عنوان نوعى زمرد به‌کار گرفته مى شود.

هرچند گارنت سبز (زمرد ) باغ برج کرمان پس از فیروزه نیشابور معروفترین سنگ ایران به‌شمار می‌رود اما با وجود شهرت جهانی همچنان این نوع گارنت کمتر در داخل کشور شناخته شده است.

تصویر

مروارید

مروارید گوهرى سفید و درخشان است. مروارید در داخل صدف برخى از نرم‌تنان دوکفه‌اى به‌وجود مى‌آید؛ وقتى جسمى خارجى مانند ذره اى شن داخل صدف قرار گیرد، جانور لایه‌هایى مرکب از ماده آلى کنکیولین و مواد کربناته را به دور جسم خارجى ترشح مى‌کند که درنهایت مروارید تشکیل مى‌شود. شکل مروارید اغلب نزدیک به کروى است.

تصویر

مروارید هزاران سال است که از سواحل خلیج فارس، سیلان- سرى لانکا، دریاى سرخ، ماداگاسکار، هندوستان، چین، ژاپن، جزایر فیلیپین و مالزى، گینه نو، استرالیا، مکزیک، ونزوئلا، ایالت متحده آمریکا، انگلیس و فرانسه صید مى شود.

تصویر

الماس

ارزش بالاى الماس حاصل سختى بالا، جلاى درخشان و پراکنش بالاى آن است. افزون بر این، در اسید و بازها کاملا انحلال ناپذیر است و ترک‌خوردگى، شکستگى، خراش و شکاف از وضوح الماس ها مى کاهد. معمولأ الماس ها در عمقى ببین 100-200 کیلومتر زیر سطح زمین و در حرارتى حدود 900-1300 درجه سانتیگراد و فشارى بین 45-60 کیلوبار تشکیل مى‌شوند. الماس در سیبرى، استرالیا، بوتسوانا، برزیل، هندوستان و روسیه استخراج مى‌شود.

تصویر

در ایران نیز کمربندهاى افیولیتى جزو مناطق مستعد اکتشاف الماس هستند. در ایران پیش از اسلام توجه زیادی به الماس نشده است. دانشمندان ایرانى مانند ابوریحان بیرونى و ابوعلى‌سینا در دوره اسلامى بررسی هایی در مورد این کانی انجام داده اند؛ کم‌توجهى ایرانیان قدیم به الماس به‌خاطر نبود معادن آن در ایران یا سرزمینهاى نزدیک به آن بوده است.

تصویر

لاجورد

تصویر

لاژورد (لاجورد) جزو سنگ هاى نیمه‌قیمتى محسوب مى شود. این سنگ از چند ماده معدنى ترکیبى درست شده است. مهم‌ترین بخش این سنگ لازوریت (25-40درصد) است؛ لازوریت شامل سدیم، آلومینیم، سیلیس، اکسیژن، سولفور و کلر است. علاوه‌بر لازوریت، کلسیت ( به شکل رگه هاى سفید)، سودالیت و پیریت ( به رنگ طلایى ) نیز از جمله عناصر تشکیل‌دهنده لاجورد هستند؛ هر چقدر رگه‌هاى سفید لاجورد (کلسیت) کمتر و رگه‌های طلایی (پیریت) بیشتر و پراکنده‌تر باشد، لاژورد باارزشتر خواهد بود. همچنین لاژورد اصل هنگام قرار گرفتن روی آتش شعله را آبی می کند. این سنگ به خوبى صیقل مى پذیرد و جزو سنگ هاى دگرگونى محسوب مى‌شود. گاهی این سنگ با آزوریت (Azurite) که یک سنگ آبى کربنات مس (آبدار) است اشتباه می‌شود.

لاجورد در دوره مادها فراوان بوده و معدن آن را نزدیک کوه دماوند مى دانستند اما تاکنون در منطقه دماوند نشانى از این کانى دیده نشده است .در دوره هخامنشى نیز لاجورد را «کبوتکه » مى‌نامیدند.

در دوره ساسانى هم مصرف لاجورد زیاد بود. سقف تیسفون و هم چنین مجسمه هاى مختلف را از لاجورد ساخته شده است؛ احتمال دارد در ساخت این آثار به‌جای لاجورد از آزوریت استفاده کرده باشند.

البته در بدخشان که جزو سرزمین ایران آن زمان بوده، لاجورد فراوان است؛ معدن سرسنگ بدخشان واقع در دره کوه کوکچا افغانستان ( در ارتفاع 2700-2600 متر) از

مهم‌ترین، مشهورترین و بهترین معدن های لاژورد جهان است که حداقل از 6500 سال پیش تا کنون، بدون وقفه مورد بهره‌بردارى قرار گرفته است.

یاقوت

یاقوت دومین کانى طبیعى شناخته شده از نظر سختى است. کانى هاى همراه آن، کلسیت، فلدسپار، میکا و گارنت است. در تجارت گوهر، سافیر، به‌گونه آبى آن گفته مى‌شود اما یاقوت سرخ سیر(معروف به خون کبوترى) بیشترین ارزش را دارد. این یاقوت‌ها در ماگماهاى اسیدى و حد واسط درونى و بیرونى تشکیل مى‌شوند. یاقوت در برمه، سریلانکا، کارولیناى شمالى، مونتاناى آمریکا و بسیارى از نقاط آفریقا، هند، قزاقستان و خاورمیانه یافت شده اما هنوز گزارشی در ایران نشده است.

البته شواهد تاریخى نشانگر آن است که یاقوت پیش از اسلام در ایران شناخته شده است.

از قول سلمان فارسى نقل مى کنند که خداوند یاقوت را در روز نوروز براى زینت مردمان و زبرجد را در روز ورجان بیافرید و این دو روز را بر دیگر روزهاى سال برترى داد. در سیاست‌نامه خواجه نظام الملک آمده است که انوشیروان، دهان مریدى که خبر خوش به او داده بود را پر از یاقوت و مروارید و گوهر کرد. به گفته بلعمى پایه هاى تخت انوشیروان از یاقوت بوده است. معادن یاقوت تاکنون در ایران یافت نشده اما در سرزمین قزاقستان که متعلق به ایران آن روزگار بوده از معادن یاقوت یاد شده است.

تصویر

زیرکن

زیرکن به‌دلیل خواص اپتیکى بسیار جالب مانند قدرت زیاد شکست و پراکندگى نور، درخشش فوق‌العاده مورد توجه فراوان بوده است. وجود عناصر رادیو اکتیو مانند اورانیم در زیرکن به‌دلیل خاصیت منهدم کننده تشعشعات رادیواکتیو روى شبکه کریستالى باعث به‌وجود آمدن تغییرهای زیاد درخواص فیزیکى مى شود. زیرکن در شن هاى گوهردار سریلانکا، هندوستان و چین استخراج مى‌شود. در ایران نیز در آپلیت هاى توده گرانیتى الوند (واقع در بندرعباس آباد) و منطقه بزمان (واقع‌در استان سیستان و بلوچستان) یافت مى‌شود.

توپاز

توپاز سخت‌ترین کانى سیلیکاته و یکی از سخت ترین کانى های طبیعت (با سختى 8) است. رنگ متداول آن قهوه‌اى طلایى تا زرد است. ذخایر مهم بلورهاى زرد رنگ توپاز در سیبرى و بلورهاى صورتى‌رنگ در روسیه و بلورهاى آبى‌رنگ آن در اوکراین، برزیل، سریلانکا و پاکستان یافت مى‌شود. در ایران برخى از رگه هاى پگماتیتى گرانیت الوند داراى توپاز هستند. همچنین آثار آن در جزیره هرمز مشاهده شده است.

مالاکیت

تصویر

مالاکیت به «دهنه » مشهور است و پیش از دوره هخامنشى در ایران شناخته شده بود. در نوشته‌هاى آشورى اشاره شده که ایرانیان مالاکیت را احیا و از آن مس به‌دست مى‌آوردند. در دوره ساسانى و هخامنشى از مالاکیت برای ساخت ظروف و زینت‌آلات استفاده می‌شد.

تصویر

ژادئیت (یشم)

بر اساس اثرهای به دست‌آمده از کاوش‌هاى باستان‌شناسى در اروپا، انسان های پیشین از یشم برای ساخت زینت‌آلات ،ظروف، دسته کاردو .... استفاده می‌کردند. پزشکان ایرانى نیز معتقد به خاصیت دارویى آن بوده و این کانى را براى معالجه امراض کلیه مفید مى‌دانستند.

تصویر

لعل

دربین پژوهشگران ایرانى روى نام لعل اختلاف‌نظر است. عده‌اى گروه گارنت را و برخی دیگر گروه اسپینل را لعل مى دانند، اما ویژگى هایى که در کتاب هاى تاریخى براى لعل برشمرده اند با اسپینل همخوانى دارد. به هرحال ایرانیان این کانى را از قدیم مى‌شناختند و از معادل لعل بدخشان در کتابهاى تاریخى یاد شده است .

کریزوکل

تنها کانى است که شباهت زیادى به فیروزه دارد اما به‌علت اختلاف سختى مى‌توان آن‌ها را از هم تشخیص داد. این کانى در زون اکسیدى ذخایر مس فراوان یافت مى شود. در آمریکا، استرالیا، زئیر، زامبیا، روسیه، انگلیس و ایران در منطقه‌اى واقع در قوچان (چکنه- عبدالله گیوى) یافت مى شوند.

تصویر

رنگ شیشه‌ای بی‌رنگ، شیشه‌ای مایل به قرمز (در حسینی)، دُر سنگ گرانی نیست و اگر راهتان به عراق و شهر نجف افتاد، می‌توانید تکه سنگ های آن را با قیمت پایینی تهیه کنید تا آن را به یک سنگ تراش ماهر بدهید که برایتان یک نگین بسازد.

گران‌قیمت‌ترین و کمیاب‌تری سنگ های جهان

اشاره

باتوجه به این‌که میلیون‌ها سنگ در جهان وجود دارد، اما تعداد خاصی از آن‌ها با نام کمیاب‌تری سنگ های جهان شناخته می‌شوند. سنگ هایی که همانند طلا هستند و قیمت‌هایی بالا دارند. سنگ ها در اواسط دهه‌های 1800 میلادی در دو مجموعه سنگ های قیمتی و سنگ های نیمه‌قیمتی قرار گرفتند.

اصطلاح سنگ های قیمتی بیشتر برای الماس، یاقوت سرخ، یاقوت کبود و زمرد به‌کارمی‌رود. گران‌بهاترین سنگی که بین عموم مردم شناخته شده الماس است. این سنگ گران‌بها از سخت‌ترین کانی جهان هستی، که دارای پیوندهای بین اتمی قوی برخوردار است، تشکیل شده که آن عنصر کربن نام دارد.

دو سنگ گران بهای دیگر بعد از الماس به نام یاقوت کبود و یاقوت سرخ که هر دو آن‌ها ترکیبی از دیگر از کانی های سخت جهان هستند، که نام آن کانی مورد نظر کروندوم است.

ارزشمندترین سنگ بعد از موارد گفته شده، زمرد نام دارد که از کانی بریل تشکیل شده و سختی آن کانی به اندازه کروندوم نیست اما از کانی کوارتز ساختاری محکم‌تر و قوی‌تر دارد. دیگر سنگ های موجود در جهان بعد از این موارد به‌عنوان سنگ های نیمه‌قیمتی معروف هستند.

تصویر

ژرمژوئیت، نادرترین سنگ

سنگ قیمتی و بسیار نادری به نام ژرمژوئی Jeremejevite، در سیبری کشف شد. این سنگ در سال 1883 در کوه Soktui استخراج شد. درحال‌حاضر این کانی در منطقه Erongo در نامیبیا و معدن Pantahole در میانمار و همچنین در شهر کوچک Tadjik در Chorough یافت می‌شود. از ویژگی‌های این سنگ می‌توان به رنگ آبی متمایل به رنگ ارغوانی آن اشاره نمود.

تصویر

عقیق سیاه، نادرترین سنگ

یکی از نادرترین عقیق قیمتی، عقیق سیاه است. ترکیبات این سنگ از عنصرهای کربن و اکسیدآهن است. این سنگ را می‌توان در استرالیا، چک، ترکیه، اندونزی، برزیل و اتیوپی یافت.

تصویر

بریل قرمز، سنگ قیمتی

از کمیاب‌ترین سنگ های قیمتی جهان سنگ بریل قرمز (Bixbite) است، که تنها در چند ایالت یوتا و نیومکزیکو تا به‌حال یافت شده است.

این سنگ برای بار اول توسط دکتر هاجز لامار، در مواد معدنی از یوتا، به کشف رسید. درحال حاضر، این سنگ تنها در کوه Wah Wah در یوتا وجود دارد.

تصویر

سنگ ماسگراویت، جدیدترین سنگ

یکی از جدیدترین سنگ های قیمتی و دارای قیمت بالایی در بین دیگر سنگ های

قیمتی است. این سنگ ترکیبی از عناصر بریلیم، منیزیم و آلومینیوم می‌باشد. علت نام‌گذاری این سنگ این است که برای اولین‌بار در منطقه ماسگریو Musgrave در سال 1967 در استرالیا کشف شد. اما این روزها در مناطق گرینلند و ماداگاسکار هم می‌توانید این سنگ را بیابید.

تصویر

پینیت، کمیاب‌تری سنگ های جهان

کمیاب‌ترین سنگی که برای ساخت جواهرات استفاده می‌شود، سنگ پینیت هست که بر روی زمین معروف شده است. این سنگ که عنوان کمیاب‌ترین نوع سنگ را به خود اختصاص داده حدود 25 عدد از آن در جهان کشف شده است.

تصویر

گراندیدریت، گران‌قیمت‌ترین سنگ

کاشف سنگ Grandidier است و نام Grandidierite از اسم او گرفته شده است. عناصر منیزیم، آهن، آلومینیوم، باعث شده سنگ به رنگ آبی و سبز و سفید در بیاید. آهن موجود در آن باعث شده رنگی مایل به سبز در آن ایجاد شود. گراندیدریت تنها در ماداگاسکار یافت وجود دارد.

تصویر

تعدادی از سنگ های معروف جهان

چشم گربه Actinolite

اشاره

اسم این سنگ چشم گربه نام دارد، اما نام های دیگری هم برای این سنگ درنظر گرفته شده است، که به‌ترتیب عین‌الهر و یا سنگ سیفون هستند. سنگ چشم گربه به‌دلیل وجود بلورهای موازی روتیل، یک خط براق سفید رنگ یا نقره‌ای رنگ در آن وجود دارد، که این باعث خاصیت نوری ویژه در این سنگ می شود.

تصویر

سنگ چشم گربه با رنگ‌بندی متنوع یافت می شود. سنگ چشم گربه به‌دلیل برق جذابی که بر روی آن وجود دارد ، مورد استقبال بسیاری از افراد قرار گرفته است و به‌عنوان یکی از جواهرات و سنگ های قیمتی پرطرفدار به شمار می آید.

خواص درمانی چشم گربه:

تصویر

عقیق Agat

عقیق از نام رودخانه‌ای به نام آگات در شبه‌جزیره سیسیل گرفته شده است که امکان استخراج این سنگ از بستر رودخانه آگات وجود دارد. این رودخانه از جمله مهم‌ترین معادن عقیق در آلمان بود عقیق‌های کشور برزیل برای حکاکی مناسب هستند. دیگرکشورهایی مانند چین، هند، مکزیک و چند کشور آمریکا که دارای معادن بزرگ عقیق هستند. عقیق (اگات) یکی از قدیمی‌ترین سنگ های نیمه‌قیمتی است که تاکنون به ثبت رسیده است. انواع سنگ عقیق را می‌توان به‌ترتیب عقیق یمانی، عقیق سلیمانی، عقیق خزه‌ای، عقیق شجری نام برد.

خواص سنگ عقیق

تصویر

آمتیستAmethist

سنگ آمتیست در رنگ های بنفش کمرنگ تا بنفش پررنگ در جهان وجود دارد. این سنگ باعث تشدید احساسات و عواطف در انسان‌ها می شود و رابطه ها را محکم‌تر می سازد، به‌همین‌دلیل یکی از بهترین هدایا در روزهای خاص برای زوج‌ها به‌حساب می‌آید. باستانیان براین باور بوده‌اند که شخصی که آمتیست همراه خود داشته باشد از سرمست شدن در امان خواهد ماند.

خواص سنگ آمتیست

تصویر

یاقوت کبود Beryl

معادن استخراخ یاقوت کبود درواقع بازمانده‌ای از رگه‌های آتشفشانی و دگرگونی‌هایی که از ترکیبات گرانیت و مرمرند که در بستر رودها و دامنه کوه‌ها ایجاد شده است. معادن زیادی از این سنگ در برمه، تایلند، استرالیا، امریکای شمالی، برزیل، کشمیر و افریقا یافت شده است.

خواص یاقوت کبود

سهم اندک ایران در تجارت جهانی

هرچند صادرات جواهرها بسیار سودآور است و ایران کلکسیون ارزشمند از سنگ هاى قیمتى دارد، اما هم‌اکنون تنها فیروزه و عقیق در ایران استخراج مى شود که سهم آن در مقایسه با تجارت جهانى بسیار ناچیز است. پیشنهاد می شود به‌علت نزدیکی ایران به افغانستان و پاکستان (کشورهای داراى منابع غنى از سنگ هاى قیمتى و نیمه‌قیمتى) و پتانسیل زیاد نیروهای جوان وجویای کار، سرمایه‌گذاران دولتی بیش از گذشته روی صنعت تراش و فرآورى سنگ هاى قیمتى متمرکز شوند. در این بین سازمان صنایع‌دستى مى تواند با استفاده از فناورى هاى نوین به منظور فرآورى سنگ هاى قیمتى و نیمه قیمتى در کسب میزان قابل قبولى از بازار تجارت جهانى بیش از پیش تلاش کند. علاوه بر این دانشگاه ها و مراکز آموزش عالى نیز باید نقش پراهمیت ترى در تربیت نیروى متخصص و کارآمد داشته باشند.

مشخصات کلی انتخاب سنگ برای مصارف ساختمانی

سنگ های مورد استفاده در کارهای ساختمانی باید دارای مشخصات زیر باشند

سنگ ساختمانی نباید آب زیاد جذب کند، لذا نباید:

سنگ باید شرایط فیزیکی و شیمیایی محیط را تحمل کند، لذا باید:

تقسیم‌بندی سنگ های ساختمانی

الف) بر اساس وزن مخصوص

سنگ های سنگین وزن، سنگ هایی که وزن مخصوص آن‌ها بیش از 1.8 گرم بر سانتی‌متر مکعب است و سنگ های سبک، دست های از سنگ ها هستند که وزن مخصوص آن‌ها کمتر از 1.8 گرم بر سانتی‌متر مکعب می باشد.

ب) براساس مقاومت فشاری

سنگ های سنگین که مقاومت فشاری آن‌ها از 100تا 1000 مگا پاسکال است. و سنگ های سبک که مقاومت فشاری آن‌ها از 4 تا 200 مگاپاسکال است.

ج) براساس ضریب نرم‌شدگی

اگر مقدار این ضریب از 0.6 تا 1 باشد از آن برای احداث ساختمان استفاده می شود.

سنگ های پی و دیوار در زیر سطح زمین

در پی ساختمان‌ها و بخشی از دیوارها که در زیر سطح زمین قرار دارند از سنگ های آذرین و رسوبی که ضریب نرم‌شدگی آن‌ها بیش از 0.7 باشد، استفاده می گردد. نداشتن کانی‌های رسی یا قطعات غیرهمگن و درز و شکاف در این‌گونه سنگ ها ضروری است.

سنگ های قابل مصرف در راه‌سازی

سنگ ها در راه‌سازی مصارف متعدد دارند که از جمله این موارد پل‌سازی، زیرسازی، سنگفرش، زیر ریل آهن و غیره است. انواع سنگ های آذرین، دگرگونی و رسوبی که واجد خصوصیت‌های زیر باشند، در راه‌سازی قابل استفاده خواهند بود.

1- مقاومت فشاری بیش از 100 مگاپاسکال

2- ضریب نرم‌شدگی بیش از 0.9

3- میزان جذب آب، کمتر از 1 درصد

4- وزن مخصوص بیش از 2.3 گرم بر سانتی‌متر مکعب.

5- مقاومت ضربهای آن 15 کیوگرم نیرو بر سانتی‌متر مکعب باشد.

6- نداشتن کانی‌های رسی، گچ و مواد قابل حل در آب.

7- عدم آلتراسیون و هوازدگی در سنگ.

فصل سوم: خواص درمانی سنگ ها

اشاره

تصویر

تاریخچه سنگ درمانی

سنگ درمانی که از دیرباز در زمره درمان‌های طبیعی بوده، امروزه تحت نام (gem therapy) به‌عنوان یکی از رشته‌های طب مکمل معرفی و طبقه‌بندی می‌شود. استفاده از خواص سنگ ها و درمان با آن‌ها، برخلاف استقبال گسترده مردم جهان طی سال‌های اخیر، موضوع جدیدی نیست، بلکه هزاران سال قدمت دارد. شواهد کاربرد سنگ های طبیعی برای درمان بیماری‌های مختلف در قدیمی‌ترین تمدن‌های بشری به چشم می‌خورد. براساس این شواهد، درطول تاریخ از سنگ های قیمتی و نیمه‌قیمتی برای مقاصد درمانی، محافظت افراد دربرابر بلایای طبیعی و تأثیرات نامطلوب محیطی استفاده می‌شده است. قدیمی‌ترین گزارش‌ها درمورد خواص درمانی گوهرها به هزاره 4 پیش از میلاد باز می‌گردد. چنین به‌نظر می‌رسد که کتیبه‌های سومری و متون علوم ودایی مربوط به هند باستان، کهن‌ترین آثار برجای مانده از این دانش قدیمی یعنی استفاده از خواص سنگ ها و درمان با آن‌ها می‌باشند.

در طب سنتی هند (آیورادا) دستورات دقیقی درمورد تهیه پودر و خمیر با سنگ های شفابخش وجود دارد. متون و دستورات این طب تا به امروز حفظ شده و توسط پزشکان آن در سراسر دنیا و به‌خصوص در آمریکا، اروپا و هند به‌کار گرفته می‌شود. در چین باستان نیز درمان‌گران از خواص سنگ ها و درمان با آن‌ها آگاه بوده‌اند.

کتاب امپراطور زرد (حدود 500 سال قبل) که توسط پی یو نگاشته شده دارای توضیحات فراوانی درمورد گوهرها و تأثیر آن‌ها بر بدن انسان است. امروزه نیز کشور چین یکی از بزرگ‌ترین عرضه‌کنندگان گوهرها و سنگ های شفابخش در سراسر دنیاست.

تصویر

خواص درمانی سنگ ها

خواص سنگ آکوارمارین:

خواص درمانی سنگ آکوارمارین، برای بیماری‌های مجاری تنفسی مانند برنشیت، ناراحتی‌های ناحیه گردن و افزایش قدرت سیستم دفاعی بدن است.

تصویر

خواص سنگ ابسیدان رنگین کمان:

خواص درمانی سنگ ابسیدان رنگین کمان، باعث تسکین عفونت‌ها و التهابات شده و ضد باکتری می‌باشد و نیز مانع زخم معده است.

خواص درمانی سنگ ابسیدان لکه برفی، عملکرد روده‌ها را آسان می‌کند و تقویت‌کنندها،استخوان‌هاست.

تصویر

خواص سنگ آمازونیت:

خواص درمانی سنگ آمازونیت،برای تقویت مغز ، اعصاب و آرامبخش است.

تصویر

خواص سنگ کهربا:

خواص درمانی سنگ کهربا، آنتی‌آلرژی و ضد اگزما و ناراحتی‌های پوستی است.

تصویر

خواص سنگ آمیتیست:

خواص درمانی سنگ آمیتیست، ضد میگرن و فشارهای عصبی و مفید برای سیستم کلی اعصاب.

تصویر

تصویر

خواص سنگ اون چورین:

خواص درمانی سنگ اون چورین، درمان بیماری‌های چشمی، ریزش اشک ، ضد شوره‌سر است و بوسیله ارتعاشات ملایم این سنگ ناراحتی‌های قلبی و سیستم عصبی درمان می‌شود.

تصویر

خواص سنگ تورمالین:

خواص درمانی سنگ تورمالین،آرام‌بخش و قدرت تمرکز را زیاد می‌کند و نیز تأثیر ضدسرطانی دارد.

تصویر

تصویر

خواص سنگ چشم ببر:

خواص درمانی سنگ چشم ببر، فعال‌کننده اندام‌های حرکتی مانند مفاصل است.

تصویر

خواص سنگ سلیمان:

خواص درمانی سنگ سلیمان (اونیکس) تقویت‌کننده ناخن، چشم وپوست بوده، از ریزش مو می‌کاهد و جریان خون را تحریک می کند.

تصویر

خواص سنگ کریستال:

خواص درمانی سنگ کریستال، مفید برای قلب، غدد لنفاوی، جریان خون و همچنین باعث تقویت چشم و ریه نیز می شود.

تصویر

تصویر

خواص سنگ لاجورد :

خواص درمانی سنگ لاجورد، مفید در درمان فشارخون بالا ومسکن در دردهای سر.

خواص سنگ عقیق آبی:

خواص درمانی سنگ عقیق آبی، موثر در درمان سردرد و گرفتگی عضلانی.

تصویر

خواص سنگ عقیق خزه‌ای :

خواص درمانی سنگ عقیق خزه ای، مفید در درمان دیابت .

تصویر

تصویر

خواص سنگ فیروزه:

خواص درمانی سنگ فیروزه،مفید برای کبد، غدد و تقویت چشم‌ها.

تصویر

خواص سنگ کوارتز دودی:

خواص درمانی سنگ کوارتزدودی، مناسب برای افراد کم انرژی وموثر برای شکم، کلیه‌ها، لوزالمعده.

تصویر

تصویر

خواص سنگ مالاگیت:

خواص درمانی سنگ مالاگیت، دارای خاصیت تصفیه‌کنندگی و ضد التهاب است.

تصویر

خواص سنگ جاسپر قرمز:

خواص درمانی سنگ جاسپر قرمز، مفید برای مفاصل، پا درد، کمر و استخوان‌ها

تصویر

تصویر

تصویر

منابع