احکام پوشش و نگاه ویژه استادان و مبلغان

مشخصات کتاب

عنوان و نام پديدآور:احکام پوشش و نگاه ویژۀ استادان و مبلغان/ گردآورندگان صدیقه موسوی دوغ‌آبادی ... [و دیگران]؛ تهیه و تدوین مدیریت پژوهش و برنامه‌ریزی؛ تنظیم و تولید اداره تولیدات فرهنگی؛ ارزیاب علمی جواد محدثی؛ ارزیاب محتوایی حسین شریعتی مایون... [و دیگران]؛ ویراستار سید‌حمید حیدری‌ثانی.

مشخصات نشر:مشهد: آستان قدس رضوی، معاونت تبلیغات اسلامی، 1398.

مشخصات ظاهری:[128] ص.؛ 14/5 × 21/5 س‌م.

فروست:رهیافت؛ 33. زائر رضوی.

شابک:120000 ریال: 978-622-6852-25-8

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

يادداشت:گردآورندگان صدیقه موسوی دوغ‌آبادی، عفت ترک، رضا ملوندی، مهدی نخعی.

يادداشت:ارزیاب محتوایی حسین شریعتی‌مایون، مجید داورزنی، سید‌رضا موسوی‌بایگی، حسین خادم‌الخمسه.

موضوع:حجاب -- فتواها

موضوع:Hijab (Islamic clothing) -- Fatwas

موضوع:فتوا‌های شیعه -- قرن 14

موضوع:Fatwas, Shiites -- 20th century

موضوع:حجاب (فقه)

موضوع:Hijab (Islamic law)

شناسه افزوده:موسوی دوغ آبادی، صدیقه، 1341 -، گردآورنده

شناسه افزوده:محدثی، جواد، 1331 -

شناسه افزوده:Mohadesi, Javad

شناسه افزوده:شریعتی، حسین، 1347-

شناسه افزوده:آستان قدس رضوی. مدیریت پژوهش و برنامه‌ریزی

شناسه افزوده:آستان قدس رضوی. اداره تولیدات فرهنگی

رده بندی کنگره:BP183/9

رده بندی دیویی:297/3422

شماره کتابشناسی ملی:6026223

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

بسم الله الرحمن الرحیم

دعای مطالعه

«اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ وَ اَكْرِمْنِى بِنُورِ الْفَهْمِ اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِکَ وَ انْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِکَ بِرَحْمَتِکَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمِينَ.»⁽¹⁾(خدايا، مرا از تاريكی‌های وهم خارج كن و به نور فهم گرامی‌ام بدار. خدايا، درهاى رحمتت را به روى ما بگشا و خزانه‌هاى علومت را برایمان باز كن؛ به مهربانی ات، اى مهربان‌ترينِ مهربانان!)

1) . عباس قمی، مفاتیح الجنان، دعای مطالعه.

تقدیم به ارواح قدس ائمۀ معصومین(علیهم السلام)، به ویژه مولا و مقتدای زمان، حضرت بقیة الله الاعظم(عجل الله تعالی الشریف)؛ شهدای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس؛ مدافعان مظلوم حرم اهل بیت و زائران آستان ملکوت امام علی بن موسی الرضا علیه السلام!

احکام پوشش و نگاه

ویژۀ استادان و مبلغان

فهرست

تصویر

پیشگفتار

عبد السلام از امام رضا علیه السلام شنید که فرمودند: «رَحِمَ اللّهُ عَبْدا اَحْیا أمْرَنا،» خداوند رحمت کند کسی را که امر ما را زنده می کند.) عرض کرد: چگونه امر شما را زنده می کند؟ ، علی بن موسی الرضا علیه السلامدر پاسخ فرمودند: «یَتَعَلَّمُ عُلُومَنا و یُعَلِّمُها النّاسَ، فَإِنَّ النّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحاسِنَ کَلامِنا لاَتَّبَعُونا.»⁽¹⁾علوم ما را فرا می گیرد و آن را به مردم تعلیم میدهد... . زیرا اگر مردم از زیبایی های كلام ما آگاهی می یافتند، از ما پیروی می کردند.)

معاونت تبلیغات آستان قدس رضوی، مفتخر است در راستای رسالت خود مبنی بر اشاعه فرهنگ تشیع و پاسخ گویی به سؤالات شرعی مردم در این حوزه گسترده از دین، محتوای پیش رو را به استادان فرهیخته تقديم كند. در این نوشتار تلاش شده است علاوه بر ارائه اطلاعات و محتوایی غنی، پاسخی مناسب با محتوایی يكسان در اختیار استادان قرار داده شود تا از تشویش خاطر مراجعان به سبب دریافت جواب های متفاوت جلوگیری شود.

اهداف اصلی تهیه و تنظیم این قبیل نوشتارها عبارت اند از: تلخيص کتاب های تخصصی موجود در این حوزه؛ جمع بندی جواب ها؛ بی نیازكردن استادان از رجوع به منابع پرشمار در هنگام پاسخ گویی. برای رسیدن به این مهم، کارگروهی از استادان و کارشناسان فرهیخته این اداره ، هر موضوع پیشنهادی را موشکافانه بررسی می کنند و محصول تلاش خویش را به داوری هیئت علمی می گذارند.

مجموعه کتاب های رهیافت در چهار موضوع کلی تدوین می شود؛ رهیافت احكام، رهیافت اعتقادی، رهیافت تربیتی و رهیافت ترکیبی

که مركب از هر سه موضوع قبل است. بی شک بررسی دقیق و نگاه نقادانه شما فرهیخته گران قدر، خدمتگزارانتان را در بهبود کیفی این

1) محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام .ج1، ص307، حدیث 69

مجموعه یاری خواهد کرد.

جبهة خضوع به درگاه قدسی احدیت می ساییم، به شكرانه توفيق خدمتی که حضرتش در بارگاه ملکوتی و سراسر نور امام رضا علي ارزانی مان فرموده است. امید است بتوانیم به پاس این افتخار و با استعانت از آن امام همام علیه السلام، به مصداق روایت نورانی آغازین، جرعه ای از علم حقیقی بنوشیم و به تشنگان راستین آن نیز بنوشانیم .

معاونت تبلیغات اسلامی آستان قدس رضوی

درآمد

حکایت تاریخ چنین است: آنگاه که آدم و حوا تحت‌تأثی-ر الق-ای شیطان، از شجرۀ ممنوع-ه تن-اول کردند، پوشش‌های بهشتی از بدنشان فروریخت و عریان شدند و طبق تصریح قرآن، آن هنگام بلافاصله بدن خود را به‌وسیلۀ برگ درختان پوشاندند. از این حکایت چنین برمی‌آید که مسئلۀ پوشش و حجاب از جملۀ مسائلی است که با فطرت آدمی عجین است و نه‌تنها از ضروریات دین اسلام است، بلکه از ارکان اساسی سایر ادیان آسمانی نیز هست. با این رویکرد، می‌توان گفت حجاب مختص به منطقۀ جغرافیایی خاص، دین خاص یا ملیت و قومیت خاصی نیست؛ بلکه انسانیت انسان چنین اقتضایی دارد که پوشیده‌بودن را بپسندد.

از سوی دیگر، لزوم حفظ نگاه و محافظت از چشم در مقابل نامحرم نیز همراه با مسئلۀ حجاب و لزوم پوشش مطرح شده و بر آن تأکید شده است. در قرآن کریم قبل از آیۀ <وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ...>⁽¹⁾که به وجوب پوشاندن بدن از دید نامحرم امر می‌کند، به مردان و زنان باایمان امر شده است در مقابل نامحرم نگاهشان را حفظ کنند؛ آنجا که خداوند متعال می‌فرماید: <قُلْ لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ اَبْصارِهِمْ...>.⁽²⁾

1) . نور، 31.

2) . نور، 30.

حجاب از ضروریات دین اسلام است و انکار آن درصورتی‌که به انکار خدا یا رسول(صلی الله علیه و اله) بینجامد، کفر است. ازاین‌رو لازم است زنان، خود را از دید مردان نامحرم بپوشانند. البته برای آقایان نیز پوشش به‌معنای خاص خود در مقابل زنان نامحرم واجب است.

در جزوۀ حاضر، حدومرز پوشش و کیفیت آن در نماز و غیرنماز برای آقایان و خانم‌ها و همچنین احکام نگاه برای مردان و زنان بررسی شده است و تلاش شده تا بشود، جزئیات آن طبق نظر مراجع عظام تقلید بیان شود.

مجموعۀ پیش رو با عنوان «احکام پوشش و نگاه»، در قالب رهیافت احکام تقدیم می‌شود. مستنداتی که در این کتاب از آن‌ها استفاده شده و استادان را از مراجعه به آن‌ها بی‌نیاز کرده است، عبارت‌اند از: العروة الوثقی، تحریر الوسیلة، منهاج الصالحین، توضیح المسائل و استفتائات مراجع عظام تقلید: حضرت امام و امام خامنه‌ای(مدظله‌العالی) و آیات عظام سیدابوالقاسم خویی، محمد فاضل لنکرانی، محمدتقی بهجت، لطف‌الله صافی گلپایگانی، ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی سیستانی، حسین وحید خراسانی، حسین نوری همدانی و سیدموسی شبیری زنجانی. تمامی استفتائات از کتاب‌ها یا سایت‌های معتبر مراجع عظام استفاده شده است. درصورت نیاز به استفتای جدید نیز هیئت‌علمی این استفتا را انجام داده و استفتائات یادشده، در این واحد موجود است.

تدوین این کتاب را استادان ادارۀ پاسخ‌گویی به سؤالات دینی، در ابتدا خانم‌ها صدیقه موسوی دوغ‌آبادی و عفت ترک در سال 1394 و تکملۀ آن را حجج اسلام رضا ملوندی و مهدی نخعی در سال 1397 به عهده داشته‌اند. حجت‌الاسلام حسین خادم‌الخمسه در ابتدا و حجج اسلام حسین شریعتی، مجید داورزنی و سیدرضا موسوی بایگی در اواخر 1397 آن را بررسی و اصلاح مجدد محتوایی کرده‌اند. سپاسمند تلاش این عزیزان هستیم و امیدوار که خداوند در سایۀ لطف خویش، توفیق خدمت بیشتر را به ایشان عنایت فرماید.

هیئت اندیشه‌ورز نشر احکام

معاونت تبلیغات اسلامی آستان قدس رضوی

فصل اول: احکام پوشش در نماز

اشاره

1. 1. مقدار پوشش برای نماز

پرسش: پوشش واجب در نماز چه مقدار است؟

پاسخ: مردان باید عورت را بپوشانند و بهتر آن است از ناف تا زانو را بپوشانند. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

زنان باید تمام بدن را بپوشانند به جز: 1. دست‌ها تا مچ؛ 2. پاها تا مچ؛ 3. صورت به‌مقداری که در وضو شسته می‌شود. اما براى آنکه یقین کنند مقدار واجب را پوشانده‌اند، باید (مکارم: بنا بر احتیاط واجب) مقدارى از اطراف صورت و قدرى پایین‌تر از مچ را هم بپوشانند. (مراجع عظام تقلید)⁽²⁾

1. 2. پوشش کف و روی پا

پرسش: آیا پوشاندن پا در حال نماز، برای خانم‌ها واجب است؟

پاسخ: خیر، پوشاندن پا اعم از کف و روی پا واجب نیست. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

1. 3. منظور از عورت مرد

پرسش: منظور از عورت که بر مرد لازم است در نماز بپوشاند، کجاست؟⁽⁴⁾

پاسخ: آلت و بیضتین و حلقۀ دبر. (حضرت امام و آیات عظام خویی،

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الثانی؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 788؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس 28، مقدار پوشش نماز.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الثانی؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 789؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس 28، مقدار پوشش نماز.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، ص442، مسئلۀ 789، با توجه به اینکه در این مسئله، مراجع عظام پوشش پا تا مچ را لازم نمی‌دانند، حکم کف پا هم به دست آمده است؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس 28.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الثانی؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 661؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 625؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ 518.

فاضل، بهجت، سیستانی، وحید، مکارم، صافی و نوری)

پرسش: آیا در نماز، بر مردان پوشش عجان (حد فاصل بین مقعد و اصل آلت) واجب است؟

پاسخ: خیر واجب نیست؛ اگرچه مستحب است. (حضرت امام و آیات عظام خویی، سیستانی، مکارم، نوری و فاضل)⁽¹⁾

1. 4. پوشش از خود

پرسش: آیا نمازگزار در موقع نماز، باید بدنش را از خودش نیز بپوشاند؛ به‌گونه‌ای که خودش بدنش را نبیند؟⁽²⁾

پاسخ: واجب نیست. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل و نوری)

بنا بر احتیاط واجب⁽³⁾در موقع نماز، بدنش را (غیر از موارد استثنا) حتی از خودش نیز بپوشاند. (آیات عظام سیستانی و مکارم)

1. 5. پوشش از همۀ جوانب

پرسش: آیا نمازگزار باید پوشش را از همۀ جوانب رعایت کند؟⁽⁴⁾

پاسخ: نمازگزار باید پوشش را از همۀ جوانب رعایت کند؛ به‌گونه‌ای که اگر بیننده‌ای باشد، او را نبیند. البته از جهت تحتانی پوشش لازم نیست؛ مگر اینکه مثلاً بر سطحی بلند یا بر روی صفحه‌ای شیشه‌ای ایستاده

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، الستر و الساتر، ص452، ذیل مسئلۀ 3: و اما الثانی... .

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 14؛ سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، مسئلۀ 971.

3) . مثلاً اگر زن لباس آستین‌کوتاه به تن دارد یا شلواری پوشیده که ساق پا را نمی‌پوشاند و به‌هنگام نماز چادر را طوری بپوشد که کسی بدن او را نبیند، ولی چون صورتش را زیر چادر برده است، خودش اعضای برهنۀ بدنش را ببیند، اشکال دارد و احتیاط واجب در ترک آن است.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 13؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 627؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 664؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ 520؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، نماز، لباس نمازگزار، پوشش زن در نماز، پوشیدن لباس تنگ برای زن در نماز.

باشد؛ در حالی که که توقع (صافی: در معرض) بودن ناظر آنجاست که از پایین بدن و عورت او قابل‌مشاهده باشد. در این صورت پوشش واجب است؛ هرچند فعلاً ناظری در پایین نباشد. (حضرت امام و آیت‌الله صافی)

نمازگزار باید پوشش را از همۀ جوانب رعایت کند؛ به‌گونه‌ای که اگر بیننده‌ای باشد، او را نبیند. البته از جهت تحتانی پوشش لازم نیست؛ مگر اینکه مثلاً بر سطحی بلند یا بر روی صفحه‌ای شیشه‌ای ایستاده باشد؛ به‌گونه‌ای که اگر ناظری آنجا باشد، از پایین، بدن و عورت او قابل‌مشاهده باشد. در این صورت پوشش واجب است؛ هرچند فعلاً ناظری در پایین نباشد. (آیات عظام خویی، بهجت، سیستانی، وحید، مکارم و نوری)

1. 6. پوشاندن حجم بدن

پرسش: پوشیدن لباس تنگ و چسبان در نماز، درصورتی‌که بدن به‌صورت کامل پوشیده باشد، چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

پاسخ: پوشیدن لباس تنگ و چسبان برای نمازگزار مکروه است؛ هرچند حجم بدن (شکل) مشخص باشد. (مراجع عظام غیر از آیات عظام بهجت⁽²⁾و مکارم)

پوشیدن لباس تنگ و چسبان برای زن در نماز اشکال دارد؛ مگر این که زیر چادر ضخیم باشد. همچنین دربارۀ مردان، چنانچه حجم آلت از جمیع جوانب مشخص باشد، اشکال دارد. (آیت‌الله مکارم)

1. 7. پوشاندن شبح بدن

پرسش: آیا پوشاندن شبح بدن یعنی اینکه بدن از زیر لباس بدون

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الثانی و فصل فیما یکره من اللباس حال الصلاة، الثامن و العشرون؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 865؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 545078، تاریخ استفتا: 13خرداد1394.

2) . استفتایی از معظم‌له پیدا نشد.

مشخص‌شدن رنگ بدن دیده می‌شود، لازم است؟⁽¹⁾

پاسخ: بنا بر احتیاط واجب بپوشاند. (حضرت امام و آیات عظام خویی، صافی و نوری)

باید بپوشاند. (آیات عظام فاضل و مکارم)

اگر جسم بدن دیده می‌شود، باید پوشانده شود. (آیت‌الله سیستانی)

1. 8. پوشیدن لباس نازک

پرسش: آیا لباس نازک برای پوشش در حال نماز کافی است؟

پاسخ: لباس نازکی که رنگ پوست از زیر آن نمایان است، کافی نیست.

1. 9. ضخامت پوشش

پرسش: ضخامت پوشش در نماز باید چه مقدار باشد؟⁽²⁾

پاسخ: پوشش باید در حدی باشد که رنگ پوست بدن دیده نشود؛ لذا لباس نازکی که رنگ پوست از زیر آن نمایان است، کافی نیست. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام خویی، فاضل، سیستانی، مکارم و نوری)

1. 10. پوشاندن باطن بدن برای بانوان

پرسش: آیا بر زن، پوشش باطن بدن مثل دندان‌ها و زبان در حال نماز لازم است؟⁽³⁾

پاسخ: واجب نیست. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، سیستانی، مکارم و نوری)

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الثانی؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 625؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، مسئلۀ 661.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الثانی؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 695909، تاریخ استفتا: 18شهریور1395.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 4.

1. 11. پوشاندن زینت‌های صورت بانوان

پرسش: آیا بر زن لازم است در حال نماز، با نبودن نامحرم هم زینت‌های صورت مثل سرمه و زیورآلات را بپوشاند؟⁽¹⁾

پاسخ: واجب نیست. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، بهجت، سیستانی، مکارم، صافی، شبیری و نوری)

1. 12. پوشاندن گردن و چانه برای بانوان

پرسش: آیا زن باید گردن و چانه را در حال نماز بپوشاند؟⁽²⁾

پاسخ: از آنجا که چانه جزئی از صورت است، لازم نیست در نماز آن را بپوشاند؛ ولی پوشاندن قسمت پایین چانه واجب است. (امام‌خامنه‌ای)

بر زن لازم است در حال نماز، گردن و زیر چانه را بپوشاند. همچنین بنا بر احتیاط واجب، پوشاندن مقداری از چانه که معمولاً مقنعه آن را نمی‌پوشاند، لازم است. (حضرت امام و آیات عظام فاضل، مکارم و صافی)

بر زن لازم است در حال نماز، گردن و زیر چانه را بپوشاند؛ ولی پوشش مقداری که معمولاً مقنعه آن را نمی‌پوشاند، لازم نیست. (آیات عظام خویی، سیستانی و نوری)

آن مقدارى که جزو صورت است، لازم نیست. (آیات عظام بهجت و وحید)

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، م4؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 837؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج2، مسئلۀ 1537؛ سیدموسی شبیری زنجانی، استفتائات، ج1، استفتائات نماز، لباس نمازگزار، پوشش نمازگزار، وظیفۀ زن نمازگزار در پوشاندن چهرۀ آرایش‌شده.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 6؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج2، سؤال 1528 و استفتائات جامعةالزهراء، نماز، پوشاندن چانه؛ سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج1، مسئلۀ 970؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 662؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ 518؛ سیدموسی شبیری زنجانی، استفتائات، ج1، استفتائات نماز، لباس نمازگزار، پوشش نمازگزار، پوشاندن زیر چانه برای زن نمازگزار، مسئلۀ 1175؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس 28، مقدار پوشش در نماز.

پوشاندن قسمت پایین چانه که جزو صورت به حساب نمی‌آید، واجب است. (آیت‌الله شبیری)

1. 13. پوشاندن موی مصنوعی بانوان

پرسش: آیا پوشاندن موی مصنوعی در نماز با نبودن نامحرم، بر زن لازم است؟⁽¹⁾

پاسخ: واجب نیست. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام خویی، فاضل، بهجت، سیستانی، صافی، شبیری و نوری)

پوشاندن موهاى مصنوعى و زینت‌هاى پنهانى مانند دست‌بند و گردن‌بند نیز واجب است؛ حتی اگر نامحرم حضور نداشته باشد. (آیت‌الله مکارم)

1. 14. حکم نماز بدون پوشاندن چیزهایی که پوشاندن آن مقابل نامحرم واجب است

پرسش: پوشش برخی چیزها در نماز برای زن استثنا شده؛ هرچند در مقابل نامحرم لازم است آن‌ها را بپوشاند؛ مثل زینت و قدمین. آیا چنانچه در حال نماز مقابل نامحرم آن‌ها را نپوشاند، نماز باطل است؟⁽²⁾

پاسخ: نماز صحیح است؛ هرچند گناه کرده است. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، سیستانی و نوری)

نماز اشکالی ندارد؛ ولى احتیاط واجب آن است که خود را در معرض دید نامحرم قرار ندهد. (آیت‌الله مکارم)

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 4؛ ناصر مکارم شیرازی، توضیح المسائل، مسئلۀ 729؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج2، مسئلۀ 1536؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، استفتائات جامعةالزهراء(علیها السلام)، نماز، نمایان‌بودن موهای مصنوعی در نماز؛ سیدموسی شبیری زنجانی، استفتائات، ج1، استفتائات نماز، لباس نمازگزار، پوشش نمازگزار، وظیفۀ زن نمازگزار در پوشاندن موی مصنوعی، مسئلۀ 1174؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 706705، تاریخ استفتا: 28مهر1395.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 5.

1. 15. پوشش دختربچۀ نابالغ

پرسش: پوشش دختربچۀ نابالغ در حال نماز چگونه است؟⁽¹⁾

پاسخ: پوشش دختر نابالغ در حال نماز مانند زن بالغ است؛ مگر در سر و مو و گردن که پوشش آن‌ها در حال نماز بر دختربچۀ نابالغ لازم نیست. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، بهجت، سیستانی، وحید، مکارم، صافی و نوری)

1. 16. پوشش در قضای سجده و تشهد فراموش‌شده

پرسش: آیا در قضای سجده و تشهد فراموش‌شده، رعایت پوشش واجب است؟⁽²⁾

پاسخ: واجب است. (مراجع عظام تقلید)

1. 17. پوشش در سجدۀ سهو

پرسش: آیا در سجدۀ سهو، رعایت پوشش واجب است؟⁽³⁾

پاسخ: بنا بر احتیاط واجب لازم است. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام فاضل، بهجت، مکارم، صافی، شبیری و نوری)

بنا بر احتیاط مستحب لازم است. (آیات عظام خویی و سیستانی)

در سجدۀ سهوى که براى قضاى تشهد فراموش‌شده به جا مى‌آورد،

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 8؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 663؛ سیدعلی سیستانی،توضیح المسائل جامع، ج1، مسئلۀ 969؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ 519؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 626.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 9؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ790؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 620000، تاریخ استفتا: 27دی1394.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 9؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ790؛ حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 796؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 620000، تاریخ استفتا: 27دی1394.

باید خود را مثل موقع نماز بپوشاند و احتیاط مستحب آن است که در موقع به‌جاآوردن سجدۀ سهو در غیر این مورد نیز خود را بپوشاند. (آیت‌الله وحید)

1. 18. پوشش در سجدۀ واجب قرآن

پرسش: آیا در انجام سجدۀ واجب قرآن، رعایت پوشش واجب است؟⁽¹⁾

پاسخ: لازم نیست. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام خویی، فاضل، بهجت، سیستانی، وحید، صافی، شبیری و نوری)

بنا بر احتیاط واجب لازم است. (آیت‌الله مکارم)

1. 19. نماز با لباس شهرت

اشاره

پرسش: نماز با لباس شهرت چه حکمی دارد؟⁽²⁾

پاسخ: نماز صحیح است. (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، سیستانی، مکارم، صافی، شبیری و نوری)

اگر لباس ساتر بالفعل باشد، نماز باطل است. (آیت‌الله خویی)

حکم نماز با لباس غصبی را دارد؛ یعنی اگر می‌داند پوشیدن لباس حرام است یا اینکه در یادگرفتن حرمت پوشیدن این لباس کوتاهی کرده باشد، اگر عمداً با آن عورت خود را بپوشاند و نماز بخواند، نمازش باطل است. ولی چیزهایى که فعلاً نمازگزار آن‌ها را نپوشیده و همچنین چیزهایى که نمازگزار آن‌ها را پوشیده ولى با آن‌ها سترعورت نکرده، موجب بطلان نماز نمى‌شود. (آیت‌الله وحید)

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 9؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 1097؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 817.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فصل فی شرایط لباس المصلی، مسئلۀ 42؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 845؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، مسئلۀ 643؛ سیدموسی شبیری زنجانی، استفتائات، ج1، استفتائات نماز، لباس نمازگزار، شرایط لباس نمازگزار، لباس شهرت و پوشیدن آن در حال نماز، مسئلۀ 1279.

1. 19. 1. تعریف لباس شهرت

پرسش: لباس شهرت به چه لباسی گفته می‌شود؟⁽¹⁾

پاسخ: لباسی که از نظر پارچه، رنگ یا دوخت معمول نبوده، خلاف زیّ شخص باشد. (حضرت امام و آیات عظام فاضل و بهجت)

لباسى که پوشیدن آن براى شخص، به‌دلیل رنگ یا کیفیت دوخت یا مندرس‌بودن آن و علل دیگر مناسب نیست؛ به‌طورى که اگر آن را در برابر مردم بپوشد، توجه آنان را به خود جلب می‌کند و انگشت‌نما مى‌شود. (امام‌خامنه‌ای)

لباس شهرت لباسى است که جنبۀ ریاکارى دارد و شخص مى‌خواهد به‌وسیلۀ آن مثلاً به زهد و ترک دنیا مشهور شود؛ خواه از جهت پارچه یا رنگ آن باشد یا دوختش؛ اما اگر واقعاً قصدش ساده‌پوشیدن است و جنبۀ ریاکارى ندارد، نه‌تنها جایز است، بلکه عملى است شایسته. (آیت‌الله مکارم)

لباسی که پارچه یا رنگ یا دوخت آن براى کسى که مى‌خواهد آن را بپوشد، معمول نیست و موجب هتک‌حرمت و خواری شخص (آیات عظام وحید و صافی: یا موجب شهرت و انگشت‌نماشدنش) شود. (آیات عظام خویی، سیستانی، وحید، صافی، شبیری و نوری)

1. 19. 2. پوشیدن لباس شهرت

پرسش: پوشیدن لباس شهرت چه حکمی دارد؟⁽²⁾

پاسخ: بنا بر احتیاط واجب حرام است. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فصل فی شرایط لباس المصلی، مسئلۀ 42؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 845؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، سؤال 1361.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فصل فی شرایط لباس المصلی، مسئلۀ 42؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 845؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، مسئلۀ 643؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 706949، تاریخ استفتا: 29مهر1395.

آیات عظام فاضل و مکارم و نوری)

اگر موجب هتک‌حرمت و خواری او باشد (آیت‌الله وحید: یا موجب شهرت و انگشت‌نماشدن باشد)، حرام است. (آیات عظام خویی، سیستانی، وحید و شبیری)

حرام است. (آیات عظام بهجت و صافی)

1. 20. نماز با لباس مختص

اشاره

پرسش: نماز با لباس مختص چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

پاسخ: نماز صحیح است. (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، سیستانی، مکارم، صافی، شبیری و نوری)

درصورتی‌که ساتر باشد، نماز باطل است. (آیت‌الله خویی)

درصورتی‌که ساتر باشد، بنا بر احتیاط واجب نماز باطل است. (آیت‌الله وحید)

1. 20. 1. تعریف لباس مختص

پرسش: لباس مختص به چه لباسی گفته می‌شود؟⁽²⁾

پاسخ: لباس مختص مردان لباسی است که معمولاً فقط مردان آن را می‌پوشند و لباس مختص زنان لباسی است که معمولاً زن‌ها آن را می‌پوشند.

1. 20. 2. پوشیدن لباس مختص

پرسش: پوشیدن لباس مختص مردان برای زنان و به‌عکس چه حکمی

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فصل فی شرایط لباس المصلی، مسئلۀ 42؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 846؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج2، سؤال 1535.

2) . نک: سیدمسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان، لباس‌هایی که پوشیدن آن برای مرد و زن جایز نیست، ص126، مسئلۀ 156.

دارد؟⁽¹⁾

پاسخ: بنا بر احتیاط واجب حرام است؛ چه زیّ خود قرار بدهد یا قرار ندهد. (حضرت امام و آیات عظام فاضل، صافی و نوری)

تا زمانى که آن را به‌عنوان لباس براى خود انتخاب نکرده باشد، اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای)

بنا بر احتیاط واجب درصورتی‌که زیّ خود قرار دهد، حرام است. (آیات عظام خویی و وحید)

درصورتی‌که آن را لباس عادی خود قرار دهد، حرام است. (آیت‌الله شبیری)

اگر مفسدۀ خاصی بر آن مترتب نشود، اشکالی ندارد. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

پوشیدن لباس زنانه بر مردان و پوشیدن لباس مردانه بر زنان حرام نیست؛ ولی بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست مرد خود را به هیئت و زِیّ و شمایل زن درآورد یا زن خود را به هیئت و زِیّ و شمایل مرد درآورد. (آیت‌الله سیستانی)

اگر لباس شهرت نباشد، بنا بر احتیاط واجب و درصورتی‌که لباس شهرت باشد، حرام است. (آیت‌الله بهجت)

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فصل فی شرایط لباس المصلی، مسئلۀ 42؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 846؛ سیدعلی سیستانی،توضیح المسائل جامع، ج1، مسئلۀ 1018؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، سؤال 1368.

2) . شایان ذکر است معظم‌له در توضیح المسائل، مسئله را به‌صورت احتیاط واجب بیان کرده‌اند؛ هرچند در استفتائات آن را توضیح داده‌اند که مطابق نظر ایشان در العروة الوثقی هم هست. پرسش: منظور از اینکه فرموده‌اند پوشیدن لباس مخصوص مرد براى زن و بالعکس اشکال دارد، چه نوع لباسى است؟ لطفاً توضیح فرمایید. پاسخ: منظور لباسى است که در عرف عام مى‌گویند لباس زنانه است. ولى هرگاه فسادى بر آن مترتب نشود، حرام نیست (استفتائات جدید، ج1، ص58، سؤال 132).

فصل دوم: احکام پوشش در غیرنماز

اشاره

2. 1. پوشش در مقابل هم‌جنس

2. 1. 1. پوشش زن در مقابل زنان

پوشش در مقابل زنان مسلمان

پرسش: زن در مقابل زنان مسلمان تا چه حد باید پوشش را حفظ کند؟

پاسخ: زن باید عورتین خود را از زن‌های دیگر بپوشاند و پوشاندن بقیۀ بدن از آن‌ها واجب نیست. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

تعریف عورتین

پرسش: مراد از عورتین زنان که پوشش آن واجب است، چیست؟

پاسخ: قُبُل (جلو) و دُبُر (پشت) زن عورت محسوب می‌شود. (آیات عظام نوری، سیستانی، مکارم، فاضل،صافی، وحید و بهجت)⁽²⁾

قُبُل و دُبُر عورتین زن عورت محسوب می‌شود و علاوه بر پوشش آن دو موضع، بنا بر احتیاط واجب، موهایی که اطراف آن می‌روید، باید پوشانده شود. (حضرت امام)⁽³⁾

علاوه بر قُبُل و دُبُر، بنا بر احتیاط واجب بین ناف تا زانو عورت محسوب می‌شود. (آیت‌الله خویی)⁽⁴⁾

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، احکام تخلّی، ص56، مسئلۀ 57؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول، ص414؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، 76 و ج1، درس 6.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 1؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 69؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج2، احکام التخلی، مقدمه؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 61؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج1، ص121، ص400.

3) . سیدروح‌الله خمینی، ترجمۀ تحریر الوسیلة، ج1، فصل فی احکام التخلی، ص26، مسئلۀ 1.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، فصل فی احکام التخلی، تعلیقه بر مسئلۀ 1.

پوشش در مقابل زنان غیرمسلمان

پرسش: آیا بر زن‌ها لازم است بدن خود را در مقابل زنان غیرمسلمان بپوشانند؟

پاسخ: بهتر است خود را بپوشانند. (حضرت امام⁽¹⁾و آیات عظام مکارم⁽²⁾و بهجت و صافی⁽³⁾)

نپوشاندن مکروه است. (امام‌خامنه‌ای⁽⁴⁾و آیات عظام خویی و نوری و فاضل⁽⁵⁾)

زن غیرمسلمان مانند زن مسلمان است. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁶⁾

زن مسلمان باید در مقابل زن غیرمسلمان خود را بپوشاند. (آیت‌الله شبیری)⁽⁷⁾

2. 1. 2. پوشش مرد در مقابل مردان

پرسش: مردان در مقابل مردان دیگر تا چه حد باید پوشش خود را حفظ کنند؟

پاسخ: باید عورتین خود را از مردان دیگر بپوشانند و پوشاندن بقیۀ بدن از آن‌ها واجب نیست. (مراجع عظام تقلید)⁽⁸⁾

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، سؤال 31.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص235، سؤال 820.

3) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص29.

4) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص29؛ استفتای هیئت‌علمی ادارۀ پاسخ‌گویی آستان قدس رضوی.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 28.

6) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص29.

7) . سیدموسی شبیری زنجانی، المسائل الشرعیة، مسئلۀ 2444.

8) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، احکام تخلّی، ص56، مسئلۀ 57؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص177، س5215؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس6.

2. 2. پوشش زن در مقابل غیرِهم‌جنس

2. 2. 1. پوشش زن در مقابل مردان محرم

اشاره

پرسش: بر زنان واجب است تا چه حد در مقابل مردان محرم، غیر از همسر، پوشش داشته باشند؟

پاسخ: 1. پوشش عورتین آن‌ها واجب است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

2. ناف تا زانو

درصورتی‌که قصد لذت و ریبه نباشد، پوشش واجب نیست. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام سیستانی، نوری، فاضل، بهجت، شبیری و وحید)

بنا بر احتیاط واجب پوشانده شود. (آیات عظام خویی و صافی)

مرد و زنى که با هم محرم‌اند، مانند خواهر و برادر، مى‌توانند به بدن یکدیگر به آن مقدار که در میان محارم معمول است، نگاه کنند و در غیر آن، احتیاط آن است که نگاه نکنند. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

3. بقیۀ بدن، حتی وجه و کفین

درصورتی‌که قصد لذت و ریبه نباشد، پوشش واجب نیست. (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، نوری، فاضل، بهجت، شبیری، وحید، خویی و صافی)

مرد و زنى که با هم محرم‌اند، مانند خواهر و برادر، مى‌توانند به بدن یکدیگر به آن مقدار که در میان محارم معمول است، نگاه کنند و در غیر

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، احکام تخلی، ص56، مسئلۀ 57؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس6؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 955069 تاریخ استفتا: 11اسفند1397.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول و ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 32؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ 2437.

آن، احتیاط آن است که نگاه نکنند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

پوشش از محارم در جایی که نگاه با قصد لذت و ریبه صورت می‌گیرد

پرسش: در مواضعی که پوشش در مقابل محارم واجب نیست، اگر نگاه با قصد لذت و ریبه باشد، حکم پوشش چیست؟⁽²⁾

پاسخ: درصورتی‌که زن بداند محرم او با قصد لذت نگاه می‌کند، باید بدن خود را بپوشاند. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام خویی، فاضل، بهجت، مکارم، نوری و صافی)

در بدن باید خود را بپوشاند؛ ولی در وجه و کفین درصورتی‌که زن بترسد با نداشتن پوشش به حرام بیفتد یا انگیزۀ او این باشد که مرد را به نگاه حرام بیندازد، باید وجه و کفین خود را هم از محارمش بپوشاند. (آیت‌الله سیستانی)

اگر زن قصد ارائۀ خود را داشته باشد، باید بپوشاند و اگر قصد ارائه نداشته باشد، بنا بر احتیاط واجب بپوشاند. (آیت‌الله وحید)

2. 2. 2. پوشش زن در مقابل مردان نامحرم

پرسش: زن‌ها باید چه مقدار از بدن خود را در مقابل نامحرم بپوشانند؟

پاسخ: بر زن‌ها لازم است موی سر و نیز تمام بدن خود غیر از وجه و کفین را از نامحرم بپوشانند. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول و ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 32؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ 2437.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1233؛ واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص33.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص488، مسئلۀ 2435؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 75.

2. 2. 3. پوشش زن در مقابل پسران نابالغِ ممیزِ نامحرم

اشاره

پرسش: آیا لازم است زن‌ها بدن و موی خود را از پسربچۀ ممیز نامحرم بپوشانند؟

پاسخ: اگر ممیز با نگاه‌کردن تحریک شود، زن‌ها باید خود را بپوشانند و اگر بعداً تحریک می‌شود، بنا بر احتیاط واجب باید بپوشانند. (حضرت امام)⁽¹⁾

اگر بچۀ ممیز به مرحله‌ای رسیده است که نگاه‌کردن او به زن‌ها موجب تهییج شهوتش می‌شود، نگاه او به بدن زن‌ها جایز نیست و باید خود را از او بپوشانند. (امام‌خامنه‌ای)⁽²⁾

بنا بر احتیاط واجب، لازم است بدن و موی خود را از آن‌ها بپوشانند. (آیات عظام بهجت، فاضل، وحید و نوری)⁽³⁾

احتیاط لازم آن است که بدن و موی خود را از پسری که بالغ نشده؛ ولی خوب و بد را می‌فهمد و احتمال می‌رود که نگاهش به بدن زن موجب تحریک شهوتش شود، بپوشاند. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁴⁾

بنا بر احتیاط واجب، لازم است بدن و موی خود را از پسری که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد و از نگاه‌کردن، تحریک و تهییج شهوت او عادتاً ممکن باشد، بپوشانند. (آیت‌الله صافی)⁽⁵⁾

واجب نیست؛ بلکه بنا بر احتیاط مستحب، خود را بپوشانند. (آیات عظام مکارم⁽⁶⁾و خویی⁽⁷⁾)

1) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، مقدمه، مسئلۀ 26.

2) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص21. استفتای هیئت‌علمی ادارۀ پاسخ‌گویی آستان قدس رضوی.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص488، مسئلۀ 2435. طبق نظر آیت‌الله فاضل و وحید، در صورتی بر زن بنا بر احتیاط واجب پوشش در مقابل پسربچۀ ممیز لازم است که احتمال دهد نگاه او به بدن زن، موجب تحریک شهوتش شود.

4) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص488، مسئلۀ 2435.

5) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص488، مسئلۀ 2435.

6) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص396، مسئلۀ 2082.

7) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص488، ذیل مسئلۀ 2435.

لازم است است بدن خود را از پسری که بالغ نشده ولی قدرت بر مباشرت دارد بپوشانند و احتیاط مستحب آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد، بپوشانند. (آیت‌الله شبیری)⁽¹⁾

سن تمییز پسران

پرسش: منظور از سن تمییز در پسران چه زمانی است؟

پاسخ: سن تمییز زمانی است که مسائل جنسی را درک کند و بچه‌ها مختلف هستند. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=28148&mid=263426

به‌حسب سن، مقدار معینى ندارد. تمییز مثل رشد است که اهلش در طفل تشخیص مى‌دهند. (آیت‌الله بهجت)⁽³⁾

زمانی است که بچه خوب و بد را می‌فهمد. منظور از خوب و بد چیزی است که عرف آن را خوب و بد می‌داند. دراین‌باره باید وضعیت زندگی کودک و عادات و آداب و سنت‌های محلی هم ملاحظه شود. سن تمییز به‌تبع اختلاف اشخاص در استعداد و درک و هوش، مختلف است. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁴⁾

زمانی است که بچه خوب و بد را می‌فهمد. (آیات عظام خویی، سیستانی، شبیری و صافی)⁽⁵⁾

2. 2. 4. پوشش زن در برابر افراد عقب‌ماندۀ ذهنی و مجنون

پرسش: آیا پوشش زن در برابر افراد عقب‌افتادۀ ذهنی و مجنون واجب است؟

1) . سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل جدید، مسئلۀ 2444.

2) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و زناشویی، حجاب بانوان، ملاک تشخیص ممیزبودن بچۀ نابالغ:

3) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، سؤال 5198.

4) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص458، مسئلۀ 1893.

5) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص488، مسئلۀ 2435.

پاسخ: پوشش در برابر آنان واجب است. (آیت‌الله نوری)⁽¹⁾

اگر این افراد در امور جنسی به حد تمییز رسیده‌اند، پوشش از آنان لازم است. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

چنانچه بالغ بوده و تمییز می‌دهند، زنان باید حجاب را رعایت کنند؛ ولی اگر تمییز نمی‌دهند، حجاب واجب نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽³⁾

اگر ممیز نباشند، پوشش واجب نیست. (آیات عظام سیستانی و صافی و فاضل)⁽⁴⁾

اگر این افراد هیچ درک و شعوری ندارند و از شهوت و عورات زنان بی‌اطلاع‌اند و تحریک و تهییج شهوت در آنان منتفی است، پوشش از آنان واجب نیست؛ وگرنه لازم است. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁵⁾

2. 2. 5. پوشش وجه و کفین

اشاره

پرسش: آیا بر خانم‌ها واجب است وجه و کفین خود را از نامحرم بپوشانند؟

پاسخ: پوشش واجب نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾و آیات عظام بهجت،⁽⁷⁾نوری،⁽⁸⁾مکارم،⁽⁹⁾فاضل⁽¹⁰⁾و شبیری⁽¹¹⁾)

درصورتی‌که مفسده نداشته باشد، پوشش واجب نیست. (حضرت

1) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص20.

2) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص19 و 20.

3) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص19 و 20؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، احکام ازدواج، حجاب بانوان، وظیفۀ زن نسبت به دیوانۀ بالغ.

4) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 25؛ واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص28.

5) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص19.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 75.

7) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص178، س5218. ایشان در سؤال 5200 در همین کتاب، چنین می‌فرماید: «یُعَدّ راجحاً و مرغوباً فیه بل الاحوط ذلک.»

8) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص11.

9) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2082.

10) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج2، ص481، س1340.

11) . شبیری زنجانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2444.

امام)⁽¹⁾

پوشش واجب نیست؛ مگر درصورتی‌که زن بترسد به حرام بیفتد یا قصدش این باشد که مرد را به نگاه حرام بیندازد. (آیت‌الله سیستانی)⁽²⁾

بنا بر احتیاط واجب، زن باید حتی وجه و کفین خود را از نامحرم بپوشاند. (آیات عظام خویی⁽³⁾و صافی⁽⁴⁾)

اگر نامحرم به‌قصد لذت نگاه کند و زن هم قصد خودنمایی (نشان‌دادن) داشته باشد، پوشش وجه و کفین واجب است؛ اما اگر قصد خودنمایی نداشته باشد، بنا بر احتیاط واجب پوشش وجه و کفین لازم است. (آیت‌الله وحید)⁽⁵⁾

پوشش وجه و کفین در فرض علم به نگاه نامحرم

پرسش: اگر زن بداند درصورتی‌که وجه و کفین را نپوشاند، مردان نامحرم به‌قصد لذت و ریبه به او نگاه می‌کنند، در این صورت آیا پوشاندن وجه و کفین بر او واجب است؟

پاسخ: پوشش وجه و کفین واجب است. (حضرت امام⁽⁶⁾و امام‌خامنه‌ای⁽⁷⁾و آیات عظام بهجت،⁽⁸⁾خویی،⁽⁹⁾فاضل،⁽¹⁰⁾نوری⁽¹¹⁾و صافی⁽¹²⁾)

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص247، احکام حجاب، سؤال 1.

2) . سیدعلی سیستانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص486، مسئلۀ 2394؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 18.

3) . سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص295، مسئلۀ 1233.

4) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص165، سؤال 1696.

5) . حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص296، تعلیقه بر مسئلۀ 1233.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول.

7) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص48؛ استفتای هیئت‌علمی ادارۀ پاسخ‌گویی آستان قدس رضوی.

8) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص48.

9) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول.

10) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص48.

11) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول. البته در استفتائات جامعةالزهراء(علیها السلام) در جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص48، فرموده‌اند واجب نیست.

12) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص48.

پوشاندن واجب نیست؛ ولی مردان وظیفه دارند نگاه نکنند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

واجب نیست؛ ولی اگر زن بترسد به حرام بیفتد یا قصد داشته باشد که مرد را به نگاه حرام مبتلا کند، در این صورت پوشاندن وجه و کفین بر او واجب است. (آیت‌الله سیستانی)⁽²⁾

2. 2. 6. پوشش زیر چانه

پرسش: آیا پوشاندن زیر چانه از نامحرم بر زن‌ها لازم است؟

پاسخ: باید پوشانده شود. (مراجع عظام تقلید غیر از آیت‌الله سیستانی)⁽⁴⁾

هنگامى که زن حجاب سر را مى‌پوشد، معمولاً چانه و مقدار مختصری بعد از آن پوشانده نمى‌شود و این اشکال ندارد و پوشاندن این موضع لازم نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁵⁾

1) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج2، ص348، سؤال 1019.

2) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص48؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر الاول، ص58؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 18.

3) . حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص296، تعلیقه بر مسئلۀ 1233.

4) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433 و 2435؛ بعضی از مراجع به لزوم پوشش چانه تصریح کرده‌اند و بعضی دیگر تصریح نکرده‌اند و پوشاندن تمام بدن زن غیر از وجه و کفین را واجب می‌دانند. بنابراین از آنجا که زیر چانه جزء صورت (وجه) نیست، پوشاندن آن واجب است؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص89، س439؛ حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج2، ص203، سؤال 678؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص230، سؤال 788؛ حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2499؛ سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصاحین، ج3، ص295، مسئلۀ 1233؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 18؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر الاول، ص58؛ سیدعلی سیستانی، سایت، استفتائات، حجاب، سؤال 7.

5) . استفتائات نجف: حینما تلبس المراة حجاب الرأس و تلفه على وجهها لستر الرقبة و الصدر یتبین عادة الذقن و جزء مما بعده و هذا المقدار مما یظهر لا یجب ستره.

2. 2. 7. پوشش روی پا

پرسش: آیا پوشاندن روی پا در مقابل نامحرم، برای زن‌ها لازم است؟

پاسخ: بر آن‌ها لازم است روی پای خود را بپوشانند. (مراجع عظام تقلید⁽¹⁾غیر از آیات عظام صافی و مکارم)

بنا بر احتیاط واجب، پوشش روی پا لازم است. (آیات عظام صافی⁽²⁾و مکارم⁽³⁾

makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=28148

)

2. 2. 8. پوشش زینت از نامحرم

تعریف زینت

پرسش: منظور از زینتی که خانم‌ها باید از نامحرم بپوشانند، چیست؟⁽⁴⁾

پاسخ: به زینت‌هایی گفته می‌شود که جزء بدن شخص به شمار نمی‌رود؛ مانند انواع زیورهای طلا و جواهر. نیز به آرایش‌هایی گفته می‌شود که به بدن شخص متصل بوده و گویی جزئی از اوست؛ همانند سرمه و رنگ مو. علاوه بر این، خود زیبایی‌های طبیعی بدن نیز زینت به شمار می‌رود و در کل هرچیزی که عرفاً زینت محسوب شود، بانوان باید آن‌ها را در برابر مرد نامحرم بپوشانند. البته صورت و دست‌ها تا مچ بدون زینت از این حکم مستثناست. (امام‌خامنه‌ای)

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول:... و یجب ستر المرأة تمام بدنها مّمن عدا الزوج و المحارم الّا الوجه و الکفین... . با توجه به اینکه تمام بدن زن غیر از وجه و کفین در مقابل نامحرم باید پوشانده شود، به دست می‌آید که پوشش روی پا لازم است. سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص251، احکام حجاب، با استفاده از سؤال 17؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص89، با استفاده از مفهوم سؤال 438؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 75، پوشش در مقابل نامحرم؛ استفتائات جامعةالزهراء(علیها السلام)، ج2، احکام بانوان، ص295.

2) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص168، سؤال 1615. شایان ذکر است نظر آیت‌الله صافی در کتاب سیصد مسئله، سؤال 217 به‌صورت فتوا ذکر شده است.

3) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، احکام حجاب، حجاب بانوان، حکم سرمه‌کشیدن برای بانوان:

4) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، سؤال 90.

حکم پوشش زینت

پرسش: آیا پوشاندن زینت مقابل نامحرم، بر خانم واجب است؟⁽¹⁾

پاسخ: هرچه عرفاً زینت محسوب می‌شود، باید پوشانده شود. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام فاضل، بهجت، خویی و صافی)

پوشش زینت‌هایی که در مواضعی مانند سینه و گردن است، مانند پوشش خود سینه و گردن واجب است. اما در چهره، پوشش آن زینتی که جلب‌توجه می‌کند، واجب است و چنانچه جلب‌توجه نکند، مانند خود چهره پوشش آن واجب نیست. (آیت‌الله نوری)

پوشاندن زیورآلاتی که معمولاً در معرض دید نامحرم است، مانند انگشتر و حلقۀ ازدواج، چنانچه مفسده‌ای نداشته باشد، واجب نیست؛ ولی غیر این‌ها را باید از دید نامحرم پوشاند. (آیت‌الله مکارم)

پوشاندن زینت از نامحرم شرعاً واجب است؛ بنابراین زنی که صورت خود را آرایش کرده یا از کلاه‌گیس و موی مصنوعی استفاده می‌کند یا به ناخن دست‌هایش لاک زده یا از لنزهای رنگی زینتی استفاده می‌کند، باید آن‌ها را از نامحرم بپوشاند؛ ولی درصورت سرمه‌کشیدن، ابروبرداشتن، بندانداختن، استفاده از حلقه و انگشتر طلا و النگو با رعایت چهار شرط زیر در برابر نامحرم، پوشش آن‌ها واجب نیست؛ هرچند احتیاط مستحب پوشاندن آن‌ها از نامحرم است:

1. به‌قصد ارائه به نامحرم و جلب‌توجه او و مبتلاکردن بیننده به نگاه حرام نباشد؛

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 1 و 5؛ سیدعلی سیستانی،استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، سؤال 10؛ سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، سؤال 33 و استفتائات ده‌جلدی، ج8، سؤال 10103؛ محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1708؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص163، سؤال 1611 و 1612؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص207، سؤال 5341 و 5347 و 5350؛ حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص150، اقتباس از سؤال 542؛ سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، سؤال 90؛ استفتائات جامعةالزهراء(علیها السلام)، ج2، ص241، پوشش وجه و کفین در مقابل نامحرم؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت، حجاب بانوان، حکم پوشاندن انگشتر و زیورآلات.

احتمال به‌گناه‌افتادن خویش را ندهد و از وقوع در حرام ایمن باشد؛

نپوشاندن موجب فتنه به وجه عام و ایجاد فساد در جامعه نشود؛

موجب آشکارشدن مواضعی که پوشش آن واجب است، نشود؛ مثل ساعد دست. البته برای زنی که النگو در دست دارد، پوشش مچ دست و قسمتی از ساعد که موضع قرارگرفتن النگوست، از نامحرم بنا براحتیاط واجب، لازم است. (آیت‌الله سیستانی)

بیان مصادیقی از زینت

پوشش ابروی اصلاح‌شده

پرسش: آیا بر بانوان، پوشاندن ابروی اصلاح‌شده از نامحرم واجب است؟

پاسخ: پوشاندن واجب است. (آیات عظام صافی⁽¹⁾و بهجت⁽²⁾)

اگر عرفاً زینت است، پوشاندن واجب است. (حضرت امام⁽³⁾و امام‌خامنه‌ای⁽⁴⁾و آیت‌الله فاضل⁽⁵⁾)

پوشاندن واجب نیست. (آیات عظام مکارم⁽⁶⁾و نوری⁽⁷⁾)

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁸⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

ابروبرداشتن و بندانداختن با رعایت شروط زیر اشکال ندارد:

1. به‌قصد ارائه به نامحرم و جلب‌توجه او و مبتلاکردن بیننده به نگاه حرام نباشد؛

1) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص163، سؤال 1683؛ سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، سؤال 90.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص207، س5341.

3) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، سؤال 33.

4) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص4.

5) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1707.

6) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص351، سؤال 1034 و ص76، سؤال 151.

7) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص137، سؤال 491.

8) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

احتمال به‌گناه‌افتادن خویش را ندهد و از وقوع در حرام ایمن باشد؛

نپوشاندن موجب فتنه به وجه عام و ایجاد فساد در جامعه نشود. (آیت‌الله سیستانی)⁽¹⁾

پوشش ابروی رنگ‌شده

پرسش: آیا پوشاندن ابروی رنگ‌شده از نامحرم واجب است؟

پاسخ: اگر عرفاً زینت است، باید از نامحرم پوشانده شود. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیت‌الله فاضل)⁽²⁾

بله، زینت است و باید از نامحرم پوشانده شود. (آیت‌الله صافی)⁽³⁾

اگر زینتی است که جلب‌توجه می‌کند، باید بپوشاند. (آیت‌الله نوری)⁽⁴⁾

زینت‌های موجود در صورت و دست‌ها تا مچ، تا وقتی که زننده نباشند و منشأ مفاسدی نشوند، اشکال ندارند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

لازم است چهرۀ آرایش‌کرده پوشانده شود. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁶⁾

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁷⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

پوشش ابروی تتوشده

پرسش: آیا پوشاندن ابروی تتوشده از نامحرم واجب است؟

1) . سیدعلی سیستانی،استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، سؤال 10.

2) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1708؛ سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، سؤال 33؛ سیدروح‌الله خمینی، استفتائات ده‌جلدی، ج8، سؤال 10103؛ سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، سؤال 90.

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص163، سؤال 1683.

4) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص150، سؤال 542. با توجه به اینکه در العروة الوثقی، مبحث نکاح، فصل فیما یتعلق باحکام الدخول علی الزوجة، م51، صاحب‌عروة می‌فرماید: «ملازمه است بین حرمت نگاه مردان و لزوم پوشش بر زنان» و در بین فقها کسی بر این عبارت تعلیقه بیان نفرموده است، حکم چنین می‌شود: یجب علی النساء التستّر کما یحرم علی الرجال النظر.

5) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص253، سؤال 674.

6) . سایت آیت‌الله‌العظمی سیستانی: www.sistani.org/persian/qa/search/110250

7) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

پاسخ: تتوی ابرو و صورت، زینت است و باید از نامحرم پوشانده شود. (حضرت امام⁽¹⁾و آیات عظام بهجت،⁽²⁾فاضل،⁽³⁾صافی⁽⁴⁾و وحید⁽⁵⁾)

اگر زینت است، باید از نامحرم پوشانده شود. (امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾و آیت‌الله سیستانی⁽⁷⁾)

چنانچه آرایش غلیظ نباشد، اشکال ندارد. در غیر این صورت باید پوشانده شود. (آیت‌الله مکارم)⁽⁸⁾

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁹⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

پوشش انگشتر و حلقۀ ازدواج

پرسش: آیا پوشاندن انگشتر طلا و حلقۀ ازدواج از نامحرم واجب است؟

پاسخ: باید از نامحرم پوشانده شود. (حضرت امام⁽¹⁰⁾و آیات عظام صافی⁽¹¹⁾و وحید⁽¹²⁾)

پوشاندن لازم نیست. (آیات عظام مکارم⁽¹³⁾و نوری⁽¹⁴⁾)

اگر عرفاً زینت محسوب شود، برای زنان لازم است آن را از نگاه نامحرم

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، احکام حجاب، سؤال 32.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص206، سؤال 5339.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1708.

4) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص163، سؤال 1633.

5) . حسین وحید خراسانی، سایت، استفتائات، حکم تتو برای وضو، سؤال 21: wahidkhorasani.com

6) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 75.

7) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص58.

8) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص253، سؤال 674.

9) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

10) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، احکام حجاب، ص257، سؤال 36.

11) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص14.

12) . حسین وحید خراسانی، واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص14.

13) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج1، ص232، سؤال 801 و ج3، ص256، سؤال 681.

14) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج2، ص202، سؤال 669.

بپوشانند. (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁾و آیات عظام بهجت⁽²⁾و فاضل⁽³⁾و خویی⁽⁴⁾)

استفاده از حلقه و انگشتر طلا با رعایت شروط زیر اشکال ندارد:

به‌قصد ارائه به نامحرم و جلب‌توجه او و مبتلاکردن بیننده به نگاه حرام نباشد؛

احتمال به‌گناه‌افتادن خویش را ندهد و از وقوع در حرام ایمن باشد؛

نپوشاندن موجب فتنه به وجه عام و ایجاد فساد در جامعه نشود. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁵⁾

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁶⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

پوشش کلاه‌گیس

پرسش: آیا پوشاندن کلاه‌گیس در برابر مردان نامحرم برای خانم‌ها لازم است؟

پاسخ: پوشاندن آن واجب است. (آیات عظام مکارم،⁽⁷⁾بهجت،⁽⁸⁾فاضل⁽⁹⁾و سیستانی⁽¹⁰⁾)

بنا بر احتیاط واجب بپوشانند. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽¹¹⁾و آیت‌الله نوری⁽¹²⁾)

1) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص147؛ سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگری، سؤال 96.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص208، سؤال 5350.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1708.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 1 و 5.

5) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، سؤال 10.

6) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

7) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، الاول.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص175، سؤال 5206.

9) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص150، مسئلۀ 796.

10) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1.

11) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، سؤال 59.

12) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1.

اگر عرفاً کلاه‌گیس زینت است، باید پوشانده شود. (آیت‌الله خویی)⁽¹⁾

پوشاندن سرمۀ چشم

پرسش: آیا سرمۀ چشم از زینت‌هایی است که باید از نامحرم پوشانده شود؟

پاسخ: زینت محسوب می‌شود و باید پوشانده شود. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

به نظر عرف بستگی دارد. اگر عرف می‌گوید زینت است، باید پوشانده شود. (حضرت امام⁽³⁾و امام‌خامنه‌ای⁽⁴⁾

www.leader.ir/fa/book/117

و آیت‌الله فاضل⁽⁵⁾)

درصورتی‌که ملایم باشد و آرایش تند محسوب نشود، مانعی ندارد؛ مگر اینکه منشأ مفسده‌ای شود. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=28148

استفاده از سرمه با رعایت شروط زیر اشکال ندارد:

به‌قصد ارائه به نامحرم و جلب‌توجه او و مبتلاکردن بیننده به نگاه حرام نباشد؛

احتمال به‌گناه‌افتادن خویش را ندهد و از وقوع در حرام ایمن باشد؛

نپوشاندن موجب فتنه به وجه عام و ایجاد فساد در جامعه نشود. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁷⁾

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁸⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1. البته آیت‌الله خویی فرموده است: «اگر عرفاً کلاه‌گیس زینت است، باید پوشانده شود.»

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص207، سؤال 5345.

3) .[11] سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، احکام حجاب، سؤال 32، با توجه به اینکه در این سؤال، از آرایش صورت سؤال شده است.

4) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، سؤال 90:

5) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1708.

6) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، احکام حجاب، حجاب بانوان، حکم سرمه‌کشیدن برای بانوان:

7) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، سؤال 10.

8) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

زینت‌هایی که در چهره است، درصورتی‌که جلب‌توجه می‌کند، پوشش آن واجب است و چنانچه جلب‌توجه نکند، مانند خودِ چهره، پوشش آن واجب نیست. (آیت‌الله نوری)⁽¹⁾

پوشاندن ناخن بلند

پرسش: آیا پوشاندن ناخن بلند از نامحرم لازم است؟

پاسخ: پوشاندن آن لازم است. (آیات عظام بهجت⁽²⁾و فاضل⁽³⁾)

پوشاندن آن لازم نیست. (آیات عظام نوری، مکارم⁽⁴⁾و سیستانی⁽⁵⁾)

به نظر عرف بستگی دارد. اگر عرف زینت می‌داند، باید بپوشاند؛ وگرنه خیر. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾)

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁷⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

دست و صورت بنا بر احتیاط واجب باید پوشیده شود. (آیات عظام خویی و صافی)⁽⁸⁾

پوشش ناخن لاک‌زده

پرسش: آیا پوشش ناخن لاک‌زده از نامحرم لازم است؟

پاسخ: پوشاندن زینت از نامحرم شرعاً واجب است؛ بنابراین زنی که به ناخن دست‌هایش لاک زده، باید آن را از نامحرم بپوشاند. (آیت‌الله

1) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص150، اقتباس از سؤال 542.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص207، سؤال 5344.

3) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص80.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص254، سؤال 674.

5) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص80.

6) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص64؛ سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگری، سؤال 105.

7) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

8) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص165، سؤال 1696؛ سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ 1233.

سیستانی)⁽¹⁾

اگر زینت محسوب شود، باید بپوشاند و در غیر این صورت بنا بر احتیاط واجب، پوشش دست لازم است. (آیات عظام خویی⁽²⁾و صافی⁽³⁾)

به نظر عرف بستگی دارد. اگر عرف آن را زینت می‌داند، باید از نامحرم پوشانده شود. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁴⁾

اگر لاک (زینت دست) تند و زننده نباشد و منشأ مفاسدی نشود، پوشش آن لازم نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

پوشش کرم ضدآفتاب

پرسش: آیا کرم ضدآفتاب زینت محسوب می‌شود؟

پاسخ: زینت محسوب می‌شود و باید از نامحرم پوشانده شود. (آیت‌الله فاضل)⁽⁶⁾

به نظر عرف بستگی دارد. اگر زینت است، باید پوشانده شود. (حضرت امام⁽⁷⁾و امام‌خامنه‌ای⁽⁸⁾و آیات عظام بهجت⁽⁹⁾و سیستانی)⁽¹⁰⁾

زینت محسوب نمی‌شود و پوشاندن آن لازم نیست. (آیت‌الله نوری)⁽¹¹⁾

آرایش گِردى صورت و دست‌ها تا مچ درصورتى‌که بسیار خفیف باشد و منشأ مفسده‌اى نشود، اشکالى ندارد؛ ولى از آرایش‌هاى تند یا مفسده‌انگیز

1) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، سؤال 10.

2) . سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص295، مسئلۀ 1233؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1.

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص170، سؤال 1626.

4) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگری، سؤال 95.

5) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص254، سؤال 674.

6) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص60.

7) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص256، احکام حجاب، سؤال 32.

8) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگری، سؤال 98.

9) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص60.

10) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص60.

11) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص60.

باید پرهیز شود. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=28148

اگر زینت محسوب شود، باید بپوشاند و در غیر این صورت بنا بر احتیاط واجب، پوشش دست و صورت لازم است. (آیات عظام خویی⁽²⁾و صافی⁽³⁾)

اگر نوعاً محرک باشد، باید پوشانده شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁴⁾

zanjani.net/index.aspx?pid=10486

پوشیدن لباس‌های تنگ و چسبان

پرسش: حکم پوشیدن لباس‌های تنگ و چسبان در مقابل نامحرم چیست؟ منظور لباس‌هایی است که حجم بدن در آن‌ها پیداست.

پاسخ: پوشیدن لباس‌های تنگ و چسبان اشکال دارد. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

اگر پوشیدن لباس‌های تنگ و چسبان به‌نحوی باشد که توجه اجنبی را جلب کند، باید خود را از نامحرم بپوشاند. (حضرت امام⁽⁶⁾و آیت‌الله نوری⁽⁷⁾)

پوشیدن چیزی که از جهت رنگ یا شکل یا نحوۀ پوشیدن باعث جلب‌توجه اجنبی شود و موجب فساد و ارتکاب حرام باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁸⁾

پوشیدن لباس‌های تنگ و چسبان که برجستگی‌های اندام زن را

1) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، احکام حجاب، حجاب بانوان، حکم سرمه‌کشیدن برای بانوان:

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص170، سؤال 1626.

4) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، پوشاندن زیورآلات و پیرایش ابرو:

5) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص402، مسئلۀ 2090. ایشان دربارۀ جوراب و حجم پا فرموده‌اند: «در صورتی که منشأ مفسده باشد، اشکال دارد» (ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص349، سؤال 1023).

6) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص255، سؤال 24 و 27.

7) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج2، ص204، سؤال 679.

8) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص304، سؤال 1367.

مشخص می‌کند، در برابر نامحرم جایز نیست. (آیات عظام سیستانی و صافی و وحید)⁽¹⁾

اگر طورى است که جلب‌نظر نمى‌کند، پوشاندن حجم واجب نیست؛ اما اگر مهیج و محرک نامحرم باشد، جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

اگر مهیج نباشد و مفسده هم نداشته باشد و زینت هم محسوب نشود، مانعى ندارد. (آیت‌الله فاضل)⁽³⁾

پوشیدن لباس‌های رنگی و زننده

پرسش: پوشیدن لباس‌های رنگی و زننده در برابر نامحرم چه حکمی دارد؟

پاسخ: صِرف رنگ موجب حرمت نیست؛ لکن اگر طوری باشد که انگشت‌نما باشد یا موجب مفسدۀ دیگرى شود که نوعاً چنین است، باید از آن اجتناب شود. (آیت‌الله صافی)⁽⁴⁾

استفاده از رنگ‌های تند و زینتی جایز نیست؛ ولی رنگ‌ها و طرح‌های ساده تا زمانی که منشأ مفاسدی نشود، جایز است؛ هرچند رنگ‌های سنگین بهتر است. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

باید در مقابل نامحرم از پوشیدن لباس‌هایی که مهیج و فسادانگیز باشد، اجتناب شود. (آیت‌الله نوری)⁽⁶⁾

درصورتی‌که توجه اجنبی را جلب کند و موجب فساد و ارتکاب حرام

1) . سیدعلی سیستانی،استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، مسئلۀ 8؛ واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص22.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص182، سؤال 5231 و 5237.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص451، سؤال 1709.

4) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام؛ ویراست جدید، ج2، ص170، سؤال 1623.

5) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، احکام ازدواج، حجاب، حجاب بانوان، حکم استفاده از رنگ‌های متنوع در لباس.

6) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص136، سؤال 485.

شود، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

خانم‌ها باید از پوشیدن نوعی از انواع لباس، مانتو، روسری، جوراب و مانند آن که عرفاً جنبۀ زینتی دارد، در برابر نامحرم اجتناب کنند. بنابراین پوشش جوراب‌هایی که عرفاً جنبۀ زینتی دارد، مثل جوراب کرم‌رنگ که قدم و ساق پا را زیبا جلوه می‌دهد، از نامحرم واجب است. (آیت‌الله سیستانی)⁽²⁾

پوشیدن جوراب نازک

پرسش: پوشیدن جوراب نازک در برابر نامحرم چه حکمی دارد؟

پاسخ: اگر جوراب به‌طوری نازک است که پوست پا یا شبحی از آن پیداست، پوشیدن آن جایز نیست. اگر ضخامت جوراب طوری باشد که پوست پا یا شبحی از آن مشاهده نشود، اشکال ندارد. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

پوشیدن کفش‌های صدادار

پرسش: پوشیدن کفش‌های صدا‌دار برای بانوان چه حکمی دارد؟

پاسخ: اگر منشأ مفسده باشد و توجه نامحرم را جلب کند، اشکال دارد.

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص303 و 304، سؤال 1363 و 1367.

2) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، محرم و نامحرم، احکام مربوط به نگاه به نامحرم، سؤال 9.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام صنفی، احکام آرایشگران، پوشش، س137؛ محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص482، س1712؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص165، س1692؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج2، ص77، س154؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج2، ص27، س1539؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی، العروة الوثقی، کتاب الصلاة، ج1، فصل فی الستر و الساتر، اما الثانی، ص415، با توجه به اینکه پا استثنا نشده است، همچون تمام بدن باید پوشانده شود؛ سیدعلی سیستانی،استفتائات، ج1، محرم و نامحرم، احکام مربوط به نگاه به نامحرم، س7؛ سیدروح‌الله خمینی، استفتائات ده‌جلدی، ج8، س10097.

(حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام مکارم⁽³⁾و بهجت⁽⁴⁾)

پوشیدن چنین کفشى اگر به‌انگیزۀ جلب‌نظر نامحرمان باشد یا نوعاً موجب بروز فتنه و فساد شود، جایز نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁵⁾

2. 3. پوشش مرد در مقابل غیرهم‌جنس

2. 3. 1. پوشش مرد در مقابل زنان محرم

پرسش: آیا بر مردان لازم است بدن خود را از زنان محرم به‌غیر از همسر بپوشانند؟

پاسخ: بر مردان لازم است عورتین خود را از هر مرد و زنی به‌غیر از همسر خود، اعم از مردان و زنان محرم و نامحرم، بپوشانند؛ حتی از دیوانۀ ممیز یا بچۀ نابالغ ممیز. (مراجع عظام تقلید)⁽⁶⁾

2. 3. 2. پوشش مرد در مقابل زنان نامحرم

اشاره

پرسش: آیا بر مردان لازم است بدن خود را از زنان نامحرم بپوشانند؟

پاسخ: بر مردان پوشش در مقابل زنان نامحرم لازم نیست. (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، خویی،نوری، وحید و فاضل)⁽⁷⁾

پوشش مردان در مقابل زنان باید به‌گونه‌ای باشد که موجب مفسده

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص274، سؤال 66.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص303، سؤال 1362.

3) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص342، سؤال 1023.

4) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص175، سؤال 5205.

5) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، سؤال 224.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهاره، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 1؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ 57؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج1، درس 6.

7) .[7] سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 51؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 19؛ سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، احکام نکاح، مسئلۀ 23؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1233.

نشود. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

سر و گردن و مقدارى از پا و مقدارى از دست و آرنج را که متعارف و معمول است، مى‌توانند بیرون بگذارند و استفاده از لباس‌هاى آستین‌کوتاه معمولى نیز اشکال ندارد. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

بر مرد پوشش لازم است؛ غیر از آنچه سیرۀ متشرعه بر نپوشاندن آن است. (آیت‌الله صافی)⁽³⁾

بنا بر احتیاط واجب، بر مردان لازم است بدن خود را از زنان نامحرم بپوش-انند؛ اگ-رچه کمک به حرام نباشد و درصورتی‌که کمک به حرام باشد، پوشاندن بدن قطعاً واجب است. (آیت‌الله بهجت)⁽⁴⁾

پوشش مرد در جایی که نگاه به او با قصد لذت صورت می‌گیرد

پرسش: اگر مرد بداند زنان عمداً به او نگاه می‌کنند، وظیفه‌اش چیست؟

پاسخ: بر مردان واجب است بدن خود را از زنان نامحرم بپوشانند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

اگر بدانند که هرگاه بدنشان لخت باشد، زن‌های نامحرم به آنان نگاه می‌کنند، احوط آن است که غیر سر و گردن و دست‌ها را بپوشانند و در برابر محارم درصورتی‌که مفسده‌ای نداشته باشد، فی‌نفسه منعی ندارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁶⁾

بر مردان لازم نیست بدن خود را از زنان نامحرم بپوشانند؛ البته به‌غیر از

1) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 75.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج2، سؤال 1016.

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 23.

4) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص385، مسئلۀ 1937.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 51.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتا از سایت، شمارۀ استفتا: 794274، تاریخ استفتا: 14مرداد1396.

عورتین. (حضرت امام و آیات عظام فاضل،⁽¹⁾سیستانی،⁽²⁾خویی و وحید⁽³⁾)

درصورتی‌که کمک به حرام باشد، پوشاندن بدن قطعاً واجب است. (آیت‌الله بهجت)⁽⁴⁾

بر مرد پوشش لازم است؛ غیر از آنچه سیرۀ متشرعه بر نپوشاندن آن است. (آیت‌الله صافی)⁽⁵⁾

اگر به‌قصد نگاه نامحرم نپوشاند، حرام است. (آیت‌الله نوری)⁽⁶⁾

2. 3. 3. پوشیدن لباس‌های تنگ

پرسش: آیا پوشیدن لباس‌های تنگ در مقابل زنان نامحرم به‌طوری که حجم بدن دیده شود، برای مردان جایز است؟

پاسخ: چون فرد را در معرض فتنه و فساد قرار می‌دهد، اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)⁽⁷⁾

درصورتی‌که مستلزم مفسده باشد یا فرهنگ باطل غربی را ترویج دهد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁸⁾

اگر تنگ و چسبان، تحریک‌کننده و موجب ترویج فرهنگ بیگانه باشد، اشکال دارد. (آیت‌الله مکارم)⁽⁹⁾

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص250، سؤال 14.

2) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 19.

3) . سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1233.

4) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص385، مسئلۀ 1937؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، سؤال 5244.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 23.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 51.

7) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص184، سؤال 5248.

8) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 636751، تاریخ استفتا: 28اسفند1394.

9) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و طلاق، ازدواج و زناشویی، احکام حجاب، کلیات حجاب، حکم پوشیدن لباس‌های تنگ مانند شلوار لی.

2. 3. 4. پوشیدن لباس‌های آستین‌کوتاه

پرسش: آیا پوشیدن لباس آستین‌کوتاه در مقابل زنان نامحرم، برای مردان جایز است؟

پاسخ: اشکال ندارد. (حضرت امام⁽¹⁾و آیات عظام خویی، وحید،⁽²⁾سیستانی⁽³⁾و فاضل⁽⁴⁾)

بنا بر احتیاط، بر مردان واجب است در جایی که در معرض نظر اجنبیه هستند، لباس آستین‌دار بپوشند. (آیت‌الله صافی)⁽⁵⁾

اگر مستلزم مفسده باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾و آیت‌الله مکارم⁽⁷⁾)

در مواردى که معرضیت براى مفسده دارد، اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)⁽⁸⁾

درصورتی‌که مخالف عفت عمومی نباشد و از نظر افراد متشرع منکر محسوب نشود، پوشیدن آن جایز است. (آیت‌الله نوری)⁽⁹⁾

2. 4. متفرقات پوشش

2. 4. 1. پوشیدن کراوات

پرسش: پوشیدن کراوات برای مردان چه حکمی دارد؟

پاسخ: به‌طور کلى، پوشیدن کروات و دیگر لباس‌هایى که پوشش و

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص250، سؤال 14.

2) . حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، ص296، مسئلۀ 1233.

3) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 19.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، احکام النظر، مسئلۀ 51.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص174، سؤال 1722.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 75، پوشش مردان.

7) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص238، سؤال 834.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص184، سؤال 5249.

9) . حسین نوری همدانی، استفتائات، ج2، ص173، سؤال 581.

لباس غیرمسلمانان محسوب مى‌شوند، به‌طورى که پوشیدن آن‌ها منجر به ترویج فرهنگ منحط غربى شود، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

در کشور ما پوشیدن کراوات، ترویج فرهنگ بیگانه به حساب می‌آید و استفاده از آن اشکال دارد. (آیت‌الله مکارم)⁽³⁾

ظاهراً کراوات اصالتاً زىّ و شعار نصارا بوده است. بهتر است مسلمانان از آن بپرهیزند. (آیت‌الله فاضل)⁽⁴⁾

خلاف احتیاط است و بهتر است مسلمانان از آن پرهیز کنند. (آیت‌الله صافی)⁽⁵⁾

بستن کراوات فی‌حدنفسه حرام نیست؛ هرچند در بعضی از جوامع سزاوار است ترک شود. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁶⁾

تقلید از غرب کار صحیحی نیست. (آیت‌الله نوری)⁽⁷⁾

اگر کروات شعار غیرمسلمانان حساب شود، جایز نیست و اگر شعار نباشد، اشکال ندارد. (آیت‌الله وحید)⁽⁸⁾

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص306، سؤال 1379.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج3، ص183، سؤال 3968.

3) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص505، سؤال 1645.

4) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص597، سؤال 2238.

5) .[10] لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص184، سؤال 1660.

6) .[11] سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، ص147، سؤال 215.

7) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، کسب‌وکار حرام، ص136، سؤال 489.

8) . حسین وحید خراسانی، احکام مهاجران، پرسش و پاسخ‌ها، مسائل متفرقه، سؤال 49.

فصل سوم: احکام نگاه مردان

اشاره

3. 1. نگاه مرد به هم‌جنس

3. 1. 1. نگاه به عورت هم‌جنس

پرسش: آیا مردان می‌توانند به عورتین مردان دیگر نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه به عورت دیگری حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

3. 1. 2. تطهیر عورت هم‌جنس

پرسش: آیا تطهیر عورت توسط هم‌جنس جایز است؟

پاسخ: فقط درصورت اضطرار و ناچاری جایز است؛ ولی باید تا جایی که ممکن است، به عورت او دست نزند و اگر نشد، چیزی در دست کند که دست او به عورت بیمار نخورد. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای و آیات عظام خویی، سیستانی، وحید، مکارم، نوری، شبیری و صافی)⁽²⁾

3. 1. 3. نگاه به غیرعورت هم‌جنس

پرسش: آیا مردان می‌توانند به غیر از عورتین، به سایر قسمت‌های بدن مردان دیگر نگاه کنند؟

پاسخ: اگر نگاه‌کردن به بدن مردان دیگر با قصد لذت و ریبه باشد، حرام است؛ اما اگر بدون قصد لذت و ریبه باشد، جایز است؛ خواه آن مردان جوان باشند یا پیر، خوش‌صورت باشند یا زشت و کریه‌منظر. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2436؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 28 و ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فالاول؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 6، احکام تخلی.

2) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2440؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 79، مسائل پزشکی.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، م28؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2438؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه.

3. 2. نگاه مرد به غیرهم‌جنس

3. 2. 1. نگاه مرد به زنان محرم

نگاه به همسر

پرسش: حکم نگاه به همسر چیست؟

پاسخ: زن و شوهر می‌توانند به تمام بدن یکدیگر حتی عورتین نگاه کنند؛ حتی به‌قصد لذت. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

نگاه به همسر فوت‌شده

پرسش: آیا می‌شود پس از فوت همسر به او نگاه کرد؟

پاسخ: نگاه زن یا شوهر به بدن همسر پس از فوت او جایز است؛ ولی نگاه به عورت او مکروه است. (حضرت امام و آیات عظام نوری، فاضل، وحید، سیستانی، صافی، شبیری و بهجت)⁽²⁾

پس از وفات یکی از زن و شوهر، دیگری به او نامحرم نمی‌شود؛ ولی محرمیتشان تنها محدود به نگاه‌کردن و غسل‌دادن است. (آیت‌الله مکارم)⁽³⁾

محرمیت باقی است؛ گرچه اموری مثل جماع حرام است. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁴⁾

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2436؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 29؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس76، اقتباس از احکام نگاه.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهارة، فصل فی اعتبار المماثلة بین الغاسل و المیت، الثانیة، ص300؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، غسل الاموات، ص99، الثانیة؛ محمد فاضل لنکرانی، الاحکام الواضحة، ص66، مسئلۀ 288، الثانیة؛ محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص93، مسئلۀ 463؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ 332؛ سیدموسی شبیری زنجانی، المسائل الشرعیة، مسئلۀ 569؛ حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ 275.

3) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و طلاق، ازدواج و زناشویی، طلاق، عدۀ وفات، محرمیت زوجین بعد از مرگ.

4) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 525877، تاریخ استفتا: 6فروردین1394.

نگاه به همسر مطلقه

پرسش: آیا مرد می‌تواند به همسر مطلقۀ خود در ایام عده نگاه کند؟

پاسخ: مطلقه بر دو قسم است:

1. مطلقۀ رجعیه: زن در حکم زوجه اوست؛ بنابراین نگاه به تمام بدنش جایز است، حتی اگر قصد رجوع نداشته باشد. (حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام سیستانی،⁽³⁾خویی، وحید،⁽⁴⁾صافی،⁽⁵⁾فاضل و نوری⁽⁶⁾)

نگاه‌کردن به زن مطلقۀ رجعیه در مدت عده، خالی از اشکال نیست؛ بنابراین احتیاطاً نگاه نکند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁷⁾

2. مطلقۀ بائنه: مرد نمی‌تواند در مدت عدۀ طلاق بائن به همسر خود نگاه کند؛ زیرا او در حکم اجنبیه است. (حضرت امام⁽⁸⁾و آیات عظام سیستانی،⁽⁹⁾خویی، وحید،⁽¹⁰⁾فاضل، نوری، مکارم⁽¹¹⁾و صافی⁽¹²⁾)

نگاه به غیرهمسر از زنان محرم

پرسش: مردان به چه مواضعی از بدن زنان محرم خود می‌توانند نگاه کنند؟

1) . سیدروح‌الله خمینی، ترجمۀ تحریر الوسیلة، ج3، کتاب الطلاق، القول فی عدة وطی الشبهة، ص616، مسئلۀ 10؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 34.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 918739، تاریخ استفتا: 3آبان1397.

3) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب الطلاق، ص157، مسئلۀ 517.

4) . سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب الطلاق، ص344، مسئلۀ 1474.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص174، مسئلۀ 1633.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 34.

7) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، ص760، تعلیقه بر مسئلۀ 34.

8) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج3، القول فی عدة وطی الشبهة، ص616، مسئلۀ 10.

9) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب الطلاق، ص157، مسئلۀ 517.

10) . سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب الطلاق، ص344، مسئلۀ 1474.

11) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهارة، اقتباس از فصل فی اعتبار المماثلة بین الغاسل و المیت.

12) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب الطلاق، القول فی عدة وطی الشبهة، مسئلۀ 10.

پاسخ: 1. اگر با قصد لذت و ریبه نگاه کنند، به هیچ موضعی از بدن آنان، حتی سر و صورت و دست‌هایشان، نمی‌توانند نگاه کنند. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

2. اگر بدون قصد لذت و ریبه نگاه کنند:

نگاه به تمام بدن آن‌ها غیر از عورتین جایز است. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام بهجت،⁽³⁾فاضل،⁽⁴⁾شبیری،⁽⁵⁾نوری،⁽⁶⁾سیستانی،⁽⁷⁾وحید⁽⁸⁾و صافی⁽⁹⁾)

بنا بر احتیاط واجب، غیر از عورتین، از ناف تا زانوی زن‌های محرم خود را نبینند؛ ولی نگاه‌کردن به بقیۀ بدن آن‌ها اشکال ندارد. (آیت‌الله خویی)⁽¹⁰⁾

بنا بر احتیاط واجب، به آن مواضعی که معمولاً پوشیده نیست، می‌توانند نگاه کنند و در غیر آن مواضع، احتیاط این است که نگاه نکنند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹¹⁾

نگاه به ربیبه

پرسش: ربیبه کیست و حکم نگاه به او چیست؟

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 32؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2437؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس76، احکام نگاه.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2437.

4) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2505.

5) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص207، مسئلۀ 2446.

6) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص482، مسئلۀ 2433.

7) . سیدعلی سیستانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص392، مسئلۀ 2397؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص12، مسئلۀ 13.

8) . حسین وحید خراسانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص472، مسئلۀ 2501.

9) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص380، مسئلۀ 2446.

10) . سیدابوالقاسم خویی، توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2446.

11) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2084؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، ص760، تعلیقه بر مسئلۀ 32.

پاسخ: ربیبه دختر همسر است که از شوهر دیگرش باشد؛ چه شوهر سابق و چه شوهر لاحق او. حکم نگاه به او، به دخول و عدم‌دخول با مادرش بستگی دارد: بعد از عقد و دخول با مادر، به او محرم می‌شود و نگاه به او جایز است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

3. 2. 2. نگاه مرد به دختران نابالغ

نگاه به دختران غیرممیز

پرسش: مردان به چه مواضعی از بدن دختران غیرممیز می‌توانند نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه‌کردن به تمام بدن آن‌ها، بدون قصد لذت و ریبه، جایز است. (مراجع عظام تقلید)⁽²⁾

نگاه به دختران ممیز

پرسش: مردان بدون قصد شهوت و ریبه، به چه قسمت‌هایی از بدن دختران نابالغ ممیز می‌توانند نگاه کنند؟

پاسخ: 1. نگاه به عورت:

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، مسئلۀ 2386؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص57 و 58، مسئلۀ 158و 159؛ سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، احکام النکاح، فصل فی اسباب التحریم، القول فی المصاهرة، ص494، مسئلۀ 4؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، المحرمات بالمصاهرة، ص798، مسئلۀ 3؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 591770، تاریخ استفتا: 27مهر1394.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 25؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، مسئلۀ 24؛ سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، اقتباس از مسئلۀ 2445؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، اقتباس از مسئلۀ 2436؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 756163، تاریخ استفتا: 20فروردین1396.

حرام است و نباید نگاه کرد. (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁾و آیات عظام خویی،⁽²⁾بهجت،⁽³⁾وحید،⁽⁴⁾شبیری⁽⁵⁾و صافی⁽⁶⁾)

بنا بر احتیاط واجب حرام است. (حضرت امام⁽⁷⁾و آیات عظام فاضل،⁽⁸⁾سیستانی،⁽⁹⁾نوری⁽¹⁰⁾و مکارم⁽¹¹⁾)

2. نگاه به جاهایی که معمولاً می‌پوشانند مانند ران و شکم:

بنا بر احتیاط مستحب، به این مواضع نگاه نکنند. (حضرت امام⁽¹²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽¹³⁾و آیات عظام فاضل⁽¹⁴⁾و سیستانی⁽¹⁵⁾)

نگاه جایز است. (آیات عظام خویی و وحید)⁽¹⁶⁾

بنا بر احتیاط واجب به این مواضع نگاه نکنند (آیات عظام صافی⁽¹⁷⁾، بهجت⁽¹⁸⁾، نوری⁽¹⁹⁾، مکارم⁽²⁰⁾)

3. نگاه به سایر مواضع مثل موی سر:

نگاه جایز است. (حضرت امام⁽²¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²²⁾و آیات عظام

1) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 804456، تاریخ استفتا: 26شهریور1396.

2) . سیدابوالقاسم خویی، توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2445.

3) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص385، مسئلۀ 1939.

4) . حسین وحید خراسانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2500.

5) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص207، مسئلۀ 2445.

6) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2445.

7) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2436.

8) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2504.

9) . سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل، ص392، مسئلۀ 2359.

10) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2432.

11) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2083.

12) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، احکام النکاح، مسئلۀ 25.

13) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 686070، تاریخ استفتا: 14مرداد1395.

14) . محمد فاضل لنکرانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2578.

15) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص14، مسئلۀ 23.

16) . سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232.

17) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، احکام نکاح، مسئلۀ 25.

18) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص162، سؤال 5147.

19) . حسین نوری همدانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2429.

20) . ناصر مکارم شیرازی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2081.

21) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433.

22) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 686070، تاریخ استفتا: 14مرداد1395.

سیستانی،⁽¹⁾خویی، وحید،⁽²⁾نوری،⁽³⁾مکارم،⁽⁴⁾صافی⁽⁵⁾و فاضل⁽⁶⁾)

بنا بر احتیاط واجب، نگاه به آن‌ها جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽⁷⁾

3. 2. 3. نگاه مرد به زنان نامحرم

نگاه به دست و صورت

پرسش: آیا مردان می‌توانند به دست و صورت زنان نامحرم نگاه کنند؟

پاسخ: اگر دست و صورت آنان بدون زینت باشد، حکم نگاه‌کردن به این اعضا:

با قصد لذت و ریبه، حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽⁸⁾

بدون قصد لذت و ریبه:

نگاه‌کردن جایز است. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽⁹⁾و آیات عظام بهجت،⁽¹⁰⁾وحید، مکارم، سیستانی، فاضل، نوری⁽¹¹⁾و شبیری⁽¹²⁾)

بنا بر احتیاط واجب، نگاه ترک شود. (آیات عظام خویی و صافی)⁽¹³⁾

1) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص14، مسئلۀ 23: ولی احتیاط مستحب آن است که به مواضعی مانند ران و شکم و سینۀ دختران که معمولاً می‌پوشانند، نگاه نکنند.

2) . سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص295، مسئلۀ 1232.

3) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2429.

4) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2081.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، احکام نکاح، مسئلۀ 25.

6) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، مسئلۀ 2578.

7) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص162، سؤال 5147.

8) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

9) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

10) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، احکام نگاه، مسئلۀ 1931. چنین به دست می‌آید که ایشان ظاهراً قائل به ملازمۀ وجوب پوشش و حرمت نگاه نیستند.

11) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433.

12) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص206، مسئلۀ 2442.

13) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص279، مسئلۀ 2443.

نگاه به بدن و موها

پرسش: آیا مردان می‌توانند به بدن و موهای زنان نامحرم نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه به بدن و موهای آن‌ها مطلقاً، چه با قصد لذت یا بدون قصد لذت، حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

نگاه به صورت آرایش‌شده

پرسش: آیا مردان می‌توانند به صورت آرایش‌شدۀ زنان نگاه کنند؟

پاسخ: خیر، جایز نیست. (حضرت امام⁽²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیات عظام بهجت،⁽⁴⁾سیستانی⁽⁵⁾و صافی⁽⁶⁾)

اگر این آرایش، تند و زننده و منشأ مفاسدی باشد، نگاه به آن جایز نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽⁷⁾

نگاه به دندان‌ها

پرسش: حکم نگاه‌کردن به دندان زن نامحرم در حال خندیدن چیست؟

پاسخ: نگاه‌کردن به دندان‌های زنان نامحرم جایز نیست. (آیت‌الله صافی)⁽⁸⁾

نگاه‌کردن به دندان‌های زنان نامحرم بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (آیت‌الله فاضل)⁽⁹⁾

نگاه‌کردن به دندان‌های آن‌ها اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای و آیات

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

2) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، احکام حجاب، ص256، سؤال 32.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 711500، تاریخ استفتا: 14آبان1395.

4) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص162، سؤال 5148.

5) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، محرم و نامحرم، حکم نگاه مستقیم، مسئلۀ 1.

6) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص170، اقتباس از سؤال 1703.

7) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص254، سؤال 674.

8) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص54.

9) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص55.

عظام بهجت، مکارم، سیستانی و نوری)⁽¹⁾

نگاه به دست همراه با انگشتر

پرسش: آیا مردان می‌توانند به دست زن که همراه با انگشتر است، نگاه کنند؟

پاسخ: جایز نیست. (حضرت امام⁽²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیت‌الله بهجت⁽⁴⁾)

نگاه به ناخن‌های لاک‌زده

پرسش: نگاه‌کردن به ناخن‌های لاک‌زدۀ زنان نامحرم چه حکمی دارد؟

پاسخ: جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽⁵⁾و آیت‌الله سیستانی⁽⁶⁾)

نگاه به دست و ناخن رنگ‌آمیزی‌شدۀ بانوان اشکال دارد. (آیت‌الله صافی)⁽⁷⁾

نگاه به زینت‌های موجود در دست تا مچ، اگر تند و زننده نباشند و منشأ مفاسدی نشوند، جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽⁸⁾

نگاه به روی پا

پرسش: آیا مردان می‌توانند به روی پای زنان نامحرم از مچ به پایین نگاه کنند؟

1) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص54 و 55. البته آن دسته از فقها که قائل به جواز هستند، در صورتی حکم به جواز می‌دهند که مرد با قصد لذت و ریبه نگاه نکند.

2) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، احکام حجاب، ص256، سؤال 32.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 619160، تاریخ استفتا: 24دی1394.

4) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص162، س5148. نظر ایشان این است که این تزیّن و تبرّج، معرضیت برای فتنه و ریبه و شأنیت برای فساد دارد و همین برای حرمت کافی است.

5) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس76، احکام نگاه‌کردن.

6) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، حکم نگاه به عکس و فیلم، استفاده از مسئلۀ 2 و 10.

7) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص177، سؤال 1647.

8) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص254، سؤال 674؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و زناشویی، احکام نگاه‌کردن، حکم نگاه به ناخن مصنوعی.

پاسخ: نگاه‌کردن به روی پای زنان، هرچند بدون قصد لذت، حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

نگاه به حجم ساق پا و شانه‌ها

پرسش: حکم نگاه به حجم ساق پا و شانه‌های زنان نامحرم چیست؟

پاسخ: اگر مردان با قصد لذت و ریبه نگاه کنند، حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽²⁾

نگاه به زیورآلات از روی لباس

پرسش: نگاه‌کردن به زیورآلات زنان نامحرم از روی لباس چه حکمی دارد؟

پاسخ: نگاه‌کردن به زیورآلات زنان از روی لباس آن‌ها جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیت‌الله خویی⁽⁴⁾)

بنا بر احتیاط واجب، نگاه به آن‌ها جایز نیست. (حضرت امام و آیات عظام فاضل و نوری)⁽⁵⁾

نگاه‌کردن به گردن‌بند و مانند آن جایز نیست. نگاه‌کردن به النگو و انگشتر بدون قصد لذت اشکال ندارد. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁶⁾

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، النکاح و آدابه، مسئلۀ 31؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

2) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433؛ در بخشی از این مسئله، حکم نگاه به دست و صورت زنان نامحرم با قصد لذت بیان شده است و از این حکم استفاده می‌شود نگاه به هر عضوی از اعضای نامحرم با قصد لذت و ریبه حرام است؛ حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص309، سؤال 1036؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 860141، تاریخ استفتا: 29فروردین1397.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقۀ مسئلۀ 1.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 1. از آنجا که این بزرگواران تعلیقه‌ای بر نظر صاحب‌عروه بیان نکرده‌اند، نظرشان همانند صاحب‌عروه است.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1، ص40. این حکم مبتنی بر این است که بین وجوب پوشش و حرمتِ نظر، ملازمه باشد.

نگاه‌کردن به زینت‌های ظاهر مانند زینت‌های موجود در صورت و همچنین دست‌ها تا مچ، اگر منشأ مفاسدی نشود، اشکال ندارد. نگاه‌کردن به زینت‌های باطن مانند گردن‌بند و النگو و ساعت جایز نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

نگاه به کلاه‌گیس

پرسش: آیا مردان می‌توانند به کلاه‌گیس زنان نامحرم نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه به آن جایز نیست. (آیات عظام خویی و مکارم و سیستانی)⁽²⁾

بنا بر احتیاط واجب، نگاه‌کردن به آن جایز نیست. (حضرت امام و آیات عظام فاضل و نوری)⁽³⁾

نگاه به اعضای جداشدۀ زنان

پرسش: آیا مردان می‌توانند به اعضای جداشدۀ زنان نامحرم نگاه کنند؟

پاسخ: اعضای جداشدۀ زنان به سه قسم تقسیم می‌شوند:

1. گاهی عضو جداشده موهای زن است:

نگاه به موهای جداشدۀ زنان اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای ⁽⁴⁾و آیات عظام خویی، مکارم، نوری⁽⁵⁾و صافی⁽⁶⁾)

نگاه‌کردن به این اعضا درصورتی‌که عرفاً نگاه به صاحب آن محسوب شود، جایز نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁷⁾

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص254، سؤال 674.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، مسئلۀ 1.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، تعلیقه بر مسئلۀ 1.

4) . سیدعلی خامنه‌ای، راهنمای فتاوا، سؤال 146.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح و آدابه، ص764، تعلیقه بر مسئلۀ 45.

6) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، احکام النکاح، مسئلۀ 20.

7) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص12، مسئلۀ 17.

احتیاط واجب در ترک نگاه است. (حضرت امام⁽¹⁾و آیات عظام فاضل⁽²⁾و بهجت⁽³⁾)

2. گاهی اعضای جداشده مانند دست و پاست:

نگاه‌کردن به این اعضای جداشده جایز نیست. (حضرت امام، آیات عظام نوری، فاضل⁽⁴⁾و صافی⁽⁵⁾)

نگاه‌کردن به این اعضا اشکال ندارد. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

نگاه‌کردن به این اعضا درصورتی‌که عرفاً نگاه به صاحب آن محسوب شود، جایز نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁷⁾

نگاه‌کردن به این اعضا بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (آیت‌الله خویی)⁽⁸⁾

3. گاهی عضو جداشده مانند دندان و ناخن است. نگاه‌کردن به این اعضا اشکالی ندارد. (حضرت امام و آیات عظام خویی، مکارم، فاضل، نوری،⁽⁹⁾سیستانی⁽¹⁰⁾و صافی⁽¹¹⁾)

نگاه بی‌اختیار

پرسش: اگر بی‌اختیار نگاه انسان به نامحرم بیفتد، حکم آن چیست؟

پاسخ: اگر نگاه تکرار نشود و ادامه نیابد، اشکال ندارد. (آیات عظام

1) . سیدروح‌الله خمینی، ترجمۀ تحریر الوسیلة، ج3، کتاب النکاح، ص434، مسئلۀ 21.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح و آدابه، ص764، تعلیقه بر مسئلۀ 45.

3) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص165، س5164. ایشان می‌فرمایند: «چون نسبت مو به زن باقی است و در زمان اتصال به بدن، شدت تحریم مو از پوست بیشتر است.»

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح و آدابه، مسئلۀ 45؛ سیدروح‌الله خمینی، ترجمۀ تحریر الوسیلة، ج3، کتاب النکاح، ص432، مسئلۀ 21.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، احکام النکاح، مسئلۀ 20.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 45.

7) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص12، مسئلۀ 17.

8) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 45.

9) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 45.

10) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، کتاب النکاح، ص12، مسئلۀ 17.

11) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، احکام النکاح، مسئلۀ 20.

بهجت⁽¹⁾و صافی⁽²⁾)

نگاه اول بدون اختیار، حرام نیست؛ ولی باید از ادامۀ آن خودداری شود. مراد از نگاه اول، نگاه بدون قصد قبلی و غیرمترقبه‌ای است که ادامه هم نداشته باشد. (امام‌خامنه‌ای)⁽³⁾

نگاه اتفاقى حرام نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

تبصره: ظاهراً نظر بقیۀ مراجع غیر از این نیست؛ زیرا تکلیف دائرمدار اختیار است؛ بنابراین تا زمانی که نگاه به نامحرم اختیاری نباشد، بی‌اشکال است.

3. 2. 4. نگاه مرد به زنان عقب‌افتادۀ ذهنی

پرسش: آیا مردان می‌توانند به بدن و موهای زنان عقب‌افتادۀ ذهنی نگاه کنند؟

پاسخ: خیر، جایز نیست و حکم آن همانند زنان سالم است؛ بنابراین درصورتی‌که چنین خانمی به سن بلوغ رسیده باشد، مطلقاً چه با قصد لذت و چه بدون قصد لذت، نگاه به بدن و موهای او جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽⁵⁾

در نگاه به اجنبیه، فرقی بین زنان مذکور و زنان دیگر نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾و آیات عظام خویی⁽⁷⁾و فاضل⁽⁸⁾)

1) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص164، سؤال 5158.

2) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص170، سؤال 1702.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 920174، تاریخ استفتا: 10آبان1397.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص352، سؤال 1036.

5) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص180، سؤال 5229.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 727164، تاریخ استفتا: 9دی1395.

7) . سیدابوالقاسم خویی، استفتائات، احکام نگاه‌کردن، سؤال 1005.

8) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج3، احکام نگاه‌کردن، سؤال 1142.

3. 2. 5. استثناهای حرمت نگاه به نامحرم

اشاره

پرسش: در چه صورت نگاه به نامحرم جایز است؟

پاسخ: گاهی نگاه به نامحرم با شروط خاصی جایز است:

1. نگاه درصورت ضرورت

درصورت ضرورت، مانند اینکه نجات‌دادن فرد در حال غرق‌شدن یا سوختن، متوقف بر نگاه و لمس نامحرم باشد. در این صورت، نگاه و لمس به‌مقدار ضرورت جایز است. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، مکارم، نوری، سیستانی، صافی و بهجت)⁽¹⁾

2. نگاه در مقام شهادت

در مقام شهادت، نگاه‌کردن به زن نامحرم برای شناختن به‌منظور شهادت‌دادن (تحمل و ادای شهادت) هرگاه ضرورت باشد. (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، مکارم و نوری)⁽²⁾

3. نگاه به زنان سال‌خورده (قواعد)

تعریف زنان سال‌خورده ( قواعد)

پرسش: زنان سال‌خورده (قواعد) چه‌کسانی هستند؟

پاسخ: زن‌هایی که بر اثر پیری و سال‌خوردگی امید به ازدواج ندارند.

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، احکام نگاه، مسئلۀ 20؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، احکام نگاه، مسئلۀ 22؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، سؤال 5327.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35؛ ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص402، مسئلۀ 2093.

(حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام بهجت، صافی،⁽³⁾سیستانی،⁽⁴⁾خویی، فاضل، نوری و مکارم⁽⁵⁾)

حد پوشش زنان سال‌خورده

پرسش: بر زنان سال‌خورده تا چه حد رعایت پوشش در مقابل نامحرم لازم است؟

پاسخ: بازگذاشتن بخشی از موها که معمولاً روسری آن‌ها را نمی‌پوشاند، اشکال ندارد. بخشی از ساق دست را هم می‌توانند باز بگذارند. (حضرت امام ⁽⁶⁾و امام‌خامنه‌ای⁽⁷⁾و آیات عظام نوری، فاضل،⁽⁸⁾سیستانی،⁽⁹⁾صافی و بهجت⁽¹⁰⁾)

لازم نیست موها و گردن را بپوشانند. بخشی از ساق دست را هم می‌توانند باز بگذارند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹¹⁾

نگاه به زنان سال‌خورده

پرسش: حکم نگاه به زنان سال‌خورده چیست؟

پاسخ: نگاه به قسمت‌هایی که معمولاً نمی‌پوشانند، مانند بخشی از مو و دست جایز است (حضرت امام⁽¹²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽¹³⁾و آیات عظام خویی،

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتا از سایت، شمارۀ استفتا: 791185، تاریخ استفتا: 3مرداد1396.

3) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ نگاه، پوشش و زینت، ص31.

4) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 18.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35.

6) . سیدمحمد کاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35. قسمت‌هایی از بدن که معمولاً زن‌ها می‌پوشانند، مانند سینه و شکم، اگر پوشیده نباشد، مردان نمی‌توانند نگاه کنند.

7) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ نگاه، پوشش و زینت، ص31.

8) . سیدمحمد کاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35. قسمت‌هایی از بدن که معمولاً زن‌ها می‌پوشانند، مانند سینه و شکم، اگر پوشیده نباشد، مردان نمی توانند نگاه کنند.

9) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص13، مسئلۀ 18.

10) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ نگاه، پوشش و زینت، ص31.

11) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 35، احکام النساء، ص177، سؤال 674.

12) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35.

13) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 791185، تاریخ استفتا: 3مرداد1396.

فاضل و نوری⁽¹⁾)

نگاه‌کردن به بدن پیرزن، بدون قصد لذت، جایز است. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

نگاه به موها و گردن اشکالی ندارد. (آیت‌الله مکارم)⁽³⁾

نگاه معمولی و عادی به وجه و کفین و مقداری از مو و ساق دست و زینت‌های ممعمولی اشکالی ندارد. (آیت‌الله صافی)⁽⁴⁾

لمس بدن زنان سال‌خورده

پرسش: آیا نامحرم می‌تواند اعضایی از سال‌خوردگان را که پوشاندش بر آن‌ها لازم نیست، لمس کند؟

پاسخ: این حکم شامل پوشش و نگاه می‌شود و شامل لمس نیست. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽⁵⁾و آیات عظام خویی، فاضل، مکارم، نوری،⁽⁶⁾سیستانی،⁽⁷⁾صافی⁽⁸⁾و وحید⁽⁹⁾)

لمس این اعضا بدون قصد لذت برای نامحرم جایز است. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁰⁾

تفاوت بین زنان سال‌خوردۀ بیوه و شوهردار

پرسش: آیا این حکم مربوط به زنان سال‌خوردۀ بیوه است یا شامل سالمندان شوهردار هم می‌شود؟

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35.

2) . محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ 1943.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35.

4) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، جزوۀ نگاه، پوشش و زینت، پوشش زنان سال‌خورده.

5) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 889753، تاریخ استفتا: 15تیر1397.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 47.

7) . سیدعلی سیستانی،منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 16.

8) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 20.

9) . حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، اقتباس از مسئلۀ 1232.

10) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص386، مسئلۀ 1943.

پاسخ: این حکم مربوط به همۀ زن‌هایی است که به این سن رسیده‌اند؛ اعم از اینکه شوهردار باشند یا بی‌شوهر. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

4. نگاه به زنان بدحجاب

پرسش: آیا مردان می‌توانند به مواضعی از بدن و موهای بدحجابی که اگر نهی از منکر شوند، توجه نمی‌کنند و معمولاً نمی‌پوشانند، نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه با ریبه و شهوت به آن‌ها حرام است؛ اما نگاه بدون قصد لذت و ریبه به مواضعی که معمولاً این زن ها نمی‌پوشانند، اشکال ندارد. (آیات عظام خویی، وحید،⁽²⁾سیستانی⁽³⁾و مکارم⁽⁴⁾)

نگاه به دست و صورت آن‌ها بدون لذت و ریبه جایز است، اما بهتر است ترک شود؛ ول-ی نگاه عم-دی به غیر از دست و صورت آن‌ها بدون ضرورت ممنوع است. (آیت‌الله بهجت)⁽⁵⁾

بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. البته تردد در مجامعی که این زن‌ها رفت‌وآمد می‌کنند، مثل کوچه و بازار که سبب نگاه غیرعمدی می‌شود، جایز است (حضرت امام⁽⁶⁾و امام‌خامنه‌ای⁽⁷⁾و آیات عظام صافی⁽⁸⁾و نوری⁽⁹⁾و فاضل ⁽¹⁰⁾)

5. نگاه به زنان غیرمسلمان

پرسش: مردان مسلمان تا چه حد مجازند به زنان غیرمسلمان نگاه کنند؟

1) . ابوالقاسم علیان‌نژادی، احکام النساء، ص177، سؤال 674.

2) . سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، ص295، مسئلۀ 1232.

3) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص14، مسئلۀ 26.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص350، سؤال 1029 و 1039.

5) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص163، سؤال 5154 و ص164، سؤال 5156.

6) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 27.

7) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 912260، تاریخ استفتا: 7مهر1397 و شمارۀ استفتا: 934741، تاریخ استفتا: 3دی1397.

8) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 27.

9) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 27.

10) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 27.

پاسخ: درصورتی‌که نگاه آن‌ها با قصد لذت و ریبه نباشد و ترس وقوع در حرام هم نداشته باشند:

می‌توانند به صورت و دست‌ها و موی آن‌ها نگاه کنند. (آیت‌الله شبیری)⁽¹⁾

می‌توانند به صورت و دست‌ها و آن قسمت از بدن آن‌ها که عادت به پوشاندن آن ندارند، نگاه کنند. (حضرت امام ⁽²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیات عظام فاضل، بهجت، نوری،⁽⁴⁾خویی، وحید،⁽⁵⁾صافی،⁽⁶⁾سیستانی⁽⁷⁾و مکارم⁽⁸⁾)

6. نگاه به زنان روستایی

پرسش: نگاه‌کردن به زنان روستایی که معمولاً پوشش اسلامی ندارند، چه حکمی دارد؟

پاسخ: نگاه بدون قصد لذت و ریبه به مواضعی که معمولاً آن‌ها را نمی‌پوشانند، اشکالی ندارد. (آیات عظام بهجت⁽⁹⁾و خویی و مکارم⁽¹⁰⁾)

نگاه بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽¹¹⁾و آیات عظام فاضل و نوری⁽¹²⁾و صافی⁽¹³⁾)

نکته: اگر زنان روستایی از افراد بدحجابی هستند که اگر نهی از منکر

1) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، احکام نگاه‌کردن، ص207، مسئلۀ 2443.

2) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 27.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس76، احکام نگاه.

4) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص487، ذیل مسئلۀ 2434. آیات عظام خویی و وحید خراسانی و بهجت، قید «زنان کافر ذمی» را متذکر شده‌اند.

5) . سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232.

6) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص94، سؤال 1493.

7) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص14، مسئلۀ 26.

8) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 27؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و زناشویی، احکام نگاه‌کردن، حکم نگاه به زنان کافر.

9) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص385، مسئلۀ 1935.

10) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 27، ص758.

11) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 899323، تاریخ استفتا: 18مرداد1397.

12) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 27.

13) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، مسئلۀ 27.

شوند توجه نمی‌کنند، حکم آن در مسائل قبلی بیان شد.

7. نگاه در مقام خواستگاری

نگاه خواستگار به زن

پرسش: در مراسم خواستگاری، مرد چه مقدار می‌تواند به زن نگاه کند؟

پاسخ: نگاه به تمام بدن به‌غیر از عورت جایز است؛ هرچند بنا بر احتیاط مستحب به صورت و دست‌ها و موها و محاسن زن اکتفا شود. (حضرت امام⁽¹⁾و آیت‌الله فاضل⁽²⁾)

نگاه به تمام بدن به‌غیر از عورت جایز است؛ ولی اگر بتوان از روی لباس به شناخت این خصوصیات رسید، نگاه مستقیم جایز نیست. (آیت‌الله نوری)⁽³⁾

نگاه به محاسن زن مثل صورت، دست‌ها، موها، گردن و ساق دست و پا جایز است. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁴⁾

نگاه به صورت و مو و ساق دست و پا جایز است. (آیت‌الله خویی)⁽⁵⁾

نگاه به سر و صورت، گردن، مقداری از دست و بازو و مقداری از پاها جایز است. البته اگر ممکن باشد، این کار را کسانی مانند مادر و خواهر مرد یا زنان دیگر انجام دهند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

نگاه به صورت و مو و محاسن دیگر زن جایز است. (آیت‌الله بهجت)⁽⁷⁾

مسئلۀ چند؟

بنا بر احتیاط واجب، نگاه به صورت و دست‌ها و موها و محاسن زن

1) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 28؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26؛ محمد فاضل لنکرانی، الاحکام الواضحة، مسئلۀ 1649.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

4) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 28.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26؛ ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و زناشویی، احکام نگاه‌کردن، حد پوشش در خواستگاری.

7) . محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ 1944.

اکتفا شود. (آیت‌الله صافی)⁽¹⁾

نگاه به صورت، دست، مو و محاسن⁽²⁾جایز است. (امام‌خامنه‌ای)⁽³⁾

با وجود شروط، فقط صورت، مو، گلو و گردن زن و همچنین مچ دست وی و جایی که دست‌بند می‌بندند، استثناست و نگاه به سایر مواضع، حتی ساق دست، جایز نیست. (آیت‌الله شبیری)⁽⁴⁾

شروط نگاه خواستگار

پرسش: شروط نگاه در مراسم خواستگاری چیست؟

پاسخ: 1. مانعی از ازدواج با این زن نباشد؛ مثلاً زن در عدۀ کسی نباشد؛

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

احتمال دهد که با این ازدواج موافقت می‌شود، نه جایی که می‌داند زن خواستگاری او را رد می‌کند؛ یعنی احتمال ازدواج بدهد؛

احتمال دهد با این نگاه، شناخت او از زن بیشتر می‌شود؛

بنا بر احتیاط واجب به زنی که قصد ازدواج با او را دارد، نگاه کند. (حضرت امام)⁽⁵⁾

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

1) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 28.

2) . مقصود زیبایی‌های زن است (استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 651368، تاریخ استفتا: 17اردیبهشت1395).

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 824033، تاریخ استفتا: 12آذر1396.

4) . سیدموسی شبیری زنجانی، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 61835، تاریخ استفتا: 6بهمن1397.

5) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26؛ سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 28.

احتمال دهد که با این ازدواج موافقت می‌شود، نه جایی که می‌داند زن خواستگاری او را رد می‌کند. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

مانعی از ازدواج با این زن نباشد؛ مثلاً زن در عدۀ کسی نباشد؛

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

بنا بر احتیاط واجب به زنی که قصد ازدواج با او را دارد، نگاه کند. (آیت‌الله فاضل)⁽²⁾

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

10.

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

11.

احتمال دهد که با این ازدواج موافقت می‌شود، نه جایی که می‌داند زن خواستگاری او را رد می‌کند؛ یعنی احتمال ازدواج بدهد. (آیت‌الله نوری)⁽³⁾

12.

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی اختیار حاصل می‌شود؛

13.

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

14.

احتمال دهد که با این ازدواج موافقت می‌شود، نه جایی که می‌داند زن خواستگاری او را رد می‌کند؛ یعنی احتمال ازدواج بدهد. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

15.

مانعی از ازدواج با این زن نباشد؛ مثلاً زن در عدۀ کسی نباشد؛

1) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 913506، تاریخ استفتا: 12مهر1397.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

به‌سبب نگاه، ترس افتادن در گناه را نداشته باشد؛

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

بنا بر احتیاط واجب، به زنی که قصد ازدواج با او را دارد، نگاه کند. (آیت‌الله سیستانی)⁽¹⁾

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

10.

بنا بر احتیاط واجب، به زنی که قصد ازدواج با او را دارد، نگاه کند. (آیت‌الله صافی)⁽²⁾

11.

نگاه به‌قصد لذت نباشد؛ اگرچه بداند لذت برایش بی‌اختیار حاصل می‌شود؛

12.

قبل از نگاه‌کردن، از حال او بی‌خبر باشد؛

13.

14.

به زنی که قصد ازدواج با او را دارد، نگاه کند. (آیت‌الله خویی)⁽³⁾

15.

مانعی از ازدواج با این زن نباشد؛ مثلاً زن در عدۀ کسی نباشد؛

1) . سیدعلی سیستانی،منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 28.

2) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 28؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، سؤال 1709.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

احتمال دهد که با این ازدواج موافقت می‌شود، نه جایی که می‌داند زن خواستگاری او را رد می‌کند. احتمال دهد زن را می‌پسندد؛ یعنی احتمال ازدواج بدهد؛

احتمال دهد با این نگاه، شناخت او از زن بیشتر می‌شود. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁾

قصد ازدواج داشته باشد؛

احتمال عقلایی ازدواج با این زن با مجموع شروط را می‌دهد؛

فقط به‌قصد ازدواج و بدون قصد لذت نگاه کند؛

این نگاه سبب افزودن اطلاعاتش از آن زن شود و این دانستنی در ازدواج با وی مؤثر باشد. لذا اگر اثری در این ازدواج نداشته باشد، حرام است. (آیت‌الله شبیری)⁽²⁾

رضایت و اجازۀ زن به نگاه خواستگار

پرسش: آیا رضایت و اجازۀ زن به نگاه مرد به او در مراسم خواستگاری شرط است؟

پاسخ: خیر، شرط نیست. (حضرت امام و آیات عظام فاضل، خویی، مکارم، نوری،⁽³⁾سیستانی⁽⁴⁾و بهجت⁽⁵⁾)

نگاه زن به خواستگار

پرسش: آیا زن هم می‌تواند به خواستگار نگاه کند؟

پاسخ: جایز است. (حضرت امام و امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾و آیات عظام فاضل،

1) . محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ 1944.

2) . سیدموسی شبیری زنجانی، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 61835، تاریخ استفتا: 6بهمن1397.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، م26. آیت‌الله نوری همدانی فرموده‌اند: «رضایت زن شرط نیست؛ چون این مسئله جزو احکام است، نه حقوق.»

4) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، فی استحباب النکاح و آدابه، مسئلۀ 28.

5) . محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ 1944.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 724212، تاریخ استفتا: 29آذر1395.

نوری،⁽¹⁾مکارم⁽²⁾و بهجت⁽³⁾)

در جواز نگاه زن اشکال است. (آیت‌الله خویی)⁽⁴⁾

نگاه به خواستگار، شامل نگاه زن به مرد نمی‌شود. (آیت‌الله شبیری)⁽⁵⁾

تکرار نگاه

پرسش: آیا تکرار نگاه در مراسم خواستگاری جایز است؟

پاسخ: اگر با یک نگاه مقصود حاصل نشود، تکرار نگاه مانعی ندارد. (حضرت امام و آیات عظام فاضل، خویی، نوری، مکارم،⁽⁶⁾صافی⁽⁷⁾و سیستانی⁽⁸⁾)

اگر احتمال بدهد با تکرار نگاه، اطلاع جدیدی به دست می‌آورد، مانعی ندارد. (آیت‌الله بهجت)⁽⁹⁾

تکرار نگاه درصورتی‌که سبب افزودن دانستنی مرد از زن شود و این دانستنی در ازدواج با وی مؤثر باشد، بلامانع است. (آیت‌الله شبیری)⁽¹⁰⁾

8. نگاه در مقام معالجه

رجوع به پزشک غیرِهم‌جنس

پرسش: اگر درمان مستلزم لمس و نظر حرام باشد، بیمار می‌تواند به پزشک غیرهم‌جنس رجوع کند؟

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، سؤال 1041.

3) . محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ 1944، با شروطی که برای مردان گفته شده است.

4) . سیدابوالقاسم خویی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، ص757، تعلیقه بر مسئلۀ 26.

5) . سیدموسی شبیری زنجانی، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 61835، تاریخ استفتا: 6بهمن1397.

6) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26. آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی فرموده‌اند: «اگرچه در چند مجلس باشد.»

7) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، سؤال 1709.

8) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، فی استحباب النکاح و آدابه، مسئلۀ 28.

9) . محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ 1944.

10) . سیدموسی شبیری زنجانی، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 61835، تاریخ استفتا: 6بهمن1397.

پاسخ: چنانچه پزشک هم‌جنس نباشد، در مقام ضرورت و ناچاری، رجوع به پزشک غیرهم‌جنس جایز است. (حضرت امام و آیات عظام خویی، بهجت، نوری و صافی)⁽¹⁾

مراجعۀ زن به پزشک مرد جایز نیست؛ مگر درصورتی‌که مراجعه به پزشک زن حاذق و متخصص، غیرممکن یا خیلی سخت باشد. (امام‌خامنه‌ای)⁽²⁾

اگر زن مضطر و ناچار به معالجۀ بیمارى باشد و مرد نامحرم براى معالجه‌کردن او بهتر باشد و مهارت بیشترى داشته باشد، مى‌تواند به پزشک نامحرم مراجعه کند؛ بنابراین درصورتى‌که پزشک هم‌جنسِ داراى تخصص و مهارت کافى در تشخیص بیمارى و معالجۀ آن وجود داشته باشد و دسترسى به او ممکن باشد، مراجعه به غیرهم‌جنس در جایى که مستلزم نظر و لمس حرام است، جایز نیست. همچنین مراجعه به پزشک نامحرم براى اموری مانند زیباسازى چهره، لب، بینى که عرفاً ضرورت و اضطرار محسوب نمى‌شود، جایز نیست؛ هرچند پزشکِ نامحرم حاذق‌تر باشد. (آیت‌الله سیستانی)⁽³⁾

درصورتى‌که در مراجعه‌نکردن به حاذق‌تر، بیم خطر و ضرر باشد، باید حاذق‌تر را مقدم بشمرد و اگر بیم ضرر و خطرى نباشد، معیار هم‌جنس‌بودن است. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

بیمار زن حق ندارد با وجود پزشک زن اجازه دهد پزشک مرد او را معاینه کند و چنانچه پزشک زن نباشد یا بیمارى خاصى باشد که پزشک زن نتواند آن را معالجه کند، زن بیمار مى‌تواند به پزشک مرد مراجعه

1) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 22؛ حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص271، سؤال 933؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2،کتاب النکاح، مسئلۀ 22؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج3، ص181، سؤال 3964؛ سیدابوالقاسم خویی، استفتائات، سؤال 1013.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص288، سؤال 1303.

3) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، ج1، سؤال 230، مسئلۀ 1.

4) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، پزشکی، احکام بیماران، پزشک غیرهم‌جنس، ملاک مراجعۀ بیماران به مرد یا زن.

کند. (آیت‌الله فاضل)⁽¹⁾

اگر زنى براى معالجه ناچار باشد به مرد نامحرم مراجعه کند و مرد براى معالجۀ زن نامحرم ناچار باشد او را نگاه کند و به بدن او دست بزند، اشکال ندارد. (آیات عظام وحید و شبیری)⁽²⁾

نکته: اموری که به لمس یا نظر نامحرم نیاز دارد، مانند سونوگرافی و رادیولوژی، همین حکم را دارد.

مرجع تشخیص پزشک حاذق

پرسش: تشخیص حاذق‌بودن طبیب به عهدۀ چه‌کسی است؟

پاسخ: حاذق‌بودن را فقط افراد خبره می‌توانند تشخیص دهند. (آیت‌الله مکارم)⁽³⁾

مراجعه به پزشک غیرهم‌جنس بدون تحقیق

پرسش: آیا خانم‌ها می‌توانند بدون تحقیق دربارۀ وجود پزشک زن، به پزشک مرد مراجعه کنند؟

پاسخ: اگر درمان مشتمل بر لمس و نظر حرام باشد، باید تحقیق کنند. اگر پزشک هم‌جنس نباشد یا ناچار باشند، می‌توانند به پزشک مرد مراجعه کنند. (آیات عظام بهجت، فاضل، سیستانی و صافی)⁽⁴⁾

سفر به شهرهای مجاور برای دسترسی به پزشک هم‌جنس

پرسش: آیا با وجود پزشک هم‌جنس در شهرهای مجاور، لازم است زن به شهر مجاور برود؟

1) . محمد فاضل لنکرانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 1922.

2) . حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2505؛ سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2450.

3) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص597، سؤال 1724.

4) . سیدمحسن محمودی، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج2، ص149.

پاسخ: اگر رفتن به شهر مجاور برای بیمار ممکن نباشد، از باب دسترسی‌نداشتن به پزشک هم‌جنس می‌تواند به پزشک غیرِهم‌جنس در همان شهر خود مراجعه کند. (آیات عظام فاضل و بهجت)⁽¹⁾

منظور از ضرورت

پرسش: منظور از ضرورت و اضطرار و مصادیق آن که مجوز رجوع به پزشک غیرهم‌جنس است، چیست؟

پاسخ: مراد از ضرورت این است که تشخیص بیماری و درمان آن متوقف بر لمس و نظر باشد. حدود ضرورت هم به مقدار نیاز بستگی دارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽²⁾

مراد از ضرورت این است که تشخیص بیماری و درمان آن متوقف بر لمس و نظر باشد. (آیت‌الله فاضل)⁽³⁾

اضطرار یک امر عرفى است. هرگاه تشخیص داده شود راه درمان منحصر به پزشک جنس مخالف است یا اگر منحصر نیست عسر و حرج دارد، مصداق ضرورت محسوب مى‌شود. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

درصورتی‌که از ترک معالجه، به ضرر و زیان یا به رنجی تحمل‌نشدنی بیفتد یا حق ویزیت پزشک هم‌جنس آن‌قدر زیاد باشد که او نتواند بپردازد، مراجعه به غیرهم‌جنس جایز است. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁵⁾

مرجع تشخیص ضرورت

پرسش: چه‌کسی باید ضرورت را تشخیص بدهد؟

1) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص169، سؤال 5181؛ محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص557، سؤال 2080.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص287، سؤال 1296.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص563، سؤال 2101.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص598، سؤال 1728.

5) . عبدالهادی محمدتقی حکیم، فقه برای غرب‌نشینان، معاملات، احکام پزشکی، ص247، مسئلۀ 360.

پاسخ: تشخیص ضرورت به عهدۀ عرف عام و صالح است. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

بر عهدۀ خود مکلف است. (حضرت امام⁽²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیت‌الله بهجت⁽⁴⁾)

به عهدۀ متخصص است. (آیت‌الله فاضل)⁽⁵⁾

تقدم لمس یا نظر در درمان بیمار غیرهم‌جنس

پرسش: درصورت ضرورت‌داشتن لمس‌کردن و دیدن در درمان بیمار غیرهم‌جنس، کدام‌یک مقدم شود؟

پاسخ: اگر پزشک بتواند با نگاه‌کردن درمان کند، نباید بدن مریض را لمس کند و اگر با لمس، معالجه صورت بگیرد، نباید نگاه کند. بنابراین حکم هریک از لمس و نظر، به نوع بیماری بستگی دارد. (مراجع عظام تقلید)⁽⁶⁾

معاینه از روی لباس

پرسش: معاینۀ بدن بیمار توسط پزشک غیرهم‌جنس از روی لباس، مانند گرفتن نبض یا فشارخون، چه حکمی دارد؟

پاسخ: درصورت لزوم معالجه مانعی ندارد. (امام‌خامنه‌ای⁽⁷⁾و آیات

1) . ابوالقاسم علیان‌نژادی، احکام بانوان، ص240، سؤال 900.

2) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج1، ص18، سؤال 41.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص289، سؤال 1309.

4) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص171، سؤال 5187.

5) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص562، سؤال 2094.

6) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص491، مسئلۀ 2441؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 48؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، مسئلۀ 1299؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 79، مسائل پزشکی.

7) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص287، با استفاده از مفهوم سؤال 1300.

عظام فاضل،⁽¹⁾بهجت،⁽²⁾نوری،⁽³⁾مکارم⁽⁴⁾و سیستانی⁽⁵⁾)

لمس و نظر به اعضای داخلی

پرسش: نگاه به اعضای داخلی بدن بیمار چه حکمی دارد؟

پاسخ: فرقی بین ظاهر و باطن اعضا نیست؛ بنابراین نگاه جایز نیست، مگر درصورت ضرورت. (امام‌خامنه‌ای⁽⁶⁾و آیات عظام فاضل⁽⁷⁾و بهجت⁽⁸⁾)

لمس و نظر به باطن بدن نامحرم، اعم از ریه‌ها، ناى، مرى، قلب، معده، روده، مثانه و رحم، حکم ظاهر را ندارد؛ ولی بهتر است تنها به ضرورت اکتفا شود. (آیت‌الله مکارم)⁽⁹⁾

تزریقات

پرسش: حکم تزریقات توسط نامحرم چیست؟

پاسخ: اگر تزریقاتیِ هم‌جنس وجود داشته باشد و آمپول‌زدن هم ضرورت نداشته باشد، آمپول‌زدن توسط نامحرم جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁰⁾و آیات عظام بهجت،⁽¹¹⁾فاضل،⁽¹²⁾نوری⁽¹³⁾و مکارم⁽¹⁴⁾)

نکته: با توجه به مطالبی که دربارۀ مراجعه به پزشک غیرهم‌جنس

1) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص560، سؤال 2084.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج3، ص178، سؤال 3958.

3) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص274، س943. البته ایشان قید «لزوم» را ذکر نکرده است.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص514، س1406 و سؤال 1405.

5) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، ص12، اقتباس از مسئلۀ 16.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام پزشکان، سؤال 159.

7) . محمد فاضل لنکرانی، احکام پزشکان، فصل 3، مسئلۀ 42.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص169، سؤال 5179.

9) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج‌3، ص514، سؤال 1401.

10) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 648419، تاریخ استفتا: 8اردیبهشت1395.

11) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج3، ص182، سؤال 3965.

12) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص562، با استفاده از سؤال 2092.

13) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص282، سؤال 966.

14) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص232، سؤال 803؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص238، سؤال 887.

بیان شد، مراجعه درصورت ضرورت جایز است.

دندان‌پزشکی

پرسش: مراجعۀ بیمار زن به دندان‌پزشک مرد برای معالجات دندان‌پزشکى چه حکمى دارد؟

پاسخ: اگر به پزشک زن دسترسی دارند، مراجعه به پزشک مرد، اگر مستلزم نظر و لمس حرام باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

مراجعۀ زنان نامحرم به دندان‌پزشکانى که با دستکش پلاستیکى کار مى‌کنند و تماس دست آنان با صورت به‌وسیلۀ دستکش است، درصورتى‌که هم‌جنس یافت نشود، جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

درصورت وجودنداشتن هم‌جنس و ضرورت درمان، به مقدار ضرورت مانعی ندارد. (آیت‌الله فاضل)⁽³⁾

درصورت وجود هم‌جنس، اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)

درصورت نبودن دندان‌پزشک زن جایز است. (آیت‌الله صافی)

با وجود هم‌جنس، رجوع به مرد جایز نیست. (آیت‌الله نوری)

درصورت ضرورت معالجه یا اگر پزشک مرد بهتر باشد، مانعی ندارد. (آیت‌الله سیستانی)

اگر مستلزم نگاه به قسمتی از فضای دهان یا دندان‌هایی شود که به‌طور عادی در هنگام تکلم زن مشاهده نمی‌شود، در غیر فرض ضرورت جایز نیست. (آیت‌الله شبیری)⁽⁴⁾

نگاه به فضای داخل دهان زن

پرسش: آیا نگاه به داخل دهان زن جایز است؟

1) . سیدعلی خامنه‌ای، سایت، احکام پزشکان، سؤال 165.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص515، سؤال 1409.

3) . محمد فاضل لنکرانی، احکام پزشکان، فصل 4، مسئلۀ 127.

4) . استفتائات جامعةالزهراء(علیها السلام)، احکام پزشکی، معاینه، مراجعۀ زنان به دندان‌پزشک مرد.

پاسخ: به‌طور کلی نگاه به داخل دهان نامحرم جایز نیست؛ ولی آنچه هنگام دیدن، ملازمه با دیدن صورت دارد، اشکالی ندارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

نگاه به قسمتی از فضای دهان یا دندان‌هایی شود که به‌طور عادی در هنگام تکلم زن مشاهده نمی‌شود، در غیر فرض ضرورت جایز نیست. (آیت‌الله شبیری)⁽²⁾

نگاه جایز است. (آیت‌الله سیستانی)⁽³⁾

بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (آیت‌الله خویی)⁽⁴⁾

جراحی پلاستیک

پرسش: حکم جراحی پلاستیک توسط نامحرم چیست؟

پاسخ: اگر نامحرم جراحى مى‌کند، جایز نیست. (حضرت امام)⁽⁵⁾

عمل جراحی زیبایی، درمان بیماری محسوب نمی‌شود و نگاه‌کردن و لمسِ حرام برای آن جایز نیست؛ مگر در مواردی که برای درمان سوختگی و مانند آن باشد و پزشک مجبور به لمس و نگاه‌کردن باشد. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁶⁾

درصورتى‌که آمیخته با حرام دیگرى نباشد، در هیچ صورت اشکال ندارد و چنانچه مستلزم حرامى باشد، مانند نظر و لمس نامحرم، تنها درصورت ضرورت مجاز است. (آیت‌الله مکارم)⁽⁷⁾

مراجعه به پزشک نامحرم براى اموری مانند زیباسازى چهره، لب و بینى که عرفاً ضرورت و اضطرار محسوب نمى‌شود، جایز نیست. (آیت‌الله

1) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 686585، تاریخ استفتا: 16مرداد1395.

2) . استفتائات جامعةالزهراء(علیها السلام)، احکام پزشکی، معاینه، مراجعۀ زنان به دندان‌پزشک مرد.

3) . سیدعلی سیستانی، استفتائات نجف، سؤال 1431.

4) . سیدابوالقاسم خویی، صراط النجاة، ج‌3، ص256، مسائل فی الستر و النظر و العلاقات، سؤال 786.

5) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج‌3، ص253، سؤال 22.

6) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص288، سؤال 1301.

7) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، مسائل مربوط به معاینه، انواع درمان، ص43، سؤال 111.

سیستانی)⁽¹⁾

اگر مستلزم فعل حرامى شود، مثل اینکه پزشک نامحرم جراحى کند، جایز نیست. (آیت‌الله فاضل)⁽²⁾

معاینۀ عورت بیمار توسط پزشک هم‌جنس

پرسش: در چه صورت پزشک هم‌جنس می‌تواند به عورت بیمار نگاه کند؟

پاسخ: درصورتی‌که تشخیص بیماری منوط به معاینه و لمس و نظر به عورت باشد، یعنی ضرورت داشته باشد، به‌مقدار ضرورت جایز است. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

رعایت مراتب در نگاه به عورت

پرسش: درصورتی‌که پزشک معالج ناچار شود به عورت بیمار نگاه کند، آیا برای معالجه، رعایت مراتب لازم است؟

پاسخ:1. تا جایی که ممکن است، باید به عورت بیمار نگاه مستقیم نکند؛ بلکه:

الف. باید آینه بگذارد و در حین معاینه و درمان، به آینه نگاه کند. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁴⁾

ب. بنا بر احتیاط واجب، آینه بگذارد و در آن نگاه کند. (حضرت امام⁽⁵⁾

1) . سیدعلی سیستانی،استفتائات، احکام مربوط به پزشک نامحرم، سؤال 231، مسئلۀ 1.

2) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج2، ص486، سؤال 286.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص491، مسئلۀ 2442؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص287، سؤال 1295 و 1297.

4) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص287، سؤال 1299.

5) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص491، مسئلۀ 2242.

و آیات عظام خویی، نوری، مکارم،⁽¹⁾وحید،⁽²⁾صافی،⁽³⁾فاضل⁽⁴⁾و بهجت⁽⁵⁾)

ج. بنا بر احتیاط مستحب، آینه بگذارد و در آن نگاه کند. (آیت‌الله شبیری)⁽⁶⁾

2. بنا بر احتیاط واجب باید آینه را در مقابل بگذارد و در آن نگاه کند یا از طریق صفحۀ مانیتور و دوربین مداربسته به آن نگاه کند؛ ولى اگر چاره‌اى جز نگاه‌کردن به عورت نباشد، اشکال ندارد. همچنین است اگر مدت نگاه‌کردن به عورت کوتاه‌تر از مدت نگاه‌کردن در آینه باشد. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁷⁾

رعایت مراتب در لمس عورت و بدن

پرسش: اگر پزشک برای معالجه ناچار باشد بدن یا عورت بیمار را لمس کند، آیا رعایت مراتب لازم است؟

پاسخ: تا جایی که ممکن است، باید چیزی در دست کند که دست او به بدن یا عورت بیمار نرسد. (مراجع عظام تقلید)⁽⁸⁾

معاینۀ عورت بیمار توسط پزشک غیرهم‌جنس

پرسش: اگر معالجه و درمان مستلزم کشف‌عورت باشد، در چه صورت مراجعه به پزشک غیرهم‌جنس جایز است؟

پاسخ: اگر معالجه منحصر در نگاه‌کردن به عورت او باشد و معالجه

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، ص140، احکام تخلی، مسئلۀ 13.

2) . حسین وحید خراسانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص472، مسئلۀ 2506.

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، احکام تخلی، مسئلۀ 72.

4) . فاضل، الاحکام الواضحة، احکام تخلی، مسئلۀ 82.

5) . محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 64.

6) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص208، مسئلۀ 2451.

7) . سیدعلی سیستانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص392، مسئلۀ 2401؛ سیدعلی سیستانی، استفتائات، احکام مربوط به پزشک نامحرم، سؤال 231، مسئلۀ 2.

8) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2440؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص287، سؤال 1300.

توسط جنس موافق غیرممکن یا دشوار باشد، جایز است. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁾

جایز نیست؛ مگر اینکه به حد ضرورت برسد. (آیت‌الله خویی)⁽²⁾

نازایی و جواز کشف‌عورت

پرسش: در چه صورت نازایی از مصادیق ضرورت در جواز کشف‌عورت برای تلقیح است؟

پاسخ: اگر بچه‌دارنشدن موجب خلل و تزلزل در زوجیت شود، مانعى ندارد. (آیت‌الله فاضل)⁽³⁾

منظور از ضرورت این است که مثلًا اگر این کار انجام نشود، زندگى زناشویى آن مرد و زن مختل، یا زن گرفتار بیمارى مى‌شود. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

از نمونه‌های ضرورت آن است که مادر آن‌چنان برای فرزندداشتن بی‌صبری می‌کنند که تحمل آن وضع برایش فوق‌العاده دشوار و طاقت‌فرساست. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁵⁾

معاینۀ بکارت عروس

پرسش: آیا عروس از باب احتیاط برای بررسی پردۀ بکارت می‌تواند به پزشک هم‌جنس مراجعه کند؟

تیترها از نظر فونت بررسی شود.

پاسخ: اگر با ترک این کار احتمال مفاسد و اختلافات مهمی داده شود، جایز است. در این صورت باید تا می‌شود، به پزشک زن مراجعه کند و اگر ممکن است، با غیر از نگاه‌کردن مثلاً با استفاده از لمس غیرمستقیم

1) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص170، سؤال 5185.

2) . سیدابوالقاسم خویی، استفتائات، احکام نگاه‌کردن، سؤال 1011.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص564، سؤال 2105.

4) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص80، سؤال 203.

5) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، مستحدثات المسائل، احکام التلقیح الصناعی، مسئلۀ 69.

به‌وسیلۀ دست‌کش و مانند آن انجام گیرد. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

تبصره: اگر این کار ضرورت دارد، جایز است؛ وگرنه خیر.

تطهیر عورت بیمار

پرسش: آیا پرستار هم‌جنس می‌تواند عورت بیمار را تطهیر کند؟

پاسخ: درصورت ناچاری جایز است و باید در این صورت، چیزی در دست کند که دستش با عورت او تماس پیدا نکند. (مراجع عظام تقلید)⁽²⁾

پرسش: آیا پرستار غیرهم‌جنس می‌تواند بیمار را حمام کند یا عورت او تطهیر کند؟

پاسخ: درصورت ضرورت جایز است. پرستار باید چیزی در دست کند که دستش با بدن یا عورت بیمار غیرهم‌جنس تماس پیدا نکند. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

اولویت هم‌جنس برای نگاه یا لمس در مواقع ضرورت

پرسش: در مواقعی که نظر یا لمس عورت ضرورت دارد، آیا اولویت با هم‌جنس است؟

پاسخ: در مواقع ضرورت باید حتى‌المقدور براى مردها پزشک مرد و براى زن‌ها پزشک زن متصدى شود. (حضرت امام)⁽⁴⁾

هم‌جنس اولویت دارد. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

1) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص100، سؤال 247؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص238، سؤال 889.

2) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2440؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص162، سؤال 413؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 955109، تاریخ استفتا: 11اسفند1397. از آیت‌الله فاضل مطلبی پیدا نشد.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2440 و مسئلۀ 2433؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 955109، تاریخ استفتا: 11اسفند1397.

4) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، نظر، ص270، سؤال 49، مورد 2.

5) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص511، سؤال 1382.

معاینۀ عورت برای استخدام و کنترل سلامتی

پرسش: معاینۀ عورت افراد توسط مؤسسه‌ای نظامی برای استخدام چه حکمی دارد؟

پاسخ: در امورى که براى جامعه ضرورت دارد، جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

کشف‌عورت دیگران و نگاه‌کردن به آن و وادارکردن صاحب عورت به کشف‌عورت در برابر دیگران جایز نیست؛ مگر آنکه ضرورتی مثل رعایت قانون یا معالجه آن را اقتضا کند. (امام‌خامنه‌ای)⁽²⁾

جایز نیست و اضطرارى که به‌واسطۀ آن کشف‌عورت اجازه داده شده است، فقط در ضرورت‌هایى است که انجام آن منحصر به کشف عورت است. (آیت‌الله بهجت)⁽³⁾

پرسش: منظور از ضرورتی که مجوز معاینۀ عورت برای استخدام است، چیست؟

پاسخ: منظور این است که برای آن کار، معاینۀ بدنی لازم است و بدون آن، استخدام صورت نمی‌گیرد و شخص محتاج به استخدام است. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

9. نگاه برای آموزش پزشکی

معاینۀ بدن بیمار توسط دانشجو

پرسش: آیا دانشجویان می‌توانند برای آموزش، بیماران غیرهم‌جنس را معاینه کنند؟

1) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص20، سؤال 21.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، سؤال 1294.

3) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج‌1، ص120، سؤال 396.

4) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص41، سؤال 103.

پاسخ: هرگاه مقصود یادگرفتن و تکمیل اطلاعات پزشکی برای نجات جان مسلمانان بوده باشد، در حد ضرورت جایز است؛ ولی تجاوز از حد ضرورت جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁾و آیت‌الله فاضل⁽²⁾)

هرگاه مقصود یادگرفتن و تکمیل اطلاعات طبى براى نجات جان مسلمانان بوده باشد و بدون این کار، آن مقصود حاصل نشود، جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽³⁾

در مواقع ضرورت جایز است. (آیت‌الله نوری)⁽⁴⁾

در مواقع ضرورت‌هایى که مراعات آن لازم است، مثل توقف نیازهاى پزشکى مسلمانان بر آن و منحصربودن، در حد ضرورت مانع ندارد. (آیت‌الله بهجت)⁽⁵⁾

پرسش: چنانچه معاینۀ بیماران غیرهم‌جنس توسط دانشجو ضرورت داشته باشد، مرجع تشخیص ضرورت چه‌کسی است؟

پاسخ: مرجع تشخیص ضرورت، عرف عام و صالح ماست. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

مرجع تشخیص ضرورت، خود مکلف است. (حضرت امام‌⁽⁷⁾و آیت‌الله بهجت⁽⁸⁾)

تشخیص ضرورت موکول به نظر دانشجو با ملاحظۀ شرایط است (امام‌خامنه‌ای)⁽⁹⁾

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص289، سؤال 1308 و 1310.

2) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص561، سؤال 2091.

3) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، احکام دانشجویان رشتۀ پزشکی، احکام لمس و تماس بدنی، ص20، سؤال 24.

4) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص271، سؤال 930.

5) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج3، ص179، س3959 و ج4، ص171، سؤال 5187.

6) . ابوالقاسم علیان‌نژادی، احکام بانوان، احکام پزشکی، معاینات پزشکی، ص240، سؤال 900.

7) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج1، ص18، سؤال 41.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص171، سؤال 5187.

9) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص289، سؤال 1309.

رضایت بیمار و بستگان برای معاینه

پرسش: آیا اجازۀ بیمار یا بستگان او برای معاینۀ پزشک یا معاینۀ دانشجویان بنا بر ضرورت آموزش پزشکی، لازم است؟

پاسخ: هرگاه آموزش ضروری و منحصر به آن کار باشد، رضایت طرف لازم نیست؛ ولی اگر بیمار دیگری برای آموزش پیدا شود، نمی‌توانند از بیمارانی که راضی نیستند، استفاده کنند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

نگاه به تصویر بدن برای آموزش

پرسش: حکم نگاه‌کردن به تصاویر نیمه‌عریان زنان و مردان برای آموزش پزشکی چیست؟

پاسخ: اگر به‌قصد ریبه نباشد و خوف ترتب مفسده هم در آن وجود نداشته باشد، اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام فاضل⁽³⁾و نوری⁽⁴⁾)

بدون قصد لذت و ریبه اشکالى ندارد و هرگاه چنین حالتى خودبه‌خود حاصل شود، تنها در موارد ضرورت و به‌مقدار ضرورت نگاه کنند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁵⁾

نگاه به عورت بیمار توسط دانشجو

پرسش: آیا نگاه به عورت بیمار برای دانشجویان پزشکی به‌هنگام آموزش جایز است؟

پاسخ: در هنگام ضرورت، فرقی بین حکم معاینۀ اعضای تناسلی و غیر

1) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، احکام دانشجویان رشتۀ پزشکی، احکام لمس و تماس بدنی، ص21، مسئلۀ 28؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص617، سؤال 1788.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص290، سؤال 1313.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص562، سؤال 2095.

4) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، ص271، سؤال 931.

5) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص230، س789؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص240، سؤال 899.

آن‌ها نیست. اگر به تمرین و آموزش علم پزشکی برای نجات جان انسان احتیاج باشد، باید به مقدار ضرورت اکتفا کرد. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

اگر راهى جز نگاه مستقیم نداشته باشد، به‌مقدار ضرورت جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

درصورتى‌که حفظ جان بیماران در آینده، توقف بر آن داشته باشد، اشکال ندارد؛ ولى تجاوز از حد ضرورت جایز نیست. (آیت‌الله فاضل)⁽³⁾

نباید نگاه کنند؛ مگر زمانی که با نگاه آن‌ها، ضرر و آسیب بزرگی از مسلمانی، هرچند در آینده، برطرف شود. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁴⁾

نگاه به آلت مصنوعی

پرسش: آیا نگاه‌کردن و لمس آلت تناسلی مصنوعی برای آموزش جایز است؟

پاسخ: آلت و عورت مصنوعی حکم عورت واقعی را ندارد و نگاه‌کردن و لمس آن اشکال ندارد؛ مگر آنکه به‌قصد ریبه باشد یا موجب تحریک شهوت شود. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁵⁾

براى آموزش‌هاى لازم و بدون قصد لذت مانعى ندارد. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

نگاه به تصویر عورت

پرسش:حکم نگاه‌کردن به تصاویر اعضای تناسلی به‌قصد آموزش پزشکی چیست؟

پاسخ: نگاه به فیلم یا تصاویر عورت دیگران اشکال دارد و اگر با قصد

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص290، سؤال 1311.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص230، سؤال 791 و ج2، ص600، سؤال 1736.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص561، سؤال 2091.

4) . عبدالهادی محمدتقی حکیم، فقه برای غرب‌نشینان، مسائل پزشکی، ص244، مسئلۀ 354.

5) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص291، سؤال 1316.

6) . ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص20، سؤال 23.

لذت باشد یا خوف ارتکاب حرام باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

درصورت ضرورت، مانعی ندارد و نگاه‌کردن به تصاویر، مقدم بر مشاهدۀ مستقیم است. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

برای افراد متخصص یا دانشجویان و افرادی که در حال دوره‌دیدن هستند، با توجه به اینکه ضرورت شرعی مهمی متوقف بر این امر نیست، جایز نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽³⁾

تشریح جسد میت غیرهم‌جنس

پرسش: تشریح جسد مردان برای دانشجویان دختر و به‌عکس چه حکمی دارد؟

پاسخ: تا زمانی که ضرورت قطعی نباشد، جایز نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

در مواقعی که تشریح جایز است، اگر نگاه ضرورت داشته باشد و بدون نگاه مستقیم غرض حاصل نشود، به حد ضرورت جایز است. (آیت‌الله فاضل)⁽⁵⁾

نگاه به عورت میت برای تشریح

پرسش: حکم نگاه به عورتین میت موقع کالبدشکافی و تشریح چیست؟

پاسخ: اگر نگاه ضرورت داشته باشد و بدون آن غرض حاصل نشود، نگاه‌کردن به‌قدر ضرورت جایز است. (آیات عظام فاضل⁽⁶⁾و مکارم⁽⁷⁾)

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص290، سؤال 1314.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج3، ص513، س1396؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص62، سؤال 146.

3) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، احکام لمس و نگاه، مسئلۀ 232.

4) . ابوالقاسم علیان‌نژادی، احکام بانوان، ص239، سؤال 893.

5) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص575، سؤال 2144.

6) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص575، سؤال 2144.

7) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص529، سؤال 1466.

لمس و نگاه بدن کافر برای تشریح

پرسش: لمس‌کردن و نگاه به بدن زن یا مرد کافر برای تشریح توسط دانشجویان پزشکی چه حکمی دارد؟

پاسخ: تنها به‌مقدار ضرورت جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

3. 3. نگاه به فیلم و عکس نامحرم

3. 3. 1. عکس‌برداری از زن

پرسش: عکس‌برداشتن مرد از زن نامحرم با حفظ پوشش چه حکمی دارد؟

پاسخ: اشکال ندارد؛ مگر اینکه ناچار باشد کار حرامی انجام دهد؛ مثلاً به بدن او دست بزند که در این صورت، جایز نیست. (حضرت امام⁽²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیات عظام بهجت،⁽⁴⁾مکارم،⁽⁵⁾نوری⁽⁶⁾و شبیری)⁽⁷⁾

جایز نیست. (آیات عظام صافی⁽⁸⁾و خویی⁽⁹⁾)

3. 3. 2. ظهور عکس و میکس فیلم

پرسش: آیا مردان می‌توانند بدون لذت و مفسده و ترس افتادن در گناه، عکس و فیلم زنان نامحرم را با فرض نداشتن حجاب واجب، نگاه و ظاهر کنند؟

1) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص511، س1381؛ ناصر مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ص20، سؤال 22.

2) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2439.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص260، سؤال 1191.

4) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، مسائل متفرقه، ص4، مسئلۀ 28.

5) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2086.

6) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2435.

7) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص208، مسئلۀ 2448.

8) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص381، مسئلۀ 2448.

9) . سیدابوالقاسم خویی، رسالۀ توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2448.

پاسخ: 1. اگر صاحبان عکس را نشناسند:

جایز است. (حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام نوری،⁽³⁾شبیری،⁽⁴⁾وحید،⁽⁵⁾خویی،⁽⁶⁾سیستانی،⁽⁷⁾بهجت،⁽⁸⁾فاضل⁽⁹⁾و مکارم⁽¹⁰⁾)

بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (آیت‌الله صافی)⁽¹¹⁾

2. اگر صاحبان عکس را بشناسند، نباید نگاه کند. (حضرت امام⁽¹²⁾و آیات عظام نوری،⁽¹³⁾صافی،⁽¹⁴⁾شبیری⁽¹⁵⁾و فاضل⁽¹⁶⁾)

بنا بر احتیاط واجب، نباید نگاه کند، (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁷⁾و آیات عظام سیستانی،⁽¹⁸⁾بهجت،⁽¹⁹⁾مکارم،⁽²⁰⁾خویی⁽²¹⁾و وحید⁽²²⁾)

نکته: درصورتی‌که زن از زنان مبتذل باشد که درصورت نهی از منکر حجاب را رعایت نمی‌کند، حکم آن خواهد آمد.

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2439؛ سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص 258، سؤال 4: نظر، لمس، صدای نامحرم.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص261، سؤال 1192.

3) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، اقتباس از مسئلۀ 2435.

4) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص208، اقتباس از مسئلۀ 2448.

5) . حسین وحید خراسانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص472، اقتباس از مسئلۀ 2503

6) . سیدابوالقاسم خویی، استفتائات، نگاه به عکس نامحرم، ص301، سؤال 1017.

7) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، م222، حکم نگاه به عکس و فیلم، مسئلۀ 2.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص218، سؤال 5391.

9) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص 456، سؤال 1733.

10) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص238، سؤال 838 و ج2، ص353، سؤال 1044.

11) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص174، سؤال 1720.

12) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2439.

13) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2435.

14) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، توضیح المسائل، ص380، مسئلۀ 2448.

15) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص526، مسئلۀ 2448.

16) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج3، ص384، سؤال 1136.

17) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 805290، تاریخ استفتا: 29شهریور1396.

18) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، مسئلۀ 222، حکم نگاه به عکس و فیلم.

19) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص219، سؤال 5392.

20) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص396، مسئلۀ 2087.

21) . سیدابوالقاسم خویی، رسالۀ توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2448.

22) . حسین وحید خراسانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص472، مسئلۀ 2503.

3. 3. 3. عکس‌گرفتن بدون اجازۀ شوهر

پرسش: آیا جایز است زن در جشن‌های عروسی بدون اجازۀ شوهرش عکس بیندازد؟

پاسخ: اصل عکس‌گرفتن منوط به اجازۀ شوهر نیست؛ ولی اگر زن احتمال بدهد که اجنبی عکس او را ببیند و رعایت‌نکردن حجاب به‌طور کامل منجر به مفسده می‌شود، مراعات حجاب واجب است. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

3. 3. 3. نگاه به عکس و فیلم همسر بعد از فوت یا طلاق

پرسش: نگاه‌کردن به عکس همسر یا فیلم او بعد از فوت یا طلاق چه حکمی دارد؟

پاسخ: 1. درصورت فوت همسر، نگاه به عکس یا فیلم او اشکال ندارد. (حضرت امام⁽²⁾و امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیت‌الله مکارم⁽⁴⁾)

چنانچه نگاه‌کردن به عکس و فیلم همسر نوعی بی‌حرمتی تلقی شود یا مفسده‌ای در بین باشد، نگاه نکند و عکس یا فیلم را محو کند. (آیت‌الله فاضل)⁽⁵⁾

2. درصورتی‌که همسر را طلاق داده باشد:

حکم زن نامحرم را دارد؛ لذا نباید به عکس یا فیلم او نگاه کند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

حکم سایر نامحرم‌ها را دارد که با معرضیت معیّت یا تعقّب به حرام، نگاه به عکس آن‌ها جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽⁷⁾

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص260، سؤال 1189.

2) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص147، حقوق زوجیت، سؤال 5.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 667756، تاریخ استفتا: 29خرداد1395.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص231، سؤال 795.

5) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج2، ص481، سؤال 1342.

6) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص231، سؤال 795.

7) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص219، سؤال 5393.

اگر بدون حجاب شرعی باشد یا مفسده داشته باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

همسر مطلقه که در عدۀ رجعیه نباشد و همسر موقتى که مدتش تمام شده باشد، حکم اجنبیه را دارد؛ لکن حرمت نگاه به عکس او معلوم نیست. (آیت‌الله صافی)⁽²⁾

3. 3. 4. نگاه به عکس و فیلم زنان نامحرم آشنا و ناشناس

نگاه به عکس

پرسش: نگاه‌کردن به عکس زن نامحرمی که پوشش کافی ندارد، چه حکمی دارد؟

پاسخ: 1. نامحرم آشنا:

نباید نگاه کند. (حضرت امام⁽³⁾و آیات عظام نوری،⁽⁴⁾صافی،⁽⁵⁾شبیری⁽⁶⁾و فاضل⁽⁷⁾)

بنا بر احتیاط واجب، نباید نگاه کند. (امام‌خامنه‌ای⁽⁸⁾و آیات عظام سیستانی،⁽⁹⁾بهجت،⁽¹⁰⁾مکارم،⁽¹¹⁾خویی⁽¹²⁾و وحید⁽¹³⁾)

2. نامحرم ناشناس:

1) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 691241، تاریخ استفتا: 1شهریور1395.

2) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص170، سؤال 1704.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2439.

4) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2435.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، توضیح المسائل، ص380، مسئلۀ 2448.

6) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص526، مسئلۀ 2448.

7) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج3، ص384، سؤال 1136.

8) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 805290، تاریخ استفتا: 29شهریور1396.

9) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، مسئلۀ 222، حکم نگاه به عکس و فیلم، مسئلۀ 2.

10) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص219، سؤال 5392.

11) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص396، مسئلۀ 2087.

12) . سیدابوالقاسم خویی، رسالۀ توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2448.

13) . حسین وحید خراسانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص472، مسئلۀ 2503.

اگر معرض ریبه یا التذاذ نباشد و زن را نشناسد، جایز است. (حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام صافی،⁽³⁾مکارم،⁽⁴⁾خویی،⁽⁵⁾فاضل،⁽⁶⁾نوری،⁽⁷⁾وحید⁽⁸⁾و شبیری⁽⁹⁾)

اگر خالى از تهییج شهوت به محرمات باشد و خالى از تشبیب باشد که اوصاف زنان نامحرمى را که مى‌شناسد یاد بگیرد، مانعى ندارد. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁰⁾

درصورتی‌که مرد او را نمی‌شناسد، نگاه به عکس او اشکال ندارد؛ مشروط به آنکه نگاه با التذاذ جنسی و شهوت همراه نباشد و فرد از وقوع در حرام ایمن باشد. (آیت‌الله سیستانی)⁽¹¹⁾

نکته: درصورتی‌که زن از زنانی باشد که درصورت نهی از منکر، حجاب را رعایت نمی‌کند، حکم آن خواهد آمد.

نگاه به عکس زنان بدحجاب

پرسش: نگاه‌کردن مرد بدون لذت و خوف افتادن در گناه به عکس زنان بدحجاب یا بی‌حجابِ بی‌باک که اگر کسی آن‌ها را امر به حجاب کند اعتنا نمی‌کنند، غیر از عکس‌های مبتذل و مستهجن، چه حکمی دارد؟

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، احکام نظر، لمس، صداى نامحرم، ص258، سؤال 9 و 10 و 8.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص259، سؤال 1183.

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص173، سؤال 1719.

4) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2087.

5) . سیدابوالقاسم خویی، استفتائات، نگاه به عکس، مسئلۀ 1017.

6) . محمد فاضل لنکرانی، استفتائات، ج3، ص384، سؤال 1136.

7) . حسین نوری همدانی، استفتائات، ج2، ص167، اقتباس از سؤال 558.

8) . حسین وحید خراسانی، احکام مهاجران، مسائل متفرقه، نگاه به عکس‌های اینترنتی، ص313، سؤال 64.

9) . سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، اقتباس از مسئلۀ 2448.

10) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص214، سؤال 5373. ایشان فرموده‌اند: «اگر موجب تهییج شهوت نشود و خالی از تشبیب باشد.»

11) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، محرم و نامحرم، حکم نگاه به فیلم و عکس، مسئلۀ 1.

پاسخ: جایز است. (آیات عظام شبیری،⁽¹⁾مکارم،⁽²⁾وحید،⁽³⁾و سیستانی⁽⁴⁾)

نگاه به فیلم

پرسش: حکم نگاه‌کردن به فیلم زن‌های نامحرم بدحجاب چیست؟

پاسخ: نگاه به فیلم حکم عکس را دارد. (حضرت امام⁽⁵⁾و آیات عظام خویی،⁽⁶⁾سیستانی،⁽⁷⁾صافی،⁽⁸⁾فاضل،⁽⁹⁾نوری⁽¹⁰⁾و مکارم)⁽¹¹⁾

چون معرضیت براى فساد دارد، اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)⁽¹²⁾

نگاه‌کردن به تصویر زن نامحرم، حکم نگاه‌کردن به خود زن نامحرم را ندارد؛ بنابراین اگر نگاه از روی لذت نبوده و خوف افتادن به گناه نباشد و تصویر هم متعلق به زن مسلمانی که بیننده آن را می‌شناسد، نباشد، اشکال ندارد. بنا بر احتیاط واجب نباید به تصویر زن نامحرم که به‌طور مستقیم از تلویزیون پخش می‌شود، نگاه کرد؛ ولی در پخش غیرمستقیم تلویزیونی، اگر ریبه و خوف افتادن به گناه نباشد، نگاه‌کردن اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹³⁾

3. 3. 5. نگاه به عکس و فیلم دوران کودکی زنان نامحرم

پرسش: حکم دیدن عکس دوران کودکی زنان نامحرم آشنا، درصورتی‌که

1) . سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، مسئلۀ 2448.

2) . سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، اقتباس از مسئلۀ 2087.

3) . سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، اقتباس از مسئلۀ 2503.

4) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، مسئلۀ 222، حکم نگاه به عکس و فیلم، مسئلۀ 2.

5) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، احکام نظر، لمس، صداى نامحرم، ص258، سؤال 8 تا 10.

6) . سیدابوالقاسم خویی، استفتائات، نگاه به عکس، مسئلۀ 1021.

7) . سیدعلی سیستانی،استفتائات، محرم و نامحرم، حکم نگاه به فیلم و عکس، مسئلۀ 5.

8) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص173، سؤال 1719.

9) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، اقتباس از س1727 و 1728 و 1729.

10) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، اقتباس از ص127، س452 و ص128، س458.

11) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات، ج1، س775 و 778 و 781.

12) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص214، سؤال 5368.

13) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص259، سؤال 1183 و ص262، سؤال 1199.

پوشش کافی نداشته باشند، چیست؟

پاسخ: اگر خوف مفسده نباشد، ظاهراً جایز است. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁾

اگر عکس به‌سبب تغییر پیداکردن چهرۀ زن بعد از بلوغ، با وی مطابقت نداشته باشد، فی‌نفسه جایز است؛ ولی اگر مطابق او باشد، بنا بر احتیاط ترک شود. (آیت‌الله سیستانی)⁽²⁾

اگر مفسده نداشته باشد، به‌خودی‌خود اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽³⁾

اشکالی ندارد؛ مگر اینکه منشأ مفاسد خاصی شود. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

اگر عکس کودکی وی پوشیده نباشد و به‌سبب شباهت بسیار زیاد با چهرۀ فعلی‌اش، باعث هتک وی شود یا نوعاً محرک شهوت باشد، جایز نیست؛ و الا اگر مفسدۀ دیگری نداشته باشد، ظاهراً جایز است. (آیت‌الله شبیری)⁽⁵⁾

اگر باعث هتک وی شود یا محرک شهوت باشد، جایز نیست. (آیت‌الله خویی)⁽⁶⁾

3. 3. 6. نگاه به عکس و فیلم زنان نیمه‌برهنه

پرسش: نگاه به تصاویر و فیلم‌های زنان برهنه و نیمه‌برهنۀ ناشناس چه حکمی دارد؟

پاسخ: چون نگاه به این فیلم‌ها یا عک-س‌ها معرضیت برای فساد دارد و موجب تهییج شهوت می‌شود، جایز نیست. (آیات عظام صافی⁽⁷⁾و بهجت⁽⁸⁾)

1) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص217، سؤال 5385.

2) . سیدعلی سیستانی،استفتائات خصوصی: k.alsistani.org

3) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 874106، تاریخ استفتا: 6خرداد1397.

4) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و طلاق، ازدواج و زناشویی، احکام نگاه‌کردن، نگاه‌کردن به عکس کودکی نامحرم.

5) . سیدموسی شبیری زنجانی، سایت، استفتائات، نگاه به عکس کودکی نامحرم، سؤال 563.

6) . سیدابوالقاسم خویی، صراط النجاة، ج1، ص326، سؤال 889.

7) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص173، سؤال 1717. معرضیت برای فساد دارد و جایز نیست.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص213، سؤال 5366. چون موجب تهییج شهوت می‌شود، جایز نیست.

چنانچه مردان به‌قصد شهوت نگاه نکنند و ترس از مفسده‌ای نباشد، اشکال ندارد. (آیات عظام مکارم⁽¹⁾و فاضل⁽²⁾)

با توجه به اینکه دیدن تصویر برهنه‌ای که شهوت‌برانگیز است، غالباً از روی شهوت و مقدمۀ ارتکاب گناه است، دیدن این فیلم‌ها و عکس‌ها حرام است. (امام‌خامنه‌ای)⁽³⁾

نگاه با شهوت یا با ترس از وقوع در حرام جایز نیست و همچنین بنا بر احتیاط واجب، نگاه‌کردن مرد به فیلم برهنۀ زن با برهنگی بیش از مقدار معمول نزد بی‌حجابان، حتی اگر با شهوت نباشد هم جایز نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁴⁾

3. 3. 7. نگاه به فیلم‌های مبتذل و مستهجن (پورن)

اشاره

پرسش: نگاه‌کردن به فیلم‌های مبتذل و مستهجن چه حکمی دارد؟

پاسخ: نگاه به این فیلم‌ها جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽⁵⁾و آیات عظام صافی،⁽⁶⁾فاضل،⁽⁷⁾مکارم⁽⁸⁾و بهجت⁽⁹⁾)

نگاه به عکس یا فیلم‌های مستهجن و برهنه با شهوت یا احساس لذت جنسی یا ترس به گناه‌افتادن، حرام است؛ بلکه در غیر از این صورت‌ها هم به‌احتیاط واجب نگاه مطلقاً جایز نیست. (آیت‌الله سیستانی)⁽¹⁰⁾

1) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص255، سؤال 679. البته ایشان فرموده‌اند: «اگرمنشأ فساد شود، جایز نیست.»

2) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص455، سؤال 1727.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص260، سؤال 1188.

4) . سیدعلی سیستانی، سایت: www.sistani.org/persian/qa/0989

5) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص258، سؤال 1200 و 1201؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 881652، تاریخ استفتا: 21خرداد1397.

6) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص138، سؤال 1605.

7) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص455، سؤال 1730.

8) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص228، سؤال 778. ایشان فرموده‌اند: «چون دیدن این فیلم‌ها موجب فساد انسان می‌شود، جایز نیست.»

9) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص214، سؤال 5371.

10) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، س222، حکم نگاه به فیلم و عکس، مسئلۀ 3.

نگاه به فیلم‌های مبتذل برای سانسور

پرسش: حکم دیدن فیلم‌های مبتذل و مستهجن به‌منظور نظارت و سانسورکردن چیست؟

پاسخ: سانسورکردن ضرورت نیست و می‌توانند اصلاً آن را پخش نکنند؛ بنابراین نگاه‌کردن جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁾

دیدن این فیلم‌ها در مقام انجام وظیفۀ قانونی، به‌مقدار ضرورت اشکال ندارد؛ به‌شرط اینکه کسی که اقدام به این کار می‌کند، از ابتلا به حرام مصون باشد و به‌قصد لذت و ریبه نگاه نکند و از جهت فکری و روحی، زیر نظر و راهنمایی مسئولان باشد. (امام‌خامنه‌ای)⁽²⁾

نگاه به فیلم‌های مبتذل برای تحریک جنسی

پرسش: آیا زن و شوهر برای تحریک جنسی می‌توانند به فیلم‌های سکس و مبتذل نگاه کنند؟

پاسخ: برانگیختن شهوت به‌وسیلۀ فیلم‌های مبتذل جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای⁽³⁾و آیات عظام صافی⁽⁴⁾و نوری⁽⁵⁾)

جایز نیست؛ مگر در حال ضرورت که به‌مقدار ضروری جایز است. (آیت‌الله مکارم)⁽⁶⁾

نگاه به فیلم‌های مبتذل برای آموزش جنسی

پرسش: آیا می‌شود برای آموزش روابط جنسی، از فیلم‌های آموزش روابط جنسی استفاده کرد؟

1) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص215، سؤال 5376.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص263، سؤال 1202 و 1203.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص263، سؤال 1204.

4) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص33، سؤال 1329.

5) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج2، ص165، سؤال 552.

6) . ابوالقاسم علیان‌نژادی، احکام النساء، ص182، سؤال 689.

پاسخ: دیدن این فیلم‌ها که همیشه شهوت‌برانگیز است، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

نگاه به انیمیشن های جنسی

پرسش: دیدن کارتون و انیمیشن دربارۀ مسائل جنسی و داستان‌های پورن چه حکمی دارد؟

پاسخ: جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽²⁾

3. 3. 8. نگاه به عکس و فیلم زنان غیرمسلمان

نگاه به عکس

پرسش: نگاه‌کردن به عکس زنان بی‌حجاب غیرمسلمان چه حکمی دارد؟

پاسخ: اگر خوف افتادن در گناه نباشد، اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽³⁾

نکته: وقتی نگاه‌کردن به زنان غیرمسلمان بدون لذت‌جویی و ترس از وقوع در حرام جایز است، نگاه به عکس آن‌ها با همین شروط به‌طریق اولی جایز است.

نگاه به فیلم

پرسش: نگاه‌کردن به فیلم زنان بی‌حجاب غیرمسلمان چه حکمی دارد؟

پاسخ: چنانچه بدون قصد لذت باشد و منشأ فسادی نشود، اشکال

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص263، سؤال 1201.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 676881، تاریخ استفتا: 16تیر1395.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص259، سؤال 1183؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 618286، تاریخ استفتا: 21دی1394.

ندارد. (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁾و آیات عظام مکارم⁽²⁾و فاضل⁽³⁾)

نکته: وقتی نگاه‌کردن به زنان غیرمسلمان بدون لذت‌جویی و ترس از وقوع در حرام جایز است، نگاه به فیلم آن‌ها با همین شروط به‌طریق اولی جایز است.

3. 3. 9. نگاه به عکس و فیلم عورتین

پرسش: آیا می‌توان به عکس و فیلم عورتین افراد نگاه کرد؟

پاسخ: جایز نیست. (آیت‌الله مکارم)⁽⁴⁾

بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁵⁾

1) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص259، سؤال 1183؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 894128، تاریخ استفتا: 31تیر1397.

2) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص229، سؤال 782 و 783.

3) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص455، سؤال 1727.

4) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص255، سؤال 679.

5) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص290، سؤال 1314.

فصل چهارم: احکام نگاه زنان

اشاره

4. 1. نگاه زن به هم‌جنس

4. 1. 1. نگاه به عورت هم‌جنس

پرسش: آیا زنان می‌توانند به عورت زنان دیگر نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه به عورت دیگران حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

4. 1. 2. اپیلاسیون

پرسش: جدیداً در بعضی از آرایشگاه‌های زنانه، برای ازبین‌بردن موهای بدن، عمل اپیلاسیون انجام می‌شود. حکم برهنه‌کردن عورت و اطراف آن و نگاه به آن مواضع برای انجام این عمل چیست؟

پاسخ: نگاه به عورت (قُبُل و دُبُر) و برهنه‌کردن آن حرام است. (مراجع عظام تقلید)⁽²⁾

2. نگاه به موهای اطراف عورت و مکشوف‌کردن این مواضع بنا بر احتیاط واجب جایز نیست. (حضرت امام)⁽³⁾

نکته: لمس عورت جایز نیست. (مراجع عظام تقلید)⁽⁴⁾

نکته: اپیلاسیون قسمت‌های دیگر بدن درصورتی‌که مفسده یا ضرر مهمی نداشته باشد، اشکالی ندارد.

2) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، مسئلۀ 2436؛ سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 28 و ج1، فصل فی احکام التخلی، تعلیقه بر مسئلۀ 1 و ج1، کتاب الصلاة، فصل فی الستر و الساتر، فالاول؛ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج3، ص254، سؤال 677؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص205، سؤال 5331؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 6، احکام تخلی؛ سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج2، ص26، الفصل الاول احکام التخلی. شایان ذکر است معظم‌له در صراط النجاة، ج1، سؤال877 می‌فرمایند: «نگاه‌کردن زن به مابین ناف تا زانوی زن دیگر یا محارمش به غیر عورت آن‌ها جایز است.» هرچند در منهاج الصالحین، ج2، ص26، الفصل الاول، احکام تخلی، معظم‌له به‌طور مطلق می‌فرمایند: «حدفاصل ناف تا زانو بنا بر احتیاط واجب حکم عورت را دارد.»

3) . سیدروح‌الله خمینی، ترجمۀ تحریر الوسیلة، ج1، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 1.

4) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج1، ص122، سؤال 403.

4. 1. 3. نگاه به برجستگی عورت

پرسش: نگاه به برجستگی‌های عورت از روی لباس توسط هم‌جنس چه حکمی دارد؟

پاسخ: اگر معرضیت برای مفسده دارد، اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)⁽¹⁾

4. 1. 4. تطهیر عورت هم‌جنس

پرسش: آیا تطهیر عورت توسط هم‌جنس جایز است؟

4. 1. 5. نگاه به غیرعورت هم‌جنس

پرسش: نگاه زن به بدن زنان مثلاً در استخرها چه حکمی دارد؟ آیا زنان می‌توانند به بدن زنان دیگر غیر از عورتین، مثلاً در استخرها و حمام‌های عمومی، نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه با قصد لذت و ریبه حرام است و نگاه بدون قصد لذت و ریبه حرام نیست. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

1) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ص275، سؤال 71؛ محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج‌1، ص564، سؤال 2104؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص205، سؤال 5331؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، سؤال 1297؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، اقتباس از مسئلۀ 2440.

2) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2440؛ محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص205، سؤال 5331؛ سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، سؤال 1297؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 79، مسائل پزشکی؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 955109، تاریخ استفتا: 11اسفند1397.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 28؛ سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2438؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76.

4. 2. نگاه زن به غیرهم‌جنس

4. 2. 1. نگاه زن به مردان محرم

پرسش: زنان به چه مواضعی از بدن مردان محرم خود می‌توانند نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه‌کردن به تمام بدن آن‌ها غیر از عورتین، اگر با قصد لذت و ریبه نباشد، اشکال ندارد. (حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام شبیری،⁽³⁾وحید،⁽⁴⁾فاضل،⁽⁵⁾نوری،⁽⁶⁾بهجت⁽⁷⁾و سیستانی⁽⁸⁾)

به آن مقدار که در میان محارم معمول است، می‌توانند نگاه کنند و در غیر آن مقدار، احتیاط آن است که نگاه نکنند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁹⁾

بنا بر احتیاط⁽¹⁰⁾به بین ناف و زانوها نگاه نکنند. به بقیۀ بدن آن‌ها، اگر نگاه‌کردن بدون قصد لذت باشد، اشکال ندارد. (آیات عظام صافی⁽¹¹⁾و خویی⁽¹²⁾)

4. 2. 2. نگاه زن به پسران نابالغ غیرممیز و ممیز

اشاره

پرسش: حکم نگاه به بدن و عورت پسران غیرممیز چیست؟

پاسخ: نگاه‌کردن به تمام بدن آن‌ها، بدون قصد لذت و ریبه، جایز

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، سؤال 2437.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص490، مسئلۀ 2437.

4) . حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، ص472، مسئلۀ 2501.

5) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص455، مسئلۀ 2582.

6) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2433.

7) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص385، مسئلۀ 1939.

8) . سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل، ص392، مسئلۀ 2396.

9) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص396، مسئلۀ 2084.

10) . شایان ذکر است آیت‌الله خویی در صراط النجاة، ج3، سؤال 761 نگاه به غیرعورت را جایز می‌داند.

11) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، توضیح المسائل، ص380، مسئلۀ 2446.

12) . سیدابوالقاسم خویی، توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2446.

است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁾

پرسش: آیا زنان بدون قصد لذت می‌توانند به بدن پسران ممیز نامحرم نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

ب. جایز است. (حضرت امام⁽³⁾و آیات عظام سیستانی،⁽⁴⁾خویی، وحید⁽⁵⁾و صافی⁽⁶⁾)

نگاه جایز است؛ به‌شرطی که پسر به حدی نرسیده باشد که نگاه به او باعث برانگیخته‌شدن شهوت شود. (آیات عظام فاضل و نوری)⁽⁷⁾

نگاه‌کردن به قسمت‌هایى از بدن بچه‌هاى غیربالغ که معمولاً پوشانیده نمى‌شود، اشکالی ندارد؛ ولى بنا بر احتیاط واجب باید به جاهایى مثل ران و شکم که معمولًا مى‌پوشانند، نگاه نکند. (آیت‌الله مکارم)⁽⁸⁾

نگاه به عورت پسربچۀ ممیز

پرسش: آیا می‌توان عورت پسربچۀ ممیز را مشاهده کرد؟

پاسخ: نگاه به عورت او حرام است. (امام‌خامنه‌ای⁽⁹⁾و آیات عظام

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35؛ سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، کتب الطهارة، احکام التخلی، مسئلۀ 1؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 25؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، مسئلۀ 24؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 59؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 756163، تاریخ استفتا: 20فروردین1396؛ سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، اقتباس از مسئلۀ 2445.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص162، سؤال 5147؛ محمدتقی بهجت، توضیح المسائل، ص384، مسئلۀ 1933.

3) . سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 26.

4) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 24.

5) . سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232.

6) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، کتاب النکاح، مسئلۀ 26.

7) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 31.

8) . ناصر مکارم شیرازی، سایت، استفتائات، ازدواج و طلاق، ازدواج و زناشویی، احکام نگاه‌کردن، حکم نگاه‌کردن به بدن و عورت اطفال.

9) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 585592، تاریخ استفتا: 1مهر1394.

صافی،⁽¹⁾بهجت،⁽²⁾خویی،⁽³⁾شبیری⁽⁴⁾و وحید⁽⁵⁾)

بنا بر احتیاط واجب نگاه نکند. (حضرت امام⁽⁶⁾و آیات عظام مکارم، فاضل،⁽⁷⁾نوری⁽⁸⁾و سیستانی⁽⁹⁾)

حمام‌کردن پسربچه‌ها

پرسش: آیا مادر می‌تواند پسربچۀ خود را حمام کند؟

پاسخ: اگر غیرممیز باشد، جایز است و اگر ممیز باشد، حکم نگاه به بدن و عورت قبلاً بیان شد. (مراجع عظام تقلید)⁽¹⁰⁾

4. 2. 3. نگاه زن به مردان نامحرم

نگاه به دست و صورت

پرسش: آیا زنان می‌توانند به دست و صورت مردان نامحرم نگاه کنند؟

پاسخ: نگاه با قصد لذت و ریبه حرام و بدون قصد لذت و ریبه جایز است. (مراجع عظام تقلید)⁽¹¹⁾

1) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، توضیح المسائل، ص379، مسئلۀ 2445.

2) . محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، ص385، مسئلۀ 1938.

3) . سیدابوالقاسم خویی، توضیح المسائل، ص353، مسئلۀ 2445.

4) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص207، مسئلۀ 2445.

5) . حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2500.

6) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص489، سؤال 2436.

7) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2504.

8) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2432.

9) . سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل، ص392، مسئلۀ 2395.

10) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 35؛ سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، کتب الطهارة، احکام التخلی، مسئلۀ 1؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 25؛ سیدابوالقاسم خویی و حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، مسئلۀ 24؛ محمدتقی بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ 59؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 756163، تاریخ استفتا: 20فروردین1396؛ سیدموسی شبیری زنجانی، توضیح المسائل، اقتباس از مسئلۀ 2445.

11) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 31؛ سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 15؛ حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232؛ لطف‌الله صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج2، مسئلۀ 19؛ سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص207، با استفاده از مفهوم مسئلۀ 2442؛ محمدتقی بهجت، رسالۀ توضیح المسائل، مسئلۀ 1933؛ سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

نگاه به مواضعی که معمولاً نمی‌پوشانند

پرسش: آیا زنان می‌توانند به مواضعی از بدن مردان که معمولاً نمی‌پوشانند، مانند سر و گردن، نگاه کنند؟

پاسخ: بدون قصد لذت اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای⁽¹⁾و آیات عظام خویی،⁽²⁾مکارم،⁽³⁾سیستانی،⁽⁴⁾صافی،⁽⁵⁾شبیری⁽⁶⁾و وحید⁽⁷⁾)

اگر این نگاه‌کردن کمک به معصیت نباشد، جایز است. (آیت‌الله بهجت)⁽⁸⁾

جایز نیست، حتی بدون قصد لذت؛ زیرا زن‌ها نباید به مواضعی غیر از صورت و دست‌های مردان نامحرم نگاه کنند. (حضرت امام⁽⁹⁾و آیات عظام نوری⁽¹⁰⁾و فاضل⁽¹¹⁾)

نگاه به مواضعی که معمولاً می‌پوشانند

پرسش: آیا زنان می‌توانند به مواضعی از بدن مردان که معمولاً می‌پوشانند، مانند سینه و ساق پا، نگاه کنند؟

1) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

2) . سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصاحین، ج2، ص295، مسئلۀ 1232.

3) . ناصر مکارم شیرازی، رسالۀ توضیح المسائل، ص401، مسئلۀ 2080.

4) . سیدعلی سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 15.

5) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص172، سؤال 1711. مواضعی که متدینان نمی‌پوشانند، اشکال ندارد.

6) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص207، با استفاده از مفهوم مسئلۀ 2442.

7) . حسین وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ج3، مسئلۀ 1232.

8) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص165، سؤال 5160.

9) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص485، مسئلۀ 2433؛ سیدروح‌الله خمینی، تحریر الوسیلة، ج2، کتاب النکاح، مسئلۀ 19. شایان ذکر است در استفتائات ده‌جلدی، ج8، ص486، سؤال 9899 نگاه به سر مانعی ندارد.

10) . حسین نوری همدانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص363، مسئلۀ 2429.

11) . محمد فاضل لنکرانی، رسالۀ توضیح المسائل، ص455، مسئلۀ 2578.

پاسخ: نگاه، چه با قصد لذت یا بدون آن، جایز نیست. (حضرت امام⁽¹⁾و امام‌خامنه‌ای⁽²⁾و آیات عظام فاضل، نوری، مکارم،⁽³⁾صافی⁽⁴⁾و وحید⁽⁵⁾)

بنا بر احتیاط واجب، نگاه چه با قصد لذت و چه بدون آن جایز نیست. (آیات عظام بهجت،⁽⁶⁾شبیری،⁽⁷⁾سیستانی⁽⁸⁾و خویی⁽⁹⁾)

نکته: در حکم نگاه، بین مراسم مختلف مانند عزاداری یا مکان‌های مختلف مانند ورزشگاه‌ها یا ساحل دریا تفاوتی نیست.

نگاه به بدن نیمه‌برهنۀ ورزش‌کاران

1. نگاه حضوری به بدن مردان در میدان‌های ورزشی

حکم نگاه به بدن مرد نامحرم را دارد که بیان شد.

2. نگاه به فیلم‌های ورزشی مثل فوتبال و کشتی

پرسش: نگاه به فیلم ورزشی مردان، مانند فوتبال و کشتی، برای زنان چه حکمی دارد؟

پاسخ: اگر نگاه به‌قصد لذت و ریبه باشد یا در آن خوف ارتکاب گناه و فساد وجود داشته باشد، جایز نیست و اگر به‌صورت زنده و مستقیم از تلویزیون ببینند، بنا بر احتیاط جایز نیست و در غیر این صورت‌ها اشکال ندارد. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁰⁾

نگاه‌کردن زن به عکس مردانی که پوشش متعارف دارند، اشکال ندارد؛ مشروط به آنکه نگاه با التذاذ جنسی و شهوت همراه نباشد و زن ایمن از

1) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ 2433.

2) . سیدعلی خامنه‌ای، رسالۀ آموزشی، ج2، درس 76، احکام نگاه‌کردن.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ 2433.

4) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص172، سؤال 1712.

5) . حسین وحید خراسانی، توضیح المسائل، ص471، مسئلۀ 2497.

6) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص165، سؤال 5159.

7) . سیدموسی شبیری زنجانی، رسالۀ توضیح المسائل، ج2، ص207، مسئلۀ 2442.

8) . سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل، ص391، مسئلۀ 2392.

9) . سیدابوالقاسم خویی، منهاج الصالحین، ج3، ص295، مسئلۀ 1232.

10) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص260، سؤال 1190.

وقوع در حرام باشد. ولی نگاه‌کردن بانوان به عکس یا فیلم مردانی که اعضای بدنشان در آن بیش از مقدار متعارف

برهنه است، بنا بر احتیاط واجب جایز نیست؛ مثل عکس بعضی از ورزش‌کاران یا بعضی از فیلم‌های مسابقات ورزشی مانند شنا، وزنه‌برداری، کشتی، فوتبال که پوشش مردان در آن کمتر از مقدار متعارف است. (آیت‌الله سیستانی)⁽¹⁾

نظر به این فیلم‌ها اگر طرف را نشناسد، مانعی ندارد؛ مگر اینکه مفسده‌ای بر آن مترتب باشد. (حضرت امام)⁽²⁾

درصورتی‌که موجب فساد و فحشا باشد، جایز نیست. (آیت‌الله نوری)⁽³⁾

نظر به این فیلم‌ها چون غالباً خالی از مفسده نیست، اشکال دارد. (آیت‌الله بهجت)⁽⁴⁾

چون نگاه به فیلم‌ها مشاهدۀ مستقیم نیست، نگاه به آن‌ها مصداق نگاه به نامحرم نیست؛ مگر اینکه منشأ فسادی شود که در این صورت، نگاه به این فیلم‌ها جایز نیست. (آیات عظام مکارم⁽⁵⁾و فاضل⁽⁶⁾)

چون این‌گونه برنامه‌ها معرض تهییج و نظر ریبه و التذاذ است، تماشاى آن براى خانم‌ها محل اشکال است و در مثل ورزش کشتى و شنا که اکثر بدن مردان نمایان است، جایز نیست. (آیت‌الله صافی)⁽⁷⁾

1) . سیدعلی سیستانی، استفتائات، سؤال 222، حکم نگاه به عکس و فیلم، مسئلۀ 6.

2) . سیدروح‌الله خمینی، استفتائات، ج3، ازدواج و مسائل مربوط به آن، نظر و لمس و...، ص261، سؤال 14.

3) . حسین نوری همدانی، هزارویک مسئلۀ فقهی، ج1، مسائل متفرقه، ص304، سؤال 1017.

4) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص213، سؤال 5367.

5) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص351، سؤال 1030.

6) . واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیه السلام)، جزوۀ پوشش، نگاه و زینت، ص46. البته ایشان در مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج4، ص204. در بحث دیدن فیلم سینه‌زنی، حکم جواز نگاه را به نشناختن و مفسده‌نداشتن منوط کرده‌اند.

7) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج‌2، ص138، مسئلۀ 1607 و ص146، مسئلۀ 1622.

فصل پنجم: متفرقات نگاه

اشاره

5. 1. نگاه در حال احرام

پرسش: آیا مرد مُحرِم می‌تواند به زن نگاه کند؟

پاسخ: 1. نگاه بدون شهوت به تمام بدن همسر جایز است.

2. نگاه با شهوت به همسر خود:

حرام است مطلقاً؛ چه موجب خروج منی بشود یا خیر. (مراجع عظام تقلید، غیر از آیات عظام سیستانی و شبیری)⁽¹⁾

درصورتی‌که موجب خروج منی شود، حرام است. در غیر این صورت، احتیاط مستحب ترک این نگاه است. (آیات عظام سیستانی و شبیری)⁽²⁾

3. نگاه به غیرهمسر، حکم نگاه در حال غیراحرام را دارد که حکمش گذشت. البته دربارۀ نگاه با شهوت و کفارۀ آن باید به مناسک حج مراجعه شود.

5. 2. نگاه غَسّال به میت

پرسش: آیا غسال می‌تواند به بدن میت نگاه کند؟

پاسخ: اگر غسال هم‌جنس باشد، می‌تواند میت را غسل دهد و به تمام بدن او غیر از عورتین میت نگاه کند. (مراجع عظام تقلید)⁽³⁾

پرسش: حکم نگاه به عورتین میت در هنگام غسل‌دادن و کفن‌کردن چیست؟

پاسخ: نگاه‌کردن به عورتین میت حرام است و کسی که او را غسل می‌دهد، اگر نگاه کند، معصیت کرده است؛ ولی غسل صحیح است. (مراجع عظام تقلید)⁽⁴⁾

1) . پژوهشکدۀ حج و زیارت، مناسک حج، ص218، محرمات احرام، دومینِ از محرمات: مسائل زناشویی؛ حسین وحید خراسانی، مناسک حج، تروک احرام، مسئلۀ 226.

2) . پژوهشکدۀ حج و زیارت، مناسک حج، ص218، محرمات احرام، دومینِ از محرمات: مسائل زناشویی.

3) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، ص321، مسئلۀ 562؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتائات خصوصی، شمارۀ استفتا: 954975، تاریخ استفتا: 11اسفند1397.

4) . سیدمحمدحسن بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ج1، ص321، مسئلۀ 563؛ سیدعلی خامنه‌ای، استفتائات خصوصی، شمارۀ استفتا: 954975، تاریخ استفتا: 11اسفند1397.

5. 3. خنثای مشکل

5. 3. 1. نگاه خنثا به افراد دیگر

پرسش: حکم نگاه‌کردن فردِ خنثا به زنان و مردان چیست؟

پاسخ: خنثا درصورتی‌که تشخیص زن‌بودن یا مردبودن او مشکل باشد:

در پوشش و نظر احتیاط کند؛ یعنی در برخورد با مردها خود را زن و در برخورد با زن‌ها خود را مرد به حساب آورد. (حضرت امام و آیات عظام خویی و فاضل و نوری)⁽¹⁾

بعید نیست که بتواند قرعه بیندازد؛ چون این مسئله از مصادیق امر مشکل یا مشتبه است که جایگاه قرعه است و حکم به احتیاط در تمام عمرش، بعید است. (آیت‌الله مکارم)⁽²⁾

5. 3. 2. نگاه افراد دیگر به خنثا

نگاه به عورت

پرسش: حکم نگاه‌کردن زنان و مردان به عورت فردِ خنثا چیست؟

پاسخ: مکلف نمی‌تواند به دُبر فرد خنثا نگاه کند و همین طور به هر دو آلت جلوی فرد خنثا. همچنین مرد نمی‌تواند به آلت رجولیت خنثا نگاه کند، چون یا آلت مردی است یا بدن زن؛ هرچند می‌تواند به آلت انوثیت خنثا نگاه کند، چون عورت‌بودن آن احراز نشده است. زن هم نمی‌تواند به آلت انوثیت خنثا نگاه کند، چون یا عورت زن است یا بدن مرد؛ هرچند می‌تواند به آلت رجولیت خنثا نگاه کند؛ چون عورت‌بودن آن احراز نشده است. (حضرت امام و آیت‌الله فاضل)⁽³⁾

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 30.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 30.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهارة، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 12.

مکلف نمی‌تواند به دُبر خنثا نگاه کند و بنا بر احتیاط واجب به قُبل هم درصورت صدق عنوان قُبل نگاه نکند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

مکلف نمی‌تواند به دُبر خنثا نگاه کند و دربارۀ غیرمحارم مرد نمی‌تواند به آلت رجولیت خنثا نگاه کند؛ هرچند می‌تواند به آلت انوثیت خنثا نگاه کند. زن هم نمی‌تواند به آلت انوثیت خنثا نگاه کند؛ هرچند می‌تواند به آلت رجولیت خنثا نگاه کند. اما دربارۀ محارم، مکلف نمی‌تواند به هیچ‌کدام از آلت‌های مردانه و زنانه نگاه کند. (آیات عظام خویی و سیستانی)⁽²⁾

مکلف نمی‌تواند به دُبر یا قُبل شخص خنثا نگاه کند. (آیت‌الله نوری)⁽³⁾

نگاه به بدن

پرسش: حکم نگاه‌کردن زنان و مردان به بدن فردِ خنثا چیست؟

پاسخ: نگاه جایز است. (حضرت امام و آیت‌الله فاضل)⁽⁴⁾

5. 4. نگاه به مجامعت حیوانات

پرسش: حکم نگاه‌کردن به مجامعت حیوانات چیست؟

پاسخ: اگر نگاه به‌قصد لذت و ریبه باشد یا در آن خوف ارتکاب گناه و فساد وجود داشته باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽⁵⁾

نگاه به این عمل آن‌ها اشکال ندارد؛ مگر اینکه با شهوت باشد که در این صورت، جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽⁶⁾

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهارة، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 12.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهارة، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 12.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج1، کتاب الطهارة، فصل فی احکام التخلی، مسئلۀ 12.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، تعلیقه بر مسئلۀ 30.

5) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 744256، تاریخ استفتا: 7اسفند1395.

6) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص166، سؤال 5165.

5. 5. نگاه به عورت حیوانات

پرسش: حکم نگاه‌کردن به عورت حیوانات چیست؟

پاسخ: اگر موجب تحریک شهوت شود یا مفسده‌ای داشته باشد، جایز نیست. (امام‌خامنه‌ای)⁽¹⁾

5. 6. نگاه به بدن خود

پرسش: حکم نگاه‌کردن شهوانی به بدن خود چیست؟

پاسخ: حرام است. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

5. 7. نگاه به ماهواره

پرسش: حکم نگاه به ماهواره چیست؟

پاسخ: دستگاه آنتن ماهواره‌ای از این جهت که صرفاً وسیله‌ای برای دریافت برنامه‌های تلویزیونی است که هم برنامه‌های حلال دارد و هم برنامه‌های حرام، حکم آلات مشترک را دارد؛ لذا خریدوفروش و نگهداری آن برای استفاده در امور حرام، حرام است و برای استفاده‌های حلال جایز است؛ ولی چون این وسیله برای کسی که آن را در اختیار دارد، زمینۀ دریافت برنامه‌های حرام را کاملاً فراهم می‌کند و گاهی نگهداری آن مفاسد دیگری را نیز در بر دارد، خرید و نگهداری آن جایز نیست؛ مگر برای کسی که به خودش

مطمئن است که استفادۀ حرام از آن نمی‌کند و بر تهیه و نگهداری آن در خانه‌اش هم مفسده‌ای مترتب نمی‌شود. لکن اگر قانونی دراین‌باره وجود داشته باشد، باید مراعات شود. (امام‌خامنه‌ای)⁽³⁾

استفاده از این برنامه‌ها جایز نیست و برنامه‌هاى ظاهراً خوب یا بى‌ضرر آن وسیله‌اى است براى سوق‌دادن به برنامه‌هاى فاسد؛ بنابراین

1) . سیدعلی خامنه‌ای، استفتای خصوصی، شمارۀ استفتا: 896168، تاریخ استفتا: 7مرداد1397.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج4، ص165، سؤال 5162.

3) . سیدعلی خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، ص259، سؤال 1213.

مسلمانان نباید از حیله‌هاى دشمنان اسلام براى نشر فساد در میان مسلمانان غافل باشند. (آیت‌الله مکارم)⁽¹⁾

با وجود فساد، استفاده از آن و خریدوفروش آن جایز نیست. (آیت‌الله بهجت)⁽²⁾

استفادۀ مشروع از ماهواره، اگر مجتهد جامع‌الشرایط به ملاحظۀ مصالح مهمی آن را ممنوع نکرده باشد، اشکال ندارد. (آیت‌الله صافی)⁽³⁾

برنامه‌هاى ماهواره اکثراً موجب شیوع فحشا و منکر مخصوصاً بین نسل جوان می‌شود؛ لذا خرید و نصب آنتن‌هاى ماهواره‌اى جایز نیست. (آیت‌الله فاضل)⁽⁴⁾

اگر انسان مطمئن نباشد که خودش و دیگران از آن استفادۀ نامشروع نمی‌کنند، نمی‌تواند از آن استفاده کند. (آیت‌الله سیستانی)⁽⁵⁾

استفاده از ماهواره برای مقاصد مباح و شرعی، درصورتی‌که ترس از انحراف عقیده یا سست‌شدن در مسائل شرعی وجود نداشته نباشد یا ارتکاب حرام برای دیگران نیز پیش نیاید، با رعایت جهات شرعی اشکالی ندارد. (آیت‌الله وحید)⁽⁶⁾

نکته: اگر قانونی دراین‌باره وجود داشته باشد، طبق نظر مرجع باید مراعات شود.

5. 8. نگاه‌های مشکوک

پرسش: اگر انسان شک کند این شخص از کسانی است که می‌تواند به او نگاه کند یا از کسانی است که نباید به او نگاه کند، چه وظیفه‌ای دارد؟

1) . ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج1، ص237، سؤال 829.

2) . محمدتقی بهجت، استفتائات، ج‌3، ص222، سؤال 4087.

3) . لطف‌الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج1، ص286، سؤال 976.

4) . محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص246، سؤال 1001.

5) . سیدمحسن محمودی، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج3، ص190.

6) . حسین وحید خراسانی، سایت، احکام شرعی، سؤالات شرعی، سؤال 452.

پاسخ: نباید نگاه کند. (حضرت امام و آیات عظام خویی و فاضل و مکارم)⁽¹⁾

پرسش: اگر کسی می‌داند در جمعِ محصور محرمی دارد، اما نمی‌داند کدام‌یک از افراد این جمع است، آیا می‌تواند به آن‌ها نگاه کند؟

پاسخ: نباید به هیچ‌کدام نگاه کند. (حضرت امام و آیات عظام خویی و فاضل و مکارم)⁽²⁾

پرسش: اگر انسان دربارۀ شخصی شک کند که هم‌جنس است یا غیر‌هم‌جنس، آیا نگاه به او جایز است؟

پاسخ: بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست؛ بلکه در بعضی اوقات جایز نیست. (حضرت امام)⁽³⁾

پرسش: اگر انسان در چیزی شک کند که انسان است یا حیوان یا شیئی دیگر، آیا می‌تواند نگاه کند؟

پاسخ: نگاه اشکالی ندارد. (حضرت امام و آیات عظام خویی و فاضل و مکارم)⁽⁴⁾

1) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 50.

2) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 50.

3) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 50.

4) . سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج2، کتاب النکاح، النکاح و آدابه، مسئلۀ 50.

کتابنامه

1.قرآن مجید

2.اراکی، محمدعلی، رسالۀ توضیح المسائل، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، 1372ش.

3.بنی‌هاشمی خمینی، سیدمحمدحسن، توضیح المسائل مراجع مطابق با فتوای سیزده نفر از مراجع تقلید، چ21، قم: اسلامی، 1391ش.

4.بهجت، محمدتقی، استفتائات، چ1، قم: دفتر آیت‌الله بهجت، 1386ش.

5.بهجت، محمدتقی، رسالۀ توضیح المسائل، چ82، قم: دفتر آیت‌الله‌العظمی بهجت، 1386ش.

6.تبریزی، جواد، استفتائات جدید، چ3، قم: سرور، 1385ش.

7.تبریزی، جواد، رسالۀ توضیح المسائل، چ1، مشهد: هاتف، 1385ش.

8.حکیم، عبدالهادی محمدتقی، فقه برای غرب‌نشینان، ترجمۀ سیدابراهیم سیدعلوی، چ1، مشهد: دفتر آیت‌الله‌العظمی سیستانی، 1387ش.

9.خامنه‌ای، سیدعلی، اجوبة الاستفتائات، چ3، تهران: انقلاب اسلامی، 1394ش.

10.خامنه‌ای، سیدعلی، تحریر المسائل، چ3، بیروت: دارالتعارف، 1428ق.

11.خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات، چ5، قم: اسلامی، 1378ش.

12.خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیلة، ترجمۀ علی اسلامی، چ19، قم: اسلامی، 1380ش.

13.خمینی، سیدروح‌الله، رسالۀ توضیح المسائل، چ11، قم: اسلامی، 1387ش.

14.خویی، سیدابوالقاسم، رسالۀ توضیح المسائل، چ2، مشهد: رستگار،

1383ش.

15.خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، با حاشیۀ حسین وحید خراسانی، ج2، چ6، قم: مدرسۀ امام‌باقرالعلوم(علیه السلام)، 1386ش.

16.سیستانی، سیدعلی، المسائل المنتخبة؛ العبادات و المعاملات، چ1، قم: باقیات، 1427ق.

17.سیستانی، سیدعلی، توضیح المسائل جامع، چ1، مشهد: دفتر آیت‌الله‌العظمی سیستانی، 1393ش.

18.سیستانی، سیدعلی، توضیح المسائل، چ8، مشهد: ولایت، 1389ش.

19.سیستانی، سیدعلی، منهاج الصالحین، ج1، چ10، بیروت: دارالمورخ، 1427ق.

20.شبیری زنجانی، سیدموسی، رسالۀ توضیح المسائل، چ11، دفتر آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی، 1385ش.

21.صافی گلپایگانی، لطف‌الله، جامع الاحکام، چ4، قم: دفتر نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی صافی گلپایگانی، 1382ش.

22.صافی گلپایگانی، لطف‌الله، رسالۀ توضیح المسائل، چ1، مشهد: بارش، 1385ش.

23.طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، با حاشیۀ سیدروح‌الله خمینی و سیدابوالقاسم خویی و سیدعلی سیستانی و محمد فاضل لنکرانی، چ4، قم: میثم تمار، 1391ش.

24.طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، با حاشیۀ سیدروح‌الله خمینی و محمدعلی اراکی و سیدابوالقاسم خویی و سیدمحمدرضا گلپایگانی، چ6، قم: اسماعیلیان، 1412ق.

25.طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، با حاشیۀ سیدروح‌الله خمینی و سیدابوالقاسم خویی و سیدمحمدرضا گلپایگانی و ناصر مکارم شیرازی، چ1، قم: مدرسۀ امام علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، 1386ش.

26.علیان‌نژادی، ابوالقاسم، احکام النساء، چ1، قم: مدرسۀ امام علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، 1426ق.

27.فاضل لنکرانی، محمد، الاحکام الواضحة، چ4، قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(علیهم السلام)، 1380ش.

28.فاضل لنکرانی، محمد، الحواشی علی العروة الوثقی، قم: کتاب‌فروشی مسجد حاج‌سیدحسن، 1416ق.

29.فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، چ11، قم: امیر قلم.

30.فاضل لنکرانی، محمد، رسالۀ توضیح المسائل، چ88، قم: امیرالعلم، 1384ش.

31.مکارم شیرازی، ناصر، احکام پزشکی، چ1، قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب(علیه السلام)، 1386ش.

32.مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، به‌کوشش ابوالقاسم علیان‌نژادی، چ4، ویرایش 2، قم: امام علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، 1387ش.

33.مکارم شیرازی، ناصر، پیک احکام؛ جلسات هفتگی حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی با اعضای دفتر استفتائات، ش3، منتشرشده در: www.makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=45&catid=34812

34.مکارم شیرازی، ناصر، رسالۀ توضیح المسائل، چ47، قم: امام علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، 1384ش.

35.محمودی، سیدمحسن، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، چ2، قم: صاحب‌الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1380ش.

36.موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا، رسالۀ توضیح المسائل، چ73، قم: دارالقرآن الکریم، 1371ش.

37.نوری همدانی، حسین، التعلیقات علی کتاب العروة الوثقی، چ3، قم: مؤسسۀ مهدی موعود(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1389ش.

38.نوری همدانی، حسین، رسالۀ توضیح المسائل، چ23، قم: مؤسسۀ مهدی موعود(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1386ش.

39.نوری همدانی، حسین، هزارویک مسئلۀ فقهی؛ مجموعۀ استفتائات، چ4، قم: مؤسسۀ مهدی موعود(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1383ش.

40.واحد پاسخ به سؤالات جامعةالزهراء(علیها السلام)، گزیدۀ مسائل مبتلابه و استفتائات جدید، ج2: احکام بانوان، چ2، قم: جامعةالزهراء(علیها السلام)، 1389ش.

41.وحید خراسانی، حسین، رسالۀ توضیح المسائل، چ13، قم: مدرسۀ امام باقرالعلوم(علیه السلام)، 1387ش.