ترجمه تفسیر قمی جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه : قمی ، علی بن ابراهیم ، قرن 3ق.، قرن ، .

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه تفسیر قمی/ مولف علی بن ابراهیم قمی ؛ مترجم جابر رضوانی.

مشخصات نشر : قم: انتشارات بنی الزهراء، 1388 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره978-600-5052-10-7 : ؛ 65000 ریال: ج. 1978-600-5052-36-7 : ؛ 100000 ریال (ج.1، چاپ دوم) ؛ 64000 ریال: ج.3978-600-5052-38-1 : ؛ 62000 ریال: ج.4978-600-5052-39-8 : ؛ 62000 ریال: ج.5978-600-5052-11-4 :

یادداشت : فهرست نویس بر اساس جلد چهارم، 1388.

یادداشت : ج. 1، 3 و 5 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج. 1 - 5 (چاپ دوم : 1392 ).

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده : رضوانی ، جابر، 1350 -، مترجم

رده بندی کنگره : BP98/ق8ت4 1300ی

رده بندی دیویی : 297/1726

شماره کتابشناسی ملی : 1864897

دسترسی و محل الکترونیکی : آدرس الکترونیکی منبع

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم شهناز محققیان

اشاره

ترجمه تفسیر قمة

(جلد چهارم)

مؤلف: علی بن ابراهيم قمی

ناشر: انتشارات بنى الزّهراء (عليها السلام)

لیتوگرافی، چاپ و صحافی : سبحان / جزایری

شمارگان: 2000 دوره

نوبت چاپ : اوّل 1388

قیمت : 6200 تومان

شابک : 8 - 39 - 5052 - 600 - 978

شابک :دوره 7 - 10 - 5052 - 600 - 978

بني الزّهراء

چاپ و نشر و توزیع

دفتر مرکزی :

قم ، میدان شهداء ، خیابان معلم بعد از اداره برق، طبقه فوقانی چاپ وفا

:تلفن: 7731752 - 7836300 - 7738555-021

همراه : 09123514148 (جزایری) - 09127462153 (معینی )

فهرست مطالب

پیشگفتار ...11

تفسير سوره سجده

32 - سوره سجده در مکه نازل شده و دارای 30 آیه است...13

عزرائيل علیه السلام...17

فضیلت روز جمعه...19

تفسير سوره احزاب

33 - سوره احزاب در مدینه نازل شده و دارای 73 آیه .است...27

داستان زيد بن حارثه....31

پيامبر اُولى است به مومنین از خودشان...35

چگونگی جنگ احزاب...40

معجزه های رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ خندق...41

ذكر رسول الله صلی الله علیه و آله در تورات...44

مبارزۀ حضرت على علیه السلام با عمرو بن عبدود...49

غزوۂ بنی قریظه...61

شهادت سعد بن معاذ...62

نازل شدن آیه تطهير...71

آيه حجاب...81

تفسير سورة سبا

34 - سوره سبا در مکه نازل شده و دارای 54 آیه است...90

وفات حضرت سلیمان علیه السلام...97

در روز غدیر ابلیس ها به ناله در آمدند...100

معنی تبلیغ رسالت بر تمام مردم...104

ظهور حضرت قائم علیه السلام...112

تفسير سورة فاطر

35 - سوره فاطر در مکه نازل شده و دارای 45 آیه است...117

فرمایش حضرت علی علیه السلام دربارۀ صفت ملائكه...117

تفسير سورة يس

36 - سورة يس در مکه نازل شده و دارای 83 آیه است...137

معجزهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله برای ابوجهل...140

مبلغان در انطاکیه...143

داستان ابوسعید با امام رضا علیه السلام...149

تفسیر سوره صافات

37 - سوره صافات در مکه نازل شده و دارای 182 آیه است...163

اسم شیعه در قرآن...177

بجا آوردن ابراهيم مناسك حج را...178

ذبح اسحاق...179

38 - سوره ص در مکه نازل شده و دارای 88 آیه است...191

داستان خطيئة داود علیه السلام...198

دیدار داود علیه السلام با حزقیل...202

داستان حضرت سلیمان علیه السلام...208

داستان از دست رفتن حکومت سلیمان علیه السلام...209

کیفیت سلطنت سليمان علیه السلام...212

مبتلا گشتن ایوب علیه السلام...214

خلافت امیر المومنين علیه السلام در شب معراج...224

تفسیر سوره زمر

39- سوره زمر در مکه نازل شده و دارای 75 آیه است...231

آن چه که خداوند در بهشت بر ولی اش عطا می کند...239

چگونگی نفخ صُور...253

زمین با نور امام علیه السلام نورانی می شود...256

تفسير سوره مؤمن

40 - سورۀ مؤمن (غافر) در مکه نازل شده و دارای 85 آیه است...259

چگونگی مُردن اهل آسمان و زمین...268

هر کس بمیرد و امامش را نشناسد...279

تفسير سورة حم سجده

41- سورة حم سجده (فصلت) در مکه نازل شده و دارای 54 آیه است...283

شهادت دادن اعضاء بدن در روز قیامت...293

حضور معصومین علیهم السلام در هنگام مرگ...298

تفسیر سوره شوری

42 - سوره شوری در مکه نازل شده و دارای 53 آیه است...307

امام حسن علیه السلام و يزيد ملعون در نزد پادشاه روم...311

سوالات پادشاه روم از امام حسن علیه السلام...317

آیه مودت...328

تفسير سوره زخرف

43 - سوره زخرف در مکه نازل شده و دارای 89 آیه است...343

آیه ای برای سوار شدن بر چهارپایان و کشتی ها در بیابان و دریا...349

سوالات غلام آزاد شده عمر از امام باقر علیه السلام...358

على علیه السلام شبيه عيسى بن مريم...363

گفتگوی اغنیاء و فقراء...364

تفسیر سوره دخان

44 - سوره دخان در مکه نازل شده و دارای 59 آیه است...373

شب قدر...376

گریه آسمان و زمین بر امام حسین علیه السلام...380

ثواب گریه بر امام حسین علیه السلام...380

تفسير سوره جاثیه

45 - سورهٔ جاثیه در مکه نازل شده و دارای 37 آیه است...387

تفسیر سورۂ احقاف

46 - سوره احقاف در مکه نازل شده و دارای 35 آیه است...399

مدت حمل امام حسين علیه السلام...405

سرزمین احقاف...410

تفسير سورة محمد صلی الله علیه و اله

47 - سورۀ محمد صلی الله علیه و آله در مدینه نازل شده و دارای 38 آیه است...419

شرایط قیامت...431

تفسير سوره فتح

48 - سوره فتح در مدینه نازل شده و دارای 29 آیه است...445

صلح حديبيه...447

سبب امتناع علی علیه السلام از دشمنان...464

تفسير سوره حجرات

49 - سوره حجرات در مدینه نازل شده و دارای 18 آیه است...469

دروغ بستن بر مارية قبطى...473

تفسير سورة ق

50 - سوره ق در مکه نازل شده و دارای 45 آیه است....485

مقام پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام در محشر...492

تفسير سورة الذاريات

51- سورة الذاریات در مکه نازل شده و دارای 60 آیه است...499

معنی زیبا و نيكو بودن آسمان...502

تفسير سوره طور

52 - سوره طور در مکه نازل شده و دارای 49 آیه است...511

در بهشت غنا نیست...515

پیشگفتار

تفسیری را که در پیش روی دارید ترجمه تفسير على بن ابراهيم قمي رحمه الله است تفسیری که از بدو تولد تا به امروز مورد استفاده تمام مفسران شیعه شده و حتی بعضی از این بزرگواران تمام آن را در ذیل آیات تفسیری خود ذکر کرده اند و نیز علامه مجلسى رحمه الله هم در دائرة المعارف بزرگ شیعه یعنی بحارالانوار آن را در جای جای کتاب شریفش نقل کرده است.

حال که ترجمه این کتاب شریف با عنایت الهی و لطف آقا امام زمان روحی و ارواح المومنين لتراب مقدمه الفداء به پایان رسیده و آماده چاپ در پنج جلد گردیده است ضروریست که نکاتی را درباره آن توضیح دهم:

تحقیقاتی آن را نیز در پایان جلد پنجم آورده ایم.

در پایان از همه کسانی که ما را از پیشنهادهای خود بی بهره نگذاشتند و که ما را از نیز کسانی که ما را در مقابله تایپی یاری کردهاند صمیمانه تقدیر و تشکر می کنم خصوصاً از حضرت حجة الاسلام و المسلمین حاج امیرآقا جزائری (حفظه الله) که اگر پیگیری های مخلصانه ایشان بعد از پیشنهاد ترجمه این تفسیر قیم نبود شاید تا حال این ترجمه به سرانجام نرسیده بود.

و همچنین از خداوند منان درخواست عاجزانه دارم که ما را از قرآن جدا نکند و دست ناتوان ما را از تمسک جستن به قرآن ناتوان نگرداند چرا که اگر لطف و عنایت الهى شامل حال ما نباشد در دنیا و آخرت بدبخت و روسیاه خواهیم بود.

خداوندا تو را سوگند می دهیم به حق قرآن آنی ما را از قرآن و تمسک جستن به آن جدا مگردان

خداوندا تو را سوگند می دهیم به حق قرآن آنی ما را از قرآن ناطق آقا امير المومنین علیه السلام دور مگردان

انشاء الله

تفسیر سوره سجده

اشاره

32 - سوره سجده در مکه نازل شده و دارای 30 آیه است.

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

الم (1) تَنْزِيلُ الكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (2) أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (3) 1 - الم .

2- این کتابی است که بی هیچ شک و ریبی از جانب پروردگار عالمیان نازل شده است.

3- اما آن ها می گویند او (پیامبر) آن را به دروغ به خداوند نسبت می دهد بلکه آن سخنان حقی از جانب پروردگارت است تا این که گروهی را انذار کنی که قبل از تو هیچ انذار کننده ای به سوی آنان نیامده است شاید که هدایت یابند.

الم * تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ یعنی شکی در آن نیست. مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قريش می گفتند که این از دروغ های محمد است ؛ و خداوند آن ها را رد کرده و می فرماید: بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنذِرَ قَوْماً مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ بلکه آن سخنان حقی از

جانب پروردگارت است تا اینکه گروهی را انذار کنی که قبل از تو هیچ انذار کننده ای به سوی آنان نیامده است شاید که هدایت یابند. ⁽¹⁾

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (5) 5- (خداوند) امور این عالم را از آسمان تا زمین تدبیر می کند سپس در روزی که مقدار آن هزار سال از سال هایی است که می شمارید به سوی او بالا می رود.

يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ معنی آیه این است که خداوند متعال اوامر و نواهی و اعمال بندگان را تدبیر می کند و آن را از آسمان به سوی زمین می فرستد، پس آن اعمال به سوی جزای الهی در روز قیامت که مقدار آن هزار سال از سال های دنیاست بر می گردد. ⁽²⁾ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ (7) ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهين (8) ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَليلاً ما تَشْكُرُونَ (9) 7- او آن خدایی است که هر چیزی را نیکو ،آفرید و ابتدای آفرینش انسان را از گل آغاز کرد.

8- سپس نسل او (انسان) را چکیده ای از آب بی قدر و ناچیز قرار داد.

9- سپس آن را موزون نمود و از روح خود در آن دمید و برای شما گوش و چشم ها و قلب ها قرار داد اما افراد کمی هستند که شکر نعمت های او را بجا آورند.

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ که مراد از انسان در این آیه آدم علیه السلام است. ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ سپس بچه هایش را قرار داد. مِنْ سُلالة و أن خالص از آب و طعام می باشد. مِنْ مَاءٍ مَهِينِ یعنی از نطفه و منی. ثُمَّ سَوَّاهُ یعنی استحاله نطفه به علقه و از علقه به مضغه تا اینکه روح در آن دمیده می شود ⁽¹⁾ قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وَ كُل بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (11) 11- بگو: فرشته مرگ که مأمور شماست روح شما را می گیرد، سپس شما را به سوی پروردگارتان باز می گرداند.

عزرائيل علیه السلام

قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وَ كُلَ بِكُمْ عمير بن هشام از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند وقتی که مرا به معراج بردند فرشته ای را دیدم که لوحی از نور در دست دارد و بدون آن که لحظه ای به راست و چپ خود نظر کند پیوسته به لوح نظر می کرد ولی محزون و متأثر و غمگین بود از جبرئیل

پرسیدم: این فرشته کیست و چه می کند؟

جواب داد این فرشته نامش عزرائیل و موكل قبض روح خلایق است.

:گفتم میل دارم او را از نزدیک .ببینم به همراهی جبرئیل نزدیک رفتم و :گفتم ای فرشته مرگ تمام کسانی که تاکنون مرده و یا بعدها خواهد مرد به وسيلة شخص خودت قبض روح شده و می شوند؟

جواب داد: آری من شخصاً برای قبض ارواح حضور می یابم و تمام خلق دنیا بر حسب اراده و مشیت پروردگار چون سکه در همی که در دست مردی باشد که به هر طریق بخواهد آن را در دست می گرداند در دست من می گردند مسخر من هستند و خانه ای در روی زمین نیست مگر این که من در هر شبانه روز پنج نوبت داخل آن می شوم و چون گریه و زاری کسان متوفی را می بینم می گویم بیهوده زاری نکنید که من آن قدر باین خانه خواهم آمد که هیچ صاحب روحی باقی نماند و احدی از شما را باقی نمی گذارم

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند برای شخصی که پند پذیر باشد مرگ بهترین واعظ و پند دهنده است و مرگ وسیلهٔ عبرت و نصیحت می باشد.

جبرئیل فرمود مصیبت پس از مرگ مهم تر و عظیم تر از خود مرگ و مردن است ⁽¹⁾

وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (13) فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (14)

13- و اگر می خواستیم به هر شخصی هدایتش (به اجبار) می دادیم ولی (آن ها را مختار گذاشته ایم ) و وعده من حق است که جهنم را از جنّ و انس (گناهکار) پر می کنم

14- (به آن ها خطاب کنیم:) پس بچشید (عذاب جهنم را) چرا که دیدار امروزتان را فراموش کردید به خاطر همین ما نیز شما را فراموش کردیم و بچشید عذاب همیشگی را به خاطر آن چه که انجام می دادید

وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُداها یعنی اگر بخواهیم همه را معصوم از گناه کنیم می توانیم. فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ یعنی شما را ترک کردیم. تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (16) فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (17) 16- در نیمه شب پهلوهایشان از بستر خواب بدور است، و پروردگارشان را با ترس و امید می خوانند و از آن چه به آن ها روزی داده ایم انفاق می کنند.

17- پس هیچ کس نمی داند که چه پاداش نیکوئی که روشنی بخش چشم هاست به خاطر آن چه که (از اعمال نیک و صالح) انجام می دادند برای آن ها ذخیره شده است.

فضیلت روز جمعه

تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ

عاصم بن حميد از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود هیچ عمل نیکی از بنده خدا سر نمی زند مگر آن که در قرآن ثوابی برایش معین شده جز نماز شب که خدای عز و جل ثوابی برایش بیان نکرده است بس که ثواب آن عظیم بوده همین قدر فرموده تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ - تا - يَعْمَلُونَ. ⁽¹⁾

آن گاه فرمود: خدای عز و جل برای بندگان مؤمنش در هر جمعه کرامتی ،دارد چون روز جمعه می شود خداوند فرشته ای به سوی بنده اش روانه می،کند که با او دو جامه است فرشته ای آن جامه را به باغ بهشتی آن بنده می برد و از دربان اجازه ورود می خواهد خادمان از صاحب باغ اجازه می،خواهند از همسران خود می پرسد مگر بهتر از این نعمت ها که دارم نعمت دیگری وجود دارد که این فرشته برایم آورده؟

همسرانش می گویند: ای آقا و مولای ما به آن خدایی که این بهشت را بر تو مباح کرده سوگند هدیه ای آورده که از آن زیباتر چیزی ندیده ایم.

پس بنده مؤمن یکی از آن دو جامه را لنگ و دیگری را سردوشی می کند به هیچ چیز عبور نمی کند مگر آن که از نور آن دو جامه روشن می شود تا به مكان مقرر برسد همین که به آن قرارگاه رسيدند و با سایر مؤمنان در آن جا گرد آمدند پروردگارشان برایشان تجلی می کند چون به او نظر می کنند یعنی به رحمت او بی اختیار به سجده می افتند پروردگارشان خطاب می کند که سرها از سجده بر دارید این جا دیگر جای سجده نیست و امروز روز عبادت نیست من از شما زحمت هر عمل و عبادتی را برداشتم.

می گویند: پروردگارا آخر هیچ چیزی بهتر از این که به ما داده ای نیست به

ما بهشت ارزانی داشته ای.

می فرماید: شما هفتاد برابر آن چه دارید نیز نزد من دارید.

پس مؤمن در هر روز جمعه آن چه دارد هفتاد برابر می شود و این است معنای جمله وَ لَدَيْنَا مَزِيدٌ ⁽¹⁾که مربوط است به روز جمعه آری شب آن ،روز شبی بسیار بزرگ و روزش روزی بسیار تابناک است تا می توانید در شب و روز جمعه تسبيح و تهليل و تكبير و ثناى خدای عز و جل بگویید و به رسول خدا صلی الله علیه و آله درود بفرستید.

آن گاه فرمود: پس مؤمن از آن قرارگاه می رود و به هیچ چیز عبور نمی،کند مگر آن که روشنش می سازد تا به همسرانش می رسد همسرانش می گویند: به آن خدایی که این بهشت را در اختیارمان گذاشت ای مولای ما هرگز تو را زیباتر از این ساعت ندیده ایم

می گوید: من به نور پروردگارم نظر کردم.

سپس فرمود همسرانش نه اهل مکر و حیله هستند و نه حیض می بینند و نه این که از بهره بردن از شوهرانشان دوری می جویند.

راوی گوید عرض کردم فدایت گردم می خواهم از چیزی سؤال کنم ولی حیاء می کنم.

امام علیه السلام فرمود: سؤال کن.

عرض کردم: فدایت گردم آیا در بهشت غناء هم هست؟

فرمود: در بهشت درختی است که خداوند به باد امر می کند که بر آن درخت بوزد و از آن درخت صدائی شنیده می شود که خلائق صدائی نیکوتر از آن را نشينده اند و این در عوض آن است که کسی در دنیا از ترس خداوند

غناء و موسیقی را ترک کرده باشد.

تا آن جا که گفت: عرضه داشتم فدایت شوم باز هم برایم بگو.

فرمود: خداوند متعال بهشتی را به دست خود ،آفرید که هیچ چشمی آن را ندیده و احدی از آن خبر ندارد هر روز صبح درب آن بهشت را باز می کند و به آن فرمان می دهد که بوی خوشت را زیادتر کن و نسیمت را دل نوازتر ساز این است که خدای عز و جل درباره اش فرموده: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أَخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةٍ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ پس هیچ کس نمی داند که چه پاداش نیکوئی که روشنی بخش چشم هاست به خاطر آن چه که (از اعمال نیک و صالح) انجام می دادند برای آن ها ذخیره شده است. ⁽¹⁾

أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كَانَ فَاسِقاً لا يَسْتَوُونَ (18) أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلاً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (19) 18- آیا کسی که ایمان آورده مانند کسی است که فاسق بوده؟ هرگز این دو با هم مساوی نیستند.

19- اما کسانی که ایمان آورده اند و کارهای صالح انجام می دهند پس جایگاه آن ها بهشت همیشگی است و این پاداش آن چه است که از اعمال صالح انجام می دادند

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معناى آية أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كَانَ فَاسِقاً لا يَسْتَوُونَ فرمود: این آیه درباره علی بن ابی طالب علیه السلام و ولید بن عقبة بن ابی معیط نازل شد که ولید بن عقبه به آن حضرت :گفت به خدا

سوگند من از شما خوش بیان ،ترم نیزه ام از نیزه تو ،تیزتر و در صف تیراندازان ثابت قدم ترم.

على علیه السلام فرمود: ساکت باش تو تنها فاسقی و بس پس خدای تعالی این آیه را نازل :كرد أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كَانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ * أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأوى نُزُلاً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ که مراد از مومن على بن ابى طالب علیه السلام است. ⁽¹⁾

وَ أَمَّا الَّذينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ كُلَّما أَزادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعبِدُوا فيها وقيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (20) 20- و اما کسانی که فاسق شدند پس جایگاه همیشگی آن ها آتش جهنم ،است هر زمان که بخواهند از آن خارج شوند دوباره به آن بر می گرداند و به آن ها گفته می شود بچشید عذاب جهنمی را که آن را تکذیب می کردید

وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيها تا - بِهِ تُكَذِّبُونَ می فرماید: وقتی آنان داخل جهنم می شوند در آن سقوط می کنند و به فاصلۀ هفتاد سال راه سرنگون می شوند آن گاه که به قعر جهنّم رسیدند جهنّم آنان را بیرون می اندازد آن گاه که به بالای جهنّم می رسند با آهن نگهداشته می شوند و از خروجشان جلوگیری می شود و حالشان به طور دایم چنین .است ⁽²⁾ وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (24)

24- و بعضی از آن ها را امام و پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما (مردم را) هدایت می کردند چون صبر ،نمودند و به آیات ما یقین داشتند.

وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا به در علم الهی بود که آن ها بر آن چه که به ایشان می رسد صبر می کنند و به همین خاطر آن ها را ائمه قرار داد. از طلحة بن زید از جعفر بن محمد از پدرش امام باقر علیه السلام که فرمود مراد از ائمه در قرآن دو نوع امام است یکی امام عدل و دیگری امام جور و ستم می باشد که خداوند می فرماید: وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا یعنی هدایت به امر ما می کنند نه به امر مردم آن ها امر خداوند را مقدم بر خودشان و حکم ما را مقدم بر حکم خویش می کنند. وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ یعنی امر خودشان را مقدم بر امر خدا و حکم خودشان را نیز مقدم بر حکم خداوند می کنند و با هوا و هوس خویش و آن چه که خلاف قرآن است عمل می نمایند. ⁽¹⁾ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَيُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ (27) وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ (28) قُلْ يَوْمَ الْفَتْح لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (29) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرُ إِنَّهُمْ مُنتَظِرُونَ (30) 27- آیا ندیدند که ما آب را به سوی زمین های خشک می بریم پس از آن زراعت هایی می رویانیم که چهارپایانشان و خودشان از آن روزی می خورند؟ آیا بینا نمی گردند؟

28- و می گویند چه وقت می رسد این پیروزی ،شما اگر راست می گوئید؟

29- بگو: روز ،پیروزی ایمان آوردن کسانی که کفر می ورزیدند نفعی به حال آن ها نمی بخشد و به آن ها مهلت داده نمی شود.

30- پس از آن ها روی بگردان و منتظر باش همانا آن ها نیز منتظر هستند.

وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ عذاب پست عذاب رجعت با شمشیر است. لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ یعنی آن ها در زمان رجعت بر می گردند تا عذاب شوند. أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ که الارض الجرز یعنی زمین خراب و آن مثالی است که خداوند درباره رجعت و قیام حضرت قائم علیه السلام زده است پس هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن ها را به رجعت خبر داد گفتند: مَتى هَذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ و این آیه عطف بر آية وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الأَدْنى دُونَ الْعَذَابِ الأَكْبَر 21 همين سوره است و گفتند: تَىٰ هٰذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ چه وقت می رسد این پیروزی شما، اگر راست می گوئید؟ خداوند فرمود: به آن ها بگو: يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنظَرُونَ * فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ انْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنتَظِرُونَ پس ای محمد از آن ها دوری کن و منتظر باش بدرستی که آن ها هم از منتظران هستند ⁽¹⁾

تفسیر سوره احزاب

اشاره

33- سوره احزاب در مدینه نازل شده و دارای 73 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللهَ وَلا تُطِع الكافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ إِنَّ اللهَ كَانَ عَليماً حَكيماً ⁽¹⁾ 1- ای پیامبر از خداوند بپرهیز و از کافران و منافقین اطاعت مکن، همانا که خداوند دانا و حکیم است

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللهَ وَ لا تُطع الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ إِنَّ اللهَ كَانَ عَلِيماً حَکیماً این همان است که امام صادق علیه السلام می فرماید: خداوند پیامبرش حضرت محمد صلی الله علیه و آله را مبعوث کرد برای این که او را مخاطب سازد و غیر آن حضرت را اراده نماید یعنی «دخترم به تو می گویم عروسم تو بشنو» پس مخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و مقصود مردم می باشند ⁽²⁾ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَمَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ وَ مَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ (4) ادْعُوهُمْ ِلآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي

الدِّينِ وَ مَوَالبِكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قلُوبُكُمْ وَ كَانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً (5) 4- خداوند در درون آدمی دو دل قرار نداده است و همسرانتان را که ظهار می کنید (آن ها را بعنوان مادر می خوانید) مادر شما و نیز فرزند خوانده ها را فرزند شما قرار نداده است این سخنانی که بر زبانتان جاری می شود و خداوند حق را می گوید و او به راه راست هدایت می.کند

5- آن ها (پسر خوانده ها) را به اسم پدرانشان بخوانید که این نزد خدا عادلانه تر است اگر پدرانشان را نمی شناسید پس آن ها برادران دینی و موالی شما هستند و در کاری که به خطا رفته اید گناهی بر شما نیست و لکن آن چه را که به عمد و با اراده قلبی می کنید (بر آن مؤاخذه می شوید) و خداوند آمرزنده و مهربان .است

مَا جَعَلَ اللهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَ مَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ به این آیه با آیه 2 سوره مجادله الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ - تا - وَلَدْنَهُمْ یکی است. ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه مَا جَعَلَ الله ایتالیا لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ به نقل از حضرت علی علیه السلام می فرماید: دوستی ما اهل بیت و دشمنان ما در قلب انسانی با هم جمع نمی شود زیرا خداوند در درون انسان دو قلب قرار نداده که هم ما را دوست بدارد و هم دشمنان ما را اما دوستی ما دوستی را خالص می کند همچنان که طلا به وسیله آتش خالص می گردد و هیچ کدری در آن نمی ماند پس کسی که می خواهد بداند چقدر ما را دوست دارد قلبش را امتحان ،نماید اگر بهمراه دوستی ما دشمنان ما را نیز دوست بدارد پس او از ما نیست و ما هم از او نیستیم و خداوند و جبرئیل و

میکائیل دشمن آن هاست و خداوند کافرین را دشمن می دارد. ⁽¹⁾

داستان زید بن حارثه

وَ مَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ابن أبی عمیر از جمیل از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: سبب نزول این آیه این بود که وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله با خدیجه دختر خویلد ازدواج ،کرد به منظور تجارت از مکه به عکاظ رفت و در آن جا زید را دید که در معرض فروش قرار گرفته او را جوانی زیرک و تیزهوش و عفیف یافت پس وی را خریداری کرد و همین که به نبوت رسید زید را به اسلام دعوت نمود و زید مسلمان شد، از آن روز مردم به وی می گفتند: آزاد شده محمد صلی الله علیه و آله.

از سوی دیگر وقتی حارثة بن شراحیل کلبی از سرگذشت پسرش زید خبردار شد به مکه آمد تا فرزندش را از مولایش خریده آزاد کند و حارثه مردی محترم و بزرگ بود نزد ابو طالب آمده :گفت ای ابو طالب پسر من در حادثه ای اسیر شده و شنیده ام که دست به دست بفروش رفته تا به دست برادر زاده ات افتاده است از تو خواهش می کنم به ایشان پیشنهاد کنی یا پسرم را بفروشد و یا عوض آن غلامی دیگر بگیرد و یا آزادش کند.

ابو طالب با رسول خدا صلی الله علیه و آله صحبت کرد حضرت فرمود من او را آزاد کردم هر جا می خواهد برود.

حارثه برخاست و دست زید را گرفت و :گفت پسر بر خیز و به شرافت و حسب و آبروی سابقت برگرد

زید گفت: به هیچ وجه تا زنده ام از رسول خدا صلی الله علیه واله جدا نمی شوم.

حارثه :گفت آیا دست از شرافت و دودمان خود بر می داری و برده قریش می شوی؟

زید مجدداً :گفت به هیچ وجه و تا وقتی که زنده ام از رسول خدا صلی الله علیه واله جدا نمی شوم.

پدرش خشمگین شد و :گفت ای گروه قریش شاهد باشید که من از او بیزاری جستم و او دیگر پسر من نیست.

رسول خدا صلی الله علیه واله به حاضران خطاب کرد شاهد باشید، زید پسر من است از من ارث می برد و من از او ارث می برم.

از آن روز مردم به زید می گفتند: زید ابن محمد و رسول خدا صلی الله علیه واله او را دوست می داشت و نامش را «زید الحب» گذاشت.

بعد از آن که رسول خدا صلی الله علیه واله به مدینه مهاجرت فرمود، زینب دختر جحش را به ازدواج زید درآورد روزی دیر به خدمت رسول خدا صلی الله علیه و اله رفت آن جناب به منزل وی رفت تا از او خبر بگیرد و در آن هنگام زینب وسط اطاق خود نشسته و با «فهر» (سنگی که ادویه را با آن نرم می کنند) عطر جامد خود را می،سایید، رسول خدا صلی الله علیه واله درب را باز کرد تا از زینب خبر بگیرد ناگهان چشمش به زینب که زنی زیبا بود افتاد و گفت منزه است خداوند آفریدگار نور و فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ و سپس به منزل خود برگشت، در حالی که به یاد زیبایی او بود

زید به منزل آمد زینب جریان را به شوهرش گفت. زید گفت آیا میل داری تو را طلاق دهم تا رسول خدا صلی الله علیه و آله با تو ازدواج کند؟

زینب گفت می ترسم تو طلاقم بدهی و رسول خدا صلی الله علیه واله هم با من ازدواج

نکند.

زید نزد رسول خدا صلی الله علیه واله رفت و عرضه داشت: پدر و مادرم فدایت زینب جریانی به این صورت برایم تعریف کرد آیا میل داری من او را طلاق دهم تا شما با او ازدواج کنید؟

فرمود: نه برو و از خدا بترس و همسرت را ،نگهدار خدای تعالی این جریان را حکایت کرده و فرمود: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَ طَراً زَوَّجْنَاكَها - تا - وَكَانَ أَمْرُ اللهِ مَفْعُولاً ⁽¹⁾پس خدای تعالی در بالای عرش خود زینب را به ازدواج آن جناب درآورد

منافقین گفتند: زنان پسران ما را بر ما حرام می کند، آن وقت خودش همسر پسرش زید را می گیرد خدای تعالی در پاسخ آنان فرمود: وَ ما جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ - تا - يَهْدِي السَّبِيلَ و نیز فرزند خوانده ها را فرزند شما قرار نداده ،است این سخنانی که بر زبانتان جاری می شود و خداوند حق را می گوید و او به راه راست هدایت می کند

سپس فرمود: ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللهِ - تا - وَ مَوَالِيكُمْ بدان که زید پسر واقعی حضرت محمد صلی الله علیه و آله نبود بلکه پیامبر به خاطر این که پدر زید او را از خود راند و لذا پیامبر برای تسکین دل زید او را به عنوان پسر خوانده خویش انتخاب نمود. در این مورد ما در ذیل آیه 40 مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ كَانَ اللهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً مطلبى

نوشته ایم.

سپس خداوند نازل فرمود: لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُه ⁽¹⁾از این به بعد زنان بر تو حلال نمی شود یعنی آن چه را که در سورۀ نساء بر آن حضرت حلال کرده بود دیگر بر او حلال نیستند

اين آيهِ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجِ ⁽²⁾عطف بر داستان زن زید است.

وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ ⁽³⁾یعنی زن مردی بر تو حلال نیست که خودش را بر تو عرضه نماید مگر اینکه شوهرش او را طلاق بدهد و تو با او ازدواج کنی پس این عمل را بعد از این انجام مده. ⁽⁴⁾ النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللهِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلا أَنْ تَفْعَلُوا إلى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفاً كان ذلك في الكِتَابِ مَسْطُوراً (6) وَ إِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنَا مِنْهُمْ ميثاقاً غليظاً (7) 6- پیامبر به مومنین از خودشان سزاوارتر است و همسران او مادران ،آن هاست و خویشاوندان نسبت به یکدیگر سزاوار از مومنان و مهاجران هستند آن چه که در کتاب الهی آمده است مگر آن که بخواهید بر دوستانتان نیکی و احسان کنید (مقداری از مالتان را به آن ها بدهید) که این حکم در کتاب الهی نوشته شده است.

7- و (بياد بیاور) هنگامی که ما از پیامبران عهد و پیمان گرفتیم و نیز از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم و از آن ها عهد و پیمان محکمی گرفتیم (با هر زحمتی که است رسالت الهی را تبلغ کنند)

پیامبر اولی است به مومنین از خودشان

النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ می فرماید: این آیه چنین نازل شده وَهُوَ أبٌ لَهُمْ و أزواجه أمهاتهم، و خداوند مومنین را اولاد رسول خدا صلی الله علیه وآله قرار داده و خود حضرت را پدران آن ها کسی که قادر نیست خودش را نگه دارد و مالی ندارد و بر خودش ولایتی ندارد پس خداوند تبارک و تعالى ولایت مومنین را بعد از خودش بر آن ها بر پیامبر قرار داد و این فرمایش رسول خداست که در غدیر خم فرمود: ای مردم آیا من اولی به شما از خودتان نیستم؟ !گفتند: بلی! سپس آن چه را که از ولایت خود بر مردم واجب کرده بود را برای اميرالمؤمنين على علیه السلام نیز واجب نمود و فرمود: آگاه باشید هر کس من مولای او هستم پس علی مولای اوست

هنگامی که خداوند پیامبر را پدر مومنین قرار داد او را ملزم فرمود که به مردم کمک کند و یتیمانشان را تربیت نماید و در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله از منبر بالا رفت و فرمود: هر کس مالی داشته باشد و بمیرد آن مال به ورثه او می رسد و هر کس دین و یا مالی از خود بجا بگذارد و وارثی نداشته باشد آن برای من است خداوند برای مؤمنین حقوقی نسبت به پیغمبر مقرر فرموده مانند حقوقی که پدر نسبت به فرزند دارد و بعد از پیغمبر این حقوق به اميرالمؤمنین و بعد از آن جناب به ائمه منتقل می گردد چون پیغمبر و امیر

المؤمنین هر دو پدران این امت هستند خداوند می فرماید: وَاعْبُدُوا اللهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً ⁽¹⁾که مراد از «والدان رسول خدا صلی الله علیه و اله و أمير المؤمنین علیه السلام می باشند

امام صادق علیه السلام می فرماید و به همین سبب یهود همگی اسلام آوردند زیرا بر خودشان و زن و بچه هایشان اطمینان خاطر پیدا کردند. ⁽²⁾

وَ أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللهِ این آیه دربارۀ امامت نازل شده است. ⁽³⁾ إِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ و او در و منک زائد است و آیه این است وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوح است پس خداوند برای خودش از انبیاء عهد و پیمان گرفت سپس برای پیامبرش و ائمه از انبیاء عهد و پیمان گرفت و سپس برای پیامبران بر رسولش عهد و پیمان گرفت. ⁽⁴⁾ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ ريحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصيراً (9) إذْ جَاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَ بَلَغَتِ القُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللهِ الظُّنونَا (10) هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا (11) وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ إِلا

غُرُوراً (12) وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا (13) وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا يَسِيرًا (14) وَ لَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ الله مَسْؤُلاً (15) قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا (16) قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (17) قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا (18) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (19) يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا (20) لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (21) وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذا ما وَ عَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ الله

وَ رَسُولُهُ وَ مَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَاناً وَ تَسْلِيماً﴾ (22)

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا (23) 9- ای کسانی که ایمان آورده اید نعمت خداوند بر شما را بیاد بیاورید هنگامی که لشکرهایی به سوی شما ،آمدند پس ما باد و طوفانی شدید به سوی آن ها فرستادیم که آن را نمی دیدید و خداوند بدانچه که انجام می دهید بیناست.

10- (بياد بیاورید) هنگامی که (لشکر کفار) از بالا و پائین (شهر مدینه) شما حمله ور شدند (و آن را محاصره کردند) و زمانی که چشم ها از شدت ترس حیران شده و جان ها به لب رسیده بود و به وعده الهی گمان های گوناگونی می بردید .

11- در آنجا بود که مؤمنان امتحان شدند و به سختی متزلزل گردیدند.

12- و هنگامی که منافقین و کسانی که در دل هایشان مرضی بود می گفتند خداوند و رسولش بر ما وعده دروغگین داده اند.

13- و هنگامی که گروهی از آن ها :گفتند ای اهل یثرب دیگر برای شما جای ماندن ،نیست (به خانه هایتان) برگردید و گروهی از آن ها از پیامبر اجازه رفتن خواسته و می گفتند خانه های ما دیوار و حفاظی ندارد در حالی که بی حفاظ نبودند و مقصود آن ها این بود که از جنگ فرار کنند.

14- و اگر دشمنان از اطراف به شهر وارد می شدند و از آن ها می خواستند که به کفر و شرک برگردید می پذیرفتند و جز مدت کمی درنگ نمی کردند.

15- و به تحقیق آن ها قبل از این با خداوند عهد کرده بودند که به دشمن پشت نکنند که از عهد الهی سوال خواهد شد.

16- بگو: اگر از مرگ یا قتل فرار می کنید هرگز نفعی به حال شما ندارد چون در آن هنگام از زندگی بهره کمی نمی برید.

17- بگو: چه کسی می تواند شما را در برابر خداوند نگه دارد اگر او بدی یا رحمتی را برای شما اراده کند؟ و برای آن ها به غیر از خداوند هیچ ولی و یاوری نخواهند یافت.

18- به تحقیق خداوند کسانی را که مردم را از جنگ می ترساندند و کسانی که به برادرانشان می گفتند به سوی ما بیائید را می شناسد و آن ها جز اندک زمانی (مدت کمی) برای جنگ حاضر نمی شوند.

19- آن ها به شما بخل می ورزند پس هنگامی که ترس پیش آیا آن ها را می بینی که به تو نگاه می کنند و چشم هایشان در حدقه می چرخد مانند کسی که سختی مرگ به او روی آورده باشد پس هنگامی که ترسشان فرو ،نشست با زبان تند و گفتار خشن خودشان با کمال حرص و بخل شما را ،بیازارند آن ها ایمان نیاورده اند پس خداوند هم اعمالشان را محو و نابود ،کرد و این کار بر خدا آسان است.

20- و آن ها می پندارند که لشکر احزاب هنوز نرفته اند و اگر برگردند دوست دارند که در میان اعراب بادیه نشین باشند و از اخبار شما جویا ،شوند و اگر هم در میان شما باشند جز اندکی به جنگ نمی پردازند.

21- به تحقیق برای شما در رسول خدا الگوی نیکویی است برای کسی که امید به (ثواب و رحمت الهی) و روز آخرت ،دارد و خدا را بسیار یاد می کنند.

22- و هنگامی که مؤمنین لشکر احزاب را دیدند گفتند: این همان وعده ای است که خداوند و رسولش به ما داده ،بودند و خداوند و رسولش راست

گفته اند و این جز برایمان و تسلیمشان نیفزود

23- از میان مؤمنان مردانی هستند که عهد و پیمانی را که با خدا بسته اند صادقانه ایستاده اند پس برخی از آن ها پیمان خود را به آخر رساندند و برخی نیز در انتظار ،هستند و در عهد و پیمان خود هیچ تغییری ندادند.

چگونگی جنگ احزاب

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا وَ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيراً إِذْ جَاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ... این آیات دربارۀ داستان جنگ احزاب که قریش و عرب برای جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله لشگر کشی کردند نازل شده است. در آن جنگ قریش در سال پنجم هجری جمع شده در میان اعراب رفته و اعتماد آن ها را برای جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله جلب نمودند و ده هزار نفر را آماده کردند که در میان اعراب قبائل كنانه و سلیم و فزاره بودند رسول خدا صلی الله علیه و آله قبيلة بني نضير را که رئیس آن ها حي بن اخطب بود که از اولادان حضرت هارون علیه السلام بودند را از مدینه بیرون کرد چون از مدینه آواره شدند به سوی خیبر رفتند حی بن اخطب به سوی قریش مکه رفت و برای ترغیب آن ها به جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها :گفت محمد عرصه را بر شما و ما تنگ کرده و ما را از دیار و اموالمان آواره نمود و همچنین بنی قینقاع عموزادگان ما را نیز از شهرشان آواره کرد پس بگردید و هم پیمانان خود و دیگران را برای جنگ با او آماده کنید تا به جنگ برویم و از قوم من که بنوقریظه باشند در يثرب هفصد نفر باقی ماندهاند که همگی آن ها از مردان جنگی هستند اگر چه با محمد هم عهد و پیمان است ولی من می توانم آن ها را نیز به سوی شما متمایل

کنم تا عهد و پیمانشان با محمد را نقض نمایند و شما از بالای شهر مدینه و آن ها از سمت پائین مدینه حمله کنند و کار محمد را یکسره کنیم

3معجزه های رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ خندق

اشاره

محل سكونت بنی قریظه دو میل از مدینه فاصله داشت که بئر المطلب نام داشت حى ابن اخطب پیوسته با قریش در میان عرب می گشتند تا این که ده هزار نفر از قریش و کنانه و اقرع بن حابس با قومش و عباس بن مرداس در بنی سلیم را جمع کردند چون خبر جمع آوری لشگر قریش به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسید با یارانش که هفصد نفر مرد بودند مشورت نمود.

سلمان فارسی :گفت ای رسول خدا الله جماعت کم در مقابل لشگر زیاد در هنگام جنگ دوامی ندارد.

پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس چه کنیم؟

:گفت در اطراف شهر خندق می کنیم تا فاصله ای میان ما و آن ها باشد و مانع هجوم آن ها از هر طرف باشد که ما در هنگام حمله دشمن همین کار را می کردیم و از یک طرف با دشمن جنگ می نمودیم

در این هنگام جبرئیل علیه السلام نازل شد و گفت: سلمان مشورت نیکوئی داده پس رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور دادند که از ناحیه احد تا رائح «راتج» را خندق بکَنند و حضرت هر بیست قدم یا سی قدم را برای کندن به گروهی از مهاجرین و انصار می دادند و امر نمود که بیل ها و کلنگ ها را آوردند و خود حضرت اول شروع به کندن کرد و کلنگی را گرفت و در قسمت مهاجرین شروع به کندن نمود و امیرالمومنین علی علیه السلام نیز خاک های کنده شده را بر می داشت و در بیرون می ریخت تا این که رسول خدا صلی الله علیه و آله عرق کرده و خسته

شد و فرمود راحتی نیست جز در آخرت پروردگارا انصار و مهاجرین را بیامرز هنگامی که مردم رسول خدا را دیدند که خندق را حفر می کند شروع به گندن و بیرون ریختن خاک ها کردند چون روز دوم شد از اول صبح شروع به کندن کردند و حضرت در مسجد فتح نشست و مهاجرین و انصار نیز خندق را می کندند تا این که به سنگی رسیدند که بیل و کلنگ در آن هیچ اثرى نکرد پس جابر بن عبدالله انصاری را به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستادند تا جریان را به آن حضرت بگوید.

جابر گوید: به مسجد رفتم رسول خدا را دیدم که بر پشت خوابیده و عبایش را زیر سرش گذاشته و از گرسنگی بر شکمش سنگی بسته بود. عرض کردم ای رسول خدا در هنگام کندن خندق به سنگی رسیده ایم که بیل و کلنگ در آن اثری نمی کند حضرت فوراً بلند شده و به سرعت آمدند و آن گاه آبی خواستند و وضوئی ساختند و مقداری از آن را آشامیدند و مقداری را نیز در دهان مبارکش مضمضه کرده و بر روی آن سنگ پاشیدند و سپس کلنگی را برداشته و ضربه ای بر آن زدند که برقی از آن جرقه زد که در اثر آن قصرهای شام را مشاهده کردیم و سپس ضربه ای دیگر زدند که باز برقی زده و قصرهای مدائن را دیدیم و آن گاه ضربه ای برای بار سوم زدند که برقی از آن ساطع شد و قصرهای یمن را دیدیم؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آگاه باشید شهرها که برق به آن ها رسید بزودی به روی شماها فتح خواهد شد و سپس آن سنگ برای ما همچون ریگ نرم شد

جابر گوید دانستم که حضرت گرسنه است چون دیده بودم که سنگ بر شکمش بسته بود عرض کردم ای رسول خدا صلی الله علیه و آله آیا غذائی برای شما تهیه کنم؟

فرمود: ای جابر چه داری؟

عرض کردم بزغاله و یک صاع (سه کیلو) جو دارم.

فرمود: برو و آن چه را که داری آماده کن

جابر :گوید به خانه رفتم و به زنم گفتم که جو را آماده کند و من نیز بزغاله را کشته و پوست کندم که زنم نان را پخت و من نیز خورشت را آماده کردم چون غذا آماده شد نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و عرض کردم ای رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر و مادرم فدایتان باد غذا آماده است هر کسی را که دوست داری با خودت برای صرف غذا بیاورید.

پیامبر صلی الله علیه و آله بلند شده و در کنار خندق ایستاد و فرمود: ای مهاجرین و انصار دعوت جابر را اجابت کنید.

جابر گوید: در خندق هفتصد مرد کار می کردند که همگی بیرون آمدند و به سوی خانه من حرکت کردند و پیامبر صلی الله علیه و آله در راه هر کسی از انصار و مهاجر را می دید به آن ها نیز می فرمود که دعوت جابر را برای صرف غذا اجابت کنید. من جلوتر رفته و به زنم :گفتم به خدا سوگند محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله با عده ای می آید که برای هیچ کسی طاقت غذا دادن آن ها نیست.

همسرم :گفت آیا به پیامبر عرض کردی که غذای ما چه مقدار است؟

گفتم: بله!

:گفت او می داند که چند نفر را دعوت کند.

جابر :گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده و نگاهی به دیگ غذا کردند سپس فرمودند ملاقه ای بر آن بزن و مقداری در ته دیگ باقی بگذار سپس نگاهی به تنور نمودند و فرمودند نان ها را بیرون بیاور و مقداری نیز از آن را در تنور بگذار باقی بماند سپس کاسه ای خواست و با دست مبارک خویش نان در

کاسه ترید کرد و با ملاقه از آبگوشت بر روی آن ریخت و فرمود: ای جابرده نفر را بیاور ده نفر را آوردم خوردند و سیر شدند و در ظرف چیزی جز اثر انگشت از آن ها باقی نماند سپس فرمود ای جابر یک دست بزغاله را بیاور آوردم آن را نیز خوردند و باز فرمود ده نفر دیگر را بیاور آن ها نیز آمده و خوردند و سیر شدند و در ظرف جز اثر انگشت چیزی باقی نماند سپس فرمود: یک دست دیگر بیاور که خوردند و رفتند همین طور ده نفر ده نفر می آمدند می خوردند و من نیز یک دست می آوردم تا این که عرض کردم: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله مگر یک گوسفند چند تا دست دارد؟

فرمود: دو دست.

عرض کردم: سوگند به آن کسی که تو را به حق فرستاده است من تا حال سه دست برای شما آوردم فرمود: ای جابر! اگر ساکت می ماندی همۀ مردم فقط از همین دست می خوردند و سیر می شدند

جابر گوید: همین طور ده نفر ده نفر دعوت می کردم می آمدند و می خوردند تا این که همۀ آن جمعیت غذا خوردند به خدا سوگند از آن غذا برای ما آن قدر باقی ماند که چند روز نیز ما از آن خوردیم

جابر :گوید رسول خدا صلی الله علیه و آله خندق را کند و برای آن هشت در گذاشت و بر هر دری مردی از مهاجرین و مردی نیز از انصار با عده ای سرباز برای نگهبانی گذاشت تا اینکه قریش و کنانه و سلیم و هلال آمده و در محلی به نام رغابه (زغابه) که در نزدیکی مدینه است چادر زدند

ذکر رسول صلی الله علیه و آله در تورات

رسول خدا صلی الله علیه و آله سه روز قبل از آمدن قریش حفر خندق را تمام کردند حی بن اخطب که پیشاپیش مشرکین قریش بود به وادی عقیق رسید، نیمه شب کنار قلعه یهودیان بنی قریظه که با پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله عهد و پیمان اتفاق بسته ،بودند آمد چون در قلعه را بسته دید در را کوبید و بنی قریظه را بیاری طلبید كعب بن اسد حی را شناخته به قوم خود :گفت این صدای حی بن اخطب است که قوم خود را به زحمت و شئامت انداخته و اکنون آمده که ما را هم به زحمت بیندازد و ما را وادار به نقض عهد با محمد صلی الله علیه و آله نماید در صورتی که محمد برای ما نیکو همسایه ای است؛ و برای دور کردن حی که پشت در ایستاده بود پرسید: کیستی؟

حی خود را معرفی نموده و گفت من آمده ام برای سعادت شما و عزت و احترام قبیله شما اقدام کنم.

کعب جواب داد بلکه آمده ای موجبات خواری و ذلت ما را فراهم سازی.

حی :گفت ای کعب اکنون قبایل قریش و کنانه و فزاره و سلیم و دیگران با سپاهیان بی شمار در وادی عقیق فرود آمده اند و آماده پیکار با مسلمین هستند و هرگز محمد از دست آن ها جان سلام بدر نمی برد در را باز کن و آن عهد و پیمانی که ما بین شما و محمد است آن را نقض کن.

کعب گفت: من در قلعه را به روی تو باز نخواهم کرد هر کجا که می خواهی برو

حی :گفت حتما از لئامت و خست خود و از ترس آن که نانی که در تنور داری برای ما بیاوری و نانت را بخوریم در را باز نمی کنی؟

کعب :گفت خدا ترا لعنت کند که از راهی وارد شدی که ناگزیر بگشودن در

شدم.

در قلعه را بروی حی گشوده و حی وارد شد و به کعب :گفت وای بر تو چرا بمن اعتماد نمی کنی و پیمان محمد را نمی شکنی باید از این فرصت حداکثر استفاده را نموده و اطمینان داشته باشی که محمد هرگز در این کارزار فاتح نخواهد شد.

بزرگان یهود که در حصار جمع بودند مانند غزال بن شمول و ياسر بن قیس و رفاعه ابن زيد و زبير بن یاطا پیرامون حی و کعب اجتماع کرده بودند کعب به آن ها گفت: نظر شما چیست؟

:گفتند تو بزرگ و فرمانروای ما می باشی هر چه اراده نمائی ما تبعیت خواهیم کرد اگر گوئی بر عهد خود باقی می مانیم و اگر مصمم به ترک پیمان شوی از تو پیروی خواهیم نمود.

زبير بن یاطا که پیرمرد نابینا و با تجربه و عالم بود :گفت مگر شما تورات را نمی خوانید که در اسفار آن فرمود پیغمبر آخر زمان در مکه مبعوث می شود و پس از چندی از مکه به مدینه هجرت می کند به قدری متواضع است که بر الاغ برهنه سوار می شود رداء بر تن می کند و پیوسته چهره اش متبسم ،است بسیار کشنده می باشد و در چشمان او اثر قرمزی مشهود است میان دو کتفش اثر مهر نبوت نقش شده در برخورد با اشخاص بیم و وحشتی ،ندارد حتی از پادشاهان و سلاطین ترسی ندارد و بزرگی او عالم گیر خواهد شد اگر این محمد همان پیغمبر است که از کثرت جمعیت احزاب و مشركين باکی ندارد و اگر به کوه حمله کند آن را از جا می کند و بر دشمنان غالب خواهد شد.

حی :گفت این پیغمبر نیست زیرا او از فرزندان اسماعیل است و حال آن که

پیغمبر موعود باید از بنی اسرائیل باشد و حضرت موسی از ما عهد گرفته که ایمان به پیغمبری نیاوریم جز آن که قربانی کنیم و او آتشی بیاورد و آن قربانی را بسوزاند و محمد این طور نیست و می خواهد با سحر بر ما غلبه کند و آیت و معجزه ای ندارد آن قدر حی با افسون خود در حضار دمید و به لطایف الحيل آن ها را وادار به قبول سخنان خود و نقض عهد نمود و عهد نامه ای که با پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله منعقد ساخته بودند آورده بدست می دادند، حی بن اخطب نوشته را گرفته و جوید و به دور انداخت و گفت اینک آماده کارزار و جنگ با محمد شوید.

چون خبر نقض عهد بنی قریظه به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله رسید سخت متأثر گردید و مسلمانان محزون و غمگین شدند پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله سعد بن معاذ و اسيد بن حصین را که از قبیلهٔ اوس بودند و بین آن ها و بنی قریظه اتحاد و اتفاق بود به قلعه بنی قریظه روانه نمود و فرمود: به نزد بنی قریظه بروید و ببینید که چه می کنند اگر دیدید که عهد و پیمانشان را شکسته اند وقتی برگشتید چیزی به دیگران نگوئید و فقط عضل و فاره .بگویند آن دو نفر به در قلعه ،رفتند کعب بن حصن جلو آمده به سعد و پیامبر دشنام داد، سعد به او گفت تو مانند روباهی هستی که در سوراخ سنگی پنهان شده باشد به زودی قریش بر خواهند گشت و رسول خدا صلی الله علیه و آله تو را محاصره خواهد نمود و با ذلت و خواری تو را از قلعه به زیر آورده و گردنت را خواهد زد آن گاه به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله برگشته و عضل و فاره گفتند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: لعنت خدا بر ایشان باد ما امر کرده ایم که چنین بکنند و این را برای مصلحت و از روی توریه فرمود زیرا جاسوسهای قریش در میان لشگر حضرت بودند و به آن ها خبر می دادند عضل و فاره دو قبیله از

عرب بودند که اسلام آوردند و سپس مکر و حیله کرده و از اسلام روی برگرداندند و هنگامی که کسی حیله می کرد این مثل را زده و می گفت عضل و فاره.

حى بن اخطب به نزد ابوسفیان و قریش رفته نقض عهد بنی قریظه و هم آهنگی ایشان را بر علیه مسلمین اعلام داشت و آن ها از این خبر شاد شدند.

شب هنگام نعیم بن مسعود اشجعی حضور پیغمبر آمده که سه روز قبل از آمدن قریش اسلام آورده بود عرض کرد ای رسول خدا به خداوند ایمان آورده و تو را تصدیق نموده ام و از ترس کفار ایمان خود را پنهان نموده ام اگر اجازه می فرمائید به تنهائی به نزد شما بیایم و شما را یاری کنم این کار را انجام می دهم و اگر دستور بفرمائید من با ایجاد تفرقه بین یهودیان و قریش به یاری شما قیام نمایم این کار را نیز خواهم کرد بطوری که از قلعه شان بیرون نیایند رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود اگر تدبیری کنی که بنی قریظه از حصار خارج نشوند کمک شایسته و بجائی خواهد بود.

نعيم عرض کرد پس به من اجازه دهید که بر علیه شما سخنانی بگویم فرمود: هر چه خواهی بگو.

نعيم اول به نزد ابو سفیان رفت که از مسلمان شدن او اطلاعی نداشت :گفت مرا می شناسی از دوستان و خیرخواهان شما هستم که خداوند شماها را بر دشمنانتان یاری نماید امروز شنیدم که بین محمد صلی الله علیه و آله و یهودیان بنی قريظه توافقی روی داده و قرار است یهودیان به صورت ظاهر به جمعیت شما ملحق و در باطن به نفع مسلمین اقدام کنند تا محمد بر شما پیروز شود و به آن ها وعده داده است که چون چنین کنند مزارع بنو نضیر و بنو قینقاع را که از آن ها گرفته بود به ایشان بدهد که به شما پیشنهاد می کنم که فریب یهودیان را

نخورید اگر خواستند داخل لشگریان شما شوند مانع شوید و چند نفر از آن ها را گروگان بگیرید و به مکه بفرستید تا از مکر آن ها در امان باشید.

ابوسفیان :گفت خدا به تو توفیق و جزای خیر دهد که ما را نصیحت و ارشاد نمودی ما بر طبق دستور تو رفتار می کنیم.

آن گاه نعیم به سوی بنی قریظه که آن ها نیز از اسلام آوردن او بی خبر بودند شتافت و به ملاقات کعب رفت و گفت ای کعب تو به خوبی می دانی که من با شما دوستم و جز مصلحت و خیر قبیلهٔ شما نظری ندارم امروز شنیدم که ابوسفیان بیارانش دربارهٔ یهودیان چنین اندیشه در بین گذارده بود که ما یهودیان را به جنگ با محمد صلی الله علیه و آله تشویق و به کارزار وادار می نمائیم اگر غلبه و ظفر یافتند شهرت فتح و پیروزی به نام ما است و اگر شکست خورده و مغلوب شوند یهودی ها دچار تلفات و خسارت شده و ما در پشت جبهه در امان خواهیم ماند بنابراین من صلاح شما نمی دانم از قلعه خارج شده و قریش را یاری کنید ده نفر از ایشان را گروگان گرفته و در قلعه نگاهداری کنید که اگر بر محمد صلی الله علیه و آله پیروز نشدند نروند مگر آن که عهد و پیمانی که میان شما و محمد صلی الله علیه و آله بوده است به شما برگرداند زیرا چنان چه قریش فرار کنند و بر محمد علی بود پیروز نشوند شک نیست محمد صلی الله علیه و آله نسبت به قتل و کشتار شما قیام خواهد .کرد.

کعب :گفت به ما نیکی کردی و نهایت خیرخواهی را ،نمودی ما از قلعه بیرون نمی رویم تا از آن ها گروگان گرفته و در نزد خویش نگهداریم

مبارزۀ حضرت علی علیه السلام با عمرو بن عبدود

قریش آمدند و چون خندق را در مقابل خویش دیدند :گفتند این حیله و

تدبیری است که اعراب آن را نمی دانستند یکی به آن ها گفت این از تدبیر سلمان فارسی است که در کشور فارس در موقع دفاع شهرها بكار می برده اند.

عمرو بن عبدود و هبيره بن وهب و ضرار بن خطاب به سوی خندق آمدند و رسول خدا صلی الله علیه و آله لشگر را به صف کرده و آن ها را منظم می نمود بطوری که حضرت به طرف خندق بودند و همۀ اصحاب در پشت سر آن حضرت قرار .داشتند مردی از مهاجرین که فلانی بود به مردی :گفت این شیطان عمرو بن عبدود را می بینید بخدا سوگند کسی از شمشیر او نجات نخواهد ،یافت بیائید محمد صلی الله علیه و آله را بگیریم و تسلیم قریش نمائیم تا او را بکشد و ما راحت و آسوده بخانه و دیار خود برگردیم.

در آن وقت خداوند جبرئیل را بر پیامبرش نازل کرد قَدْ يَعْلَمُ اللهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَ الْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ - تا - أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَ كَانَ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيراً یعنی ای رسول گرامی خداوند احوال کسانی را که مسلمین را تهدید نموده و از جنگ می ترسانند و به برادران و اقوام خود می گویند به سوی ما بیائید و از همکاری با مسلمانان خودداری کنید بخوبی می داند همانا این قبیل از مردم جز مدت کوتاهی پایداری و ثبات در جنگ از خود نشان نمی دهند اینان بر شما بخل می ورزند چون خطر و حادثه ای پیش آید آن ها را خواهی دید که از شدت ترس دیدگانشان از حدقه بدوران افتاده مانند کسانی که مرگ بر سرشان سایه افکنده و در عالم بیهوشی دست و پا می زنند همین که آرامش برقرار و موجبات ترس از بین رفت با گفتار خشن و زبان تند و تيز اظهار وجود کرده و مطالبه غنیمت می نمایند این چنین مردم در حقیقت و واقع ایمان نیاورده اند و اعمالی که بجا می آورند همه ریا و بیهوده است و

خداوند به آسانی کارهای آن ها را از بین برده و در هم می شکند.

عمرو بن عبدود نیزه اش را بر زمین نصب کرد و این اشعار را خواند:

و لقد بححت من النداء *** بجمعكم هل من مبارز

و وقفت إذ جبن الشجاع *** مواقف القرن المناجز

إني كذلك لم أزل *** متسرعا نحو الهزاهز

إن الشجاعة في الفتى *** و الجود من خير الغرائز

که مضمونش این است من از بس رو در روی جمع شما فریاد زدم و مبارز طلبیدم که صدای خود را خشن ساختم و کسی پاسخم .نگفت و من هم چنان در موقفی که شجاعان هم در آن موقف دچار وحشت می شوند با کمال جرأت ،ایستاده آماده ،جنگم راستی که سخاوت و شجاعت در جوانمرد بهترین غریزه ها است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود چه کسی می رود تا این سگ را دفع کند؟

کسی جواب آن حضرت را نداد پس امیرالمومنین علی علیهالسلام بلند شد و عرض :کرد ای رسول خدا من حاضرم او را دفع کنم.

فرمود: ای علی او عمرو بن عبدود جنگجوی نام آور است.

حضرت علی علیه السلام عرض :کرد من نیز علی بن ابی طالب .هستم

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نزدیک من بیا.

چون علی علیه السلام نزدیک شد پیامبر با دست خویش عمامه بر سر آن حضرت بست و شمشیرش ذوالفقار را به دستش داد و فرمود برو و جنگ کن و گفت «اللهم احفظه من بين يديه و من خلفه و عن يمينه و عن شماله و من فوقه و من تحته؛ پروردگارا او را از روبرو و از پشت سر و از سمت راست و چپ و از بالا و پائین حفظش نما»

پس حضرت علی علیه السلام مانند شیر رو به میدان نهاد و این اشعار را خواند:

لا تعجلن فقد أتاك *** مجیب صوتک غیر عاجز

ذونية و بصيرة *** و الصدق منجي كل فائز

إني لأرجو أن أقيم *** علیک نائحة الجنائز

من ضربة نجلاء يبقى *** صوتها بعد الهزاهز

که مضمونش این است: تعجیل مکن که اجابت کننده آواز تو بسویت آمد که از مبارزه با تو عاجز نیست و صاحب نیت درست و بصیرت و راستی و نجات دهنده هر رستگاری است امیدوارم برای تو نوحه ای را که برای مردگان بر پا می کنند اقامه نمایم از ضربتی که بعد از جنگ ها بر سر زبان ها آوازه اش مانده باشد.

عمرو :گفت تو کیستی؟

فرمود: من علی بن ابیطالب پسر عموی رسول خدا صلی الله علیه و اله و داماد او .هستم عمرو :گفت به خدا سوگند پدرت از دوستان قدیمی من بوده و من میل ندارم بدست من کشته شوی پسر عمویت وقتی که تو را به سوی من فرستاد در امان نبود که تو را به وسیلۀ این نیزه ام دریده و در میان آسمان و زمین نگه دارم که نه زنده باشی و نه مرده .

امير المؤمنين علیه السلام به عمرو : فرمود پسر عمویم به من فرمود که اگر تو مرا بكشى من به بهشت می روم و تو در جهنم و اگر من تو را بکشم تو در آتش جهنم هستی و من در بهشت

عمرو :گفت ای علی هر دوی آن ها که برای تو شد؟ این بد تقسیمی است که کردی.

حضرت علی علیه السلام فرمود: ای عمرو این را بگذار من از تو هنگامی که پرده

کعبه را گرفته بودی شنیدم که می گفتی هر کس در هنگام جنگ از من سه خواسته داشته باشد یکی از آن سه را برآورده می کنم و آلان من سه خواسته از تو دارم که یکی از آن سه را برآورده .کن

:گفت بگوای علی

فرمود: شهادت بده بر این که خدائی جز خدای یگانه نیست و این که محمد رسول خداست.

عمرو :گفت این را از من مخواه در خواست دومت را بگو

فرمود: برگردی و این لشگر را از رسول خدا دور گردانی که اگر راست گوید موجب شرف شماست و اگر دروغ گوید و پیامبر نباشد گرگان و دزدان عرب شر او را از شما بر طرف خواهند کرد.

عمرو گفت: اگر این کار را بکنم زنان قریش در میانشان خواهند گفت و شعرا در شعرهایشان خواهند سرود که من ترسیدم و به عقب برگشتم و قومی را که مرا به عنوان رئیس خود انتخاب کرده بودند را یاری نکردم.

حضرت فرمود: درخواست سوم این است که از اسبت پائین بیائی زیرا تو سواره هستی و من پیاده تا برابر بوده و با هم جنگ کنیم.

عمرو چون این را شنید از اسب خود پیاده و آن را پی کرد و گفت این خصلتی است که گمان نمی کردم کسی از عرب جرات درخواست آن را از من بکند؛ و بعد با شمشیرش ضربه ای حواله سر آن حضرت کرد که حضرت على علیه السلام سپرش را جلو آورد و شمشیر آن را دو نیم کرده و به سر مبارکش اصابت نمود.

حضرت علی علیه السلام به او فرمود ای عمرو تو پهلوان عرب هستی و من با تو مبارزه می کنم روا نبود که یاوری نیز با خود بیاوری؟

عمرو برگشت که به پشت سرش نگاهی بکند حضرت با سرعت پاهایش را به وسیله ضربة شمشیر قطع کرد و او بر روی زمین افتاد و گرد و خاک بلند شد منافقین :گفتند علی بن ابیطالب کشته شد چون گرد و غبار نشست دیدند که حضرت علی علیه السلام بر روی سینۀ عمرو نشسته و ریش او را در دست گرفته و می خواهد سرش را ببرد که آن را برید و سرش را به نزد رسول خدا صلی الله علیه و اله آورد در حالی که از سر مبارک آن حضرت به خاطر ضربه عمر و خون جاری ،بود و نیز خون عمرو از شمشیر آن حضرت جاری بود و سر عمرو نیز در دست مبارکش بود می گفت:

أنا علي و ابن عبد المطلب *** الموت خير للفتى من الهرب

منم علی فرزند عبدالمطلب، مرگ از برای جوان بهتر از فرار کردن است.

رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: ای علی با او حیله کردی؟

عرض کرد :بله ای رسول خدا جنگ خود مکر و حیله است.

رسول خدا صلی الله علیه و اله زبیر را به سوى هبيره بن وهب فرستاد که ضربه ای بر سر او زد و هلاکش نمود و به عمر بن خطاب امر کرد که با ضرار بن خطاب مبارزه کند چون ضرار برای مبارزه ،آمد عمر تیری در آورد تا به سوی او بیندازد که ضرار :گفت وای بر تو ای فرزند صهاک آیا در هنگام مبارزه تیر می اندازی به خدا سوگند اگر تیری به سوی من بیندازی در مکه هیچ دشمنی را باقی نمی گذارم مگر آن که همه را بکشم پس عمر پشت به ضرار کرده و فرار کرد و ضرار نیز دنبالش نموده و از پشت سر نیزه اش را مقداری بر پشت او فرو برد و گفت: ای عمر این را از من به یادگار داشته باش که در هنگام جنگ به تو رسیدم ولی تو را نکشتم زیرا سوگند خورده ام تا توان دارم احدی از قریش را نکشم و عمر نیز آن را فراموش نکرد و چون به حکومت رسید آن را

جبران کرد.

رسول خدا صلی الله علیه و اله در آن جا پانزده روز دیگر باقی ماند. ابوسفیان به حی ابن اخطب :گفت وای بر تو ای یهودی قومت کجاست؟

حی به سوی آن ها رفت و گفت وای بر شما بیرون بیائید که با محمد اعلان جنگ کردید ولی نه با محمد جنگیدید و نه با قریش.

کعب :گفت ما از قلعه بیرون نمی رویم تا اینکه قریش ده نفر از بزرگان خودشان را به عنوان گروگان به ما بدهند تا در قلعه نگهداریم که اگر بر محمد پیروز نشدند فرار نکنند تا محمد عهد و پیمان ما را به ما برگرداند و الا ما در امان نیستیم که اگر قریش فرار کنند و ما در خانه هایمان باقی بمانیم محمد با ما جنگ کرده و مردان ما را می کشد و زنان و بچه هایمان را به اسارت می برد و اگر از قلعه بیرون نیائیم شاید محمد بر ما رحم کند و آن عهد و پیمان را دوباره به ما برگرداند.

حى ابن اخطب به او گفت طمع باطلی کرده ای قریش این کار را نمی کنند و محمد نیز دیگر با شما عهد و پیمان نمی بندد اکنون نه با محمد هستید و نه با قريش

کعب :گفت این از شومی نقشه توست تو پرنده ای هستی که فردا با قریش پرواز می کنی و می روی و ما را در وطنمان می گذاری تا محمد با ما جنگ نماید

حی :گفت من عهد خدا و موسی را بر خود لازم می دانم که اگر قریش بر محمد پیروز نشدند با تو به قلعه شما بر می گردم تا هر مصیبت و گرفتاری که بر سر شما م یآید بر سر من نیز بیاید

کعب :گفت حرف همان است که گفتم که اگر قریش ده نفر را به عنوان

گروگان به ما بدهند ما با شما خواهیم بود و از قلعه بیرون نخواهیم رفت.

حی ابن اخطب به سوی قریش برگشت و جریان را به آن ها گفت و چون گفت که آن ها گروگان از شما خواسته اند ابوسفیان :گفت به خدا سوگند این اولین مکر آن هاست که نعیم بن مسعود راست می گفت ما هیچ احتیاجی به این برادران میمون و خوک نداریم.

چون محاصره قریش بر مسلمانان به طول انجامید و امر بر آن ها سخت شد و از شدت سرما و گرسنگی در سختی بودند و از یهودیان نیز به شدت می ترسیدند منافقین زبان به ناسزا باز کردند چنانکه خداوند می فرماید همه اصحاب رسول خدا جز عده کمی منافق .گشتند حضرت جلوتر خبر داده بود که لشگر عرب از سمت بالا به ما حمله خواهند کرد و یهود نیز از سمت پائین بر ما حیله خواهند نمود و به سختی و مشقت بزرگی خواهیم افتاد ولی عاقبت ما پیروز خواهیم گشت چون قریش آمدند و یهودیان عهد و پیمانشان را شکستند منافقین گفتند: ما وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ إِلا غُرُوراً خداوند و رسولش به ما وعده قریب و دروغ دادند.

گروهی از آن ها در اطراف مدینه خانه داشتند :گفتند ای رسول خدا به ما اجازه فرمائید تا به خانه هایمان برگردیم زیرا خانه های ما در اطراف مدینه است و می ترسیم که یهود به آن ها حمله کنند.

گروهی دیگر :گفتند بیائید فرار کرده و به بیابان برویم و به اعراب بیابان پناه ببریم زیرا همه وعده های محمد باطلی بیش نبوده است.

رسول خدا صلی الله علیه و اله به اصحابش دستور داده بود که شبانه از مدینه محافظت .نمایند حضرت علی علیه السلام در تمام شب در اطراف لشگر نگهبانی می داد که اگر قريشي حرکت می کرد با او جنگ می کرد از خندق عبور می کرد و به نزدیک

قریش می رفت بطوری که ایشان را می دیدند و هیچ نمی ترسید و در تمام شب نماز می خواند و چون صبح می شد به جای خود بر می گشت که مسجد امیرالمومنین علی علیه السلام در آن جا معروف است هر کس که به آن جا می رود آن را می داند و در آن نماز می خواند و آن مسجد از مسجد فتح به قدر پرتاب یک تیر به سمت عقیق فاصله دارد

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و اله به خاطر طولانی شدن محاصره بی تابی اصحابش را دید به مسجد فتح رفت و آن کوهی است که الآن مسجد فتح در بالای آن قرار دارد و خدا را خواند و وعده خود را از خداوند طلب کرد و گفت: «صَرِیخَ اَلْمَکْرُوبِینَ وَ یَا مُجِیبَ اَلْمُضْطَرِّینَ وَ یَا کَاشِفَ اَلْکَرْبِ اَلْعَظِیمِ أَنْتَ مَوْلاَیَ وَ وَلِیِّی وَ وَلِیُّ آبَائِیَ اَلْأَوَّلِینَ اِکْشِفْ عَنَّا غَمَّنَا وَ هَمَّنَا وَ کَرْبَنَا وَ اِکْشِفْ عَنَّا شَرَّ هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمِ بِقُوَّتِکَ وَ حَوْلِکَ وَ قُدْرَتِکَ»

جبرئيل نازل شد و گفت ای محمد خداوند سخن تو را شنید و دعایت را مستجاب کرد و به باد دبور امر کرد که با ملائکه قریش و لشگر آن ها را در هم كوبد.

پس خداوند باد دبور را فرستاد که خیمه های مشرکان را در هم کوبید و آن ها به فرار شدند چون این مژده از جانب پروردگار رسید پیامبر مجبور حذیفه را که در نزدیک آن حضرت خوابیده بود صدا کرد جوابش را نداد دوباره صدا کرد باز جواب نداد و برای بار سوم ندا داد :گفت لبیک ای رسول خدا!

فرمود: تو را صدا می زنم چرا جوابم را نمی دهی؟

:گفت ای رسول خدا پدر و مادرم فدایت باد از ترس باد و گرسنگی

فرمود: در میان قریش برو و از حال آن ها برایم خبری بیاور کاری نمی کنی

مگر آن که به سوی من برگردی خداوند به من خبر داده که بادی بر قریش فرستاده و آن ها را در هم کوبیده است.

حذیفه :گوید رفتم در حالی که از سرما بر خود می لرزیدم به خدا سوگند همین که از خندق عبور کردم چنان گرم شدم که گویا در حمام بودم چون در میان قریش وارد شدم خیمۀ بزرگی دیدم به سمت آن رفتم دیدم که آتشی روشن است که گاهی پر نور می شود و گاهی کم نور می گردد و ابوسفیان در داخل آن بود که خصیته هایش را در کنار آتش آویزان کرده بود و از شدت سرما بر خود م یلرزید و می گفت ای قریش اگر به گمان محمد ما با اهل آسمان جنگ می کنیم ما طاقت جنگ با اهل آسمان را نداریم و اگر با اهل زمین جنگ می کنیم توان روبرو شدن با آن ها را داریم و سپس گفت هر یک از کنار دست خود حالی بپرسد تا جاسوس محمد در میان ما نباشد

حذیفه :گوید من پیشدستی کرده و به کسی که در سمت راست من بود :گفتم تو کیستی؟

:گفت عمرو بن عاص هستم و سپس به کسی که در سمت چپ من بود رو کرده و :گفتم تو کیستی؟ :گفت من معاویه هستم و من برای آن پیشدستی کردم که کسی از من اسمم را نپرسد سپس ابوسفیان سوار شترش شد که پای آن را بسته بود و اگر رسول خدا صلی الله علیه و اله به من نفرموده بود که کاری مکن تا برگردی می توانستم او را بکشم

ابوسفیان به خالد بن ولید :گفت ای اباسلیمان به ناچار من و تو باید برای محافظت از ضعيفان بایستیم و سپس :گفت بارها را ببندید و رو به فرار گذاشتند. هنگامی که صبح شد رسول خدا صلی الله علیه و اله به اصحابش فرمود: از جایتان حرکت نکنید ولی چون خورشید طلوع کرد وارد مدینه شدند و عدّه کمی با آن

حضرت ماندند ابن فرقد کنانی تیری به سوی سعد بن معاذ انداخت و رگ دستش را قطع نمود و خون زیبادی از آن ،رفت سعد با دست خویش رگ دستش را گرفت و :گفت پروردگارا اگر از جنگ قریش باقی مانده مرا برای جنگ کردن نگهدار که من جنگ کردن با کسی که با خدا و رسولش به جنگ بپردازد را دوست دارم و اگر جنگ قریش با رسول خدا صلی الله علیه و اله به پایان رسیده پس همین زخم را سبب شهادت من قرار بده و مرا نمیران تا دیده مرا به کشتن بنی قریظه روشن گردانی پس خون ایستاد و دستش ورم کرد. رسول خدا صلی الله علیه و اله برای او در مسجد خیمه ای بر پا کرد و خود به پرستاری او می پرداخت که خداوند این آیه را نازل فرمود: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا وَ كَانَ اللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيراً إِذْ جَاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ یعنی بنی قریظه که مکر و حیله کردند و اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و اله عده را ترساندند.

وَ إِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ - تا - إِنْ يُرِيدُونَ إِلا فِرَاراً آن ها کسانی بودند که به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفتند به ما اجازه بدهید تا به خانه هایمان که در اطراف مدینه است برگردیم می ترسیم که یهود به آن ها حمله کنند و خداوند این آیه را دربارۀ آن ها نازل فرمود: إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلا فِرَاراً - تا - وَ كَانَ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيراً اين آيات درباره فلانی نازل شده که به عبد الرحمن بن عوف گفت محمد را به قریش تحویل دهیم و ما به قوم خویش ملحق گردیم خداوند مومنین راستین را توصف کرده به آن چیزی که از مصیبت و سختی در جنگ خندق به آن ها می رسد و می فرماید: وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللهُ وَرَسُولُهُ وَ ما زَادَهُمْ إِلا إِيمَاناً يعنى أن بلاها و

سختی و ترس بر ایمانشان افزود. ⁽¹⁾

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه من الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيْهِ فرمودند: یعنی ابداً فرار نمی کنند فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ یعنی اجل او رسیده که مراد حمزه و جعفر بن ابی طالب می باشد وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنتَظِرُ یعنی حضرت علی علیه السلام که منتظر اجلش است. ⁽²⁾

وَرَدَّ اللهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْراً وَ كَفَى اللهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَ كَانَ اللهُ قَوِيًّا عَزيزاً (25) وَ أَنْزَلَ الَّذينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَريقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأسِرُونَ فريقاً (26) وَ أَوْرَثكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِبَارَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ وَ أَرْضَا لَمْ تَطَوُّهَا وَ كَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْ ءٍ قديراً (27) 25- و خداوند کافران را (در جنگ احزاب) با دلی پر از خشم باز گرداند بدون آن که از کار خود نتیجه ای گرفته ،باشند و خداوند مومنان را از جنگ کفایت نمود و خداوند توانا و مقتدر .است

26- و خداوند گروهی از اهل کتاب (یهودان) را که از آن ها (مشرکان) حمایت می کردند از حصار و قلعه هایشان پائین آورد و در دلشان ترس و وحشت افکند (تا جایی که) گروهی از آن ها را به قتل رسانیده و گروهی را

اسیر می کردید.

27- شما را وارث زمین و خانه ها و اموال آن ها قرار داد و نیز سرزمینی را که هرگز بر آن قدم نگذاشته بودید و خداوند بر هر چیز تواناست.

غزوه بنی قریظه

وَ رَدَّ اللهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْراً وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ كه مراد علی بن ابی طالب است ⁽¹⁾ و اين آيه وَ أَنْزَلَ الله الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِيقاً وَ أَوْرَثكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَوُّهَا وَ كَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً این دو آیه درباره بنی قریظه نازل شده است.

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله از خندق برگشت و وارد مدینه شد و خواست که حمام کند جبرئیل او را ندا داد و گفت آهنگ جنگ را کنار گذاشته ای به خدا سوگند ملائکه هنوز شمشیرهای جنگ را کنار نگذاشته اند خداوند به تو امر می کند نماز عصر را نخوانده حرکت کنی و آن را در بنی قریظه بخوانی من نیز در پیشاپیش شما حرکت می کنم و تا قلعۀ آن ها جلو رفته و رعب و وحشت در میان آن ها می اندازم پیامبر صلی الله علیه و آله در حمراء الاسد حارثة بن نعمان را دید و به او فرمود: ای حارثه چه خبر تازه ای داری؟

:گفت ای رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر و مادرم فدایتان باد دحیه کلبی در میان مردم ندا می کند که کسی نماز عصر را نخواند مگر در بنی قریظه.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: او دحیه کلبی نیست جبرئیل می.باشد علی را به نزد من

بیاورید چون حضرت علی علیه السلام آمد به او فرمود ای علی به مردم بگو نماز عصر را در بنی قریظه می خوانیم حضرت علی علیه السلام آمد و فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله را برای مردم ،گفت آن ها نیز به سوی بنی قریظه حرکت کردند و علی علیه السلام در حالی که پرچم بزرگی در دستشان بود همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون آمد.

شهادت سعد بن معاذ

هنگامی که قریش شکست خورده و فرار کردند حی بن اخطب آمده و داخل قلعۀ بنی قریظه شد امیرالمومنین علی علیه السلام قلعه را محاصره نمود کعب بن اسید از بالای قلعه به مسلمانان و رسول خدا صلی الله علیه و آله ناسزا می گفت که پیامبر سوار بر الاغی ،آمد علی علیه السلام جلوتر رفته و عرض کرد: ای رسول خدا که پدر و مادرم فدای شما باد نزدیک قلعه نشوید.

پیامبر فرمودند: ای علی شاید که به من ناسزا بگویند آن ها هنگامی که مرا ببینند خداوند دلیلشان می کند آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک قلعه رفته و یهودیان را مورد خطاب نموده و فرمودند ای برادران میمون و خوک و بندگان طاغوت آیا به من ناسزا می گوئید زمانی که ما در نزدیکی قومی برای جنگی فرود می آییم روزگارشان را سیاه می کنیم.

كعب بن اسید از بالای قلعه :گفت ای ابوالقاسم به خدا سوگند شما شخص نادانی .نبودید رسول خدا صلی الله علیه و آله حیا نمود بطوری که از گفته او عبا از دوش آن حضرت افتاد.

در اطراف قلعه درختان خرمای زیادی قرار داشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله با دست به آن ها اشاره کرده از هم دور شدند و رسول خدا صلی الله علیه و آله لشگرش را در

اطراف قلعه قرار دادند و سه روز آنجا را محاصره کردند که کسی به مدت سه روز از حال آن ها خبر نداشت که بعد از این مدت غزال بن شمول از قلعه بیرون آمد و گفت ای محمد آن چه به برادرانمان بنی نضیر داده ای به ما نیز اعطا کن خونمان در امان باشد و درختان خرما و سرزمین و آن چه که در آن داریم همه برای شما باشد

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه مگر آن که زیر بار حکم من بروید.

غزال برگشت و چند روزی نیز در محاصره بودند که صدای گریه زنان و بچه ها بلند شد و به شدت بیتابی می کردند چون محاصره شدن در قلعه بر آن ها سخت شد به ناچار زیر بار حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتند. پیامبر دستور دادند که دست های مردان را که هفصد نفر بودند را از پشت بستند و به زنان دستور دادند که در کناری بایستند بزرگان اوس به رسول خدا گفتند ای رسول خدا هم پیمانان و دوستان ما در جاهای زیادی ما را بر خزرج یاری کرده اند ما کم تر از عبد الله بن ابی نیستیم که هفتصد نفر مرد جنگی با سیصد نفر غیر جنگی را به او بخشیدید این ها را نیز به ما ببخش

چون اصرار زیاد کردند پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها فرمودند آیا راضی می شوید که حکمیت را به مردی از خودتان را بگذاریم؟

گفتند: بله او کیست؟

فرمود: سعد بن معاذ

:گفتند ما به حکمیت او راضی هستیم

پس تمام مردم قبیله اوس که حضور داشتند پیرامون سعد جمع شده :گفتند ای ابا عمرو از خدا بترس و بدوستانت نیکویی کن و حکم عادلانه ای بنما که آن ها ما را در جاهای زیادی یاری کرده اند

چون بر او فشار آوردند و گفتند که از سرزنش ناسزاگویان نترس زنان و بچه های بنی قریظه در اطراف سعد گریه می کردند چون آرام شدند سعد به آن ها :گفت ای طایفهٔ یهود آیا به حکمی که من بدهم راضی هستید؟ تمام گفتند ما راضي بحكم تو هستیم و لكن انتظار حسن نظر را از جانب تو داریم پس از آن که برای بار دوم رضایت یهود را درباره حکمیت خود گرفت و جواب مثبت شنید با کمال ادب و احترام رو به جانب پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نموده و عرض کرد: پدر و مادرم فدای شما بادای رسول خدا چه دستور می فرمایید؟

فرمود: ای سعد تو میان من و یهود هر حکمی بنمایی قبول دارم.

سعد :گفت ای رسول خدا رای من این است که مردهای یهود را کشته و زنان و بچه ها را به اسارت بگیرید و اموالشان را بین مهاجر و انصار قسمت کنید.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بلند شد و فرمود: بخدا قسم حکمی کردی که خداوند در عرش هم بهمین طریق حکم فرموده است.

بعد از حکم سعد زخمی که او در جنگ خندق برداشته بود باز شد و شروع به خون ریزی کرد تا این که به شهادت رسید اسیران را به مدینه بردند و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور دادند که گودالی در یکی از گوشه های بقیع کنده و مردان یهود را در آن گردن بزنند. حی بن اخطب به کعب بن اسید :گفت می بینی محمد چه بر سر ما می آورد کعب :گفت بردبار و صبور باش و در دین خود ثابت و استوار بمان

كعب ابن اسید در حالی که دست هایش را به گردنش بسته بود ،آمد همین که رسول خدا صلی الله علیه و آله نظرش به وی ،افتاد فرمود: ای کعب آيا «وصيت ابن الحواس» آن خاخام هوشیار که از شام نزد شما آمده بود سودی به حالت نبخشید؟ با

این که او وقتی نزد شما آمد گفت من از عیش و نوش و زندگی فراخ شام صرف نظر کردم و به این سرزمین اخمو که غیر از چند دانه خرما چیزی ندارد ،آمده ام و به آن قناعت کرده ام برای این که به دیدار پیغمبری نایل شوم که در مکه مبعوث می شود و بدین سرزمین مهاجرت می کند پیغمبری است که با پاره ای نان و خرما قانع است و به الاغ بی پالان سوار می شود و در چشمش ،سرخی و در بین دو شانه اش مهر نبوت ،است شمشیرش را به شانه اش می،گیرد و هیچ باکی از احدی از شما ندارد سلطنتش تا جایی که سواره و پیاده از پا درآیند گسترش می یابد؟

کعب :گفت چرا ای محمد همه این ها که گفتی درست است ولی چه کنم که از سرزنش یهود پروا داشتم ترسیدم بگویند کعب از کشته شدن ترسید و گرنه به تو ایمان می آوردم و تصدیقت می کردم ولی من چون عمری به دین یهود بودم و به همین دین زندگی کردم بهتر است به همان دین نیز بمیرم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بیایید گردنش را بزنید مامورین ،آمدند و گردنش را زدند.

سپس حي بن اخطب جلو آمد رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: ای فاسق کار خداوند با خودت را چگونه دیدی؟

:گفت ای محمد به خدا سوگند خودم را در دشمنی با تو شماتت نمی کنم به تحقیق به اندازۀ خود در دشمنی با تو حرکت کردم و در حد توان خویش کوشش نمودم و لکن این خداست که کسی را خوار و ذلیل می کند و به هر کسی هم بخواهد عزت می بخشد سپس در حالی که به سوی کشته شدن می رفت می گفت

لعمرك ما لام ابن أخطب نفسه *** ولكنه من يخذل الله يخذل

:یعنی به جان تو سوگند که پسر اخطب خودش را ملامت نمی کند و لکن خداوند هر کسی را که بخواهد خوار و ذلیل می کند.

سپس جلوتر رفته و گردنش را زدند و یهودیان بنی قریظه را در مدت سه روز در سردی صبح و شام اعدام کرد و مکرر می فرمود: آب گوارا به ایشان بچشانید و غذای پاکیزه به ایشان بدهید و با اسیرانشان نیکی کنید تا آن که همه را به قتل رسانید و این آیه نازل شد: وَ أَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ یعنی از قلعه هایشان.

وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ - تا - وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً و در دلشان ترس و وحشت افکند (تا جایی که) گروهی از آن ها را به قتل رسانیده و گروهی را اسیر می کردید شما را وارث زمین و خانه ها و اموال آن ها قرار داد و نیز سرزمینی را که هرگز بر آن قدم نگذاشته بودید و خداوند بر هر چیز تواناست. ⁽¹⁾ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَ زِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرَّحْكُنَّ سَزاحاً جميلاً (28) وَ إِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظيماً (29) يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ و كانَ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسيراً (30) وَ مَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صَالِحاً نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَها رِزْقاً كريماً (31)

28- ای پیامبر به همسرانت بگو اگر شما زندگانی دنیا و زیور و زینت آن را می خواهید بیائید مهر شما را پرداخته و شما را به نیکی و خوبی رها سازم

29- و اگر خداوند و رسول او و سرای آخرت را می خواهید همانا خداوند برای نیکوکاران شما پاداش بزرگی را آماده کرده است.

30- ای همسران ،پیامبر هر کدام از شما مرتکب عمل فاحشه آشکاری .شود عذاب او دو برابر از دیگران است و این کار بر خداوند آسان است.

31- و هر کدام از شما برای خداوند و رسولش خضوع کند و عمل صالحی انجام دهد پاداش او دو برابر دیگران است و برای او روزی پرارزشی آماده کرده ایم

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحاً جَمِيلاً * وَإِنْ كُنتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً سبب نزول آیه این بود که چون رسول خدا صلی الله علیه و آله از جنگ خیبر برگشت و در آن جنگ گنجینه های آل ابى الحقيق نصيب مسلمانان شد همسرانش به آن جناب عرضه داشتند این گنجینه ها را به ما بده.

حضرتش فرمود: بر طبق دستور خدای تعالی در بین همه مسلمانان تقسیم کردم.

همسران از وی در خشم شدند و گفتند: تو چنان گمان کرده ای که اگر ما را طلاق دهی دیگر در همه فامیل ما یک همسر هم کفو پیدا نمی شود که ما را بگیرد؟

خداوند متعال از این سخن ایشان برای رسول گرامی اش غیرت کرد و به آن جناب دستور داد از ایشان کناره گیری کند رسول خدا صلی الله علیه و آله بیست و نه

روز از ایشان کناره گیری نموده و در مشربه ام ابراهیم منزل گزید تا آن که یک نوبت حیض دیدند و پاک شدند، آن گاه آيه يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ - تا - أَجْراً عَظِيماً را فرستاد که در آن همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله را مخیر بین باقی ماندن بر همسری آن ،جناب و بین طلاق گرفتن کرده بود

و اولین کسی که در بین همسران برخاست ام سلمه بود عرضه داشت من خدا و رسول را اختیار می کنم دنبال او سایر همسران یکی یکی برخاستند و با رسول خدا صلی الله علیه و آله از در آشتی معانقه کردند و کلام ام سلمه را گفتند خداوند این آیه را نازل فرمود: تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُتُهُنَّ وَلا يَحْزَنَ وَ يَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللهُ يَعْلَمُ ما في قُلُوبِكُمْ وَ كَانَ الله عَليماً حلیماً ⁽¹⁾

نوبت هر کدام از آنان را که بخواهی تأخیر می اندازی و هر کدام را که بخواهی نزد خود جای می دهی و هر کدام از آنان را که از او کناره گرفته باشی اگر نزد خود بطلبی بر تو گناهی نیست این برنامه ریزی آزادانه به خوشحال نمودنشان و اینکه اندوهگین نشوند و همگی به آن چه به آنان داده ای خشنود ،شوند نزدیک تر است و خدا آن چه را در دل های شماست می داند و خدا دانا و بردبار است.

امام صادق علیه السلام می فرماید: هر کس به زنی نزدیک شد، همان ازدواج اوست و هر کس از زنی دوری گزید همان طلاق .است ⁽²⁾

آیه تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ - با اين آيهُ - يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِک... یکی است که در هنگام تالیف موخر شده است.

خداوند زنان پیامبر را مورد خطاب قرار داده و می فرماید: يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ - تا - نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَها رِزْقاً کریماً ای همسران پیامبر هر کدام از شما مرتكب عمل فاحشه آشکاری شود عذاب او دو برابر (از دیگران) است و این کار بر خداوند آسان است. و هر کدام از شما برای خداوند و رسولش خضوع کند و عمل صالحی انجام دهد پاداش او دو برابر (دیگران) ،است و برای او روزی پرارزشی آماده کرده ایم

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام این فرمود: ثواب آن ها دو بار و عذابشان دو برابر است.

همۀ این ها در آخرت است که عذاب و ثواب در آن جا مورد محاسبه واقع می شود. ⁽¹⁾

حریز گوید از امام صادق علیه السلام درباره آية يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيَّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ سؤال کردم فرمود مراد از فاحشه خروج به وسیله شمشیر است ⁽²⁾

وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَ آتين الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ الله وَ رَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً (33) وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى في بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَ الْحِكْمَةِ إِنَّ اللهَ كَانَ لَطيفاً - خَبِيراً (34)

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (35) 33- (ای همسران پیامبر) در خانه هایتان ،بمانید و مانند دوره جاهلیت نخستین ظاهر نشوید (خود آرایی نکنید) و نماز به پا دارید و زکات ،بپردازید و از امر خدا و رسولش اطاعت کنید همانا خداوند می خواهد که هر پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک و پاکیزه نماید.

34- و از آن چه که از آیات الهی و حکمت در خانه های شما خوانده می شود یاد ،کنید همانا خداوند لطیف و خبیر است.

35- همانا مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان مطیع فرمان خدا و مردان و زنان راستگو و مردان و زنان ،صابر و مردان و زنان خاشع و مردان و زنان انفاق کننده و مردان و زنان روزه دار و مردان و زنان پاکدامن و مردان و زنانی که بسیار یاد خدا را می کنند خداوند برای همۀ آن ها مغفرت و پاداشی بزرگ آماده ساخته است.

طلحه بن زید از امام صادق علیه السلام از پدرش روایت می کند که درباره آیه وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأولى فرمود: بزودی بعد از جاهلیت اول جاهلیت دومی به پیش می آید. ⁽¹⁾

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیه إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً فرمود: این آیه در شأن

رسول اكرم صلی الله علیه و آله و علی ابن ابیطالب و فاطمه زهرا و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است که روزی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در خانه ام سلمه تشریف داشتند و علی و زهرا و حسن و حسین را پیش خویش خواند و سپس تمام آن ها را با خود در زیر عبای خیبری قرار داد و این دعا را خواند «اَللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَیْتِیَ اَلَّذِینَ وَعَدْتَنِی فِیهِمْ مَا وَعَدْتَنِی اَللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُمُ اَلرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً؛

خداوندا این ها اهل بيت من هستند که درباره آن ها بمن وعده فرموده ای خداوندا پلیدی و رجس را از ایشان دور فرما و آن ها را پاک و پاکیزه گردان ام سلمه که دعای پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را شنید عرض کرد: ای رسول خدا آیا من هم جزء اهل بیت محسوب می شوم؟

فرمودند: خیر تو از اهل بیت نیستی ولی بتو مژده می دهم که اهل بهشتی.

ابی جارود روایت کرده که زید فرزند امام زین العابدین علیه السلام گفت پدرم به من فرمود: بعضی از مردم جاهل و نادان چنین تصور کرده اند که مراد از اهل بیت زن های پیغمبر صلی الله علیه و آله می باشند بخدا قسم هر کس چنین خیال کند گناهکار است و دروغ گفته زیرا اگر مقصود زنهای آن حضرت بودند بجای كلمة «عنكم الرجس» باید «عنكن الرجس» و بجای یطهرکم باید يطهركن استعمال می شد چنان چه در آیات گذشته همین طور بوده و در آیه وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ ضمير تأنيث آورده بنابر این آیه تطهیر ویژهٔ پنج تن طيبه نازل شده و زن های پیغمبر مشمول این آیه نمی باشند. ⁽¹⁾

نازل شدن آیه تطهیر

علی بن ابراهیم :گوید سپس مخاطب واقع شدن زنان پیامبر صلی الله علیه و آله قطع شده

و اهل بيت رسول خدا صلی الله علیه و آله مورد خطاب واقع شده و که می فرماید: إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً همانا خداوند می خواهد که هر پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک و پاکیزه نماید.

سپس بر زنان پیامبر عطف نموده و می فرماید: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطيفاً خَبِيراً و از آن چه که از آیات الهی و حکمت در خانه های شما خوانده می شود یاد کنید همانا خداوند لطیف و خبیر است.

و سپس بر علی و آل محمد عطف کرده و می فرماید: إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَ الْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَ الصَّادِقَاتِ - تا - أَعَدَّ اللهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً همانا مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان مطیع فرمان خدا و مردان و زنان راستگو و مردان و زنان صابر و مردان و زنان خاشع و مردان و زنان انفاق کننده و مردان و زنان روزه دار و مردان و زنان پاکدامن و مردان و زنانی که بسیار خدا را یاد می کنند خداوند برای همه آن ها مغفرت و پاداشی بزرگ آماده ساخته است. ⁽¹⁾

وَ مَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى الله وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مبيناً (36) وإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكَ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللهَ وَ تُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْديِهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَاللهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَراً زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي

أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكَانَ أَمْرُ اللهِ مَفْعُولاً (37) 36- و هیچ مرد و زن مؤمنی هنگامی که خداوند و رسولش امری را لازم بدانند حق ندارد اختیاری داشته باشد و هر کس خداوند و رسولش را نافرمانی کند به تحقیق در گمراهی آشکاری است.

37- و (بیاد بیاور) هنگامی را که خداوند به آن کس نعمت داده بود و تو نیز به او نعمت داده بودی می گفتی همسرت را نگهدار و از خداوند بپرهیز و در دلت چیزی را پنهان می داشتی که خداوند آن را آشکار می کند و از مردم می ترسیدی و در حالی که خداوند سزاوارتر بود که از او بترسی پس هنگامی که زید نیازش را از آن زن بر طرف کرد (و طلاقش داد) ما او را به ازدواج تو در آوردیم تا برای مؤمنان ازدواج با همسر پسر خوانده هایشان هنگامی که طلاق بگیرند نداشته باشند و فرمان خدا انجام شدنی است.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیه وَ مَا كَانَ لِمُؤْمِ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ فرمودند: سبب نزول آیه این بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله زینب دختر جحش اسدی از قبیلهٔ بنی اسد بن خزیمه که دختر عمه آن حضرت بود را برای زید بن حارثه خواستگاری کرد، زینب :گفت ای رسول خدا صلی الله علیه و آله به من مهلت دهید تا مشورتی بکنم که این آیه نازل شد: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى الله وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ و برای هیچ مرد و زن مؤمنی هنگامی که خداوند و رسولش امری را لازم بدانند حق ندارد اختیاری داشته باشد.

زينب بعد از نزول این آیه گفت: ای رسول خدا امر و اختیار من به دست شماست و راضی به همسری زید شد و حضرت او را به عقد زید درآورد زینب مدتی در عقد زید بود تا آن که روزی آن ها با یکدیگر در امری از امور نزاع

کردند و به خدمت حضرت محمد صلی الله علیه و آله آمدند و چون نظر حضرت به زینب افتاد از حسن او تعجب ،کرد زید گفت ای رسول خدا به من اذن ده تا زینب را طلاق دهم بواسطه آن که او با من تکبر می کند و همیشه مرا با زبان می رنجاند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از خداوند بترس او را نگهدار و با او نیکوئی کن اما زید او را طلاق داد و وقتی عده طلاق او تمام شد خداوند درباره ازدواج او با پیامبر آیه نازل کرده و فرمود: فَلَمَّا قَضیٰ زَيْدُ مِنْهَا وَ طَراً زَوَّجْنَاكَهَا پس هنگامی که زید نیازش را از آن زن بر طرف کرد (و طلاقش داد) ما او را به ازدواج تو در آوردیم. ⁽¹⁾

ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ كَانَ اللهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (40) 40 - محمد صلی الله علیه و آله پدر هیچ یک از مردان شما نیست ولكن رسول خدا و خاتم پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است.

مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ این آیه دربارۀ زید بن حارثه نازل شده است قریش گفتند که محمد بر ما ایراد می گیرد که نمی توانید زن پسرتان را بگیرید اما خودش زن زید را به عقد خود در آورد که خداوند فرمود: ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ یعنی در آن روز می فرماید: محمد پدر زید نبود.

وَ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ یعنی هیچ پیامبری بعد از محمد صلی الله علیه و آله نیست. ⁽²⁾

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذيراً (45) و داعياً إِلَى اللهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً منيراً (46) وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كبيراً (47) وَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللهِ وَ كَفَى بِاللهِ وكيلاً (48) 45- ای پیامبر همانا ما تو را گواه بشارت دهنده و انذار کننده فرستادیم.

46- و تو را دعوت کننده به سوی خداوند به اذن او قرار دادیم (و این که تو) چراغ روشنی بخش (هستی)

47- و مؤمنان را بشارت بده که همانا از جانب خداوند برای آن ها فضل بزرگی است.

48- از کافران و منافقان اطاعت مکن و به آزار و اذیت آن ها اعتنائی مکن و بر خداوند توکل کن برای تو همین بس که خداوند حامی توست

إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً وَ مُبَشِّراً وَنَذِيراً وَ دَاعِياً إِلَى اللهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُنِيراً - تا - وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ وَ كَفَى بِاللهِ وَكِيلاً این آیات در مکه پنج سال قبل از هجرت نازل شده است و این دلیل است که کتابت قرآن طبق نزول آن نمی باشد ⁽¹⁾ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاتي آتَيْنَ أُجُورَهُنَّ وَ مَا مَلَكَتْ يَمينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللهُ عَلَيْكَ وَ بَنَاتِ عَمَّكَ وَ بَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَ بَنَاتِ خَالِكَ وَ بَنَاتِ خَالَاتِكَ اللأُني هَاجَرْنَ مَعَكَ وَ امْرَأَةٌ مُؤْمِنَةٌ إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا

فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ في أَزْوَاجِهِمْ وَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَج وَكَانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً (50) 50- ای پیامبر ما همسرانی را که مهرشان را داده ای بر تو حلال کردیم و نیز کنیزانی را که به وسیلۀ غنیمت خدا به تو بخشیده است را مالک شده ای و دختران ،عمویت و دختران عمه ها و دختران دانی و دختران خاله ها که با تو هجرت کردند و نیز زن مؤمنه ای که خود را به پیامبر بخشیده که اگر پیامبر بخواهد آن ها را به همسری خود برگزیند که این گونه ازدواج مخصوص توست (برای تو حلال است) نه دیگر مؤمنان به تحقیق می دانیم که برای همسرانشان و کنیزانشان چه حکمی مقرر کرده ایم این به خاطر آن است که زحمتی برای تو نباشد و خداوند آمرزنده و مهربان است.

خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار داده و می فرماید: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللهُ عَلَيْكَ یعنی از غنیمت.

وَ بَنَاتِ عَمَّكَ وَ بَنَاتِ عَمَّاتِک - تا - وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ سبب نزول آیه آن بود که زنی از انصار خود را با کمال آراستگی زینت و آرایش کرده خدمت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله شرفیاب شده خود را بر آن حضرت عرضه داشت و :گفت ای رسول گرامی من خود را بتو بخشیدم اگر بمن میل و عنایت داشته باشید در اختیار شما هستم عایشه به زن مزبور اعتراض کرد و گفت خداوند تو را زشت گرداند که چنین خود را به مردان عرضه می داری.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و اله به عایشه فرمود: ساکت باش که این زن زاهده است خداوند طایفه انصار را رحمت فرماید مردان ایشان مرا یاری نموده و زن های

آن ها بمن محبت و عاطفه بخرج می دهند و به آن زن فرمود: برگرد من منتظر وحی می شوم که خداوند این آیه را نازل کرد: وَامْرَأَةٌ مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ يعنى هبه جز برای رسول خدا صلی الله علیه و آله حلال نیست ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا اللَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَام غَيْرَ ناظِرينَ إِناهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَديثِ إِنَّ ذلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَسْتَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللهِ عَظيماً (53) إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (54) لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَ لا أَبْنَائِهِنَّ وَ لَا إِخْوَانِهِنَّ وَ لَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلا وَلا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَأنِسَائِهِنَّ وَ لا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (55) إِنَّ اللهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلّمُوا تسليماً (56) 53- ای کسانی که ایمان آورده اید به خانه های پیامبر وارد نشوید مگر آن که برای خوردن غذا به شما اجازه داده شود در حالی که به انتظار وقت غذا ننشینید زودتر از موعد مقرر ،نیائید و لكن هنگامی که دعوت شدید

وارد شوید و چون غذا خوردید بروید و برای گفتگو ،منشینید که این عمل شما پیامبر را آزار می دهد و او از شما شرم می کند ولی خداوند از گفتن حق شرم ندارد و هنگامی که چیزی از زنان پیامبر می خواهید از پشت پرده ،بخواهید که به وسیله این عمل دل های شما و آن ها پاکیزه می ماند و شما نباید رسول خدا را اذیت و آزار دهید و هرگز نباید بعد از او وفات (پیامبر) با همسرانش ازدواج کنید همانا که این کار شما نزد خداوند بسیار بزرگ است.

54- اگر چیزی را آشکار کنید یا پنهان نمائید همانا خداوند به همه چیز دانا .است

55- و بر زنان گناهی نیست که بر پدران و فرزندان و برادران و برادرزادگان و خواهر زادگان و زنان مسلمان و بردگان خود بدون پرده تماس بگیرند داری ای زنان از خداوند بپرهیزید همانا که خداوند بر هر چیزی گواه و آگاه است.

56- همانا خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود می فرستند ای کسانی که ایمان آورده اید بر او درود بفرستید و سلام و تحیت گوئید و تسلیم فرمان او باشید.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ سبب نزول آیه این بود که چون رسول خدا صلی الله علیه و اله با زینب دختر جحش ازدواج کرد و او را دوست می داشت پس ولیمه ای درست کرد و اصحابش را به آن ولیمه دعوت کرد و اصحاب بعد از خوردن غذا دوست می داشتند ،بنشینند و با هم گفتگو کنند و آن جناب دلش می خواست میهمانان خانه را

برای او و همسرش خلوت کنند پس خدای عز و جل این آیه را فرستاد که ای کسانی که ایمان آورده اید داخل خانه های رسول نشوید مگر بعد از آن که به شما اجازه داده شود چون قبلا بدون اجازه هم داخل می شدند و این آیه این کار آن ها را منع کرد. ⁽¹⁾

وَ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤذُوا رَسُولَ اللهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللهِ عَظيماً علت نزول آیه این بود که وقتی خداوند آیه النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ ⁽²⁾نازل فرمود و زنان پیامبر صلی الله علیه و آله را بر مسلمانان حرام نمود طلحه خشمگین شد و گفت: محمد زنانش را بر ما حرام می کند و خود زنان ما را می گیرد که اگر خداوند محمد را بمیراند من این چنین و آن چنین می کنم که خداوند این آیه را نازل فرمود: وَما كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً * إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً و شما نباید رسول خدا را اذیت و آزار دهید و هرگز نباید بعد از (وفات پیامبر) او با همسرانش ازدواج کنید همانا که این کار شما نزد خداوند بسیار بزرگ است. اگر چیزی را آشکار کنید یا پنهان نمائید همانا خداوند به همه چیز دانا .است ⁽³⁾ سپس به گروهی معروف اجازه دخول بدون اذن را داده و می فرماید: لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ - تا - إِنَّ الله كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً و بر زنان گناهی نیست که بر پدران و فرزندان و برادران و برادر زادگان و خواهر زادگان و زنان مسلمان و بردگان خود (بدون پرده تماس بگیرند) (ای زنان) از خداوند بپرهیزید همانا که خداوند بر

هر چیزی گواه و آگاه است.

سپس آن فضائلی را که خداوند به پیامبرش عنایت فرموده را ذکر کرده و می فرماید: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً يعنى صلوات خداوند برای تزکیه و ثنای اوست و صلوات ملائكه مدح و ستایش رسول خداست و صلوات مردم دعای آن ها برای آن حضرت و تصدیق و اقرار به فضل اوست.

وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً یعنی تسلیم ولایت پیامبر و بر آن چه که آورده باشید. ⁽¹⁾ إِنَّ الَّذينَ يُؤْذُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهيناً (57) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُبيناً (58) 57- همانا کسانی که خدا و رسولش را اذیت و آزار می کنند لعنت خداوند در دنیا و آخرت بر آن ها با (خداوند آن ها را از رحمت خود دور گرداند) و برای آن ها عذابی خوار کننده آماده ساخته است.

58- و کسانی که مردان و زنان با ایمان را بدون هیچ گناهی آزار می دهند بار تهمت و گناه آشکاری را برداشته اند.

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهیناً این آیه دربارۀ کسی که حق امیرالمومنین علی علیه السلام را غصب نموده و حق حضرت فاطمه زهرا علیها السلام را گرفته و آن بزرگوار را اذیت و آزار کرده نازل

شده است.

که رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: هر کس فاطمه را در زمان حیات من آزار دهد مانند این است که او را بعد از مرگ من آزار و اذیت کرده است و هر کس او را بعد از وفات من اذیت کند مانند این است که او را در زمان من اذیت و آزار نموده است هر کس او را بیازارد مرا آزرده است و هر کس مرا آزار دهد همانا خداوند را آزار داده است و آن قول الهی است که می فرماید: إِنَّ الَّذِینَ يُؤْذُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ ... ⁽¹⁾

وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ﴾ یعنی حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه علیها السلام.

بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَاناً وَ إِثْمَا مُبِیناً و کسانی که مردان و زنان با ایمان را بدون هیچ گناهی آزار می دهند بار تهمت و گناه آشکاری را برداشته اند. این حکم دربارۀ همۀ مردم جاری است. ⁽²⁾

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ كَانَ اللهُ غَفُوراً رحيماً (59) 59- ای پیامبر به همسران و دختران و زنان مومنین بگو خودشان را با جلباب (چادر و روسری های بلند) بپوشانند این کار برای این که شناخته نشوند و مورد تعرض و جسارت (هوسرانان) قرار نگیرند بهتر است و خداوند آمرزنده و مهربان است.

آیه حجاب

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جلابِيبِهِنَّ سبب نزول این آیه چنین بود که زنان از خانه بیرون رفتند تا به مسجد ،بروند و پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز بخوانند و چون شب می شد و زنان برای نماز مغرب و عشاء بیرون می آمدند جوانان سر راه آنان می نشستند و متعرض ایشان می شدند خدای تعالی این آیه را نازل فرمود: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ - تا - ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَ كَانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً ای پیامبر به همسران و دختران و زنان مومنین بگو خودشان را با چادر و روسری های بلند بپوشانند این کار برای این که شناخته شوند و مورد تعرض و جسارت هوسرانان قرار نگیرند بهتر است و خداوند آمرزنده و مهربان است. ⁽¹⁾

لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لتغرينَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُ ونَكَ فيها إلا قليلاً (60) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا تُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتْلُوا تَقْتِيلاً (61) 60- اگر منافقان و کسانی که در دل هایشان مرضی است که در مدینه شایعات بی پایه و تبلیغات سوء می کنند دست از این کار خود برندارند ما هم تو را بر ضد آن ها بر می انگیزیم سپس به جز مدت کمی نمی توانند در کنار تو در شهر باقی بمانند.

61- از همه جا رانده می شوند هر جا که یافت شوند گرفته خواهند شد و

به سختی به قتل می رسند.

لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یعنی در قلب هایشان شک و تردید است. وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَتُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ این آیه درباره مردمی از منافقین نازل شد که در مدینه زندگی می کردند و همواره به رسول خدا صلی الله علیه و اله زخم زبان می زدند و چون آن جناب می خواست به جنگی برود، در بين مسلمانان شایعه می کردند که باز هم مرگ و اسیری و مسلمانان اندوهناک می شدند و نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت می کردند خداوند متعال در این آیه تا جمله الا قليلا به پیامبر دستور داد جز اندکی از ایشان همگی را از مدینه بيرون كند ⁽¹⁾مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا تُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتلُوا تَقتِيلاً از همه جا رانده می شوند هر جا که یافت شوند گرفته خواهند شد و به سختی به قتل می رسند. ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای ملعونین فرمود: لعنت بر آن ها واجب ،شد خداوند بعد از لعنت می فرماید: هر کجا که دیده شدند بازخواست شده و کشته گردند. ⁽²⁾

يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولاً (66) 66- در آن روز که صورت های آن ها در آتش دگرگون می گردد می گویند ای کاش که ما از خدا و رسول اطاعت می کردیم.

يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ کنایه از کسانی است که حق آل محمد علیهم السلام

را غصب نمودند.

يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولاً یعنی ای کاش در مورد اميرالمومنين على علیه السلام از خدا و رسولش اطاعت می کردیم. قَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلاً (67) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كبيراً (68) 67- و می گویند پروردگارا همانا ما از سران و بزرگانمان اطاعت کردیم که ما را گمراه کردند.

68- پروردگارا عذابشان را چند برابر کن و آن ها را به شدت مورد لعن خودت قرار بده.

وَ قَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا که مراد آن دو نفر هستند که یکی آقا و سید قومش و دیگری بزرگسال آن ها بودند که شروع به ظلم و ستم در آل محمد علیهم السلام نمودند و حق آن ها را غصب کردند. فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا یعنی ما را از مسیر بهشت گمراه کردند. و مراد از «سبیل» امیرالمؤمنین علی علیه السلام می باشد آن گاه می گویند: رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً پروردگارا عذابشان را چند برابر کن و آن ها را به شدت مورد لعن خودت قرار بده

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللهِ وَجيهاً (69) 69- ای کسانی که ایمان آورده اید همانند کسانی نباشید که موسی را اذیت و آزار نمودند پس خداوند آن چه که درباره او می گفتند میرا ساخت که او

نزد خداوند آبرومند بود.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللهِ وَجیهاً یعنی در نزد پروردگار دارای عزت و مقام است. ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت ،کرده که فرمود بنی اسرائیل می:گفتند آن چه مردان دارند موسی ندارد و این تهمت از این نظر بهتر در دل ها می،نشست که موسی همواره بدن خود را در محلی می شست که کسی او را نبیند این بود تا آن که روزی موسی کنار نهری جامه خود را ،گند و روی سنگی ،گذاشت و مشغول شستشو شد خداوند به سنگ فرمود تا از موسی دور ،شود و موسی مجبور شود به تعقیب آن برود و در نتیجه بنی اسرائیل همه عورت او را ببینند و بدانند که آن سخن تهمت است و همین طور هم شد و فهمیدند آن چه می گفتند تهمت بوده پس این آیه در این باره است که می فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى .... ⁽¹⁾

معصوم علیه السلام می فرماید: خداوند می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید رسول خدا صلی الله علیه و آله را دربارۀ امیرالمومنین علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام آزار و اذیت ،نکنید همچنان که حضرت موسی را اذیت کردند و خداوند او را از گفتار منافقین به دور نگه داشت. ⁽²⁾

يَا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (70) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ

فَوْزاً عظيماً (71) إنا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً (72) لِيُعَذِّبَ اللهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكَاتِ وَ يَتُوبَ الله عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً (73) 70- ای کسانی که ایمان آورده اید از خداوند بپرهیزید و سخن حق و صحیح بگوئید.

71- تا خدا اعمال شما را اصلاح نماید و گناهانتان را بیامرزد. و هر کس از خدا و رسولش اطاعت کند به تحقیق به رستگاری بزرگی نائل می.گردد

72- همانا ما امانت را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم از حمل آن خودداری کردند و از آن ،ترسیدند اما انسان حمل آن را پذیرفت که انسان بسیار ستمکار و نادان بود

73- (هدف از عرض امانت این بود) که خداوند مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را عذاب کند و خداوند رحمت خودش را بر مردان و زنان مؤمن بفرستد که خداوند آمرزنده و مهربان است.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً سدید به معنای صحیح می باشد. ابوبصیر روایت می کند که امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه فرمودند: وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ - فى ولاية على و الائمة علیهم السلام من بعده - فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عظيماً یعنی هر کس دربارۀ ولایت حضرت علی علیه السلام و ائمه بعد از آن حضرت از خداوند و رسول او اطاعت کند به رستگاری عظیمی می رسد

به خدا سوگند این آیه اینچنین نازل شده است. ⁽¹⁾

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا می فرماید: مراد از امانت امامت و امر و نهی می باشد و دلیل بر این که مراد از امانت همان امامت است فرمایش خداوند درباره ائمه علیهم السلام می باشد که می فرماید: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلى أَهْلِها ⁽²⁾يعنى امامت پس امانت همان امامت می باشد که بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه شد و آن ها از حمل آن خودداری نمودند

می:فرماید خودداری کردند بر این که به سوی امامت فرا بخوانند یا این که اهلش آن را به دست بگیرد وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ یعنی فلانی آن را پذیرفت إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً * لِيُعَذِّبَ اللهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ والْمُشْرِكاتِ وَ يَتُوبَ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً كه انسان بسیار ستمکار و نادان بود. هدف از عرض امانت این بود که خداوند مردان و زنان ،منافق و مردان و زنان مشرک را عذاب کند و خداوند رحمت خودش را بر مردان و زنان مؤمن بفرستد که خداوند آمرزنده و مهربان .است ⁽³⁾

تفسیر سوره سبا

34- سوره سبا در مکه نازل شده و دارای 54 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكيمُ الْخَبِيرُ (1) يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ (2) وَ قَالَ الَّذينَ كَفَرُوا لَا تَأْتينا الشاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكبر إلا في كِتَابٍ مُبِينٍ (3) 1- حمد و سپاس از برای خداوندیست که آن چه در آسمان ها و زمین است از برای اوست و در آخرت نیز حمد و سپاس برای اوست و او حکیم و آگاه است.

2- (خداوند) آن چه را که بر زمین فرو می رود و آن چه را که از آن بیرون می آید را می داند و آن چه که از آسمان نازل می شود و آن چه که از آن بالا می رود (نیز می داند) و مهربان و آمرزنده است.

3- و کافران :گفتند قیامت به سوی ما نمی آید ،بگو بلی به پروردگارم سوگند که به سراغ شما خواهد آمد (خداوند) عالم به غیب است و به

اندازه ذره ای در آسمان ها و زمین از او پنهان نمی ماند و نه کم تر از آن و نه بیش تر از آن مگر آن که در کتاب مبین آمده است.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ * يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ آن چه که در زمین فرو می رود و آن چه که از آسمان یعنی باران فرود می آید وَ ما يَخْرُجُ مِنْهَا آن چه از نباتات و گیاهان از زمین می روید. وَ مَا يَعْرُجُ فِیها یعنی از اعمال بندگان. سپس خداوند گفتار مادیون را نقل کرده و می فرماید وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَ لَا أَكْبَرُ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ و کافران :گفتند قیامت به سوی ما نمی آید بگو بلی به پروردگارم سوگند که به سراغ شما خواهد آمد (خداوند) عالم به غیب است و به اندازه ذره ای در آسمان ها و زمین از او پنهان نمی ماند و نه کم تر از آن و نه بیش تر از آن مگر آن که در کتاب مبین آمده .است ⁽¹⁾

هشام از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: اول چیزی که خداوند آفرید قلم بود و به او فرمود ،بنویس پس آن هم آن چه از گذشته اتفاق افتاده بود و آن چه را که در آینده تا روز قیامت اتفاق خواهد افتاد را نوشت. ⁽²⁾

وَ يَرَى الَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَي َهْدِي إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (6)

وَ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزَّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لفي خَلْقٍ جَديد (7) أَفْتَرى عَلَى اللهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالصَّلالِ البَعيد (8) 6- و کسانی که به آن ها علم داده شده می دانند آن چه که بر تو از جانب پروردگارت نازل شده حق است و به سوی راه خداوند عزیز و حمید هدایت می کند

7- و کافران (به تمسخر) گفتند: آیا به مردی راهنمائی کنیم که به شما خبر دهد که پس از آن که مردید و از هم متلاشی شدید دوباره آفرینشی تازه خواهید یافت؟

8- آیا او به خدا دروغ می بندد یا به دیوانگی مبتلا گشته است؟ بلکه کسانی است که به آخرت ایمان ندارند (به خدا دروغ می بندند دیوانه هستند) و در عذاب و گمراهی دوری هستند.

وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقِّ مراد از ضمير هو امير المومنین علیه السلام است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و آن چه به آن حضرت نازل شده را تصدیق ،نمود سپس خداوند گفتار زنادقه را نقل کرده و می فرماید: قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدْلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُرْقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ یعنی مرده و خاک شده بودیم. إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ تعجب کردند اینکه خداوند آن ها را دوباره به عنوان خلق جدیدی بیاورد. أَفْتَرى عَلَى اللهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ كه جنه به معنای مجنون است که خداوند آن ها را رد کرده و می فرماید: بَلِ الَّذِینَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ

بَعِيدِ بلکه کسانی که به آخرت ایمان ندارند (به خدا دروغ می بندند و دیوانه هستند) در عذاب و در گمراهی دور هستند. وَ لَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنا فَضْلاً يَا جِبَالُ أَوبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلْنا لَهُ الْحَديد (10) 10- و به تحقیق ما به داود از سوی خود فضیلتی دادیم ای کوه ها و پرندگان با او هم آواز شوید و آهن را برای او نرم گردانیدیم.

خداوند از داود علیه السلام یاد کرده و می فرماید: وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنّا فَضْلاً يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ يعنى با او تسبیح خداوند را می گفتند.

وَ الطَّيْرَ وَأَلْنا لَهُ الْحَدِيدَ هر وقت داودا علیه اللسام در بیابان می رفت زبور را می،خواند کوه ها و پرندگان و وحوش نیز با او تسبیح می گفتند و خداوند مانند شمع آهن را در دستان او نرم نمود بطوری که هر چه دوست داشت از آن درست می کرد. امام صادق، علیه السلام می فرماید در روز سه شنبه دنبال حوائج خود بروید زیرا آن روزی است که خداوند آهن را برای داود علیه السلام نرم نمود. ⁽¹⁾

أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَ قَدُرْ فِي السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صَالِحاً إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (11) 11- (و به او گفتیم:) که (از آهن) زره هایی فراخ و گشاد بساز و حلقه ها (ی زره را) به اندازه و یک شکل درست کن و عمل صالح انجام دهید که من

بدانچه انجام می دهید بینا هستم.

أَنِ اعْمَلْ سَابِغات سابغات به معنای زره است. وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ میخ هائی که در حلقه های زره قرار می دهند وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ و عمل صالح انجام دهید که من بدانچه انجام دهید بینا هستم. ⁽¹⁾ وَ لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوِّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ وَ أَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ يَرِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نَذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ السَّعير (12) 12- و باد را مسخّر سلیمان ساختیم که صبحگاه به اندازه یک ماه و در عصر نیز به اندازه یک ماه راه می برد و برای او چشمه مس را جاری ،نمودیم و گروهی از جن ها به اذن پروردگارش در حضور او کار می کردند و هر کس از آن ها از فرمان ما سرپیچی می کرد به او از عذاب آتش سوزان می چشاندیم

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ باد کرسی سلیمان را در صبح ها و شب ها به اندازه مسیر یک ماه می گرداند. وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْر یعنی چشمۀ مس را برای او جاری ساختیم. وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ و گروهی از جن ها به اذن پروردگارش در حضور او کار می کردند و هر کس از آن ها از فرمان ما سرپیچی می کرد به او از عذاب آتش سوزان می چشاندیم

يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِن مَّحَارِيبَ وَ تَمَاثِيلَ وَ جِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَّاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكراً وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (13) 13- آن ها هر چه را که او (سلیمان) می خواست از معبدها و تمثال ها و ظروف بزرگ مانند حوض ها و دیگ های عظیم (که بر زمین کار می گذاشتند و دارای حمل کردن نبود) (و به آن ها گفتیم) ای آل داود شکر نمائید ولی عده کمی از بندگان من سپاسگزار هستند.

يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَ تَمَاثِیلَ بر روی درختان. وَ جِفَانِ كَالْجَوابِ یعنی «جفون» که مانند حفره و کاسه بزرگی است. وَقُدُورِ راسِيَاتٍ که مراد از راسیات یعنی ثابت و پابرجا هستند سپس می فرماید: اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكراً یعنی ای فرزندان داود شکر کنید بر آن چیزهائی که شکرش را بجا نمی آورید سپس فرمود: وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ بنده های کمی اهل شکر و سپاسگذاری هستند. ⁽¹⁾ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّأَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ. (14). 14- هنگامی که مرگ را بر او (سلیمان) مقرر ،نمودیم کسی آن ها را به پس مرگ او آگاه نکرد مگر جنبنده زمین (موریانه) که عصای او را خورد (و بدن سلیمان بعد از یک سال بر روی زمین افتاد ) پس هنگامی که بر روی زمین افتاد جنیان متوجه شدند که اگر غیب می دانستند در عذاب و ذلت خوار کننده ای باقی نمی ماندند

وفات حضرت سلیمان علیه السلام

اشاره

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ می فرماید: روزی خداوند به سلیمان وحی نمود که مرگ تو فرا رسیده است آن حضرت به شیاطین دستور داده بود که برای او خانه ای از شیشه و بلور در کنار دریا بسازند روزی سلیمان وارد آن شده و به عصایش تکیه داده و زبور را می خواند و شیاطین نیز در اطراف آن حضرت به او نگاه می کردند همان طور که به اطرافش نگاه می کرد مردی را در داخل قصرش دید و از او ترسید و گفت: تو کیستی؟ :گفت من کسی هستم که رشوه نمی پذیرم و از سلاطین نیز نمی ترسم و جانش را گرفت و او در همان حالت تکیه بر عصا یک سال ماند و جنیان نیز برای او کار می کردند و نمی دانستند که او مرده است تا این که خداوند موریانه ای را فرستاد تا عصای حضرت سلیمان را خورد هنگامی که بر روی زمين افتاد، فَلَمّا خَرَّ على وجهه تَبَيَّنَتِ الانس ان لو كانوا - اى الجن - يَعْلَمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ انسان ها متوجه شدند که اگر جنیان غیب می دانستند این همه سختی و عذاب نمی کشیدند

که آیه این طوری نازل شده است.

زیرا انسان ها می گفتند که جنیان از عالم غیب خبر دارند اما هنگامی که سلیمان با صورت بر روی زمین افتاد آن ها متوجه شدند که اگر جنیان علم غیب می دانستند یک سال برای او که مرده بود کار نمی کردند به گمان اینکه زنده است.

جنیان از موریانه به خاطر این که عصای حضرت سلیمان را خوردند تشکر کردند. هنگامی که سلیمان وفات کرد ابلیس سحری را نوشت و در پشت آن

مرقوم داشت که این چیزی است که آصف بن برخیا برای سلیمان بن داود از ذخائر گنج ها و علم های گوناگون نوشته است و سپس آن را در زیر تخت سلیمان گذاشت که بعد از مدتی آن را پیدا کردند که کافران با دیدن آن گفتند سلیمان با همین سحر و جادو بر ما غلبه یافته بود.

مومنان :گفتند سلیمان کسی جز بنده خدا و نبی الهی نیست و آن چه که انجام می داد همه از جانب خداوند بود. ⁽¹⁾

لَقَدْ كَانَ لِسَمَا فِي مَسْكَتِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينِ وَ شِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبَّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبِّ غَفُورٌ (15) فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكْلِ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَليل (16) ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَ هَلْ نُجَازِي إِلا الْكَفُورَ (17) وَ جَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتي باركنا فيها قُرَى ظَاهِرَةً وَ قَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سپروا فيها لَيَالِي وَأَيَّاماً آمِنينَ (18) 15- و به تحقیق برای قوم سبا در محل سکونتشان آیتی بود، دو باغ بزرگ از راست و چپ (به آن ها گفتیم:) از رزق پروردگارتان بخورید و برای او سپاسگزار باشید شهری طیب و پاکیزه و پروردگاری آمرزنده.

16- اما آن ها (از شکر خدا) روی گردان شدند پس ما هم سیلی بنیانگن بر آن ها فرستادیم و دو باغ زیبای آن ها را به دو باغی تبدیل نمودیم که میوه درختانش تلخ و ترش و بد طعم و شوره گز و اندکی درخت سدر گردید.

17- این کیفر آن ها به خاطر کفرانشان ،بود و آیا ما جز کفران کننده را کیفر

می دهیم؟

18- و میان آن ها و شهرهایی که پر نعمت و برکت قرار داده بودیم شهرهای آشکاری قرار دادیم و سفر در میان آن ها را متناسب نمودیم (و به آن ها گفتیم:) شب ها و روزها در میان آن ها با ایمنی کامل مسافرت کنید.

لَقَدْ كَانَ لِسَبَا فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينِ وَ شِمَالٍ در یمن دریائی بود که سلیمان به لشگریانش حکم کرد که برای قبیلهٔ سبا از دریای یمن نهری بیرون بیاورند که تا بلاد هند جاری باشد لشگریان سليمان مطابق حكم او نهری چنین بیرون آوردند و سدی عظیم نیز از سنگ و صاروج بر آن کشیدند و مجاری در آن نهر قرار دادند که تا اهل سبا بقدر حاجت آب از آن جا به مزارع و باغات خود جاری سازند و این اهل سبا را دو باغ بود یکی در طرف راست بلاد ایشان و دیگری در جانب چپ آن و تا ده روز راه وسعت آن دو باغ بود و چون درختان سایه دار و اشجار پرثمر سر بر سر هم داده شاخ ها سر بهم آورده بودند و متردّدین درین ده روز راه اصلا شعاع آفتاب را نمی دیدند و همه زیر سایه راه می رفتند و با این همه نعمت آن جماعت سر به عصیان و نافرمانی برآورده کفران نعمت های الهی را نمودند و هر چند بزرگان آن قوم ایشان را منع می نمودند و از عذاب منتقم حقیقی می ترسانیدند فائدهای مترتب نمی گردید و ایشان متنبه نمی گشتند پس حق تعالی در مقام استرداد نعمت خود درآمده و موش های بزرگ بر آن سد که لشگر سلیمان بسته بودند گماشت و آن موش ها سنگ های آن سد را در اندک مدتی بیرون کشیده سدی بدان استحکام و استواری را در هم شکستند و چون مانعی در راه آب نماند سيلى عظیم آمده همه سرزمین آن ها را خراب کرد و درختان را از بین برد چنان چه خداوند از آن خبر می دهد لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ

﴿يَمِينِ وَ شِمَالٍ - تا - سَيْلَ الْعَرِم مراد از سیل العرم یعنی سیلی بزرگ و شدید بود. وَ بَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أَكُل خَمْطٍ که خمط نوعی درخت خاردار است. وَأَثْل نوعی درخت گز شوره زار بدون میوه است. وَ شَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا - تا - بَارَكْنَا فِيها و منظور از فیها یعنی در مکه. ⁽¹⁾ وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِليسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (20) 20- و به تحقیق ابلیس گمان باطل خود را درباره آن ها محقق یافت که از او پیروی کردند جز گروهی از مومنین.

در روز غدیر ابلیس ها به ناله در آمدند

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: هنگامی که خداوند به پیامبرش امر نمود که حضرت علی علیه السلام را به عنوان امیرالمومنین بر مردم برگزیند همچنان که می فرماید: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ⁽²⁾ای پیامبر آن چه که از جانب پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن.

دربارۀ علی علیه السلام در غدیر خم که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلَیٌّ مَوْلاهُ؛ «هر کس من مولای او هستم پس علی مولای اوست» پس ابلیس ها به

نزد ابلیس بزرگ آمده و خاک بر سرشان می ریختند. ابلیس به آن ها گفت شما را چه شده است؟

:گفتند این مرد امروز گره ای را بسته که تا روز قیامت قابل باز شدن نیست ابلیس :گفت چنین نیست که می گوئید در اطراف او کسانی هستند که آن عهد و پیمان را نقض می کنند پس خداوند بر رسولش این آیه را نازل فرمود وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ ... ⁽¹⁾

وَ مَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها شک وَ رَبُّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (21) قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فيهما مِنْ شِرْك وَ ما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ (22) 21- و او (شیطان) بر آن ها تسلطی نداشت مگر آن که ایمان آورندگان به آخرت را از کسانی که شک دارند بشناسیم و پروردگارت نگهبان هر چیزی است.

22- بگو کسانی که غیر از خدا (معبود خود می دانید) را می خوانید آن ها ذره ای در آسمان ها و زمین مالک نیستند و در (آفرینش) آن دو نیز شریک نمی باشند و نیز یاور و مددکار در آفرینش هم نبوده اند.

وَ مَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ کنایه از ابلیس است إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَ رَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ - مگر آن که ایمان آورندگان به آخرت را از کسانی که شک دارند بشناسیم و پروردگارت

نگهبان هر چیزی است.

سپس خداوند برای احتجاج با عبادت کنندگان بتها می فرماید قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا که ضمیر در فیهما کنایه از آسمان ها و زمین است مِنْ شِرک وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظهیر و در (آفرینش) آن دو نیز شریک نمی باشند و نیز یاور و مددکار (در آفرینش) هم نبوده اند.

وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (23) 23- و هیچ شفاعتی نزد او نفعی ندارد مگر برای کسانی که به او اذن داده شده تا هنگامی که اضطراب از دل های آن ها بر طرف شود، می گویند پروردگارتان چه فرمود؟ جواب می دهند حقّ را (فرمود) و اوست خدای بلند مرتبه بزرگوار

وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلأَلِمَنْ أَذِنَ لَهُ در روز قیامت هیچ یک از پیامبران و رسولان حق شفاعت ندارند مگر آن که خداوند بر آن ها اذن شفاعت دهد جز رسول خدا محمد صلی اله علیه و آله که خداوند قبل از روز قیامت بر آن حضرت اذن شفاعت داده است و شفاعت برای او و برای ائمه از فرزندان او سپس از برای انبیا و پیامبران علیهم السلام می باشد. ⁽¹⁾ ابو العباس مکبر گوید که در محضر امام باقر علیه السلام شرفیاب بودم که مردی به نام ابوایمن حضور آن جناب آمده :گفت ای ابا جعفر مردم مغرور شده و مدعى هستند که برای امت مرحومه شفاعت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله کافی است.

حضرت سخت متغیر و خشمگین شده بطوری که آثار غضب از چهره مباركش هویدا گشت و فرمود وای بر تو ای ابا ایمن چگونه فکر می کنند این مردم که مرتکب منکرات شده و شهوات خود را اعمال نموده و هر لقمة حرامی را خورده و دست درازی به اموال و نوامیس دیگران کرده و چشم به شفاعت پیغمبر هم داشته باشند البته باید دانست کسی از اولین و آخرین نیست مگر آن که محتاج به شفاعت محمد صلی الله علیه و آله او می باشند و برای پیغمبر است که از امت خود شفاعت نماید و ما شفاعت شیعیان خود را می نمائیم و آن ها هم به شفاعت اهل بیت خود می پردازند بطوری که یک نفر مؤمن می تواند باندازه قبیله ربیعه و مضر ⁽¹⁾را از پیشگاه پروردگار شفاعت نماید و مومن حتى خادمش را نیز شفاعت کرده و می گوید خدایا او به من حق خدمتکاری در سرما و گرما دارد. ⁽²⁾

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آيه حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ الان قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ فرمود: چون اهل صد آسمان ها از روز بعثت عیسی بن مریم تا روز بعثت محمد بن عبد الله صلی الله علیه و آله هیچ وحیی نشنيده بودند همین که خدای تعالی جبرئیل را به سوی محمد صلی الله علیه و آله فرستاد اهل آسمان ها صوت وحی را شنیدند که چون افتادن آهن بر روی سنگی صاف و محکم صدا کرد پس همه تکان خوردند و همین که از وحی فارغ شد جبرئیل نازل شد به اهل هر آسمانی برخورد پریشانی و فزع از دل های اهل آن آسمان زایل گشت آن وقت به خود ،آمده از یکدیگر پرسیدند:

پروردگارتان چه می گفت؟ و در پاسخ گفتند خدا حق را گفت و او علی و کبیر است. ⁽¹⁾

قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحْ بَيْنا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتاحُ الْعَليمُ (26) 26- بگو پروردگار ما همه ما را در یک جا جمع می کند سپس در بین ما به حق داوری می کند و او داوری داناست.

قُلْ يَجْمَعُ بَيْتَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بين ما قضاوت كن. بِالْحَقِّ وَ هُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ كه الفتاح العليم به معنای «القاضي العليم» یعنی قضاوت کننده دانایی .است ⁽²⁾ وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ الأكافة لِلنَّاسِ بَشيراً وَ نَذيراً وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (28) 28- و ما تو را نفرستادیم مگر برای همۀ مردم که بشارت دهنده و انذار کننده آن ها باشی و لکن بیشتر مردم نمی دانند.

معنی تبلیغ رسالت بر تمام مردم

وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ کَافَّةً لِلنَّاسِ حفص کنانی گوید از عبد الله بن بكير دجانی شنیدم که می گفت امام صادق علیه السلام به من فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و له برای همه مردم بشارت دهنده بود آیا این طور نیست که خداوند در کتابش می فرماید:وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ کَافَّةً

لِلنَّاسِ ما تو را برای همۀ مردم فرستاده ایم برای اهل شرق و غرب و برای اهل آسمان ها و زمین از جن و انس آیا رسالت آن بزرگوار به همۀ آن ها رسیده است؟ عرض کردم: نمی دانم!

فرمود: ای فرزند ،بگیر، رسول خدا صلی الله علیه و آله از مدینه بیرون نرفت پس چگونه رسالت او به اهل شرق و غرب رسیده است؟

عرض کردم: نمی دانم!

فرمود: کیفیت آن چنین بوده که حق تعالی به جبرئیل امر کرده که جملهٔ زمین را به پری از بال خود برکند و به پیش رسول خدا نگاهدارد پس جبرئیل همۀ زمین را در نظر حضرت آورد مانند کف دست مبارک او و بعد از آن همه زمین را در نظر حضرت آورد مانند کف حضرت نظر بر اهل شرق و غرب کرده تبلیغ رسالت خود به هر قومی به زبان آن قوم نمود پس هیچ شهری و روستائی نماند مگر آن که اهل آن را حضرت بنفس نفیس خود تبلیغ رسالت و شرایع نمود. ⁽¹⁾

وَ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ لَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لَوْ تَرَىٰ إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضِ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْ لَا أَنتُمْ لَكُنا مُؤْمِنِينَ (31) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنتُمْ مُجْرِمِينَ (32) وَ قَالَ الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ

﴿تكفرَ بِاللَّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدَاداً وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (33) وَ مَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (34) وَ قَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالاً وَ أَوْلاداً وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذِّبِينَ (35) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (36) وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَ لا أَوْلادَكُمْ بِالَّتي تُقَرَّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَىٰ إِلا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزَاهُ الضَّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَ هُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (37) 31- و کافران :گفتند ما هرگز به این قرآن و به کتاب هایی که پیش از این بوده ایمان نخواهیم آورد و اگر (روزی که) ببینی ستمکاران در پیشگاه پروردگارشان نگه داشته شده اند و با همدیگر به مجادله بر خواسته اند مستضعان به مستکبران می گویند اگر شماها نبودید ما از ایمان آورندگان بودیم.

32- مستکبران به مستضعفان جواب می دهند آیا ما شما را از هدایت باز داشتیم بعد از آن که به سراغتان آمد؟ بلکه شما خود مجرم بودید.

33- و مستضعفان به مستکبران می گویند بلکه مکر و حیله های شب و روز شما بود که پیوسته به ما دستور می دادید که به خداوند کافر شویم و برای او شریکانی بگیریم و چون عذاب قیامت را دیدند پشیمانی خود را پنهان می دارند و ما زنجیرهایی را در گردن کافران قرار می دهیم آیا جزایی به غیر از آن چه که انجام داده اند دارند؟

34- و ما هیچ رسول انذار دهنده ای را در شهری نفرستادیم مگر این که مرفهان گفتند همانا ما برای آن چه که فرستاده شده ای کافریم

35- و گفتند: اموال و فرزندان ما زیاد است ما از عذاب شدگان نخواهیم بود.

36- بگو: همانا پروردگارم رزق و روزی را برای هر کسی که بخواهد گسترش می دهد و یا تنگ می،گیرد و لکن بیشتر مردم نمی دانند

37- و اموال و فرزندانتان شما را به ما نزدیک نمی کنند، مگر کسانی که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند که با این عمل به ما نزدیک می شوند پس به آن ها پاداشی مضاعف در برابر اعمالی که انجام داده اند دارند و آن ها در غرفه های بهشتی در امن و امان هستند.

خداوند برای پیامبرش گفتار کافران از قریش و دیگران را نقل کرده و می فرماید: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ لَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ از کتاب پیامبران

وَلَوْ تَرَىٰ إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا و آن ها بزرگانشان بودند. لَوْ لا أَنتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدى که آن بیان است. بَلْ كُنتُمْ مُجْرِمِينَ بلکه شماها مجرم بودید سپس می فرماید: الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ یعنی شب و روز مکر و حیله می کردید.

وَ أَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ معصوم علیه السلام می فرماید: وقتی که ولی خدا را می بینند که در چه ناز و نعمت ،است و خود در آتش دوزخند ندامت خود را پنهان می دارند

شخصی پرسید ای فرزند رسول خدا این پوشاندن ندامت چه فایده ای به

حال آنان دارد به این که در عذابند؟

فرمود از شماتت دشمنان کراهت دارند. ⁽¹⁾

سپس با مال و ثروتشان بر خداوند فخر فروخته و گفتند: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالاً وَأَوْلاداً وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذِّبِينَ اموال و فرزندان ما زیاد است و ما از عذاب شدگان نخواهیم بود.

پس خداوند آن ها را رد کرده و می فرماید: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَ يَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ * وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّيكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً بگو: همانا پروردگارم رزق و روزی را برای هر کسی که بخواهد گسترش می دهد و یا تنگ می گیرد و لکن بیشتر مردم نمی دانند و اموال و فرزندانتان شما را به ما نزدیک نمی کنند مگر کسانی که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند که با این عمل به ما نزدیک می شوند

روایت شده که مردی در نزد امام صادق علیه السلام سخن از توانگران و ثروتمندان کرده و از ایشان بد ،گفت امام صادق علیه السلام فرمود: ساکت باش توانگر اگر صله رحم ،کند و به برادران خود نیکی نماید خدای تعالی اجر این عمل را به او دو چندان می دهد به خاطر این که هم نیکی کرده و هم فریب دنیای خود را نخورده هم چنان که قرآن کریم نیز فرموده وَ ما أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَىٰ إِلا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضَّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ اموال و اولاد شما چنان نیستند که شما را به درگاه ما نزدیک سازند، مگر کسی را که ایمان به خدا آورد و عمل

صالح انجام دهد که چنین کسانی پاداششان در برابر اعمالی که کرده اند دو چندان خواهد بود و در غرفه های ایمن خواهند زیست. ⁽¹⁾

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَ ما أَنفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (39) وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَميعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَ هَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (40) قَالُوا سُبْحانَكَ أَنتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (41) 39- بگو: همانا پروردگارم رزق هر کدام از بندگانش را که بخواهد گسترش می دهد و برای هر کسی که بخواهد تنگ می گرداند، و شما هر چه (در راه خدا) انفاق کنید عوض آن را می دهد و او بهترین روزی دهندگان است.

40- (و بیاد بیاور) روزی که همۀ آن ها محشور می شوند سپس به فرشتگان می گوید آیا این ها گروه شما را پرستش می کردند.

41- می گویند پاک و منزهی تو ولی ما تنها تو هستی نه آن ها، بلکه آن ها جن را می پرستیدند و بیشترشان به آن ها ایمان داشتند.

وَ مَا أَنفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ حریز از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: همانا خداوند تبارک و تعالى امرش را در هر شب جمعه از اول شب و در شب های دیگر در یک سوم آخر شب به سوی آسمان دنیا فرو می فرستد که در پیشاپش آن ملکی ندا

می کند آیا توبه کننده ای است که خداوند توبه اش را بپذیرد؟ آیا استغفار کننده ای است تا خداوند او را بیامرزد؟ آیا درخواست کننده ای است تا درخواستش برآورده شود؟ پروردگارا بر هر اتفاق کننده بیش تر از آنش اعطا نما و بر هر منع کنندهای مالش را از بین برده و تلف نما تا این که فجر طلوع می،کند پس زمانی که فجر طلوع می کند آن ملک به امر پروردگار به سوی عرش بر می گردد و ارزاق بین بندگان تقسیم می شود سپس امام علیه السلام فضيل فرمود: ای فضیل بهرهٔ تو از آن همان مقدار است که خداوند می فرماید وَ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ و شما هر چه در راه خدا انفاق کنید عوض آن را می دهد و او بهترین روزی دهندگان است. ⁽¹⁾

وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهْؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ و بياد بیاور روزی که همۀ آن ها محشور محشور می شوند سپس به فرشتگان می گوید: آیا این ها گروه شما را پرستش می کردند. پس ملائکه می گویند: سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ پاک و منزهی تو ولی ما تنها تو هستی نه آن ها بلکه آن ها جن را می پرستیدند و بیشترشان به آن ها ایمان داشتند. ⁽²⁾

وَكَذَّبَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كان نکیر (45) 45- و کسانی که قبل از آن ها بودند (پیامبرانشان را) تکذیب کردند و در حالی که این ها به یک دهم آن چه که به آن ها از مال و مقام دادیم نمی رسند

پس رسولانم را تکذیب کردند پس مجازات من نسبت به آن ها چگونه بود.

هاشم بن عمار دربارۀ آية وَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مَا بَلَغُوا مِعْشَارَ ما آیه وَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ روایت می کند که معصوم علیه السلام فرمود: آن ها کسانی بودند که رسولانشان را تکذیب کردند و آن چه به رسولان آن ها دادیم به یک دهم آن چه که به محمد و آل او داده ایم نمی رسد. ⁽¹⁾

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَشى و فزادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما وَ بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (46) 46- بگو: همانا شما را به یک چیز پند و اندرز می دهم و آن این است که دو نفر دو نفر یا هر یک به تنهائی برای خداوند قیام کنید سپس بیندیشید که این همنشین شما دیوانه نیست بلکه او انذار دهنده شما در برابر عذاب شدید الهی .است

ابو حمزه ثمالی گوید از امام باقر علیه السلام دربارۀ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ سؤال ،کردم فرمود مراد از یک پند و اندرز همان ولایت علی علیه السلام است که خداوند بدان موعظه نموده است. ⁽²⁾

قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلَّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (47) 47- بگو: آن چه اجر و مزد از شما خواسته ام برای شماست همانا اجر و

پاداش من بر خداوند است و او بر هر چیزی شاهد است.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آيه قُلْ مَا سَلَتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله از قوم خود خواست که خویشان او را دوست بدارند و آزار و اذیت نکنند لذا این آیه نازل شد که همین اجر و مزد نیز به نفع شماست و ثوابش عاید خودتان می شود. ⁽¹⁾

وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (51) وَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ وَ أَنّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ (52) وَ قَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ يَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ (53) وَ حيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكةٍ مُريبٍ (54) 51- و اگر ببینی زمانی که ناله شان بلند است اما نمی توانند (از عذاب الهی) فرار کنند و از جای نزدیکی گرفته می شوند.

52- و می گویند به حق ایمان آوردیم و از این مکان دور (قیامت) چگونه می توانند به (آن ایمان آوردن) دسترسی پیدا کنند.

53- و به تحقیق قبل از این به آن کافر ،شدند و از جایی دور و غایبانه نسبت ناروا می دادند.

54- و (امروز) میان آن ها و خواسته هایشان جدایی افتاد همچنان که قبل از این به عقیده های آن ها عمل ،شد همانا که آن ها در شک و تردید بودند.

ظهور حضرت قائم علیه السلام

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ ابو خالد کابلی روایت کرد که امام ابی جعفر علیه السلام فرمود: به خدا سوگند گویا همین الآن می بینم قائم علیه السلام را که به حجر تکیه داده است آن گاه مردم را در رعایت حقش به خدا سوگند می دهد و آن گاه می فرماید ای مردم هر کس با من درباره خدا محاجه کند من أولى به خدا هستم ای مردم هر کس با من درباره آدم محاجه ،کند من اولی و نزدیک تر از سایرین به آدم هستم ای مردم هر کس با من درباره نوح محاجه کند من از هر کس دیگر اولی به نوحمای مردم هر کس با من درباره ابراهیم سخن گوید و احتجاج کند من خود از هر کس دیگر نزدیک تر به ابراهیمم ای مردم هر کس با من درباره موسی محاجه کند من خود اولی به موسی هستم ای مردم هر کس با من در خصوص عیسی محاجه کند و آن جناب را به رخ من بکشد من خود از هر کس دیگر نزدیک تر به عیسی ،هستم ای مردم هر کس با من در خصوص محمد صلی الله علیه و آله محاجه کند من خود از هر کس دیگر به محمد صلی الله علیه وآله نزدیک تر و اولایم ای مردم هر کس با من در خصوص کتاب خدا محاجه ،کند من از هر کس دیگر به کتاب خدا نزدیک ترم آن گاه به مقام ابراهیم می آید و در آن جا دو رکعت نماز می خواند و با سوگند به خدا حق خود را بیان می کند. ⁽¹⁾

سپس امام ابی جعفر علیه السلام فرمود اوست به خدا سوگند مضطر در آیه شريفه: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ ⁽²⁾و اولین کسی که با او بیعت کند، جبرئیل، و سپس سیصد و سیزده

،نفرند و این عده هر کدام ،بتوانند راه افتاده خود را به وی برسانند که می رسانند و هر یک به این صورت به وی نرسند در رختخوابشان ناپدید می،شوند و منظور امیرالمؤمنین علیه السلام از عبارت «هُمُ اَلْمَفْقُودُونَ عَنْ فُرُشِهِمْ﴾؛ «ایشان از رختخواب مفقود می شوند» همین است و نیز منظور از آیه فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللهُ جَمِيعاً ⁽¹⁾پس در عمل به خیرات سبقت ،جویید که هر جا باشید خدا همگی تان را می آورد همین است و فرمود منظور از خیرات ولایت و محبت اهل بیت علیهم السلام است هم چنان که در جایی دیگر فرمود: وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ ⁽²⁾اگر عذاب را از ایشان تا مدت کمی تاخیر اندازیم

منظور از امت معدوده اصحاب قائم علیه السلام است که در عرض یک ساعت همه یک جا جمع می شوند. وقتی قائم علیه السلام به سر زمین «بيداء» برسد، لشکر سفيان در برابرش صف آرایی می کند پس خدای عز و جل زمین را دستور می دهد تا پاهای ایشان را در خود فرو ببرد و بگیرد و درباره همین مورد است که خدای عز و جل می فرماید: وَ لَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ * وَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ یعنی می گویند: اینک ما به قائم آل محمد علیهم السلام ایمان آورده ایم.

وَ أَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ - تا - وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ یعنی بین آنان و عذاب نشدن حائل ایجاد می شود. كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبل یعنی آن هایی که قبل از ایشان مکذبین بودند و هلاک شدند مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ همچنان که قبل از این با هم

عقیده های آن ها عمل ،شد همانا که آن ها در شک و تردید بودند. ⁽¹⁾

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیه وَ لَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فرمود: صدا که از آسمان می آید.

وَ أُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ از زیر پاهایشان به سوی زمین کشیده می شوند. ⁽²⁾ ابو حمزه گوید از امام باقری درباره آيه وَ أَنَّى لَهُمُ التَّناوُسُ مِنْ مَكَانِ بَعِیدٍ سؤال کردم فرمود: آن ها هدایت را از طریقی جستجو می کنند که بدان نمی رسند که اگر از مسیرش آن را طلب می کردند به راحتی و آسانی بدان دست می یافتند. ⁽³⁾

تفسير سورة فاطر

اشاره

35- سورة فاطر در مکه نازل شده و دارای 45 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً أُولي أَجْنِحَةٍ مثنى وَ ثُلاثَ وَ رُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (1) 1- حمد و سپاس خداوندیست که آفریننده آسمان ها و زمین است و فرشتگان را رسولانی قرار داد دارای بال های دوگانه و سه گانه و چهارگانه آن چه که می خواهد در آفرینش می افزاید همانا خداوند بر هر چیزی تواناست.

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلاً أُولِي أَجْنِحَهٍ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ. امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند ملائکه را مختلف خلق کرد پیامبر صلی الله علیه و آله جبرئیل را دید که ششصد بال ،داشت و بر ساق پایش دری بود چون قطره شبنمی که روی گیاهان می افتد. آن قدر بزرگ بود که بین آسمان و زمین را پر می کرد.

و نیز فرمود: هر گاه خدای عز و جل به میکائیل دستور دهد به زمین هبوط ،کند یک پایش روی زمین ،هفتم و پای دیگرش روی آسمان هفتم قرار خواهد گرفت و نیز خداوند متعال فرشتگانی دارد که نیمی از آن ها از یخ و نیم

دیگرشان از آتش ،است و ذکرشان این است که «یَا مُؤَلِّفاً بَیْنَ اَلْبَرَدِ وَ اَلنَّارِ، ثَبِّتْ قُلُوبَنَا عَلَی طَاعَتِکَ ؛ ای خدایی که بین یخ و آتش الفت افکندی دل های ما را بر طاعتت ثابت بدار».

فرمود: خداوند ملکی دارد فاصله ما بین گوش او تا چشمش به اندازه پانصد سال پرواز پرنده .است ملائکه نه آب و غذا می خورند و نه نکاح دارند همانا به نسیم عرش تامین می گردند یک گروه از ملائکه تا روز قیامت در حال رکوع هستند و گروهی نیز هستند که تا روز قیامت در حال سجده می باشند

امام صادق علیه السلام فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند هیچ چیزی را به تعداد و کثرت ملائکه نیافریده است در هر روز و یا در هر شب هفتاد هزار ملائکه به سوی زمین می آیند و خانه خدا را طواف می کنند سپس به زیارت رسول خدا صلی الله علیه و آله و بعد به زیارت امیرالمومنین علیه السلام آمده و سلام می کنند و سپس به زیارت امام حسین علیه السلام می آیند و در آن جا می مانند و در هنگام سحر به سوی آسمان بر می گردند و دیگر هرگز روی زمین بر نمی گردند. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: همانا خداوند اسرافیل و جبرائیل و میکائیل را از یک تسبيح خلق کرده است و برای آن ها گوش و چشم و عقل نيكو و سرعت فهم قرار داده است . ⁽²⁾

فرمایش حضرت علی علیه السلام دربارۀ صفت ملائکه

امیر المؤمنین علیه السلام درباره خلقت ملائکه فرموده: خدایا ملائکه را آفریدی

و در آسمانت جای دادی ملائکه ای که نه در آنان سستی هست و نه غفلت و نه در ایشان معصیتی مفهوم دارد. آری آن ها عالم ترین خلق تو به تو هستند و ترسنده ترین خلق تو از تواند و مقرب ترین خلق تو به تواند و عامل ترین خلق تو به فرمان ،تواند نه خواب بر دیدگان ایشان مسلط می شود و نه در عقلشان سهوی پیدا می شود و نه خستگی ،بدن ها ایشان نه در پشت پدران جای می گیرند و نه در رحم مادران و نه خلقتشان از ماء مهین است، بلکه تو ای خدا ایشان را به نوعی دیگر ایجاد کرده ای و در آسمان هایت منزل ،دادی و با جای دادنت در جوار خود اکرامشان کرده ای و بر وحی خود امین ساختی و آفات را از ایشان دور کردی و از بلاها محافظتشان فرمودی و از گناهان پاکشان ساختی اگر قوت تو نبود خود قوی نمی شدند و اگر تثبیت تو نبود خودشان ثابت قدم نمی گشتند و اگر رحمت تو نبود اطاعت تو نمی کردند و نمی کردند

اگر تو نبودی آن ها هم .نبودند

لیکن اگر آن ها که این همه نزد تو مقام دارند و تو را اطاعت می کنند و نزدت دارای منزلتند و غفلتشان از امر تو اندک است آن چه را که از تو بر ایشان پوشیده مانده مشاهده می کردند و آن عظمت را که تا کنون از تو پی نبرده اند پی می بردند قطعا عبادت و عمل خود را کوچک می شمردند و نفس خود را به ملامت می گرفتند و می دانستند که تو را آن طور که باید عبادت نکردند. منزهی تو که خالقی و معبودی رفتارت با مخلوقانت چقدر نیکو است. ⁽¹⁾

مَا يُفْتَح اللهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَ مَا يُمْسِكَ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ

بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (2) 2- خداوند در هر رحمتی را به روی مردم بگشاید هیچ کسی نمی تواند جلوی آن را بگیرد و جلوی هر آن چه را که بگیرد هیچ کسی نمی تواند به غیر از او آن را بفرستد و او عزیز و حکیم است.

امام صادق علیه السلام در ذیل آیه ما يَفْتَح اللهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا می فرماید: متعه یکی از آن رحمت هاست ⁽¹⁾

أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ (8) وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتَيرُ سَحَابَاً فَسُقْنَاهُ إِلَىٰ بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بعْدَ مَوْتِهَا كَذلِكَ النُّشُورُ (9) 8- آیا کسی که عمل زشتش برای او زیبا جلوه داده شده و آن را نیکو می بیند (همانند شخص نیکوکار واقعی است)؟ پس خداوند هر کسی را که بخواهد گمراه و هر کسی را هم که خواست هدایت می کند پس جانت را به خاطر آن ها از شدت غم و حسرت از دست ،مده، همانا خداوند به آن چه که آن ها انجام می دهند آگاه است.

9- و خداوند آن کسی است که بادها را فرستاد که ابرها را به حرکت در ،بیاورند پس ما آن ابرها را به سرزمین های مرده می رانیم و (به وسیله باران آن ابرها) زمین های مُرده را زنده می کنیم؛ رستاخیز (مردگان) این چنین است.

هاشم بن عمار دربارۀ آية أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ روایت می کند که این آیه درباره زریق و حبتر ⁽¹⁾نازل شده است ⁽²⁾

سپس خداوند عز و جل با زنادقه و مادی پرستان احتجاج نموده و می فرماید: اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابِاً فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ سرزمين مرده آن است که هیچ گیاهی در آن نیست.

فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا یعنی به وسیله باران زمین را زنده می کنیم كَذلِكَ النُّشُورُ رستاخیز (مردگان) این چنین است. ⁽³⁾ مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً إِلَيْهِ يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ والعَمَل الصّالِحُ يَرْفَعُهُ وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَكْرُ أُولئِك هُوَ يَبُورُ (10) 10- هر کس که طالب عزت است (باید از خداوند بخواهد) که همه عزت از برای خداست کلمات پاکیزه به سوی او صعود می کند و عمل صالح به سوی او بالا می رود و کسانی که نقشه های زشت می کشند برای آن ها عذاب شدیدی ،است و مکر (نقشه) آن ها نابود می شود.

إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ کلمۀ اخلاص و اقرار به آن چه که از جانب خداوند آمده از واجبات است و ولایت عمل صالح را به سوی خداوند بالا می برد

امام صادق علیه السلام می فرماید: منظور از الكلم الطيب گفتن شخص «مومن «لا إله إلا الله محمد رسول الله علي ولي الله و خليفة رسول الله» می باشد و فرمود: عمل صالح اعتقاد داشتن به وسیلهٔ قلب است به این که آن حق از جانب پروردگار عالمیان است و هیچ شکی در آن نیست ⁽¹⁾

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام این فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند برای هر سخنی مصداقی از عمل است که یا آن را تصدیق می کند و یا تکذیب پس وقتی انسان سخنی بگوید و با عمل خود سخن خود را تصدیق ،کند یعنی به گفته خود عمل کند آن عمل گفتار او را به سوی خدا بالا می برد و اگر عملش مخالف گفتارش باشد. گفتارش را نیز روی عمل خبیثش گذاشته در آتش می اندازند ⁽²⁾

وَاللهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجاً وَ مَا تَحْمِلُ مِنْ أُنثَى ولا تَضَعُ إِلا بِعِلْمِهِ وَ مَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنقصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا في كِتَابِ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسيرٌ (11) 11- و خداوند شما را از خاک آفرید سپس از نطفه سپس شما را زوج (زن و مرد) قرار داد و هیچ زنی باردار نمی شود و بارش را به زمین نمی گذارد مگر به علم اوست و هیچ کسی عمر طولانی نمی کند یا از عمرش کم نمی گردد مگر آن که در کتاب (علم الهی) ثبت است و همانا این کار بر خداوند آسان است.

مَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ یعنی در کتاب

می نویسد که عمر چه کسانی را باید کم کند و یا زیاد و این رد منکرین بداء .است⁽¹⁾

وَ مَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِعٌ شَرَابُهُ وَ هَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَ مِنْ كُلّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةٌ تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْكَ فيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (12) 12- و هرگز دو دریا مساوی نیستند این یکی آبش شیرین و گوارا و نوشیدنش دل چسب و آن یکی شور و تلخ ؛ ولی از هر کدام گوشت تر و تازه می خورید و زیورهایی (لؤلؤ و مرجان) از آن استخراج کرده می پوشید کشتی ها را در آن می بینی که آب ها را می شکافد (و به جلو می رود) تا از فضل الهی بهره مند گردد و شاید که شکر گزار (نعمت های الهی) باشید.

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذیل آیه وَ مَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِعٌ شَرَابُهُ وَ هَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ فرمودند: مراد از اجاج تلخی است.)﴿وَ تَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ کشتی به وسیله باد جلو و عقب می رود. ⁽²⁾

کل يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَكل يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ (13) 13- او شب را در روز و روز را در شب داخل می کند و خورشید و ماه را

مسخر کرده که هر یک به مدت معینی در حرکت می باشند این است خداوند پروردگار شما حکومت از برای اوست و کسانی را که به غیر از او می خوانید به اندازه پوست نازک روی هسته خرما مالک نیستند.

وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِیر کلمه قطمیر به معنای پوست نازکی است که روی هسته خرما کشیده شده است. إن تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ (14) 14- اگر آن ها را بخوانید صدای شما را نمی شنوند، و اگر بشنوند نمی توانند جواب شما را بدهند و روز قیامت شرک شما را منکر می شوند و هیچ کس مانند خبیر خداوند دانا و آگاه شما را آگاه نمی کند

خداوند سپس با بت پرستان احتجاج کرده و می فرماید: إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ - تا - بِشِرْكِكُمْ یعنی در روز قیامت شرک شما را که آن ها را به خدائی گرفته بودید منکر می شوند و از پرستش شما تبری جسته و ابراز تنفر می کنند

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَىٰ حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبَى إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَ مَنْ تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللهِ الْمَصِيرُ (18) 18- و هیچ شخص گناهکاری بار گناه دیگری را به دوش نمی گیرد و اگر شخص سنگین باری کسی را برای بردن بار گناهش بخواند چیزی از بارش را بر نمی دارند و اگر چه از خویشان باشند؛ همانا تو فقط می توانی کسانی

را انذار کنی که در پنهانی از پروردگارشان می ترسند و نماز به پا می دارند؛ و هر کس پاکیزه باشد همانا نتیجه اش به خود او بر می گردد و بازگشت همه به سوی خداست

وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى یعنی هیچ کس بار گناه کس دیگری را بر دوش نمی گیرد. وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبى یعنی گناه کسی را کس دیگری بر دوش خود حمل نمی کند مگر کسی که به گناهی امر کند که در این صورت آمر و مامور گناهکار هستند وَ مَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ (19) ولا الظُّلُمَاتُ ولا النُّورُ (20) ولا الظُّلُ وَلَا الْحَرُورة (21) وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاء وَلا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَ مَا أَنتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ (22) 19- و هرگز کور و بینا مساوی نیستند ؛

20- و نه تاریکی ها و روشنائی؛

21 و نه سایه و (محیط) سوزان ؛

22- و هرگز زندگان و مُردگان با هم مساوی نیستند. همانا خداوند سخنانش را به گوش هر کسی که بخواهد می رساند و تو نمی توانی (سخن خود را به گوش) کسانی که در قبرها هستند (مُرده اند) برسانی

وَ مَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ مثلى است که خداوند از برای مومن و کافر زده است وَلاَ الظُّلفاتُ وَلا النُّورُ * وَلا الظُّلُّ وَلاَ الْحَرُورُ که مراد از «ظل» انسان و

مراد از «حرور» چهارپایان هستند.

وَ ما يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَ لاَ الْأَمْوَاتُ و هرگز زندگان و مردگان با هم مساوی نیستند.)سپس فرمود: ﴿إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَ مَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ اين کافران از تو چیزی را نمی شنوند و بدان عمل نمی کنند همچنان که مردگان در قبرها نشنیده و عمل نمی کنند إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشيراً وَ نَذيراً وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلا خَلَا فِيهَا نَذِيرٌ (24) وَ إِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالزِّبُرِ و بالكتاب المنبر (25) ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كَانَ نَكير (26) أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوَانُها وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُها و غَرَابِيبُ سُودٌ (27) وَ مِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (28) 24- همانا ما تو را به حق بشارت دهنده و انذار کننده فرستادیم، و هر امتی در میان خود انذار کننده ای داشت.

25- و اگر تو را تکذیب می کنند (جای تعجب نیست) به تحقیق کسانی که قبل از این ها بوده اند آن ها هم (پیامبرانشان را) تکذیب می کردند که رسولان آن ها با دلائلی روشن و با پند و موعظه و کتاب روشنگر به سوی آن ها آمدند.

26- سپس کافران را (به خاطر گناهانشان) گرفتم پس عذاب من برای آن ها چگونه بود؟

27- آیا دیدی که خداوند از آسمان آبی نازل کرد و از آن میوه های

گوناگونی (از زمین) بیرون آوردیم؟ و از کوه ها نیز راه هائی سفید و سرخ به رنگ های گوناگون و گاه سیاه آفریدیم.

28 - و از مردم و جنبندگان و چهارپایان نیز رنگ های گوناگونی هست (که خدا آفرید) که حق چنین است همانا بندگان عالم از خداوند می ترسند همانا خداوند عزیز و آمرزنده است.

وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلا خَلَا فِيها نَذِيرٌ برای هر زمانی امامی است. سپس بزرگان آن را ذکر کرده و می فرماید: أَلَمْ تَرَ - اى محمد - أَنَّ اللهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوَانُها - تا - وَ غَرَابِيبُ سُودٌ غرابيب به معنای کلاغ ها است. ⁽¹⁾

وَ مِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَ الْأَنْعَامِ مُختلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ و عَلَى إِنَّ وَالْأَنْعَامِ أَلْوَانُهُ إِنَّمَا مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَماء و معنای آن این است که بندگان عالم و دانا از خداوند می ترسند. إِنَّ الَّذينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ (29) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (30) وَ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لخَبِيرٌ بَصِيرٌ (31) ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابق بالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الكَبِيرُ (32) سَابِقٌ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَ لِبَاسُهُمْ فيها حَريرٌ (33)

وَ قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (34) الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فيها لُغُوبُ (35) وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفِّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (36) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنا نَعْمَلُ أَوَلَمْ تعمرُكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَ جَاءَ كُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نصیر (37) 29- همانا کسانی که کتاب الهی را تلاوت می کنند و نماز به پا می دارند و آن چه را که به آن ها روزی داده ایم در پنهان و آشکار اتفاق می کنند، تجارتی را امید دارند که هرگز ضرر و زیانی در آن نباشد.

30- تا خداوند به آن ها پاداش کامل عطا کند، و از فضل خودش بر آن ها بیفزاید همانا که او آمرزنده و شکر گزار است.

31- و آن چه از کتاب بر تو وحی فرستادیم حق است و تصدیق کننده با کتاب های قبل از آن ، همانا خداوند به بندگانش خبیر و بیناست.

32- سپس این کتاب را به بندگان برگزیده خود به میراث دادیم پس گروهی از آن ها بر خود ستم کردند و گروهی میانه رو بودند و گروهی نیز به اذن خداوند در خیرات و نیکی ها سبقت ،گرفتند این همان فضیلت بزرگ است.

33- بهشت همیشگی که در آن وارد می شوند در حالی که خودشان را با زر و گوهرهائی از طلا و مروارید آراسته اند و لباسشان در آن جا حریر است.

34- و می گویند حمد و سپاس خداوندی که غم و اندوه را از ما بر طرف ،نمود همانا پروردگار ما آمرزنده و شکرگزار است.

35- همان کسی که ما را به فضل خود در این منزل همیشگی جای داد که در این جا هیچ رنجی به ما نمی رسد و با نمی رسد و به هیچ سستی و خستگی مبتلا

نمی شوئیم.

36- و کسانی که کافر شدند برای آن ها آتش جهنم است که دستور مرگشان صادر نمی شود تا بمیرند و از عذاب آن ها کم نمی شود این چنین هر شخص کفران کننده ای را کیفر می کنیم

37- و آن ها در آتش جهنم فریاد می زنند ای پروردگار ما را بیرون بیاور تا به غیر از آن چه که عمل می کردیم عمل صالح انجام دهیم، (به آن ها گفته می شود:) آیا شما را به اندازه ای عمر ندادیم که هر کس اهل تذکر بود متذکر می شد؟ و انذار کننده ای به سراغ شما نیامد؟ اکنون (عذاب الهی را) بچشید که برای ستمکاران هیچ یاوری نیست.

خداوند از مومنانی که اموالشان را در اطاعت الهی اتفاق می کنند یاد کرده و می فرماید: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ كه لن تبور یعنی هرگز زیان نمی بینند

سپس پیامبرش را خطاب قرار داده و می فرماید: وَ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ و آن چه از کتاب بر تو وحی فرستادیم حق است و تصدیق کننده با کتاب های قبل از آن ، همانا خداوند به بندگانش خبیر و بیناست. ⁽¹⁾

سپس آل محمد را ذکر کرده و می فرماید: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا که منظور از عبادنا ائمه علیهم السلام می باشند سپس می فرماید: فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ یعنی از آل محمد که غیر از ائمه علیهم السلام

می باشند که منکر امام .هستند

مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ یعنی کسی که اقرار به امام می کند وَ مِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللهِ که مراد امام علیه السلام است. پس خداوند آن چه را که برای آن ها آماده کرده را متذکر شده و می فرماید: جنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ - تا - لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوب که نصب به معنای خستگی و رنج و لغوب به معنای کسالت و سستی است.

سپس خداوند آن چه را که از برای دشمنان و مخالفان و ستمکاران به حق امامان علیهم السلام آماده کرده ذکر نموده و می فرماید: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا - تا - وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها یعنی ناله می زنند و فریاد می کنند رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ ای پروردگار، ما را بیرون بیاور تا به غیر از آن چه که عمل می کردیم عمل صالح انجام دهیم.

پس خداوند آن ها را رد کرده و می فرماید: وَلَمْ نُعَمِّرُكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ یعنی به شما عمر دادیم تا به همه امور آگاهی پیدا کردید.

وَ جَاءَكُمُ النَّذِيرُ یعنی رسول الله صلى الله عليه و سلم را برای شما فرستادیم به خود نیامدید ﴿فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ اکنون عذاب الهی را بچشید که برای ستمكاران هیچ یاوری نیست إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيماً غَفُوراً (41) وأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلاَ نُفُوراً (42) اسْتِكْبَاراً فِي الْأَرْضِ وَ مَكْرَ السَّيِّء وَلا يحيق المَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ فَهَلْ

﴿يَنظُرُونَ إِلا سُنَّتَ الأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللهِ تخويلاً (43) 41- همانا خداوند آسمان ها و زمین را نگه می دارد تا (از مسیر خود) منحرف نشوند و هرگز متحرف نمی شوند و کسی به غیر از او نمی تواند آن ها را نگه دارد همانا خداوند بردبار و آمرزنده است.

42- و آن ها به خداوند سوگند محکمی خوردند که اگر انذار کننده ای برای آن ها بیاید از امت های دیگر هدایت یافته تر خواهند بود پس هنگامی که انذار کننده ای برای آن ها آمد اما به جز فرار و نفرت بر آن ها چیزی نیفزود

43- اینها به خاطر استکبار در روی زمین و حیله های زشتشان بود حیله های زشت تنها دامان صاحبش را می گیرد پس آیا آن ها چیزی جز سنت گذشتگان را انتظار دارند؟ پس هرگز برای سنت الهی تبدیلی نخواهی یافت و هرگز برای سنت الهی تغییری نمی یابی

خداوند گفتار قریش را نقل کرده و می فرماید: وَ أَقْسَمُوا بِاللهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَم یعنی آن هائی که هلاک شدند.

فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ یعنی رسول الله صلی الله علیه و آله. ما زَادَهُمْ إِلا نُفُوراً * اسْتِكْبَاراً فِي الْأَرْضِ وَ مَكْرَ السَّيئ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّنُ إِلا بِأَهْلِهِ﴾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نامه ای که خروج عایشه و حرکتش را به سوی بصره و نافرمانی و عصیان طلحه و زبیر را به اطلاع شيعيان خود مرقوم داشته و نوشته بود کدام گناه بزرگ تر از آن است که طلحه و زبیر همسر پیامبر صلی الله علیه و اله را از خانه خودش بیرون آورده که خداوند او را در پس پرده قرار داده بود و عیالات خود را در پردهٔ حفاظت مستور و محفوظ داشته اند و علنا مخالفت خدا و رسولش را کرده و مرتکب سه معصیت گشتند که ضرر و

زیان آن به سوی مردم عاید گردید اول ظلم دوم مکر و حیله سوم نقص عهد و بیعت که کیفر و عقاب هر سه در قرآن و کتاب خدا تصریح و بیان شده که خداوند می فرماید: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَعْيُكُمْ عَلَى أَنفُسِكُمْ ⁽¹⁾اى مردم همانا بغى و ستم شما به خودتان بر می گردد

و دربارۀ نقض عهد فرموده: فَمَنْ نَكَتَ فَإِنَّمَا يَنْكُتُ عَلَى نَفْسِهِ ⁽²⁾پس هر کس پیمان شکنی کند به ضرر خودش پیمان شکنی کرده است.

و در مورد مکر و فریب می فرماید: وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إلا بأَهْلِهِ و آن ها مرتکب بغی و ظلم به من شده و بیعت مرا نقض نموده و عهد شکنی کرده و نسبت به من مكر و تزویر روا داشتند. ⁽³⁾

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعْجِرَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيماً قديراً (44) وَلَوْ يُؤاخِذُ اللهُ النَّاسَ بمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصيراً (45) 44- آیا آن ها در روی زمین گردش می کنند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از این ها بوده اند چگونه بود؟ که از آن ها قوی تر ،بودند در آسمان ها و زمین هیچ چیزی از تحت قدرت او بیرون نمی رود همانا او دانا و توانا است.

45- و اگر خداوند مردم را به خاطر اعمالشان مواخذه کند هیچ جنبنده ای را بر روی زمین باقی نمی گذارد و لکن آن (مواخذه) را تا مدت معین به تاخیر انداخته است (و به آن ها مهلت داده است) پس هنگامی که اجل آن ها

فرا برسد (خداوند طبق عمل آن ها مجازات می کند) و همانا خداوند به حال بندگانش بیناست.

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ آيا در قرآن و در اخبار گذشتگان که به هلاکت رسیدند نمی نگرند. فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از این ها بوده اند چگونه بود؟ وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى خداوند آن ها را در هنگام معصیت و در زمان غفلت و بی خبری نمی گیرد. ⁽¹⁾ سکونی از امام جعفر صادق علیه السلام از پدرش روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمودند: از علم خدا گذشته و مرکب قلم خدا به این قضایی که رانده و این قدری که مقدر کرده خشک شده که کتاب خدا جای خود را در بشر باز کند و رسولان خدا تصدیق شوند و آن ها که ایمان می آورند و تقوی دارند به سعادت برسند و آن ها که تکذیب می کنند و کفر می ورزند به شقاوت برسند و مؤمنین به ولایتی از خدای عز و جل و مشرکین به برائتی از او نایل شوند.

آن گاه رسول خدا صلى الله عليه و سلم فرمود: خدای عز و جل می فرماید: ای فرزند آدم! تو به مشیت من برای خودت می خواهی آن چه را می خواهی و به اراده من برای خودت اراده می کنی آن چه را که اراده می کنی و به فضل نعمت من بر تو چنان نیرومند شده ای که می توانی سر از فرمانم ،برتابی و به قوت و عصمت من و عافیتم موفق شده ای که واجبات مرا ادا کنی

پس اگر واقعا حسناتی داری خود من به آن حسنات از تو سزاوارترم و تو به گناهانت از من سزاوارتری همیشه خیر من به سوی تو نازل ،است و من

با آن خیر به تو انعام می کنم و شر تو به خودت بر می گردد به عنوان کیفر جنایاتی که کرده ای و به کثرت تسلطی که من به تو دارم به سوی طاعتم رو نهادی و به سوء ظنی که به من داری از رحمتم مایوس شدی

پس با این بیان حمد و سپاس برای من است و حجت علیه تو تمام است و تو با این عصیان راه مؤاخذه مرا به روی خود گشودی و با احسانت مستحق پاداش نیکی که نزد من است گشتی من هیچ گاه از تحذیر تو کوتاهی نکردم و تو را در حین سرگرمی و غرورت به عذاب نگرفتم

آن گاه فرمود: این همان کلام خدا است که می فرماید: وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ و اگر خداوند مردم را به خاطر اعمالشان مواخذه ،کند هیچ جنبنده ای را بر روی زمین باقی نمی گذارد.

و نیز می فرماید من تو را به بیش از طاقتت تکلیف نکردم و از امانت جز همان مقداری را که خودت علیه نفست اقرار داری تحمیلت ننمودم من از تو برای خود به آن مقدار راضیم که تو از من برای خودت راضی باشی. ⁽¹⁾آن گاه خداى عز و جل فرمود: وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيراً و لكن آن (مواخذه) را تا مدت معین به تاخیر انداخته است (و به آن ها مهلت داده است) پس هنگامی که اجل آن ها فرا برسد خداوند طبق عمل آن ها مجازات می کند و همانا خداوند به حال بندگانش بیناست. ⁽²⁾

تفسير سورة يس

اشاره

36- سوره یس در مکه نازل شده و دارای 83 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

یس (1) وَالْقُرْآنِ الْحَكيمِ (2) إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (3) عَلَى صِرَاطٍ مُستقیم (4) تَنْزِيلَ الْعَزيزِ الرَّحِيمِ (5) 1- یس

2- سوگند به قرآن حکیم

3- همانا تو از رسولان هستی

4- به راهی راست (فرستاده شدی).

5- (این قرآن) از جانب خداوند عزیز و مهربان نازل شده است.

يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيم امام صادق، علیه السلام می فرماید یس اسم رسول خداست و دلیل بر آن آیه إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمِ می باشد.

عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمِ یعنی بر مسیری واضح و روشن قرار داری

لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ (6) لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (7) إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالاً فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ (8) 6- تا قومی را انذار کنی که پدرانشان انذار نشدند پس آن ها در غفلت هستند.

7- به تحقیق فرمان ما درباره بیشتر حتمی ،شده از این جهت آن ها ایمان نمی آورند.

8- همانا ما بر گردن های آن ها زنجیرهایی قرار دادیم که تا چانه هایشان کشیده شده و سرهایشان را به طرف بالا نگه داشته است.

تنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ مراد قرآن است. لمُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ أَبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ - تا - عَلَى أَكْثَرِهِمْ﴾ یعنی عذاب بر آن ها نازل شد فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ پس آن ها ایمان نمی آورند.

إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلالاً فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ - تا - فَهُمْ مُقْمَحُونَ يعنى سرهایشان را بالا دارند. ⁽¹⁾ وَ جَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْديهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْنَيْناهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (9) 9 - و ما در پیش روی آن ها و از پشت سرشان سدی قرار دادیم و چشم هایشان را پوشانده ایم پس (جایی را) نمی بینند.

معجزه پیامبر صلی الله علیه و آله برای ابوجهل

فَأَغْشَيْنَاهُمْ یعنی آن ها را نابینا کردیم. ابي الجارود از امام باقر علیه السام در ذیل آیه وَ جَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ روایت می کند که فرمود: یعنی هدایت را نمی بینند چون خدا گوش و چشم و دل و اعمالشان را از این که هدایت شوند گرفته است.

این آیه درباره ابوجهل بن هشام و چند تن از خاندان وی نازل شده و جریان چنین بوده که رسول خدا صلی الله علیه و آله برخاست نماز بخواند، ابوجهل (لعنة الله عليه) هم سوگند خورده بود هر وقت او را دید نماز می خواند فرقش را ،بشکافد پس ابوجهل آمد در حالی که سنگی هم به دست داشت رسول خدا صلی الله علیه و آله را دید که مشغول نماز است هر چه دست بلند کرد تا سنگ را به طرف آن جناب پرتاب کند خدا دستش را در گردنش خشکانید و نتوانست پایین بیاورد و سنگ هم در دستش نمی چرخید ناگزیر به طرف اصحاب خود ،برگشت آن وقت سنگ از دستش افتاد بعد از او مردی دیگر برخاست که او نیز از فامیل های ابوجهل بود گفت من او را می کشم همین که نزدیکش ،شد گوش به قرائت او داد و دلش پر از ترس و وحشت شده و برگشت و به یاران خود گفت بین من و او چیزی به شکل «شتر نر» فاصله شد و با دم خود به من اعلام خطر کرد و من ترسیدم نزدیکش شوم. ⁽¹⁾

وَ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (10) إِنَّمَا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ

کریم (11) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتَى وَ نَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ (12) 10- و برای آن ها مساوی است که آن ها را انذار کنی یا انذار ،نکنی ایمان نمی آورند.

11- همانا تو کسی را انذار کن که از ذکر (یاد الهی) پیروی کند و در نهان از خداوند مهربان ،بترسد پس همچون کسی را به مغفرت و پاداشی پر ارزش بشارت بده

12- همانا ما مردگان را زنده می کنیم و آن چه را که از پیش فرستاده اند و آثار آن ها را می نویسیم و هر چیزی را در کتاب مبین به شماره آورده ایم.

وَ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ هم چنان که تاریخ ثابت کرده که بنی مخزوم یعنی از فرزندان مغیره احدی ایمان نیاوردند. وَ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ - تا - وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ يعنی در کتاب مبین و آن محکم است یعنی تاویل نمی خواهد. ابن عباس از امیرالمومنین علیه السلام روایت کرده که فرمود: به خدا سوگند منم امام مبین که ما بین حق و باطل جدایی می اندازم و این را از رسول خدا صلی الله علیه و اله ارث برده ام. ⁽¹⁾ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ (13) إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ (14) 13 و برای آن ها اصحاب قربه (انطاکیه) را مثال بزن که رسولان به سراغ آن ها

آمدند.

14- زمانی که دو نفر را به سوی آن ها فرستادیم که آن دو را تکذیب کردند پس نفر سومی را فرستادیم و همه گفتند ما به سوی شما فرستاده شدیم

مبلغان در انطاکیه

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ * إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِم اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ ابو حمزه ثمالی از امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که از آن حضرت در تفسیر این آیه سؤال کردم فرمود: خداوند دو نفر را به سوی اهل شهر انطاکیه فرستاد تا مردم آن جا را به دین حق دعوت کنند پس آن دو نفر طوری دین حق وارد شهر شدند که کسی ایشان را نشناخت و به دعوت مردم پرداختند اما مردم بر آن ها خشم کرده و آن دو را گرفته در بتکده شهر زندانی نمودند ؛ خداوند نفر سومی را فرستاد چون داخل شهر شد قصر پادشاه را جویا شده و گفت مرا به حضور پادشاه ببرید چون او را نزد شاه بردند :گفت مردی هستم که در بیابان ها مشغول عبادت می باشم اکنون مایلم که معبود پادشاه را پرستش کنم

پادشاه دستور داد او را داخل بتکده نمایند تا به عبادت اصنام و بت ها مشغول شود مدت یک سال در بتخانه ماند و با آن دو نفر مرد موحد که زندانی بودند مؤانست و مجالست داشت و با ایشان قرار گذاشت که او را نمی شناسند و در حضور پادشاه از خداشناسی و یکتا پرستی او سخن نگویند آن گاه تقاضای ملاقات شاه را نمود چون شاه او را احضار نمود گفت به من اطلاع دادند که تو این مدت در بتخانه به پرستش خدایان ما مشغول

بوده ای اینک ما خشنودی خودمان را به تو ابراز نموده و اجازه می دهیم هر حاجتی که داری بخواهی تا مورد اجابت قرار دهم.

آن مرد پاسخ داد من حاجتی ندارم ولی دو نفر را در بتکده زندانی دیدم آن ها را برای چه زندانی کرده اید؟

پادشاه گفت این دو نفر دین ما را باطل دانسته و ما را به سوی خداوند آسمانی فرا می خواندند.

:گفت ای پادشاه بسیار شایسته و بجاست که امر فرمائید آن دو را به حضور آورده و مجلس مناظره ای تشکیل دهیم که اگر حق با آن دو بود از آن ها پیروی می کنیم و اگر حق با ما بود آن دو در دین ما وارد می شوند.

پادشاه آن دو زندانی را احضار نمود و چون حاضر شدند آن مرد :گفت ادعای شما چیست و هدف شما از آمدن به این شهر چیست؟

:گفتند ما برای این به این جا آمده ایم که مردم را به عبادت خداوند یگانه و يكتا دعوت کنیم که آسمان ها و زمین را آفریده و در ارحام آن چه را که اراده نموده خلق کرده و آن طور که خواسته به آن صورت داده و درختان و گیاهان را رویانده و از آسمان باران فرستاده است.

آن مرد :گفت آیا آن خدای یکتایی که معبود شما است قادر است کوری را بينا و بیماری را شفا و مردهای را زنده کند؟

:گفتند اگر از خدا بخواهیم و مشيت ذات مقدسش اقتضا كند البته اجابت خواهد شد.

آن شخص به پادشاه گفت امر فرمائید تا یک نفر کور مادرزاد را که اصلاً قدرت بینائی ندارد را حاضر کنند چون آوردند به آن دو نفر :گفت از خدای خود بخواهید تا این شخص را بینا کند

آن دو به نماز برخاسته و دعا نمودند ناگاه به قدرت پروردگار چشم های کور روشن و بینا گردید و به سوی آسمان نگاه می کرد.

مرد :گفت کور دیگری بیاورند.

چون آوردند گفت: ای پادشاه دستور بده که برای بینایی این کور هم دعا کنند هر دو به سجده افتاده مشغول دعا شدند که ناگاه او نیز بینا گردید آن مرد :گفت ای پادشاه امر کنید شخص زمین گیر و افلیجی را .بیاورند چون حاضر کردند به آن دو نفر :گفت دستور پادشاه این است که از خدای خود بخواهید سلامتی این شخص را به او برگردانید. آن دو نفر نماز خوانده و دست به دعا برداشتند که ناگاه شخص فلج برخاسته و به راه رفتن پرداخت باز :گفت ای پادشاه امر کنید زمین گیر دیگری را بیاورند وقتی که آوردند و آن دو دعا کردند مانند زمینگیر اولی بهبودی و شفا یافته و با قدم های استوار شروع به راه رفتن نمود.

آن مرد به پادشاه گفت این دو نفر از عهده دو آزمایش مهم بر آمده و حجت قاطعی برای ما آوردند اکنون یک آزمایش دیگر باقی است که اگر آن را نیز انجام دهند من پیرو عقاید این دو نفر شده و دین آن ها را می پذیرم سپس :گفت ای پادشاه آن طور که شنیده ام شما پسری داشته اید که در عنفوان جوانی وفات کرده من از این دو نفر می خواهم که دعا نمایند و او را زنده کنند و اگر پسر شما را زنده نمایند من داخل دین آن ها خواهم شد.

پادشاه :گفت من نیز در صورت وقوع چنین امری خدای این دو نفر را پرستش کرده و یکتا پرستی را قبول می نمایم.

آن مرد گفت اینک یک امر دیگر باقی مانده است پسر پادشاه مرده است خدایتان را بخوانید تا او را زنده کند.

آن دو سر به سجده نهاده و به مدت طولانی در حال سجده باقی ماندند سپس سر از سجده برداشته و به پادشاه گفتند ای پادشاه کسانی را بفرستید تا فرزندت را از گورستان بیاورند که از قبر بیرون آمده است

جمعیت زیادی به سوی قبرستان رفته و با کمال تعجب دیدند که پسر پادشاه از قبر بیرون آمده و مشغول پاک کردن خاک های سر و صورت خود می باشد. او را خدمت پادشاه آوردند که پادشاه با دیدنش او را شناخت گفت: ای فرزندم حالت چگونه است؟

:گفت ای پدر مرده بودم که دو نفر را دیدم که در مقابل پروردگارم به سجده افتاده و از او زنده شدن مرا درخواست می نمایند.

پادشاه گفت: اگر آن دو نفر را ببینی می شناسی؟

پسر :گفت بله!

پادشاه دستور داد که مردم در شهر جمع شوند و از برابر او عبور کنند پس از آن که جمعیت زیادی عبور کردند و کسی را نشناخت یکی از آن دو نفر را عبور دادند فوراً شاهزاده او را نشان داده و گفت این شخص یکی از آن دو می باشد؛ باز مردم زیادی را از مقابل عبور دادند که کسی را نشناخت و در آخر از همه نفر دوم را عبور دادند که او را شناخته و گفت این هم نفر دوم است.

آن مرد فوراً به دو نفر نزدیک شده و :گفت اما من به خدای شما ایمان آورده و تصدیق می کنم که خدای شما بر حق است و آن چه شما آورده اید از طرف حق می باشد.

پادشاه نیز گفت: من هم به خدای آن دو ایمان می آورم و به پیروی از

پادشاه تمام مردم نیز ایمان آوردند. ⁽¹⁾

قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنا عَذَابٌ أَلِيمٌ (18) 18- گفتند: همانا ما شما را به فال بد گرفتیم اگر (از ادعای خود) دست برندارید سنگسارتان می کنیم و از ما به شما عذاب دردناکی می رسد.

إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ يعنی اسماء شما را به فال بد گرفته ایم. وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَىٰ قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ (20) اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْتَلَكُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (21) وَ مَا لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (22) أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةٌ إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمَنُ بِضُرِ لا تُغْنِ عَنِّي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ (23) إِنِّي إِذا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (24) إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ (25) قبلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قَالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ (26) بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَني مِنَ الْمُكْرَمِينَ (27) 20- و مردی شتابان از دورترین نقطه شهر از راه رسید و گفت: ای قوم من از فرستادگان (الهی) پیروی کنید.

21- از کسانی پیروی کنید که هیچ اجر و پاداشی از شما نمی خواهند و خود از هدایت یافتگان هستند.

22- و چرا نباید کسی را عبادت کنم که مرا آفریده و همه ما به سوی او بر می گردیم.

23- آیا معبودی به غیر از او را بگیرم که اگر خداوند رحمان بخواهد به من ضرری برساند شفاعت آن ها کم ترین اثری به حال من ندارد و نمی توانند سرا نجات بدهند.

24- در این هنگام من در گمراهی آشکاری خواهم بود.

25- همانا من به پروردگار شما ایمان آوردم پس به سخنانم گوش فرا دهید.

26- گفته شد وارد بهشت ،شوید :گفت ای کاش قوم من می دانستند (که خداوند چه پاداشی به من داده است).

27- که پروردگارم مرا آمرزید و مرا از گرامی شدگان قرار داد.

وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ - تا - وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ این آیات درباره حبیب نجار نازل شده است. إن كانَتْ الأَصَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ (29) 29- (عذابشان) فقط یک صیحه آسمانی بود که ناگاه همه هلاک شدند.

إِنْ كَانَتْ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ که «خامدون» به معنای «ميتون» یعنی همه مُردند است. سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ (36) وَ آيَةً لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ (37) 36- پاک و منزه است خدایی که همه را جفت ،آفرید چه چیزهایی که

می رویاند و چه از خودشان (انسان ها را که زوج آفرید)، و از آن چه که نمی دانند.

37- و شب برای آن ها نشانه ای است که ما روز را از آن بر می گیریم که آن ها ناگهان در تاریکی فرو می روند.

سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ حلبی گوید امام صادق علیه السلام فرمودند: همانا نطفه از آسمان به سوی زمین بر روی نبات و خرما و درخت واقع می شود و در آن ها جاری می شود و مردم و چهارپایان از آن می خورند.

وَ آيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ یعنی روز را از آن خارج می کنیم و شب پدیدار می گردد. وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرِّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَليمِ (38) وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (39) 38- و خورشید به سوی قرارگاه خودش در حال حرکت است که این از تقدیر خداوند عزیز و داناست.

39- و برای ماه منازلی مقدر کردیم تا مانند شاخه درخت خرما و به رنگ زرد در می آید.

داستان ابوسعید با امام رضا علیه السلام

وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ - تا - كَالْعُرْجُونِ القديم مراد از «عرجون» بیرون آمدن درخت خرما است که از نخل پدید

می آید و در هنگام بیرون آمدنش به شکل هلال است.

داود بن محمد فهدی گوید ابوسعید مکاری بر امام رضا علیه السلام وارد شد و :گفت تو مانند پدرت ادعا می کنی آن چه را که پدرت مدعی بود یعنی تو نیز می گویی من فرزند پیغمبرم؟

حضرت فرمود: تو را چه شده که خداوند نورت را خاموش و فقر و مسكنت را به خانه ات داخل کند آیا نمی دانی که خداوند به عمران وحی فرستاد که به تو پسری عطا خواهم کرد اما مریم را به او داد و از مریم عیسی به وجود آمد پس عیسی از مریم و مریم هم از عیسی است و هر دو در حکم واحد می باشند من از پدرم و پدرم از من است و ما نور واحديم

آن گاه ابو سعید گفت: سؤالی دارم.

امام علیه السلام فرمود: بپرس گرچه اطمینان دارم هرگز تو کسی نیستی که به امامت و ولایت من معتقد شوى.

:گفت چه می فرمائید دربارۀ کسی که موقع مرگ وصیت می نماید پس از فوت من آن چه بنده قدیمی دارم در راه خدا آزاد کنید بنده های قدیمی این شخص شامل کدام یک از غلامان و بنده هایش می شود؟

فرمود: هر بندهای که از شش ماه قبل مالک بوده باید آزاد شود زیرا خداوند در قرآن می فرماید: وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيم پس هر کدام که شش ماه باشند پس او قدیم بوده و آزاد است.

می فرماید ابوسعید از نزد امام علیه السلام بیرون رفت به فقر مبتلا گشت بینائیش را از دست داد و سپس مرد که لعنت الهی بر او باد. ⁽¹⁾

لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَك يَسْبَحُونَ (40) 40- نه برای خورشید سزاوار است که ماه را درک کند و نه برای شب که بر روز سبقت بگیرد و هر کدام آن ها در مسیر خود در حرکت هستند.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام دربارۀ آية لا الشَّمْسُ يَنْبَغِى لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ فرمودند: خورشید سلطان روز و ماه سلطان شب است که برای خورشید سزاوار نیست که بر نور ماه بتابد و شب نیز بر روز پیشی نمی گیرد شب از بین نمی رود تا این که روز را درک کند

وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ می فرماید: و همه در مدار فلک می چرخند. وَ آيَةٌ لَهُمْ أَنا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (41) وَ خَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ (42) 41- و نشانه ای (دیگر) برای آن ها این است که ما فرزندان آن ها را در کشتی هایی پربار حمل کردیم.

42- و برای آن ها مرکب هایی (مانند کشتی) آفریدیم.

وَ آيَةٌ ؛ وَ آيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ برای آنان نشانه ای دیگر از قدرت و رحمت ما این است که فرزندانشان را در کشتی هایی پر از اجناس و وسایل و کالا حمل کردیم. وَ خَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ یعنی چهارپایان و حیوانات را برای سوار شدن آن ها آفریدیم. ⁽¹⁾

وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ (48) مَا يَنظُرُونَ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَحْضُمُونَ (49) فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (50) وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (51) 48- و می گویند این وعده (قیامت) چه وقت می آید اگر راست می گوئید؟

49- (این ها) جزاین انتظار نمی کشند که یک صیحه (آسمانی) فرود آید و آن ها را فرا گیرد در حالی که (در کارهای دنیوی) به بحث و جدل مشغول هستند.

50- پس (در این هنگام) قادر نیستند که وصیتی بکنند و نیز نمی توانند سوی خانواده هایشان برگردند.

51- و چون (برای بار دوم) در صور دمیده می شود به ناگاه همه از قبرها شتابان به سوی پروردگارشان می روند.

وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ * مَا يَنْظُرُونَ إِلأَ صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصُمُونَ این صیحه در آخر الزمان خواهد بود مردم در آن روزگار گرفتار یک صیحه می شوند در حالی که مردم در بازارها مشغول مخاصمه هستند ناگهان گرفتار این صیحه گشته و همه به یک باره می میرند و احدی نیست که به خانه خود برگردد و یا وصیتی به کسی بکند و همین است معناى آية فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ پس در این هنگام عذاب قادر نیستند که وصیتی بکنند و نیز نمی توانند به سوی خانواده هایشان برگردند. ⁽¹⁾ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ از قبرها بيرون

آمده و به سوی پروردگارشان به سرعت حرکت می کنند. ⁽¹⁾

قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (52) إِنْ كانَتْ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَميعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ (53) 52- گویند: ای وای بر ما چه کسی ما را از خوابگاهمان بر انگیخت؟ این همان وعده خداوند مهربان است و فرستادگان او همگی راست گفتند.

53- و آن یک صیحه ای بیش نیست که همۀ آن ها به ناگاه در پیشگاه ما حاضر می شوند.

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنَا فرمودند: مردم در قبرها هنگامی که از آن برخواستند گمان می کنند که در خواب بوده اند و می گویند ای وای بر ما چه کسی ما را از جایگاهمان بیرون آورده است؟

ملائکه در پاسخشان می گویند این همان و عده ای است که خدای رحمان می،داد و فرستادگان خدا راست می گفتند. ⁽²⁾

سپس نفخۀ دوم را ذکر کرده و می فرماید: إِنْ كَانَتْ إِلأَصَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ و آن یک صیحه ای بیش نیست که همۀ آن ها به ناگاه در پیشگاه ما حاضر می شوند

إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغْلِ فَاكِهُونَ (55)

55- همانا اهل بهشت امروز در نعمت های الهی مشغول هستند.

إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغْلٍ فَاكِهُونَ یعنی اهل بهشت با زنان و حوریان ملاعبه و بازی می کنند. ⁽¹⁾ هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فى ظلالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِونَ (56) 56- آن ها و همسرانشان در سایه درختان بر تخت های (بهشتی) تکیه کرده اند.

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آيه فِي ظِلالِ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَكونَ فرمودند کلمه ارائک تخت هایی است که روی آن حجله ها می باشد. ⁽²⁾

سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبِّ رَحِيمٍ (58) وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (59) 58- بر آن ها سلام (الهی) باد که این گفتاری از جانب پروردگار مهربان است.

59- و (به گنهکاران گفته شود:) ای مجرمان امروز شما جدا شوید.

سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبِّ رَحِيمٍ سلام از ناحیه خدا همان امن و امان است. وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ چون خدا خلق را در روز قیامت جمع کند همه برپا خواهند ماند به حدی که عرق ایشان را فرا می گیرد پس ندا می کنند پروردگارا به حساب ما رسیدگی کن هر چند که جهنمی باشیم آن گاه فرمود خدای تعالی بادهایی می فرستد تا در بین آنان بوزد و منادی ندا می کند: ای

مجرمین امروز از بهشتیان جدا شوید. پس از یکدیگر جدا می شوند مجرمین در آتش می افتند و کسی که در قلبش ایمان باشد به سوی بهشت می رود. ⁽¹⁾

وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِلاً كَثيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (62) 62- و به تحقیق گروه زیادی از شما را گمراه کرد آیا وقت آن نرسیده که اندیشه کنید؟

وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيراً یعنی خلق زیادی که هلاک شدند. الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَيْديهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (65) 65 - امروز بر دهان آن ها مهر می زنیم (که نمی توانند سخن بگویند)، و دست هایشان با ما سخن می گوید و پاهایشان به آن چه که انجام می دادند شهادت می دهند

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ - تا - بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ هنگامی که خداوند در روز قیامت همه را در یک جا جمع کرد نامۀ هر کسی را به او می دهد پس آن ها بر آن نامه نگریسته و اعمالی را که در آن نوشته شده را منکر می شوند پس ملائکه شهادت داده و می گویند پروردگارا ملائکه تو برایت شهادت می دهند سپس آن ها سوگند می خورند که ما این اعمال را انجام نداده ایم و آن قول الهی است که می فرماید: يَوْمَ يَبْعَتُهُمُ اللهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ ⁽²⁾پس زمانی که چنین کنند خداوند بر زبان های آن ها مهر می زند و اعضای بدنشان

سخن می گویند بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ به آن چه که انجام می دادند.

وَ لَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُتِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (66) وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ (67) 66- و اگر بخواهیم چشم هایشان را محو می کنیم پس چون برای عبور از راه سبقت می گیرند اما چگونه می بینند؟

67- و اگر بخواهیم آن ها را در جای خودشان مسخ می کنیم پس در این صورت نمی توانند به راه خود ادامه دهند و یا برگردند.

وَ لَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ يعنى چگونه می بینند. وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ یعنی در دنیا فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيَّا وَ لا يَرْجِعُونَ پس در این صورت نمی توانند به راه خود ادامه دهند و یا برگردند. وَ مَنْ نُعْمُرُهُ نُنكسهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (68) 68- و به هر کس عمر طولانی دهیم در آفرینش او دگرگونش می کنیم، پس چرا اندیشه نمی کنند.

وَ مَنْ نُعَمِّره تنكشهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ این آیه رد زنادقه است که توحید را باطل دانسته و می گویند هنگامی که مردی با زنی در آمیخت و نطفه مرد در رحم زن قرار گرفت و بر اثر استعداد آن نطفه و خوردن غذاها و چرخش فلک و گذشت شب و روز انسانی به دنیا می آید و خداوند سخنان آن ها را با یک جمله باطل نموده و می فرماید: وَ مَنْ

﴿نُعَّمرُهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ به هر کسی که ما عمر بیشتری دهیم از خلقت و قدرت جسمانی او می کاهیم آیا اندیشه نمی کنید؟ اگر این طور بود که می گویند مادامی که شب و روز برپاست و فلک می چرخد سزاوار است که انسان از زمان تولد رو به زیادی کند پس چگونه رو به کاستی می کند وقتی که از دوران طفولیت رو به بزرگی می کند قدرت شنوائی و بینائی نیروی جسمانی علم و سخن گفتن رو به ضعف می رود لكن همۀ آن ها از جانب خداوند عزیز و علیم بوده و در تقدیر اوست. ⁽¹⁾

وَ ما عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ (69) 69- و ما به او (پیامبر) شعر نیاموخته ایم و شاعری هم برای او سزاوار ،نیست بلکه این (کتاب آسمانی ذکر الهی) و قرآن مبین است.

وَ ما عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ قريش می گفتند آن چه محمد می گوید شعر است خدای سبحان در همین آیه سخن ایشان را رد نموده و فرمود: وَ ما عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ ما به او شعر نیاموخته ایم و او سزاوار شعرگویی ،نیست و آن چه آورده به جز ذکر و قرآن مبین نمی باشد.

و بدون شک رسول خدا صلی الله علیه و آله در تمامی طول عمر شریفش حتی یک بار هم شعر .نگفت

ليُنذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَ يُحِقُّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ (70) 70- تا افرادی را که زنده هستند انذار کند و برای کافران (به عنوان اتمام

حجت) دستور عذاب حتمی شود.

لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيَّا یعنی مؤمن را که قلبش زنده است انذار کند. وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ یعنی عذاب برای کافران مسلّم گردد. أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَاماً فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (71) وَ ذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَکُوبُهُمْ وَمِنْهَا یَأْکُلُونَ (72) 71- آیا ندیدند که برای آن ها به دست قدرت خود چهارپایانی آفریدیم تا مالک آن ها شوند؟

72- و آن ها را برایشان رام کردیم که هم بر آن ها سوار می شوند و هم از گوشت آن ها می خورند.

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَاماً یعنی آن چهارپایان را به قدرت خود آفریدیم. وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ یعنی شتر با آن همه قدرت و بزرگی طفلی آن را میراند و به هر کجا که خواست می برد. وَلَهُمْ فِيها مَنَافِعُ وَ مَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ (73) 73- و برای آن ها در آن چهارپایان منافع و آشامیدنی هایی هست آیا شکرگزاری نمی کنند؟

وَلَهُمْ فِيها مَنَافِعُ وَ مَشَارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ یعنی آن چه که به وسیله آن چهارپایان کسب می کنند و آن چه که بر آن ها سوار می شوند. وَ مَشارِبُ یعنی از شیر آن ها استفاده می کنند. ⁽¹⁾

وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (74) لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَ هُمْ لَهُمْ جُندٌ مُحْضَرُونَ (75) فَلا يَحْزُنّكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ (6) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (77) 74- و به جای خداوند یگانه معبودانی را برگزیدند شاید که یاری شوند.

75- آن ها هرگز توانایی یاری آن ها را ندارند و این ها لشگری برای آن هاست که همگی در آتش جهنم حاضر می شوند.

76- پس سخنان آن ها تو را محزون نکند همانا ما آن چه را که پنهان می کنند و آشکار می نمایند را می دانیم.

77- آیا انسان نمی داند که ما او را از نطفه آفریدیم؟ آن گاه او دشمن آشکار ما شد.

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در آیه وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ * لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ فرمودند: خدایان مشرکین توانایی یاری مشرکین را ندارند و مشرکین قشونی هستند برای خدایانی که روزی احضار می شوند. ⁽¹⁾

سپس خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار داده و می فرماید: فَلا يَحْزُنُكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ پس سخنان آن ها تو را محزون نکند همانا ما آن چه را که پنهان می کنند و آشکار می نمایند را می دانیم

فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ یعنی زبان گویا دارد و عالم و سخنور است.

وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ (78) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (79) 78- و برای ما مثلی زد و آفرینش خود را فراموش کرد گفت چه کسی این استخوان ها را زنده می کند در حالی که پوسیده اند؟

79- بگو: آن کسی او را زنده می کند که اول بار او را ایجاد کرد و او به هر آفریده ای داناست.

وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ و برای ما مثلی زد و آفرینش خود را فراموش کرد گفت چه کسی این استخوان ها را زنده می کند در حالی که پوسیده اند؟ خداوند متعال می فرماید: ای محمد بگو: يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ آن کسی او را زنده می کند که اول بار آن ها را ایجاد کرد و او به هر آفریده ای داناست.

اگر انسان بر آفرینش خویش تفکری می کرد همان او را به سوی پروردگارش راهنمائی می نمود زیرا هر انسانی می داند که قدیم نیست چون خود و دیگر مخلوقات را می بیند که حادث هستند و نیز می داند که خود خودش را هم خلق نکرده است زیرا هر خالقی قبل از مخلوقش هست و اگر خودش را خلق کرده بود پس باید آفات و دردها و مرض ها و مرگ را باید از خود دور می کرد پس در این هنگام ثابت می شود که خالقی مدبر دارد که همان خداوند یکتا و قهار .است ⁽¹⁾

الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَاراً فَإِذَا أَنتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (80)

أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَليمُ (81) إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (82) فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ و َإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (83) 80- همانا خدایی که از درخت سبز برای شما آتشی قرار داد که شما به وسیله آن آتش می افروزید.

81- آیا آن کسی که آسمان ها و زمین را آفریده قادر نیست که همانند آن را بیافریند؟ بلی می تواند که او آفریننده و داناست.

82- همانا امر او چنین است که هر وقت اراده چیزی را کرد می گوید: «موجود باش» آن چیز هم فوراً موجود می شود.

83- پس پاک و منزه است خدایی که ملکوت هر چیزی به دست اوست و بازگشت شما همه به سوی او می باشد.

الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَاراً فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ که مراد از ،درخت درخت مَرْخ و غفار است که در سرزمین غرب می باشد پس هنگامی که می خواهند آتشی روشن کنند از چوب آن دو درخت بر می دارند و به هم می مالند و آتش از آن دو بوجود می آید سپس خداوند عز و جل می فرماید: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ - تا - كُنْ فَيَكُونُ خزائن الهى در کاف و نون (که همان کُن است) می باشد فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ پس پاک و منزه است خدایی که ملکوت هر چیزی به دست اوست و بازگشت شما همه به سوی او می باشد. ⁽¹⁾

تفسیر سوره صافات

اشاره

37- سوره صافات در مکه نازل شده و دارای 182 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

وَ الصَّافاتِ صَفًّا (1) فَالزَّاجِرَاتِ زَجْراً (2) 1- سوگند به (فرشته های) صف زده .

2- (و سوگند) به نهی کنندگان

وَ الصَّافاتِ صَفًّاً مراد ملائکه و انبیاء هستند که برای عبادت خدا صف کشیده اند. فَالزَّاجِرَاتِ زَجْراًً آن هایی که مردم را از گناه باز می دارند. فَالتالِيَاتِ ذِكْراً (3) إِنَّ الهَكُمْ لَوَاحِدٌ (4) رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشَارِقِ (5) إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ﴾ (6)

3- سوگند به تلاوت کنندگان ذکر (آیات الهی)

4- همانا که خداوند شما یگانه است.

5- پروردگار آسمان ها و زمین و آن چه که در میان آن دو است، و پروردگار

مشرق ها.

6- همانا ما آسمان دنیا را با ستارگان آراستیم

فَالتَّالِيَاتِ ذِكْرًا آن هایی که قرآن را قرائت می کنند؛ این قسم است و جوابش إِنَّ الهَكُمْ لَوَاحِدٌ * رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَ مَا بَيْتَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ * إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةِ الْكَوَاكِبِ می باشد. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام روایت می کند که حضرت علی علیه السلام فرمودند: این ستارگان که در آسمان است شهرهایی است مانند شهرهایی که در زمین می باشد که هر کدام به وسیلۀ عمودی از نور به همدیگر مربوط است که طول آن عمود در آسمان دویست و پنجاه سال است. ⁽²⁾

وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ (7) لا يَسْمَعُونَ إِلَى الْمَلَا الْأَعْلَى وَ يُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبِ (8) دُحُوراً وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ (9) إلا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ (10) 7- تا آن (آسمان) را از شر هر شیطان خبیثی محفوظ نمائیم.

8- که نتوانند از سخنان فرشتگان عالم بالا چیزی بشنوند و از هر جانبی رانده می شوند.

9- آن ها به قهر رانده می شوند و برای آن ها عذابی دائمی است.

10- مگر آن هائی که برای مدتی کوتاه برای شنیدن اخبار آسمانی نزدیک می شوند که شهاب ثاقب (فروزان) آن ها را تعقیب می کند.

وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ مراد یعنی خبيث. لا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَأُ الْأَعْلَى وَ يُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبِ * دُحُوراً يعنى ستارگانی که به سوی شیاطین پرتاب می شوند. وَ لَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ كه واصب به معنای واجب است. إِلا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ یعنی کلمه را می شنوند و آن را حفظ می کنند. فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثاقبٌ شهاب هائی که پرتاب شده و شیاطین را می سوزانند. ⁽¹⁾ ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذیل آیه عَذَابٌ وَاصِبٌ فرمود: یعنی عذاب دائم و دردناک که بر قلوب آن ها می رسد.

شِهَابٌ ثاقِبٌ یعنی ستارگان نورانی که هر گاه به آن ها اصابت می کند دورشان می گرداند. ⁽²⁾ فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طين لأزِبِ (11) بَلْ عَجِبْتَ وَ يَسْخَرُونَ (12) وَإِذَا ذُكِّرُوا لا يَذْكُرُونَ (13) وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ (14) 11- پس از آن ها ،پرس آیا آفرینش آن ها سخت تر است یا آفرینش موجوداتی که آفریده ایم؟ ما این ها را از گل چسبنده آفریدیم.

12- بلکه تو (از انکار آن ها) تعجب می کنی و آن ها نیز تمسخر می کنند.

13- و هنگامی که به آن ها تذکر داده شود هرگز متذکر نمی شوند.

14 - و هنگامی که نشانه ای را ببینند (دیگران را نیز) به تمسخر وا می دارند.

فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لأَزِبٍ يعنى كِلى که به دست می چسبید. ⁽¹⁾ بَلْ عَجِبْتَ وَ يَسْخَرُونَ * وَإِذَا ذُكِّرُوا لا يَذْكُرُونَ * وَ إِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ یعنی قریش هنگامی که نشانه ای را ببینند. أَإِذَا مِتْنَا وَ كُنَّا تُرَاباً وَ عِظَاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (16) أَوَ آبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (17) قُلْ نَعَمْ وَأَنتُمْ دَاخِرُونَ (18) 16- آیا هنگامی که مُردیم و به خاک و استخوان پوسیده مبدل شدیم باز دوباره زنده شده و برانگیخته می شویم؟

17- یا پدران گذشته ما (زنده می شوند)؟!

18- بگو آری همۀ شما (و پدرانتان) زنده می شوید در حالی که خوار و ذلیل هستید.

خداوند قول دهریون از قریش را نقل کرده و می فرماید: أَإِذَا مِتْنَا وَ كُنا تُرَاباً وَ عِظاماً - تا - داخِرُونَ یعنی در آتش جهنم انداخته می شوند. ⁽²⁾

احْشُرُوا الَّذينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (22) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ (23)

وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ (24) 22- (و به فرشتگان خطاب شود:) ستمکاران را با همسرانشان (همکارانشان) و آن چه را که می پرستیدند را حاضر کنید

23- که به غیر از خدا را می پرستیدند آن ها را به راه دوزخ هدایتشان نمایید.

24- و آن ها را نگه دارید که مورد سؤال واقع شوند.

احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْوَاجَهُمْ محشور کنید آن هائی که در حق آل محمد صلی الله علیه و آله ظلم و ستم کردند. و أزواجهم یعنی کسانی که در ظلم و ستم شبیه به آن ها بودند. ⁽¹⁾ ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آيه فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الجَحِیم فرمودند: آن ها را به سوی مسیر دوزخ می خوانند. ⁽²⁾

وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ یعنی از ولایت علی علیه السلام بازخواست می شوند. بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ (26) وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (27) قالُوا إِنَّكُمْ كُنتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ (28) قالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (29) 26- بلکه آن ها امروز تسلیم (قدرت خداوند) هستند.

27- و در آن هنگام از یکدیگر سؤال می کنند.

28- گروهی گویند: شما بودید که از سمت راست ما می آمدید.

29- (آن ها در جواب) گویند بلکه شما خودتان ایمان نیاوردید.

بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ یعنی برای عذاب همگی تسلیم می شوند. سپس خداوند قول آن ها را نقل کرده و می فرماید: وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ * قَالُوا إِنَّكُمْ كُنتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ یعنی فلانی و فلانی (اولی و دومی)

قَالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ آن ها در جواب می گویند: بلکه شما خودتان ایمان نیاوردید. فَحَق عَلَيْنَا قَوْلُ رَبَّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ (31) فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ (32) 31- پس امروز فرمان پروردگارمان بر ما حتمی است همانا ما عذاب او را خواهیم چشید.

32- ما شما را گمراه کردیم که خودمان در گمراهی بودیم

فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ یعنی وعده پروردگار به ما محقق گشته و حال باید عذاب الهی را بچشیم. فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ ما شما را گمراه کردیم که خودمان در گمراهی بودیم. فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ (33) إنَّا كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (34) إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قبلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلَّا اللهُ يَسْتَكْبِرُونَ (35) 33- پس همانا آن ها در آن روز در عذاب الهی مشترک هستند.

34- که با مجرمین این چنین برخورد می کنیم.

35- همانا آن ها بودند هنگامی که گفته می شد هیچ معبودی جز خدای یگانه ،نیست سرکشی می کردند.

فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ - تا- يَسْتَكْبِرُونَ این آیات از محکمات است. وَ يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَتَارِكُوا آلِهَتِنَا لِشَاعِرِ مَجْنُونٍ (36) بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ (37) 36- و می گفتند: آیا ما به خاطر شاعر دیوانه ای خدایان خود را ترک کنیم؟

37- (چنین نیست که آن ها پنداشتند) بلکه (پیامبر) با حق آمد و پیامبران پیشین را نیز تصدیق می کند.

وَ يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَتَارِكُوا آلِهَتِنَا لِشَاعِرِ مَجْنُونِ یعنی رسول خدا صلى الله عليه و سلم. پس خداوند آن ها را رد کرده و می فرماید بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ بلكه پيامبر صلی الله علیه و اله به حق آمده همچنان که قبل از او پیامبرانی به حق آمده بودند.

أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ (41) 41- برای آن ها روزی معینی است.

خداوند آن چه را که برای مومنین آماده کرده را بیان می کند: أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ یعنی در بهشت. ⁽¹⁾

لأ فيها غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَقُونَ (47)

وَ عِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عینٌ (48) كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (49) 47- شرابی که نه مایه تباهی عقل می شود و نه به وسیله آن مست می گردند.

48- و در نزد آن ها حوریان زیبا چشمی است که فقط به شوهران خود عشق می ورزند.

49- که گویی (آن حوریان در سفیدی و لطافت) همانند تخم مرغ هایی هستند که (زیر پر و بال مرغ) پنهان مانده اند (تا گرد و غباری بر روی آن ها ننشیند)

لا فِيها غَوْلُ یعنی در بهشت هیچ فسادی نیست. وَلا هُمْ عَنْهَا يُنْزَقُونَ یعنی در آن مست و لا یعقل نمی شوند. وَ عِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ يعنى حور العین که نگاه کردن به آن ها آدمی را از مشغول شدن به دیگری باز می دارد. كَأَنَّهُنَّ بَيْضُ مَكْنُونٌ که مکنون به معنای مخزون و پنهان است. فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (50) قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (51) يَقُولُ أَ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقينَ (52) أَ إِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَاباً وَعِظَاماً أَ إِنَّا لَمَدينُونَ (53) قَالَ هَلْ أَنتُمْ مُطَّلِعُونَ (54) فَاطَّلَعَ فَرَآهُ في سَوَاءِ الْجَحِيمِ (55) قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِذْتَ لَتُرْدينِ (56)

وَلَوْ لا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (57) أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّينَ (58) الا مَوْتَتَنَا الأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذِّبِينَ (59) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (60) 50- (در بهشت که غرق نعمت های الهی هستند) از همدیگر می پرسند.

51- یکی از آن ها می گوید برای من (در دنیا) همنشینی بود.

52- که به من می گفت آیا تو این سخنان را باور می کنی (که بهشت و قیامت و جهمنی هست)؟

53- آیا هنگامی که مُردیم و خاک و استخوان پوسیده شدیم دوباره زنده ،شده ،پاداش و کیفری می بینیم؟

54- (و آن گاه) می گوید: آیا می توانید از حال او خبری بگیرید؟

55- پس نگاهی می کند و او را در میان دوزخ می بیند.

56- (مومن به آن کافر) می گوید: به خدا سوگند نزدیک بود که مرا نیز به هلاکت بکشانی.

57- و اگر نعمت پروردگارم نبود من نیز از حاضر شدگان (به دوزخ) .بودم

58- (و سپس از خوشحالی می گوید:) آیا ما هرگز نمی میریم؟

59- مگر همان مرگ اول (که در دنیا مُردیم) و ما دیگر هرگز عذاب نمی شویم.

60- این همان رستگاری بزرگ است.

فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ * قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِینَ یعنی آن چه را برای تو می گوید آن را تصدیق کن زیرا هنگامی که مُردی زنده می شوی پس به همنشینش می گوید: هَلْ أَنْتُمْ

مُطَّلِعُونَ آیا می توانید از حال او خبری بگیرید؟ فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ پس نگاهی می کند و او را در میان دوزخ می بیند. به همنشینش می گوید: تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ * وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ به خدا سوگند نزدیک بود که مرا نیز به هلاکت بکشانی. و اگر نعمت پروردگارم نبود من نیز از حاضر شدگان (به دوزخ) .بودم ⁽¹⁾

ابي الجارود رایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آيه فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيم فرمودند: یعنی در وسط جهنم.

سپس در بهشت می گویند: أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ * إِلا مَوْتَتَنَا الْأُولَى وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذِّبِينَ * إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ و سپس از خوشحالی می گوید: آیا ما هرگز نمی میریم؟ مگر همان مرگ اول (که در دنیا مُردیم) و ما دیگر هرگز عذاب نمی شویم این همان رستگاری بزرگ .است

ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: وقتی اهل بهشت داخل بهشت می شوند و اهل جهنم به آتش در می آیند مرگ را به صورت گوسفندی می آورند و بین بهشت و دوزخ سر می برند و می گویند دیگر برای احدی مرگ نیست و هر کس تا ابد در جای خود ،هست در این هنگام اهل بهشت می گویند آیا دیگر ما نمی میریم مرگ ما همان مرگ اول بود؟ و آیا ما عذاب نمی شویم؟ راستی این چه رستگاری عظیمی است و برای چنین مقامی شایسته است که تلاشگران تلاش کنند

أَ ذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الرُّقُومِ (62)

إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةٌ لِلظَّالِمِينَ (63) 62- آیا این نعمت های بهشتی بهتر است یا درخت زقوم جهنم؟

63- همانا ما آن را عذاب ستمکاران قرار دادیم.

أ ذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُومِ * إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةٌ لِلظَّالِمِينَ که مراد از فتنه در این جا عذاب است ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ (67) 67- سپس برای آن ها بعد از خوردن زقّوم دوزخ، آب داغ متعفنی هست (که می نوشند).

ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ یعنی عذاب بر روی عذاب. فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (70) 70- پس اینها به دنبال آثار آن ها (پدرانشان) کشانده می شوند.

فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ یعنی آن ها به دنبال آثار پدران خود می روند. وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (72) فانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذِرِينَ (73) 72- و به تحقیق ما در میان آن ها انذار کنندگانی فرستادیم.

73- پس بنگر که عاقبت انذار شوندگان تکذیب کنندگان و کافران چگونه بود

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ یعنی انبیاء را فرستادیم. فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذِرِينَ یعنی بر عاقبت امت های هلاک شده نگاه کن.

وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (75) 75- و به تحقیق نوع ما را خواند و ما چه نیکو اجابت کننده ای هستیم

خداوند عز و جل نداء انبياء (خواندن آن ها خدا) را ذکر کرده و می فرماید: وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ و به تحقیق نوح ما را خواند و ما چه نیکو اجابت کننده ای هستیم

وَ جَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (77) 77- و ما فرزندان او را بازماندگان زمین قرار دادیم

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آية وَ جَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ فرمودند: به حق نبوت و کتاب و ایمان را در اعقاب فرزندان نوح قرار داد و تمام فرزندان آدم در روی زمین از نسل نوح نمی باشند که خداوند در قرآن می فرماید: احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَ أَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ ⁽¹⁾از هر جفتی از حیوانات یک زوج را در آن کشتی حمل ،کن همچنین خاندانت را بر آن سوار کن مگر آن هایی که قبلاً وعده هلاک آن ها داده شده است و نیز مومنان را سوار کن امّا جز عده کمی به او ایمان نیاوردند.

و همچنین می فرماید: ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ ⁽²⁾از فرزندانش کسانی که با نوح حمل کردیم. ⁽³⁾

وَ إِنَّ مِنْ شبِعَتِهِ لإِبْرَاهِيمَ (83)

إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (84) 83- و همانا از پیروان او (نوح) ابراهیم .بود

84- هنگامی که با قلب سلیم (پاک) به سوی پروردگارش آمد.

اسم شیعه در قرآن

ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: بزودی اسم شما را مورد اهانت قرار می دهند.

عرض کردم: فدایت گردم آن کدام اسم است؟

فرمود: اسم ،شیعه گفته شده همانا مردم ما را بر آن اسم عیب و ایراد می گیرند، آیا فرمایش الهی را نشنیده ای وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ و همانا از پیروان او (نوح) ابراهیم بود. ⁽¹⁾

و این که می فرماید: فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ ⁽²⁾كه اسم شما را مورد اهانت قرار می دهند. ⁽³⁾

وإِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ می فرماید: قلب سلیم به دور از شک است؛ ⁽⁴⁾که خبرش را در سوره انبیاء نوشته ایم. فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى في المَنام أنّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَا ذا تَرى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (102) فَلَمَّا أَسْلَمَا وَ تَلَّهُ لِلْجَبينِ (103)

وَ نَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (105) إنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (106) 102- پس هنگامی که با او به مقام سعی رسید (ابراهیم) گفت ای فرزندم در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم نظر تو چیست؟ گفت ای ،پدر بدانچه که مامور شده ای عمل کن بزودی مرا به خواست خداوند از صبر کنندگان خواهی یافت

103- پس هنگامی که هر دو تسلیم شدند ابراهیم) جبین او را بر روی خاک گذاشت.

104- و ما او را ندا دادیم که ای ابراهیم.

105- به تحقیق رویانت را انجام دادی ؛ این چنین ما نیکوکاران را پاداش می دهیم.

106- همانا این امتحان روشنی بود.

بجا آوردن ابراهیم مناسک حج را

يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَا ذَا تَرَىٰ قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ معاویه بن عمار از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: هنگام زوال خورشید در روز ترویه جبرئیل نزد حضرت ابراهیم علیه السلام آمد و گفت: ای ابراهیم به مقدار کافی از برای خود و خانواده ات آب بردار که ما بین مکه و عرفات آبی نیست

به خاطر همین هشتم ذی الحجه را روز ترویه می گویند ابراهیم حرکت

کرد تا این که به منی رسید نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و صبح را در آن جا خواند تا این که آفتاب ،زد از منی به سوی عرفات حرکت نمود و در نمره که وسط عرفات است وارد ،شد چون ظهر شد غسل کرده و نماز ظهر و عصر را با یک اذان و دو اقامه بجا آورد و در مسجدی که در عرفات است و با سنگ های سفید مرمت شده بود نماز خواند سپس به سوی موقف رفت جبرئیل گفت: ای ابراهیم به گناهانت اعتراف کن و اعمال حج را بشناس که برای همین عرفه نامیده شده است ابراهیم در موقف ماند تا خورشید غروب کرد جبرئيل گفت ای ابراهیم به مشعر نزدیک شو که به آن مزدلفه می گویند و او را به مشعر الحرام آورد که با یک اذان و دو اقامه نماز مغرب و عشاء را خواند و سپس تا صبح در آن جا ماند و بعد از خواندن نماز صبح به منی رفت و جبرئیل او را به رمی جمره عقبه دستور داد که ابلیس ملعون در پشت آن جمره عقبه قرار داشت.

ذبح اسحاق

سپس داوند به ابراهیم امر نمود که قربانی کند. ابراهیم هنگامی که خواست از عرفات برگردد در مشعر الحرام ماند در خواب دید که فرزندش اسحاق را قربانی می کند که او نیز با مادرش ساره حج را به جا می آورد هنگامی که به منی برای رمی جمره رسید زنش را به خانه فرستاد و فرزندش را در نزد خود نگه داشت چون به جمره وسطی رسید با او مشورت کرد و گفت: يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَا ذَا تَرَىٰ ای فرزندم در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم نظرت چیست؟

او گفت: يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ * فَلَمَّا

أَسْلَما ای پدر بدانچه امر شده ای آن را بجا بیاور که ان شاء الله بزودی مرا از صابرین خواهی یافت و تسلیم امر الهی شد. پیرمردی جلو آمد و گفت: ای ابراهیم از این بچه چه می خواهی؟

فرمود: می خواهم او را قربانی کنم.

:گفت سبحان الله آیا می خواهی بچه ای را قربانی کنی که یک لحظه هم خدا را معصیت نکرده است؟

ابراهیم علیه السلام فرمود: خداوند مرا بدان امر نموده است.

:گفت پروردگارت تو را از آن نهی می کند همانا این شیطان است که تو را به آن امر کرده است.

ابراهیم به او فرمود: وای بر تو این خداوند است که مرا بدان امر کرده است و گفتار او در گوشم طنین انداز گردیده است.

:گفت بخدا سوگند این شیطان است که تو را بدان امر کرده است.

ابراهیم فرمود: بخدا سوگند دیگر با تو سخنی نمی گویم سپس ابراهيم علیه السلام عزم بر ذبح نمود.

شیطان گفت: ای ابراهیم تو پیشوائی هستی که مردم به تو اقتداء می کنند و اگر تو فرزندت را ذبح کنی مردم نیز فرزندانشان را ذبح خواهند کرد.

ولی ابراهیم علیه السلام با او سخنی نگفت رو به فرزندش کرد و درباره ذبح با او مشورت نمود چون تسلیم امر الهی ،شدند فرزند :گفت ای پدر صورتم را بپوشان و آن را محکم ببند

ابراهيم فرمود: ای فرزندم دست و پایت را نمی بندم پس مفرشی را که در روى الاغ بود روی زمین پهن کرد و چاقو را بر حلقوم او گذاشت و سرش را به سوی آسمان بلند کرد و چاقو را کشید که در آن هنگام جبرئیل چاقو را به

پشت برگرداند و گوسفندی از کوه ثبیر بیرون آمد که جبرئیل فرزند را از زیر دست ابراهیم بیرون آورده و آن گوسفند را در زیر دست او خواباند و از مسجد خیف ندا داد أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ و ما او را ندا دادیم که ای ابراهیم به تحقیق رویائت را انجام دادی؛ این چنین ما نیکوکاران را پاداش می دهیم. همانا این امتحان روشنی بود

ابلیس خودش را به مادر آن جوان رساند که در وسط بیابان به کعبه نگاه می کرد گفت پیرمرد کیست؟

:گفت شوهرم است

:گفت آن نوجوانی که با اوست چه کسی است؟

:گفت فرزندم است

ابلیس :گفت آن پیرمرد را دیدم که او را خوابانده و چاقو در دست می خواهد او را ذبحش بکند.

زن :گفت دروغ می گوئی، ابراهیم مهربان ترین مردم است چگونه فرزندش را ذبح می کند؟

ابلیس :گفت به خدای آسمان و زمین و این خانه سوگند او را دیدم که چاقو در دست می خواست فرزندش را سر ببرد.

زن :گفت برای چه؟

ابلیس :گفت گمان می کند که پروردگارش او را بدان امر کرده است.

:گفت پس حق با اوست که مطیع پروردگارش است در نفسش خطور کرد که مبادا امری از جانب خداوند برای فرزندش نازل شده است چون اعمال حج را به جا آورد در حالی که دستانش را بر روی سرش گذاشته بود خودش

را به بیابانی که به سوی منی می رفت رساند و می گفت پروردگارا مرا به خاطر آن رفتاری که با مادر اسماعیل کرده ام مواخذه مکن.

راوی گوید عرض کردم ابراهیم در کجا اراده نمود که فرزندش را ذبح کند؟

فرمود: در جمره وسطی گوسفند از کوهی که در سمت راست مسجد منی است از آسمان نازل شد که در تاریکی می چرید و در تاریکی راه می رفت

راوی گوید عرض کردم آن گوسفند به چه رنگی بود؟

فرمود: ابلق خاکستری بود. ⁽¹⁾

ابن سنان گوید از امام صادق سؤال کردیم که چه کسی صاحب ذبح بود؟

فرمود: اسماعیل ⁽²⁾

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود من فرزند دو ذبیح هستم یعنی إسماعيل و عبد الله بن عبد المطلب. ⁽³⁾اين دو خبر از خاصه است

درباره ذبیح اختلاف است که اسحاق بوده یا اسماعیل و عبدالله که عامه دو خبر مختلف درباره اسحاق و اسماعیل نقل می کنند.

پس خداوند عزوجل او را ندا داد و فرمود قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا به تحقيق رویائت انجام دادی.

هنگامی که ابراهیم تصمیم بر ذبح فرزندش گرفت و تسلیم امر الهی شد خداوند فرمود: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً ⁽⁴⁾همانا من تو را امام و پیشوای

مردم قرار دادم.

ابراهیم عرض کرد: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي ⁽¹⁾و از فرزندان من.

خداوند فرمود: لايَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ ⁽²⁾یعنی امام ظالم و ستمکاری به عهد من نمی رسد. ⁽³⁾

وَ لَقَدْ مَتَنا عَلَى مُوسَى وَ هَارُونَ (114) وَ نَجَّيْنَاهُمَا وَ قَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظيمِ (115) وَ نَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبينَ (116) و آتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ (117) و هَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (118) وَ تَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرينَ (119) سلامٌ عَلَى مُوسَى وَ هَارُونَ (120) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (121) إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (122) وَ إِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (123) إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ (124) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ (125) 114- و به تحقیق بر موسی و هارون منت گذاشتیم.

115- و آن دو با قومشان را از اندوه بزرگی نجات دادیم.

116- و آن دو را یاری کردیم تا بر دشمنانشان پیروز شدند.

117- و به آن دو کتاب روشنگر (هدایتگر) عطا کردیم.

118- و آن دو را به راه راست هدایت کردیم.

119- و نام نیک آن دو را در میان آیندگان باقی گذاشتیم.

120- سلام بر موسی و هارون .

121- ما این چنین نیکوکاران را پاداش می دهیم.

122- همانا آن دو از بندگان مومن ما بودند.

123- و همانا الیاس از رسولان بود.

124- هنگامی که به قومش :گفت آیا از خداوند نمی ترسید؟

125- آیا بت «بعل» را می خوانید و بهترین آفریننده را ترک می کنید؟

خداوند عز و جل منتش را بر موسی و هارون نقل کرده و می فرماید: وَلَقَدْ مَنَنَا عَلَى مُوسَى وَ هَارُونَ وَ نَجَّيْنَاهُمَا وَ قَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ - تا - أ تَدْعُونَ بَعْلاً برای آن ها بتی بود که به آن بعل می گفتند که مردی از شخصی عرب بادیه نشین از شتری که ایستاده بود سوال کرد که مال چه کسی است؟

:گفت من بعل آن هستم و آن رب بعل نامیده شد. ⁽¹⁾

وَ تَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرينَ (129) سَلامٌ عَلَى الْیاسِينَ (130) 129- و ما نام نیک او را در میان آیندگان باقی گذاشتیم.

130- سلام بر آل یاسین

خداوند آل محمد علیهم السلام را ذکر کرده و می فرماید: وَ تَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سلام علی آل یس که مراد از یس محمد و آل محمد از ائمه علیهم السلام

می باشند.

وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (133) 133- و همانا لوط از رسولان بود.

خداوند عز و جل لوط را ذکر کرده و فرمود: وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ كه خبرش را ذکر کردیم.

وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (139) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (140) فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (141) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُليمٌ (142) 139- و همانا یونس از رسولان بود.

140- هنگامی که به سوی کشتی (پر جمعیت و بار) فرار کرد.

141- پس با آن ها قرعه انداخت و مغلوب شد (قرعه به نامش افتاد)

142- و ماهی بزرگی او را بلعید که او سزاوار سرزنش بود.

خداوند داستان یونس را ذکر کرده و می فرماید: وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَق ابق یعنی هرب فرار کرد.

إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * فَسَاهَمَ یعنی قرعه انداختند. فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ یعنی او را در دریا انداختند. فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ که خبرش را در سوره یونس نوشتیم. وَ أَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينِ (146)

146- و برای او بوته کدونی رویاندیم.

وَ أَبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَعْطِينٍ یقطین به معنای کدو است. فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ (149) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إناثاً وَ هُمْ شَاهِدُونَ (150) أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (151) ولَدَ الله وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (152) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنينَ (153) ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (154) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (155) أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (156) 149- پس از آن ها سوال کن آیا برای پروردگارت دخترانی هست و برای آن ها پسران؟

150- با ما فرشتگان را مونث آفریدیم و آن ها نیز شاهد بودند؟

151- آگاه باشید آن ها با این تهمت بزرگشان می گویند.

152- خداوند فرزند دارد ؛ همانا آن ها دروغ می گویند.

153- آیا (خداوند) دختران را بر پسران برگزید؟

154- شما را چه شده است؟ چگونه حکم می کنید؟

155- آیا متذکر نمی شوید؟

156- آیا برای شما دلیل روشنی است؟

خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار داده و می فرماید: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ قریش می گفتند که ملائکه دختران الهی هستند

خداوند آن را رد کرده و می فرماید فَاسْتَفْتِهِمْ - تا - سُلْطَانُ مُبِينٌ یعنی بر آن چه که گمان می کنید برایش حجتی قوی بیاورید.

وَ جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَ لَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (158) 158- و آن ها میان او (خداوند) و جن نسبت و خویشی قائل شدند و به تحقیق جنیان می دانند که این ها (مشركان) در پیشگاه الهی حاضر خواهند شد

وَ جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً یعنی آن ها می گفتند که جنیان دختران خداوند هستند. وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ يعنی بدرستی که آن ها در آتش جهنم هستند. وَ مَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقام مَعْلُومٌ (164) 164- هیچ کسی از ما نیست مگر آن که برای او مقام معلومی است.

یحیی بن مسلم گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که در تفسیر آیه وَ ما مِنا إلا لَهُ مَقام مَعْلُومٌ فرمودند: این آیه درباره ائمه و اوصیاء از آل محمد صلی الله علیه و آله نازل شده است. ⁽¹⁾

شهاب بن عبد ربه گوید شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: ای شهاب ما شجره نبوت و معدن رسالت و محل رفت و آمد ملائکه هستیم و عهد و پیمان ،خدائیم ما ودیعه های خدا و حجت اوییم ما صفوف نورانی در اطراف عرش بودیم و خدا را تسبیح می کردیم و اهل آسمان از تسبیح ما تسبیح می گفتند تا

این که به سوی زمین آمدیم تسبیح گفتیم و اهل زمین نیز با تسبيح ما تسبيح می،گفتند ما صافون و مسبحون هستیم هر کس به عهد و پیمان ما وفا کند به عهد و پیمان خداوند وفا کرده است و هر کس با ما پیمان شکنی کند با خدا پیمان شکنی کرده است. ⁽¹⁾

وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (165) وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (166) وَ إِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (167) لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (168) لكُنا عِبَادَ اللهِ الْمُخْلَصِينَ (169) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (170) 165- و ما همه به صف ایستاده ایم.

166- و ما همگی تسبیح گوی هستیم.

167- و آن ها می گفتند:

168- اگر نزد ما کتابی از پیشینیان بود.

169- ما هم از مخلص خدا می بودیم.

170- و (دروغ می گفتند هنگامی که این کتاب بزرگ برایشان آمد) به آن کافر شدند و به زودی (کیفر خود را) خواهند دانست.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آية وَ إِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ * لَكنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فرمود: آن ها کفار قریش بودند که می گفتند که خداوند یهود و نصاری را بکشد که چگونه بر

پیامبرانشان دروغ بستند بخدا سوگند اگر در نزد ما ذکری از اولین بود از بنده های مخلص خداوند می شدیم خداوند می فرماید: هنگامی که محمد صلی الله علیه و اله به سوی آن ها آمد به او کافر شدند که می فرماید: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ و به زودی (کیفر خود را) خواهند دانست.

جبرئیل گفت: ای محمد إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ و ما همه به صف ایستاده ایم و ما همگی تسبیح گوی هستیم.

فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرينَ (177) وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (178) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (179) سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (180) وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (181) وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (182) 177- پس هنگامی که عذاب در جلوی خانه هایشان فرود آید پس انذار کنندگان چه صبح بدی خواهند داشت.

178- و از آن ها تا وقتی معین روی بگردان

179- و (نتیجه اعمالشان را) بنگر که آن ها نیز به زودی (نتیجه اعمال تو را) خواهند دید.

180- پاک و منزه است پروردگار ،تو پروردگار عزت از آن چه که توصیف می کنند.

181- و سلام بر رسولان .

182- که حمد و سپاس برای پروردگار عالمیان است.

فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ یعنی هنگامی که عذاب در آخرالزمان بر بنی امیه و پیروان آن ها نازل شود. وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ * وَ أَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ هنگامی که عذاب بر آن ها نازل شود به خود می آیند که در این هنگام هیچ نفعی به حالشان ندارد این از برای اهل شبهات و گمراهان از اهل قبله .است ⁽¹⁾ فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ یعنی زمانی که عذاب در مکان و جایگاه آن ها نازل شود فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ - تا - وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

تفسير سورة ص

اشاره

38- سوره ص در مکه نازل شده و دارای 88 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ (1) بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا في عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ (2) كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ (3) 1- ص ، سوگند به قرآن که صاحب ذکر است.

2- بلکه کافران در مقام غرور و سرکشی هستند.

3- ما چه بسیار اقوامی که پیش از اینها هلاکت کردیم و در آن هنگام فریاد می زدند (و در خواست کمک می کردند) اما موقع نجاتشان گذشته بود.

ص * وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ اين آيه قسم است و جوابش این آیه است بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقَاقٍ یعنی در کفر. ⁽¹⁾ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ یعنی در آن وقت فراری نیست. وَ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ (4) أَجَعَلَ الآلِهَةَ إِلهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ (5)

وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ (6) ما سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلا اخْتِلاقٌ (7) 2- و آن ها تعجب کردند که انذار کننده ای از میان خودشان آمد کافران گفتند: او ساحری دروغگوست.

5- آیا او این همه خدایان را یک خدا قرار داده است؟ همانا این چیز اعجاب آوری است.

6- و بزرگان آن ها به راه افتاده و گفتند بروید و خدایانتان را محکم بگیرید همانا این چیزی است خواسته اند (شما را از خدایانتان جدا کنند).

7- ما این را در آئین ملت آخرین نشنیده ایم این فقط یک آئین دروغینی بیش نیست.

وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرُ مِنْهُم وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله دعوت خود را ظاهر ساخت قریش نزد ابو طالب جمع شده :گفتند ای ابو طالب برادرزاده ات عقاید ما را سفیهانه خواند به خدایان ما ناسزا گفت و جوانان ما را فاسد نمود و جمعیت ما را متفرق کرد اگر داعی او بر این کار این است که می خواهد از ناداری نجات یابد ما برای او آن قدر مال جمع می کنیم که از همه ما ثروتمندتر شود و حتی او را پادشاه خود می کنیم.

ابو طالب جریان را به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر داد حضرت فرمود اگر خورشید را به دست راست من بگذارند و ماه را به دست چپم نمی پذیرم و لیکن یک کلمه به من بدهند تا (هم مرا راضی کرده باشند و هم) به وسیله آن سرور عرب گشته و غیر عرب هم به دین ایشان بگروند و نیز خود آنان پادشاهانی در بهشت باشند.

ابو طالب پاسخ آن جناب را به اطلاع ایشان رسانید.

ایشان :گفتند یک کلمه چیزی نیست ده کلمه از ما بخواهد، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود شهادت دهند به این که «لا اله الا الله و انى رسول الله» .

مشرکین :گفتند شگفتا! آیا سیصد و شصت خدا را رها کنیم و یک خدا را بگیریم؟

پس خدای سبحان این آیه را فرستاد: وَ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرُ مِنْهُمْ وَ قَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ - تا - إِلا اخْتِلَاق یعنی به هم مخلوط شده اند. ⁽¹⁾

أَ أُنزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْتِنَا بَلْ هُمْ في شَكَ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عذاب (8) أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ (9) أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُما فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ (10) جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ (11) كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ (12) 8- آیا در میان همۀ ما قرآن فقط بر او نازل شده است؟ بلکه آن ها (کافران) در قرآن من شک و تردید دارند بلکه آن ها هنوز عذاب مرا نچشیده اند.

9- یا نزد آن ها خزائن رحمت پروردگارت که توانا و بخشنده است می باشد؟

10- يا حاکمیت آسمان ها و زمین و هر آن چه که در میان آن دو است برای آن هاست پس به هر سبب (که می توانند از آسمان ها) بالا بروند (تا جلوی نازل شدن وحی را بگیرند).

11- اين ها لشگر شکست خورده ای از احزاب می باشند.

12- قبل از آن ها قوم نوح و عاد و فرعون صاحب قدرت (پیامبران ما را) تکذیب کردند.

أ أُنزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْتِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي - تا - مِنَ الْأَحْزَابِ یعنی آن هایی که در روز احزاب (خندق) جمعیت تشکیل دادند. سپس خداوند هلاک امت ها را ذکر می کند که در سوره هود خبرش را نقل کردیم كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ قبل از آن ها قوم نوح و عاد و فرعون صاحب قدرت (پیامبران ما را) تکذیب کردند.

وَ مَا يَنْظُرُ هَؤُلاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ (15) قَالُوا رَبَّنا عَجُلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْم الْحِساب (16) 15- و این ها (با این اعمالشان) انتظار جز یک صیحه آسمانی انتظار دیگری را نمی کشند و دیگر هیچ بازگشتی برای آن ها نیست.

16- و :گفتند ای پروردگار ما هر چه زودتر بهره ما را قبل از روز حساب به ما بده.

وَ مَا يَنْظُرُ هَؤُلاءِ الأَصَيْحَةٌ وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ یعنی از عذاب رهایی نمی یابند. وَ قَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ یعنی نصیب و سهم ما را از عذاب به ما بده. ⁽¹⁾ اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ (17) إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْرَاقِ (18)

وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَابٌ (19) وَ شَدَدْنَا مُلكَهُ وَ آتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ (20) وَ هَلْ أَتَاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ (21) إذْ دَخَلُوا عَلى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قَالُوا لا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ وَ اهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ (22) إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةً فَقَالَ أَکْفِلْنِیهَا وَ عَزَّنِی فِی الْخِطَابِ (23) قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَ إِنَّ كَثيراً مِنَ الْخَلَطاءِ لَیَبْغي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ قَليلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ دَاوُدُ فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رَاکِعًا وَ أَنَابَ (24) فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَ حُسْنَ مَآبٍ (25) 17- بر آن چه که می گویند صبر کن و بنده ما داود صاحب قدرت را یاد کن که دائماً در حال توبه و انابه بود.

18- ما کوه ها را برای او مسخر کردیم که شب و روز با او تسبیح می گفتند.

19- و پرندگان را نیز همگی مسخر او کردیم که همه آن ها به سویش باز گشت می کنند.

20- و ملک و حکومتش را نیرومند ساختیم و به او حکمت و داوری عطاء کردیم.

21- و آیا حکایت آن دو شاکی که از محراب بالا رفتند را شنیده ای؟

22- هنگامی که بر داود وارد شدند که از دیدن آن ها ترسید گفتند مترس ما دو شاکی هستیم که یکی از ما بر دیگری ستم کرده است پس میان ما به حق داوری کن و ناعادلانه قضاوت ،مکن و ما را به راه راست هدایت نما

23- همانا این برادرم است که نود و نه میش دارد و من فقط یک میش دارم اما می گوید که این یکی را نیز به او بدهم و در سخن نیز بر من غلبه کرده .است

24- (داود) :گفت به تحقیق او با خواستن آن یک میش که می خواهد بر میشان خودش اضافه کند بر تو ستم کرده و همانا بسیاری از شریکان در حق همدیگر ستم می کنند مگر کسانی که ایمان دارند و عمل صالح انجام می دهند که آن ها نیز بسیار کم هستند و داود دانست که ما او را سخت امتحان کرده ایم پس در آن حال از پروردگارش طلب آمرزش کرد و به سجده افتاد و توبه نمود.

25- پس ما نیز او را آمرزیدیم و همانا برای او در نزد ما مقامی والا و عاقبتی نیکو می باشد.

داستان خطیئه داود علیه السلام

خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار داده و فرمود: اصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ كه اواب يعنى دعا.

إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْرَاقِ یعنی هنگامی که خورشید طلوع می کند. وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ وَ شَدَدْنَا مُلْكَهُ - تا - إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ یعنی از محراب پائین آمد. ⁽¹⁾ إِذْ دَخَلُوا عَلَى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ - تا - وَ خَرَّ رَاكِعاً وَ أَنَابَ هشام از امام صادق علیه السلام روایت کرده هنگامی که خداوند عزوجل

داود علیه السلام را در روی زمین خلیفه قرار داد و زبور را بر او نازل فرمود به کوه ها و پرندگان وحی نمود که با او تسبیح بگویند و علتش آن بود که هر وقت با بنى اسرائيل نماز می خواند بعد از نماز وزیرش بلند می شد خداوند را حمد و تسبیح و تکبیر و تهلیل می گفت و سپس پیامبران را یک به یک مدح و ستایش می کرد و فضایل و صبری که انبیا در بلاها و در امتحانات کرده بودند را ذکر می کرد و از داود علیه السلام یادی نمی کرد در این وقت داود با پروردگار خود مناجات کرد و گفت ای پروردگار من انبیاء گذشته را مورد ستایش قرار داده ای ولی هیچ مدحی از من نشده است.

خداوند وحی نمود ما رسولان خود را به انواع بلاها مبتلا کردیم و آن ها در طريق اخلاص پایداری و استقامت ورزیده و شایسته ثنا و درود من شده اند.

داود عرض کرد پروردگارا مرا هم مبتلا کن تا صبور و بردبار بوده و شکیبا باشم.

خطاب رسید: ای داود اینک که خود بلا را بر عافیت انتخاب و اختیار می کنی ما نیز تو را مبتلا خواهیم نمود من هنگام رسیدن بلا را به انبیاء گذشته بیان نمی کردم ولی به تو می گویم که در فلان سال و فلان ماه و روز به بلائی گرفتار می شوی.

داود آماده نزول بلا و ابتلا گردید و پیوسته در محراب عبادت به راز و نیاز با پروردگار مشغول بود و در میان بنی اسرائیل نیز به قضاوت می پرداخت تا این که روز موعود رسید و داود برای رسیدن به آرزوی خود از خلایق دوری نموده و پنهان از مردم به نماز مشغول شد ناگاه پرنده ای عجیب و زیبا بال زنان پیش روی او قرار گرفت بال های آن پرنده زیبا از زبرجد سبز و پاهایش از یاقوت سرخ و منقارش از لؤلؤ .بود داود چنان فریفته زیبائی آن

پرنده شد که مقام خود را فراموش نمود و از محراب عبادت به قصد گرفتن آن .برخاست. پرنده زیبا پرواز نمود و بر بالای دیوار اوریا بن حنان ،نشست داود به بام خانه رفت تا پرنده را از روی دیوار بگیرد ناگاه چشمش به منزل اوریا افتاد و زن اوریا را که لخت و مشغول استحمام بود دید و از جمال خیره کننده آن زن تعجب نمود و شیفته و فریفته او شد، زن اوریا سایه داود را دید فوراً با گیسوان انبوه خود خویشتن را پوشانید و داود شرمنده و خجل به محل خود بازگشت و به محراب عبادت پناه برد و در آن چه که در آن بود را فراموش ،کرد نامه ای را به سردار لشگری که اوریا همراه او بود نوشت که باید در روز جنگ چنان کنی که اوریا مقدم بر تابوت سکینه باشد نه تابوت مقدم بر اوریا خداوند دربارۀ تابوت بنی اسرائیل می فرماید فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ بَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَ آلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ ⁽¹⁾که بعد از موسی علیه السلام که بنی اسرائیل مرتكب معاصی شدند آن تابوت به سوی آسمان رفت و چون جالوت بر بنی اسرائیل مسلط شده و آن ها را مغلوب نمود بنی اسرائیل از پیغمبر آن زمان درخواست کردند که از خداوند درخواست کند پادشاهی بر آن ها بفرستد تا آن ها با آن پادشاه در راه خدا جهاد ،کنند، خداوند طالوت را به سوی آنان فرستاد و تابوت را نازل و در اختیار طالوت ،گذاشت هر وقت تابوت را میان بنی اسرائیل و دشمنان آن ها می گذاشتند اگر کسی از تابوت می گذشت کشته می شد

داود دستوری به رفیق خود نوشت که تابوت را بین خودش و اوریا بن حنان قرار دهد و چون اوریا مقدم بر تابوت شد او را کشتند و چون اوریا

کشته شد آن دو فرشته بر داود وارد شده و او را حَکَم خود قرار دادند و هنوز داود با زن اوریا ازدواج نکرده بود چون در عده بود که دو فرشته از سقف خانه آمده و در مقابل او نشستند داود از دیدن آن ها ،ترسید گفتند لا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ مترس، ما دو شاکی هستیم که یکی از ما بر دیگری ستم کرده است پس میان ما به حق داوری کن و ناعادلانه قضاوت مكن و ما را به راه راست هدایت نما

که داود در این زمان 99 زن دائمی و کنیز داشت که یکی از آن ها به داود گفت: إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْع وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةً فَقَالَ أَكْفُلْنِيهَا وَ عَرَّنِي فِي الْخِطاب یعنی به من ظلم و ستم کرده است.

داود گفت: لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ - تا - وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ به تحقیق او با خواستن آن یک میش که می خواهد بر میشان خودش اضافه کند بر تو ستم کرده و همانا بسیاری از شریکان در حق همدیگر ستم می کنند مگر کسانی که ایمان دارند و عمل صالح انجام می دهند که آن ها نیز بسیار کم .هستند و داود دانست که ما او را سخت امتحان کرده،ایم پس در آن حال از پروردگارش طلب آمرزش کرد و به سجده افتاد و توبه نمود.

آن فرشته ای که خود را مظلوم معرفی کرده بود خندید داود :گفت معصیت کردی و می خندی می خواستم که دندان های تو را بشکنم

فرشته مدعی علیه در حین عروج به آسمان گفت اگر داود به حقیقت حال مطلع می بود هر آینه می دانست که او اولی و احق بود از من به شکستن دندانش.

دیدار داود علیه السلام با حزقیل

داود بعد از این متوجه اعمال خود شد و چهل روز در سجده ،افتاد و شب و روز گریه و زاری می کرد و به غیر از آن که برای نماز برخیزد دیگر برنمی خاست تا آن که پیشانی او زخم برداشت و خون از چشم های او جاری گردید و بعد از چهل روز که به این حال گذرانید ندا به او رسید ای داود تو را چه شده است؟ اگر گرسنه ای بگو تا تو را سیر گردانیم و اگر تشنه ای بگو تا سيرابت سازیم و اگر برهنه ای بدن تو را بپوشانیم و اگر ترسانی تو را ایمن گردانیم؟

داود :گفت ای پروردگار من روزگارم به خوف و هراس می گذرد و چگونه خایف نباشم که به تحقیق می دانم آن چه را که من عمل کرده ام و تو حاکم عادلی که اصلا از ظلم ظالم نمی گذری.

در این وقت و حی به داود آمد توبه کن.

داود گفت چه نوع توبه کنم؟

ندا آمد: بر سر قبر اوریا بن حیان برو تا من او را زنده گردانم و از او درخواست مغفرت و آمرزش کن اگر او تو را بیامرزد من نیز تو را بیامرزم.

داود :گفت اگر نیامرزد چه کنم؟

ندا :آمد من چنان خواهم کرد که او تو را به طیب خاطر بیامرزد.

پس داود پیاده بر سر قبر اوریا روانه شد و در راه زبور می خواند و هر سنگ و درخت و کلوخ و کوه و پرندگان و درندگان که آواز داود را می شنیدند با او بخواندن زبور مشغول می شدند تا آن که در میان راه به کوهی رسید و در آن کوه پیغمبری عابد جا داشت که نام او حزقیل بود و چون حزقیل آواز کوه و صدای درندگان را شنید دانست که داود از این راه می گذرد گفت این آن

پیغمبر خطا کننده است داود آواز داد ای حزقیل اجازه می دهی که پیش تو بیایم؟

حزقیل :گفت نه زیرا که تو گناه کاری.

داود به گریه افتاد حق تعالی و حی به حزقیل فرستاد که به گناه داود او را سرزنش مکن و در عوض آن از من عافيت بطلب.

پس حزقیل از بالای کوه پائین آمد و دست داود را گرفته بالای کوه برد.

داود به او گفت که هرگز اراده گناهی کرده ای؟

حزقیل گفت نه.

داود :گفت این همه عبادت که می کنی هیچ وقت در مقام عجب و تكبر برآمدی؟

گفت نه.

داود :گفت هرگز میل به دنیا کرده و دوست داشتی که از لذات و شهوات دنیا برخوردار شوی؟

گفت آری

داود :گفت در دفع آن چه چاره می کنی؟

:گفت داخل این غار که می بینی می شوم و از آن عبرت می گیرم و از خواهش دنیا و لذات آن می گذرم.

پس داود وارد غار گردید و در آن جا تختی از آهن دید که بر بالای آن کله آدمی و استخوان پوسیده بود و لوحی از آهن نیز در آن جا دید و در آن لوح نوشته شده بود که اسم من «اروی بن سلمه» است هزار سال سلطنت دنيا ،کردم و هزار شهر بنا کردم و هزار دختر صاحب جمال را ازاله بکارت کردم و آخر کار من این است که خاک فرش من و سنگ بالش من است ماران و

کرم ها همنشین من پس هر که مرا ببیند به دنیا و لذات آن مغرور نگردد.

داود از آن جا گذشت تا آن که بر سر قبر اوریا رسید و ندا ،کرد جوابی نشنید تا سه مرتبه و در مرتبه سوم اوریا جواب داد که چيست تو را ای پیغمبر خدا که مرا از سرور خود انداختی؟

داود :گفت می خواهم که غفران تو شامل حال من گردد و گناه مرا عفو کنی وحی به داود آمد آن چه کرده ای بتفصیل بیان کن تا اوریا بشنود.

پس داود مانند گذشته سه مرتبه ندا کرد و در مرتبه سوم :گفت که ای اوریا در حق تو چنین و چنین کرده ام.

اوریا :گفت آیا انبیا مثل این اعمال را بجا می آورند که تو بجا آوردی؟

بعد از این چند مرتبه از اوریا طلب عفو خواست و جوابی نشنید و داود گریان بر روی زمین افتاد تا آن که حق سبحانه به صاحب فردوس وحی کرد که درهای فردوس را بگشا، صاحب فردوس به حکم الهی درهای آن را گشود و چون اوریا آن را دید از صاحب فردوس پرسید این از برای چه کسی آماده شده است؟

صاحب فردوس :گفت از برای کسی که گناه داود را ببخشد.

اوریا :گفت ای پروردگار من از گناه داود در گذشتم.

پس داود اکتفاء به همین نموده به طرف بنی اسرائیل برگشت و بعد از این واقعه چون از نماز فارغ می شد و وزیر او مدح و ثناء انبیاء گذشته را می نمود و می گفت فضل داود پیش از بجا آوردن خطیئه چنان و چنین است. داود از این غمگین شد.

خداوند متعال وحی فرستاد ای داود من نیز از گناه تو در گذشتم و عار گناه تو را بر بنی اسرائیل لازم گردانیدم.

داود :گفت ای پروردگار من چگونه می شود که عار گناه شخصی را کسی دیگر متحمل گردد با آن که تو حاکمی که در حکم تو اصلا ظلم نمی رود؟

حق تعالی فرمود که وجه الزام این است که بنی اسرائیل چرا در دفع این خطيئه از تو تعجیل نکردند.

بعد از این داود زن اوریا را به عقد خود درآورد و از او سلیمان متولد گردید.

آن گاه پروردگار فرمود: فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَىٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ ما از تقصیر او در گذشتیم و او را عفو نمودیم چه داود نزد ما بسیار مقرب و نيكو منزلت است. ⁽¹⁾

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام این فرمودند: وَ ظَنَّ دَاوُدُ یعنی داود دانست. وَ أَنَابَ یعنی توبه کرد و داود به رفیقش نوشت که اجازه ندهد اوریا در جلوی تابوت برود و او نیز اوریا را به خانه برگرداند که بعد از هشت روز فوت کرد. ⁽²⁾

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِد بنَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (28) كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكَ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبَابِ (29) 28- آیا کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند آن ها را مانند

مفسدان روی زمین قرار می دهیم؟ یا افراد با تقوا و پرهیزگار را مانند فاسقان و فاجران؟ (هرگز چنین نمی کنیم).

29- این کتابی است که مبارک و پربرکت بر تو نازل کردیم تا در آیاتش تدبر کنند و صاحبان عقل متذکر شوند.

عبد الرحمن بن كثیر گوید از امام صادق علیه السلام از تفسير آية أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سوال کردم فرمودند: مراد امیرالمؤمنین علیه السلام و یارانش می باشند

كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ مراد حبتر و زُرَيْق ⁽¹⁾و پیروان آن دو. أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ مراد امير المؤمنین علیه السلام و پیروانش می باشند. كَالْفُجَّار که مراد حَبْتَر و دُلام و پیروان آن دو می باشند. ⁽²⁾ كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَبَّرُوا آياته که مراد امیرالمؤمنین و ائمه صلوات الله عليه وعليهم اجمعین می باشند. وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبَابِ تا خداوندان عقل های سالم پند پذیر شوند. امیرالمؤمنین علیه السلام به این آیه افتخار می کرد و می فرمود آن چه که به من اعطا شده به احدی قبل از من و بعد از من اعطا نشده است. ⁽³⁾

وَ وَهَبْنَا لِداوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (30) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (31) فَقَالَ إِنِّي أَحْببتُ حُبُّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (32) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْنَاقِ (33) وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنَابَ (34)

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لي وَ هَبْ لي ملكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنتَ الوهاب (35) فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءٌ حَيْثُ أَصَابَ (36) وَ الشَّيَاطِينَ كُلَّ بَناءِ وَ غَوَاصٍ (37) و آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (38) 30- و به داود سلیمان را عطا کردیم چه نیکو بنده ای بود چرا که بسیار به درگاه خدا دعا می کرد.

31- (بیاد بیاور) هنگامی که وقت عصر اسب های بسیار تندرو و نیکو را بر او عرضه کردند.

32- گفت: همانا من دوستی اسیان را بر یاد پروردگارم (که نماز مستحب پایان روز است) برگزیدم، زیرا می خواهم از آن ها در جهاد با دشمن استفاده کنم و همواره به آن ها نظر می کرد تا (خورشید) پشت پرده افق پنهان شد.

33- (اسب ها چنان توجه او را جلب کرده بودند که گفت:) آن ها را به من بازگردانید. پس (برای نوازش آن ها) به دست کشیدن به ساق ها و گردن های آن ها پرداخت

34- و همانا ما سلیمان را آزمودیم و بر تخت او جسدی را انداختیم، سپس او به سوی خداوند توبه کرد.

35- عرض کرد :پروردگارا مرا بیامرز و به من ملک و سلطنتی عطا فرما که بعد از من سزاوار هیچ کسی نباشد همانا تو بسیار بخشنده ای.

36- پس ما هم باد را مسخر ساختیم تا به فرمان او به آرامی حرکت کرده و به هر کجا که او بخواهد برود.

37- و شیاطین را مسخر او کردیم و هر بنا و غواصی از آن ها را

38- و گروهی دیگر از شیاطین را در غل و زنجیر (تحت فرمان او) قرار دادیم.

داستان حضرت سلیمان علیه السلام

وَ وَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ - تا - حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ سليمان اسب ها را دوست می داشت روزی آن ها را بر او عرضه داشتند و سلیمان مشغول آن ها شد تا خورشید غروب کرد و نماز عصرش قضا گردید سلیمان از آن به شدت غمگین شد و از خداوند خواست که خورشید را برای او برگرداند تا نماز عصرش را بخواند و خداوند نیز خورشید را برای او تا وقت نماز عصر برگرداند تا او نمازش را بجا آورد و سپس با همۀ شمشیر اسب ها را کشت که خداوند می فرماید: رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَ أَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيَّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنَابَ - تا - إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ چون سلیمان با یمانیه ازدواج نمود از او فرزندی متولد شد که سلیمان علاقه شدیدی به او داشت روزی عزرائیل بر سلیمان نازل شد و چون عزرائیل زیاد نزد سلیمان می آمد اهمیت چندانی نداد این مرتبه متوجه شد که عزرائیل نگاه تندی به سوی پسرش نمود سلیمان از نگاه عزرائيل غمگین و ناراحت شده به مادر طفل :گفت عزرائیل نگاه مخصوصی به فرزندم نمود می ترسم که مأمور قبض روح او باشد بجنیان و شیاطین که حضورش بودند :گفت آیا شما می توانید فرزند مرا به محلی ببرید که از چنگال مرگ نجات یابد. یکی از آن ها :گفت من او را به مشرق می برم.

سلیمان :گفت عزرائیل از میان مشرق و مغرب بیرون می آید.

دیگری :گفت من او را در طبقه هفتم زمین می گذارم.

:گفت عزرائیل آن جا هم می رود.

یکی دیگر :گفت من او را به هوا برده و در روی ابرها می گذارم و همین کار را کرد او را برده و بر روی ابرها گذاشت.

عزرائیل او را در هوا قبض روح نمود جسد بی جانش از هوا بر روی تخت سلیمان ،افتاد، متوجه شد که خطا کرده است چنان که می فرماید: وَ أَلْقَيْنَا عَلَی كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنَابَ * قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ هَبْ لِي مُلْكَاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ * فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءٌ حَيْثُ أَصَابَ يعنى نرم و سهل بود.

وَ الشَّيَاطِينَ كُلَّ بَناءٍ وَغَوَّاص یعنی در دریا. وَ آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ یعنی آن ها را گرفته و به همدیگر بست و آن ها جنیانی بودند که به سلیمان عصیان ورزیدند و خاتم او را به حیله بدست آورده مدتی در ملک سلیمان ملک رانی کردند

داستان از دست رفتن حکومت سلیمان علیه السلام

امام صادق علیه السلام می فرماید خداوند متعال ملک و سلطنت سلیمان را در انگشتر او قرار داده بود و هر گاه آن انگشتری را در انگشت می کرد تمام جن و انس و شياطين و پرندگان و وحوش در نزد او حاضر شده و از او اطاعت می کردند و چون بر کرسی سلطنت نشسته قصد جایی می کرد حق تعالی باد را می فرستاد که آن کرسی را با هر که در آن جا باشد از جن و پرنده و انس و چهارپا و اسب در میان هوا بردارد و به هر موضعی که سلیمان خواهد به آن جا برساند چنان چه سلیمان نماز صبح را در شام می خواند و نماز ظهر را در فارس بجا می آورد. شیاطین را می فرمود که سنگ از فارس بردارند و در شام

بفروشند و چون سلیمان اسبان را به شمشیر گردن زد و پی کرد این معنی مقبول درگاه احدیت واقع نشد سلب ملک و سلطنت از او نمود. عادت سلیمان چنین بود که هر گاه به بیت الخلا می رفت انگشتر را به خادمی می سپرد شیطان فرصت یافته آن انگشتر را از دست خادم با مکر و حیله گرفت و در انگشت خود کرد پس جمیع شياطين و انس و جن و طير و وحوش در برابر او به سجده افتادند و در مقام اطاعت در آمدند چون سلیمان از بیت الخلا بیرون آمد و انگشتر را طلب کرد آن را نیافت از غایت خجالت به طرف دریا گریخت و بنى اسرائیل انکار آن شیطان که به صورت سلیمان برآمده بود کردند و دانستند که این سلیمان نیست پس به خدمت مادر سلیمان رفته و به او گفتند: که در این ایام از سلیمان امری که لایق به حال او نباشد دیدید؟

مادر سلیمان :گفت او قبل از این نیکوکارترین مردم بر من بود اما در این روزها بر من خشم کرده است.

بعد از این بنی اسرائیل پیش زنان و کنیزان سلیمان رفته و گفتند آیا از سلیمان امر قبیحی در این روزها مشاهده کرده اید؟

ایشان :گفتند که سلیمان هرگز وقت حیض نزد ما نمی آمد و این زمان می آید پس از این گفتگوها شیطان ترسید که مبادا مقدمه من فاش گردد لذا از ترس آن انگشتر را در دریا انداخته و فرار کرد و حق تعالی ماهی را فرستاد که انگشتر سلیمان را فرو برد و از آن محافظت نماید. بنی اسرائیل بعد از این چهل روز در طلب سلیمان در اطراف و اکناف شهر می گشتند و سلیمان در ساحل دریا می رفت و گریه می کرد و به توبه و انابه متوجه درگاه کردگار عالم بود و بعد از چهل روز سلیمان صیادی را که ماهی می گرفت ملاقات کرد و به او :گفت من در صید ماهی به تو کمک می کنم مشروط به آن که اجرت آن را ماهی

به من بدهی.

صیاد قبول نمود در این وقت ماهیای بدام صیاد افتاد و آن را به سلیمان داد چون شکم آن را شکافت انگشترش را در شکم آن ماهی یافت و همان ساعت در انگشت کرد و جمیع مخلوقات زمینی از شیاطین و جن و انس و طير وحش در برابر سلیمان به سجده افتادند پس سلیمان آن شیطان را که به مكر و حیله انگشتر را به دست آورده بود با لشکر او حبس نمود و در قید آورد و به برکت اسماء حسنی الهی بعضی را در میان آب محبوس ساخت و برخی را در میان سنگ و تا روز قیامت آن ها مقید و محبوس خواهند بود.

هنگامی که سلیمان به مملکت و سلطنت خود برگشت به آصف بن برخیا که داننده اسم اعظم بود گفت من جاهلان را معذور می دارم که تبعیت شیطان کردند اما تو که عالمی چه نوع تو را معذور دارم؟

آصف :گفت من عذری ندارم که بیاورم چون از همان اول شناختم که او شیطان است و انگشتر تو را برداشته است. چنان چه روزی به من گفت که فلان مطلب را بنویس در جواب او گفتم که قلم من هرگز به جور و ظلم جاری نشده .است به من :گفت بشین و چیزی ننویس و من هم نشستم و چیزی ننوشتم.

از سلیمان پرسید که شما به چه سبب هدهد را که بدبوترين مرغان و زبون ترین پرنده است از حیثیت مکان دوست می دارید؟

سليمان فرمود که چون قوت بینایی هدهد به مرتبه ایست که در زیر سنگ آب را می بیند.

آصف :گفت چگونه هدهد آب را در زیر سنگ می بیند چرا دامی را که صیادی به یک کف خاک مخفی می سازد آن را نمی بیند و به دام بلا می افتد؟

سليمان فرمود: «قف يا واقف انه اذا جاء القدر حال دون البصر» يعني توقف

کن در این سؤالای توقف کننده در تحقیق امور که دام افتادن هدهد از مقدرات قادر كُن فيكون است و هر گاه امری مقدر شود آن امر مقدر چشم را از دیدن حایل و مانع می گردد. ⁽¹⁾

کیفیت سلطنت سلیمان علیه السلام

اصبغ بن نباته روایت می کند که امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: سلیمان بن داود از بیت المقدس بیرون آمد که در سمت راست او سیصد هزار کرسی از انسان ها و در سمت چپ او سیصد هزار کرسی از جنیان قرار گرفته بودند و به پرندگان امر نمود که بر آن ها سایه بیندازند و به باد دستور داد که آن ها را حمل کند تا این که به ایوان کسری در مدائن وارد شد سپس برگشته و شب را خوابید و فردایش به شهر ترکاوان ⁽²⁾[ بركاوان ] رفت سپس به باد امر نمود که آن ها را حمل کند و باد آن ها را حمل کرد و برد بطوری که نزدیک بود پاهایشان به آب بخورد و سلیمان بر عمودی تکیه داده بود که یکی از همراهان به دیگری :گفت آیا سلطنتی بزرگ تر از این دیده اید؟

:گفتند ما همانند آن را نه دیده ایم و نه شنیده ایم پس ملکی از آسمان ندا داد ثواب یک تسبیح گفتن در نزد خداوند بزرگ تر است از آن چه که دیدید. ⁽³⁾

ابو خالد قماط روایت می کند که امام صادق علیه السلام فرمود بنی اسرائیل از حضرت سلیمان درخواست نمودند که پسرش را جانشین خود سازد. سلیمان به آن ها فرمود فرزندم لیاقت جانشینی مرا ندارد و فاقد صلاحیت

می باشد بنی اسرائیل اصرار ورزیدند. فرمود من او را مورد آزمایش قرار داده و مسائلی چند از او می پرسم اگر پاسخ کافی و صحیح داد او را جانشین خود تعیین می نمایم و اگر نتوانست و از عهده برنیامد معذور خواهم بود از فرزندش پرسید بگو بدانم طعم و مزه آب چیست؟ نان چه مزه ای دارد؟ صدای انسان به چه علت قوی و برای چه ضعیف می شود؟ منبع و محل عقل آدمی کجاست؟ اجزاء بدن از چه عناصری تشکیل شده است؟ قساوت و رقت چگونه ایجاد می شود؟ رنجوری بدن از چه حاصل می گردد؟ نیروی بدن چگونه کم و زیاد می شود؟ در برابر تمام این پرسش ها خاموش ماند و هیچ یک از آن ها را نتوانست جواب بدهد

حضرت صادق علیه السلام فرمود طعم آب مایه زندگانی و حیات است طعم نان قوت است ضعف و قوت صدا از پیه کلیتین است محل عقل از دماغ و بینی است بطوری که اگر کسی عقلش کم باشد می گویند فلانی سبک مغز است قساوت و رقت از قلب و دل است چنان که خداوند در قرآن می فرماید: فَوَيْلٌ لِلقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللهِ ⁽¹⁾و رنجوری بدن از قدم است چه هر وقت پای شخص بر اثر زیاد راه رفتن کوفته شود و آسیب بیند بدن به زحمت بیافتد محل کسب کردن نیروی بدن از دست است و محرومیت آن نیز از دست پدید آید زیرا هر وقت دست ها به فعالیت و کار مشغول شود برای بدن کسب نیرو کند و چون کاری نکند علاوه بر آن که کسب قدرت نمی شود از میزان نیروی بدن کاسته خواهد شد. ⁽²⁾

وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَ عَذَابٍ (41) ارْكُضُ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَل بَارِدٌ وَ شَرَابٌ (42) وَ وَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَا وَ ذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (43) وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثا فَاضْرِبْ بِهِ وَ لَا تَحْنَث إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوابٌ (44) وَ اذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (45) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (46) 41- و يادكن بندۀ ما ايوب را هنگامی که پروردگارش را خواند و عرض :کرد پروردگارا شیطان مرا به رنج و عذاب انداخته است.

42- ( به او گفتیم:) پایت را به زمین بزن چشمه ای بیرون آمد گفتیم این آبی خنک برای شستشو و نوشیدن است.

43- و ما خانواده اش را به او برگرداندیم و همانند آن ها را به او عطا کردیم تا رحمتی از جانب ما باشد و تذکری برای صاحبان عقل و اندیشمندان

44- و (به او گفتیم:) بسته ای از چوب های نازک را بگیر و با آن (بر همسرت) بزن و سوگندت را ،مشکن که ما او را شکیبا یافتیم چه نیکو بنده ای و اهل دعا بود.

45- و نیز یادکن از بندگان ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب که صاحب اقتدار و بینا بود.

46- ما آن ها را خالص و پاک برای تذکر سرای آخرت گردانیدیم.

مبتلا کشتن ایوب علیه السلام

وَ اذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَ عَذَابٍ

ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام این سؤال کردم که ایوب در دنیا به چه گناه و علتی گرفتار گشت؟

فرمود: به خاطر آن نعمت هائی که خداوند به او عنایت کرده بود و او شکر آن ها را بجا می آورد. در آن زمان ابلیس از آسمان ها ممنوع نگشته بود و تا زیر عرش بالا می رفت روزی شکر نعمت های ایوب را دید و به آن حضرت حسد ورزید و گفت: خداوندا! شکر کردن ایوب به خاطر آن نعمت هائی است که در دنیا به او ارزانی داشته ای و اگر نعمت های دنیا را از او برگیری اصلاً شکر نعمتی را بجا نمی آورد پس مرا بر دنیای او مسلط گردان تا دنیایش را از او برگیرم آن گاه متوجه شوی که اصلاً شکر نعمتی را بر زبان جاری نمی کند.

به ابلیس خطاب شد که من تو را بر مال و فرزندان او مسلط گردانیدم.

پس ابلیس بر ایوب علیه السلام مسلط گشت و تمام مال و فرزندانش را از بین برد. نه تنها ایوب از شکر کردن زبان خویش را فرو نیست بلکه از زمان قبل نیز بیش تر به حمد و سپاس الهی پرداخت.

ابلیس :گفت مرا بر زراعت های او مسلط گردان.

خطاب رسید: مسلط گردانیدم.

ابلیس با یاران خود به سوی زراعت ایوب علیه السلام رفته و بر آن ها دمیدند پس همه زراعت ها سوخته و از بین رفت باز ایوب علیه السلام بر حمد و سپاس خویش افزود

ابلیس :گفت مرا بر گوسفندانش مسلط گردان

خطاب رسید مسلط گردانیدیم.

ابلیس پس از مسلط شدن همۀ گوسفندان را از بین برد باز ایوب علیه السلام بر شكر خویش افزود.

ابلیس گفت خداوندا! مرا بر بدن او مسلط گردان.

خداوند نیز او را بر بدن ایوب علیه السلام به غیر از عقل و چشمش مسلط گردانید. ابليس بر بدن آن حضرت دمید و سراپای آن حضرت را زخم و جراحت فرا گرفت و مدت طولانی با آن حالات زخم و جراحات باقی ماند و حمد و سپاس خداوند را می گفت و شکرش را بجا می آورد تا این که بدنش کرم گذاشت و هرگاه کرمی از روی زخم های بدنش بر زمین می افتاد آن را بر می داشت و دوباره بر روی زخم می گذاشت و می فرمود به جایت برگرد که خداوند تو را در آن جا آفریده است بدنش بدبو گشت به حدی که اهل شهر او را از شهر بیرون کرده و در خرابه ای انداختند زنش از آن خرابه بیرون آمد و از مردم طلب صدقه می کرد و برای ایوب علیه السلام می آورد هنگامی که بلاء ایوب طولانی شد و ابلیس صبوری ایوب را مشاهده کرد به سوی اصحاب ایوب که در کوه به گوشه نشینی پرداخته بودند آمد و گفت بیائید به نزد بنده مبتلا شده رفته و از او سؤال کنیم که به چه علت به آن همه بلا گرفتار گشته است؟

پس بر قاطرانی سفید سوار شده به نزد ایوب ،رفتند هنگامی که به نزدیک او رسیدند قاطران از بوی بد بدن ایوب رم کردند پس پیاده شده و قاطران را بسته و با پای پیاده به نزد ایوب رفتند و در بین آن ها جوانی نورس نیز بود. همگی در نزد آن حضرت نشسته و گفتند ای ایوب کاش ما را از گناه خویش آگاه می کردی که به چه علت به آن مبتلا گشته ای و ما می ترسیم که از خداوند برای تو عافیت درخواست نمائیم که ما را نیز هلاک گرداند! و ما گمان می کنیم تو به این بلاء مبتلا گشته ای که احدی به آن مبتلا نگشته به خاطر گناهی است که آن را از ما پنهان داشته ای؟

ایوب علیه السلام فرمود: به عزت پروردگارم سوگند که او می داند من هیچ غذائی

نخورده ام مگر این که یتیمی و یا مهمانی با من سر سفره بوده است و دو امر برای من پیش نیامد که هر دو اطاعت الهی بوده است مگر آن که سخت ترین آن را برگزیدم

آن جوان رو به بقیه کرد و گفت وای بر شما به نزد پیامبر الهی آمده و او را سرزنش می کنید تا این که عبادت الهی را که انجام داده برایتان ظاهر نماید.

ایوب علیه السلام به مناجات پرداخت و گفت پروردگارا! اگر روزی در محکمه عدل تو برای پاسخگوئی بنشینیم که برای خودم دعوی حجت نمایم در آن وقت همه حرف هایم را در پیشگاه حضرتت خواهم گفت.

پس خداوند ابری را بر بالای سر او فرستاد و خطاب آمدای ایوب اکنون تو در محكمة عدل من هستى و هر حجتی که داری بیان کن که من از همه چیز بر تو نزدیک ترم.

ايوب علیه السلام عرضه داشت: پروردگارا! تو آگاهی که دو امر که هر دو اطاعت تو بود برای من پیش نیامد مگر آن که سخت ترین آن ها را برای خود انتخاب .کردم آیا حمدت را بر زبان جاری نکردم؟ آیا شکرت را نگفتم؟ آیا تسبیح تو را بجا نیاوردم؟ که حال چنین گرفتار شده ام؟

پس به ده هزار زبان از ابر صدائی برخواست که ای ایوب چه کسی به تو توفیق داد که به عبادت خداوند بپردازی در حالی که مردم از آن غافل بودند؟ و چه کسی توفیقت داد که به حمد و تسبیح و تکبیر الهی بپردازی در حالی که مردم از آن غفلت می ورزیدند؟ آیا بر چیزی منّت می گذاری که خداوند در آن چیز بر تو منّت دارد؟

ایوب علیه السلام در این هنگام مشتی خاک برداشت و بر دهان خود ریخت و عرضه داشت پروردگارا همه منّت ها از آن توست و تو بودی که آن همه نعمت

را به من اعطاء فرمودی.

پس خداوند ملکی را فرستاد که با پاهایش بر زمین زد و آبی از آن جا جوشید و بیرون ،آمد ایوب علیه السلام در آن آب غسل کرد و نیکوتر از اول شد و تمام زخم و جراحت های بدنش بر طرف گشت و خداوند در اطرافش باغ سبزی رویانید و تمام اهل فرزندان مال و زراعتش را به او برگردانید و ملکی با او نشسته و مشغول صحبت گردید در این هنگام زنش در حالی که به دستش نان خشکی بود برگشت چون به آن موضع رسید آن جا را دگرگون دید و مشاهده نمود که دو مرد نشسته و با هم گفتگو می کنند پس ناله سر داد :گفت ای ایوب چه بر سرت آمده است؟

ایوب او را به نزد خود فرا خواند چون او را ،دید شناخت و دید که خداوند بدن و نعمتش را به او برگردانده است سجده شکر الهی را بجا آورد در حال سجده بود که نظر ایوب به گیسوان بریده زنش افتاد و جریان از این قرار بود در این مدت به نزد مردم می رفت و از آن ها نان و غذائی طلب می کرد و چون گیسوان زیبائی داشت به او :گفتند تو موی سرت را بریده به ما بده تا ما نیز به تو غذا دهیم. آن زن از روی ناچاری و گرفتاری گیسوان خویش را بریده و در عوض آن طعامی برای همسرش ایوب گرفت تا گرسنه نماند

ایوب علیه السلام با مشاهدهٔ گیسوان بریده زنش خشمگین شد و سوگند خورد که صد تازیانه به او بزند ایوب علیه السلام بعد از شنیدن قضیه از سوگند خود پشیمان شد پس خداوند عزوجل وحی فرستاد: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِعْثاً فَاضْرِبْ بِهِ ولا تحنَث إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ یک بسته شاخۀ صد تائی بگیر و با آن یک بار بر بدن زنت بزن تا سوگند خود را نشکسته باشی.

او نیز یک مشت صدتائی چوب برداشت و یک ضربه بر زنش زد و از

سوگند خویش بیرون آمد و سپس خداوند فرزندان او را که قبل از بلاء و در هنگام بلاء مرده بودند را زنده کرد و با هم زندگی نمودند.

بعد از آن که خداوند حضرت ایوب علیه السلام را از بلا عافیت داد از او سؤال :کردند در هنگام بلا چه چیزی بر تو خیلی سخت گذشت؟

فرمود: شماتت دشمنان.

امام صادق علیه السلام می فرماید: خداوند در خانه ایوب بارانی از طلا به خانه اش ریخت و آن ها را جمع کرد وقتی باد چیزی از آن ها را می برد بدنبال آن می دوید جبرئیل :گفت ای ایوب آیا سیر نمی شوی؟

:گفت چه کسی از رزق پروردگارش سیر می شود. ⁽¹⁾

وَ اذْكُرْ - اى محمد - عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ یعنی دارای قوت و نیرو بود. ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمودند: أُولِي الأَيْدِي وَالْأَبْصارِ داراى نيرومندی در عبادت و ابصار داشتن بصیرت در عبادت است. ⁽²⁾

إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ همانا خداوند آن ها را به ذکر آخرت برگزیده و آن ها را اختصاص به آن داده است. ⁽³⁾ هَذَا ذِكْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبِ (49) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةٌ لَهُمُ الْأَبْوَابُ (50)

متكئين فيها يَدْعُونَ فيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَ شَرَابٍ (51) وَ عِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابُ (52) هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (53) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (54) 49- این تذکری است و برای پرهیزگاران عاقبت نیکونی است.

50- درهای باغ های بهشت همیشگی به روی آن ها باز است.

51- در حالی که در آن جا بر تخت ها تکیه زده اند میوه های بسیار و نوشیدنی ها می طلبند.

52- و نزد آن ها همسرانی است که چشم به شوهرانشان دوخته اند جوان و هم سال هستند.

53- این همان وعده ای است که به شما برای روز حساب داده شده است.

54- این همان رزق ماست که پایان پذیر نیست.

خداوند متقین و آن چه که در نزد پروردگار دارند را ذکر کرده و می فرماید: هَذَا ذِكْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ - تا - قاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ يعنى حور العين که به خاطر نورانی بودنشان چشم ها عاجز از نگاه کردن به آن هاست.

خداوند گفتار اهل بهشت را نقل می کند: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ يعنى پایان پذیر نیست و فانی نمی شود.

هَذَا وَ إِنَّ لِلطَّاعَينَ لَشَرَّ مَآبٍ (55) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (56) هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَشَاقٌ (57)

55- این (پاداش نیکوکاران است) و همانا برای طغیانگران بدترین جایگاه .است

56- (جایگاهشان) جهنم است که به آن وارد می شوند و چه بد جایگاهی است.

57- این است حمیم (آب جوشان) و غشاق (زرداب چرکین گند آلود) که باید از آن بچشند.

هَذَا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ عَشاق غساق وادی در جهنم است که در آن سیصد و سی قصر است که در هر قصری سیصد خانه است و هر خانه ای چهل گوشه دارد و در هر گوشه ای ماری بزرگ و ترسناک و با هر ماری سیصد و سی عقرب، و در هر سر هر عقربی سیصد و سی نیش گزنده سرشار از زهر که اگر یکی از آن عقرب ها زهرش را بر اهل دوزخ بریزد تمام آن ها را مسموم می کند.

هَذَا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ که آن ها زُرَيْق و حبتَر و بنی امیه هستند. وَ آخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (58) هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ (59) 58- و به غیر از این عذاب های گوناگون دیگری نیز دارند.

59- (به آن ها گفته می شود:) این ها گروهی هستند که با شما وارد دوزخ می،شوند بر آن ها خوش آمد ،مباد همۀ آن ها در عذاب آتش خواهند بود.

خداوند کسانی را که بعد از آن ها که حق آل محمد علیهم السلام را غصب نموده اند را ذکر کرده و می فرماید: وَ آخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ هَذَا فَوْجٌ مُفْتَحِمٌ مَعَكُمْ

یعنی آن ها بنی السباع ⁽¹⁾هستند و می گویند بنی امیه می باشند. لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّار می گویند مراد بنی فلان است.

قَالُوا بَلْ أَنتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أَنتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرارُ (60) قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَرَدْهُ عَذَاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (61) وَ قَالُوا مَا لَنَا لا نَرى رِجَالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (62) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيَّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ (63) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقِّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (64) 60- (آن ها به بزرگان خود) می گویند: بلکه خوش آمد بر شما مباد، چون که این (عذاب را) شما برای ما پیش فرستادید (باعث آن شما شدید) که بسیار جایگاه بدی است.

61- (سپس به درگاه الهی) عرض می کنند پروردگارا، هر کس این (عذاب) را برای ما پیش فرستاده عذابش را در آتش جهنم چندین برابر بیفزا

62- و می گویند: چه شده که ما مردانی را که از اشرار می شمرد نمی بینیم؟

63- آیا ما آن ها را مسخره می کردیم؟ با چشمان ما آن ها را نمی بینند؟

64- این یک واقعیتی است که اهل آتش با هم منازعه می کنند.

بَلْ أَنتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا یعنی شروع به ظلم به آل محمد علیهم السلام کردید فَبِئْسَ الْقَرارُه که بسیار جایگاه بدی است. سپس بنی امیه می گوید: رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ

که مراد اولی و دومی است.

سپس دشمنان آل محمد در آتش جهنم به یکدیگر می گویند مالنا لانری رجالاً كنا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ در دنیا و آن ها شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام هستند.

أَتَّخَذْنَاهُمْ سِحْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ آیا ما آن ها را مسخره می کردیم؟ یا چشمان ما آن ها را نمی بینند؟ إِنَّ ذَلِكَ لَحَقُّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ آن چه که در میان آن هاست. امام صادق علیه السلام می فرماید به خدا سوگند شماها در بهشت شاد و مسرور هستید ولی دشمنان شما را در جهنم طلب می کنند. ⁽¹⁾

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (67) أَنتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (68) ما كَانَ لِي مِنْ عِلْمِ بِالْمَلأ الأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (69) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (70) إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (71) 67- بگو: این خبری بزرگ است.

68- که شما از شنیدن آن رویگردانید.

69- من از عالم بالا (فرشتگان آسمان) که با هم (درباره آفرینش آدم) مخاصمه می کردند آگاه نیستم.

70- به من وحی می رسد به این که من انذار کننده آشکاری هستم.

71- (بیاد بیاور) هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود من بشری از

گل خواهم آفرید.

خلافت امیرالمومنین علیه السلام در شب معراج

خداوند عز و جل فرمود: ای محمد بكو: قُلْ هُوَ نَبَأَ عَظِيمٌ که امير المؤمنين علیه السلام نبأ عظیم است.

أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ مَا كَانَ لِي مِنْ عِلْمِ بِالْمَلَإ الْأَعْلَى - تا - مُبِينٌ. اسماعيل جعفی گوید در مسجد الحرام نشسته بودم و حضرت ابی جعفر علیه السلام نیز در گوشه ای نشسته بود ، سر بلند کرده نگاهی به آسمان و نگاهی به کعبه کرد و فرمود: سُبْحَانَ الَّذِی اَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَی الْمَسْجِدِ الاَقْصَی سه بار این آیه را تکرار کرد ، آن گاه متوجه من شد و فرمود: اهل عراق درباره این آیه چه می گویند؟

عرض :کردم می گویند خداوند رسول خود را از مسجد الحرام به بیت المقدس برد.

فرمود: اینطور نیست که آنان می گویند لیکن از این جا به این جا سیرش دادند ⁽¹⁾و با دست اشاره به آسمان کرد و فرمود: ما بین آن دو حرم است. آن گاه فرمود: به سدرة المنتهی رسید جبرئیل از همراهی با رسول خدا صلی الله علیه و آله باز ایستاد.

پرسید: آیا در چنین جائی مرا تنها می گذاری؟

:گفت تو پیش برو که به خدا سوگند به جایی رسیده ای که هیچ خلقی از خلائق بدانجا نرسیده و نخواهد رسید؛ این جا بود که پروردگار خود را دید ⁽²⁾و

تنها سبحه میان او و خداوند فاصله بود. ⁽¹⁾

پرسید:م فدایت شوم سبحه چیست ؟

حضرت با صورت خود اشاره به زمین و با دست خود اشاره به آسمان کرد و سه بار :گفت «جلال ربي جلال ربی»

آن گاه خطاب شد: که ای محمد!

:گفت لبیک یا رب

خطاب رسید: ساکنان آسمان در چه چیز مشاجره می کنند؟

پیامبر گفت: خداوندا تو منزهی من علمی ندارم جز آن چه که تو به من آموختی

رسول خدا سپس فرمود: پس خدای تعالی دست در میان دو سینه ام گذاشت ⁽²⁾و من برودت و خنکی آن را در میان دو کتفم احساس کردم ، آن گاه هیچ چیز از گذشته و آینده از من نپرسید مگر آن که پاسخ آن را دانستم ، در پایان پرسید ای محمد سکان آسمان ها در چه چیز مخاصمه و نزاع دارند؟

:گفتم در درجات ، كفارات و حسنات .

فرمود: ای محمد نبوتت به پایان رسید و خوردنت تمام شد، چه کسی را برای جانشینی خود در نظر گرفته ای؟

عرض کردم: پروردگارا من همه خلقت را آزمایش کرده ام کسی را مطیع تر از علی برای خود نیافتم.

فرمود: ای محمد همچنین مطیع تر از همه خلق نسبت به دستورات من است.

عرض کردم: پروردگارا همه خلقت را آزمودم کسی را نسبت بخودم علاقمندتر از علی نیافتم.

فرمود: و همچنین نسبت به من ، پس ای محمد! او را بشارت بده به این که آیات هدایت و پیشوای اولیای من و نور برای فرمانبران من و کلمه باقیه ایست که من متقین را ملزم به پذیرفتن آن ،کرده ام هر کس او را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر کس او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته علاوه بر این من او را به خصائصی اختصاص داده ام که احدی را به آن اختصاص نداده ام.

عرض کردم پروردگارا آخر او برادر من و صاحب و وزیر و وارث من است.

فرمود: این امری است که قضایش مقدر شده که او باید مبتلا شود و مردم هم به وسیله او امتحان شوند علاوه بر این من او را ارث داده ام و ارث داده ام و ارث داده ام و ارث داده ام چهار چیز را که گره آن ها به دست اوست و او هرگز فاش نمی کند. ⁽¹⁾

سپس خداوند خبر ابلیس را حکایت کرده و فرمود:إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ که ما داستان آدم و ابلیس را در محل خودش نوشته ایم. ⁽²⁾

قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ العالينَ (75) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَني مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (16)

قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجيمٌ (7) وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتَى إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (78) قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (79) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (80) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُوم (81) قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (82) الا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (83) قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقِّ أَقُولُ (84) لأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (85) 75- (خداوند) فرمود: ای ابلیس چه چیز تو را مانع شد برای آن موجودی که با دست خود آفریدم سجده نکنی؟ آیا تکبر ورزیدی یا از بزرگان بودی؟

76- (ابلیس) :گفت من از او ،بهترم مرا از آتش و او را از گل آفریده ای .

77- (خداوند) فرمود: از جایگاهت (آسمان ها) بیرون شو که تو از رانده شدگان هستی.

78- و همانا لعنت من تا روز قیامت بر تو باد.

79- گفت: پروردگارا، پس به من تا روز قیامت مهلت بده (زنده مانم).

80- فرمود: تو از مهلت یافتگانی.

81- تا روز معین و زمان مشخص.

82- گفت به عزت و جلال تو سوگند که همۀ آن ها (انسان ها) را گمراه خواهم کرد.

83- مگر بندگان خالص تو از آن ها.

84- فرمود به حق ،سوگند که حق می گویم.

85- که جهنم را از تو و از همه کسانی که از تو پیروی کرده اند پر خواهم کرد.

ابوبصیر روایت می کند که امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند همه آفریده هایش را به دست خویش ،آفرید به آدم محتاج نشد در حالی که آدم را نیز به دست خودش آفریده است و می فرماید: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ آیا نمی بینی که خداوند همۀ اشیاء را به دست خویش مبعوث می کند. ⁽¹⁾

خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينِ اسحاق بن حریز گوید امام صادق علیه السلام فرمود: اصحاب شما درباره گفتار شیطان که گفت مرا از آتش و آدم را از گل آفریدی چه عقیده دارند؟

:گفتم فدایت گردم می گویند که او از آتش خلق شده همان طور که از مضمون آیه استنباط می شود.

فرمودند: بلی ملعون دروغ گفته ای اسحاق خداوند او را از گل آفریده است آن گاه گفت: خداوند می فرماید: الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَاراً فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ ⁽²⁾بدین طریق که او را از آتشی که از درخت سبز اقتباس شده بود آفرید و اصل درخت نیز از گل .است ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام در تفسير آية فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ فرمود: مراد از یوم الوقت المعلوم روزی

است که رسول خدا صلی علیه و آله او را بر روی صخره ای در بیت المقدس ذبح می کند. ⁽¹⁾

سپس ابلیس گفت: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْويَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ به عزّت و جلال تو سوگند که همۀ آن ها (انسان ها) را گمراه خواهم ،کرد مگر بندگان خالص تو از آن ها

پس خداوند فرمود: فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مْنهن أَجْمَعِينَ به حق ،سوگند که حق می گویم که جهنم را از تو و از همه کسانی که از تو پیروی کرده اند پُر خواهم کرد. ⁽²⁾

قُلْ ما أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (86) إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (87) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (88) 86- (ای پیامبر) بگو: من از شما به خاطر دعوت نبوتم هیچ اجری نمی خواهم و من از متکلفین .نیستم (سخنان بی پایه و بدون برهان نمی گویم).

87- این قرآن نیست مگر انذاری از برای عالمیان.

88- و شما خبر آن را بعد از زمانی خواهید شنید.

ابن عباس در تفسیر این آیه گوید: ای محمد بگو: مَا أَسْئلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ یعنی بر آن چه که شما را دعوت می کنم هیچ مالی نمی خواهم.

وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ یعنی آن چه را که می گویم از خودم نیست. إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ که ارادۀ موعظه می کند.

لِلْعَالَمِينَ که ارادۀ همۀ خلق را می کند. وَلَتَعْلَمُنَّای ای گروه مشرکین. نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ یعنی هنگام مرگ و بعد از مرگ که روز قیامت باشد. ⁽¹⁾

تفسیر سوره زمر

اشاره

39- سوره زمر در مکه نازل شده و دارای 75 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

تنزيلُ الكِتَابِ مِنَ اللهِ الْعَزيزِ الْحَكيم (1) إنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ (2) أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَالَّذينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرَّبُونَا إلَى الله زُلفى إِنَّ اللهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ في مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ (3) 1- این کتابی است که از جانب خداوند قادر و حکیم نازل شده است.

2- همانا ما این کتاب را بر تو به حق نازل کردیم پس خداوند را عبادت کن و دینت را برای او خالص گردان.

3- آگاه باشید که دین خالص از برای خداست و کسانی که غیر خدا را اولیاء خود گرفتند، (دلیل می آوردند که:) ما این ها (بتان) را نمی پرستیم مگر برای این که ما را به پیشگاه الهی نزدیک کنند همانا خداوند درباره آن چه که اختلاف داشتند میانشان داوری می کند خداوند کسی را که دروغگو و کفران کننده است را هدایت نمی کند.

تنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ این کتابی است که از جانب خداوند قادر و حكيم نازل شده است سپس خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار

داده و فرمود: إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ * أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللهِ زُلْفی که این آیات لفظش خبر و معنایش حکایت می باشد و آن این که قریش می:گفتند ما برای تقرب به خداوند و نزدیکی به او بت ها را عبادت می کنیم چرا که ما نمی توانیم مستقیماً حق عبادت خداوند را به جا آوریم که خداوند گفته آن ها را بر لفظ خبر حکایت کرده ولی معنایش حکایت حال آن هاست پس خداوند فرمود: إِنَّ اللهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ همانا خداوند دربارۀ آن چه که اختلاف داشتند میانشان داوری می کند. ⁽¹⁾

لَوْ أَرَادَ اللهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لأَصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (4) خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (5) خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَ أَنزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجِ يَخْلَقَكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذلِكُمُ الله رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لا إلهَ إِلا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (6) 4- اگر خداوند می خواست فرزندی اختیار کند آن چه را که می خواست از میان مخلوقاتش بر می گزید پاک و منزه است او خداوند یگانه و قهّار است.

5- آسمان ها و زمین را به حق ،آفرید شب را با روز و روز را با شب

می پوشاند و خورشید و ماه را مسخر کرده است هر کدام تا وقت معیّنی در حرکت هستند آگاه باشید که او قادر و آمرزنده است.

6- او شما را از یک نفس (آدم) ،آفرید سپس از آن همسرش (حوّا) را قرار ،داد و برای (استفاده) شما از چهارپایان هشت زوج را ایجاد کرد و شما را در شکم مادرانتان آفرینشی بعد از آفرینش دیگر در میان تاریکی های سه گانه (مشیمه و رحم و بطن) ،آفرید این است خداوند پروردگار شما که حکومت از برای اوست هیچ معبودی جز او نیست پس چرا از راه راست منحرف می شوید

خداوند کسانی را که ،گفتند خداوند برای خود بچه ای گرفته است را رد کرده و فرمود:لَوْ أَرَادَ اللهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لأصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ - تا - يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ يعني شب را با روز و روز را با شب می پوشاند.

سپس خداوند خلق را مورد خطاب قرار داده و فرمود: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسِر وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَها یعنی آدم و همسرش حواء.

وَ أَنْزَلَ لَكُمْ یعنی برای شما آفرید. مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاج این آیه را در سوره انعام تفسیر کرده ایم. ⁽¹⁾ يَخلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلاثٍ مراد از ظلمات سه گانه شکم و رحم و تخمدان است. ⁽²⁾ ذلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ این است خداوند پروردگار شما که حکومت از برای اوست هیچ معبودی جز او نیست پس

چرا از راه راست منحرف می شوید.

إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لكُمْ وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (7) وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ (8) 7- اگر کفران کنید همانا خداوند از شما بی نیاز است و برای بندگانش کفر را نمی پسندد و اگر شکرش را به جای آورید آن را برای شما می پسندد هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را بر دوش نمی کشد، سپس باز گشت شما به سوی پروردگارتان است پس شما را بدانچه که عمل می کردید آگاه می،کند چرا که او به آن چه که در سینه هاست آگاه است.

8- و هنگامی که به انسان زیانی می رسد پروردگارش را می خواند و به سویش بر می گردد سپس هنگامی که نعمتی به او روی می آورد آن چه را که قبلاً خداوند را به خاطر آن می خواند را فراموش می کند و برای خداوند همتایانی قرار می دهد تا (مردم را) از راه خدا گمراه سازد بگو چند روزی به خاطر کفرت بهره ای ،بردار همانا که تو از اهل دوزخ جهنم هستی

إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ این ناسپاسی نعمت هاست. وَ إِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ - تا - وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَاداً يعنى برای خدا شریک قرار می دهد

قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلاً إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ این آیه دربارۀ أبي فلان نازل شده است. أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِداً وَ قَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبَابِ (9) 9- (آیا کسی که همیشه در حال عصیان است بهتر می باشد) یا کسی که ساعات شب را به اطاعت خداوند در حال سجود و قیام است از عذاب آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟ بگو آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند مساوی هستند؟ همانا فقط صاحبان عقل و اندیشه متذکر می شوند.

أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِداً وَ قَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ این آیه درباره امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام نازل شده است. وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ - اى محمد - هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبَابِ یعنی صاحبان عقل ها و اندیشه ها. ⁽¹⁾ فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِبِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ (15) 15- پس شما هر چه را که می خواهید به غیر از او (خداوند) را بپرستید.

:بگو همانا زیانکاران کسانی هستند که روز قیامت خودشان و بستگانشان در خسران و زبان هستند آگاه باشید که این زبان آشکاری است.

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذیل آیه فرمودند: قُلْ إِنَّ

الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ یعنی در نفس خود و اهلشان مغبون شدند وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَّا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ بستگانشان در خسران و زیان هستند آگاه باشید که این زیان آشکاری است. لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللهُ بِهِ عِبَادَهُ يَا عِبَادِ فَاتَّقُونِ (16) 16- برای آن ها از بالا سایه هانی از ،آتش و از زیر پاهایشان هم سایه هائی از آتش می باشد این چیزی است که خداوند به وسیله آن بندگانش را می ترساند ای بندگان من از (عذاب من) بترسید

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَل یعنی آتش از بالای سرشان و از زیر پاهایشان سایه می اندازد. ⁽¹⁾ لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعَادَ (20) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (21) أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (22) 20 - لکن کسانی که از پروردگارشان می ترسند برای آن ها غرفه هانی در بهشت است که بر بالای آن ،غرفه ها غرفه های دیگری بنا شده و از زیر آن ها

نهرها جاری است این وعده الهی است خداوند در وعده خود تخلف نمی کند

21 - آیا ندیدی که خداوند از آسمان آب نازل کرد و آن را در روی زمین به صورت چشمه هایی قرار داد سپس به وسیله آن زراعتی با رنگ های گوناگون خارج می سازد سپس آن گیاهان را می خشکاند که آن را زرد رنگ می بینی سپس آن را به صورت چوب خشکی شکننده در می آورد همانا در این ها برای صاحبان عقل و اندیشه تذکری است.

22 - آیا کسی که خداوند سینه اش را به وسیلۀ اسلام گشاده است که او بر نوری از پروردگارش می باشد (با اشخاص کافر بی نور و تنگ سینه یکسان است)؟ پس وای بر کسانی که قلب هایشان در برابر ذکر الهی سخت شده است همانا آن ها در گمراهی آشکاری هستند.

آن چه که خداوند در بهشت بر ولی اش عطا می کند

لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ - تا - الْمِيعَادَ امام باقر علیه السلام می فرماید: حضرت علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله در تفسیر این آیه سؤال کرد: ای پیامبر خدا این غرفه ها را با چه چیز و برای چه کسانی ساخته اند؟

فرمود: ای علی این غرفه هایی است که خدا آن ها را برای اولیاء خود با در و ياقوت و زبرجد ساخته است سقف هایش از طلاست و با نقره محکم شده و به هم پیوسته، هر غرفه ای را هزار در ززین است و بر هر دری فرشته ای گماشته است و در آن فرش های گران بها بر روی یکدیگر از ابریشم و دیبا به رنگ های گوناگون درون آن ها انباشته از مشک و عنبر و ،کافور و این گفته خداست

وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ ⁽¹⁾و فرش های گران بها. چون مؤمن در بهشت به منزل های خود وارد شود بر سر او تاج ملک و بزرگواری نهند و آرایه های زر و سیم و یاقوت و در به رشته کشیده شده در نیم تاجی زیر تاج بر او بیاویزند و هفتاد جامه حریر به رنگ های گوناگون بافته شده از زر و سیم و دانه نشان به مروارید و یاقوت سرخ بر او بپوشانند و این گفته اوست: يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُولُوْا وَ لِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ ⁽²⁾در آن جا با دستبندهایی از طلا و مروارید آراسته شوند و لباسشان از حریر باشد.

چون مؤمن بر تخت خود نشیند تختش از شادی به جنبش درآید و چون دوستدار خدا در منازل خود در بهشت استقرار یابد فرشته گماشته بر باغ بهشتی او را به بزرگداشتی از جانب خدا شادباش گوید و خدمتگزاران و کنیزان مؤمن به او خوش آمد گویند و دوستدار خدا بر تخت خود تکیه زند و همسر حوریه زیبایش نزد او رود و چندان برای دوستدار خدا درنگ کند تا او از کار خود فارغ شود.

امام علیه السلام فرمود: همسر حوریه اش از خیمه بیرون می آید و با مهربانی به استقبال او می رود که به هفتاد حله از یاقوت و لولو و زبرجد آراسته شده و به مُشک و عنبر عطر آگین شده و بر سرش تاج کرامت و کفش هائی از طلا بر پاهایش پوشیده که با یاقوت و لولو زینت داده شده و بند آن کفش ها از یاقوت احمر می باشد چون با شوق و علاقه نزدیک ولی خدا می رسد به او می گوید ای ولی خدا این روز روز تعب و سختی و رنج ،نیست من برای تو و تو برای

من هستی و همدیگر را به مدت پانصد سال از سال های دنیا با عشق و علاقه در آغوش می گیرند و دست در گردن هم می اندازند.

امام علیه السلام فرمود: پس آن ولی خدا در گردن آن حوریه گردنبندی از تارهای نازک از یاقوت احمر می بیند که در وسط آن نوشته شده تو ای ولی خدا حبيب من هستی و من حوريه نيز حبیب تو می باشم نفسم را به تو هبه کرده ام و تو نیز نفست را به من هبه کن

سپس خداوند هزار ملک مبعوث می کند که تا ورود او را به بهشت تهنیت گویند و حوریه را به ازدواج او در آورند چون آن ها به اول در بهشت می رسند و به ملک موکل درهای بهشت می گویند به ما اجازه دهید که به نزد ولی خدا برویم که خداوند ما را برای تهنیت گفتن به او فرستاده است.

آن ملک می:گوید به حاجب بگویم و جایگاه شما را به او بگویم.

پس آن ملک به نزد حاجب که بین او و حاجب فاصله سه بهشت است می رود تا این که به در اول می رسد و به حاجب می گوید در باب بهشت هزار ملک است که خداوند آن ها را فرستاده است آمده اند ولی خدا را تهنیت بگویند و درخواست دارند که به آن ها اجازه ورود داده شود.

حاجب می گوید مقام او بزرگ تر از این است که به کسی اجازه دهم نزد او برود و او با همسرش است.

امام علیه السلام فرمود بين حاجب و ولی خدا دو بهشت فاصله است حاجب به نزد قیم می رود و به او می گوید در باب غرفه هزار ملک است که خداوند عالمین آن ها را فرستاده تا بر ولی خدا تهنیت بگویند اجازه ورود به آن ها بده قیم به نزد خادمان ولی خدا می رود و به آن ها می گوید فرستاده های خداوند جبار در باب غرفه است که هزار ملک می باشند تا بر ولی خدا تهنیت

.بگویند جایگاه او را به آن ها نشان بده

خادمان به ملائکه اجازه می دهند و آن ها وارد بر ولی خدا می شوند که در غرفه ای است که دارای هزار در و هر دری دارای ملک موکلی می باشد چون به ملائکه اذن ورود بر ولی خدا می دهند هر ملکی در مخصوص به خودش که موکل بر آن است را باز می کند که هر ملکی از یکی از آن درها وارد می شود و پیام خداوند جبار را به او می رسانند و آن فرمایش خداوند است که می فرماید: وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ ⁽¹⁾یعنی از درهای غرفه سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ ⁽²⁾و به آنان گویند: سلام بر شما به پاس استقامت و صبرتان در برابر عبادت معصیت و مصیبت، پس نیکوست فرجام این سرای.

خداوند می فرماید: وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَ مُلكاً كَبِيراً ⁽³⁾و چون آن جایگاه نیکو را مشاهده کنی عالمی پر نعمت و کشوری بینهایت بزرگ خواهی دید.

یعنی هر چه که از کرامت و نعمت ها و ملک عظیم که در آن می بینی همه برای ولی خداست همانا ملائکه فرستاده شده از جانب خداوند جبار اجازه ورود بر او را می گیرند زیرا کسی بدون اجازه آن ولی خدا نمی تواند بر او وارد شود که در آن ملک عظیم است که در زیرش نهرها جاری می باشد. ⁽⁴⁾

أَفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ درباره

امير المؤمنین علیه السلام نازل شده است. ⁽¹⁾

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ که مراد از «ينابيع» یعنی آب چشمه ها و چاه هاست از آن چیزهائی که خداوند از آسمان نازل فرموده و در دل زمین جای گرفته است. ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُختلِفاً أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ یعنی خشک شده تا این که زرد می شوند. ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً «حطام» یعنی زمانی که خشک شد و ریزه ریزه گردید. ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكَاهُ مُتَشَاكِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (29) 29 - خداوند مثلی زده است مردی که شریکانی دارد و دائماً با هم در حال مشجره هستند با مردی که تسلیم امر یک نفر است آیا این دو با هم یکسان هستند؟ حمد و سپاس از برای ،خداست بلکه بیش تر مردم نمی دانند.

ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ این مثلی است که خداوند برای امیرالمؤمنین علیه السلام و کسانی که به آن حضرت ظلم کرده و حقش را غصب نموده اند زده است. مُتَشَاكِسُونَ یعنی کسانی که در ولایت امیرالمومنین علیه السلام اختلاف کرده و او را دشمن می داشتند. وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُل امير المؤمنين علیه السلام که تسلیم و خالص از برای رسول خدا صلی الله علیه و آله بود سپس فرمود: هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ

لا يَعْلَمُونَ آیا این دو با هم یکسان هستند؟ حمد و سپاس از برای خداست بلکه بیش تر مردم نمی دانند. إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (30) ثُمَّ إنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (31) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوَى لِلْكَافِرِينَ (32) وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (33) 30- همانا تو می میری و آن ها نیز خواهند مُرد.

31- پس شما روز قیامت نزد پروردگارتان مخاصمه (دادخواهی) می کنید.

32- پس چه کسی ستمکارتر است از آن کسی که بر خداوند دروغ بسته و سخن راست را هنگامی که به نزد او آمد را دروغ خواند؟ آیا در جهنم جایگاهی از برای کافران نیست؟

33- و آن کسی که سخن راست آورد و کسی که آن را تصدیق کرد از پرهیزگاران هستند.

خداوند پیامبرش را تعزیت گفته و فرمود: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ یعنی امير المؤمنین علیه السلام و کسی که حق او را غصب نمود.

سپس خداوند دشمنان آل محمد علیهم السلام و کسی که بر خدا و رسولش دروغ بست و ادعای آن چیزی را کرد که برای او نبود را ذکر کرده و فرمود: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ یعنی به آن چه که از حق و ولايت اميرالمومنين على علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیر المؤمنين علیه السلام را ذکر کرده و فرمود: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ یعنی امیر المؤمنين علیه السلام أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ آن ها از پرهیزگاران هستند

أَلَيْسَ اللهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (36) 36- آیا خداوند برای بنده اش کفایت نمی کند؟ و آن ها تو را از غیر او می ترسانند و کسی را که خداوند گمراه کند برای او هدایت کننده ای نیست.

أَلَيْسَ اللهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ یعنی جمعی از منافقان امت تو می گویند قبول ولایت علی را از ما مخواه و ما را از طلب این معنى معاف دار و می ترسانند تو را که اگر ما را در این باب معاف نداری از دین تو گذشته ملحق به کفار خواهیم شد. ⁽¹⁾ اللهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكَ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الْأُخْرِى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (42) 42- خداوند هنگام مرگ ارواح را می گیرد و ارواحی که نمرده اند را در هنگام خواب می گیرد پس ارواح کسانی را که مرگشان فرا رسیده را نگه می دارد و بقیه (ارواحی که مرگشان فرا نرسیده) را (به بدن ها) بر می گرداند تا وقت معیّن ،آن ها همانا در این نشانه ای است برای کسانی که تفکر می کنند.

اللهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِها . امام جواد علیه السلام می فرماید روزی امیر المؤمنين علیه السلام با حضرت امام حسن علیه السلام نشسته بودند و آن حضرت بر دست سلمان فارسی تکیه داده بودند که شخص نیکو منظر و پاکیزه لباسی وارد شد و سلام کرد امیر المؤمنین علیه السلام پاسخ او را داد او نشست و عرض کرد ای امير المؤمنين علیه السلام سه سوال از حضرتت می نمایم چنانچه جواب آن را بفرمائيد یقین دارم که بر شما ظلم شده و این مردم خلافت و حقوق شما را غصب نموده اند و از دین خارج شده اند در دنیا جز مومنین شمرده نمی شوند و در آخرت هم بهره ای ندارند

فرمود: هر چه می خواهی سؤال کن

:گفت شخصی که در خواب است روح او کجا می رود؟

امیرالمؤمنين علیه السلام به حضرت امام حسن علیه السلام فرمود: ای ابا محمد جواب سؤال این مرد را بده

آن حضرت در جواب سؤال او چنین فرمود چون شخص به خواب می رود روح او متعلق به باد است و آن باد هم تعلق در هوا گیرد تا وقتی که صاحبش حرکت کند اگر پروردگار اذن و اجازه به برگشتن آن روح بفرماید باد هوا را جذب نموده و آن روح در بدن صاحبش آرام و قرار می گیرد و چنان چه به برگشتن روح اجازه نفرماید هوا باد را و باد روح را جذب و خارج می کند و به بدن صاحبش برنمی گردد تا وقتی که برانگیخته شود که این سوالات سه گانه گذشت. ⁽¹⁾

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَ لا يَعْقِلُونَ (43) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (44) وَإِذَا ذُكِرَ اللهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (45) 43- آیا آن ها (مشرکان) به غیر از خداوند شفیعانی برای خود گرفته اندا؟ (به (آن ها) بگو: اگر چه مالک چیزی نباشند و هیچ عقل و شعوری برای آن ها نباشد (باز آن ها را شفیع خود قرار م ی دهید؟)

44- بگو شفاعت همه از برای خداست که حکومت آسمان ها و زمین از برای اوست سپس همگی به سوی او باز گردانده می شوید.

45- و هنگامی که خداوند (در نزد آن ها) به یگانگی یاد می شود قلب های کسانی که به آخرت ایمان نیاورده اند از آن متنفر می گردند و هنگامی که غیر از خداوند (در نزد آن ها) یاد می شود خوشحال می گردند.

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ یعنی بت ها را شفیعان خود گرفته اند تا روز قیامت از آن ها شفاعت کند و گفتند که فلانی و فلانی روز قیامت در پیشگاه خداوند از ما شفاعت می کنند. ⁽¹⁾ قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعاً هیچ کسی بدون اذن خداوند شفاعت نمی کند. ⁽²⁾ وَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ - تا - إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ این آیه درباره فلانی و فلانی و فلانی نازل شده است.

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (53) 53- بگو: ای بندگان من که بر خویشتن اسراف نموده اید از رحمت الهی ناامید ،نباشید که خداوند همه گناهان را می آمرزد، زیرا که او آمرزنده و مهربان است.

ويا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ این آیه مخصوص درباره شیعیان امير المؤمنین علیه السلام نازل شده است. ⁽¹⁾ ابو حمزه گوید امام باقر علیه السلام فرمود: خداوند در روز قیامت عذر کسی را که :بگوید ای پروردگار ،من ندانستم که والی امر مردم فرزندان فاطمه زهرا علیها السلام است را نمی پذیرد و او را به عذاب ابد مبتلا می گرداند و درباره شیعیان بچه های فاطمه علیها السلام این آیه مخصوص نازل شده است: يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ ای بندگان من که بر خویشتن اسراف نموده اید از رحمت الهی ناامید نباشید. ⁽²⁾

وَ أَنبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (54) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبَّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَ أَنتُمْ لا تَشْعُرُونَ (55) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ

السَّاخِرِينَ (56) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَذَانِى لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (57) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (58) بلى قَدْ جَاءَ تكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَكْبَرْتَ وَ كُنتَ مِنَ الكَافِرِينَ (59) 54- و به سوی پروردگارتان باز گردید و در برابرش تسلیم شوید قبل از اینکه عذاب الهی به سوی شما بیاید که در آن هنگام هیچ یاوری نداشته باشید.

55- و از بهترین دستورهایی که از جانب پروردگارتان به سوی شما نازل شده پیروی ،کنید قبل از اینکه عذاب الهی ناگهان شما را در بر بگیرد و شما از آن خبر ندارید

56- (تا این که روز قیامت) کسی نگوید وا حسرتا که من از فرمان الهی کوتاهی کردم و از مسخره کنندگان بودم.

57- یا این که بگوید اگر خداوند مرا هدایت می فرمود من نیز از پرهیزگاران می بودم.

58- یا هنگامی که عذاب را می بیند :بگوید ای کاش اگر بار دیگر (به دنیا) باز می گشتم از نیکوکاران می شدم.

59- آری به تحقیق آيات من به سویت آمد پس تو آن را تکذیب کردی و تکبر ورزیدی و از کافران بودی.

وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ يعنی به سوی پروردگارتان توبه کنید. وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ * وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ یعنی از قرآن و ولایت امیر المؤمنين علیه السلام و ائمه عالم علیهم السلام پیروی کنید.

و دلیل بر آن این آیه است أَنْ تَقُولَ نَفْسُ يَا حَسْرَتي عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ الله مراد از «جنب الله» امام است زیرا امام صادق علیه السلام فرمود: ما «جنب الله» .هستیم

سپس فرمود: أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ یا هنگامی که عذاب را می بیند بگوید: ای کاش اگر بار دیگر (به (دنیا) باز می گشتم از نیکوکاران می شدم

پس خداوند آن ها را رد کرده و فرمود: بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا که مراد از آیات ائمه علیهم السلام می باشند.

وَاسْتَكْبَرْتَ وَ كُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ یعنی به خداوند تکبر ورزیدی. وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ ۚ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (60) 60- و روز قیامت کسانی را که بر خدا دروغ می بستند را می بینی که صورت هایشان سیاه است آیا در جهنم جایگاهی برای متکبران نیست؟

وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ ابوالمعزی گوید امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که ادعای امام بکند و امام ،نباشد روز قیامت می بینی که بر خداوند دروغ بسته اند و صورت هایشان سیاه است.

راوی :گوید عرض کردم اگر چه آن شخص از فرزندان حضرت فاطمه علیها السلام باشد؟

امام علیه السلام فرمود: اگر چه علوی و از فرزندان حضرت فاطمه زهرا علیها السلام

باشد. ⁽¹⁾

ألَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوَى لِلْمُتَكَبِّرِينَ عبدالله بن بکیر از امام صادق انا روایت می کند که فرمود در جهنم وادی برای متکبرین است که به آن سقر می گویند که از شدت گرما به خداوند شکایت کرد و خواست که نفسی بکشد چون نفس کشید جهنم از نفس او روشن گردیده و شعله ور شد. ⁽²⁾

لَهُ مَقْاليدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللهِ أُولئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (63) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (64) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (15) 63- کلیدهای آسمان ها و زمین برای اوست و کسانی که به آیات الهی کافر ،شدند آن ها از زیانکاران می باشند.

64- بگو: ای !جاهلان آیا به من دستور می دهید که غیر خدا را بپرستم؟

65- و به تحقیق به تو و انبیائی که قبل از تو بوده اند وحی شده که اگر مشرک شوی تمام اعمالت نابود می گردد و از زیانکاران خواهی بود.

لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ یعنی کلیدهای آسمان ها و زمین. سپس خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار داده و فرمود:وَ لَقَدْ أُوحی إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ

الْخَاسِرِينَ خطاب این آیه پیامبر صلی الله علیه و آله است و مراد از امت آن حضرت می باشد. ابو حمزه گوید از امام باقر علیه السلام درباره این آیه خداوند بر پیامبرش لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ سوال کردم.

فرمود: تفسیر آیه این است که اگر بعد از خودت با ولایت علی به ولایت دیگری نیز دستور دهی عمل تو از بین می رود و از زیانکاران خواهی شد. ⁽¹⁾

بَل ا الله فَاعْبُدُ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (66) وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَميعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مطوياتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (67) 66- بلکه فقط خدا را عبادت کن و از شکر گزاران باش.

67- و آن ها آن طور که شایسته خداوند است او را نشناختند و روز قیامت تمام زمین در قبضه قدرت اوست و آسمان ها پیچیده در دستانش می باشد.

پاک و منزه و برتر است از آن چه که برای او شریک قرار می دهند.

امام صادق علیه السلام می فرماید: خداوند متعال پیغمبر خود را به روش «دخترم به تو می گویم عروسم تو بشنو» مبعوث فرموده است. و دلیل بر آن این آیه است بَلِ اللهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ

پیامبر صلی الله علیه و آله خداوند را عبادت می کند و شکر می نماید و لکن خداوند هم پیامبرش را به دعا به سوی خویش فرا می خواند تا امتش تادیب شوند. ⁽²⁾

وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ دربارۀ خوارج نازل شده است.

وَ الْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتُ بِيَمِينِهِ یعنی در قدرت اوست. ⁽¹⁾ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ الله ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ (68) 68- و در صور دمیده می شود پس کسانی که در آسمان ها و زمین هستند همه می میرند مگر کسانی را که خداوند بخواهد سپس برای بار دیگر در آن دمیده می شود پس ناگهان همۀ خلائق بر می خیزند و نظاره گر (حساب و جزا) می شوند

چگونگی نفخ صور

وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ ثویر بن ابی فاخته از علی بن الحسین علیه السلام روایت کرده که شخصی از آن جناب از فاصله بین دو نفخه پرسید که چقدر است؟

فرمود: هر قدر که خدا بخواهد.

عرض شد: ای فرزند رسول خدا به من خبر بده چگونه در صور دمیده می شود؟

فرمود: امّا دمیدن اوّل چنین است که خدای تعالی به اسرافیل امر می کند که به زمین بیاید در حالی که صور همراه اوست صور یک سر و دو طرف دارد فاصله بین سر و هر طرف تا طرف دیگر همانند ما بین آسمان و زمین است

پس وقتی ملائکه دیدند اسرافیل با صور به دنیا می آید می گویند خداوند اذن داده که اهل زمین و آسمان بمیرند.

امام سجّاد علیه السلام فرمود: پس اسرافیل به حظیره بیت المقدس هبوط می کند در حالی که او روبه روی کعبه ،است وقتی اهل زمین او را ببینند می گویند خداوند به مرگ اهل زمین اجازه داده پس اسرافیل یک بار در صور می دمد صدا از طرفی بیرون می آید که رو به زمین است پس در زمین صاحب روحی باقی نمی ماند مگر آن که صیحه کشیده و می میرند بار دیگر صدا از طرفی بیرون می آید که رو به آسمان هاست پس در آسمان ها صاحب روحی نمی ماند مگر آن که صیحه کشیده و می میرند فقط اسرافیل زنده می ماند.

امام سجّاد علیه السلام ادامه داد پس خداوند به اسرافیل می فرماید ای اسرافیل ،میر پس اسرافیل می میرد همه در همین حالت مرگ به مقداری که خدا بخواهد می مانند سپس خداوند به آسمان ها امر می کند که به جریان بیافتند به کوه ها امر می کند که حرکت کنند این است معنای قول خدا که فرمود يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْراً وَ تَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْراً ⁽¹⁾یعنی زمین گسترش پیدا می کند و تبدیل به زمینی غیر از این زمین می شود یعنی زمینی می شود که بر روی آن گناه نشده است کوه و گیاه در آن نیست همان طور که زمین را بار اوّل گسترش ،داد عرش خود را بر آب بر می گرداند همان طور که بار اوّل چنان بود در حالی که خدای تعالی مستقل به عظمت و قدرت خویش است.

امام سجّاد علیه السلام فرمو در این هنگام جبّار تبارک و تعالی با صدای بلندی از جانب خودش ندا می کند به طوری که همۀ اقطار آسمان ها و زمین ها

می شنوند: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ⁽¹⁾امروز ملک و پادشاهی از آن کیست؟

پس هیچ کس جواب نمی دهد. در این هنگام جبّار عزّ و جل به خودش جواب می دهد و می گوید لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ ⁽²⁾و من بر همه خلایق غالب هستم و همه را من می راندم به درستی که من خدا هستم و جز من هیچ پرستیده و خدایی نیست من دارای شریک و وزیر ،نیستم خلقم را با دست خود آفریدم آنان را با مشیّت خود ،می راندم آنان را با قدرت خود زنده می کنم.

امام سجّاد علیه السلام فرمود: پس جبّار تبارک و تعالی بار دیگر در صور می دمد از آن طرف که رو به آسمان هاست صدایی بیرون می آید پس در آسمان ها کسی نمی ماند جز این که زنده شده و می ایستند همان طور که پیش از آن بوده ،است، حاملین عرش برمی گردند بهشت و جهنم حاضر می شود، خلایق برای حساب فراهم می آیند راوی می گوید در آن هنگام امام سجاد علیه السلام گریه شدیدی کردند. ⁽³⁾

جمیل بن دراج گوید امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که پروردگار اراده می فرماید که خلایق را زنده کند چهل روز باران می بارد و بر اثر آن استخوان های پوسیده بهم اتصال پیدا می نماید و گوشت ها روئیده می شود آن گاه فرمود: روزی جبرئیل نازل شد پیغمبر را بطرف بقیع برد به گوری رسیدند جبرئیل صاحب آن را صدا زد و گفت به اذن خدا به پا خیز.

ناگاه مرد سفید موئی از قبر بیرون آمد خاک ها را از سر و صورت خود پاک می کرد و می گفت: «الحمد لله و الله اکبر»

جبرئیل به او گفت بر گرد به جایگاه خود و او هم .برگشت از آن جا آن حضرت را بر سر قبر دیگری برد صدا زد ای صاحب قبر به اذن پروردگار بیا خيز مرد سیاه منظری از قبر خارج شد و می گفت: «و احسرتا واویلا».

جبرئیل به او نیز گفت: به محل خود برگرد پس از آن گفت ای محمد صلی الله علیه و آله روز قیامت به این کیفیت مردم از قبر بیرون می آیند مؤمنان می گویند «الحمد الله والله اكبر» فاسقان و کفار ناله و فریاد و احسرتای آن ها بلند می شود. ⁽¹⁾

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبَّهَا وَ وُضِعَ الْكِتَابُ وَجيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ و قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (69) 69- و زمین به نور پروردگارش روشن می شود، و نامه های اعمال در پیشگاه گذاشته می شود و انبیاء و شهداء (گواهان) را حاضر می کنند و بین آن ها به حق داوری می شود و به آن ها ستم نخواهد شد.

زمین با نور امام علیه السلام نورانی می شود

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا مفضل بن عمر گوید از امام صادق علیه السلام را شنیدم که دربارۀ آیۀ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بنُور رَبِّها فرمود: پروردگار زمین یعنی امام و پیشوای زمین.

عرض :کردم آن گاه که خروج کند چه می شود؟ فرمود: آن وقت مردم از نور آفتاب و نور ماه بی نیاز می شوند به نور امام اکتفا می کنند. ⁽²⁾

وَ وُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ مراد از شهداء ائمه علیهم السلام

هستند و دلیل بر آن این آیه سوره حج لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا - شما ای گروه ائمه - شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ ⁽¹⁾می باشد. ⁽²⁾

وَ سيقَ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذَا جَاؤُهَا وَ فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (73) وَ قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (74) 73- و کسانی که پرهیزگار بوده اند گروه گروه به سوی بهشت برده می،شوند تا این که به بهشت می رسند و همه درهای بهشت (به رویشان) باز می،شود و نگهبانان (بهشتی) به آن ها می گویند: سلام بر شما این نعمت ها بر شما گوارا باد داخل شوید و در آن همیشگی بمانید

74- و آن ها می گویند: حمد و سپاس خداوندی که وعده اش به ما راست بود و بدان وفا کرد و زمین (بهشت) را میراث ما قرار داد تا هر کجا که بخواهیم منزگاه خویش قرار دهیم پس اجر عمل کنندگان چه نیکوست

وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً يعنى جماعت. حتَّى إذا جَاؤُهَا وَ فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ یعنی موالید شما پاک است زیرا کسانی وارد بهشت می شوند که ولادتش پاک باشد فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ. امير المؤمنين على علیه السلام فرمود: فلانی و فلانی حق ما را غصب کردند و به وسیله آن کنیزان را خریدند و با زنان ازدواج نمودند آگاه باشید که ما شیعیانمان را در حلال قرار دادیم تا ولادتشان پاک باشد. ⁽³⁾

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذيل آية الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فرمودند: یعنی زمین بهشت. ⁽¹⁾

اسماعیل بن همام گوید که امام ابوالحسن علیه السلام فرمود: هنگامی که وفات على بن الحسين علیه السلام فرا رسید سه بار بیهوش شد در مرتبۀ آخر :گفت همهٔ ستایش ها ویژه خداست که درباره ما به وعده اش وفا کرد و زمین [ بهشت ] را به ما میراث داد که هر جای از بهشت را بخواهیم جای خود قرار می دهیم و پاداش عمل کنندگان چه نیکوست؛ آن گاه وفات کرد. ⁽²⁾

وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ حافين من حوب العَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ و قبلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (75) 75- و (در آن روز) فرشتگان را می بینی که برگرد عرش (الهی) حلقه زده و با ستایش پروردگارشان به تسبیح مشغولند و در میان بندگان (اهل بهشت و دوزخ ) به حق داوری می شود و می گویند: حمد و سپاس از برای پروردگار عالمیان است.

وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یعنی در اطراف عرش حلقه زده.اند يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ که کنایه از بهشت و جهنم است و این لفظش ماضی (گذشته) و معنایش مستقبل (آینده) می باشد وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ و می گویند: حمد و سپاس از برای پروردگار عالمیان است. ⁽³⁾

تفسير سوره مؤمن

اشاره

40- سوره مؤمن (غافر) در مکه نازل شده و دارای 85 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

حم (1) تنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللهِ الْعَزيزِ الْعَليم (2) غَافِرِ الذَّنْبِ وَ قَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ (3) 1- حم.

2- این کتاب از جانب خداوند قادر و دانا نازل شده است.

3- (خداوندی که) آمرزنده گناه و پذیرنده ،توبه و به شدت مجازات کننده و صاحب نعمت فراوان است هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست بازگشت همه به سوی اوست.

حم * تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * غَافِرِ الذَّنْبِ وَ قَابِلِ التَّوْبِ كه مخصوص برای شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام می.باشد ذِي الطَّوْلِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ و صاحب نعمت فراوان است، هیچ معبودی جز خدای یگانه ،نیست بازگشت همه به سوی اوست. مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذينَ كَفَرُوا فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ (4)

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِم لِيَأْخُذُوهُ وَ جَادَلُوا بِالْبَاطِل لِيُدْخِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقابِ (5) 4- و کسی در آیات ما مجادله نمی کند مگر آن هائی که کافر شدند پس رفت و آمد آن ها در شهرها تو را فریب ندهد.

5- قبل از آن ها قوم نوح و گروه های بعد از آن ها بوده اند (که پیامبرانشان را) تکذیب کردند و هر امتی همّتش بر آن بود که پیامبرش را بگیرد و برای از بین بردن حق با گفتاری باطل مجادله کنند پس آن ها را (به کیفر کفرشان) گرفتم و (ببین که) چگونه آن ها را عقاب کردم!

ما يُجادِلُ فِي آيَاتِ اللهِ که مراد از آیات الله و ائمه علیهم السلام می باشند. إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ * كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ یعنی بعد از آن ها نیز قوم پیامبران بر علیه آن ها اجتماع می کردند و توطئه چینی می نمودند. وَ هَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ یعنی می خواستند پیامبر خودشان را بکشند. وَ جَادَلُوا بِالْبَاطِلِ یعنی با او دشمنی می کردند. لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ یعنی برهان حق او را به زعم خودشان باطل می کردند و آن را دفع می نمودند. فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ پس آن ها را (به کیفر کفرشان) گرفتم، و (ببین که) چگونه آن ها را عقاب کردم. ⁽¹⁾

وَ كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحَابُ النَّارِ (6) الَّذينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَ قِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (7) رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (8) وَ قِهِمُ السَّيِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وذلك هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (9) 6- و این چنین وعده پروردگارت بر کسانی که کافر شدند محقق گردید.

همانا که آن ها اهل دوزخ هستند.

7- فرشتگانی که عرش را حمل می کنند و آن هائی که در اطراف آن تسبیح و ستایش پروردگارشان را می گویند و به او ایمان آورده اند و برای کسانی که ایمان آورده اند استغفار می کنند (و می گویند:) پروردگارا که علم و رحمت بی منتهایت همه چیز را فرا گرفته است (گناهان) کسانی که توبه کرده و از راه تو پیروی می کنند را بیامرز و آن ها را از عذاب دوزخ حفظ نما

8- پروردگارا آن ها را به بهشت همیشگی وارد کن که به آن ها وعده فرمودی و نیز پدران (و مادران) و همسران و فرزندانشان هر کدام که صالح بودند.

همانا که تو قادر و حکیم هستی

9- و آن ها را از بدی ها نگه دار و هر کسی را که در آن روز از بدی ها نگه داری به تحقیق او را مورد رحمت خود قرار داده ای و این همان رستگاری بزرگ است

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ - تا - وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

حماد روایت می کند که از امام صادق علیه السلام سؤال شد آیا تعداد ملائکه زیاد است یا تعداد فرزندان آدم؟

امام علیه السلام فرمودند به حق آن خدائی که جانم بدست قدرت اوست فرشتگان خدا از عدد ذرات خاک زمین بیش تر هستند در آسمان جائی نیست مگر آن که ملکی در آن جا بوده و خداوند را تسبیح و تقدیس می کند و در روی زمین هیچ درخت و گلی نیست مگر آن که فرشته ای بر آن موکل است و هر روز عمل آن ها را به پیشگاه مقدس پروردگار عرضه می دارند و خدا به آن ها داناتر است.

و فرشته ای از فرشتگان نیست مگر آن که برای دوستان ما اهل بیت و کسانی که به ولایت ما رو می کنند استغفار نماید و دشمنان ما را لعنت کند و از خداوند درخواست نماید که به سوی دشمنان ما اهلب یت عذاب بفرستد. ⁽¹⁾

جابر گوید امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه وَ كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحَابُ النَّارِ فرمودند: مراد از اصحاب النار بنی امیه هستند.

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْش یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله و اوصیاء آن حضرت که علم الهی را حمل می کنند. وَ مَنْ حَوْلَهُ يعنى ملائكه. يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا یعنی شیعۀ آل محمد علیهم السلام. رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا یعنی از ولایت فلانی و فلانی و بنی امیه

وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ يعنى ولايت على ولى خدا. وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ * رَبَّنَا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ یعنی کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد که آن به صلاح آن هاست وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ یعنی روز قیامت ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ یعنی کسی که خداوند او را از ولایت فلانی و فلانی نجات داد إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللهِ أَكْبَرُ مِنْ مَفْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ (10) 10- کسانی که کافر شدند روز قیامت به آن ها خطاب شود که خشم و دشمنی خداوند نسبت به شما از خشم و دشمنی شما بر خودتان بیش تر ،است زیرا به سوی ایمان دعوت می شدید ولی کفر ورزیدید.

و إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يعنى بنى اميه. يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللهِ أَكْبَرُ مِنْ مَفْتِكُمْ أَنفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ يعنى به سوى ولايت على علیه السلام دعوت می شدید فتكْفُرُونَ ولى كفر ورزيديد. قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجِ مِنْ سَبيل (11) ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَ إِنْ يُشْرَكَ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلىَ الكَبير (12) هُوَ الَّذِي يُريكُمْ آيَاتِهِ وَ يُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقاً وَ مَا يَتَذَكَّرُ إِلا مَنْ

يُنيبُ (13) 11- آن ها (کافران) می گویند: پروردگارا، تو ما را دو بار می راندی و دو بار زنده کردی پس به گناهان خویش اعتراف می کنیم آیا راه خروجی برای ما (از آتش جهنم) هست؟

12- (به آن ها گفته می شود:) این به خاطر آن است هنگامی که به سوی خداوند یگانه خوانده می شدید کفر ورزیدید و اگر برای او شریکی می گرفتند ایمان می آوردید پس اکنون داوری برای خداوند بلند مرتبه و بزرگ .است

13- اوست خدایی که آیاتش را به شما نشان می دهد و برای شما از آسمان رزقتان را نازل می کند و از این واقعیت متذکر نمی شوند مگر آن هائی که به سوی هدایت باز گشته.اند

رَبَّنَا أَمَتَنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ - تا - مِنْ سَبِيلٍ امام صادق علیه السلام فرمود این آیه درباره رجعت است. ⁽¹⁾

ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ یعنی انکار کردید. وَإِنْ يُشْرَكَ بِهِ تُؤْمِنُوا کفر در اینجا به معنای انکار کردن است. هنگامی که گفته می شود خداوند یکی است کفر می ورزید و زمانی که برای خداوند شریکی قرار داده می شود ایمان می آورید. ⁽²⁾

محمد بن حمدان گوید امام صادق علیه السلام در ذيل آيه إذا دُعِيَ اللهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَ إِنْ يُشْرَكَ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الكَبِيرِ فرمود: اگر ذکر کرده می شد خدای تعالی یگانه و یکتا با ولایت کسی که خدای تعالی امر به ولایت او

کرده آن را انکار می کردید و اگر برای خدا شریکی قرار داده می شد در حکم کسی که نیست او را ولایتی از جانب خدای تعالی ایمان می آوردید به این که او را ولایت از جانب الله .هست ⁽¹⁾

هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آيَاتِهِ یعنی ائمه ای که خداوند آن را بر رسولش خبر داده است. رَفيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ليُنذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ (15) 15- او دارای درجات رفیع و عرش ،است روح را به فرمانش بر هر کدام از بندگانش که بخواهد القاء می کند تا از روز ملاقات بترساند.

رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ روح القدس مخصوص برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام می باشد. ⁽²⁾ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ یعنی روزی که اهل آسمان و زمین با هم تلاقی بکنند ⁽³⁾و روز تناد روزی است که اهل آتش اهل بهشت را ندا می دهند از آن آب و یا چیزی که خداوند بر شما روزی کرده به ما هم بدهید؛ و روز تغابن روزی است که اهل بهشت اهل جهنم را سرزنش می کنند؛ و روز حسرت روزی است که مرگ را آورده و آن را ذبع می کنند. ⁽⁴⁾ يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ

الْقَهَّار (16) 16- روزی که همۀ آن ها پدیدار می.شوند و چیزی از آن ها بر خداوند پنهان نمی ماند امروز حکومت از برای کیست؟ برای خداوند یکتای قهار .است

چگونگی مُردن اهل آسمان و زمین

لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ عبید بن زراره گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: چون خداوند اهل زمین را بمیراند دو برابر مدتی که آن ها را خلق نموده درنگ فرماید و پس از آن اهل آسمان دوم را بمیراند باز به اندازه ای که اهل دنیا و آسمان دنیا را خلق فرموده درنگ نماید، آن گاه اهل آسمان سوم را بمیراند بهمین ترتیب دو برابر درنگ هر آسمان صبر می کند و اهل آسمان بعدی را قبض می فرماید پس میکائیل را بمیراند و مدتی صبر کند تا جبرائیل را بمیراند باز دو برابر درنگ می نماید سپس عزرائیل را بمیراند آن وقت می فرماید امروز ملک و مملکت از برای کیست؟ خودش جواب خویش را می فرماید از برای خدای قادر و تواناست پس بفرماید ستمکاران و جبارانی که غیر از من خدایان دیگری را می پرستیدند کجا هستند؟ کجا هستند مردمان متکبر و گردنکش و مانند آن ها سپس بحشر خلایق امر فرموده و همه را زنده کند.

عبيد بن زراره گفت از حضرت پرسیدم آیا واقع می شود؟

فرمود: آن چه که بوده آیا تو آن را دیده و یا علم به آن ها پیدا کرده ای؟

عرض کردم: نه!

فرمود: همان طوری که چیزهائی بوده و هست که تو نمی دانی البته قیامت هم

بپا خواهد شد اگر چه تو ندانی. ⁽¹⁾

وَ أَنذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ (18) يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ (19) وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ البَصيرُ (20) أَ وَ لَمْ يَسرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثاراً فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ مَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللهِ مِنْ واقٍ (21) 18- و آن ها را از روز نزدیک (قیامت) بترسان از آن هنگام که دل ها از شدت وحشت به گلو می رسد و وجودشان را حزن و اندوه در بر می گیرد و برای ستمکاران هیچ دوستی نیست و نه شفاعت کننده ای که شفاعتش مورد پذیرش واقع شود.

19- و او چشم های خیانت نگر و آن چه که در سینه ها پنهان است را می داند.

20- و خداوند به حق داوری می کند و معبودانی که به غیر از او را می خوانند هیچ داوری نمی توانند بکنند همانا خداوند شنوا و بیناست.

21- آیا آن ها روی زمین سیر نکردند تا عاقبت کسانی که قبل از این ها بوده اند را ببینند که آن ها از این ها قوی تر و آثارشان در روی زمین بیشتر بود، سرانجام خداوند آن ها را به خاطر گناهانشان گرفت و در برابر عذاب الهی مانعی نداشتند.

وَ أَنذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ یعنی روز قيامت. إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ کاظِمِینَ به غمگین و گرفتار مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ یعنی دوست شفاعت کننده ای که شفاعتش در نزد خداوند مورد قبول باشد برای او نیست. سپس خداوند از خودش نام برده و فرمود: يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ مَا تُخْفِي الصُّدُورُ * وَاللهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ و او چشم های خیانت نگر و آن چه که در سینه ها پنهان است را می داند و خداوند به حق داوری می کند

سپس فرمود: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً - تا - مِنْ وَاقِ که «واق» به معنای دفاع کننده است. ⁽¹⁾

و قَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّى الله وَ قَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَ إِنْ يَكُ كَاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَ إِنْ يَك صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (28) 28- و مرد با ایمانی از آل فرعون که ایمانش را پنهان می داشت :گفت آیا مردی را می خواهید بکشید به خاطر این که می گوید پروردگار من خداست و در صورتی که با دلائلی روشن از جانب پروردگارتان برای شما آمده است؟ اگر او دروغ گوست دروغش بر خود اوست و اگر راستگو باشد بعضی از وعده های (عذایش) به شما خواهد رسید؛ همانا خداوند اسراف کننده دروغگو را هدایت نمی کند

سپس از موسی ذکر کرده که داستانش را نوشته ایم.

وَ قَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ مومن آل فرعون شش صد سال ایمانش را پنهان کرد و بر اثر جذام انگشتانش افتاده بود و با همان دست قطع شده خود به مردم اشاره می کرد و می گفت: يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ ⁽¹⁾ای قوم از من پیروی کنید که شما را به راه راست و صحیح هدایت می کنم. ⁽²⁾ فَوَقَاهُ اللهُ سَيِّئَاتِ ما مَكَرُوا وَ حَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ (45) 45- پس خداوند او را از شر و مکر (نقشه های) بد آن ها نگه داشت و عذاب سخت بر آل فرعوان وارد شد.

فَوَقَاهُ اللهُ سَيِّئَاتِ ما مَكَرُوا يعنى مؤمن آل فرعون. امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا سوگند که هر آینه به تحقیق مؤمن آل فرعون را فرعونیان پاره پاره کردند لکن وقایه (نگه داشتن) خداوند متعال درباره او این بود که دین او را از مکاید قبطیان نگاه داشت. ⁽³⁾

النارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوا وَ عَشِيَّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ (46)46- هر صبح و شام آتش دوزخ بر آن ها عرضه می شود و روزی که قیامت بر پا می شود (خطاب آید: آل فرعون را به سخت ترین عذاب (جهنم) وارد کنید.)

﴿النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا آن در دنیا قبل از قیامت است زیرا در قیامت شب و روزی ،نیست چون که شب و روز به خاطر وجود خورشید و ماه می باشد و در بهشت دائمی روشنائی خورشید و ماهی نیست. ⁽¹⁾ مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: درباره النارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوا وَ عَشِيًّا چه می فرمائید؟

امام علیه السلام فرمودند مردم درباره آن چه می گویند؟

:گفت می گویند که این عذاب در آتش دائمی است و آن ها در بین آن عذاب نمی شوند.

امام علیه السلام فرمود: پس آن ها از سعادتمندان هستند که تا روز قیامت از عذاب خداوند راحت می باشند.

سوال شد: فدایت !گردم! پس معنای آیه چیست؟

فرمود: در واقع این (عذاب) در دنیاست اما درباره آتش جاودان خداوند می فرماید: وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ و روزی که قیامت بر پا می شود (خطاب آید:) آل فرعون را به سخت ترین عذاب (جهنم) وارد کنید. ⁽²⁾

وَ إِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (47) قَالَ الَّذينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلَّ فِيهَا إِنَّ اللهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ (48) وَ قَالَ الَّذِينَ فِى النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنا يَوْماً مِنَ

الْعَذَابِ (49) قالُوا أَوَلَمْ تَك تَأْتيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَ مَا دُعَاءً لكَافِرِينَ إِلا في ضَلالٍ (50) 47- و (بیاد بیاور) هنگامی که در آتش دوزخ با هم مجادله می کنند پس ضعیفان به مستکبران می گویند: ما (در دنیا) از شما پیروی کردیم آیا شما امروز می توانید سهمی از آتش عذاب ما را بر عهده بگیرید؟

48- مستکبران می گویند: همۀ ما در آتش دوزخ هستیم همانا خداوند در میان بندگانش داوری کرده است.

49- و کسانی که در آتش جهنم هستند به ماموران دوزخ می گویند از پروردگارتان بخواهید که یک روز عذاب را از ما بردارد.

50- (آن ها) می گویند: آیا پیامبران شما با دلائلی روشن برای (هدایت) شما نیامدند؟ (دوزخیان) می گویند: آری! آمدند آن ها می گویند: پس (خدا را) بخوانید که دعای کافران جز بر گمراهی آن ها نمی افزاید

خداوند گفتار اهل آتش را نقل کرده و می فرماید: وَ إِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاء لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا - تا - مِنَ النَّارِ و (بیاد بیاور) هنگامی که در آتش دوزخ با هم مجادله می کنند پس ضعیفان به مستکبران می گویند ما (در دنیا) از شما پیروی کردیم آیا شما امروز می توانید سهمی از آتش عذاب ما را بر عهده بگیرید؟

پس آن ها را رد کرده و می گویند: إِنَّا كُلَّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ - تا - وَ مَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ یعنی دعای کافران در بطلان است. ⁽¹⁾

إنَّا لَتَنْصُرُ رُسُلَنَا وَاللَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ (51) 51- همانا ما رسولان خود و کسانی که ایمان آورده اند را در زندگی دنیا و روزی که گواهان برای شهادت به پا می خیزند را یاری می کنیم

إِنا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيا و آن در رجعت است زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و اله و ائمه علیهم السلام بر می گردند. ⁽¹⁾ جمیل گوید از امام صادق علیه السلام درباره آية إِنَّا لَتَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ سوال کردم.

فرمود: به خدا سوگند این نصرت و یاری در رجعت است آیا نمی دانی که بیشتر انبیا در دنیا یاری نشدند و کشته شدند و ائمه و اوصیا بعد از آن ها نیز کشته شدند و کسی آن ها را یاری نکرد و آن نصرت در هنگام رجعت است. ⁽²⁾

وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ يعنى ائمه علیهم السلام. ⁽³⁾ إِنَّ الَّذينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلأَكبر مَا هُمْ بِبَالِغيِهِ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (56) 56 - همانا کسانی که بدون دلیلی دربارۀ آیاتی که برای آن ها آمده مجادله می کنند می کنند در سینه هایشان چیزی جز تکبر و غرور نیست که به خواسته های خود نیز نمی رسند پس به خداوند پناه ببر همانا که او شنوا و بیناست

وَالَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطان یعنی بدون حجت و دلیلی مخاصمه می کنند. إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلأَكِبْرُ - تا - السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

منصور بن یونس گوید امام صادق علیه السلام فرمود: در آتش جهنم آتش هائی است که بعضی از آن ها یکدیگر را می خورند و آن آتش ها را نیافریده مگر برای متكبرين ستمکار و کسانی که به روز قیامت ایمان ندارند و برای ناصبین و دشمنان ما آل محمد علیهم السلام

فرمود: در روز قیامت سبک ترین مردمان از نظر عذاب مردی است که بر پای او دو نعلین با بندی از آتش بسته باشند و شعله آتش و جوشش آن مانند جوشیدن دیگ بر سر آتش از پائین به بالا صعود می کند تا به بینی او می رسد و آن شخص تصور می کند که عذاب و آتشی سخت تر از آن نیست و حال آن که عذاب أو سبك تر و کم تر از دیگران است. ⁽¹⁾

وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ (60) 60- و پروردگار شما فرمود مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم همانا کسانی که از عبادت من تکبر می ورزند بزودی با ذلت و خواری وارد جهنم می شوند.

وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ ابن عیینه از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: خداوند متعال در روز قیامت بر بنده مومن منت می گذارد و به او می فرماید که نزدیک رحمتش شود و آن بنده نزدیک رحمت الهی می شود و می شناسد که خداوند چه نعمتی بر او عنایت فرموده است و خداوند به او می فرماید آیا در فلان روز

مرا نخواندی و فلان درخواست را از من نداشتی و من دعایت را اجابت نکردم؟ آیا در فلان روز از من نخواستی و من آن را برآورده نکردم؟ آیا در فلان روز از گرفتاری به من پناه نیاوردی و آن را از تو بر طرف ننمودم؟ آیا در فلان روز از من نخواستی که سختی ها را از تو دور نمایم و من سختی هایت را از روی تو برداشتم و بر ناله ات رحم نکردم؟ آیا از من مالی درخواست نکردی که آن را به تو دادم؟ آیا به من خدمت نکردی که من نیز آن را جبران ننمودم؟ آیا از من نخواستی که فلانی را به ازدواج تو در آورم؟ که پاک دامن است و من او را به ازدواج تو درآوردم؟

پس آن عبد می گوید: ای پروردگار من بله هر چه که از تو خواستم به من اعطا کردی و من بهشت را از تو درخواست می کنم

خداوند به او می فرماید: من آن را به تو می دهم آیا راضی می شوی؟

مومن می گوید: ای پروردگار من! بله من از تو راضی هستم آیا شما هم از من راضی هستی؟

خداوند به او می فرماید بندهٔ من از اعمال تو راضی بودم و همانا برای تو بهترین جزا و پاداش را پسندیدم و بهترین جزا این است که تو را در بهشت جای دهم و آن قول خداوند است که می فرماید: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ.... ⁽¹⁾

هوَ الْحَيُّ لا إله إلا هو فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (65) 65- او زنده همیشگی ،است نیست خدایی جز ،او پس تنها او را بخوانید و دینتان را برای او خالص ،کنید که حمد و سپاس برای خداوندی است که

پروردگار عالمیان است.

هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ داود بن رفعه روایت کرده که مردی حضور امام زین العابدین علیه السلام آمده و مسائلی از آن حضرت پرسید و رفت بار دیگر شرفیاب شد تا سؤالاتی مانند مسائل پیش ،بنماید ،حضرت علیه السلام فرمودند: در انجیل نوشته شده در پی علمی که به آن عمل نمی کنید نروید و چرا به آن چه می دانید عمل نمی کنید زیرا اگر عالم به آن چه می داند عمل نکند خداوند علمش را زیاد نمی نماید و از خدا دور می شود ⁽¹⁾و سپس فرمود بر شما باد به عمل کردن به قرآن زیرا خداوند به دست قدرتش با خشتی از طلا و خشتی از نقره قصری بنا و خلق فرمود و ملاط آن را از مشک و خاکش را از زعفران و سنگ هایش را از لؤلؤ و درجات آن را به قدر آیات قرآن قرار داد پس هر کس قرآن قرائت کند به او خطاب نموده و می فرماید با رقت و تأنی قرائت کن زیرا چون قاری قرآن داخل بهشت شود کسی به بلندی رتبۀ او نمی رسد مگر پیغمبران و صدیقین. ⁽²⁾

آن مرد سؤال کرد زهد چیست؟

فرمود: زهد راده درجه است و پائین ترین درجه آن رضاست و در یک آیه از قرآن زهد بیان شده و آن این است که می فرماید: لِكَيْلاً تَأْسَوْا عَلَى فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ⁽³⁾این به خاطر آن است که برای آن چه که از دست داده اید تاسف نخورید و به آن چه به شما داده شده دل نبسته و خوشحال نشوید. ⁽⁴⁾

پس آن مرد گفت: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ»

امام زين العابدین علیه السلام نیز فرمودند: من نیز می گویم: «لا اله الا الله» پس هرگاه یکی از شما گفت «لا اله الا الله» بعد از آن بگوید «الحمد لله رب العالمین» خداوند می فرماید: هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ او زنده همیشگی است نیست خدایی جز او پس تنها او را بخوانید و دینتان را برای او خالص کنید که حمد و سپاس برای خداوندی است که پروردگار عالمیان است . ⁽¹⁾

الَّذينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَ بِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (70) إِذِ الْأَغْلالُ في أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (71) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (72) ثُمَّ قبلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ (3) مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللهُ الكافِرِينَ (74) ذَلِكُمْ بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ (75) ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبَّرينَ (76) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (77) 70- کسانی که کتاب و رسولانی که فرستادیم را تکذیب کردند به زودی نتیجه اعمالشان را می دانند

71- هنگامی که در گردن های آن ها غل و زنجیر بسته و آن ها را می کشند

72- و در آب جوشان و متعفن وارد می کنند سپس در آتش دوزخ افروخته می شوند.

73- سپس به آن ها گفته می شود کجا رفتند آن چه را که شریک خداوند قرار داده بودید

74- و به غیر از خداوند (آن ها را) می پرستیدید؟ (آن مشرکان) می گویند: از نظر ما گمراه (محو و نابود) شدند بلکه ما از قبل چیزی را (پرستش نمی کردیم) نمی خواندیم. این چنین خداوند کافران را گمراه می کند.

75- این عذاب به خاطر آن است که شما در روی زمین به ناحق خوشحالی می کردید و به غرور و مستی خود د شادمانی می نمودید

76- از درهای جهنم وارد شوید که در آن همیشگی هستید، پس چه جایگاه بدی است جایگاه متکبران

77- پس صبر کن همانا که وعده الهی حق ،است، پس اگر بعضی از وعده های عذابی که به آن ها داده ایم در زمان حیات تو نشانت دهیم یا (قبل از آن) تو را بمیرانیم که همۀ آن ها به سوی ما بازگشت می کنند

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذیل آیۀ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَ بِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا - تا - كَذَلِكَ يُضِلُّ اللهُ الْكَافِرِينَ فرمود: به تحقیق خداوند کافران را مشرک نامیده چون قرآن را تکذیب کردند خداوند پیامبرش را با کتاب و علم تاویل به آن فرستاده است، پس هر کس قرآن یا به آن چه که خداوند به وسیلۀ رسولش از تاویل کتاب فرستاده را تکذیب کند پس او مشرک کافر است. ⁽¹⁾

هرکس بمیرد و امامش را نشناسد

ذلِكُمْ بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ يعنى فرح و شادی ظاهری ضریس کنانی گوید به امام باقر علیه السلام عرض کردم: فدایت گردم مسلمانانی که اقرار به نبوت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نموده و قبل از درک امام مرده و ضمناً گناهکار هم بوده اند چه حالی خواهند داشت زیرا آن ها امامی نشناخته و ولایت شما را نداشته اند؟

فرمودند: این قبیل مسلمین را چون در قبر گذارند از آن بیرون نمی کنند پس کسی که عمل صالحی داشته باشد و دشمنی اش را اظهار نکرده باشد بهشتی که خداوند در مغرب زمین آفریده است دری به قبرش می گشایند و تا روز قیامت روحانیت آن بهشت در قبر او خواهد بود و در قیامت او را برای حساب حاضر نموده و حسنات و سیئاتش را می سنجند آن گاه یا به سوی بهشت می رود و یا جهنم و این ها برای امر خداوند تا روز قیامت متوقف خواهند بود و همین طور است حال ضعيفان و ابلهان و اطفال و اولاد مسلمین که پیش از بلوغ بمیرند اما ناصبین از اهل قبله را چون داخل قبر کنند از جهنمی که خداوند در مشرق زمین آفریده است شکافی و دری به قبر او باز شود و شعله و دودی به قبر او داخل گردیده تا روز قیامت به حسابش رسیدگی شده و با ذلت و خواری وارد جهنم خواهد شد فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ * ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِ اللهِ یعنی آن امامی که به غیر از امامی که خداوند برای مردم قرار داده بود را به عنوان امام برگزیدید کجاست؟ ⁽¹⁾

پس از آن پروردگار پیغمبرش را مخاطب قرار داده و می فرماید: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ یعنی از عذاب أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ يا قبل از آن تو را بمیرانیم که همه آن ها به سوی ما باز گشت می کنند. ⁽¹⁾

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمود: همانا فرح (هوای نفس) و مرح (خوش برخوردی فریبناک) و خیلاء (خود پسند و گردنکش) همه در شرک هستند چون عمل به آن ها در روی زمین معصیت است. ⁽²⁾

وَ يُريكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللهِ تُنْكِرُونَ (81) أَفَلَمْ يَسيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثاراً فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ﴾ (82)

81- و او آیاتش را به شما نشان می دهد پس کدام یک از آیات الهی را منکر می شوید؟

82- آیا در روی زمین گردش نکردند تا عاقبت کسانی که قبل از آن ها بوده اند را ببینند که تعدادشان از این ها ،بیش تر و نیرومندتر و آثارشان در زمین فراوان بود اما آن چه را که به دست می آوردند نتوانست آن ها را بی نیاز کند (از آن ها حفاظت نماید)؟

و آثاراً فِي الْأَرْضِ یعنی در روی زمین عمارت ها داشتند. وَ يُرِيكُمْ آيَاتِهِ یعنی امیرالمؤمنین و ائمه علیهم السلام را در هنگام رجعت می بینید. ⁽³⁾

فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قَالُوا آمَنَا بِاللهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (84) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتُ اللهِ الَّتي قَدْ خَلَتْ في عِبَادِهِ وَ خَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ (85) 84- پس هنگامی که عذاب ما را دیدند :گفتند به خدای یگانه ایمان آوردیم و به معبودانی که شریک او قرار داده بودیم کافر شدیم.

85- اما هنگامی که عذاب ما را دیدند ایمانشان هیچ نفعی به حال آن ها ،نبخشید این سنّت خداوند در میان بندگانش حکمفرما بوده و آنجا کافران زیانکار شدند.

قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنَا بِمَا كُتَابِهِ مُشْرِكِينَ یعنی منکر شدیم به آن چه که ما بدان مشرک شده بودیم. فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَ خَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ اما هنگامی که عذاب ما را دیدند ایمانشان هیچ نفعی به حال آن ها نمی بخشید این سنت خداوند در میان بندگانش حکمفرما بوده و آن جا کافران زیانکار شدند

تفسير سورة حم سجده

اشاره

41- سورة حم سجده (فصلت) در مکه نازل شده و دارای 56 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

حم (1) تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (2) كِتابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (3) بشيراً وَ نَذيراً فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (4) وَ قَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَ فِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَ مِنْ بَيْننَا وَ بَيْنَكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ (5) قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَى أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهُ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ (6) الَّذينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (7) إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (8) قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَاداً ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ (9) 1- حم.

2- این کتابی است که از جانب خداوند رحمان و رحیم نازل شده است.

3- کتابی است که آیاتش هر مطلبی را به تفصیل بیان می کند قرآنی که به

زبان عربی فصیح است برای گروهی که می دانند (عالم هستند).

4- که بشارت دهنده و انذار کننده است اما بیشتر آن ها روی گردان شدند پس نمی شنوند.

5- و گفتند: دل های ما نسبت به آن چه که ما را دعوت می کنی در پرده واقع شده و در گوش های ما سنگینی است و میان ما و تو هم حجابی است پس تو (به دین خود ) عمل کن ما نیز (به آئین خود ) عمل می کنیم.

6- بگو: همانا من نیز مانند شما بشری ،هستم به من وحی می شود که معبود شما خدای یگانه است پس به سوی راه مستقیم او بروید و از او طلب آمرزش کنید و وای به حال مشرکان

7- کسانی که زکات نمی پردازند آن ها نسبت به آخرت کافر هستند.

8- کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند برای آن ها پاداشی دائمی است

9- بگو: آیا شما به آن کسی که زمین را در دو روز آفرید کافر می شوید و برای او شریکانی قرار می دهید؟! او پروردگار عالمیان است.

حم * تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ که آیه تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مبتدا و جملۀ فُصِّلَتْ آيَاتُه خبرش می باشد یعنی قرآن را خداوندی که رحمان و رحیم است فرستاده است فُصِّلَتْ آيَاتُهُ یعنی بیان کنندۀ حلال و حرام و احکام و سنت هاست. بشيراً وَنَذِيراً أوَ نَذِيراً یعنی به مومنین بشارت می دهد و ظالمین را انذار می کند. فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ يعنى بيشترشان از قرآن روی گردانیدند. هُمْ لا يَسْمَعُونَ * وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ که اکنه به معنای غشاوه یعنی قلب های ما از شنیدن سخنان حق در پرده است.

مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَ فِي آذَائِنَا وَقْرٌ وَ مِنْ بَيْنِنا وَ بَيْتِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلُ إِنَّنا عامِلُونَ یعنی ما را به سوی چیزی دعوت می کند که نه آن را می فهمیم و نه عقل ما بدان می رسد پس خداوند فرمود به آن ها بگو: إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ - تا - فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ یعنی او را اجابت کنید. ⁽¹⁾)﴿وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِکین که مراد از مشرکین کسانی هستند که اقرار به اسلام و مسلمانی کرده ولی در عمل شرک ورزیدند و آن مطابق با این آیه است که خداوند می فرماید: وَ مَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللهِ إِلا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ ⁽²⁾يعنى به وسيلة ،اعمال زیرا هنگامی که به چیزی امر می شدند به خلاف آن چه خداوند فرموده عمل می کردند پس خداوند آن ها را مشرک نامید و سپس فرمود: الَّذِينَ* لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ ⁽³⁾یعنی کسی که زکات ندهد او کافر است؟ ابان بن تغلب گوید امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای ابان آیا دیده ای که خداوند عز و جل از مشرکین زکات اموالشان را طلب کند با آن که ایشان در شرک خود باقی باشند؟ آن جا که می فرماید: وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ * الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ

عرض کردم فدایت گردم آن چگونه است برایم تفسیر فرما؟

فرمود: وای بر حال مشرکان آن هایی که بر امام اول مشرک و بر ائمه دیگر کافر گشتند؛ ای ابان همانا خداوند بندگان را به سوی ایمان دعوت می کند پس چون به خدا و رسولش ایمان آوردند و اجبات بر آن ها واجب می شود. ⁽⁴⁾

سپس خداوند مومنین را ذکر کرده و فرمود: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ یعنی پاداشی که خداوند بدون منت به آن ها می دهد.

سپس خداوند پیامبرش را مورد خطاب قرار داده و فرمود: ای محمد به آن ها بگو: أَ إِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ كه معنى يومين یعنی دو وقت که یکی ابتداء خلقت و دیگری انقضاء آن است.

وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَ بَارَكَ فِيهَا وَ قَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءٌ لِلسَّائِلِينَ (10) 10- (خداوند) در روی زمین کوههایی قرار داد و برکاتی در آن آفرید طعام و ارزاق را به مدت چهار روز مقدر فرمود برای درخواست کنندگان مساوی بود.

وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَ بَارَكَ فِيهَا وَ قَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا یعنی از بین نمی رود و باقی می ماند. فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءٌ لِلسَّائِلِينَ یعنی چهار فصل است که در آن فصول ارزاق اهل عالم از انسان و حیوان و پرندگان و حشرات چه در خشکی ها و زمین و چه در دریا و قعر اقیانوس ها بالاخره معاش تمام جنبندگان را فراهم می سازد و آن چهار فصل بهار و تابستان و پاییز و زمستان است که خداوند بادها و باران و رعد و برق را در زمستان به زمین می فرستد تا زمین سیراب گردد و آن فصل سرماست بعد از آن بهار می رسد که فصل معتدل گرم و سرد است و در آن نباتات و درختان به سیر طبیعی شروع به رشد و نمو می،نماید سپس تابستان می شود که فصل گرماست و درختان و میوه ها و

دانه ها محکم شده و قوت تمام مردم و حیوانات می گردند سپس پائیز فرا می رسد که میوه ها و غلات را از فساد مانع گشته و آن ها را پاکیزه می سازد و اگر تمام دوران سال یکنواخت بود مثلا بهار پیش نمی آمد نباتات از زمین نمی رویید و درختان سبز و بارور و با ثمر نمی شد و میوه و سایر حبوبات و غلات بدست نمی آمد و یا اگر همیشه تابستان بود تمام روییدنی ها می سوخت و معاش انسان و حیوان مختل می گردید و چنان چه همواره پاییز بود درختان و نباتات نیرو نمی گرفتند و نتیجه مفید عاید نمی شد لذا خداوند این اوقات چهارگانه و فصول گوناگون را برای تأمین آسایش عموم خلق کرد و قوام و هستی عالمیان را بر آن مقرر داشت و این اوقات را سَوَاءٌ لِلسّائِلِينَ نامید یعنی بر قرار فرمود برای محتاجان ،زیرا هر محتاجی سائل است و در عالم مخلوقاتی وجود دارد که توانائی سؤال ندارند و سؤال نمی کنند اما محتاجند مانند بیش تر حیوانات که برای ادامه زندگی محتاج به قوت می باشند ولی قدرت سؤال ندارند و خداوند روزی و قوت آن ها را در این دنیا مهیا و آماده فرمود است. ⁽¹⁾

ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ و هِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ انْتِيَا طَوْعاً أَوْ كَرْهَا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ (11) فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَ أَوْحَى فى كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَ زَيَّنَا السَّمَاءَ الدُّنْيا بِمَصابيح وَ حِفْظاً ذَلِكَ تَقديرُ الْعَزيزِ الْعَليم (12) 11- سپس به آفرینش آسمان پرداخت که به صورت دودی بود پس به آسمان و زمین فرمود: از روی رغبت یا از روی کراهت به وجود آیید. آن دو

:گفتند ما از روی اطاعت به وجود می آییم.

12- پس آسمان ها را در مدت دو روز ،آفرید و برای هر آسمانی امور آن را وحی نمود و آسمان دنیا را با چراغ هایی زینت بخشیدیم و (از ورود شياطين) حفظ نمودیم که این از تقدیر خداوند قادر و داناست.

ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ يعنی سپس آسمان را خلق کرد. از ابوالحسن امام رضا علیه السلام از گفتگوی خداوند با موجودی که نه از جن بود و نه از انس سؤال شد.

فرمود: آن آسمان ها و زمین بود که به آن ها فرمود: انْتِيَا طَوْعاً أَوْكَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ * فَقَضاهُنَّ یعنی آن ها را آفرید.

سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ یعنی در دو وقت که ابتداء خلقت و انقضاء آن است. وَ أَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا ، يعنى تقدیرات و تدبیرات را به آسمان ها وحی نمود. وَ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيا بِمَصَابِيحَ یعنی آسمان دنیا را به وسیله ستارگان زینت داد. وَ حِفْظاً یعنی آسمان ها را از شر شیاطین که آن ها را از بین ببرند محفوظ داشت. ⁽¹⁾ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةٌ مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ (13) إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا تَعْبُدُوا إِلا الله قالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةٌ فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (14)

13- پس اگر اعراض کنند به آن ها بگو من شما را از صاعقه ای مانند صاعقه عاد و ثمود ترسانیدم.

14- هنگامی که رسولان از هر جانب به سوی آن ها آمدند (و به آن ها گفتند:) جز خداوند را نپرستید؛ (آن ها در جواب) گفتند اگر پروردگار ما می خواست فرشتگان را نازل می کرد (چون نفرستاده) پس ما به آن چه که شما به آن فرستاده شده اید کافر هستیم.

فَإِنْ أَعْرَضُوا- اى محمد - فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ كه مراد قریش است و آن عطف بر آیه فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ می باشد. إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ یعنی نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و پیامبران علیهم السلام می باشد. وَ مِنْ خَلْفِهِمْ تو، پس گفتند: لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةُ يعنى بشرى مثل ما را مبعوث نمی کرد. فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ پس ما به آن چه که شما به آن فرستاده شده اید کافر هستیم. ⁽¹⁾ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ ربحاً صَرْصَراً في أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِندیقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذَابُ الآخِرَةِ أُخْرَى وَ هُمْ لا يُنْصَرُونَ (16) 16 - پس ما بر آن ها تند بادی شدید و وحشت انگیز و سرد در روزهایی نحس و شوم بر آن ها فرستادیم تا عذاب ذلت و خواری را در دنیا به آن ها ،بچشانیم در حالی که عذاب آخرت از آن خوار کننده تر است و آن ها یاری

نمی شوند.

ابى الجارود از امام باقر علیه السلام روایت می کند که درباره آیه ذیل فرمودند: فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْ صَراً صرصر یعنی باد سرد فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ یعنی روزهای شوم. ⁽¹⁾

وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَاب الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (17) 17 - و اما (قوم) نمود را هدایت کردیم لکن آن ها کوری را بر هدایت ترجیح ،دادند پس آن ها را صاعقه عذاب خوار کننده به خاطر آن چه که عمل می کردند فرا گرفت

وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدى و خداوند نفرمود استحب الله چنان چه جبريون خیال می کنند که کارهای ما را خداوند برای ما بوجود می آورد. دادند فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ﴾ یعنی آن چه انجام دادند.

وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (19) 19- و روزی که دشمنان خدا در آتش جهنم محشور می شوند و در آن جا نگه شان می دارند.

وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ یعنی از هر گوشه و

ناحیه ای می آیند.

حَتَّى إِذَا مَا جَاؤُهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (20) و قَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنطَقَنَا اللهُ الَّذِي أَنطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (21) و ما كُنتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصَارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ و لَكِنْ ظَنَنتُمْ أَنَّ اللهَ لا يَعْلَمُ كَثيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ (22) وَ ذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (23) 20- هنگامی که به آن جا می رسند گوش و چشم ها و پوست بدن هاشان بر آن چه که انجام می دادند گواهی می دهند.