تفسیر اهل البیت علیهم السلام جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی بهارانچی، سید محمد، 1323 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر اهل‌البیت علیهم‌السلام/ تالیف سیدمحمد حسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات مطیع، 1393 -

مشخصات ظاهری:9ج.

شابک:280000 ريال: ج.1‌978-600-7107-24-9 : ؛ ج.3‌978-600-7107-56-0 : ؛ ج.4‌978-600-7107-51-5 : ؛ 500000 ریال: ج.5‌978-600-7107-83-6 : ؛ ج.6‌978-600-9900-04-6 : ؛ ج.7‌978-600-9900-08-4 : ؛ 1200000 ﷼: ج.8‌978-600-9900-09-1 : ؛ ج.9‌978-600-990014-5 :

يادداشت:ج. 4 و 6 - 8 (چاپ اول: 1397) (فیپا).

يادداشت:ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت:ج.8 (چاپ اول: 1399)

يادداشت:ج.9 (چاپ اول: 1398) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. سوره مبارکه حمد و بقره.- ج.4. سوره‌های مبارکه یونس- هود - یوسف - رعد - ابراهیم - حجر- نحل و اسراء.- ج.5. سوره‌های مبارکه کهف - مریم سلام الله علیها- طه - انبیاء - حج - مومنون و نور.- ج.6. سوره های فرقان - شعراء - نمل - قصص - عنکبوت - روم - لقمان - سجده - احزاب و سبأ.- ج.7. سوره‌های فاطر - یس - صافات - ص - زمر - غافر - فصلت - شوری - زخرف - دخان - جاثیه -احقاف.- ج.8. سوره‌های مبارکه محمد صلی‌الله علیه و آله - فتح - حجرات - ق- ذاریات - طور- نجم - قمر - الرحمن- واقعه - حدید - مجادله - حشر - ممتحنه - صف - جمعه - منافقین - تغابن - طلاق - تحریم

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره:BP98/ح3ت7 1393

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:4922990

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسيراهل‌البیت علیهم السلام(جلد 3)

سوره هاي مباركه انعام، اعراف، انفال، توبه

تاليف خادم اهل البيت عليهم السلام

سيد محمد(سيد قاسم) حسيني بهارانچي

الحمد لله ربّ العالمین وصلواته الدآئمة علی خاتم النّبییّن و علی اله الائمّة المیامین و الاوصیآء المرضیّین، سیّما الامام المنتظر و الحجّة الثّاني‌عشر روحي و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفدآء، سميّ المصطفی و کنيّ المرتضی، الّذي یملاء الله به الارض قسطًا وعدلًا، کما ملئت ظلمًا و جورًا، و لعنة الله الدآئمة علی اعدآئهم و مخالفیهم و منکري فضآئلهم و امامتهم اجمعین الی یوم الدّین.

فهرست مطالب

سوره‌ی انعام

سوره‌ی انعام

سوره‌ی انعام [6]، آیات 1 تا 3 17

سوره‌ی انعام [6]، آیات 4 تا 9 24

سوره‌ی انعام [6]، آیات 10 تا 16 28

سوره‌ی انعام [6]، آیات 17 تا 19 32

سوره‌ی انعام [6]، آیه‌ی 20 36

سوره‌ی انعام [6]، آیات 21 تا 24 38

سوره‌ی انعام [6]، آیات 25 تا 28 44

سوره‌ی انعام [6]، آیات 29 تا 32 48

سوره‌ی انعام [6]، آیات 33 تا 36 50

سوره‌ی انعام [6]، آیات 37 تا 41 55

سوره‌ی انعام [6]، آیات 42 تا 45 59

سوره‌ی انعام [6]، آیات 46 تا 49 63

سوره‌ی انعام [6]، آیات 50 تا 53 65

سوره‌ی انعام [6]، آیات 54 تا 58 70

سوره‌ی انعام [6]، آیات 59 تا 65 75

سوره‌ی انعام [6]، آیات 66 تا 70 82

سوره‌ی انعام [6]، آیات 71 تا 73 87

سوره‌ی انعام [6]، آیات 74 تا 90 88

سوره‌ی انعام [6]، آیات 91 تا 94 105

سوره‌ی انعام [6]، آیات 95 تا 101 117

سوره‌ی انعام [6]، آیات 102 تا 107 125

سوره‌ی انعام [6]، آیات 108 تا 113 130

سوره‌ی انعام [6]، آیات 114 تا 117 138

سوره‌ی انعام [6]، آیات 118 تا 123 142

سوره‌ی انعام [6]، آیات 124 تا 129 148

سوره‌ی انعام [6]، آیات 130 تا 135 153

سوره‌ی انعام [6]، آیات 136 تا 140 156

سوره‌ی انعام [6]، آیات 141 تا 146 161

سوره‌ی انعام [6]، آیات 147 تا 151 173

سوره‌ی انعام [6]، آیات 152 تا 153 188

سوره‌ی انعام [6]، آیات 154 تا 159 195

سوره‌ی انعام [6]، آیات 160 202

سوره‌ی انعام [6]، آیات 161 تا 165 206

سوره‌ی اعراف

سوره‌ی اعراف [7]، آیه‌ی 1 215

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 2 تا 5 219

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 6 تا 10 221

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 11 تا 18 229

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 19 تا 25 241

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 26 تا 28 250

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 29 تا 30 255

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 31 تا 34 258

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 35 تا 41 268

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 42 تا 51 273

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 52 تا 56 286

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 57 تا 64 294

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 65 تا 72 299

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 73 تا 79 305

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 80 تا 84 312

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 85 تا 93 317

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 94 تا 102 321

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 103 تا 129 327

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 130 تا 141 337

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 142 تا 145 345

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 146 تا 153 362

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 154 تا 157 372

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 158 تا 168 391

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 169 تا 174 400

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 175 تا 181 410

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 182 تا 188 421

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 189 تا 202 427

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 203 تا 206 438

سوره‌ی انفال

سوره‌ی انفال [8]، آیات 1 تا 14 449

سوره‌ی انفال [8]، آیات 15 تا 23 489

سوره‌ی انفال [8]، آیات 24 تا 33 494

سوره‌ی انفال [8]، آیات 32 تا 41 511

سوره‌ی انفال [8]، آیات 41 تا 47 526

سوره‌ی انفال [8]، آیات 48 تا 57 536

سوره‌ی انفال [8]، آیات 58 تا 67 545

سوره‌ی انفال [8]، آیات 67 تا 75 556

سوره‌ی توبه

سوره‌ی توبه [9]، آیات 1 تا 8 577

سوره‌ی توبه [9]، آیات 9 تا 15 590

سوره‌ی توبه [9]، آیات 16 تا 18 594

سوره‌ی توبه [9]، آیات 19 تا 24 598

سوره‌ی توبه [9]، آیات 25 تا 29 605

سوره‌ی توبه [9]، آیات 30 تا 35 617

سوره‌ی توبه [9]، آیات 36 تا 41 630

سوره‌ی توبه [9]، آیات 42 تا 57 645

سوره‌ی توبه [9]، آیات 58 تا 63 655

سوره‌ی توبه [9]، آیات 64 تا 70 668

سوره‌ی توبه [9]، آیات 71 تا 78 676

سوره‌ی توبه [9]، آیات 79 تا 87 688

سوره‌ی توبه [9]، آیات 88 تا 96 696

سوره‌ی توبه [9]، آیات 97 تا 106 702

سوره‌ی توبه [9]، آیات 107 تا 112 721

سوره‌ی توبه [9]، آیات 113 تا 121 727

سوره‌ی توبه [9]، آیات 122 تا 129 738

سوره‌ی انعام

اشاره

محلّ نزول: مکّه‌ی مکرّمه -- عدد آیات: 165 آیه

جز شش آیه از «وَ مَا قَدَرُواْ اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» تا سه آیه و «قُلْ تَعَالَوْاْ اَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ» تا سه آیه که در مدینه نازل شده است.⁽¹⁾

ثواب قرائت سوره‌ی انعام

از روایات معصومین(علیهم السلام) استفاده می‌شود:

این سوره کلا در مکّه نازل شده است، و لکن برخی از مفسّرین گفته‌اند: «هشت آیه و یا شش آیه و یا دو آیه و یا یک آیه آن در مدینه نازل شده است»و دلیلی بر آن نیست چرا که روایات تصریح نموده: این سوره «جملةً واحدةً»در مکّه نازل شده است. والله العالم.

علیّ بن ابراهیم از حسین بن خالد نقل نموده که حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:سوره‌ی انعام یک‌باره [در مکّه] نازل شد و هفتاد هزار ملک با تسبیح و تهلیل و تکبیر، همراه آن بودند و هر کس آن را قرائت نماید آن ملائکه تا

قیامت برای او استغفار خواهند نمود.⁽¹⁾

مرحوم کلینی نیز از ابوحمزه نقل نموده که امام صادق(علیه السلام) فرمود:

سوره‌ی انعام «جملةً واحدةً» نازل شد و هفتاد هزار ملک آن را همراهی می‌نمودندتا بر [قلب] حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نازل شد. سپس فرمود: شما نیز باید این سوره را

تعظیم و تجلیل نمایید، چرا که نام خدا در هفتاد موضع آن بیان شده است و اگر مردم برکات و پاداش قرائت آن را می‌دانستند همواره آن را قرائت می‌کردند.⁽²⁾

مرحوم طبرسی از ابیّ بن کعب نقل نموده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

سوره‌ی انعام «جملةً واحدةً» بر من نازل شد و هفتاد هزار ملک با تسبیح و تحمید،آن را تشییع نمودند و کسی که آن را قرائت نماید آن هفتاد هزار ملک به عدد هر آیه‌ای از آن یک شبانه روز برای او صلوات می‌فرستند.⁽³⁾

برکات قرائت سوره‌ی انعام

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) می‌فرمود:

سوره‌ی انعام «جملةً واحدةً» نازل شد و هفتاد هزار ملک آن را همراهی می‌کردند،شما نیز آن را تجلیل و تعظیم نمایید، چرا که نام خدای تبارک و تعالی در هفتادموضع آن برده شده است و اگر مردم فضیلت آن را می‌دانستند قرائت آن را ترک نمی‌کردند.

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که حاجتی داشته باشد و بخواهد خداوند حاجتِ او را برآورده کند، باید چهار رکعت نماز بخواند [دو رکعت دو رکعت] فاتحة الکتاب و سوره‌ی انعام را در آن قرائت کند و پس از پایان قرائت این سوره بگوید: «یَا کَرِیمُ یَا کَرِیمُ یَا کَرِیمُ، یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا اَعْظَمَ مِنْ کُلِّ عَظِیمٍ، یَا سَمِیعَ الدُّعَاءِ، یَا مَنْ لَا تُغَیِّرُهُ الْاَیَّامُ وَ اللَّیَالِی صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ ضَعْفِی وَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی وَ مَسْکَنَتِی، فَاِنَّکَ اَعْلَمُ بِهَا مِنِّی وَ اَنْتَ اَعْلَمُ بِحَاجَتِی، یَا مَنْ رَحِمَ الشَّیْخَ یَعْقُوبَ حَتَّی رَدَّ عَلَیْهِ یُوسُفَ وَ اَقَرَّ عَیْنَهُ، یَا مَنْ رَحِمَ اَیُّوبَ بَعْدَ طُولِ بَلَائِهِ، یَا مَنْ رَحِمَ مُحَمَّدًا صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السّلام، وَ مِنَ الْیُتْمِ آوَاهُ وَ نَصَرَهُ عَلَی جَبَابِرَةِ قُرَیْشٍ وَ طَوَاغِیتِهَا وَ اَمْکَنَهُ مِنْهُمْ، یَا مُغِیثُ یَا مُغِیثُ یَا مُغِیثُ»، و این را تکرار نماید.

سپس فرمود:

ای ابوبصیر! سوگند به خدایی که جان من به دست قدرت اوست اگر تو خدا را با این دعا، بعد از آن نماز بخوانی و سپس از او همه‌ی حوائج خود را

بخواهی خداوند بر تو بخل نخواهد ورزید و حاجت تو را عطا خواهد نمود،ان‌شاء‌الله.⁽¹⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که سه آیه اوّل این سوره را تا «وَ یَعْلَمُ مَا تَکْسِبُونَ» قرائت کند، خداوند چهل هزار ملک را موظّف می‌نماید که تا قیامت همانند عبادت خود را، برای او بنویسند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را با مشک و زعفران بنویسد و بشوید و شش روز متوالی بنوشد،خیر فراوانی نصیب او خواهد شد و با اذن خداوند از بیماری سودا و دردهای دیگرنجات می‌یابد.⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 1 تا 3

متن:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

الْحَمْدُ لِلهِ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذینَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ هُوَ الَّذی خَلَقَكُمْ مِنْ طینٍ ثُمَّ قَضی اَجَلًا وَ اَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ اَنْتُمْ تَمْتَرُونَ وَ هُوَ اللهُ فِی السَّماواتِ وَ فِی الْاَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَ جَهْرَكُمْ وَ یَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ

لغات:

«عدل» خلاف جور است، و عدلت به غیره ای سویت به، و عدلت عنه ای اعرضت،و عدلت الشئ فاعتدال ای قومته فاستقام و «اجل» مدّت معینی که برای دین و امثال آن قرار می‌دهند می‌باشد، و اجل انسان پایان عمر اوست، و اصل اجل به معنای تاخیراست، و آجل نقیض عاجل است، و «امتراء» به معنای شک است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایش‌گر

ستایش برای خداوندی است که آسمان‌ها و زمین را آفرید، و ظلمت‌ها و نور را پدید آورد امّا کافران برای پروردگار خود، شریک و شبیه قرار می‌دهند (با این‌که دلایل توحید و یگانگی او، در آفرینش جهان آشکار است)! (1) او کسی است که شما را از گل آفرید سپس مدّتی مقرّر داشت (تا انسان تکامل یابد) و اجل حتمی نزد اوست (و فقط او از آن آگاه است). با این همه، شما (مشرکان در توحید و یگانگی و قدرت او،) تردید می‌کنید! (2) اوست خداوند در آسمان‌ها و در زمین پنهان و آشکار شما را می‌داندو از آن‌چه (انجام می‌دهید و) به دست می‌آورید، با خبر است. (3)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

امام عسکری(علیه السلام) می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آیه فوق در ردّ چند طایفه است،

بلکه می‌گوییم: «فَلَا نُشْرِکُ بِکَ شَیْئًا، وَ لَا نَدْعُو مِنْ دُونِکَ اِلَهًا» همان گونه که کفّار چنین می‌گویند، و نیز مانند یهود و نصاری نمی‌گوییم: خدا را فرزندی است [چنان که خداوند

از قول آنان می‌فرماید: «قالَتِ الْیَهُودُ عَزَیْزٌ ابْنُ اللهَ وَ قالَتِ النَّصارَی الْمَسیحُ ابْنُ اللَّهِ.»⁽¹⁾

و هذا الحدیث متصل بآخر حدیث یاتی ان شاء الله فی قوله تعالی: وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ

اللهِ الآیة من سورة البراءة. [تفسیر برهان، ج 2، ص 399]

امام باقر(علیه السلام) فرمود: خداوند بهشت را قبل از دوزخ، و طاعت را قبل از معصیت،

و رحمت را قبل از غضب، و خیر را قبل از شرّ، و زمین را قبل از آسمان، و حیات و زندگی

را قبل از مرگ، و خورشید را قبل از ماه، و نور را قبل از ظلمت آفرید.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 2، ص 399]

«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن طِینٍ ثُمَّ قَضَی اَجَلًا وَ اَجَلٌ مُّسمًّی عِندَهُ ثُمَّ اَنتُمْ تَمْتَرُونَ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: مقصود از «ثُمَّ قَضَی اَجَلًا» اجل حتمی خداوند است [که به

ملک‌الموت ابلاغ می‌شود] «وَ اَجَلٌ مُّسمًّی» آن اجلی است که بدا [و تجدید نظر] در آن

راه دارد و خداوند اگر بخواهد آن را تقدیم و یا تاخیر می‌نماید و لکن اجل محتوم تقدیم

و تاخیری ندارد.⁽²⁾

حمران بن اعین گوید: امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه فوق فرمود:

«اَجَلٌ مُّسمًّی» آن اجلی است که در شب قدر به ملک‌الموت ابلاغ می‌شود و خداونددرباره‌ی آن می‌فرماید: «فَاِذا جاءَ اَجَلُهُمْ لا یَسْتَاْخِرُونَ ساعَةً وَ لایَسْتَقْدِمُونَ»و اَجَل دیگر آن اجلی است که خداوند اگر بخواهد مقدّم می‌کند و اگر بخواهد تاخیر می‌اندازد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اجل اوّل آن اجل حتمی است که خداوند به ملائکه و پیامبران و مرسلین ابلاغ می‌نماید و اجل دوّم همان اجل مسمّی است که خداوند از خلایق پنهان می‌دارد

و نزد او خواهد بود [و بدا و مشیّت درباره‌ی آن جاری می‌شود.]⁽¹⁾

«وَ هُوَ اللّهُ فِی السَّمَاوَاتِ وَ فِی الاَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مَا تَکْسِبُونَ»⁽²⁾

یکی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) [محمّد بن نعمان] گوید: به امام(علیه السلام) گفتم: «آیا خداوند بذّاته در هر مکانی وجود دارد؟» و آن حضرت(علیه السلام) در جواب من فرمود:

وای بر تو اماکن محدود و دارای اندازه است و اگر تو بگویی:ذات او در مکانی است،او را محدود نموده‌ای در حالی که او جدای از خلق خود می‌باشد[چرا که او جسم نیست تا محدود به چیزی باشد] بلکه او از نظر علم و قدرت و احاطه و سلطان بر آنان حاکم و [به احوال‌شان] آگاه است و علم او به آن‌چه روی زمین است کم‌تر از علم او به آن‌چه در آسمان است نیست و هیچ چیزی از [علم و احاطه] او دور نیست و همه اشیاء نسبت به علم و قدرت و سلطان و حاکمیّت و احاطه او یکسانند.⁽³⁾

قلت: بذّاته؟ قال: «ویحک، ان الاماکن اقدار، فاذا قلت: فی مکان بذّاته، لزمک ان تقول:فی اقدار، و غیر ذلک، و لکن هو بائن من خلقه، محیط بما خلق علما و قدرة و احاطة و سلطانا و ملکا، و لیس علمه بما فی الارض باقل مما فی السماء، و لا یبعد منه شی‌ء، و الاشیاء له سواء، علما و قدرة و سلطانا و ملکا و احاطة». [تفسیر برهان، ج 2، 402]

شیخ مفید در کتاب ارشاد گوید:

بعضی از علمای یهود نزد ابوبکر آمدند و [عالم بزرگ آنان به ابوبکر] گفت: آیا تو خلیفه پیامبر این امّت هستی؟ ابوبکر گفت: آری. عالم یهودی گفت: ما در تورات یافته‌ایم که خلفای پیامبران اعلم امّت‌های خود هستند، پس تو از خدابه من خبر ده و بگو بدانم خدا در آسمان است یا در زمین؟ ابوبکر گفت: خدا درآسمان بر روی عرش قرار دارد. عالم یهودی گفت: پس زمین خالی از خداست و طبق گفته تو خدا در مکانی وجود دارد و در مکانی وجود ندارد! ابوبکر گفت: این سخن زنادقه و منکرین خداست، دور شو از من تا تو را نکشته‌ام.⁽¹⁾

پس عالم یهودی تعجّب نمود و از او دور شد و اسلام را به استهزا گرفت، تا این که با امیرالمؤمنین(علیه السلام) روبه‌رو شد و آن حضرت(علیه السلام) فرمود: ای یهودی من سوال تو را دانستم و هدف تو را یافتم پس بدان که ما می‌گوییم: خداوند خالق مکان است

و نیازی به مکان ندارد و منزّه است که در مکانی قرار بگیرد، او در همه‌ی مکان‌ها است نه به صورت تماسّ و مجاورت بلکه علم او به همه چیز احاطه دارد و مکانی نیست که خالی از علم و تدبیر او باشد آیا اگر من از کتاب‌های شما به آن‌چه گفتم خبر بدهم تو ایمان می‌آوری؟ عالم یهودی گفت: آری.⁽²⁾

B

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:آیا شما در کتاب‌های خود نیافته‌اید که موسی بن عمران(علیه السلام) روزی نشسته بود، ناگهان ملکی از مشرق نزد او آمد و موسی(علیه السلام) به او فرمود: از کجا می‌آیی؟ آن ملک گفت: از نزد خدا می‌آیم. پس ملکی از مغرب آمد و موسی(علیه السلام) به او فرمود: از کجا می‌آیی؟ او نیز گفت: از نزد خدا می‌آیم.

سپس ملک دیگری آمد و گفت: من از آسمان هفتم از نزد خدا می‌آیم. و ملک دیگری آمد و گفت: من از طبقه هفتم زمین از نزد خدا می‌آیم. پس موسی(علیه السلام) گفت: منزّه است خدایی که هیچ مکانی خالی از او نیست و به هیچ مکانی نزدیک‌تر از مکان دیگر نیست. عالم یهودی گفت: «اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ» این سخن حقّی است و تو سزاوارتر به جانشینی و مقام پیامبر خود هستی از کسی که به زور بر آن مستولی شده است.⁽¹⁾

قد جئتک من السماء السابعة، من عند الله تعالی.

و جاءه ملک آخر، فقال: قد جئتک من الارض السابعة، من عند الله تعالی. فقال موسی(علیه السلام): سبحان من لا یخلو منه مکان، و لا یکون الی مکان اقرب من مکان».فقال الیهودی: اشهد ان لا اله الا الله، هذا هو الحق، و انک احق بمقام نبیک ممن استولی علیه. [تفسیر برهان، ج 2، ص 402]

سوره‌ی انعام [6]، آیات 4 تا 9

متن:

وَ ما تَاْتیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ اِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضینَ فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ یَاْتیهِمْ اَنْباءُ ما كانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ اَ لَمْ یَرَوْا كَمْ اَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِی الْاَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَ اَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَیْهِمْ مِدْرارًا وَ جَعَلْنَا الْاَنْهارَ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمْ فَاَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ اَنْشَاْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرینَ وَ لَوْ نَزَّلْنا عَلَیْكَ كِتابًا فی قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِاَیْدیهِمْ لَقالَ الَّذینَ كَفَرُوا اِنْ هذا اِلَّا سِحْرٌ مُبینٌ وَ قالُوا لَوْ لااُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَكٌ وَ لَوْ اَنْزَلْنا مَلَكًا لَقُضِیَ الْاَمْرُ ثُمَّ لایُنْظَرُونَ وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَكًا لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَ لَلَبَسْنا عَلَیْهِمْ ما یَلْبِسُونَ

لغات:

«قرن» اهل هر زمانی را گویند،و زمان هر پیامبر و طبقه‌ای از علما را قرن گویند، چنان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «خیرکم قرنی ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم…» و «مدرارا» یعنی کثیرا غریزا دارا، و اصل «مدرارا» از درّ اللبن است، و درت السماء، اذا امطرت، و «لله دره» یعنی عمله، و «لادر دره» یعنی لاکثر خبره، و «لبست الامر علیه» اذا خلط و اشتبه علیه، و اصله من الستر بالثوب.

ترجمه:

هیچ نشانه و آیه‌ای از آیات پروردگارشان برای آنان نمی‌آید، مگر این‌که از آن روی‌گردان

می‌شوند! (4) آنان، حق را هنگامی که سراغ‌شان آمد، تکذیب کردند! ولی به‌زودی خبر

آن‌چه را به باد مسخره می‌گرفتند، به آنان می‌رسد (و از نتایج کار خود، آگاه می‌شوند). (5)

آیا ندیدند چقدر از اقوام پیشین را هلاک کردیم؟! اقوامی که (از شما نیرومندتر بودند و) قدرت‌هایی به آن‌ها داده بودیم که به شما ندادیم باران‌های پی در پی برای آن‌ها فرستادیم

و از زیر(آبادی‌های) آن‌ها، نهرها را جاری ساختیم (اما هنگامی که سرکشی و طغیان کردند،)آنان را به‌خاطر گناهان‌شان نابود کردیم و جمعیّت دیگری بعد از آنان پدید آوردیم.(6)(حتّی)اگر ما نامه‌ای روی صفحه‌ای بر تو نازل کنیم، و (علاوه بر دیدن و خواندن،)آن را با دستهای خود لمس کنند،باز کافران می‌گویند: «این، چیزی جز یک سحر آشکار نیست»! (7) (از بهانه‌های آن‌ها این بود که) گفتند: «چرا فرشته‌ای بر او نازل نشده (تا او را در دعوت مردم به سوی خدا همراهی کند؟!)» ولی اگر فرشته‌ای بفرستیم، (و موضوع، جنبه حسی و شهود پیدا کند،) کار تمام می‌شود (یعنی اگر مخالفت کنند،) دیگر به آن‌ها مهلت داده نخواهد شد (و همه هلاک می‌شوند). (8) و اگر او را فرشته‌ای قرار می‌دادیم، حتما وی را به‌صورت انسانی در می‌آوردیم (باز به پندار آنان،) کار را بر آن‌ها مشتبه می‌ساختیم همان طور که آن‌ها کار را بر دیگران مشتبه می‌سازند! (9)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَکًا لَّجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَ لَلَبَسْنَا عَلَیْهِم مَّا یَلْبِسُونَ»⁽¹⁾

مولّف گوید:

در شان نزول آیات فوق روایتی نقل شده که معنای آیات را روشن می‌نماید در تفسیر امام عسکری(علیه السلام) و احتجاج نقل شده که امام عسکری(علیه السلام) می‌فرماید: من به پدرم علیّ بن محمّد(علیه السلام) گفتم: آیا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگامی که یهود و مشرکین با آن

حضرت لجاجت و عناد می‌کردند با آنان مناظره نمی‌کرد؟پدرم فرمود:رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فراوان با آنان مناظره می‌کرد و روزی آن حضرت در کنار کعبه نشسته بود ناگهان عبدالله بن ابی امیّه مخزومی گفت: ای محمّد ادّعای بزرگی کرده‌ای و سخن وحشتناکی گفته‌ای و گمان کرده‌ای که تو رسول ربّ العالمین هستی در حالی که سزاوار نیست خدای ربّ العالمین و خالق همه عالم، کسی مانند تو را که بشری همانند ما هستی پیامبر خود قرار بدهد و اگر تو پیامبر خدا می‌بودی باید ملکی تو را تصدیق می‌نمود و ما او را مشاهده می‌کردیم، بلکه اگر خدا می‌خواست پیامبری را برای ما بفرستد او را ملکی قرار می‌داد نه بشری مانند تو که همانند ما هستی. سپس گفت: ای محمّد تو جز انسان مسحور [و جن زده‌ای]نیستی و پیامبر خدا نمی‌باشی.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: خدایا! تو شنوای هر صوتی و عالم به هر چیزی هستی و از گفته بندگانت آگاهی. و خداوند این آیات را بر آن حضرت نازل نمود: «وَ قَالُواْ لَوْلا اُنزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ اَنزَلْنَا مَلَکًا لَّقُضِیَ الامْرُ… وَ لَلَبَسْنَا عَلَیْهِم مَّا یَلْبِسُونَ».سپس

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به عبدالله بن ابی امیّه فرمود: امّا این که می‌گویی: «اگر پیامبر بودی باید ملکی با تو می‌بود و تو را تصدیق می‌کرد و ما او را مشاهده می‌نمودیم بلکه اگر

خدا می‌خواست پیامبری برای ما بفرستد ملکی را می‌فرستاد نه بشری مانند ما را».⁽¹⁾

سپس فرمود: ملک از جنس این هواست و عین نیست تا حواسّ شما او را درک کند و اگر خداوند چشم‌های شما را قوی کند و او را مشاهده کنید خواهید گفت: او ملک نیست بلکه او انسانی است چرا که به صورت انسان برای شما ظاهرمی‌شود تا سخن او را بفهمید و خطاب و مراد او را بشناسید و با این وصف چگونه شما به گفته ملک و صدق کلام او پی می‌برید؟ از این رو خداوند پیامبر خود را از جنس بشر فرستاد و معجزاتی را به دست او آشکار نمود که در طبیعت بشر وجود ندارد تا شما بدانید که از آن‌چه او آورده عاجز هستید و این در حقیقت شهادت خداوند است به صدق و راستی پیامبر خود و اگر خداوند ملکی را پیامبر خود قرار می‌داد و او معجزه‌ای انجام می‌داد که بشر از انجام آن ناتوان است برای

شما اطمینان آور نبود چرا که امکان داشت سایر ملائکه نیز چنین توانی را داشته باشند مانند این که شما پرواز پرندگان را می‌بینید و آن را معجزه آنان نمی‌دانید چرا که همه پرندگان در طبیعت خود چنین‌اند و لکن اگر انسانی را ببینید که مانند پرندگان پرواز می‌کند این برای او معجزه‌ای خواهد بود. و خداوند کار را بر شما آسان نموده و پیامبر خود را از جنس شما قرار داده تا برای شما حجّت [آشکاری] باشد و شما چیزی را مطالبه می‌کنید که برای شما حجّتی در آن نخواهد بود….⁽²⁾

B

سوره‌ی انعام [6]، آیات 10 تا 16

متن:

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ قُلْ سیرُوا فِی الْاَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبینَ قُلْ لِمَنْ ما فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ قُلْ لِلهِ كَتَبَ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّكُمْ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لارَیْبَ فیهِ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لایُؤْمِنُونَ وَ لَهُ ما سَكَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ قُلْ اَ غَیْرَ اللهِ اَتَّخِذُ وَلِیًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لایُطْعَمُ قُلْ اِنِّی اُمِرْتُ اَنْ اَكُونَ اَوَّلَ مَنْ اَسْلَمَ وَ لاتَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكینَ قُلْ اِنِّی اَخافُ اِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذلِكَ الْفَوْزُ الْمُبینُ

لغات:

«حاق بهم» یعنی وقع علیهم، و اشتمل علیهم من مکروه، و اللبس: من النفس من

ادراک الشئ و کانه صار مستورات له و اصله من الستر بالثوب، و «حاق بهم» یعنی اشتمل

علیهم من المکروه، و الفاطر الخالق، و الفطرة ابتداء الخلقة، و اصل الفطر، الشق و اذا

السماء الفطرت، ای انشقت.

ترجمه:

(با این حال، نگران نباش!) جمعی از پیامبران پیش از تو را استهزا کردند امّا سرانجام، آن‌چه را مسخره می‌کردند، دامان‌شان را می‌گرفت (و عذاب الهی بر آن‌ها فرود آمد). (10) بگو: «روی زمین گردش کنید! سپس بنگرید سرانجام تکذیب‌کنندگان آیات الهی چه شد؟!» (11) بگو:«آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است، از آن کیست؟» بگو: «از آن خداست رحمت (و بخشش)را بر خود،حتم کرده(و به همین دلیل،)به‌طور قطع همه شما را در روز قیامت، که در آن شکّ و تردیدی نیست،گرد خواهد آورد. (آری،) فقط کسانی که سرمایه‌های وجود خویش را از دست داده و گرفتار خسران شدند،ایمان نمی‌آورند.(12) و برای اوست آن‌چه در شب و روز قرار دارد و او، شنوا و داناست. (13) بگو: «آیا غیر خدا را ولیّ خود انتخاب کنم؟! (خدایی) که آفریننده آسمان‌ها و زمین است اوست که روزی می‌دهد، و از کسی روزی نمی‌گیرد.» بگو: «من مامورم که نخستین مسلمان باشم و (خداوند به من دستور داده که) از مشرکان نباش!» (14) بگو: «من (نیز) اگر نافرمانی پروردگارم کنم، از عذاب روزی بزرگ [روز رستاخیز] می‌ترسم! (15) آن کس که در آن روز، مجازات الهی به او نرسد،خداوند او را مشمول رحمت خویش ساخته و این همان پیروزی آشکار است.» (16)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«مَّن یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذَلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ»⁽¹⁾

صاحب تفسیر مجمع البیان گوید:

احتمال دارد معنای این آیه این باشد که عذاب از احدی دور نمی‌شود مگر با رحمت

خداوند چنان که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: سوگند به خدایی که جان من در اختیار اوست احدی از مردم با عمل خود داخل بهشت نمی‌شوند. پس برخی

از اصحاب گفتند: یا رسول الله! شما نیز چنین هستید؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: من نیز چنین هستم جز آن که خداوند مرا در رحمت و فضل خود داخل نماید. سپس

دست مبارک خود را بر سر گذارد و با صدای بلند این سخن را تکرار نمود.⁽²⁾

العذاب عن احد الا برحمة الله کما روی ان النّبی(صلی الله علیه و آله) قال و الذی نفسی بیده ما من الناس احد یدخل الجنة بعمله، قالوا. و لاانت یا رسول الله؟ قال: و لاانا الا ان یتغمدنی الله برحمته منه و فضل، و وضع یده علی فوق راسه و طول بها صوته. [تفسیر نورالثّقلین، ج 1، ص 705]

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

خدای تبارک و تعالی به بعضی از بندگان خود محبّت خاصّی دارد و آنان را از نعمت خود بهره‌مند می‌کند و با عافیت خود آنان را اکرام می‌کند و با رحمت خود آنان را به بهشت می‌برد، بلاها و فتنه‌ها همانند نسیمی از آنان می‌گذرد و آسیبی به آنان نمی‌رساند.⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در خطبه شعبانیه فرمود:

کسی که در ماه رمضان صله رحم کند، خداوند در قیامت او را به رحمت خود می‌رساند [و او داخل بهشت می‌شود] و کسی که در آن ماه قطع رحم کند خداوند در قیامت رحمت خود را از او قطع خواهد نمود….⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که مشکلی از مشکلات برادر دینی خود را برطرف کند، خداوند به او نظر رحمت می‌کند، و او با رحمت خدا داخل بهشت می‌شود، و خداوند مشکلات دنیا و آخرت او را اصلاح می‌نماید….⁽²⁾

مولّف گوید:

آیات فراوانی در قرآن آمده که رحمت خدا مخصوص به مومنین است و غیر مومن در قیامت از رحمت خدا محروم خواهد بود، مانند آیه «اَهَؤُلاء الَّذِینَ اَقْسَمْتُمْ لَا یَنَالُهُمُ اللّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لَا اَنتُمْ تَحْزَنُونَ» و آیه «یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَن یَشَاء» و آیه «قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِکَ فَلْیَفْرَحُواْ» و آیه«فَلَوْلاَ فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنتُم مِّنَ الْخَاسِرِینَ» و…

سوره‌ی انعام [6]، آیات 17 تا 19

متن:

وَ اِنْ یَمْسَسْكَ اللهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ اِلَّا هُوَ وَ اِنْ یَمْسَسْكَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلی كُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ

وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ هُوَ الْحَكیمُ الْخَبیرُ قُلْ اَیُّ شَیْ‌ءٍ اَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللهُ شَهیدٌ بَیْنی وَ بَیْنَكُمْ وَ اُوحِیَ اِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِاُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ اَ اِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ اَنَّ مَعَ اللهِ آلِهَةً اُخْری قُلْ لااَشْهَدُ قُلْ اِنَّما هُوَ اِلهٌ واحِدٌ وَ اِنَّنی بَری‌ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ

لغات:

«بِضُر»یعنی به بلاء و فقر،و«القاهر»الغالب الذی لا یعجزه شی و«حکیم»یعنی یعمل بالصلاح فی جمیع تدبیره، و مضب معنی الواحد و یاتی فی «قل هو الله احد» ان‌شاء‌الله.

ترجمه:

اگر خداوند زیانی به تو برساند، هیچ کس جز او نمی‌تواند آن را برطرف سازد! و اگر خیری به تو رساند، او بر همه چیز تواناست (و از قدرت او، هر گونه نیکی ساخته است.) (17) اوست که بر بندگان خود،قاهر و مسلّط است و اوست حکیم آگاه! (18) بگو: «بالاترین گواهی، گواهی کیست؟» (و خودت پاسخ بده و) بگو: «خداوند، گواه میان من و شماست و (بهترین دلیل آن این است که) این قرآن بر من وحی شده، تا شما و تمام کسانی را که این قرآن به آن‌ها می‌رسد، بیم دهم (و از مخالفت فرمان خدا بترسانم). آیا به‌راستی شما گواهی می‌دهید که معبودان دیگری با خداست؟!» بگو: «من هرگز چنین

گواهی نمی‌دهم».بگو:«اوست تنها معبود یگانه و من از آن‌چه برای او شریک قرار می‌دهید، بیزارم!» (19)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«قُلْ اَیُّ شَیْءٍ اَکْبَرُ شَهَادةً قُلِ اللهِ شَهِیدٌ بِیْنِی وَبَیْنَکُمْ…»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مشرکین مکّه به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: «خداوند پیامبری غیر از تو نیافت که برای ما بفرستد؟ و ما کسی را نیافتیم که نبوّت تو را تصدیق نماید.» و این سخنان را آنان در ابتدای دعوت، به آن حضرت گفتند، و سپس گفتند: «ما از یهود و نصارا درباره‌ی تو سوال نمودیم و آنان معتقد بودند که در کتاب‌های خود نامی از تو برده نشده است. پس تو باید برای ما گواهی بیاوری که بگوید: تو رسول خدا هستی.»از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان فرمود: خداوند گواه بین من و شماست. «اللهِ شَهِیدٌ بِیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اُوحِیَ اِلَیَّ هَذَا الْقُرْآنُ». [و بهترین شاهد محسوس همین قرآن است که من به وسیله آن شما را انذار و آگاهی می‌دهم.]⁽²⁾

محمّد بن عیسی بن عبید گوید: موسی بن جعفر(علیهما السلام) به من فرمود:

چه خواهی گفت اگر به تو بگویند: آیا خدا شئ است و یا لا شئ است؟

گفتم: خداوند شئ بودن خود را در آیه«قُلْ اَیُّ شَیْءٍ اَکْبَرُ شَهَادةً قُلِ اللهِ شَهِیدٌ بِیْنِی وَ بَیْنَکُمْ» اثبات نموده است؛ زیرا اگر شئ بودن را از او نفی کنم خدا را انکار نموده‌ام. فرمود: احسنت راست گفتی.

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

مردم درباره‌ی توحید سه گروه‌اند،1. گروهی [او را شئ نمی‌دانند و] او را انکار می‌کنند، 2.گروهی او را[شئ می‌دانند]مانند اشیاء دیگر[و خدای خود را تشبیه به مخلوق می‌نمایند]،3. گروهی او را شئ می‌دانند [نه مانند اشیاء دیگر]و خدای خود را تشبیه به مخلوق نمی‌کنند، و اعتقاد گروه اوّل و دوّم باطل است و خداوند مثل و مانندی ندارد و اعتقاد گروه سوّم صحیح است که می‌گویند:او شئ است و لکن مانند اشیای دیگر نیست.⁽¹⁾

قال: قلت: قد اثبت الله؟عز؟ نفسه شیئا، حیث یقول قُلْ اَیُّ شَیْ‌ءٍ اَکْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ و اقول: انه شی‌ء لاکالاشیاء، اذ فی نفی الشیئیة عنه نفیه و ابطاله.قال لی: «صدقت، و احسنت».

ثم قال الرّضا(علیه السلام): «للناس فی التوحید ثلاثة مذاهب: نفی، و تشبیه، و اثبات بغیر تشبیه،فمذهب النفی لایجوز، و مذهب التشبیه لایجوز، لان الله تبارک و تعالی لایشبهه شی‌ء،و السبیل فی الطریقة الثالثة اثبات بلا تشبیه». [تفسیر برهان، ج 2، ص 404، ح 8]

«وَ اُوحِیَ اِلَیَّ هَذَا الْقُرْآنُ لاُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ»⁽²⁾

مالک جهمی گوید:به امام صادق(علیه السلام)گفتم: مقصود از«وَ مَن بَلَغَ» کیست؟ فرمود: «مَنْ بَلَغَ اَنْ یَکُونَ اِمَامًا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله)» یعنی این قرآن به من وحی شد تا من و هر کس

[از فرزندانم و اوصیایم]به امامت می‌رسد به وسیله آن مردم را پند و انذار دهد.بنابراین امام نیز همانند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم را با قرآن انذار می‌نماید.⁽¹⁾

ابوخالد کابلی گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم:

مقصود از «وَ مَن بَلَغَ» کیست و چه چیزی را ابلاغ می‌کند؟ فرمود: مقصود این است که هر کدام از اوصیای [پیامبر(صلی الله علیه و آله)] به امامت برسد او نیز همانند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به وسیله قرآن مردم را انذار خواهد نمود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از این آیه این است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و هر امامی از جانشینان او قرآن را به همه زبان‌ها به مردم ابلاغ و انذار می‌نمایند.⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیه‌ی 20

متن:

الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْكِتَابَ یَعْرِفُونَهُ كَمَا یَعْرِفُونَ اَبْنَاءهُمُ الَّذِینَ خَسِرُواْ اَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ

ترجمه:

آنان که کتاب آسمانی به ایشان داده‌ایم، بخوبی او[پیامبر]را می‌شناسند، همان‌گونه که فرزندان خود را می‌شناسند فقط کسانی که سرمایه وجود خود را از دست داده‌اند، ایمان نمی‌آورند. (20)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

این آیه درباره‌ی یهود و نصارا نازل شد و مقصود این است که یهود و نصارا در تورات

و انجیل صفات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و صفات [اوصیا و] اصحاب و شیعیان و محل هجرت او را شناخته بودند همان گونه که خداوند می‌فرماید: «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ اَشِدَّاء عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاء بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللهِ وَ رِضْوَانًا سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْاِنجِیلِ…»⁽¹⁾

B

و این(ها) اوصاف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اوصاف اصحاب او در تورات و انجیل است، از این رو هنگامی که خداوند پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) را به نبوّت مبعوث نمود اهل کتاب او را [کاملا] می‌شناختند [همانند این که فرزندان خود را بین فرزندان دیگران می‌شناختند] چنان که خداوند می‌فرماید: «الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ کَمَا

یَعْرِفُونَ اَبْنَاءهُمْ.»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

عمر بن خطّاب به عبدالله بن سلام گفت: آیا شما محمّد(صلی الله علیه و آله) را در کتاب‌های خود می‌شناختید؟ عبدالله گفت: آری، به خدا سوگند ما او را با اوصافی که خداوند برای‌مان بیان نموده بود هنگامی که دیدیم، همانند فرزندان خود [بین فرزندان

مردم] شناختیم. سپس گفت: به خدا سوگند ابن سلام محمّد(صلی الله علیه و آله) را چون دید بهتر از فرزند خود شناخت. [چرا که فرزند خود را احتمال می‌داد که از نطفه دیگری

باشد و لکن درباره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله) هیچ شکّی پیدا نکرد.]⁽²⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 21 تا 24

متن:

وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ كَذِبًا اَوْ كَذَّبَ بِآیاتِهِ اِنَّهُ لایُفْلِحُ الظَّالِمُونَ وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمیعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذینَ اَشْرَكُوا اَیْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذینَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ اِلَّا اَنْ قالُوا وَ اللهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكینَ انْظُرْ كَیْفَ كَذَبُوا عَلی اَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا یَفْتَرُونَ

لغات:

«فتنة»در کلام عرب به معنای امتحان است و«فنتن الذهب و الفضه» یعنی طلا و نقره را با آتش ذوب نمودم، و «فتن الرجل بالمراة» یعنی مرد فریفته‌ی زن شد و زن او را فریب داد.

ترجمه:

چه کسی ستم‌کارتر است از آن کس که بر خدا دروغ بسته [همتایی برای او قایل شده]،

و یا آیات او را تکذیب کرده است؟! مسلما ظالمان، رستگار نخواهند شد! (21) آن روز

که همه آن‌ها را محشور می‌کنیم سپس به مشرکان می‌گوییم: «معبودهای‌تان، که هم‌تای

خدا می‌پنداشتید، کجایند؟» (چرا به یاری شما نمی‌شتابند؟!) (22) سپس پاسخ و عذر آن‌ها، چیزی جز این نیست که می‌گویند: «به خداوندی که پروردگار ماست سوگند

که ما مشرک نبودیم!» (23) ببین چگونه به خودشان (نیز) دروغ می‌گویند، و آن‌چه را به‌دروغ هم‌تای خدا می‌پنداشتند، از دست می‌دهند! (24)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «وَ اللهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ» این است که غاصبین خلافت و پیروان‌شان در قیامت [از ترس عذاب] می‌گویند: به خدا سوگند ما در ولایت علی(علیه السلام) مشرک نبودیم [و کسی را هم‌تای او قرار ندادیم] و با این سخن عمل خود را تکذیب می‌نمایند.⁽¹⁾

در کتاب سلیم بن قیس آمده که امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

[از هفتاد و سه فرقه] فرقه هدایت یافته و مومن و رشید کسانی هستند که به من اعتقاد و ایمان دارند و تسلیم و مطیع و دوست‌دار من و از دشمن من بیزار و حق من را شناخته و امامت من را پذیرفته و اطاعت از من را از کتاب خدا و سنّت رسول او(صلی الله علیه و آله) واجب دانسته باشند و شک و تردیدی در آن نداشته باشند چرا که خداوند قلوب آنان را نسبت به حق ما نورانی و فضل ما را به آنان الهام نموده است و نواصی و پیشانی آنان را گرفته و آنان را داخل در شیعیان ما نموده و آنان یقین قطعی پیدا کرده‌اند.⁽²⁾

اوصیای بعد از من همان کسانی هستند که خداوند در آیاتی از قرآن نام آنان را

پس از نام خود و نام رسول خود ذکر نموده و ما را پاک و معصوم و شاهد بر خلق خود و حجّت روی زمین قرار داده و قرآن را با ما و ما را با قرآن مقرون نموده به گونه‌ای که ما از قرآن جدا نمی‌شویم و قرآن نیز از ما جدا نمی‌شود تا در قیامت نزد کوثر بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد شویم، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: این گروه همان فرقه‌ی ناجیه از هفتاد و سه فرقه هستند که از آتش دوزخ و از همه فتنه‌ها و گم‌راهی‌ها و شبهات

نجات می‌یابند و آنان اهل بهشت‌اند… و بدون حساب داخل بهشت می‌شوند.⁽¹⁾

و هفتاد و دو فرقه دیگر در راه باطل‌اند و آنان یاوران دین شیطان و شاگردان ابلیس‌اند و اولیای آنان دشمنان خدا و رسول و مومنین‌اند و بدون حساب وارد آتش می‌شوند و از خدا و رسول او بیزارند و خدا و رسول را فراموش نموده و به خدا و رسول او(صلی الله علیه و آله) مشرک و کافر گردیده‌اند و ندانسته غیر خدا را پرستش نموده و گمان کرده‌اند که راه درستی را رفته‌اند «وَ هُمْ یَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا» و در قیامت می‌گویند: «وَ اللهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ» و همانند این که برای شما سوگند یاد می‌کنند برای خدا نیز در قیامت سوگند یاد می‌کنند و گمان می‌کنند که در پیشگاه خدا آبرویی دارند «اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ الْکَاذِبُونَ»….⁽²⁾

B

و الحدیث یاتی بتمامه ان‌شاء‌الله تعالی فی قوله تعالی:فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ من سورة المجادلة. [تفسیر برهان، ج 2، ص 409، ح 6]

ابو معمّر سعدی گوید:

شخصی به امیرالمؤمنین(علیه السلام)گفت:یا امیرالمؤمنین من درباره‌ی کتاب خدا شک

پیدا کرده‌ام.امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:مادرت به عزایت بنشیند چگونه درباره کتاب آسمانی خدا شک نمودی؟!آن مرد گفت:به خاطر این که آیات این کتاب در تناقض می‌باشد. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «در کدام آیه تو شک پیدا کرده‌ای؟⁽¹⁾

کتاب الله المنزل. فقال له علی(علیه السلام): «ثکلتک امک، و کیف شککت فی کتاب الله المنزل؟» فقال له الرجل: لانی وجدت الکتاب یکذب بعضه بعضا، و ینقض بعضه بعضا. فقال: «هات الذی شککت فیه؟».

آن مرد گفت: خداوند در آیه «یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَائِکَةُ صَفًّا لَّا یَتَکَلَّمُونَ اِلَّا مَنْ اَذِنَ لَهُ الرحْمَنُ وَ قَالَ صَوَابًا» می‌فرماید: کسی در قیامت بدون اذن خداوند نمی‌تواند سخن بگوید و لکن در آیه دیگر از قول مشرکین می‌فرماید: «وَ اللهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ» و یا می‌فرماید: «یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُم بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُم بَعْضًا» و یا می‌فرماید: «اِنَّ ذَلِکَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ اَهْلِ النَّارِ» و یا می‌فرماید: «لاتَخْتَصِمُوا لَدَیَّ» از سویی می‌فرماید: «الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَی اَفْوَاهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنَا اَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ اَرْجُلُهُمْ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ».⁽²⁾

B

در این آیات یک‌بار خداوند می‌فرماید:«یَتَکَلَّمُونَ»و یک‌بار می‌فرماید: «لَایَتَکَلَّمُونَ» و یک بار می‌فرماید:پوست بدن‌ها و دست‌ها و پاها سخن می‌گویند و یک‌بار می‌گوید: «لَّایَتَکَلَّمُونَ اِلَّا مَنْ اَذِنَ لَهُ الرحْمَنُ وَ قَالَ صَوَابًا» سپس گفت: یا امیرالمؤمنین برای چه این آیات چنین است؟

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:این آیات مربوط به یک موقف از مواقف قیامت نیست

بلکه مربوط به مواقف گوناگونی است و قیامت پنجاه هزار سال است [و پنجاه موقف دارد] و خداوند همه خلایق را در قیامت جمع می‌کند و آنان هم‌دیگر را می‌شناسند و کسانی که اهل طاعت و پیروی از پیامبران بوده‌اند و تعاون بر برّ و تقوا داشته‌اند با هم‌دیگر سخن می‌گویند و برای هم‌دیگر استغفار می‌کنند و آنان که در دنیا اهل معصیت بوده‌اند و تعاون بر ظلم و عدوان داشته‌اند هم‌دیگر را لعنت می‌کنند و نیز مستکبران و مستضعفان هم‌دیگر را لعنت می‌نمایند.⁽¹⁾

فقال له علی(علیه السلام): «ان ذلک لیس فی موطن واحد، و هی فی مواطن فی ذلک الیوم الذی مقداره خمسون الف سنة، فجمع الله الخلائق فی ذلک الیوم فی موطن یتعارفون فیه، فیکلم بعضهم بعضا، و یستغفر بعضهم لبعض، اولئک الذین بدت منهم الطاعة من الرسل

و الاتباع، و تعاونوا علی البر و التقوی فی دار الدنیا، و یلعن اهل المعاصی بعضهم بعضا

من الذین بدت منهم المعاصی و تعاونوا علی الظلم و العدوان فی دار الدنیا، و المستکبرون

منهم و المستضعفون یلعن بعضهم بعضا و یکفر بعضهم بعضا.

سپس در موقف دیگر جمع می‌شوندو از هم‌دیگر فرار می‌نمایند چنان که خداوند می‌فرماید: «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخِیهِ * وَ اُمِّهِ وَ اَبِیهِ» و اینان کسانی هستند که در دنیا تعاون بر ظلم و عدوان داشته‌اند و خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «لِکُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَاْنٌ یُغْنِیهِ» و سپس در موقف دیگری جمع می‌شوند [و فریاد می‌کنند] و اگر صداهای آنان به اهل دنیا برسد همه مردم دست از معیشت خود بر می‌دارند و قلوب آنان دگرگون می‌شود «الّا ما شاء الله» پس همواره گریه می‌کنند و چون اشک چشمان‌شان تمام می‌شود خون گریه می‌کنند.⁽¹⁾

سپس در موقف دیگری قرار می‌گیرند وچون از[کفر و شرک و…]آنان سوال می‌شود

می‌گویند: «وَ اللهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ» و اقرار به کرده‌های خود نمی‌کنند،پس خداوند بر دهان‌های آنان مهر می‌زند و جلود و دست‌ها و پاهای آنان را به سخن در می‌آورد، تا بر اعمال آنان گواهی بدهند و چون مهر از دهان‌شان برداشته می‌شود به اعضای خود می‌گویند: برای چه شما بر علیه ما شهادت دادید؟! و اعضای آنان می‌گویند:«اَنطَقَنَا اللهُ الَّذِی اَنطَقَ کُلَّ شَیْءٍ».⁽²⁾

سپس در موقف دیگری جمع می‌شوند و خداوند آنان را استنطاق می‌نماید و احدی سخن نمی‌گوید، مگر خداوند به او اذن سخن بدهد و به صواب و درستی سخن بگوید؛ سپس خداوند آنان را در موقف دیگری جمع می‌کند و در آن موقف [اهل ظلم و] صاحبان دیون به خصومت می‌پردازند و با هم‌دیگر سخن می‌گویند؛ و همه این‌ها قبل از حساب قیامت است و چون حساب شروع می‌شود کسی به کسی سخن نمی‌گوید و هر کسی با کار خود مشغول است. سپس امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «نَسْاَلُ اللهَ بَرَکَةَ ذَلِکَ الْیَوْمِ. »⁽¹⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 25 تا 28

متن:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ اِلَیْكَ وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ اَكِنَّةً اَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فی آذانِهِمْ وَقْرًا وَ اِنْ یَرَوْا

كُلَّ آیَةٍ لایُؤْمِنُوا بِها حَتَّی اِذا جاؤُكَ یُجادِلُونَكَ یَقُولُ الَّذینَ كَفَرُوا اِنْ هذا اِلَّا اَساطیرُ الْاَوَّلینَ وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْاَوْنَ عَنْهُ وَ اِنْ یُهْلِكُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ وَ لَوْ تَری اِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لانُكَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ اِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ

لغات:

«اکنة» جمع کنان بر وزن عنان و اعنة به معنای حافظ و ما یستر به الشئ است، و هر چیزی که چیز دیگری را در خود محفوظ دارد کنان است، و استکن الرجل من الحر یعنی

استتر، و «وقر» به معنای سنگین گوش است و «وقر» با کسر واو به معنای حمل است، و «اساطیر» جمع اسطورة ماخوذ از سطر کتابت است، و «جدال» به معنای خصومت است، و «ینئون» عنه یعنی یبعدون عنه.

ترجمه:

پاره‌ای از آن‌ها به (سخنان) تو، گوش فرامی‌دهند ولی بر دل‌های آنان پرده‌ها افکنده‌ایم تا آن را نفهمند و در گوش آن‌ها، سنگینی قرار داده‌ایم. و (آن‌ها به‌قدری لجوجند که) اگر تمام نشانه‌های حق را ببینند، ایمان نمی‌آورند تا آن‌جا که وقتی به سراغ تو می‌آیند که با تو پرخاش‌گری کنند، کافران می‌گویند: «این‌ها فقط افسانه‌های پیشینیان است!» (25) آن‌ها دیگران را از آن بازمی‌دارند و خود نیز از آن دوری می‌کنند آن‌ها جز خود را هلاک نمی‌کنند، ولی نمی‌فهمند! (26) کاش (حال آن‌ها را) هنگامی که در برابر آتش (دوزخ) ایستاده‌اند، ببینی! می‌گویند: ای کاش (بار دیگر، به دنیا) بازگردانده می‌شدیم، و آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم، و از مومنان می‌بودیم! (27) (آن‌ها در واقع پشیمان نیستند،) بلکه اعمال و نیّاتی را که قبلا پنهان می‌کردند، در برابر آن‌ها آشکار شده (و به وحشت افتاده‌اند). و اگر بازگردند، به همان اعمالی که از آن نهی شده بودند باز می‌گردند آن‌ها دروغ‌گویانند. (28)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اِن یَرَوْاْ کُلَّ آیَةٍ لَّا یُؤْمِنُواْ بِهَا حَتَّی اِذَا جَآؤُوکَ یُجَادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُواْ…»⁽¹⁾

جابر بن عبدالله گوید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) را خارج کوفه دیدم و همراه او رفتم تا به قبرستان یهود رسیدیم

و آن حضرت در وسط قبرستان ایستاد و با صدای بلند فرمود: «یا یهود یا یهود» ناگهان از داخل قبور جواب دادند: «لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ مُطَاعٌ».

پس امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:عذاب خدا را چگونه دیدید؟گفتند: «ما به خاطر مخالفت با تو همانند مخالفت با هارون گرفتار عذاب شده‌ایم و ما همانند دیگرانی که با تو مخالفت نمودند تا قیامت در عذاب خواهیم بود.»⁽¹⁾

سپس امیرالمؤمنین(علیه السلام) صیحه و فریادی زد و نزدیک بود آسمان‌ها شکافته شود و من از ترس به صورت بر زمین افتادم و چون به هوش آمدم دیدم امیرالمؤمنین(علیه السلام)

بر تختی از یاقوت سرخ نشسته، و بر سر او تاجی از جواهر، و بر او حلّه‌هایی سبز و زرد قرار داشت و چهره‌ی او مانند دائره‌ی ماه بود.⁽²⁾

پس من به آن حضرت گفتم: «مولای من این ملک عظیمی است.» فرمود: «آری ای جابر مُلک ما از مُلک سلیمان بن داود بزرگ‌تر و سلطان ما اعظم از آن است.»

سپس با آن حضرت (علیه السلام)به کوفه بازگشتیم و من به همراه آن بزرگوار وارد مسجد

کوفه شدم و دیدم که او قدم می‌زند و می‌فرماید: «به خدا سوگند من نمی‌پذیرم، به خدا سوگند چنین چیزی هرگز انجام نخواهد گرفت.»

پس من گفتم:«ای مولای من! با چه کسی سخن می‌گویید، در حالی که من کسی را نمی‌بینم؟»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «ای جابر! برهوت برای من کشف شد و آن دو نفر [شَنبِوَیه و حبتر] و پیروان‌شان را دیدم که در داخل تابوتی در برهوت عذاب می‌شدند و مرا صدا زدند و گفتند: یا اباالحسن یا امیرالمؤمنین! ما را به دنیا بازگردان تا به ولایت و فضل تو اقرار نماییم؛ و من به آنان گفتم: به خدا سوگند چنین نخواهم نمود و به خدا سوگند هرگز چنین چیزی واقع نخواهد شد.»

سپس آن حضرت(علیه السلام) این آیه را تلاوت نمود «وَ لَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَ اِنَّهُمْ

لَکَاذِبُونَ».سپس فرمود: ای جابر احدی با وصیّ پیامبر مخالفت نمی‌کند جز آن که در قیامت کور خواهد بود و در عرصه‌ی قیامت همواره به رو می‌افتد.⁽²⁾

تابوت، فی برهوت، فنادیانی: یا ابا الحسن، یا امیرالمؤمنین، ردنا الی الدنیا نقر بفضلک،

و نقر بالولایة لک. فقلت: لاو الله لافعلت، لاو الله لاکان ذلک ابدا». ثم قرا هذه الآیة: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ اِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ «یا جابر، و ما من احد خالف وصی نبی الا حشره الله اعمی یتکبب فی عرصات القیامة». [تفسیر برهان، ج 2، ص 412، ح 5]

سوره‌ی انعام [6]، آیات 29 تا 32

متن:

وَ قالُوا اِنْ هِیَ اِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثینَ وَ لَوْ تَری اِذْ وُقِفُوا عَلی رَبِّهِمْ قالَ اَ لَیْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلی وَ رَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ قَدْ خَسِرَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللهِ حَتَّی اِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فیها وَ هُمْ یَحْمِلُونَ اَوْزارَهُمْ عَلی ظُهُورِهِمْ اَلا ساءَ ما یَزِرُونَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذینَ یَتَّقُونَ اَ فَلا تَعْقِلُونَ

لغات:

«بغتة» یعنی فجاه و ناگهانی، و«حسرة»شدت ندامت است و «تفریط» به معنای تقصیر است و «افراط» زیاده روی و تجاوز از حد است،و«وزر» به معنای ثقل و سنگینی است، و «یزرون» یعنی یفعلون الوزر، و «وزر یزر وزرا» اذا اثم و «عقل و نهی و حجی» نظائرند.

ترجمه:

آن‌ها گفتند: «چیزی جز این زندگی دنیای ما نیست و ما هرگز برانگیخته نخواهیم شد!»

(29) اگر آن‌ها را به هنگامی که در پیشگاه پروردگارشان ایستاده‌اند، ببینی! (به آن‌ها)

می‌گوید: «آیا این حق نیست؟» می‌گویند: «آری، قسم به پروردگارمان (حق است!)»

می‌گوید: «پس مجازات را بچشید به سزای آن‌چه انکار می‌کردید!» (30) آن‌ها که لقای

پروردگار را تکذیب کردند، مسلما زیان دیدند (و این تکذیب، ادامه می‌یابد) تا هنگامی

که ناگهان قیامت به سراغ‌شان بیاید می‌گویند: «ای افسوس بر ما که درباره آن، کوتاهی

کردیم!»و آن‌ها (بار سنگین)گناهان‌شان را بر دوش می‌کشند چه بد باری بر دوش خواهند

داشت! (31) زندگی دنیا، چیزی جز بازی و سرگرمی نیست! و سرای آخرت، برای آن‌ها

که پرهیزگارند، بهتر است! آیا نمی‌اندیشید؟! (32)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا حَسْرَتَنَا عَلَی مَا فَرَّطْنَا فِیهَا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ اَوْزَارَهُمْ عَلَی ظُهُورِهِمْ»⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

[هنگامی که] اهل آتش منازل بهشتی خود را می‌بینند [و به آنان گفته می‌شود: اگر از خدای خود را اطاعت کرده بودید به این جایگاه‌ها می‌رسیدید] می‌گویند:

«یَا حَسْرَتَنَا عَلَی مَا فَرَّطْنَا فِیهَا» یعنی چه حسرت بزرگی برای ما رخداد؟! [و در آن حال گناهان خود را به دوش می‌گیرند و رهسپار دوزخ می‌شوند.]⁽²⁾

یَحْمِلُونَ اَوْزارَهُمْ عَلی ظُهُورِهِمْ تمثیل لاستحقاقهم آضار الآثام اَلا ساءَ ما یَزِرُونَ بئس شیئًا

یزرونه و زرهم. [تفسیر صافی، ج 2، ص 115]

مولّف گوید:

آیه «وَ لَوْ تَرَی اِذْ وُقِفُواْ عَلَی رَبِّهِمْ قَالَ اَ لَیْسَ هَذَا بِالْحَقِّ» خطاب به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌باشد و درباره‌ی عذاب سخت کفّار و منکرین قیامت است و جواب «لو» چون معلوم بوده حذف شده است چنان که در آیات ذیل نیز حذف شده است.

«وَ لَوْ تَرَیَ اِذْ وُقِفُواْ عَلَی النَّارِ فَقَالُواْ یَا لَیْتَنَا نُرَدُّ وَ لَا نُکَذِّبَ بِآیَاتِ رَبِّنَا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»⁽³⁾، «وَ لَوْ تَرَی اِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلآئِکَةُ بَاسِطُواْ اَیْدِیهِمْ

اَخْرِجُواْ اَنفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا کُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنتُمْ عَنْ آیَاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ»،⁽¹⁾«وَ لَوْ تَرَی اِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُواْ الْمَلآئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ اَدْبَارَهُمْ وَ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِیقِ»،⁽²⁾«وَ لَوْ تَرَی اِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاکِسُو رُؤُوسِهِمْ عِندَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا اَبْصَرْنَا وَ سَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا اِنَّا مُوقِنُونَ»،⁽³⁾«وَ لَوْ تَرَی اِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ اِلَی بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلَا اَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ»،⁽⁴⁾«وَ لَوْ تَرَی اِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَ اُخِذُوا مِن مَّکَانٍ قَرِیبٍ ٭ وَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ وَ اَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ».⁽⁵⁾در آیات فوق انواع حسرت‌ها و بیچارگی‌های کفّار و مشرکین و ستم‌کاران و پیروان آنان دیده می‌شود و هر مومنی می‌تواند با توجّه به این آیات متذکّر قیامت و احوال اهل دوزخ شود و از غفلت‌ها و سستی‌ها و هوس‌های دنیا پرهیز نماید. «اللّهمّ نبّهنا عن نومة الغافلین».

سوره‌ی انعام [6]، آیات 33 تا 36

متن:

قَدْ نَعْلَمُ اِنَّهُ لَیَحْزُنُكَ الَّذی یَقُولُونَ فَاِنَّهُمْ لایُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظَّالِمینَ بِآیاتِ اللهِ یَجْحَدُونَ وَ لَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلی ما كُذِّبُوا وَ اُوذُوا حَتَّی اَتاهُمْ نَصْرُنا وَ لامُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللهِ وَ لَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَاِ الْمُرْسَلینَ وَ اِنْ كانَ كَبُرَ عَلَیْكَ اِعْراضُهُمْ فَاِنِ اسْتَطَعْتَ اَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقًا فِی الْاَرْضِ اَوْ سُلَّمًا فِی السَّماءِ فَتَاْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شاءَ اللهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلینَ اِنَّما یَسْتَجیبُ الَّذینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتی یَبْعَثُهُمُ اللهُ ثُمَّ اِلَیْهِ یُرْجَعُونَ

لغات:

«نفق» به معنای تونل است،و منافق نیز به خاطر خروج از ایمان به کفر است، و «نفقه» نیز از این معناست چرا که مال از دست دهنده خارج می‌شود و به عیال می‌رسد، و «سلّم» به معنای نردبان است و سبب سلامت می‌شود و «استجابت» از جوب به معنای قطع است و فرق آن با اجابت این است که در استجابت معنای قبول وجود دارد و «یجیب» اعم است.

ترجمه:

ما می‌دانیم که گفتار آن‌ها، تو را غمگین می‌کند ولی (غم مخور! و بدان که) آن‌ها تو را تکذیب نمی‌کنند بلکه ظالمان، آیات خدا را انکار می‌نمایند. (33) پیش از تو نیز پیامبرانی تکذیب شدند و در برابر تکذیبها، صبر و استقامت کردند و (در این راه،) آزار دیدند، تا هنگامی که یاری ما به آن‌ها رسید. (تو نیز چنین باش! و این، یکی از سنّت‌های الهی است) و هیچ چیز نمی‌تواند سنن خدا را تغییر دهد و اخبار پیامبران به تو رسیده است. (34) و اگر اعراض آن‌ها بر تو سنگین است، چنانچه بتوانی نقبی در زمین بزنی، یا نردبانی به آسمان بگذاری (و اعماق زمین و آسمان‌ها را جست‌وجو کنی، چنین کن) تا آیه (و نشانه دیگری) برای آن‌ها بیاوری! (ولی بدان که این لجوجان، ایمان نمی‌آورند!) امّا اگر خدا بخواهد، آن‌ها را (به اجبار) بر هدایت جمع خواهد کرد. (ولی هدایت اجباری، چه سودی دارد؟) پس هرگز از جاهلان مباش! (35) تنها کسانی (دعوت تو را) می‌پذیرند که گوش شنوا دارند امّا مردگان(و آن‌ها که روح انسانی را از دست داده‌اند، ایمان نمی‌آورند و) خدا آن‌ها را (در قیامت)برمی‌انگیزد سپس به سوی او، بازمی‌گردند. (36)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَقدْ جَاءکَ مِن نَّبَاِ الْمُرْسَلِینَ»

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

شخصی نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) آیه‌ی «فَاِنَّهُمْ لَا یُکَذِّبُونَکَ وَ لَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیَاتِ

اللهِ یَجْحَدُونَ» را قرائت نمود و آن حضرت(علیه السلام) فرمود: «آری به خدا سوگند رسول

خدا(صلی الله علیه و آله) را تکذیب سختی نمودند و لکن مقصود این است که آنان سخن حقّی نداشتند که بتواند حق آن حضرت(صلی الله علیه و آله) را ابطال و تکذیب نمایند. »⁽¹⁾

حفص بن غیاث گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود: ای حفص [در این دنیا] کسی که صبر کند، مدّت کوتاهی را صبر می‌کند، و کسی که بی‌صبری و جزع کند، مدّت کوتاهی را جزع می‌کند؛ و بر تو باد که در جمیع امور خود صابر باشی، چرا که خداوند پیامبر خود حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را به نبوّت مبعوث نمود و او را امر به صبر و رفق کرد و فرمود: «وَ اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا» و فرمود: «اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ اَحْسَنُ السَّیِّئَةَ فَاِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَاَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ.»⁽²⁾

فَاِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَاَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ.

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) صبر پیشه کرد تا این که آزارهای سختی و نسبُت‌های ناگواری به او دادند و سینه او تنگ شد و خداوند به او فرمود: «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ» سپس او را تکذیب نمودند و نسبُت‌های ناگواری به او دادند و او محزون و غمگین شد، و خداوند به او فرمود: «قَدْ نَعْلَمُ اِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَاِنَّهُمْ لَا یُکَذِّبُونَکَ وَ لَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیَاتِ اللهِ یَجْحَدُونَ ٭ وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِکَ فَصَبَرُواْ عَلَی مَا کُذِّبُواْ وَ اُوذُواْ حَتَّی اَتَاهُمْ نَصْرُنَا.»⁽¹⁾

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)خود را ملزم به صبر کرد و نشست و مشغول ذکر خدای تبارک و تعالی شد و مردم او را تکذیب نمودند تا این که فرمود: «من نسبت به خود و خانواده و آبروی خود صبر نمودم و لکن نمی‌توانم ببینم آنان به پروردگار من توهین می‌کنند؛» و خداوند این آیه را نازل نمود: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ ٭ فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ.»⁽²⁾

السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ وَ ما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ.

پس رسول خدا(علیه السلام) در جمیع احوال خود صبر نمود و خداوند او را به ائمّه‌ی از عترت او(علیه السلام) بشارت داد و آنان را توصیف به صبر نمود و فرمود: «وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ اَئِمَّةً یَهْدُونَ بِاَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَ کَانُوا بِآیَاتِنَا یُوقِنُونَ.»⁽³⁾

در این هنگام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«الصَّبْرُ مِنَ الْاِیمَانِ کَالرَّاْسِ مِنْ الْبَدَنِ» و خداوند از او تشکّر نمود و این آیه بر او نازل شد «وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنَی عَلَی بَنِی اِسْرَآئِیلَ بِمَا صَبَرُواْ وَ دَمَّرْنَا مَا کَانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مَا کَانُواْ یَعْرِشُونَ.»⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«این آیه بشارت و انتقام است»و از آن پس خداوند برای رسول خدا مباح نمود که مشرکان را هر کجا بیابد بکشد، و خداوند به دست پیامبر خود و یارانش مشرکان را کشت و این پاداش دنیایی صبر او بود و پاداش صبر او در آخرت ذخیره شد.⁽²⁾

علی یدی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و احبائه، و عجل الله له ثواب صبره، مع ما ادخر له فی الآخرة من الاجر». [تفسیر برهان، ج 2، ص 414، ح 6]

«وَ اِن کَانَ کَبُرَ عَلَیْکَ اِعْرَاضُهُمْ…»⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله)دوست می‌داشت که حارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف،

مسلمان شود، و در این راه بسیار کوشید، و لکن حارث به خاطر شقاوتی که داشت مسلمان نشد و این برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گران آمد و این آیه نازل شد «وَ اِن کَانَ کَبُرَ عَلَیْکَ اِعْرَاضُهُمْ… الی قوله: نَفَقًا فِی الاَرْضِ…»⁽⁴⁾

B

سوره‌ی انعام [6]، آیات 37 تا 41

متن:

وَ قالُوا لَوْ لانُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ اِنَّ اللهَ قادِرٌ عَلی اَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لایَعْلَمُونَ وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْاَرْضِ وَ لاطائِرٍ یَطیرُ بِجَناحَیْهِ اِلَّا اُمَمٌ اَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ ثُمَّ اِلی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ وَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا صُمٌّ وَ بُكْمٌ فِی الظُّلُماتِ مَنْ یَشَاِ اللهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَاْ یَجْعَلْهُ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ قُلْ اَ رَاَیْتَكُمْ اِنْ اَتاكُمْ عَذابُ اللهِ اَوْ اَتَتْكُمُ السَّاعَةُ اَ غَیْرَ اللهِ تَدْعُونَ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ بَلْ اِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَكْشِفُ ما تَدْعُونَ اِلَیْهِ اِنْ شاءَ وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ

لغات:

«دابة»هر حیوانی است که به آرامی روی زمین راه می‌رود،و«دبّ یدب دبیبا»اذا مشی مشیا فیه تقارب خطور،و«دبوب و دیبوب»نمام را گویند و فی الحدیث«لا یدخل الجنة دیبوب و لا قلاغ» و القلاع: الواشی بالرجل لیقتلعه.

ترجمه:

و گفتند:«چرا نشانه(و معجزه‌ای)از طرف پروردگارش بر او نازل نمی‌شود؟!»بگو:«خداوند،قادر است که نشانه‌ای نازل کند ولی بیشتر آن‌ها نمی‌دانند!»(37) هیچ جنبنده‌ای در زمین، و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند، نیست مگر این‌که امّت‌هایی همانند شما هستند. ما هیچ چیز را در این کتاب، فرو گذار نکردیم سپس همگی

به سوی پروردگارشان محشور می‌گردند.(38) آن‌ها که آیات ما را تکذیب کردند،کرها و

لال‌هایی هستند که در تاریکی‌ها قرار دارند. هر کس را خدا بخواهد (و مستحق باشد،) گم‌راه می‌کند و هر کس را بخواهد (و شایسته بداند،) بر راه راست قرار خواهد داد.(39) بگو: «به من خبر دهید اگر عذاب پروردگار به سراغ شما آید، یا رستاخیز برپا شود، آیا

(برای حل مشکلات خود،) غیر خدا را می‌خوانید اگر راست می‌گویید؟!» (40) (نه،) بلکه

تنها او را می‌خوانید! و او اگر بخواهد، مشکلی را که به‌خاطر آن او را خوانده‌اید، برطرف می‌سازد و آن‌چه را (امروز) هم‌تای خدا قرار می‌دهید، (در آن روز) فراموش خواهید کرد. (41)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«مَّا فَرَّطْنَا فِی الکِتَابِ مِن شَیْءٍ…»⁽¹⁾

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

خداوند پیامبر ما(صلی الله علیه و آله) را از بین مردم خارج نکرد تا دین خود را کامل نمود و قرآنی را فرستاد که در آن همه حقایق موجود است و حلال و حرام و حدود و احکام و آن‌چه مردم به آن نیاز دارند کاملا در آن بیان شده است، چنان که می‌فرماید:

«مَّا فَرَّطْنَا فِی الکِتَابِ مِن شَیْءٍ»⁽²⁾

«وَ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمَاتِ…»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

یعنی، «صُمٌ عَنِ الْهُدَی وَ بُکْمٌ لَا یَتَکَلَّمُونَ بِخَیْرٍ». یعنی کرانی هستند که هدایت نمی‌شوند، و گنگ‌هایی هستند که سخن نیکی نمی‌گویند. «فِی الظُّلُمَاتِ» یعنی آنان در تاریکی کفر به سر می‌برند.⁽²⁾

«مَن یَشَاِ اللّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَن یَشَاْ یَجْعَلْهُ عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ»⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در ادامه حدیث فوق می‌فرماید:

این آیه ردّ گروه قدریّه [یعنی جبریّه] این امّت است،خداوند آنان را در قیامت با صائبین [ستاره پرستان] و نصارا و مجوس محشور خواهد نمود، از این رو می‌گویند: «رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ».⁽⁴⁾

سپس امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آگاه باشید که هر امّتی را مجوسی هست و مجوس این امّت کسانی هستند که می‌گویند: تقدیری نیست و مشیّت تقدیر و قدرت به دست خود ماست.⁽⁵⁾

B

علی بن ابراهیم گوید:

در نسخه‌ی دیگری امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: آنان می‌گویند: مشیّت و قدرت نه به

نفع ماست و نه به ضرر ماست. و در نسخه سوّمی آمده که می‌گویند: مشیّت و قدرت نه به دست ماست و نه برای ماست.

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آیه‌ی «مَن یَشَاِ اللّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَن یَشَاْ یَجْعَلْهُ عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» درباره‌ی کسانی نازل شده که اوصیای پیامبران را تکذیب می‌نموده و خداوند آنان را کر و گنگ و در ظلمات و تاریکی قرار داده است.

سپس فرمود:کسانی که از فرزندان ابلیس هستند،به اوصیای پیامبران هرگز ایمان نمی‌آورند و آنان را تصدیق نمی‌کنند، و آنان کسانی‌اند که خداوند گم‌راه‌شان می‌نماید، و از فرزندان آدم کسانی که ایمان به اوصیا داشته باشند در صراط مستقیم خواهند بود….⁽¹⁾

فقال(علیه السلام): «نزلت فی الذین کذبوا باوصیائهم صُمٌّ وَ بُکْمٌ کما قال الله فِی الظُّلُماتِ من کان من ولد ابلیس فانه لایصدق بالاوصیاء، و لایؤمن بهم ابدا، و هم الذین اضلهم الله، و من کان من ولد آدم آمن بالاوصیاء فهم عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ». [تفسیر برهان، ج 2، ص 418، ح 6]

«بَلْ اِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مَا تَدْعُونَ… وَ تَنسَوْنَ مَا تُشْرِکُونَ»⁽¹⁾

ابوحمزه گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود این است که آنان هنگام بیچارگی خدا را می‌خوانند وخداوند اگر بخواهد بیچارگی و بلا را از آنان برطرف می‌کند و آنان در آن شرک، شرک خود را فراموش می‌نمایند و از بُت‌های خود غافل می‌شوند.⁽²⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 42 تا 45

متن:

وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا اِلی اُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَاَخَذْناهُمْ بِالْبَاْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلا اِذْ جاءَهُمْ بَاْسُنا تَضَرَّعُوا وَ لكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما كانُوا یَعْمَلُونَ فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ اَبْوابَ كُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی اِذا فَرِحُوا بِما اُوتُوا اَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَاِذا هُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ

لغات:

«باساء»جمع باس به معنای خوف است،و«ضراء» از ضر است، و «تضرع» به معنای تذلّل است، و «مبلس» به معنای شدید الحسرة است و به معنای منقع الحجة نیز می‌باشد و «دابر القوم» کسی است که آنان را تدبیر می‌کند و از عقب آنان حرکت می‌نماید، و دابر بر معنای اصل نیز آمده چنان که خداوند می‌فرماید: «دابر هولاء مقطوع» و «قطع الله دابره» یعنی قطع اصله.

ترجمه:

ما به سوی امّت‌هایی که پیش از تو بودند،(پیامبرانی) فرستادیم(و هنگامی که با این پیامبران به مخالفت برخاستند،) آن‌ها را با شدّت و رنج و ناراحتی مواجه ساختیم شاید (بیدار شوند و در برابر حق،) خضوع کنند و تسلیم گردند! (42) چرا هنگامی که مجازات ما به آنان رسید، (خضوع نکردند و) تسلیم نشدند؟! بلکه دل‌های آن‌ها قساوت پیدا کرد و شیطان، هر کاری را که می‌کردند، در نظرشان زینت داد! (43) (آری،) هنگامی که (اندرزها سودی نبخشید، و) آن‌چه را به آن‌ها یادآوری شده بود فراموش کردند، درهای همه چیز (از نعمت‌ها) را به روی آن‌ها گشودیم تا (کاملا) خوشحال شدند (و دل به آن بستند) ناگهان آن‌ها را گرفتیم (و سخت مجازات کردیم) در این هنگام، همگی مایوس شدند (و درهای امید به روی آن‌ها بسته شد). (44) و (به این ترتیب،) دنباله (زندگی) جمعیّتی که ستم کرده بودند، قطع شد. و ستایش مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است. (45)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آیه «فَلَوْلا اِذْ جَاءهُمْ بَاْسُنَا…»می‌گوید:بلا و عقوبت که می‌آید باید مردم به درگاه خدا تضرّع کنند و چون تضرّع نکنند خداوند نعمت‌های دنیا را بر آنان فراوان می‌کند و بی‌نیاز می‌شوند و این خود عقوبتی است برای آنان و هنگامی که شاد و سرگرم دنیا هستند خداوند ناگهان آنان را می‌گیرد و ناامید می‌شوند و این سخنی است که خداوند به موسی هنگام مناجات فرمود.⁽¹⁾

سپس مرحوم علی بن ابراهیم از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خداوند در مناجات خود به موسی فرمود: ای موسی هنگامی که دیدی فقر و تنگنایی به طرف تو می‌آید، به خود بگو: مرحبا به شعار صالحین. و اگر دیدی دنیا به تو روی آورده بگو: این عقوبت دنیایی گناه من است چرا که دنیا به کسی روی نمی‌آورد مگر برای این که گناه خود را فراموش کند، و در حقیقت اقبال دنیا عقوبت گناهی است که انجام داده است.⁽¹⁾[اعاذنا الله مِنْ کُلِ مَا یَکْرَهُ].

«فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ اَبْوَابَ کُلِّ شَیْءٍ…»⁽²⁾

ابوحمزه‌ی ثمالی گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

امّا آیه «فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ» یعنی هنگامی که مردم ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) که

مامور به پذیرفتن آن بودند را ترک کردند، ما دولت دنیا را برای آنان فراهم نمودیم و آنان روی زمین سلطه پیدا کردند. و امّا آیه «حَتَّی اِذَا فَرِحُواْ بِمَا اُوتُواْ اَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَاِذَا هُم مُّبْلِسُونَ» یعنی هنگامی که حضرت مهدی قائم آل محمّد(صلی الله علیه و آله) قیام می‌کند عقوبت ما یک‌باره آنان را فرا می‌گیرد مثل این که قدرت و سلطانی

نداشته‌اند.بنابراین آخر این آیه یعنی«فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُواْ وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» درباره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله) [و آل او] نازل شده است.⁽¹⁾

قال: «اما قوله: فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ یعنی فلما ترکوا ولایة علی امیرالمؤمنین(علیه السلام) و قد امروا بها فَتَحْنا عَلَیْهِمْ اَبْوابَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ یعنی دولتهم فی الدنیا، و ما بسط لهم فیها.

و اما قوله: حَتَّی اِذا فَرِحُوا بِما اُوتُوا اَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَاِذا هُمْ مُبْلِسُونَ یعنی بذلک قیام القائم(علیه السلام)، حتّی کانهم لم یکن لهم سلطان قط، فذلک قوله بَغْتَةً فنزلت بخبره هذه الآیة علی محمّد(صلی الله علیه و آله)». [تفسیر برهان، ج 2، ص 419، ح 1]

«فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُواْ وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»⁽²⁾

فضیل بن عیاض گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: مسلمان با تقوا و ورع کیست؟ حضرت(علیه السلام) فرمود:

کسی که از محارم خدا و غاصبین خلافت پرهیز نماید. سپس فرمود: و اگر از شبهات پرهیز نکند وارد محرّمات می‌شود و نمی‌فهمد و اگر حرام و منکر را ببیند و از آن نهی نکند و قادر بر آن باشد در حقیقت دوست داشته که نافرمانی خدا انجام شود و این، مبارزه و دشمنی با خداوند، محسوب می‌شود؛ و کسی که باقی ماندن ظالمین را دوست بدارد، انجام گناه را دوست داشته است در حالی که خداوند خود را نسبت به هلاک نمودن ستم‌کاران ستایش نموده و می‌فرماید: «فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُواْ وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.»⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 46 تا 49

متن:

قُلْ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ اَخَذَ اللهُ سَمْعَكُمْ وَ اَبْصارَكُمْ وَ خَتَمَ عَلی قُلُوبِكُمْ مَنْ اِلهٌ غَیْرُ اللهِ یَاْتیكُمْ بِهِ انْظُرْ كَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ قُلْ اَرَاَیْتَكُمْ اِنْ اَتاكُمْ عَذابُ اللهِ بَغْتَةً اَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَكُ اِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلینَ اِلَّا مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ فَمَنْ آمَنَ وَ اَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاهُمْ یَحْزَنُونَ وَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا یَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا یَفْسُقُونَ

ترجمه:

بگو:«به من خبر دهید اگر خداوند،گوش و چشم‌های‌تان را بگیرد، و بر دل‌های شما مهر نهد (که چیزی را نفهمید)، چه کسی جز خداست که آن‌ها را به شما بدهد؟!» ببین

چگونه آیات را به گونه‌های مختلف برای آن‌ها شرح می‌دهیم، سپس آن‌ها روی می‌گردانند!

(46) بگو: «به من خبر دهید اگر عذاب خدا به‌طور ناگهانی (و پنهانی) یا آشکارا به سراغ

شما بیاید، آیا جز جمعیّت ستم‌کار هلاک می‌شوند؟!» (47) ما پیامبران را،جز (به عنوان) بشارت دهنده و بیم دهنده، نمی‌فرستیم آن‌ها که ایمان بیاورند و (خویشتن را)اصلاح کنند، نه ترسی بر آن‌هاست و نه غمگین می‌شوند. (48) و آن‌ها که آیات ما را تکذیب کردند، عذاب (پروردگار) به‌خاطر نافرمانی‌ها به آنان می‌رسد. (49)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«قُلْ اَرَاَیْتُمْ اِنْ اَخَذَ اللّهُ سَمْعَکُمْ وَ اَبْصَارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلَی قُلُوبِکُم»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم در تفسیر خود گوید: «ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ»یعنی یکذبون.⁽²⁾

و در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) آمده که فرمود:

مقصود از«اِنْ اَخَذَ اللّهُ سَمْعَکُمْ وَ اَبْصَارَکُمْ» این است که اگر خدا هدایت را از شما بگیرد [و چشم و گوش شما را از کار بیندازد] چه کسی جز خدا شما را هدایت خواهد نمود؟! و فرمود: «ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ.»⁽³⁾

«قُلْ اَ رَاَیْتَکُمْ اِنْ اَتَاکُمْ عَذَابُ اللهِ بَغْتَةً اَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ اِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ»⁽⁴⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه هنگامی نازل شد که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مدینه هجرت نمود و اصحاب آن حضرت(صلی الله علیه و آله) مبتلای به سختی و بیماری شدند و به آن حضرت شکایت نمودند و خداوند به رسول خود(صلی الله علیه و آله) فرمود: به آنان بگو: اگر عذاب خدا «بَغْتَةً» یا «جَهْرَةً» می‌آمد تنها ستم‌کاران هلاک می‌شدند [و شما آسیبی نمی‌دیدید پس به خاطر سختی‌ها و بیماری‌ها شکوه نکنید.⁽⁵⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 50 تا 53

متن:

قُلْ لااَقُولُ لَكُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللهِ وَ لااَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لااَقُولُ لَكُمْ اِنِّی مَلَكٌ اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا ما یُوحی اِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْاَعْمی وَ الْبَصیرُ اَ فَلا تَتَفَكَّرُونَ وَ اَنْذِرْ بِهِ الَّذینَ یَخافُونَ اَنْ یُحْشَرُوا اِلی رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاشَفیعٌ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ وَ لاتَطْرُدِ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمینَ وَ كَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا اَ هؤُلاءِ مَنَّ اللهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا اَ لَیْسَ اللهُ بِاَعْلَمَ بِالشَّاكِرینَ

لغات:

«صدف عن الشئ صدوفا»اذا مال عنه، و صدف و صدفة بمعنی الجانب و الناحیة و صدف کل بناء مرتفع، و فی الحدیث کان النّبی(صلی الله علیه و آله) اذا ممر بصدف مائل اسرع المشی.

ترجمه:

بگو:«من نمی‌گویم خزاین خدا نزد من است و من،(جز آن‌چه خدا به من بیاموزد،)از غیب آگاه نیستم! و به شما نمی‌گویم من فرشته‌ام تنها از آن‌چه به من وحی می‌شود پیروی می‌کنم.» بگو: «آیا نابینا و بینا مساویند؟! پس چرا نمی‌اندیشید؟!» (50) و به وسیله آن (قرآن)، کسانی را که از روز حشر و رستاخیز می‌ترسند، بیم ده! (روزی که در آن،) یاور و سرپرست و شفاعت‌کننده‌ای جز او [خدا] ندارند شاید پرهیزگاری پیشه

کنند!(51)وکسانی را که صبح و شام خدا را می‌خوانند،و جز ذات پاک او نظری ندارند، از خود دور مکن!نه چیزی از حساب آن‌ها بر توست،ونه چیزی از حساب تو بر آن‌ها! اگر آن‌ها را طرد کنی، از ستم‌گران خواهی بود! (52) و این چنین بعضی از آن‌ها را با بعض دیگر آزمودیم (توانگران را به‌وسیله فقیران) تا بگویند: «آیا این‌ها هستند که خداوند از میان ما (برگزیده، و) بر آن‌ها منّت گذارده (و نعمت ایمان بخشیده است؟!» آیا خداوند، شاکران را بهتر نمی‌شناسد؟! (53)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«قُل لَّا اَقُولُ لَکُمْ عِندِی خَزَآئِنُ اللهِ وَ لا اَعْلَمُ الْغَیْبَ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که موسی(علیه السلام)به کوه طور رفت به خدای خود گفت:خدایا خزائن خود را به من نشان ده؛ پس خداوند به او فرمود: ای موسی خزائن من این است که هر گاه چیزی را اراده کنم آن چیز انجام خواهد گرفت. «اِذَا اَرَدْتُ شَیْئًا اَنْ اَقُولَ لَهُ: کُنْ فَیَکُون.»⁽²⁾

«اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَا یُوحَی اِلَیَّ…»⁽³⁾

گروهی خدمت حضرت رضا(علیه السلام) جمع بودند و درباره‌ی دو حدیث مختلفی که در

یک مساله از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده بود نزاع می‌کردند و حضرت رضا(علیه السلام) به آنان فرمود:

خداوند چیزهایی را حرام و چیزهایی را حلال و چیزهایی را واجب نموده است و اگر روایتی درباره تحلیل حرام خدا و یا تحریم حلال خدا و یا مباح شدن واجبی رسیده باشد، نمی‌توان پذیرفت چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هرگز حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام نکرد، و واجبات و احکام الهی را تغییر نداد و درباره همه این‌ها تسلیم و مطیع و اجراکننده دستور خدا بود، همان گونه که خداوند به آن حضرت می‌فرماید: بگو: «اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَا یُوحَی اِلَیَّ» بنابراین رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پیرو امر خدا و مبلّغ رسالت الهی بوده است.⁽¹⁾

«وَ اَنذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخَافُونَ اَن یُحْشَرُواْ اِلَی رَبِّهِمْ…»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از این آیه این است که خداوند می‌فرماید:ای رسول من با این قرآن کسانی را انذار کن که علاقه به ملاقات خداوند و امید به رحمت او را دارند، و قرآن شفاعت کننده‌ای است که خداوند شفاعت او را می‌پذیرد.⁽³⁾

«وَ لَا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

سبب نزول این آیه این بوده که گروهی[از مهاجرین] فقیر و مومن در مدینه [که محل زندگی و خانه‌ای نداشتند] روی صفه در کنار مسجد زندگی می‌کردند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آنان را در آن محل اسکان داده بود و از ایشان دلجویی می‌نمود و بسا طعام و غذایی برای آنان می‌فرستاد و آنان همواره با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودند و آن حضرت با آنان می‌نشست و مانوس بود و اغنیاء و خوش‌گذرانان دوست نمی‌داشتند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با آنان هم‌نشین باشد و چون نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌آمدند می‌گفتند: «یا رسول الله این‌ها را از خود دور کن» تا این که روزی یکی از متکلّمین از انصار نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و دید یکی از اصحاب صفه خود را به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چسبانده و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با او سخن می‌گوید، پس مرد انصار در جایی دور از آنان نشست و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: نزدیک بیا و او نزدیک نیامد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: آیا ترسیدی فقر او به تو سرایت کند؟! و چون مرد انصاری گفت: «یا رسول الله این‌ها را از خود دور کن» این آیه نازل شد «وَ لَا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم….»⁽²⁾

B

فجاء یوما رجل من الانصار الی رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و عنده رجل من اصحاب الصفة، قد لصق برسول الله(صلی الله علیه و آله) و رسول الله یحدثه، فقعد الانصاری بالبعد منهما، فقال له رسول الله(صلی الله علیه و آله):«تقدم» فلم یفعل، فقال له رسول الله(صلی الله علیه و آله): «لعلک خفت ان یلزق فقره بک؟!».

فقال الانصاری: اطرد هؤلاء عنک. فانزل الله: وَ لاتَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ

یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ

فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ. [تفسیر برهان، ج 2، ص 422، ح 3]

اصبغ بن نباته گوید:

هنگامی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در روز جمعه‌ای خطبه می‌خواند اشعث بن قیس از میان مردم حرکت نمود و نزد آن حضرت آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین فقرا مانع من شدند که روی شما را ببینم. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: من چگونه می‌توانم آنان را از خود دور نمایم، آیا مردمی را از خود دور کنم که اوّل روز به دنبال روزی خدا هستند و آخر روز ذکر خدا را می‌گویند؟! سپس فرمود: اگر چنین کنم از ستم‌کاران خواهم بود.⁽¹⁾

قیس یتخطی رقاب الناس فقال: یا امیرالمؤمنین حالت الحمد بینی و بین وجهک، قال:

فقال علی ع: ما لی و ما للضیاطرة اطرد قوما غدوا اول النهار یطلبون رزق الله، و آخر النهار

ذکروا الله، ا فاطردهم فاکون من الظالمین. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 360، ح 26]

«وَ کَذَلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لِّیَقُولواْ اَهَؤُلاء مَنَّ اللّهُ عَلَیْهِم مِّن بَیْنِنَا…»⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید: خداوند می‌فرماید:

ما این گونه اغنیاء را به خاطر ثروت‌شان می‌آزماییم تا معلوم شود آنان چگونه با فقرا مواساة و کمک می‌نمایند و چگونه حقوقی که خداوند در اموال‌شان واجب نموده است را پرداخت می‌نمایند؟ و فقرا را نیز امتحان می‌کنیم تا معلوم شود

صبر آنان بر فقر چگونه است و چگونه از اموال ثروتمندان قطع طمع می‌کنند؟و تا ثروتمندان بگویند: آیا خداوند از بین ما بر فقرا منّت نهاده [و آنان رادوست می‌دارد؟! آری خداوند علّت توجّه خود به فقرا را شاکر بودن آنان دانسته و می‌فرماید: «اَ لَیْسَ اللّهُ بِاَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ.»⁽¹⁾

زرارة گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» فرمود:

هنگامی که جان به این‌جا برسد و با دست خود به گلوی خویش اشاره نمود و فرمود: برای عالم توبه‌ای نیست، و برای جاهل راه توبه باز است.⁽²⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 54 تا 58

متن:

وَ اِذا جاءَكَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ اَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ اَصْلَحَ فَاَنَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ وَ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ وَ لِتَسْتَبینَ سَبیلُ الْمُجْرِمینَ قُلْ اِنِّی نُهیتُ اَنْ اَعْبُدَ الَّذینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ قُلْ لااَتَّبِعُ اَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ اِذًا وَ ما اَنَا مِنَ الْمُهْتَدینَ قُلْ اِنِّی عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ كَذَّبْتُمْ بِهِ ما عِنْدی ماتَسْتَعْجِلُونَ بِهِ اِنِ الْحُكْمُ اِلَّا لِلهِ

یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفاصِلینَ قُلْ لَوْ اَنَّ عِنْدی ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الْاَمْرُ بَیْنی وَ بَیْنَكُمْ وَ اللهُ اَعْلَمُ بِالظَّالِمینَ

لغات:

«خزائن» جمع خزانة است،و آن اسم مکانی است که در آن چیزی را نگه‌داری می‌کنند. «سلام» در لغت چهار معنا دارد. 1. مصدر سلمت سلاما، 2. جمع سلامة،3. یکی از اسماء الله 4. نام درختی است، و سلام به معنای مصدر دعاء است برای دیگری که از آفات سالم بماند، و سلامی که نام خداوند است به معنای: ذوالسّلام است یعنی او مالک سلام است و بنده خود را از مکروه نجات می‌دهد، و به صلح نیز سلام گویند، و «بینه» علامت و دلالتی است که حق و باطل را جدا می‌کند، و «بیان» نیز به معنای دلالت است، و «استعجال» طلب کردن چیزی است در غیر وقت آن، و «حکم» فصل بالتمام امر است.

ترجمه:

هر گاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند،به آن‌ها بگو:«سلام بر شما پروردگارتان، رحمت را بر خود فرض کرده هر کس از شما کار بدی از روی نادانی کند، سپس توبه و اصلاح (و جبران) نماید، (مشمول رحمت خدا می‌شود چرا که) او آمرزنده مهربان است.» (54) و این چنین آیات را برمیشمریم، (تا حقیقت بر شما روشن شود،)

و راه گناه‌کاران آشکار گردد.(55) بگو:«من از پرستش کسانی که غیر از خدا می‌خوانید، نهی شده‌ام!» بگو: «من از هوی و هوسهای شما، پیروی نمی‌کنم اگر چنین کنم، گم‌راه شده‌ام و از هدایت‌یافتگان نخواهم بود!» (56) بگو: «من دلیل روشنی از پروردگارم دارم و شما آن را تکذیب کرده‌اید! آن‌چه شما درباره آن (از نزول عذاب الهی)

عجله دارید،به دستِ من نیست!حکم و فرمان، تنها از آنِ خداست!حق را از باطل جدا می‌کند، و او بهترین جدا کننده (حق از باطل) است.» (57) بگو: «اگر آن‌چه درباره آن عجله دارید نزد من بود، (و به درخواست شما ترتیب‌اثر می‌دادم، عذاب الهی بر شما نازل می‌گشت) و کار میان من و شما پایان گرفته بود ولی خداوند ظالمان را بهتر می‌شناسد (و بموقع مجازات می‌کند.)» (58)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه «وَ اِذَا جَاءکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیَاتِنَا فَقُلْ سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ…» گوید:

خداوند بر پیامبر خود واجب نموده که بر گناه‌کاران تائب سلام نماید و بگوید:خداوند رحمت خود را بر مومنان گنه‌کار تائب واجب نموده است.⁽¹⁾

زراره گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که نفس و جان انسان به گلو رسید سپس با دست خود به گلوی خویش اشاره نموده و فرمود: در این وقت برای عالم توبه‌ای نیست و برای جاهل وقت توبه باقی است [و نیز فرمود: این آیه درباره‌ی توبه کنندگان از مومنین نیز نازل شده است.]⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خدا رحمت کند بنده‌ای را که قبل از مرگ توبه کند، چرا که توبه انسان مومن را از چرک گناه پاک می‌کند و از شقاوت و هلاکت نجات می‌دهد و خداوند قبول توبه را نسبت به صالحین بر خود واجب نموده است و می‌فرماید: «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ اَنَّهُ مَن عَمِلَ مِنکُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَ اَصْلَحَ فَاَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» و نیز می‌فرماید: «وَ مَن یَعْمَلْ سُوءًا اَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُورًا رَّحِیمًا.»⁽¹⁾

بعضی گفته‌اند: آیه «وَ اِذا جاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیاتِنا…»درباره علی(علیه السلام) و حمزه و زید نازل شده است؛ و بعضی گفته‌اند: درباره اصحاب صفه نازل شده است، و بعضی گفته‌اند درباره‌ی حمزه و جعفر و عمّار و مصعب بن عمیر و غیر آنان نازل شده است؛ و روایت شده که گروهی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: ما گناهان فراوانی انجام داده‌ایم. و آن حضرت(صلی الله علیه و آله) سکوت نمود و این آیه نازل شد.

مرحوم فیض پس از نقل آن‌چه گذشت می‌فرماید: منافاتی بین این روایات نیست.⁽²⁾

«وَ کَذَلِکَ نفَصِّلُ الآیَاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود این است که با ذکر آیات الهی بطلان اعتقاد و مذهب مجرمین [یعنی غاصبین خلافت] معلوم شود.⁽²⁾

«قُل لَّوْ اَنَّ عِندِی مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الاَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ…»⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از این آیه این است که خداوند به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: به منافقین و غاصبین بگو: اگر من مامور بودم که آن‌چه شما در باطن خود پنهان کرده‌اید را

آشکار کنم و بگویم: که «شما انتظار می‌کشید تا مرگ من فرا رسد و بعد از من به اهل بیت من ظلم کنید» چنین می‌کردم، و کار من با شما به نهایت می‌رسید، و لکن من مامور به چنین چیزی نیستم؛ و مَثَل شما همان گونه است که خداوند می‌فرماید: «کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا اَضَاءتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمَاتٍ لَّا یُبْصِرُونَ» یعنی زمین به نور محمّد(صلی الله علیه و آله) [و اسلام] روشن شد همانند این که به نور خورشید روشن می‌شود، و مَثَل حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) مَثَل خورشید است و مَثَل وصیّ او مَثَل ماه است، چنان که خداوند می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیَاء وَ الْقَمَرَ نُورًا» و یا می‌فرماید: «وَ آیَةٌ لَّهُمْ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَاِذَا هُم مُّظْلِمُونَ» و یا می‌فرماید: «ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمَاتٍ لَّا یُبْصِرُونَ» یعنی هنگامی که خداوند حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را قبض روح نمود، برای منافقین ظلمت

و تاریکی پدید آمد و آنان مقام و فضیلت اهل بیت او را نیافتند و نپذیرفتند، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ اِن تَدْعُوهُمْ اِلَی الْهُدَی لَا یَسْمَعُواْ وَ تَرَاهُمْ یَنظُرُونَ اِلَیْکَ وَ هُمْ لَا یُبْصِرُونَ.»⁽¹⁾

لایَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ اِلَیْکَ وَ هُمْ لایُبْصِرُونَ». [تفسیر برهان، ج 2، ص 424]

سوره‌ی انعام [6]، آیات 59 تا 65

متن:

وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لایَعْلَمُها اِلَّا هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ اِلَّا یَعْلَمُها وَ لاحَبَّةٍ فی ظُلُماتِ الْاَرْضِ وَ لارَطْبٍ وَ لایابِسٍ اِلَّا فی كِتابٍ مُبینٍ وَ هُوَ الَّذی یَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ یَبْعَثُكُمْ فیهِ لِیُقْضی اَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ اِلَیْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْكُمْ حَفَظَةً حَتَّی اِذا جاءَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لایُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا اِلَی اللهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ اَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ اَسْرَعُ الْحاسِبینَ قُلْ مَنْ یُنَجِّیكُمْ مِنْ

ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَ خُفْیَةً لَئِنْ اَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرین َقُلِ اللهُ یُنَجِّیكُمْ مِنْها وَ مِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ اَنْتُمْ تُشْرِكُونَ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلی اَنْ یَبْعَثَ عَلَیْكُمْ عَذابًا مِنْ فَوْقِكُمْ اَوْ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِكُمْ اَوْ یَلْبِسَكُمْ شِیَعًا وَ یُذیقَ بَعْضَكُمْ بَاْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

لغات:

«مفاتح» جمع مفتح به معنای کلید است، و «مفتح» با فتح میم به معنای خزانه است، و فراء گفته است: «انّ مفاتحه لتنوء بالعصبة» یعنی خزائنه، و «توفی» قبض الشی علی التمام است، و توفیت الشئ و استوفیته یعنی آن چیز را دریافت نمودم، و «جرح» عمل با جارحة است و اجتراح به معنای اکتساب است، و لبست علیهم الامر اذا لم ابینه و خلطت بعضه ببعض، و «اللبس» اختلاط الامر و اختلاط الکلام و کل فرقة شیعة علی حدة و شیعت فلانا: اتبعته، و التشیع» هو الاتباع علی وجه التدین، و الشیعة صارت فی العرف اسما لتبعی امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) علی سبیل الاعتقاد بامامته بعد النّبی(صلی الله علیه و آله) بلافصل.

ترجمه:

کلیدهای غیب، تنها نزد اوست و جز او، کسی آن‌ها را نمی‌داند. او آن‌چه را در خشکی و دریاست می‌داند هیچ برگی (از درختی) نمی‌افتد، مگر این‌که از آن آگاه است و نه هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین، و نه هیچ تر و خشکی وجود دارد، جز این‌که در کتابی آشکار [در کتاب علم خدا] ثبت است. (59) او کسی است که (روح) شما را در شب (به هنگام خواب) می‌گیرد و از آن‌چه در روز کرده‌اید، با خبر است سپس در روز شما را (از خواب) برمی‌انگیزد و (این وضع هم چنان ادامه می‌یابد) تا سرآمد معینی فرا

رسد سپس بازگشت شما به سوی اوست و سپس شما را از آن‌چه عمل می‌کردید،با خبر

می‌سازد. (60) او بر بندگان خود تسلّط کامل دارد و مراقبانی بر شما می‌گمارد تا زمانی که یکی از شما را مرگ فرا رسد (در این موقع،) فرستادگان ما جان او را می‌گیرند و آن‌ها (در نگاهداری حساب عمر و اعمال بندگان،) کوتاهی نمی‌کنند. (61) سپس (تمام بندگان) به سوی خدا، که مولای حقیقی آن‌هاست، بازمی‌گردند. بدانید که حکم و داوری، مخصوص اوست و او،سریعترین حسابگران است! (62) بگو:«چه کسی شما را از تاریکی‌های خشکی و دریا رهایی می‌بخشد؟ در حالی که او را با حالت تضرع (و آشکارا) و در پنهانی می‌خوانید (و می‌گویید:) اگر از این (خطرات و ظلمت‌ها) ما را رهایی می‌بخشد، از شکر گزاران خواهیم بود.» (63) بگو: «خداوند شما را از این‌ها، و از هر مشکل و ناراحتی، نجات می‌دهد باز هم شما برای او شریک قرار می‌دهید!(و راه کفر می‌پویید.)» (64) بگو: «او قادر است که از بالا یا از زیر پای شما، عذابی بر شما بفرستد یا به‌صورت دسته‌های پراکنده شما را با هم بیامیزد و طعم جنگ (و اختلاف) را به هر یک از شما به‌وسیله دیگری بچشاند.» ببین چگونه آیات گوناگون را (برای آن‌ها) بازگو می‌کنیم! شاید بفهمند (و بازگردند)! (65)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ عِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَیْبِ لَا یَعْلَمُهَا اِلَّا هُوَ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «مَفَاتِحُ الْغَیْبِ» علم غیب است و مقصود از «مِن وَرَقَةٍ» فرزند سقط شده است و مقصود از «حَبَّةٍ» فرزند است و مقصود از «ظُلُمَاتِ الاَرْضِ» ارحام زنان است

و مقصود از«وَ لَا رَطْبٍ»فرزندی است که زنده و باقی می‌ماند و مقصود از«وَ لَا یَابِسٍ» صورت فرزند در رحم است و همه این‌ها در کتاب مبین [و علم الهی]ثابت می‌باشد .⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 2، ص 425]

حسین بن خالد گوید:

به امام کاظم(علیه السلام)عرض کردم: مقصود از آیه «وَ عِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَیْبِ…» چیست؟ فرمود: ورقه بچّه سقطی است که از رحم مادر پایین می‌آید قبل از آن که صدایی از او بلند شود. گفتم: «وَ لَا حَبَّةٍ» چیست؟ فرمود: فرزندی است که صدایی از او بلند شود و سقط شود. گفتم: «وَ لَا رَطْبٍ» چیست؟ فرمود: مضغه‌ای است که در رحم ساکن شود قبل از آن که خلقت او تمام شده باشد. گفتم: «وَ لَا یَابِسٍ» چیست؟ فرمود: فرزند تامّ الخلقه است. گفتم: «فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ) چیست؟ فرمود:یعنی فی امام مبین.⁽²⁾

«وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُم بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِالنَّهَارِ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از«یَتَوَفَّاکُم بِاللَّیْلِ»خواب است[که روح به طور موقّت از انسان جدا می‌شود] و مقصود از «مَا جَرَحْتُم بِالنَّهَارِ»عمل روزانه انسان است.و مقصود از«ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ» عمل خوب و بد انسان است [که خداوند او را در قیامت به خاطر عمل مبعوث خواهد نمود.]⁽²⁾

«حَتَّیَ اِذَا جَاء اَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَ هُمْ لَا یُفَرِّطُونَ»⁽³⁾

در کتاب من لا یحضره الفقیه از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که از آن حضرت درباره‌ی آیات ذیل سوال شد: 1.«اللهُ یَتَوَفَّی الْاَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا…»⁽⁴⁾، 2. «قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَّلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ»⁽⁵⁾، 3. «الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلآئِکَةُ طَیِّبِینَ»⁽⁶⁾، 4. «الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظَالِمِی اَنفُسِهِمْ»⁽⁷⁾، 5. «اِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُواْ الْمَلآئِکَةُ.»⁽⁸⁾

سپس سائل گفت:بسا در یک ساعت در اطراف عالم فراوان می‌میرند که عدد آنان را جزخدا نمی‌داند و این چگونه خواهد بود؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود: خداوند برای ملک‌الموت اعوانی از ملائکه قرار داده است که به دستور او ارواح مردم را قبض می‌کنند،همان گونه که رئیس شرطه اعوانی دارد که آنان را برای انجام حوائج خود به این سو و آن سو می‌فرستد، بنابراین صحیح است بگوییم: ملائکه قبض روح می‌کنند، و صحیح

است بگوییم:ملک‌الموت قبض روح می‌کند،و صحیح است بگوییم:خداوند قبض روح می‌نماید.⁽¹⁾

تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا و عن قوله: وَ لَوْ تَری اِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ و قد یموت فی الساعة الواحدة فی جمیع الآفاق ما لایحصیه الا الله؟عز؟، فکیف هذا؟

فقال: «ان الله تبارک و تعالی جعل لملک‌الموت اعوانا من الملائکة، یقبضون الارواح بمنزلة

صاحب الشرطة له اعوان من الانس، یبعثهم فی حوائجه، فتتوفاهم الملائکة،و یتوفاهم ملک الموت من الملائکة مع ما یقبضه هو، و یتوفاهم الله؟عز؟ من ملک‌الموت». [تفسیر برهان، ج 2، ص 427]

«ثُمَّ رُدُّواْ اِلَی اللهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ اَلاَ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ اَسْرَعُ الْحَاسِبِینَ»⁽²⁾

در کتاب اعتقادات صدوق; نقل شده که خداوند در روز قیامت با یک خطاب به اوّلین و آخرین حساب بندگان خود را انجام می‌دهد و هر کسی خطاب مخصوص به خود و عمل خود را می‌شنود و گمان می‌کند که تنها او مخاطب خداوند است نه دیگری و خداوند عاجز نیست که همه خلایق را در یک آن واحد خطاب می‌کند و هر کسی خطاب مخصوص به خود را بشنود و در آن روز خداوند حساب اوّلین و آخرین را در نصف ساعت دنیا [و آن واحد] انجام خواهد داد.⁽³⁾

«قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی اَن یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ اَوْ مِن تَحْتِ اَرْجُلِکُمْ اَوْ یَلْبِسَکُمْ

شِیَعًا…»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

«عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ» عذاب دخان و صیحه آسمانی است، و «مِن تَحْتِ اَرْجُلِکُمْ» خسف و فرو رفتن در زمین است، و «یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا» اختلاف در دین و طعن به هم‌دیگر است، و «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُم» کشتن هم‌دیگر می‌باشد، و همه این‌ها مربوط به مسلمانان اهل قبله است.⁽²⁾

و از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود از«مِّن فَوْقِکُمْ»سلاطین ستم‌گراند،و مقصود از«مِن تَحْتِ اَرْجُلِکُمْ»غلامان و نوکران ناشایسته و کسانی هستند که خیری در آنان نیست، و مقصوداز «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُم بَاْسَ بَعْضٍ» همسایه ناشایسته است.⁽³⁾

B

«اَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا» ای یخلطکم فرقا مختلفی الاهواء لاتکونون شیعة واحدة و قیل هو ان

یکلهم الی انفسهم فلا یلطف لهم اللطف الذی یؤمنون عنده و یخلیهم من الطافه بذنوبهم

السالفة و قیل عنی به یضرب بعضکم ببعض بما یلقیه بینکم من العداوة و العصبیة و هو

المروی عن ابی عبد الله (علیه السلام)

«وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَاْسَ بَعْضٍ» ای قتال بعض و حرب بعض و معناه یقتل بعضکم بعضا حتّی یفنی بعضکم بعضا کما قال وَ کَذلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمِینَ بَعْضًا بِما کانُوا یَکْسِبُونَ و قیل هو سواء الجوار. [تفسیر مجمع البیان، ج 4، ص 487]

و نیز از آن حضرت(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ»سلطان ظالم است،و «مِن تَحْتِ اَرْجُلِکُمْ» افراد پست و کسانی‌اند که خیری در آنان نیست، و «اَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا» عصبیّت و قومیّت است، و «وَ یُذِیقَ بَعْضَکُم بَاْسَ بَعْضٍ» همسایه آزاری است.⁽¹⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 66 تا 70

متن:

وَ كَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْكُمْ بِوَكیلٍ لِكُلِّ نَبَاٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ وَ اِذا رَاَیْتَ الَّذینَ یَخُوضُونَ فی آیاتِنا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فی حَدیثٍ غَیْرِهِ وَ اِمَّا یُنْسِیَنَّكَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْری مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ وَ ما عَلَی الَّذینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ لكِنْ ذِكْری لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ وَ ذَرِ الَّذینَ اتَّخَذُوا دینَهُمْ لَعِبًا وَ لَهْوًا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ ذَكِّرْ بِهِ اَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللهِ وَلِیٌّ وَ لاشَفیعٌ وَ اِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لایُؤْخَذْ مِنْها اُول-ٰٓئِكَ الَّذینَ اُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمیمٍ وَ عَذابٌ اَلیمٌ بِما كانُوا یَكْفُرُونَ

لغات:

«ابسلوا بما کسبوا»ابسلته بحریرته، ای اسلمته بها،و المستبسل:المستسلم الذی یعلم انه لایقدر علی التخلص و«ان تعدل کل عدل»العدل الفداء و اصله المثل،و «الحمیم» الماء الحارّ احم حارّ و منه الحمام.

ترجمه:

قوم و جمعیّت تو،آن(آیات الهی)را تکذیب و انکار کردند،در حالی که حق است!(به آن‌ها) بگو: «من مسوول (ایمان‌آوردن) شما نیستم! (وظیفه من، تنها ابلاغ رسالت است، نه اجبار شما بر ایمان.)» (66) هر خیری (که خداوند به شما داده،) سرانجام قرارگاهی دارد، (و در موعد خود انجام میگیرد.) و به‌زودی خواهید دانست! (67) هر گاه کسانی را دیدی که آیات ما را استهزا می‌کنند، از آن‌ها روی بگردان تا به سخن دیگری بپردازند! و اگر شیطان از یاد تو ببرد، هرگز پس از یاد آمدن با این جمعیّت ستم‌گر منشین! (68) و (اگر) افراد با تقوا (برای ارشاد و اندرز با آن‌ها بنشینند)، چیزی از حساب (و گناه) آن‌ها بر ایشان نیست ولی (این کار، باید تنها) برای یادآوری آن‌ها باشد، شاید (بشنوند و) تقوی پیشه کنند! (69) و رها کن کسانی را که آیین (فطری) خود را به بازی و سرگرمی گرفتند، و زندگی دنیا، آن‌ها را مغرور ساخته، و با این (قرآن)، به آن‌ها یادآوری نما، تا گرفتار (عواقب شوم) اعمال خود نشوند! (و در قیامت) جز خدا، نه یاوری دارند، و نه شفاعت‌کننده‌ای! و (چنین کسی) هر گونه عوضی بپردازد، از او پذیرفته نخواهد شد آن‌ها کسانی هستند که گرفتار اعمالی شده‌اند که خود انجام داده‌اند نوشابه‌ای از آب سوزان برای آن‌هاست و عذاب دردناکی به‌خاطر این‌که کفر می‌ورزیدند (و آیات الهی را انکار) می‌کردند. (70)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اِذَا رَاَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیَاتِنَا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُواْ فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ…» ⁽¹⁾

عبدالاعلی ابن اعین گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس ایمان به خدا و قیامت داشته باشد نباید در مجلسی بنشیند که به امامی دشنام داده می‌شود و یا از مسلمانی غیبت می‌شود، چرا که خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ اِذَا رَاَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیَاتِنَا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ…».⁽²⁾

امام سجّاد(علیه السلام) به فرزند خود می‌فرماید:تو حق نداری با هر کسی می‌خواهی بنشینی،چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ اِذَا رَاَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیَاتِنَا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ…»

سپس فرمود: و حق نداری هر چه را می‌خواهی بگویی، چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ…» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: «رَحِمَ اللهُ عَبْدًا قَالَ خَیْرًا فَغَنِمَ اَوْ صَمَتَ فَسَلِم» یعنی خدا رحمت کند بنده‌ای را که سخن خوبی بگوید و بهره‌مند شود، و یا سکوت کند و سالم بماند.

سپس فرمود: و حق نداری هر چه را می‌خواهی بشنوی، چرا که خداوند می‌فرماید: «انَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ اُول-ٰٓئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْئُولًا».⁽³⁾

B

لان الله؟عز؟ قال: وَ لاتَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ، و لان رسول الله(صلی الله علیه و آله) قال: رحم الله عبدا قال خیرا فغنم، او صمت فسلم. و لیس لک ان تسمع ما شئت، لان الله؟عز؟ یقول: اِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ اُول-ٰٓئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا». [تفسیر برهان، ج 2، ص 430]

مرحوم طبرسی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که آیه«فَلاَ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْرَی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ»نازل شد،مسلمانان به رسول خدا (صلی الله علیه و آله)عرض کردند:اگر مشرکان به قرآن استهزا نمایند وما وظیفه داشته باشیم که از آنان دور شویم نباید داخل مسجدالحرام شویم و نباید گرد کعبه طواف نماییم؟! پس این آیه نازل شد «وَ مَا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَیْءٍ» و آنان را امر نمود تا به اندازه‌ی توان مشرکین را پند دهند.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم در تفسیر «وَ مَا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَیْءٍ» گوید:

یعنی اهل تقوا را خداوند به خاطر بی‌تقواها مؤاخذه نمی‌کند، و لکن مومنین اهل تقوا باید آنان را پند دهند تا شاید تقوا پیشه کنند و بترسند.⁽²⁾

از امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «وَ اِذَا رَاَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیَاتِنَا» فرمود:

مقصود جدال در قرآن است⁽¹⁾و⁽²⁾.

«وَ اِن تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لَّا یُؤْخَذْ مِنْهَا…»⁽³⁾

علیّ بن ابراهیم قمی; گوید:

یعنی کسانی که قرآن،و دین خدا را، به استهزا و بازی می‌گیرند،به خاطر کفرشان در قیامت گرفتار عذاب خواهند بود، و به آب جوشان و عذاب دردناک جهنّم خواهند رسید، و هر چیزی را بخواهند فدا بدهند تا نجات پیدا کنند، از آنان پذیرفته نخواهد شد، چرا که آنان کافر شده‌اند.⁽⁴⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 71 تا 73

متن:

قُلْ اَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللهِ ما لایَنْفَعُنا وَ لایَضُرُّنا وَ نُرَدُّ عَلی اَعْقابِنا بَعْدَ اِذْ هَدانَا اللهُ كَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیاطینُ فِی الْاَرْضِ حَیْرانَ لَهُ اَصْحابٌ یَدْعُونَهُ اِلَی الْهُدَی ائْتِنا قُلْ اِنَّ هُدَی اللهِ هُوَ الْهُدی وَ اُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمینَ وَ اَنْ اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذی اِلَیْهِ تُحْشَرُونَ وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ كُنْ فَیَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْكُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ وَ هُوَ الْحَكیمُ الْخَبیرُ

لغات:

«استهوته الشیطان»من قولهم: هوی من الجبل اذا تردی منه، و کسی که از راه مستقیم منحرف می‌شود راه تشبیه به کسی نموده‌اند که از کوه پرت می‌شود، و اهویّته و استهویّته بمعنی، و «حیران» به کسی گویند که متردد در کاری باشد و راه نجات خود را نداند.

ترجمه:

بگو:«آیا غیر از خدا، چیزی را بخوانیم(و عبادت کنیم)که نه سودی به حال مال دارد،

نه زیانی و (به این ترتیب،) به عقب برگردیم بعد از آن‌که خداوند ما را هدایت کرده است؟!

همانند کسی که بر اثر وسوسه‌های شیطان، در روی زمین راه را گم کرده، و سرگردان مانده است در حالی که یارانی هم دارد که او را به هدایت دعوت می‌کنند (و می‌گویند:) به سوی ما بیا!» بگو: «تنها هدایت خداوند، هدایت است و ما دستور دادیم که تسلیم پروردگار عالمیان باشیم. (71) و (نیز به ما فرمان داده شده به) این‌که: نماز را برپا دارید! و از او

بپرهیزید!و تنها اوست که به سویش محشور خواهید شد.»(72) اوست که آسمان‌ها و زمین را بحق آفرید و آن روز که (به هر چیز) می‌گوید: «موجود باش!» موجود می‌شود سخن او، حق است و در آن روز که در «صور» دمیده می‌شود، حکومت مخصوص اوست، از پنهان و آشکار با خبر است، و اوست حکیم و آگاه. (73)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ» می‌فرماید: خداوند هر چه را اراده کند می‌فرماید: «کُنْ فَیَکُونُ» یعنی باش، پس آماده می‌شود، و نیازی به صدا زدن و فریاد کردن ندارد بلکه سخن او فعل اوست، در حالی که چیزی که اراده نموده، از قبل نمونه‌ای نداشته و….⁽¹⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 74 تا 90

متن:

وَ اِذْ قالَ اِبْراهیمُ لِاَبیهِ آزَرَ اَ تَتَّخِذُ اَصْنامًا آلِهَةً اِنِّی اَراكَ وَ قَوْمَكَ فی ضَلالٍ مُبینٍ وَ كَذلِكَ نُری اِبْراهیمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ لِیَكُونَ مِنَ الْمُوقِنینَ فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَای كَوْكَبًا قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا اَفَلَ قالَ لااُحِبُّ الْآفِلینَ فَلَمَّا رَاَی الْقَمَرَ بازِغًا قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا اَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنی رَبِّی لَاَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ

فَلَمَّا رَاَی الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّی هذا اَكْبَرُ فَلَمَّا اَفَلَتْ قالَ یا قَوْمِ اِنِّی بَری‌ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ اِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ حَنیفًا وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِكینَ وَ حاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ اَ تُحاجُّونِّی فِی اللهِ وَ قَدْ هَدانِ وَ لااَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ اِلَّا اَنْ یَشاءَ رَبِّی شَیْئًا وَسِعَ رَبِّی كُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْمًا اَ فَلا تَتَذَكَّرُونَ وَ كَیْفَ اَخافُ ما اَشْرَكْتُمْ وَ لاتَخافُونَ اَنَّكُمْ اَشْرَكْتُمْ بِاللهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْكُمْ سُلْطانًا فَاَیُّ الْفَریقَیْنِ اَحَقُّ بِالْاَمْنِ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا ایمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِكَ لَهُمُ الْاَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَیْناها اِبْراهیمَ عَلی قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ اِنَّ رَبَّكَ حَكیمٌ عَلیمٌ وَ وَهَبْنا لَهُ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَیْنا وَ نُوحًا هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ

وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ اَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ كَذلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ

وَ زَكَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عیسی وَ اِلْیاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحینَ وَ اِسْماعیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطًا وَ كلاًّ فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمینَ وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ اِخْوانِهِمْ وَ اجْتَبَیْناهُمْ وَ هَدَیْناهُمْ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ ذلِكَ هُدَی اللهِ یَهْدی بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ لَوْ اَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا یَعْمَلُونَ اُول-ٰٓئِكَ الَّذینَ آتَیْناهُمُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَاِنْ یَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْمًا لَیْسُوا بِها بِكافِرینَ اُول-ٰٓئِكَ الَّذینَ هَدَی اللهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لااَسْئَلُكُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِنْ هُوَ اِلَّا ذِكْری لِلْعالَمینَ

لغات:

«اصنام»جمع صنم است،و صنم بت دارای صورت است،و «من» بت غیر مصور است، و «آلهة»جمع اله است مثل ازار و آزرة و «مبین» به معنای بین و ظاهر است، و «ملکوت» به منزله‌ی ملک است و ملکوت مبالغه در ملک است، و «جنّ علیه اللیل» یعنی اظلم علیه، و هر چیز مستوری را با جن و اجن تعبیر می‌کنند، و حجن به جان به خاطر مستور بودن آن است، و «بزوق» به معنای طلوع است، و بزغت الشمس اذا

طلعت و سه روز و اوّل ماه هلال گویند و سپس تا آخر ماه را قمر گویند و قمر به خاطر بیاض و روشنی اوست، و حمار اقمر الاغ سفید را گویند و «حنیف» به معنای مایل به حق است، و «ظلم» در لغت وضع الشی فی غیر موضعه است.

ترجمه:

(به خاطر بیاورید) هنگامی را که ابراهیم به پدرش [عمویش] «آزر» گفت: «آیا بت‌هایی را معبودان خود انتخاب می‌کنی؟! من، تو و قوم تو را در گم‌راهی آشکاری می‌بینم.» (74) و این چنین، ملکوت آسمان‌ها و زمین (و حکومت مطلقه خداوند بر آن‌ها) را به ابراهیم نشان دادیم (تا به آن استدلال کند،) و اهل یقین گردد. (75) هنگامی که (تاریکی) شب او را پوشانید، ستاره‌ای مشاهده کرد، گفت: «این خدای من است؟»امّا هنگامی که غروب کرد، گفت: «غروب‌کنندگان را دوست ندارم!» (76) و هنگامی که ماه را دید که (سینه افق را) می‌شکافد، گفت: «این خدای من است؟» امّا هنگامی که (آن هم) غروب کرد، گفت: «اگر پروردگارم مرا راهنمایی نکند، مسلّما از گروه گم‌راهان خواهم بود.» (77) و هنگامی که خورشید را دید که (سینه افق را) می‌شکافت، گفت: «این خدای من است؟ این (که از همه) بزرگتر است!» امّا هنگامی که غروب کرد، گفت: «ای قوم من از شریکهایی که شما (برای خدا) می‌سازید، بیزارم! (78) من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمان‌ها و زمین را آفریده من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم! (79) ولی قوم او [ابراهیم]، با وی به گفت‌وگو و ستیز پرداختند گفت: «آیا درباره خدا با من گفت‌وگو و ستیز می‌کنید؟! در حالی که خداوند، مرا با دلایل روشن هدایت کرده و من از آن‌چه شما هم‌تای (خدا) قرار می‌دهید، نمی‌ترسم (و به من زیانی نمی‌رسانند)! مگر پروردگارم چیزی را بخواهد! وسعت آگاهی پروردگارم همه چیز را در برمی‌گیرد آیا متذکّر (و بیدار) نمی‌شوید؟! (80) چگونه من از بت‌های شما بترسم؟!

در حالی که شما از این نمی‌ترسید که برای خدا، هم‌تایی قرار داده‌اید که هیچ گونه دلیلی درباره آن، بر شما نازل نکرده است! (راست بگویید) کدام یک از این دو دسته (بت‌پرستان و خداپرستان)، شایسته‌تر به ایمنی (از مجازات) هستند اگر می‌دانید؟! (81) (آری،) آن‌ها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنی تنها از آن آن‌هاست و آن‌ها هدایت‌یافتگانند!» (82) این‌ها دلایل ما بود که به ابراهیم در برابر قومش دادیم! درجات هر کس را بخواهیم (و شایسته بدانیم،) بالا می‌بریم پروردگار تو، حکیم و داناست. (83) و اسحاق و یعقوب را به او [ابراهیم] بخشیدیم و هر دو را هدایت کردیم و نوح را (نیز) پیش از آن هدایت نمودیم و از فرزندان او، داوود و سلیمان و ایّوب و یوسف و موسی و هارون را (هدایت کردیم) این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم! (84) و (همچنین) زکریّا و یحیی و عیسی و الیاس را همه از صالحان بودند. (85) و اسماعیل و الیسع و یونس و لوط را و همه را بر جهانیان برتری دادیم. (86) و از پدران و فرزندان و برادران آن‌ها (افرادی را برتری دادیم) و برگزیدیم و به راه راست، هدایت نمودیم. (87) این، هدایت خداست که هر کس از بندگان خود را بخواهد با آن راهنمایی می‌کند! و اگر آن‌ها مشرک شوند، اعمال (نیکی) که انجام داده‌اند، نابود می‌گردد (و نتیجه‌ای از آن نمی‌گیرند). (88) آن‌ها کسانی هستند که کتاب و حکم و نبوّت به آنان دادیم و اگر (بفرض) نسبت به آن کفر ورزند، (آیین حقّ زمین نمی‌ماند زیرا) کسان دیگری را نگاه‌بان آن می‌سازیم که نسبت به آن، کافر نیستند. (89) آن‌ها کسانی هستند که خداوند هدایتشان کرده پس به هدایت آنان اقتدا کن! (و) بگو: «در برابر این (رسالت و تبلیغ)، پاداشی از شما نمی‌طلبم! این (رسالت)، چیزی جز یک یادآوری برای جهانیان نیست!(این وظیفه من است)» (90)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اِذْ قَالَ اِبْرَاهِیمُ لاَبِیهِ آزَرَ اَتَتَّخِذُ اَصْنَامًا آلِهَةً…»⁽¹⁾

صاحب مجمع البیان گوید: زجّاج گفته:

اختلافی بین علمای انساب نیست که نام پدر ابراهیم(علیه السلام) تارخ بوده است.

سپس صاحب مجمع البیان گوید:

این نشان می‌دهد که سخن علمای امامیّه که می‌گویند: آزر، جدّ مادری ابراهیم و یا عموی او بوده نمی‌تواند سخن صحیحی باشد چرا که تردیدی بین علمای شیعه نیست که پدران رسول خدا(صلی الله علیه و آله)تا آدم(علیه السلام) همگی مومن به خدا و اهل توحیدبوده‌اند و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: خداوند همواره من را از اصلاب پاک به ارحام پاک منتقل نموده تا به عالم شما رسیده‌ایم و هرگز چرک جاهلیّت مرا آلوده نکرده است.

سپس گوید:

اگر در بین پدران آن حضرت کافری می‌بود او آنان را به پاکی یاد نمی‌کرد با توجّه

به این‌که خداوند می‌فرماید: «اِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ».⁽²⁾

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که در تفسیر آیه‌ی فوق فرمود:اسم پدر ابراهیم آزر بوده است، و العلم عند الله.⁽¹⁾

«وَ کَذَلِکَ نُرِی اِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که ابراهیم ملکوت[و حقایق]آسمان‌ها و زمین را مشاهده نمود،مردی را در حال زنا دید و او را نفرین کرد و او هلاک شد تا این که سه نفر را در حال زنا دید و آنان را نفرین کرد و هلاک شدند، پس خداوند به او وحی نمود: ای ابراهیم دعای تو مستجاب است و لکن به بندگان من نفرین مکن، چرا که من آنان را خلق کرده‌ام [و همه چیز آنان را می‌دانم] و اگر می‌خواستم، آنان را خلق نمی‌کردم، همانا من آنان را خلق کردم و آنان دارای احوال مختلفی هستند، برخی از آنان مرا عبادت می‌کنند و شریکی در عبادت من قرار نمی‌دهند و من آنان را پاداش می‌دهم؛ و برخی غیر مرا عبادت می‌کنند و از سیطره و قدرت من خارج نیستند؛ و برخی غیر مرا عبادت می‌کنند و من از صلب آنان کسانی را خارج می‌کنم که مرا عبادت خواهند نمود.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

همان گونه که برای ابراهیم(علیه السلام) اسرار زمین و آسمان و عرش و آن‌چه در آن‌ها وجود داشت آشکار شد برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز آن اسرار آشکار گردید.⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود:

اسرار آسمان‌های هفتگانه برای ابراهیم آشکار شد، تا جایی که فوق عرش را مشاهده نمود و اسرار طبقات هفتگانه زمین نیز برای او آشکار شد [و او همه چیز را مشاهده نمود] و برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله)نیز اسرار آسمان‌ها و زمین آشکار گشت و برای امیر المؤمنین(علیه السلام) و امامان بعد از او نیز اسرار آسمان‌ها و زمین آشکار شده و خواهد شد.⁽²⁾

علی بن محمّد جهم گوید:

مامون در مجلس خود به حضرت رضا(علیه السلام) گفت: ای فرزند رسول خدا! آیا

شما نمی‌گویید که پیامبران معصوم‌اند؟فرمود:آری.پس مامون آیاتی از قرآن را درباره پیامبران مطرح کرد و آن حضرت پاسخ داد و یکی از آیات مورد سوال او مربوط به حضرت ابراهیم (علیه السلام) بود که خداوند می‌فرماید: «فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَاَی کَوْکَبًا قَالَ هَذَا رَبِّی…» سپس گفت: آیا ابراهیم(علیه السلام)درباره‌ی خدای خود یقین نداشت؟⁽¹⁾

ان الانبیاء معصومون؟ قال: «بلی». قال: فساله عن آیات من القرآن فی الانبیاء(علیهم السلام)، فکان فیما ساله ان قال له: فاخبرنی عن قول الله؟عز؟ فی ابراهیم(علیه السلام): فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَای کَوْکَبًا قالَ هذا رَبِّی.

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: ابراهیم(علیه السلام) هنگامی که از مخفیگاه خود خارج شد با سه گروه از مردم روبه‌رو شد، گروهی ستاره‌ی زهره را می‌پرستیدند و گروهی ماه را

می‌پرستیدند و گروهی خورشید را می‌پرستیدند، پس ابراهیم به صورت سوال و انکار، هنگامی که شب فرا رسید و ستاره‌ی زهره را دید گفت: آیا این پروردگار من است؟ و چون غروب کرد، گفت: من خدایی که [متغیّر باشد و] غروب کند را دوست نمی‌دارم. چرا که غروب کردن از صفات مخلوق حادث است نه از صفات خالق قدیم و همین گونه گفت: هنگامی که ماه و خورشید را مشاهده نمود و این به صورت انکار و استخبار بود نه به صورت اخبار و اقرار، از این رو چون ستاره و ماه و خورشید غروب کردند به پرستش کنندگان آنان گفت: «اِنِّی بَرِیءٌ مِّمَّا تُشْرِکُونَ * اِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ حَنِیفًا وَ مَا اَنَاْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ.»⁽²⁾

هدف ابراهیم(علیه السلام) این بود که دین آنان را ابطال نماید و آشکار سازد که چیزهایی مثل زهره و ماه و خورشید قابل پرستش نیستند و باید خالق و آفریدگار آنان را پرستش نمود که خالق آسمان‌ها و زمین و همه عالم است و این احتجاج همان چیزی بود که خداوند به ابراهیم الهام نموده بود، چنان که می‌فرماید: «وَ تِلْکَ حُجَّتُنَا آتَیْنَاهَا اِبْرَاهِیمَ عَلَی قَوْمِهِ» پس مامون گفت: ای فرزند رسول خدا! حقا سخن زیبایی را بیان نمودی.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی صاحب مجمع البیان گوید:

حق این است که آزر عموی ابراهیم(علیه السلام) بوده و نام پدر ابراهیم تارخ بوده است؛

و برخی از اصحاب امامیه گفته‌اند: آزر جدّ مادری ابراهیم(علیه السلام) بوده، چرا که

پدران رسول خدا(صلی الله علیه و آله) تا آدم موحّد و خداشناس بوده‌اند و از آن حضرت(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: «لم یزل ینقلنا الله تعالی فی اصلابٍ طاهرین و ارحامٍ مطهّرات» سپس گوید:

روایات این بخش در ذیل آیه «وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ» خواهد آمد، از سویی خداوند از قول یعقوب و فرزندان او حکایت می‌کند و می‌فرماید: «اَمْ کُنتُمْ شُهَدَاء اِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ اِذْ قَالَ لِبَنِیهِ مَا تَعْبُدُونَ مِن بَعْدِی قَالُواْ نَعْبُدُ اِلَهَکَ وَ اِلَهَ آبَائِکَ اِبْرَاهِیمَ وَ اِسْمَاعِیلَ وَ اِسْحَقَ اِلَهًا وَاحِدًا وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» و در این آیه اسماعیل از پدران یعقوب شمرده شده در حالی که عموی او بوده است.⁽¹⁾

«الَّذِینَ آمَنُواْ وَ لَمْ یَلْبِسُواْ اِیمَانَهُم بِظُلْمٍ اُوْلَئِکَ لَهُمُ الاَمْنُ وَ هُم مُّهْتَدُونَ»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «مقصود از ظلم در این آیه شک است.»⁽³⁾

قَالَ بِشَکٍ. [کافی، ج 2، ص 399، ح 4]

است.»⁽¹⁾و در سخن دیگری فرمود: «مقصود این است که ایمان آنان همراه با ظلم و بدعت نباشد.»⁽²⁾

یَدْعُونَ اِلَی الْخَیْرِ وَ یَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اُول-ٰٓئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ثُمَّ اَخْبَرَ

عَنْ هَذِهِ الْاُمَّةِ وَ مِمَّنْ هِیَ وَ اَنَّهَا مِنْ ذُرِّیَّةِ اِبْرَاهِیمَ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ اِسْمَاعِیلَ مِنْ سُکَّانِ الْحَرَمِ مِمَّنْ

لَمْ یَعْبُدُوا غَیْرَ اللهِ قَطُّ الَّذِینَ وَجَبَتْ لَهُمُ الدَّعْوَةُ دَعْوَةُ اِبْرَاهِیمَ وَ اِسْمَاعِیلَ مِنْ اَهْلِ الْمَسْجِدِ

الَّذِینَ اَخْبَرَ عَنْهُمْ فِی کِتَابِهِ اَنَّهُ اَذْهَبَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیرًا الَّذِینَ وَصَفْنَاهُمْ قَبْلَ

هَذَا فِی صِفَةِ اُمَّةِ اِبْرَاهِیمَ(علیه السلام) الَّذِینَ عَنَاهُمُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی قَوْلِهِ اَدْعُوا اِلَی اللهِ عَلی بَصِیرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی یَعْنِی اَوَّلَ مَنِ اتَّبَعَهُ عَلَی الْاِیمَانِ بِهِ وَ التَّصْدِیقِ لَهُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ؟عز؟ مِنَ الْاُمَّةِ الَّتِی بُعِثَ فِیهَا وَ مِنْهَا وَ اِلَیْهَا قَبْلَ الْخَلْقِ مِمَّنْ لَمْ یُشْرِکْ بِاللهِ قَطُّ وَ لَمْ یَلْبِسْ اِیمَانَهُ بِظُلْمٍ وَ هُوَ الشِّرْکُ ثُمَّ ذَکَرَ اَتْبَاعَ نَبِیِّهِ(صلی الله علیه و آله) وَ اَتْبَاعَ هَذِهِ الْاُمَّةِ الَّتِی وَصَفَهَا فِی کِتَابِهِ بِالْاَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ جَعَلَهَا دَاعِیَةً اِلَیْهِ وَ اَذِنَ لَهَا فِی الدُّعَاءِ اِلَیْهِ… [کافی، ج 5، ص 13، ح 1]

ابو بصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

شیطان در پیری نزد من آمده و اصرار دارد که مرا ناامید کند؟

امام صادق(علیه السلام) فرمود: به او بگو:

ای کافر و ای مشرک دروغ می‌گویی، من به پروردگار خود ایمان دارم و نماز می‌خوانم

و روزه می‌گیرم و ثنای او را می‌گویم و ایمان خود را آمیخته به ظلم نمی‌کنم.⁽³⁾

جابر جعفی نقل کرده:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در مسیری حرکت می‌نمود و از دور یک سیاهی دید و فرمود: این کسی است که همراه و انیسی ندارد. پس آن مرد نزدیک شد و بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سلام کرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: در مدینه چه می‌خواهی؟ آن مرد گفت: می‌خواهم محمّد(صلی الله علیه و آله) را ببینم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: محمّد من هستم. آن مرد گفت: هفت روز است که تنها در بیابان سیر می‌کنم و احدی را ندیدم و غذایی نخوردم جز آن‌چه حیوان من می‌خورد پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اسلام را بر او عرضه نمود و او مسلمان شد و ناگهان آن حیوان او را زمین زد و از دنیا رفت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دستور داد تا او را غسل دادند و کفن کردند و سپس بر او نماز خواند و چون او را در قبر گذاردند فرمود: این از کسانی است که ایمان آورد و ایمان خود را آمیخته به ظلم نکرد. «مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا اِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ.»⁽¹⁾

عبدالله بن مسعود گوید:

هنگامی که این آیه نازل شد اصحاب ترسیدند و گفتند: یا رسول الله چه کسی از ما به خود ظلم نمی‌کند؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: این گونه نیست که شما گمان

کرده‌اید.سپس فرمود: مگر شما سخن لقمان بنده صالح خدا را را نشنیده‌اید که به فرزند خود گفت: «یَا بُنَیَّ لَا تُشْرِکْ بِاللهِ اِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ؟»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:«مقصود از ظلم در این آیه گم‌راهی و فوق آن است.»⁽²⁾و در سخن دیگری فرمود:«مقصود از ظالم در این آیه خوارج و اصحاب آنان هستند.» ⁽³⁾

عبدالرّحمن بن کثیر گوید: امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی این آیه فرمود:

مقصود ولایتی است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از طرف خداوند آورده است، و مردم نباید آن را با ولایت فلان و فلان آمیخته نمایند؛ سپس فرمود: ایمان یک‌باره تغییر

نمی‌کند بلکه تدریجا به ضلالت و کفر کشیده می‌شود. گفتم: مگر بین ضلالت و کفر منزلتی هست؟ فرمود: دستگیره‌های ایمان فراوان است.⁽⁴⁾

بین الضلال و الکفر منزلة قال: ما اکثر عری الایمان. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 366، ح 49]

در روایتی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده: این آیه دنباله سخن ابراهیم(علیه السلام) است.⁽⁵⁾

«وَ وَهَبْنَا لَهُ اِسْحَقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنَا وَ نُوحًا… وَ مِن ذُرِّیَّتِهِ دَاوُودَ…اُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ…»⁽¹⁾

در اصول کافی از ابی الجارود نقل شده که گوید: امام باقر(علیه السلام) به من فرمود: ای ابی الجارود مخالفین درباره‌ی حسن و حسین(علیهما السلام) به شما چه می‌گویند؟ گفتم: آنان می‌گویند: حسن و حسین فرزندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیستند. فرمود: شما به آنان چه می‌گویید؟ گفتم: ما در مقابل آنان به آیه «وَ مِن ذُرِّیَّتِهِ دَاوُودَ وَ سُلَیْمَانَ… وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیَی وَ عِیسَی» استدلال می‌کنیم و می‌گوییم: خداوند عیسی را از ذریّه نوح [و ابراهیم] قرار داده در حالی که عیسی از ناحیه مادر ملحق به نوح [و ابراهیم] می‌شود و ما نیز از ناحیه‌ی مادرمان فاطمه(علیها السلام) به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ملحق می‌شویم….⁽²⁾

ینکرون علینا انهما ابنا رسول الله(صلی الله علیه و آله)، قال: فبای شی‌ء احتججتم علیهم؟ قلت: احتججنا علیهم بقول الله؟عز؟ فی عیسی بن مریم(علیه السلام): «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ اَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی» فجعل عیسی بن مریم من ذریة نوح و الحدیث طویل اخذنا منه موضع الحاجة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 1، ص 742]

مولّف گوید:

این معنا در چند روایت در تفسیر قمّی و عیّاشی و کافی و عیون اخبار الرّضا(علیه السلام) نقل شده است.

«فَاِن یَکْفُرْ بِهَا هَؤُلاء فَقَدْ وَکَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّیْسُواْ بِهَا بِکَافِرِینَ»⁽¹⁾

محمّد بن حمران گوید:

شخصی خدمت امام صادق(علیه السلام) آمد و گفت:ما تعجّب نداریم از عیسی بن زید بن علی که ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) را نپذیرفته است، مگر در ظاهر؛ و شاید او جز خدا هفتاد معبود دیگر را نیز می‌پرستد؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود: چه باید کرد؟! خداوند [درباره‌ی این گونه افراد] می‌فرماید: «فَاِن یَکْفُرْ بِهَا هَؤُلاء فَقَدْ وَکَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّیْسُواْ بِهَا بِکَافِرِینَ» و سپس با دست مبارک خود به ما اشاره نمود، پس من گفتم: به خدا سوگند آن‌چه را فرمودید دانستم و اعتقاد دارم.⁽²⁾

و ما اصنع؟ قال الله: فَاِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْمًا لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ و اوما بیده الینا فقلت: نعقلها و الله. [تفسیر نورالثّقلین، ج 1، ص 743]

در کافی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

یعنی اگر امّت تو به آیین اسلام کافر شدند ما اهل بیت تو را به ایمان به تو موکّل نمودیم و آنان هرگز به آن کافر نخواهند شد و ما ایمان به آیین تو را بعد از تو از آنان دریغ نمی‌کنیم و آنان علمای امّت تو و وُلاة امر بعد تو خواهند بود و آنان دارای علمی هستند که در آن کذب و گناه و دنیاطلبی و ریا نخواهد بود.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

یاوران و اصحاب صاحب این امر محفوظ هستند و اگر همه مردم از[کنار] اودور شوند خداوند اصحاب و یاران او را جمع می‌کند و آنان همان کسانی هستند که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «فَسَوْفَ یَاْتِی اللهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ اَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ اَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ.»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«فَاِن یَکْفُرْ بِهَا هَؤُلاء» یعنی اگر[برخی از] اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و قریش و منکرین بیعت امیرالمؤمنین(علیه السلام) به آیین این پیامبر کافر شدند ما کسانی را برای ایمان به آن می‌گماریم که به آن کافر نباشند؛ مانند شیعیان امیرالمؤمنین(علیه السلام).⁽²⁾

«قُل لَّا اَسْاَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِنْ هُوَ اِلَّا ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ»⁽¹⁾

مولّف گوید:

آیاتی در قرآن، تصریح دارد که پیامبران(علیهم السلام) مامور بوده‌اند از مردم پاداش و مزدی

برای رسالت خود نخواهند و در این آیه خداوند به رسول گرامی اسلام می‌فرماید: بگو: «من پاداشی از شما طلب نمی‌کنم و این قرآن [و نبوّت] من تنها برای بیداری عالمیان است» و از این آیه روشن می‌شود که نبوّت آن حضرت نسبت به عموم انسان‌ها و اهل عالم بوده است.

و در خداوند به هود می‌فرماید:

بگو: «یَا قَوْمِ لا اَسْاَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی اَ فَلاَ تَعْقِلُونَ»⁽²⁾یعنی ای مردم! من پاداشی برای رسالت خود از شما نمی‌خواهم و پاداش من تنها بر خدایی است که مرا آفریده، آیا شما تعقّل نمی‌کنید؟!

و نیز به پیامبر خود می‌فرماید:

«قُل لَّا اَسْاَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا»⁽³⁾

یعنی[ای رسول من! به مردم]بگو:«من برای رسالت خود از شما مزدی جز دوستی[اهل بیت و] خویشان خود طلب نمی‌کنم و کسی که عمل نیکی را انجام بدهد

[و محبّت اهل بیت من را دارا باشد]ما پاداش نیک بیشتری به او می‌دهیم.»

و می‌فرماید:

«قُلْ مَا سَاَلْتُکُم مِّنْ اَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللَّهِ…»⁽¹⁾یعنی، [ای رسول من! به مردم] بگو: پاداشی که از شما خواستم به خاطر نجات خودتان بود و پاداش من تنها بر خدایی است که بر هر چیزی گواه است.

و نیز می‌فرماید:

«وَ یَا قَوْمِ لا اَسْاَلُکُمْ عَلَیْهِ مَالًا اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللهِ وَ مَآ اَنَاْ بِطَارِدِ الَّذِینَ آمَنُواْ…»⁽²⁾یعنی، حضرت هود(علیه السلام) به قوم خود گفت: من از شما برای رسالت خود مالی را طلب نمی‌کنم و پاداش من را تنها خدا می‌دهد…

سلام بن مستنیر گوید:

از امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی آیه‌ی«قُل لَّا اَسْاَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی» سوال نمودم و آن حضرت(علیه السلام)فرمود:به خدا سوگند این مودّت و دوستی نسبت به حضرت محمّد و اهل بیت او(صلی الله علیه و آله) از ناحیه خداوند، بر مردم واجب شده است.⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 91 تا 94

متن:

وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ اِذْ قالُوا ما اَنْزَلَ اللهُ عَلی بَشَرٍ مِنْ شَیْ‌ءٍ قُلْ مَنْ اَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذی جاءَ بِهِ مُوسی نُورًا وَ هُدیً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطیسَ تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ كَثیرًا

وَ عُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا اَنْتُمْ وَ لاآباؤُكُمْ قُلِ اللهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ وَ هذا كِتابٌ اَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ اُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها وَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ كَذِبًا اَوْ قالَ اُوحِیَ اِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ اِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَاُنْزِلُ مِثْلَ ما اَنْزَلَ اللهُ وَ لَوْ تَری اِذِ الظَّالِمُونَ فی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِكَةُ باسِطُوا اَیْدیهِمْ اَخْرِجُوا اَنْفُسَكُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ كُنْتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادی كَما خَلَقْناكُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَ ما نَری مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذینَ زَعَمْتُمْ اَنَّهُمْ فیكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

لغات:

«و من اظلم ممن افتری»اصل معنای افتراء به معنای قطع است مانند:«فریت الادیم افریه فریا» و افتراء قطع بر خبری است که حقیقت ندارد، و «فترة» به معنای غشیه است و «غمرة کل شی معظمه» و «غمرات الموت شدائده» و «عذاب اللهون» با ضم هاء به معنای

هوان و خواری است، و با فتح هاء به معنای راحتی و رفق است مانند«یمشون علی الارض هونا» و فرادی جمع فرد و فرید و فرد است و عرب می‌گوید: فرادای و فراء مانند ثلاث و رباع، و «تخویل» به معنای اعطاء است مانند تمویل که تملیک اموال است و خوله الله یعنی اعطاه مالا و «زعم» گاهی حق است و گاهی باطل است و به معنای گمان و اعتقاد استعمال می‌شود.

ترجمه:

آن‌ها خدا را درست نشناختند که گفتند: «خدا، هیچ چیز بر هیچ انسانی، نفرستاده

است!» بگو: «چه کسی کتابی را که موسی آورد، نازل کرد؟! کتابی که برای مردم، نور و هدایت بود امّا شما) آن را به‌صورت پراکنده قرار می‌دهید قسمتی را آشکار، و قسمت زیادی را پنهان می‌دارید و مطالبی به شما تعلیم داده شده که نه شما و نه پدران‌تان، از آن با خبر نبودید!» بگو: «خدا!» سپس آن‌ها را در گفت‌وگوهای لجاجت‌آمیزشان رها کن، تا بازی کنند! (91) و این کتابی است که ما آن را نازل کردیم کتابی است پربرکت، که آن چه را پیش از آن آمده، تصدیق می‌کند (آن را فرستادیم تا مردم را به پاداشهای الهی، بشارت دهی،) و تا (اهل) امّ‌القری [مکّه] و کسانی را که گرد آن هستند، بترسانی! (یقین بدان) آن‌ها که به آخرت ایمان دارند،و به آن ایمان می‌آورند و بر نمازهای خویش،مراقبت می‌کنند! (92) چه کسی ستم‌کارتر است از کسی که دروغی به خدا ببندد، یا بگوید: «بر من، وحی فرستاده شده»، در حالی که به او وحی نشده است، و کسی که بگوید: «من نیز همانند آن چه خدا نازل کرده است، نازل می‌کنم»؟! و اگر ببینی هنگامی که (این) ظالمان در شداید مرگ فرو رفته‌اند، و فرشتگان دستها را گشوده، به آنان می‌گویند: «جان خود را خارج سازید! امروز در برابر دروغهایی که به خدا بستید و نسبت به آیات او تکبّر ورزیدید، مجازات خوارکننده‌ای خواهید دید»! (به حال آن‌ها تاسف خواهی خورد) (93) و (روز قیامت به آن‌ها گفته می‌شود:) همه شما تنها به سوی ما بازگشت نمودید، همان‌گونه که روز اوّل شما را آفریدیم! و آن‌چه را به شما بخشیده بودیم، پشت سر گذاردید! و شفیعانی را که شریک در شفاعت خود می‌پنداشتید، با شما نمی‌بینیم! پیوندهای شما بریده شده است و تمام آن‌چه را تکیه‌گاه خود تصوّر می‌کردید، از شما دور و گم شده‌اند! (94)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ مَا قَدَرُواْ اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند [به صفات مخلوق خود] توصیف نمی‌شود و چگونه می‌توان او را توصیف نمود در حالی که در کتاب خود می‌فرماید: «وَ مَا قَدَرُواْ اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» و خداوند به هر چه توصیف شود بزرگ‌تر از آن خواهد بود.⁽²⁾

محمّد بن عیسی بن عبید گوید:

از حضرت هادی(علیه السلام) درباره‌ی آیه «وَ الْاَرْضُ جَمِیعًا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ السَّماوَاتُ

مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ» سوال نمودم و آن حضرت فرمود: این آیه ملامت خداست از کسانی که او را به مخلوق تشبیه نمودند. سپس فرمود: مگر نمی‌بینی خداوند می‌فرماید: «وَ مَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْاَرْضُ جَمِیعًا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ السَّماوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ»، و یا می‌فرماید: «وَ مَا قَدَرُواْ اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ اِذْ قَالُواْ مَا اَنزَلَ اللّهُ عَلَی بَشَرٍ مِّن شَیْءٍ» سپس خداوند خود را از قبضه و یمین منزّه نموده و می‌فرماید: «سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ.»⁽³⁾

فقال: «ذلک تعییر الله تبارک و تعالی لمن شبهه بخلقه، الا تری انه قال: وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ

قَدْرِهِ و معناه اذ قالوا: ان الارض جمیعا قبضته یوم القیامة و السماوات مطویات بیمینه،

کما قال الله؟عز؟: وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ اِذْ قالُوا ما اَنْزَلَ اللهُ عَلی بَشَرٍ مِنْ شَیْ‌ءٍ ثم نزه؟عز؟ نفسه،عن القبضة و الیمین فقال: سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ». [تفسیر برهان، ج 2، ص 450]

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«کلّما میّزتموه باوهامکم فی ادقّ معانیه [فهو] مخلوق مصنوع مثلکم مردود الیکم».یعنی هر چه را شما با کمال دقّت فکرتان خدا بدانید، او خدا نیست بلکه او مخلوق و ساخته فکر شما و همانند شما خواهد بود.⁽¹⁾

از این رو بهترین مخلوق خدا حضرت خاتم النّبیّین صلوات الله علیه و آله فرمود:«ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک.»⁽²⁾

«تُبْدُونَهَا وَ تُخْفُونَ کَثِیرًا»⁽³⁾

عبدالله بن سنان گوید:

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «قُلْ مَنْ اَنزَلَ الْکِتَابَ الَّذِی جَاء بِهِ مُوسَی نُورًا وَ هُدًی

لِّلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِیسَ تُبْدُونَهَا وَ تُخْفُونَ کَثِیرًا» فرمود: قوم یهود همواره هر چه از آیات

توراترا می‌خواستند آشکار می‌کردند و هر چه را می‌خواستند پنهان می‌نمودند.

سپس فرمود:

قوم یهود همواره هر چه می‌خواستند [از تورات] پنهان می‌داشتند و هر چه را می‌خواستند آشکار می‌ساختند.⁽⁴⁾

و در روایت دیگری فرمود:

آنان [تورات آن] کتاب آسمانی را بر روی کاغذ می‌نوشتند و هر مقداری را که می‌خواستند آشکار می‌کردند و هر مقداری را می‌خواستند پنهان می‌کردند.

سپس فرمود:

کلّ کتاب تورات که از ناحیه‌ی خدا نازل شده بوده است نزد اهل علم [یعنی محمّد و آل محمّد(صلی الله علیه و آله) موجود است.⁽¹⁾

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللهِ کَذِبًا اَوْ قَالَ اُوْحِیَ اِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ اِلَیْهِ شَیْءٌ…»⁽²⁾

در چند روایت در کافی و تفسیر عیّاشی و تفسیر قمّی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

این آیه درباره‌ی عبدالله بن سعد بن ابی سرح نازل شد، او برادر رضاعی عثمان بود و در مدینه مسلمان شد و چون خطّ زیبایی داشت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگام وحی

می‌فرمود بیاید و آیات نازل شده را بنویسد.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چون به او می‌فرمود بنویس «وَ اللهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ» او می‌نوشت «وَ اللهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»و چون می‌فرمود: بنویس:«وَ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ»او می‌نوشت:«وَ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرمود: «همان گونه که می‌گویم بنویس

و تغییری در آن مده» تا این که مرتد شد و به مکّه بازگشت و به مشرکین قریش گفت: «به خدا سوگند محمّد(صلی الله علیه و آله)نمی‌داند چه می‌گوید و من همانند چیزی که او [به عنوان وحی] می‌گوید را می‌توانم بگویم و او از آن انکاری ندارد، بنابراین من

نیز می‌توانم همانند او آیاتی را نازل کنم». پس این آیات درباره‌ی او نازل شد.

و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مکّه را فتح نمود دستور قتل او را صادر کرد و لکن عثمان او را در مسجد نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آورد و گفت: یا رسول الله! از او بگذر. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سکوت نمود و چون عثمان سخن خود را تکرار کرد فرمود: او برای تو باشد و چون عبدالله بن ابی سرح خارج شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: مگر من نگفتم: هر کس او را یافت باید او را بکشد؟ پس مردی گفت: یا رسول الله! من منتظر بودم شما اشاره‌ای بکنی و من او را بکشم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ما پیامبران با اشاره،به کشتن کسی امر نمی‌کنیم. و عبدالله پس از آن از طلقا بود و عثمان او را والی مصر قرار داد.⁽¹⁾

قال: «نزلت فی ابن ابی سرح الذی کان عثمان استعمله علی مصر، و هو ممن کان رسول

الله(صلی الله علیه و آله) یوم فتح مکة هدر دمه، و کان یکتب لرسول الله(صلی الله علیه و آله)، فاذا انزل الله؟عز؟: اَنَّ اللهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ کتب: ان الله علیم حکیم، فیقول له رسول الله(صلی الله علیه و آله): دعها فان الله عزیز حکیم. و کان ابن ابی سرح یقول للمنافقین: انی لاقول من نفسی مثل ما یجی‌ء به فما یغیر علی. فانزل الله تبارک و تعالی فیه الذی انزل».

علی بن ابراهیم،قال: حدثنی ابی، عن صفوان،عن ابن مسکان، عن ابی بصیر،عن ابی عبد الله(علیه السلام) قال: «ان عبد الله بن سعد بن ابی سرح، کان اخا لعثمان من الرّضاعة، قدم الی المدینة و اسلم، و کان له خط حسن، و کان اذا نزل الوحی علی رسول الله(صلی الله علیه و آله) دعاه لیکتب ما نزل علیه، فکان اذا قال له رسول الله(صلی الله علیه و آله): سَمِیعٌ بَصِیرٌ یکتب: سمیع علیم. و اذا قال: وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ یکتب:

بصیر، و یفرق بین التاء و الیاء. و کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول: هو واحد. فارتد کافرا و رجع الی مکة، و قال لقریش: و الله ما یدری محمّد ما یقول، انا اقول مثل ما یقول، فلا ینکر علی ذلک،فانا انزل مثل ما انزل الله. فانزل الله علی نبیه(صلی الله علیه و آله) فی ذلک وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ کَذِبًا اَوْ قالَ اُوحِیَ اِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ اِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَاُنْزِلُ مِثْلَ ما اَنْزَلَ اللَّهُ.

فلما فتح رسول الله(صلی الله علیه و آله) مکة امر بقتله، فجاء به عثمان، و قد اخذ بیده و رسول الله(صلی الله علیه و آله) فی المسجد، فقال: یا رسول الله، اعف عنه. فسکت رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثم اعاد فسکت رسول الله(صلی الله علیه و آله)، ثم اعاد، فقال: هو لک. فلما مر قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): الم اقل: من رآه فلیقتله؟ فقال رجل: کانت

عینی الیک یا رسول الله ان تشیر الی فاقتله. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ان الانبیاء لایقتلون بالاشارة. فکان من الطلقاء». [تفسیر برهان، ج 2، ص 452، ح 1 و 2]

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از آیه فوق کسی است که از پیش خود ادّعای امامت کند[و امامت او از ناحیه خداوند نباشد.]⁽¹⁾

مرحوم طبرسی گوید:

برخی گفته‌اند: این آیه درباره‌ی مسیلمه کذاب هنگامی که ادّعای پیامبری می‌کرد نازل شده است.⁽²⁾

«وَ لَوْ تَرَی اِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلآئِکَةُ بَاسِطُواْ اَیْدِیهِمْ…»⁽³⁾

علی بن ابراهیم از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده که فرمود:

این آیه درباره‌ی معاویه و بنی امیّه و شرکا و پیشوایان آنان نازل شده و مقصود از«لَقَد تَّقَطَّعَ بَیْنَکُمْ» قطع شدن محبّت و دوستی آنان است در قیامت و مقصود

از«وَ ضَلَّ عَنکُم مَّا کُنتُمْ تَزْعُمُونَ»باطل بودن اعتقادات آنان است[که در قیامت برای آنان آشکار می‌شود.]⁽¹⁾

ثم قال علی بن ابراهیم: و حدثنی ابی، عن بعض اصحابنا، عن ابی عبد الله(علیه السلام)، انه قال: «نزلت هذه الآیة فی معاویة و بنی امیة و شرکائهم و ائمتّهم». [تفسیر برهان، ج 2، ص 452]

امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) می‌فرمایند:

مقصود از «فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ» عطش آنان [در قیامت] است.⁽²⁾

عن الفضیل قال سمعت ابا عبد الله(علیه السلام) فی قوله: «اَخْرِجُوا اَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ» قال: العطش. [تفسیر عیّاشی، ج 1، 370، ح 62، ص 63]

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که خداوند می‌خواهد کافر را قبض روح کند به ملک‌الموت می‌فرماید:ای ملک‌الموت با اعوان خود نزد دشمن من بروید، چرا که من او را به نیکی آزمودم و او را به دارالسّلام و بهشت دعوت کردم و او نپذیرفت و به من دشنام داد و به نعمت‌های من کافر شد. پس او را قبض روح کن تا من روح او را در آتش بیفکنم.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

در آن هنگام ملک‌الموت با چهره‌ای گرفته در حالی که چشم‌های او مانند برق خاطف حرکت می‌کند، و صدای او مانند رعد قاصف، و رنگ او مانند شب ظلمانی است و نفس او مانند شعله آتش، و سر او در آسمان دنیاست،و پاهای او یکی در مشرق و دیگری در مغرب است، و به دست او سیخی است دارای شاخه‌های فراوان، و همراه او پانصد نفر از ملائکه‌اند، و تازیانه‌هایی از شعله‌های دوزخ به دست آنان است، و همراه آنان عبایی از مو و اخگری [پاره آتشی] از اخگرهای دوزخ است، بر آن کافر وارد می‌شوند و فرشته‌ای از خازنان دوزخ به نام سحفطائیل بر او وارد می‌شود و جرعه‌ای از آتش به او می‌نوشاند که تا ابد تشنه خواهد بود تا وارد آتش شود؛ و چون آن کافر به فرشته مرگ می‌نگرد،چشم او

خیره می‌شود وعقل از سر او می‌پرد و به فرشته مرگ می‌گوید: مرا به دنیا بازگردان.و فرشته مرگ می‌گوید: «کَلَّا اِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها»⁽¹⁾، یعنی هرگز این خواسته انجام نمی‌گیرد و این سخنی است که او می‌گوید.⁽²⁾

سپس به فرشته مرگ می‌گوید:پس من اموال و فرزندان و اهل خود را به که واگذار کنم؟ فرشته مرگ می‌گوید: آنان را رها کن و به طرف آتش حرکت کن؛ و سپس با آن سیخ‌های آتشین چنان بر او می‌زنند که رشته‌های آن وارد اعضای بدن او می‌شود و سپس فرشته مرگ با شدّت روح او را از قدم‌هایش قبض می‌کند و چون به زانوهای او می‌رسد به یارانش می‌گوید: تا با تازیانه به جانش بیفتند و سپس این شکنجه را از او بر می‌دارند و سختی مرگ را به او می‌چشانند و همانند این که هزار شمشیر بر او وارد می‌شود شکنجه می‌بیند که اگر قدرت جن و انس را می‌داشت هر رگی از رگ‌های او از آن شکنجه، شکایت می‌نمود و این شکنجه مانند سیخی خواهد بود که شاخه‌های زیادی داشته باشد و بر پشمی وارد شود و آن را احاطه

کند و چیزی از آن را باقی نگذارد و این چنین جان کافر از هر رگ و عضوی از بدن او خارج می‌شود و چون روح او به کامش می‌رسد فرشتگان عذاب بر صورت و باسن او می‌زنند و به او گفته می‌شود:«اَخْرِجُواْ اَنفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا کُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنتُمْ عَنْ آیَاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ» و این همان سخن خداوند است که می‌فرماید: «یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلَائِکَةَ لَا بُشْرَی یَوْمَئِذٍ لِّلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْرًا مَّحْجُورًا»⁽¹⁾، یعنی روزی که[چون]فرشتگان را ببینند بشارتی در آن روز برای گنه‌کاران نیست و فرشتگان گویند: به راستی اینان از رحمت خدا دورند.⁽²⁾

قال:«فیضربه بالسفود ضربة فلا یبقی منه شعبة الا اثبتها»فی کل عرق و مفصل، ثم یجذبه جذبة فیسل روحه من قدمیه نشطا، فاذا بلغت الرکبتین امر اعوانه فاکبوا علیه بالسیاط ضربا، ثم یرفعه عنه، فیذیقه سکراته و غمراته قبل خروجها کانما ضرب بالف سیف، فلو کان له قوة الجن و الانس لاشتکی کل عرق منه علی حیاله بمنزلة سفود کثیر الشعب القی علی صوف مبتل. ثم یطوقه، فلم یات علی شی‌ء الا انتزعه، کذلک خروج نفس الکافر من عرق و عضو و مفصل و شعرة، فاذا بلغت الحلقوم ضربت الملائکة وجهه و دبره، و قیل: اَخْرِجُوا اَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ و ذلک قوله: یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَةَ لابُشْری یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا فیقولون: حراما علیکم الجنة محرما».

سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آن گاه روح او از بدن خارج می‌شود و فرشتگان عذاب آن را میان چکش و سندان می‌گذارند،به گونه‌ای که انگشتانش شکسته می‌شود و چشمان او آخرین عضو اوست که از بدنش کنده می‌شود و سپس بوی بدی از او منتشر می‌شود که اهل آسمان از آن آزرده می‌گردند و می‌گویند: لعنت خدا بر این روح کافر و گندیده باد و سپس خدا و همه لعنت کنندگان او را لعنت می‌نمایند و چون روح او به آسمان اوّل می‌رسد درهای آسمان به روی او بسته می‌شود، چنان که خداوند می‌فرماید: «لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوَابُ السَّمَاء وَ لَا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ وَ کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ»⁽¹⁾، یعنی درهای آسمان بر آنان گشوده نمی‌شود و داخل بهشت نخواهند شد مگر آن که شتر داخل سوراخ سوزن شود و ما این گونه مجرمان را کیفر می‌کنیم….⁽²⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 95 تا 101

متن:

اِنَّ اللهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوی یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ذلِكُمُ اللهُ فَاَنَّی تُؤْفَكُونَ فالِقُ الْاِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَكَنًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبانًا ذلِكَ تَقْدیرُ الْعَزیزِ الْعَلیمِ وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ وَ هُوَ الَّذی اَنْشَاَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ وَ هُوَ الَّذی اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَاَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَیْ‌ءٍ فَاَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِبًا وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِیَةٌ وَ جَنَّاتٍ مِنْ اَعْنابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا اِلی ثَمَرِهِ اِذا اَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ اِنَّ فی ذلِكُمْ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ وَ جَعَلُوا لِلهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنینَ وَ بَناتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَصِفُونَ بَدیعُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَنَّی یَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَ خَلَقَ كُلَّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلیمٌ

لغات:

«فلق»به معنای شق است و فلق صبح شکافته شدن تاریکی و ظهور سفیدی صبح است و فلق به معنای محل مطمئن زمین نیز می‌باشد، و «حب» جمع حبة و آن دانه‌ای است که هسته ندارد مانند گندم و جوف و «ذوی» جمع نواة است، و اصباح و صبح به یک معناست، و «سکن» محل سکونت را گویند، و «حسبان» جمع حساب و یا مصدر حسبت الحساب است، و «حسبان» بالکسر حاء جمع حصبانة به معنای و ساده است

و «خضر» به معنای اخضر است، و در حدیث آمده که «انّ الدنیا حلوة خضرة» یعنی دنیا

سبز و گوارا است و عرب بسا اخضر را اسود می‌گوید مانند سواد عراق که به خاطر سبزی

فراوان به او سواد گفته می‌شود، «و متراکب» متفاعل از رکوب است و «طلع نخل» اوّل

ظهور خرماست،و «قنوان» جمع قنو به معنای شاخه درخت خرماست که به آن عذق گویند و عذق با فتح درخت خرماست، و نیع رسیدن ثمره است.

ترجمه:

خداوند، شکافنده دانه و هسته است زنده را از مرده خارج می‌سازد،و مرده را از زنده بیرون می‌آورد این است خدای شما! پس چگونه از حقّ منحرف می‌شوید؟! (95) او شکافنده صبح است و شب را مایه آرامش، و خورشید و ماه را وسیله حساب قرار داده است این، اندازه‌گیری خداوند توانای داناست! (96) او کسی است که ستارگان را برای شما قرار داد، تا در تاریکی‌های خشکی و دریا، به وسیله آن‌ها راه یابید! ما نشانه‌ها (ی خود) را برای کسانی که می‌دانند، (و اهل فکر و اندیشه‌اند) بیان داشتیم! (97) او کسی است که شما را از یک نفس آفرید! و شما دو گروه هستید: بعضی پایدار (از نظر ایمان یا خلقت کامل)، و بعضی ناپایدار ما آیات خود را برای کسانی که می‌فهمند، تشریح نمودیم! (98) او کسی است که از آسمان، آبی نازل کرد، و به وسیله آن، گیاهان گوناگون رویاندیم و از آن، ساقه‌ها و شاخه‌های سبز، خارج ساختیم و از آن‌ها دانه‌های متراکم، و از شکوفه نخل، شکوفه‌هایی با رشته‌های باریک بیرون فرستادیم و باغ‌هایی از انواع انگور و زیتون و انار، (گاه) شبیه به یک‌دیگر، و (گاه) بی‌شباهت! هنگامی که میوه می‌دهد، به میوه آن و طرز رسیدنش بنگرید که در آن، نشانه‌هایی (از عظمت خدا) برای افراد باایمان است! (99) آنان برای خدا هم‌تایانی از جنّ قرار دادند،در حالی که خداوند همه آن‌ها را آفریده است و برای خدا، به دروغ و از روی جهل، پسران و دخترانی ساختند منزّه است خدا، و برتر است از آن‌چه توصیف می‌کنند! (100) او پدید آورنده

آسمان‌ها و زمین است چگونه ممکن است فرزندی داشته باشد؟!حال آن‌که همسری نداشته، و همه چیز را آفریده و او به همه چیز داناست. (101)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«اِنَّ اللّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوَی یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ…»⁽¹⁾

مفضّل گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«حَبِّ»مومن است چنان که خداوند می‌فرماید:«وَ اَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی» و فرمود: «الحبّ» یعنی آن که محبوب خداست و «النوی» یعنی آن که از حق اعراض نموده است.⁽²⁾

علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از«فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوَی»شکافته شدن علم از ناحیه‌ی ائمّه(علیه السلام) است و «النوی» چیزی است که جدای از آنان است، و مقصود از «یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ» خروج مومن از کافر است و مقصود از «وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ» خروج کافر از مومن است.⁽³⁾

و قوله اِنَّ اللهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوی قال الحب ما احبه و النوی ما ناء عن الحق و قال ایضا

الحب ان یفلق العلم من الائمة و النوی ما بعد عنه یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ

مِنَ الْحَیِّ قال المؤمن من الکافر و الکافر من المؤمن. [تفسیر قمی، ج 1، ص 211]

در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود از «الحَبِّ»طینت مومنان است که مورد محبّت خدا هستند؛و مقصود از «النوی» طینت کافران است که از هر خیری دور هستند.⁽¹⁾

«فَالِقُ الاِصْبَاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَنًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبَانًا…»⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

اوّل شب سیر مکن چرا که خداوند آن را وقت آرامش و سکون قرار داده است نه وقت سیر و حرکت پس در این ساعت به بدن خود استراحت بده.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

ازدواج خود را در شب قرار بده چرا که خداوند آن را وقت آرامش و سکون قرار داده

است.⁽⁴⁾

در روایتی آمده که [امام(علیه السلام)] می‌فرماید:

در شب به دنبال حوائج خود نروید،چرا که شب ظلمانی است.امام سجّاد(علیه السلام) به غلامان خود می‌فرمود: حیوانات را شب ذبح نکنید، چرا که خداوند شب را برای هر چیزی آرامش قرار داده است.⁽⁵⁾

«وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُواْ بِهَا فِی ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ…»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید: مقصود از «نجوم» آل محمّد(صلی الله علیه و آله) هستند. ⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

امامان از اهل بیت من، همانند نجوم‌اند، به هر کدام اقتدا کنید هدایت می‌شوید.⁽³⁾

مولّف گوید:

آن‌چه اهل تسنّن نقل کرده‌اند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده است: «اَصْحَابِی کَالنُّجُومِ بِاَیِّهِمُ اقْتَدَیْتُمُ اهْتَدَیْتُمْ» از احادیث موضوعه و ساختگی است.

موسی بن نصر رازی گوید:

از حضرت رضا(علیه السلام) درباره‌ی حدیث مروی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) «اَصْحَابِی کَالنُّجُومِ بِاَیِّهِمُ اقْتَدَیْتُمُ اهْتَدَیْتُمْ» سوال شد، و آن حضرت فرمود: مقصود از «اصحابی» در این حدیث کسانی هستند که بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دین او را تبدیل و تغییر نداده‌اند. سوال شد: از کجا معلوم می‌شود که آنان دین خدا را تبدیل و تغییر

داده‌اند؟ فرمود: از حدیثی که اهل تسنّن از آن حضرت نقل کرده‌اند که فرمود:⁽⁴⁾

اَصْحَابِی. فَیُقَالُ لِی: اِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا اَحْدَثُوا بَعْدَکَ».

یعنی رسول خدا فرمود: [من قبل از شما وارد حوض کوثر می‌شوم و] گروهی از شما از ورود به آن ممنوع می‌گردند و چون من میگویم: خدایا اینان اصحاب من بوده اند، به من گفته می‌شود: تو نمی‌دانی اینان بعد از تو چه بدعتهایی در دین خدا احداث نمودند.

روز قیامت گروهی از اصحاب من از حوض کوثر دور می‌شوند همانند شترهای غریبی که به سبب شترهای اهلی از آب دور می‌شوند؛ و من در آن روز می‌گویم: خدایا این‌ها اصحاب من بوده‌اند؟! و به من گفته می‌شود: تو نمی‌دانی آنان بعد از تو در دین خدا چه بدعت‌هایی را وارد کردند. پس آنان را به طرف دوزخ می‌برند و من می‌گویم: هلاکت و لعنت بر آنان باد.

سپس حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

آیا شما فکر می‌کنید که این لعنت جز برای اهل بدعت است؟!و یا گمان می‌کنید که صحابی بودن کسی را از خطا معصوم می‌نماید؟ در حالی که در بین اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کسانی مانند سمرة بن جندب و عمرو بن عاص و مغیرة بن شعبه

و امثال آنان از سران منافقین، وجود داشتند.⁽¹⁾

بَدَّلُوا قَالَ لَمَّا یَرْوُونَهُ مِنْ اَنَّهُ(صلی الله علیه و آله) قَالَ لَیُذَادَنَّ بِرِجَالٍ مِنْ اَصْحَابِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَنْ حَوْضِی کَمَا تُذَادُ غَرَائِبُ الْاِبِلِ عَنِ الْمَاءِ فَاَقُولُ یَا رَبِّ اَصْحَابِی اَصْحَابِی فَیُقَالُ لِی اِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا اَحْدَثُوا بَعْدَکَ فَیُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَاَقُولُ بُعْدًا لَهُمْ وَ سُحْقًا لَهُمْ اَ فَتَرَی هَذَا لِمَنْ لَمْ یُغَیِّرْ وَ لَمْ یُبَدِّلْ. [عیون الاخبار، ج2، ص 87، ح 33]

«وَ هُوَ الَّذِیَ اَنشَاَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ…»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ» آدم(علیه السلام) است؛ و مقصود از «فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ» ایمان ثابت و ایمان غیر ثابت است [که با فتنه و آزمایش سلب می‌شود.]⁽¹⁾

المستقر الایمان الذی یثبت فی قلب الرجل الی ان یموت و المستودع هو المسلوب منه

الایمان. [تفسیر قمی، ج 1، ص 211]

در کتاب کافی از حضرت کاظم(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند پیامبران را برای نبوّت آفرید و آنان از مقام نبوّت جدا نخواهند شد؛و مومنان [خالص] را نیز بر اساس ایمان آفرید و از ایمان خارج نخواهند شد؛ و گروهی ایمان عاریه‌ای [و موقّت] دارند و اگر مشیّت او [و قابلیّت آنان] اقتضا کند ایمان آنان را ثابت می‌نماید؛ و اگر مشیّت او اقتضا کند ایمان را از آنان سلب می‌نماید، چنان که می‌فرماید: «فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ». سپس فرمود: ایمان فلان کس را خداوند عاریه قرار داد و چون او ما را تکذیب نمود [و یا بر ما دروغ بست] خداوند ایمان را از او سلب نمود.⁽²⁾

ابوبصیر گوید: امام باقر(علیه السلام) به من فرمود:

مردم شهر تو درباره‌ی آیه‌ی «فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ» چه می‌گویند؟ گفتم: آنان می‌گویند:

مستقرّ در رحم و مستودع در صلب؛فرمود:دروغ می‌گویند چرا که مقصود از مستقرّایمانی است که در قلب ثابت بماند و هرگز از صاحبش جدا نشود؛ و مقصود از مستودع ایمانی است که مدّتی در قلب می‌ماند و سپس زائل می‌شود و ایمان زبیر چنین بود.⁽¹⁾

محمّد بن سلیمان دیلمی گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم شیعیان شما می‌گویند: ایمان مستقرّ

و مستودع است شما به من چیزی را یاد بدهید که چون بگویم ایمانم کامل شود؟ فرمود: پس از هر نماز واجبی بگو: «رَضِیتُ بِاللهِ رَبًّا وَ بِمُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله) نَبِیًّا وَ بِالْاِسْلَامِ دِینًا وَ بِالْقُرْآنِ کِتَابًا وَ بِالْکَعْبَةِ قِبْلَةً وَ بِعَلِیٍ وَلِیًّا وَ اِمَامًا وَ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الْاَئِمَّةِ

صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِمْ [الْاَئِمَّةِ] اللَّهُمَّ اِنِّی رَضِیتُ بِهِمْ اَئِمَّةً فَارْضَنِی لَهُمْ اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.»⁽²⁾

«بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ اَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَکُن لَّهُ صَاحِبَةٌ وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ»⁽¹⁾

سدیر صیرفی گوید:

حمران بن اعین درباره‌ی این آیه از امام باقر(علیه السلام) سوال نمود و آن حضرت فرمود:

خداوند با علم خود همه اشیاء را ایجاد نموده و بدون این که نمونه‌ای قبل از آن بوده باشد او آسمان‌ها و زمین را خلق کرده است، در حالی که قبل از آن آسمان و زمینی نبوده است چنان که می‌فرماید: «وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاء.»⁽²⁾و⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 102 تا 107

متن:

ذلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ لااِلهَ اِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَیْ‌ءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلی كُلِّ شَیْ‌ءٍ وَكیلٌ لاتُدْرِكُهُ

الْاَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِكُ الْاَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ اَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْها وَ ما اَنَا عَلَیْكُمْ بِحَفیظٍ وَ كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ وَ لِیَقُولُوا دَرَسْتَ وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ اتَّبِعْ ما اُوحِیَ اِلَیْكَ مِنْ رَبِّكَ لااِلهَ اِلَّا هُوَ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكینَ وَ لَوْ شاءَ اللهُ ما اَشْرَكُوا وَ ما جَعَلْناكَ عَلَیْهِمْ حَفیظًا وَ ما اَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَكیلٍ

لغات:

وکیل بر هر چیزی حافظ و نگه‌بان اوست تا آسیبی را از او دفع کند،و بعضی گفته‌اند:وکیل کسی است که امور به او واگذار می‌شود، و وکلت الیه هذا الامر ای ولیته تدبیره،و از این رو مومن کار خود را به خدا وامی گذارد، و بصیرت تیزبینی و حقیقت یابی است،و «ابصار» به معنای ادراک است، و «درس» استمرار تلاوت و خواندن است،و «وحی» القاء معنا در نفس است به طور پنهان، و اعراض انصراف و گرداندن صورت است به قصد ترک و عدم تمایل.

ترجمه:

(آری،)این است پروردگار شما! هیچ معبودی جز او نیست آفریدگار همه چیز است او را بپرستید و او نگه‌بان و مدبّر همه موجودات است.(102) چشم‌ها او را نمی‌بینند ولی او همه چشم‌ها را می‌بیند و او بخشنده (انواع نعمت‌ها، و با خبر از دقایق موجودات،) و آگاه (از همه) چیز است. (103) دلایل روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمد کسی که (به وسیله آن، حقّ را) ببیند، به سود خود اوست و کسی که از دیدن آن چشم بپوشد، به زیان خودش می‌باشد و من نگاه‌بان شما نیستم (و شما را بر قبول ایمان مجبور نمی‌کنم) (104) و اینچنین آیات (خود) را تشریح می‌کنیم بگذار آن‌ها بگویند: «تو درس خوانده‌ای (و آن‌ها را از دیگری آموخته‌ای)»! می‌خواهیم آن را برای کسانی که آماده درک حقایقند، روشن سازیم. (105) از آن‌چه که از سوی پروردگارت بر تو وحی شده، پیروی کن! هیچ معبودی جز او نیست! و از مشرکان، روی بگردان! (106) اگر خدا می‌خواست، (همه به اجبار ایمان می‌آوردند،) و هیچ یک مشرک نمی‌شدند و ما تو را مسوول (اعمال) آن‌ها قرار نداده‌ایم و وظیفه نداری آن‌ها را (به ایمان) مجبور سازی! (107)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«لَّا تُدْرِکُهُ الاَبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الاَبْصَارَ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «لَّا تُدْرِکُهُ الاَبْصَارُ»این است که کسی نمی‌تواند خدا را در وهم و فکر خودبیاورد و مقصود از ابصار در این آیه چشم‌های ظاهری نیست چنان که آیه «قَدْ جَاءکُم بَصَآئِرُ مِن رَّبِّکُمْ» به معنای چشم‌های ظاهری نیست؛ و مقصود از «وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهَا» نیز کوری چشم های ظاهری نیست؛ چنان که در عرف نیز مردم می‌گویند: «فُلَانٌ بَصِیرٌ بِالشِّعْرِ وَ فُلَانٌ بَصِیرٌ بِالْفِقْهِ وَ فُلَانٌ بَصِیرٌ بِالدَّرَاهِمِ وَ فُلَانٌ بَصِیرٌ بِالثِّیَابِ» چرا که خداوند بزرگ‌تر از آن است که با چشم دیده شود.⁽²⁾

ابوهاشم جعفری گوید:

به امام باقر(علیه السلام) عرض کردم: معنای «لَّا تُدْرِکُهُ الاَبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الاَبْصَارَ» چیست؟ فرمود: ای اباهاشم اوهام[و خاطرات]قلب‌ها دقیق‌تر[و وسیع‌تر] از دید چشم‌هاست اکنون تو با اوهام قلب خود شهرهای زنگ و هند و شهرهایی که ندیده‌ای را تصوّر می‌کنی و با این قدرت وهمی که داری خدا را نمی‌توانی تصوّر کنی تا چه رسد او را ببینی.⁽³⁾

B

فقال: «یا ابا هاشم، اوهام القلوب ادق من ابصار العیون، انت قد تدرک بوهمک السندو الهند و البلدان التی لم تدخلها و لاتدرکها ببصرک، و اوهام القلوب لاتدرکه، فکیف ابصار العیون!». [تفسیر برهان، ج 2، ص 462، ح 3]

اسماعیل بن فضل گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم:آیا در قیامت خداوند دیده می‌شود؟ فرمود:«سُبْحَانَ اللهِ

وَ تَعَالَی عَنْ ذَلِکَ عُلُوًّا کَبِیرًا». سپس فرمود: ای اسماعیل چشم‌ها چیزهایی را می‌بیند که دارای رنگ و کیفیّت باشد؛ و خداوند خالق رنگ‌ها و کیفیّات است.⁽¹⁾

ذوالریاستین گوید:

به حضرت رضا(علیه السلام)گفتم:مردم درباره‌ی دیده شدن خداوند اختلاف نموده‌اند،شما چه می‌فرمایید؟امام(علیه السلام) فرمود: ای ابوالعبّاس! هر کس خدا را به غیر آن‌چه خود توصیف نموده توصیف نماید افترا و تهمت بزرگی بر او وارد کرده است وخداوند می‌فرماید: «لَّا تُدْرِکُهُ الاَبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الاَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ».

سپس فرمود:

مقصود از این ابصار[اوهام است] و این چشم‌ها نیست بلکه مقصود اوهام و چشم‌هایی است که در قلوب مردم است و اوهام مردم نمی‌تواند خدا را ببیند و درک کند و کیفیّت او را بفهمد، [تا چه رسد چشم‌های ظاهری بتواند او را ببیند.]⁽²⁾

B

فقال:«یا ابا العبّاس، من وصف الله بخلاف ما وصف به نفسه فقد عظم الفریة علی الله،قال الله: لاتُدْرِکُهُ الْاَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْاَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ هذه الابصار لیست هی الاعین، انما هی الابصار التی فی القلب، لایقع علیه الاوهام، و لایدرک کیف هو».[تفسیر برهان، ج 2، ص 466، ح 9]

«قَدْ جَاءکُم بَصَآئِرُ مِن رَّبِّکُمْ فَمَنْ اَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهَا…»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه ردّ بر فرقه جبریّه است که می‌گویند:«مردم انتخاب و اختیاری ندارند و همه کارها را خدا انجام می‌دهد».و خداوند در ردّ آنان می‌فرماید: کسی که [در اثر تقوا و بندگی] بینش و روشنایی باطن پیدا کند به نفع خود عمل کرده و کسی که به خاطر گناهان باطن خود را کور کند به زیان خود عمل کرده [و انتخاب و اختیار داشته است.]⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی نیزدر تفسیر آیه«وَ لَوْ شَاء اللّهُ مَا اَشْرَکُواْ»گوید: این آیه نیز مقاله جبریّه است و به آن استدلال می‌کنند و می‌گویند: «ما در اختیار مشیّت خدا هستیم و هر چه می‌کنیم خواسته خداوند است و ما را در آن دخالتی نیست». در حالی که این آیه به این معناست که اگر خداوند بخواهد همه مردم را معصوم قرار بدهد تا کسی او را معصیت نکند می‌تواند این کار را انجام دهد و لکن او مردم را امر و نهی کرده و نعمت‌هایی را به آنان ارزانی داشته تا کاستی‌ها و نواقص آنان را برطرف سازد و این همان حجّتی است که خداوند بر آنان دارد [و به آنان استطاعت و اختیار داده است]

تا سزاوار ثواب و عقاب باشند و آن‌چه بر آنان تفضّل و رحمت و آمرزش و بخشش نموده

است صادق و قابل فهم باشد.⁽¹⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 108 تا 113

متن:

وَ لاتَسُبُّوا الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ فَیَسُبُّوا اللهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَیَّنَّا لِكُلِّ اُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ اِلی رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا یَعْمَلُونَ وَ اَقْسَمُوا بِاللهِ جَهْدَ اَیْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ اِنَّمَا الْآیاتُ عِنْدَ اللهِ وَ ما یُشْعِرُكُمْ اَنَّها اِذا جاءَتْ لایُؤْمِنُونَ وَ نُقَلِّبُ اَفْئِدَتَهُمْ وَ اَبْصارَهُمْ كَما لَمْ یُؤْمِنُوا بِهِ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُمْ فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ وَ لَوْ اَنَّنا نَزَّلْنا اِلَیْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتی وَ حَشَرْنا عَلَیْهِمْ كُلَّ شَیْ‌ءٍ قُبُلًا ما كانُوا لِیُؤْمِنُوا اِلَّا اَنْ یَشاءَ اللهُ وَ لكِنَّ اَكْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطینَ الْاِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ وَ لِتَصْغی اِلَیْهِ اَفْئِدَةُ الَّذینَ لایُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ لِیَرْضَوْهُ وَ لِیَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ

لغات:

«سبّ و شتم و مذمت»کسی را به زشتی، و قبح یاد نمودن است، و اصل سبّ یا از سبب است و یا به معنای قطع است، و «جهد» با فتح به معنای مشقت است و با ضم به معنای طاقت و توان است، و بعضی گفته‌اند: «جهد» با فتح به معنای مبالغه است، و «جهدوا ایمانهم» یعنی بالغوا فی یمینهم، و «حشر» به معنای جمع کردن با اجبار است و هر جمع کردن را حشر گویند، و «زخرف» چیز مزین را گویند، و زخرفه یعنی زینه،و زخرف به معنای زینت به طلا می‌باشد، و غرور ظاهر فریبنده است که باطن آن مکروه می‌باشد، و «غرور» شیطان است که مردم را فریب می‌دهد، و ضغیت و اصغیت الیه به معنای گوش فرادادن است، و «اقتراف» به معنای اکتساب اثم و گناه است، و قارف و اقترف الذنب یعنی فعله.

ترجمه:

(به معبود)کسانی که غیر خدا را می‌خوانند دشنام ندهید،مبادا آن‌ها (نیز) از روی(ظلم و) جهل، خدا را دشنام دهند! اینچنین برای هر امّتی عملشان را زینت دادیم سپس بازگشت همه آنان به سوی پروردگارشان است و آن‌ها را از آن‌چه عمل می‌کردند، آگاه می‌سازد (و پاداش و کیفر می‌دهد). (108) با نهایت اصرار، به خدا سوگند یاد کردندکه اگر نشانه‌ای [معجزه‌ای] برای آنان بیاید، حتما به آن ایمان می‌آورند بگو: «معجزات فقط از سوی خداست (و در اختیار من نیست که به میل شما معجزه‌ای بیاورم) و شما از کجا می‌دانید که هر گاه معجزه‌ای بیاید (ایمان می‌آورند؟ خیر،) ایمان نمی‌آورند!»(109) و ما دل‌ها و چشم‌های آن‌ها را واژگونه می‌سازیم (آری آن‌ها ایمان نمی‌آورند) همان‌گونه که در آغاز، به آن ایمان نیاوردند! و آنان را در حال طغیان و سرکشی، به خود وامی‌گذاریم تا سرگردان شوند! (110) (و حتّی) اگر فرشتگان را بر آن‌ها نازل می‌کردیم،

و مردگان با آنان سخن می‌گفتند، و همه چیز را در برابر آن‌ها جمع می‌نمودیم، هرگز ایمان

نمی‌آوردند مگر آن‌که خدا بخواهد! ولی بیشتر آن‌ها نمی‌دانند! (111) اینچنین در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطین انس و جنّ قرار دادیم آن‌ها به‌طور سری (و درگوشی)سخنان فریبنده و بی‌اساس(برای اغفال مردم)به یک‌دیگر می‌گفتند و اگر پروردگارت می‌خواست، چنین نمی‌کردند(و می‌توانست جلو آن‌ها را بگیرد ولی اجبار سودی ندارد.) بنا بر این، آن‌ها و تهمتهای‌شان را به حال خود واگذار! (112) نتیجه (وسوسه‌های شیطان و تبلیغات شیطان‌صفتان) این خواهد شد که دل‌های منکران قیامت، به آن‌ها متمایل گردد و به آن راضی شوند و هر گناهی که بخواهند، انجام دهند! (113)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللهِ فَیَسُبُّواْ اللّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ…»⁽¹⁾

مسعدة بن صدقه گوید:

از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله): «اِنَّ الشِّرْکَ اَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَی صَفَاةٍ سَوْدَاءَ فِی لَیْلَةٍ ظَلْمَاءَ»سوال شد، و امام صادق(علیه السلام) فرمود: عادت مومنین در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله)این بود که به خدایان مشرکین سبّ و دشنام می‌دادند از این رو مشرکان نیز به خدای مومنان دشنام می‌دادند، پس خداوند مومنان را ازدشنام به خدایان مشرکین نهی نمود،تا مشرکان و کفّار به خدای مومنان دشنام ندهند وگرنه مومنین نیز ندانسته [و ناخواسته] مشرک به خدا خواهند بود؛ و خداوند [برای حلّ این مشکل] فرمود: «وَ لَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللهِ فَیَسُبُّواْ اللّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ.»⁽²⁾

اسحاق بن موسی گوید:

برادر و عمویم برای من حدیث کردند که امام صادق(علیه السلام) به شیعیان خود فرمود:

خداوند به سه مجلس خشم دارد و بر اهل آن عقوبت می‌فرستد و شما نباید با آنان هم نشین شوید و در جلسات‌شان شرکت نمایید: 1. مجلسی که اهل آن دروغ می‌گویند، 2. مجلسی که ذکر دشمنان ما در آن تازه و مورد توجّه است و ذکر ما کهنه و نامطلوب است، 3. مجلسی که اهل آن مردم را از ما دور می‌کنند و تو آن را می‌دانی. سپس امام صادق(علیه السلام) سه آیه از قرآن تلاوت نمود که گویی در دهان و یا در کف دست او آماده بود «وَ لَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللهِ فَیَسُبُّواْ اللّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ»، «وَ اِذَا رَاَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیَاتِنَا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُواْ فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ»، «وَ لَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ اَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هَذَا حَلاَلٌ وَ هَذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُواْ عَلَی اللهِ الْکَذِبَ.»⁽¹⁾

قال: ثم تلا ابو عبد الله(علیه السلام) ثلاث آیات من کتاب الله کانما کن فی فیه او قال فی کفه:وَ لاتَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ فَیَسُبُّوا اللهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ،وَ اِذا رَاَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِوَ لاتَقُولُوا لِما تَصِفُ اَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللهِ الْکَذِبَ. [تفسیر برهان، ج 2، ص 467، ح 2]

عمرو طیالسی گوید:

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَ لَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللهِ فَیَسُبُّواْ اللّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ»، فرمود: ای عمرو آیا تو کسی را دیده‌ای که به خدا دشنام بدهد؟ گفتم: فدای شما شوم مقصود شما چیست؟ فرمود: هر کس به ولیّ خدا دشنام بدهد به خدا دشنام داده است.⁽¹⁾

«وَ نُقَلِّبُ اَفْئِدَتَهُمْ وَ اَبْصَارَهُمْ کَمَا لَمْ یُؤْمِنُواْ بِهِ اَوَّلَ مَرَّةٍ…»⁽²⁾

قریش و مشرکین مکّه سوگندهای غلیظ یاد نمودندکه اگر نشانه و معجزه‌ای برای آنان نازل شود ایمان خواهند آورد و خداوند در آیه قبل فرمود:«وَ مَا یُشْعِرُکُمْ اَنَّهَا اِذَا جَاءتْ لَا یُؤْمِنُونَ».

و در روایت ابوالجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

معنای«وَ نُقَلِّبُ اَفْئِدَتَهُمْ وَ اَبْصَارَهُمْ» این است که خداوند می‌فرماید: ما قلوب آنان را زیر و رو می‌کنیم و پایین آن‌ها را بالا می‌بریم و بالای آن‌ها را پایین می‌آوریم و چشم‌های [دل] آنان را کور می‌کنیم و آنان هدایت را نمی‌یابند.

سپس فرمود:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: اوّلین جهادی که به آن مکلّف می‌شوید: جهاد با دست

و سپس جهاد با زبان و سپس جهاد با قلوب شماست و هر کس از شما قلب او معروف و کار پسندیده‌ای را نیکو نداند و مُنکَر و کار زشتی را زشت نشمارد قلب او وارونه می‌شود و پس از آن هیچ خیری را پذیرا نخواهد بود همان گونه که در عالم ذرّ و میثاق نپذیرفته است و چنین کسانی گم‌راه خواهند شد همان‌گونه که خداوند می‌فرماید: «کَمَا لَمْ یُؤْمِنُواْ بِهِ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیَانِهِمْ یَعْمَهُونَ»⁽¹⁾.

«وَ لَوْ اَنَّنَا نَزَّلْنَا اِلَیْهِمُ الْمَلآئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتَی وَ حَشَرْنَا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلًا مَّا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ…»⁽²⁾

علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

خداوند سپس درباره‌ی آن کوردلانی که قلب‌های‌شان واژگون شده می‌فرماید:اگر ما ملائکه را بر آنان فرو فرستیم و مرده‌ها با آنان سخن بگویند و هر حقیقتی را مقابل چشم‌شان قرار بدهیم ایمان نخواهند آورد. سپس گوید: این آیه نیز از آیاتی است که جبریّین به آن استدلال می‌کنند. [در حالی که این آیه ارتباطی به جبر ندارد و دالّ بر سوء اختیار آنان است و از جمله‌ی «وَ لَکِنَّ اَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ» ظاهر می‌شود که آنان به اختیار خود در مسیر جهالت و گم‌راهی می‌روند.]⁽³⁾

«وَ کَذَلِکَ جَعَلْنَا لِکُلِّ نِبِیٍّ عَدُوًّا شَیَاطِینَ الاِنسِ وَ الْجِنِّ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این آیه این است که خداوند هیچ پیامبری را نمی‌فرستد جز آن که در امت او شیاطینی از جنّ و انس خواهند بود و آنان به هم‌دیگر القا می‌کنند که ایمان به دین پیامبر نیاورید و مردم را با سخنان فریبنده خود از ایمان به آن پیامبر باز می‌دارند.

سپس این مفسّر از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خداوند هیچ پیامبری را به رسالت مبعوث نکرد مگر آن که در بین امّت او دو شیطان انسی وجود داشت که او را آزار می‌دادند و بعد از او نیز مردم را گم‌راه می‌نمودند. سپس گوید: امّا دو شیطان انسی نوح(علیه السلام) قیطیقوس و خرام بودند؛و دو شیطان انسی ابراهیم(علیه السلام)، کمسل و زرام بودند؛ و دو شیطان انسی موسی(علیه السلام)، سامری و مرعتیجا بودند؛ و دو شیطان انسی عیسی(علیه السلام)، بولس و مریتون بودند و دو شیطان انسی حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) حبتر و زریق بودند.⁽²⁾

مرحوم طبرسی در تفسیر مجمع البیان گوید:

از امام باقر(علیه السلام)نقل شده که فرمود:شیطان‌ها هنگام ملاقات با هم‌دیگر آن‌چه موجب گم‌راهی مردم است را به یک‌دیگر القا م کنند تا همه آنان راه گم‌راهی مردم را بدانند.⁽¹⁾

«وَ لِتَصْغَی اِلَیْهِ اَفْئِدَةُ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ…»⁽²⁾

علی بن ابراهیم گوید:

[لام «لِتَصْغَی» لام عاقبت است و]مقصود این است که یکی از حکمت‌های وساوس شیاطین جنّ و انس این خواهد بود که افراد غیر مومن به آخرت و قیامت گوش به سخنان منافقین بدهند و به آن‌ها خشنود شوند و منافقین نیز با زبان غرورآمیز خود آنان را راضی نمایند از این رو خداوند به صورت سوال انکاری به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: به آنان بگو: آیا من جز خدا را حاکم بین خود و شما قرار دهم؟ در حالی که او کتابی برای شما فرستاده که حق را از باطل جدا می‌کند.⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 114 تا 117

متن:

اَ فَغَیْرَ اللهِ اَبْتَغی حَكَمًا وَ هُوَ الَّذی اَنْزَلَ اِلَیْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا وَ الَّذینَ آتَیْناهُمُ الْكِتابَ یَعْلَمُونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرینَ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لامُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ وَ اِنْ تُطِعْ اَكْثَرَ مَنْ فِی الْاَرْضِ یُضِلُّوكَ عَنْ سَبیلِ اللهِ اِنْ یَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَ اِنْ هُمْ اِلَّا یَخْرُصُونَ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ

لغات:

«تبدیل»چیزی را جای چیز دیگری قرار دادن است،و«صدق»خبری است که مطابق با واقع باشد،و«عدل» ضد جور است،و افعّال خداوند کلا عدل است و فرق بین اکثر و اعظم این است که اعظم وصف واحد قرار می‌گیرد و اکثر چنین نیست، آری به جای اعظم اکبر گفته می‌شود، و «یخرصون» به معنای یکذبون است، واصل خرص به معنای قطع است، و تخریص به معنای تخمین است و «اعلم» اگر بعد از آن «من» نباشد دو معنا دارد: 1. اعلم من الکل، مانند الله اکبر، 2. به معنای علیم که به آن افعل و صفی گویند.

ترجمه:

(با این حال،)آیا غیر خدا را به داوری طلبم؟!در حالی که اوست که این کتاب آسمانی را، که همه چیز در آن آمده،به سوی شما فرستاده است و کسانی که به آن‌ها کتاب آسمانی داده‌ایم می‌دانند این کتاب، بحق از طرف پروردگارت نازل شده بنا بر این

از تردیدکنندگان مباش! (114) و کلام پروردگار تو، با صدق و عدل، به حدّ تمام رسید

هیچ کس نمی‌تواند کلمات او را دگرگون سازد و او شنونده داناست. (115) اگر از بیشتر

کسانی که در روی زمین هستند اطاعت کنی، تو را از راه خدا گم‌راه می‌کنند(زیرا) آن‌ها تنها از گمان پیروی می‌نمایند، و تخمین و حدس (واهی) می‌زنند.(116) پروردگارت به کسانی که از راه او گم‌راه گشته‌اند،آگاهتر است و همچنین از کسانی که هدایت یافته‌اند. (117)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لَّا مُبَدِّلِ لِکَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که خداوند تبارک و تعالی م خواهد امام(علیه السلام) را خلق نماید امر می‌کند تا

ملکی از زیر عرش شربت آبی را بر دارد و به پدر آن امام بنوشاند تا از آن آب آن امام آفریده شود پس آن آب [تبدیل به نطفه می‌شود و] چهل شبانه روز در شکم مادر می‌ماند و در آن مدّت چیزی را نمی‌شنود و پس از آن شنوا می‌شود و چون به دنیا می‌آید خداوند همان ملک را می‌فرستد و او مقابل دو چشم آن امام می‌نویسد: «وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لَّا مُبَدِّلِ لِکَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» و چون از این مرحله می‌گذرد و امام به امامت می‌رسد خداوند برای او عمودی از نور قرار می‌دهد تا اعمال اهل شهر خود را مشاهده کند و به این وسیله خداوند حجّت را بر بندگان خود تمام می‌نماید.⁽²⁾

قال: فبینا نحن ناکل اذ اتاه رسول حمیدة، فقال له: ان حمیدة تقول: قد انکرت نفسی، و قد

وجدت ما کنت اجد اذ حضرت ولادتی، و قد امرتنی ان لااستبقک بابنک هذا. فقام ابو عبد

الله(علیه السلام) فانطلق مع الرسول، فلما انصرف قال له اصحابه: سرک الله، و جعلنا فداک، فما انت صنعت من حمیدة؟ قال: «سلمها الله، و قد وهب لی غلاما، و هو خیر من برا الله تعالی فی خلقه، و لقد اخبرتنی حمیدة عنه بامر ظننت انی لااعرفه، و لقد کنت اعلم به منها».

فقلت: جعلت فداک، و ما الذی اخبرتک به حمیدة عنه؟ قال: «ذکرت انه سقط من بطنها حین سقط واضعا یدیه علی الارض، رافعا راسه الی السماء، فاخبرتها ان ذلک امارة رسول الله(صلی الله علیه و آله) و امارة الوصی من بعده».

فقلت: جعلت فداک، و ما هذا من امارة رسول الله(صلی الله علیه و آله) و امارة الوصی من بعده؟ فقال لی: «انه لما کانت اللیلة التی علق فیها بجدی اتی آت جد ابی بکاس فیه شربة ارق من الماء، و الین من الزبد، و احلی من الشهد، و ابرد من الثلج، و ابیض من اللبن، فسقاه ایاه، و امره بالجماع، فقام، فجامع، فعلق بجدی. و لما ان کانت اللیلة التی علق فیها بابی اتی آت جدی، فسقاه کما سقی جد ابی، و امره بمثل الذی امره، فقام، فجامع، فعلق بابی و لما ان کانت اللیلة التی علق فیها بی اتی آت ابی، فسقاه بما سقاهم، و امره بالذی امرهم به، فقام، فجامع، فعلق بی. و لما ان کانت اللیلة التی علق فیها بابنی اتانی آت کما اتاهم، ففعل بی کما فعل بهم، فقمت و یعلم الله انی مسرور بما یهب الله لی، فجامعت، فعلق بابنی هذا المولود، فدونکم، فهو و الله صاحبکم من بعدی.

ان نطفة الامام مما اخبرتک، و اذا سکنت النطفة فی الرحم اربعة اشهر و انشئ فیها الروح، بعث الله تبارک و تعالی ملکا یقال له حیوان، فکتب علی عضده الایمن: وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لامُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ و اذا وقع من بطن امه وقع واضعا یدیه علی الارض، رافعا راسه الی السماء. فاما وضعه یدیه علی الارض فانه یقبض کل علم لله انزله من السماء الی الارض، و اما رفعه راسه الی السماء فان منادیا ینادی به من بطنان العرش من قبل رب العزة من الافق الاعلی باسمه و اسم ابیه، یقول: یا فلان بن فلان، اثبت تثبت، فلعظیم ما خلقتک، انت صفوتی من خلقی،و موضع سری، و عیبة علمی، و امینی علی وحیی،و خلیفتی فی ارضی، لک و لمن تولاک اوجبت رحمتی، و منحت جنانی، و احللت جواری، ثم و عزتی وجلالی لاصلین من عاداک اشد عذابی، و ان وسعت علیه فی دنیاه من سعة رزقی. فاذا انقطع الصوت صوت المنادی اجابه هو، واضعا یدیه، رافعا راسه الی السماء یقول: شَهِدَ اللهُ اَنَّهُ لااِلهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ لااِلهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ قال فاذا قال ذلک

اعطاه الله العلم الاول و العلم الآخر، و استحق زیارة الروح فی لیلة القدر».

قلت: جعلت فداک، الروح لیس هو جبرییل؟ قال: «الروح هو اعظم من جبرییل، ان جبرییل من الملائکة، و ان الروح هو خلق اعظم من الملائکة(علیهم السلام)، الیس یقول الله تبارک و تعالی:تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ؟». [تفسیر برهان، ج 2، ص 470، ح 3]

محمّد بن مروان گوید:از امام صادق(علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود:امام در شکم مادر

می‌شنود و چون به دنیا می‌آید بین دو شانه او نوشته می‌شود:«وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لَّا مُبَدِّلِ لِکَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» و چون امر امامت به او واگذار می‌شود خداوند

عمودی از نور برای او قرار می‌دهد و به سبب آن عمل مردم هر شهری را می‌بیند.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 2، ص 472، ح 4]

و در روایت دیگری امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:هنگامی که امام(علیه السلام) در شکم مادر خلق می‌شود بر بازوی راست او نوشته می‌شود: «وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَ عَدْلًا لَّا مُبَدِّلِ لِکَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ».⁽²⁾

در روایات فراوانی آمده:

مقصود از«کَلِمَاتُ اللَّهِ» در آیه «وَ لَوْ اَنَّمَا فِی الْاَرْضِ مِن شَجَرَةٍ اَقْلَامٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ اَبْحُرٍ مَّا نَفِدَتْ کَلِمَاتُ اللَّهِ»⁽¹⁾، و مقصود از «وَ جَعَلَهَا کَلِمَةً بَاقِیَةً»⁽²⁾، امامان معصوم(علیهم السلام) می‌باشند.

چنان که در مناقب آل ابی‌طالب از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند آیاتی از قرآن را درباره‌ی ما نازل نموده…تا این که می‌فرماید:آیه«مَّا نَفِدَتْ کَلِمَاتُ اللَّهِ» و آیه «وَ جَعَلَهَا کَلِمَةً بَاقِیَةً» و… درباره‌ی ما نازل شده است.⁽³⁾

و در این آیه نیز مقصود از«وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ»همان گونه که روایت گذشته به آن اشاره دارد امام معصوم(علیه السلام) است.

شعرای اهل بیت(علیهم السلام) نیز اشعار زیبایی در این باره مطابق روایات گفته‌اند که مشاهده می‌فرمایید. (نمونه، کلمات الله فیکم نزلت).

سوره‌ی انعام [6]، آیات 118 تا 123

متن:

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللهِ عَلَیْهِ اِنْ كُنْتُمْ بِآیاتِهِ مُؤْمِنینَ وَ ما لَكُمْ اَلَّا تَاْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَاسْمُ اللهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْكُمْ اِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ اِلَیْهِ وَ اِنَّ كَثیرًا لَیُضِلُّونَ بِاَهْوائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُعْتَدینَ وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْاِثْمِ وَ باطِنَهُ اِنَّ الَّذینَ یَكْسِبُونَ الْاِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِما كانُوا یَقْتَرِفُونَ وَ لاتَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْكَرِ اسْمُ اللهِ عَلَیْهِ وَ اِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ اِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوكُمْ وَ اِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّكُمْ

لَمُشْرِكُونَ اَ وَ مَنْ كانَ مَیْتًا فَاَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُورًا یَمْشی بِهِ فِی النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُیِّنَ لِلْكافِرینَ ما كانُوا یَعْمَلُونَ وَ كَذلِكَ جَعَلْنا فی كُلِّ قَرْیَةٍ اَكابِرَ مُجْرِمیها لِیَمْكُرُوا فیها وَ ما یَمْكُرُونَ اِلَّا بِاَنْفُسِهِمْ وَ ما یَشْعُرُونَ

لغات:

«اکابر»جمع اکبر است،چنان که گفته می‌شود:جماعت اکابرة و اصاغرة،و اصل«مکر» به معنای فتل خلاف رشد است.

ترجمه:

از(گوشت)آن‌چه نام خدا(هنگام سر بریدن)بر آن گفته شده،بخورید(و غیر از آن نخورید) اگر به آیات او ایمان دارید!(118) چرا از چیزها[گوشتها]یی که نام خدا بر آن‌ها برده شده نمی‌خورید؟! در حالی که (خداوند) آن‌چه را بر شما حرام بوده، بیان کرده است!مگر این‌که ناچار باشید (که در این صورت، خوردن از گوشت آن حیوانات جایز است.) و بسیاری از مردم، به خاطر هوی و هوس و بی‌دانشی، (دیگران را) گم‌راه می‌سازند و پروردگارت، تجاوزکاران را بهتر می‌شناسد. (119) گناهان آشکار و پنهان را رها کنید! زیرا کسانی که گناه می‌کنند، به‌زودی در برابر آن‌چه مرتکب می‌شدند، مجازات خواهند شد. (120) و از آن‌چه نام خدا بر آن برده نشده، نخورید! این کار گناه است و شیاطین به دوستان خود مطالبی مخفیانه القا می‌کنند، تا با شما به مجادله برخیزند اگر از آن‌ها اطاعت کنید، شما هم مشرک خواهید بود! (121) آیا کسی که مرده بود، سپس او را زنده کردیم، و نوری برایش قرار دادیم که با آن در میان مردم راه برود، همانند کسی است که در ظلمت‌ها باشد و از آن خارج نگردد؟! این گونه برای کافران، اعمال (زشتی) که انجام می‌دادند، تزیین شده (و زیبا جلوه کرده) است. (122) و (نیز) این گونه در هر شهر

و آبادی، بزرگان گنه‌کاری قرار دادیم (افرادی که همه گونه قدرت در اختیارشان گذاردیم امّا آن‌ها سوء استفاده کرده، و راه خطا پیش گرفتند) و سرانجام کارشان این شد که به مکر (و فریب مردم) پرداختند ولی تنها خودشان را فریب می‌دهند و نمی‌فهمند! (123)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«فَکُلُواْ مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللهِ عَلَیْهِ اِن کُنتُمْ بِآیَاتِهِ مُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾

آیه فوق در مقام مذمّت از یهود است که حلال خدا را حرام و حرام خدا را حلال می‌کردند و به مسلمانان می‌گفتند: «آیا شما از حیوانی که خود کشته‌اید می‌خورید، و از حیوانی که خدا کشته است نمی‌خورید؟»و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: تنها از حیوانی که نام خدا هنگام ذبح آن برده شده بخورید نه حیوانی که نام غیر خدا بر او برده شده و یا مرده است و این دستور خداست اگر شما به آیات او ایمان دارید؟⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این آیه و آیه بعد از آن حرمت ذبیحه یهود ونصاری و ذبایحی است که بر خلاف دستور اسلام انجام گرفته باشد.⁽³⁾

محمّد بن مسلم می‌گوید:

به امام صادق(علیه السلام)گفتم:شخصی با گفتن«لا اله الّا الله»و«سبحان الله»و یا«الحمد لله»و یا«الله اکبر»سر حیوان را می‌برد؟امام(علیه السلام)فرمود:همه این‌ها نام خداست.⁽¹⁾

محمّد بن سنان گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا ذبیحه زن و پسر نوجوان حلال است؟ فرمود: اگر هنگام ذبح نام خدا را ببرد مانعی نیست؛ سپس فرمود:اگر مرد مسلمانی فراموش کندو نام خدا را نبرد در صورتی که متّهم [به ترک عمدی] نباشد باکی نیست.⁽²⁾

«نعم، اذا کانت المراة مسلمة و ذکرت اسم الله حلت ذبیحتها، و اذا کان الغلام قویا علی الذبح و ذکر اسم الله حلت ذبیحته، و اذا کان الرجل مسلما فنسی ان یسمی فلا باس باکله اذا لم تتهمه». [تفسیر برهان، ج 2، ص 474، ح 3]

حمران بن اعین گوید:

امام صادق(علیه السلام) فرمود: ذبیحه ناصبی و یهودی را نخور مگر آن که بشنوی که نام خدا را هنگام ذبح برده است؛ سپس فرمود: مگر نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: «وَ لا تَاْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللهِ عَلَیْهِ»؟⁽³⁾

مولّف گوید:

مساله تسمیه مشروحا در فقه بحث شده است مراجعه شود.

«وَ ذَرُواْ ظَاهِرَ الاِثْمِ وَ بَاطِنَهُ…»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از«ظَاهِرَ الاِثْمِ»گناهانی است که مردم انجام می‌دهند و مقصود از «وَ بَاطِنَهُ» شرک و شک است که در قلب‌ها قرار دارد.⁽²⁾

«وَ اِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ اِلَی اَوْلِیَآئِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ…»⁽³⁾

داود بن فرقد گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم من کنار قبر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نماز می‌خواندم ناگاه مردی پشت سر من گفت: «اَ تُرِیدُونَ اَن تَهْدُواْ مَنْ اَضَلَّ اللّهُ وَ اللّهُ اَرْکَسَهُم بِمَا کَسَبُواْ»پس نگاه کردم که ببینم این کیست که این آیه را به من تاویل می‌کند؟ ولکن او را ندیدم و گفتم:«اِنَ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوکُمْ…» ناگهان دیدم هارون بن سعد [زیدی] وارد شد و معلوم گردید که او بوده است، پس امام صادق(علیه السلام) خندید و به او فرمود: پاسخ خود را گرفتی و یا فرمود: به اذن خدا پاسخ خود را گرفتی.⁽⁴⁾

«اَوَ مَن کَانَ مَیْتًا فَاَحْیَیْنَاهُ وَ جَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ…»⁽¹⁾

برید عجلی گوید:

امام باقر(علیه السلام) فرمود: مقصود از «کَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ»کسی است که معرفت به

امام ندارد و مقصود از«اَ وَ مَن کَانَ مَیْتًا فَاَحْیَیْنَاهُ…»کسی است که معرفت به امام پیدا می‌کند[و خداوند او را هدایت می‌نماید] و مقصود از «نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ» امام معصومی است که باید به او اقتدا نماید.⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«میّت» کسی است که معرفت به ولایت امام ندارد و «نور» علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)

است و «کَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ» این مردم هستند که معرفت [به امام] ندارند.⁽³⁾

«وَ کَذَلِکَ جَعَلْنَا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ اَکَابِرَ مُجَرِمِیهَا لِیَمْکُرُواْ فِیهَا…»⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «اَکَابِرَ مُجَرِمِیهَا» رؤسای هر بلده و روستایی می‌باشند [که با پیامبران و اوصیا و علمای دین در تضادّ و مکر و حیله‌اند و آنان طاغوت‌های هر زمانی

هستند]و خداوند می‌فرماید:ما به آنان مهلت دادیم تا در نهایت به مکر و حیله خود عمل کنند و البّته مکرشان به خودشان باز می‌گردد و نمی‌فهمند.⁽¹⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 124 تا 129

متن:

وَ اِذا جاءَتْهُمْ آیَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّی نُؤْتی مِثْلَ ما اُوتِیَ رُسُلُ اللهِ اللهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَیُصیبُ الَّذینَ اَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللهِ وَ عَذابٌ شَدیدٌ بِما كانُوا یَمْكُرُونَ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ اَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْاِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ اَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا كَاَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ كَذلِكَ یَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذینَ لایُؤْمِنُونَ وَ هذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقیمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَذَّكَّرُونَ لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِما كانُوا یَعْمَلُونَ وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمیعًا یا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْاِنْسِ وَ قالَ اَوْلِیاؤُهُمْ مِنَ الْاِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنا اَجَلَنَا الَّذی اَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدینَ فیها اِلَّا ما شاءَ اللهُ اِنَّ رَبَّكَ حَكیمٌ عَلیمٌ وَ كَذلِكَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمینَ بَعْضًا بِما كانُوا یَكْسِبُونَ

لغات:

«اجرام»به معنای اقدام بر عمل قبیح است،و اصل جرم به معنای قطع است،و به گناه جرم گفته می‌شود و «صغار» ذلتی است که صاحب آن نزد خویش کوچک می‌شود، چنان که گفته می‌شود: «صغر الانسان یصغر صغارا و صغرا، و الحرج و الحرج» به معنای سنگین‌ترین سختی می‌باشد.

ترجمه:

و هنگامی که آیه‌ای برای آن‌ها بیاید، می‌گویند: «ما هرگز ایمان نمی‌آوریم، مگر این‌که همانند چیزی که به پیامبران خدا داده شده، به ما هم داده شود!» خداوند آگاهتر است که رسالت خویش را کجا قرار دهد! به‌زودی کسانی که مرتکب گناه شدند، (و مردم را از راه حق منحرف ساختند،) در مقابل مکر (و فریب و نیرنگی) که می‌کردند، گرفتار حقارت در پیشگاه خدا، و عذاب شدید خواهند شد. (124) آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را برای (پذیرش) اسلام، گشاده می‌سازد و آن کس را که به‌خاطر اعمال خلافش بخواهد گم‌راه سازد، سینه‌اش را آن چنان تنگ می‌کند که گویا می‌خواهد به آسمان بالا برود این گونه خداوند پلیدی را بر افرادی که ایمان نمی‌آورند قرار می‌دهد! (125) و این راه مستقیم (و سنت جاویدان) پروردگار توست ما آیات خود را برای کسانی که پند می‌گیرند، بیان کردیم! (126) برای آن‌ها (در بهشت) خانه امن و امان نزد پروردگارشان خواهد بود و او، ولیّ و یاور آن‌هاست به‌خاطر اعمال (نیکی) که انجام می‌دادند. (127) در آن روز که (خدا) همه آن‌ها را جمع و محشور میسازد، (می‌گوید:) ای جمعیّت شیاطین و جن! شما افراد زیادی از انسانها را گم‌راه ساختید! دوستان و پیروان آن‌ها از میان انسانها می‌گویند: «پروردگارا! هر یک از ما دو گروه [پیشوایان و پیروان گم‌راه] از دیگری استفاده کردیم (ما به لذّات هوس آلود و زودگذر رسیدیم و آن‌ها بر ما حکومت کردند)و به اجلی که برای ما مقرّر داشته بودی رسیدیم.» (خداوند) می‌گوید: «آتش جایگاه شماست جاودانه در آن خواهید ماند، مگر آن‌چه خدا بخواهد» پروردگار تو حکیم و داناست. (128) ما این گونه بعضی ازستم‌گران را به بعضی دیگر وامی‌گذاریم به سبب اعمالی که انجام می‌دادند.(129)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«اللّهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ…»⁽¹⁾

ابن سنان گوید:

از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود:شما [شیعیان]سزاوارتر به ورع و تقوا هستید،

مریض‌ها را عیادت کنید و به تشییع جنازه‌ها بروید، این مردم [یعنی مخالفین]به راه‌های باطل و انحرافی رفتند و شما طبق دستور خدا حرکت کردید «اللّهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ.»⁽²⁾

روایت شده ابوجهل[که یکی از اکابر ستم‌گران بود]می‌گفت: ما با فرزندان عبد مناف[و بنی هاشم]در شرافت و نسب نزاع نمودیم و در مسابقه بر هم‌دیگر پیشی نگرفتیم،تا این که گفتند: در بین ما پیامبری است که به او وحی می‌شود. سپس گفت: به خدا سوگند ما به نبوّت و پیامبری او راضی نمی‌شویم و هرگز از او پیروی نمی‌کنیم، تا همان گونه که بر او وحی نازل می‌شود بر ما نیز وحی نازل شود. پس این آیه نازل شد «وَ اِذَا جَاءتْهُمْ آیَةٌ قَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ حَتَّی نُؤْتَی مِثْلَ مَا اُوتِیَ»و سپس خداوند پاسخ آنان را چنین داد «اللّهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ» یعنی نبوّت به نسب و مال نیست بلکه به فضائل نفسانی است و خداوند به هر کس خواسته به او عطا نموده و او را شایسته مقام نبوّت دانسته است.⁽³⁾

B

«فَمَن یُرِدِ اللّهُ اَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاِسْلاَمِ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اگر خداوند به بنده‌ای نظر لطف و عنایتی بکند در قلب او نقطه‌ای از نور قرار می‌دهد و منافذ و مسامع و روزنه‌های قلب او را می‌گشاید و ملکی را می‌گمارد تا او رانگه‌داری کند [و در اعتقاد و عمل پایدار باشد] و اگر به او نظر لطف و نیکی نداشته باشد، در قلب او نقطه سیاهی قرار می‌دهد و روزنه‌های قلب او را مسدود می‌کندو شیطانی را بر او می‌گمارد تا او را گم‌راه نماید، همان گونه که می‌فرماید:«فَمَن یُرِدِ اللّهُ اَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاِسْلاَمِ وَ مَن یُرِدْ اَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَاَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء».⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود:

قلب در باطن انسان به جست‌وجوی حق می‌رود و چون آن را می‌یابد آرام می‌گیرد،همان گونه که خداوند می‌فرماید: «فَمَن یُرِدِ اللّهُ اَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاِسْلاَمِ…»⁽³⁾

B

و در روایت دیگری حضرت رضا(علیه السلام)معنای دو حدیث فوق را روشن‌تر بیان نموده

و می‌فرماید:

اگر خداوند بخواهد کسی را به ایمان و به بهشت و دار کرامت خود در آخرت هدایت نماید، سینه او را برای تسلیم و اطمینان به خود و وعده‌های قیامت و پاداش آخرت باز می‌نماید تا اطمینان به وعده‌های او پیدا کند و اگر کسانی را به خاطر کفر و گناه بخواهد گم‌راه کند و از بهشت و دار کرامت خود در آخرت باز دارد سینه آنان را تنگ می‌نماید تا به سبب شک و اضطراب در اعتقاد در کفر خود باقی بمانند و همانند کسانی باشند که خداوند می‌فرماید: «کَاَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء کَذَلِکَ یَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ».⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) به موسی بن اَشیَم فرمود:

…آیا تو می‌دانی معنای حَرَج در آیه«وَ مَن یُرِدْ اَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا» چیست؟ گفتم: من نمی‌دانم. پس آن حضرت انگشتان خود را جمع نمود و فرمود:

ببین این دست من بسته است و چیزی از آن خارج و داخل نمی‌شود[قلب بسته نیز چنین است.]…⁽¹⁾

«وَ قَالَ اَوْلِیَآؤُهُم مِّنَ الاِنسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ…»⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر این آیه و آیه «وَ کَذَلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمِینَ بَعْضًا بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» گوید:

هر کس با قومی دوستی برقرار کند از آنان خواهد بود گرچه از جنس آنان[و موافق اعتقاد آنان] نباشد و به خاطر آن دوستی در قیامت با آنان خواهد بود.⁽³⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 130 تا 135

متن:

یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ اَ لَمْ یَاْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْكُمْ آیاتی وَ یُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ یَوْمِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلی اَنْفُسِنا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ شَهِدُوا عَلی اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ كانُوا كافِرینَ ذلِكَ اَنْ لَمْ یَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُری بِظُلْمٍ وَ اَهْلُها غافِلُونَ وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ وَ رَبُّكَ الْغَنِیُّ ذُو الرَّحْمَةِ اِنْ یَشَاْ یُذْهِبْكُمْ وَ یَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما یَشاءُ كَما اَنْشَاَكُمْ مِنْ ذُرِّیَّةِ قَوْمٍ آخَرینَ

اِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ ما اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ قُلْ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَكانَتِكُمْ اِنِّی عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ اِنَّهُ لایُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

لغات:

غفلت از معنا و سهو و غروب از معنا نظائراند، و ضد غفلت یقظة است، و ضد سهو ذکر و ضد عزوب حضور است،و «انشاء» به معنای ابتدا و ایجاد است،و«انشا الله الخلق» ابتدعهم و ابتداهم و«توعدون»من الایعاد او من الوعد الوعد فی الخیر و الایعاد فی الشر،و«مکانت» یعنی منزلت.

ترجمه:

(در آن روز به آن‌ها می‌گوید:)ای گروه جنّ و انس!آیا رسولانی از شما به سوی شما نیامدند که آیات مرا برای‌شان بازگو می‌کردند،و شما را از ملاقات چنین روزی بیم می‌دادند؟! آن‌ها می‌گویند: «بر ضدّ خودمان گواهی می‌دهیم (آری،) ما بد کردیم)» و زندگی (پر زرق و برق) دنیا آن‌ها را فریب داد و به زیان خود گواهی می‌دهند که کافر بودند! (130) این به‌خاطر آن است که پروردگارت هیچ گاه (مردم) شهرها و آبادی‌ها را به‌خاطر ستمهای‌شان در حال غفلت و بی‌خبری هلاک نمی‌کند.(بلکه قبلا رسولانی برای آن‌ها می‌فرستد.)(131) و برای هر یک(از این دو دسته)،درجات (و مراتبی)است از آن‌چه عمل کردند وپروردگارت از اعمالی که انجام می‌دهند، غافل نیست. (132) پروردگارت بی‌نیاز و مهربان است (پس به کسی ستم نمی‌کند بلکه همه، نتیجه اعمال خود را می‌گیرند) اگر بخواهد، همه شما را می‌برد سپس هر کس را بخواهد جانشین شما می‌سازد همان طور که شما را از نسل اقوام دیگری به وجود آورد.(133)آن‌چه به شما وعده داده می‌شود،یقینا می‌آید و شما نمی‌توانید (خدا را)

ناتوان سازید(و از عدالت وکیفر او فرار کنید)!(134) بگو:«ای قوم من! هر کار در قدرت دارید بکنید! من (هم به وظیفه خود) عمل می‌کنم امّا به‌زودی خواهید دانست چه کسی سرانجام نیک خواهد داشت (و پیروزی با چه کسی است! امّا) به یقین، ظالمان رستگار نخواهند شد!» (135)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الاِنسِ اَلَمْ یَاْتِکُمْ رُسُلٌ مِّنکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیَاتِی وَ یُنذِرُونَکُمْ لِقَاء یَوْمِکُمْ هَذَا…»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

«هُوَ الَّذِی اَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ وَ بَعَثَ اِلَی الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ رُسُلَهُ لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا…». یعنی خداوند مخلوق خود را در دنیا اسکان دارد و پیامبران خود را برای [هدایت] جنّ و انس فرستاده تا پرده از روی حقایق دنیا بردارند و جن و انس را از خطرهای دنیا بر حذر بدارند و برای عبرت گرفتن مردم دنیا را با مَثَل‌هایی معرفی کنند و عیوب آن را آشکار سازند و راه اندیشیدن و عبرت‌های آن را نسبت به مصائب و بلاها و بیماری‌ها و حلال و حرام، برای آنان باز نمایند و آن‌چه را که خداوند برای خوبیان از بهشت و برای معصیت کاران از آتش و خواری آماده نموده، روشن نماید.⁽²⁾

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

مردی از شام به کوفه آمد و در مسجد کوفه سوالات فراوانی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نمود و یکی از سوالات او این بود که گفت: آیا خداوند برای اجنّه نیز پیامبری فرستاد؟

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آری خداوند پیامبری به نام یوسف برای آنان فرستاد و او آنان را دعوت به [اطاعت و بندگی] خدا نمود و آنان او را کشتند.⁽¹⁾

مولّف گوید:

این حدیث منافات با آیات و احادیث دیگری که می‌فرماید:خداوند حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله)را برای جنّ و انس مبعوث نموده است ندارد، و امکان دارد خداوند در زمان‌های پیشین برای آنان پیامبری به نام یوسف فرستاده باشد. و الله العالم.

سوره‌ی انعام [6]، آیات 136 تا 140

متن:

وَ جَعَلُوا لِلهِ مِمَّا ذَرَاَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْاَنْعامِ نَصیبًا فَقالُوا هذا لِلهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا یَصِلُ اِلَی اللهِ وَ ما كانَ لِلهِ فَهُوَ یَصِلُ اِلی شُرَكائِهِمْ ساءَ ما یَحْكُمُونَ وَ كَذلِكَ زَیَّنَ لِكَثیرٍ مِنَ الْمُشْرِكینَ قَتْلَ اَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دینَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ وَ قالُوا هذِهِ اَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لایَطْعَمُها اِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ اَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ اَنْعامٌ لایَذْكُرُونَ اسْمَ اللهِ عَلَیْهَا افْتِراءً عَلَیْهِ سَیَجْزیهِمْ بِما كانُوا یَفْتَرُونَ وَ قالُوا ما فی بُطُونِ هذِهِ الْاَنْعامِ خالِصَةٌ

لِذُكُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی اَزْواجِنا وَ اِنْ یَكُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فیهِ شُرَكاءُ سَیَجْزیهِمْ وَصْفَهُمْ اِنَّهُ حَكیمٌ

عَلیمٌ قَدْ خَسِرَ الَّذینَ قَتَلُوا اَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللهُ افْتِراءً عَلَی اللهِ قَدْ ضَلُّوا وَ ما كانُوا مُهْتَدینَ

لغات:

«الذرء»خلقت به صورت اختراع و نو آوری است،و اصل آن به معنای ظهور است،و«حرث» به معنای زرع است،و«انعام» جمع نعم به معنای گوسفند وگاو و شتر است و به حیوانات سُم دار انعام گفته نمی‌شود، «و ارداء» به معنای اهلاک است و «ردی یردی ردیا» یعنی هلک، و «تردی الحجر من راس الجبل» یعنی سقط من راس الجبل، و «الحجر» به معنای حرام و به معنای عقل آمده و حجر المراة با فتح و کسر به معنای دامن و حضانت اوست.

ترجمه:

آن‌ها [مشرکان]سهمی از آن‌چه خداوند از زراعت و چهارپایان آفریده،برای او قرار دادند (و سهمی برای بُت‌ها!) و بگمان خود گفتند: «این مال خداست! و این هم مال شرکای ما [یعنی بُت‌ها] است!» آن‌چه مال شرکای آن‌ها بود، به خدا نمی‌رسید ولی آن‌چه مال خدا بود، به شرکایشان می‌رسید!(آری، اگر سهم بُت‌ها با کمبودی مواجه می‌شد، مال خدا را به بُت ها می‌دادند امّا عکس آن را مجاز نمی‌دانستند!) چه بد حکم می‌کنند (که علاوه بر شرک، حتّی خدا راکم‌تر از بُت‌ها می‌دانند)!(136)همین گونه شرکای آن‌ها [بتها]،قتل فرزندان‌شان را در نظرشان جلوه دادند (کودکان خود را قربانی بُت‌ها می‌کردند، و افتخار می‌نمودند!) سرانجام آن‌ها را به هلاکت افکندند و آیینشان را بر آنان مشتبه ساختند. و اگر خدا می‌خواست،

چنین نمی‌کردند(زیرا می‌توانست جلو آنان را بگیرد ولی اجبار سودی ندارد.)بنا بر این، آن‌ها و تهمتهای‌شان را به حال خود واگذار (و به آن‌ها اعتنا مکن)! (137) و گفتند: «این قسمت از چهارپایان و زراعت (که مخصوص بُت‌هاست، برای همه) ممنوع است و جز کسانی که ما بخواهیم به گمان آن‌ها نباید از آن بخورند! و (این‌ها) چهارپایانی است که سوارشدن بر آن‌ها (بر ما) حرام شده است!» و (نیز) چهارپایانی (بود) که (هنگام ذبح،) نام خدا را بر آن نمی‌بردند، و به خدا دروغ می‌بستند (و می‌گفتند: «این احکام، همه از ناحیه اوست.») به‌زودی (خدا) کیفر افتراهای آن‌ها را می‌دهد! (138) و گفتند: «آن‌چه (از بچّه) در شکم این حیوانات است، مخصوص مردان ماست و بر همسران ما حرام است! امّا اگر مرده باشد [مرده متولّد شود]، همگی در آن شریکند.» به‌زودی (خدا) کیفر این توصیف (و احکام دروغین) آن‌ها را می‌دهد او حکیم و داناست. (139) به یقین آن‌ها که فرزندان خود را از روی جهل و نادانی کشتند، گرفتار خسران شدند (زیرا) آن‌چه را خدا به آن‌ها روزی داده بود، بر خود تحریم کردند و بر خدا افترا بستند. آن‌ها گم‌راه شدند و (هرگز) هدایت

نیافته بودند. (140)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ جَعَلُواْ لِلهِ مِمِّا ذَرَاَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الاَنْعَامِ نَصِیبًا…»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم گوید:

عرب‌های مشرک [در زمان جاهلیّت] هنگامی که زراعت می‌کردند می‌گفتند:این [قسمت] مربوط به خدا و این [قسمت] مربوط به بُت‌ها، و چون آبیاری می‌نمودند و آب از سهم خدا به سهم بُت‌ها داخل می‌شد، راه آن را نمی‌بستند

و می‌گفتند: خدا بی‌نیاز است،و چون آب از سهم بُت‌ها وارد سهم خدا می‌شد،راه آن را می‌بستند و می‌گفتند: خدا نیازی ندارد. پس خداوند این آیات را نازل نمود و سخنان و عمل آنان را بر پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) بازگو کرد.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی همین معنا را در تفسیر این آیات ذکر نموده و گوید:

این چیزی است که از ائمّه ما(علیه السلام) روایت شده است.⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه«وَ کَذَلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ اَوْلاَدِهِمْ شُرَکَآؤُهُمْ …» گوید:

یعنی نیاکان‌شان کشتن فرزندان‌شان را برای آنان جلوه دادند،و در نتیجه آنان را فریب دادند و دین‌شان را بر آنان مشتبه ساختند.⁽¹⁾

«وَ قَالُواْ هَذِهِ اَنْعَامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لَّا یَطْعَمُهَا اِلَّا مَن نّشَاء بِزَعْمِهِمْ وَ اَنْعَامٌ…»⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مشرکین چهارپایان را برای گروهی ممنوع می‌کردند،وچهارپایانی را نیز به نام‌های:بحیرة و سائبة و وصیلة و حام، می‌نامیدند و سوار شدن بر آنان را حرام می‌دانستند و اگر جنینی از شکم حیوانی زنده بیرون می‌آمد خوردن آن را بر زن‌ها حرام می‌دانستند و اگر مرده بیرون می‌آمد خوردن آن را بر همه مجاز می‌دانستند؛ و خداوند گفتار و کردارشان را در این آیات برای رسول(صلی الله علیه و آله) حکایت نموده است.⁽³⁾

«قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُواْ اَوْلاَدَهُمْ سَفَهًا بِغَیْرِ عِلْمٍ…»⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آن‌ها مردمی[از مشرکین]بودند که فرزندان دختر را ننگ می‌دانستند و از روی غیرت آنان را می‌کشتند و گروهی دیگر به خاطر ترس از گرسنگی و فقر فرزندان خود را می‌کشتند و خداوند به آنان می‌فرماید: «وَ لَا تَقْتُلُواْ اَوْلاَدَکُم مِّنْ امْلاَقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ اِیَّاهُمْ».⁽⁵⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 141 تا 146

متن:

وَ هُوَ الَّذی اَنْشَاَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفًا اُكُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ

وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهًا وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ اِذا اَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لاتُسْرِفُوا اِنَّهُ لایُحِبُّ الْمُسْرِفینَ وَ مِنَ الْاَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ وَ لاتَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ ثَمانِیَةَ اَزْواجٍ مِنَ الضَّاْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّكَرَیْنِ حَرَّمَ اَمِ الْاُنْثَیَیْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ اَرْحامُ الْاُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونی بِعِلْمٍ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ وَ مِنَ الْاِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّكَرَیْنِ حَرَّمَ اَمِ الْاُنْثَیَیْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ اَرْحامُ الْاُنْثَیَیْنِ اَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ اِذْ وَصَّاكُمُ اللهُ بِهذا فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ كَذِبًا لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ اِنَّ اللهَ لایَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمینَ قُلْ لااَجِدُ فی ما اُوحِیَ اِلَیَّ مُحَرَّمًا عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ اِلَّا اَنْ یَكُونَ مَیْتَةً اَوْ دَمًا مَسْفُوحًا اَوْ لَحْمَ خِنزیرٍ فَاِنَّهُ رِجْسٌ اَوْ فِسْقًا اُهِلَّ لِغَیْرِ اللهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لاعادٍ فَاِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحیمٌ وَ عَلَی الَّذینَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُما اِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما اَوِ الْحَوایا اَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ اِنَّا لَصادِقُونَ

لغات:

«انشاء»احداث فعل است ابتداء بدون وجود نمونه و مثالی مانند ابتدا و ابتداع،و «خلق» به معنای تقدیر و ترتیب است،و «جنات» باغستان‌هایی است که دارای درخت‌های درهم پیچیده باشد، و «روضه» علف زار سبز و خرم است و «زهر» طراوت و نورانیّت کشت زار است، و «عرش» عرش گویند، و عرش به معنای سقف

و ملک آمده و عرش درخت انگور معروف است،و«اسراف» زیاده روی در مصرف است و «حموله»حیوان بارکش است و«ذی ظفر»حیوانات ناخن دار را گویند، و «حوایا» فضولات داخل شکم حیوان را گویند و مفرد آن حاویه است.

ترجمه:

اوست که باغ‌های معروش[باغ‌هایی که درختانش روی داربست‌ها قرار دارد]،و باغ‌های غیر معروش[باغ‌هایی که نیاز به داربست ندارد]را آفرید همچنین نخل و انواع زراعت را، که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند و(نیز) درخت زیتون و انار را، که از جهتی با هم شبیه، و از جهتی تفاوت دارند (برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یک‌دیگر است، در حالی که طعم میوه آن‌ها متفاوت می‌باشد.) از میوه آن، به هنگامی که به ثمر می‌نشیند، بخورید! و حقّ آن را به هنگام درو، بپردازید! و اسراف نکنید، که خداوند مسرفان را دوست ندارد! (141) (او کسی است که) از چهارپایان، برای شما حیوانات باربر، و حیوانات کوچک (برای منافع دیگر) آفرید از آن‌چه به شما روزی داده است، بخورید! و از گامهای شیطان پیروی ننمایید، که او دشمن آشکار شماست! (142)هشت جفت از چهارپایان (برای شما) آفرید از میش دو جفت، و از بز دو جفت بگو:«آیا خداوند نرهای آن‌ها را حرام کرده، یا ماده‌ها را؟ یا آن‌چه شکم ماده‌ها در برگرفته؟ اگر راست می‌گویید (و بر تحریم این‌ها دلیلی دارید)، به من خبر دهید!» (143) و از شتر یک جفت، و از گاو هم یک جفت (برای شما آفرید) بگو: «کدامیک از این‌ها را خدا حرام کرده است؟ نرها یا ماده‌ها را؟ یا آن‌چه را شکم ماده‌ها دربرگرفته؟ یا هنگامی که خدا شما را به این موضوع توصیه کرد، شما گواه (بر این تحریم) بودید؟! پس چه کسی ستم‌کارتر است از آن کس که بر خدا دروغ می‌بندد، تا مردم را از روی جهل گم‌راه سازد؟!خداوند هیچ گاه ستم‌گران را هدایت نمی‌کند» (144) بگو: «در آن‌چه

بر من وحی شده، هیچ غذای حرامی نمی‌یابم به‌جز این‌که مردار باشد، یا خونی که (از بدن حیوان) بیرون ریخته، یا گوشت خوک که این‌ها همه پلیدند یا حیوانی که به گناه، هنگام سر بریدن، نام غیر خدا [نام بُت‌ها] بر آن برده شده است.» امّا کسی که مضطر (به خوردن این محرمات) شود، بی آن‌که خواهان لذت باشد و یا زیاده روی کند (گناهی بر او نیست) زیرا پروردگارت، آمرزنده مهربان است. (145) و بر یهودیان، هر حیوان ناخن‌دار[حیواناتی که سم یک‌پارچه دارند]را حرام کردیم و از گاو و گوسفند،پیه و چربیشان را بر آنان تحریم نمودیم مگر چربی‌هایی که بر پشت آن‌ها قرار دارد، و یا در دو طرف پهلوها، و یا آن‌ها که با استخوان آمیخته است این را به‌خاطر ستمی که می‌کردند به آن‌ها کیفر دادیم و ما راست می‌گوییم. (146)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ آتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَ لَا تُسْرِفُواْ اِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

در کشت[و زراعت]دو حقّ واجب است،1. حقّی که گرفته می‌شود[و آن زکات واجب است]، 2. حقّی که خود می‌پردازی، امّا حقّی که گرفته می‌شود، عشر و نصف عشر است و امّا حقی که تو می‌پردازی چیزی است که خداوند می‌فرماید: «وَ آتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» و آن این است که هر فقیری نزد مزرعه می‌آید، کفّی از گندم به او بدهید….⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

این کفّ از طعام که به مسکین می‌دهید صدقه است.⁽¹⁾

معاویة بن شریح گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

در کشت دو حق واجب وجود دارد: حقّی که بر شما واجب است [و از شما گرفته می‌شود] و حقّی که خود می‌پردازی.سپس فرمود: امّا چیزی که بر شما واجب است یک دهم ونصف یک دهم است و امّا چیزی که خود باید بدهی سخن خداوند است که می‌فرماید: «وَ آتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» یعنی از برداشت هر بار [که درو می‌کنی] مقداری [به اندازه‌ی یک کف طعام] به هر فقیر می‌دهی تا به پایان برسد.⁽²⁾

زراره و محمّد بن مسلم و ابوبصیر گویند: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَ آتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» فرمود:

صاحب کشت به فقیری که نزد او می‌آید مشتی از گندم[و امثال آن]را باید صدقه بدهد و به نگه‌بان نیز غیر از دست مزدی که به او می‌دهی باید یک خوشه خرما و یا دو خوشه و یا سه خوشه باقی گذارد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مردی از انصار بیش از یک کفّ به فقرا داد و چیزی برای اهل و عیال او نماند و این آیه نازل شد.⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

شبانه خوشه‌های خرما را نبرید و شبانه اضحیّه و قربانی خود را نکشید و شبانه کشت خود را جمع نکنید[و شبانه بذر خود را نپاشید]چرا که قانع و معتر در شب سراغ شما نمی‌آیند.

ابوبصیر گوید: گفتم: قانع و معتر کیانند؟ فرمود:

قانع کسی است که به داده تو قانع می‌شود و معتر کسی است که بر تو می‌گذرد

و از تو سوال می‌نماید و اگر شبانه کشت خود را برداری قانع و معتر نزد تو نخواهند آمد و خداوند می‌فرماید: «وَ آتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» یعنی روز برداشت که فقرا نزد شما می‌آیند به هر کدام مشتی از طعام بدهید و نیز هنگام رسیدن میوه و بذرافشانی از هر کدام مشتی به فقرا بدهید و در شب محصول خود را برداشت نکنید.⁽²⁾

B

فقلت:ما القانع و المعتر؟قال:«القانع:الذی یقنع بما تعطیه،و المعتر:الذی یمر بک فیسالک، و ان حصدت باللیل لم یاتک السوال،و هو قول الله؟عز؟: وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ عند الحصاد یعنی القبضة بعد القبضة اذا حصدته، و اذا اخرج فالحفنة بعد الحفنة، و کذلک عند الصرام، و کذلک [عند البذر، و] لاتبذر باللیل لانک تعطی من البذر کما تعطی من الحصاد». [تفسیر برهان، ج 2، ص 483، ح 6]

احمد بن محمّد بن ابی نصر گوید:به حضرت رضا(علیه السلام)گفتم: معنای«وَ لَا تُسْرِفُواْ»

در این آیه چیست؟ فرمود:… پدرم می‌فرمود:

در زمان برداشت خرما و گندم به فقرا و مستمندان[قانع و معتر]یک کف طعام و خرما باید داده شود و کسی که دو کف بدهد اسراف کرده است و پدرم هنگام برداشت محصول چون دید غلامان او دو کف طعام به سوال کننده می‌دهند، فریاد نمود و فرمود: یک کف بدهید و قبضه قبضه و خوشه خوشه بدهید….⁽¹⁾

قال: «هکذا یقراها من قبلکم؟». قلت: نعم.

قال: «افتح الفم بالحاء قلت: حصاده و کان ابی یقول: من الاسراف فی الحصاد و الجذاذ ان یصدق الرجل بکفیه جمیعا، و کان ابی اذا حضر حصد شی‌ء من هذا فرای واحدا من غلمانه یصدق بکفیه صاح به، و قال:

اعط بید واحدة،القبضة بعد القبضة،و الضغث بعد الضغث،من السنبل.و انتم تسمونه الاندر». [تفسیر برهان، ج 2، ص 484، ح 11]

مولّف گوید:

روایات فوق مفاد آیه«وَ الَّذِینَ اِذَا اَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا»می‌باشد.

«ثَمَانِیَةَ اَزْوَاجٍ مِّنَ الضَّاْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

حضرت نوح(علیه السلام) [هنگام طوفان] هشت عدد حیوان را داخل کشتی قرار داد چنان که خداوند می‌فرماید: «ثَمَانِیَةَ اَزْوَاجٍ مِّنَ الضَّاْنِ اثْنَیْنِ…» از گوسفند دو عدد [نر و مادّه] یکی اهلی و دیگری وحشی تا صید آن حلال باشد و از بز نیز یکی اهلی و دیگری وحشی و بیابانی؛ و از شتر نیز یکی اهلی و دیگری وحشی؛ و از گاو نیز یکی اهلی و دیگری وحشی؛ و از هر پرنده نیز یکی اهلی و دیگری وحشی، وارد کشتی نمود و سپس اهل زمین غرق شدند.⁽²⁾

داود رقّی گوید:

برخی از خوارج به من گفتند:خداوند در این آیه چه چیزی را حلال و چند چیزی را حرام کرده است؟ و من پاسخی نداشتم به آنان بدهم، تا به حج رفتم و

خدمت امام صادق(علیه السلام)رسیدم و گفتم:فدای شما شوم چنین سوالی از من کرده‌اند؟ پس امام(علیه السلام) فرمود: خداوند برای قربانی در منی گوسفند و بز اهلی را حلال نمود و گوسفند و بز کوهی را حرام کرد و فرمود: «مِّنَ الضَّاْنِ اثْنَیْنِ…» و نیز شتر اهلی [اعراب] را حلال نمود و شتر کوهی[بخاتی]را حرام کرد و نیز گاو اهلی را حلال نمود و گاو کوهی را حرام کرد و فرمود: «وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الاِبْلِ اثْنَیْنِ» پس من از حج بازگشتم و به آن مرد خارجی همین پاسخ را دادم و او گفت:این چیزی است که تو از حجازآورده‌ای.⁽¹⁾

ابراهیم ابن هاشم، عن ابراهیم بن محمّد، عن السلمی، عن داود الرقی، قال: سالنی بعض

الخوارج عن قول الله تبارک و تعالی: مِنَ الضَّاْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ الی قوله وَ مِنَ الْاِبِلِ

اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ ما الذی احل الله من ذلک، و ما الذی حرم الله؟ قال: فلم یکن عندی

فی ذلک شی‌ء، فحججت، فدخلت علی ابی عبد الله(علیه السلام)، فقلت: جعلت فداک، ان رجلا من الخوارج سالنی عن کذا و کذا، فقال(علیه السلام): «ان الله؟عز؟ احل فی الاضحیة بمنی الضان و المعز الاهلیة، و حرم فیها الجبلیة، و ذلک قوله؟عز؟: مِنَ الضَّاْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ و ان الله؟عز؟ احل فی الاضحیة بمنی الابل العراب و حرم فیها البخاتی، و احل فیها البقر الاهلیة و حرم فیها الجبلیة، فذلک قوله: وَ مِنَ الْاِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ». قال: فانصرفت الی صاحبی، فاخبرته بهذا الجواب، فقال: هذا شی‌ء حملته الابل من الحجاز. [تفسیر برهان، ج 2، ص 488، ح 3]

نظیر روایت فوق را عیّاشی نیز از صفوان جمّال از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده و در پایان آن آمده:

آن مرد خارجی،چون پاسخ امام صادق(علیه السلام)را شنید گفت:اگر جدّ او[یعنی امیر المؤمنین(علیه السلام)] آن خونریزی‌ها را [در جنگ صفیّن و…] نکرده بود من جز او را امام خود قرار نمی‌دادم!⁽²⁾

مرحوم فیض در تفسیر صافی گوید:

شاید علّت تحریم غیر اهلی از حیوانات یاد شده برای قربانی در مناه،این بوده باشد که غیر اهلی صید محسوب می‌شود و آن برای محرم حرام است.⁽¹⁾

«قُل لَّا اَجِدُ فِی مَا اُوْحِیَ اِلَیَّ مُحَرَّمًا عَلَی طَاعِمٍ یَطْعَمُهُ اِلَّا اَن یَکُونَ مَیْتَةً…»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

برخی به خاطر این آیه گفته‌اند: جز آن‌چه در این آیه حرام شمرده شده حرامی وجود ندارد، از این رو همه‌ی چهارپایان، از بوزینه‌ها و سگ‌ها و درّندگان و گرگ‌ها و شیرها و استرها و الاغ‌ها و همه‌ی چهارپایان دیگر را حلال دانسته و اشتباه بزرگی را مرتکب شده‌اند،در حالی که این آیه در ردّ چیزهایی است که مشرکین عرب بر خود حرام و یا حلال دانسته‌اند و خداوند در این آیات

گفته‌های آنان را برای رسول خود(صلی الله علیه و آله) بازگو نموده است و آنان می‌گفته‌اند:

«وَ قَالُواْ مَا فِی بُطُونِ هَذِهِ الاَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِّذُکُورِنَا وَ مُحَرَّمٌ عَلَی اَزْوَاجِنَا وَ اِن یَکُن مَّیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکَاء…» سپس گوید: آنان جنین حیوان را اگر زنده بود، بر زن‌ها حرام می‌دانستند و اگر مرده بود، برای همه حلال می‌پنداشتند.⁽¹⁾

مولّف گوید:

در مورد آیه فوق این سوال مطرح است که حیوانات حرام گوشت منحصر به این چهار چیز یعنی مردار و خون و گوشت خوک و حیوانی که به جای نام خدا نام بُت‌ها بر آن برده می‌شود نیست، چرا که در سوره‌ی مائده⁽²⁾همان گونه که گذشت مخنقه، موقوذة، متردیّة، و غیره از حیواناتی که خوردن آن‌ها حرام است، نام برده

شده؛ و نیز در اخبار صحیح آمده که هر پرنده‌ای که دارای مخلب و دندان‌های شکاری باشد و یا هر ماهی که پولک نداشته باشد خوردن آن حرام است. در پاسخ سوال فوق برخی از مفسّرین فرموده‌اند: آیه سوره‌ی مائده مربوط به اقسام

مردار است و در این آیه نیز مردار به صورت اجمال ذکر شده و در مورد بقیّه باید گفت: حرمت آن‌ها در حدّ حرمت این چهار چیزی که در این آیه آمده نیست، از این رو حرمت آن‌ها را رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بیان نموده است و خوردن آن‌ها مورد کراهت است. سپس گوید: و امّا این که گفته شود: این سوره در مکّه نازل شده و سوره مائده در مدینه نازل شده و محرّماتی که در این آیه نیامده در مدینه نازل شده است؛ با تصریح برخی از اخبار سازگار نیست. تا این که گوید: توجیه مرحوم قمّی نیز پذیرفته نیست چرا که با اخبار موافقت ندارد، در بعضی از اخبار تصریح شده است که جز آن‌چه در این آیه آمده حرام دیگری نیست؛ سپس اخبار وارده‌ی در ذیل این آیه را بیان نموده که در تفسیر برهان نیز نقل شده است و متن آن اخبار چنین است:

در تهذیب شیخ از امام صادق(علیه السلام)و در تفسیر عیّاشی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که از آن دو امام سوال شد:

خوردن جِرّی[ماهی املسی که یهود نمی‌خورند]و مار ماهی و زِمّیر[نوعی از ماهی که پولک ندارد] و نیز ماهیانی که اصلا پوست [و پولک] ندارند چگونه است؟

و امام(علیه السلام) به روایتی فرمود:

این آیه را قرائت نماید (قُل لَّا اَجِدُ فِی مَا اُوْحِیَ اِلَیَّ مُحَرَّمًا…) و سپس امام(علیه السلام) فرمود:حرام همانی است که خدا و رسول او حرام نموده‌اند و لکن مردم بسا از چیزهایی

کراهت دارند، و ما نیز آن‌ها را مکروه می‌داریم.

از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نیز درباره‌ی پرندگان وحشی و حیوانات وحشی مانند خارپشت و خفّاش [خطّاف] و الاغ و استر و اسب سوال شد. امام(علیه السلام) فرمود:

حرام همان چیزهایی است که خداوند در کتاب خود حرام نموده است.

از سویی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در روز فتح خیبر از خوردن گوشت الاغ نهی نمود در حالی که گوشت الاغ حرام نیست و آن حضرت به خاطر این که مردم الاغ‌ها را ذبح نکنند و از سواری آن‌ها بهره ببرند فرمود: از گوشت الاغ نخورید. سپس امام(علیه السلام) به راوی فرمود: این آیه را تلاوت کن «قُل لَّا اَجِدُ فِی مَا اُوْحِیَ اِلَیَّ مُحَرَّمًا…».⁽¹⁾

و عن الباقر و العیّاشی عن الصّادق(علیهما السلام) انّه سئل عن سباع الطیر و الوحش حتّی ذکر له القنافذ و الوطواط و الحمیر و البغال و الخیل فقال لیس الحرام الا ما حرم اللَّه فی کتابه و قد نهی رسول اللَّه(صلی الله علیه و آله) یوم خیبر عن اکل لحوم الحمیر و انّما نهاهم من اجل ظهورهم ان یفنوها و لیست الحمیر بحرام ثم قال اقرا هذه الآیة قُلْ لااَجِدُ الآیة. [تفسیر صافی، ج 2، ص 167]

«وَ عَلَی الَّذِینَ هَادُواْ حَرَّمْنَا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمَا…» ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

آن‌چه در این آیه حرام شده مربوط به بنی‌اسراییل است.⁽³⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این آیه یهود هستند که خداوند گوشت پرندگان و پیه حیوانات را بر آنان حرام نمود در حالی که آن‌چه خداوند حرام نمود را دوست می‌داشتند؛ و از پیه حیوانات تنها آن‌چه بر پشت گوسفند ودر دو طرف او خارج ازشکم قرار دارد و آن‌چه به استخوان‌ها متصل است را برای آنان حلال نمود و این

به خاطر ظلم وسرکشی آنان بود چرا که پادشاهان بنی‌اسراییل فقرا را ازخوردن گوشت پرندگان و پیه‌های حیوانات منع می‌کردند و خداوند آن‌چه را از فقرا منع می‌کردند بر آنان حرام نمود و فرمود: «ذَلِکَ جَزَیْنَاهُم بِبَغْیِهِمْ وِ اِنَّا لَصَادِقُونَ.»⁽¹⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 147 تا 151

متن:

فَاِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلایُرَدُّ بَاْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمینَ سَیَقُولُ الَّذینَ اَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللهُ ما اَشْرَكْنا وَ لاآباؤُنا وَ لاحَرَّمْنا مِنْ شَیْ‌ءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّی ذاقُوا بَاْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَ اِنْ اَنْتُمْ اِلَّاتَخْرُصُونَ قُلْ فَلِلهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ اَجْمَعینَ قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذینَ یَشْهَدُونَ اَنَّ اللهَ حَرَّمَ هذا فَاِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاتَتَّبِعْ اَهْواءَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ الَّذینَ لایُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَیْكُمْ اَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانًا وَ لاتَقْتُلُوا اَوْلادَكُمْ مِنْ اِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ اِیَّاهُمْ وَ لاتَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لاتَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللهُ اِلَّا بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

لغات:

«هلم»یعنی بیاورید«و هلم شهداءکم»یعنی هاتوا شهداءکم و میم هلم به خاطر تشدید مفتوح است،مانند ردّ و بعضی گفته‌اند:اسم فعل است مانند: روید و صه و مه،و «تعالوا» مشتق از علو است و باید داعی علی باشد، و «تلاوت» به معنای قرائت است، و «املاق» به معنای افلاس از مال و زاد است، و «فواحش» جمع فاحشة به معنای عمل بسیار قبیح است و قبیح، شامل کوچک و بزرگ می‌شود لذا گفته می‌شود: قرد یعنی بوزینه قبیح الصورة است و گفته نمی‌شود فاحش الصورة است و ضد قبیح حسن است، و فاحش چنین نیست.

ترجمه:

اگر تو را تکذیب کنند(و این حقایق را نپذیرند)، به آن‌ها بگو:«پروردگار شما،رحمت

گسترده‌ای دارد امّا مجازات او هم از مجرمان دفع شدنی نیست! (و اگر ادامه دهید کیفر

شما حتمی است)(147)به‌زودی مشرکان(برای تبرئه خویش)می‌گویند:«اگرخدا می‌خواست ، نه ما مشرک می‌شدیم و نه پدران ما و نه چیزی را تحریم می‌کردیم!»کسانی که پیش از آن‌ها بودند نیز، همین گونه دروغ می‌گفتند و سرانجام (طعم) کیفر ما را چشیدند. بگو: «آیا دلیل روشنی (بر این موضوع) دارید؟ پس آن را به ما نشان دهید؟ شما فقط از پندارهای بی‌اساس پیروی می‌کنید، و تخمینهای نابجا می‌زنید.» (148) بگو: «دلیل رسا (و قاطع) برای خداست (دلیلی که برای هیچ کس بهانه‌ای باقی نمی‌گذارد).و اگر او بخواهد، همه شما را (به اجبار) هدایت می‌کند. (ولی چون هدایت اجباری بی‌ثمر است، این کار را نمی‌کند.)» (149) بگو: «گواهان خود را، که گواهی می‌دهند خداوند این‌ها را حرام کرده است، بیاورید!» اگر آن‌ها (به‌دروغ) گواهی دهند، تو با آنان(هم‌صدا نشو! و) گواهی نده! و از هوی و هوس کسانی که آیات ما را تکذیب کردند،

و کسانی که به آخرت ایمان ندارند و برای خدا شریک قایلند،پیروی مکن!(150) بگو: «بیایید آن‌چه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برای‌شان بخوانم:این‌که چیزی را شریک خدا قرار ندهید! و به پدر و مادر نیکی کنید! و فرزندانتان را از (ترس) فقر، نکشید! ما شما و آن‌ها را روزی می‌دهیم و نزدیک کارهای زشت نروید، چه آشکار باشد چه پنهان! و انسانی را که خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانید!مگر بحق (و از روی استحقاق) این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش کرده، شاید درک کنید! (151)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«قُلْ فَلِلهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاء لَهَدَاکُمْ اَجْمَعِینَ»⁽¹⁾

مسعدة بن زیاد گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود: روز قیامت خداوند به بنده‌ی خود می‌فرماید: ای بنده‌ی من آیا عالم بودی؟ [و احکام خدا را می‌دانستی] پس اگر بگوید: آری. خداوند به او می‌فرماید: پس برای چه، چیزی را که می‌دانستی به آن عمل نکردی؟ و اگر بگوید: من جاهل و نادان بودم. خداوند به او می‌فرماید:برای چه نرفتی یاد بگیری و عمل کنی.پس آن بنده محکوم می‌شود و این معنای حجّت بالغه خداوند است. ⁽²⁾

ابوالقاسم جعفر بن محمّد، قال: حدثنی محمّد بن محمّد بن عبد الله بن جعفر الحمیری،

عن ابیه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن زیاد، قال: سمعت جعفر بن محمّد(علیهم السلام) و قد سئل عن قوله تعالی: فَلِلهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ.

فقال: «ان الله تبارک و تعالی یقول للعبد یوم القیامة: عبدی ا کنت عالما؟ فان قال: نعم، قال له: ا فلا عملت بما علمت؟و ان قال: کنت جاهلا، قال له: ا فلا تعلمت حتّی تعمل، فیخصمه، فتلک الحجة البالغة». [تفسیر برهان، ج 2، ص 492، ح 3]

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری فرمود:

ما حجّت بالغه خداوند هستیم بر کسانی که روی زمین تا آسمان زندگی می‌کنند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن مفصّلی فرمود: حجّت بالغه الهی سخنی است که عالم

و جاهل می‌فهمند، چرا که خداوند کریم‌تر و عادل‌تر از آن است که بدون حجّت بنده‌ی

خود را عذاب نماید. سپس فرمود: هرگز خداوند بعد از هدایت، کسی را گم‌راه نمی‌کند

تا حقیقت را برای او بیان نماید. سپس امام صادق(علیه السلام) ماجرای اتمام حجّت رسول

خدا(صلی الله علیه و آله) را در غدیر خم بیان نمود و فرمود: آنان که بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به راه غیر اهل البیت(علیهم السلام) رفتند حجّت بر آنان تمام شده بود چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله)….⁽²⁾

فقال جعفر بن محمّد(علیهما السلام): «الحجة البالغة: التی تبلغ الجاهل من اهل الکتاب فیعلمها بجهله کما یعلمها العالم بعلمه، لان الله تعالی اکرم و اعدل من ان یعذب احدا الا بحجة». ثم تلا جعفر بن محمّد(علیهما السلام):وَ ما کانَ اللهُ لِیُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ اِذْ هَداهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ.

ثم انشا جعفر بن محمّد(علیهما السلام) محدثا یقول: «ما مضی رسول الله(صلی الله علیه و آله) الا بعد اکمال الدین و اتمام النعمة و رضا الرب، و انزل الله علی نبیه(صلی الله علیه و آله) بکراع الغمیم: یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ لان رسول الله(صلی الله علیه و آله) خاف الارتداد من المنافقینالذین کانوا یسرون عداوة علی(علیه السلام)، و یعلنون موالاته خوفا من القتل، فلما صار النّبی(صلی الله علیه و آله) بغدیر خم بعد انصرافه من حجة الوداع، انتصب للمهاجرین و الانصار قائما یخاطبهم، فقال بعد ما حمد الله و اثنی علیه: معاشر المهاجرین و الانصار، ا لست اولی بکم من انفسکم؟ فقالوا: اللهم نعم. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): اللهم اشهد. ثلاثا. ثم قال: یا علی. فقال: لبیک یا رسول الله. فقال له: قم، فان الله امرنی ان ابلغ فیک رسالاته، انزل بها جبرییل یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ.

فقام الیه علی(علیه السلام)، فاخذ رسول الله(صلی الله علیه و آله) بضبعه فشاله، حتّی رای الناس بیاض ابطیهما، ثم قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، و انصر من نصره،و اخذل من خذله فاول قائم قام من المهاجرین و الانصار عمر بن الخطاب، فقال: بخ بخ لک یا علی، اصبحت مولای و مولی کل مومن و مومنة. فنزل جبرییل(علیه السلام) بقول الله؟عز؟: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاِسْلامَ دِینًا فبعلی امیرالمؤمنین(علیه السلام) فی هذا الیوم اکمل الله لکم معاشر المهاجرین و الانصار دینکم، و اتم علیکم نعمته، و رضی لکم الاسلام دینا، فاسمعوا له و اطیعوا له تفوزوا. و اعلموا ان مثل علی فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا، و من تخلف عنها غرق، و من تقدمها مرق، و مثل علی فیکم کمثل باب حطة فی بنی‌اسراییل، من دخله کان آمنا و نجا، و من تخلف عنه هلک و غوی. فما مر علی المنافقین یوم کان اشد علیهم منه، و قد کان المنافقون یعرفون علی عهد رسول الله(صلی الله علیه و آله) ببغض علی(علیه السلام)، فانزل علی نبیه(صلی الله علیه و آله): اَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ اَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللهُ اَضْغانَهُمْ وَ لَوْ نَشاءُ لَاَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ، وَ اللهُ یَعْلَمُ اِسْرارَهُمْ و السر بغض علی(علیه السلام)، فماج الناس فی ذلک القول من رسول الله(صلی الله علیه و آله) فی علی(علیه السلام)، و قالوا فاکثروا القول.

فلما انصرف رسول الله(صلی الله علیه و آله) الی المدینة خطب اصحابه، و قال: ان الله تعالی اختص علیا بثلاث خصال لم یعطها احد من الاولین و الآخرین، فاعرفوها، فانه الصدیق الاکبر، و الفاروق الاعظم، اید الله به الدین و اعز به الاسلام و نصر به نبیکم.

فقام الیه عمر بن الخطاب، و قال: ما هذه الخصال الثلاث التی اعطاها الله علیا، و لم یعطها احدا من الاولین و الآخرین؟فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله):اختص علیا باخ مثل نبیکم محمّد خاتم النّبیین لیس لاحد اخ مثلی، و اختصه بزوجة مثل فاطمة و لم یختص احدا بزوجة مثلها، و اختصه بابنین مثل الحسن و الحسین سیدی شباب اهل الجنة و لیس لاحد ابنان مثلهما، فهل تعلمون له نظیرا، او تعرفون له شبیها

ان جبرییل نزل علی یوم احد فقال: یا محمّد، اسمع: لاسیف الا ذو الفقار، و لافتی الا علی یعلمنی انه لاسیف کسیف علی، و لافتی هو کعلی، و قد نادی قبل ذلک یوم بدر ملک یقال له رضوان، من السماء الدنیا، لاسیف الا ذو الفقار، و لافتی الا علی.

ان علیا سیّد المتقین و امام المؤمنین،و قائد الغر المحجلین، لایبغضه من قریش الا دعی،و لامن العرب الا سفحی، و لامن سائر الناس الا شقی، و لامن سائر النّساء الا سلقلقیة.ان الله؟عز؟ جعل علیا للناس بین المهاجرین و الانصار، و بین خلقه [و بینه]، فمن عرفه و والاه کان مومنا،و من جهله و لم یواله و لم یعاد من عاداه کان ضالا،ا فآمنتم یا معاشر المسلمین. یقولها ثلاثا. قالوا: آمنا و سلمنا یا رسول الله. فآمنوا بعلی بالسنتهم، و کفروا بقلوبهم، فانزل الله علی نبیه(صلی الله علیه و آله): یا اَیُّهَا الرَّسُولُ لایَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِاَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ فقال لهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) ذلک بمشهد من اصحابه: لم یحبک یا علی من اصحابی الا مومن تقی، و لایبغضک الا منافق شقی، و انت یا علی و شیعتک الفائزون یوم القیامة، ان شیعتک یردون علی الحوض بیض وجوههم، [وشیعة عدوک من امتی یردون علی الحوض سود الوجوه]،فتسقی انت شیعتک،وتمنع عدوک. فانزل الله تعالی: یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ بموالاة علی و معاداة علی فَاَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ اِیمانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ وَ اَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللهِ هُمْ فِیها خالِدُونَ.

فلما نادی[بها]رسول الله(صلی الله علیه و آله)،قال المنافقون:الا ان محمّدا لایزال یرفع بضبع علی، و یتلو علینا آیة من القرآن بعد آیة [غوایة] و ترجیحا له علینا. ثم اجتمعوا لیلا. فقالوا: ان محمّدا خدعنا عن دیننا الذی کنا علیه [فی الجاهلیة]، فقال: من قال لااله الا الله فله ما لنا و علیه ما علینا. و الآن قد خالف هذا القول الی غیره، فقام خطیبا فقال: انا سیّد ولد آدم و لافخر. فحملناها، ثم قال: علی سیّد العرب. ثم فضله علی جمیع العالمین من الاولین و الآخرین، فقال: علی خیر البشر و من ابی فقد کفر. ثم قال: فاطمة سیدة نساء العالمین. ثم قال: الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة. ثم قال: حمزة سیّد الشهداء، و جعفر ذو الجناحین یطیر بهما مع الملائکة حیث یشاء، و العبّاس عمه جلدة بین عینیه و صنو ابیه، و له السقایة فی دار الدنیا [و بنی شیبة لهم السدانة، فجمع خصال الخیر و منازل الفضل و الشرف فی الدنیا] و الآخرة له و لاهل بیته خاصة، و جعلنا من اتباعه و اتباع اهل بیته.

فقال النضر بن الحارث الفهری: اذا کان غد اجتمعوا عند رسول الله حتّی اقبل انا و اتقاضاه ما وعدنا به فی بدء الاسلام، و انظر ما یقول، ثم نحتج. فلما اصبحوا فعلوا ذلک، فاقبل النضر بن الحارث فسلم علی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قال: یا رسول الله، اذا کنت انت سیّد ولد آدم،و اخوک سیّد العرب،و ابنتک فاطمة سیدة نساء العالمین،و ابناک الحسن و الحسین سیدی شباب اهل الجنة، و عمک حمزة سیّد الشهداء، و ابن عمک ذو الجناحین یطیر مع الملائکة حیث یشاء، و عمک جلدة بین عینیک و صنو ابیک، و بنو شیبة لهم السدانة، فما لسائر قریش و العرب؟ فقد اعلمتنا فی بدء الاسلام انا اذا کنا آمنا بما تقول کان لنا مالک و علینا ما علیک. فاطرق رسول الله(صلی الله علیه و آله) طویلا ثم رفع راسه، فقال: ما انا و الله فعلت بهم هذا، بل الله فعل بهم هذا، فما ذنبی؟! فولی النضر بن الحارث و هو یقول: اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فامطر علینا حجارة من السماء او ائتنا بعذاب الیم. فانزل الله مقالة النضر بن الحارث، و نزلت هذه الآیة وَ ما کانَ اللهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فِیهِمْ الی قوله: وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ فبعث رسول الله(صلی الله علیه و آله) الی النضر بن الحارث الفهری،فاحضره و تلا علیه الآیة،فقال: یا رسول الله،انی قد اسررت ذلک جمیعه،انا و من لم تجعل له ما جعلته لک و لاهل بیتک من الشرف و الفضل فی الدنیا و الآخرة، فقد اظهر الله ما اسررنا به، اما انا فانی اسالک ان تاذن لی فاخرج من المدینة، فانی لااطیق المقام [بها]. فوعظه النّبی(صلی الله علیه و آله)[و قال]:ان ربک کریم،فان انت صبرت و تصابرت لم یخلک من مواهبه،فارض وسلم، فان الله یمتحن خلقه بضروب من المکاره، و یخفف عمن یشاء، و له الخلق و الامر، مواهبه عظیمة، و احسانه واسع. فابی النضر بن الحارث، و ساله الاذن، فاذن له رسول الله(صلی الله علیه و آله).فاقبل الی بیته، و شد علی راحلته ثم رکبها مغضبا و هو یقول: اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فامطر علینا حجارة من السماء او ائتنا بعذاب الیم. فلما صار بظهر المدینة و اذا بطیر فی مخلبه جندلة فارسلها علیه، فوقعت علی هامته، ثم دخلت فی دماغه، و خرجت من جوفه، و وقعت علی ظهر راحلته، و خرجت من بطنها، فاضطربت الراحلة و سقطت، و سقط النضر بن الحارث من علیها میتین، فانزل الله تعالی:

سَاَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ مِنَ اللهِ ذِی الْمَعارِجِ.

فبعث رسول الله(صلی الله علیه و آله) بعد ذلک الی المنافقین الذین اجتمعوا لیلا مع النضر بن الحارث فتلا علیهم الآیة، و قال: اخرجوا الی صاحبکم الفهری حتّی تنظروا الیه. فلما راوه انتحبوا و بکوا، و قالوا: من ابغض علیا و اظهر بغضه قتله علی بسیفه، و من خرج من المدینة بغضا لعلی انزل الله علیه ما نری، لئن رجعنا الی المدینة لیخرجن الاعز منها الاذل من شیعة علی، مثل سلمان و ابی ذر و المقداد و عمار و اشباههم من ضعفاء الشیعة.

فاوحی الله الی نبیه(صلی الله علیه و آله) ما قالوا،فلما انصرفوا الی المدینة اعلمهم رسول الله (صلی الله علیه و آله)، فحلفوا بالله کاذبین انهم لم یقولوا، فانزل الله فیهم: یَحْلِفُونَ بِاللهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ اِسْلامِهِمْ بظاهر القول لرسول الله(صلی الله علیه و آله): انا قد آمنا و اسلمنا لله و للرسول فیما امرنا به من طاعة علی وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا من قتل محمّد(صلی الله علیه و آله)لیلة العقبة،و اخراج ضعفاء الشیعة من المدینة بغضا لعلی،و تغیضا علیه وَ ما نَقَمُوا اِلَّا اَنْ اَغْناهُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ بسیف علی فی حروب رسول الله(صلی الله علیه و آله) و فتوحه فَاِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْرًا لَهُمْ وَ اِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللهُ عَذابًا اَلِیمًا فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِی الْاَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لانَصِیرٍ فلما تلاها رسول الله(صلی الله علیه و آله) قالوا: تبنا یا رسول الله، بالسنتهم دون قلوبهم.

فلما اجتمعوا ایضا قالوا:انا لانسر فی امر علی و اهل بیته واتباعه شیئا الا اظهره الله علی محمّد، فتلاه علینا، فقد خطبنا محمّد، فقال فی کلمته: ایها الناس، لم تکن نبوة الانبیاء الا نسخت بعد نبیها ملکا و جبروتا. فلیت لنا فی هذا الملک نصیبا، اذا لم یکن لنا فی الآخرة ملک، و لانحن من شیعة علی، و انما نظر موالاته و الایمان به لیکون لنا فی الارض ولیا و نصیرا، و اما فی السماء فلا حاجة لنا به، لاالی علی و لاالی غیر علی، و ان محمّدا یخبرنا ان الملک من بعده لایستتم[لاحد]من امته حتّی یوالی علیا و ینصره و یعینه،فانزل الله علی نبیه (صلی الله علیه و آله):

اَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَاِذًا لایُؤْتُونَ النَّاسَ ای علی وشیعته نَقِیرًا اَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ اِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا کما آتینا محمّدا و آل محمّد فی الدنیا و الآخرة فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ کَفی بِجَهَنَّمَ سَعِیرًا.

فخطب رسول الله(صلی الله علیه و آله) عند ذلک اصحابه فقال لهم: معاشر المهاجرین و الانصار، ما بال اصحابی اذا ذکر لهم ابراهیم [و آل ابراهیم] تهللت وجوههم و استبشرت قلوبهم، و اذا ذکر محمّد و آل محمّد تغیرت وجوههم و ضاقت صدورهم؟ ان الله تعالی لم یعط ابراهیم و آل ابراهیم شیئا الا اعطی محمّدا و آل محمّد مثله، و نحن فی الحقیقة آل ابراهیم. ان الله ما اصطفی نبیا الا اصطفی آل [ذلک] النّبی، فجعل منهم الصدیقین و الشهداء و الصالحین. هذا جبرییل(علیه السلام) یتلو علی من ربی ما توهمتم و طویتم و اسررتم و اعلنتم فیما بینکم من امر آل محمّد، ثم تلا علیهم اَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَاِذًا لایُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیرًا فحلفوا بالله کاذبین انهم لم یسروا و لم یعلنوا فیما بینهم. فانزل الله: قالُوا نَشْهَدُ اِنَّکَ لَرَسُولُ اللهِ وَ اللهُ یَعْلَمُ اِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللهُ یَشْهَدُ اِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ ای لو کنت عندهم یا رسول الله ما حلفوا بالله کاذبین اتَّخَذُوا اَیْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللهِ اِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ ذلِکَ بِاَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لایَفْقَهُونَ». [تفسیر برهان، ج 2، ص 492، ح 5]

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند بر مردم دو حجّت دارد:حجّت ظاهری و حجّت باطنی،حجّت ظاهری پیامبران و مرسلین و امامان هستند و حجّت باطنی عقل‌های آنان است.⁽¹⁾

«قُلْ تَعَالَوْاْ اَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ اَلَّا تُشْرِکُواْ بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوَالِدَیْنِ اِحْسَانًا… الی قَولِهِ: لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»⁽²⁾

ابوبصیر گوید:

خدمت امام باقر(علیه السلام)بودم و آن حضرت بر فراش خود تکیه زده بود وچون این آیات محکمات سوره‌ی انعام خوانده شد فرمود: هفتاد هزار ملک از ملائکه این آیات را تشییع نمودند.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آیات فوق آیات محکماتی هستند و هرگز چیزی آن‌ها را نسخ نکرده و هفتاد هزار از ملائکه هنگام نزول، آن‌ها را تشییع نموده‌اند و در این آیات دستوراتی است بر جمیع بنی آدم و آن‌ها «امّ الکتاب» هستند و هر کس به این آیات عمل کند داخل بهشت می‌شود و هر کس عمل نکند اهل دوزخ خواهد بود.

کعب الاحبار [از علمای یهود که مسلمان شد] گفت:

سوگند به خدایی که جان من به دست اوست در اوّل تورات نوشته شده: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قُلْ تَعَالَوْاْ اَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ…».

مولّف گوید:

آیات فوق در مقام مذمّت و نکوهش از چیزهایی است که قوم یهود در آیات پیشین بر خود حرام نموده بودند، این آیات درباره‌ی اثبات اصول محرّمات الهی است، و بزرگ‌ترین گناه که شرک به خداوند است را اوّل بیان نموده و می‌فرماید: «اَلَّا تُشْرِکُواْ بِهِ شَیْئًا» و شرک به خداوند بزرگ‌ترین گناهان کبیره است،و در حکم شرک به خداوند است هر انحراف و کفر و گم‌راهی که با ایمان

به خدا«مَا اَنزَلَ اللّهُ عَلَی رَسُولِهِ»منافات داشته باشد از این رو در زیارت جامعه،امام هادی(علیه السلام) می‌فرماید: «من خالفکم مشرک» یعنی کسانی که با شما امامان اهل البیت مخالفت کنند مشرک‌اند» و نیز در حدیث مقبوله ابن حنظله آمده که اگر کسی حکم فقیه جامع الشرایطی را ردّ کند مانند این است که حکم امام معصوم(علیه السلام) و حکم خدا را ردّ نموده باشد و سپس امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: و آن در حدّ شرک به خداوند است. و تعبیر روایت چنین است: «و الرادّ علیه کالرادّ علینا و الرادّ علینا کالرادّ علی الله و الرادّ علی الله فی حدّ الشرک بالله».⁽¹⁾

«وَ بِالْوَالِدَیْنِ اِحْسَانًا…»⁽¹⁾

از این آیه ظاهر می‌شود که بعد از شرک به خداوند خطرناک‌ترین عمل، ترک احسان به پدر و مادر است،و پس از توحید در عبادت و اعتقاد به یگانگی خداوند، بهترین عمل احسان به پدر و مادر است چنان که خداوند می‌فرماید: «اَلَّا تَعْبُدُواْ اِلَّا اِیَّاهُ وَ بِالْوَالِدَیْنِ اِحْسَانًا…». ⁽²⁾

و در حکم والدین نسبی است والدین حقیقی چنان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «اَنَا وَ عَلِیٌ اَبَوَا هَذِهِ الْاُمَّةِ» یعنی من و علی دو پدر این امّت هستیم. و در روایتی آمده که هر کسی سه پدر دارد، 1. پدری که او را به دنیا آورده، 2. پدری که او را تعلیم نموده، 3. پدری که دختر خود را به او تزویج کرده است؛ و ظاهر این روایت این است که اگر رعایت حقوق آنان نشود عقوق و ظلم در حق آنان می‌شود و آن خطر بزرگی خواهد بود و ما نباید از آن غافل باشیم، «وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللَّهِ.»

«وَ لَا تَقْتُلُواْ اَوْلاَدَکُم مِّنْ امْلاَقٍ…»⁽¹⁾

این آیه مذمّت از برخی از مشرکین است که فرزندان خود را از ترس فقر و ناداری می‌کشتند، از این رو خداوند می‌فرماید: نسبت به روزی خود هراس نداشته باشید، ما هستیم که روزی شما و فرزندان‌تان را می‌دهیم و عجیب این است که خداوند به خاطر همین فکر بی اساس سوگند یاد نموده و می‌فرماید: «وَ فِی السَّمَاء رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ * فَوَرَبِّ السَّمَاء وَ الْاَرْضِ اِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا اَنَّکُمْ تَنطِقُونَ».⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز می‌فرماید:

«اَلَا وَ اِنَ رُوحَ الْاَمِینِ نَفَثَ فِی رُوعِی اَنَّهُ لَن تَمُوتُ نَفْسٌ حَتَّی تَسْتَکْمِلَ رِزْقَهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ، وَ اَجْمِلُوا فِی الطَّلَبِ، وَ لَا یَحْمِلْ اَحَدَکُمْ اسْتِبْطَاءُ شَیْ‌ءٍ مِنَ الرِّزْقِ اَنْ یَطْلُبَهُ بِغَیْرِ حِلِّهِ فَاِنَّهُ لَا یُدْرَکُ مَا عِنْدَ اللهِ اِلَّا بِطَاعَتِهِ».⁽³⁾

یعنی، ای مردم آگاه باشید که جبرییل امین به من خبر داد: هرگز کسی از دنیا نمی‌رود

مگر آن که رزق خود را کامل خورده باشد، پس از خدا بترسید و رزق و روزی خود را از راه حلال و بدون اضطراب و عجله به دست آورید و کندی روزی شما را به طرف حرام نکشاند، چرا که وعده‌های خداوند، بدون اطاعت از او به دست نمی‌آید.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

«طَلَبَ الْعِلْمِ اَوْجَبُ عَلَیْکُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ؛ اِنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَکُمْ، قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَیْنَکُمْ، وَ ضَمِنَهُ، وَ سَیَفِی لَکُمْ، وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ اَهْلِهِ، وَ قَدْ اُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ اَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ مِنْ اَهْلِهِ».⁽¹⁾

یعنی، طلب علم بر شما واجب‌تر از طلب مال است،چرا که مال را عادلی مانند خداوند بین شما تقسیم نموده است و علم نزد اهلش جمع شده و شما مامور هستید که علم را از اهل آن بگیرید و فقط باید از آنان طلب کنید.

«وَ لَا تَقْرَبُواْ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ…»⁽²⁾

اهل لغت گویند:

فحشا اخصّ از قبیح است، و جمیع محرّمات شرعی و عقلی را قبایح گویند و قبیح مراتبی دارد و شامل مکروهات و منافیات مروّت نیز می‌شود و درجات اعلای قبایح فواحش است و غیر معصوم خالی از قبایح عرفیّه و مکروهات شرعیّه و منافیات مروّت نیست و معصوم از فواحش و قبایح دور است.

امام سجّاد(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «مَا ظَهَرَ مِنْهَا» ازدواج با زن پدر است. [که در جاهلیّت آن را حلال

می‌دانسته‌اند]و آن فاحشه آشکار است، و مقصود از «وَ مَا بَطَنَ» عمل زنا می‌باشد و آن فاحشه پنهان است.⁽¹⁾

«وَ لَا تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ اِلَّا بِالْحَقِّ…»⁽²⁾

قتل نفس مومن از گناهان بسیار بزرگ است از این رو خداوند در سوره‌ی نساء⁽³⁾نیز می‌فرماید: «وَ مَن یَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِیهَا» و در سوره‌ی مائده⁽⁴⁾می‌فرماید:«مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسَادٍ فِی الاَرْضِ فَکَاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا» و برخی از قتل‌ها عذاب سخت‌تری دارد مانند کشتن فرزندان بی‌گناه از ترس فقر که در آیه قبل ذکر شد و یازنده به گور کردن دخترها در زمان جاهلیّت و یا سقط نمودن جنین که در روایت آمده روز قیامت قبل از هر چیزی از آن سوال می‌شود چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ اِذَا الْمَوْؤُودَةُ سُئِلَتْ * بِاَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ».

آن‌چه گفته شد، مربوط به زمان جاهلیّت است و لکن مع الاسف در این زمان‌ها نیز برخی کم‌تر از مردم جاهلیّت نیستند و فرزند بی‌گناه خود را به بهانه‌های بی‌اساسی سقط می‌کنند و یا پزشک بچّه زنده را تکه تکه می‌کند و از رحم مادر بیرون می‌آورد و خود را مسلمان می‌داند!

سوره‌ی انعام [6]، آیات 152 تا 153

متن:

وَ لاتَقْرَبُوا مالَ الْیَتیمِ اِلَّا بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ وَ اَوْفُوا الْكَیْلَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ

لانُكَلِّفُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَها وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبی وَ بِعَهْدِ اللهِ اَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ وَ اَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَ لاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبیلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

لغات:

«الاشد» جمع شد است مانند اشر که جمع شرّ و اضر که جمع ضرّ و شد به معنای قوه است و «شد النهار» ارتفاع نهار است، و بعضی گویند: اشد جمع شدة است مثل انعم و نعمة.

ترجمه:

و به مال یتیم، جز به بهترین صورت (و برای اصلاح)، نزدیک نشوید، تا به حد رشد خود برسد! و حق پیمانه و وزن را بعدالت ادا کنید! هیچ کس را، جز بمقدار تواناییش، تکلیف نمی‌کنیم و هنگامی که سخنی می‌گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتّی اگر در مورد نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می‌کند، تا متذکّر شوید! (152) این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید! و از راه‌های پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید، که شما را از طریق حق، دور می‌سازد! این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می‌کند، شاید پرهیزگاری پیشه کنید!» (153)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَا تَقْرَبُواْ مَالَ الْیَتِیمِ اِلَّا بِالَّتِی هِیَ اَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ…»⁽¹⁾

مولّف گوید:

خداوند درباره‌ی چند چیز اعلان خطر نموده و می‌فرماید:نزدیک آن‌ها نشوید،1«وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ»،2«وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی»، 3 «وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ» از این آیات ظاهر می‌شود که خطر مال یتیم و زنا و فواحش بزرگ است ونزدیک شدن به آن‌ها سبب ورود در آن‌ها می‌شود و راه نجات از آن‌ها این است که مومن وارد مقدّمات آن‌ها نشود و از موارد شبهه پرهیز نماید وگرنه گرفتار خواهد شد «اعاذنا الله منها و من کلّ ما کره الله بفضله و کرمه انّه هو المنّان الکریم».

مرحوم کلینی در کتاب کافی بابی به نام «اَکْلَ مَالِ الْیَتِیمِ»باز نموده و روایاتی از معصومین (علیهم السلام) در ذیل آن نقل نموده است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

خداوند برای خوردن مال یتیم دو عقوبت و کیفر قرار داده است: عقوبت و کیفر آخرت و آن آتش دوزخ است، و عقوبت دنیا این است که فرموده است «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعَافًا خَافُواْ عَلَیْهِمْ…»⁽²⁾، یعنی کسانی که به یتیمان ظلم می‌کنند باید بترسند که فرزندان آنان نیز گرفتار ظلم خواهند شد.⁽³⁾

فَقَوْلُهُ؟عز؟ وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافًا خافُوا عَلَیْهِمْ الْآیَةَ یَعْنِی لِیَخْشَ

اَنْ اَخْلُفَهُ فِی ذُرِّیَّتِهِ کَمَا صَنَعَ بِهَؤُلَاءِ الْیَتَامَی. [کافی، ج 5، ص 128، ح 1]

روایت فوق می‌گوید:

کسانی که در حق ایتام ظلم می‌کنند در حقیقت در حق فرزندان خود ظلم کرده‌اند و باید از این کیفر و عقوبت الهی بترسند.

کیفر آن را خداوند در آیه «اِنَّ الَّذِینَ یَاْکُلُونَ اَمْوَالَ الْیَتَامَی ظُلْمًا اِنَّمَا یَاْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ

نَارًا وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیرًا»⁽¹⁾،بیان نموده است؛سپس فرمود: هر کسی یتیمی را کفالت کند تا به رشد خود برسد و بی‌نیاز شود خداوند بهشت را برای او واجب می‌نماید همان گونه که آتش را برای خورنده‌ی مال یتیم واجب نموده است. ⁽²⁾

مولّف گوید:

وجه اختصاص حرمت به مال یتیم با توجّه به این که تصرّف در مال هر کسی جایز نیست، این است که تصرّف در اموال بالغین با رضایت آنان جایز است و لکن تصرّف در مال یتیم ظلما با رضایت یتیم نیز حرام است.

«وَ اَوْفُواْ الْکَیْلَ وَ الْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُکَلِّفُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا…»⁽³⁾

یکی دیگر از گناهان کبیره کم‌فروشی و خیانت در کیل و میزان است و آن عمل

قوم شعیب بوده و به خاطر این عمل عذاب بر آنان نازل شده است و در سوره‌ی مطفّفین نیز وعده ویل و عذاب بر آن داده شده و خداوند در اوّل این سوره می‌فرماید: «وَیْلٌ لِّلْمُطَفِّفِینَ * الَّذِینَ اِذَا اکْتَالُواْ عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ * وَ اِذَا کَالُوهُمْ اَو وَّزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ * اَلَا یَظُنُّ اُولَئِکَ اَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ * لِیَوْمٍ عَظِیمٍ».

و در روایتی آمده که ویل چاهی است در جهنّم و عذاب آن سخت‌ترین عذاب است و چه خوب است که فروشندگان برای خود برکت و خیر فراوان فراهم کنند و از عذاب سخت دوزخ هراس داشته باشند و آداب تجارت را رعایت کنند و به جای کم‌فروشی، بیشتر بدهند و کم‌تر بگیرند تا کسب و کار آنان برکت بیشتری پیدا کند از سویی کم‌فروشی علاوه بر تخلّف از حکم خداوند و عذاب دوزخ، خیانت است و سبب دین و بدهکاری نیز می‌شود؛ و در قیامت برای دو درهم، هفتاد نماز بدهکار را می‌گیرند و به طلبکار می‌دهند!

«وَ اِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُواْ وَ لَوْ کَانَ ذَا قُرْبَی وَ بِعَهْدِ اللهِ اَوْفُواْ…»⁽¹⁾

در این آیه خداوند پس از امر به وفای در کیل و وزن و منع از کم‌فروشی، عدالت در سخن را نیز بیان نموده و به این نکته مهم یادآور شده که به خاطر خویشان بی عدالتی نکنید و پیمان خدا را که باید به حق سخن بگویید از یاد نبرید چرا که خویشان شما در روز حساب و میزان قیامت به فریاد شما نمی‌رسند؛ چنان که در آیه دیگری می‌فرماید: «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرَی وَ اِن تَدْعُ مُثْقَلَةٌ اِلَی حِمْلِهَا لَا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کَانَ ذَا قُرْبَی»⁽²⁾،یعنی در قیامت کسی بار گناه دیگری را به دوش نمی‌گیرد و اگر تو بخواهی بارخود را به دوش دیگری گذاری او به دوش نخواهد گرفت گرچه خویش توباشد.

عدالت‌خواهی وانصاف اقتضا می‌کند که انسان با دشمن خود نیز بی عدالتی نکند و حق او را ضایع ننماید همان گونه که خداوند می‌فرماید: «یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُونُواْ قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ…»،⁽¹⁾«یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُونُواْ قَوَّامِینَ لِلهِ شُهَدَاء بِالْقِسْطِ وَ لَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی اَلَّا تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ اَقْرَبُ لِلتَّقْوَی وَ اتَّقُواْ اللّهَ اِنَّ اللّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»،⁽²⁾«قُلْ اَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ…»،⁽³⁾«وَ اُمِرْتُ لِاَعْدِلَ بَیْنَکُمُ»،⁽⁴⁾«وَ اَقْسِطُوا اِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»،⁽⁵⁾«لَقَدْ اَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ اَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ».⁽⁶⁾

«وَ اَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَ لَا تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ ذَلِکُمْ وَصَّاکُم

بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»⁽⁷⁾

مولّف گوید:

صراط مستقیم، دین و راه رسیدن به خداست، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اوصیای او نیزصراط مستقیم نامیده شده‌اند چرا که آنان نیز درمسیر حق و دین خدا حرکت می‌کنند، چنان که راه پیامبران گذشته و صدیقیّن و شهدا و صالحین نیز راه مستقیم خداست، و ما در هر شبانه روز واجب است ده مرتبه بگوییم: «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ * صِرَاطَ الَّذِینَ اَنعَمتَ عَلَیهِمْ غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ».

و صراط مستقیم یک صراط است که خداوند در این آیه امر به پیروی از آن نموده است و لکن صراط‌های غیر مستقیم فراوانند و هر راهی که جز راه مستقیم دین خداو اولیای او باشد راه انحرافی است، و انسان را از خدا جدا می‌کند، از این رو در این آیه خداوند می‌فرماید: «وَ لَا تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ» یعنی از راه‌های دیگر نروید

که شما را از خدا جدا می‌کند و این وصیّت خدا می‌باشد به شما و اگر به این وصیّت عمل

کنید از خطر و عذاب نجات خواهید یافت «ذَلِکُمْ وَصَّاکُم بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ».

در کتاب روضة الواعظین از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر این آیه نقل شده که فرمود:

من از خدا درخواست نمودم که او علی(علیه السلام) را صراط مستقیم خود قرار بدهد و خداوند به خواسته من عمل نمود.⁽¹⁾

و در احتجاج از آن حضرت نقل شده که در خطبه غدیر فرمود:

ای مردم!خداوند مرا امر و نهی نمود و من نیز علی(علیه السلام) را امر و نهی نمودم و او به امر و نهی الهی آگاه شد، پس شما از او پیروی کنید تا سالم بمانید و هدایت شوید و از نهی او پرهیز کنید تا به کمال و رشد خود برسید و به طرف مراد و مقصود او حرکت کنید و به راه‌های دیگر نروید.

تا این که فرمود:

ای مردم! من همان صراط مستقیمی هستم که خداوند شما را به پیروی از آن امر نموده است و پس از من علی(علیه السّلام) و فرزندانم از نسل او صراط مستقیم و امامانی هستند که مردم را به راه حق هدایت می‌نمایند.⁽²⁾

در تفسیر عیّاشی نقل شد که امام باقر(علیه السلام) به برید عجلی فرمود: آیا می‌دانی مقصود از

«وَ اَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا» چیست؟ برید گوید: گفتم: نمی‌دانم. فرمود: مقصود از صراط

مستقیم در این آیه ولایت علی و اوصیای بعد از او(علیهم السلام) است. سپس فرمود: آیا می‌دانی مقصود از «فَاتَّبِعُوهُ» چیست؟ گفتم: نمی‌دانم. فرمود: مقصود پیروی از علی بن

ابی‌طالب(علیه السلام) است.سپس فرمود: آیا می‌دانی مقصود از«وَ لَا تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ»چیست؟ گفتم: نمی‌دانم. فرمود: به خدا سوگند مقصود ولایت فلان و فلان است. سپس فرمود: آیا می‌دانی مقصود از «فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ» چیست؟

گفتم:

نمی‌دانم. فرمود: مقصود جدا شدن از راه علی(علیه السلام) است.⁽¹⁾

مولّف گوید:

روایات فراوان دیگری نیز به این مضامین نقل شده که ما به همین اندازه بسنده کردیم. ⁽²⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 154 تا 159

متن:

ثُمَّ آتَیْنا مُوسَی الْكِتابَ تَمامًا عَلَی الَّذی اَحْسَنَ وَ تَفْصیلًا لِكُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ وَ هذا كِتابٌ اَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ اَنْ تَقُولُوا اِنَّما اُنْزِلَ الْكِتابُ عَلی طائِفَتَیْنِ مِنْ قَبْلِنا وَ اِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلینَ اَوْ تَقُولُوا لَوْ اَنَّا اُنْزِلَ عَلَیْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا اَهْدی مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآیاتِ اللهِ وَ صَدَفَ عَنْها سَنَجْزِی الَّذینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا یَصْدِفُونَ هَلْ یَنْظُرُونَ اِلَّا اَنْ تَاْتِیَهُمُ الْمَلائِكَةُ اَوْ یَاْتِیَ رَبُّكَ اَوْ یَاْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّكَ یَوْمَ یَاْتی بَعْضُ آیاتِ رَبِّكَ لایَنْفَعُ نَفْسًا ایمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ اَوْ كَسَبَتْ فی ایمانِها خَیْرًا قُلِ انْتَظِرُوا اِنَّا مُنْتَظِرُونَ اِنَّ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ كانُوا شِیَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فی شَیْ‌ءٍ اِنَّما اَمْرُهُمْ اِلَی اللهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا یَفْعَلُونَ

لغات:

«شیع»فرقه‌هایی است که در باطل مشترکند و اختلافاتی با هم‌دیگر دارند،و اصل لغت به معنای اتباع است،بنابراین شیع و شیعه به کسانی گویند که از هم‌دیگر پیروی می‌کنند، و شیعیان علی(علیه السلام) پیروان اویند.

ترجمه:

سپس به موسی کتاب(آسمانی)دادیم (و نعمت خود را) بر آن‌ها که نیکوکار بودند، کامل کردیم و همه چیز را (که مورد نیاز آن‌ها بود، در آن) روشن ساختیم کتابی که مایه هدایت و رحمت بود شاید به لقای پروردگارشان (و روز رستاخیز)، ایمان بیاورند!

(154)و این کتابی است پر برکت،که ما(بر تو)نازل کردیم از آن پیروی کنید،و پرهیزگاری پیشه نمائید، باشد که مورد رحمت (خدا) قرار گیرید! (155) (ما این کتاب

را با این امتیازات نازل کردیم) تا نگویید: «کتاب آسمانی تنها بر دو طایفه پیش از ما

[یهود و نصاری] نازل شده بود و ما از بحث و بررسی آن‌ها بی خبر بودیم»! (156) یا

نگویید: «اگر کتاب آسمانی بر ما نازل می‌شد، از آن‌ها هدایت یافته‌تر بودیم»!اینک آیات و دلایل روشن از جانب پروردگارتان، و هدایت و رحمت برای شما آمد! پس، چه کسی ستم‌کارتر است از کسی که آیات خدا را تکذیب کرده، و از آن روی گردانده است؟! امّا به‌زودی کسانی را که از آیات ما روی می‌گردانند، به‌خاطر همین اعراض بی‌دلیل‌شان، مجازات شدید خواهیم کرد! (157) آیا جز این انتظار دارند که فرشتگان (مرگ) به سراغ‌شان آیند، یا خداوند (خودش) به سوی آن‌ها بیاید، یا بعضی از آیات پروردگارت (و نشانه‌های رستاخیز)؟! امّا آن روز که بعضی از آیات پروردگارت تحقّق پذیرد، ایمان‌آوردن افرادی که قبلا ایمان نیاورده‌اند، یا در ایمان‌شان عمل نیکی انجام نداده‌اند، سودی به حال‌شان نخواهد داشت! بگو: «(اکنون که شما چنین انتظارات نادرستی دارید،) انتظار بکشید ما هم انتظار (کیفر شما را) می‌کشیم!» (158) کسانی که آیین خود را پراکنده ساختند، و به دسته‌های گوناگون (و مذاهب مختلف) تقسیم شدند، تو هیچ گونه رابطه‌ای با آن‌ها نداری! سر و کار آن‌ها تنها با خداست سپس خدا آن‌ها را از آن‌چه انجام می‌دادند، با خبر می‌کند. (159)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«هَلْ یَنظُرُونَ اِلَّا اَن تَاْتِیهُمُ الْمَلآئِکَةُ اَوْ یَاْتِیَ رَبُّکَ اَوْ یَاْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ…. یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ لَا یَنفَعُ نَفْسًا اِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ اَوْ کَسَبَتْ فِی اِیمَانِهَا خَیْرًا قُلِ انتَظِرُواْ اِنَّا مُنتَظِرُونَ»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در معنای آیه فوق می‌فرماید: خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:

آیا منافقان و مشرکان انتظار دارند که ملائکه نزد آنان آیند و آنان ملائکه را به چشم ببینند و یا [امر] پروردگار تو نزد آنان بیاید و یا برخی از آیات پروردگار تو را مشاهده کنند؟! [تا به تو ایمان بیاورند]سپس فرمود:مقصود از«اَوْ یَاْتِیَ رَبُّکَ»عذاب پروردگار است که بر امّت های پیشین نازل می‌شد.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام)در پایان حدیث فوق درتفسیر«اَوْ یَاْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ»می‌فرماید:

مقصود از بعض آیات پروردگار: طلوع خورشید از سمت مغرب است.

در تفسیر قمّی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: هنگامی که خورشید از مغرب طلوع می‌کند هر کس ایمان بیاورد ایمان او سودی نخواهد داشت.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که خورشید از مغرب طلوع می‌کند همه مردم در آن روز ایمان می‌آورند و لکن برای آنان سودی ندارد؛ سپس این آیه را تلاوت نمود «یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ لَا یَنفَعُ نَفْسًا اِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ اَوْ کَسَبَتْ فِی اِیمَانِهَا خَیْرًا».⁽³⁾

و از امام باقر(علیه السلام)و امام صادق(علیه السلام)نقل شده که درتفسیرآیه فوق فرموده‌اند:

مقصود از«بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ»طلوع خورشید از مغرب و خروج دجّال و دخان ودود [عذاب] است وکسی که اصرار در گناه و انحراف داشته و عمل صالحی به مقتضای ایمان خود انجام نداده هنگامی که این آیات و نشانه‌ها می‌آید ایمان برای او سودی ندارد.⁽¹⁾

از امام صادق و یا امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

در چنین روزی کثرت گناه مومن و قلّت حسنات او بین او و بین ایمان فاصله می‌اندازد و در حال ایمان عمل خیری را نمی‌تواند انجام بدهد.⁽²⁾

در کتاب اکمال الدین از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود:

مقصود: خروج قائم منتظر است.و نیز فرمود: مقصود از آیات در این آیه ائمّه(علیهم السلام) هستند و آیه درباره‌ی انتظار حضرت قائم(علیه السلام) است و در آن روز ایمان آوردن کسی که از قبل ایمان نیاورده [و در میثاق، امامت او را نپذیرفته] سودی ندارد.⁽³⁾

و عنه(علیه السلام)قال الآیات هم الائمّة(علیهم السلام)والآیة المنتظرة القائم(علیه السلام) فیومئِذ لایَنْفَعُ نَفْسًا اِیمانُها. [تفسیر صافی، ج 2، ص 173]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز در ضمن حدیثی دجّال و قاتل او را ذکر می‌کند و می‌فرماید:

پس از آن «الطّامة الکبری» خواهد آمد. گفته شد: یا امیرالمؤمنین «طامّة الکبری» چیست؟ فرمود: مقصود خارج شدن «دابّة الارض» است، او نزدیک صفا خروج می‌کند و به دست او خاتم سلیمان و عصای موسی(علیه السلام) است و خاتم سلیمان را به پیشانی هر مومنی می‌گذارد، نوشته می‌شود: او مومن حقیقی است و به پیشانی هر کافری می‌گذارد، نوشته می‌شود: او کافر حقیقی است، تا این که مومن به کافر می‌گوید: وای بر تو ای کافر؛ و کافر به مومن می‌گوید: خوشا به حال تو ای مومن همانا من دوست می‌دارم مثل تو باشم و به رستگاری بزرگی برسم؛ سپس «دَابَّةُ الْاَرْضِ» سر خود را بالا می‌کند و به اذن خداوند مردم مشرق و مغرب[و همه اهل عالم]او را می‌بینند؛ و این بعد از طلوع خورشید از مغرب است و در آن وقت توبه کسی پذیرفته نمی‌شود و هیچ عمل خیری از کسی قبول نمی‌شود. سپس این آیه را تلاوت نمود «یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ لَا یَنفَعُ نَفْسًا اِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ اَوْ کَسَبَتْ فِی اِیمَانِهَا خَیْرًا». سپس راوی این حدیث، صعصعة بن صوهان گفت: مقصود از طلوع خورشید از مغرب خروج قائم آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) است. [و مقصود از «دَابَّةُ الْاَرْضِ» در روایات دیگر شخص امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.]⁽¹⁾

معها خاتم سلیمان و عصا موسی(علیه السلام) تضع الخاتم علی وجه کل مومن فینطبع فیه هذا مومن حقًّا و تضعه علی وجه کل کافر فینکت هذا کافر حقًّا حتّی انّ المؤمن لینادی الویل لک یا کافر و انّ الکافر لینادی طوبی لک یا مومن وددت انّی کنت مثلک فافوز فوزًا عظیمًا ثم ترفع الدابّة راسها فیراها من بین الخافقین «1» باذن اللَّه جلّ جلاله و ذلک بعد طلوع الشّمس من مغربها فعند ذلک ترفع التوبة فلا تقبل توبة و لاعمل یرفع و لاینفع نفسًا ایمانها لم تکن آمَنَتْ من قبل او کسبت فی ایمانها خیرا ثم فسّر صعصعة راوی هذا الحدیث طلوع الشمس من مغربها بخروج القائم(علیه السلام). [تفسیر صافی، ج 2، ص 173]B

مولّف گوید:

ما نشانه‌های قیام حضرت مهدی(علیه السلام) را در کتاب «دولة المهدی» و کتاب «انتظار مهدی» ذکر کرده‌ایم، مراجعه شود.

«اِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُواْ دِینَهُمْ وَ کَانُواْ شِیَعًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ اِنَّمَا اَمْرُهُمْ اِلَی اللهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُم بِمَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ»⁽¹⁾

در تفسیر مجمع و عیّاشی از امیرالمؤمنین و امام صادق(علیهما السلام) نقل شده که این آیه را «اِنَّ الَّذِینَ فَارَّقُواْ دِینَهُمْ» قرائت نموده‌اند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام)همواره این آیه را چنین قرائت می‌نمود و می‌فرمود: به خدا سوگند این مردم [بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)] از دین خود جدا شدند.⁽³⁾

درتفسیرمجمع از امام باقر(علیه السلام)نقل شده که درتفسیر«وَکَانُواْ شِیَعًا»فرمود:مقصود از این آیه، «اهل ضلالت و گم‌راهی و اصحاب شبهات و بدعت‌های این امّت هستند.

در تفسیر قمّی آمده که مقصود از این آیه کسانی هستند که از امیرالمؤمنین(علیه السلام) جدا شدند و احزاب و گروه گروه گردیدند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

به خدا سوگند این مردم از دین خود جدا شدند.در حدیث معروف نبوی(صلی الله علیه و آله) که در کتب شیعه و اهل سنّت نقل شده رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: زود است که امّت من به هفتاد وسه فرقه تقسیم شوند و جز یک فرقه از آنان بقیّه در آتش خواهند بود؛ و آن یک فرقه کسانی هستند که از وصیّ و جانشین من علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)

پیروی می‌کنند.⁽²⁾

و فی الحدیث النبوی ستفرق امتی علی ثلاث و سبعین فرقة کلها فی النار الا واحدة و هی التی تتبع وصیّی علیًا.[تفسیر صافی، ج 2، ص 174]

مولّف گوید:

توضیح کامل این آیه در خطبه غدیرخمّ داده شده است و این آیه یکی از آیاتی است که به حوادث بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)و به اختلافات امّت بعد از آن حضرت اشاره نموده است، خواننده محترم باید به خطبه غدیر و کتاب «آیات الفضائل»و کتب دیگر مانند الغدیر و عبقات و احقاق الحق و… مراجعه نماید.

سوره‌ی انعام [6]، آیات 160

متن:

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی اِلَّا مِثْلَها وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ

ترجمه:

هر کس کار نیکی را بجا آورد، ده برابر آن پاداش دارد، و هر کس کار بدی را انجام دهد،

جز بمانند آن، کیفر نخواهد دید و ستمی بر آن‌ها نخواهد شد. (160)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که آیه «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِّنْهَا» نازل شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: پروردگارا بیش از این به من عطا کن، پس خداوند این آیه را نازل نمود «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا.»…⁽¹⁾

مرحوم فیض پس از نقل حدیث فوق گوید:

این کم‌ترین اضعافی است که خداوند به بندگان خود وعده داده است و خداوند

وعده‌ی هفتاد برابر و هفتصد برابر و «بِغَیْرِ حِسَابٍ» نیز به بندگان خود داده است.⁽²⁾

از امام باقر(علیه السلام)سوال شد: آیا مومن نسبت به فضائل واحکام وحدود و غیره فضیلتی بر مسلم دارد؟ امام(علیه السلام) فرمود:

در آن‌چه گفتی فضیلتی بر هم‌دیگر ندارند و یکسان هستند، و لکن مومن نسبت به اعمال و اسباب تقرّب به خداوند، بر مسلم فضیلت دارد.

گفته شد:

مگر این نیست که خداوند می‌فرماید:«مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا» و شما نیز اعتقاد دارید که مسلم و مومن در نماز و زکات و روزه و حج یکسان‌اند؟

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آیا خداوند نفرموده است:«وَ اللّهَ یُضَاعِفَ لَمن یشاء»و این مومنین هستند که خداوند پاداش آنان را چند برابر تا هفتاد برابر قرار می‌دهد و به خاطر صحّت نیّات و ایمان‌شان بیش از این نیز به آنان خواهد داد.⁽¹⁾

در تفسیر قمّی نیز از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

این آیه درباره‌ی همه مسلمانان است و لکن آنان که اهل ولایت ما نیستند پاداش خود را در دنیا می‌گیرند و در آخرت بهره‌ای نخواهند داشت.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ مَن جَاء بِالسَّیِّئَةِ فَلاَ یُجْزَی اِلَّا مِثْلَهَا» فرمود:

هنگامی که خداوند به شیطان قدرت بر[نفوذ در خون و روح] فرزندان آدم(علیه السلام) را داد، آدم به خدای خود گفت: یا ربّ تو شیطان را بر فرزندان من مسلّط نمودی و او را همانند خون در عروق آنان راه دادی و… پس به من و فرزندان من چه دادی؟ و خداوند به آدم فرمود: من برای تو و فرزندان تو برای هر گناه یک کیفر قرار دادم و برای هر عمل نیکی که انجام می‌دهند ده پاداش قرار دادم. آدم گفت: پروردگارا بر عطای خود بیفزا. خطاب شد: راه توبه را تا هنگام مرگ برای شما باز گذاردم.آدم گفت: بیش ازاین عطا کن. خطاب شد:آنان را می‌بخشم و باکی ندارم. آدم گفت: همین برای من بس باشد.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

کسی که نیّت روزه [مستحبّی] کرده باشد و وارد بر برادر دینی خود شود و او طعامی برای او بیاورد باید خواسته او را اجابت کند و او را خشنود نماید،

و اگر چنین کند خداوند پاداش ده روزه به او می‌دهد چنان که می‌فرماید:«مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا».⁽¹⁾

امام سجّاد(علیه السلام) می‌فرمود:

وای بر کسی که، یکی‌های او بیش از ده تاهای او باشد. گفته شد: مقصود شما چیست؟ فرمود: مگر نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا وَ مَن جَاء بِالسَّیِّئَةِ فَلاَ یُجْزَی اِلَّا مِثْلَهَا»؟ سپس فرمود: خداوند یک عمل نیک را ده پاداش می‌دهد و یک عمل زشت را یک کیفر می‌دهد و پناه به خدا می‌بریم که کسی در روز ده گناه بکند و ده کیفر برای او باشد و یک عمل نیک انجام ندهد که ده پاداش پیدا کندوحسنات او بر سیّئات او پیشی بگیرد.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود خداوند از «حسنة» در این آیه، ولایت ما اهل البیت است؛ و مقصود خداوند از «سیئة» در این آیه دشمنی با ما اهل البیت است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

روزه گرفتن سه روز در هر ماه پاداش روزه‌ی عمر را دارد، چرا که خداوند می‌فرماید: «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا».⁽²⁾

سوره‌ی انعام [6]، آیات 161 تا 165

متن:

قُلْ اِنَّنی هَدانی رَبِّی اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ دینًا قِیَمًا مِلَّةَ اِبْراهیمَ حَنیفًا وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكینَ

قُلْ اِنَّ صَلاتی وَ نُسُكی وَ مَحْیایَ وَ مَماتی لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ لاشَریكَ لَهُ وَ بِذلِكَ اُمِرْتُ وَ اَنَا اَوَّلُ الْمُسْلِمینَ قُلْ اَ غَیْرَ اللهِ اَبْغی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ كُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لاتَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ اِلَّا عَلَیْها وَ لاتَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْری ثُمَّ اِلی رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَیُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فیهِ تَخْتَلِفُونَ وَ هُوَ الَّذی جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْاَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَبْلُوَكُمْ فی ما آتاكُمْ اِنَّ رَبَّكَ سَریعُ الْعِقابِ وَ اِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحیمٌ

لغات:

«ملت» به معنای آیین و شریعت است، و آن از املاء می‌باشد، چرا که پیامبر(صلی الله علیه و آله) آیات الهی را بر امّت خود املاء می‌کند، «و نسک» به معنای عبادت است و «فلان ناسک» یعنی یؤدی المناسک التی وجبت علیه، و «رب» به معنای مالک است، و اصل آن از تربیت است و خداوند مالک و مربّیݥ عالمین است، و «وزر» به معنای اثم و گناه است، و «خلائف الارض» یعنی یخلق بعضکم بعضا کلما مضی قرن خلفهم قرن، و «لیبلوکم» یعنی لیختبرکم فی الجان، و المال کیف تشکرون الله نعمه.

ترجمه:

بگو: «پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده آیینی پابرجا (و ضامن سعادت دین و دنیا) آیین ابراهیم که از آیینهای خرافی روی برگرداند و از مشرکان نبود.» (161) بگو: «نماز و تمام عبادات من،و زندگی ومرگ من، همه برای خداوند پروردگار جهانیان است.(162) هم‌تایی برای او نیست و به همین مامور شده‌ام و من نخستین مسلمانم!» (163) بگو: «آیا غیر خدا، پروردگاری را بطلبم، در حالی که او پروردگار همه چیز است؟! هیچ کس، عمل (بدی) جز به زیان خودش، انجام نمی‌دهد و هیچ گنه‌کاری گناه دیگری را متحمّل نمی‌شود سپس بازگشت همه شما به سوی پروردگارتان است وشما را از آن‌چه در آن اختلاف داشتید، خبر خواهد داد. (164) و او کسی است که شما را جانشینان (و نمایندگان) خود در زمین ساخت، و درجات بعضی از شما را بالاتر از بعضی دیگر قرار داد، تا شما را به وسیله آن‌چه در اختیارتان قرار داده بیازماید به یقین پروردگار تو سریع العقاب و آمرزنده مهربان است. (کیفر کسانی را که از بوته امتحان نادرست درآیند، زود می‌دهد و نسبت به حق پویان مهربان است.) (165)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«دِینًا قِیَمًا مِّلَّةَ اِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَ مَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «حنیفًا مسلما» فرمود:

یعنی «خَالِصًا مُخْلِصًا، لَیْسَ فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنْ عِبَادَةِ الْاَوْثَانِ.»⁽²⁾

صاحب تفسیر مجمع البیان گوید:

حنیف: مسلمانی را گویند که مایل به دین مستقیم است، و جمع آن حنفاء است؛ و تحنّف: یعنی تحرّی الدین المستقیم؛ و «حَنَف» به معنای استقامت است؛ و «دین محمّد حنیف» یعنی دین مستقیمی است که عوج و انحرافی در آن نیست، و حنیف نزد عرب‌ها کسی است که بر دین ابراهیم خلیل باشد؛ و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: «بعثت بالحنفیّة السمحة السهلة» یعنی من بر دین مستقیم و آسان و دور از باطل و متمایل به حق مبعوث شده‌ام. و «حنفاء» در سخن خداوند یعنی کسانی که مایل به دین اسلام‌اند و از همه ادیان دیگراعراض کرده‌اند، و «مسلمین» یعنی مومنین به همه پیامبران.⁽³⁾

معه من قولهم رجل احنف اذا کان مائل القدم من خلقة عن الزجاج و قیل مستقیما و انما جاء احنف علی التفاؤل عن الجبائی. [تفسیر مجمع البیان، ج 4، ص 604]

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

احدی از این امّت، جز ما و شیعیان ما، بر ملّت ابراهیم نیست. امام سجاد(علیه السلام)

فرمود:احدی بر ملّت ابراهیم[و آئین او]نیست جز ما و شیعیان ما و بقیّه‌ی مردم از آئین ابراهیم(علیه السلام) بیزارند.⁽¹⁾

«وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرَی…»⁽²⁾

عبدالسّلام بن صالح هروی گوید: به امام رضا(علیه السلام) گفتم: چه می‌فرمایید درباره‌ی سخن امام صادق(علیه السلام) که فرموده است: هنگامی که حضرت مهدی(علیه السلام) قیام می‌کند ذریّه‌ی قاتلین امام حسین(علیه السلام) را به خاطر پدران‌شان می‌کشد؟! امام رضا(علیه السلام) فرمود: این حدیث صحیح است. گفتم: پس معنای آیه‌ی «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرَی»، چیست؟ فرمود:

خداوند در جمیع سخنان خود صادق است، و لکن فرزندان قاتلین امام حسین(علیه السلام) به عمل پدران‌شان راضی شدند و به آن افتخار کردند و هر کس به عملی راضی شود مانند کسی است که آن عمل را انجام داده باشد. سپس فرمود: «اگر کسی در مشرق کشته شود و مردی در مغرب به کشته شدن او راضی شود او نزدخداوند شریک قاتل خواهد بود؛وحضرت مهدی(علیه السلام) به این خاطر فرزندان قاتلین امام حسین(علیه السلام) را می‌کشد که به عمل پدران خود راضی می‌باشند….»⁽³⁾

قال: «صدق الله تعالی فی جمیع اقواله، و لکن ذراری قتلة الحسین(علیه السلام) یرضون بفعّال آبائهم و یفتخرون بها، و من رضی شیئا کان کمن اتاه، و لو ان رجلا قتل بالمشرق فرضی بقتله رجل فی المغرب لکان الراضی عند الله؟عز؟ شریک القاتل، و انما یقتلهم القائم(علیه السلام) اذا خرج، لرضاهم بفعل آبائهم». [تفسیر برهان، ج 2، ص 508، ح 10]B

«وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاَئِفَ الاَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ…»⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در معنای «وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ» فرمود:

کسی نگوید: مردم یک درجه با هم‌دیگر تفاوت دارند، چرا که خداوند می‌فرماید: «دَرَجَاتٍ بَعضها فَوْقَ بَعْضٍ»سپس فرمود: مردم به سبب اعمال بر هم‌دیگر تفاضل پیدا می‌کنند. ⁽²⁾

قرآن در سوره طه⁽³⁾می‌فرماید: «وَ مَنْ یَاْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَاُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی * جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَ ذَلِکَ جَزَاء مَن تَزَکَّی» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [در تفسیر درجات] فرمود: کسی که حق خویشان پدری خود را رعایت کند،خداوند در بهشت هزار هزار درجه به او می‌دهد. سپس درجات را تفسیر نمود و فرمود: کسی که حق خویشان محمّد و علی(علیهما السلام) را رعایت کند[و به آنان احترام و احسان نماید]خداوند از درجات فاضله و ثواب‌های فراوان بر او خواهد افزود، به اندازه‌ی زیادی فضل محمّد(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه السلام) بر پدر و مادر نسبی او.⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند برای ایمان هفت سهم[و درجه]قرار داده است،1.برّ و نیکی،2 .صدق و راستی، 3. یقین، 4. رضا [و خشنودی از مقدّرات الهی]، 5. وفای به عهد و پیمان، 6. علم و دانش، 7. حلم و بردباری، و این خصلت‌ها را بین مردم تقسیم نموده است، پس هر کس دارای آن هفت سهم و هفت خصلت باشد، او کامل خواهد بود و استعداد او به تمام رسیده است و برای بعضی از مردم یک سهم و یا دو سهم و برای بعضی سه سهم تا هفت سهم قرار داده است.

سپس فرمود:

شما نباید از صاحب یک سهم انتظار دو سهم داشته باشید و از صاحب دو سهم انتظار سه سهم داشته باشید و آنان را به زحمت و شدّت بیندازید.⁽¹⁾

عمرو بن ابی المقدام گوید: امام صادق(علیه السلام) گروهی از شیعیان خود را بین منبر و قبر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ملاقات نمود و به آنان فرمود:

به خدا سوگند من شما را دوست می‌دارم، پس در تقوا و ورع و کوشش در عبادت به من کمک کنید، و بدانید که ولایت ما جز با ورع و کوشش در

عبادت به دست نمی‌آید، و هر کس از شما که به امام خود اقتدا می‌کند، باید در عمل نیز به او اقتدا نماید.

سپس فرمود:

شما شیعة الله، و انصار الله، و سابقون اوّل، و سابقون آخر، و سابقون در دنیا، و سابقون در آخرت به بهشت هستید، و ما با ضمانت خدا و ضمانت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ضامن بهشت شما هستیم.

تا این که فرمود:

به خدا سوگند، کسی در بهشت درجه‌ای بالاتر از شما ندارد، پس بکوشید برای رسیدن به درجات عالیه بهشتی….⁽¹⁾

اَرْضٌ تَسْکُنُهَا الشِّیعَةُ وَ اللهِ لَوْ لَا مَا فِی الْاَرْضِ مِنْکُمْ مَا رَاَیْتَ بِعَیْنٍ عُشْبًا اَبَدًا وَ اللهِ لَوْ لَا مَا

فِی الْاَرْضِ مِنْکُمْ مَا اَنْعَمَ اللهُ عَلَی اَهْلِ خِلَافِکُمْ وَ لَا اَصَابُوا الطَّیِّبَاتِ مَا لَهُمْ فِی الدُّنْیَا وَ لَا لَهُمْ

فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ کُلُّ نَاصِبٍ وَاِنْ تَعَبَّدَ وَ اجْتَهَدَ مَنْسُوبٌ اِلَی هَذِهِ الْآیَةِ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی نارًا حامِیَةً فَکُلُّ نَاصِبٍ مُجْتَهِدٍ فَعَمَلُهُ هَبَاءٌ شِیعَتُنَا یَنْطِقُونَ بِنُورِ اللَّهِ؟عز؟ وَ مَنْ یُخَالِفُهُمْ یَنْطِقُونَ بِتَفَلُّتٍ وَ اللهِ مَا مِنْ عَبْدٍ مِنْ شِیعَتِنَا یَنَامُ اِلَّا اَصْعَدَ اللهُ؟عز؟ رُوحَهُ اِلَی السَّمَاءِ فَیُبَارِکُ عَلَیْهَا فَاِنْ کَانَ قَدْ اَتَی عَلَیْهَا اَجَلُهَا جَعَلَهَا فِی کُنُوزِ رَحْمَتِهِ وَ فِی رِیَاضِ جَنَّةٍ وَ فِی ظِلِّ عَرْشِهِ وَ اِنْ کَانَ اَجَلُهَا مُتَاَخِّرًا بَعَثَ بِهَا مَعَ اَمَنَتِهِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ لِیَرُدُّوهَا اِلَی الْجَسَدِ الَّذِی خَرَجَتْ مِنْهُ لِتَسْکُنَ فِیهِ وَ اللهِ اِنَّ حَاجَّکُمْ وَ عُمَّارَکُمْ لَخَاصَّةُ اللَّهِ؟عز؟ وَ اِنَّ فُقَرَاءَکُمْ لَاَهْلُ الْغِنَی وَ اِنَّ اَغْنِیَاءَکُمْ لَاَهْلُ الْقَنَاعَةِ وَ اِنَّکُمْ کُلَّکُمْ لَاَهْلُ دَعْوَتِهِ وَ اَهْلُ اِجَابَتِهِ.[کافی، ج 8، ص 212، ح 259]B

سوره‌ی اعراف‌

اشاره

محلّ نزول: مکّه‌ی مکرّمه -- عدد آیات: 206 آیه⁽¹⁾

جز شش آیه از 163 تا 170 که در مدینه نازل شده است.

برخی از مفسّرین نیز کلّ سوره را مکّی می‌دانند⁽²⁾

ثواب قرائت سوره‌ی اعراف

امام صادق(علیه السلام) فرمود: کسی که در هر ماه سوره‌ی اعراف را بخواند روز قیامت

از کسانی خواهد بود که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «الذین لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ

وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ»و اگر در هر [جمعه و یا هر] هفته‌ای آن را بخواند در روز قیامت حسابی برای او نخواهد بود، چرا که در این سوره آیات محکمه وجود دارد؛ سپس فرمود: شما از قرائت آن غافل نشوید، چرا که این سوره در روز قیامت در پیشگاه خداوند برای قرائت کننده شهادت خواهد داد.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که این سوره را بخواند خداوند در قیامت بین او و شیطان حجابی قرار می‌دهد و [در بهشت] رفیق و همنشین آدم(علیه السلام) خواهد بود، و کسی که آن را با آب گُل و زعفران بنویسد و بر خود بیاوزید، با اذن خداوند هیچ درّنده و دشمنی به او نزدیک نمی‌شود .⁽²⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیه‌ی 1

متن:

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ٭ المص »

یکی از کفّار بنی امیّه نزد امام صادق(علیه السلام) آمد و گفت:

مقصود از «المص» چیست؟ و چه معنایی دارد؟ و کدام حلال و حرامی در آن بیان شده و چه استفاده‌ای مردم از آن می‌کنند؟

امام صادق(علیه السلام) خشمگین شد و به او فرمود:

وای بر تو،سخن مگو و ساکت باش همانا مقصود از «الف» عدد یک می‌باشد و مقصود از «لام» عدد سی می‌باشد و مقصود از «میم» عدد چهل می‌باشد و مقصود از «صاد» عدد نود می‌باشد.

سپس فرمود:

مجموع چقدر می‌باشد؟

آن مرد گفت: یک‌صد و شصت و یک می‌شود.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که سال یک‌صد و شصت و یک می‌رسد حکومت یاران تو [یعنی بنی‌امیّه] به پایان خواهد رسید.

راوی حدیث ابو جمع گوید:

هنگامی که سال یک‌صد و شصت و یک رسید، و روز عاشورا رخ داد مکتوبی از کوفه به مدینه آمد و حکومت بنی امیّه سرنگون شد.⁽¹⁾

قال: فاغتاظ من ذلک جعفر بن محمّد(علیهما السلام)، فقال: «امسک ویحک! الالف واحد، و اللام ثلاثون، و المیم اربعون، و الصاد تسعون، کم معک؟» فقال الرجل: مائة و احدی و ستون. فقال(علیه السلام): «اذا انقضت سنة احدی و ستین و مائة انقضی ملک اصحابک» قال: فنظرنا، فلما انقضت سنة احدی و ستین و مائة یوم عاشوراء دخل المسودة الکوفة، و ذهب ملکهم». العیّاشی: عن ابی جمعة رحمة بن صدقة، قال: اتی رجل من بنی امیة و کان زندیقا جعفر بن محمّد(علیه السلام)، فقال له: قول الله فی کتابه: المص ای شی‌ء اراد بهذا، و ای شی‌ء فیه من الحلال و الحرام، و ای شی‌ء فی ذا مما ینتفع به الناس؟

قال: فاغاظ ذلک جعفر بن محمّد(علیهما السلام)، فقال:«امسک ویحک: الالف واحد، و اللام ثلاثون، و المیم اربعون،و الصاد تسعون،کم معک؟» فقال الرجل: مائة و احدی وستون. فقال له جعفر بن محمّد(علیهما السلام): «اذا انقضت سنة احدی و ستین و مائة انقضی ملک اصحابک». قال: فنظرنا، فلما انقضت احدی و ستون و مائة یوم عاشوراء دخل المسودة الکوفة، و ذهب ملکهم. [تفسیر برهان، ج 2، ص 517، ح 4 و 5]

مرحوم صدوق از سفیان بن سعید از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

«المص» یعنی، «اَنَا اللهُ الْمُقْتَدِرُ الصَّادِقُ».⁽¹⁾

مولّف گوید:

حروف مقطّعه قرآن،مانند«الم و الر و المص و…»از نظر روایات به چند معنا تفسیر شده و جز آن‌چه در روایات آمده کسی نمی‌تواند معنایی برای آن‌ها تعیین نماید، چرا که قرآن دارای آیات محکمات و متشابهات و مجملات است و این حروف جزء آیات مجمل قرآن محسوب می‌شود و از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که خداوند برخی از آیات کتاب خود را مجمل و متشابه قرار داده و علم آن‌ها را به اولیای خود مخصوص نموده تا مردم از این راه اولیای خدا را شناسایی کنند.

در برخی از روایات آمده که این حروف رموزی است بین خدا و رسول و اولیای او و جز آنان کسی آگاهی از آن‌ها ندارد و تنها اشاره به حروف ابجد ندارد بلکه اسرار دیگری نیز در آن‌ها نهفته است که جز اولیای خداوند کسی از آن‌ها آگاه نیست.

امام باقر(علیه السلام) در جواب ابو لبید، فرمود:

«این آیات همراه آیات محکمات که امّ الکتاب هستند و آیات متشابهات نازل شده و معانی گوناگونی دارد و تنها اشاره به حروف ابجد نمی‌باشد….⁽¹⁾

در برخی از روایات آمده که امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«الم» حرفی از حروف اسم اعظم خداوند است که در قرآن به صورت پراکنده آمده است و پیامبروامام(علیهم السلام) می‌توانند آن‌ها را تالیف نمایند و اسم اعظم خدا را به دست آورند و چون خدا را به آن بخوانند دعای آنان اجابت شود.⁽²⁾

مفسّر بزرگوار مرحوم طبرسی در مجمع البیان گوید: از ائمّه معصومین(علیه السلام) نقل شده که فرموده‌اند:

«انها من المتشابهات التی استاثر الله بعلمها ولا یعلم تاویلها الا هو».یعنی حروف مقطّعه قرآن از متشابهات قرآن است، و علم آن‌ها مخصوص به خداوند می‌باشد و جز او کسی از آن‌ها آگاه نیست.⁽³⁾

و دربعضی از روایات در اوّل سوره‌ی بقره گذشت که امام عسکری(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند با این حروف تحدّی نموده و می‌فرماید:«قرآن با همین حروفی که شما با آن‌ها سخن می‌گویید، تالیف شده است، پس اگر می‌توانید مانند آن را بیاورید وگرنه آماده‌ی عذاب باشید…»⁽⁴⁾

و از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«لکل کتاب صفوة و صفوة هذا الکتاب حروف التهجّی»یعنی هر کتابی را برگزیده‌ای است، و برگزیده‌ی قرآن حروف مقطّعه است.⁽¹⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 2 تا 5

متن:

كِتابٌ اُنْزِلَ اِلَیْكَ فَلا یَكُنْ فی صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِكْری لِلْمُؤْمِنینَ اتَّبِعُوا ما اُنْزِلَ اِلَیْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لاتَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ اَوْلِیاءَ قَلِیلًا ما تَذَكَّرُونَ وَ كَمْ مِنْ قَرْیَةٍ اَهْلَكْناها فَجاءَها بَاْسُنا بَیاتًا اَوْ هُمْ قائِلُونَ فَما كانَ دَعْواهُمْ اِذْ جاءَهُمْ بَاْسُنا اِلَّا اَنْ قالُوا اِنَّا كُنَّا ظالِمینَ

لغات:

«الذکری» مصدر ذکر یذکر تذکیرا است و ذکری اسم برای تذکیر و مبالغه در آن است.

ترجمه:

این کتابی است که بر تو نازل شده و نباید از ناحیه آن، ناراحتی در سینه داشته باشی!

تا به وسیله آن، (مردم را از عواقب سوء عقاید و اعمال نادرست‌شان) بیم دهی و تذکّری

است برای مومنان. (2) از چیزی که از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده، پیروی کنید! و از اولیا و معبودهای دیگر جز او، پیروی نکنید! امّا کم‌تر متذکّر می‌شوید! (3) چه بسیار شهرها و آبادی‌ها که آن‌ها را (بر اثر گناه فراوان‌شان) هلاک کردیم!

و عذاب ما شب‌هنگام، یا در روز هنگامی که استراحت کرده بودند، به سراغ‌شان آمد. (4) و در آن موقع که عذاب ما به سراغ آن‌ها آمد، سخنی نداشتند جز این‌که گفتند: «ما ظالم بودیم!» (ولی این اعتراف به گناه، دیگر دیر شده بود و سودی به حال‌شان نداشت.) (5)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آیات فوق خطاب به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و خداوند می‌فرماید: نباید از ابلاغ این آیات هراسی پیدا کنی. سپس گویند: این آیات انذار به مشرکین و تذکّری برای مومنین است و خداوند به مشرکین خطاب نموده و می‌فرماید: از آیات پروردگارتان پیروی کنید و از اولیای دیگر، جز محمّد پیروی نکنید.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در یکی از خطبه‌های خود به مردم فرمود: خداوند

می‌فرماید: «اتَّبِعُواْ مَا اُنزِلَ اِلَیْکُم مِّن رَّبِّکُمْ وَ لَا تَتَّبِعُواْ مِن دُونِهِ اَوْلِیَاء قَلِیلًا مَّا تَذَکَّرُونَ»،سپس فرمود: رستگاری بزرگ خداوند برای شما، این است که از من پیروی کنید وگرنه خطای آشکاری را مرتکب شده‌اید.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از«فَجاءَها بَاْسُنا بَیاتًا»عذاب در شب است و مقصود از«اَوْ هُمْ قائِلُونَ»عذاب در وسط روز است. سپس گوید: این آیه از محکمات است.⁽¹⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 6 تا 10

متن:

فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذینَ اُرْسِلَ اِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلینَ فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ ما كُنَّا غائِبینَ وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازینُهُ فَاُول-ٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازینُهُ فَاُول-ٰٓئِكَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآیاتِنا یَظْلِمُونَ وَ لَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِی الْاَرْضِ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فیها مَعایِشَ قَلیلًا ما تَشْكُرُونَ

لغات:

«سوال» درخواست لفظی جواب است،چنان که استخبار طلب خبر با لفظ است،و«قصص» حکایتی است که مطالب آن پی در پی می‌آید و «وزان» در لغت موازنه و مقابله چیزی با چیز دیگر است، و از این باب است وزن شعر و وزن کلام، و «حق» وضع الشئ فی موضعه می‌باشد علی وجه الحکمة و «ثقل» به معنای سنگینی است و ضد آن خفت است، و ثقیل مقابل خفیف است و «تمکین» اعطای قدرت و رفع موانع است، و «جعل» و تصییر تغییر دادن حالت چیزی را گویند، و «معیشت» چیزهایی است که وسیله ادامه حیات و زندگی می‌باشد.

ترجمه:

به یقین،(هم)ازکسانی که پیامبران به سوی آن‌ها فرستاده شدند سوال خواهیم کرد(و هم) از پیامبران سوال می‌کنیم! (6) و مسلما (اعمال‌شان را) با علم (خود) برای آنان شرح خواهیم داد و ما هرگز غایب نبودیم (بلکه همه جا حاضر و ناظر اعمال بندگان هستیم)! (7) وزن کردن (اعمال، و سنجش ارزش آن‌ها) در آن روز، حقّ است! کسانی که میزان‌های (عمل) آن‌ها سنگین است، همان رستگارانند! (8) و کسانی که میزان‌های (عمل) آن‌ها سبک است، افرادی هستند که سرمایه وجود خود را، به‌خاطر ظلم و ستمی که نسبت به آیات ما می‌کردند، از دست داده‌اند. (9) ما تسلّط و مالکیّت و حکومت بر زمین را برای شما قرار دادیم و انواع وسایل زندگی را برای شما فراهم ساختیم امّا کم‌تر شکرگزاری می‌کنید! (10)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«فَلَنَسْاَلَنَّ الَّذِینَ اُرْسِلَ اِلَیْهِمْ…»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی درباره‌ی آیه فوق احوال قیامت می‌فرماید:

… سپس پیامبران آماده می‌شوند و از رسالت‌های آنان سوال می‌شود که چگونه وظایف خود را نسبت به امّت‌های‌شان انجام داده‌اند؟ و پیامبران خبر می‌دهند که ادای رسالت نمودیم و وظایف خود را نسبت به امّت‌ها انجام دادیم.سپس به امّت‌ها گفته می‌شود: آیا چنین بوده است؟ و امّت‌هایی گویند: «مَا جَاءنَا مِن بَشِیرٍوَ لَا نَذِیرٍ» یعنی بشیر و نذیری برای ما نیامد. تا این که پیامبران(علیه السلام) رسول خدا حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را به گواهی می‌طلبند و آن حضرت شهادت به راست‌گویی

پیامبران و دروغ‌گویی منکرین آنان می‌دهد و به هرامّتی می‌فرماید:«بلی فَقَدْجاءَکُمْ بَشِیرٌ وَ نَذِیرٌ وَ اللهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ» یعنی آری قطعا برای شما بشیر و نذیر آمد و خداوند بر هر چیزی قادر است؛ و می‌تواند جوارح شما را بر علیه شما گویا نماید و آنان گواهی بدهند که پیامبران به رسالت خود عمل کرده‌اند.⁽¹⁾

«وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ…»⁽²⁾

مرحوم طبرسی در تفسیر این آیه گوید:

درباره‌ی این آیه سخنانی گفته شده و بهترین آن‌ها که مطابق با ظاهر آیه و روایت است این است که «در قیامت همان میزان دو کفّه‌ای را نصب می‌کنند و اعمال خوب و بد مردم را با آن می‌سنجند» و امکان دارد به خاطر کلمه‌ی موازین هر میزانی صنفی از اصناف اعمال باشد چنان که در روایت آمده: «اِنَ الصَّلَاةَ مِیزَانٌ فَمَنْ وَفَّی اسْتَوْفَی» یعنی نماز میزان است، پس هر کس آن را صحیح انجام داده باشد، به پاداش خود می‌رسد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام)درتفسیر این آیه در پاسخ شخصی که گفت:«آیا اعمال وزن می‌شود ؟» فرمود:

اعمال جسم نیست که وزن شود بلکه وصف و صفت اعمال وزن می‌شود.سپس فرمود: کسی نیاز به وزن کردن دارد که جاهل به عدد و سبکی و سنگینی باشد و بر خدا چیزی پوشیده نیست. سائل گفت: پس معنای میزان چیست؟ فرمود: میزان به معنای عدل است. سائل گفت: پس معنای «فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ…»چیست؟ فرمود: سنگینی در این آیه به معنای رجحان عمل و برتری آن است.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهمی قمّی گوید:

«وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُ» یعنی، «المجازات بالاعمال، ان خیرا فخیر و ان شرا فشرّ» یعنی ثواب و عقاب با اعمال محاسبه می‌شود، اگر اعمال خوب باشد پاداش نیکی خواهد داشت و اگر اعمال بدباشد کیفر بدی خواهد داشت.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

به هر اندازه عمل خیر بر اهل دنیا سنگین است در قیامت نیز پاداش آن در میزان

سنگین خواهد بود،و عمل شرّ و کار زشت که بر اهل دنیا سبک و آسان است در قیامت نیز سبب سبکی میزان خواهد بود.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

پنج چیز در میزان[عمل مومن]بسیار سنگین خواهد بود: گفتن:سبحان الله، و الحمدلله، و لا اله الّا الله، و الله اکبر، و فرزند صالحی که از مومن بمیرد و برای خدا بر آن صبرکند.⁽²⁾

علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از«آیات»در آیه «کَانُواْ بِآیَاتِنَا یِظْلِمُونَ» ائمّه(علیهم السلام) هستند،که مردم حق آنان را انکار نمودند و به آن‌ها ظلم کردند.⁽³⁾

از آیات قرآن و اخبار معصومین(علیهم السلام) استفاده می‌شود که خداوند در روز قیامت از

ده چیز سوال می‌کند:

4.سوال از قرآن نسبت به تدّبر و عمل کردن به آن که در روایات فراوانی وارد شده که روز قیامت سه چیز به درگاه خدا شکایت می‌کنند، و شکایت آنان پذیرفته می‌شود: 1. قرآن، 2. مسجد، .3 عالمی که در بین مردم باشد و از علم او استفاده نکنند. و روایات آن در مقدّمه جلد اوّل گذشت.

6.از اعضا و جوارح انسان مانند چشم،گوش، زبان،دست، پا، قلب و… سوال می‌شودچنان که قرآن می‌فرماید: «اِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ اُول-ٰٓئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا».⁽¹⁾

و در تفسیر آیه شریفه «اِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ»⁽¹⁾، آمده که مرصاد گردنه نهایی صراط است، و اگر بنده‌ای مظلمه‌ای از مردم به دوش او باشد نمی‌تواند از آن بگذرد.«قَنْطَرَةٌ عَلَی الصِّرَاطِ لَایَجُوزُهَا عَبْدٌ بِمَظْلِمَةٍ.»⁽²⁾

و آیه شریفه فوق که می‌فرماید:«فَلَنَسْاَلَنَّ الَّذِینَ اُرْسِلَ اِلَیْهِمْ»شامل همه حقوق گذشته می‌شود . مولّف گوید: «نعوذ بالله من تضییع الحقوق و سوال القیامةً و لا حول و لا قوّة الّا بالله العلیّ العظیم، نسال الله الْعَفْوَ وَ الْعَافِیَةَ وَ الْمُعَافَاةَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.»

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 11 تا 18

متن:

وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا اِلَّا اِبْلیسَ لَمْ یَكُنْ مِنَ السَّاجِدینَ قالَ ما مَنَعَكَ اَلَّا تَسْجُدَ اِذْ اَمَرْتُكَ قالَ اَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَكُونُ لَكَ اَنْ تَتَكَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ اِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرینَ قالَ اَنْظِرْنی اِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ قالَ اِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرینَ قالَ فَبِما اَغْوَیْتَنی لَاَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقیمَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ اَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ اَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لاتَجِدُ اَكْثَرَهُمْ شاكِرینَ قالَ اخْرُجْ

مِنْها مَذْؤُمًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَاَمْلَاَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ اَجْمَعینَ

لغات:

«خلق» احداث چیزی بر وجه حکمت است،و«تصویر»ایجاد صورت بر هیئت معینی است، و «سجود» فرود آمدن و خم شدن و صورت بر زمین گزاردن است، و «صاغر» به معنای کم قدروذلیل است و صغر نقیض کبر و صغیر نقیض کبیر است،و«انظار»به معنای امهال است و انظار و امهال و تاخیر و تاجیل نظائراند، و «بعث» فرستادن شخصی برای انجام کاری است، و بعث و حشر و نشر و جمع نظائراند،و «مذؤوم» ملامت شده است، و «مدحور» به معنای مدفوع با خواری می‌باشد.

ترجمه:

ما شما را آفریدیم سپس صورت بندی کردیم بعدبه فرشتگان گفتیم:«برای آدم خضوع کنید ! » آن‌ها همه سجده کردند جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود. (11)

(خداوند به او)فرمود: «در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟»گفت:«من از او بهترم مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل!»(12) گفت: «از آن (مقام و مرتبه‌ات) فرود آی! تو حقّ نداری در آن (مقام و مرتبه) تکبّر کنی! بیرون رو، که تو از افراد پست و کوچکی! (13) گفت: «مرا تا روزی که (مردم) برانگیخته می‌شوند مهلت ده (و زنده بگذار!)» (14) فرمود: «تو از مهلت داده شدگانی!» (15) گفت: «اکنون که مرا گم‌راه ساختی،من بر سر راه مستقیم تو،در برابر آن‌ها کمین می‌کنم!(16) سپس از پیش رو و از پشت سر، و از طرف راست و از طرف چپ آن‌ها، به سراغ‌شان می‌روم و بیشتر آن‌ها را شکرگزار نخواهی یافت!» (17) فرمود: «از آن (مقام)، با ننگ و عار و خواری، بیرون رو! و سوگند یاد می‌کنم که هر کس از آن‌ها از تو پیروی کند، جهنم را از شما همگی پر می‌کنم! (18)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ…»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه می‌فرماید:

یعنی،آیا ما شما را از نطفه خلق نکردیم و سپس شما تبدیل به علقه و مضغه و استخوان و گوشت شدید؟ و آیا به شما شکل و صورت [زیبا] و چشم و بینی و گوش و دهان و دست و پا ندادیم؟! سپس فرمود: این صورت را خداوند به آدمیان داد، و آنان را زشت و زیبا و چاق و لاغر و کوتاه و بلند و امثال آن قرار داد!⁽²⁾

علی بن ابراهیم در تفسیر این آیه گوید:

یعنی شما را در پشت پدرها خلق کردیم و در رحم مادرها صورت‌بندی نمودیم.سپس گوید:

خدا عیسی را در رحم مادر صورت‌بندی نمود نه در صلب پدر، گرچه عیسی از پیش در صلب پیامبران آفریده شده بود….»⁽¹⁾

«مَا مَنَعَکَ اَلَّا تَسْجُدَ اِذْ اَمَرْتُکَ قَالَ اَنَاْ خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِینٍ…»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در آخر حدیث مفصّلی می‌فرماید:

در احکام و دستورات خداوند متعال نباید قیاس نمود و کسی که در احکام و دستورات خداوند قیاس کند خود و دیگران را هلاک خواهد نمود.

سپس فرمود:

اوّلین معصیت در روی زمین انانیّت ابلیس ملعون بود،هنگامی که خداوند ملائکه را امر نمود تا به آدم سجده کنند، و آنان سجده نمودند و لکن ابلیس ملعون از سجده‌ی به آدم امتناع ورزید؛ و خداوند به او امر فرمود: «مَا مَنَعَکَ اَلَّا تَسْجُدَ اِذْ اَمَرْتُکَ قَالَ: اَنَاْ خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِینٍ»، پس خداوند او را از جوار خود طرد نمود. و به او لعنت کرد و رجیم نامیدش و به عزّت خود سوگند یاد نمود که هر کس در دین او قیاس کند او را با دشمن خود ابلیس در اسفل دوزخ قرین نماید.⁽³⁾

مرحوم صدوق نقل نموده که روزی ابوحنیفه وارد بر امام صادق(علیه السلام) شد و آن حضرت به او فرمود: شنیده‌ام تو در احکام خدا قیاس می‌کنی؟! ابوحنیفه گفت: آری من قیاس می‌کنم. امام(علیه السلام) فرمود:

قیاس مکن، چرا که اوّل کسی که قیاس کرد ابلیس بود، هنگامی که گفت: «خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِینٍ»وبین آتش و گل قیاس کرد [و گفت: مرا از آتش آفریدی و آدم را از خاک و آتش بر خاک فضیلت دارد] و اگر نورانیّت آدم را با نور آتش مقایسه کرده بود برتری و صفای نور آدم را بر آتش می‌فهمید.

سپس فرمود:

ای ابوحنیفه اکنون برای من قیاس کن و بگو بدانم آیا تو خبر از آن‌چه خدا در سر تو قرار داده پیدا کرده‌ای؟ و آیا می‌دانی برای چه خداوند داخل گوش‌های تو را تلخ قرار داده است؟

ابوحنیفه گفت: نمی‌دانم. امام(علیه السلام) فرمود:

تو که از نیروهایی که در سر تو قرار دارد آگاه نیستی و اسرار آن‌ها را نمی‌دانی،چگونه بدون آگاهی در حلال و حرام خدا قیاس می‌کنی؟!

ابوحنیفه گفت: ای فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بگو تا بدانم؟ امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند داخل گوش‌ها را تلخ قرار داد تا هر حیوانی در آن وارد می‌شود، بمیرد؛ وگرنه

حیوانات ریزسبب مرگ انسان می‌شدند؛ و خداوند دهان را مرطوب قرار دادکه مردم طعم غذا را بچشند؛ و چشم‌ها را شور قرار داد تا پیه‌های آن‌ها ذوب نشوند و آب بینی را سرد و روان قرار داد تا هر دردی در سر وجود داشته باشد خارج شود و اگر چنین نبود دماغ و سر، سنگین می‌گردید و متلاشی می‌شد.⁽¹⁾

این روایت را امّ ابی لیلی و ابن شبرمه از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده‌اند.⁽²⁾

روزی امام صادق(علیه السلام) به ابوحنیفه فرمود:

ای ابوحنیفه! اگر حکمی را در کتاب خدا و آثار و سنّت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیابی چه می‌کنی؟ ابوحنیفه گفت: خدا شما را در صلاح قرار دهد، من قیاس می‌کنم و به

رای خود عمل می‌نمایم. امام(علیه السلام) فرمود: ای ابوحنیفه اوّلین کسی که قیاس کرد

شیطان ملعون بود، او در مقابل خدای خود [برای آدم سجده نکرد] و گفت: «اَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» پس ابوحنیفه سکوت نمود….⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

ابلیس خود را با آدم مقایسه کرد و گفت: «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» و اگر آن جوهر ناری خود را با جوهر نوری آدم مقایسه کرده بود می‌فهمید که نور و ضیاء آدم بیش از نار است.⁽²⁾

داود بن فرقد گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ملائکه گمان می‌کردند که ابلیس از آنان می‌باشد و خداوند می‌دانست که ابلیس از آنان نیست از این رو او را به سبب حمیّت [و خودپسندی] آزمایش نمود

و ابلیس گفت: «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» و باطن او آشکار گردید.⁽¹⁾

مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 8، ح 24]

«قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا یَکُونُ لَکَ اَن تَتَکَبَّرَ فِیهَا فَاخْرُجْ اِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ»⁽²⁾

شیطان بین ملائکه بود و ملائکه گمان می‌کردند او از آنان است تا این که خداوند امتحانی برگذار نمود و در این امتحان حسد و خودپسندی و تکبّر او آشکار گردید و از درگاه ربوی رانده شد و مورد لعنت قرار گرفت و سقوط کرد و خوار و ذلیل شد و هبوط او یا از مقام قرب بوده و یا از آسمان به زمین و یا از بهشت آدم و در هر صورت او کافر و متکبّر و رجیم و صاغر نامیده شد و معلوم است که نقل قصّه سجود ملائکه به آدم و سجده نکردن ابلیس به خاطر تکبّر و حسد و… برای عبرت بنی آدم است از این رو خداوند به طور کلّی می‌فرماید: «اَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِّلْمُتَکَبِّرِینَ»⁽³⁾، و یا می‌فرماید: «اَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِّلْکَافِرِینَ»⁽⁴⁾، و یا می‌فرماید: «فَمَا یَکُونُ لَکَ اَن تَتَکَبَّرَ فِیهَا فَاخْرُجْ اِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ.»⁽⁵⁾

«قَالَ اَنظِرْنِی اِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ»⁽⁶⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

نخستین کسی که قیاس کرد و تکبّر نمود ابلیس بود او هنگامی که مامور به سجده به آدم شد گفت: خدایا مرا از سجده‌ی به آدم معاف کن تا من تو را آن چنان عبادت کنم که هیچ ملک مقرّب و پیامبر مرسلی تو را عبادت نکرده باشد؛

و خداوند به او فرمود: من نیازی به عبادت تو ندارم و آن گونه که من می‌خواهم تو باید عبادت کنی نه آن گونه که تو می‌خواهی پس ابلیس از سجده‌ی به آدم امتناع نمود و خداوند به او فرمود: «فَاخْرُجْ مِنْهَا فَاِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ اِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ اِلَی یَوْمِ الدِّینِ». پس ابلیس گفت: چگونه مرا از درگاه خود راندی و بر من لعنت نمودی؟ در حالی که تو عادلی هستی که ستم نمی‌کنی پس چگونه پاداش عمل من را باطل نمودی؟ پس خداوند به او فرمود: پاداش عمل تو باطل نشد ولکن هر پاداشی می‌خواهی از دنیا بخواه تا به تو عطا نمایم. پس ابلیس گفت مرا تا قیامت [و یا قیام حضرت مهدی(علیه السلام)] زنده نگه‌دار و خداوند فرمود: به تو عطا نمودم ابلیس گفت: مرا بر فرزندان آدم مسلّط کن. خطاب شد: چنین کردم: ابلیس گفت: مرا همانند خون در عروق آنان جاری کن. خطاب شد: چنین کردم. ابلیس گفت: از آنان فرزندی متولّد نشود مگر آن که برای من دو فرزند متولّد گردد و من آنان را به ببینم و آنان مرا نبینند و به هر صورتی بخواهم بین آنان ظاهر شوم.خطاب شد: چنین کردم. ابلیس گفت: بیش از این مرا بر آنان مسلّط کن. خطاب شد: من تو را و فرزندانت را در سینه‌های آنان جای دادم. ابلیس گفت: همین مرا بس باشد. سپس گفت: «فَبِعِزَّتِکَ لَاُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعِینَ * اِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ»⁽¹⁾، «ثُمَّ لآتِیَنَّهُم مِّن بَیْنِ اَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ اَیْمَانِهِمْ وَ عَن شَمَآئِلِهِمْ وَ لَا تَجِدُ اَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ.»⁽²⁾و⁽³⁾

B

لا حاجة لی الی عبادتک انما ارید ان اعبد من حیث ارید لامن حیث ترید فابی ان یسجد

فقال الله تبارک و تعالی: «فَاخْرُجْ مِنْها فَاِنَّکَ رَجِیمٌ وَ اِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی اِلی یَوْمِ الدِّینِ» فقال

ابلیس: یا رب فکیف وانت العدل الذی لاتجور فثواب عملی بطل؟قال: لاو لکن سلنی من امر الدنیا ما شئت ثوابا لعملک اعطیک،فاول ما سال البقاء الی یوم الدین،فقال الله: قد اعطیتک، فقال: سلطنی علی اولاد آدم، قال: سلطتک، قال: اجرنی فیهم مجری الدم فی العروق

قال: قد اجریتک، قال: لایولد لهم واحد الا ولد لی اثنان، و اراهم و لایرونی و اتصوّر لهم فی کل صورة شئت،فقال:قد اعطیتک،قال:یا رب زدنی،قال: قد جعلت لک و لذریتک صدورهم اوطانا، قال: رب حسبی فقال ابلیس عند ذلک فَبِعِزَّتِکَ لَاُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعِینَ اِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ اَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ اَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لاتَجِدُ اَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 9، ح 28]

زراره گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که خداوند خواسته‌های ابلیس را تامین نمود و او را بر بنی آدم مسلّط کرد، آدم(علیه السلام) گفت: خدایا ابلیس را بر فرزندان من مسلّط نمودی و همانند خون او را در عروق آنان جاری ساختی و آن‌چه را می‌خواست به او دادی! پس در مقابل آن‌ها به من و فرزندانم چه می‌دهی؟ خطاب شد: برای تو و فرزندانت، برای یک گناه یک کیفر قرار دادم و برای یک عمل نیک ده پاداش قرار دادم. آدم گفت: خدایا بر عطای خود بیفزا. خطاب شد: تا جان به گلو نرسیده من راه توبه را برای تو و فرزندانت باز گذاردم. آدم گفت: خدایا بر عطای خود بیفزا. خطاب شد: شما را می‌بخشم و باکی ندارم. آدم گفت: همین مرا بس باشد.

زراره گوید: پس من به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

فدای شما شوم، ابلیس چه حقّی به خدا داشت که خداوند خواسته‌های او را برآورده نمود؟

امام(علیه السلام) فرمود:

به خاطر عملی که انجام داده بود خداوند چنین پاداشی به او داد.

گفتم: او چه عملی انجام داده بود؟ فرمود:

ابلیس در آسمان دو رکعت نماز خواند که چهار هزار سال طول کشید.⁽¹⁾

«قَالَ فَبِمَا اَغْوَیْتَنِی لاَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ…»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از صراط در این آیه علی(علیه السلام) است.⁽³⁾

زراره گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

ای زراره! شیطان برای گم‌راه کردن تو و امثال تو می‌کوشد و امّا دیگران را گم‌راه نموده و از گم‌راه کردن آنان فارغ شده است.⁽¹⁾

«ثُمَّ لآتِیَنَّهُم مِّن بَیْنِ اَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ اَیْمَانِهِمْ وَ عَن شَمَآئِلِهِمْ وَ لَا تَجِدُ اَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ»⁽²⁾

مرحوم طبرسی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در تفسیر آیه «لآتِیَنَّهُم مِّن بَیْنِ اَیْدِیهِمْ…» فرمود:

شیطان از مقابل می‌آید وآخرت را برای مردم ناچیز و بی اهمیّت نشان می‌دهد و از پشت سر می‌آید و مردم را به جمع مال و بخل از پرداخت حقوق امر می‌کند، تا اموال برای وارث بماند [و در راه خدا مصرف نشود] و از طرف راست می‌آید و فکر آنان را در امر دین فاسد می‌نماید و گم‌راهی‌ها و شبهات را برای آنان زینت می‌دهد، و از طرف چپ می‌آید و لذّت‌ها و شهوت رانی‌ها را بر قلوب آنان وارد می‌کند.⁽³⁾

علیّ بن ابراهیم قمّی در تفسیر این آیه گوید:

شیطان از جلوی فرزند آدم می‌آید و می‌گوید:بهشت و دوزخ و قیامتی نیست،و ازپشت سر می‌آید و مردم را به جمع مال امر می‌کند و از صله رحم نمودن با اموال نهی می‌نماید، تا آنان حقوق واجب مالی خود را نپردازند و به خویشان و فرزندان و برادران خود نیز احسان و انفاقی نکنند و از فقر و تنگدستی بترسند؛ و از طرف راست می‌آید و در دین مردم ایجاد شبهه می‌کند و اگر در ضلالت و گم‌راهی باشند، گم‌راهی را برای آنان زینت می‌دهد، و اگر در راه حق و صراط مستقیم دین باشند، می‌کوشد تا آنان را گم‌راه نماید؛ و از طرف چپ می‌آید و مردم را نسبت به لذّات و شهوات تشویق می‌نماید؛ از این رو خداوند می‌فرماید: «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ اِبْلِیسُ ظَنَّهُ» یعنی ابلیس گمان خود را بر مردم تحمیل نمود و مردم سخن

او را تصدیق کردند!⁽¹⁾

و در تفسیر «مَذْؤُومًا مَّدْحُورًا» گوید:

«مَذْؤُوم»به معنای معیوب است؛و«مَدْحُور» به معنای پرتاب شده‌ی در جهنّم است [یعنی خداوند شیطان را از درگاه خود راند و با خواری او را به دوزخ پرتاب کرد و فرمود: جهنّم را از تو و پیروانت پر خواهم نمود.]⁽²⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 19 تا 25

متن:

وَ یا آدَمُ اسْكُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لاتَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمینَ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ اِلَّا اَنْ تَكُونا مَلَكَیْنِ اَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدینَ وَ قاسَمَهُما اِنِّی لَكُما لَمِنَ النَّاصِحینَ فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما اَ لَمْ اَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَ اَقُلْ لَكُما اِنَّ الشَّیْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبینٌ قالا رَبَّنا ظَلَمْنا اَنْفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِی الْاَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ قالَ فیها تَحْیَوْنَ وَ فیها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ

لغات:

«دلاهما»از تدلیة الدلو، به معنای فرستادن دلو در چاه است،«غرور»اظهار خیرخواهی و خیانت در باطن است، و «طفق» به معنای جعل و شرع می‌باشد، و «خصف» به معنای ضم و جمع است، و قول النّبی(صلی الله علیه و آله) «خاصف النعل فی الحجرة» یعنی علی در حجرة کفش خود را پینه می‌زند، و «مستقر» محل استقرار را گویند، و «متاع» بهره‌ی عاجل و موقت است.

ترجمه:

و ای آدم!تو و همسرت در بهشت ساکن شوید! و از هر جا که خواستید،بخورید! امّا به این درخت نزدیک نشوید، که از ستم‌کاران خواهید بود!» (19)

سپس شیطان آن دو را وسوسه کرد، تا آن‌چه را ازاندام‌شان پنهان بود، آشکار سازد؛و گفت: «پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرده مگر به‌خاطر اینکه (اگر از آن بخورید،) فرشته خواهید شد، یا جاودانه (در بهشت) خواهید ماند!» (20) و برای آن‌ها سوگند یاد کرد که من برای شما از خیرخواهانم. (21) و به این ترتیب، آن‌ها را با فریب (از مقام‌شان) فرودآورد. و هنگامی که از آن درخت چشیدند، اندام‌شان [= عورت‌شان] بر آنها آشکارشد؛ و شروع کردند به قرار دادن برگ‌های(درختان)بهشتی بر خود،تا آن را بپوشانند .و پروردگارشان آن‌ها را نداد داد که: «آیا شما را از آن درخت نهی نکردم؟! و نگفتم که شیطان برای شما دشمن آشکاری است؟!» (22) گفتند: «پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم! و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیان‌کاران خواهیم بود!» (23) فرمود: «(از مقام خویش،) فرود آیید، در حالی که بعضی از شما نسبت به بعض دیگر، دشمن خواهید بود! (شیطان دشمن شماست، و شما دشمن او!) و برای شما در زمین، قرارگاه

و وسیله بهره‌گیری تا زمان معینی خواهد بود.»(24) فرمود:«در آن[= زمین]زنده می‌شوید؛ و در آن می‌میرید؛ و (در رستاخیز) از آن خارج خواهید شد.» (25)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ یَا آدَمُ اسْکُنْ اَنتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَ لَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی روایت نموده که از امام صادق(علیه السلام) سوال شد: آیا بهشت آدم در دنیا بوده و یا در آخرت؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود:

از باغ‌ستان‌های دنیا بوده و خورشید و ماه در آن طلوع و غروب می‌نموده است و اگر از باغ ستان‌های آخرت می‌بود، هرگز آدم از آن خارج نمی‌شد.

سپس فرمود:

هنگامی که خداوند آدم را در بهشت اسکان داد همه چیز بهشت را بر او مباح نمود جز آن درخت معلوم را چرا که آدم مخلوقی بود نیازمند به امر و نهی و غذا و لباس و خانه و نکاح و ازدواج و جز با توفیق خداوند نمی‌توانست نفع و زیان خود را درک کند، پس ابلیس نزد او آمد و گفت: «اگر شما از این درخت یعنی شجره‌ی منهیّه بخورید مَلَک می‌شوید و تا ابد در این بهشت خواهید ماند؛و اگر نخورید خدا شما را از بهشت اخراج خواهد نمود»سپس برای آنان سوگند یاد کرد که من خیرخواه شما هستم؛ چنان که خداوند از قول او حکایت نموده و می‌فرماید: «مَا نَهَاکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ اِلَّا اَن تَکُونَا مَلَکَیْنِ اَوْ تَکُونَا مِنَ الْخَالِدِینَ * وَ قَاسَمَهُمَا اِنِّی لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِینَ». پس آدم سخن ابلیس را پذیرفت و آدم و حوّا از آن درخت خوردند؛و همان گونه که خداوندمی‌فرماید:«فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا»به خاطر این گناه لباس‌های بهشتی از بدن آنان ریخت و شروع کردند با برگ‌های درختان بهشتی خود را بپوشانند، و خداوند به آنان خطاب نمود: آیا من شما را از خوردن از آن درخت نهی نکردم؟ و آیا به شما نگفتم: شیطان دشمن آشکاری است برای شما؟ پس آدم و حوّا گفتند: «رَبَّنَا ظَلَمْنَا اَنفُسَنَا وَ اِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» و خداوند به آنان فرمود: به زمین فرود آیید و همواره بین شما و ابلیس دشمنی خواهد بود و تا مدّت معیّنی [تا قیامت] در روی زمین مستقر و بهره‌مند خواهید بود، پس آدم بر کوه صفا فرود آمد و به این خاطر آن را کوه صفا گفتند که صفوة الله بر آن فرود آمد، و حوّا بر کوه مروه فرود آمد و به این خاطر او را مروه گفتند که مراه یعنی حوّا بر آن فرود آمد، پس آدم چهل روز

سجده نمود و از فراق بهشت گریه کرد، تا این که جبرییل(علیه السلام) بر او فرود آمد و به او گفت: آیا خدا با قدرت خود تو را نیافرید و از روح خود در تو ندمید؟ و آیا ملائکه را امر نکرد تا به تو سجده کنند؟آدم گفت:آری.جبرییل گفت:آیا به تو امر نکرد که از این درخت نخوری و تو او را معصیت کردی؟!آدم گفت:ابلیس سوگند دروغ برای من خورد [و گفت: من خیرخواه شمایم و من گمان نمی‌کردم مخلوقی از مخلوقات خدا به دروغ با نام خدا سوگند بخورد!]⁽¹⁾

B

فقال: «کانت من جنان الدنیا، تطلع فیها الشمس و القمر، و لو کانت من جنان الآخرة ما اخرج منها ابدا آدم و لم یدخلها ابلیس». قال: «اسکنه الله الجنة و اتی بجهالة الی الشجرة فاخرجه لانه خلق خلقة لاتبقی الا بالامر و النهی و الغذاء و اللباس و الاکتنان و النکاح، و لایدرک ما ینفعه مما یضره الا بالتوقیف، فجاءه ابلیس، فقال له:

انکما اذا اکلتما من هذه الشجرة التی نهاکما الله عنها صرتما ملکین، و بقیتما فی الجنة ابدا، و ان لم تاکلا منها اخرجکما الله من الجنة. و حلف لهما انه لهما ناصح، کما قال الله؟عز؟ حکایة عنه:ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ اِلَّا اَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ اَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ

وَ قاسَمَهُما اِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ فقبل آدم قوله، فاکلا من الشجرة، فکان کما حکی الله فبدت لهما سوءاتهما،وسقط عنهما ما البسهما الله من لباس الجنة واقبلا یستتران بورق الجنة، فناداهما ربهما: اَ لَمْ اَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ اَقُلْ لَکُما اِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبِینٌ فقالا کما حکی الله؟عز؟ عنهما: رَبَّنا ظَلَمْنا اَنْفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فقال الله لهما: اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْاَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلی حِینٍ قال الی یوم القیامة».

قال:«فهبط آدم علی الصفا، و انما سمیت الصفا لان صفوة الله انزل علیها، و نزلت حواء علی المروة،و انما سمیت المروة لان المراة انزلت علیها، فبقی آدم اربعین صباحا ساجدا یبکی علی الجنة، فنزل علیه جبرییل(علیه السلام) فقال: یا آدم، الم یخلقک الله بیده، و نفخ فیک

من روحه، و اسجد لک ملائکته؟ قال: بلی. قال: و امرک ان لاتاکل من الشجرة، فلم عصیته؟ قال: یا جبرییل، ان ابلیس حلف لی بالله انه لی ناصح، و ما ظننت ان خلقا یخلقه الله یحلف بالله کاذبا». [تفسیر برهان، ج 2، ص 522، ح 2]

«فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)نیز می‌فرماید: پیش از خوردن آدم وحوّا از آن شجره‌ی منهیّه،عورات آنان بر ایشان آشکار نمی‌شد، و در داخل بدن‌شان بود [و چون از آن شجره‌ی منهیّه خوردند لباس از بدن‌شان ریخت و عورت‌شان نیز آشکار شد.]⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: هنگامی که آدم از بهشت خارج شد جبرییل نزد او آمد و گفت: ای آدم! آیا خدا تو را به دست قدرت خود نیافرید؟ و آیا از روح خود در تو ندمید؟ وآیا تورا مسجود ملائکه قرار نداد؟و آیا حوّا را به تو تزویج نکرد؟و آیا تو را دربهشت ساکن ننمود؟ و آیا بهشت را [کلّا] برای تو مباح قرار نداد؟ و آیا به تو نفرمود که از این درخت نخور و تو خوردی و خدای خود را عصیان کردی؟ پس آدم گفت: ای جبرییل! ابلیس برای من به نام خدا سوگند یاد نمود و گفت:من ناصح و خیرخواه تو هستم؛و من گمان نمی‌کردم احدی از خلق خدا به دروغ به نام خدا سوگند یاد کند.⁽³⁾

الیس الله خلقک بیده و نفخ فیک من روحه و اسجد لک ملائکته و زوجک امته حواء و اسکنک الجنة و اباحها لک و نهاک مشافهة ان لاتاکل من هذه الشجرة فاکلت منها و عصیت الله؟ فقال آدم(علیه السلام): یا جبرییل ان ابلیس حلف لی بالله انه لی ناصح فما ظننت ان احدا من خلق الله یحلف بالله کاذبا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 13]

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

موسی هنگامی که به خاطر نماز به آسمان عروج نمود از خدا خواست که آدم را ملاقات نماید و چون او را ملاقات کرد گفت: ای آدم آیا خدا تو را [بر خلاف مجرای طبیعی] با دست قدرت خود نیافرید و از روح خود در تو ندمید و ملائکه را نگفت تا به تو سجده کنند و بهشت را برای تو مباح نکرد و تو را درجوار خود جای نداد؟ و آیا با تو از پیش سخن نگفت وتورا تنها از خوردن یک درخت ممنوع نمود و تو صبر نکردی [و از آن درخت خوردی] و به زمین هبوط نمودی و نتوانستی خود را از معصیت خدا حفظ کنی تا این که شیطان تو را فریب داد و از او اطاعت کردی و خود و ما را نیز از بهشت خارج کردی؟! پس آدم به موسی گفت: با پدر خود آدم آرام سخن بگو و به او ارفاق کن همانا پدر تو درباره‌ی این شجره مهنت‌هایی کشیده است. سپس گفت: فرزندم! دشمن من [شیطان] با مکر و خدعه سراغ من آمد و سوگند یاد نمود که برای من خیرخواهی می‌کند و به من گفت: من برای تو ای آدم غصّه‌مند هستم. گفتم: برای چه؟ او گفت: به خاطر این که با تو انس داشتم و اکنون می‌خواهی از بهشت خارج شوی! گفتم: راه چاره چیست؟ شیطان گفت: چاره در اختیار توست. سپس گفت: «من تو را به شجره‌ی خلد و ملک و پادشاهی جاوید راهنمایی می‌کنم و شما باید از این شجره بخورید تا همانند من همیشه در بهشت باشید» و به دروغ برای من به نام خدا سوگند یاد نمود و گفت: من خیرخواه شمایم؛ سپس گفت: ای موسی من گمان نمی‌کردم احدی به دروغ به نام خدا سوگند یاد کند و من به سوگند او اطمینان پیدا کردم و این عذر من است که برای تو گفتم، پس تو بگو

بدانم:آیا دربین آن‌چه بر تو نازل شد نیافتی که خطای من پیش از آن که خلق شوم مطرح بوده است؟موسی گفت:آری زمان بسیار طولانی قبل از خلقت تو این خطا مطرح بوده است. سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)سه مرتبه فرمود:آدم با این سخنان برموسی غالب شد. ⁽¹⁾

فقال له آدم: ارفق بابیک یا بنی محنة ما لقی عن امر هذه الشجرة، یا بنی ان عدوی اتانی من وجه المکر و الخدیعة، فحلف لی بالله انه فی مشورته علی لمن الناصحین و ذلک انه قال منتصحا: انی لشانک یا آدم لمغموم! قلت: و کیف؟ قال: قد کنت آنست بک و بقربک منی و انت تخرج مما انت فیه الی ما ستکرهه،فقلت:و ما الحیلة؟فقال:ان الحیلة هو ذا معک، ادلک علی شجرة الخلدوملک لایبلی فکلا منها انت وزوجک فتصیرا معی فی الجنة ابدا من الخالدین،وحلف بالله کاذبا انه لمن الناصحین، و لم اظن یا موسی ان احدا یحلف بالله کاذبا، فوثقت بیمینه، فهذا عذری فاخبرنی یا بنی هل تجد فیما انزل الله الیک ان خطیئتی کائنة من قبل ان اخلق؟ قال له موسی: بدهر طویل، قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) فحج آدم موسی(علیهما السلام)، قال ذلک ثلثا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 14]

عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق(علیه السلام)سوال شد:آدم و حوّا چه مقدار در بهشت ماندند تا به سبب خطای خود از بهشت خارج شدند؟حضرت(علیه السلام) فرمود:خداوند بعد از زوال ظهر جمعه از روح خود در آدم دمید و سپس همسر او را خلق نمود و ملائکه را فرمود تا بر او سجده کردند و در همان روز آنان را در

بهشت اسکان داد وبه خدا سوگند آدم و حوّا جز شش ساعت در بهشت نبودندو در همین شش ساعت آن خطا را انجام دادند و خداوند پس از غروب خورشید آنان را از بهشت اخراج نمود و شب را بیرون بهشت به سر بردند تا صبح فرا رسید و خداوند قصّه آنان را در این آیات بیان نموده، سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: آدم هنگامی که شروع به خوردن آن شجره کرد به یاد نهی خداوند افتاد و پشیمان شد و خواست که از شجره دور شود، پس آن شجره سر او را گرفت و به خود کشید و گفت: چرا قبل از این از من دور نشدی ؟!.⁽¹⁾

علی بن محمّدجهم گوید:واردمجلس مامون شدم ودیدم مامون به حضرت رضا علیه السلام ) می‌گوید: ای فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آیا شما نمی‌گویید: پیامبران خدا معصوم‌اند؟ امام(علیه السلام) فرمود: آری چنین است. مامون گفت: پس معنای آیه «وَ عَصَی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی» چیست؟ امام(علیه السلام) فرمود: خداوند به آدم(علیه السلام) فرمود: «اسْکُنْ اَنتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاَ مِنْهَا رَغَدًا حَیْثُ شِئْتُمَا وَ لَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ» و به آنان اشاره نمود

که به شجره‌ی گندم نزدیک نشوند و نگفت که از آن و امثال آن نخورند و آنان به آن شجره نزدیک نشدند و چون شیطان آنان را وسوسه نمود و گفت: «خدا شما را از این شجره نهی نکرده بلکه شما را از نزدیک شدن به غیر آن نهی کرده و از خوردن آن‌ها نیز شما را نهی نکرده و اگر بخورید ملک می‌شوید و در بهشت جاوید می‌مانید». و آدم و حوّا تا آن ساعت ندیده بودند کسی به دروغ سوگند به نام خدا بخورند از این رو به سوگند شیطان اطمینان پیدا کردند و این قبل از نبوّت و پیامبری آدم(علیه السلام) بود و از گناهان کبیره‌ای نبود که به سبب آن مستحق دخول در دوزخ شوند بلکه از صغائر موهوبه‌ای بود که قبل از نزول وحی بر پیامبران جایز بود و چون خداوند آدم را به پیامبری برگزید آدم معصوم بود و هیچ گناه کبیره و صغیره‌ای انجام نداد چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی» و در قول دیگری می‌فرماید: «اِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْرَاهِیمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ».⁽¹⁾

وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَدًا حَیْثُ شِئْتُما وَ لاتَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ و اشار لهما الی شجرة

الحنطة فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ و لم یقل و لاتاکلا من هذه الشجرة و لامما کان من جنسهما

فلم تقربا تلک الشجرة و انما اکلا من غیرها لما ان وسوس الشیطان الیهما و قال ما نَهاکُما

رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ و انما نهیکما ان تقربا غیرها و لم ینهکما عن الاکل منها اِلَّا اَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ اَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ وَ قاسَمَهُما اِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ و لم یکن آدم و حوا شاهدا قبل ذلک من یحلف بالله کاذبا فدلیهما بغرور فاکلا منها ثقة بیمینه بالله و کان ذلک من آدم قبل النبوة، و لم یکن ذلک بذنب کبیر استحق به دخول النار، و انما کان من الصغائر

الموهوبة التی تجوز علی الانبیاء قبل نزول الوحی علیهم، فلما اجتباه الله تعالی و جعله نبیا کان معصوما لایذنب صغیرة و لاکبیرة، قال الله تعالی: «وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ثُمَّ اجْتَباهُ

رَبُّهُ فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی» و قال؟عز؟: «اِنَّ اللهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 11، ح 34]B

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 26 تا 28

متن:

یا بَنی آدَمَ قَدْ اَنْزَلْنا عَلَیْكُمْ لِباسًا یُواری سَوْآتِكُمْ وَ ریشًا وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِكَ خَیْرٌ ذلِكَ مِنْ آیاتِ اللهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّكَّرُونَ یا بَنی آدَمَ لایَفْتِنَنَّكُمُ الشَّیْطانُ كَما اَخْرَجَ اَبَوَیْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوْآتِهِما اِنَّهُ یَراكُمْ هُوَ وَ قَبیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاتَرَوْنَهُمْ اِنَّا جَعَلْنَا الشَّیاطینَ اَوْلِیاءَ لِلَّذینَ لایُؤْمِنُونَ وَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللهُ اَمَرَنا بِها قُلْ اِنَّ اللهَ لایَاْمُرُ بِالْفَحْشاءِ اَ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لاتَعْلَمُونَ

لغات:

«هرچیز قابل پوشیدن را لباس گویند،و نیز پوست و چیزهای دیگری که به وسیله آن‌ها اطاق پوشیده می‌شود را لباس گویند مانند ثوب کعبه، و آن از لبس یلبس لبسا و لباسا است و «ریش و اثاث» متاع خانه و اثاثیه آن است مانند فرش و غیره، و بعضی گفته اند: ریش وسائل زیبا را گویند مانند ریش طائر،و ریاش لباس ظاهر را گویند،و«فتنه»به معنای ابتلا و امتحان است، و قلب فاتن یعنی قلب مفتون، و «قبیل» به معنای جماعت است، و اگر از یک پدر و مادر باشند به آنان قبیلة گویند.

ترجمه:

ای فرزندان آدم!لباسی برای شما فرستادیم که اندام شما را می‌پوشاند و مایه زینت شماست امّا لباس پرهیزگاری بهتر است! این‌ها (همه) از آیات خداست، تا متذکّر (نعمت‌های او) شوند!(26)ای فرزندان آدم!شیطان شما را نفریبد، آن گونه که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد،و لباسشان را از تنشان بیرون ساخت تا عورت‌شان را به آن‌ها نشان دهد چه این‌که او و همکارانش شما را می‌بینند از جایی که شما آن‌ها را نمی‌بینید (امّا بدانید) ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند! (27) و هنگامی که کار زشتی انجام می‌دهند می‌گویند: «پدران خود را بر این عمل یافتیم و خداوند ما را به آن دستور داده است!»بگو:«خداوند (هرگز) به کار زشت فرمان نمی‌دهد! آیا چیزی به خدا نسبت می‌دهید که نمی‌دانید؟!» (28)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لِبَاسُ التَّقْوَیَ ذَلِکَ خَیْرٌ…»⁽¹⁾

در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: مقصود از لباس همین لباسی است که شما می‌پوشید؛ و مقصود از «ریاش» مال و اسباب زندگی است؛ و مقصود از «لباس تقوا» عفاف و پاکدامنی است و انسان عفیف عورتش ظاهر نمی‌شود گرچه عاری از لباس باشد؛ و انسان فاجر عورتش ظاهر است گرچه لباس پوشیده باشد، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ لِبَاسُ التَّقْوَیَ ذَلِکَ خَیْرٌ» یعنی عفاف و پاکدامنی بهتر از لباس ظاهری است. «ذَلِکَ مِنْ آیَاتِ اللهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ».⁽²⁾

و در حدیث اربعماه که امیرالمؤمنین(علیه السلام) به اصحاب خود [چهارصد چیز را] تعلیم نمود و فرمود: لباس پنبه‌ای بپوشید که آن لباس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود و آن حضرت لباسی که از جنس مو و پشم بود نمی‌پوشید مگر از روی ناچاری و فرمود: خداوند جمیل و زیباست و زیبایی را دوست می‌دارد؛ و دوست دارد که اثر نعمت خود را بر بنده‌اش ببیند.⁽¹⁾

امّ‌درداء گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: کسی که سلامت بدن داشته باشد؛ و خانواده‌اش درامنیّت وامان باشند؛و قوت روز خود را داشته باشد؛ همه نعمت‌های دنیا را به دست آورده است. سپس فرمود: ای فرزند آدم تو را از دنیا به اندازه‌ای که شکمت سیر شود و بدنت پوشیده شود کافی است و اگر خانه‌ای داشته باشی که تو را حفظ کند و مرکبی داشته باشی که بر آن سوار شوی زندگی بسیار خوبی داشته‌ای و اگر توانی کار خیری انجام ده و بیش از این‌ها برای تو حساب یا عذاب خواهد داشت.⁽²⁾

بعد ذلک حساب علیک او عذاب. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 15، ح 46]

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

پوشیدن لباس سیاه مکروه است، جز عمامه و کفش و عبا.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

پنج چیز را تا آخر عمر ترک نخواهم نمود: 1. غذا خوردن روی زمین با غلامان، 2. سوار شدن بر الاغ همراه با دیگری، 3. دوشیدن شیر بز با دست خود، 4. پوشیدن لباس پشمین، 5. سلام کردن بر بچّه‌ها، و چنین می‌کنم تا بعد از من این کارها سنّت شود.⁽²⁾

«وَ اِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً قَالُواْ وَجَدْنَا عَلَیْهَا آبَاءنَا وَ اللّهُ اَمَرَنَا بِهَا…»⁽³⁾

محمّد بن منصور گوید:از امام [صادق](علیه السلام)درباره‌ی این آیه سوال کردم. فرمود:

آیا تو کسی را دیده‌ای که گمان کند خدا مردم را امر به زنا و شرابخواری و امثال این محرمات کرده باشد؟

گفتم: هرگز؛ فرمود: آیا می‌دانی این فاحشه‌ای که ادعا می‌کنند خدا برای آنان حلال کرده چیست؟

گفتم: خدا و ولیّ او آگاه‌ترند. فرمود:

این آیه مربوط به پیشوایان ظلم و ستم‌کاران است که ادّعا می‌کنند خدا آنان

را امر نموده که پیشوای مردم باشند، و هرگز خدا چنین امری نکرده و مردم نیز حق ندارند ولایت آنان را بپذیرند و در این آیه خداوند سخن آنان را ردّ نموده و می‌فرماید: «آنان تهمت به خدای خود می‌زنند» و پیشوایی آنان را فاحشه نامیده است.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم گوید:

این آیه درباره‌ی بت‌پرستان است که می‌گفتند:پدران ما چنین بودند وخداوند ما را به پرستش بت امر کرده است و خداوند سخن آنان را در این آیه رد نموده و به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله)می‌فرماید: به آنان بگو: «اِنَّ اللهَ لا یَاْمُرُ بِالْفَحْشاءِ اَ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ» .⁽²⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 29 تا 30

متن:

قُلْ اَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ اَقیمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ كَما بَدَاَكُمْ تَعُودُونَ فَریقًا هَدی وَ فَریقًا حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلالَةُ اِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیاطینَ اَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ اللهِ وَ یَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

لغات:

اصل قسط به معنای عدول است،و اگر عدول به حق باشد عدل است چنان که خداوند می‌فرماید: «انّ الله یحب المقسطین» و اگر عدول به باطل باشد جور است، چنان که خداوند می‌فرماید: «و امّا القاسطون فکانون لجهنم حطبا» و «اخلاص» به معنای عیب زدایی است و «اخلاص دین لله» خالص کردن عبادت است برای خدا، و «بداء» شروع و ابتدای کار است و عود انجام مرد آن است، و «فریق» به معنای جماعت است، و «یحسبون» به معنای یظنون است.

ترجمه:

بگو:«پروردگارم امر به عدالت کرده است و توجّه خویش را در هر مسجد(و به هنگام عبادت)به سوی او کنید!و او را بخوانید،در حالی که دین(خود)را برای او خالص گردانید! (و بدانید)همان گونه که در آغاز شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) بازمی‌گردید! (29) جمعی را هدایت کرده و جمعی (که شایستگی نداشته‌اند،) گم‌راهی بر آن‌ها مسلّم شده است. آن‌ها (کسانی هستند که) شیاطین را به جای خداوند، اولیای خود انتخاب کردند و گمان می‌کنند هدایت یافته‌اند! (30)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اَقِیمُواْ وُجُوهَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

یعنی در هر مسجدی نماز می‌خوانید صورت‌های خود را به طرف مسجد الحرام قرار بدهید.⁽²⁾

العیّاشی: عن ابی بصیر، عن احدهما(علیهما السلام)، فی قول الله: وَ اَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ، قال: «هو الی القبلة».

عن زرارة و حمران و محمّد بن مسلم، عن ابی جعفر و ابی عبد الله(علیهما السلام)، فی قوله:

وَ اَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ، قال: «مساجد محدثة، فامروا ان یقیموا وجوههم شطر المسجد الحرام». [تفسیر برهان، ج 2، ص 527، ح 2]

و در سخن دیگری فرمود:

یعنی توجّه خود را در هر مسجدی به[اطاعت از]امامان خود کنید.[نه به بُت‌ها وطاغوت‌ها. ]⁽³⁾

«کَمَا بَدَاَکُمْ تَعُودُونَ * فَرِیقًا هَدَی وَ فَرِیقًا حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاَلَةُ…»⁽⁴⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

یعنی خداوند آنان را هنگامی که خلق کرد مومن و کافر و شقیّ و سعید خلق

نمود و[با اختیار و انتخاب خود] همان گونه به قیامت باز خواهند گشت…⁽¹⁾

«اِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیَاطِینَ اَوْلِیَاء مِن دُونِ اللهِ وَ یَحْسَبُونَ اَنَّهُم مُّهْتَدُونَ»⁽²⁾

در ذیل حدیث سابق امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آنان قدریّه[یعنی جبریّه و خوارج]اندکه می‌گویند:تقدیری برای ما نشده است و گمان می‌کنند که خود قادر بر هدایت و گم‌راهی هستند و آنان مجوس این امّت می‌باشند. سپس فرمود: این دشمنان خدا دروغ می‌گویند، چرا که مشیّت و قدرت از آن خداوند است ….⁽³⁾

و در سخن دیگری فرمود:

آنان شیاطین را اولیای خود برگزیدند وخدا وائمّه حق را اولیای خود قرار ندادندو گمان کردند که هدایت شده‌اند.⁽⁴⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 31 تا 34

متن:

یا بَنی آدَمَ خُذُوا زینَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاتُسْرِفُوا اِنَّهُ لایُحِبُّ الْمُسْرِفینَ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللهِ الَّتی اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ قُلْ اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْاِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ اَنْ تُشْرِكُوا بِاللهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطانًا وَ اَنْ تَقُولُوا عَلَی اللهِ ما لاتَعْلَمُونَ وَ لِكُلِّ اُمَّةٍ اَجَلٌ فَاِذا جاءَ اَجَلُهُمْ لایَسْتَاْخِرُونَ ساعَةً وَ لایَسْتَقْدِمُونَ

لغات:

«تحریم» منع از فعل است، و ضد آن تحلیل است، و تحلیل اطلاق در فعل است، و اصل تحریم به معنای منع است، و محروم به معنای ممنوع است، و «فواحش» جمع فاحشة به معنای اقبح قبائح است، و فاحشة از کبائر است و«بغی» ظلم و سرکشی می‌باشد، و باغی طالب ریاست است با قهر و غلبه بدون حق.

ترجمه:

ای فرزندان آدم! زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد، با خود بردارید! و (از نعمت‌های الهی) بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمی‌دارد! (31) بگو: «چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده، و روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟!»بگو:«این‌ها در زندگی دنیا، برای کسانی است که ایمان آورده‌اند (اگر چه دیگران نیز با آن‌ها مشارکت دارند ولی) در قیامت، خالص

(برای مومنان)خواهد بود.» این گونه آیات(خود)را برای کسانی که آگاهند،شرح می‌دهیم! (32) بگو: «خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان، حرام کرده است و (همچنین) گناه و ستم بناحق را و این‌که چیزی را که خداوند دلیلی برای آن نازل نکرده، شریک او قرار دهید و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی‌دانید.»(33) برای هر قوم و جمعیّتی، زمان و سرآمد (معیّنی) است و هنگامی که سرآمد آن‌ها فرا رسد، نه ساعتی از آن تاخیر می‌کنند، و نه بر آن پیشی می‌گیرند. (34)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ…»⁽¹⁾

علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

روایت شده که در عید فطر و قربان و جمعه غسل کنید و لباس سفید بپوشید.و نیز روایت شده که برای هر نمازی موهای خود را شانه کند.⁽²⁾

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

یکی از زینت‌ها، شانه کردن مو هنگام نمازهاست.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

یعنی لباس‌های زیبای خود را برای نمازهای جمعه و اعیاد بپوشید.⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

موهای خود را شانه کنید تا زیبا شود و روزی شما برسد و حاجت شما برآورده شود و آب کمر شما افزوده شود و بلغم از شما برطرف گردد؛ سپس فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از زیر محاسن به بالا چهل مرتبه شانه می‌زد و از بالا به پایین هفت مرتبه شانه می‌زد و می‌فرمود: این عمل ذهن و فکر را قوی می‌کند و بلغم را قطع می‌نماید.⁽¹⁾

قال تمشطوا فان التمشط یجلب الرزق و یحسن الشعر و ینجز الحاجة و یزید فی ماء الصلب

و یقطع البلغم و کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) یسرح تحت لحیته اربعین مرة و من فوقها سبع مرات، و یقول انه یزید فی الذهن و یقطع البلغم. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 19، ح 64]

و نیز امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگام ملاقات و زیارت هر امامی غسل کند.⁽²⁾

امام حسن(علیه السلام)همواره هنگام نماز بهترین لباس خود را می‌پوشیدومی‌فرمود:خداوند جمیل است و جمال و زیبایی را دوست می‌دارد و من برای خدای خود زینت می‌کنم، چرا که او فرموده است: «خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ» و من دوست دارم بهترین لباس خود را برای او بپوشم.⁽³⁾

ان الله جمیل یحب الجمال، فاتجمل لربی و هو یقول: «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» فاحب ان البس اجود ثیابی. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 19، ح 67]

«و کُلُواْ وَ اشْرَبُواْ وَ لَا تُسْرِفُواْ اِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اسراف از بین بردن مال و ضرر زدن به بدن است.راوی گوید: گفتم: اقتار[و سخت‌گیری] چیست؟ فرمود: خوردن نان و نمک است اگر تو بر غیر آن توان داشته باشی. گفتم: اقتصاد و میانه روی چیست؟ فرمود: خوردن نان و گوشت و [خوردن نان] و شیر و نان و سرکه و روغن که یک‌بار از این بخوری و یک‌بار از آن.⁽²⁾

قلت: فما الاقتار؟ قال: «اکل الخبز و الملح و انت تقدر علی غیره».

قلت: فما القصد؟ قال: «الخبز و اللحم و اللبن و الخل و السمن، مرة هذا، و مرة هذا».[تفسیر برهان، ج 2، ص 532، ح 16]

سلیمان بن صالح گوید:به امام صادق(علیه السلام) گفتم: کم‌ترین درجه اسراف چیست؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

این است که لباس آبروی خود را برای کار بپوشی و باقیمانده ظرف آب خود را بریزی و خرمای خود را بخوری و هسته آن را به این سو و آن سو پرت کنی.⁽³⁾

B

فقال: «ابذالک ثوب صونک، و اهراقک فضل انائک، و اکلک التمر و رمیک النوی‌ها هنا و‌ها هنا». [تفسیر برهان، ج 2، ص 532، ح 17]

اسحاق بن عمّار گوید:به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا مومن ده لباس داشته باشد اسراف است؟ فرمود: اسراف نیست. گفتم: بیست لباس؟ فرمود: اسراف نیست. گفتم: سی

لباس؟ فرمود: اسراف نیست، و اسراف این است که تو لباس آبروی خود را به جای لباس

کار خود بپوشی.⁽¹⁾

قال: «نعم». قلت: عشرون؟ قال: «نعم». قلت: ثلاثون؟ قال: «نعم، لیس هذا من السرف،

انما السرف ان تجعل ثوب صونک ثوب بذلک». [تفسیر برهان، ج 2، ص 532، ح 18]

ابان بن تغلب گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

آیا تو گمان می‌کنی خداوند به کسانی که مال داده از کرامت آنان بوده؟ و به کسانی که مال نداده آنان را ناچیز شمرده؟! نه چنین نیست، ولکن مال، مال الله است و خداوند به هر کس می‌دهد امانتی است به دست او تا به اندازه بخورد و به اندازه بیاشامد و به اندازه بپوشد و به اندازه ازدواج کند و به اندازه مرکب تهیّه نماید و بقیّه را صرف فقرای مومنین نماید و غبار فقر را از آنان بزداید و اگر چنین کند آن‌چه می‌خورد حلال است و آن‌چه می‌آشامد حلال است و آن‌چه سوار می‌شود حلال است و آن‌چه صرف ازدواج می‌کند حلال است؛ و اگر جز این کند برای او حرام خواهد بود. سپس فرمود: «وَ لَا تُسْرِفُواْ اِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» تا این که فرمود:آیا تو گمان می‌کنی خدا مالی را به کسی بدهد و او را مجاز بداند که اسبی به قیمت ده هزار درهم خریداری کند در حالی که یک اسب بیست درهمی او

را کفایت می‌کند؟و یا کنیزی را به قیمت هزار دینار بخرد در حالی که یک کنیز بیست دیناری او را کفایت می‌نماید؟ سپس فرمود: «وَ لَا تُسْرِفُواْ اِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ.»⁽¹⁾

و درباره‌ی اسراف در خوردن و آشامیدن نیز رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هیچ چیزی نزد خداوند مبغوض‌تر از شکم پر نیست.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

ابوجحیفه نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و [چون زیاد خورده بود] آروغ زد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «جلوی آروغ خود را بگیر، چرا که هر کس در دنیا زیاد پرخوری کرده باشد در قیامت زیاد گرسنه خواهد بود» و پس از آن ابوجحیفة تا زنده بودشکم خود را سیر نکرد.⁽³⁾

در روایتی آمده که زنی از پرخوری زشت رو شده بود و شوهر او می‌خواست او را طلاق

بدهد،و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

پرخوری مکن تا زیبایی صورت تو باز گردد و آن زن به دستور آن حضرت عمل نمود و زیبایی او بازگشت.⁽¹⁾

«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِیَ اَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ…»⁽²⁾

محمّد بن ابی نصر گوید: حضرت رضا(علیه السلام) به من فرمود:

… تو درباره‌ی لباس خشن و درشت چه می‌گویی؟ گفتم: به من رسیده که امام حسن(علیه السلام) لباس خشن می‌پوشیده و امام صادق(علیه السلام) نیز لباس تازه‌ای را می‌فرمود: در آب فرو ببرند [تا کهنه شود] و سپس می‌پوشید. پس حضرت رضا(علیه السلام) به من فرمود: لباس نو و زیبا بپوش وخود را آراسته کن،همانا علی بن الحسین(علیه السلام)همواره لباس زیبا و جبّه خزّ به قیمت پانصد درهم می‌خرید و می‌پوشید و نیز مطرف خزّ [یعنی جامه خزّ] به قیمت پنجاه دینار می‌خرید و در زمستان می‌پوشید و چون زمستان می‌گذشت آن را می‌فروخت و صدقه می‌داد.سپس این آیه را تلاوت نمود «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِیَ اَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ.»⁽³⁾

B

فقال لی: «البس و تجمل، فان علی بن الحسین(علیهما السلام) کان یلبس الجبة الخز بخمس مائة درهم، و المطرف الخز بخمسین دینارا فیشتو فیه، فاذا خرج الشتاء باعه و تصدق بثمنه، و تلا هذه الآیة: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِی اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ». [تفسیر برهان، ج 2، ص 536، ح 9]

امیرالمؤمنین(علیه السلام)در نامه خود به محمّد بن ابی بکر هنگامی که او را والی مصر قرار داد چنین نوشت:

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ… وَ اعْلَمُوا یَا عِبَادَ اللَّهِ! اَنَ الْمُتَّقِینَ حَازُوا عَاجِلَ الْخَیْرِ وَ آجِلَهُ،

شَارَکُوا اَهْلَ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ وَ لَمْ یُشَارِکْهُمْ اَهْلُ الدُّنْیَا فِی آخِرَتِهِمْ، اَبَاحَهُمُ اللهُ مِنَ الدُّنْیَا مَا کَفَاهُمْ وَ بِهِ اَغْنَاهُمْ، قَالَ اللهُ عَزَّ اسْمُهُ (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِی اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ) سَکَنُوا الدُّنْیَا بِاَفْضَلِ مَا سُکِنَتْ وَ اَکَلُوهَا بِاَفْضَلِ مَا اُکِلَتْ، شَارَکُوا اَهْلَ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ فَاَکَلُوا مَعَهُمْ مِنْ طَیِّبَاتِ مَا یَاْکُلُونَ وَ شَرِبُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا یَشْرَبُونَ وَ لَبِسُوا مِنْ اَفْضَلِ مَا یَلْبَسُونَ وَ سَکَنُوا مِنْ اَفْضَلِ مَا یَسْکُنُونَ وَ تَزَوَّجُوا مِنْ اَفْضَلِ مَا یَتَزَوَّجُونَ وَ رَکِبُوا مِنْ اَفْضَلِ مَا یَرْکَبُونَ اَصَابُوا لَذَّةَ الدُّنْیَا مَعَ اَهْلِ الدُّنْیَا وَ هُمْ غَدًا جِیرَانُ اللَّهِ، یَتَمَنَّوْنَ عَلَیْهِ فَیُعْطِیهِمْ مَا تَمَنَّوْهُ وَ لَا یَرُدُّ لَهُمْ دَعْوَةً وَ لَا یَنْقُصُ لَهُمْ نَصِیبًا مِنَ اللَّذَّةِ، فَاِلَی هَذَا یَا عِبَادَ اللهِ یَشْتَاقُ اِلَیْهِ مَنْ کَانَ لَهُ عَقْلٌ وَ یَعْمَلُ لَهُ بِتَقْوَی اللهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللَّهِ….»⁽¹⁾

مولّف گوید:

از روایات استفاده می‌شود که ائمّه و پیامبران(علیهم السلام) اگر حکومت به دست آنان بوده

مطابق ضعیف‌ترین مردم زندگی می‌کرده‌اند و اگر حکومت به دست طاغوت‌ها بوده درظاهر عزّت خود را مقابل مردم و طرفداران حاکم وقت حفظ نموده و با بهترین لباس و مرکب و زیور بین مردم می‌آمده‌اند از این رو امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: خداوند از ائمّه عدل پیمان گرفته که مطابق ضعیف‌ترین مردم زندگی کنند تا سختی فقر بر فقرا آسان شود. امّا زمانی که حکومت در اختیار طاغوت‌ها بوده مانند زمان امام صادق و امام سجّادو…به خاطر این که خدا برای مومن عزّت می‌خواهد، نه ذلّت، آنان آبروی خود را حفظ کرده‌اند وگرنه قناعت و زهد همواره نیکوست.

«قُلْ اِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ الاِثْمَ وَ الْبَغْیَ…»⁽¹⁾

علیّ بن یقطین گوید: امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «مَا ظَهَرَ مِنْهَا» زنای آشکار و پرچم‌های زن‌های فاحشه است که در زمان جاهلیّت بر بام خانه‌های خود بالا می‌برده‌اند؛ و مقصود از «وَ مَا بَطَنَ» ازدواج با زن پدر است که قبل از بعثت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اگر کسی می‌مرده و همسری از او باقی می‌مانده فرزند او با همسر پدر خود که مادر او نبوده ازدواج می‌کرده و خداوند این عمل را حرام نموده است و مقصود از «اثم» شراب می‌باشد.⁽²⁾

محمّد بن منصور گوید: از موسی بن جعفر(علیهما السلام) درباره‌ی این آیه سوال کردم. آن

حضرت(علیه السلام) فرمود:

قرآن ظاهری دارد و باطنی و ظاهرش چیزهایی است که خداوند در قرآن حرام نموده است و باطن آن [حرام‌ها] پیشوایان ستم‌گر و ظالم‌اند، و همه آن‌چه حلال نموده ظاهر قرآن است و باطن آن [حلال]ها ائمّه و پیشوایان حق‌اند.⁽¹⁾

علی بن یقطین گوید:

مهدی عبّاسی به امام کاظم(علیه السلام)گفت:مردم می‌گویند: شراب در قرآن نهی شده امّا حرام نگردیده است؟امام(علیه السلام)فرمود:شراب در قرآن حرام شده است.مهدی عبّاسی گفت: در کجای قرآن حرام شده است؟امام(علیه السلام)فرمود: در آیه «اِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ الاِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ»سپس فرمود: مقصود از «مَا ظَهَرَ مِنْهَا» زنای آشکار است که در زمان جاهلیّت زن‌های فاحشه پرچم‌های فحشا داشته‌اند، و مقصود از «وَ مَا بَطَنَ» یعنی ازدواج با زن پدر که خداوند آن را حرام نموده، و مقصود از «اثم» شراب است و تردیدی در آن نیست و خداوند در آیه دیگری می‌فرماید: «یَسْاَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا اِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ…»و مقصود از «اثم» در این آیه شراب است؛ و مقصود از «مَیْسِر» نرد و شطرنج است و گناه این دو بزرگ است؛ و مقصود از «بَغْیَ» زنای پنهانی است. پس مهدی عبّاسی گفت: این فتوای بنی هاشمی است.⁽²⁾

جمیعا، عن الحسن بن علی بن ابی حمزة، عن ابیه، عن علی بن یقطین، قال: سال المهدی

ابا الحسن(علیه السلام) عن الخمر، قال: هل هی محرمة فی کتاب الله؟عز؟، فان الناس انما یعرفون النهی عنها، و لایعرفون التحریم لها؟

B

فقال له ابو الحسن(علیه السلام): «بل هی محرمة فی کتاب الله».

فقال: فی ای موضع [هی] محرمة فی کتاب الله جل اسمه، یا ابا الحسن؟

فقال: «قول الله جل و عز: اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْاِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ

الْحَقِّ. فاما قوله:ما ظَهَرَ مِنْها یعنی الزنا المعلن،و نصب الرایات التی کانت تعرف بهاالفواحش فی الجاهلیة. و اما قوله تعالی: ما بَطَنَ یعنی ما نکح آباؤکم لان الناس کانوا قبل ان یبعث النّبی(صلی الله علیه و آله) اذا کان للرجل زوجة و مات عنها، تزوج بها ابنه من بعده، اذا لم تکن امه، فحرم الله؟عز؟ ذلک. و اما الاثم: فانها الخمرة بعینها، و قد قال الله؟عز؟ فی موضع آخر: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما اِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ فاما الاثم فی کتاب الله؟عز؟ فهی الخمرة و المیسر و اثمهما اکبر، کما قال الله تعالی».

فقال المهدی:یا علی بن یقطین،هذه و الله فتوی هاشمیة.قال:قلت له:صدقت و الله یا امیرالمؤمنین، الحمد لله الذی لم یخرج هذا العلم منکم اهل البیت. قال: فو الله، ما صبر

المهدی ان قال لی: صدقت، یا رافضی. [تفسیر برهان، ج 1، ص 454، ح 1]

«وَ لِکُلِّ اُمَّةٍ اَجَلٌ فَاِذَا جَاء اَجَلُهُمْ لَا یَسْتَاْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا یَسْتَقْدِمُونَ»⁽¹⁾

مولّف گوید:

تفسیر این آیه در سوره انعام⁽²⁾گذشت مراجعه شود.

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 35 تا 41

متن:

یا بَنی آدَمَ اِمَّا یَاْتِیَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْكُمْ آیاتی فَمَنِ اتَّقی وَ اَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاهُمْ یَحْزَنُونَ وَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها اُول-ٰٓئِكَ اَصْحابُ النَّارِ

هُمْ فیها خالِدُونَ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ كَذِبًا اَوْ كَذَّبَ بِآیاتِهِ اُول-ٰٓئِكَ یَنالُهُمْ نَصیبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّی اِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا اَیْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَ شَهِدُوا عَلی اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ كانُوا كافِرینَ قالَ ادْخُلُوا فی اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ فِی النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتَّی اِذَا ادَّارَكُوا فیها جَمیعًا قالَتْ اُخْراهُمْ لِاُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لاتَعْلَمُونَ وَ قالَتْ اُولاهُمْ لِاُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ اِنَّ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لاتُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ وَ لایَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِّ الْخِیاطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِی الْمُجْرِمینَ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ

وَ كَذلِكَ نَجْزِی الظَّالِمینَ

لغات:

«نیل» رسیدن عبد به بهره خود می‌باشد اگر مطلق باشد و اگر مقید بود نیل به ضرر خواهد بود، و «توفی» دریافت کامل چیزی را گویند، و «توفیته و استوفیه» به یک معناست، و «خلو» خالی ماندن مکانی است چیزی مانند، خلا عن البیت، و «خلت» به معنای مضت نیز می‌باشد و «جن» حیوان مستور از چشم مردم است به خاطر لطافت آن، و اجنه غالبا متمرد هستند، عکس ملک که اهل خیر می‌باشند، و «ضِعف» دو چندان را گویند، و «اضعف هذا الدرهم» یعنی اجعل معه درهمان و«ادارکوا»در اصل تدارکوا بوده و تاء در دال ادغام شده و الف وصل به آن اضافه شده است چرا که ابتداء به ساکن ممکن نبوده،و ادراکو یعنی تلاحقوا و «سم الخیاط» به ضم و فتح یعنی سوراخ سوزن، و سمّ کشنده نیز به خاطر نفوذ ظریف آن در بدن است.

ترجمه:

ای فرزندان آدم! اگر رسولانی از خود شما به سراغتان بیایند که آیات مرا برای شما بازگو

کنند، (از آن‌ها پیروی کنید) کسانی که پرهیزگاری پیشه کنند و عمل صالح انجام دهند

(و در اصلاح خویش و دیگران بکوشند)، نه ترسی بر آن‌هاست و نه غمناک می‌شوند.(35) و آن‌ها که آیات ما را تکذیب کنند، و در برابر آن تکبّر ورزند، اهل دوزخند جاودانه در آن خواهند ماند. (36) چه کسی ستم‌کارتر است از آن‌ها که بر خدا دروغ می‌بندند، یا آیات او را تکذیب می‌کنند؟! آن‌ها نصیبشان را از آن‌چه مقدّر شده (از نعمت‌ها و مواهب این جهان) می‌برند تا زمانی که فرستادگان ما [فرشتگان قبض ارواح] به سراغ‌شان روند و جان‌شان را بگیرند از آن‌ها می‌پرسند: «کجایند معبودهایی که غیر از خدا می‌خواندید؟! (چرا به یاری شما نمی‌آیند؟!)» می‌گویند: «آن‌ها (همه) گم شدند (و از ما دور گشتند!)» و بر ضدّ خود گواهی می‌دهند که کافر بودند! (37) (خداوند به آن‌ها) می‌گوید: «در صفّ گروه‌های مشابه خود از جنّ و انس در آتش وارد شوید!» هر زمان که گروهی وارد می‌شوند، گروه دیگر را لعن می‌کنند تا همگی با ذلّت در آن قرار گیرند. (در این هنگام) گروه پیروان درباره پیشوایان خود می‌گویند: «خداوندا! این‌ها بودند که ما را گم‌راه ساختند پس کیفر آن‌ها را از آتش دو برابر کن! (کیفری برای گم‌راهیشان، و کیفری به‌خاطر گم‌راه ساختن ما.)» می‌فرماید: «برای هر کدام (از شما) عذاب مضاعف است ولی نمی‌دانید! (چرا که پیروان اگر گرد پیشوایان گم‌راه را نگرفته بودند، قدرتی بر اغوای مردم نداشتند.)» (38) و پیشوایان آن‌ها به پیروان خود می‌گویند: «شما امتیازی بر ما نداشتید پس بچشید عذاب (الهی) را در برابر آن‌چه انجام می‌دادید!(39) کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، و در برابر آن تکبّر ورزیدند، (هرگز) درهای آسمان به رویشان گشوده نمی‌شود و (هیچ گاه) داخل بهشت نخواهند شد مگر این‌که شتر از

سوراخ سوزن بگذرد! این گونه، گنه‌کاران را جزا می‌دهیم! (40) برای آن‌ها بستری از (آتش) دوزخ، و روی آن‌ها پوششهایی (از آن) است و اینچنین ظالمان را جزا میدهیم! (41)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«حَتَّی اِذَا ادَّارَکُواْ فِیهَا جَمِیعًا قَالَتْ اُخْرَاهُمْ لاُولاَهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاء اَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِّنَ النَّارِ»⁽¹⁾

مولّف گوید:

آیات این بخش از محکمات است و نیاز به تفسیر ندارد و لکن برخی از روایاتی که درباره‌ی آن‌ها آمده ذیلا بیان می‌شود.

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«حَتَّی اِذَا ادَّارَکُواْ فِیهَا» یعنی هنگامی که رؤسای مشرکین با پیروان‌شان همگی در دوزخ جمع می‌شوند،پیروان آنان می‌گویند: پروردگارا این رؤسا ما را گم‌راه کردند،پس تو عذابشان را دو چندان کن. مرحوم طبرسی نیز این معنا را از امام صادق(علیه السلام)

نقل نموده است.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

گروه پیروان ستم‌کاران از مشرکین چون داخل آتش می‌شوند رؤسای خود را لعنت می‌کنند و مقصودشان، اقامه حجّت است بر آنان، تا بلکه از عذاب نجات یابند در حالی که آن‌جا جای استدلال و بیان عذر و نجات نیست.⁽³⁾

«اِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَ اسْتَکْبَرُواْ عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوَابُ السَّمَاء…وَ لَا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

این آیه درباره‌ی طلحة و زبیر[و جنگ جمل]نازل شده و مقصود از جمل شترعایشه است. ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

این آیه درباره‌ی طلحه و زبیر نازل شده و مقصود از جمل همان شتر آنان است[و این دو، سبب بر پا شدن جنگ جمل شدند].

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

درهای آسمان برای ارواح و اعمال مومنین باز می‌شود؛ و امّا کافر هنگامی که روح و عمل او به آسمان بالا می‌رود منادی[از طرف خداوند]ندا می‌کند: «او را به سجیّن پایین ببرید» و سجیّن بیابان حضر موت است که به آن برهوت گفته می‌شود.⁽³⁾

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 42 تا 51

متن:

وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لانُكَلِّفُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَها اُول-ٰٓئِكَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُونَ وَ نَزَعْنا ما فی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمُ الْاَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلهِ الَّذی هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لااَنْ هَدانَا اللهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا اَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ اُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَ نادی اَصْحابُ الْجَنَّةِ اَصْحابَ النَّارِ اَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ اَنْ لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمینَ الَّذینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجًا وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ وَ بَیْنَهُما حِجابٌ وَ عَلَی الْاَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسیماهُمْ وَ نادَوْا اَصْحابَ الْجَنَّةِ اَنْ سَلامٌ عَلَیْكُمْ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ وَ اِذا صُرِفَتْ اَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ اَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لاتَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ وَ نادی اَصْحابُ الْاَعْرافِ رِجالًا یَعْرِفُونَهُمْ بِسیماهُمْ قالُوا ما اَغْنی عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ اَ هؤُلاءِ الَّذینَ اَقْسَمْتُمْ لایَنالُهُمُ اللهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاخَوْفٌ عَلَیْكُمْ وَ لااَنْتُمْ تَحْزَنُونَ وَ نادی اَصْحابُ النَّارِ اَصْحابَ الْجَنَّةِ اَنْ اَفیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ اَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ قالُوا

اِنَّ اللهَ حَرَّمَهُما عَلَی الْكافِرینَ الَّذینَ اتَّخَذُوا دینَهُمْ لَهْوًا وَ لَعِبًا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا وَ ما كانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ

لغات:

«غل»به معنای حقه و کینه است،و«غلول» حیله دقیق و خیانت، و «غل» زنجیری است که به وسیله آن دست‌ها به گردن بسته می‌شود،و «حجاب» حاجز و مانع از ادراک است، و «اعراف» مکان‌های مرتفع است که به سبب بلندی شناخته می‌شود، و «سیما»

به معنای علامت است،و«حیوان سائمة»یعنی معلمه و«تلقاء»جهت مقابل را گویند،و «ابصار»به معنای بصر و به معنای مصدری نیز می‌باشد،و«افاضه»اجرای آب از بالابا سرعت می‌باشد و «لهو» به معنای هوس بیهوده و «لعب» به معنای بازی است.

ترجمه:

و کسانی که ایمان آورده واعمال صالح انجام داده‌اند البتّه هیچ کس راجزبه اندازه تواناییش تکلیف نمی‌کنیم آن‌ها اهل بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند. (42) و آن‌چه در دل‌ها از کینه و حسد دارند، برمی‌کنیم (تا در صفا و صمیمیّت با هم زندگی کنند) و از زیر (قصرها و درختان) آن‌ها، نهرها جریان دارد می‌گویند: «ستایش مخصوص خداوندی است که ما را به این (همه نعمت‌ها) رهنمون شد و اگر خدا ما را هدایت نکرده بود، ما (به این‌ها) راه نمی‌یافتیم! مسلّما فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند!» و (در این هنگام) به آنان ندا داده می‌شود که: «این بهشت را در برابر اعمالی که انجام می‌دادید، به ارث بردید!» (43) و بهشتیان دوزخیان را صدا می‌زنند که: «آن‌چه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، همه را حق یافتیم آیا شما هم آن‌چه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق یافتید؟!» در این هنگام، ندادهنده‌ای در میان آن‌ها ندا می‌دهد که: «لعنت خدا بر ستم‌گران باد! (44) همان‌ها که (مردم را) از راه خدا بازمی‌دارند، و (با القای شبهات) می‌خواهند آن را کج و معوج نشان دهند و آن‌ها به آخرت کافرند!» (45) و در میان آن دو [بهشتیان و دوزخیان]، حجابی است و بر «اعراف» مردانی هستند که هر یک از آن دو را از چهره‌شان می‌شناسند و به بهشتیان صدا می‌زنند که: «درود بر شما باد!» امّا داخل بهشت نمی‌شوند، در حالی که امید آن را دارند. (46) و هنگامی که چشمشان به دوزخیان می‌افتد می‌گویند: «پروردگارا! ما را با گروه ستم‌گران قرار مده!» (47) و اصحاب اعراف، مردانی (از دوزخیان را) که از سیمایشان آن‌ها را می‌شناسند، صدا می‌زنند

و می‌گویند: «(دیدید که) گردآوری شما (از مال و ثروت و آن و فرزند) و تکبّرهای شما،

به حالتان سودی نداد!»(48)آیا این‌ها[این واماندگان بر اعراف]همانان نیستند که سوگند یاد کردید رحمت خدا هرگز شامل حال‌شان نخواهد شد؟! (ولی خداوند به‌خاطر ایمان و بعضی اعمال خیرشان، آن‌ها را بخشید هم اکنون به آن‌ها گفته می‌شود:) داخل بهشت شوید، که نه ترسی دارید و نه غمناک می‌شوید! (49) و دوزخیان، بهشتیان را صدا می‌زنند که: «(محبّت کنید) و مقداری آب، یا از آن‌چه خدا به شما روزی داده،به ما ببخشید!» آن‌ها (در پاسخ) می‌گویند: «خداوند این‌ها را بر کافران حرام کرده است!» (50) همان‌ها که دین و آیین خود را سرگرمی و بازیچه گرفتند و زندگی دنیا آنان را مغرور ساخت امروز ما آن‌ها را فراموش می‌کنیم، همان گونه که لقای چنین روزی را فراموش کردند و آیات ما را انکار نمودند. (51)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلا اَنْ هَدَانَا اللّهُ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

روز قیامت خداوند پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین و ائمّه طاهرین از فرزندان آنان(علیهم السلام) را می‌خواند و آنان مقابل مردم قرار می‌گیرند و چون نگاه مردم به آنان می‌افتد شیفته [جمال و جلال] آنان می‌شوند و می‌گویند: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلا اَنْ هَدَانَا اللّهُ»، یعنی خدا را سپاس که او ما را به ولایت امیرالمؤمنین و ائمّه طاهرین(علیهم السلام) هدایت نمود.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از خطبه‌ی غدیر فرمود:

«معاشر النّاس، سلّموا علی علی بامرة المؤمنین، و قولوا: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللَّهُ.»⁽¹⁾

و نیز فرمود:

اگر راکب و راننده بگوید: «بِسْمِ اللهِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللَّهُ»وسپس بگوید:«سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِین» خود او و مرکب او محفوظ خواهد شد.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که اهل بهشت داخل بهشت می‌شوند و… می‌گویند: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی هَدانا لِهذا….»⁽³⁾

«وَ نَادَی اَصْحَابُ الْجَنَّةِ اَصْحَابَ النَّارِ اَن قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قَالُواْ نَعَمْ فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ اَن لَّعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ»⁽¹⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

مؤذّن و ندا کننده در اعراف که صدای او را همه خلایق می‌شنوند امیرالمؤمنین(علیه السلام)

است به دلیل این که در سوره‌ی برائت نیز مقصود از«وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ…»اذان و مؤذّن امیرالمؤمنین(علیه السلام) است. و آن حضرت فرمود: «کُنْتُ اَنَا الْاَذَانَ فِی النَّاس.»⁽²⁾

مرحوم کلینی در کتاب کافی از احمد بن خلّان نقل نموده که گوید: از امام کاظم(علیه السلام) درباره‌ی «فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ…» سوال کردم، فرمود:

مؤذّن علی بن ابی‌طالب امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) پس از بازگشت از جنگ نهروان هنگامی که شنید معاویه به او

دشنام می‌دهد و از او بدگویی می‌کند و اصحاب او را می‌کشد خطبه‌ای خواند و فرمود: «… وَ اَنَا الْمُؤَذِّنُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ…» یعنی من در دنیا و آخرت مؤذّن

می‌باشم چنان که خداوند می‌فرماید:«فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ اَن لَّعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ»سپس فرمود: مقصود از«مُؤَذِّنٌ»من هستم و در آیه «وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ» مقصود از «اذان» من هستم. و مقصود از «فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ اَن لَّعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ» من هستم.⁽¹⁾

ابن عبّاس به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت:

در کتاب خدا نام‌هایی است که مردم صاحب آن‌ها را نمی‌شناسند مانند آیه «فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ؟» امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آگاه باشید! لعنت خدا بر کسانی که ولایت من را تکذیب نمودند و حقّ مرا ناچیز و سبک شمردند.⁽²⁾

«وَ بَیْنَهُمَا حِجَابٌ وَ عَلَی الاَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمَاهُمْ…»⁽³⁾

مولّف گوید:

معانی گوناگونی در روایات برای اعراف شده است، در برخی از آن‌ها آمده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: اعراف ماییم و ما یاران خود را از چهره و سیمای‌شان

می‌شناسیم؛و ماییم اعراف و خداوند شناخته نمی‌شود مگر از راه معرفت ما؛ و ماییم اعراف و خداوند ما را در روز قیامت بر صراط می‌گمارد و کسی وارد بهشت نمی‌شود جز این که ما را شناخته [و پذیرفته] باشد و ما نیز او را [در اعتقاد به ولایت] شناخته باشیم؛ و کسی داخل آتش نمی‌شود جز آن که ولایت ما را انکار نموده باشد، و ما نیز او را انکار نماییم، البّته اگر خدا می‌خواست خود را به مردم معرّفی می‌نمود تا مردم او را بشناسند و از راه صحیح او را اطاعت و پرستش کنند، و لکن [چنین نکرده و] ما را درهای رسیدن به او، و صراط و سبیل او قرار داده، تا مردم از طریق ما به او برسند، پس هر کس از ولایت ما عدول کند و یا دیگران را بر ما فضیلت بدهد، خداوند می‌فرماید: «فانّهم عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاکِبُونَ» یعنی از صراط نخواهد گذشت و در دوزخ سقوط خواهد نمود، بنابراین کسانی که مردم به آنان پناه بردند [با ما] یکسان نیستند،چرا که مردم به چشمه‌های آلوده و گندیده پناه بردند که برخی در برخی دیگر ریخته می‌شد[و از علوم ما محروم شدند]و کسانی که به طرف ما آمدند به چشمه‌های زلال [علم] رسیدند که به امر خدا جاری است و تمام شدن و انقطاعی ندارد.⁽¹⁾

و در برخی از روایات آمده که اصحاب اعراف گناه‌کارانی هستند که حسنات و سیّئات‌شان مساوی است.

حمزة بن طیّار گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مردم شش گروهند. گفتم: اجازه می‌دهید سخنان شما را بنویسم؟ فرمود: آری. گفتم: چه بنویسم؟فرمود:بنویس…تا این که فرمود:بنویس:اصحاب اعراف.گفتم:اصحاب اعراف کیانند؟ فرمود: کسانی که اعمال نیک و اعمال بدشان مساوی است و اگر خداوند آنان را به آتش ببرد به خاطر گناهان‌شان خواهد بود؛و اگر آنان را به بهشت ببرد از رحمت خود خواهد بود.⁽¹⁾

مولّف گوید:

این معنا در تفسیر آیه «اِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاء وَ الْوِلْدَانِ لَا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لَا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا»⁽²⁾، گذشت.

مرحوم علی بن ابراهیم با سند خود از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

اعراف بلندی‌هایی است بین بهشت و دوزخ و مقصود از رجال که بر آن بلندی‌ها قرار دارند: ائمّه(علیهم السلام) اند آنان با شیعیان‌شان بر اعراف قرار می‌گیرند در حالی که مومنان [خالص] بدون حساب داخل بهشت شده‌اند پس ائمّه(علیهم السلام) به شیعیان گنه‌کار خود [که در اعراف مانده‌اند] می‌فرمایند: ببینید چگونه برادران شیعه شما بدون حساب داخل بهشت شده‌اند؟ چنان که خداوند می‌فرماید: «سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهَا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ» سپس به آنان گفته می‌شود: به دشمنان خود نیز که در آتش‌اند بنگرید. چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ اِذَا صُرِفَتْ اَبْصَارُهُمْ تِلْقَاء اَصْحَابِ النَّارِ قَالُواْ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ».

از سویی اصحاب اعراف[یعنی ائمّه(علیهم السلام)]به دشمنان[شیعه]که در آتش قراردارند می‌گویند: آن‌چه شما از دنیا جمع کردید و روی زمین تکبّر نمودید برای شما سودی نداشت [و شما را از عذاب نجات نداد] و اکنون بنگرید، شیعیان و برادران ما که شما سوگند یاد می‌کردید: که آنان مشمول رحمت خدا نخواهند شد، ما به آنان می‌گوییم: داخل بهشت شوید و هراس و اندوهی برای شما نخواهد بود! سپس اهل آتش اهل بهشت را صدا می‌زنند و می‌گویند: از آب‌هایی که در اختیار دارید و از آن‌چه خداوند روزی شما کرده است برای ما بفرستید و بهشتیان در پاسخ آنان می‌گویند: خداوند آن‌ها را بر کافران حرام نموده است.⁽¹⁾

B

مولّف گوید:

آن‌چه بیان شد خلاصه‌ی همه‌ی روایاتی است که در ذیل این آیه بیان شده است و ما به خاطر اختصار از نقل همه‌ی آن‌ها صرف نظر نمودیم.

«وَ نَادَی اَصْحَابُ النَّارِ اَصْحَابَ الْجَنَّةِ اَنْ اَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاء اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ…» ⁽¹⁾

این آیه دلیل مسلّم جسمانی بودن معاد است چرا که در قالب جسمانی انسان نیازمند به آب و غذا می‌باشد و در قیامت مردم نیاز به غذا دارند و خداوند قطعه‌ای از زمین قیامت را تبدیل به نان می‌کند و مردم از آن استفاده می‌نمایند و در دوزخ نیز با آن شدّت عذاب درخواست آب و غذا می‌نمایند، و به آنان به جای طعام زقّوم می‌دهند،و به جای آب از حمیم جهنّم می‌نوشند!

در این آیه نیز اهل دوزخ از بهشتیان آب و غذای بهشتی می‌طلبند و بهشتیان می‌گویند: خداوند نعمت‌های بهشتی را بر شما حرام نموده است.

در روایت کافی و تفسیر قمّی آمده:

نافع غلام عمر بن خطّاب ضمن سوالات مفصّلی به امام باقر(علیه السلام)گفت:معنای آیه «یَوْمَ تُبَدَّلُ الاَرْضُ غَیْرَ الاَرْضِ وَ السَّمَاوَاتُ» چیست؟و این کدام زمینی است که تبدیل به غیر زمین می‌شود؟ امام باقر(علیه السلام) فرمود: در روز قیامت زمین تبدیل

به نان سفید می‌شود و مردم از آن می‌خورند تا خداوند از حساب خلق فارغ شود. و در روایت علی بن ابراهیم آمده که نافع گفت: اهل محشر با آن سختی‌ها چگونه توجّه به غذا می‌کنند؟ امام(علیه السلام) فرمود: اهل دوزخ در حالی که در سختی بیشتری قرار دارند خداوند از قول آنان می‌فرماید: «وَ نَادَی اَصْحَابُ النَّارِ اَصْحَابَ الْجَنَّةِ اَنْ اَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاء اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ»، و با آن عذاب سختی که دارند نیاز به غذا پیدا می‌کنند و به جای طعام به آنان زقّوم می‌دهند و به جای آب از حمیم جهنّم می‌نوشند.⁽¹⁾

B

فجاء نافع حتّی اتکا علی الناس، ثم اشرف علی ابی جعفر(علیه السلام) فقال: یا محمّد بن علی، انی قرات التوراة و الانجیل و الزبور و الفرقان، و قد عرفت حلالها و حرامها، و قد جئت اسالک عن مسائل، لایجیب فیها الا نبی، او وصی نبی، او ابن نبی. قال: فرفع ابو جعفر(علیه السلام) راسه فقال: «سل عما بدا لک»… فقال نافع:… فاخبرنی عن قول الله؟عز؟:

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَیْرَ الْاَرْضِ وَ السَّماواتُ و ای ارض تبدل یومئذ؟ فقال ابو جعفر(علیه السلام):«ارض تبقی خبزة یاکلون منها حتّی یفرغ الله؟عز؟ من الحساب». فقال نافع: انهم عن الاکل لمشغولون؟ فقال ابو جعفر(علیه السلام): «اهم یومئذ اشغل ام اذ هم فی النار؟» قال: بل اذ هم فی النار.قال: «و الله ما شغلهم اذ دعوا بالطعام فاطعموا الزقوم، و دعوا بالشراب فسقوا الحمیم».

و فی روایة محمّد بن یعقوب زیادة، و فی روایة علی بن ابراهیم فی کلام نافع لابی جعفر(علیه السلام):فاخبرنی عن قول الله تعالی: یَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَیْرَ الْاَرْضِ وَ السَّماواتُ ای ارض تبدل غیر الارض و السماوات یومئذ؟ فقال ابو جعفر(علیه السلام): «بخبزة بیضاء، یاکلون منها حتّی یفرغ الله من حساب الخلق». فقال نافع:

انهم عن الاکل لمشغولون؟ فقال ابو جعفر(علیه السلام): «اهم حینئذ اشغل، ام اذ هم فی النار؟» فقال نافع: بل اذ هم فی النار. قال(علیه السلام): «فقد قال الله: وَ نادی اَصْحابُ النَّارِ اَصْحابَ الْجَنَّةِ اَنْ اَفِیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللهُ ما شغلهم اذ دعوا بالطعام فاطعموا

الزقوم،و دعوا بالشراب فسقوا الحمیم»فقال:صدقت،الحدیث.[تفسیر برهان،ج 2، ص 554، ح 31]

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) و یا امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

اهل آتش تشنه می‌میرند و تشنه وارد قبر می‌شوند و تشنه در قیامت مبعوث می‌شوند و تشنه داخل دوزخ می‌شوند و به خویشان خود که در بهشت هستند می‌گویند: «اَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاء اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از«یَوْمَ التَّنادِ»روزی است که اهل دوزخ اهل بهشت را صدا می‌زنند و می‌گویند: «اَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاء اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ.»⁽²⁾

«فَالْیَوْمَ نَنسَاهُمْ کَمَا نَسُواْ لِقَاء یَوْمِهِمْ هَذَا وَ مَا کَانُواْ بِآیَاتِنَا یَجْحَدُونَ»⁽³⁾

ابو معمر سعدانی گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

مقصود از نسیان و فراموش کردن خداوند، کسانی را که دین خود را به بازی و بیهوده

گرفتند این است که خداوند آنان را مانند اولیای خود در ایمان و دین ثابت نگه نمی‌دارد، از این رو مطیع و ذاکر خدا نیستند [و در قیامت نیز آنان را فراموش می‌نماید چنان که آنان در دنیا او را فراموش نمودند و مطیع و ذاکر او نبودند.]⁽¹⁾

عبد العزیز بن مسلم گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) درباره‌ی آیه شریفه «نَسُواْ اللّهَ فَنَسِیَهُمْ»سوال کردم امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند متعال نسیان و سهو ندارد و مخلوق او هستند که نسیان و سهو می‌کنند مگر تو سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا» آری خداوند با آنان که نسبت به قیامت و حساب و لقای پروردگار خود فراموش نموده‌اند معامله به مثل می‌نماید و آنان را نسبت به خودشان فراموشی می‌دهد چنان که می‌فرماید: «وَ لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللهَ فَاَنسَاهُمْ اَنفُسَهُمْ اُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»و یا می‌فرماید: «فَالْیَوْمَ نَنسَاهُمْ کَمَا نَسُواْ لِقَاء یَوْمِهِمْ هَذَا» [یعنی ما آنان را رها می‌کنیم و از یاد می‌بریم چنان که آنان ما را فراموش کردند و آماده این روز قیامت نشدند.]⁽²⁾

B

فقال: «ان الله تبارک و تعالی لاینسی و لایسهو، و انما ینسی و یسهو المخلوق المحدث، الا

تسمع قوله؟عز؟ یقول: وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا و انما یجازی من نسیه و نسی لقاء یومه بان

ینسیهم انفسهم، کما قال؟عز؟: وَ لاتَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللهَ فَاَنْساهُمْ اَنْفُسَهُمْ اُول-ٰٓئِکَ هُمُ

الْفاسِقُونَ قوله؟عز؟:فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا ای نترکهم کما ترکوا الاستعداد للقاء یومهم هذا».[تفسیر برهان، ج 2، ص 558، ح 3]

سوره‌ی اعراف [7]، آیات 52 تا 56

متن:

وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلی عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ هَلْ یَنْظُرُونَ اِلَّا تَاْویلَهُ یَوْمَ یَاْتی تَاْویلُهُ یَقُولُ الَّذینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا اَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذی كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا یَفْتَرُونَ اِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ فی سِتَّةِ اَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثیثًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِاَمْرِهِ اَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْاَمْرُ تَبارَكَ اللهُ رَبُّ الْعالَمینَ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَ خُفْیَةً اِنَّهُ لایُحِبُّ الْمُعْتَدینَ وَ لاتُفْسِدُوا فِی الْاَرْضِ بَعْدَ اِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفًا وَ طَمَعًا اِنَّ رَحْمَتَ اللهِ قَریبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ

لغات:

«هل ینظرون»یعنی هل ینتظرون، و انتظار توجّه و اقبال و توقّع چیزی را گویند و«تاویل»

مال و حقیقت چیزی را گویند،و«نسیان»فراموشی و یا به فراموشی سپردن است،و «استوی علی العرش» ای استولی علیه، مانند استوی علی السریر، و «حثیث» سیر سریع را گویند که به اجبار کسی را ببرند، و اصل برکت ثبات است،و «تضرع» به معنای تزلل است مانند تخشع، و «ضریع» گیاهی است که رشد نمی‌کند، و «خفیه» خلاف علانیه

است،و«خیفه»به معنای خوف و ترس است،و«طمع»توقّع و امید به مطلوب است،و ضد آن یاس به معنای قطع امید است.

ترجمه:

ما کتابی برای آن‌ها آوردیم که(اسرار و رموز)آن را با آگاهی شرح دادیم(کتابی)که مایه هدایت و رحمت برای جمعیّتی است که ایمان می‌آورند. (52) آیا آن‌ها جز انتظار تاویل آیات (و فرا رسیدن تهدیدهای الهی) دارند؟ آن روز که تاویل آن‌ها فرا رسد، (کار از کار گذشته، و پشیمانی سودی ندارد و) کسانی که قبلا آن را فراموش کرده بودند می‌گویند: «فرستادگان پروردگار ما، حق را آوردند آیا (امروز) شفیعانی برای ما وجود دارند که برای ما شفاعت کنند؟ یا (به ما اجازه داده شود به دنیا) بازگردیم، و اعمالی غیر از آن‌چه انجام می‌دادیم، انجام دهیم؟!» (ولی) آن‌ها سرمایه وجود خود را از دست داده‌اند و معبودهایی را که به دروغ ساخته بودند، همگی از نظرشان: گم می‌شوند. (نه راه بازگشتی دارند، و نه شفیعانی!) (53) پروردگار شما، خداوندی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز [شش دوران] آفرید سپس به تدبیر جهان هستی پرداخت با (پرده تاریک) شب، روز را می‌پوشاند و شب به دنبال روز، به سرعت در حرکت است و خورشید و ماه و ستارگان را آفرید، که مسخّر فرمان او هستند. آگاه باشید که آفرینش و تدبیر(جهان)،از آن او(و به فرمان او) ست! پر برکت (و زوال‌ناپذیر) است خداوندی که پروردگار جهانیان است! (54) پروردگار خود را(آشکارا)از روی تضرّع،و در پنهانی،بخوانید!(و از تجاوز، دست بردارید که)او متجاوزان را دوست نمی‌دارد! (55) و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید، و او را با بیم و امید بخوانید!(بیم از مسوولیتها،و امید به رحمتش. و نیکی کنید)زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است! (56)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«هَلْ یَنظُرُونَ اِلَّا تَاْوِیلَهُ یَوْمَ یَاْتِی تَاْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِن قَبْلُ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه از آیاتی است که تاویل آن بعد از تنزیل خواهد آمد چرا که این آیه مربوط به قیامت و قیام حضرت مهدی(علیه السلام) است و در آن زمان کسانی که از قیامت و قیام آن حضرت غافل بوده‌اند می‌گویند: فرستادگان خدا به حق بودند و….⁽²⁾[و سودی برای آنان ندارد.]

حضرت رضا(علیه السلام) در تفسیر این آیه و آیه «نَسُوا اللهَ فَاَنسَاهُمْ اَنفُسَهُمْ اُوْلَئِکَ هُمُ

الْفَاسِقُونَ»، فرمود:

[خداوند اهل نسیان و فراموشی نیست]او کیفر فراموشی به آنان می‌دهد به این که آنان را از خود فراموشی می‌دهد به خاطر این که او را فراموش کردند و به خاطر آن که قیامت و وعده‌های او را فراموش نمودند و خود را آماده لقای پروردگار خویش نکردند.⁽³⁾

«اِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ» فی ستّة اوقات است.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند اگر می‌خواست در کم‌تر از چشم بر هم زدن،عالم را می‌آفرید و لکن او تانّی و مداراة را مثالی برای اولیای خود، و اتمام حجّتی برای بندگان خویش قرار داده است. ⁽²⁾

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند قادر بوده که آسمان‌ها و زمین را در طرفة العین خلق نماید و لکن او آن‌ها را در شش روز آفریده تا حدوث عالم را بر ملائکه ثابت نماید و آنان ببینند که عالم در چند مرحله آفریده شد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند خیر را روز یک‌شنبه آفرید و نمی‌خواست شرّ را قبل از خیر بیافریند و درروز یک شنبه و دوشنبه زمین را آفرید و خوراکی‌ها و اقوات روی زمین را روز سه شنبه آفرید و آسمان‌ها را روز چهارشنبه و روز پنجشنبه آفرید و اقوات

آن‌ها را روز جمعه آفرید همان‌گونه که می‌فرماید:«خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ». ⁽¹⁾

مولّف گوید:

همان‌گونه که مرحوم فیض در تفسیر صافی فرموده است: اخبار مربوط به این آیه همانند آیات متشابه، از متشابهات است و باید علم آن‌ها را به راسخین فی العلم واگذار نمود.

اگر گفته شود که خداوند در سوره‌ی فصّلت⁽²⁾می‌فرماید : «خَلَقَ الْاَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ» و می‌فرماید: «وَ جَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ مِن فَوْقِهَا وَ بَارَکَ فِیهَا وَ قَدَّرَ فِیهَا اَقْوَاتَهَا فِی اَرْبَعَةِ اَیَّامٍ»⁽³⁾و نیز می‌فرماید: «فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ»⁽⁴⁾واین آیات خلقت عالم را در هشت روز تعیین نموده در حالی که در آیه مورد بحث شش روز تعیین نموده است؟ پاسخ این است که یومین در آیه 9 فصّلت داخل در اربعة ایّام آیه 10 این سوره است و جمعا شش روز می‌شود و با این آیه مطابق خواهد بود.⁽⁵⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ» علوّ امر و استوای تدبیر اوست.

امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

مقصود: استیلای بر امور بزرگ و کوچک عالم وجود است.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

استوا احاطه بر همه چیز است و چیزی برای او نزدیک‌تر از چیز دیگر نیست.⁽¹⁾

و عن الکاظم(علیه السلام) استولی علی ما دقّ و جلّ و فی الکافی عن الصّادق(علیه السلام) اسْتَوی علی کل شی‌ء فلیس شی‌ء اقرب الیه من شی‌ء و فی روایة اخری اسْتَوی من کل شی‌ء فلیس شی‌ء اقرب الیه من شی‌ء.

و فی اخری اسْتَوی فی کل شی‌ء فلیس اقرب الیه من شی‌ء لم یبعد منه بعید و لم یقرب منه قریب استوی فی کلّ شی‌ء. [تفسیر صافی، ج 2، ص 204]

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمودند:

هر کس از ساحر و شیطانی بترسد باید آیه‌ی «اِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ»را بخواند و کسی که در بیابان بی آب و علفی این آیه را بخواند ملائکه او را حفظ می‌کنند و شیاطین از او دور می‌شوند.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

مردی در قریه‌ی خرابی خوابید و این آیه را نخواند و شیاطین او را احاطه کردندو یکی از آنان بینی او را گرفت و رفیق او به او گفت: او را مهلت بده؛ پس آن مرد بیدار شد و این آیه را خواند، و آن شیطان به رفیق خود گفت: خدا بینی تو را به

خاک مالید و او تا صبح او را حفظ خواهد نمود؛ و چون صبح شد آن مردنزد امیر المؤمنین (علیه السلام)آمد و قضیّه‌ی خود را بیان نمود وگفت:من در کلام شما شفا و صدق یافتم ….⁽¹⁾

و فی الکافی عن امیرالمؤمنین(علیه السلام) من بات بارض قفر فقرا هذه الآیة اِنَّ رَبَّکُمُ اللهُ الی قوله تَبارَکَ اللهُ رَبُّ الْعالَمِینَ حرسته الملائکة و تباعدت عنه الشیاطین قال فمضی الرجل

فاذا هو بقریة خراب فبات فیها و لم یقرا هذه الآیة فتغشاه الشیاطین فاذا هو اُخِذَ بخطمه فقال له صاحبه انْظِرْهُ و استیقظ الرجل فقرا الآیة فقال الشیطان لصاحبه ارغم اللَّه انفک احرسه الآن حتّی یصبح فلما اصبح رجع الی امیرالمؤمنین فاخبره و قال له رایت فی کلامک الشفاء و الصدق و مضی بعد طلوع الشمس فاذا هو باثر شعر الشیطان مجتمعًا فی الارض الحدیث. [تفسیر صافی، ج 2، ص 206]

«ادْعُواْ رَبَّکُمْ تَضَرُّعًا وَ خُفْیَةً…»⁽²⁾

در تفسیر مجمع البیان از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که در یکی از جنگ‌ها مردم با صدای بلند شروع به تهلیل و تکبیر کردند و آن حضرت فرمود: