عین الحیات جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، ق‌۱۱۱۱ - ۱۰۳۷

عنوان قراردادی:[عین الحیاه]

عنوان و نام پدیدآور:عین الحیات/ تالیف محمدباقر مجلسی؛ تحقیق مهدی رجائی

مشخصات نشر:قم: انوار الهدی، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری:ج ۲

شابک:964-6223-77-x۶۰۰۰۰ریال:(دوره) ؛ 964-6223-79-6(ج.۱) ؛ 964-6223-81-8(ج.۲)

یادداشت:کتابنامه

موضوع:احادیث اخلاقی

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:احادیث شیعه -- قرن ق‌۱۲

شناسه افزوده:رجائی، مهدی، . - ۱۳۳۶

رده بندی کنگره:BP۲۴۸/م‌۳ع‌۹ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی:م‌۸۲-۳۷۰۴

اشاره

مقدّمۀ محقّق

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین،و الصلاة و السّلام علی خیر خلقه محمّد و آله المعصومین،و لعنة اللّه علی أعدائهم و مخالفیهم و غاصبی حقوقهم أجمعین الی یوم الدین.

در این مقدّمۀ کوتاه قلم توان گویای شرح حال یکی از برجسته‌ترین و والاترین شخصیت تاریخ را ندارد،آری علاّمۀ مجلسی قدّس سرّه ستاره‌ای بود که با مشعل تابناک خود حیاتی دوباره به کالبد بی‌رمق فرهنگ اصیل اسلامی داد.

و با تابش انوار خود مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام را حیات تازه و جاوید داد،و با افراختن علم مکتب اهل بیت علیهم السّلام کلیّه مکتبهای الحادی و کفر را سرنگون ساخت.

و با بوجود آوردن بزرگترین انقلاب فکری و فرهنگی جامعۀ خود را در مسیر صراط مستقیم قرار داد،و با ترویج مکتب اهل بیت علیهم السّلام راه و رسم را به جامعۀ خود آموخت.

علاّمۀ مجلسی قدّس سرّه ستاره‌ای بود که با غروب خود انوار تابناک هدایتش تا روز قیامت می‌تابد،و راه و رسم دینی و مذهبی بودن را به کلیّۀ جوامع بشری قرنها پس از قرن ترسیم می‌نماید.

ایشان با تألیفات خود نیاز فرهنگی کلیّۀ جوامع دینی را برآورد،و در هر زمینه‌ای که نیاز فرهنگی بود اثر جاویدی از خود بجای گذاشت.

علاّمۀ مجلسی قدّس سرّه با تدوین و تألیف کتاب شریف بحار الأنوار تأسیس بزرگترین دائرة المعارف شیعه را بنیانگذاری نمود،و راه‌گشای دیگران در تدوین احادیث شیعه گردید،و سبب نامگذاری عصر خود به عصر طلائی حدیث گردید.

ایشان توانستند با همّت والای خود آثار فراوان شیعه که در طول تاریخ از بین رفته بود یا در حال مندرس شدن بود احیا نماید،و مقدار فراوان از آن را با استنساخ و جمع‌آوری در کتابخانه‌های معتبر تکثیر و حفظ نماید.

و بزرگترین خدمت ایشان به مکتب اهل بیت علیهم السّلام ترویج آداب و سنن و مستحبّات اسلامی بود.

برکات وجودی ایشان در طول تاریخ می‌درخشد،ایشان مصداق واقعی«رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه»بود،و عمر شریف و پربرکت خود را در راه خدا وقف نمود و بزرگترین خدمت را به تاریخ بشریّت نمود،و الگوی واقعی بتسریت در دین و ایمان قرار گرفت.

و کتابی که در پیش روی خود دارید یکی از آثار بسیار ارزشمند علاّمۀ مجلسی قدّس سرّه می‌باشد،این کتاب شرح حدیث وصایا و مواعظ بالغۀ پیامبر گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله به ابوذر غفاری می‌باشد،و شامل مباحث بسیار ارزشمند اخلاقی و اعتقادی می‌باشد که از سرچشمۀ خاندان وحی و رسالت سیراب گردیده،و تشنه‌لبان وادی ضلالت و گمراهی را حیاتی تازه می‌دمد.

و این کتاب شریف مشتمل بر کلیّۀ مکارم اخلاق حسنه،و محاسن اوصاف جمیله می‌باشد،و موجب حیات قلوب و ارواح مرده‌دلان وادی وادی غرور می‌گردد، امیدوارم که شیفتگان مکتب اهل بیت عصمت و طهارت از خواندن این کتاب شریف بهره‌های فراوان ببرند.

و اینجانب این کتاب شریف را با بهترین نسخه‌های خطّی مقابله نمودم و

مقداری از این کتاب را با نسخۀ اصل که بدست خط مبارک علاّمه مجلسی قدّس سرّه می‌باشد با دقت مقابله نموده‌ام،و اصل این نسخه در کتابخانۀ فقیه اهل بیت حضرت آیة اللّه العظمی نجفی مرعشی قدّس سرّه محفوظ است،و حتّی الامکان احادیث منقوله در این کتاب را از منابع خود از کتاب بحار الانوار و غیر آن استخراج نموده‌ام.

سلسله آثار علاّمۀ مجلسی قدّس سرّه

آثاری که به تحقیق و تصحیح اینجانب چاپ و نشر گردیده از قرار ذیل است:

1-ملاذ الأخیار شرح تهذیب الأحکام 16 جلد.

2-الفرائد الطریفة فی شرح الصحیفة.

3-رسالۀ الاعتقادات.

4-رسالة فی حلّ حدیث مذکور فی العلل و العیون.

5-مفاتح الغیب در آداب استخاره.

6-رسالۀ فرق میان صفات فعل و ذات.

7-رسالۀ تحقیق مسألۀ بداء.

8-آداب نماز شب.

9-رسالۀ جبر و تفویض.

10-رسالۀ دفع شبهۀ حدیث جهل و معرفت.

11-ترجمۀ چهارده حدیث راجع به امام عصر علیه السّلام و علائم ظهور و رجعت.

12-رسالۀ بهشت و دوزخ.

13-رسالۀ حکمت و فلسفۀ شهادت امام حسین علیه السّلام.

14-نظم اللئالی معروف بسؤال و جواب.

15-رسالۀ تفسیر آیۀ «وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ» .

16-رسالۀ فرق زن و مرد در احکام نماز و طهارت.

17-رساله در حکم مال ناصب.

18-رسالۀ أجوبة المسائل الهندیّة.

19-رسالۀ ترجمۀ خطبۀ توحیدیّه امام رضا علیه السّلام.

20-رسالۀ ترجمۀ قصیدۀ دعبل خزاعی.

21-رسالۀ تحقیق در حدیث عدم احتساب عمر زائران امام حسین علیه السّلام.

22-رسالۀ تفسیر آیۀ نور.

23-رسالۀ آداب سلوک حاکم با رعیّت.

24-رسالۀ آداب ماه شعبان.

25-رسالۀ اختیارات ایّام.

26-رسالۀ ترجمۀ ثواب جوشن کبیر.

27-رسالۀ آداب نماز.

28-رسالۀ بیان اوقات نماز.

29-رسالۀ شکیّات نماز.

30-رسالۀ زکات و خمس و اعتکاف.

31-رسالۀ تحدید صاع.

32-رسالۀ کفارات.

33-رسالۀ مفتتح الشهور.

34-رسالۀ ماه نو دیدن و ناخن چیدن.

35-رسالۀ صغیرۀ آداب حج.

36-رسالۀ کبیرۀ آداب حج.

37-رسالۀ صواعق الیهود.

38-رسالۀ احکام و آداب اسب تاختن و تیر انداختن.

39-رسالۀ صیغ عقود نکاح.

40-مسائل ایادی سبا.

41-جلاء العیون.

42-عین الحیات کتاب حاضر.

و در پایان از زحمات فاضل ارجمند جناب آقای سید جعفر حسینی سرپرست محترم انتشارات اعتصام که در راه نشر آثار اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام و نشر این کتاب متحمّل گردیده‌اند کمال تشکّر و سپاس و قدردانی می‌شود.و از خداوند متعال خواستار توفیقات ایشان در نشر و احیاء آثار اهل بیت علیهم السّلام می‌باشیم.

و السّلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته.

سید مهدی رجائی

روز نیمۀ شعبان1317/ ه.ق

صندوق پستی 753

مقدّمۀ مؤلّف

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

لآلی حمد و جواهر ثنا تحفۀ بارگاه جلال و کبریاء حکیمی که الواح ارواح قابلۀ نوع بشر را که مظهر غرایب صنع قضا و قدر است به صیقل مواعظ دلپذیر و حکمتهای بی‌نظیر جلا داده،عکس‌پذیر صفات کمال،و چهره‌گشای نعوت جلال خویش گردانید،و چشمه‌های حقایق از لسان معجز بیان انبیا و اصفیا بر بساطین قلوب صافیه،و مزارع صدور زاکیۀ ارباب فطنت و ذکا جاری ساخته،تا الوان ریاحین محبّت و انواع گلهای معرفت رویانند.

و صلوات نامحدود بر زبدۀ عالم وجود،و صاحب مقام محمود،و باعث ایجاد سبع طباق،و متمّم صحیفۀ مکارم اخلاق مقدّس جنابی که از خزانۀ فیض ازلی به تشریف شریف إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ ⁽¹⁾سرافراز است،و امّت‌نوازی که از وفور شفقت و مرحمت به منقبت حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ ⁽²⁾ممتاز است،أعنی:سیّد المرسلین،و فخر العالمین،و شفیع المذنبین،و رحمة اللّه علی الأوّلین و الآخرین،محمّد بن عبد اللّه خاتم النبیین.

و درود بر آل اطهار و اهل بیت أخیار او که به نور تولاّیشان قنادیل دلهای محبّان روشنی‌بخش زمین و آسمان گردیده،و از شعشعۀ خورشید محبّتشان مقتضای

سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ⁽¹⁾صبح صادق یقین و ایمان از جبین شیعیان دمیده،خصوصا سیّد اوصیاء،و امام اتقیاء،و فریادرس روز جزا،و محرم سرادق لو کشف الغطاء،باب مدینۀ علم،و لنگر سفینۀ حلم،أعنی:ولیّ اللّه المرتضی،و سیف اللّه المنتضی،أمیر المؤمنین،و یعسوب المسلمین،أسد اللّه الغالب،و شهاب اللّه الثاقب،سیّد الوصیّین،علی بن أبی طالب،صلوات اللّه علیهم أجمعین و لعنة اللّه علی أعدائهم أبد الآبدین.

امّا بعد:مستمدّ فیوض ازلی،محمّد باقر بن محمّد تقی عفی اللّه عن جرائمهما، به موقف عرض برادران ایمانی و دوستان روحانی می‌رساند:که چون حکیم علیم نفوس بشری را بر وفق حکمت کامله و مصلحت شامله به عوائق غفلات و علایق شهوات مبتلا گردانیده،حیرت‌زدگان به وادی بی‌خبری و جهالت،و مدهوشان شراب بغی و ضلالت را از مواعظ حسنه و نصایح جمیله چاره‌ای نیست،که شاید از خواب غفلت بیدار،و از مستی هشیار گردند،لا جرم حکیم علی الاطلاق کلام معجز نظام خویش را به نصایح شافیه،و امثال و حکم وافیه،مشحون گردانید،و پیشوایان دین و رهنمایان مسالک یقین را به این شیمۀ کریمه امر فرمود،کما قال تعالی اُدْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ⁽²⁾.

و در کلام وافی هدایۀ جناب با رفعت رسالت پناهی،و اهل بیت کرام او صلوات اللّه علیهم أجمعین،خطب و مواعظ و وصایا فوق حدّ و احصا وارد شده، و اکثر طالبان هدایت به اعتبار عدم انس به لغت عرب از فواید و منافع آنها محرومند.

لهذا این بی‌بضاعت را به خاطر فاتر رسید که وصیّتی که حضرت سیّد المرسلین صلّی اللّه علیه و آله برگزیدۀ اصحاب،و زبدۀ اتباع خود،ابوذر غفاری رضوان اللّه علیه را فرموده‌اند،چون جامع‌ترین اخباری است که در این باب از ینابیع وحی و الهام مأثور گردیده،و بر اکثر مکارم اخلاق حسنه،و محاسن اوصاف جمیله اشتمال دارد،ترجمه نمایم،و مقیّد بر نیکی عبارات و حسن استعارات نگردیده،به عبارات قریبۀ به فهم،مضامین آن را ادا کنم،و آنچه محتاج به تفسیر و تبیین باشد و اشکال آن منحصر در عدم فهم لغت نباشد بر وجه ایجاز متوجّه حلّ آن بشوم،تا کافّۀ مؤمنان و عامۀ شیعیان را از این مائدۀ سبحانی،و عایدۀ ربّانی بهرۀ فاضل و نصیب کامل بوده باشد.

چون از فضل شامل سبحانی امّید دارم که موجب حیات قلوب و ارواح مرده دلان سرای غرور گردد،آن را به عین الحیات مسمّی گردانیدم،ملتمس از ناظران در این رساله آنکه چون درخور استعداد ناقص این عدیم الاستطاعه به قلم آمده به دیدۀ عیب‌جوئی نظر ننمایند،و در حیات و ممات این تبه روزگار را به دعای خیر اعانت فرمایند،و حسبنا اللّه و نعم الوکیل.

مقدّمه در ذکر بعضی از فضائل و احوال ابوذر رضی اللّه عنه

اشاره

در ذکر بعضی از فضائل و احوال ابوذر رضی اللّه عنه

ابوذر کنیۀ اوست،و اسم او بر قول اصح جندب بن جناده است،و اصل او عرب بوده،از قبیلۀ بنی غفار،آنچه از اخبار خاصّه و عامه مستفاد می‌شود آن است که بعد از رتبۀ معصومین صلوات اللّه علیهم در میان صحابه کسی به جلالت قدر و

رفعت شأن سلمان فارسی و ابوذر و مقداد بن الاسود الکندی نبوده ⁽¹⁾.

و از بعضی اخبار ظاهر می‌شود که سلمان بر او ترجیح دارد،و او بر مقداد ⁽²⁾.

و احادیث بسیار از ائمّۀ اطهار صلوات اللّه علیهم وارد شده است که جمیع صحابه بعد از وفات حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله مرتد شده و از دین برگشتند،مگر سه کس:سلمان،و ابوذر،و مقداد،که ایشان را هیچ تزلزلی و شکی در خاطر به هم نرسید،و قلیلی از سایر صحابه برگشتند،و با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بیعت کردند،و باقی بر کفر ماندند ⁽³⁾.

در فضائل سلمان و ابوذر و مقداد رضی اللّه عنهم

منقول است از حضرت صادق علیه السّلام که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به سلمان گفت:یا سلمان برو به خانۀ حضرت فاطمه و بگو تحفه‌های بهشت که از برای او حق سبحانه و تعالی فرستاده به تو عطا فرماید،سلمان چون پس پرده آمد دید سه سبد نزد حضرت فاطمه گذاشته‌اند گفت:ای دختر رسول تحفه‌ای به من کرامت فرما،حضرت فرمود که:این سه سبد را سه حوریّه از بهشت از جهت من آوردند، اسم ایشان را پرسیدم،یکی از ایشان گفت که من سلمی نام دارم،خدا مرا از جهت سلمان خلق کرده،و دیگری گفت که:من ذرّه نام دارم،خدا مرا جهت ابوذر خلق کرده،و سیّم گفت که:من مقدوده نام دارم،خدا مرا برای مقداد خلق کرده.سلمان گفت که:حضرت فاطمه علیهما السّلام قدری از آن تحفه به من کرامت فرمود،و بر هر قومی

که می‌گذشتم از بوی خوش آن متعجّب می‌شدند ⁽¹⁾.

و از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام مروی است که:در روز قیامت منادی از جانب ربّ العزّة ندا کند که:کجایند حواری و مخلصان محمّد بن عبد اللّه که بر طریقۀ آن حضرت مستقیم بودند،و پیمان آن حضرت را نشکستند،پس برخیزند سلمان و ابوذر و مقداد ⁽²⁾.

مروی است از حضرت صادق علیه السّلام که:حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:خدا مرا امر کرده است به دوستی چهار کس،صحابه گفتند:یا رسول اللّه کیستند این جماعت؟فرمود که:علی بن ابی طالب علیه السّلام و مقداد و سلمان و ابوذر ⁽³⁾.

و به اسانید بسیار در کتب شیعه و سنّی مروی است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:آسمان سایه نکرد بر کسی و زمین برنداشته کسی را که راستگوتر از ابوذر باشد ⁽⁴⁾.

و ابن عبد البرّ که از اعاظم علمای اهل سنّت است در کتاب استیعاب از حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده است که:ابوذر در میان امّت من بر زهد عیسی بن مریم است.

و به روایت دیگر:شبیه عیسی بن مریم است در زهد.

و ایضا روایت نموده است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:ابوذر علمی چند ضبط کرد که مردمان از حمل آن عاجز بودند،و گروهی بر آن زد که هیچ از آن

بیرون نیامد ⁽¹⁾.

و ابن بابویه علیه الرحمه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که:

روزی ابوذر رحمه اللّه بر حضرت رسالت پناه گذشت،و جبرئیل به صورت دحیۀ کلبی در خدمت آن حضرت به خلوت نشسته بود،و سخن در میان داشت،ابوذر گمان کرد که دحیۀ کلبی است،و با حضرت حرف نهانی دارد و بگذشت،جبرئیل گفت:یا محمّد اینک ابوذر بر ما گذشت و سلام نکرد،اگر سلام می‌کرد ما او را جواب سلام می‌گفتیم،به درستی که او را دعائی هست که در میان اهل آسمانها معروف است، چون من عروج نمایم از وی سؤال کن.

چون جبرئیل برفت ابوذر بیامد،حضرت فرمود که:ای ابوذر چرا بر ما سلام نکردی ابوذر گفت:چنین یافتم که دحیۀ کلبی نزد توست،و برای امری او را به خلوت طلبیده‌ای،نخواستم کلام شما را قطع نمایم،حضرت فرمود که:جبرئیل بود و چنین گفت،ابوذر بسیار نادم شد،حضرت فرمود:چه دعاست که خدا را به آن می‌خوانی که جبرئیل خبر داد که در آسمانها معروف است؟گفت:این دعا را می‌خوانم:اللهمّ انّی اسئلک الایمان بک،و التّصدیق بنبیّک،و العافیة من جمیع البلاء،و الشّکر علی العافیة،و الغنی عن شرار النّاس ⁽²⁾.

و روایت کرده از حضرت امام رضا علیه السّلام از حضرت امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:بهشت مشتاق است به سوی تو یا علی،و به سوی عمّار و سلمان و ابوذر و مقداد ⁽³⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت روایت کرده که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:

ابوذر صدّیق این امّت است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که:آن حضرت فرمود که:

ولایت و محبّت جمعی از مؤمنان که بعد از حضرت رسالت بر دین حق ماندند،و تغییر و تبدیل امام به حق و احکام دین نکردند واجب است،مثل سلمان فارسی، و ابوذر غفاری،و مقداد بن اسود کندی،و عمّار بن یاسر،و جابر بن عبد اللّه بن انصاری،و حذیفة بن الیمان،و ابو الهیثم بن التیّهان،و سهل بن حنیف،و ابو ایّوب انصاری،و عبد اللّه بن الصامت،و عبادة بن الصامت،و خذیمة بن ثابت ذی الشهادتین،و ابو سعید خدری،و امثال ایشان ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر مثل این از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:ابوذر از خوف الهی چنان گریست که چشم او آزرده شد،به او گفتند که:دعا کن که خدا چشم تو را شفا بخشد،گفت:مرا چندان غم آن نیست،گفتند:چه غم است که تو را از خود بی‌خبر کرده؟گفت:دو چیز عظیم که در پیش دارم که بهشت و دوزخ است ⁽⁴⁾.

و ابن بابویه از عبد اللّه بن عباس روایت کرده که:روزی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در مسجد قبا نشسته بود،و جمعی از صحابه در خدمت او بودند،فرمود:اوّل کسی که از در درآید در این ساعت شخصی از اهل بهشت باشد،چون صحابه این را شنیدند، جمعی برخاستند که شاید مبادرت به دخول نمایند،پس فرمود:جماعتی الحال داخل شوند که هریک بر دیگری سبقت گیرند،هرکه در میان ایشان مرا بشارت به

بیرون رفتن آذرماه دهد او از اهل بهشت است.

پس ابوذر با آن جماعت داخل شد،حضرت به ایشان گفت که:ما در کدام ماهیم از ماههای رومی،ابوذر گفت که:آذرماه به در رفت یا رسول اللّه،حضرت فرمود که:من می‌دانستم و لکن می‌خواستم که صحابه بدانند که تو از اهل بهشتی،و چگونه چنین نباشی و حال آنکه تو را از حرم من به سبب محبّت اهل بیت من و دوستی ایشان بیرون خواهند کرد،پس تنها در غربت زندگانی خواهی کرد،و تنها خواهی مرد،و جمعی از اهل عراق سعادت تجهیز و دفن تو خواهند یافت،آن جماعت رفیقان من خواهند بود در بهشتی که خدا پرهیزکاران را وعده فرموده ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:ایمان ده پایه دارد،مانند نردبانی که بر او بالا روند،و سلمان در پایۀ دهم است،و ابوذر در پایۀ نهم،و مقداد در پایۀ هشتم ⁽²⁾.

بدان که در کیفیّت اسلام ابوذر از طریق عامّه احادیث مختلفه وارد شده،و ذکر آنها موجب تطویل می‌شود.

کیفیّت اسلام ابوذر رضی اللّه عنه

محمّد بن یعقوب کلینی رحمه اللّه به اسناد معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام روایت کرده است که آن حضرت به شخصی از اصحاب خود فرمود که:می‌خواهید شما را خبر دهم که چگونه بود مسلمان شدن سلمان و ابوذر؟آن شخص گفت:

کیفیّت اسلام سلمان را می‌دانم،مرا خبر ده به کیفیّت اسلام ابوذر،و خطا کرد که هر دو را از حضرت نپرسید.

پس فرمود:به درستی که ابوذر در بطن مر که محلّی است در یک منزلی مکّۀ معظّمه گوسفندان خود را چرا می‌فرمود،گرگی از جانب راست متوجّه گوسفندان او شد،به عصای خود او را براند،پس از جانب چپ متوجّه شد،ابوذر عصا بر وی حواله نمود،و گفت:من گرگ از تو خبیث‌تر ندیده‌ام،آن گرگ به اعجاز حضرت رسالت پناهی صلّی اللّه علیه و آله به سخن آمد و گفت که:اهل مکّه از من بدترند، خداوند عالم به سوی ایشان پیغمبری فرستاده او را به دروغ نسبت می‌دهند،و نسبت به او دشنام و ناسزا می‌گویند.

ابوذر چون این سخن بشنید به زن خود گفت که:توشه و عصای مرا بیاور،پس اینها را برگرفت و به پای خود به جانب مکّه روان شد،تا خبری که از گرگ شنیده معلوم نماید،و طیّ مسافت نموده،در ساعتی بسیار گرم داخل مکّه شد،و تعب بسیار کشیده بود،و تشنگی بر او غالب گردیده بود،نزد چاه زمزم آمد،و دلوی از آن آب برای خود کشید،چون نظر کرد دید آن دلو پر از شیر است،در دل او افتاد که این گواه آن خبری است که گرگ مرا به آن خبر داده،و این نیز از معجزات آن پیغمبر است.

پس بیاشامید و کنار مسجد آمد،دید جماعتی از قریش بر گرد یکدیگر نشسته‌اند،به نزد ایشان بنشست،دید ناسزا به حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله می‌گویند به نحوی که گرگ او را خبر داده بود،و پیوسته در این کار بودند تا آخر روز،ناگاه حضرت ابو طالب بیامد،چون نطر ایشان بر او افتاد به یکدیگر گفتند که:خاموش شوید که عمویش آمد،پس زبان از مذمّت آن حضرت کوتاه کردند،و چون ابو طالب بیامد با او مشغول سخن گفتن شدند تا آخر روز.

ابوذر گفت که:چون ابو طالب از نزد ایشان برخاست،من از پی او روان شدم، رو به جانب من کرد و گفت:حاجت خود را بگو،گفتم:به طلب پیغمبری آمده‌ام که در میان شما مبعوث شده است،گفت:با او چه‌کار داری؟گفتم:می‌خواهم به او ایمان آورم،و آنچه فرماید به راستی او اقرار نمایم،و خود را منقاد او گردانم،و آنچه فرماید او را اطاعت نمایم،گفت:البته چنین خواهی کرد؟گفتم:بلی،گفت:

فردا این وقت نزد من آی که تو را به او رسانم.

من شب در مسجد به روز آوردم،و چون روز شد در مجلس آن کفّار نشستم،و ایشان زبان به ناسزا گشودند بر منوال روز گذشته،و چون ابو طالب بیامد زبان از آن قول ناشایست برگرفتند،و با او مشغول سخن شدند،و چون از نزد ایشان برخاست از پی او روان شدم،باز سؤال روز گذشته را اعاده فرمود،و من همان جواب گفتم،و تأکید فرمود که:البته آنچه می‌گوئی خواهی کرد؟گفتم:بلی.

پس مرا برد به خانه‌ای که در آنجا حضرت حمزه بود،بر او سلام کردم،و از حاجت من پرسید،همان جواب گفتم،گفت:گواهی می‌دهی که خدا یکی است و محمّد فرستاده اوست؟گفتم:أشهد أن لا اله الا اللّه،و انّ محمّدا رسول اللّه،پس حمزه مرا با خود برد به خانه‌ای که حضرت جعفر طیّار در آنجا بود،سلام کردم و نشستم،از مطلب من سؤال کرد،همان جواب گفتم،و تکلیف شهادتین کرد،بر زبان راندم.

پس جعفر برد مرا به خانه‌ای که حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام در آنجا بود،و بعد از سؤال و امر به شهادتین،آن حضرت مرا به خانه‌ای بردند که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله تشریف داشتند،سلام کردم و نشستم و از حاجت من سؤال نمودند،و کلمۀ شهادت تلقین فرمودند،و چون شهادتین گفتم،فرمودند که:

ای ابوذر به جانب وطن خود برو،و تا رفتن تو پسر عمّی از تو فوت شده خواهد بود

که به غیر از تو وارثی نداشته باشد،مال او را بگیر و نزد اهل و عیال خود باش تا امر نبوّت ما ظاهر گردد،آخر به نزد ما بیا.

چون ابوذر به وطن خود بازآمد،پسر عمّش فوت شده بود،مال او را به تصرّف درآورده،مکث نمود تا هنگامی که حضرت هجرت به مدینه فرمود،و امر اسلام رواج گرفت،و در مدینه به خدمت حضرت مشرّف شد.

حضرت صادق علیه السّلام فرمود که:این بود خبر مسلمان شدن ابوذر،و خبر اسلام سلمان را که شنیده‌ای،آن شخص پشیمان شد از اظهار دانستن اسلام سلمان، استدعا کرد که آن را نیز بفرمایند،حضرت نفرمود ⁽¹⁾.

در کیفیّت مسلمان شدن سلمان رضی اللّه عنه

و لیکن ابن بابویه علیه الرحمه به سند معتبر از حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام روایت نموده که شخصی از حضرت سؤال نمود از سبب اسلام سلمان فارسی رحمة اللّه علیه،آن حضرت فرمود که:خبر داد مرا پدرم که روزی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و سلمان و ابوذر و جماعتی از قریش نزد قبر رسول صلّی اللّه علیه و آله جمع بودند،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از سلمان پرسید که یا ابا عبد اللّه ما را از اوّل کار خود خبر نمی‌دهی که اسلام تو چگونه بود؟.

سلمان گفت:و اللّه که اگر دیگری می‌پرسید نمی‌گفتم،و لکن اطاعت فرمان تو لازم است،من مردی بودم از اهل شیراز،و از دهقان‌زاده‌ها و بزرگان ایشان بودم،و پدر و مادر مرا بسیار عزیز و گرامی داشتند،روز عیدی با پدرم به عیدگاه می‌رفتم، به صومعه‌ای رسیدم،کسی در آن صومعه به آواز بلند ندا می‌کرد که أشهد أن لا اله

الاّ اللّه،و أنّ عیسی روح اللّه،و أنّ محمّدا حبیب اللّه چون این ندا شنیدم محبّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله در گوشت و خون من جا کرد،و از عشق آن حضرت خوردن و آشامیدن بر من گوارا نبود،مادرم گفت که:امروز چرا آفتاب را سجده نکردی و نپرستیدی؟ من ابا کردم،و چندان مضایقه نمودم که او ساکت شد.

چون به خانه برگشتم،نامه‌ای دیدم در سقف خانه آویخته بود،به مادر خود گفتم:این چه نامه است؟مادر گفت که:چون از عیدگاه برگشتم این نامه را چنین آویخته دیدم،به نزدیک این نامه نرو که پدرت تو را می‌کشد،من همچنان در حیرت بودم،و انتظار بردم تا شب شد،و مادر و پدر در خواب شدند،برخاستم و نامه را برگرفتم و بخواندم،و نوشته بود که بسم اللّه الرحمن الرحیم،این عهد و پیمانی است از خدا به حضرت آدم که از نسل او پیغمبری به هم رسد محمّد نام،که امر نماید مردم را به اخلاق کریمه،و صفات پسندیده،و نهی و منع نماید مردم را از پرستیدن غیر خدا و عبادت بتان،ای روزبه تو وصیّ عیسائی،پس ایمان بیاور، و مجوسیّت و گبری را ترک کن.این را بخواندم بیهوش شدم،و عشق آن حضرت زیاده شد.

و چون پدر و مادر بر این حال مطّلع گردیدند،مرا گرفتند و در چاه عمیقی محبوس ساختند،و گفتند:اگر از این امر برنگردی ترا بکشیم،گفتم به ایشان که:

آنچه خواهید بکنید،محبّت محمّد از سینۀ من هرگز بیرون نخواهد رفت.

سلمان گفت که:من پیش از خواندن آن نامه عربی را نمی‌دانستم،و از آن روز عربی را به الهام الهی آموختم،پس مدّتی در آن چاه ماندم،و هر روز یک گردۀ نان کوچک در آن چاه برای من فرومی‌فرستادند، و چون حبس و زندان بسیار به طول انجامید،دست به آسمان بلند کردم و گفتم:الهی تو محمّد و وصیّ او علی بن ابی طالب را محبوب من گردانیدی،پس به حقّ وسیله و درجۀ آن حضرت که فرج

مرا نزدیک گردان،و مرا راحت بخش از این محنت.

پس شخصی به نزد من آمد،جامه‌های سفید در بر و گفت:برخیز ای روزبه،و دست مرا گرفت و نزد صومعه‌ای آورد،من گفتم:أشهد أن لا اله الاّ اللّه،و أنّ عیسی روح اللّه،و أنّ محمّدا حبیب اللّه،دیرانی سر از صومعه بیرون کرد گفت:توئی روزبه؟گفتم:بلی،مرا برد به نزد خود،و دو سال تمام او را خدمت کردم.

چون هنگام وفات او شد گفت:من این دار فانی را وداع می‌کنم،گفتم:مرا به که می‌سپاری؟گفت:کسی را گمان ندارم که در مذهب حق با من موافق باشد مگر راهبی که در انطاکیّه می‌باشد،چون او را دریابی سلام من به او برسان،و لوحی به من داد که این نامه را به او برسان،و به عالم بقا ارتحال نمود.من او را غسل دادم،و کفن کردم،و لوح را برگرفتم و به جانب انطاکیّه روان شدم،و چون به انطاکیّه درآمدم،به پای صومعۀ آن راهب آمدم و گفتم:أشهد أن لا اله الاّ اللّه،و أنّ عیسی روح اللّه،و محمّدا حبیب اللّه.پس راهب از دیر خود فرو نگریست و گفت:توئی روزبه؟گفتم:بلی،گفت:بیا بالا،به نزد او رفتم،و دو سال دیگر او را خدمت کردم.

و چون هنگام رحلت او شد،خبر وفات خود به من گفت،من گفتم:مرا به که می‌گذاری؟گفت:کسی را گمان ندارم که در مذهب حق با من موافق باشد،مگر راهبی که در شهر اسکندریّه است،پس چون به او رسی سلام من به او برسان،و این لوح را به او سپار.چون وفات کرد او را تغسیل و تکفین و دفن کردم،و لوح را بر گرفتم و به شهر اسکندریّه درآمدم،و نزد صومعۀ راهب آمدم و شهادت برخواندم، راهب سؤال نمود که توئی روزبه؟گفتم:بلی،مرا به نزد خود برد،و دو سال وی را خدمت کردم،تا هنگام وفات او شد،گفتم:مرا به که می‌سپاری؟گفت:کسی را گمان ندارم که در سخن حق با من موافق باشد،و محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب

نزدیک شده است که عالم را به نور وجود خود منوّر گرداند برو و آن حضرت را طلب نما،و چون به شرف ملازمت آن حضرت برسی سلام مرا به او عرض کن،و این لوح را به‌دو سپار.

چون از غسل و کفن و دفن او فارغ شدم،لوح را برگرفتم و بیرون آمدم،و با جمعی رفیق شدم،و به ایشان گفتم که شما متکفّل نان و آب من بشوید،و من شما را خدمت کنم در این سفر،قبول کردند، چون هنگام طعام خوردن ایشان شد به سنّت کفّار قریش گوسفندی را بیاوردند،و چندان چوب بر آن زدند که بمرد و پاره‌ای کباب کردند و پاره‌ای بریان کردند،و مرا تکلیف خوردن نمودند،چون میته بود من ابا کردم،باز تکلیف کردند گفتم:من مرد دیرانی‌ام،و دیرانیان گوشت تناول نمی‌کنند،مرا چندان زدند که نزدیک شد که مرا بکشند،یکی از ایشان گفت که:

دست از او بردارید تا وقت شراب شود،اگر شراب نخورد وی را بکشیم،چون شراب بیاوردند مرا تکلیف کردند،گفتم:من راهب و از اهل دیرم،شراب خوردن شیوۀ ما نیست.

چون این بگفتم در من آویختند،و عزم کشتن من کردند،به ایشان گفتم:ای گروه مرا مزنید و مکشید که من اقرار به بندگی شما می‌کنم،و خود را به بندگی یکی از ایشان درآوردم،مرا بیاورد و به مرد یهودی به سیصد درهم بفروخت،و یهودی از قصّۀ من سؤال کرد،قصّۀ خود را به او گفتم،و گفتم:من گناهی به جز این ندارم که دوستار محمّد و وصیّ اویم،یهودی گفت:من نیز تو را و محمّد را دشمن می‌دارم،و مرا از خانه بیرون آورد،و درب خانه‌اش ریگ بسیاری ریخته بود، گفت:و اللّه که ای روزبه اگر صبح شود و تمام این ریگها را از اینجا به در نبرده باشی تو را بکشم،من تمام شب تعب کشیدم،و چون عاجز شدم دست به آسمان برداشتم و گفتم:ای پروردگار من تو محبّت محمّد و وصیّ او را در دل من جا داده‌ای،پس به حقّ درجه و منزلت آن حضرت که فرج مرا نزدیک گردان،و مرا از

این تعب راحت بخش،چون این بگفتم،قادر متعال بادی برانگیخت که تمام ریگها را به مکانی که یهودی گفته بود نقل کرد.

چون صبح شد یهودی بیامد و آن حال را مشاهده کرد،گفت:تو ساحر و جادوگری،و من چارۀ کار تو را نمی‌دانم،تو را از این شهر بیرون می‌باید کرد که مبادا به شآمت تو این شهر خراب شود،پس مرا از آن شهر بیرون آورد،و به زن سلیمیّه بفروخت،و آن زن مرا بسیار دوست داشت،و باغی داشت گفت:این باغ به تو تعلّق دارد خواهی میوۀ آن را تناول نما،و خواهی تصدّق کن.

پس مدّتی در این حال ماندم،روزی در آن باغ بودم هفت نفر مشاهده نمودم که می‌آیند و ابر بر سر ایشان سایه انداخته،گفتم:و اللّه که ایشان همه پیغمبر نیستند، و لیکن در میان ایشان پیغمبر هست،پس آمدند تا به باغ داخل شدند،چون مشاهده کردم حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بود با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و حمزة بن عبد المطّلب،و زید بن حارثه،و عقیل بن ابی طالب،و ابوذر،و مقداد،پس خرماهای زبون را تناول می‌فرمودند،و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به ایشان می‌گفت که:

به خرمای زبون قناعت نمائید،و میوۀ باغ را ضایع مکنید.

من به نزد مالکۀ خود آمدم و گفتم:یک طبق از خرمای باغ به من ببخش،گفت تو را رخصت به شش طبق دادم،آمدم و طبقی از رطب برگرفتم،و در خاطر خود گذرانیدم که اگر در میان ایشان پیغمبر هست از خرمای تصدّق تناول نمی‌فرماید،و هدیّه را تناول می‌نماید،پس طبق را نزد ایشان آوردم و گفتم:این خرمای تصدّق است،حضرت رسول و امیر المؤمنین و حمزه و عقیل چون از بنی هاشم بودند و صدقه بر ایشان حرام است تناول ننمودند،و آن سه نفر دیگر به خوردن مشغول شدند،به خاطر گذرانیدم که این یک علامت است از علامات پیغمبر آخر الزمان که در کتب خوانده‌ام.

پس رخصت یک طبق دیگر از آن زن طلبیدم،آن زن رخصت شش طبق داد،

پس یک طبق دیگر رطب نزد ایشان حاضر ساختم،و گفتم این هدیّه است، حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله دست دراز فرمود و گفت:بسم اللّه همگی تناول نمائید،پس همگی تناول نمودند،در خاطر خود گفتم که:این نیز یک علامت دیگر است.

و من مضطرب برگرد سر آن جناب می‌گشتم،و در عقب آن حضرت می‌نگریستم،آن حضرت به جانب من التفات نمودند و فرمودند که:مهر نبوّت را طلب می‌کنی؟گفتم:بلی،دوش مبارک خود را گشودند دیدم مهر نبوّت را که در میان دو کتف آن حضرت نقش گرفته،و موئی چند بر آن رسته،بر زمین افتادم و قدم مبارکش را بوسه دادم،فرمود که:ای روزبه برو به نزد خاتون خود و بگو محمّد بن عبد اللّه می‌گوید که:این غلام را به ما بفروش،چون ادای رسالت نمودم گفت:نفروشم مگر به چهار صد درخت خرما،که دویست درخت آن خرمای زرد باشد،و دویست درخت خرمای سرخ،چون به حضرت عرض نمودم،فرمود که:

چه بسیار بر ما آسان است آنچه او طلبیده.

پس گفت که:یا علی دانه‌های خرما را جمع نما،پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله دانه را در زمین می‌برد،و امیر المؤمنین علیه السّلام آب می‌داد،چون دانۀ دوّم را می‌کشتند دانۀ اوّل سبز شده بود،همچنین تا هنگامی که فارغ شدند،همه درختان کامل شده به میوه آمده بود،پس حضرت پیغام داد که بیا درختان خود را بگیر و غلام را به ما بسپار چون زن درختان را بدید،گفت:و اللّه نفروشم تا همۀ درختان خرمای زرد نباشد،در آن حال جبرئیل نازل شد،و بال خود بر درختان مالید،همۀ خرماها زرد شد،پس آن زن به من گفت که:و اللّه یکی از این درختان نزد من بهتر است از محمّد و از تو،من گفتم:یک روز خدمت آن سرور نزد من بهتر است از تو و هرچه داری، پس حضرت مرا آزاد فرمود،و سلمان نام نهاد ⁽¹⁾.

در مظلومیّت ابوذر و ظلم عثمان نسبت به او

علی بن ابراهیم علیه الرحمه روایت کرده که در جنگ تبوک ابوذر سه روز از قافله عقب ماند به جهت اینکه شتر او لاغر و ناتوان بود،پس دانست که شتر به قافله نمی‌رسد،شتر را در راه بگذاشت و رخت خود را بر پشت بست و پیاده متوجّه شد،چون روز بلند شد،و آفتاب گرم شد،نظر مسلمانان بر وی افتاد،حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:ابوذر است می‌آید،و تشنه است آب زود به وی رسانید،آب به او رسانیدند تناول نمود،و به خدمت حضرت شتافت،و مطهره‌ای پر از آب در دست وی بود،حضرت فرمود که:ای ابوذر تو آب داشتی چرا تشنه مانده بودی؟ گفت:یا رسول اللّه به سنگی رسیدم،بر آن آب باران جمع شده بود،چون چشیدم سرد و شیرین بود،با خود قرار دادم که تا حبیب من رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نخورد من نخورم،حضرت فرمود که:ای ابوذر خدا تو را رحم کند،تو تنها و غریب زندگانی خواهی کرد،و تنها خواهی مرد،و تنها مبعوث خواهی شد،و تنها داخل بهشت خواهی شد،و جمعی از اهل عراق به تو سعادتمند خواهند شد،که متوجّه غسل و تکفین و دفن تو می‌شوند ⁽¹⁾.

و ارباب سیر معتمده نقل کرده‌اند که:ابوذر در زمان خلافت عمر به ولایت شام رفت،و در آنجا بود تا زمان خلافت عثمان،و چون قبایح اعمال عثمان علیه اللعنه به سمع او رسید،خصوصا قصّۀ اهانت و ضرب عمّار زبان طعن و مذمّت بر عثمان بگشاد،عثمان را آشکارا طعن می‌فرمود،و قبایح اعمال او را بیان می‌نمود،و چون از معاویه لعنه اللّه اعمال شنیعه مشاهده می‌نمود او را توبیخ و سرزنش می‌نمود،و

مردم را به ولایت خلیفۀ به حق حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام ترغیب می‌نمود،و مناقب آن حضرت را بر اهل شام می‌شمرد،و بسیاری از ایشان را به تشیّع مایل گردانید،و چنین مشهور است که شیعیانی که در شام و جبل عامل اکنون هستند به برکت ابوذر است.

معاویه حقیقت این حال را به عثمان نوشت،و اعلام نمود که اگر چند روز دیگر ابوذر در این ولایت بماند مردم این ولایت را از تو منحرف می‌گرداند.

عثمان در جواب نوشت که:چون نامۀ من به تو رسید البته باید که ابوذر را بر مرکبی درشت‌رو نشانی،و دلیلی عنیف با او فرستی،که آن مرکب را شب و روز براند تا خواب بر او غالب شود،و ذکر من و ذکر تو از خاطر او فراموش گردد.

چون نامه به معاویه رسید،ابوذر را بخواند،و او را بر کوهان شتری درشت‌رو و برهنه بنشاند،و مردی درشت عنیف را با او همراه کرد،ابوذر رحمه اللّه مردی دراز بالا و لاغر بود،و در آن‌وقت شیب و پیری اثر تمام در او کرده بود،و موی سر و روی او سفید گشته،و ضعیف و نحیف شده،دلیل شتر را به عنف می‌راند،و شتر جهاز نداشت،از غایت سختی و ناخوشی که آن شتر می‌رفت رانهای ابوذر مجروح گشت،و گوشت آن بیفتاد،و کوفته و رنجور به مدینه داخل شد.

چون او را به نزد عثمان آوردند،و آن ملعون در او نگریست،گفت:هیچ چشم به دیدار تو روشن مباد ای جندب،ابوذر گفت:پدر من مرا جندب نام کرد،و مصطفی صلّی اللّه علیه و آله مرا عبد اللّه نام نهاد،عثمان گفت:تو دعوی مسلمانی می‌کنی،و از زبان ما می‌گوئی که خدای تعالی درویش است و ما توانگریم،آخر من کی این سخن گفتم؟ابوذر گفت:این کلمه بر زبان من نرفته است،و لیکن گواهی می‌دهم که از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیده‌ام که او گفت:چون پسران ابی العاص سی نفر شوند، مال خدای تعالی را وسیلۀ دولت و اقبال خویش کنند،و بندگان خدا را چاکر و

خدمتکاران خود گردانند،و در دین خدای تعالی خیانت کنند،پس از آن خدای تعالی بندگان خود را از ایشان خلاصی دهد و باز رهاند ⁽¹⁾.

علی بن ابراهیم علیه الرحمه این آیات کریمه را در تفسیر خود ایراد نموده وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ* ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُساری تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلاّ خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ ⁽²⁾.

که ترجمه‌اش موافق قول اکثر مفسّرین این است که:یاد کنید وقتی را که پیمان از شما یا پدران شما گرفتیم،که نریزید خونهای خود،یعنی خویشان و هم‌دینان خود را،و بیرون مکنید ایشان را به ظلم و ستم از خانه‌ها و شهرهای خود،و قبول نمودید این عهد و پیمان را،و حال آنکه می‌دانید این معنی را،و گواهی می‌دهید بر حقیقت این،پس شما آن گروهید که پیمان را شکستید،می‌کشید کسان خود را،و بیرون می‌کنید گروهی را از خانه‌ها و شهرهای خود،و یاری یکدیگر می‌کنید در بیرون کردن ایشان به تعدّی و ستم،و اگر آیند نزد شما اسیران که در دست دشمن افتاده‌اند باز می‌خرید اسیران را،و بر شما حرام است بیرون کردن ایشان،و فدیه که می‌دهید خوب است،آیا می‌گروید به پاره‌ای از احکام کتاب خدا که فدیه اسیران است،و کافر می‌شوید به بعض دیگر که آن حرمت کشتن و بیرون کردن است،پس

نیست مکافات آن‌کس که چنین نافرمانی کند از شما مگر خواری و رسوائی دنیا،و در روز قیامت بازگردید به سخت‌ترین عذابها که آتش جهنّم است،و خدا غافل نیست از آنچه می‌کنید.

در احوالات ابوذر رضی اللّه عنه

علی بن ابراهیم ذکر کرده است که این آیات در باب ابوذر و عثمان نازل شده،به این سبب که:چون ابوذر به مدینه داخل شد علیل و بیمار تکیه بر عصایی داده به نزد عثمان آمد،و در آن‌وقت صد هزار درهم از مال مسلمانان از اطراف آورده بودند،و نزد آن ملعون جمع بود،و منافقان اصحاب او بر گرد او نشسته نظر بر آن مال داشتند،که بر ایشان قسمت نماید.

ابوذر به عثمان گفت که:این چه مال است؟گفت:صد هزار درهم است که از بعضی نواحی برای من آورده‌اند،و انتظار می‌برم که مثل آن بیاورند و با آن ضم نمایم،و آنچه خواهم بکنم،و به هرکه خواهم بدهم،ابوذر گفت که:ای عثمان صد هزار درهم بیشتر است یا چهار دینار؟گفت:بلکه صد هزار درهم.

ابوذر گفت که:بیاد داری که من و تو وقت خفتن به نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله رفتیم،دلگیر و محزون بود،با ما سخن نگفت،چون بامداد به خدمت آن حضرت رفتیم او را خندان و خوشحال یافتیم،گفتیم:پدران و مادران ما فدای تو باد سبب چیست که دیشب چنین مغموم بودی و امروز چنین شادمانی؟فرمود که:دیشب چهار دینار از مال مسلمانان نزد من جمع شده بود،و هنوز قسمت ننموده بودم، ترسیدم که مرا مرگ در رسد و آن نزد من مانده باشد،و امروز بر مسلمانان قسمت نمودم و راحتی یافته خوشحال شدم.

عثمان به جانب کعب الاحبار نظر کرد و گفت:چه می‌گوئی در باب کسی که زکات واجب مال خود را داده باشد،آیا بر او دیگر چیزی لازم است و به روایت دیگر گفت که:ای کعب چه حرج باشد امامی را که بعضی از بیت المال را به مسلمانان دهد،و بعضی دیگر را حفظ نماید که تا به مرور ایّام به هرکه مصلحت داند صرف نماید؟کعب گفت:اگر یک خشت از طلا و یک خشت از نقره بسازد بر او چیزی نیست.

ابوذر عصای خود را بر سر کعب زد و گفت:ای یهودی‌زاده تو را چه‌کار است که در احکام مسلمانان نظر نمائی،گفتۀ خدا راست‌تر است از گفتۀ تو،خداوند عالم می‌فرماید: اَلَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ* یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ ⁽¹⁾.

ترجمه‌اش به قول مفسّرین این است که:آنان که جمع می‌کنند و گنج می‌نهند طلا و نقره را،و در راه خدا نفقه نمی‌کنند بشارت ده ایشان را به عذابی دردناک،در روزی که آنچه به گنج نهاده‌اند در آتش جهنّم سرخ کنند،پس داغ کنند بدان پیشانی ایشان را،که در وقت دیدن فقرا گره بر آن زده‌اند،و پهلوهای ایشان را که از اهل فقر تهی کرده‌اند،و پشتهای ایشان را که بر درویشان گردانیده‌اند،و گویند به ایشان که این است آن گنج که نهاده بودید برای خود،و گمان نفع از آن داشتید،پس بچشید به آن آنچه ذخیره می‌کردید از آن برای خود.

چون ابوذر این آیات را بخواند عثمان گفت که:تو پیر خرف شده‌ای،و عقل از تو زایل شده است،اگرنه این بود که تو صحبت رسول را دریافته‌ای هرآینه ترا

می‌کشتم،ابوذر گفت که:دروغ می‌گوئی ای عثمان،تو قادر بر قتل من نیستی، حبیب من رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مرا خبر داده که ای ابوذر تو را از دین برنمی‌گردانند،و تو را نمی‌کشند،و اما عقل من این‌قدر مانده است که یک حدیث در شأن تو و خویشان تو از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله به خاطر دارم،گفت:چه حدیث است؟.

ابوذر گفت که:شنیدم که آن حضرت فرمود که:چون آل ابی العاص به سی تن رسند،مالهای خدا را به ناحق تصرّف نموده،در میان خود به نوبت بگیرند،و قرآن را به باطل تأویل نمایند،و مردمان را به بندگی خود بگیرند،و فاسقان و ظالمان را یاور خود گردانند،و با صالحان در محاربه و منازعه باشند.

عثمان گفت:ای گروه صحابه هیچ‌یک از شما این حدیث را از پیغمبر شنیده‌اید؟همه از برای خوش‌آمد او گفتند:نشنیده‌ایم، عثمان گفت که:حضرت علی بن ابی طالب را بخوانید،چون حضرت بیامد عثمان گفت:ای ابو الحسن ببین که این پیرمرد دروغگو چه می‌گوید،حضرت فرمود که:بس کن ای عثمان او را به دروغ نسبت مده،که من شنیدم که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در حقّ او فرمود که:آسمان سبز سایه نیفکنده بر کسی،و زمین تیره برنداشته سخن‌گوئی را که راستگوتر از ابوذر باشد،جمیع صحابه که حاضر بودند گفتند:و اللّه که حضرت علی راست می‌فرماید،ما این حدیث را از پیغمبر شنیده‌ایم.

پس ابوذر بگریست و گفت:وای بر شما،همه گردن به سوی این مال دراز کرده‌اید،و مرا به دروغ نسبت می‌دهید،و گمان می‌برید که من بر پیغمبر دروغ می‌بندم،پس ابوذر رو به آن منافقین کرد و گفت که:کدام کس در میان شما بهتر است؟عثمان گفت:تو را گمان این است که تو از ما بهتری،گفت:بلی از روزی که از حبیب خود رسول خدا جدا شده‌ام تا حال همین جبّه را پوشیده‌ام،و دین را به دنیا نفروخته‌ام،و شما بدعتها در دین پیغمبر احداث کردید،و برای دنیا دین را

خراب کردید،و در مال خدا تصرّفها به ناحق کردید،و خدا از شما سؤال خواهد کرد،و از من سؤال نخواهد کرد.

عثمان گفت:به حقّ رسول تو را سوگند می‌دهم که از آنچه می‌پرسم جواب می‌گوئی؟ابوذر گفت که:اگر قسم ندهی هم بگویم،عثمان گفت که:بگو کدام شهر را دوست‌تر می‌داری؟گفت:شهر مکّه را که حرم خدا و حرم رسول است، می‌خواهم که خدا را در آنجا عبادت کنم تا مرا مرگ دررسد،گفت:تو را به آنجا نفرستم و تو را نزد من کرامتی نیست،پس ابوذر ساکت شد عثمان گفت که:کدام شهر را دشمن‌تر می‌داری؟گفت:ربذه را که در حالت کفر در آنجا بودم،عثمان گفت که:تو را به آنجا می‌فرستم.

ابوذر گفت که:ای عثمان تو از من سؤالی کردی و من راست گفتم،اکنون من از تو سؤالی دارم تو نیز راست بگو،مرا خبر ده که اگر لشکری به جانب دشمن فرستی،و مرا در میان آن لشکر کافران به اسیری بگیرند،و گویند که او را باز نمی‌دهیم تا ثلث مال خود را ندهی خواهی داد؟گفت:بلی،گفت:اگر نصف مال تو را خواهند می‌دهی؟گفت:بلی،گفت:اگر به فداء من تمام مال تو را طلبند می‌دهی؟گفت:بلی، ابوذر گفت:اللّه اکبر حبیب من رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روزی به من گفت که:ای ابوذر چگونه باشد حال تو در روزی که از تو پرسند بهترین بلاد را و تو مکّه را گوئی،و قبول سکنای تو را در آنجا ننمایند،و بدترین شهرها را از تو پرسند، و تو گوئی ربذه،و تو را به آنجا فرستند،گفتم یا رسول اللّه چنین زمانی خواهد بود؟ فرمود که:آری به حقّ آن خدائی که جان من در قبضۀ تصرّف اوست که این امر خواهد بود،گفتم:یا رسول اللّه در آن روز شمشیر بر دوش بگیرم و مردانه از برای خدا با ایشان جهاد کنم؟حضرت فرمود که:نه بشنو و خاموش باش،و متعرّض کسی مشو،اگر چه غلام حبشی باشد.

و به درستی که حقتعالی در ماجرای تو و عثمان آیه‌ای چند فرستاده،و آن آیات را که گذشت حضرت بخواند،و انطباق جمیع آن آیات بر این قصّه بر خبیر پوشیده نیست،از بیرون کردن ابوذر،و قصّه فدا که ابوذر از او سؤال کرد و جواب گفت،و خواری دنیا که به حال سگان کشته شده،و عذاب آخرت که ابد الآباد در عذاب معذّب است،پس مروان بن حکم علیه اللعنه را حکم کرد که ابوذر را با عیال از مدینه بیرون فرستد به جانب ربذه،و تأکید کرد که کسی از صحابه به مشایعت او بیرون نروند،و لیکن اهل بیت رسالت با جمعی از خواصّ امر عثمان را اطاعت نکرده به مشایعت بیرون رفتند،و او را دلداری نمودند ⁽¹⁾.

اخراج ابوذر از مدینه

چنانچه محمّد بن یعقوب کلینی رحمه اللّه روایت نموده که:چون ابوذر از مدینه بیرون رفت،حضرت امیر المؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام و عقیل برادر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و عمار بن یاسر به مشایعت او بیرون رفتند.

و چون هنگام وداع شد،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:ای ابوذر تو از برای خدا مورد غضب گردیدی،امّید بدار از او که از برای او غضب کرده‌ای،این گروه ترسیدند که تو در دنیای ایشان تصرّف نمائی،و تو ترسیدی بر دین خود،و دین خود را به ایشان نگذاشتی و حفظ کردی،پس تو را از بلاد خود براندند،و به بلاها ممتحن ساختند،و اللّه که اگر راههای آسمان و زمین را بر کسی ببندند و او پرهیزکار باشد،البته حق‌تعالی راه گریزی از برای او مقرّر می‌فرماید،مونس تو

نیست مگر حقیقت تو،و وحشت و تنهائی و دوری تو از باطل است.

پس عقیل گفت که:ای ابوذر تو می‌دانی که ما اهل بیت تو را دوست می‌داریم، و ما می‌دانیم که تو ما را دوست می‌داری،تو حق و حرمت ما را بعد از پیغمبر نگاه داشتی،و دیگران ضایع کردند،مگر قلیلی از اهل حق،پس ثواب تو از خداست، و به جهت محبّت اهل بیت رسالت تو را آوارۀ شهر و دیار می‌کنند،خدا تو را مزد دهد،بدان که از بلا گریختن جزع است،و عافیت را به زودی طلب کردن از ناامیدی جزع،و ناامّیدی را بگذار و بر خدا توکّل کن،و بگو حسبی اللّه و نعم الوکیل.

پس حضرت امام حسن علیه السّلام فرمود:ای عم این گروه با تو کردند آنچه می‌دانی،و خداوند عالمیان بر جمیع امور مطّلع و شاهد است،یاد دنیا را به یاد مفارقت دنیا از خاطر محو نما،و سختیهای دنیا را به امّید راحتیهای عقبا بر خود آسان کن،و بر بلا صبر نما،تا چون پیغمبر را ملاقات نمائی از تو خشنود و راضی باشد.

پس حضرت امام حسین علیه السّلام فرمود:ای عم خداوند عالمیان قادر است که بدل نماید این حالت شدّت را به حالت رخا،و خدا را بر وفق حکمت و مصلحت هر روز تقدیری و کاری است،این گروه دنیای خود را از تو منع کردند،و تو دین خود را از ایشان منع کردی،و تو چه بسیار بی‌نیازی از آنچه ایشان از تو منع کردند، و ایشان بسی محتاجند به آنچه تو از ایشان منع نمودی،بر تو باد به صبر که عمدۀ خیرات در شکیبائی است،و شکیبائی از صفات کریمه است،جزع را بگذار که نفعی ندهد.

پس عمّار گفت که:ای ابوذر خدا به وحشت و تنهائی مبتلا کند کسی را که تو را به وحشت انداخت،و خدا بترساند کسی را که تو را ترساند،و اللّه که مردم را باز نداشت از گفتن سخن حق مگر میل به دنیا و محبّت آن،و اللّه که اطاعت الهی با جماعت اهل بیت است،و پادشاهی دنیا از آن کسی است که به روز متصرّف

شود،این گروه مردم را به سوی دنیا خواندند،و مردم ایشان را اجابت نمودند،و دین خود را به ایشان بخشیدند،پس زیانکار دنیا و آخرت شدند،و این است خسران عظیم.

پس ابوذر رضوان اللّه علیه در جواب ایشان گفت که:بر شما باد سلام و رحمت و برکتهای الهی پدرم و مادرم فدای این صورتها باد که می‌بینم به درستی که هرگاه که شما را می‌بینم حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله را به خاطر می‌آورم،و مرا در مدینه کاری و انسی به غیر از شما نیست،و بودن من در مدینه بر عثمان گران آمد،همچنان که بودن من در شام بر معاویه دشوار بود،عثمان سوگند خورد که مرا از مدینه به شهری از شهرها فرستد،از او درخواستم که مرا به کوفه فرستد،ترسید که من مردم کوفه را بر برادرش بشورانم قبول نکرد،و قسم یاد کرد که مرا به جائی فرستد که در آنجا مرا مونسی نباشد،و آواز دوستی به گوش من نرسد،و اللّه که به غیر خداوند خود انیسی و مصاحبی نمی‌خواهم،و چون خدا با من است از تنهائی پروا ندارم، او مرا در جمیع امور کافی است،و خداوندی به جز او نیست،بر او توکّل دارم،و اوست خداوند عرش عظیم،و بر همه چیز قادر و تواناست،و صلوات بر محمّد و اهل بیت طاهرین و طیّبین او باد ⁽¹⁾.

علی بن ابراهیم روایت کرده که:ابوذر را پسری بود نامش ذر،و در ربذه وفات کرد،ابوذر چون او را دفن کرد بر سر قبر وی ایستاد،پس دست بر قبر وی نهاد و گفت:ای ذر خدا تو را رحم کند،به درستی که خوش‌خلق و نیکوکردار بودی به پدر و مادر،و چون از دنیا رفتی من از تو راضی بودم،بر من از رفتن تو نقصی راه نیافته،و مرا به غیر حق‌تعالی حاجتی نیست،و از دیگری امّید نفعی ندارم،که از

رفتن تو دلگیر باشم،و اگر نه اهوال بعد از مرگ می‌بود آرزو داشتم که به جای تو باشم،و مرا اندوه بر تو مشغول ساخته از اندوه برای تو،و اللّه که گریه از برای تو نکردم بلکه بر تو گریستم،کاشکی می‌دانستم که با تو چه گفتند،و تو چه در جواب گفتی،خداوندا حقّی چند از برای خود بر او واجب گردانیده بودی،و حقّی چند برای من بر او فرض گردانیده بودی،الهی من حقوق خود را به او بخشیدم تو نیز حقوق خود را به او ببخش،و از او عفو فرما که تو سزاوارتری به جود و کرم از من.

ابوذر را گوسفندی چند بود که معاش خود و عیال با آنها می‌گذرانید،آفتی در میان ایشان به هم رسید،و همگی تلف شدند،و زوجه‌اش نیز در ربذه وفات یافته بود،همین ابوذر مانده بود و دختری که نزد وی بود ⁽¹⁾.

وفات ابوذر در ربذه

دختر ابوذر گفت که:سه روز بر من و پدرم گذشت که هیچ به دست نیامد که بخوریم،و گرسنگی بر ما غلبه کرد،پدر به من گفت که:ای فرزند بیا به این صحرای ریگستان رویم،شاید گیاهی به دست آوریم و بخوریم،چون به صحرا رفتیم چیزی به دست نیامد،پدرم ریگی جمع نمود و سر بر آن گذاشت،نظر کردم چشمهای او را دیدم می‌گردد،و به حال احتضار افتاده گریستم و گفتم:ای پدر من با تو چه کنم در این بیابان با تنهائی و غربت؟گفت:ای دختر مترس که چون من بمیرم جمعی از اهل عراق بیایند،و متوجّه امور من شوند،به درستی که حبیب من رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مرا در غزوۀ تبوک چنین خبر داده،ای دختر چون من به عالم بقا

رحلت نمایم عبا را بر روی من بکش،و بر سر راه عراق بنشین،و چون قافله پیدا شود نزدیک برو و بگو ابوذر که از صحابۀ حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله است وفات یافته.

دختر گفت که:در این حال جمعی از اهل ربذه به عیادت پدرم آمدند و گفتند:

ای ابوذر چه آرزو داری؟و از چه شکایت داری؟گفت:از گناهان خود،گفتند:چه چیز خواهش داری؟گفت:رحمت پروردگار خود می‌خواهم،گفتند:آیا طبیبی می‌خواهی که برای تو بیاوریم؟گفت:طبیب مرا بیمار کرده،طبیب خداوند عالمیان است،درد و دوا از اوست.

دختر گفت که:چون نظر وی بر ملک موت افتاد گفت:مرحبا به دوستی که در هنگامی آمده است که نهایت احتیاج به او دارم،رستگار مباد کسی که از دیدار تو نادم و پشیمان گردد،خداوندا مرا زود به جوار رحمت خویش برسان،به حقّ تو سوگند که می‌دانی همیشه خواهان لقای تو بوده‌ام،و هرگز کاره مرگ نبوده‌ام.

دختر گفت که:چون به عالم قدس ارتحال نمود،عبا بر روی او کشیدم،و بر سر راه قافلۀ عراق نشستم،جمعی پیدا شدند به ایشان گفتم که:ای گروه مسلمانان ابوذر مصاحب حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله وفات یافته،ایشان فرود آمدند و بگریستند،و او را غسل دادند،و کفن کردند،و بر او نماز گذارده دفن کردند،و مالک اشتر در میان ایشان بود،و مرویست که مالک گفت که:من او را در حلّه‌ای کفن کردم که با خود داشتم،و قیمت آن حلّه چهار هزار درهم بود.

دختر گفت که:من چنین بر سر او می‌بودم،و نمازی که او می‌کرد می‌کردم،و روزه‌ای که او می‌داشت به‌جا می‌آوردم،شبی نزد قبر او خوابیده بودم،او را به خواب دیدم که قرآن در نماز شب می‌خواند،چنانچه در حال حیات می‌خواند،به او گفتم که:ای پدر خداوند تو با تو چه کرد؟گفت:ای دختر نزد پروردگار کریمی رفتم،او از من خوشنود شد،و من از وی راضی شدم،کرمها فرمود و مرا گرامی

داشت،و عطاها بخشید،اما ای دختر عمل بکن و مغرور مشو ⁽¹⁾.

اکثر ارباب تواریخ به جای دختر ابوذر زن او را نقل کرده‌اند ⁽²⁾.

احمد بن اعثم کوفی نقل کرده است که:جمعی که در تجهیز ابوذر حاضر بودند:

احنف بن قیس تمیمی،و صعصعة بن صوحان العبدی،و خارجة بن الصلت التمیمی،و هلال بن مالک المزنی،و جریر بن عبد اللّه البجلی،و اسود بن یزید النخعی،و علقمة بن قیس النخعی،و مالک اشتر بودند.

چون از نماز ابوذر فارغ شدند،مالک اشتر بر سر قبر او بر پای خاست،و بعد از حمد و ثنای باری‌تعالی گفت: بار خدایا ابوذر غفاری از صحابۀ رسول تو بود،و به کتابها و رسولان تو ایمان آورده بود،و در راه دین جهاد کرده بود،و بر جادّۀ اسلام ثابت قدم بوده،و تبدیل و تغییر به شعائر دین راه نداده،چیزی چند دیده بود نه به طریق سنّت و جماعت بر آنها انکار کرده بود به زبان و دل،و بدان سبب او را حقیر شمردند،و محروم گردانیدند،و از شهر بیرون کردند،و ضایع گذاشتند تا در غربت او را وفات رسید،بار خدایا آنچه از بهشت مؤمنان را وعده کرده‌ای حظّ او را از آن موفور گردان،و جزای آن‌کس که او را از مدینه که حرم رسول توست بیرون کرد و ضایع گذاشت چنانچه مستوجب آن است برسان،مالک این دعا را گفت،و حاضران آمین گفتند.

ابن عبد البر در کتاب استیعاب ذکر کرده است که وفات ابوذر در سال سی و یکم یا سی و دوّم هجرت بود ⁽³⁾.و قول اوّل اصح است.

بدان که تذکر احوال دوستان خدا،و یاد مصائب و محنتهای ایشان،متضمّن

فواید بسیار است،و سبب این است که بی‌اعتباری دنیا و باطل بودن اهل دنیا به احسن وجوه ظاهر گردد،و موجب رغبت این کس است به اطوار ایشان،و باعث این می‌شود که اگر اهل حق در دنیا مغلوب و منکوب باشند راضی باشند،و بدانند که بزرگواران دین در دنیا همیشه ممتحن بوده‌اند،لهذا در ذکر احوال این بزرگوار بعضی از تطویل نموده،اکنون شروع در مقصود می‌نمائیم.

بدان که این وصیّت از جملۀ اخبار مشهوره است.

وصیّت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله به ابی ذر غفاری

اشاره

شیخ ابو علی طبرسی رحمة اللّه علیه در کتاب مکارم الاخلاق مسند ایراد نموده، و ورّام بن أبی فراس در جامع خود مرسل روایت کرده،و اجزایش را در کتب حدیث متفرّق ایراد نموده،و هر مضمونی از مضامین آن در اخبار بسیار وارد است،چنانچه در هر فقره اشاره خواهد شد،و ما بنای نقل آن می‌گذاریم ⁽¹⁾.

شیخ طبرسی رحمه اللّه روایت کرده:

یقول مولای أبی طوّل اللّه عمره الفضل بن الحسن:هذه الأوراق من وصیّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بأبی ذرّ الغفاری التی أخبرنی بها الشیخ المفید أبو الوفاء عبد الجبّار بن عبد اللّه المقری الرازی،و الشیخ الأجلّ الحسن بن الحسین بن الحسن بن بابویه رضی اللّه عنهما اجازة،قالا:أملی علینا الشیخ الأجل أبو جعفر محمّد بن الحسن الطوسی قدّس اللّه روحه.

و أخبرنی بذلک الشیخ العالم الحسین بن الفتح الواعظ الجرجانی فی مشهد الرضا علیه السّلام قال:أخبرنا الشیخ الإمام أبو علی الحسن بن محمّد الطوسی،قال:حدّثنی أبو جعفر قدّس اللّه روحه،قال:

أخبرنا جماعة،عن أبی المفضّل محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب الشیبانی،قال:حدّثنا أبو الحسین رجاء بن یحیی الکاتب سنة أربع عشر و ثلاثمائة و فیها مات،قال:حدّثنا محمّد بن الحسن بن شمّون،قال:حدّثنی عبد اللّه بن عبد الرحمن الأصمّ،عن الفضل بن یسار،عن وهب بن عبد اللّه،قال:حدّثنی أبو حرب بن أبی الأسود الدیلمی،عن أبی الأسود.

قال:قدمت الربذة،فدخلت علی أبی ذرّ جندب بن جنادة رضی اللّه عنه، فحدّثنی أبو ذرّ،قال:دخلت ذات یوم فی صدر نهاره علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مسجده،فلم أر فی المسجد أحدا من الناس الاّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و علی إلی جانبه،فاغتنمت خلوة المسجد،فقلت:یا رسول اللّه بأبی أنت و أمی أوصنی بوصیّة ینفعنی اللّه بها،فقال:نعم و أکرم بک،یا أباذر أنت منّا أهل البیت،و انّی موصیک بوصیّة فاحفظها،فانّها وصیّة جامعة لطرق الخیر و سبله،کأنّک ان حفظتها کان لک بها کفل.

ابو الاسود دیلمی روایت می‌کند که:وارد ربذه شدم در هنگامی که ابوذر علیه الرحمه در آنجا متوطّن بود،به خدمت ابوذر رفتم،مرا خبر داد که در اوّل روزی داخل مسجد مدینه شدم،در مسجد کسی را ندیدم جز حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در پهلوی وی نشسته،خلوت مسجد و تنهائی

آن حضرت را غنیمت شمرده،گفتم:یا رسول اللّه پدر و مادرم فدای تو باد وصیّت کن مرا و موعظه بگو به وصیّتی که خدا مرا به آن وصیّت نفع دهد،یعنی به توفیق الهی به آن عمل نمایم،حضرت رسالت فرمود که:بلی تو را وصیّت می‌کنم،و چه بسیار گرامی و پسندیده‌ای تو نزد ما ای ابوذر تو از ما اهل بیتی،و به درستی که تو را وصّیت می‌کنم به وصیّتی عظیم،پس حفظ کن آن را،و عمل کن به آن به درستی که جامع جمیع مسالک خیرات و طرق نجات است،و اگر به خاطر داری و عمل نمائی به آن تو را بهره‌ای عظیم از رحمت الهی خواهد بود:

یا أباذر اعبد اللّه کأنّک تراه،فإن کنت لا تراه فإنّه یراک.

اشاره

ای ابوذر خدای را چنان عبادت کن که گویا او را می‌بینی،پس اگر او را نبینی او تو را می‌بیند.

چنین گوید مترجم این حدیث شریف که:این مضمون به سندهای معتبر از آن حضرت منقول است،چنانچه نقل کرده‌اند که پرسیدند از حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله از معنی احسان که خداوند عالمیان امر فرمود به آن،حضرت این کلام را در جواب فرمودند،و باید دانست که کلمات معجزه آیات حضرت رسالت پناهی صلّی اللّه علیه و آله به مقتضای حدیث اعطیت جوامع الکلم در هر کلمه‌ای از آنها با نهایت ایجاز لفظ انواع حکم و حقایق ربّانی مندرج و منطوی است،و همه کس درخور قابلیّت و استعداد خود از آن بهره و نصیبی دارد،و اگر در هر فقره‌ای آنچه بر این بی‌بضاعت ظاهر گردیده استیفا کنم بر هریک کتابی می‌باید نوشته شود،و لیکن به مقتضای ما لا یدرک کلّه لا یترک کلّه اکتفا به محض ترجمه ننموده،به قدری از تفصیل و تبیین قناعت می‌نمایم،و تبیین این فقرۀ علیّه موقوف بر چند فصل است.

فصل اول: در رؤیت

بدان که رؤیت را بر دیدن به چشم اطلاق می‌کنند،و بر نهایت انکشاف و ظهور نیز اطلاق می‌کنند گو به چشم دیده نشود،و ضروری مذهب شیعه است که خدا را به چشم نتوان دید،زیرا که جسم و جسمانی نیست و حصول او در مکان محال است که به چشم دیده شود،و آنچه در آیات و اخبار در شأن باری‌تعالی به لفظ رؤیت واقع شده مراد از آن معنی دوّم است؛زیرا که ظهور آن نزد عارفان زیاده از ظهور امری است که به چشم دیده شود.

چنانچه به اسانید معتبره از حضرت امام العارفین و یعسوب الدین أمیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که از او پرسیدند که یا امیر المؤمنین خدای خود را دیده‌ای؟فرمود که:تا خدا را نمی‌دیدم هرگز او را عبادت نمی‌کردم،سائل پرسید که خدا را به چه کیفیّت دیدی؟فرمود که:خطا کردی به چشم او را نتوان دید، و لیکن دل او را به حقیقت ایمان و یقین دیده است ⁽¹⁾.

و به روایت دیگر مثل این سؤال از حضرت مبیّن الحقایق جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام نمودند،و آن حضرت چنین جواب فرمود ⁽²⁾.

و جناب نبوی در این عبارت به این اشارت فرموده‌اند که:گویا او را می‌بینی، یعنی او را نتوان دید،امّا در مقام عبادت از بابت کسی باش که شخصی را بیند،و در حضور او خدمت او کند،و در مرتبۀ یقین خود را به درجۀ عارفان که اقوا از مشاهده و عیان است برسان.

و ممکن است که معنی دوّم رؤیت مراد باشد،و مراد غایت مرتبۀ انکشاف باشد،و چون این قسم از انکشاف مخصوص انبیا و ائمّه است،و از ابوذر و مثل او متصوّر نیست،فرمود:چنان عبادت کن که گویا به آن مرتبه رسیده‌ای،چنانچه رؤیت در تتمّۀ سخن به همین معنی است؛زیراکه خدا اشیا را به چشم نبیند،و او را جارحه و عضو نباشد.

و باید دانست که عبادت عبارت از نهایت مرتبۀ خشوع و شکستگی و فروتنی است،و لهذا نزد غیر معبود حقیقی که بخشندۀ وجود و حیات و جمیع نعمتها و کمالات است سزاوار نیست،و چون خدمت و عبادت باید که درخور معبود باشد هرچند مخدوم بزرگوارتر است،خدمت او را با شرایط به‌جا آوردن دشوارتر است،چنانچه اشرف مکنونات اقرار به عجز نموده،می‌فرماید که:ما عبدناک حق عبادتک.یعنی:الهی عبادت نکرده‌ایم تو را چنانچه تو سزاوار پرستیدنی،و اعلای مراتب عبادت عابدان اقرار ایشان است به عجز از عبادت با نهایت سعی و بذل طاقت،و چون حق سبحانه و تعالی می‌دانست که عقول خلایق از ادراک و چگونگی عبادت او قاصر است،تا آداب عبادت تعلیم نفرموده تکلیف ننمود.

و جمعی را که به لطف کامل خود از جمیع گناهان معصوم گردانیده،محرم ساحت کبریای خود گردانید،و در علم و عمل به درجۀ قصوی رسانید،و زبان مکالمه و مناجات تعلیم ایشان نمود،پس ایشان را به تکمیل خلایق فرستاد که راه بندگی ایشان نمایند،چنانچه بلا تشبیه اگر بیگانه را که از طور و آداب مجالس ملوک اطّلاع نداشته باشد به مجلس پادشاه درآورند،و کسی از مقرّبان که آداب‌شناس آن درگاه است معلّم او نباشد،البتّه از او حرکتی چند بی‌ادبانه صادر خواهد شد که لایق آن مجلس شریف نباشد،و مستحقّ ملامت بوده باشد.

پس کسی را به خاطر نرسد که به مجلس قرب ملک الملوک بدون پیروی طریق

شرع نبوی می‌تواند رسید،یا به هر عبادت اختراعی که به خاطر او رسد یا ناقصی مثل او که به وحی الهی نداند و به خاطرش رسیده باشد مقرّب آن جناب می‌توان گردید،اگر دیدۀ تو را به نور ایمان روشن سازند،و در دقایق آدابی که در هر عبادتی مقرّر ساخته‌اند تفکّر نمائی خواهی دانست که به سرپنجۀ سستی حواس و اوهام و کمند نارسای عقل مستهام بر این قصر رفیع نمی‌توان آمد،و بدون متابعت اخبار به مراتب کمال فایز نمی‌توان شد.

فصل دوّم: در غرض از خلقت آسمان و زمین

در غرض از خلقت آسمان و زمین

بدان که از آیات بسیار و احادیث بی‌شمار مکشوف و ظاهر است که غرض از خلق آسمان و زمین و عرش و کرسی و جمیع مخلوقات معرفت و عبادت است،و هر دو بر یکدیگر بسته است،نه معرفت کامل و نه علم نافع بدون عبادت حاصل می‌شود،و نه عبادت شایسته بدون معرفت و علم میسّر می‌گردد،چنانچه تمثیل کرده‌اند علم را به چراغ،و عبادت را به پیمودن راه،اگر چراغ در دست داشته باشی و بر یک مقام ایستاده باشی به غیر چند ذرع مسافت را نبینی،و هرچند بیشتر می‌روی بر تو بیشتر ظاهر می‌گردد،بلکه عمل روغن این چراغ است،اگر چراغ را امداد روغن نرسد زود منطفی می‌شود.

بدان که هر عملی را روحی و بدنی می‌باشد،بدن عمل عبارت از اصل اعمالی است که نام آن عبادت بر آن اطلاق می‌کنند،و روحش عبارت از آداب و شرایط و کیفیّات است که کمال آن عمل به آنهاست،مانند اخلاص و حضور قلب،و سایر شرایطی که در قبول نماز در کار است،پس نماز بدون این شرایط از بابت جسد

بی‌روح است،چنانچه از قالب بی‌روح کاری نمی‌آید،همچنین نماز بی‌شرایط چندان ثمره‌ای نمی‌بخشد،نمی‌بینی که خداوند عالمیان در وصف نماز می‌فرماید که: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ ⁽¹⁾یعنی:نماز نهی و منع می‌فرماید از بدیهای اعمال ناشایست،پس نماز من و تو که ما را از بدیها بازنمی‌دارد از نقصان شرایط و آداب است.

فصل سوّم: در شرائط اعمال است

اشاره

در شرائط اعمال است

بدان که شرایط اعمال را در این رساله احصا نمی‌توان نمود،و لکن اشاره به بعضی از شرایط که کلمۀ جامعه به آن اشاره دارد مجملا می‌نماید.از جملۀ ارواح عبادات که به سبب آن مورث ثمرات می‌شود،و از عادت امتیاز به هم می‌رساند، نیّت است.

چنانچه منقول است از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که:انّما الأعمال بالنیّات ⁽²⁾.یعنی:عمل نیست مگر به نیّت.

و کلینی به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:نیّت مؤمن بهتر است از عمل او،و هر عمل‌کننده موافق نیّت خود عمل می‌کند ⁽³⁾.

و ایضا از آن حضرت روایت نموده در تفسیر این آیه لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ

عَمَلاً ⁽¹⁾تا بیازماید شما را که کدام یک از شما نیکوکارترید،حضرت فرمود که:

مراد این نیست که هرکه بیشتر عمل کرده باشد،بلکه مراد این است که هرکه عملش درست‌تر و به صواب و حق نزدیکتر باشد،و عمل صواب آن است که با خوف الهی و نیّت صادق و درست باشد،و باقی ماندن بر یک عمل،و سعی نمودن که از برای خدا خالص گردد بهتر است از اصل عمل،و عمل خالص آن است که نخواهی کسی غیر خدا تو را بر آن کار مدح و ستایش نماید،و نیّت بهتر است از عمل،بلکه همین عمل است و بس،بعد از آن فرمودند که: قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ ⁽²⁾یعنی:بگو ای محمّد هرکس کار می‌کند بر شاکلۀ خود،حضرت فرمود که:شاکله نیّت است ⁽³⁾.

و در معنی نیّت اشتباه بسیار واقع شده،و اکثر به اصل حقیقت آن راه نیافته‌اند، بعضی از عوام را گمان این است،که:نیّت آن لفظی است که به آن تلفّظ می‌نمایند در هنگام شروع کردن به وضو و نماز و غیر آن،هرچند در خاطر ایشان معنی نیّت نباشد،و این به اجماع لغو و بی‌فایده است.

و بعضی که از این درجه ترقّی نموده‌اند،نیّت را به خاطر گذرانیدن آن الفاظ،و تعقّل معانی آنها می‌دانند.و این نیز خطاست؛زیرا که ثمرۀ نیّت اخلاص در عمل است،و عمل را از شرک و ریا بیرون آوردن،و ظاهر است که این معنی باعث اخلاص نمی‌شود،مثلا اگر شخصی تارک الصلاة باشد و هرگز نماز نکند،و روزی بشنود که بزرگی به مسجد آمده و زری به صلحا قسمت می‌نماید،و از برای همین غرض وضو بگیرد و به مسجد بیاید،و در برابر آن بزرگ به همین قصد متوجّه نماز

شود،و در خاطر بگذراند که نماز واجب پیشین می‌گذارم از برای رضای خدا،و جمیع اعمال نماز را به‌جا آورد،با آنکه نیّت به آن معنی را با جمیع افعال صلاة به جا آورده،البته نماز او باطل است،پس معلوم شد که آن نیّت نیست و نفعی ندارد.

بلکه تحقّق معنی نیّت آن است که بر دو معنی اطلاق می‌توان کرد،که هر دو در کار است،و یکی در غایت آسانی است،و دیگری در نهایت دشواری.

اما اوّل عبارت از آن است که:مقارن فعل قصد کردن خصوص آن فعل داشته باشد،و از روی سهو و غفلت به‌جا نیاورد،مثل آنکه شخصی به قصد غسل جنابت به حمّام رود،و در حمام فراموش کند که جنب است،و به قصد دیگر سر به آب فروبرد و بیرون آید،این شخص نیّت غسل نکرده،و آن سر به آب فروبردن او غسل جنابت نیست،و اگر به خاطر داشت و به این قصد سر فروبرد و غسل کرده،و نیّت داشته هرچند به لفظ درنیاورد،و آن معانی به خاطر نگذراند،و نیّت به این معنی بسیار نادر است که کسی از آن خالی باشد،چنانچه بعضی از محقّقین گفته‌اند که:اگر ما را تکلیف می‌کردند که افعال را بی‌نیّت بکنیم تکلیف ما لا یطاق بود.

و اما دوّم پس آن عبارت است:از غرض و علّت و باعثی که آدمی را محرّک و داعی بر فعل است،و افعال اختیاریّه عقلا از این خالی نمی‌باشد،مثل آنکه شخصی متوجّه بازار می‌شود و از او می‌پرسی که به کجا می‌روی؟می‌گوید که:به بازار می‌روم،این نیّت به معنی اوّل است که در نفس او هست،و بعد از سؤال اظهار می‌نماید،و اگر بگوید که به جای دیگر می‌روم دروغ گفته،و از خلاف نیّت خود خبر داده،و بعد از آنکه از او می‌پرسی که چرا به بازار می‌روی؟می‌گوید:

می‌روم که متاع بگیرم،این نیّت به معنی دوّمی است،زیرا چیزی که باعث حرکت او شده است همین امر است،و اصل این نیّت مشکل نیست.

امّا اخلاص در این نیّت در غایت صعوبت است،و مدار کمال و پستی و زیادتی و نقصان عبادت بر اخلاص این نیّت است،و این اخلاص را در وقت نماز به چشم برهم گذاشتن و حرکات وسواسیانه کردن تحصیل نمی‌توان نمود،بلکه در مدّت متمادی به ریاضات و مجاهدات و تفکّرات صحیح بعد از توفیق الهی قدری از آن را تحصیل می‌توان نمود؛زیرا که این نیّت تابع حالت آدمی است،تا حال خود را متبدّل نسازی نیّت متبدّل نمی‌شود،چنانچه در حدیث سابق حضرت صادق علیه السّلام به این اشاره فرمود،که شاکله به معنی طریقه و حالت است،و در آیه به نیّت تفسیر فرموده،و توضیح این معنی موقوف بر ذکر بعضی از مراتب نیّت است.

بدان که بنای این عالم بر عشق و محبّت است،و هرکسی را معشوق و مقصودی است که آن مطلب در نظر او عظیم است،و سایر اشیا را به تبعیّت آن می‌طلبد،و تحصیل آن مطلوب در جمیع اعمال نیّت اوست،و آن مطلوب غرض صحیح می‌باشد و غرض فاسد می‌باشد،امّا اغراض فاسده افراد بسیار دارد.

مثلا یک شخص در نظر او مال بسیار عظیم و بزرگ است،و شیطان آن را در نظر او زینت داده،و محبّت آن در صمیم قلبش جا کرده،پیوسته فکر و خیال او متوجّه تحصیل آن است اگر بشنود که نمازی هست که هرکه می‌کند مالش زیاده می‌شود، البته به آن مبادرت می‌کند،و اگر بشنود که نمازی هست که هرکه می‌کند صد هزار درجه در بهشت به او می‌دهند،مطلقا رغبت نمی‌نماید،و اگر نماز شبانه‌روزی را می‌کند که مبادا مردم به او بی‌اعتنا شوند،و مالش را بگیرند،یا خدا مال را از او سلب کند،صاحب این حالت تا این حال با او هست مال‌پرست است،و معبود او مال است،و نیّت او تحصیل مال است در جمیع مراتب،و اشاره به این معنی است آن حدیث نبوی که فرمود:ملعون است هرکه بپرستد دینار و درهم را؛زیرا که هیچ‌کس دینار و درهم را سجده نکرده است،بلکه این پرستیدن مراد است،و

اگر غرض او محض این مطلب خسیس باشد عبادات او باطل است،و اگر این مطلب بسیار در نفس او مستقر نشده باشد و مطلب اخروی هم منظور او باشد،در بطلان عبادتش اشکالی هست،و مشهور بطلان است.

و یک شخص دیگر در نظر او مال چندان اعتبار ندارد،جاه و اعتبار می‌طلبد،و این را معشوق خود ساخته،و از پی معشوق خود می‌گردد،و هرجا که آن را می‌یابد به آن میل می‌کند،و در جمیع اعمال خود ملاحظه می‌نماید که اگر مؤیّد اعتبار و جاه دنیای او هست می‌کند،و الاّ ترک می‌کند،و پیوسته متفحّص عبادتی است که در ثواب آن نوشته باشند که در نظرها عزیز می‌شود،و بزرگ می‌شود،آن را به‌جا می‌آورد،و اگر صاحب منصبی را در عزّت می‌بیند چون جاه که معشوق اوست نزد او می‌بیند به او میل می‌کند،و آن صاحب منصب فریب می‌خورد،و گمان می‌کند که عاشق کمالات اوست،و چون از درجۀ اعتبار ساقط شد،و مطلوب او از او مفارقت کرد،و به دیگری پیوست،به جانب دیگری میل می‌کند.

لهذا حق سبحانه و تعالی به جهت اینکه خداپرست و جاه‌پرست و دنیاپرست از یکدیگر ممتاز شوند،اهل حق را در غالب احوال فقیر و منکوب می‌دارد،و مال و جاه با اهل باطل می‌باشد،چنانچه در هنگام استیلای دولت اسلام چون دنیا و دین در یکجا مجتمع بود،اعوان و انصار بسیار شدند،و بعد از وفات حضرت رسالت که پادشاهی به دست دشمنان دین رسید،و دین و دنیا از یکدیگر جدا شد،دین طلب و دنیاطلب نیز جدا شدند،و قلیلی به جانب حق ماندند،و همچنین در زمان استیلای حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و زمان ابتلای حسنین علیهما السّلام صاحب این مرتبه مثل مرتبۀ سابق است،و اغراض فاسد دنیوی بی‌نهایت است،و این دو فرد بر سبیل مثال مذکور شد،و اعظم آفات عبادات این نیّات فاسده است،و در مرتبۀ شرک به خداست.

چنانچه ابن بابویه رحمة اللّه علیه به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:اجتناب کنید از ریا،به درستی که آن شرک است به خدا،و ریاکار را در روز قیامت به چهار نام می‌خوانند:ای کافر،ای بدکردار،ای مکّار،ای زیانکار،ثواب عمل تو برطرف شد و مزد تو باطل شد،و تو را در این روز بهره‌ای نیست،برو مزد خود را بطلب از کسی که از برای او کار کردی ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام روایت کرده که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:در روز قیامت جماعتی را حق‌تعالی امر فرماید که به جهنّم برند،پس خطاب فرماید به مالک که بگو به آتش که قدم‌های ایشان را نسوزاند،که ایشان به پای خود به مساجد می‌رفتند،و روی ایشان را نسوزاند،که وضو را تمام و کامل بجا می‌آوردند،و دستهای ایشان را نسوزاند،که به دعا به درگاه من برمی‌داشتند،و زبان ایشان را نسوزاند،که بسیار قرآن می‌خواندند،پس خازن جهنّم به ایشان گوید که:ای اشقیا چه کرده‌اید که با این اعمال مستحقّ جهنّم شده‌اید؟ایشان گویند که:ما کارهای خود را برای غیر خدا می‌کردیم،در این روز به ما گفتند که:مزد خود را از کسی بگیرید که کار از برای او کرده‌اید ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که:لقمان فرزند خود را وصیّت کرد که ریاکننده را سه علامت است:چون تنهاست در عبادت کسل و سستی می‌نماید،و در نزد مردم مردانه به عبادت می‌ایستد،و هر کار که می‌کند توقّع دارد که او را به آن کار ستایش کنند ⁽³⁾.

و علی بن ابراهیم به سند خود روایت کرده است از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:کسی که به ریای مردم نماز گذارد او مشرک است،و کسی که حج به ریای مردم کند مشرک است،و کسی که روزه به ریای مردم گیرد مشرک است،و کسی که زکات به ریای مردم دهد او مشرک است،و هرکه فرمودۀ خدا را برای مردم کند مشرک است،و خدا قبول نمی‌کند عمل ریاکننده را ⁽¹⁾.

و کلینی به اسناد خود از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که:هر ریائی شرک است،و به درستی هرکه از برای مردم کار کند مزدش با مردم است،و هرکه از برای خدا کار کند مزدش بر خداست ⁽²⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت روایت کرده که:هر بنده که باطن خود را نیکو کند، و نیّت خود را درست کند،نگذرد روزی چند مگر آنکه خدا نیکی او را بر خلق ظاهر گرداند،و هرکه باطن خود را بد دارد،نگذرد روزی چند مگر اینکه بدی او را ظاهر گرداند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:هرکه اندکی از عمل را از برای خدا بکند،خدا زیاده از آن بر خلق ظاهر سازد،و کسی که بسیاری از اعمال را با تعب بدن و بیداری شبها به قصد ریا بکند،البتّه عمل او را در نظر آن جماعت که ایشان را منظور داشته سهل و اندک نماید ⁽⁴⁾.

و آیات و اخبار در این باب بسیار است، و علاج ریا به این نحو می‌شود که:

اغراض فاسده و مطالب دنیّه که در نفس او مستقر گردیده قلع نماید به توسّل به

جناب اقدس ربّانی،و تفکّر در فنای این نشأۀ فانی،و بی‌اعتباری مال و جاه و اعتبارات آن،و در اینکه کسی بدون اعانت الهی قادر بر نفع این کس نیست،و تفکّر در عظمت عقوبات و وسعت رحمت و مثوبات الهی،تا آنکه آن مطلب عظیمه در نظرش عظیم شود،و مطالب سهل بدی و حقارتش بر او منکشف گردد،و الاّ با وجود این شهوات در نفس اخلاص میسّر نیست.

چنانچه نقل کرده‌اند که:شخصی در پای درختی نشسته بود،و می‌خواست مشغول ذکر باشد،و با حضور قلب عبادت کند،جانوری چند بر درخت جمع شدند،و آوازها بلند کردند،از حضور قلب بازماند،و برخاست متوجّه دفع ایشان شد،چون مشغول شد باز جمع شدند،و چندان‌که ایشان را می‌راند فایده نمی‌کرد،شخصی رسید گفت:ای برادر تا این درخت باقی است از این جانوران خلاصی ممکن نیست،و اگر خلاصی می‌خواهی درخت را برکن،چنین کرد فارغ شد.همچنین در دل آدمی تا درخت محبّت دنیا و غیر آن ریشه دارد،مرغان خواهشها و خیالات را دفع نمی‌توان کرد.

و امّا اغراض صحیحه یک درجه از درجه اوساط ناس است،و نهایت مرتبۀ اخلاص ایشان آن است که عمل خود را از ملاحظۀ زید و عمرو و تحصیل مال و منصب مبرّا ساخته،غرض اخروی منظور ایشان باشد،و گاه در مقام خوفند،و خوف عظیم بر ایشان غالب است،و برای طمع بهشت عبادت می‌کنند،اگر چه خلافی هست در اینکه آیا عبادت ایشان با این نیّت صحیح است یا نه؟امّا حق این است که صحیح است،خصوصا وقتی که منضم باشد با یکی از معانی که بعد از این مذکور خواهد شد،و بنابر تحقیقی که گذشت که به محض خطور به آن نیّت درست نمی‌شود،معلوم است که تکلیف گذشتن از این مرتبه نسبت به غالب ناس تکلیف ما لا یطاق است.

امّا این عبادات در درجۀ نقص است؛زیرا که این مرد خود را پرسیده فی الحقیقة نه خدا را؛زیرا که مطلبش دفع ضرر از خود است،و جلب نفع به سوی خود بسیار است،که عملی را می‌شنود که احادیث بسیار وارد شده است که باعث قرب به خدا می‌شود،یا باعث خوشنودی خدا می‌گردد،مطلقا محرّک در نفس ایشان به هم نمی‌رسد،و اگر بشنود که هرکه فلان عمل را به‌جا می‌آورد کاسه‌ای در بهشت به او می‌دهند،با نهایت رغبت به‌جا می‌آورد.و اگر کسی را حق سبحانه و تعالی از این مرتبه نجات بخشد،درجات مختلفه بالاتر از این هست.

اوّل:عبادت شاکران است،که ملاحظۀ نعمتهای غیر متناهی باعث عبادت ایشان است،چه عقل حکم می‌کند که شکر منعم واجب است،خصوصا چنین منعمی که جمیع نعمتها منتهی به او می‌شود،و اصل نعمتها که وجود است از اوست،و جمیع اعضا و جوارح و قوی از عطایای اوست،و جمیع آسمان و زمین و کواکب و آفتاب و ماه و عرش و کرسی و ملک و جنّ و وحوش و طیور را از برای منفعت بنی آدم خلق کرده،و در هر لحظه‌ای بر بدن هر فردی از افراد بشر در حفظ و تغذیه و تنمیه چندین هزار نعمت دارد،و بر روح محبّان و دوستان در هر آنی صد هزار نوع لطف و رحمت از افاضات و هدایات و توفیقات می‌فرماید،و در عین کفران و معصیت منع لطف خود نمی‌فرماید.

چنانچه در خبر آمده که:خدا با هریک از بندگان به نوعی لطف می‌فرماید که گویا به غیر این بنده بنده‌ای ندارد،و هزار گونه احتیاج به او دارد،با آنکه خالق جمیع بندگان،و بی‌نیاز از عالمیان است،و بنده با خداوند به نوعی سلوک می‌نماید که گویا خدایان دیگر دارد،و به او هیچ احتیاج ندارد،با اینکه خداوندی به جز او ندارد،و مالک ضرر و نفع او به غیر او نیست.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:جمعی عبادت الهی کردند برای

رغبت در ثواب،این عبادت تاجران است،و جمعی عبادت الهی کردند از ترس عذاب،این عبادت غلامان است،و جمعی عبادت خدا کردند برای شکر او،این عبادت آزادان است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:اگر خدا مردم را امّیدوار نمی‌گردانید و نمی‌ترسانید به بهشت و دوزخ،هرآینه بر مردم واجب بود که او را اطاعت کنند و عصیان او ننمایند،برای تفضّل و احسانی که نسبت به ایشان کرده است،و برای آن نعمتها که بیش از استحقاق به ایشان کرامت فرموده ⁽²⁾.

و تفکّر در آلاء و نعمای الهی نهایت ندارد،کما قال تعالی: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّهِ لا تُحْصُوها ⁽³⁾و این تفکّر از اعظم عبادات است،و موجب مزید محبّت و قرب، و داعی و باعث بر فعل عبادات،و صارف از منهیّات و محرّمات است.

دوّم:عبادت جمعی است که باعث ایشان بر عبادت تحصیل قرب حضرت باری جلّ شأنه است،و مراد از قرب نزدیکی زمانی و مکانی نیست؛زیرا که خداوند عالمیان از زمان و مکان منزّه است،و قرب الهی را معانی بسیار است،به بیان دو معنی در این رسالۀ مختصره اکتفا می‌نماید.

یکی قرب به‌حسب مرتبه و کمال است،یعنی که چون حضرت واجب الوجود کامل من جمیع الجهات است،و نقص در ذات و صفات او به هیچ وجه راه ندارد، و ممکن تمام نقص و عجز و ناتمامی است،از این جهت نهایت تقابل و تباین در میان واجب و ممکن حاصل است،و هرچند یک نقص از نقایص خود را ازاله می‌نماید،و از فیّاض علی الاطلاق کمالی از کمالات بر او فایض می‌گردد،او را

فی الجمله نزدیکی معنوی به هم می‌رسد،چنانچه اگر دو کس با یکدیگر در اخلاق تضاد و تباین داشته باشند،می‌گویند که از یکدیگر بسیار دورند،و اگر یکی از ایشان اخلاق دیگری را کسب کند،می‌گویند که به او پاره‌ای نزدیک شد،اگر چه صفات واجب و ممکن را به یکدیگر ربطی نیست،و کمالات ممکن به صد هزار نقص آمیخته است،امّا بلا تشبیه یک نوع آشنائی و ارتباطی به هم می‌رساند،که از آن به قرب تعبیر می‌توان نمود،و چون عبادات ظاهره لطف است در عبادات باطنه،و هر عبادتی مورث تکمیل کمالی است در نفس،پس ممکن است که در عبادت منظور آدمی تحصیل این امر باشد،و درجات مراتب این قرب نامتناهی است،و تفصیل این معنی انشاء اللّه در مقام دیگر بیان شود.

و معنی دیگر قرب به‌حسب تذکّر و محبّت و مصاحبت معنوی است،چنانچه اگر کسی در مشرق باشد و دوستی از او در مغرب باشد،و پیوسته این دوست در ذکر محبوب خود باشد،و از خاطر او محو نشود،و به زبان نشر کمالات او نماید، و به اعضا و جوارح مشغول کارهای او باشد،به‌حسب قرب معنوی به او نزدیک‌تر است از بیگانه،یا دشمنی که در پهلوی او نشسته باشد،و ظاهر است که از کثرت عبادت و ذکر این معنی به حصول می‌آید.

سوّم:عبادت جمعی است که باعث ایشان حیای از خداوند عالمیان است،و این درجۀ کسی است که به نور ایمان دل او منوّر شده،و حسن طاعات و قبح سیّئات کما هی بر او ظاهر گردیده،و در مقام معرفت به درجۀ کمال رسیده،پیوسته در یاد خداوند خود است،و همیشه متذکّر این معنی هست که خداوند عالمیان بر دقایق امور و ضمایر نیّات او مطّلع است،و عظمت و جلال الهی پیوسته بر دل او جلوه کرده است،و این معنی باعث اوست بر فعل طاعات و ترک منهیّات.

چه ظاهر است که اگر کسی ملازمی یا غلامی داشته باشد که از او هیچ باک

نداشته باشد،و خوف ضرری و توقّع نفعی از او نداشته باشد،در حضور او بسیاری از معاصی را شرم می‌کند که به‌جا آورد،پس چنین کسی در مقام مراقبه چنین خداوندی را حاضر داند،و پیوسته در یاد او باشد،چگونه معصیتی یا ترک طاعتی از او صادر تواند شد،مگر اینکه از این مرتبه بازماند،و غفلت دیدۀ بصیرت او را کور گرداند.

چنانکه منقول است که حضرت لقمان به فرزند خود فرمود که؛ای فرزند اگر خواهی معصیت خدا کنی مکانی پیدا کن که خدا در آنجا نباشد.

و به اسانید معتبره از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:از خداوند خود حیا بدارید چنانچه حقّ حیا و شرم است،صحابه گفتند که:چه‌کار کنیم که حیا به عمل آمده باشد؟فرمود که:اگر خواهید که چنین باشید باید که اجل شما همیشه در برابر دیدۀ شما باشد،و سر را و آنچه در سر است از چشم و گوش و زبان و غیر آنها را از معصیت الهی بازدارید،و شکم را از حرام نگاه دارید،و فرج را از محرّمات منع نمائید،و یاد کنید قبر را،و پوسیده شدن و خاک شدن در قبر را،و کسی که آخرت را خواهد باید زندگانی دنیا را ترک نماید ⁽¹⁾.

و عبارت این حدیث ابوذر به این معنی بسیار منطبق است،هرچند بر معانی دیگر نیز منطبق می‌شود.

چهارم:عبادت جمعی است که لذّت عبادت را یافته‌اند،و کمال بندگی را فهمیده‌اند،و عقل ایشان مصفّا شده،و نفس ایشان نور یافته،با عقل موافق گردیده،و شهوات نفسانی منکسر و شکسته گشته،هیچ لذّتی را بر طاعت و فرمان‌برداری ترجیح نمی‌دهد،و هیچ المی نزد ایشان بدتر از ارتکاب معصیت

نیست؛زیرا که قباحت گناه را چنانچه باید دانسته‌اند،در اصل عبادت مزد خود را می‌یابند،و لذّت خود را می‌برند،و سختیها و مشقّتهای عبادت بر ایشان گواراست،بهشت خود را عبادت می‌دانند،و جهنّم خود را معصیت،از هر عبادتی لذّتی می‌برند که فوق لذّات عالمیان است،و در هر قطره‌ای از قطرات آب دیده بهره‌ای می‌برند،از یک قطره لذّت خوف می‌یابند،و از یک قطره لذّت شوق، و از قطرۀ دیگر لذّت رجاء و امّید بی‌انتها.

چنانچه به سند صحیح از حضرت امام العارفین جعفر بن محمّد الصادق علیها السّلام مروی است که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:بهترین مردمان کسی است که عاشق عبادت شده باشد،و دست در گردن آن درآورده باشد،و محبّانه آن را دربر گرفته باشد،و محبّت بندگی در دل او جا کرده باشد،و به جمیع بدن و اعضا و جوارح مباشر آن شده باشد،و به‌سبب عبادت خود را از جمیع کارهای دنیا فارغ ساخته باشد،و به‌سبب آن پروا نداشته باشد که روزگار او به آسانی گذرد یا به دشواری ⁽¹⁾.

و صاحب این مرتبه را از لذّت جسمانی چندان لذّتی نباشد،بلکه در بهشت نیز عمدۀ لذّت او از عبادت قرب باشد.

چنانچه از حضرت جعفر بن محمد علیها السّلام منقول است که:خداوند عالم می‌فرماید که:ای بندگان بسیار تصدیق‌کننده که تصدیق پیغمبران من چنانچه باید کرده‌اید،و فرمان مرا قبول نموده‌اید،تنعّم نمائید و لذّتها ببرید از عبادت من در دنیا،به درستی که به عبادت تنعّم خواهید کرد در آخرت ⁽²⁾.

ای عزیز چنانچه در بدن آدمی حواسّ جسمانیّه هست که به آن تمیز در میان محسوسات می‌نماید،در روح آدمی نیز مثل آن هست که به آن تمیز میان حقایق و معانی می‌کند،و چنانچه حواسّ جسمانی به آفتها از کار خود بازمی‌ماند،حواسّ روحانی را نیز آفتها می‌باشد،و چنانچه حواسّ جسمانی به آفتها از کار خود باز می‌ماند،حواسّ روحانی را نیز آفتها می‌باشد،مثل آنکه ذائقۀ صحیح و نیک و بد معطومات را می‌شناسد،و چون بیمار شد و مزاج او از اعتدال منحرف شد، شیرین در ذائقۀ او تلخ می‌نماید،و بر ذائقۀ او اعتماد نمی‌ماند،همچنین روح و عقل آدمی تا به شهوات جسمانی آفت نیافته،در ذائقۀ او اعمال نیکو و اخلاق پسندیده لذیذ و خوش آینده است،و اطوار قبیحه و اعمال شنیعه از زهر در کام او ناگوارتر است.

و چنانچه دیدۀ سر تا صحیح است بر آن اعتماد می‌باشد،و چون سیل معاصی بر آن پرده انداخت،نیک و بد را نمی‌شناسد،همچنین دیدۀ جان تا به نور ایمان روشن است حق را چنانچه باید می‌بیند،و باطل را می‌شناسد،و چون سیل معاصی و بدیها نور آن را مستور گردانید،بد را نیک می‌بیند،و نیک را بد می‌داند، و نیک و بد را به شهوتهای نفس می‌شناسد،لذا از اطاعت گریزان است،و معصیت را خواهان،و همچنین نظیر هر حاسّه از حواس در روح آدمی هست،و صحّت و بیماری می‌دارد،انشاء اللّه در محل دیگر تحقیق معنی قلب و نور و ظلمت آن و کوری و بینائی آن بیان خواهد شد.

پنجم:عبادت محبّان است که به‌سبب کثرت عبادت و بندگی به درجۀ محبّت که اعلا درجات کمال است رسیده‌اند،بلکه محبوب معشوق حقیقی گردیده‌اند، چنانچه حق سبحانه و تعالی در وصف امیر المؤمنین علیه السّلام و اولاد اطهار او می‌فرماید

که: یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ ⁽¹⁾یعنی:خدا ایشان را دوست می‌دارد،و ایشان خدا را دوست می‌دارند.

و هرگاه محبّت کسی در دل قرار گرفت،و کارفرمای بدن او شد،دیگر باعث اعمال او به غیر محبّت چیزی نیست،و به غیر رضای محبوب چیزی نمی‌خواهد، و اگر در بهشت باشد و رضای محبوب نباشد آن را جهنّم خود می‌داند،و اگر در جهنّم باشد و به رضای دوست باشد آتش را گل و ریحان می‌داند،چنانچه حضرت خلیل الرحمن در مقام خلّت و محبّت آتش نمرود چون به رضای دوست بود،در نظر او از گل و لاله خوش‌نماتر بود،و به این سبب خدا آتش را برای او باغ و بوستان کرد،و اگر ریحان نمی‌شد هم در نظر او از شقایق و ارغوان بهتر می‌نمود.

نمی‌بینی که جاهلی در عشق مجاز به مرتبه‌ای می‌رسد که اگر عبادت می‌کند معشوق را می‌خواهد،و اگر معصیت می‌کند برای معشوق می‌کند،و در خدمت معشوق هرگز به خاطر او نمی‌رسد که از او نفعی به من خواهد رسید،یا زری به من خواهد بخشید،و اگر به بازار می‌رود برای این می‌رود که شاید او را ببیند،و اگر به باغ می‌رود به یاد او می‌رود،و محرّک او در جمیع کارها همان محبّت فاسد است، همچنین محبّت محبوب حقیقی بر کسی که غالب شد جمیع کارهای او منوط به همان محبّت است،و بهشت و دوزخ در آن مقام منظور نیست،بلکه بهشت را برای این می‌خواهد که دوست آن را می‌خواهد،و جهنّم را برای آن دشمن می‌دارد که دوست آن را نمی‌خواهد.

چنانچه امام المحبّین امیر المؤمنین علیه السّلام در دعای کمیل می‌فرماید که:الهی اگر مرا به جهنّم درآوری و از دوستان خود جدا گردانی،اگر بر عذاب صبر کنم،چگونه

بر فراق تو صبر نمایم،و اگر بر گرمی آتش شکیبائی نمایم،چگونه تاب آورم جدائی از کرامتها و لطفهای تو را و کسی که در این مرتبه از محبّت باشد نزدیک گناه نمی‌گردد که پسندیدۀ محبوبش نیست،و طاعت را به جان برای محبوب می‌کند، و مزد منظورش نیست،و محبّت خواب و غفلت را بر او حرام کرده.

چنانچه محبوب ربّ العالمین جعفر بن محمد علیهما السّلام می‌فرماید که:دوست خدا نیست آنکه معصیت خدا می‌کند،بعد از آن شعری فرمودند که مضمونش این است که:تو معصیت الهی می‌کنی و محبّت او را اظهار می‌نمائی،بسیار دور است کار تو از گفتار تو،اگر در محبّت راستگو بودی فرمان او را ترک نمی‌کردی،به درستی که دوست مطیع دوست خود می‌باشد.

و ایضا به سند معتبر از آن حضرت منقول است که فرمود:مردم عبادت الهی را بر سه وجه می‌کنند:جمعی عبادت را از برای طمع ثواب می‌کنند،و این عبادت حریصان است که حرص و خواهش لذّات موجب بندگی ایشان شده،و طایفۀ دیگر عبادت را از ترس آتش می‌کنند،این عبادت غلامان است که از ترس سیاست آقا کار می‌کنند،و لیکن من عبادت خدا را برای محبّت او می‌کنم،و این عبادت گرام و بزرگواران است،و این مرتبۀ ایمنی است،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ ⁽¹⁾ایشان از ترس روز قیامت ایمنند،و می‌فرماید که:بگو ای محمّد به مردم اگر خدا را دوست می‌دارید پیروی من کنید تا خدا شما را دوست دارد،و گناهان شما را بیامرزد،پس فرمود:کسی که خدا را دوست می‌دارد خدا او را دوست می‌دارد،و هرکه خدا را دوست داشت او در امان است،یعنی در دنیا از شرّ شیاطین و هواهای نفسانی ایمن است،و در قیامت از خوف و بیم عذاب الهی نجات دارد ⁽²⁾.

و از آن حضرت مروی است که:خداوند عالمیان به حضرت موسی بن عمران علیه السّلام وحی فرمود که:ای پسر عمران دروغ می‌گوید کسی که گمان می‌برد که مرا دوست می‌دارد،و چون شب شد به خواب می‌رود و از من غافل می‌شود،آخر نه هر دوستی می‌خواهد که با محبوب خود خلوت کند،اینک من ای موسی مطّلعم بر احوال دوستان خود،و نظر لطف به سوی ایشان دارم،چون پردۀ شب ایشان را فروگرفت دیدۀ دلهای ایشان را می‌گشایم،و عقوبتهای خود را بر دیده‌های ایشان می‌دارم،با من به نحوی مخاطبه می‌نمایند که گویا روبرو با من سخن می‌گویند،و گویا مرا می‌بینند،و حاضرانه با من سخن می‌گویند،ای پسر عمران از دل خود خشوع و رقّت برای من بیاور،و بدن خود را برای من شکسته و خاضع گردان،و از دیده‌های خود در تاریکی شب آب بریز،و مرا بخوان که من به تو بسیار نزدیکم.

و مرتبۀ محبّت که اشرف سعادات است مراتب مختلفه دارد،و به این درجه علیّه فایز نمی‌توان شد مگر به عبادت و بندگی و متابعت شریعت مقدّس نبوی،و از جملۀ بواعث محبّت تفکّر در نعمتهای منعم حقیقی است،و چنانچه محبّتهای بشری به بسیاری الطاف و مهربانی محبوب در تزاید می‌باشد،همچنین عشق حقیقی به تفکّر در نعمتها و لطفهای معشوق حقیقی که در هر لحظه صد هزار نوع از آن بر هر فردی از افراد مخلوقات دارد زیاده می‌گردد.

چنانچه منقول است از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود به اصحاب خود که:خدا را دوست دارید برای نعمتهائی که روزی شما گردانیده،و مرا دوست دارید از برای خدا،و اهل بیت مرا دوست دارید برای من ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام مروی است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:خداوند عالمیان به هم‌راز خود موسی بن عمران علیه السّلام وحی فرمود که:ای موسی مرا دوستدار و مردم را دوست من گردان،موسی گفت:خداوندا من تو را محبّم،و به دوستی تو فایز گردیده‌ام،مردمان را چگونه دوست تو گردانم؟فرمود که:نعمتهای مرا بر ایشان بخوان،و احسانهای نامتناهی مرا به یاد ایشان بیاور، چون دانند که جمیع نعمتها و کمالات و مرغوبات از من است و از جانب من به ایشان رسیده غیر مرا یاد نکنند،و پیوسته در یاد من باشند.

و شیخ طوسی علیه الرحمه در کتاب امالی از حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام از آبای گرام او علیهم السّلام روایت نموده که:روزی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در مسجد نشسته بودند با جمعی از صحابه،که در میان ایشان بودند ابو بکر و ابو عبیده و عمر و عثمان و عبد الرحمن،و دو کس از قراء صحابه عبد اللّه بن ام عبد و ابی بن کعب پس عبد اللّه سورۀ لقمان را خواند،تا به این آیه رسید وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً و ابی سوره ابراهیم را خواند،و به این آیه رسید که وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّامِ اللّهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبّارٍ شَکُورٍ حضرت فرمود که:مراد از ایّام الهی که مرا امر فرموده است که به یاد مردم بیاورم،نعمتها و احسانها و امثال و حکمتها و بلاهای اوست.

پس متوجّه صحابه شد و فرمود:بگوئید که کدام است اوّل نعمت از نعمتهائی که خداوند عالمیان شما را به تذکّر آنها امر فرموده؟هریک از ایشان نعمتی از نعمتها را گفتند،از انواع خورشها و پوششها و فرزندان و زنان و غیر اینها،چون ایشان ساکت شدند،به جانب حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام التفات فرمود که:ای ابو الحسن تو نیز بگو،حضرت فرمود که:پدرم و مادرم فدای تو باد من چگونه بیان کنم در حضور تو امری را،و حال آنکه خدا ما را به تو هدایت فرمود،و جمیع علوم و کمالات را به وسیلۀ تو به ما فرستاده.

حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:باید گفت که کدام نعمت اوّل نعمتهائی است که خدا به تو کرامت فرموده؟حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:اوّل نعمتها نعمت ایجاد است،که من هیچ نبودم،و مرا از کتم عدم به‌وجود آورد،فرمود که:راست گفتی،دوّم کدام است؟فرمود که:دوّم آن است که احسان فرمود،و مرا از جملۀ صاحبان حیات و زندگانی مقرّر فرمود،و مانند جمادات و نباتات نگردانید،فرمود که:راست گفتی.سوّم را بگو،فرمود که:سوّم آنکه مرا به بهترین صورت‌ها که صورت انسان است خلق فرمود،و به صورت حیوانات خلق نفرمود،گفت:راست گفتی.چهارم را بگو:فرمود که:چهارم آنکه برای من حواسّ ظاهره و باطنه مقرّر ساخته، فرمود که:راست گفتی.پنجم را بگو،فرمود که:پنجم آنکه قوای عقلانی و مشاعر روحانی به من داد،و بر سایر حیوانان مرا زیادتی بخشید،فرمود که راست گفتی.

ششم را بگو،فرمود که:ششم آن است که مرا به دین حق هدایت فرمود،و از گمراهان نگردانید،فرمود که:راست گفتی.هفتم را بگو،فرمود که:هفتم آنکه در آخرت برای من زندگی مقرّر فرمود که نهایت ندارد،فرمود که:راست گفتی.هشتم کدام است؟فرمود که:هشتم آن است که مرا مالک گردانیده،و بندۀ کسی نگردانیده،فرمود که:راست گفتی.نهم را بگو،گفت:نهم آن است که آسمان و زمین و آنچه در آنهاست و در میان آنهاست از خلایق برای من خلق کرده،و مسخّر من گردانیده که برای من در کاراند،فرمود که:راست گفتی.دهم را بگو،گفت:

دهم آنکه ما را مرد خلق کرده،و بر زنان استیلا و زیادتی داده،فرمود که:راست گفتی.

بعد از این دیگر چه نعمت است؟فرمود که:یا نبی اللّه نعمت‌های الهی بسیار است،و همه نیکو و طیّب و به شمردن احصای آنها نمی‌توان نمود،حضرت

رسول صلّی اللّه علیه و آله تبسّم نمود و فرمود که:گوارا باد تو را علوم نامتناهی ای ابو الحسن، توئی وارث علم،و تو بیان خواهی کرد از برای امّت من آنچه در آن اختلاف نمایند،کسی که تو را برای دین تو دوست دارد و پیروی راه تو کند او هدایت‌یافته است به راه راست،و کسی که از هدایت تو به جانب دیگر میل کند و تو را دشمن دارد و تنها بگذارد،در قیامت هیچ بهره‌ای از رحمت الهی نداشته باشد ⁽¹⁾.

و از جملۀ دواعی محبّت بسیاری عبادت و ذکر است،و پیوسته صفات کمالیّه الهی را منظور نظر داشتن،و این معنی ظاهر است که هرچند یاد کسی بیشتر می‌کنند،محبّت او بیشتر در خاطرش مستقر می‌شود،خصوصا در هنگامی که با تفکّر در صفات کمالیۀ الهی منضم باشد،و فضیلت ذکر و شرایط و فواید آن و افضلیّت ذکر و تفکّر بر یکدیگر بعد از این انشاء اللّه بیان خواهد شد.

ششم:عبادت عارفان است که باعث ایشان بر عبادت کمال معبود است،و آنکه او سزاوار عبادت است،چنانچه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:ما عبدتک خوفا من نارک،و لا طمعا فی جنّتک،و لکن وجدتک أهلا للعبادة فعبدتک.

یعنی نپرستیدم تو را از ترس آتش تو،و نه از برای طمع در بهشت تو،و لیکن تو را سزاوار پرستیدن یافتم،پس عبادت کردم.

و این درجه اعلای درجات مقرّبان است،و کسی این دعوی می‌تواند نمود که فریب از نفس خود نخورده باشد،و یقین داند که اگر نام بهشت و دوزخ نشنیده بود هم عبادت را چنین که الحال می‌کند می‌کرد،بلکه اگر العیاذ باللّه عبادت‌کننده را به جهنّم می‌بردند چون معبود را سزاوار عبادت می‌داند ترک نمی‌کرد.

و بدان که مراتب نیّات غیر متناهی است،چنانچه مراتب کمالات نهایت ندارد،

و صاحب هر مرتبه درخور مرتبۀ خود نیّتی دارد که اعمالش منوط به همان نیّت است،و در هر درجه شاهدی و گواهی چند از اطوار و اخلاق دارد که دعوای مدّعی و کمال واقعی به آنها ممتاز می‌شود.

فایده:

اگر کسی گوید که:از تحقیقات سابقه چنین معلوم می‌شود که مقرّبان را بهشت چندان منظور نمی‌باشد،و از جهنّم چندان بیم نمی‌باشد،پس این تضرّعات و مبالغات که در دعاها از برای طلب بهشت وارد شده و آثار خوف جهنّم و عذاب که از اطوار انبیا و ائمه علیهم السّلام مفهوم می‌شود چه معنی دارد؟بنده را در این مقام معنی لطیفی به خاطر رسیده که تا کسی بهره‌ای از محبّت نداشته باشد اذعان نمی‌نماید، بدان که بهشت را ظاهری و باطنی و صورتی و معنی می‌باشد،و هرکسی از بهشت به لذّتی مخصوص است،و از یک میوۀ بهشت با یک طعم صد هزار لذّت متصوّر است،که هر فردی به یکی از آنها التذاذ می‌یابد،یک شخص همّت او مقصور است بر خوردن مطعومات لذیذه،و کامش شیرین می‌شود،و به غیر این لذّت جسمانی دیگر چیزی نمی‌یابد،دیگری که یک قدری از عظمت منعم خود شناخته همین شیرینی در کام او لذیذتر است،و تفکّر می‌نماید که مرا نزد آن خداوند رتبه‌ای هست که چنین میوۀ شیرینی برای من خلق کرده و به من عطا نموده،پس کام جسم و کام روحش هر دو شیرین شده.

دیگری از این میوه همین شیرینی می‌یابد،که محبوب حقیقی از من راضی شده،و این میوه از لطف او به من رسیده،چنانچه در اخبار وارد شده که اعلای لذّات اهل بهشت مرتبۀ رضوان است،که نوید خوشنودی الهی به ایشان می‌رسد.

و اگر توضیح این مطلب را خواهی،تمثیلی از برای تو بیان کنم،مثلا اگر

پادشاهی خوان نقلی در پیش خود گذارد،و بار عام دهد،و هرکسی را یک نقل عطا کند،آن گدای در یوزه‌گرد که همّت او همین نقل گرفتن است،همین لذّت مالیّت این نقل را می‌یابد،و شادی که دارد از همین است که اگر این را نمی‌گرفتم فلسی به بهایش می‌بایست داد و خرید و کام خود را شیرین کرد.اگر قنّادی هم نقل را به او دهد همان فرح او را حاصل می‌شود.

و یکی از اوساط ناس که این را می‌گیرد از این معنی هم التذاذی دارد،که پادشاه مرا طلبیده و نقل به من داد.و کسی از ارباب مناصب جزوی که می‌گیرد،چون به کارش می‌آید در استقلال منصبش بیشتر محفوظ می‌شود،تا به مرتبۀ آن مقرّبی می‌رسد که لذّت قرب و انس پادشاه را یافته،این لطف نزد او با ملک دنیا برابر است،با آنکه در خانۀ خود اگر انواع تنقّلات باشد نگاه نمی‌کند.

و این مراتب در نعمتهای دنیا نیز می‌باشد،که شکم‌پرستان لذّت جسمانی می‌برند،و مقرّبان لذّت معنوی،و توجه دوست از آن می‌یابند،لهذا دردها و المهائی که از جانب دوست به ایشان می‌رسد از انگبین در کام جان ایشان شیرین‌تر است.

و چنانچه در این مایده‌های جسمانی این تفاوت مراتب می‌باشد،در مایده‌های روحانی نیز اضعاف این می‌باشد،چنانچه آیات قرآنی مواید علوم ربّانی است، هرکس را درخور فهم خود از آن بهره‌ای است که دیگری را از آن خبر نیست،ای عزیز هرکه کامل است،بهرۀ او از همه چیز کامل است،و ناقص از کمال هر نعمتی محروم است،فقیر خداشناس از لقمۀ نانی خشک لذّتی می‌برد که غنی بی‌معرفت از الوان نعمتهای خود نمی‌برد،و همچنین آلام عذابهای الهی بر این قیاس است، اگر بر فرض محال دوست خدا را به جهنّم برند از آتش حرمان می‌سوزد نه از آتش سوزان،چون جهنّم جای محرومان و سرای مهجوران است،تضرّع و استغاثه می‌نماید،و از آن گریزان است.

و این معنی در مراتب عشق مجاز بر جمیع خلق ظاهر است که اگر جدا از دوست در گلستان با انواع نعمتها باشد نزد او جهنّم است،چوب لطف دوست هرچند بدنش را مجروح سازد،او از نی‌شکر شیرین‌تر است،رزقنا اللّه و جمیع المؤمنین الوصول الی درجات الکاملین بمحمّد و آله الطاهرین.

فصل چهارم: در حضور قلب

در حضور قلب

بدان که شرط دیگر از شرایط عبادت که این فقرۀ جامعه به آن اشارت دارد حضور قلب است،و عبادت بدون حضور قلب ناقص است،و مقبول درگاه الهی نیست،و باعث کمال و قرب نمی‌گردد،بلکه اگر نه فضل شامل کریم علی الاطلاق می‌بود می‌بایست که آدمی در عبادتی که بی‌حضور قلب باشد مستحقّ عقاب گردد.

چنانکه اگر کسی در حضور پادشاهی سخن گوید،و به آن پادشاه در مقام مخاطبه و مکالمه باشد،و خاطرش مطلقا متوجّه امور دیگر باشد،و آن پادشاه از ضمیر او اطّلاع داشته باشد،البتّه مستوجب سیاست بلیغ می‌گردد؛زیرا که پادشاه را حقیر شمرده،و اعتنا به شأن او نکرده،چنانچه خداوند عالمیان می‌فرماید قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ* اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ به تحقیق که رستگار شدند مؤمنانی که در نماز خود باخشوعند،و خشوع دل آن است که به یاد خداوند خود باشد،و به غیر ذات مقدّس او ملتفت به چیزی نشود،و غیر را از خاطر خود بیرون کند.

و خشوع سایر اعضا و جوارح آن است که هریک به آن کاری که مأمور شده‌اند مشغول باشند،و آدابی که در هر عضوی از اعضاء از شارع مقرّر گردیده ترک

ننمایند،چنانچه نظر را فرموده‌اند که در هر حالی باید که بر موضعی خاص باشد،و دست را فرموده‌اند که در هر حالی بر موضعی خاص باشد،و خشوع جمیع اعضاء تابع خشوع قلب است.

چنانچه منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شخصی را دید که در نماز با ریش خود بازی می‌کرد،فرمود که:اگر دل این مرد خاشع بود و با خدا بود اعضا و جوارح او نیز به کار خدا مشغول بودند ⁽¹⁾.و این معنی به‌حسب تجربه ظاهر است.

و بدان که هر مملکتی را پادشاهی می‌باشد که جمیع رعیّت تابع او می‌باشند،و پادشاه ملک بدن و پیشوای سایر اعضا و قوی قلب است،چون دل متوجّه خدا شد اعضا تابع اویند و پیروی از او می‌نمایند،و این است یک معنی آن حدیث که:

صلاة المؤمن وحده جماعة.یعنی:نماز مؤمن به تنهائی جماعت است؛زیرا که دل او با خداست،و مقتدای سایر جوارح است که به او اقتدا می‌نمایند.

و بدان که نماز بی‌حضور قلب اگر آدمی را از جهنّم خلاصی دهد،امّا به درجات عالیه کمالات نمی‌رساند،و پسندیدۀ درگاه حق نیست،چنانچه از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:نماز مقبول نیست مگر با حضور قلب ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که:هرکس دو رکعت نماز بگذارد،و بداند که چه می‌گوید،یعنی در قرائت و اذکاری که می‌خواند متوجّه معانی آنها باشد، چون از نماز فارغ شود بر او گناهی نمانده باشد ⁽³⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:به درستی که بالا می‌برند از نماز بندگان نصف آن را،و از بعضی ثلث،و از بعضی ربع،و از بعضی خمس،و بالا نمی‌برند و

به درجۀ قبول نمی‌رسانند مگر آنچه با حضور قلب کرده باشد و لیکن مأمور شده‌اند بندگان به ادای نوافل تا به‌سبب آن تمام سازند نقصهای نماز فریضه را ⁽¹⁾.

و منقول است از حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام که:رغبت به ثواب و خوف از عقاب در دلی جمع نمی‌شود مگر اینکه بهشت او را واجب می‌شود،پس چون متوجّه نماز شوی روی دل خود را به سوی خداوند خود بگردان، به‌درستی که هر مؤمنی که در نماز دل خود را با خدا دارد خدا دلهای مؤمنان را به سوی او مایل گرداند،و به این معنی بهشت را نیز از برای او لازم گرداند ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:

چون بندۀ مؤمن به سوی نماز برمی‌خیزد،خداوند عالم نظر رحمت به سوی او می‌افکند،و روی لطف و احسان به سوی او می‌دارد،و رحمت او بالای سرش تا آسمان بر او سایه می‌اندازد،و ملائکه بر گرد او احاطه می‌نمایند تا آفاق آسمان،و ملکی را موکّل می‌سازد حق‌تعالی که بر بالای سر او ایستاده می‌گوید که:اگر بدانی که منظور نظر رحمت کیستی،و با که مناجات می‌کنی،هرآینه به غیر او التفات ننمائی،و هرگز از جای نماز حرکت نکنی ⁽³⁾.

و از حضرت جعفر بن محمّد الصادق علیهما السّلام منقول است که:بنده چون در نماز خود التفات به جانبی بکند در حضور قلب یا به رویا به چشم یا به دل،حق سبحانه و تعالی او را ندا می‌کند که:ای بندۀ من به سوی کی التفات می‌نمائی،آیا التفات به جانب کسی می‌نمائی که از من بهتر باشد از برای تو،چون سه مرتبه از او التفات به غیر صادر شود،حق‌تعالی نظر لطف از او برمی‌دارد،بعد از آن دیگر نظر به جانب

او هرگز نمی‌افکند ⁽¹⁾.

و اخبار در این باب بسیار است،و حضور قلب در نماز نیز تابع حالت آدمی است،و هرچند این کس در مراتب یقین و معرفت کامل‌تر می‌شود،و عظمت معبود را بیشتر می‌شناسد،آداب عبادت از او بیشتر صادر می‌شود،و در مقام بندگی خاضع‌تر و ذلیل‌تر می‌باشد.

چنانچه جعفر بن احمد القمّی روایت کرده که:چون حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله به نماز می‌ایستادند،رنگ مبارک آن حضرت متغیّر می‌شد از خوف الهی،و از سینۀ آن حضرت صدائی مانند صدای دیگی که در جوش باشد می‌شنیدند ⁽²⁾.

و منقول است که:چون وقت نماز داخل می‌شد،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام اندام مبارکش به لرزه می‌آمد،و از رنگ‌به‌رنگ می‌گردید،می‌پرسیدند که:چه می‌شود شما را؟می‌فرمود:که رسید هنگام ادای امانتی که بر آسمان و زمین عرض کردند،و آنها ابا کردند و ترسیدند،و آدمی محمّل آن شد،یعنی بار تکلیف،پس نمی‌دانم که چون متحمّل این‌بار شده‌ام نیک ادا خواهم کرد یا نه ⁽³⁾.

و در روایات معتبره وارد است که:حضرت امام حسن علیه السّلام چون متوجّه وضوی نماز می‌گردید،مفاصل بدنش می‌لرزید،و رنگ مبارکش به زردی مایل می‌شد،از آن حضرت از علّت این حال سؤال نمودند،فرمود که:حق و لازم است بر هرکس که نزد خداوند عرش عظیم به بندگی ایستد آنکه رنگش زرد شود،و دنده‌هایش از بیم او به لرزه درآید ⁽⁴⁾.

و منقول است که:حضرت سیّد الساجدین علیه السّلام روزی در نماز ایستاده بودند،و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام کودک بود،و چاه بسیار عمیق در خانۀ آن حضرت بود،حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام به کنار چاه آمد که نظر نماید،در آن چاه درافتاد، مادر او چون آن حال را مشاهده نمود به سوی چاه آمد،بر خود می‌زد و فریاد می‌کرد،و استغاثه می‌نمود،و می‌گفت:یا ابن رسول اللّه فرزندت غرق شد،و آن حضرت در نماز مطلقا التفات نمی‌فرمود،و حال آنکه صدای اضطراب فرزند در چاه به گوش آن حضرت می‌رسید.

چون بسیار به طول انجامید،مادر از روی اضطراب گفت که:ای اهل بیت رسالت دلهای شما بسیار سنگین است،باز حضرت التفات نفرمود،تا نماز را با آداب مستحبّه تمام به‌جا آورده فارغ گردید،پس نزد چاه آمد،و به اعجاز دست در آن چاه عمیق دراز کرد،حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام را بیرون آورد،و آن حضرت خنده می‌کرد و سخن می‌فرمود،و جامۀ آن حضرت تر نشده بود،پس فرمود که:

فرزند خود را بگیر ای ضعیفة الیقین به خدا،مادر حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام از سلامت بودن فرزند بخندید،و از تنبیه آن حضرت به گریه درآمد،حضرت فرمود که:بر شما ملامتی نیست،نمی‌دانی که من در خدمت خداوند جبّاری ایستاده بودم،که اگر رو از جانب او به دیگری می‌گردانیم،و به غیر او توسل می‌نمودم، روی لطف خویش از جانب من می‌گردانید،و به غیر او از که توقّع رحمت می‌توان داشت ⁽¹⁾.

و صاحب کتاب حلیة الاولیاء روایت نموده که:چون حضرت امام زین العابدین علیه السّلام از وضو فارغ می‌شدند،و ارادۀ نماز می‌فرمودند،رعشه در بدن و

لرزه در اعصاب آن حضرت مستولی می‌شد،چون سؤال می‌نمودند می‌فرمود که:

ای وای بر شما مگر نمی‌دانید که به خدمت چه خداوندی می‌ایستم،و با چه عظیم الشأنی می‌خواهم مناجات کنم،و در هنگام وضو نیز این حالت را از آن حضرت نقل کرده‌اند ⁽¹⁾.

روایتی وارد شده که فاطمه دختر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روزی جابر بن عبد اللّه انصاری را طلبید،و گفت:تو از صحابۀ کبار حضرت رسولی،و ما اهل بیت را حق بر تو بسیار است،و از بقیّۀ اهل بیت رسالت همین علی بن الحسین علیهما السّلام مانده،و او بر خود جور می‌نماید در عبادت الهی،و پیشانی و زانوها و کفهای پای او از بسیاری عبادت پینه کرده و مجروح گشته،و بدن او نحیف و کاهیده شده،از او التماس نما که شاید پاره‌ای تخفیف دهد.

چون جابر به خدمت آن جناب رسید،دید که در محراب نشسته،و عبادت بدن شریفش را کهنه و نحیف گردانیده،حضرت جابر را اکرام فرمود،و در پهلوی خویش تکلیف نمود،و با صدای بسیار ضعیف احوال او را پرسید،پس جابر گفت:یا ابن رسول اللّه خداوند عالمیان بهشت را برای شما و دوستان شما خلق کرده،و جهنّم را برای دشمنان و مخالفان شما آفریده،پس چرا این‌قدر بر خود تعب می‌فرمائی؟

حضرت فرمود که:ای مصاحب رسول مگر نمی‌دانی که جدّم حضرت رسالت پناه با آن کرامتی که نزد خداوند خود داشت که ترک اولای گذشته و آیندۀ او را آمرزیده،او مبالغه و مشقّت در عبادت را ترک نفرمود،پدر و مادرم فدای او باد، تا آنکه بر ساق مبارکش نفخ ظاهر شد،و قدمش ورم کرد،صحابه گفتند که:چرا

چنین زحمت می‌کشی،و حال آنکه خدا بر تو تقصیر نمی‌نویسد؟فرمود که:آیا من بندۀ شاکر خدا نباشم،و شکر نعمتهای او را ترک نمایم.

جابر گفت:یا ابن رسول اللّه بر مسلمانان رحم کن که به برکت شما خدا بلا را از مردمان دفع می‌نماید،و آسمانها را نگاه می‌دارد،و عذاب‌های خود را بر مردم نمی‌گمارد،فرمود که:ای جابر بر طریق پدران خود خواهم بود تا ایشان را ملاقات نمایم ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که پدرم فرمود که:روزی بر پدرم علی بن الحسین علیه السّلام داخل شدم،دیدم که عبادت در آن حضرت تأثیر کرده،و رنگ مبارکش از بیداری زرد گردیده،و دیده‌اش از بسیاری گریه مجروح گردیده،و پیشانی نورانیش از کثرت سجود پینه کرده،و قدم شریفش از وفور قیام در صلاة ورم کرده،چون او را بر این حال مشاهده کردم خود را از گریه منع نتوانستم نمود،و بسیار گریستم،آن حضرت متوجّه تفکّر بودند،بعد از زمانی به جانب من نظر افکندند و فرمودند که:بعضی از کتابها که عبادت امیر المؤمنین علیه السّلام در آنجا مسطور است به من ده،چون بیاوردم و پاره‌ای بخواندند بر زمین گذاشتند و فرمودند که:

کی یارای آن دارد که مانند علی بن ابی طالب علیه السّلام عبادت کند ⁽²⁾.

و کلینی از حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام روایت کرده که:چون حضرت سیّد الساجدین علیه السّلام به نماز می‌ایستاد رنگش متغیّر می‌شد،و چون به سجود می‌رفت سر برنمی‌داشت تا عرق از آن حضرت می‌ریخت ⁽³⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:علی بن الحسین علیهما السّلام در

شبانه‌روزی هزار رکعت نماز می‌گذارد،و چون به نماز می‌ایستاد از رنگ‌به‌رنگ می‌گردید،و ایستادنش در نماز ایستادن بندۀ ذلیل بود که نزد پادشاه جلیل ایستاده باشد،و اعضای او از خوف الهی لرزان بود،و چنان نماز می‌کرد که گویا نماز وداع است،و دیگر نماز نخواهد خواند،و چون از احوال آن حضرت سؤال می‌نمودند می‌فرمود:کسی که نزد چنین خداوند عظیمی بایستد،سزوار است که چنین خایف باشد ⁽¹⁾.

و نقل کرده‌اند که:در بعضی از شبها یکی از فرزندان آن حضرت از بلندی افتاد و دستش شکست،و از اهل خانه فریاد بلند شد،و همسایگان جمع شدند،و شکسته‌بند آوردند،و دست آن طفل را بستند،و آن طفل از درد فریاد می‌کرد،و حضرت از اشتغال به عبادت نمی‌شنید،چون صبح شد و از عبادت فارغ شد دست طفل را دید در گردن آویخته،از کیفیّت حال پرسید خبر دادند.

و در وقت دیگر در خانه‌ای که حضرت در آن خانه در سجود بود آتشی گرفت،و اهل خانه فریاد می‌کردند که یا ابن رسول اللّه النار النار،حضرت متوجّه نشدند تا آتش خاموش شد،بعد از زمانی سر برداشتند از آن جناب پرسیدند که چه چیز بود که شما را از این آتش غافل گردانیده بود؟فرمود که:آتش کبرای قیامت مرا از آتش اندک دنیا غافل گردانیده بود ⁽²⁾.

و هر سال هفت مرتبه پوست از پیشانی آن حضرت می‌افتاد از بسیاری سجده.

و ابو ایّوب روایت کرده که:حضرت امام محمّد باقر و امام جعفر صادق علیه السّلام چون به نماز می‌ایستادند رنگ مبارکشان سرخ و گاه زرد می‌شد،چنان بودند که

گویا خدا را می‌بینند،و با او سخن می‌گویند ⁽¹⁾.

ای عزیز مقرّبان هر پادشاهی چون معرفت او را بیشتر دارند،و جلال او را زیاده از دیگران می‌شناسند،بیم سطوت آن زیاده دارند،و زودتر محلّ عتاب می‌شوند، چنانکه ملوک دنیا از عامّۀ رعایا توقّع آن آداب ندارند،که از مقرّبان درگاه خود انتظار دارند.

بدان که خداوند عالمیان ملک را از طینت قدس و طهارت خلق فرمود،و شهوات و علایق جسمانی در ایشان ترکیب ننمود،و حیوانات عجم را از محض جسمانیّت و شهوات ترکیب فرمود،و منشأ استعدادی در ایشان مقرّر نساخت،و نشأۀ جامعۀ انسانی را از هر دو جهت خلق فرمود،و جهت نفس و عقل که او را داعی به کمالات بوده باشد به او کرامت فرمود،و به کثافات جسمانیّه و شهوات ظلمانیّه او را مبتلا ساخت،و او را تکلیف فرمود که بعد از تشبّث به این علایق رفع آنها را از خود نموده،و خود را به صفات قدسی و ملکات ملکی مجلّی گرداند،تا از ملک اشرف باشد:زیرا که ترقّی در مراتب کمالات بدون معارضات میسّر نمی‌شود،چنانچه گازر ⁽²⁾جامه‌ای را که می‌خواهد بسیار سفید کند اوّل او را به بعضی کثافات آلوده می‌سازد،و چون رفع آن کثافات نمود از اوّل پاک‌تر برمی‌آید.

و اگر میل به پستی نماید،و تابع شهوات جسمانی شود،و عقل را مغلوب هوا سازد،از بهایم پست‌تر می‌شود،چنانچه حق سبحانه و تعالی در شأن کفّار می‌فرماید:نیستند ایشان مگر مانند انعام و بهایم،بلکه از ایشان گمراه‌ترند؛زیرا که

در حیوانات قابلیّت کمالات نبوده،و ایشان با وجود قابلیّت خود را به درجۀ بهیمیّت رسانیدند،و از جمیع کمالات محروم گردیدند.

پس چون خلقت انسانی را به این سبب محتاج به امری چند گردانیده‌اند،از تحصیل معاش و معاشرات،که بالخاصیّه موجب دوری از جناب اقدس ایزدی،و انهماک در شهوات و تعلّقات،و غفلت از خیرات و سعادات می‌گردد،لهذا روزی پنج مرتبه این خلق را بعد از توغّل در امور دنیویّه،و تشبّث به علایق دنیّه امر به حضور مجلس قرب مالک الملوک نموده‌اند،تا لذّت مواصلت بعد از فراق که مورث مزید اشتیاق است دریابند،و به سعادتهای ابدی فایز گردند.

و چون نماز معراج مؤمن است،و نهایت قرب او در نماز به حصول می‌پیوندد، و بنابر مقدّماتی که سبق ذکر یافت بعد از نهایت حرمان و دوری او را تکلیف قرب می‌نمایند،و در عین غفلت او را آگاه می‌سازند اوّل مرتبه اذان را برای تنبیه غفلت‌زدگان به وادی حیرت مقرّر ساخته‌اند،که اوّل در تکبیر بزرگواری خداوند را به یاد ایشان بیاورند،تا آنکه غیر خدا از منظورات ایشان در نظر ایشان حقیر شود.

و چون در عین غفلتند،چهار مرتبه بر ایشان می‌خواندند که شاید متنبّه شوند، و بدانند که چون خداوند ایشان در رتبۀ جلال و عظمت از همه چیز عظیم‌تر است، بلکه از آنان بزرگ‌تر است که عقلها به کنه ذات مقدّس او توانند رسید،پس چنین بزرگواری را اطاعت نمودن و عبادت کردن واجب و لازم است،بعد از آن شهادت به وحدانیّت الهی را بر گوش ایشان می‌خوانند،تا بدانند که به غیر او خداوندی ندارند،و یگانۀ در جمیع کمالات و صفات است،پس چاره‌ای به‌جز توسّل به جانب اقدس او نیست،و او را به یگانگی و اخلاص باید پرستید،دیگر به گوش دل ایشان می‌رسانند،که چنین خداوند عظیم به ایشان یگانه پیغمبری فرزانه فرستاده، پس باید عبادت را به‌طوری که پیغمبر آورده،و به شرایطی که او امر فرموده به‌جا آورند.

بعد از تمهید این مقدّمات از جانب خدا ایشان را ندا می‌کند،و بخوان انعام و اکرام الهی می‌خواند،که بشتابید و مسارعت نمائید به سوی نماز،پس عظمت نماز را در نظر ایشان جلوه می‌دهد،که بشتابید به امری که باعث فلاح و رستگاری دنیا و آخرت است،دیگر عظیم‌تر آن را یاد می‌کند که بشتابید به عملی که بهترین اعمال و عبادت است،دیگرباره خدا را به عظمت و جلال و یگانگی یاد می‌کند که ای غافلان مخالفت چنین خداوندی که بر همه چیز قادر است و یگانه است و معارضی و شریکی ندارد روا نیست،این ندارا مؤذّنان ظاهر بر گوش سر می‌خوانند،و آنان که دیدۀ ایمان و یقین ایشان شنوا گردیده‌اند نداهای روحانی را نیز به گوش دل می‌شنوند.

چنانچه منقول است که:وقت هر نماز که می‌شود منادی از جانب ربّ العزّه ندا می‌کند که:ای گروه مؤمنان برخیزید و آتشهای گناهان را که بر پشت خود افروخته‌اید به نور نماز فرونشانید و خاموش گردانید بلکه هر لحظه ایشان ندای جان‌فزای یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلی رَبِّکِ ⁽¹⁾را به سمع جان می‌شنوند.

پس چون بندۀ سعادتمند از این نداها اندکی هشیار گردید،و متوجّه نماز شد، اوّل او را به پاکیزه کردن خود امر می‌فرماید،که بی‌ادبانه داخل مجلس بزرگواران نمی‌توان شد،لذا امر کرده‌اند او را که به بیت الخلا درآید،و کثافتهای ظاهری خود را از خود دور گرداند،و در ضمن دعاهائی که از ائمّه در آداب خلوت وارد شده تعلیم او کرده‌اند،که چنانچه این نجاستهای ظاهری مانع قرب است،تلویثات معنوی که از گناهان و اخلاق به هم رسیده بیشتر مانع است،لهذا در آن حالت

استعاذۀ از شیطان،و طلب مغفرت از گناهان می‌نماید،که خدا به فضل خود او را از ارجاس صوری و معنوی پاک گرداند.

پس بار دیگر او را در مقام تطهیر می‌آورند،که رو و دو دستها و پاها و سر را که در حالت صلاة در اکثر افعال به کار می‌فرماید پاکیزه گرداند،و در آن ضمن از دعاهای منقوله او را آگاه گردانیده‌اند،که این اعضا نجاستهای معنوی به‌سبب گناهان به هم رسانیده،و استحقاق عقوبتهای عظیم حاصل کرده‌اند،پس باید در این وقت از خدا پاکیزگی معنوی را طلبید،و در این ضمن او را متنبّه می‌سازند که باید عبادت کرد تا خود را از این عقوبات برهانی،پس شوق عبادت زیاده می‌شود،و بعضی از شهوات و علایق شکسته می‌گردد،لهذا در وقت رو شستن صورت می‌گوید که:

خداوندا چون تو فرموده‌ای که در روز قیامت بعضی از روها سیاه خواهد بود،و بعضی از روها سفید و نورانی خواهد گردید،پس خداوندا روی مرا در آن روز سفید گردان و سیاه مگردان.

و چون دست راست را می‌شوید به یاد می‌آورد که خدا فرموده که:در روز قیامت نامۀ نیکوکاران را به دست راست ایشان می‌دهند،و نامه مجرمان را به دست چپ می‌دهند،و از خداوند خود می‌طلبد که نامۀ او را به دست راست او دهد،و برات مخلّد بودن بهشت را به دست چپ او دهد،و حساب او را آسان کند و در وقت شستن دست چپ دعا می‌کند که خدایا نامۀ اعمال مرا به دست چپ من مده،و دست مرا در گردن غل مکن،و مرا از جامه‌های آتش نجات ده.

و چون مسح سر می‌کند از خدا می‌طلبد که رحمتهای خود را بر سر من فروریز، که سراپای مرا فروگیرد.و چون مسح پا می‌کند به یاد می‌آورد که با این پاها بر صراط می‌باید گذشت،و در آن روز پاهای بسیار از صراط خواهد لغزید،پس ثابت قدم بر صراط را از خدا می‌طلبد،و طلب می‌نماید که خدا او را توفیق دهد که به این پاها همیشه تحصیل رضای الهی نماید.

پس چون چنین وضوئی ساخت،موافق احادیث معتبره ⁽¹⁾گناهان این اعضا آمرزیده می‌شود،و پاکیزه صورت و معنی می‌گردد،و قابل قرب می‌شود،و از آن غفلتها پاره‌ای هشیار می‌گردد،و ظاهر خود را به بوهای خوش معطر می‌سازد،و باطن خود را به نورانیّت صحیحه منوّر می‌گرداند.

و چون در حدیث وارد شده که در خانه‌ای که سگ یا شراب یا صورت در آن خانه است ملک داخل نمی‌شود،پس سگ ظاهر را از ساحت خانۀ خود دور می‌گرداند،و سگ نفس امّاره و شیطان را از ساحت ضمیر خود می‌راند،و شراب ظاهر را از خانه و شراب مستی معنوی که غفلت و شهوت است از سر به در می‌کند،و صورتهای ظاهر را از در و دیوار خانه محو می‌نماید،و در و دیوار خاطر را از غیر خدا و محبّتهای ایشان مصفّا می‌سازد،و متوجّه بارگاه قرب می‌شود.

و چون به در مسجد می‌رسد،به دربند اوّل از دربندهای دولت خانۀ معبود حقیقی رسیده از خدا می‌طلبد که درهای رحمت خود را بر روی من بگشا،و چنانچه این در ظاهر را بر روی من بسته‌ای درهای معنی را بر روی من مبند،و در این مقام نیز عارف را آگاهی دیگر حاصل می‌گردد.

و چون پا در مسجد می‌گذارد،چنان می‌داند که در کریاس ⁽²⁾کبریا و جلال داخل گردیده،و پا در بساط قرب نهاده،به ادب می‌رود،و به غیر جناب الهی متوجّه نمی‌شود.و چون به جای نماز آمد،بار دیگر اقامه را می‌خواند،و تفکّر در جلال الهی زیاده می‌کند،و عظمت شأن عبادت را به دیده روشن‌تر می‌بیند، چون در وقت اذان غفلت عظیم پرده‌دار دیدۀ او گردیده بود.

و چون نماز معراج مؤمن است،و در شب معراج حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به هر آسمانی که داخل می‌شد یک اللّه اکبر می‌گفت،و در نماز نیز هفت اللّه اکبر در افتتاح صلاة مقرّر فرمود که به هر تکبیری بر آسمانی از آسمانهای قرب و معرفت درآید،و قابل عرش حضور گردد،و در این مقام هنوز در ساحتها و کریاسهای عظمت و جلال است،و در مقام غیبت است،و به مقام حضور نرسیده،لهذا هنوز حرف زدن و با غیر او سخن گفتن جایز است.

و چون تکبیر آخر را گفت،بلاتشبیه داخل مجلس قرب ملک الملوک گردیده،و با غیر سخن گفتن و رو از جانب پادشاه پادشاهان گردانیدن بر او حرام است،این است که در دعای توجّه در این مقام می‌خواند که روی دل و جمیع اعضا و قوا و مشاعر خود را به جانب خداوندی گردانیدم که خالق آسمانها و زمینهاست،موافق ملّت ابراهیم که یگانه‌پرستی است،و دین محمّد صلّی اللّه علیه و آله و طریقۀ امیر المؤمنین علیه السّلام که جمیع شرایط و آداب بندگی از ایشان مانده،و عبادت و دین خود را از برای خدا خالص گردانیدم،و منقاد او شدم،و شرک جلی و خفی و ریاهای شیطانی را از خود دور گردانیدم،نماز من و عبادتهای من و زندگانی من و مردن من همه خالص از برای خداوندی است که پروردگار عالمیان است،و او را شریک نیست،و چنین از جانب او مأمور گردیده‌ام که او را عبادت کنم،و من از جملۀ مسلمانان و منقادان اویم.

و چون در این بارگاه چنین دعوای بزرگی کرده،و شیطان دشمن این راه و راهزن این درگاه است،و دشمن مکّار زنندۀ محیلی است که با اب الآباء درآمده،و خلق را با خدا دشمن کرده،و تا امروز شجاعان این میدان را بر زمین انداخته،و چندین هزار لشکر اندرونی از شهوات و دواعی نفسانی و لشکر بیرونی از شیاطین انس و اتباع خود دارد،به قوّت خود با او برنمی‌توان آمد،پس باید به خداوندی که این

سگ درگاه اوست پناه برد تا دفع او بنماید.

چنانچه تشبیه کرده‌اند او را به سگی که در خیمه‌ها و خانه‌ها می‌باشد که هرکه آشنای صاحب‌خانه است و به آن خانه بسیار تردّد دارد متعرّض نمی‌شود،و چون بی‌گانه‌ای تازه آید او را مانع می‌شود،و به غیر آنکه صاحب‌خانه او را صدائی زند به هیچ حیله او را ممنوع نمی‌توان ساخت،همچنین شیطان که سگ بی‌گانه‌گیر این درگاه است،و با آشنا قدرت ستیزه ندارد،و کسی را که بیند مکرّر به مجلس قرب خداوندش فایز می‌شود کی متعرّض او می‌تواند شد،چنانچه خداوند عالمیان در روز اوّل او را از ایشان مأیوس گردانید که إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ ⁽¹⁾یعنی:به درستی که بندگان خالص مرا تو بر ایشان سلطنت نداری،بلکه اگر دوری که قابل قرب باشد خواهد که به خانۀ ملک الملوک درآید،باید به جناب او متوسّل شود تا به یک اشاره لطف سگ را دور گرداند،امّا بیگانه‌هائی که آشنائی نمی‌خواهند و راه آشنائی نمی‌طلبند کار ایشان را چنانچه می‌خواهد می‌سازد.

پس لهذا در این مقام خطیر پناه به خداوند کبیر خود می‌برد از شرّ او می‌گوید:

اعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم،یعنی:پناه می‌برم به خداوند شنوای دانا که بر عجز و بیچارگی من اطّلاع دارد،و می‌داند که عاجز این دشمنم،از شرّ شیطان دور از رحمت الهی،و رانده شده درگاه او.

پس شروع به مکالمه می‌نماید،امّا هنوز خود را قابل مخاطبه نمی‌داند،غایبانه سخن می‌گوید،و چون اعلای درجات کمال مرتبۀ فنا و نیستی است،یعنی خود را عاجز و ناچیز دانستن،و در همۀ باب به ناتوانی خود اقرار نمودن،و در جمیع امور

به خداوند خود توسّل جستن،لهذا در جمیع کارها سنّت است بسم اللّه گفتن،و چون امر نماز از جمیع امور عظیم است،می‌گوید که شروع در قرائت و عبادت و بندگی می‌نمایم،به استعانت خداوندی که جامع جمیع کمالات است،و رحمن است به نعمتهای عامه بر مؤمن و کافر،و رحیم است بر رحمتهای خاصّه بر مؤمنان.

و چون آداب مجلس عظما این است که پیش از ذکر مطلوب ستایشی مناسب آن بزرگ به‌جا آورند،لهذا حق‌تعالی شأنه تعلیم بندگان نموده که چنین مرا ستایش نمائید،و نعمهای عامّه و خاصّۀ مرا یاد آورید،و مکرّر مرا به رحمت بستائید تا بر شما رحمت کنم،و بدانید که من خداوند روز جزایم،و به حشر و قیامت اقرار کنید.

و چون عارف تفکّر در این اوصاف و کمال نمود،به درجۀ شهود و حضور که اعلای درجات معرفت است فایز می‌گردد،و از مقام غیبت به خطاب می‌آید،و او را به مجلس مخاطبه و انس راه می‌دهند،پس می‌گوید ایّاک نعبد،یعنی:تو را عبادت می‌نمائیم و بس،و در این آیۀ کریمه حق‌تعالی اشاره فرموده به این معنا که جناب مقدّس نبوی در آن فقره بیان فرموده،یعنی:می‌باید که چون به مقام عبادت رسی چنان عبادت کنی که گویا مرا می‌بینی،و با من خطاب می‌نمائی،پس دعوای عبادت کردن موهم این بود که از من کاری متمشّی می‌تواند شد،تدارک فرمود که و ایاک نستعین،یعنی:در جمیع امور از تو استعانت می‌جوئیم و بس.

و همچنین در مقام آداب،چون بر عبادت خود اعتماد ندارد،و به عجز خود اعتراف دارد،عبادت خود را در میان عبادت دوستان خدا درمی‌آورد،و می‌گوید از زبان همه که:ما همه بندگان تو را عبادت می‌کنیم که شاید عبادت او به برکت عبادت آنها مقبول گردد؛زیرا که از لطف کریم دور است که چند چیز به درگاه او

برند،بعضی را قبول فرماید،و بعضی را رد کند،و یک حکمت از حکمتهای نماز جماعت این است.

و همچنین در مقام استعانت،چون این دعوی بسیار عظیم است که از غیر او استعانت نمی‌جویم در هیچ امری،خود را در میان جمعی که این دعوی از ایشان پسندیده است به درمی‌آورد،و گویا به زبان ایشان سخن می‌گوید،و خود را طفیلی ایشان ساخته،و ایضا موافق دأب ارباب صفا آن است که چون به نعمتی یا رحمتی فایز گردند،دیگران را فراموش نکنند،و همگی را با خود شریک کنند،و لهذا در جمیع دعاها موافق احادیث معتبره عموم در دعا مطلوب است،که هر دعائی که کنند جمیع مؤمنان را با خود شریک گردانند،که باعث استجابت دعا می‌گردد،پس هدایت به راه راست و طریق حق را که راه متابعت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام است در عقاید و اعمال و مراتب قرب و کمال طلب نموده،و استعاذه از راه دشمنان ایشان در عقاید و اعمال نمود،و جمیع اعتقادات بد و اعمال ناشایست طریقۀ دشمنان ایشان است.

بدان که اسرار عبادات خصوصا نماز را در این کتابهای مختصر احصا نمی‌توان نمود،انشاء اللّه کتابی در ترجمة الصلاة نوشته می‌شود،و غرض از ذکر این مجمل اشعاری بود به سرّ عبادت این حدیث نبوی،و تنبیهی بر سرّ عبادت که کسی را که خداوند عالمیان توفیق قرب خویش کرامت فرماید،هر روز او را به وسیله نماز از پست‌ترین درکات به اعلای درجات می‌رساند،و جسم خاکی را به این ترقّیات قابل مناجات خود گرداند.

و در بیان این فقرۀ شریفه به همین اکتفا می‌نمایم که بسیار به طول نه انجامد،و مورث ملال عزیزان نگردد.

و اعلم أنّ أوّل عبادة اللّه المعرفة به،

اشاره

أنّه الأوّل قبّل کلّ شیء،فلا و اعلم أنّ أوّل عبادة اللّه المعرفة به،أنّه الأوّل قبّل کلّ شیء،فلا شیء قبله،و الفرد فلا ثانی له،و الباقی لا إلی غایة،فاطر السموات و الأرض و ما فیهما و ما بینهما من شیء،و هو اللطیف الخبیر،و هو علی کلّ شیء قدیر.

پس حضرت فرمود که بدان که اوّل عبادت الهی معرفت و شناختن اوست به آنکه او اوّل است پیش از همۀ اشیا،پس چیزی از او پیشتر نیست،و یگانه است پس شریکی ندارد،و باقی است همیشه،و باقی بودن او نهایتی ندارد،از نو پدید آورندۀ آسمانها و زمین است،و آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است،و آنچه در میان آسمان و زمین است،اوست خداوند صاحب لطف،و عالم به دقایق امور،و بر همه چیز قادر و تواناست.

توضیح بعضی از مطالب علیّه که این کلمات به آنها اشاره دارد بر سبیل اجمال موقوف بر چند اصل است.

اصل اول: در آنکه اوّل عبادات معرفت است

در آنکه اوّل عبادات معرفت است

و قبول جمیع عبادات موقوف است بر آن

و این معنی از آیات بسیار و اخبار بی‌شمار به ظهور پیوسته،و خلافی در این نیست که صحّت عبادات موقوف بر ایمان است،و بدون ایمان هیچ عبادتی موجب ثواب نیست،بلکه مورث عقاب است،و ایمان مشتمل است بر اعتقاد به وجود واجب الوجود،و صفات ثبوتیّه و سلبیّۀ او،و اقرار به یگانگی خدا،و به

عدالت او،و اقرار به نبوّت پیغمبر آخر الزمان صلّی اللّه علیه و آله و حقّیّت آنچه او از جانب خدا آورده،و آنچه ضروری دین باشد مفصّلا،و آنچه غیر آن باشد مجملا،و اقرار به امامت ائمّه اثنی عشر صلوات اللّه علیهم،و اقرار به معاد جسمانی،که خداوند عالمیان همین بدنها را بعد از مردن زنده خواهد کرد،و ثواب و عقاب خواهد داد، و اقرار به بهشت و دوزخ و سایر اموری که از صاحب شرع معلوم گردیده،و تفصیل مراتب ایمان و خلافهائی که در آن شده این مقام گنجایش ذکر آنها ندارد.

و بدان که چون عبادت بر جمیع جوارح آدمی متفرّق است،و هر عضوی از اعضا عبادتی دارد،و اعتقادات عبادت دل است،لهذا معرفت را نیز عبادت فرمود،و فرمود که:اوّل عبادت است،یعنی بر همه مقدّم است،و عبادات دیگر بدون آن بی‌فایده است.

اصل دوّم: در آنکه ایمان سرمایۀ ابدی است

در آنکه ایمان سرمایۀ ابدی است

بدان که چون ایمان مایۀ سعادت ابدی است،و ترک آن شقاوت ابدی،و شیطان دزد عقاید و اعمال است،دزد را تا ممکن است اوّل بر متاع نفیس می‌زند، و اگر بر آن دست نیافت متاعهای دیگر را می‌برد،و عقباتی که کمین‌گاه شیطان است در این باب بسیار است،عقبۀ اوّل عقبۀ معرفت واجب الوجود است،و از این عقبه اکثر عالم را به جهنّم برده،و اگر نجات از این عقبه خواهی دست از سفینۀ نجات که اهل بیت رسالتند بر مدار،که ایشان درد و دوای هر چیز را می‌دانند،و کمین‌گاههای شیطان را می‌شناسند،و تابعان خود را به ساحل نجات می‌رسانند،و این فریب را مخور که تا خدا را نشناسی به دلیل عقل پیغمبر و امام را نمی‌توان

شناخت؛زیرا که معرفت الهی دو شعبه دارد:

شعبۀ اول:علم به وجود واجب الوجود است،و آن از جمیع اشیا ظاهرتر است،به دلیل دور و تسلسل که موجب سرگردانی و تعطّل است احتیاج ندارد، چنانچه از اخبار بسیار ظاهر می‌شود که معرفت وجود واجب الوجود فطری است، و همین‌که آدمی به حدّ شعور رسید می‌داند که صانعی دارد،و هرکس که در حال خود تفکّر نماید خواه فاضل و خواه جاهل می‌داند که خدا را از روی دلایل حکمی نشناخته،بلکه خدا در هنگام صباوت او را معرفت روزی کرده،بلکه هرگز کفّار را تکلیف اذعان به وجود واجب الوجود نکردند،بلکه ایشان را به اقرار به یگانگی خدا خواندند،و بعد از آن ایشان را به عبادت و بندگی خدا واداشتند که از آن راه ایمان ایشان کامل گردد.

و منقول است که روزی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله از اعرابی پرسید که وجود خداوند خود را چگونه دانستی؟گفت:ما در راهها پشکل شتر را که می‌بینیم حکم می‌کند عقل ما که شتری از این راه رفته،و پی پا را که می‌بینیم،می‌دانیم که شخصی از این مکان گذشته،آیا این آسمان با این کواکب نورانی،و زمین با این وسعت،کافی نیست از برای تصدیق به وجود واجب الوجود علیم خبیر،حضرت فرمود که:بر شما باد به دین اعرابی ⁽¹⁾.

و چه چیز ظاهرتر می‌باشد از چیزی که در هر امری که نظر نمائی صد هزار آیت از آیات صنع او ظاهر باشد،و در هر عضوی از اعضای تو صد هزار دلیل برای تو قرار داده باشد،و در هر لحظه صد گونه احتیاج به او داری،و کارفرما و مربّی بدن توست،بلی از بسیاری ظهور و هویدائی اوست که مخفی می‌ماند،چون همیشه

ظاهر است و آثار قدرتش هرگز کم نمی‌گردد،اگر آفتاب همیشه ظاهر می‌بود توهّم می‌کردند که شاید این روشنی از آفتاب نباشد،و چون غروب می‌کند،و بعد از طلوع عالم را روشن می‌کند،مشخّص می‌شود که نور او راست.

بلاتشبیه چون آفتاب عالم وجود را غروب و افول و زوال نمی‌باشد،معاند می‌گوید بلکه از او نباشد،با آنکه اگر عناد را برکنار گذارد،یقین می‌داند که به غیر او در این عالم مدبّری نیست،چنانچه حق سبحانه و تعالی می‌فرماید وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ ⁽¹⁾و اگر از کافران بپرسی که کی خلق کرده است آسمانها و زمین را،هرآینه خواهند گفت که خدا خالق اینهاست.

و از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام منقول است که:شخصی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام آمد و گفت:مرا دلالت کن به خداوند خود که ملاحده با من بسیار مجادله می‌نمایند،و مرا حیران کرده‌اند،حضرت فرمود که:هرگز به کشتی سوار شده‌ای؟گفت:بلی،فرمود که:هرگز کشتی تو شکسته است که مضطرب شده باشی،و هیچ چاره از برای نجات خود ندانی؟گفت:بلی،فرمود که:در آن هنگام امّید نجات از که داشتی؟و چه کس را قادر بر نجات دادن خود می‌دانستی؟ همان خداوند توست ⁽²⁾.

و این راه ظاهرترین راههاست از برای علم به واجب الوجود،چنانچه خداوند عالم می‌فرماید که:کیست اجابت مضطرّان می‌نماید وقتی که او را می‌خوانند،و دفع مکروهات از ایشان می‌نماید،و هیچ‌کس نیست که با خدا همیشه این معامله نداشته باشد،پس چنین کسی چه احتیاج به دلیل دارد؟

چنانچه تمثیل کرده‌اند که بلاتشبیه مثل ارباب استدلال در تکلیف مردم به دلیل و برهان،از بابت مثل آن جماعتی است که دزدی به خانۀ ایشان آمده بود،و از پی

او می‌دویدند،یکی دزد را گرفت و در دست داشت،دیگری او را فریاد زد که بیا من یافتم او دزد را گذاشت،و به جانب آن شخص دیگر آمد،گفت که:بیا جای پای دزد را یافتم.

همچنین بلاتشبیه در این مادّه این مرد صالح خداشناسی که همیشه با خداوند خود در مقام مکالمه و مناجات است،و پیوسته از او لطف و احسان می‌یابد،و روز به روز به کثرت عبادات یقین او در تزاید است،و هیچ‌چیز نزد او وجود واجب الوجود ظاهرتر نیست،و آن حکیم مشرب از خدا دور می‌گوید که:بیا و به دور و تسلسل بدان خدا را،و از آثار او را بشناس،و اگرنه ایمان تو درست نیست.

و همچنین در اثبات اصل صفات کمالیّه بر وجه اجمال،مانند علم و قدرت و اراده،و سایر صفات کمالیّه،کسی که در غرایب صنع و لطایف حکمتهای الهی که در آفاق و انفس مقرّر ساخته تفکّر نماید،او را شکّی در ثبوت آنها نمی‌ماند،و اگر از حکمت چیزی بر این کس مخفی باشد،مجمل می‌داند که کسی که خالق چنین خلقی و مدبّر چنین نظامی باشد البتّه کار او بر غیر جهت حکمت نمی‌باشد.

چنانچه حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام در توحید مفضّل می‌فرماید که:این عالم از بابت خانه‌ای است که بزرگی در نهایت استحکام ساخته،و به انواع زینتها آراسته باشد،و الوان فرشها گسترده باشد،و خوانی کشیده انواع نعمتها در آن خوان حاضر ساخته باشد،و مثل این جماعت که بر خدا اعتراض می‌نمایند مثل کوری است که به چنین مجلسی درآید،و کورکورانه راه رود،و گاهی پا در میان طعام گذارد،و گاهی پا به کاسۀ افشره زند،و اعتراض کند که اینها را چه بی‌موقع گذاشته‌اند،و چه بی‌تدبیر است صاحب این خانه،به عینه اعتراض ملاحده که کوران این عالمند از این باب است ⁽¹⁾.

شعبۀ دوم:تفکّر در کنه ذات و چگونگی صفات واجب الوجود است،و کنه ذات واجب را دانستن محال است،و کنه صفات نیز چون عین ذات است محال است،و تفکّر در انحای وجوه و کیفیّات ذات و صفات ممنوع است،و اخبار بسیار بر نهی وارد شده است،و عقلی که از شناخت خود،و از معرفت بدنی که مدبّر اوست و به او تعلّق دارد،و از معرفت اجسامی که همیشه در نظر دارد،عاجز است،چگونه جرأت می‌تواند کرد که در معرفت واجب الوجود تفکّر نماید،پس در این باب باید به نحوی که خدا در قرآن مجید فرموده،و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و حضرت ائمّه معصومین علیهم السّلام در خطبهای بلیغه و احادیث متواتره بیان فرموده‌اند اعتقاد نماید،بعد از آن از راه عبادت و بندگی زیادتی هدایت را طلب نماید،و به عقل ناقص خویش مغرور نشود،که به غیر حیرت و کفر و ضلالت ثمر نمی‌بخشد.

چنانچه در حدیث معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:در خلق خدا و غرایب صنع او سخن بگوئید،و در ذات خدا سخن مگوئید،که سخن گفتن در ذات خدا به غیر حیرانی ثمری نمی‌بخشد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود در هرچه خواهید سخن بگوئید و در ذات خدا سخن مگوئید ⁽²⁾.

و به سند صحیح از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:در تفسیر این آیه که وَ أَنَّ إِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی فرمود که:چون سخن به خدا منتهی شد از سخن باز ایستید ⁽³⁾.

و در حدیث معتبر دیگر فرمود که:زنهار که تفکّر در خدا مکنید،و لیکن اگر

خواهید نظر کنید و تفکّر نمائید در عظمت خلقش ⁽¹⁾.

و منقول است که:از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام پرسیدند از توحید و خداشناسی،فرمود که:خداوند عالمیان می‌دانست که در آخر الزمان جماعت متعمّق مدقّق به هم خواهند رسید،سورۀ قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ و آیات سورۀ حدید را فرستاد،که خدا را به این نحو بشناسند،و کسی که زیاده از این تفکّر نماید هلاک می‌شود ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر وارد است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود که:اوصیا و ائمّه درهائی‌اند که از راه متابعت ایشان به خدا می‌توان رسید،و اگرنه ایشان بودند کسی خدا را نمی‌توان شناخت،و به ایشان خدا حجّت خود را بر خلق تمام کرد ⁽³⁾.

و در این باب احادیث بسیار وارد شده،و اکثر عالم را شیطان از این راه فریب داده که دست از فرمودۀ خدا و رسول و ائمّه برداشته‌اند،و به عقلهای ضعیف اعتماد نموده‌اند،و هر طایفه خدا را به نحوی شناخته‌اند به اعتقاد خود،و همه خطا کرده‌اند،چرا تفکّر نمی‌نمایند که اگر عقل مستقل می‌بود در این باب،این فرق بسیار از متکلّمین و حکما که همه از اهل عقلند پیدا نمی‌شد،چرا در این باب و در هر بابی دو فرقه با یکدیگر موافق نیستند.

چنانکه جمعی از متکلّمین به عقل سخیف خویش خدا را جسم دانسته‌اند،و می‌گویند:نوری است از بابت شمس می‌درخشد،و بعضی از صوفیّۀ اهل سنّت و مجسّمۀ ایشان خدا را به صورت پسر ساده می‌دانند،و بعضی به صورت مرد ریش‌سفید می‌دانند،و بعضی خدا را جسم بزرگی می‌دانند بر روی عرش نشسته،

و بعضی دیگر از صوفیّۀ اهل سنّت و متکلّمین ایشان و اکثر نصارا به حلول خدا قائل شده‌اند در اشیاء،و نصارا در خصوص عیسی قائل شده‌اند،و صوفیّۀ حلولیّه در جمیع چیزها،و خداوند عالمیان نصارا را در اکثر قرآن به این سبب لعن کرده،و ایشان را به کفر یاد نموده که به خدا چنین نسبتی می‌دهند.

و جمعی دیگر از صوفیّه اهل سنّت که از حلول گریخته‌اند،به امری قبیح‌تر و شنیع‌تر قائل شده‌اند،که آن اتّحاد است،و می‌گویند که:خدا با همه چیز متّحد است،بلکه همه چیز اوست،و غیر او وجودی ندارد،و همین اوست که به صورتهای مختلف برآمده،گاه به صورت زید ظهور می‌کند،و گاه به صورت عمرو، و گاه به صورت سگ و گربه،و گاه به صورت قاذورات،چنانچه دریا موج می‌زند و صورتهای بسیار از آن ظاهر می‌شود،به غیر دریا دیگر چیزی نیست.

که جهان موجهای این دریاست موج دریا یکی است غیر کجاست

و ماهیّات ممکنۀ امور اعتباریّه است،که عارض ذات واجب الوجود است،و در جمیع کتب و اشعار خود تصریح به امثال این کفرها و مزخرفات نموده‌اند،و جمعی از کفّار و ملاحدۀ هند نیز به عینه همین اعتقاد دارند،و کتاب جوک که براهمۀ ایشان نوشته‌اند در عقاید فاسدۀ خود،مشتمل بر همین مزخرفات است.

و لهذا جمعی از اهل این عصر که مشرب تصوّف دارند،آن کتاب را نهایت حرمت می‌دارند،و از کتابهای شیعه بیشتر اعتبار می‌کنند،و از کتب عقاید شیعه شمرده‌اند،که باید آن را همه کس داشته باشد،و جمعی از شیعیان بیچاره را گمان این است که ایشان از اهل حقّند،و بهترین عالمیانند،و به نادانی سخنان ایشان را می‌خوانند و کافر می‌شوند،و گمان ایشان این است که هرکه صوفی است البتّه آن مذهب حق است،و آنچه گفته است از جانب خدا گفته است،و نمی‌دانند که چون کفر و باطل عالم را گرفته بود،و اهل حق همیشه منکوب و مخذول بودند،اهل هر

صنفی اکثر ایشان تابع باطل بودند،و از فرق اهل سنّت بودند،و پاره‌ای از ایشان در لباس تصوّف بودند،و پاره‌ای در لباس علما.

و همچنان که اکثر علمائی که کتابهای ایشان در میان است کافر و گمراه‌کنندۀ عالم بودند،و قلیلی از ایشان که تابع اهل بیت صلوات اللّه علیهم بودند بر مذهب حق ماندند،همچنین صوفیّه اکثر ایشان سنّی و اشعری مذهب و ملعون بودند،و همان اعتقادات جبر و حلول و تجسّم و امثال آن از عقاید فاسده را در کتب و اشعار خود ذکر کرده‌اند،و در عبادات و اعمال هم طریقۀ اهل سنّت را در کتابهای خود ذکر کرده‌اند،و اگر ابو حنیفه در کتاب خود ذکر کند که فلان نماز را می‌باید کرد قبول نمی‌کنند،و اگر از سفیان ثوری عملی به ایشان می‌رسد قبول می‌کنند،با آنکه سفیان از ابو حنیفه بدتر بوده.

چنانچه کلینی به سند معتبر از سدیر روایت کرده است که:من روزی از مسجد بیرون می‌آمدم،و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام داخل مسجد می‌شدند،پس دست مرا گرفتند و رو به خانۀ کعبه کردند و فرمودند که:مردم مأمور شده‌اند از جانب خدا که بیایند و این خانه را طواف کنند،و به نزد ما آیند و ولایت خود را بر ما عرض نمایند،چنانچه خداوند عالم می‌فرماید که وَ إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی ⁽¹⁾که ترجمه‌اش این است که:من آمرزنده‌ام کسی را که توبه کند،و ایمان بیاورد،و عمل شایسته بکند،و هدایت بیابد،پس حضرت اشاره به سینۀ خود فرمودند که مراد هدایت یافتن به ولایت و امانت ماست.

پس فرمود که:ای سدیر می‌خواهی به تو بنمایم راهزنان و منع‌کنندگان دین خدا را،پس نظر فرمود به سوی ابو حنیفه و سفیان ثوری،و ایشان حلقه زده بودند

در مسجد،و فرمود که:ایشان راه‌زنان خدایند،که نه هدایتی از جانب خدا یافته‌اند،و نه به کتابهای خدا عمل می‌نمایند،اگر این خبیثها و بدترین کفّار در خانه‌های خود بنشینند و مردم را گمراه نکنند،مردم به سوی ما خواهند آمد،و ما ایشان را از جانب خدا و رسول خبر خواهیم داد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر دیگر روایت کرده است از شخصی از اهل مکه که:روزی سفیان ثوری به من گفت بیا برویم به نزد جعفر بن محمد علیهما السّلام با او رفتیم،وقتی رسیدیم که حضرت ارادۀ سواری داشتند،سفیان گفت:یا ابا عبد اللّه خبر ده ما را به خطبه‌ای که حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله در مسجد خیف فرمودند،حضرت فرمود که:بگذار بروم که کاری دارم،و چون برگردم نقل کنم،گفت:به حقّ خویشی که با پیغمبر داری که مرا حدیث بگو،حضرت فرود آمد،و سفیان دوات و قلمی طلبید،و حضرت فرمود و او نوشت،و بار دیگر بر حضرت عرض کرد،و حضرت سوار شد و من و سفیان روانه شدیم،در راه به او گفتم که باش که من در این حدیث نظر کنم.

چون دیدم گفتم:و اللّه که حضرت یک حقّی بر گردن تو لازم کرد که هرگز برطرف نمی‌شود،گفت:چه چیز؟گفتم:این حدیث که تو نوشتی،مگر نه پیغمبر فرمود:

سه چیز است که هرکه آنها را داشته باشد دل او کینه به هم نمی‌رساند،یا خیانت در دل او راه نمی‌یابد:عمل را برای خدا خالص گردانیدن،و خیرخواه امامان و مسلمانان بودن،و ملازم جماعت مسلمانان بودن،این امامان که متابعت و خیرخواهی ایشان واجب است کیستند؟معاویه و یزید و مروان بن الحکم و این ملاعین‌اند که گواهی ایشان را هم قبول نمی‌توان کرد،و نماز با ایشان نمی‌توان خواند و ملازم جماعت مسلمانان که می‌باید بود:کدام جماعتند؟مرجئه ملعون

مراد است؟که می‌گوید:هرکه نماز نکند و روزه ندارد و غسل جنابت نکند و کعبه را خراب و با مادر خود زنا کند،ایمانش مثل ایمان جبرئیل و میکائیل است،یا مراد قدریّه است؟که می‌گویند که:خدا هرچه خواهد نمی‌تواند کرد،و شیطان هرچه خواهد می‌تواند کرد،یا خوارج مراد است؟که علی بن ابی طالب علیه السّلام را کافر می‌دانند،و لعنت می‌کنند،یا غیر ایشان از گمراهان.

گفت:پس شیعه و ائمّه ایشان چه می‌گویند؟گفتم:می‌گویند که علی بن ابی طالب علیه السّلام و اللّه امامی است که بر ما واجب است خیرخواهی او،و ملازمت جماعت اهل بیت او،چون این را شنیدند حدیث را گرفت و پاره کرد،و گفت:این را به کسی نقل مکن ⁽¹⁾.

و الحق این‌چنین کفری و انکار حقّی از ابو حنیفه صادر نشد،با آنکه او و اتباعش دعوای خلاف نفس و ترک دنیا می‌نمایند،و احوال بعضی از اکابر ایشان بعد از این مذکور خواهد شد،و به این جهالت و نادانی که در میان شیعیان شایع گردیده، رخنهای عظیم در اصول و فروع دین به هم رسیده.

و محی الدین که از رؤسای ایشان است در فصوص الحکم می‌گوید که:ما وصف حق به هیچ وصف نکردیم الاّ ما عین آن وصف بودیم،و حقتعالی وصف نفس خود از برای ما می‌فرمود،پس هرگاه که او را مشاهده می‌کنیم خود را مشاهده کرده باشیم،و هرگاه که او مشاهدۀ ما می‌کند مشاهدۀ خود کرده باشد.و در جای دیگر ترجیح می‌دهد مرتبۀ ولایت را بر مرتبۀ نبوّت،و خود را خاتم الولایه می‌گوید،و از اینجا ترجیح خود را بر پیغمبران دعوی می‌نماید.

و در فتوحات می‌گوید که:سبحان من أظهر الأشیاء و هو عینها.یعنی:منزّه

خداوندی که چیزها را ظاهر کرد و او عین همه چیزهاست.و در جای دیگر از فصوص الحکم خطا نسبت به نوح علیه السّلام می‌دهد،که او غلط کرد در تبلیغ رسالت،و قومش درست رفتند،و غرق دریای معرفت شدند،و اگر ایشان را نوح از آن دریا به کنار می‌آورد از درجۀ بلندی به درجۀ پستی می‌آمدند.

و مکرّر در تصانیفش می‌گوید که:زنهار که مقیّد به مذهبی مشو،و نفی هیچ مذهب مکن،و هیچ معبودی را غیر خدا از بت و غیره انکار مکن،که به‌قدر آنچه از آنها انکار می‌کنی از خدای خود انکار می‌کنی،و خدا در همه چیز ظهور دارد.و می‌گوید که:خدا هارون را بر گوساله‌پرستان مسلّط نگردانید،آن چنانچه موسی را مسلّط گردانید،تا آنکه حق‌تعالی در جمیع صور معبود شود،لهذا هیچ نوعی از انواع عالم نماند که معبود نشد.و می‌گوید که:نصارا برای این کافرند که دعوی اتّحاد با خدا را در خصوص عیسی گفتند،اگر در همه چیز می‌گفتند عین توحید می‌بود ⁽¹⁾.

و در یکی از تذکره‌های ایشان به‌نظر رسید که از شمس تبریزی پرسیدند از احوال ملاّی رومی،گفت:اگر از قولش می‌پرسی إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ و اگر از فعلش می‌پرسی کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ و اگر از صفاتش می‌پرسی هُوَ اللّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ و اگر از ذاتش می‌پرسی لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ ⁽²⁾و از این باب کلمات که موجب کفر و الحاد است در کتب ایشان بسیار است.

ای عزیزان به انصاف نظر نمائید که نسبت به ذات مقدّس خدا این قسم نسبتها

رواست،و هرگز از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمّۀ معصومین صلوات اللّه علیهم که پیشوایان دین شمایند این قسم سخنان صادره شده؟یا به اصحاب خود اجازۀ این قسم جرأتها داده‌اند؟خداوند عالمیان این‌قدر مذمّت می‌فرماید نصارا را که ایشان کافر شدند به این عقاید فاسده.و جمعی نزد حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمدند،و چنین ذات شریف را گفتند که تو خدائی،حضرت ایشان را در چاه‌ها کرد،و از دود کشت.

هرگاه چنین ذاتی را نسبت به الوهیّت نتوان داد،العیاذ باللّه چون در هر سگ و گربه چنین امری قائل توان شد،تو که عین خدائی که را عبادت می‌کنی؟

و از این جهت است که اکثر ایشان را اعتقاد این است که همین‌که این معنی ظاهر شد دیگر عبادت ساقط می‌شود،و عبادت بنابر توهّم مغایرت است،و به این معنی برگردانیده‌اند و تأویل کرده‌اند این آیه را که وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ ⁽¹⁾یعنی:عبادت کن خداوند خود را تا تو را مرگ دررسد،ایشان یقین را به معنی یقین به وحدت موجود برده‌اند.

چنانچه علاّمه علیه الرحمة و الرضوان در کتاب کشف الحق و نهج الصدق فرموده است که:خداوند عالمیان در چیزی حلول نکرده؛زیرا که معلوم است چیزی که در چیزی حلول کند محتاج به محلّش می‌باشد،و بدیهی است که خدا به غیر محتاج نیست،و هر محتاج به غیر ممکن است،پس اگر خدا در چیزی حلول کند ممکن خواهد بود،و صوفیّۀ از اهل سنّت به این قائل شده‌اند،و تجویز کرده‌اند بر خدا که در بدن عارفان حلول کند.

ببین این مشایخ را که تبرّک به قبرهای ایشان می‌جویند چه اعتقاد در باب خداوند خود دارند،گاهی حلول بر خدا تجویز می‌کنند،و گاهی خدا را به اتّحاد

نسبت می‌دهند،و عبادت ایشان به رقص کردن است،و دست برهم زدن و غنا و خوانندگی‌کردن،و خدا عیب کرده و تشنیع فرموده بر کفّار در این اعمال که ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّ مُکاءً وَ تَصْدِیَةً ⁽¹⁾یعنی:نبود نماز یا دعای مشرکان نزد خانه کعبه مگر صفیر زدن و دست بر دست زدن،و چه غفلت و گمراهی از این بالاتر می‌باشد که کسی تبرّک جوید به جماعتی که عبادت کنند خدا را به عبادتی که خدا کفّار را بر آن عیب گرفته،بلی دیدۀ ظاهر ایشان کور نیست دیدۀ دل ایشان کور است.

و من دیدم جماعتی از صوفیّه را در روضۀ حضرت امام حسین علیه السّلام که ایشان نماز شام گذاردند به غیر از یک نفر از ایشان که او نماز نکرد و نشسته بود،بعد از ساعتی آن جماعت نماز خفتن را کردند،و آن شخص نکرد،از یکی از ایشان سؤال کردم که این شخص چرا نماز نکرد؟گفت:او چه احتیاج دارد به نماز،او به خدا واصل شده است،آیا جایز است کسی که به خدا واصل شده میان خود و خدا حاجبی قرار دهد؟و نماز حاجب است میان بنده و خدا،پس بنگر ای عاقل و تفکّر نما در حال این جماعت که اعتقاد ایشان در باب خدا آن است که دانستی،و عبادت ایشان آن است که گفتم،و عذر ایشان را در ترک نماز شنیدی،و با این اعتقادات و اعمال ایشان را از ابدال می‌دانند،با آنکه جاهل‌ترین جهّالند،تا اینجا ترجمۀ کلام علامه رضوان اللّه علیه بود ⁽²⁾.

و در این زمان نیز بسیاری از این مزخرفات از ایشان می‌شنوم،و این مضامین را در شعرهای عاشقانه بستند،و به دست جلفی چند دادند که ایشان خوانند،و دست برهم زنند،و فریاد کنند،و بدعتی چند که انشاء اللّه بعد از این بیان خواهد شد کنند،و عبادتش نام نهند،آخر چرا بر خود رحم نمی‌کنی،و دین خود که در او

سرمایۀ سعادت ابدی تو است در معرض چنین مخاطره می‌گذاری،که به یک احتمال نجات داشته باشی،و به صد هزار احتمال مستحق خلود در جهنّم باشی، اگر کسی را گویند که چاه سرپوشیده‌ای در راهی هست،اگر چه اعتماد بر سخن قائل نداشته باشد،به آن راه نمی‌رود،و از راه بی‌خطر می‌رود.

تو دعوای تشیّع می‌کنی،سخن پیشوایان تو در میان است،و جمیع آثار ایشان معلوم است،پیری از ایشان بهتر می‌خواهی،و مرشدی بهتر از ایشان می‌طلبی، خدا پیغمبری فرستاد و فرمود که: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ⁽¹⁾یعنی:آنچه پیغمبر از برای شما آورده عمل نمائید،و آنچه شما را از آن نهی فرموده ترک نمائید، و پیغمبر گفت که:من از میان شما می‌روم،و دو چیز عظیم در میان شما می‌گذارم،که اگر به آنها تمسّک جوئید،و متابعت ایشان نمائید،هرگز گمراه نشوید،یکی کتاب خدا،و یکی اهل بیت من،و این دو تا از هم جدا نمی‌شوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند،و معنی کتاب را اهل بیت من می‌دانند،و اهل بیت فرمودند:ما که از میان شما می‌رویم احادیث ما در میان است،رجوع به راویان احادیث ما بکنید.

پس ائمّه چه تقصیر در بیان احکام و فروع دین تو کردند که تو رجوع به کلام دشمنان ایشان می‌کنی،و در کلام ایشان نظر نمی‌کنی،اگر تو عمل نمائی به هزار یک آنچه پیغمبر تو در این حدیث برای ابوذر بیان فرموده تو را بس است،امّید که حق سبحانه و تعالی جمیع حق‌طلبان را به راه خود هدایت نماید،و ما و جمیع شیعیان را بر صراط المستقیم متابعت اهل بیت درست بدارد،به محمّد و آله الطاهرین.

اصل سوّم: در بیان مراتب معرفت و ایمان

در بیان مراتب معرفت و ایمان

بدان که معرفت را مراتب مختلفه هست،و در مراتب ایمان زیادتی و نقصان می‌باشد،چنانچه خواجه نصر الدین علیه الرحمه ذکر کرده است که مراتب معرفت خدا بلاتشبیه مثل مراتب معرفت آتش است،و اوّل مرتبۀ معرفت آتش آن است که شخصی بشنود که چیزی می‌باشد که هر چیزی را که در آن می‌افکنی آن را می‌سوزاند،و فانی می‌گرداند،و هرچه محاذی آن واقع شد اثرش در آن ظاهر می‌گردد،و هرچند از آن اخذ می‌نماید،کم نمی‌شود،و همچنین موجودی را آتش می‌گویند،و نظیر این معرفت در معرفت خدا معرفت جماعتی است که دین خود را به تقلید بدانند،و از راه دلیلی ندانند.

و مرتبۀ بالاتر از این مرتبه کسی است که دود آتش به او رسیده،اما آتش را ندیده،و می‌گوید که:این دود البته از چیزی حاصل شده،و هر اثری مؤثّری می‌خواهد،پس آتشی هست که این دود اثر اوست،و نظیر این مرتبه در معرفت باری‌تعالی معرفت اهل نظر و استدلال است،که به دلایل عقلیه و براهین قاطعه حکم می‌نماید بر وجود صانع.

و مرتبه‌ای از این بالاتر مرتبۀ کسی است که نزدیک آتش شده،و حرارت آتش به او می‌رسد،و نور آتش بر چیزها تابیده،چیزها را به آن نور می‌بیند،و نظیر این مرتبه در معرفت خدا معرفت مؤمنان خاصّی است که دلهای ایشان به نور الهی اطمینان یافته،و در جمیع اشیاء به دیدۀ یقین آثار صفات کمالیّه الهی را مشاهده می‌نمایند.

و مرتبه‌ای از این بالاتر مرتبۀ کسی است که در میان آتش باشد،و آثار آتش در او

ظاهر گردیده باشد،و این در مراتب معرفت الهی اعلای درجات معرفت است،که تعبیر از آن به فنای فی اللّه می‌کنند، و حصول این معنی به کثرت عبادات و ریاضات می‌شود.

چنانچه منقول است از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:خداوند عالمیان می‌فرماید کسی که دوستی از دوستان مرا اهانت نماید و خوار گرداند،چنان است که با من محاربه کرده،و تقرّب نمی‌جوید به سوی من بنده به چیزی که نزد من دوست‌تر و پسندیده‌تر باشد از واجباتی که بر او واجب گردانیده‌ام،و بعد از فرایض تقرّب می‌جوید به من به نوافل و سنّتی‌ها،تا به مرتبه‌ای که من او را دوست می‌دارم،پس چون او را دوست داشتم گوش اویم که به آن گوش می‌شنود،و دیده اویم که به آن دیده می‌بیند،و زبان اویم که به آن سخن می‌گوید،و دست اویم که به آن کارها می‌کند،اگر مرا بخواند او را اجابت می‌نمایم،و دعای او را رد نمی‌کنم،و اگر از من سؤال نماید به او عطا می‌کنم،و در هیچ‌چیز آن‌قدر تردّد ندارم مانند تردّدی که در قبض روح بندۀ خود دارم،او مرگ را نمی‌خواهد،و من آزردگی او را نمی‌خواهم ⁽¹⁾.

بدان که این مرتبۀ آخر مرتبۀ بسیار نازکی است،و این باعث لغزش آن جماعت شده است که به آن باطلی که گذشت قائل شده‌اند،و گاهی به این حدیث نیز استدلال می‌کنند،و این خطای محض است؛زیرا که آن معنی که ایشان دعوی می‌نمایند،خصوصیّتی به جاهل و کامل انسان و غیر آن ندارد،و آن معنی را همیشه از برای همه چیز حاصل می‌دارند.

و از این حدیث قدسی ظاهر است که این معنی را بعد از عبادات و نوافل حاصل

می‌شود،و چون معانی حق دقیق شد به باطل بسیار مشتبه می‌شود،مجملی از معانی حقّ این حدیث شریف را برای تو بیان می‌کنم تا فریب اهل باطل را نخوری، و اگرنه عبارات حق بسیار است که موهم معنی باطل می‌باشد،و کسی که قانون شرع و عقل را در دست دارد و انسی به کلام اهل بیت به هم رسانیده معانی اینها را می‌فهمد.

بدان که یک معنی این حدیث آن است:کسی که در مقام محبّت کامل باشد،و محبّت محبوب حقیقی در دل او مستقر گردید،و به جمیع اعضا و جوارح او سرایت نمود،در دیده‌اش نوری دیگر به هم می‌رسد،و در گوشش شنوائی دیگر به هم می‌رسد،و در جمیع قوا و اعضایش قوّتی دیگر حاصل می‌شود،چنانچه سابقا اشاره به این مرتبه کردیم،و در این مرتبه چون همگی منظورش محبوب خود است،در هرچه نظر می‌کند او را در آن چیز می‌بیند،یعنی آثار قدرت او را در آن مشاهده می‌کند،پس گویا او را دیده،و آثار علم او را،و آثار صنع او را،و آثار کمالات او را که در آن چیز ظاهر کرده می‌بیند،و اگر چیزی را می‌شنود از آن کمالات دوست را می‌شنود،و اگر دستش حرکت می‌کند در خدمت دوست حرکت می‌کند،و همچنین در جمیع اعضاء و جوارح،و نزدیک به این معنی در عشق مجاز نیز حاصل می‌شود و علاء الدولۀ سمنانی نیز گفته است که:معنی وحدت موجود را از این مرتبه اشتباه کرده‌اند،و عین کفر است،و من نیز این اشتباه را کردم و توبه کردم.

و ظاهر است که این معنی که مذکور شد،باعث حلول و اتّحاد و کفر نیست،و ممکن است که مراد الهی در این حدیث قدسی این معنی باشد،یعنی به این مرتبه که رسید من دیدۀ اویم،یعنی به غیر آثار صنع و من چیزی که رضای من در آن باشد چیزی نمی‌بیند،و به غیر رضای من چیزی نمی‌شنود،و مرادات نفسانی او

برطرف می‌شود،و مرادات مرا مرادات خود اختیار می‌کند.

و بعضی گفته‌اند که:مراد این است که چون اعضا و جوارح آدمی نزد این کس عزیز و گرامی می‌باشد،در مرتبۀ محبّت به مرتبه‌ای می‌رسد که مرا بر اینها ترجیح می‌دهد،و قوای اینها را در راه رضای من فانی می‌سازد و باک ندارد.و یک معنی دیگر از این دقیق‌تر هست که ذکر می‌کنم،و از خدا می‌طلبم که در نظر باطل‌بینان و احوال بصیرتان به معنی باطل مشتبه نشود،و لا حول و لا قوّة الاّ باللّه العلیّ العظیم.

ای عزیز بدان که حق سبحانه و تعالی در خلقت انسانی قوا و شهوات بسیار مقرّر ساخته،چنانچه سابقا مذکور شد،و امر فرموده که اینها را در رضای او صرف نماید،و وعده فرموده به مقتضای قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ ⁽¹⁾که آنچه را در راه او صرف نماید عوضی کرامت فرماید،که مشابهتی به آن اوّل نداشته باشد،چنانچه خداوند عالمیان مالی به تو کرامت فرموده که فانی است،و در معرض زوال است،و ممکن است که شب به آتشی بسوزد،یا دزدی از دست تو بیرون ببرد،و فرموده است که:این را در راه من انفاق کن که در عوض مالی به تو دهم در بهشت،که آن را زوال نباشد،و اضعاف مضاعف آن چیزی باشد که داده‌ای،و به مردن و آفتاب‌های دیگر از تو جدا نشود، و یک قدر عزّتی به تو داده به عاریت به مقتضای لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ⁽²⁾از تو خواسته که در راه او صرف نمائی.

و چون کارهای حق منافی طریقه و ذوق اهل باطل است،و طبع اکثر اهل عالم به باطل مایل است،پس کسی که مردانه از این اعتبار باطل بگذرد،و حق را موافق

رضای الهی به عمل آورد،خدا به عوض او را عزّتی کرامت فرماید که شباهتی به کرامت اوّل نداشته باشد،چنانچه از احوال ابوذر پاره‌ای معلوم شد،که عثمان و آنهائی که عزّت نزد او طلب نمودند،ذلیل و ملعون ابد شدند،امّا ابوذر که مردانه از اعتبار گذشت،تا قیامت بر او صلوات می‌فرستند،و ذکر اسمش را شرف می‌دانند،قطع‌نظر از کرامت ابدی آخرت،و یزید پلید را گمان این بود که خود را عزیز می‌کند،و حضرت امام حسین علیه السّلام را ذلیل می‌گرداند،خود را ملعون ابد و مستحق عذاب سرمد کرد،و نام امام حسین علیه السّلام تا قیامت بر منابر شرف خوانده می‌شود،و پادشاهان عالم جبین بر آستانه‌اش می‌سایند،و خاک ضریحش را بر دیده می‌کشند.

و خداوند عالمیان یک قدر قوّتی به هرکس کرامت فرمود،که به آن قوّت قدری از کارها می‌توانند کرد،جمعی که این قوّت را ضبط کردند،و در راه او صرف نکردند،در اندک وقتی این ناقص می‌شود و یا به تبی یا به مرگی زایل می‌گردد.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و بزرگوارانی که او را متابعت نمودند،و در عبادات و طاعات این قوّتها را صرف نمودند،خدا قوّتی به ایشان کرامت فرمود که فوق قوّت بشری است،چنانچه فرمود:در خیبر را به قوّت جسمانی نکندم به قوّت ربّانی کندم،و در آن قوّت اگر دست را هم حرکت ندهد،اگر متوجّه شود آسمان و زمین را بر یکدیگر می‌تواند زد،و جمیع عالم مطیع اویند،و این قوّت به مردن برطرف نمی‌شود،و زنده و مردۀ ایشان یک حکم دارند،بلکه چون غیر مراد الهی مرادی ندارد،و از مرادات و ارادات خود خالی شده،اوّل امری را که اراده می‌کرد به قوّت خود آن کار را می‌کرد،اکنون مقارن ارادۀ او خدا قدرت خود را در مرادات او به کار می‌فرماید،و چون از برای خدا از سر ارادات خود گذشته،خدا ارادات او را در قلب او القا می‌نماید،و خود مدبّر امور او می‌شود.و اشارۀ به این معنی است

آنچه در آن حدیث مشهور وارد شده است که:دل مؤمن در میان دو انگشت از انگشتهای الهی،کنایۀ از قدرت است به هر طرف که می‌خواهد می‌گرداند،و موافق حدیث معتبری و آیۀ وَ ما تَشاؤُنَ إِلاّ أَنْ یَشاءَ اللّهُ ⁽¹⁾که در سورۀ هل اتی در شأن اهل بیت نازل شده،و به این معنی تفسیر نموده‌اند،یعنی در این مرتبه از کمال مشیّت ایشان متعلّق نمی‌شود مگر به چیزی که مشیّت الهی به آن متعلّق گردد.

و همچنین نور چشم خود را که کهنه کرد در راه دوست،و پروا نکرد از این‌که بیداری می‌کشم چشمم ضعیف می‌شود،و با در نظر کردن‌ها ارادۀ دوست را ملاحظه کرد،و از ارادۀ خود گذشت، خدا نوری به چشم و دل و جان او می‌دهد که حقایق و معانی و امور غیبیّه را به آن نور می‌بیند،و آن زوال ندارد،چنانچه فرمود:

اتّقوا فراسة المؤمن فانّه ینظر بنور اللّه ⁽²⁾.یعنی بپرهیزید از فراست مؤمن که او به نور خدائی در چیزها نظر می‌نماید.

و همچنین به مقتضای وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها ⁽³⁾از آنچه می‌شنوند چیزی چند می‌شنوند که دیگران آنها را نمی‌شنوند،و به مقتضای:فتح اللّه ینابیع الحکمة من قبله علی لسانه.چشمه‌های حکمت و معرفت از دلشان بر زبانشان جاری می‌شود،که خود هم خبر ندارند،و این چشمه چنان‌که بر دیگران می‌ریزد،بر خودشان هم فایض می‌گردد،و همه به یک‌بار می‌یابند،و این حکمت همیشه بر زبان ایشان جاری است،و چون سرچشمه‌اش نامتناهی است نهایت ندارد.

و در این مقام سخن بسیار نازک می‌شود،و زیاده از این نمی‌توان گفت،و اگر به لطف الهی فهمیدی آنچه مذکور شد،معنی این حدیث را درست می‌فهمی که:من

بینائی اویم،و من شنوائی اویم،چه معنی دارد،و در اخبار عامّه به این عبارت واقع شده است که:بی یسمع،و بی یبصر،و بی یمشی،و بی ینطق.یعنی چون به این مرتبه رسید به من می‌شنود،و به من می‌بیند،و به من راه می‌رود،و به من سخن می‌گوید،یعنی جمیع این امور را به استعانت و قوّت و توفیق من به‌جا می‌آورد.

و از اینجا معلوم شد،که این معنی مخصوص مقرّبان است،و آن معنی باطلی است که ایشان می‌گویند،و در هر خس و خاشاکی می‌باشد،و اگر خدا توفیق دهد از آنچه مذکور شد معنی تخلّق به اخلاق الهی را می‌توانی فهمید،و تشبیهی که بعضی کرده‌اند بلاتشبیه از بابت آهنی می‌شود که در میان آتش سرخ کرده‌اند،گمان می‌کنی که آتش است اما آتش نیست به رنگ آتش برآمده است.

بلاتشبیه خدا از صفات کمال خود صفتی چند بر او فایض ساخته،که یک نوع آشنائی به آن صفات به هم رسانیده،هرچند علم تو همه جهل است،امّا کمالی که دارد از پرتو علم کیست؟و از که این علم به تو رسیده؟ذرّه‌ای از علم غیر متناهی حقّ است که جمیع علما را به خروش آورده،و ذرّه‌ای از قدرت اوست که به پادشاهان عالم داده،کوس لمن الملک می‌زنند،و قطره‌ای از بحر کمالات اوست که جمیع عالمیان به آن دعوای کمال می‌کنند،و لیکن کمالات انسانی دو جهت می‌دارد:جهت کمالی می‌دارد،و جهت نقص و عجزی می‌دارد،جهت کمالش از اوست و جهت نقصش از خود است.زیاده از این بیان در این مقام گنجایش ندارد، خدا جمیع شیعیان را از وساوس شیاطین جنّ و انس نجات دهد،و به عین الحیاة تحقیق حق برساند به حقّ محمّد و أهل بیت او صلوات اللّه علیهم أجمعین.

اصل چهارم: در حدوث عالم

در حدوث عالم

بدان که از جمله چیزهائی که این کلمات اعجاز آیات نبوی بر آن دلالت دارد حدوث عالم است،چنانچه فرمود:خدا اوّل است پیش از همه چیز،و اوّلیّتش اضافی نیست،که چیزی پیش از او تواند بود،یا آنکه زمان موجودی نیست که اوّلیّت به آن اعتبار باشد،تا لازم آید که آن زمان بر او سابق باشد،و تحقیق و معنی اوّلیّت و سبق الهی در این مقام مناسب نیست.

و لیکن اعتقاد باید داشت که آنچه غیر خداوند عالمیان است زمان وجودش از طرف ازل متناهی است،که چندهزار سال است،و وجودشان زمان اوّلی دارد،امّا خداوند عالمیان قدیم است،و وجود او را اوّلی و نهایتی نیست.

و حدوث عالم به این معنی اجماع جمیع اهل ادیان است،و هر طائفه‌ای که دینی داشته‌اند و به پیغمبری مؤمن بوده‌اند،به این معنی قائل بوده‌اند،و آیات بسیار بر این معنی دلالت دارد،و اخبار بر این معنی متواتر است.

و جمعی از حکما که به پیغمبری و شرعی قائل بوده‌اند،و مدار امور را بر عقل ناقص خود می‌گذاشته‌اند،به قدم عالم قائل نبوده‌اند،و به عقول قدیمه قائل شده‌اند،و افلاک را قدیم می‌دانند،و هیولای عناصر را قدیم می‌دانند.

و این مذهب کفر است،و مستلزم تکذیب پیغمبران است،و متضمّن انکار بسیاری از آیات قرآنی است؛زیرا ایشان را اعتقاد این است که هر چیز که قدیم است عدم بر او محال است،و هیولی و صورت افلاک را قدیم می‌دانند،پس می‌باید که برطرف شدن و متفرّق شدن افلاک و کواکب محال باشد،و حال آنکه حق‌تعالی در سورۀ انشقاق و انفطار و غیر آنها از مواقع بسیار می‌فرماید که:در

قیامت آسمانها از یکدیگر خواهند پاشید،و شق خواهند شد،و پیچیده خواهند شد،به نحوی که کاغذ را برهم پیچند،و کواکب از یکدیگر خواهد پاشید،و عبارت فاطر که در قرآن و در این حدیث وارد است هم دلالت بر حدوث دارد؛زیرا که در لغت فطر اختراع کردن و از نو پدید آوردن است،و ایشان می‌گویند هر چیز که هست مسبوق به مادّه‌ای است که قبل از آن می‌باشد،و تفصیل این سخن را این مقام گنجایش ندارد.

اصل پنجم: در تحقیق معنی فرد است

در تحقیق معنی فرد است

بدان که فرد و وتر و واحد واحد که در اسماء الهی وارد شده به‌حسب معنی نزدیکند به یکدیگر،و فردیّت مشتمل است بر دو معنی که اذعان به هر دو واجب است:اوّل:یگانه بودن در الهیّت که در خداوندی شریکی ندارد،چنانچه کفّار قریش بتان را شریک خدا می‌دانستند،و بعضی از نصارا عیسی و مریم را شریک او می‌دانند،و گبران به نور و ظلمت قائلند،و این معنی کفر است،و بطلان آن در آیات و اخبار با براهین قاطعه وارد شده،و عقل همگی حکم می‌کند این‌چنین نظامی با این نسق به یک شخص منسوب می‌باشد،و اگر خداوند دیگر العیاذ باللّه می‌بود،می‌بایست که خلق را از شناخت خود محروم نگرداند،و چنانچه این خداوند پیغمبران و کتابها فرستاده،و خود را به مردم شناسانیده،می‌بایست که او نیز بفرستد،چنانچه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به این معنی اشاره فرموده،با آنکه در این باب اخبار خدا و رسول و ائمّه که صدق و حقیقت ایشان ظاهر شده و از نقص و عیب و کذب مبرّایند کافی است.

دوّم:یگانه بودن در ذات و صفات است،یعنی:بسیط است،و او را اجزا به هیچ نحو نیست.و جزو بر دو قسم است:جزو خارجی،و جزو ذهنی.جزو خارجی آن است که داخل در ماهیّت شیء باشد،و وجودش در خارج متمیّز و جدا باشد از وجود کل،مثل دست و پا و چشم و گوش از برای انسان،و سرکه و عسل برای سکنجبین،و این‌چنین جزوی بر کل محمول نمی‌شود،و نمی‌توان گفت که انسان دست اوست یا چشم اوست،یا سکنجبین عسل است یا سرکه است.

و جزو ذهنی آن است که داخل در ماهیّت شیء باشد،لیکن وجودش از وجود کل ممتاز نباشد،بلکه متّحد باشد در خارج با کل،و لیکن عقل تحلیل نماید آن را به این دو جزو،مثل حیوان و ناطق نسبت به انسان،که هر دو در وجود خارجی با انسان متّحدند،امّا عقل ماهیّت انسان را بعد از تعقّل به این دو جزو تحلیل می‌دهد،و این‌چنین جزوی محمول می‌شود بر کل،و لهذا می‌توان گفت:انسان حیوان است،و انسان ناطق است،و به دلائل عقلی و نقلی ثابت گردیده که این هر دو قسم جزو در باب خدا محال است،و تعدّد واجب الوجود لازم می‌آید،و آن ممتنع است.

و معنی فرد بودن مشتمل بر توحید صفات هم هست،و آن را نیز اعتقاد باید داشت که خدا را صفات زاید بر ذات نیست،چنانچه ممکنات صفتی می‌دارند و ذاتی،و به آن صفت متّصف می‌شود ذات ایشان،مثلا زید ذاتی می‌دارد و علمی جدا از ذات می‌دارد که به آن علم متّصف می‌شود،و به سبب آن او را عالم می‌گویند،و همچنین قادر است به قدرتی که خدا در او ایجاد کرده،و همچنین سایر صفات.

و خداوند عالمیان صفات مقدّس او عین ذات است،و اصل ذات قائم مقام

جمیع صفات است چنانچه ما چیزها را به علم می‌دانیم،او به اصل ذات می‌داند، و ما کارها را به قدرت می‌کنیم،او به اصل ذات می‌کند،و موجود بودن ما به وجودی است زاید بر ذات،امّا وجود او عین ذات است،و به اصل موجود است، لهذا عدم او ممتنع است،و اگر صفات زاید داشته باشد در کمالش،محتاج به غیر خواهد بود،و آن صفاتش نیز واجب الوجود قدیم خواهند بود.

چنانچه از حضرت امیر المؤمنین و امام موسی و امام رضا علیهم السّلام به طرق متعدّده منقول است که:اوّل دین معرفت حق‌تعالی است؛و کمال معرفت او اقرار به یگانگی اوست،و کمال توحید و اقرار به یگانگی او نفی کردن صفات زایده است؛ زیرا که هر صفتی که اثبات می‌کنی آن صفت گواهی می‌دهد که غیر موصوف است، و موصوف گواهی می‌دهد که غیر صفت است،و هر دو گواهی می‌دهند به دوتا بودن،و ازلی بودن با دوئی بودن منافات دارد؛زیرا که ازلی واجب الوجود می‌باشد،و دو واجب الوجود محال است،پس کسی که خواهد خدا را به کنه وصف کند،حدّی از برایش قرار خواهد داده،و کسی که از برای او حد قرار دهد، او را به عدد درآورده است،و دو جزو از برای او قرار داده،و جزو داشتن منافات با ازلیّت او دارد.

پس کسی که بپرسد خدا چه کیفیّت دارد؟صفات زایده و صفات ممکنات برای او اثبات کرده است،و این محال است،و کسی که بپرسد خدا در کجاست؟مکانی از برایش اثبات کرده است،و او مکانی نیست،و کسی که بپرسد بر روی کجاست؟ چیزی که حامل او باشد از برای او توهّم کرده،و این کفر است،و کسی که پرسد پس در کجاست؟خدا را اختصاص به مکانی داده،و حال آنکه مکان در اصل ندارد،و علم و قدرتش به جمیع مکانها احاطه کرده،عالم بود در هنگامی که هیچ معلومی نبود،و قادر بر خلق بود در وقتی که هیچ مخلوقی نبود،و پروردگاری

داشت در هنگامی که هیچ مربوبی نبود،و خداوند ما را چنین وصف می‌باید کرد، و او زیاده از آن است که وصف‌کنندگان او را وصف نمایند ⁽¹⁾.

و به اسانید معتبره از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:بعد از فوت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به نه روز خطبه فرمودند،که مضمون بعضی از آن این است:

حمد و سپاس خداوندی را سزاست که عقلها را عاجز گردانیده از آنکه به غیر هستی و وجود او چیزی از کنه ذات و صفات او را بیابند،یا ذات او را تعقّل نمایند؛ زیرا محال است که او را شبیهی و مانندی بوده باشد،تا از راه مشابهت پی به ذات و صفات او توانند برد،بلکه او خداوندی است که تفاوت در ذاتش نیست،که اجزاء مختلفه داشته باشد،و تبعّض در او نمی‌باشد،که تعدّد در صفات او به هم رسد، دور است از اشیاء نه به دوری مکانی،بلکه به کمال و تنزّه،و مستولی و متمکّن است بر جمیع اشیاء نه به اینکه در میان اشیاء و ممزوج به آنها باشد،بلکه به علم و قدرت و حفظ و تربیت،عالم است به جمیع اشیاء نه به یک آلتی که بدون آن آلت علم نتواند داشت تا محتاج باشد،بلکه به نفس ذات،و میانۀ او و معلومش علمی واسطه نیست به غیر ذاتش،اگر گویند که همیشه بود،نه این معنی دارد که همیشه در زمانی بود،بلکه به تأویل ازلیّت وجود است،یعنی وجوب وجود او،و اگر گویند که هرگز برطرف نمی‌شود نه این معنی دارد که همیشه در زمانها خواهد بود، بلکه تأویلش این است که عدم بر او محال است ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که فرمود:خداوند

قدیم واحد است،و صمد است،یعنی:یگانه و محتاج الیه جمیع خلق است، أحدیّ المعنی است،و معانی کثیرۀ مختلفه در او نیست،از جهت تعدّد در ذات و صفات.راوی گوید:عرض کردم که جماعتی اهل عراق می‌گویند:خدا می‌شنود به غیر آنچه به آن می‌بیند،فرمود:دروغ می‌گویند،و ملحد شده‌اند،و خدا را تشبیه به خلق کرده‌اند،بلکه خداوند عالمیان می‌شنود به همان چیزی که به آن می بیند،و می‌بیند به همان چیزی که به آن می‌شنود،یعنی همه به ذات است،و عضوی و جارحه‌ای و آلتی ندارد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر حضرت امام رضا علیه السّلام فرمودند:هرکه این اعتقاد داشته باشد،با خدا خدایان دیگر شریک کرده است،و از ولایت و تشیّع ما هیچ بهره‌ای ندارند،بلکه حق‌تعالی همیشه عالم و دانا و قادر و توانا و زنده و شنوا و بینا بود به ذات خود نه به چیز دیگر،و بلندمرتبه و منزّه است از آنچه کافران و تشبیه‌کنندگان می‌گویند بلندی بسیار.

و ایضا منقول است که اعرابی در وقت جنگ جمل به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد،و از معنی واحدیّت خدا پرسید،مردم بر او حمله کردند،و اعتراض نمودند که مگر نمی‌بینی حضرت در عین جدال و قتال است،با این پراکندگی خاطر چه سؤال از او می‌نمائی،حضرت فرمود:او را بگذارید ما این قتال برای این می‌کنیم که مردم را به اقرار به یگانگی خدا درآوریم،الحال که او می‌پرسد بگذارید تا بفهمد.

پس متوجّه اعرابی شد و فرمود که:ای اعرابی این‌که می‌گوئی که خدا واحد

است چهار معنی دارد،دو معنی بر خدا محال است،و دو معنی برای او ثابت است.امّا آن دو معنی که بر او روا نیست،یکی آنکه گوئی خدا واحد است،یعنی یکمین است،این دلالت بر این دارد که خدای دوّمی هست که او یکمین اوست،و این کفر است،و اثبات شریک است برای خدا،و به منزلۀ قول نصارا است که خدا را سیّمین خدایان می‌گفتند،و معنی دیگر این‌که گوئی که او واحدی است از یک جنسی،همچنان که می‌گویند که زید واحدی است از افراد انسان،این کفر است و تشبیه است که برای خدا شریکی در ماهیّت و نوع اثبات می‌نمائی.

و امّا آن دو وجه که در خدا ثابت است،یکی آنکه واحد است،یعنی یگانه است در کمالات،و شبیه و مانندی و شریکی ندارد،چنانچه می‌گویند:فلان شخص یگانۀ دهر است،و این معنی از برای خدا ثابت است.و معنی دیگر آنکه واحد المعنی است،یعنی:منقسم نمی‌شود در وجود خارجی،نه در عقل و نه در وهم و خداوند ما چنین است،و این معنی برای او ثابت است. ⁽¹⁾و بر این مضامین احادیث بسیار است.

ای عزیز ببین که آنچه در عرض چندین هزار سال حکما و عقلا فکر کرده‌اند،و بعد از صد هزار خطا به یک معنی یا دو معنی حق راه برده‌اند،ائمّۀ تو در یک خطبه و یک حدیث اضعاف آن را برای تو مبرهن بیان کرده‌اند،و لکنّ أکثر الناس لا یعقلون.

اصل ششم: در بقای حق‌تعالی

در بقای حق‌تعالی

آنکه حق‌تعالی باقی است،و فنا و عدم بر او محال است،و بقای او غایتی ندارد،و بیان این معنی سابقا ذکر شد،و کسی توهّم نکند که چون بهشت و جهنّم و اهل هر دو همیشه باقی خواهند بود،پس این صفت به خدا اختصاص ندارد؛زیرا که بقای الهی به ذات خود است،و بقای ایشان به غیر،و بقای الهی بر یک صفت و حالت است،و هیچ تغییر در او نیست،و بقای دیگران با انواع تغیّرات و تبدّلات است.

چنانچه منقول است که عبد اللّه بن أبی یعفور از حضرت صادق علیه السّلام پرسید از تفسیر این آیه هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ ⁽¹⁾گفت که:اوّل را دانستم بیان معنی آخر بفرما، حضرت فرمود:هیچ‌چیز نیست مگر اینکه کهنه می‌شود و متغیّر می‌گردد،و یک نحو زوالی در او راه می‌یابد،و از رنگی به رنگی متغیّر می‌شود،و از هیئتی به هیئتی می‌گردد،و از صفتی به صفتی انتقال می‌نماید،و نقصان و زیادتی بر آن طاری می‌شود،مگر خداوند عالم که همیشه واحد و یگانه بوده،و بر یک حال بوده،و اوّل است پیش از همۀ اشیا،و آخر است،و همیشه خواهد بود،و صفات و نامهای مختلف بر او وارد نمی‌شود،چنانچه بر دیگران می‌شود،مثل آدمی که یک مرتبه خاک است،و یک مرتبه گوشت و خون است،و یک مرتبه استخوان پوسیده است،و مانند خرما که یک مرتبه غوره است،و یک مرتبه تمر است،پس اسما و

صفات بر اینها متبدّل می‌شود،و خدا برخلاف اینهاست ⁽¹⁾.

اصل هفتم: در خالقیّت خداوند متعال

در خالقیّت خداوند متعال

این حدیث موافق آیات و احادیث متواتره،دلالت دارد بر این‌که خدا آفرینندۀ آسمان و زمین و چیزهائی است که در آنهاست،از کواکب و ملائکه و جنّ و انس و وحوش و طیور و جمیع اشیاء،برخلاف قول جمعی از حکما که عقول عشره را خالق اینها می‌دانند،و قول جمعی از غلاة شیعه که ائمّه علیهم السّلام را خالق آسمان و زمین می‌دانند،و بر نفی این قول احادیث بسیار است.

چنانچه ابن بابویه رحمه اللّه به سند معتبر از یاسر خادم روایت کرده که:به خدمت حضرت امام رضا علیه السّلام عرض نمودم:چه می‌فرمائید در مذهب تفویض؟حضرت فرمود که:خدا امر دینش را به پیغمبر تفویض نمود و فرمود:آنچه پیغمبر به سوی شما بیاورد اخذ نمائید و عمل کنید،و آنچه شما را از آن نهی نماید ترک کنید،امّا خلق کردن و روزی دادن را به او نگذاشت،بعد از آن فرمود:خدا آفرینندۀ همه چیز است،چنانچه در قرآن می‌فرماید:آن خداوندی که شما را خلق کرد پس روزی داد،بعد از آن می‌میراند شما را پس زنده می‌گرداند،آیا آن شریکهائی که از برای خدا قائل می‌شوید هیچ‌یک از این کارها می‌توانند کرد،منزّه و متعالی است خدا از آنچه ایشان شریک او می‌گردانند ⁽²⁾.

و از ابی هاشم جعفری روایت کرده است که:از حضرت رضا علیه السّلام پرسیدم از حال غالیان که ائمّه را خدا می‌دانند،و مفوّضه که می‌گویند:خدا خلق عالم را به ائمّه گذاشت،حضرت فرمود:غلات کافرند،و مفوّضه مشرکند،هرکه با ایشان هم‌نشینی کند،یا مخالطه نماید،یا با ایشان چیزی بخورد،یا بیاشامد،یا مهربانی کند،یا دختر از ایشان بگیرد،یا دختر به ایشان بدهد،یا ایشان را امین گرداند بر امانتی،یا تصدیق گفتۀ ایشان بنماید،یا اعانت ایشان کند به نصف کلمه،از دوستی خدا و دوستی رسول و دوستی ما اهل بیت بیرون می‌رود ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که:هرکس گمان کند خدا امر خلق کردن و روزی دادن را به ائمّه گذاشته به تفویض قائل شده است،و هرکه به تفویض قائل شود مشرک است،و شریک از برای خدا قائل شده است ⁽²⁾.

و در کتاب احتجاج از علی بن احمد قمّی مروی است که گفت:اختلاف در میان شیعه واقع شد،در این‌که آیا خدا امر خلق و رزق را به ائمّه تفویض نموده است یا نه،جمعی گفتند:این محال است،بر خدا جایز نیست؛زیرا کسی غیر خدا بر خلق اجسام قادر نیست،و جماعتی گفتند:خدا ائمّه علیهم السّلام را قادر گردانید،و این امر را به ایشان تفویض نمود،پس ایشان خلق را آفریدند،و روزی می‌دهند،پس رفتند به نزد محمّد بن عثمان عمری که وکیل حضرت صاحب الامر علیه السّلام بود،عریضه‌ای در این باب نوشتند،حضرت در جواب نوشتند: به‌درستی که خدا خلق کرده است اجسام را،و روزی را او قسمت می‌نماید؛زیرا او جسم نیست،و در جسمی حلول نکرده است،و هیچ‌چیز مثل و مانند او نیست،و او سمیع و بصیر است،امّا

ائمّه علیهم السّلام پس ایشان سؤال می‌نمایند از خدا،و خدا اجابت دعای ایشان می‌نماید و خلق می‌کند،و از او سؤال می‌نمایند به سؤال ایشان،و مردم را روزی می‌دهد از جهت ایجاب مسئلت ایشان و تعظیم حقّ ایشان ⁽¹⁾.

اصل هشتم: در خلقت آسمانها

در خلقت آسمانها

بدان که از احادیث معتبره ظاهر می‌شود که آسمانها متّصل به یکدیگر نیست،و ثخن و گندگی هر آسمانی پانصد سال راه است،و از هر آسمانی تا آسمانی پانصد سال راه است،و ما بین آسمانها پر است از ملائکه.و قول حکما که بر یکدیگر چسبیده‌اند،بعد از قول رسول صلّی اللّه علیه و آله و ائمه هدی علیهم السّلام اعتبار ندارد.

و باید دانست که ملائکه اجسام لطیفه‌اند،و مکان دارند،و نزول و عروج می‌نمایند،و احادیث در این باب متواتر است،و نصّ قرآن بر این دلالت دارد،و تأویل ملائکه به عقول مجرّده،و نفوس فلکی،و طبایع و قوی،چنانچه بعضی از حکما کرده‌اند،انکار ضرورت دین است،و کفر است،و هیچ خلق زیاده از ملائکه نمی‌باشند،و هیچ مخلوقی به‌حسب جسم از ایشان عظیم‌تر نیست مگر روح.

چنانچه ابن بابویه به سند معتبر روایت نموده است که:از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام پرسیدند از قدرت خداوند عالمیان،بعد از حمد و ثنای الهی فرمود که:خداوند عالمیان را ملکی چند هست،که اگر یکی از ایشان به زمین بیاید زمین گنجایش او نداشته باشد از عظمت جثّه و بسیاری بالهای او،و بعضی از ملائکه هستند که اگر جنّ و انس خواهند که او را وصف نمایند عاجز می‌شوند،به

سبب دوری مفاصلش،و حسن ترکیب صورتش،و چگونه وصف توان نمود ملکی را که از ما بین دوشش تا نرمۀ گوشش هفتصد سال راه باشد،و بعضی از ایشان هست که افق آسمان را پر می‌کند،و سد می‌نماید به یک بال از بالهای خود،و قطع نظر از بزرگی بدنش،و بعضی از ایشان آسمانها تا کمر اوست،و بعضی هست که بر روی هوا ایستاده،و زمینها تا زانوی اوست،و بعضی هست که اگر جمیع آبهای عالم را به کف انگشت ابهامش بریزند گنجایش دارد،و بعضی دیگر هستند که کشتیهای عالم را در آب دیده‌اش جاری کنند سالهای بسیار خواهد گردید،فتبارک اللّه أحسن الخالقین.

بعد از آن سؤال نمودند از آن حضرت از کیفیّت حجب که بر بالای آسمانهاست؟فرمود:حجاب اوّل هفت طبقه است،غلظت هر حجابی پانصد سال،و از هر حجابی تا حجابی پانصد سال،و حجاب دوّم هفتاد حجاب است، که غلظت هر حجاب و ما بین هر دو حجاب مسافت پانصد سال است،و حاجبان و دربانان هر حجابی هفتاد هزار ملکند،که قوّت هر ملکی با قوّت جن و انس برابر است،و حجابهای دیگر هست که گندگی هر حجابی هفتاد هزار سال راه است.

بعد از آن دیگر سرادقات جلال است،و آن هفتاد سراپرده است،که در هر سراپرده‌ای هفتاد هزار ملک هست،و ما بین هر دو سراپرده پانصد سال مسافت است، بعد از آن سرادق عزّ است،دیگر سرادق کبریاست،دیگر سرادق عظمت است، دیگر سرادق قدس است،دیگر سرادق جبروت است،دیگر سرادق نور ابیض است،دیگر سرادق وحدانیّت است،و آن هفتاد هزار سال است،بعد از آن حجاب اعلاست ⁽¹⁾.

و علی بن ابراهیم از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:خداوند عالمیان ملائکه را مختلف خلق کرده است،و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله جبرئیل را دید که ششصد بال داشت،و بر ساقش مروارید بسیار بود،مانند قطره‌هائی که بر سبزه نشیند،و پر کرده بود ما بین آسمان و زمین را،فرمود که:هرگاه خدا امر فرماید میکائیل را که به زمین آید پای راست را در آسمان هفتم گذارد و پای دیگر در زمین هفتم.

و فرمود که:خداوند عالمیان را ملکی چند هست که نصف بدن ایشان از برف است،و نصف دیگر از آتش،و ذکر ایشان این است:ای خداوندی که الفت داده‌ای میان برف و آتش،دلهای ما را بر اطاعت خود ثابت بدار،و فرمود:ملکی هست که ما بین نرمۀ گوشش تا چشمش پانصد سال مسافت است به پرواز مرغ،و فرمود:ملائکه نمی‌خورند،و نمی‌آشامند،و جماع نمی‌کنند،و به نسیم عرش زندگانی می‌کنند،و خدا را ملکی چند هست که تا قیامت در رکوعند،و خدا را ملکی چند هست که تا قیامت در سجودند.

بعد از آن فرمود که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:هیچ خلقی از خلق خدا بیش از ملک نیست،در هرروزی و در هر شبی هفتاد هزار ملک فرود می‌آیند،و طواف خانۀ کعبه می‌کنند،دیگر بر سر تربت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌روند و بر او سلام می‌کنند،دیگر به روضۀ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام می‌آیند و بر او سلام می‌کنند، دیگر به روضۀ حضرت امام حسین علیه السّلام می‌آیند و در آنجا می‌مانند،و چون سحر می‌شود به آسمان می‌روند،و دیگر هرگز فرود نمی‌آیند،و روز دیگر هفتاد هزار دیگر می‌آیند ⁽¹⁾.

و ایضا به سند معتبر روایت کرده است که:از حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام پرسیدند که ملائکه بیشترند یا بنی آدم؟فرمود که:به حقّ خدائی که جان من در دست قدرت اوست که ملائکۀ خدا در آسمانها بیشترند از عدد ذرّه‌های خاک در زمین،و در آسمان قدر جای پائی نیست،مگر اینکه در آن محل ملکی هست،که خدا را تسبیح و تقدیس می‌نماید،و در زمین درختی و کلوخی نیست،مگر آنکه نزد آن ملکی هست موکّل بر آن،که احوال آن را هر روز بر خدا عرض می‌نماید،با آنکه خدا از آن ملک اعلم است به احوال آن چیز،و هیچ‌یک از ملائکه نیستند مگر این‌که به خدا تقرّب می‌جویند به ولایت و محبّت ما اهل بیت،و استغفار می‌نمایند برای دوستان ما،و لعنت می‌کنند بر دشمنان ما،و از خدا می‌طلبند که عذاب خود را بر ایشان بفرستد ⁽¹⁾.

و ابن بابویه علیه الرحمه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:زینب عطّاره یعنی:عطرفروش به خدمت حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله آمد،و از عظمت خلق الهی پرسید،حضرت فرمود:من بعضی از آن را بیان کنم.

پس فرمود که:این زمین با آنچه در اوست و آنچه بر روی اوست نزد زمینی که در زیر اوست مانند حلقه‌ای است در بیابانی،و این هر دو با آنچه در اینهاست و در میان اینهاست نزد زمین سوّم مانند حلقه‌ای است در بیابانی،و همچنین تا زمین هفتم،بعد از آن این آیه را خواندند که خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ ⁽²⁾یعنی:آفرید خدا هفت آسمان را،و از زمین نیز مثل آنها.

و هفت زمین با آنچه در میان آنها و بر رویشان هست در پشت خروس مانند

حلقه‌ای است در بیابانی،و آن خروس یک بال آن در مشرق است،و یک بال آن در مغرب است،و مجموع اینها نزد سنگی که خروس بر روی اوست مانند حلقه‌ای است در بیابانی،و تمامی اینها نزد ماهی که اینها بر روی اوست مانند حلقه‌ای است در بیابانی،و مجموع اینها نزد دریای تاریک مانند حلقه‌ای است در بیابان،و تمام اینها نزد ثری مانند حلقه‌ای است در بیابان،این است که خدا می‌فرماید لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری ⁽¹⁾یعنی:مخلوق و مملوک خداست آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است،و آنچه در بین آسمان و زمین است،و آنچه در زیر ثری است،دیگر آنچه در زیر ثری است خدا می‌داند،و جمیع اینها نزد آسمان اوّل مانند حلقه‌ای است در بیابان.

و همچنین فرمود:تا آسمان هفتم و تمام آسمانها و آنچه در اوست نزد دریای مکفوف که از اهل زمین بازداشته‌اند آن را،مانند حلقه‌ای است در بیابان،و جمیع آنها نزد کوههای تگرگ مانند حلقه‌ای است در بیابان،پس این آیه را خواندند وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَدٍ ⁽²⁾یعنی:فرومی‌فرستد تگرگ را از آسمان از کوههائی که در آسمان هست از تگرگ،و جمیع اینها نزد حجب نور مثل حلقه‌ای است در بیابان،و این حجب هفتاد هزار حجاب است که نورش دیده‌ها را کور می‌کند،و مجموع اینها نزد هوائی که دلها را حیران می‌کند مانند حلقه‌ای است در بیابان،پس این آیه را خواندند وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ ⁽³⁾یعنی:

کرسی او آسمان و زمین را فراگرفته،و مجموع اینها نزد عرش مانند حلقه‌ای است

در بیابان،پس خواندند اَلرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی ⁽¹⁾و فرمود که:ملائکۀ عرش با این عظمت را به این قول برمی‌دارند:لا إله الاّ اللّه،و لا قوّة الاّ باللّه العلیّ العظیم ⁽²⁾.

اصل نهم: در بیان معنی لطیف و خبیر است

در بیان معنی لطیف و خبیر است

بدان که لطیف را بر چهار معنی اطلاق می‌نمایند:

اول:چیزهای بسیار ریزه را که به دیده درنیاید لطیف می‌گویند،و به این معنی در خدا کنایه از تجرّد خداست،یعنی از خواصّ اجسام مبرّاست،و در مکانی و جهتی نیست،و دیده نمی‌شود به چشم،بلکه به عقل درنمی‌آید.

دوّم:لطیف می‌گویند و صانع امور لطیفه را می‌خواهند،چنانچه صانعی اگر چیزهای بسیار ریزه سازد و دقایق در آن صنعت به کار برد که دیگران از آن عاجز باشند،آن را لطیف می‌گویند.و اطلاق این معنی بر خدا ظاهر است،که اگر کسی تفکر نماید در اعضا و جوارحی که خلق کرده است در حیواناتی که به چشم در نمی‌آیند،و قوا و مشاعری که در ایشان مقرّر فرموده عقل حیران می‌شود.

سوّم:عالم به لطایف و دقایق را لطیف می‌گویند،و این نیز ظاهر است.

چهارم:لطیف مشتقّ از لطف و احسان می‌باشد،یعنی صاحب لطف و کرم و احسان.

و بدان که خبیر را بر دو معنی اطلاق می‌نمایند:

اول:آنکه فعیل به معنی فاعل باشد،یعنی:عالم به جمیع امور و کنه حقایق و خفیّات و دقایق اشیاء.

دوّم:آنکه فعیل به معنی مفعل باشد:یعنی:خبردهنده و مطلع‌گرداننده بر حقایق اشیاء.

و ابن بابویه علیه الرحمه روایت کرده است که حضرت علی بن موسی الرضا علیهما السّلام به حسین بن خالد گفت:بدان که خداوند عالمیان قدیم است،و قدیم بودن صفتی است که عاقل را دلالت می‌کند بر آنکه چیزی پیش از خدا نبوده،و چیزی هم در وجود ازلی همیشه با او نبوده،پس باطل شد گفتۀ کسی که گمان کند پیش از خدا با او همیشه چیزی بوده است؛زیرا اگر چیزی همیشه با خدا باشد خدا خالق آن چیز نمی‌تواند بود،و چگونه خالق چیزی باشد که همیشه با اوست،اگر پیش از او چیزی باشد آن اوّل اوّلی خواهد بود به خالق بودن از دوّم،پس خدای تعالی خود را وصف نمود به نامی چند،و اسمی چند برای خود مقرّر فرمود،که چون مردم به او محتاج و مضطرّند در هنگام اضطرار او را به آن نامها بخوانند.

پس خود را مسمّی گردانید به سمیع و بصیر و قادر و قاهر و حیّ و قیّوم و ظاهر و باطن و لطیف و خبیر و قویّ و عزیز و حکیم و علیم و مانند اینها،پس چون غلات و تکذیب‌کنندگان این اسماء الهی را می‌شنوند،و از ما شنیده‌اند که می‌گوئیم هیچ چیز مثل خدا نیست،و هیچ خلقی در صفات و حالات با خدا موافق نیستند بر ما اعتراض می‌نمایند که چگونه می‌گویند که خدا شبیه و مثل ندارد،و حال آنکه این اسما را همه بر شما اطلاق می‌توان کرد،و متّصف به این صفات هستید،و در این صفات با خدا شریکید؟

جواب ایشان این است:اگر چه اسم شریک است،امّا در معنی مختلف است،

چنانچه شخصی را حمار و اسد نام می‌کنند،و سکره نام می‌کنند،و حال آنکه این مسمّیات با مسمّیات اوّل این اسماء مشابهتی ندارند،و هم‌چنین خداوند عالمیان که خود را عالم فرمود،نه به اعتبار علم حادثی است که عارض او شود،و اگر آن علم نزد او حاضر نباشد،یا از او مفارقت نماید،جاهل باشد،چنانچه در مخلوقین می‌باشد،که اوّل جاهل می‌باشند،و به علم حادثی عالم می‌شوند،و گاه آن علم از ایشان مفارقت می‌نماید،و باز جاهل می‌شوند،و خدا را عالم می‌نامند به علم ازلی که عین ذات اوست،و جمیع اشیا را می‌داند،و جهل او محال است،پس اسم علم مشترک است میان خالق و مخلوق،و معنی مختلف است.

و خداوند عالم را سمیع می‌نامند،نه به اعتبار جزئی که در او باشد،که به آن چیزها را شنود،و به آن جزو چیزها را تواند دید،چنانچه در مخلوقین به یک عضو می‌شنوند،و به یک عضو می‌بینند،و در دیدن و شنیدن محتاج به این دو عضوند، و لیکن خدا به ذات خود چیزهای شنیدنی و دیدنی را همه می‌داند بی‌عضو و جزو و همچنین در اسم بصیر،پس اسم مشترک است و در معنی مختلف.

و حق‌تعالی را قائم می‌گویند،نه به این معنی که برپا ایستاده،و لیکن قائم است به معنی حفظکننده و مطّلع بر احوال خلایق،چنانچه می‌گویند که:فلان شخص قائم است به امر فلان،یعنی بر احوالش مطّلع است،و حافظ و نگاه‌دارندۀ اوست،چنانچه فرموده است که:من قائم و مطّلعم بر هر نفسی به آنچه می‌کنند.و قائم در لغت عرب به معنی باقی نیز آمده است،و به این معنی بر خدا نیز رواست، یعنی زوال ندارد.ایضا می‌گویند که:فلان قائم است به امر فلان،یعنی مهمّات او را کفایت می‌نماید،و این معانی بر خدا رواست،و در مخلوق قائم که می‌گویند یعنی برپا ایستاده،پس یک لفظ را در هر دو اطلاق می‌نماید و معنی مختلف است.

و همچنین لطیف در مخلوق به معنی کوچکی و ریزکی است،و در خداوند

عالمیان به این معنی محال است که او را ادراک توان نمود،چنانچه می‌گویند که:

لطف عنّی هذا الأمر.یعنی:پی نبردم به فلان امر،پس لطیف بودن الهی عبارت از این است که او را به حدّی و اندازه‌ای و تعریفی نمی‌توان یافت،و به هیچ صفتی او را وصف نمی‌توان نمود.

و خبیر در مخلوق آن است که از تجربۀ علمی آموخته باشد،و خبیر در باب خدا آن است که همیشه به جمیع جزئیّات عالم باشد.

و ظاهر در مخلوقین بر چیزی اطلاق می‌نمایند که بر بالای چیزی برآمده باشد، و خدا ظاهر است به این معنی که غالب است بر جمیع اشیاء،و همگی مقهور قدرت اویند،چنانچه عرب می‌گوید که:ظهرت علی أعدائی.یعنی:بر دشمن غالب شدم،و به معنی دیگر خدا را ظاهر می‌نامند که وجودش از همه چیز ظاهرتر است،و چه چیز از خدا ظاهرتر می‌باشد که در هر چیز که نظر می‌کنی صنعت او را مشاهده می‌نمائی،و آثار قدرتش در تو آن‌قدر هست که تو را بس است،و ظاهر به این معنی که در مخلوق می‌گویند آن است که خودش را توان دید،یا ذاتش را به حدّی توان شناخت،و این معنی بر خدا محال است.

و در مخلوق امری را باطن می‌گویند که در میان چیزی فرورفته باشد،و در زیر چیزی پنهان شده باشد،و در خدا به این معنی است که علم و حفظ و تدبیرش به باطن همه چیز سرایت کرده است،چنانچه عرب می‌گوید که أبطنته،یعنی باطن او را دانستم.

و قاهر در مخلوق آن است که به سعی و مکر و حیله و اسباب و آلات بر کسی غالب شود،و گاه هست همان غالب مغلوب می‌شود،و در خدا به این معنی است که فاعل و خالق جمیع اشیاء است،و همه مقهور و مغلوب قدرت اویند،و هرچه نسبت به ایشان اراده نماید به عمل می‌آید،و آنچه را بگوید باش می‌باشد،و آنچه

را خواهد فانی می‌کند،پس در جمیع اینها اسم مشترک است میان خالق و مخلوق و معنی مختلف،و سایر اسماء الهی بر این قیاس است ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که:خدا را لطیف می‌نامند،چون که خالق امور لطیفه است از حیوانات بسیار ریزه،مثل پشه و آنچه از آن خردتر است که از ریزه‌گی به چشم درنمی‌آید،و در هر نوع از اینها ماده‌ای و نری خلق کرده،و از یکدیگر ممتاز ساخته،و از برای هر فردی از افراد اینها آنچه صلاح ایشان در آن است خلق کرده،و همگی را تربیت می‌فرماید،و روزی می‌دهد آنچه در قعر دریا و در پوست درختان خلق فرموده،و آنچه در صحراها و بیابانها آفریده، و آنچه مصلحت ایشان در آن است تعلیم ایشان فرموده،و قوّت مجامعت به ایشان داده،و کیفیّت آن را تعلیم ایشان نموده،و هریک را از مرگ گریزان ساخته،و هریک را به زبان نوع خود آشنا کرده،که سخن یکدیگر را می‌فهمند،و مطالب را به فرزندان خود می‌فهمانند،و ایشان را محبّت فرزندان داده،که روزی بر ایشان می‌برند،و در هریک رنگهای مختلف خلق کرده،و نهایت صنعت در رنگ‌آمیزیهای ایشان کرده،و اینها را در جانوری چند کرده که از خردی به دیده در نمی‌آیند،و به دست لمس ایشان نمی‌توان نمود.

پس چون این خلقهای لطیف را مشاهده کردیم،دانستیم که صانع ایشان لطیف است،و عالم به لطایف امور،و خالق دقایق اشیاست،که بی‌عضو و جارحه،و بی ادوات و آلت،و بی‌مادّه و مدّت بر لوح عدم چنین رنگها ریخته و گلستان عالم وجود را به این صنعتها آراسته ⁽²⁾.

اصل دهم: در احاطۀ علم و قدرت الهی به جمیع اشیاء

در احاطۀ علم و قدرت الهی به جمیع اشیاء

بدان که علم الهی به جمیع اشیاء از کلیّات و جزئیّات احاطه نموده،و این معنی اجماعی مسلمانان است،و انکار جمعی از حکما علم الهی را به جزئیّات کفر است،بلکه خداوند عالم به جمیع اشیاء عالم بوده در ازل الآزال،و بعد از وجود آن چیز علم او متبدّل نمی‌شود،و زیاده نمی‌گردد،و این امر از آیات و اخبار به حدّ ضرورت رسیده،و احتیاج به توضیح ندارد.

و باید دانست که قدرت الهی عامّ است نسبت به جمیع ممکنات،و قادر است که هر آنی صد هزار برابر آنچه خلق کرده است خلق نماید،و لیکن مصلحت اقتضا نموده که بر همین قدر از خلق اکتفا نماید،چنانچه قدرت دارد که از برای هر شخصی سه دست یا بیشتر خلق فرماید،و لیکن مصلحت مقتضی آن است که غالبا دو دست بیشتر نباشد.

و آنچه در این حدیث و در آیات و اخبار موافق این وارد شده است،که خدا بر همه چیز قادر است،دلالت بر این دارد که ممتنعات و امری چند که محالند شیء نیستند،و همچنین بر واجب و ممکن شیء اطلاق می‌توان نمود،و در ممتنعات قصور از جانب قدرت خدا نیست،بلکه قصور از جانب آن محلّ است،که چون محال اوست،قابل آن نیست که وجود به آن تعلّق یابد،و چگونه قصور در قدرت کسی باشد که خزانۀ او عدم باشد،و آنچه خواهد به محض اراده که تعبیر از آن به لفظ«کن»موجود نماید.

چنانچه منقول است از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام که:حضرت موسی به کوه طور رفت و با خداوند خود مشغول مناجات شد،و گفت:خداوندا خزینه‌های خود را به من بنما،فرمود:که ای موسی خزانۀ من آن است که هر امری را که اراده

نمایم می‌گویم موجود شو آن شیء موجود می‌شود ⁽¹⁾.و چون این ده اصل از اصول ضروریّه دین بود،و اعتقاد به آنها لازم بود،و اختلاف بسیار از اهل باطل در آنها شده بود،موافق طریق اهل بیت علیهم السّلام بر وجه اجمال بیان نمود،که به شبهات ارباب شکوک و ضلالت از راه دین به در نروی و السّلام علی من اتبع الهدی.

ثمّ الإیمان بی،و الإقرار بأنّ اللّه تعالی أرسلنی إلی کافّة الناس،

اشاره

ثمّ الإیمان بی،و الإقرار بأنّ اللّه تعالی أرسلنی إلی کافّة الناس، بشیرا و نذیرا وَ داعِیاً إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً .

حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله فرمود به ابوذر:بعد از معرفت ذات و صفات واجب و ایمان به آنها،ایمان به من است،و اقرار نمودن به اینکه حق‌تعالی مرا به کافّۀ آدمیان به پیغمبری فرستاده،که اطاعت‌کنندگان را بشارت می‌دهم به ثوابهای غیر متناهی،و مخالفت‌کنندگان را می‌ترسانم از عذابهای الهی،و می‌خوانم مردم را به سوی خدا و اطاعت او به فرمان او و توفیق او،و چراغ نور بخشنده‌ام که مردم را از تاریکیهای جهل و ضلالت به نور ایمان و هدایت می‌رسانم.

بدان که یکی از اصول دین اقرار به نبوّت پیغمبر آخر الزمان صلّی اللّه علیه و آله است،و بیان این امر در این مختصر بر وجه کمال نمی‌توان نمود،و لیکن مجملی از آن را در ضمن چند فایده تحریر می‌نماید.

فایدۀ اولی: در بیان ضرورت وجود نبی و احتیاج خلایق به او

در بیان ضرورت وجود نبی و احتیاج خلایق به او

بدان که این بسی ظاهر و معلوم است که غرض الهی از خلق این عالم تحصیل منفعتی از برای خود نیست،چه معلوم است که او غنیّ بالذات است،و در هیچ

کمالی به غیر محتاج نیست،بلکه غرض آن است که افراد قابلۀ خلق را به کمالاتی که قابل آن باشند فائز گرداند و نشأۀ انسانی چنانچه سابقا به آن اشاره شد از جمیع مخلوقات قابلیّت و استعداد کمالات زیاده دارد،و عرض کمالاتش از رتبۀ خاتم الانبیاست،که اشرف مکنونات است،تا رتبۀ عمری و ابو بکری و ابو جهلی که اخس موجوداتند.

و ظاهر است که کمال نوع انسانی به تحصیل کمالات،و رفع نقایص می‌شود،و شکّی نیست که این نوع از کمال بدون معلّم ربّانی که از جانب حق‌تعالی مؤیّد بوده باشد،و به وحی الهی حسن و قبح اشیاء را داند،و به وعد و وعید مردم را بر خیرات بدارد،میسّر نیست،چه ظاهر است که نفوس بشری به اعتبار دواعی شهوات و لذّات راغب به بدیها می‌باشند،و امور قبیحه در نظر ایشان مستحسن می‌باشد،و اکثر مردم امور قبیحه را به شهوات خود حسن می‌دانند.

و ایضا معلوم است که این امور بدون وعده به ثوابها و وعید از عقابها متمشی نمی‌شود.و معلوم است که عقل انسانی بدون وحی ربّانی احاطه به خصوصیّات ثواب هر عملی و عقاب هر جرمی نمی‌کند،پس به غیر شخصی که از جانب حق سبحانه و تعالی مأمور باشد و حسن و قبح اشیا را به وحی الهی داند،ارشاد خلق و تکمیل ایشان حاصل نمی‌گردد،و این شخص را ناچار است از دو جهت:یکی جهت بشریّت،که به آن اعتبار محال است،و مؤانست و مکالمه و مصاحبت با مکلّفین نماید،و الفت و آمیزش با ایشان کند،که سخن او در نفس ایشان تأثیر نماید.و جهت دیگر جهت روحانیّت و تقدّس و کمال است،که به آن جهت مستعدّ فیوضات نامتناهی،و قرب به جناب اقدس الهی بوده باشد،که از جهت ثانی استفاضۀ علوم و حکم و معارف نماید،و به جهت اوّل به خلق رساند.

چنانچه منقول است که زندیقی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام آمد،و سؤالهائی

نمود،و به جوابهای آن حضرت به شرف اسلام فائز گردید،از جملۀ آن سؤالها این بود که:به چه دلیل اثبات انبیا و رسل می‌نمائید؟حضرت فرمودند:چون ما ثابت کردیم خداوندی را که خالق و صانع ماست و منزّه است از صفات جمیع مخلوقین، و آن صانع حکیم است،و بنای جمیع امورش بر حکمت و مصلحت است،و خلق او را نمی‌توانند دید،و به لمس و حس درنمی‌آید،و جسم نیست که با او روبرو و مکالمه و محاجّه و گفتگو نمایند،پس ثابت شد که بر وفق حکمت باید رسولان در میان او و خلایق باشند،که ایشان را دلالت نمایند بر آنچه مصلحت ایشان در آن است،و باعث نفع ایشان است،و راهنمائی کنند ایشان را به چیزی چند که باعث بقای نوع ایشان است،و ترک آنها مورث فنای ایشان است.

پس ثابت شد که جمعی می‌باید باشند،که از جانب حکیم علیم مردم را امر و نهی نمایند،و تکالیف الهی و حکم ربّانی را به خلق برسانند،و ایشان پیغمبران و اوصیای ایشانند،که برگزیده‌های خدایند از میان خلق،که ایشان را تأدیب به حکمت نموده،و مبعوث به حکمت ساخته،که در اخلاق و صفات با عامّۀ خلق شریک نیستند،و در خلق و صورت و ترکیب به ایشان شبیهند،و از جانب خدا مؤیّدند به دلائل و معجزات و براهین و شواهد،که بر حقیقت ایشان دلالت می‌کند،مثل مرده زنده کردن،و کور روشن کردن،و پیس را شفا دادن،و هرگز زمین خدا از یکی از ایشان خالی نمی‌باشد،که کمال علم و معجزه‌اش دلیل حقیّت اوست،و هر وصی دلیل است بر حقیّت پیغمبرش ⁽¹⁾.

بدان که حضرت در این حدیث اشاره به دلیل دیگر نیز فرموده،که چون انسان مدنی الطبع است،و هر فردی به دیگری در امور معاش و معاد خود محتاجند،و با

یکدیگر آمیزش ایشان ضرور است،و آمیزشها باعث منازعات و مشاجرات می‌شود،پس ناچار است ایشان را از حاکمی که رفع منازعات ایشان نماید،به نحوی که حیفی و میلی در حکم او نباشد،و اگرنه به زودی یکدیگر را می‌کشند و فانی می‌شوند،و اگر این حاکم تا مؤیّد از جانب خدا نباشد مأمون از حیف و میل نیست،و ایضا حکم موقوف است بر علم به خصوصیّات احکام،و ظاهر است که عقل بشری احاطه به جمیع خصوصیّات احکام نمی‌تواند نمود،پس حاکم باید مؤیّد به وحی باشد.

فایدۀ ثانیه: در معجزه

در معجزه

بدان که دلیلی که عامّۀ ناس به آن علم به نبوّت نبی به هم توانند رسانید معجزه است،و آن عبارت است از امر خارق عادت که از مدّعی پیغمبری ظاهر گردد،و دیگران از اتیان به مثل آن عاجز باشند،مانند عصا را اژدها کردن،و مرده زنده کردن،و ماه را شق کردن.

و وجه دلالت معجزه بر نبوّت ظاهر است،چه هرگاه شخصی دعوی نماید که من پیغمبر و فرستادۀ خدایم،و گواه بر حقیت من این است که فلان امر غریب را خدا بر دست من جاری می‌کند،و مطابق آنچه گفته به ظهور درآید،و آن کار خارج از طاقت بشر باشد،علم به هم می‌رسد که آن شخص فرستادۀ خدا است.

همچنان که هرگاه شخصی به حضّار مجلس پادشاهی بگوید که من از جانب پادشاه مأمور شده‌ام که شما را به فلان کار بدارم،و شاهد بر صدق من آنکه پادشاه آن روزنه را سه مرتبه می‌بندد و می‌گشاید،یا سه بار از تخت برمی‌خیزد و

می‌نشیند،و پادشاه سخن آن شخص را می‌شنیده باشد،خواه حاضر باشد نزد آن جماعت بی‌حجاب و خواه پرده در میان باشد،و بعد از آن مطابق گفتۀ آن شخص از پادشاه به ظهور آید،جمیع حاضران را یقین به هم می‌رسد که آن شخص راست می‌گوید.

و نیز اگر خدای تعالی معجزه را برطبق گفتۀ مدّعی کاذب ظاهر سازد،تصدیق او کرده باشد،و تصدیق کاذب قبیح است،و بر خدا روا نیست،و ایضا چگونه عقل تجویز می‌نماید که از خداوند با نهایت لطف و رحمت این‌چنین تصدیقی که موجب ضلالت ابدی خلق باشد به‌ظهور درآید،و همچنان که از دیدن معجزه علم به نبوّت می‌رسد از علم به ظهور از راه اخبار متواتره نیز علم به هم می‌رسد، چنانچه ما را از تواتر وجود شهر مکّه علمی به هم رسیده که بعد از دیدن هیچ زیاده نمی‌شود.

فایدۀ ثالثه: در تقریر دلیل بر نبوّت پیغمبر آخر الزمان

در تقریر دلیل بر نبوّت پیغمبر آخر الزمان

محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب صلّی اللّه علیه و آله است

بدان که معجزات ظاهرات و آیات باهرات آن حضرت فوق حدّ و احصاست،و از جملۀ معجزات آن حضرت قرآن مجید است؛زیرا که به تواتر معلوم شده است قرآن را برطبق دعوای نبوّت خود معجزه آوردند،و جمیع فصحا و بلغای قبایل عرب را با آنکه از ریگ بیابان بیشتر بودند،تکلیف نمودند که در برابر یک سورۀ کوچک از سوره‌های قرآنی سوره‌ای بیاورید،که در بلاغت و فصاحت مثل آن باشد،و با وفور جماعات و کثرت ایشان،و شدّت عداوت و عصبیّت و کفری که

داشتند،چندان‌که سعی کردند چیزی نتوانستند آورد،و همه اعتراف به عجز کردند؛و به مقاتله و کشته شدن تن دردادند،و به این امر اتیان نکردند،با اینکه در آن زمان فصاحت و بلاغت پیشۀ ایشان بود،و مدار ایشان بر خطب و اشعار بود.

چنانچه ابن بابویه علیه الرحمه روایت کرده است که:ابن السکّیت که از علمای عامّه بود به خدمت حضرت امام رضا علیه السّلام آمد،و سؤال کرد که چرا خداوند عالمیان موسی بن عمران را باید و بیضا و عصا و چیزی چند که شبیه به سحر بود فرستاد؟و حضرت عیسی را به طب فرستاد؟و پیغمبر ما را با معجزۀ سخن و کلام فرستاد؟

حضرت فرمود که:خدا چون موسی را فرستاد بر اهل عصرش سخر غالب بود، و ساحران در آن زمان بسیار بودند،لهذا موسی را با معجزه چند فرستاد که به آن امری که ایشان در آن مهارت داشتند شبیه بود،و سحر ایشان را باطل گردانید،و ایشان عاجز شدند از برابری آن،و به این نحو حجّت را بر ایشان تمام کرد.و حضرت عیسی علیه السّلام در زمانی مبعوث گردید که کوفت‌های مزمن و بلاهای عظیم در آن زمان به هم رسیده بود،و مردم به طبیب بسیار محتاج بودند،و اطبّای ماهر بودند،پس او را به معجزه‌ای چند فرستاد از مرده زنده کردن،و کور و پیس را شفا بخشیدن،که اهل آن عصر از آنها عاجز شدند،و حجّت الهی بر ایشان تمام شد و پیغمبر ما را در زمانی مبعوث گردانید،که مدار اهل آن عصر بر خطبها و کلامهای بلیغ و اشعار بود،و تفاخر ایشان به همین صنعت سخن بود،پس آن حضرت از کتاب الهی و مواعظ و احکام چیزی چند آورد،که ایشان معترف به عجز خود شدند،و حجّت خدا را بر ایشان تمام کرد.

ابن السکّیت گفت:و اللّه که مثل تو عالمی در این زمان ندیده‌ام،بگو که امروز حجّت خدا بر مردم چه چیز است؟فرمود که:حجّت خدا در این زمان عقل

است،که به آن تمیز نمائی میان کسی که راست بر خدا گوید،و تصدیق او نمائی، و به گفتۀ او عمل کنی،و کسی که دروغ بر خدا بندد،او را تکذیب کنی، ابن السکّیت گفت:و اللّه که جواب حق همین است ⁽¹⁾.

و غیر قرآن از معجزات و خوارق عادات که در کتب خاصّه و عامّه روایت نموده‌اند و اکثر آنها به تواتر پیوسته بسیار است،و بر تقدیر عدم تواتر بعضی،در متواتر بودن بعضی قدر مشترکی است،و میان آنها شکّی نیست،مثل شقّ قمر،و حرکت کردن درخت از جای خود و آمدن به نزد آن حضرت،و باز به فرمودۀ او به جای خود برگشتن،و جاری شدن آب از میان انگشتان مبارکش به نحوی که جمیع لشکر و چهارپایان از آن سیراب شدند،و تسبیح گفتن سنگ‌ریزه در دست آن حضرت،و سخن گفتن بزغالۀ مسموم که زهر بر من زده‌اند،و سیر گردانیدن جمعی کثیر از طعام اندک،و گرویدن جن،و برگردانیدن آفتاب برای حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام،و شهادت دادن سوسمار بر نبوّت او،و شکوه کردن ناقه از صاحبش.

و با وجود چیزی نخواندن و از بشری تعلیم نگرفتن،از احوال گذشتها از پیغمبران و غیر ایشان خبر دادن موافق واقع بدون خللی و اختلافی،و با این حال بر جمیع مطّلع بودن،و از هیچ‌کس در حجّت مغلوب نشدن،و در هیچ سؤال عاجز از جواب نشدن،و خبر دادن از وقوع امور بسیار در زمان آینده،و همه به فعل آمدن،مثل فتح مکّه،و فتح خیبر،و مغلوب شدن روم،و مفتوح گشتن خزاین فارس و روم به دست اهل اسلام،و مقاتله نمودن حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام با سپاه عایشه و طلحه و زبیر و معاویه و خوارج نهروان،و مظلومیّت اهل بیت علیهم السّلام،و

وفات حضرت فاطمه و شهادت حسنین صلوات اللّه علیهم،و اختلاف امّت به هفتاد و سه فرقه،و مسلّط گشتن اهل اسلام بر بلاد،و غالب گشتن دین بر ادیان انبیای سابق،و به هم رسیدن صوفیّه در این امّت،چنانچه در حدیث ابوذر خواهد آمد،و امثال این معجزات زیاده از آن است که احصا توان نمود.

و قطع‌نظر از اینها از ملاحظۀ اوصاف و اطوار آن حضرت از نسب و حسب،و علم،و حلم،و خلق،و همّت،و مروّت،و امانت،و دیانت،و عدالت،و شجاعت،و فتوّت،و زهد،و ورع،و ریاضت،و عبادت،و ترک علایق،و صفای طینت،و مجاهدۀ با نفس،و حسن سلوک،و کیفیّت معاشرت با خلق،و راستی گفتار،و درستی کردار،و استقرار محبّتش در دلها،و سایر صفات حمیده و آثار پسندیده آن جناب،هر عاقلی را جزم به حقیقت آن حضرت به هم می‌رسد.

و هم‌چنین اگر کسی اندک تأمّلی بکند در احکام دین و ضوابط شریعت مقدّسۀ او،می‌داند که این قانون و این نسق از غیر خداوند عالمیان نمی‌باشد،و اخبار به بعثت آن حضرت در کتابهای انبیای سابقه که الحال در میان هست بسیار است،و ذکر آنها موجب تطویل می‌شود،و در بیان معجزات آن جناب به ایراد یک حدیث در این باب اکتفا می‌نمائیم.

حمیری در کتاب قرب الاسناد به سند عالی از معمّر روایت کرده که:حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود که:پدرم موسی بن جعفر علیهما السّلام مرا خبر داد که روزی نزد پدرم جعفر بن محمّد علیهما السّلام بودم،و من طفل خماسی بودم،یعنی قامتم پنج شبر بود،یا پنج‌ساله بودم،که جماعتی از یهود به خدمت پدرم آمدند،و گفتند:تو فرزند محمّدی که پیغمبر این امّت است،و حجّت بر اهل زمین است؟فرمود:بلی، ایشان گفتند:ما در تورات خوانده‌ایم که خدا حضرت ابراهیم و فرزندان او را کتاب و حکمت و نبوّت کرامت کرده،و برای ایشان پادشاهی و امامت مقرّر فرموده،و

همیشه چنین یافته‌ایم اولاد پیغمبران را که پیغمبری و وصایت از ایشان تجاوز نمی‌نماید،و به غیر ایشان نمی‌رسد،پس چرا از شما که نسل پیغمبرید به دررفته و به دیگران قرار گرفته،و شما را ضعیف و مغلوب می‌بینیم،و حرمت پیغمبر شما را در امر شما مراعا نمی‌دارند،و شما را چنانچه باید اکرام نمی‌نمایند؟

چشمان حضرت صادق علیه السّلام گریان شد و فرمود:بلی همیشه پیغمبران و اوصیا و امینان خدا مظلوم و مقهور بوده‌اند،و به ناحق کشته شده‌اند،و همیشه ظالمان غالب بوده‌اند،و اندکی از بندگان خدا شاکر و مطیع او می‌باشند،ایشان گفتند که:

انبیا و اولاد ایشان بی‌تعلیم خلق علوم الهی را می‌دانند،و به تلقین الهی عالم به علوم او می‌باشند،و ائمّه و پیشوایان خلق خلیفه‌های پیغمبران و اوصیای ایشان چنین می‌باید باشند،آیا علوم الهی به شما چنین رسیده؟

حضرت به من فرمود که:پیش بیا ای موسی،پس من نزدیک رفتم دست بر سینۀ من مالید،و فرمود که:خداوندا تو او را تقویت فرما و تأیید کن به نصرت و یاری خود به حقّ محمّد و آل محمد،و به آن گروه یهود گفت:آنچه می‌خواهید از او سؤال نمائید،ایشان گفتند که:ما چگونه سؤال کنیم از طفلی که هنوز چیزی نیافته،و به مرتبه علم نرسیده؟من گفتم به ایشان که:سؤال نمائید از روی تفقّه و فهمیدن،و عنت و لجاج را بگذارید.

گفتند:ما را خبر ده از نه آیتی که خدا معجزۀ حضرت موسی گردانیده بود.

من گفتم:عصا بود که اژدها می‌شد،و دست خود را از گریبان بیرون می‌آورد جهان را از نور روشن می‌ساخت،و ملخ و شپش و وزغ و خون را بر اصحاب فرعون گماشت،و طور را بر بالای سر بنی اسرائیل آورد،و منّ و سلوی برای ایشان فرستاد،و منّ و سلوی هر دو یک آیت است،و دریا را برای ایشان شکافت.

گفتند:راست گفتی،بگو پیغمبر شما چه آیت و معجزه آورده که به آن شک از

دل امّتش زایل شد،و به او گرویدند؟گفتم:آیات و معجزات او بسیار است من پاره‌ای را به‌شمارم،گوش بدارید و بفهمید و حفظ نمائید.

امّا اوّل:شما می‌دانید که جنّ و شیاطین پیش از بعثت آن حضرت به آسمانها می‌رفتند و گوش می‌دادند،و خبرها به زمین می‌آوردند،و به کاهنان می‌گفتند،و بعد از رسالت او ایشان را به تیر شهاب و ریختن ستاره‌ها راندند و منع کردند،و کاهنان و ساحران باطل شدند،و خبرهای ایشان منقطع شد.

دوّم:سخن گفتن و گواهی دادن گرگ بر پیغمبری آن حضرت،چنان‌که در قصّۀ ابوذر گذشت.

سوّم:آنکه اتّفاق داشتن دوست و دشمن بر راستی لهجه و امانت و دیانت و دانائی او در ایّام طفولیت،و در هنگام شباب و جوانی،و در سنّ کهولت و پیری او،و همه معترف بودند که مانند او در علوم و کمالات نیست.

چهارم:آنکه چون سیف بن ذی یزن پادشاه حبشه شد،گروه قریش با عبد المطّلب به نزد او رفتند،و از احوال آن حضرت از ایشان سؤال کرد،و اوصاف آن حضرت را به ایشان گفت که:پیغمبری با این اوصاف در میان شما به هم خواهد رسید،جمیع قریش اقرار کردند که این اوصاف محمّد است که تو می‌شماری، گفت:زمان بعثت او نزدیک شده است،و مستقرّ او در مدینه خواهد بود،و در آنجا مدفون خواهد شد.

پنجم:آنکه چون ابرهة بن یکسوم،که پادشاه یمن بود،فیلان را آورد که کعبه را خراب کند قبل از بعثت آن حضرت،عبد المطّلب گفت:این خانه صاحبی دارد نمی‌گذارد که آن را خراب کنند،و اهل مکّه را جمع کرد و دعا کرد،و این بعد از خبر سیف بن ذی یزن بود،و به برکت آن حضرت ابابیل را بر ایشان فرستاد،و ایشان را هلاک کرد،و مکّه و اهل مکه را نجات داد.

ششم:ابو جهل سنگی برگرفت و به طلب آن حضرت بیرون آمد،دید که در پشت دیواری خوابیده،خواست که آن سنگ گران را بر روی آن حضرت بیندازد، به دستش چسبید،و چندان‌که تلاش کرد نتوانست انداخت.

هفتم:آنکه ابو جهل از اعرابی شتری خریده بود،و زرش را نمی‌داد،اعرابی به نزد قریش آمد و شکایت کرد ایشان از باب تمسخر آن حضرت را نشان اعرابی دادند،و حضرت در نزد کعبه نماز می‌گذارد،و گفتند:او را بگو که حقّ تو را از ابو جهل بگیرد،چون اعرابی نزد حضرت آمد،و طلب نصرت نمود،حضرت او را با خود به در خانۀ ابو جهل برد،و در را کوفت،ابو جهل متغیّر الاحوال بیرون آمد و گفت:چه‌کار داری؟فرمود:حقّ اعرابی را بده،گفت:می‌دهم و در ساعت حقّ اعرابی را تسلیم کرد،اعرابی به نزد قریش آمد و گفت:خدا شما را جزای خیر دهد،آن شخص حقّ مرا از او گرفت،قریش به ابو جهل گفتند که:حقّ اعرابی را به فرمودۀ محمّد دادی؟گفت:بلی،گفتند:ما استهزاء به اعرابی می‌کردیم،و می‌خواستیم تو را به آزار محمّد بداریم،ابو جهل گفت:که چون در را گشودم، گفت:حقّ اعرابی را بده،نظر کردم جانور مهیبی از بابت شتر دیدم که دهان باز کرده و رو به من آورده می‌گوید بده،و اگر می‌گفتم نه سرم را می‌کند،از ترس دادم.

هشتم:آنکه قریش نضر بن الحارث و عقبة بن أبی معیط را به نزد یهودان مدینه فرستادند،که احوال آن حضرت را از ایشان بپرسند،که او پیغمبر است یا نه،و پادشاهی او ثباتی خواهد داشت،چون بیامدند،یهود گفتند که:اوصاف او را به ما نقل کنید،چون ذکر کردند،پرسیدند که:از شما چه جماعت تابع او شده‌اند؟ گفتند:مردم پست و فقیر تابع او گردیده‌اند،یکی از علمای ایشان فریاد برآورد که همین پیغمبری است که ما اوصاف او را در تورات خوانده‌ایم،و خوانده‌ایم که قوم او زیاده از دیگران با او دشمنی خواهند کرد.

نهم:آنکه چون حضرت از مکّه هجرت فرمود،قریش سراقة بن جعشم را به طلب آن حضرت فرستادند،چون حضرت او را دید فرمودند که:خداوندا دفع شرّ او از ما بکن،در حال پاهای اسبش بر زمین فرورفت،فریاد برآورد:ای محمّد مرا رها کن،و من عهد می‌کنم که همیشه خیرخواه تو باشم،و با دشمن تو مصالحه ننمایم،حضرت فرمودند:خداوندا اگر راست می‌گوید اسبش را رها کن،پس رها شد و برگشت،و از آن عهد برنگشت.

دهم:آنکه عامر بن الطفیل و ازید بن قیس هر دو به نزد آن حضرت آمدند،و عامر به ازید گفت:چون به نزد او می‌روم من او را مشغول سخن می‌سازم تو به شمشیر کار او را بساز،چون بیامدند چندان‌که عامر با حضرت سخن گفت ازید کاری نکرد،چون بیرون آمدند ازید را زیاده از حد ملامت کرد که ترسیدی،او گفت:هرگاه اراده می‌کردم که بزنم به غیر تو دیگری را نمی‌دیدم،و اگر می‌زدم بر تو می‌زدم.

یازدهم:آنکه روزی ازید بن قیس و نضر بن الحرث با یکدیگر متّفق شدند که غیب از آن حضرت بپرسند،چون به خدمت آن حضرت رسیدند،حضرت متوجّه ازید شدند و فرمودند:به یاد داری روزی را که با عامر آمدی،و قصد کشتن من داشتی و خدا نگذاشت،و تمام قصّه را نقل فرمود،ازید گفت:و اللّه که به غیر من و عامر کسی از این قصّه خبر نداشت،و کسی تو را باخبر نکرده مگر ملک آسمان،و شهادت گفت و مسلمان شد.

دوازدهم:آنکه گروهی از یهود آمدند نزد جدّم علی بن ابی طالب و گفتند:

رخصت بگیر که ما بر پسر عمّت درآئیم که سؤالی چند از او داریم،چون حضرت رخصت طلبید،حضرت رسول فرمود که:از من چه می‌خواهند؟من بنده‌ای از بندگان خدایم،آنچه به من تعلیم می‌نماید می‌دانیم،پس رخصت فرمود،چون

داخل شدند فرمود:می‌خواهید خود سؤال کنید یا من مطلب شما را بیان کنم؟ ایشان گفتند:تو بیان کن،فرمود:آمده‌اید که از احوال ذی القرنین سؤال کنید، گفتند:بلی،فرمود:طفلی بود از اهل روم،و پادشاه شد،و به مشرق و مغرب عالم رفت،و در آخر سد را بنا کرد،گفتند:گواهی می‌دهیم که چنین است.

سیزدهم:آنکه وابصة بن معبد اسدی به خدمت حضرت آمد،و در خاطر گذرانید که از هر گناه و ثوابی از او سؤال خواهم کرد،حضرت فرمود:آمده‌ای که سؤال از نیکی و گناه بکنی،پس دست بر سینۀ او زد و فرمود:برو نیکی آن چیزی است که نفس تو به آن مطمئن شود،و دلت گواهی بدهد که آن حق است،و در سینه‌ات حقیّت آن مستقر گردد،و اثم و گناه آن است که در سینه‌ات گردد،و در دلت جولان کند،و دلت بر حقیّت آن گواهی ندهد،و هرچند تو را فتوی دهند که خوب است آن را مکن.

چهاردهم:آنکه گروه عبد القیس به خدمت آن حضرت آمدند،و چون مطلب ایشان به عمل آمد،حضرت فرمود:خرمای بلاد خود را که همراه دارید بیاورید، هریک از ایشان نوعی از خرما آوردند،حضرت نام آن خرماها را همه فرمود،ایشان گفتند:تو خرمای بلاد ما را از ما بهتر می‌شناسی،پس حضرت خصوصیّات زمینها و خانه‌های ایشان را بیان فرمود،گفتند:مگر تو بلاد و خانه‌های ما را دیده‌ای؟ حضرت فرمود:حجاب از پیش من برداشتند و از اینجا دیدم،پس یکی از ایشان برخاست و گفت:خالوئی دارم دیوانه شده است،حضرت او را طلبید و ردایش را گرفت و سه مرتبه فرمود بیرون رو ای دشمن خدا،همان ساعت عاقل شد،و گوسفند پیری با خود داشتند،حضرت گوش او را در میان دو انگشت خود گرفت و فشرد به شکل داغ علامتی در آن پیدا شد و فرمود:بگیرید این را که این علامت در گوش این گوسفند خواهد بود تا روز قیامت،و هنوز در گوش اولاد آن این علامت هست و معروف است.

پانزدهم:آنکه در سفری حضرت بر شتری گذشت که او وامانده بود و حرکت نمی‌کرد،آبی طلبید و مضمضه نمود و در ظرفی کرد،و در گلوی شتر ریخت،و فرمود:خداوندا چنین کن که خلاد و عامر و رفیق ایشان را برگیرد،پس ایشان هر سه سوار شتر شدند و برجست و در پیش شتران دیگر می‌دوید.

شانزدهم:آنکه در سفری ناقۀ یکی از صحابه گم شد او گفت:اگر او پیغمبر است می‌داند که شتر من در کجاست،حضرت او را طلبید و گفت:ناقۀ تو در فلان موضع مهارش به درختی بند شده است،او رفت و گرفت.

هفدهم:آنکه حضرت بر شتری گذشت،آن شتر سر در پیش آورد و سخنی گفت،حضرت فرمود:شکایت از صاحبش می‌کند که با او بد سر می‌کند،حضرت صاحبش را طلبید فرمود:این شتر را به دیگری بفروش و به راه افتاد،آن شتر برجست و از پی حضرت روان شد و فریاد می‌کرد و استغاثه می‌نمود،حضرت فرمود:می‌گوید که:از برای من صاحب نیکوئی به هم رسان،پس حضرت فرمود حضرت امیر المؤمنین را که این را خریداری نما،حضرت او را خرید و داشت تا جنگ صفّین.

هیجدهم:آنکه روزی در مسجد نشسته بودند شتری از در مسجد درآمد،و همه جا دوید تا به نزد آن حضرت آمد،و سر در دامن حضرت گذاشت و استغاثه کرد، حضرت فرمود:می‌گوید صاحب من امروز مرا می‌خواهد برای ولیمۀ فرزندش بکشد،و از من استغاثه می‌نماید که نگذارم او را بکشد،شخصی از صحابه گفت:

بلی شتر فلان شخص است،و امروز برای ولیمۀ پسرش ارادۀ کشتن این شتر دارد، حضرت فرستاد و شفاعت فرمود از کشتن او گذشت.

نوزدهم:آنکه حضرت نفرین فرمود بر قبیلۀ مضر که خدا قحط بر ایشان مستولی سازد،ایشان مبتلا به قحط شدند،به خدمت حضرت فرستادند و اضطرار خود را

عرض کردند که از تقصیر ایشان بگذرد،حضرت فرمود،خداوندا نفرین مرا بر ایشان مستجاب فرمودی،اکنون التماس می‌نمایم که بر ایشان باران نافعی زود بفرستی،و چنین کنی که ضرری به ایشان نرساند هنوز،حضرت در دعا بود که بارانی ریخت که عالم را گرفت،و یک هفته بر ایشان بارید،اهل مدینه آمدند و گفتند:یا رسول اللّه راههای ما بند شد،و بازارهای ما بسته شد،حضرت اشاره فرمود به ابر که بر حوالی ببارد و بر ما مبار،ابر از مدینه دور شد تا یک ماه در حوالی مدینه می‌بارید.

بیستم:آنکه حضرت را قبل از بعثت در طفولیّت ابو طالب به سفر شام برد،در راه در حوالی دیر به بحیرای راهب فرود آمدند،و بحیرا علوم کتب آسمانی را می‌دانست،و در تورات و کتب دیگر خوانده بود که پیغمبر آخر الزمان در این اوقات بر این مکان عبور خواهد فرمود،چون این قافله را دید فرمود:طعامی مهیّا کردند، و اهل قافله را به ضیافت طلبید،و در میان ایشان چندان‌که تفحّص نمود کسی را نیافت موافق اوصافی باشد که در کتب خوانده بود،گفت:آیا بر سربارهای شما دیگر کسی از قوم شما مانده است که حاضر نشده باشد؟گفتند:بلی طفل یتیمی هست با ما که نیامده است.

بحیرا نظر کرد دید که حضرت خوابیده،و ابر بر سر حضرت سایه کرده،بحیرا گفت:آن یتیم را بطلبید که او درّ یتیم است،و مطلب من آن پیغمبر واجب التعظیم است،چون حضرت متوجّه شدند،بحیرا دید که ابر با آن آفتاب فلک نبوّت حرکت می‌کند و سایه می‌افکند،بیامد و شرایط بندگی به تقدیم رسانید،و به قریش گفت:

این پیغمبر آخر الزمان است،و از جانب خدا مبعوث خواهد شد،و از احوال آن حضرت بسیار بیان کرد.

بعد از آن خبر،قریش از آن حضرت مهابت بسیار داشتند،و زیاده تعظیم

می‌نمودند،و چون به مکّه آمدند،سایر قریش را خبر دادند،و به این سبب خدیجه بنت خویلد به تزویج آن حضرت رغبت فرمود،و او بزرگ زنان قریش بود، و صنادید و اکابر قریش همه خواستگاری او نمودند ابا کرد،و به شرف مزاوجت آن حضرت مشرّف شد.

بیست و یکم:آنکه قبل از هجرت علی بن ابی طالب را فرمود که:خدیجه را بگو که طعامی مهیّا کند،و فرمود که خویشان ما را از فرزندان عبد المطّلب طلب کن، حضرت چهل نفر از خویشان را طلب نمود،چون بیامدند،فرمود:یا علی طعام بیاور،حضرت آن‌قدر طعام بیاوردند که سه نفر سیر توانند شد،به ایشان فرمود بخورید و بسم اللّه بگوئید،ایشان بسم اللّه نگفتند،حضرت خود بسم اللّه فرمود، ایشان به خوردن مشغول شدند،و همگی سیر شدند،ابو جهل گفت:محمّد خوب سحری برای شما کرد،به طعام سه نفر چهل نفر را سیر کرد،از این سحر بالاتر نمی‌باشد،حضرت امیر فرمود:بعد از چند روز دیگر ایشان را طلبید،و از همان قدر طعام ایشان را سیر گردانید.

بیست و دوم:آنکه حضرت امیر المؤمنین فرمود:من به بازار رفتم،و گوشتی خریدم به یک درهم،و قدری ذرّت گرفتم به یک درهم،و به نزد حضرت فاطمه علیها السّلام آوردم،فاطمه ذرّت را نان پخت،و گوشت را شوربا کرد،و فرمود:اگر پدرم حضرت رسول را می‌طلبیدی با یکدیگر می‌خوردیم،چون به خدمت آن حضرت آمدم بر پهلو خوابیده بود،و می‌فرمود:خداوندا پناه می‌برم به تو از گرسنگی،من عرض نمودم:یا رسول اللّه طعامی نزد ما حاضر شده اگر میل می‌فرمائی،برخاستند و از ضعف بر من تکیّه فرمودند.

چون به نزد حضرت فاطمه آمدند فرمودند:ای فاطمه طعام بیاور،حضرت فاطمه دیگ را با گردهای نان حاضر گردانید،حضرت جامه بر روی نان پوشیده و

فرمود که:خداوندا برکت ده طعام ما را،پس فرمود نه کاسه و نه گرده نان برای زنان خود یک‌یک جدا کردند و فرستادند،پس فرمود از برای فرزندان و شوهر خود حصّه‌ای بگذار،پس فرمود:خود تناول نما و برای همسایگان همه حصّه بفرست، و بعد از اینها هم تا چند روز آن برکت نزد ما بود و از آن می‌خوردیم.

بیست و سوّم:آنکه زن عبد اللّه بن مسلم گوسفندی برای آن حضرت آورد که به زهر بریان کرده بود،و در آن‌وقت بشر بن البرّاء بن عازب در خدمت آن حضرت بود،و او از آن تناول کرد و حضرت تناول نفرمود،و فرمود:این گوسفند می‌گوید که مرا به زهر آلوده کرده‌اند،و بعد از زمانی بشر بمرد،حضرت آن زن را طلبید و فرمود که:چرا چنین کردی؟گفت:شوهر من و اشراف قوم مرا کشته بودی،گفتم:

اگر پادشاه است کشته خواهد شد،و اگر پیغمبر خدا است خدا او را مطّلع خواهد گردانید که نخورد.

بیست و چهارم:آنکه جابر بن عبد اللّه انصاری گفت:مردم را در روز خندق دیدم که مشغول حفر خندق‌اند،و همگی گرسنه‌اند،و حضرت پیغمبر را مشاهده نمودم که مشغول کندن است،و از گرسنگی شکمش بر پشت چسبیده،آمدم به خانه و حال را با زن خود گفتم،زن گفت:در خانه ما یک گوسفند هست و پاره‌ای ذرّت، گوسفند را کشتم و گفتم:ذرّت را نان کرد،و نصف گوسفند را بریان کرد،و نصفی را مرق ساخت،و به خدمت حضرت آمدم،و عرض نمودم طعامی مهیّا کرده‌ام می‌خواهم تشریف بیاوری،و هرکس را که خواهی با خود بیاوری.

حضرت جمیع صحابه را ندا فرمود که:جابر شما را به سوی طعام خود دعوت می‌نماید،جابر ترسان و با خجالت تمام به خانه آمد،و به زن خود گفت عجب فضیحتی شد،جمیع صحابه با حضرت آمدند،زن پرسید از جابر که تو ایشان را خواندی یا حضرت،جابر گفت:حضرت طلبید ایشان را،گفت:پس باک مدار او

بهتر می‌داند از تو،جابر گفت چون حضرت تشریف آوردند فرمود که:نطعها پهن کردیم در میان شارع،و فرمود،کاسه‌ها و ظرفها به هم رساندیم،و پرسید چه مقدار طعام داری؟آنچه بود عرض نمودم،فرمود که:یک جامه‌ای بر روی ظرفی که یخنی ⁽¹⁾در آنجاست،و بر روی دیگ مرق،و بر روی تنور بپوشانید،و از زیر جامه بدر آورید،و کاسه‌ها پر کنید،و برای مردم ببرید،ما چنین کردیم،و چندان که بیرون آوردیم کم نشد،تا آنکه سه هزار نفر از صحابه که با حضرت بودند سیر شدند،و هدیّه‌ها برای همسایه‌ها فرستادند،و چند روز دیگر طعام در خانه داشتیم.

بیست و پنجم:آنکه سعد بن عبادۀ انصاری پسینی به خدمت حضرت آمد،و حضرت روزه بودند،آن حضرت را با حضرت امیر المؤمنین دعوت فرمود،چون تشریف بردند و طعام تناول فرمودند،حضرت رسول فرمود که:پیغمبر و وصیّ او در خانۀ تو افطار نمودند،ای سعد طعام تو را ابرار و نیکان خوردند،و نزد تو روزه داران افطار کردند،و ملائکه بر شما صلوات فرستادند،چون حضرت برخاستند، سعد الاغی برای حضرت حاضر گردانید،و قطیفه بر روی آن انداخت،و از حضرت التماس کرد که سوار شدند،و آن الاغ بسیار بد راه و کند بود،چون حضرت سوار شدند به برکت قدم آن حضرت آن الاغ چنان رهوار و خوش‌راه شده بود که هیچ اسبی به آن نمی‌رسید.

بیست و ششم:آنکه آن حضرت از حدیبیّه مراجعت می‌فرمود،در راه به آبی رسیدند بسیار ضعیف،به‌قدر آنکه یک سوار سیراب شود،حضرت فرمود:هرکه پیش از ما به آب برسد آب نکشد،چون حضرت بر سر آب رسیدند قدحی

طلبیدند و مضمضه فرمودند و در آن قدح و آب مضمضه را به چاه ریختند،آب آن چاه به حدّی بلند شد که همگی سیراب شدند،و مشکها و مطهره‌های خود را پر کردند،و وضو ساختند.

بیست و هفتم:خبرهائی که از امور آینده فرمودند،و همه موافق فرمودۀ آن حضرت واقع شد.

بیست و هشتم:آنکه در صباح شب معراج قصّۀ شب را نقل می‌فرمودند، جمعی از منافقین تکذیب آن حضرت نمودند،فرمود که:به قافله‌ای گذشتم که آذوقه می‌آورند،و هیأت ایشان چنین بود،و در فلان محل ایشان را ملاقات کردم، و فلان متاع با خود داشتند،و در فلان‌روز و هنگام طلوع آفتاب از عقبه بالا خواهند آمد،و در پیش قافله شتر گندم‌گونی خواهد بود،چون آن روز شد همگی دویدند که حقیقت حال را معلوم نمایند،چون آفتاب طلوع کرد آنچه فرموده بود به ظهور آمد.

بیست و نهم:آنکه از جنگ تبوک مراجعت می‌فرمودند،و در منزلی تشنگی بر صحابه غالب شد،و همگی به خدمت آن حضرت آمدند و گفتند:الماء الماء یا رسول اللّه،حضرت به ابو هریره گفت:هیچ آب با خود داری؟گفت:به قدر قدحی در مطهرۀ من مانده است،فرمود:بیاور و در میان قدحی ریخت و دعا فرمود،و در روایت دیگر دست مبارک در میان قدح گذاشت،آب از میان انگشتانش جاری شد،و فرمود:هرکه آب می‌خواهد بیاید،و آن‌قدر آب جاری شد که جمیع سیراب شدند،و مشکهای خود را پر کردند،پس چون همه سیراب شدند خود تناول فرمود،و به ابو هریره آب داد.

سی‌ام:آنکه حضرت خواهر عبد اللّه بن رواحۀ انصاری را دیدند در ایّام کندم خندق که چیزی با خود دارد،پرسیدند که به کجا می‌روی؟گفت:این خرماها را

برای برادرم عبد اللّه می‌برم،فرمود که:نزد من آور،و از وی گرفتند،و نطعها طلبیدند،و خرماها را بر روی نطعها پهن کردند،و جامه‌ای بر روی آنها پوشانیدند، و متوجّه نماز شدند،چون فارغ شدند نطعها پر از خرما شده بود،صحابه را طلبیدند،هریک آنچه می‌خواستند خوردند،و توشه‌ای برگرفتند،و آنچه ماند به آن زن عطا فرمود.

سی و یکم:آنکه در سفری بودند،و صحابه بسیار گرسنه شدند،فرمود:هرکه توشه‌ای با خود دارد برای ما بیاورد،چند نفر آوردند مجموع به‌قدر یک صاع شد، پس نطعها و جامه‌ها طلبیدند،و این یک صاع خرما را بر روی نطعها ریختند،و به جامه‌ها مستور گردانیدند،و دعا فرمودند،خدا آن‌قدر زیادتی و برکت کرامت فرمود که تا مدینه همگی توشه داشتند.

سی و دوم:آنکه از بعضی سفرها مراجعت می‌فرمودند،جمعی بر سر راه آمدند و گفتند:یا رسول اللّه چاهی داریم که در هنگام وفور آب بر سر آن چاه اجتماع می‌نمائیم،و آبش که کم می‌شود بر آبهای دیگر که حوالی ماست متفرّق می‌شویم، اکنون آب کم شده و جمعی از دشمنان مانع ما شده‌اند از رفتن بر سر آن آبها،دعا بکن که آب ما زیاد شود،حضرت آب دهان در چاه انداخت،چندان آب ایشان زیاد شد که عمق او را نمی‌دانستند،چون این خبر به مسیلمۀ کذّاب رسید آب دهان در چاهی افکند که آبش زیاد شود،به نحوست او آب آن چاه خشک شد.

سی و سوّم:آنکه چون حضرت دعا فرمود زمین اسب سراقة بن جعشم را رها کرد،تیری از جعبه بیرون آورد و به نشانه به آن حضرت داد،و التماس نمود که چون بر اعیان من برسید این تیر را به نشانه به ایشان بدهید،و آنچه احتیاج باشد از مطعومات از مال من بگیرید،چون حضرت به ایشان رسیدند بزی به هدیّه آوردند که آبستن نبود و شیر نداشت،حضرت دست با برکت بر پستان بز مالیدند فی الحال

حامله شد،و شیر از پستانش روان شد چندان‌که ظرفها را پر کردند.

سی و چهارم:آنکه مهمان زنی شدند که او را امّ شریک می‌گفتند،مشکی نزد آن حضرت آورد که اندکی روغن در آن بود،حضرت با صحابه تناول فرمودند،و دعا فرمودند برای آن زن،به برکت حضرت تا آن زن زنده بود روغن از مشک بیرون می‌آورد و تمام نمی‌شد.

سی و پنجم:آنکه چون سورۀ تبّت نازل شد در مذمّت ابو لهب و زنش امّ جمیل، زن او سنگی برگرفت و به طلب حضرت آمد،چون پیدا شد ابو بکر به حضرت گفت:یا رسول اللّه امّ جمیل می‌آید خشمناک و سنگی در کف دارد می‌خواهد بر تو زند،حضرت فرمود:مرا نخواهد دید،چون نزدیک شد از ابو بکر احوال آن حضرت را پرسید که کجاست؟ابو بکر گفت:هرجا که خدا خواهد نمی‌دانم،او گفت:اگر او را می‌دیدم این سنگ بر او می‌انداختم،او مرا هجو کرده است،به حقّ لات و عزّی من نیز شاعرم و او را هجو می‌توانم کرد،چون او برفت ابو بکر گفت:

چون بود که شما حاضر بودید و شما را ندید؟حضرت فرمود:خدا میان من و او حجابی مقرّر ساخت که دیدۀ او بر من نیفتاد.

پس فرمود:از جملۀ معجزات او کتابی است که گواه بر حقیّت خود و جمیع کتابهای گذشته است،و عقلهای متفکّران در کمال آن حیران است،با معجزات بسیار دیگر که اگر ذکر کنیم به طول می‌انجامد.

یهودان گفتند:ما چه دانیم که آنچه از معجزات بیان کردی راست است؟ حضرت امام موسی علیه السّلام فرمود:ما چه دانیم که آنچه شما از معجزات حضرت موسی ذکر می‌کنید حقّ است،ایشان گفتند:به نقل نیکان و راست‌گویان ما علم به هم رسانیده‌ایم،حضرت فرمود:در اینجا نیز بدانید حقیّت اینها را به خبر دادن طفلی که از خلقی یاد نگرفته،و به علم الهی دانسته،و اصل خبر دادن او گواه

حقیّت است،ایشان همه گفتند:گواهی می‌دهیم که خدا یکی است،و محمّد فرستادۀ اوست،و شما پیشوایان و امامان و حجّتهای خدائید بر خلق،آنگاه حضرت صادق علیه السّلام برجست و پیشانی حضرت امام موسی علیه السّلام را بوسید و فرمود:

توئی امام و حجّت الهی بعد از من،پس جمیع آن گروه را خلعت داد و نوازش نمود،و زرها عطا فرمود:و با اسلام کامل برگشتند ⁽¹⁾.

بدان که اگر کسی اندک بصیرتی داشته باشد،و در احوال و اطوار آن حضرت و اهل بیت او صلوات اللّه علیهم نظر نماید،می‌داند که آیات صدق و حقیّت ایشان نهایت ندارد،و هر حدیثی از احادیث ایشان معجزۀ کاملی است برای حقیّت ایشان،و همیشه آثار فیض ایشان به شیعیان می‌رسد،و به توسّل به ایشان مطالب ایشان محصّل می‌گردد،و ابواب فیض به برکت ایشان بر خلق مفتوح می‌گردد،بلی روشنی که بسیار شد چشمهای معیوب را کور می‌گرداند،زیادتی نور و جلالت و عظمت ایشان است که دیدۀ جمعی را نابینا کرده است،دوست و دشمن همه اعتراف به فضل و بزرگواری ایشان دارند،و هریک از ایشان دلیل‌اند بر حقیّت خود و امامت باقی ائمّه،بلکه بر وجود واجب الوجود،و کمال قدرت او،و جمیع کمالات او،صلوات اللّه علیهم أجمعین الی یوم الدین.

فائدۀ رابعه: در قداست ساحت انبیاء علیهم السّلام

در قداست ساحت انبیاء علیهم السّلام

باید دانست که پیغمبر ما به نصّ قرآن مبعوث بر کافّۀ عالمیان است از آدمیان و جنّیان،و خاتم پیغمبران است که بعد از او پیغمبری نمی‌باشد،و آن جناب و

جمیع پیغمبران از جمیع گناهان صغیره و کبیره از اوّل عمر تا آخر عمر معصوم و منزّهند،و باید اعتقاد داشت موافق احادیث متواتره که پدر آن حضرت تا حضرت آدم همه بزرگواران و انبیا و اوصیا بوده‌اند،و از کفر و شرک پاک بوده‌اند،و در هر عصری بهترین اهل عصر خود بوده‌اند،و مادر آن حضرت تا حوّا همگی مطهّرات از زنا و بدیها بوده‌اند.

و آنچه اهل سنّت در تواریخ و تفاسیر خود ذکر نموده‌اند،از چیزهائی که مستلزم نسبت گناه است به آن جناب،یا به غیر او از پیغمبران،یا متضمّن نسبت کفر و شرک است به پدر و مادر آن حضرت،یا یکی از اجداد آن حضرت،همه دروغ و افتراست،و محض تهمت و خطاست،و چون خلفای ثلاثۀ ایشان به انواع کفر و فسق و بدیها آراسته بودند،از برای آنکه قباحت آن را در نظرها برطرف کنند، به هریک از پیغمبران و ائمّه و اوصیا خطاها و بدیها نسبت کرده‌اند.

و بعضی از منافقان یهود در میان مسلمانان بودند که چیزها از کتب خود که محض افترا بود در میان مسلمانان نقل می‌کردند و اکثر تواریخ اهل سنّت به ایشان منتهی می‌شود،و لذا این حقیر یک جلد کتاب بحار الانوار را در تاریخ انبیاء نوشته‌ام،که تواریخ ایشان به نحوی که از اهل بیت علیهم السّلام به ما رسیده مضبوط گردد، و انشاء اللّه در خاطر است که اگر اجل مهلت دهد بعد از اتمام به فارسی ترجمه نمایم،که تواریخ اهل سنّت و یهود و خطاهائی که نسبت به پیغمبران عالی شأن داده‌اند از میان مسلمانان برطرف شود،و توضیح بعضی از این مطالب که مذکور شد با سایر اوصاف آن حضرت در فصول بعد از این در ضمن اوصاف امام بیان خواهد شد.

فایدۀ خامسه: در بیان بعضی از شمایل و اوصاف آن حضرت است

در بیان بعضی از شمایل و اوصاف آن حضرت است

ابن بابویه رحمه اللّه به اسناد معتبر روایت کرده از حضرت امام الجنّ و الانس علی بن موسی الرضا علیهما السّلام از آباء گرام عظام او علیهم السّلام که حضرت امام حسن علیه السّلام فرمود:از هند بن ابی هاله پرسیدم از حلیه و شمایل حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله و هند وصّاف آن حضرت بود،و بسیار بیان اوصاف و شمایل آن حضرت می‌کرد.

گفت که:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عظیم الشأن بودند در نظرها،و جلالت و فخامت ایشان در دلها و سینه‌ها جا کرده بود،و صورت آن حضرت نور می‌داد،و می‌درخشید مانند ماه شب چهارده،میانه بالا بودند،نه بسیار بلند و نه بسیار کوتاه،سر مبارک ایشان کوچک نبود،و در موی سر ایشان شکنها و حلقه‌ها بود که موجب زینت می‌شد،و اگر به‌ندرت بسیار بلند می‌شد دو حصّه می‌کردند،که محلّ مسح گشاده باشد،و غالب اوقات آن‌قدر بود در بلندی که به نرمۀ گوش می‌رسید،و چون در میان عرب در آن زمان سر تراشیدن بدنما بود،در غیر حج و عمره سر نمی‌تراشیدند؛زیرا که باید نبی و امام کاری نکند که در نظرها بد نماید،و رنگ مبارکشان سفید نورانی بود،و موافق چند حدیث دیگر به سرخی آمیخته بود و گشاده پیشانی بودند.

و ابروهایشان بلند و مقوّس بود،و نازک گردیده تا تمام شده بود،امّا پیوسته نبود،و در بعضی از احادیث عامّه و خاصّه وارد شده است که ابروهای ایشان پیوسته بود،و آنچه در این حدیث است مشهورتر است،و در میان دو ابروشان رگی بود که در هنگام غضب پر می‌شد و بلند می‌گردید،و بینی آن حضرت کشیده و بلند بود،و در میانش اندک برآمدگی داشت،و سرش نازک بود،و پیوسته نور از آن می‌تافت.

و موی ریش آن حضرت انبوه بود و تنگ نبود،و در خدّ آن حضرت برآمدگی نبود و هموار بود،و دهانشان بسیار کوچک نبود،و دهان خرد نزد عرب بسیار مذموم است،و دندانهای منوّرشان بسیار سفید و نازک،و از یکدیگر گشاده بود،و موی نازکی از میان سینۀ ایشان روئیده بود،و تا ناف به مثابۀ خطّی ممتد گردیده، و گردن شریفشان به مثابۀ گردن صورتی بود که از نقره ساخته باشند،و جلا داده باشند در نهایت سفیدی و جلا،و جمیع اجزای ترکیب بدنشان معتدل و متناسب بود،و وسط بود نه بسیار تنومند و نه بسیار لاغر،سینه و شکم باهم برابر بود،و میان شانه‌ها گشاده و عریض بود،و سرهای استخوانها قوی بود.

و بدن شریفشان در نهایت صفا و سفیدی و نور بود،و به غیر خطّی از مو که در میان سینۀ ایشان بود دیگر بر سینه و شکم موی نبود،و بر ذراعین و کتفهایشان مو روئیده بود،و کف دست مبارکشان وسیع و پهن بود،و کفهایشان به ضخامت مایل بود،و نزد عرب دست بزرگ بسیار پسندیده است،و پاهایشان نیز ضخیم بود،و انگشتانشان کشیده و بلند بود،و ساعد و ساق مبارکشان صاف بود،گره و ناهمواری نداشت،و گود کف پای شریفشان میانه بود،نه بسیار گود و نه هموار، پشت پایشان در نهایت نرمی و همواری بود،به حدّی که اگر آبی بر آن می‌ریختند هیچ بر رویش بند نمی‌شد.

و چون راه می‌رفتند به روش متکبّران و زنان پاها را بر زمین نمی‌کشیدند،بلکه بر می‌داشتند به قوّت امّا به تأنّی می‌رفتند و تند نمی‌رفتند،و گردن نمی‌کشیدند در هنگام راه رفتن،سر مبارک به پیش می‌افکندند،مانند کسی که از بلندی به زیر آید، و اگر با کسی سخن می‌گفتند به روش متکبّران به گوشۀ چشم نظر نمی‌کردند،بلکه به تمام بدن می‌گشتند و متوجّه او می‌شدند،و نظر آن حضرت غالب اوقات بر زمین بود،به سوی مردم کم نظر می‌افکندند،و به آسمان کم نگاه می‌کردند از روی

حیا،و چون به کسی نظر می‌فرمودند چشم نمی‌گشودند که به تمام دیده نظر کنند، بلکه به خضوع نظر می‌فرمودند،و هرکه را می‌دیدند مبادرت به سلام می‌کردند.

فرمود که:از هند صفت سخن گفتن جدّم را پرسیدم.

گفت که:آن جناب اکثر اوقات در حزن و اندوه بودند.و پیوسته مشغول تفکّر بودند،راحت از برای خود نمی‌پسندیدند،و عبث سخن نمی‌فرمودند،و متکبّرانه سخن نمی‌گفتند،بلکه دهان را از سخن پر می‌کردند،و کلمات جامعه می‌فرمودند،که در کلمات اندک معانی بسیار مندرج بود،کلامشان فصل‌کننده و تمیزدهندۀ میان حقّ و باطل بود،و زیادتی و لغو در تقریرشان نبود،و کلام نارسا از مطلب نبود،و نرم طبیعت و خوش‌خلق بودند،و غلظت و خشونت هرگز نمی‌کردند،و کسی را حقیر نمی‌شمردند،و خفیف نمی‌کردند،و نعمت را عظیم می‌شمردند اگر چه اندکی باشد،و هیچ‌چیز از نعمتهای الهی را مذمّت نمی‌فرمودند،و لیکن مطعومات را هم مدح بسیار نمی‌کردند.

هرگز برای امور دنیا به غضب نمی‌آمدند،و از کسی آزرده نمی‌شدند،و امّا چون به حق می‌رسیدند دوست و دشمن نمی‌دانستند،و از برای خدا که غضب می‌فرمودند هیچ‌چیز با ایشان مقاومت نمی‌کرد،و ایستادگی می‌فرمودند تا حق را به مقرّش قرار می‌دادند،چون اشاره می‌فرمودند به جانبی،به تمام دست اشاره می‌فرمودند نه به انگشت،و بعضی نکته‌ای گفته‌اند که تا فرق شود میان اشاره که در هنگام شهادت گفتن می‌کردند،و اشاره‌های دیگر.

و در مقام تعجّب دست را می‌گردانیدند،و حرکت می‌دادند،و در امری که از برای خدا غضب می‌فرمودند بسیار متوجّه می‌شدند،و اهتمام می‌فرمودند،و چون فرحی رو می‌داد نظر به زیر می‌افکندند که بسیار آثار فرح و خوشحالی از ایشان ظاهر نگردد،و اکثر خندۀ آن حضرت تبسّم بود،که صدا ظاهر نمی‌شد،

و لیکن همین مقدار بود که دندانهای نورانیشان مانند تگرگ ظاهر می‌شد.

پس حضرت امام حسین علیه السّلام فرمود:من از پدرم پرسیدم که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در خانه چه سلوک می‌فرمودند؟

فرمود:هرگاه که می‌خواستند به خانه تشریف می‌بردند،و اوقات خود را در خانه به سه قسمت می‌فرمودند،یک جزو را برای عبادت مقرّر می‌ساختند،و یک جزو را صرف اهل و زنان می‌کردند،و یک جزو را برای راحت خود می‌گذاشتند،و آن جزوی که برای خود گذاشته بودند صرف مردم می‌فرمودند،و خواصّ و عوام اصحاب را مرخّص می‌فرمودند که سؤالات و مطالب عرض می‌کردند،و در هنگامی که با مردم معاشرت می‌فرمودند اهل فضل را که در دین زیادتی داشتند مقدّم می‌فرمودند،و بعضی از مردم یک حاجت داشتند،و بعضی دو حاجت،و بعضی سه حاجت،درخور حاجت ایشان مشغول ایشان می‌شدند،و آنچه صلاح ایشان و جمیع امّت در آن بود بیان می‌فرمودند.

و امر می‌کردند که حاضران آنچه از من شنیده‌اند به غایبان برسانند،و اگر کسی حاجتی به من داشته باشد و نتواند رسانید،شما حاجت او را به من برسانید،به درستی که هرکه به صاحب سلطنتی برساند حاجت کسی را که قدرت بر رسانیدن مطلب خود نداشته باشد،خدا در روز قیامت قدمش را ثابت دارد بر صراط،و نزد او به غیر احکام دین و صلاح مسلمین چیزی مذکور نمی‌شد،صحابه به نزد او می‌آمدند طلب‌کنندگان دین،و چون بیرون می‌رفتند هادیان مردم بودند،و آنچه شنیده بودند می‌رسانیدند به دیگران.

فرمود که:چون پرسیدم که در بیرون آداب آن حضرت چون بود؟

فرمود:چون به میان مردم می‌آمدند سخن نمی‌فرمودند،مگر چیزی که نافع باشد،و با مردمان الفت می‌فرمودند،و ایشان را امر به الفت می‌کردند،و بزرگ هر

قومی را گرامی می‌داشتند،و او را بر قوم خود والی می‌ساختند،و مردم را از عذاب الهی می‌ترسانیدند،و از ایشان در حذر می‌بودند،و لیکن خلق عظیم و خوشروئی و لطف خود را از هیچ‌کس منع نمی‌فرمودند،و جستجوی اصحاب خود می‌نمودند،و احوال ایشان را می‌پرسیدند،و از اختلاف مردم و اعمال ایشان می‌پرسیدند،آنچه از احوال بد ایشان را مطّلع می‌شدند،ایشان را منع می‌فرمودند،و قباحت آنان را به ایشان می‌فهمانیدند،و کارهای نیک ایشان را تحسین می‌فرمودند،و پیوسته احوال شریف ایشان بر یک نسق نبود،اختلاف در احوال و اطوارشان نبود،هرگز غافل نمی‌شدند که باعث غفلت دیگران شود یا از حق برگردند،و در باب حق تقصیر نمی‌فرمودند،و از حق تجاوز نمی‌نمودند،آن جمعی که نزد آن حضرت بودند کسی را بهتر می‌دانستند و گرامی‌تر می‌داشتند که نسبت به مسلمانان خیرخواه‌تر باشد،و کسی مرتبه‌اش نزد آن حضرت عظیم‌تر بود که مواسات و معاونت مؤمنان بیشتر کند.

فرمود:پرسیدم از کیفیّت جلوس آن حضرت در مجالس.

فرمود:در مجلسی نمی‌نشستند و برنمی‌خواستند مگر به یاد خدا،و مکان مخصوصی برای خود مقرّر نمی‌فرمودند،که همیشه در آنجا نشینند،هرجا که اتّفاق می‌افتاد می‌نشستند،و نهی می‌فرمودند از اینکه در مجالس مردم برای خود جای معیّنی قرار دهند،و اگر به مجلسی وارد می‌شدند در آخر مجلس می‌نشستند،و مردم را نیز به این امر می‌فرمودند:که تلاش بالانشینی نکنند،و هریک از اهل مجلس را نوازش می‌فرمودند،به حدّی که هریک گمان می‌کردند نزد آن حضرت گرامی‌تر از دیگرانند،با کسی که می‌نشستند برنمی‌خواستند تا رفیق او برنخیزد،و کسی که از آن جناب سؤالی نمی‌نمود برنمی‌گشت،مگر به این‌که حاجت او را برآورده بودند،یا به عذری او را راضی کرده بودند،خلق او جمیع

مردم را فراگرفته بود،و با همگی مانند پدر مهربان بودند،و همه در حق نزد او مساوی بودند.

مجلس آن حضرت مجلس حلم و حیا و راستی و امانت بود،صداها در آن مجلس بلند نمی‌شد،و عیب کسی در حضور آن حضرت مذکور نمی‌شد،خطا و بدی آن مجلس شریف مذکور نمی‌شد؛زیرا که بدی نداشت همه با یکدیگر در مقام مهربانی و صله و احسان بودند،یکدیگر را به تقوی می‌داشتند،و با تواضع و شکستگی سر می‌کردند،پیران را تعظیم می‌کردند،و خردان را رحم می‌کردند،و کسی که حاجتی داشت و مضطر بود او را بر خود اختیار می‌کردند که اوّل او سؤال نماید،و حقّ غریبان را رعایت می‌کردند.

فرمود:پرسیدم سلوک آن حضرت با اهل مجلس چگونه بود؟

فرمود:با همگی خوش‌رو و خوش‌خلق بودند،و کسی از پهلوی آن حضرت آزاری نمی‌دید،و درشت نبودند،و تندخو نبودند،و صدا بلند نمی‌کردند،و دشنام نمی‌دادند،و کلمۀ بدی از ایشان صادر نمی‌شد،و عیب مردم را ذکر نمی‌کردند،و مدّاحی مردم نمی‌فرمودند،اگر بدی می‌دیدند تغافل می‌فرمودند،و هیچ دشمنی از ایشان مأیوس نبود،و هیچ امّیدواری از آن جناب ناامید نمی‌شد.

و سه چیز را از خود دور کرده بودند:مجادله نمی‌فرمودند،و بسیار حرف نمی‌زدند،و کاری که فایده نداشته باشد متعرّض نمی‌شدند،و سه چیز از امور مردم را ترک کرده بودند:کسی را مذمّت نمی‌فرمودند،و عیب‌جوئی کسی نمی‌کردند،و لغزشهای مردم را پی نمی‌رفتند،و سخنی نمی‌فرمودند مگر کلامی که در آن امّید ثوابی داشته باشند.

چون شروع به سخن می‌فرمودند،اهل مجلس چنان خاموش می‌شدند و سرها به زیر می‌افکندند،که گویا مرغ بر بالای سر ایشان نشسته،و این مثلی است در

میان عرب در بسیاری سکوت و حرکت نکردن،و چون ساکت می‌شدند ایشان سخن می‌گفتند،و در حضور آن حضرت منازعه نمی‌کردند،و در میان سخن یکدیگر سخن نمی‌گفتند،و با ایشان در خنده و تعجّب موافقت می‌فرمودند،و اگر غریبی می‌آمد خلاف آداب او را عفو می‌فرمودند،و اگر بی‌ادبانه حرف می‌گفت از او می‌گذشتند،و صحابه را نصیحت می‌فرمودند که اگر صاحب حاجتی بیاید او را اعانت کنید و به من برسانید،و قبول ثنا نمی‌فرمودند از مداحان مگر کسی که در برابر نعمتی به اندازه مدح کند،و در میان سخن کسی سخن نمی‌فرمود تا او حرف خود را تمام کند،مگر اینکه از حد تجاوز می‌کرد و بدی می‌گفت که او را نهی می‌فرمودند،یا برمی‌خواستند.

فرمود:پرسیدم از سکوت آن حضرت.

فرمود که:سکوتشان بر چهار قسم بود یا بر سبیل حلم بود که در برابر درشت‌گوئی ساکت می‌شدند،یا بر سبیل حذر و اندیشۀ از ضرر سخن بود،یا از برای این بود که اندازۀ ملاطفت به هریک را ملاحظه می‌فرمودند،که جمیع را در گوش دادن به سخن ایشان و نظر کردن به سوی ایشان در یک مرتبه بدارند،یا تفکّر در امور دنیا و آخرت می‌فرمودند،و آن حضرت حلم را با صبر جمع فرموده بودند، پس هیچ امری ایشان را از جا به درنمی‌آورد،و از هیچ ناخوشی به طپش نمی‌آمدند.

و چهار خصلت در آن حضرت مجتمع شده بود:کارهای خیر را مداومت می‌فرمودند که مردم پیروی ایشان نمایند،و جمیع قبایح را ترک می‌فرمودند که مردم نیز ترک کنند،و رأی خود را به کار می‌فرمودند در چیزی که صلاح امّت در آن

بود،و قیام به امری می‌نمودند که خیر دنیا و آخرت ایشان را در آن می‌دانستند ⁽¹⁾.

کلینی به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام روایت کرده است که:در رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سه صفت بود که در هیچ‌کس غیر آن حضرت نبود:سایه نداشت، و از راهی که می‌گذشت تا دو یا سه روز بعد از آن هرکه می‌گذشت از بوی خوش می‌دانست که حضرت از این راه عبور فرمودند،و بر هیچ سنگی و درختی نمی‌گذشت مگر اینکه آن حضرت را سجده و تعظیم می‌کردند ⁽²⁾.

و به سند دیگر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:چون حضرت رسالت پناه را در شب تاریک می‌دیدند نوری از روی مبارکش ساطع بود مانند ماه ⁽³⁾.

و در اخبار دیگر وارد شده است که:شبهای تار که حضرت در کوچه‌ها عبور می‌فرمودند،نور چهرۀ مبارکش بر هر در و دیوار می‌تابید مانند ماهتاب.

و در حدیث دیگر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام وارد است که:آن حضرت در هر مجلسی می‌نشستند نوری از جانب راست و از جانب چپ آن حضرت ساطع بود که مردم می‌دیدند.

و منقول است که:یکی از زنان آن حضرت در شب تاری سوزنی گم کرده بود، آن حضرت که داخل حجرۀ او شد به نور روی آن حضرت سوزن را یافت،و عرق مبارک آن حضرت را می‌گرفتند و داخل بوهای خوش می‌کردند،هیچ شامّه‌ای تاب آن نمی‌آورد،و در هر ظرفی که مضمضه می‌کرد به مثابۀ مشک خوشبو می‌شد،و هرگز مرغی از بالای سر آن حضرت پرواز نمی‌کرد،و از پشت سر می‌دید چنانچه از

پیش‌رو می‌دید،و در خواب و بیداری به یک نحو می‌شنید.

و در بعضی اخبار آمده که:چون مهر نبوّت را می‌گشود نورش بر نور آفتاب زیادتی می‌کرد،و هرگز مدفوع آن حضرت را کسی ندید زمین فرو می‌برد،و بر چهارپائی که سوار می‌شد هرگز پیر نمی‌شد تا مردن،و بر هر درختی که می‌گذشت بر آن حضرت سلام می‌کرد و هرگز مگس و حیوانات دیگر بر بدن آن حضرت نمی‌نشست،و رعب آن حضرت یک ماهه راه در دلها تأثیر می‌کرد.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:آن حضرت نان گندم تناول نفرمود،و از نان جو هرگز سه مرتبه متوالی سیر نخورد،و چون از دنیا رفت زرهش نزد یهودی به چهار درهم مرهون بود،و هیچ طلا و نقره از او نماند،با آنکه عالم عرب مسخرّ او شده بود،و غنیمتهای عظیم از کفّار به دست او آمده بود،و روزی بود که سیصد هزار درهم و چهارصد هزار درهم قسمت می‌فرمود،و شب سائل می‌آمد سؤال می‌کرد می‌فرمود:و اللّه که نزد آل محمّد امشب یک صاع جو و یک صاع گندم و یک درهم و یک دینار نیست.

و منقول است که بر الاغ بی‌پالان سوار می‌شدند،و نعلین خود را به دست مبارک پینه می‌کردند،و بر اطفال سلام می‌کردند،و بر روی زمین با غلامان چیزی تناول می‌نمودند،و می‌فرمودند که:به روش بندگان می‌نشینیم،و به روش بندگان طعام می‌خوریم،و کدام بنده از من سزاوارتر است به تواضع و بندگی خدا،و اگر غلامی یا کنیزی آن حضرت را به کاری می‌خواند اجابت می‌فرمودند،و عیادت بیماران فقرا می‌کردند،و مشایعت جنازه‌ها می‌فرمودند.

و به اسانید معتبره منقول است که ملکی از جانب خداوند عالمیان به نزد آن حضرت آمد و گفت:خدا سلامت می‌رساند،که اگر خواهی صحرای مکّه را تمام برای تو طلا می‌کنم،سر به سوی آسمان کرد و فرمود که:خداوندا می‌خواهم یک

روز سیر باشم و تو را حمد کنم،و یک روز گرسنه باشم و از تو طلب نمایم ⁽¹⁾.

خواستم که این رساله به ذکر قلیلی از مکارم اخلاق آن حضرت معطّر گردد،و اگر نه این رساله بلکه کتاب‌های بسیار از عهدۀ ذکر صد هزار یک اوصاف آن جناب بیرون نمی‌آید.

ثمّ حبّ أهل بیتی الّذین أذهب اللّه عنهم الرجس و طهّرهم تطهیرا.

اشاره

یعنی:بعد از اقرار به رسالت محبّت اهل بیت من است،که خدا از ایشان هر شکّی و شرکی را دور گردانیده،و ایشان را معصوم و مطهّر گردانیده از جمیع گناهان و بدیها پاک گردانیدنی.

بدان که در این حدیث حضرت اشاره فرموده‌اند به این‌که آیۀ تطهیر در شأن اهل بیت علیهم السّلام نازل شده،و این آیه یکی از دلایل عصمت و امامت ایشان است،و در کتب اصحاب تفاصیل این امور مذکور است،و ما بعضی از آن مطالب را در ضمن چند تنویر بر سبیل اجمال به ظهور می‌رسانیم:

تنویر اوّل: در بیان آنکه هیچ عصری خالی از امام نمی‌باشد

در بیان آنکه هیچ عصری خالی از امام نمی‌باشد

و آن امام از جانب خدا می‌باید منصوب باشد

بدان که امامت عبارت است از اولی به تصرّف و صاحب اختیار بودن در دین و دنیای امّت به جانشینی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله،و در ضمن دلایل بر وجود نبی ظاهر

شد که صلاح ناس،و هدایت ایشان،و رفع نزاع و جدال از ایشان،بدون قیّمی و رئیسی میسّر نمی‌شود.

چنانچه حضرت امام رضا علیه السّلام در علل فضل بن شاذان فرموده است که:چون خداوند عالمیان مردم را به امری چند تکلیف فرمود،و اندازه‌ای چند از برای اوامر و نواهی خود مقرّر ساخت،و امر فرمود که ایشان از حدود تعدّی نکنند،که مورث فساد ایشان است،پس ناچار است که بر ایشان امینی بگمارد،که مانع ایشان گردد از تعدّی کردن و ارتکاب محرّمات نمودن؛زیرا اگر چنین شخصی نباشد هیچ‌کس لذّت و منفعت خود را از برای مفسده‌ای که به دیگری عاید گردد ترک نخواهد کرد، چنانچه ظاهر است از نفوس و طبایع مردم،لهذا خدا قیّمی و امامی برای ایشان مقرّر فرموده،که ایشان را منع نماید از فساد،و حدود و احکام الهی را در میان ایشان جاری سازد.

چنانچه ظاهر است که هیچ فرقه‌ای از فرق و ملّتی از ملل تعیّش و بقای ایشان بدون سرکرده و رئیسی نبوده،پس چگونه جایز باشد که حکیم علیم این خلق را خالی گذارد از امامی که مصلح احوال ایشان باشد،و با دشمنان ایشان محاربه نماید،و غنایم و صدقات را در میان ایشان به عدالت قسمت نماید،و اقامۀ جمعه و جماعت در میان ایشان بنماید،و دفع شرّ ظالم از مظلوم بکند.

و ایضا اگر امامی در میان مردم نباشد که حافظ دین پیغمبر باشد،هرآینه ملت مندرس شود،و دین برطرف شود،و احکام الهی متغیّر و متبدّل گردد،و ارباب بدع و ملاحده در امور دین و احکام شرع زیاده و کم بسیار بکنند،و شبهه‌ها در میان مسلمانان پیدا کنند؛زیرا که خلق چنانچه می‌بینیم همگی ناقصند،و در طبایع و رأیهای ایشان اختلاف بسیار است،و هریک به خواهش خود رأیی اختراع

می‌نمایند،پس اگر حافظی از برای دین نباشد دین به زودی باطل می‌شود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:جمعی از اصحاب حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام در خدمت آن حضرت نشسته بودند،و هشام بن الحکم در میان ایشان بود،و او در سنّ شباب بود،حضرت از او پرسیدند که:ای هشام،گفت:لبّیک یا ابن رسول اللّه،فرمود:مرا خبر نمی‌دهی که با عمرو بن عبید بصری چه بحث کردی؟و عمرو از علمای اهل سنّت بود،هشام گفت:فدای تو گردم من حیا می‌کنم،و زبان من یارای آن ندارد که در حضور تو چیزی بیان کنم،حضرت فرمود که:آنچه ما شما را امر می‌کنیم می‌باید اطاعت کنید.

هشام گفت که:من آوازۀ عمرو بن عبید را شنیده بودم،که در مسجد بصره افاده می‌کند،به بصره رفتم و در روز جمعه داخل بصره شدم،و به مسجد درآمدم، دیدم که او نشسته و حلقۀ بزرگی برگرد او نشسته‌اند،و او دو جامۀ سیاه پوشیده، یکی را لنگ کرده و یکی را ردا کرده،و مردم از او سؤال می‌کنند،داخل مجلس شدم به دو زانو در آخر ایشان نشستم،و گفتم:ایّها العالم من مرد غریبم رخصت می‌فرمائی که از تو سؤالی کنم،گفت:بلی،پرسیدم چشم داری؟گفت:ای فرزند این چه سؤالی است می‌کنی،گفتم:سؤال من چنین است و جواب می‌خواهم، گفت:بپرس اگر چه سؤال تو احمقانه است.

بار دیگر پرسیدم چشم داری؟گفت:بلی،گفتم:به چه کار تو می‌آید؟گفت:

رنگها را و شخصها را با آن می‌بینم پرسیدم بینی داری؟گفت:بلی،گفتم:به چه کار تو می‌آید؟گفت:بوها را با آن می‌شنوم پرسیدم دهان داری؟گفت:بلی،گفتم به چه‌کار تو می‌آید؟گفت:مزّۀ چیزها را با آن می‌یابم،گفتم:زبان داری؟گفت:

بلی،پرسیدم به چه‌کار تو می‌آید؟گفت:با آن سخن می‌گویم،پرسیدم گوش داری؟گفت:بلی،گفتم:با آن چه کار می‌کنی؟گفت:صداها را می‌شنوم، پرسیدم دست داری؟گفت:بلی،گفتم:به چه‌کار تو می‌آید؟گفت:چیزها را با آن برمی‌گیرم،پرسیدم دل داری؟گفت:بلی،گفتم:به چه کار تو می‌آید؟گفت:با آن تمیز می‌کنم میان چیزهائی که بر این جوارح وارد می‌شود.

گفتم:آیا این جوارح از قلب مستغنی نیستند؟گفت:نه،گفتم:چرا این اعضا را به آن احتیاج است با آنکه صحیح و سالمند و نقصی ندارند؟گفت:ای فرزند وقتی که این جوارح شک می‌کنند در چیزی که بوییده باشند،یا دیده باشند،یا شنیده باشند،یا لمس کرده باشند،رجوع به قلب می‌کنند و آن را حکم می‌سازند،که آنچه معلوم است متیقّن می‌سازد،و شک را زایل می‌گرداند،گفتم:پس خدا دل را در بدن آدمی از برای شک و اختلاف جوارح مقرّر ساخته است؟گفت:بلی،گفتم پس ناچار است از دل و بدون آن امور جوارح مستقیم نمی‌شود؟گفت:بلی.

گفتم:ای ابا مروان انصاف بده خدا اعضا و جوارح بدن تو را به خود نگذاشته، تا امامی از برای ایشان مقرّر فرمود،که آنچه درست یافته‌اند تصدیق ایشان بکند،و آنچه در آن شک داشته باشند شک ایشان را برطرف کند،و تمام این خلق را در حیرت و سرگردانی و شک و اختلاف گذاشت،و امامی از برای ایشان مقرّر نفرمود،که اگر شکّی به هم رسانند به او رجوع کنند،و رفع حیرت از ایشان بکند، زمانی ساکت شد بعد ملتفت من شد و گفت:تو هشام نیستی؟گفتم:نه،گفت:با او همنشینی کرده‌ای گفتم:نه،گفت:پس اهل کجائی؟گفتم:از اهل کوفه‌ام، گفت:پس البتّه تو هشامی،و برخاست و مرا دربر گرفت و به جای خود نشانید،و تا من حاضر بودم سخن نگفت.

پس حضرت صادق علیه السّلام تبسّم فرمود،و گفت:ای هشام این سخن را از که

آموخته بودی؟گفت:یا ابن رسول اللّه چنین بر زبانم جاری شد،حضرت فرمود:ای هشام و اللّه که آنچه تو ملهم شده‌ای در صحف ابراهیم و موسی نوشته است ⁽¹⁾.

و از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام مروی است که فرمود:مائیم امامان مسلمانان،و حجّت‌های خدا بر عالمیان،و سیّد و بزرگ مؤمنان،و پیشوای شیعیان،و آقای مؤمنان،مائیم أمان اهل زمین از عذاب خدا،چنانچه ستاره‌ها امان اهل آسمانند،و مائیم آن جماعت که به برکت ما خدا آسمان را نگاه می‌دارد از این‌که بر زمین افتد،و نگاه می‌دارد به برکت ما زمین و اهل زمین را از این‌که به آب فروروند،و به برکت ما باران را از آسمان می‌فرستد،و به شفاعت ما رحمت بر ایشان پهن می‌کند،و از برای ما نعمتها از زمین می‌رویاند،و اگر در زمین امامی از ما نباشد زمین از هم بپاشد و اهل زمین فروروند،پس فرمود:از روزی که خدا آدم را خلق فرمود هرگز زمین بی‌حجّتی و خلیفه‌ای نبوده،یا ظاهر و مشهور بوده،یا غایب و مستور،و از امام و خلیفه خالی نخواهد بود زمین تا روز قیامت،و اگر نه این بود عبادت خدا در زمین نمی‌شد راوی می‌گوید عرض کردم:مردم از حجّتی که غایب باشد چه نفع می‌برند؟فرمود:مانند انتفاعی که مردم از آفتاب زیر ابر می‌برند ⁽²⁾.

و منقول است از جابر جعفی که:از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام پرسیدم مردم را چه احتیاج است به پیغمبر و امام؟فرمود:از برای اینکه عالم بر صلاح خود باقی بماند؛زیرا که حق‌تعالی عذاب را رفع می‌کند از اهل زمین تا پیغمبر و یا امام در میان ایشان هست،چنانچه حق‌تعالی به پیغمبر فرمود:خدا ایشان را عذاب نمی‌کند و

حال آنکه تو در میان ایشان هستی،و پیغمبر فرمود:ستاره‌ها امان اهل آسمانند،و اهل بیت من امانان اهل زمینند،چون ستاره‌ها از آسمان برطرف شود قیامت ایشان قائم شود،و چون اهل بیت من از زمین برطرف شوند قیامت اهل زمین برپا شود.

و مراد به اهل بیت آن جماعتند که خدا فرموده است:ای گروه مؤمنان اطاعت نمائید خدا را و اطاعت نمائید رسول خدا را و صاحبان امر از خود را،و صاحبان امر معصومان مطهّران از جمیع گناهانند،که هرگز گناه و معصیت نمی‌کنند،و همیشه از جانب خدا مؤیّد و موفّق و مسدّدند،و به برکت ایشان خدا بندگان را روزی می‌دهد،و به یمن ایشان شهرهای خدا معمور است،و برای ایشان آسمان می‌بارد،و از زمین گیاه می‌روید،و به ایشان خدا مهلت می‌دهد گناهکاران را،و عذاب خود را به زودی نمی‌فرستد،و امامان هرگز از روح القدس جدا نمی‌شوند،و روح القدس از ایشان جدا نمی‌شود،و هرگز ایشان از قرآن جدا نمی‌شوند،و قرآن از ایشان جدا نمی‌شود،یعنی قرآن تمام نزد ایشان است،و معنی قرآن را ایشان می‌دانند،و عمل به جمیع قرآن می‌نمایند ⁽¹⁾.

و به اسانید متواتره این مضامین از اهل بیت علیهم السّلام وارد شده است.

و به سندهای معتبر منقول است از حضرت صادق علیه السّلام که:اگر در زمین نباشد مگر دو نفر یکی از ایشان البتّه امام خواهد بود ⁽²⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که:جبرئیل بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نازل شد و گفت:حق‌تعالی می‌فرماید:من هرگز زمین را نگذاشتم مگر اینکه در او عالمی و امامی بود که طاعت من و هدایت مرا به خلق شناسانید،و از میان

پیغمبری تا پیغمبر دیگر باعث نجات خلق بود،و هرگز نمی‌گذارم شیطان را که مردم را گمراه کند،و کسی نباشد که حجّت من باشد،و خلق را به سوی من هدایت نماید،و عارف به امر من باشد،و از برای هر قومی البتّه هدایت‌کننده‌ای هست که سعادت‌مندان را هدایت می‌نماید،و حجّت مرا بر ارباب شقاوت تمام می‌کند ⁽¹⁾.

و ایضا از آن حضرت به اسانید متکثّره منقول است که فرمود:هرگز زمین خالی نیست از کسی که زیاده و نقصان دین را بداند،اگر زیادتی در دین بکنند زیاده را بیندازد،و اگر کم کنند کمی را تمام کند،و اگر نه امور مسلمانان مختلط و مشتبه شود،و میان حقّ و باطل فرق نکنند ⁽²⁾.

و عقول سلیمه بر این مضامین حکم می‌نماید،و این اخبار معتبره متنبّهات است،و اگر کسی تفکّر نماید مشتمل بر براهین حقّۀ واقعیّه هست.و هریک از این احادیث و ایضا دلایل عقلیه و وجوه نقلیّه که بعضی گذشت و در کتب اصحاب مفصل مذکور است شاهد است بر اینکه امامت بدون نص الهی نمی‌باشد،و صاحب عقل مستقیم به عین الیقین می‌داند خداوندی که جمیع جزئیّات احکام را حتّی بیت الخلا رفتن،و جماع کردن،و خوردن و آشامیدن را بیان فرماید،و به عقل مردم نگذارد،البتّه امر خلافت و امامت که اعظم امور است،و موجب بقای احکام شریعت و صلاح امّت و نجات ایشان است به عقول ضعیفه خلق نخواهد گذاشت.

و ایضا جمیع پیغمبران وصیّی تعیین فرموده‌اند،چگونه پیغمبر آخر الزمان وصی تعیین نفرماید؟با آنکه شفقت او نسبت به امّت از جمیع پیغمبران بیشتر

بود،و پیغمبران دیگر را احتمال مبعث پیغمبر دیگر بعد از ایشان بود،و آن حضرت می‌دانست بعد از او پیغمبری نخواهد بود.

و ایضا معلوم است که آن حضرت هرگز در ایام حیات غیبتی اختیار نمی‌فرمود مگر اینکه خلیفه‌ای نصب می‌فرمود،پس در غیبت کبرا و ارتحال به عالم بقا چگونه تعیین جانشین نفرماید؟

و ایضا جمیع عالم را امر به وصیّت می‌فرمود،چگونه خود ترک وصیت نماید؟

و ایضا چنانچه بعد از این معلوم خواهد شد عصمت از شرایط امامت است،و آن امر باطنی است،و به غیر علاّم الغیوب کسی بر آن اطّلاع ندارد،پس باید امام از جانب خدا منصوب باشد،و این مضمون از حضرت صاحب الامر منقول است در ضمن حدیثی که بر فواید بسیار مشتمل است،لهذا اکثر آن را ایراد می‌نمائیم:

و بعد از مناظرات گفت:وای بر تو و بر اصحاب تو،شما گروه روافض مهاجرین و انصار را طعن می‌کنید،و انکار محبّت پیغمبر نسبت به ایشان می‌نمائید،اینک ابو بکر به‌سبب زود مسلمان شدن از همۀ صحابه بهتر بود،و از بس که پیغمبر او را دوست می‌داشت در شب غار او را با خود برد، چون‌که می‌دانست که بعد از آن حضرت خلیفه خواهد بود،که مبادا تلف شود و امور مسلمانان بعد از او معطّل شود،و حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام را بر جای خود خوابانید برای آنکه می‌دانست اگر کشته شود ضرری به امور مسلمانان نمی‌رسد،و من از این سخن جوابها گفتم ساکت نشد.

پس گفت:ای گروه روافض شما می‌گوئید عمر و ابو بکر منافق بودند،و حکایت شب عقبه و دبّ‌ها انداختن را دلیل خود می‌آورید،بگو اسلام ایشان را از روی طوع و رغبت بود یا از روی اکراه؟با خود فکر کردم،اگر گویم از طوع و رغبت بود،

خواهد گفت:پس نفاق چه معنی دارد،و اگر گویم از اکراه و جبر بود،خواهد گفت در مکّه جبری نبوده،و اسلام قوّتی نداشت که مردم مجبور شوند، از جواب او ساکت شدم،و دل‌گیر برگشتم،و طوماری نوشتم مشتمل بر زیاده از چهل سؤال از مسائل مشکله،و این دو مسئله را درج کردم که به خدمت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بفرستم با احمد بن اسحاق که وکیل آن حضرت بود در قم،چون او را طلب کردم،گفتند متوجّه سرّ من رأی شده،من از عقب او روان شدم،چون به او رسیدم و حقیقت حال گفتم گفت خود با من بیا،و از حضرت سؤال کن با او رفیق شدم.

و چون به در دولت‌سرای حضرت رسیدیم و رخصت طلبیدیم،رخصت فرمودند داخل شدیم،و احمد بن اسحاق با خود همیانی داشت که در میان عبا پنهان کرده بود،و در آن همیان صد و شصت کیسه از طلا و نقره بود،که هریک را یکی از شیعیان مهر زده بود،و به خدمت حضرت فرستاده بود، چون نظر بر روی مبارک حضرت انداختیم،روی آن حضرت از بابت ماه شب چهارده بود در حسن و صفا و نور و ضیا،و بر دامن حضرت طفلی نشسته بود که از بابت مشتری بود در کمال حسن و جمال،و در سرش دو کاکل بود،و نزد آن حضرت اناری از طلا بود که به جواهر گرانبها و نگینها مرصّع کرده بودند،و یکی از بزرگان بصره به هدیّه برای آن حضرت فرستاده بود،و در دست حضرت نامه‌ای بود و کتابت می‌فرمود،و آن طفل مانع می‌شد،آن انار را می‌انداختند که آن طفل مشغول شود و خود کتابت می‌فرمودند.

پس احمد همیان خود را گشود،و نزد آن حضرت گذاشت،حضرت عسکری علیه السّلام به آن طفل فرمود:اینک هدایا و تحفهای شیعیان تو است بگشا و متصرّف شو،حضرت صاحب الامر علیه السّلام گفت:ای مولای من آیا جایز است که من

دست طاهر خود را که از جمیع گناهان پاک است دراز کنم به سوی مالهای حرام و هدیّه‌های رجس و باطل.

بعد از آن حضرت صاحب فرمود:ای پسر اسحاق بیرون آور آنچه در همیان است،تا حلال و حرام را از هم جدا کنیم،احمد بن اسحاق یک کیسه را بیرون آورد،حضرت صاحب علیه السّلام فرمود:این از فلان است که در فلان محلّۀ قم می‌باشد، و شصت و دو اشرفی در این کیسه است،چهل و پنج دینارش قیمت ملکی است که از پدر به او میراث رسده بود و فروخته است،و چهارده دینارش قیمت هفت جامه است که فروخته است،و از کرایۀ دکّان سه دینار است.

حضرت امام حسن علیه السّلام فرمود:راست گفتی ای فرزند،بگو چه چیز در این میان حرام است تا بیرون کند؟فرمود:در این میان یک اشرفی هست به سکّۀ ری که به تاریخ فلان زده‌اند،و تاریخش بر آن نقش است،و نصف نقشش محو شده است، و یک دینار مقراض شدۀ ناقصی هست که یک دانگ و نیم است،و حرام در این کیسه همین دو است،و وجه حرمتش این است که:صاحب این کیسه در فلان سال و در فلان ماه او را نزد جولاهی که از همسایگانش بود مقدار یک من و نیم ریسمان بود،و مدّتی بر این گذشت،و دزد آن را ربود،آن مرد چون گفت که:این را دزد برد تصدیقش نکرد،و تاوان از او گرفت،ریسمانی باریک‌تر از آنکه دزد برده بود به همان وزن داد که آن را بافتند و فروخت،و این دو از قیمت آن جامه است و حرام است،چون کیسه را احمد گشود دو دینار به همان علامتها که حضرت صاحب علیه السّلام فرموده بود پیدا شد،برداشت و باقی را تسلیم نمود.

پس صرّۀ دیگر بیرون آورد،و حضرت صاحب علیه السّلام فرمود:این مال فلان است، که در فلان محلّۀ قم می‌باشد،و پنجاه اشرفی در این صرّه است،و ما دست به این دراز نمی‌کنیم،پرسید چرا؟فرمود:این اشرفیها قیمت گندمی است که میان او و

برزگرانش مشترک بود،و حصّۀ خود را زیاده کیل کرد و گرفت،و مال آنها در این میان است،حضرت امام حسن علیه السّلام فرمود:راست گفتی ای فرزند،پس به احمد گفت:این کیسه را بردار،و وصیّت کن به صاحبانش برسانند که ما نمی‌خواهیم،و اینها حرام است.

بعد از آن فرمود:آن جامه‌ای که آن پیرزن برای ما فرستاده بیاور،احمد گفت:او را در میان خرجین پنهان کرده بودم فراموش کردم،برخاست رفت که بیاورد پس حضرت به جانب من التفات نمودند و فرمودند:ای سعد به چه مطلب آمده‌ای؟ گفتم:شوق ملازمت تو مرا آورده است فرمود:آن مسائلی که داشتی چه شد؟ گفتم:حاضر است،فرمود:آنچه را می‌خواهی از نور چشمم بپرس،و اشاره به حضرت صاحب الامر علیه السّلام فرمود.

گفتم:ای مولا و فرزند مولای من روایت به ما رسیده است که حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله طلاق زنان خود را به اختیار حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام گذاشت،حتّی آنکه در روز جمل حضرت امیر رسولی فرستاد به نزد عایشه،و فرمود که:اسلام و اهل اسلام را هلاک کردی به آن غشّ و فریبی که از تو صادر شد،و فرزندان خود را به جهالت و ضلالت خود به هلاکت انداختی،اگر دست از این عمل برنمی‌داری تو را طلاق می‌گویم،این چه طلاق بود که بعد از وفات آن حضرت مفوّض بود.

حضرت صاحب علیه السّلام فرمود:حق سبحانه و تعالی شأن زنان پیغمبر را عظیم گردانیده بود،و ایشان را به شرف مادر مؤمنان بودن مخصوص ساخته بود، حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:این شرف برای ایشان باقی است تا مطیع خدا باشند،و هریک از ایشان که بعد از من معصیت خدا کنند و بر تو خروج کنند تو او را طلاق بگو،و از این شرف بینداز.

بعد از آن پرسیدم یا ابن رسول اللّه مرا خبر ده از تفسیر این آیه کریمه که خداوند

عالمیان به حضرت موسی می‌فرماید فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً ⁽¹⁾ترجمۀ ظاهر لفظش این است که:بکن نعلین خود را به درستی که تو در وادی پاکیزه‌ای که طوی نام دارد،و اتّفاق علما است که نعلین آن حضرت از پوست میته بود،لهذا خدا امر فرمود که بکند.حضرت فرمود:هرکه این سخن را می‌گوید بر موسی افترا بسته است،و او را با رتبۀ نبوّت جاهل دانسته؛زیرا خالی از این نیست که نماز موسی در آن نعلین جایز بود یا نه،اگر نماز جایز بود پوشیدن در آن بقعه جایز خواهد بود،هرچند آن مکان مقدّس و مطهّر باشد،و اگر نماز جایز نبود،پس موسی حلال و حرام را نمی‌دانست،و جاهل بود به چیزی که در آن نماز نمی‌توان کرد،و این قول کفر است.

گفتم:پس شما مطلب الهی را بفرمائید،فرمود:موسی در وادی مقدّس قرب بود،گفت:خداوندا من محبّت را برای تو خالص گردانیده‌ام،و دل خود را از یاد غیر تو شسته‌ام،و محبّت زن و فرزند هنوز در دلش بود،و آمده بود برای ایشان آتش ببرد،حق‌تعالی فرمود:محبّت را از دل بدر کن،و اگر محبّت تو از برای ما خالص است،و دل تو از خیال دیگران مطهّر است،و اگر در وادی مقدّس محبّت ما ثابت قدمی،پس نعلین کنایۀ از محبّت‌هاست،چنانچه بعضی مؤیّد این نقل کرده‌اند که در عالم خواب چیزها به مثالها به‌نظر می‌آید،کفش مثال زن است،و کسی که خواب می‌بیند که کفشش را دزد برد زنش می‌میرد،یا از او دور می‌شود.

سعد گفت:پرسیدم از تأویل کهیعص،فرمود:این حروف از اخبار غیب است، که خدا به حضرت زکریّا خبر داده،و بعد از آن به حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله اعلام فرموده است،و سببش این بود که حضرت زکریّا از خدا طلب کرد اسماء مقدّسه آل عبا را

به او تعلیم نماید،که در شداید به آنها پناه ببرد،جبرئیل آمد،و اسماء ایشان را تعلیم آن حضرت نمود،پس چون حضرت زکریّا نام محمّد و علی و فاطمه و حسین صلوات اللّه علیهم را یاد می‌کرد غم او برطرف و خوشحال می‌شد،و چون نام مبارک حضرت امام حسین صلوات اللّه علیه را یاد می‌کرد گریه بر او مستولی می‌شد،و ضبط خود نمی‌توانست کرد،روزی مناجات کرد که:خداوندا چرا نام آن چهار بزرگوار را که بر زبان می‌رانم غمهای من زایل می‌شود و مسرور می‌گردم،و نام آن عالی مقدار را که ذکر می‌کنم غمهای من به هیجان می‌آید،و مرا از گریه طاقت نمی‌ماند.

پس خداوند عالم قصّۀ شهادت و مظلومیّت آن حضرت را به زکریّا وحی فرمود، و گفت: کهیعص ،پس«کاف»اشاره به نام کربلاست،و«ها»هلاکت عترت طاهره است و«یا»یزید است که کشنده و ظالم ایشان بود و«عین»عطش و تشنگی ایشان است در آن صحرا،و«صاد»صبر ایشان است،چون زکریّا این قصّۀ دردناک را شنید،سه روز از مسجد حرکت نکرد،و کسی را نزد خود راه نداد،و مشغول گریه و زاری و ناله و بی‌قراری شد،و مرثیه بر مصیبت آن حضرت می‌خواند،و می‌گفت:الهی آیا دل بهترین خلقت را به مصیبت فرزندش به درد خواهی آورد؟آیا بلای چنین مصیبتی را به ساحت عزّت او خواهی داد،آیا به علی و فاطمه جامۀ این مصیبت را خواهی پوشانید؟آیا چنین درد و المی را به منزلت رفعت و جلال ایشان درخواهی آورد،بعد از این سخنان می‌گفت:الهی مرا فرزندی کرامت فرما که در پیری دیدۀ من به او روشن شود،و چون فرزندی کرامت فرمائی مرا فریفتۀ محبّت او گردان،پس چنین کن که دل در مصیبت آن فرزند چنان به درد آید که دل محمّد صلّی اللّه علیه و آله حبیب تو برای فرزندش به درد خواهد آمد،پس خدا یحیی را کرامت فرمود،و مانند حضرت امام حسین علیه السّلام به شهادت فائز گردید،و حضرت یحیی

شش ماه در شکم مادر بود،و حمل حضرت امام حسین صلوات اللّه علیه نیز شش ماه بود.

سعد گفت:عرض کردم بفرما دلیل چیست بر اینکه امّت برای خود امام اختیار نمی‌توانند کرد؟

فرمود:امامی اختیار خواهند کرد که مصلح احوال ایشان باشد،یا امامی که مفسد احوال ایشان باشد؟گفتم:امامی که موجب صلاح ایشان باشد،فرمود:

چگونه می‌دانند که صلاح ایشان خواهد بود؟و حال‌آنکه از ضمیر او خبر ندارند، گاه باشد که گمان کنند مصلح است و آخر مفسد ظاهر شود،و از همین علّت است که مردم نمی‌توانند برای خود امام تعیین نمایند،پس فرمود:برای تأیید این مطلب برای تو برهانی بیان نمایم،که عقل تو آن را قبول کند،بگو پیغمبرانی که خدا به خلق فرستاده و ایشان را از میان خلق برگزیده،و کتابها بر ایشان فرو فرستاد،و ایشان را مؤیّد به وحی و عصمت گردانیده،و ایشان علمهای هدایت امّت‌اند، و اختیار ایشان از اختیار جمیع امّت بهتر است،که موسی و عیسی از جملۀ ایشانند،آیا جایز است با وفور عقل و کمال علم ایشان کسی را از میان امّت اختیار کنند به خوبی به عقل خود،و برگزیدۀ ایشان منافق ظاهر شود،و ایشان گمان کنند که او مؤمن است؟گفتم:نه.

فرمود:موسی کلیم خدا با کمال عقل و علم و نزول وحی بر او،از اعیان و بزرگان لشکر خود هفتاد کس را اختیار کرد با خود به‌طور برد که همه را مؤمن می‌دانست،و مخلص و معتقد می‌شمرد ایشان را،و آخر ظاهر شد که منافق بودند،چنانچه خدا حال ایشان را بیان فرموده،پس هرگاه برگزیدۀ خدا کسی را اختیار کند به گمان این‌که اصلح امّت است،و افسد امّت ظاهر شود،چه اعتماد باشد بر مختار و برگزیدۀ عوام ناس،که خبر از ما فی الضمیر مردم ندارند،و

مهاجرین و انصار که بر سرایر مردم اطّلاع ندارند،پس باید امام از جانب کسی منصوب شود که عالم به ضمایر و خفیّات امور است.

بعد از آن به اعجاز فرمود:ای سعد خصم تو می‌گفت:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله ابو بکر را برای شفقت به غار برد چون‌که می‌دانست او خلیفه است مبادا کشته شود،چرا در جواب نگفتی شما روایت کرده‌اید که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:خلافت بعد از من سی سال خواهد بود،و این سی سال را به عمر چهار خلیفه قسمت کرده‌اید، پس به گمان فاسد شما این چهار خلیفه به حقّ‌اند،اگر این معنی باعث بردن به غار بود بایست که همه را با خود ببرد،و بنابر آنکه تو می‌گوئی پس آن حضرت در باب آن سه خلیفه دیگر تقصیر کرده،و شفقت بر ایشان را ترک کرده،و حقّ ایشان را سبک شمرده.

و آنچه آن خصم از تو پرسید که اسلام ابو بکر و عمر به طوع بود یا به کراهت، چرا نگفتی که طوعا بود امّا از برای طمع دنیا؛زیرا که ایشان با کفرۀ یهود مخلوط بودند،و یهود از روی تورات و کتابهای خود احوال محمّد صلّی اللّه علیه و آله را بر ایشان می‌خواندند و می‌گفتند:او بر عرب مستولی خواهد شد،و پادشاه خواهد شد،و پادشاهی او از بابت پادشاهی بخت النّصر خواهد بود،امّا دعوی پیغمبری خواهد کرد،و از کفر و عناد می‌گفتند که پیغمبر نیست،امّا به دروغ دعوی خواهد کرد، چون حضرت دعوی رسالت فرمود،ایشان از روی گفتۀ یهود به ظاهر کلمتین گفتند از برای طمع اینکه شاید ولایتی و حکومتی حضرت به ایشان بدهد،و در باطن کافر بودند.

و چون در آخر مأیوس شدند،با منافقین بر بالای عقبه رفتند،و دهانهای خود را بستند که کسی ایشان را نشناسد،و دبّها انداختند که شتر حضرت را رم دهند،و حضرت را هلاک کنند،پس خدا جبرئیل را فرستاد،و پیغمبر خود را از شرّ ایشان

حفظ کرد،و ضرری نتوانستند رسانید،و حال ایشان مثل حال طلحه و زبیر بود،که با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از روی طمع به ظاهر بیعت کردند،که حضرت به هریک از ایشان ولایتی و حکومتی بدهد،چون مأیوس شدند بیعت را شکستند و خروج کردند،و به جزای عمل خود در دنیا و آخرت رسیدند.

سعد گفت:چون سخن ولی عصر تمام شد،حضرت امام حسن علیه السّلام برای نماز برخاستند،و حضرت صاحب الامر با ایشان برخاستند،و من برگشتم احمد بن اسحاق را در راه دیدم گریان می‌آید،گفتم:چرا دیر آمدی؟و سبب گریه چیست؟ گفت:آن جامه‌ای که حضرت فرمود پیدا نشد،گفتم باکی نیست برو به حضرت عرض کن،پس رفت و خندان برگشت،و صلوات بر محمّد و آل محمّد می‌فرستاد،و گفت:همان جامه را دیدم در زیر پای حضرت افتاده بود،و بر رویش نماز می‌کردند.

سعد گفت:حمد الهی کردیم،و چند روز که در آنجا بودیم هر روز به خدمت حضرت می‌رفتیم،و حضرت صاحب الامر را نزد آن حضرت ملازمت می‌کردیم، پس چون روز وداع شد،من و احمد با دو پیرمرد از اهل قم به خدمت آن حضرت رفتیم،احمد در خدمت ایستاد و گفت:یا ابن رسول اللّه رفتن نزدیک شده،و محنت مفارقت تو بسیار دشوار است،از خدا سؤال می‌کنم که صلوات فرستد بر جدّت مصطفی،و بر پدرت مرتضی،و بر مادرت سیّدۀ نساء،و بر بهترین جوانان اهل بهشت پدر و عمویت،و بر ائمّۀ طاهرین پدرانت،و بر تو صلوات فرستد و بر فرزندت،و از خدا طلب می‌نمائیم که شأن تو را رفیع گرداند،و دشمن تو را منکوب نماید،و این آخر دیدن ما نباشد جمال تو را.

چون این را بگفت حضرت گریست،قطرات گریه از روی مبارکش فروریخت و فرمود:ای پسر اسحاق در دعا زیاده مطلب،در این برگشتن به جوار رحمت الهی

خواهی رفت،احمد چون این را شنید بیهوش شد،و چون به هوش آمد گفت،از تو سؤال می‌نمایم به خدا و به حرمت جدّت که مرا مشرف سازی به جامه‌ای که کفن خود کنم،حضرت دست دراز کرد به زیر بساط و سیزده درهم بدر آوردند،و فرمودند:این را بگیر و از غیر این زر خرج مکن،و کفن که طلبیدی به تو خواهد رسید،و مزد نیکوکاران را خدا ضایع نمی‌کند.

سعد گفت:چون برگشتم به سه فرسخی منزل حلوان رسیدیم،احمد تب کرد، و بیماری او صعب او را عارض شد،که از خود مأیوس شد،و چون به حلوان رسیدیم،در کاروان‌سرا فرود آمدیم،و احمد شخصی از اهل قم را طلبید که در حلوان می‌بود،و بعد از زمانی گفت:همه بروید و مرا تنها بگذارید،ما هریک به جای خود برگشتیم،چون نزدیک صبح شد چشم گشودم کافور خادم حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را دیدم می‌گوید:خدا شما را صبر نیکو بدهد در مصیبت احمد بن اسحاق،و عاقبت این مصیبت را برای شما خیر گرداند،از غسل و کفن احمد فارغ شدیم،برخیزید او را دفن کنید،که او از همۀ شما گرامی‌تر بود نزد امام و پیشوای شما،این را بگفت و از نظر ما غایب شد،ما برخاستیم و با گریه و نوحه او را دفن کردیم رحمه اللّه تعالی ⁽¹⁾.

و ابن بابویه علیه الرحمه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:خدا پیغمبر خود را صد و بیست مرتبه به معراج برد،و در هر مرتبه تأکید در باب امامت و وصایت امیر المؤمنین علیه السّلام زیاده از واجبات دیگر فرمود ⁽²⁾.

و کلینی روایت کرده است از حضرت امام موسی علیه السّلام که به پدرم حضرت

صادق علیه السّلام گفتم:مگر نه چنین بود که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام نامۀ وصیّت خود را نوشت،که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود و آن حضرت می‌نوشت،و جبرئیل و ملائکۀ مقرّبین گواه شدند؟فرمود که:ای ابو الحسن چنین بود،و لیکن چون نزدیک وفات حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله شد،نامۀ نوشته جبرئیل آورد با امینان خدا از ملائکه،و جبرئیل گفت یا محمّد امر کن که بیرون رود هرکه نزد تو هست به غیر وصیّ تو علی بن ابی طالب که وصیّت‌نامه را به او تسلیم کنیم،و بر او گواه شویم که تو دفع وصیّت به او نمودی،و او قبول نمود،و ضامن ادای آن شد.

پس هرکه در خانه بود به غیر حضرت امیر المؤمنین فرمود که از خانه بیرون رود، و حضرت فاطمه در میان پرده و در ایستاده بود،پس جبرئیل گفت:یا محمّد خداوند تو را سلام می‌رساند و می‌گوید:این نامه‌ای است که مشتمل بر آنچه ما تو را خبر داده بودیم،و پیمان از تو گرفته بودیم،و شرط کرده بودیم،از وصیّت و امامت علی بن ابی طالب،من گواهم در این امر بر تو،و ملائکه را بر تو گواه گرفته‌ام، و من ای محمّد کافیم از برای گواهی،در این هنگام مفاصل حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله به لرزه آمد،و فرمود:ای جبرئیل پروردگار من سلام است،یعنی سالم است از جمیع عیبها و نقصها،و سلام و سلامتیها همه از اوست،و سلامها و تحیّتها به او برمی‌گردد،راست می‌فرماید خداوند من و نیکو فرموده،نامه را بده.

پس جبرئیل نامه را تسلیم حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله کرد،که به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام تسلیم نماید،چون آن حضرت به حضرت امیر المؤمنین تسلیم نمود،جمیع نامه را حرف‌به‌حرف خواند،پس حضرت رسول فرمود که:یا علی این عهدی است که خدا با من کرده بود،و پیمان و شرطی است که بر من گرفته بود،و امانت او بود نزد من،تبلیغ رسالت او کردم،و ادای امانت او نمودم، حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:من گواهی می‌دهم برای تو پدر و مادرم فدای تو

باد،که تو رسانیدی رسالتهای خداوند خود را،و خیرخواهی امّت کردی،و آنچه فرمودی راست فرمودی،گواهی می‌دهد برای تو گوش و چشم و گوشت و خون من،جبرئیل گفت:من بر راستی گفتار هر دو گواهی می‌دهم.

آنگاه حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:یا علی وصیّت مرا گرفتی و دانستی،و ضامن شدی برای خدا و برای من که وفا کنی به آنچه در این وصیّت تو را به آن امر کرده‌اند؟حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:بله پدر و مادرم فدای تو باد،بر من است ضمان اینها،و بر خداست مرا اعانت فرماید و توفیق دهد که ادای آنها بکنم، حضرت رسول فرمود:یا علی می‌خواهم بر تو گواه بگیرم که من از تو پیمان گرفتم، که در روز قیامت برای من گواهی بدهند،حضرت امیر المؤمنین فرمود:گواه بگیر، حضرت رسول فرمود:جبرئیل و میکائیل و ملائکۀ مقرّبین حاضر شده‌اند که گواه شوند،ایشان میان من و تو گواهند،فرمود:پدر و مادرم فدای تو باد تو ایشان را گواه بگیر،و من نیز ایشان را گواه می‌گیرم،پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله ایشان را گواه گرفت.

و از جمله چیزهائی که به امر الهی بر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام شرط کرد این بود که:یا علی وفا می‌کنی به آنچه در این نامه نوشته شده است،از دوستی هرکه دوست خدا و رسول باشد،و بی‌زاری و دشمنی هرکه دشمن خدا و رسول باشد، و تبرّا نمودن از ایشان با صبر بر فروخوردن خشم،و با صبر بر غصب کردن حقّت، و غصب نمودن خمست،و نگاه نداشتن حرمتت؟گفت:بله یا رسول اللّه قبول کردم.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:به حقّ خدائی که دانه‌ها را شکافته،و گیاه‌ها را رویانیده،و خلایق را آفریده،شنیدم که جبرئیل به حضرت رسول می‌گفت:بشناسان به علی که حرمتش را باطل خواهند کرد،و حرمت او حرمت

خدا و رسول است،بگو که شهید خواهد شد در راه دین،و ریشش از خون سرخ سرش رنگ خواهد شد،فرمود:چون سخن جبرئیل را شنیدم مدهوش شدم، چنانچه برو درافتادم،و گفتم:بله قبول کردم،و راضی شدم،و سعی خواهم کرد، و صبر خواهم نمود،هرچند حرمت من ضایع شود،و سنّتهای پیغمبر معطّل شود،و کتاب دریده و ضایع شود،و کعبه خراب شود،و ریشم به خون سرم خضاب شود،و من صبر خواهم کرد،و رضای الهی را طلب خواهم نمود،تا به سوی تو آیم.

آنگاه حضرت رسول حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین صلوات اللّه علیهم را طلبید،و ایشان را نیز خبر داد به مثل آنچه امیر المؤمنین را خبر داد،و از ایشان پیمان گرفت،و از ایشان مثل فرمودۀ آن حضرت جواب دادند،پس وصیّت را مهر کردند به مهرهای طلای بهشت که آتش به او نرسیده بود،و به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام سپردند.

راوی می‌گوید:به حضرت امام موسی علیه السّلام عرض نمودم:پدر و مادرم فدای تو باد نمی‌فرمائی که در وصیّت چه نوشته بود؟حضرت فرمود:سنّتهای خدا و رسول و احکام ایشان بود،پرسیدم آیا این در وصیّت بود که آن کافران غصب خلافت خواهند کرد و مخالفت امیر المؤمنین خواهند نمود؟فرمود:و اللّه که جمیع آنها بود حرف‌به‌حرف،مگر نشنیده‌ای این آیه را که إِنّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتی وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ ⁽¹⁾ترجمه‌اش به قول مفسّران این است: به‌درستی که ما زنده می‌گردانیم مردگان را در روز بعثت و جزا،و می‌نویسیم آنچه پیش فرستاده‌اند از عملهای نیک و بد،و نشان‌های قدیم ایشان را به آنچه اثر

افعال ایشان بعد از ایشان می‌ماند می‌نویسیم،و همه چیز را از نیک و بد شمرده‌ایم در امام مبین.بعضی گفته‌اند امام مبین لوح محفوظ است،و بعضی گفته‌اند:نامه اعمال است،و در بعضی احادیث ما به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام تفسیر شده،و ظاهر این حدیث نامۀ وصیّت است.

آنگاه فرمود:و اللّه که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به امیر المؤمنین و فاطمه علیهما السّلام گفت:آیا فهمیدید آنچه به شما گفتم؟و قبول کردید؟ایشان گفتند:بله راضی شدیم،و قبول کردیم،و صبر می‌نمائیم بر آنچه ما را به خشم آورد،و موجب آزار ما باشد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:خداوند عالمیان بر پیغمبرش نامه‌ای فرستاد پیش از وفات او،و وحی فرمود:یا محمد این وصیّت تو است به نجیبان از اهلت،پرسید کیستند نجیبان ای جبرئیل؟گفت:

علی بن ابی طالب و فرزندانش،و برنامه مهرها از طلا بود،پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آن کتاب را به امیر المؤمنین علیه السّلام داد،و امر فرمود که یک مهر آن را برگیرد،و آنچه در تحت آن مهر هست عمل نماید،آن حضرت چنین کرد،و آنچه کرد از روی آن نامۀ الهی بود،و در هنگام وفات به حضرت امام حسن علیه السّلام تسلیم نمود،و آن حضرت یک مهر دیگر را برگرفت،و به آنچه در تحت آن بود عمل کرد.

پس به حضرت امام حسین علیه السّلام تسلیم نمود،آن حضرت مهر خود را برداشت نوشته بود که خروج کن با جماعتی به سوی شهادت،که ایشان می‌باید البتّه با تو شهید شوند،و جان خود را در راه خدا به فروش،پس آن حضرت چنین کرد،و نامه را به علی بن الحسین علیهما السّلام داد،آن حضرت مهر خود را گشود،نوشته بود که

سر در پیش افکن و خاموش باش،و ملازم خانۀ خود باش،و متعرّض کسی مشو تا مرگ تو را دررسد،آن حضرت چنین کرد،و نامه را به امام محمّد باقر علیه السّلام سپرد، چون مهر را برداشت نوشته بود که مردم را حدیث بگو،و فتوا بده،و از غیر خدا اندیشه مکن که هیچ‌کس به تو ضرری نمی‌تواند رسانید.

پس آن نامه را به حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام داد،آن حضرت در زیر مهر خود یافت که مردم را حدیث کن،و فتوا بیان فرما،و علوم اهل بیت خود را پهن کن،و تصدیق پدران شایستۀ خود را به مردم برسان،و از غیر خدا مترس که تو در حرز و امان خدائی،و هم‌چنین هریک به دیگری تسلیم می‌نمایند،و به مقتضای آن عمل می‌کنند،تا قیام مهدی آل محمّد صلوات اللّه علیهم اجمعین ⁽¹⁾.

تنویر دوم: در بیان عصمت امام است

در بیان عصمت امام است

بدان که فرقۀ ناجیۀ امامیّه را اعتقاد آن است که امام می‌باید از اوّل تا آخر عمر از جمیع گناهان صغیره و کبیره معصوم باشد،و اهل سنّت چون می‌دانند که هرگاه عصمت شرط امامت باشد،حقیّت امامت خلفای ایشان برهم می‌خورد، می‌گویند:عصمت در امامت شرط نیست،و بر بطلان این قول دلایل عقلی و سمعی بسیار است.

و بر صاحب عقل مستقیم پوشیده نیست که این‌چنین شخصی واجب الاطاعه‌ای که جمیع امور دین و دنیای امّت به او وابسته است باید معصوم

باشد در علم و عمل،و الاّ فواید مترتّبه بر امامت کما ینبغی به ظهور نخواهد آمد،و آن شخص غیر معصوم نیز محتاج خواهد بود به امامی و راهنمائی،چنانچه نزد شخص باانصاف ظاهر است،و از امامتش خلل بسیار در دین به هم خواهد رسید؛ زیرا که از فتاوی غلطش ممکن است بدعتها منتشر گردد،و احکام حقّۀ دین متروک شود،و بسیار باشد که مفاسد عظیمه به ظهور آید که به هیچ نحو اصلاح‌پذیر نباشد،مثل آنکه غلط کند در تعیین خلیفۀ بعد از خود به گمان اینکه قابل خلافت و امامت است،و از او امور منافی امامت به ظهور آید.

پس اگر امّت متعرّض او نشوند،مورث انهدام دین است،و اگر قصد عزلش کنند،منازعه و مشاجرۀ عظیم در میان امّت حادث شود،که حق در میان ضایع شود،چنانچه در واقعۀ کشتن عثمان و خروج عایشه و طلحه و زبیر و معاویه و خوارج به ظهور آمد،تا آنکه کار امامت و نیابت خدا و رسول به معاویه و یزید و امثال آن ظالمان بی‌دین قرار گرفت،و آن قسم ظلمها بر اهل بیت رسالت و سایر اهل اسلام جاری شد.

و ایضا ظاهر است قبح امامت امامی که آنچه مردم را به آن امر کند خود به فعل نیاورد،و آنچه را از آن نهی کند از خودش به ظهور آید،لهذا حق‌تعالی در قرآن مکرّر این قسم جماعت را مذمّت و توبیخ فرموده.

و ایضا نفوس مردم از اطاعت چنین شخصی متنفّر می‌باشد.و فخر رازی در تفسیر آیۀ اولو الامر گفته است که:این آیه دلالت می‌کند بر عصمت و عدم جواز خطای اولو الامر،و الاّ لازم می‌آید که هم امر به اطاعتشان شده باشد،و هم نهی از اطاعت؛زیرا که اطاعت در محرّمات حرام است ⁽¹⁾.

و همچنین در تفسیر آیۀ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ ⁽¹⁾گفته است که:مراد از صادقین معصومینند ⁽²⁾و خدا در آیۀ تطهیر از عصمتشان خبر داده،چنانچه بعد از این بیان خواهد شد.و اکثر مفسّرین در آیۀ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ اعتراف کرده‌اند که دلالت بر عصمت امام دارد؛زیرا که حضرت عزّت تعالی شأنه به حضرت ابراهیم وحی فرمود که إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً ⁽³⁾تو را برای مردم امام گردانیدیم،حضرت ابراهیم درخواست نمود که به بعضی از ذریّت من نیز این شرف را کرامت فرما،خطاب رسید که:عهد امامت و خلافت به ظالمان نمی‌رسد، و هر فاسقی ظالم است بر نفس خود،چنانچه خدا مکرّر فاسقان را به ظلم وصف فرموده.

تنویر سوم: در نازل شدن آیۀ تطهیر در شأن اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام

در نازل شدن آیۀ تطهیر در شأن اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام

بدان که احادیث از طرق عامّه و خاصّه به حدّ تواتر رسیده که آیۀ تطهیر در شأن اهل بیت رسالت علیهم السّلام نازل شده که آل عبا باشند،و موافق بعضی از احادیث ما جمیع ائمّۀ ما داخل‌اند.

و صاحب کشّاف که از متعصّبین علماء اهل سنّت است در قصّۀ مباهله ذکر کرده است که:چون حضرت رسول نصارای نجران را به مباهله خواند،ایشان مهلت طلبیدند،و چون با یکدیگر خلوت کردند به عاقب که صاحب رأی ایشان بود

گفتند:چه مصلحت می‌دانی؟گفت:و اللّه ای گروه نصارا شما دانستید که محمّد پیغمبر و فرستادۀ خداست،و در بیان احوال عیسی حق را بر شما ظاهر ساخت، و اللّه که هیچ قومی با پیغمبر خود مباهله نکردند مگر پیر و جوان ایشان هلاک شدند،و اگر مباهله کنید البتّه هلاک خواهید شد،و اگر بسیار اهتمام در نگاه داشتن دین خود دارید،و از مسلمان شدن ابا دارید،با او مصالحه نمائید و برگردید.

چون صبح شد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله حضرت امام حسین را دربر گرفت،و دست حضرت امام حسن را گرفت،و فاطمه و علی را از پی خود روان ساخت،و فرمود که:من چون دعا کنم شما آمین بگوئید،پس اسقف نجران گفت:ای گروه نصارا من روئی چند می‌بینم که خدا به این روها کوه را از جا می‌کند،با ایشان مباهله مکنید که هلاک می‌شوید،و بر روی زمین یک نصرانی تا قیامت نخواهد بود،ایشان به خدمت حضرت آمدند و گفتند:ما با تو مباهله نمی‌کنیم،تو بر دین خود باش و ما بر دین خود،حضرت فرمود که:اگر مباهله نمی‌کنید مسلمان شوید،ابا کردند، فرمود:پس با شما جنگ می‌کنیم،گفتند:ما طاقت جنگ عرب نداریم،و لیکن با تو صلح می‌کنیم که با ما جنگ نکنی و به دین ما کار نداری،و ما به تو هر سال دو هزار حلّه در ماه صفر بدهیم،و هزار حلّه در ماه رجب،و سی زره نفیس هر سال بدهیم،حضرت به این نحو با ایشان مصالحه فرمود.

و گفت:و اللّه که هلاک بر اهل نجران مشرف شده بود،و اگر مباهله می‌کردند همه مسخ می‌شدند به صورت میمون و خوک،و این صحرا همه بر ایشان آتش می‌شد،و خدا جمیع اهل نجران را هلاک می‌کرد،حتّی مرغی که بر روی درختان بود،و بر تمام نصارا سال نمی‌گذشت که همه هلاک می‌شدند ⁽¹⁾.

و باز صاحب کشّاف از عایشه روایت کرده است که:روزی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بیرون آمد،و عبائی پوشیده بود از موی سیاه،پس حضرت امام حسن آمد او را داخل عبا کرد،بعد از آن حضرت امام حسین آمد او را داخل عبا کرد،پس حضرت فاطمه و علی بن ابی طالب آمدند هر دو را داخل عبا کرد،و این آیه را خواند إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً بعد از آن صاحب کشّاف گفته است:اگر گوئی که چرا این جماعت را در مباهله داخل کرد؟جواب می‌گویم:برای آنکه این دلالت بر حقیّت و اعتماد بر راستی او بیشتر می‌کرد از آنکه دیگران را داخل کند؛زیرا که عزیزترین خلق را نزد خود،و پاره‌های جگر خود،و محبوب‌ترین مردم را نزد خود،در معرض مباهله و نفرین درآورد،و اکتفا بر خود نکرد به تنهائی،چه بسیار است که آدمی خود را به هلاکت می‌دهد و این قسم اعزّه را حفظ می‌کند ⁽¹⁾.

و در موطّأ مالک که امام اهل سنّت است روایت شده است از انس که:چون آیۀ تطهیر نازل شد،قریب به شش ماه رسول خدا در هنگام رفتن به نماز صبح بر در خانۀ فاطمه می‌گفت:الصلاة یا اهل البیت إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽²⁾.

و در صحیح ابی داود سجستانی نیز به همین طریق روایت شده از انس.

و در صحیح بخاری در جزو چهارم روایت کرده به نحوی که صاحب کشّاف روایت کرده،و در صحیح مسلم و در صحیح ابو داود و در جمع بین صحیحین حمیدی همه به این مضمون از عایشه مروی است.

و در صحیح مسلم در جزو چهارم در باب فضایل امیر المؤمنین علیه السّلام از سعد وقّاص چنین روایت کرده که:چون آیۀ مباهله نازل شد خواند رسول خدا علی و فاطمه و حسن و حسین را،و گفت:خداوندا اینها اهل بیت منند،و در محلّ دیگر نیز همین مضمون را روایت کرده.

و ابو داود در صحیح خود از امّ سلمه روایت کرده است که گفت:آیۀ تطهیر در خانۀ من نازل شد،و در آن خانه حضرت رسول بود و علی بن ابی طالب و فاطمه و حسن و حسین،و من بر در خانه نشسته بودم،پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بر ایشان گلیمی پوشانید،و گفت:خداوندا اینها اهل بیت منند،از ایشان دور گردان و برطرف کن رجس و گناه را،و پاکیزه گردان ایشان را از بدیها پاکیزه کردنی،من گفتم:

یا رسول اللّه من از اهل بیت نیستم؟فرمود که:نه تو از زنان منی،و عاقبت تو به خیر است.و این مضمون و قریب به این مضمون در اکثر کتب ایشان مروی است به طرق متعدّده،و تعداد آنها مورث تطویل است ⁽¹⁾.

و دلالت این آیه بر عصمت ایشان بسی ظاهر است،چه عامّۀ محقّقین مفسّرین رجس را در این آیه به گناه تفسیر کرده‌اند،و تطهیر ظاهر است که مراد از آن پاک گردانیدن از بدیها و عیبها و قبایح است،و از سیاق آیه و احادیث مذکوره ظاهر است که مراد جمیع بدیهاست،و اراده‌ای که در آیه وارد شده ارادۀ حتمی می‌باید باشد؛زیرا که ارادۀ تکلیفی به ایشان اختصاصی ندارد،و ارادۀ حتمی الهی تخلّف نمی‌کند،پس عصمت ایشان ثابت است،و هرگاه عصمت ثابت شد دروغ بر ایشان روا نیست،و این ثابت شده است که ایشان دعوی امامت کردند،پس دعوای ایشان بر حق باشد،و تفصیل این سخنان را این مقام گنجایش ندارد.

تنویر چهارم: در بیان فضیلت اهل بیت علیهم السّلام است

ابن بابویه به سند معتبر از امام محمّد باقر علیه السّلام از آباء گرام او علیهم السّلام روایت کرده است که:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:محبّت من و اهل بیت من نفع می‌کند در هفت موطن که اهوال آنها عظیم است:در هنگام مردن،و در قبر،و در وقت مبعوث شدن،و در هنگامی که نامه‌ها به دست راست و چپ آید،و در هنگام حساب،و نزد میزان که اعمال خلایق را سنجند،و نزد صراط ⁽¹⁾.

و روایت کرده است از حارث همدانی که:روزی به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام رفتم پرسید چه چیز تو را به اینجا آورد؟گفتم:محبّت تو یا امیر المؤمنین فرمود:ای حارث تو مرا دوست می‌داری؟گفتم:بلی و اللّه ای امیر المؤمنین،فرمود:وقتی که جانت به گلو می‌رسد مرا خواهی دید چنانکه می‌خواهی،و چون ببینی مرا که دشمنان خود را از حوض کوثر دور می‌کنم خوشحال خواهی شد،و چون ببینی که بر صراط می‌گذرم و علم حمد به دست من است و پیش حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌روم،چنان مرا خواهی دید که مشعوف گردی ⁽²⁾.

و از ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده است از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:یا علی محبّت تو در دل هرکس که قرار بگیرد،اگر یک قدم او از صراط بلغزد البتّه قدم دیگر ثابت می‌ماند تا خدا او را به‌سبب محبّت تو داخل

بهشت گرداند ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:محبّت ما اهل بیت گناهان را می‌ریزد، چنانچه باد تند برگ را از درختان می‌ریزد ⁽²⁾.

و به اسانید معتبره از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که حضرت رسول فرمود:چهار کسند که من در روز قیامت شفاعت ایشان خواهم کرد،اگر چه با گناه اهل زمین آمده باشند:کسی که اعانت اهل بیت من بکند،و کسی که قضاء حوائج ایشان بکند در هنگامی که مضطر باشند،و کسی که به دل و زبان ایشان را دوست دارد،و کسی که به دست رفع ضرر از ایشان بکند ⁽³⁾.

و ایضا از آن حضرت منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه ما اهل بیت را دوست دارد خدا او را در روز قیامت ایمن مبعوث گرداند،که هیچ خوف نداشته باشد ⁽⁴⁾.

و در کتاب بصائر الدرجات از امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:یا علی امّت مرا تمام در عالم ارواح به من نمودند،و کوچک و بزرگ ایشان را دیدم،و به تو و شیعیان تو گذشتم،و از برای شما استغفار کردم، حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:یا رسول اللّه دیگر از فضائل شیعه بفرما،فرمود:

یا علی تو و شیعیان تو از قبرها بیرون خواهید آمد و روهای شما مانند شب چهارده خواهد بود،و جمیع شدّتها و غمها از شما برطرف خواهد شد،و در سایۀ عرش الهی خواهید بود،و مردم خواهند ترسید و شما نخواهید ترسید،و مردم اندوهناک

خواهند بود،و شما مسرور خواهید بود،و برای شما خوان نعمتهای الهی می‌آورند،و مردم مشغول حساب خواهند بود ⁽¹⁾.

و به اسانید معتبره از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

یا علی هرکه تو را دوست دارد با پیغمبران خواهد بود در درجۀ ایشان در روز قیامت،و کسی که بمیرد و دشمن تو باشد اگر خواهد یهودی بمیرد و اگر خواهد نصرانی بمیرد،و فرمود:اول چیزی که در روز قیامت از مردم سؤال خواهند کرد محبّت ما اهل بیت خواهد بود ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:و اللّه در آسمان هفتاد صنف ملائکه هستند،که اگر جمیع اهل زمین جمع شوند عدد هر صنفی از ایشان را احصا نمی‌توانند کرد،و ایشان خدا را به ولایت ما عبادت می‌کنند ⁽³⁾.

و شیخ طوسی علیه الرحمه از میثم تمّار که از اصحاب اسرار امیر المؤمنین است روایت کرده که:شبی در خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بودم،فرمود:نیست بنده‌ای که خدا دل او را به ایمان امتحان کرده باشد،مگر اینکه چون صبح می‌کند دوستی ما اهل بیت را در دل خود می‌یابد،و نیست بنده‌ای که خدا بر او غضب کرده باشد،مگر اینکه چون صبح می‌کند دشمنی ما را در دل خود می‌یابد،پس چون ما صبح می‌کنیم شاد می‌شویم به محبّت دوستان خود،و می‌دانیم دشمنی دشمنان خود را،و چون دوست ما صبح می‌کند منتظر رحمتهای الهی است،و دشمن ما که صبح می‌کند بر کنار جهنّم ایستاده است،که همین‌که بمیرد داخل جهنّم شود.

به‌درستی که درهای رحمت برای دوستان ما باز است،گوارا باد ایشان را رحمتهای الهی،و وای بر حال دشمنان ما،و دوست ما نیست کسی که دشمن ما را دوست دارد،و دوستی ما و دوستی دشمن ما در یک دل جمع نمی‌شود،کسی که ما را دوست دارد باید دوستی را برای ما خالص گرداند،چنانچه طلا را از غش خالص می‌کنند،مائیم نجیبان و برگزیده‌های خدا،و فرزندان ما فرزندان پیغمبرانند،و منم وصیّ اوصیا،و منم حزب و یاور خدا و رسول،و آنان که با من محاربه می‌کنند گروه شیطانند،پس کسی که خواهد حال خود را در محبّت ما بداند،دل خود را امتحان نماید،اگر محبّت دشمنان ما را در دل خود یابد،بداند که خدا و جبرئیل و میکائیل دشمن اویند،و خدا دشمن کافران است ⁽¹⁾.

و روایت کرده از ابی عبد اللّه جدلی،که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام گفت:

می‌خواهی تو را خبر دهم به حسنه‌ای که هرکه آن را داشته باشد در روز قیامت او را هیچ ترس نباشد؟و خبر دهم به گناهی که هرکه آن را داشته باشد او را بر رو به آتش اندازند؟گفتم:بلی،فرمود:آن حسنه محبّت ماست،و آن گناه دشمنی ما است ⁽²⁾.

و از سلمان رحمه اللّه روایت کرده که:روزی در مسجد در خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله نشسته بودیم حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله سنگریزه در دست داشت به دست آن حضرت داد آن سنگ‌ریزه به سخن آمد و گفت:لا اله الا اللّه، محمّد رسول اللّه،راضی شدم به پروردگاری خدا،و به پیغمبری محمّد،و به ولایت علی بن ابی طالب،حضرت رسول فرمود:هرکه از شما صبح کند و به خدا و

رسول و ولایت علی بن ابی طالب راضی باشد،او از خوف عقاب خدا ایمن است ⁽¹⁾

و ابن بابویه به سندهای بسیار از حضرت امام رضا علیه السّلام روایت کرده است که،او روایت کرد از پدر بزرگوارش تا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از جبرئیل،از میکائیل،از اسرافیل، از لوح،از قلم،از خداوند عالمیان که فرمود:ولایت علی حصن و قلعۀ من است، هرکه داخل آن حصن شود از عذاب من ایمن است ⁽²⁾.

و به اسانید بسیار در کتب سنّی و شیعه از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:اگر مردمان بر ولایت علی مجتمع می‌شدند خدا جهنّم را خلق نمی‌فرمود ⁽³⁾.

و روایت کرده است از انس که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:خداوند عالم در روز قیامت جمعی را مبعوث خواهد گردانید که روهای ایشان از نور باشد،و بر کرسیهای نور خواهند نشست،و جامه‌ها از نور خواهند پوشید،و در سایه عرش الهی خواهند بود،مانند پیغمبران و پیغمبر نیستند،و به منزلۀ شهدا و همگی شهید نخواهند بود،بعد از آن دست بر سر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام گذاشت و فرمود:

این مرد و شیعیانش چنین خواهند بود ⁽⁴⁾.

و شیخ طوسی به اسانید معتبره از حضرت امام رضا علیه السّلام از آباء اطهارش صلوات اللّه علیهم روایت کرده است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:چون روز قیامت خدا از حساب خلایق فارغ شود، کلیدهای بهشت و دوزخ را به من تسلیم نماید،و من به تو تسلیم کنم و گویم:هرکه

را خواهی به جهنّم فرست،و هرکه را خواهی به بهشت داخل کن ⁽¹⁾.

و ابن بابویه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:چون قیامت قائم شود،منبری بگذارند که جمیع خلایق ببینند،و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بر آن منبر برآید،و ملکی بر دست راست او بایستد،و ملکی بر دست چپ او،ملک دست راست ندا کند:ای گروه خلایق این علی بن ابی طالب است هرکه را می‌خواهد داخل جهنّم می‌کند ⁽²⁾.

و از عبد اللّه بن عمر روایت کرده است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:چون قیامت شود بیائی تو بر اسبی از نور سوار،و بر سرت تاجی از نور باشد،که روشنی او چشم‌ها را خیره کند،پس ندا از جانب ربّ العزّه برسد کجاست خلیفۀ محمّد رسول اللّه؟تو گوئی:اینک منم،پس ندا فرماید تو را که:یا علی دوستان خود را داخل بهشت کن،و دشمنان خود را داخل جهنّم کن، توئی قسمت‌کنندۀ بهشت و دوزخ ⁽³⁾.

و از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:

روزی با حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله نزدیک کعبه نشسته بودیم،مرد پیری پیدا شد از پیری خم شده،و ابروهایش بر چشمهایش افتاده،و عصائی در دست،و کلاه سرخی در سر،و پیراهن موئی پوشیده،نزدیک حضرت آمد،و گفت:یا رسول اللّه دعا کن خدا مرا بیامرزد،حضرت فرمود:امّید تو روا نیست،و عمل تو فایده ندارد،و چون پشت کرد حضرت فرمود:ای ابو الحسن شناختی این پیر را؟گفتم:نه، فرمود:شیطان ملعون بود،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:از پی او دویدم او را گرفتم،و بر زمین زدم،و دست بر گلویش فشردم،گفت:دست از من بدار ای

ابو الحسن که مرا تا قیامت مهلت داده‌اند،و اللّه یا علی تو را دوست می‌دارم،و هرکه دشمن تو است با پدر او شریک شده‌ام در وطی مادرش،و او حرام‌زاده است،پس بخندیدم و او را رها کردم ⁽¹⁾.

و منقول است از سلمان رحمة اللّه علیه که:روزی شیطان گذشت بر جماعتی که مذمّت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام می‌کردند،نزد ایشان ایستاد،پرسیدند کیستی؟ گفت:من ابو مرّه‌ام،گفتند:شنیدی که ما چه گفتیم؟گفت:بدا به حال شما که ناسزا به مولای خود علی بن ابی طالب می‌گفتید،ایشان گفتند:چه دانستی که او مولا و امام ماست؟گفت:از گفتۀ پیغمبر شما که گفت:هرکه من مولای اویم علی مولای اوست،خداوندا دوست دار هرکه او را دوست دارد،و دشمن دار هرکه او را دشمن دارد،و یاری کن هرکه او را یاری کند،و فروگذار هرکه او را یاری نکند.

ایشان گفتند:تو از شیعیان اوئی؟گفت:نه،و لیکن او را دوست می‌دارم،و هرکه دشمن اوست در مال و فرزندش شریک می‌شوم،گفتند:ای ابو مرّه در فضیلت او چیزی می‌دانی؟گفت:ای گروه ناکسان و قاسطان و مارقان که پیمان او را شکسته‌اید،و به ظلم به او خرج کرده‌اید،و از دین بدر رفته‌اید،به درستی که من عبادت خدا کردم در میان قوم جان دوازده هزار سال و چون خدا آنها را هلاک کرد، تنهائی خود را در زمین به خدا شکایت کردم،مرا به آسمان اوّل عروج فرمود،و دوازده هزار سال در آنجا در میان ملائکه عبادت کردم،روزی مشغول تسبیح و تقدیس خدا بودم،نور شعشانی بسیار روشنی بر ما گذشت ملائکه به سجده افتادند،و گفتند:سبّوح قدّوس،این نور ملک مقرّبی است یا نور پیغمبر مرسلی، ندا از جانب ربّ العزّه رسید:این نور طینت علی بن ابی طالب است.

و منقول است از ابو هریره که:شخصی به خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آمد و گفت:

فلان شخص به کشتی نشست با مایۀ کمی و به چین رفت و زود برگشت،و مال بسیار آورده است که محسود خویشان و دوستان شده است،حضرت فرمود:مال دنیا هرچند زیاده می‌گردد بلا و محنت صاحب مال بیشتر می‌شود،آرزوی حال صاحبان اموال می‌کنید مگر کسی که در راه خدا صرف نماید،بعد از آن فرمود:

می‌خواهید شما را خبر دهم به کسی که مایه‌اش از آن سود اگر کمتر بوده و زودتر برگشته و غنیمت و فایده بیشتر برده،و آنچه را به هم رسانید در خزینه‌های عرش الهی برای او حفظ کرده‌اند،صحابه گفتند:بفرما یا رسول اللّه.

فرمود:نظر کنید به این شخصی که می‌آید،دیدیم ژنده‌پوشی از انصار می‌آید، فرمود:امروز ثوابی از این مرد بالا برده‌اند که اگر بر جمیع اهل آسمان و زمین آن ثواب را قسمت کنند حصّۀ کمتر ایشان آن است که گناهش آمرزیده،و بهشت او را واجب شود،صحابه از او پرسیدند:امروز چه کرده‌ای بشارت باد تو را به کرامت الهی،آن شخص گفت:کاری به غیر این نکرده‌ام که برای حاجتی از خانه بیرون آمدم،چون دیر شده بود گمان کردم که آن کار دیر شده است با خود گفتم:به عوض این حاجت می‌روم و نظر به روی علی بن ابی طالب علیه السّلام می‌کنم،چون از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیده بودم که نظر کردن به صورت علی علیه السّلام عبادت است.

حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:بلی و اللّه عبادت است و چه عبادت،ای عبد اللّه می‌رفتی که دیناری برای روزی عیال خود تحصیل نمائی و از تو فوت شد به عوض آن نظر بر روی علی علیه السّلام کردی از روی محبّت و فضیلت او را می‌دانستی،و این از برای تو بهتر است از این‌که تمام دنیا طلای سرخ شود برای تو و در راه خدا بدهی، و شفاعت خواهی کرد به قدر هر نفسی که در آن راه کشیده‌ای در حقّ هزار کس که همه به شفاعت تو از جهنّم آزاد خواهند شد ⁽¹⁾.

تنویر پنجم: در بیان آنکه صحّت عبادت مشروط است به اعتقاد به امامت

ائمّۀ اثنا عشر صلوات اللّه علیهم و بدون آن عبادت ثمره‌ای نمی‌بخشد

بلکه باعث عقاب می‌شود

و این معنی اجماعی علمای شیعه است،و احادیث در این باب متواتر است، چنانچه ابن بابویه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که چون بنده را در مقام حساب نزد خداوند عالمیان می‌دارند،اوّل چیزی که از از سؤال می‌کنند از نماز و زکات و روزه و حج و ولایت ما اهل بیت است،پس اگر اقرار به ولایت داشته و بر آن حال مرده باشد نماز و روزه و زکات و حجّش را قبول می‌کنند، و اگر اقرار به ولایت ما نداشته هیچ عملی را از اعمال او را قبول نمی‌کنند ⁽¹⁾.

و به سند دیگر از آن حضرت روایت کرده است که:جبرئیل بر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله نازل شد و گفت:خداوند عالم سلامت می‌رساند،و می‌فرماید:من آسمانهای هفت‌گانه و زمین‌های هفت‌گانه را و آنچه بر روی آنهاست خلق کرده‌ام،و هیچ محلّی بهتر از رکن و مقام ابراهیم خلق نکرده‌ام،اگر بنده‌ای مرا در آنجا بخواند از آن روزی که آسمانها و زمین‌ها را خلق کرده‌ام تا انقراض عالم و اقرار به ولایت علی علیه السّلام نداشته باشد،او را سرنگون در جهنّم اندازم ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر وارد شده که:خدا وحی فرمود به حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله:یا محمّد اگر بنده‌ای مرا عبادت کند تا از هم بپاشد،و مانند مشک پوسیده شود،و

منکر ولایت اهل بیت تو باشد،او را در بهشت جا ندهم،و به سایۀ عرش خود در نیاورم ⁽¹⁾.

و منقول است از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرمود:به حقّ خداوندی که جان محمّد در قبضۀ اوست،اگر بنده‌ای در روز قیامت با عمل هفتاد پیغمبر بیاید،خدا از او قبول نکند اگر ولایت من و اهل بیت مرا نداشته باشد ⁽²⁾.

و از ابو حمزۀ ثمالی منقول است که:حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام پرسید از ما کدام بقعه از جاهای زمین بهتر است؟گفتیم:خدا و رسول و فرزند رسول بهتر می‌دانند،فرمود:بهترین بقعه‌های زمین میانۀ رکن حجر و مقام ابراهیم است،اگر کسی به قدر آنچه نوح در میان قوم خود ماند هزار کم پنجاه سال عمر کند،و در آن موضع عبادت کند،که روزها به روزه و شبها را به عبادت گذراند،و خدا را بدون ولایت ما ملاقات کند،آن عبادت هیچ نفعی ندهد او را ⁽³⁾.

و این حدیث از طرق شیعه و سنّی متواتر است که:هرکه بمیرد و امام خود را نشناسد به مرگ جاهلیّت و کفر مرده است ⁽⁴⁾.

تنویر ششم: در بیان بعضی از صفات و علامات امام و شرایط امامت

باید دانست که چون احکام دین و دنیای امّت منوط به حکم امام است،باید که امام عالم باشد به احکام دین،واقف باشد بر خصوصیّات آیات قرآنی از محکم و

متشابه،و مجمل و مفصل،و ناسخ و منسوخ،و عامّ و خاص،و همچنین بر اخبار نبوی،و بالجمله باید که عالم به جمیع علوم باشد،و باید که کمال رأی و شجاعت داشته باشد،تا از عهدۀ مجاهدۀ با اعدای دین برتواند آمد.

و باید که اعلم امّت باشد؛زیرا تقدیم مفضول بر فاضل،و تقدیم متعلّم بر معلّم،و تفضیل جاهل بر دانا قبیح است عقلا،چنانچه حق سبحانه و تعالی در قرآن مجید می‌فرماید أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی ⁽¹⁾یعنی:آیا کسی که هدایت می‌کند مردم را به سوی حق سزاوارتر است به اینکه او را متابعت کنند،یا آن‌کس که هدایت نمی‌یابد مگر وقتی که او را هدایت کنند،و دیگران او را راه بنمایند،و چگونه جایز باشد و حال آنکه علم سرمایۀ فضیلت و کمال است،و لذا حق‌تعالی بیان افضلیّت حضرت آدم را بر ملائکه به علم فرمود،و به این سبب او را مسجود ملائکه گردانید،و هم‌چنین طالوت را از حیثیّت زیادتی در علم و قوّت بدن از قوم خود برگزید،چنانچه فرمود: إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ ⁽²⁾و ایضا در بیان تقدیم رتبۀ علما فرموده است: هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ ⁽³⁾آیا مساویند آن جماعتی که عالمند و آن جماعتی که عالم نیستند.

و اگر کسی اندکی تأمّل نماید می‌داند که امام در جمیع صفات کمال می‌باید از امّت افضل باشد،چه غرض اصلی از وضع شرایع دین و تکالیف تکمیل افراد انسانی است،و نجات ایشان از نقایص،و رسیدن به سعادات و کمالات،و چون امام به نیابت پیغمبر مرشد طریقۀ استکمال است،باید مثل نبی در جمیع کمالات

علمی و عملی از همه مقدّم باشد تا این فایده مترتّب شود،و به اتّفاق ائمّه ما صلوات اللّه علیهم در علم و کمالات بر جمیع اهل زمان خود زیادتی داشته‌اند.

و ابن بابویه رحمه اللّه به سند قوی از حضرت علی بن موسی الرضا علیهما السّلام روایت کرده است که:امام را چند علامت است:داناترین مردم است،و از جمیع اهل عصر پرهیزکارتر و بردبارتر است،در شجاعت و سخاوت از همه مقدّم است،و عبادتش از همه بیشتر است،و ختنه کرده متولّد می‌شود،و در هنگام ولادت خون و کثافت با او نمی‌باشد،و از پی سر می‌بیند،چنانچه از پیش‌رو می‌بیند،و او را سایه نمی‌باشد،و چون متولّد می‌شود دست بر زمین می‌گذارد،و آواز به شهادتین بلند می‌کند،و محتلم نمی‌شود،و دیده‌اش به خواب می‌رود و دلش به خواب نمی‌رود،و از آنچه واقع می‌شود در خواب مطّلع می‌باشد،و ملک با او سخن می‌گوید،و زره رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر قامتش درست می‌آید،و هرگز بول و غائطش را کسی ندیده،زیرا زمین موکّل است فروبرد که کسی نبیند،و بدن او از مشک خوشبوتر می‌باشد.

و اولی است به مردم از جان ایشان،یعنی می‌باید که جان خود را فدای جان او کنند،و بر مردم مهربان‌تر است از پدر و مادر ایشان،و تواضع و فروتنی او از برای خدا از همه کس بیشتر است،و آنچه از امور خیر که مردم را امر می‌فرماید خود پیش از دیگران به او عمل می‌نماید،و هرچه مردم را از آن منع می‌فرماید خود زیاده از دیگران از آن اجتناب می‌فرماید،و دعای او مستجاب می‌باشد حتّی آنکه اگر بر سنگی دعا کند دونیم می‌شود و سلاح و حربۀ رسول صلّی اللّه علیه و آله نزد او می‌باشد،و ذو الفقار نزد او می‌باشد.

و نزد او صحیفه‌ای هست که نامهای شیعیان ایشان که تا قیامت به‌وجود می‌آیند در آن صحیفه هست،و صحیفه‌ای دیگر دارد که نام دشمنان ایشان که تا روز قیامت

به هم خواهند رسید در آن نوشته است،و جامعه‌ای نزد او هست،و آن نامه‌ای است که طولش هفتاد ذراع است،و جمیع آنچه بنی آدم به آن محتاجند از احکام الهی در آن هست،و جفر اکبر و اصغر را دارد،که یکی از پوست بز است و دیگری از پوست گوسفند،و در آنها جمیع علوم هست،حتی ارش خدشه‌ای که کسی در بدن کسی بکند،و حتی یک تازیانه و نیم تازیانه و ثلث تازیانه،و مصحف فاطمه نزد او هست ⁽¹⁾.

و کلینی روایت کرده است از امام محمّد باقر علیه السّلام که:امام را ده علامت است:

متولّد می‌شود پاکیزه و ختنه کرده،و چون بر زمین می‌آید کف را بر زمین می‌گذارد و آواز به شهادتین بلند می‌کند،و محتلم نمی‌شود،و دلش به خواب نمی‌رود،و خمیازه و کمان‌کشی نمی‌کند،و از عقب می‌بیند چنانچه از پیش‌رو می‌بیند،و مدفوع او از مشک خوشبوتر است،و زمین موکّل است که بپوشاند و فرومی‌برد،و چون زره حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله را می‌پوشد موافق قامتش می‌باشد،و اگر دیگری پوشیده خواه بلند باشد و خواه کوتاه یک شبر از او بلندتر می‌باشد،و پیوسته ملک با او سخن می‌گوید تا از دنیا برود ⁽²⁾.

و حمیری در کتاب قرب الاسناد به سند قوی از ابو بصیر روایت کرده است که:

روزی به خدمت حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام رفتم،گفتم:فدای تو شوم امام را به چه چیز می‌توان شناخت؟فرمود:به چند خصلت:اول:آنکه پدر او مردم را به امامت او خبر دهد،و نصب کند او را برای امامت،که حجّت بر مردم تمام شود، همچنانچه پیغمبر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را نصب فرمود،دیگر آنکه از هرچه

بپرسند عاجز نشود و جواب بگوید،و اگر نپرسند خود بیان کند،و مردم را خبر دهد به آنچه در آینده واقع خواهد شد،و به همه زبانی با مردم سخن گوید.

بعد از آن فرمود:بنشین تا به تو علامتی برای امامت خود بنمایم،که خاطرت مطمئن گردد،در این حال مرد خراسانی وارد شد،و به عربی از حضرت سؤالی کرد،حضرت به فارسی جوابش فرمود،خراسانی گفت:من به زبان خود سخن نگفتم به گمان اینکه نمی‌دانی،فرمود:سبحان اللّه اگر من تو را به زبان تو جواب نتوانم گفت بر تو چه زیادتی خواهم داشت،پس به من گفت:ای ابو محمّد بر امام مخفی نیست زبان هیچ‌یک از مردم،و سخن مرغان و حیوانات و هر ذی روحی را می‌داند،و به این علامتها امام را می‌توان شناخت،پس اگر اینها در او نباشد امام نیست ⁽¹⁾.

و از ابن ابی نصر منقول است که:از حضرت امام رضا علیه السّلام پرسیدم به چه چیز امام را می‌توان دانست؟فرمود:به چند علامت:اینکه بزرگتر فرزندان باشد،و فضل و علم داشته باشد،و هرکه به مدینه آید و پرسد پدرش که را وصی کرد گویند او را،و فرمود:سلاح و شمشیر پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله در میان ما از بابت تابوت است در بنی اسرائیل،در هرجا که سلاح هست امامت در آنجاست،چنانچه تابوت بنی اسرائیل در هر خانه‌ای که بود پیغمبری در آنجا بود ⁽²⁾.

و منقول است از عبد اللّه بن ابان:که عرض کردم به خدمت حضرت امام رضا علیه السّلام از برای من و اهل بیت من دعا کن،فرمود:مگر نمی‌کنم،و اللّه که اعمال شما هر روز و هر شب بر من عرض می‌شود،راوی می‌گوید که:این بر من بسیار عظیم نمود،

فرمود:مگر نخوانده‌ای این آیه را که:بگو ای محمّد بکنید آنچه می‌خواهید که عن‌قریب خدا و رسول مؤمنان عمل شما را می‌بینند،و اللّه مؤمنان علی بن ابی طالب و ائمّۀ فرزندان اویند ⁽¹⁾.

و کلینی از ابو بصیر روایت کرده است که:روزی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام رفتم،فرمود:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام هزار باب از علم تعلیم فرمود،که از هر بابی هزار باب گشوده می‌شد،گفتم:این است و اللّه علم،پس ساعتی سر به زیر افکند فرمود:این علم عظیمی است امّا همین نیست،ای ابو محمّد جامعه نزد ما هست،گفتم:فدای تو گردم جامعه کدام است؟فرمود:

نامه‌ای است که طولش هفتاد ذراع است به ذراع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،و آن حضرت فرموده و حضرت امیر المؤمنین به دست خود نوشته،و در آن هر حلالی و حرامی و هرچه امّت به آن احتیاج دارند هست،حتّی ارش خراشیدن بدن،و دست بر من گذاشت و فرمود:رخصت می‌دهی؟گفتم:بندۀ توام آنچه خواهی بکن،پس بدن مرا فشرد و فرمود:حتّی ارش این در آنجا هست،گفتم:و اللّه که علم این است.

فرمود:همین نیست بعد از ساعتی فرمود:جفر نزد ماست،و مردم چه می‌دانند جفر چیست،گفتم:جفر کدام است؟فرمود:ظرفی است از پوست که علم جمیع پیغمبران و اوصیای ایشان و علم جمیع علمای گذشته در آن هست، گفتم:و اللّه که این است علم،فرمود:همین نیست،بعد از ساعتی فرمود:نزد ما هست مصحف فاطمه،و مردم چه می‌دانند چه چیز است مصحف فاطمه؟گفتم:

بیان فرما،فرمود:مصحفی است سه برابر این قرآنی که شما دارید،و یک حرف از قرآن شما در آن نیست.

گفتم:و اللّه این علم است،فرمود که:همین نیست،بعد از زمانی فرمود:علم گذشته و آینده تا روز قیامت نزد ماست،گفتم:فدای تو گردم این است علم،فرمود که:همین نیست گفتم:پس دیگر علم چه چیز است،فرمود:عمدۀ علم آن است که روز به روز و ساعت‌به‌ساعت حادث می‌شود تا روز قیامت ⁽¹⁾.

و به سند دیگر از حمّاد بن عثمان روایت کرده است که:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که:زنادقه در سال صد و بیست و هشت ظاهر خواهند شد،در مصحف فاطمه چنین دیدم،پرسیدم مصحف فاطمه کدام است؟فرمود:چون حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله از دنیا رحلت فرمود،حضرت فاطمه علیها السّلام را اندوهی رو نمود که خدا داند قدر آن را،آنگاه خدا ملکی فرستاد که تسلّی آن حضرت بفرماید،و قصّه برای او بخواند،پس آن ملک می‌گفت و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام می‌نوشت،تا آنکه کتابی جمع شد،پس فرمود:در آن کتاب چیزی از حلال و حرام نیست،علوم آینده است تا روز قیامت ⁽²⁾.

و به سند معتبر روایت کرده است از ابی یحیی صنعانی که،حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ما را در شبهای جمعه شأن و رتبۀ عظیم هست،گفتم:فدای تو گردم چه شأن هست؟فرمود:رخصت می‌فرمایند روح پیغمبران و اوصیای گذشته را،و روح امامی که در میان شماست،که ایشان عروج نمایند به آسمان تا به عرش می‌رسند ارواح ایشان،پس هفت مرتبه طواف عرش می‌کنند،و نزد هر قائمه‌ای از قوائم عرش دو رکعت نماز می‌گذارند،پس به بدنهای خود برمی‌گردند،و پر می‌شوند انبیا و اوصیا از سرور و خوشحالی،و علوم بسیار بر علوم امام شما

می‌افزاید ⁽¹⁾.

و از سیف تمّار مروی است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:اگر من در میان موسی و خضر می‌بودم ایشان را خبر می‌دادم که از هر دو داناترم،و علمی چند به ایشان می‌آموختم که ایشان خبر نداشتند؛زیرا که ایشان علم گذشته را می‌دانستند،و علم آینده را نمی‌دانستند،و ما می‌دانیم علم گذشته و آینده را تا روز قیامت،و از پیغمبر به ما میراث رسیده ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:خدا از آن کریم‌تر است که بر بندگان خود اطاعت بنده‌ای را واجب گرداند،و خبرهای آسمان را از او بازدارد،بلکه هر صبح و شام خبرهای آسمان به ما می‌رسد ⁽³⁾.

و ایضا از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:جبرئیل دو انار به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آورد،حضرت یکی را تمام تناول فرمودند،و یکی را دونیم کردند،نصفی را خود تناول فرمودند،و نصفی را به علی بن ابی طالب علیه السّلام دادند، پس فرمودند:ای برادر دانستی که این دو انار چه بود؟انار اوّل پیغمبری بود تو را در آن بهره‌ای نیست،و انار دوّم علم بود تو شریک منی در علم،راوی گفت:

چگونه شریک آن حضرت بود در علم؟فرمود:خدا هیچ علمی را تعلیم پیغمبر نفرمود مگر اینکه او را امر فرمود به علی یاد دهد،و این علوم همه به ما منتهی شده است ⁽⁴⁾.

و منقول است از ابو بصیر که:از حضرت صادق علیه السّلام سؤال کردم از روح که خدا

می‌فرماید وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی ⁽¹⁾فرمود:روح خلقی است عظیم‌تر از جبرئیل و میکائیل،و با هیچ‌یک از پیغمبران گذشته نبوده است به غیر حضرت رسول که با او بود،و با ائمّه می‌باشد و خبرها به ایشان می‌گوید،و تسدید ایشان می‌نماید ⁽²⁾.

و در بعضی روایات وارد شده است که:چون حضرت موسی و خضر بر کنار دریا می‌خواستند از یکدیگر جدا شوند،مرغی پیدا شد و قطره‌ای از آب برداشت به جانب مشرق انداخت،و قطرۀ دیگر به جانب مغرب انداخت،و یک قطره به جانب آسمان انداخت،و یکی به سوی زمین،و قطرۀ پنجم را به دریا افکند،هر دو حیران ماندند.

در این حال صیّادی در میان دریا پیدا شد،و گفت:در امر مرغ تفکّر می‌نمائید؟ شما دو پیغمبر تأویل کار آن را نمی‌دانید،و من که مرد صیّادم می‌دانم،گفتند:ما نمی‌دانیم مگر چیزی را که خدا تعلیم ما نماید،صیّاد گفت که:آن مرغی است در دریا می‌باشد،و مسلم نام دارد،و کار او اشاره به این بود که پیغمبری در آخر الزمان خواهد آمد که علم اهل مشرق و مغرب و اهل آسمان و زمین نزد علم او مثل این قطره باشد نزد این دریا،و پسر عم و وصی او وارث علم او خواهد بود،پس آن صیّاد غایب شد،دانستند که ملکی بود از جانب خدا ایشان را متنبّه ساخت ⁽³⁾.

و کلینی از عبد الأعلی روایت کرده که:حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام فرمود:من کتاب الهی را می‌دانم از اوّل تا آخر،چنانچه گویا همه در کف من است،و در قرآن است خبر آسمان،و خبر زمین،و خبرهای گذشته،و خبرهای آینده،چنانچه

فرموده است فیه تبیان کلّ شیء ⁽¹⁾.

و ایضا به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:خدا به حضرت عیسی دو اسم تعلیم فرموده بود،که به آن دو اسم آثار از او به ظهور می‌آمد،و موسی چهار اسم داشت،و حضرت ابراهیم هشت اسم داشت،و نوح پانزده اسم داشت،و آدم بیست و پنج اسم داشت،و خدا جمیع آنها را تعلیم پیغمبر آخر الزمان فرمود،و به‌درستی که اسماء اعظم الهی هفتاد و سه اسم است، هفتاد و دو اسم را تعلیم آن حضرت فرمود،و یک اسم را تعلیم به هیچ‌کس نکرد ⁽²⁾.

و از امام علی النقی علیه السّلام منقول است که:خدا را هفتاد و سه اسم اعظم است، یک اسم از آنها را آصف می‌دانست،که تخت بلقیس را در یک چشم زدن نزد سلیمان حاضر ساخت،و ما هفتاد و دو اسم را می‌دانیم،و یک اسم مخصوص خداست که دیگری نمی‌داند ⁽³⁾.

و به سند موثق از امام محمّد باقر علیه السّلام روایت کرده است که:عصای موسی از آدم بود و به شعیب رسید،و از شعیب به حضرت موسی منتقل شد،و آن عصا نزد ماست،و در این زودی آن را مشاهده کردم هنوز سبز است به هیأت آن روزی که از درخت جدا کرده‌اند،و چون با آن سخن می‌گوئی جواب می‌گوید،و از برای قائم ما مهیّا است،که چون خروج کند آنچه موسی به آن می‌کرد آن حضرت نیز خواهد کرد،و چون آن را امر کند که چیزی برباید دو شعبه می‌شود،که یک کامش در زمین

است و یک در سقف به قدر چهل ذراع،و چیزها را به زبان خود می‌رباید ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر حضرت صادق علیه السّلام فرمود:الواح موسی و عصای موسی نزد ماست،و مائیم وارث پیغمبران ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر حضرت باقر علیه السّلام فرمود:چون قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله از مکّه ظاهر شود و ارادۀ کوفه نماید،منادی آن حضرت ندا کند که کسی با خود توشه و آب برندارند،پس سنگ موسی را بردارند که بار یک شتر است،و در هر منزلی که فرود آیند چشمه‌ای از آن جاری شود،هر گرسنه که از آن بخورد سیر شود،و هر تشنه‌ای که بخورد سیراب شود،و توشه ایشان همین باشد تا به صحرای نجف فرود آیند ⁽³⁾.

و ایضا به سند معتبر از آن حضرت منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام شبی از خانه بیرون آمدند بعد از خفتن،و آهسته می‌فرمودند که:در این شب تاریک امام شما بیرون آمده است پیراهن آدم در بر،و عصای موسی و انگشتر سلیمان در دست ⁽⁴⁾.

و به سند دیگر از مفضّل روایت کرده که:حضرت صادق علیه السّلام پرسید می‌دانی چه چیز بود پیراهن یوسف؟گفتم:نه،فرمود:چون آتش از برای ابراهیم افروختند جبرئیل جامه‌ای از جامه‌های بهشت آورد و بر آن حضرت پوشانید که سرما و گرما بر او تأثیر نکند،و حضرت ابراهیم در وقت وفات آن پیراهن را تعویذی کرد بر حضرت اسحاق آویخت،و همچنین اسحاق به یعقوب داد،و چون حضرت

یوسف متولّد شد یعقوب آن پیراهن را تعویذ او کرد،و با او بود در همۀ احوال،و در مصر آن را گشود که از برای پدر بفرستد بویش به مشام یعقوب رسید،چنانچه گفت إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ ⁽¹⁾بوی همان پیراهن بود که خدا از بهشت فرستاده بود،گفتم:فدای تو شوم آخر آن پیراهن به که منتقل شد؟فرمود:

به اهلش رسید،بعد از آن فرمود:هر پیغمبری که علمی یا غیر علم چیزی از او به میراث ماند به آل محمد صلّی اللّه علیه و آله منتهی شد،و الحال نزد ایشان است ⁽²⁾.

و از سعید سمّان روایت کرده است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:نزد من است شمشیر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،و علمهای آن حضرت،و زره‌ها و خود آن حضرت،و نزد من است الواح و عصای موسی علیه السّلام و انگشتر سلیمان علیه السّلام،و نزد من است آن طشتی که موسی در آن قربانی می‌کشت،و نزد من است آن نامی که چون حضرت رسول رسول صلّی اللّه علیه و آله میان مسلمانان و کفّار می‌گذاشت تیر لشکر کفّار به مسلمانان نمی‌رسید،و مثل سلاح حضرت رسول در میان ما مثل تابوت است در میان بنی اسرائیل،در هر خانه‌ای که تابوت بود پیغمبری در آنجا بود،و هرکه از اهل بیت سلاح نزد اوست امامت با اوست ⁽³⁾.

و محمّد بن الحسن الصفّار به اسناد خود از مسمع روایت کرده است که:به خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض نمودم که:کوفتی مرا عارض شده،و هرگاه طعام دیگران را می‌خورم آزار می‌کشم،و چون طعام شما را می‌خورم آزار نمی‌کشم،فرمود:تو طعام جمعی را می‌خوری که ملائکه با ایشان مصافحه می‌کنند در فراشهای ایشان،عرض کردم:ملائکه بر شما ظاهر می‌شوند؟فرمود که:به

اطفال ما مهربان‌ترند از ما ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حسین بن ابی العلا روایت کرده است که فرمود:یا حسین خانه‌های ما محلّ نزول ملائکه است،و محلّ وحی الهی است،بعد از آن دست زدند بر بالشی که در آن خانه بود،و فرمودند:و اللّه که بسیار ملائکه تکیه بر آنها کرده‌اند،و بسیار است که ما از پر ایشان برمی‌چینیم ⁽²⁾.

و از ابو حمزۀ ثمالی نقل کرده است که:روزی به خدمت حضرت علی بن الحسین علیه السّلام رفتم،و ساعتی در بیرون ماندم تا مرخّص شدم،چون داخل شدم دیدم حضرت چیزی از زمین برمی‌چینند بعد از آن دست دراز کردند و شخصی در عقب پرده بود به او دادند،گفتم:فدای تو گردم این چه چیز بود که برچیدید؟ فرمود:پرهای ملائکه بود،چون ایشان به نزد ما می‌آیند؟ما پرهای ایشان را جمع می‌کنیم،و تعویذ برای اولاد خود می‌کنیم،پرسیدم ملائکه نزد شما می‌آیند؟ فرمود که:پیوسته بر تکیه‌گاه ما تکیه می‌کنند ⁽³⁾.

و به سند دیگر از مفضّل بن عمرو روایت کرده است که:روزی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام رفتم،و چون نشستم حضرت امام موسی علیه السّلام آمدند،و در گردن آن حضرت قلاده‌ای بود که در آن پرهای کنده بود،حضرت را بوسیدم و در بر گرفتم،و از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم این پرها چیست که در گردن حضرت امام موسی علیه السّلام است؟فرمود:اینها از بال ملائکه است،گفتم:ملائکه به خدمت شما می‌آیند؟فرمود که:می‌آیند و رو بر فراش ما می‌مالند،و آنچه در گردن امام موسی

است از بال ایشان است ⁽¹⁾.

و ایضا روایت نموده که:آن حضرت فرمود:ملائکه در خانه‌های ما نازل می‌شوند،و بر فراش ما می‌گردند،و بر خوان ما حاضر می‌شوند،و هر گیاهی و میوه‌ای را از تر و خشک از برای ما می‌آورند،و بال خود را بر ما و بر فرزندان ما می‌مالند،و جانوران را از ما دور می‌گردانند،و در وقت هر نماز حاضر می‌شوند که با ما نماز کنند،و خبرهای اهل زمین را هر روز و هر شب به ما می‌رسانند،و هر پادشاهی که بمیرد و دیگری به جایش منصوب گردد خبرش را به ما می‌رسانند،و سیرت و طریقۀ او را به ما می‌گویند ⁽²⁾.

و به سند معتبر از سدیر صیرفی روایت کرده است که:در مدینه حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام خدمتی چند به من رجوع فرمود،و چون به فجّ الروحاء رسیدم، شخصی را از دور دیدم که جامۀ خود را حرکت می‌دهد،به جانب او رفتم،و گمان کردم تشنه است،مطهرۀ خود را به او دادم،گفت:نمی‌خواهم،و نامه‌ای به من داد که مهری از گل بر آن بود،و هنوز گل تر بود،چون ملاحظه کردم مهر حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام بود،گفتم:در چه وقت از حضرت جدا شدی؟گفت:در همین ساعت،چون گشودم خدمتی چند رجوع فرموده بودند،و چون ملاحظه کردم کسی را ندیدم،وقتی به خدمت حضرت رسیدم عرض کردم نامۀ تو در فلان موضع به من رسید و گل هنوز تر بود فرمود:چون ما امری را خواهیم به تعجیل صورت یابد خدمتکاران از جن داریم به ایشان می‌فرمائیم ⁽³⁾.

و به سند صحیح از ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده است که:در خدمت امام جعفر

صادق علیه السّلام بودم در ما بین مکّه و مدینه،ناگاه سگ سیاهی پیدا شد،حضرت فرمود که:خوش زود آمدی،پس چون نظر کردم مرغی شد،گفتم:این چه چیز است فدای تو شوم؟فرمود:این پیکی است از جن هشام در این ساعت مرده است،این پرواز می‌کند،و در هر شهری خبر مرگ او را می‌رساند ⁽¹⁾.

و کلینی علیه الرحمه از سعد اسکاف روایت کرده است که:به خدمت حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام رفتم،و رخصت طلبیدم،فرمود:باش،آن‌قدر ماندم که آفتاب گرم شد،پس جماعتی بیرون آمدند با روهای زرد،و عبادت ایشان را نحیف کرده، و کلاه‌های خز در سر،چون داخل شدم فرمود:ایشان برادران شمایند از جن، پرسیدم که به خدمت شما می‌آیند؟فرمود:بلی می‌آیند و از مسائل دین و حلال و حرام خود سؤال می‌نمایند ⁽²⁾.

و از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده است که:روزی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بر منبر مسجد کوفه نشسته بودند،ناگاه اژدهائی از در مسجد داخل شد،مردم برخاستند آن را بکشند،حضرت فرمود:متعرّض آن مشوید،و آمد تا نزدیک منبر و بلند شد و بر حضرت سلام کرد،حضرت اشاره فرمودند باش تا از خطبه فارغ شوم،چون فارغ شدند پرسیدند تو کیستی؟گفت:منم عمرو بن عثمان که پدرم را بر جن خلیفه کرده بودی،پدرم مرد و مرا وصیّت کرد که به خدمت تو آیم،و آنچه رأی تو اقتضا نماید به آن عمل کنم،و آنچه فرمائی اطاعت کنم،حضرت فرمود:تو را وصیّت می‌کنم به تقوای و پرهیزکاری،و امر می‌کنم برگردی و جانشین پدر خود باشی که من تو را از جانب خود بر ایشان خلیفه کردم،راوی به حضرت باقر علیه السّلام

عرض نمود که:اکنون عمرو به خدمت تو می‌آید؟و اطاعت تو بر او واجب هست؟فرمود:بلی ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از نعمان بن بشیر روایت کرده است که گفت:من با جابر بن یزید جعفی هم کجاوه شدم،و چون از مدینه بیرون آمدیم به خدمت حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام رفت وداع کرد و خوشحال بیرون آمد،و به جانب کوفه روان شدیم در روز جمعه،در بعضی از منازل نماز ظهر کردیم،و چون به راه افتادیم مرد بلند قد گندم‌گونی پیدا شد،و نامه‌ای در دست داشت،و نامه را به جابر داد،جابر بوسید و بر دیده نهاد،و آن نامه را حضرت به جابر نوشته بودند،و مهر گلی بر آن زده بودند هنوز تر بود،گفت:در این ساعت از خدمت آن حضرت جدا شدم،پرسید جابر که پیش از نماز پیشین یا بعد از نماز؟گفت:بعد از نماز.

چون جابر نامه را خواند بسیار مغموم شد،و دیگر او را خوشحال ندیدم تا به کوفه داخل شدیم در شبی،و چون روز شد و رفتم که جابر را ببینم دیدم از خانه بیرون آمد قاپی چند بر گردن آویخته و بر نی سوار شده،و می‌گوید که:می‌یابم منصور بن جمهور را که در کوفه بر سر خود امیر خواهد شد،و بیتی چند از این باب می‌خواند،و چون نظر به من کرد با من هیچ سخن نگفت،و من از حال او گریان شدم،و اطفال و مردان گرد او برآمدند،و بیامد تا رحبۀ کوفه با اطفال می‌گردید،و در کوفه شهرت کرد که جابر دیوانه شده است.

بعد از چند روز نامۀ هشام بن عبد الملک رسید به والی کوفه که:گردن جابر جعفی را بزن و سرش را بفرست،والی از اهل مجلس پرسید جابر بن یزید کیست؟ گفتند:مردی بود عالم و فاضل و راوی حدیث،و حج بسیار کرده بود،و در این

اوقات دیوانه شده است،و بر نی سوار شده است،و در رحبۀ کوفه با اطفال بازی می‌کند،والی گفت:الحمد للّه که ما از کشتن چنین مردی نجات یافتیم،و بعد از اندک وقتی منصور بن جمهور داخل کوفه شد،و آنچه جابر می‌گفت به ظهور آمد ⁽¹⁾.

و محمّد بن الحسن الصفّار به سند صحیح از حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام روایت کرده است که:در تفسیر آیۀ کریمه وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ ⁽²⁾گشودند و ظاهر گردانیدند برای ابراهیم آسمانهای هفت‌گانه را تا به بالای عرش نظر کرد،و زمین را گشودند تا آنچه در هوای زیرزمین بود دید،و از برای رسول خدا و امیر المؤمنین و امامان بعد از او همه چنین کردند ⁽³⁾.

و به اسانید معتبره بسیار از آن حضرت روایت کرده است که:خدا را دو علم هست،یک علم مخصوص اوست که به احدی تعلیم نفرموده است،و یک علم هست که تعلیم پیغمبران و ملائکه فرموده ما می‌دانیم ⁽⁴⁾.

و ایضا به اسانید معتبره از ائمّه علیهم السّلام مروی است که:علمی که با آدم فرود آمد بالا نرفت،و علم به میراث می‌رسد،و هر عالمی که از دنیا می‌رود البتّه عالم دیگر مثل علم او را یا زیاده می‌داند،و جمیع علوم انبیا به ما رسیده است ⁽⁵⁾.

و به اسانید صحیحه منقول است از ائمّه علیهم السّلام که:تورات موسی و انجیل عیسی

و زبور داود و صحف ابراهیم،و کتب جمیع پیغمبران نزد ماست،و به نحوی که ایشان می‌خوانده‌اند ما می‌خوانیم،و تفسیر آنها را می‌دانیم ⁽¹⁾.

و به اسانید مختلفه از جویریة بن مسهر منقول است که:با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از جنگ خوارج برمی‌گشتیم چون به زمین بابل داخل شدیم پس وقت نماز عصر حضرت فرود آمد،و لشکر نیز فرود آمدند،و حضرت فرمود:ای گروه مردم این زمین ملعون است،و سه مرتبه اهل این زمین معذّب شده‌اند،و این اوّل زمینی است که عبادت بت در اینجا شده است،پیغمبر و وصی پیغمبر را جایز نیست که در این زمین نماز کنند،شما نماز کنید،مردم به جانب راست و چپ راه میل کردند و متوجّه نماز شدند،و حضرت بر استر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله سوار شدند و روانه شدند،من گفتم:و اللّه من از پی امیر المؤمنین می‌روم،و امروز نماز خود را تابع نماز او می‌گردانم،و از عقب حضرت می‌رفتم،هنوز از جسر حلّه نگذشته بودیم که آفتاب غروب نمود،مرا وسوسه‌ها در خاطر به هم رسید،چون گذشتیم فرمود:ای جویریه اذان بگو،و خود متوجّه وضو شدند،بعد از آن به سخنی متکلّم شدند که نفهمیدم،و گمان من این بود عبرانی است،پس اقامه فرمودند، پس نگاه کردم و اللّه به آفتاب که از میان دو کوه بیرون آمد،و صدائی از آن ظاهر می‌شد تا رسید به جایی که وقت فضیلت نماز عصر بود،پس آن حضرت نماز عصر را خواند،و من اقتدا کردم،چون از نماز فارغ شدیم آفتاب غروب کرد،و ستاره‌ها ظاهر شد،پس حضرت متوجّه من شدند و فرمودند:ای جویریه خدا می‌فرماید فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ من خدا را به نام عظیمش خواندم آفتاب را از برای من گردانید ⁽²⁾.

و صفّار به سند معتبر از حارث اعور روایت کرده است که:روزی با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به منزلی رسیدیم که آن را عاقول می‌گویند،در آنجا به درخت خشکی رسیدیم که پوستهایش ریخته بود،و ساقش مانده بود،حضرت دست بر آن زد و فرمود:برگرد به اذن الهی،در حال شاخه‌هایش روئیده و میوه داد و میوه‌اش امرود ⁽¹⁾بود،و چون صبح آمدیم باز سبز بود و میوه داشت ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:حضرت امام حسن علیه السّلام با شخصی از اولاد زبیر به عمره می‌رفتند،برای حضرت در زیر درخت خرمائی فرش انداختند،و برای آن زبیری در زیر درخت دیگر،و آن درختان خشک بود،زبیری گفت:اگر این درخت رطب می‌داشت می‌خوردیم،حضرت فرمود:میل رطب داری؟گفت:بلی،حضرت دست به آسمان بلند کرد،و دعائی خواند به زبانی که آن شخص نفهمید،در همان ساعت درخت سبز شد و بار برداشت،شترداری که همراه ایشان بود گفت:و اللّه سحر کرد،حضرت فرمود:سحر نیست دعای فرزند پیغمبر مستجاب شد ⁽³⁾.

و ایضا از سلیمان بن خالد روایت کرده است که:ابو عبد اللّه بلخی در خدمت حضرت صادق علیه السّلام به درخت خرمائی بی‌میوه رسیدند،حضرت فرمود:ای نخلۀ شنوندۀ اطاعت‌کنندۀ خدا،ما را طعام داده از آنچه خدا در تو مقرّر ساخته،در ساعت رطبهای رنگارنگ از درخت فروریخت و خوردند تا سیر شدند،پس بلخی گفت:در باب شما به عمل آمد آنچه در باب مریم شده بود ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر روایت کرده است که:حسن بن عبد اللّه از حضرت امام موسی علیه السّلام معجزه‌ای طلبید،و درخت ام غیلان در برابر بود،حضرت فرمود:برو نزد این درخت بگو موسی بن جعفر می‌فرماید بیا،چون بیامد و گفت آنچه فرموده بود،درخت زمین را همه جا قطع کرد و آمد به خدمت حضرت ایستاد،باز اشاره فرمود به مکان خود برگشت ⁽¹⁾.

و به سند حسن از ابو بصیر روایت کرده که:روزی به خدمت حضرت باقر علیه السّلام رفتم،و حضرت صادق علیه السّلام نیز حاضر بودند،گفتم:مگر نه شما هر دو وارث پیغمبر آخر الزمان هستید؟حضرت باقر علیه السّلام فرمود:بلی،گفتم:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله وارث جمیع پیغمبران بود،آنچه ایشان می‌دانستند آن حضرت می‌دانست؟ فرمود:بلی،گفتم:شما می‌توانید مرده را زنده کنید و کور و پیس را شفا دهید؟ فرمود:بلی به اذن الهی،آنگاه فرمودند:نزدیک من بیا،پس دست بر چشم و روی من کشید،من آفتاب و زمین و آسمان و آنچه در خانه بود همه را دیدم،فرمود:

می‌خواهی که روشن باشی و ثواب و عقابت مانند دیگران باشد،یا به حال اوّل برگردی و بهشت از برای تو واجب باشد،گفتم:حال اوّل را می‌خواهم،بار دیگر دست بر چشم من کشیدند به حال اوّل برگشتم ⁽²⁾.

و به سند دیگر از ابو بصیر روایت کرده است که:حضرت صادق علیه السّلام بار دیگر مرا روشن کرد،و فرمود:اگر نه از ترس شهرت می‌بود تو را چنین می‌گذاشتم،پس مرا به حال اوّل برگردانید ⁽³⁾.

و به سند معتبر از علی بن المغیره منقول است که:حضرت امام موسی

کاظم علیه السّلام در منی به زنی گذشتند که او و فرزندانش می‌گریستند برای گاوی که داشتند و مرده بود،حضرت به نزد آن زن رفتند و از سبب گریه سؤال نمودند،آن زن گفت:این فرزندان من یتیم‌اند،و معیشت من و ایشان از این گاو بود،و الحال راه حیله بر من بسته شده است،حضرت فرمود که:می‌خواهی برای تو زنده کنم؟ گفت:بلی،حضرت دو رکعت نماز گذاردند،و دست به دعا برداشتند،بعد از آن برخاستند و پا بر گاو زدند،برخاست و ایستاد،چون زن این حال را دید فریاد زد به حقّ صاحب کعبه که عیسی بن مریم است،حضرت در میان ازدحام مردم خود را از آن زن مخفی گردانید ⁽¹⁾.

و از داود بن کثیر روایت کرده است که:شخصی از اصحاب ما به حج رفت،و چون به خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسید،عرض کرد پدر و مادرم به فدای تو باد، زنی داشتم فوت شد و تنها مانده‌ام،حضرت فرمود:بسیار او را دوست می‌داشتی؟گفتم:آری فدای تو شوم،فرمود:چون به خانه رفتی خواهی دید او را در خانه که چیزی می‌خورد،راوی گفت:چون به خانه برگشتم او را چنان دیدم نشسته و چیزی تناول می‌نماید ⁽²⁾.

و به سند صحیح از حسن بن علی وشّاء روایت کرده است که:حضرت امام رضا علیه السّلام در خراسان فرمود:رسول خدا را در اینجا دیدم،و او را دربر گرفتم ⁽³⁾.

و از حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام روایت کرده است به اسانید بسیار که:چون ابو بکر غصب خلافت نمود،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام او را دید،و حجّتها بر او تمام کرد،در آخر گفت:نمی‌خواهی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در میان ما و تو حکم باشد؟

گفت:چگونه آن حضرت حکم می‌شود؟حضرت دست او را گرفت و آورد به مسجد قبا،دید حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در مسجد نشسته و به ابو بکر گفت:برو و ترک کن ظلم به حضرت امیر المؤمنین را ⁽¹⁾.

و به روایت دیگر فرمود:نگفتم که حق را به علی تسلیم کن و متابعت او بکن، چون این را شنید ترسان برگشت به عمر رسید،و حقیقت حال را گفت،عمر گفت:

تو هنوز سحر بنی هاشم را ندانستی ⁽²⁾.

و منقول است از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام که:روزی ردیف پدرم بودم به جانب عریض می‌رفت،در اثنای راه مردی پیدا شد موی سر و ریشش سفید شده، پدرم فرود آمد و میان دو چشم و دستش را بوسید،و می‌گفت:فدای تو گردم،و آن مرد او را موعظه و نصیحت می‌فرمود،پس چون آن پیر برفت پدرم سوار شد، گفتم:آنچه به این مرد کردی از شکستگی و احترام نسبت به هیچ‌کس نکردی، فرمود:پدرم امام محمّد باقر علیه السّلام بود ⁽³⁾.

و از سماعه منقول است که:روزی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام رفتم بعد از وفات امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:می‌خواهی پدرم را ببینی؟گفتم:بلی،فرمود:

داخل این خانه شو،چون رفتم حضرت باقر علیه السّلام را دیدم در آنجا نشسته،پس فرمود:جمعی از شیعه بعد از شهادت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به خدمت امام حسن علیه السّلام آمدند،و سؤالی چند از آن حضرت نمودند،بعد از آن حضرت فرمود:

اگر امیر المؤمنین را ببینید می‌شناسید؟گفتند:بلی،فرمود:پرده را بردارید،چون

برداشتند و نظر کردند حضرت را دیدند نشسته است ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را به مسجد آوردند از برای بیعت ابو بکر،حضرت رو به قبر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله ایستاد،و فرمود:یا ابن عم انّ القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی،ای برادر این گروه مرا ضعیف کردند و نزدیک شد بکشند،پس دستی از قبر بلند شد به جانب ابو بکر که شناختند دست حضرت رسول است،و صدائی از قبر برآمد که شناختند صدای آن حضرت است،و این آیه را شنیدند أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوّاکَ رَجُلاً آیا کافر شدی به آن خدائی که تو را از خاک آفرید،پس از نطفه آفرید،پس تو را به حدّ رجولیت رسانید و مردی کرد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر وارد شده است که:چون دست ظاهر شد این آیه بر آن دست نوشته بود ⁽³⁾.

چون از اذان فارغ شدند کوه شکافته شد،و سری بیرون آمد که موی سر و ریش او سفید شده و به سخن آمد گفت:السّلام علیک یا امیر المؤمنین و رحمة اللّه و برکاته،مرحبا به وصیّ خاتم پیغمبران،و قائد روسفیدان و دست و پا سفیدان بهشت،و فائز گردیده به ثواب صدّیقان و بهترین اوصیاء.

حضرت فرمود:و علیک السّلام ای برادر من شمعون بن حمّون وصیّ عیسی بن

مریم،چه حال داری؟گفت:به خیر است رحمت الهی بر تو باد،منتظر حضرت عیسایم که فرود آید برای نصرت فرزند تو،و نمی‌دانم کسی را که در راه خدا زیاده از تو مبتلا شده باشد،و در قیامت کسی از تو ثوابش نیکوتر و رتبه‌اش بلندتر نخواهد بود،صبر کن ای برادر تا آنکه خدا را ملاقات نمائی،به درستی که دیروز بود دیدم جمعی را که از بنی اسرائیل آزارها کشیدند،و به ارّه ایشان را بریدند،و بر چوبها به حلق کشیدند،اگر این جماعت که با تو جنگ می‌کنند بدانند چه عذابها برای ایشان مقرر گردیده دست کوتاه خواهند کرد،و این روهای نورانی که تو را یاری می‌نمایند اگر بدانند چه ثواب از برای ایشان مهیّا گردیده آرزو کنند که به مقراض بدن ایشان پاره‌پاره شود،و السّلام علیک یا امیر المؤمنین و رحمة اللّه و برکاته.

پس کوه به هم آمد،و حضرت متوجّه نماز شد،پس عمّار بن یاسر،و ابن عبّاس،و مالک اشتر،و هاشم بن عتبه،و ابو ایّوب انصاری،و قیس بن سعد،و عمرو بن الحمق،و عبادة بن الصامت،و ابو الهیثم بن التیّهان پرسیدند این مرد که بود؟فرمود که:شمعون وصیّ حضرت عیسی بود،پس عبادة بن الصامت و ابو ایّوب گفتند:پدر و مادر خود را فدای تو می‌کنیم،چنانچه برادرت حضرت رسول را یاری کردیم،و تخلّف نمی‌کند کسی از مهاجرین و انصار از تو مگر شقی، پس حضرت ایشان را دعای خیر فرمود ⁽¹⁾.

و ایضا از عبایۀ اسدی روایت نموده که:روزی به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام رفتم:دیدم شخصی نزد حضرت نشسته،و حضرت با او سخن می‌گوید،چون برفت پرسیدم این مرد که بود که شما را از ما مشغول ساخته بود؟

فرمود:وصیّ حضرت موسی بود ⁽¹⁾.

و در اخبار مستفیضه از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چون بمیرم مرا غسل بده،و کفن کن،و مرا بنشان و آنچه خواهی از من بپرس که جواب خواهی شنید ⁽²⁾.

و به اسانید معتبره از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام روایت کرده است که:روزی با پدرم در وادی ضجنان که در میان مدینه و مکه است می‌رفتم،ناگاه استر پدرم رم کرد،نظر کردم مرد پیری را دیدم که در گردنش زنجیری بود،و سر زنجیر در دست مردی بود می‌کشید،گفت:مرا آب ده،آن شخص که زنجیر را داشت گفت:آبش مده خدا او را آب ندهد،از پدرم پرسیدم کی بود؟فرمود:معاویه بود ⁽³⁾.

و به طرق کثیره از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که با پدرم به راه مکّه می‌رفتیم،و هر دو بر شتر سوار بودیم،چون به وادی ضجنان رسیدیم شخصی بیرون آمد و بر گردنش زنجیری بود بر زمین می‌کشید،گفت:یا ابا جعفر مرا آب ده خدا تو را آب دهد،شخص دیگر از عقبش آمد و زنجیرش را کشید،و گفت:

یا ابن رسول اللّه آبش مده خدا او را آب ندهد،آنگاه پدرم رو به من کرد و فرمود:این مرد را شناختی معاویه بود ⁽⁴⁾.

و از یحیی بن امّ الطویل نیز منقول است که:در خدمت حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام به راه مکّه می‌رفتم،چون به وادی ضجنان رسیدم چنین واقع شد،و

حضرت فرمود که:معاویه بود ⁽¹⁾.

و از ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده است که:در خانۀ حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام بودم،و در آنجا گنجشکی چند فریاد می‌کردند،فرمود:می‌دانی چه می‌گویند؟ گفتم:نه،فرمود:تسبیح پروردگار خود می‌کنند،و طلب روزی از او می‌نمایند، بعد از آن فرمود:ای ابو حمزه زبان مرغان را تعلیم ما کرده‌اند،و همه چیز به ما داده‌اند ⁽²⁾.

و از فضیل بن یسار روایت کرده است که:در خدمت حضرت صادق علیه السّلام بودم، دیدم یک جفت کبوتر بیامدند و نر به ماده حرفی گفت،حضرت فرمود:می‌دانی چه گفت؟گفتم:نه،فرمود:می‌گفت ای انیس من و ای جفت من هیچ خلقی نزد من از تو محبوب‌تر نیست مگر مولای من جعفر بن محمد ⁽³⁾.

و به اسناد معتبر از محمّد بن مسلم روایت کرده که:روزی در خدمت حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام بودم،ناگاه یک جفت کبوتر به نزد حضرت آمدند،و به زبان خود صدائی کردند،و حضرت جوابی چند ایشان را فرمود،و بعد از ساعتی پرواز کردند و بر سر دیوار نشستند،و در آنجا نیز نر با مادّه حرفی چند گفتند و برفتند،از حقیقت ماجرای ایشان سؤال کردم،فرمود:یا ابن مسلم هر چیز خدا خلق کرده است از مرغان و حیوانات و هر صاحب روحی اطاعت ما زیاده از بنی آدم می‌کنند، این کبوتر نر گمان بدی به جفت خود برده بود،و او قسم یاد می‌کرد من بری‌ام از گمانی که به من می‌بری،و او قبول نمی‌کرد،پس گفت:راضی می‌شوی به محاکمۀ محمّد بن علی؟گفت:بلی،چون به نزد من آمدند من حکم کردم کبوتر ماده راست

می‌گوید و بی‌گناه است،قبول کرد و رفتند ⁽¹⁾.

و از سلیمان جعفری روایت کرده است که:روزی در خدمت امام رضا علیه السّلام بودم در باغی از باغهای آن حضرت،ناگاه گنجشکی بیامد و در پیش آن حضرت بر زمین افتاد،و فریاد و اضطراب می‌نمود،حضرت فرمود:می‌دانی چه می‌گوید؟گفتم:

خدا و رسول و فرزند رسول بهتر می‌دانند،فرمود:می‌گوید که:ماری آمده است جوجۀ مرا بخورد،در این خانه این عصا را بردار و به این خانه برو و مار را بکش، چون به خانه داخل شدم ماری دیدم به گرد خانه می‌گردد آن را کشتم ⁽²⁾.

و از احمد بن هارون روایت کرده که:روزی حضرت امام موسی علیه السّلام به خیمۀ من در آمدند،و لجام اسب خود را بر روی طنابی از طنابهای خیمه انداختند و نشستند،بعد از ساعتی اسب صدائی کرد،حضرت تبسّم فرمودند و گفتند به فارسی:برو و بول کن،آن اسب رفت و بسیار دور شد در صحرا بول کرد و برگشت، پس حضرت فرمود:خدا به داود و بر آل داود کرامتی نکرده مگر آنکه به محمّد و آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله زیاده از آن کرامت فرموده ⁽³⁾.

و به سند معتبر از محمّد بن مسلم روایت کرده است که:در خدمت امام محمّد باقر علیه السّلام بودم در ما بین مکّه و مدینه،و من بر الاغی سوار بودم و حضرت بر استری،ناگاه گرگی از سر کوه دوید،و به نزدیک استر آن حضرت آمد،و دست را بر قرپوس زین گذاشت و گردن کشید،حضرت سر را نزدیک دهان آن گرگ آوردند، و بعد از ساعتی فرمودند:برو چنین کردم،آن گرگ شادی‌کنان برگشت،گفتم:

فدای تو گردم عجب چیزی دیدم،فرمود:می‌دانی چه گفت؟گفتم:خدا و رسول

و فرزند رسول بهتر می‌دانند،فرمود:می‌گفت یا ابن رسول اللّه زن من در این کوه درد زائیدن بر او دشوار شده است دعا کن خدا بر آن آسان گرداند،و دعا کن که خدا هیچ‌یک از فرزندان مرا بر احدی از شیعیان شما مسلّط نگرداند،من چنین دعا کردم و مستجاب شد ⁽¹⁾.

و به اسانید معتبره روایت کرده که:حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام روزی با جماعتی از اصحاب خود نشسته بودند،آهوئی نزد آن حضرت آمد،و دست بر زمین می‌زد و صدائی می‌کرد،فرمود که:می‌دانید چه می‌گوید؟گفتند:نه،فرمود:

می‌گوید فلان شخص از قریش فرزند مرا امروز شکار کرده است،و از من التماس می‌کند از آن قریشی بخواهم فرزندش را بدهد که شیریش بدهد باز به او سپارد و برود.

پس حضرت به اصحاب فرمود:برخیزید تا به خانۀ آن شخص رویم،و حاجت این آهو را برآوریم،چون به خانۀ آن مرد آمدند بیرون آمد،حضرت فرمود:بچّه آهو را که امروز شکار کرده‌ای بیاور تا مادرش آن را شیر دهد،چون بیاورد مادرش آن را شیر داد و گذاشت،حضرت از آن شخص التماس فرمود که این آهو بره را به ما بخش،او به حضرت بخشید،و حضرت آن را به مادرش رخصت فرمود،آهو می‌رفت و دم را حرکت می‌داد،و به زبان خود سخنی می‌گفت،فرمود:می‌دانید چه می‌گوید؟می‌گوید:خدا غایبان شما را به شما برساند،و علی بن الحسین را بیامرزد،چنانچه فرزند مرا به من رسانید ⁽²⁾.

و به سند معتبر از یونس بن ظبیان و جمعی از اصحاب مروی است که:روزی در

خدمت حضرت صادق علیه السّلام بودیم،فرمود خزائن زمین در دست ماست،اگر به پای خود اشاره کنم گنجهای خود را ظاهر می‌کند،پس یک پای خود را دراز کردند،و شمشی از طلا بیرون آوردند به قدر یک شبر،و فرمودند:نگاه کنید،چون نظر کردیم شمشهای بسیار دیدیم بر روی یکدیگر ریخته می‌درخشید،یکی از ما گفت:فدای تو گردم اینها را شما دارید و شیعیان شما این‌قدر محتاجند؟فرمود:

خدا بهشت را برای شیعیان ما خلق کرده است ⁽¹⁾.

و ایضا منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام با اصحاب خود در مسجد کوفه نشسته بودند،شخصی گفت:پدر و مادرم فدای تو باد،من تعجّب دارم از این دنیائی که در دست دشمنان شماست،و در دست شما نیست،فرمود:گمان داری که ما دنیا را می‌خواهیم و خدا به ما نمی‌دهد،آنگاه دست زدند و مشتی از ریگ برگرفتند،تمام جواهر قیمتی شد،پرسیدند این چیست؟گفت که:از بهترین جواهر است،فرمود:اگر خواهیم زمین را چنین می‌توانیم کرد امّا نمی‌خواهیم، پس بر زمین انداختند باز ریگ شد ⁽²⁾.

و ایضا صفّار به اسانید معتبره از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:آن حضرت فرمود:شخصی از ما نماز خفتن را در مدینه کرد،و به شهر جابلقا و جابلسا که قوم موسی در آنجا ساکنند رفت،و منازعه‌ای در میان ایشان بود فصل کرد،و در همان شب برگشت،و نماز صبح را در مدینه خواند،حضرت خود را می‌فرمود ⁽³⁾.

و از جابر جعفی روایت کرده است که:روزی در خدمت حضرت امام محمّد

باقر علیه السّلام نشسته بودم،فرمود:ای جابر الاغی داری که در یک شب از مشرق به مغرب برود،گفتم:نه فدای تو شوم،فرمود:من شخصی را می‌شناسم در مدینه الاغی دارد که سوار می‌شود،و یک شب به مشرق و مغرب می‌رود،و خود را می‌فرمود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از سدیر صیرفی روایت کرده است که امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:

من می‌شناسم شخصی از اهل مدینه را که رفت به سوی آن جماعتی که خدا فرموده است وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ⁽²⁾که در مشرق و مغرب می‌باشند،و منازعه‌ای در میان ایشان بود اصلاح نمود و برگشت،و بر نهر فرات گذشت،و از آب فرات تناول نمود،و از در خانۀ تو گذشت و در زد و نه ایستاد که بگشایند از ترس شهرت،و به شخصی گذشت که او را در بند کشیده بودند،و دو کس بر او موکّل بودند،که در تابستان او را در برابر چشمۀ آفتاب می‌داشتند،و آتش دور او می‌افروختند،و در زمستان آب سرد بر او می‌ریختند،و او را برهنه می‌داشتند،و او قابیل فرزند آدم بود،محمّد بن مسلم گفت:مراد حضرت از آن شخص که در مدینه است خودش بود ⁽³⁾.

و از عبد الصمد بن علی روایت کرده است که:شخصی نزد حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام آمد،حضرت از او پرسیدند تو کیستی؟گفت:منم منجّم،فرمود:

می‌خواهی تو را خبر دهم به کسی که از آن وقت که تو آمده‌ای نزد ما تا حال چهارده عالم را سیر کرده است،که هر عالمی سه برابر این دنیاست،و از جای خود حرکت نکرده است،آن شخص گفت:آن مرد کیست؟فرمود:منم،و اگر خواهی تو را

خبر دهم به آنچه خورده‌ای و در خانه پنهان کرده‌ای؟ ⁽¹⁾

و به سند معتبر از ابان بن تغلب روایت کرده است که:منجّمی از اهل یمن به خدمت حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام رسید،حضرت پرسید علم علماء یمن در چه مرتبه است؟گفت:از علم نجوم بر دو ماهه را حکم می‌کنند در یک شب، حضرت فرمود:عالم مدینه اعلم است از عالم شما در یک ساعت از روز به قدر آنچه یک سال آفتاب طی کند قطع می‌نماید،و سیر می‌کند دوازده هزار عالم را،که در هریک از آن عالمها مثل این عالم است،که ایشان نمی‌دانند آدم و شیطان خلق شده‌اند،پرسید که اهل آن عالمها شما را می‌شناسند؟فرمود:بلی خدا واجب نگردانیده است بر ایشان مگر ولایت ما و بی‌زاری از دشمنان ما را ⁽²⁾.

و از علی بن حسّان روایت کرده است که:من در سامرّه بودم،شنیدم که شخصی را محبوس کرده‌اند که دعوی پیغمبری کرده،و او را از شام آورده‌اند،رفتم و التماس از دربانان کردم و خود را به آن مرد رسانیدم،و از قصّۀ او سؤال نمودم، گفت:من در شام بودم در موضعی که محلّ سر مبارک حضرت امام حسین علیه السّلام است عبادت الهی می‌کردم،ناگاه شخصی پیدا شد و گفت:برخیز برخاستم و با او روان شدم،چون اندک زمانی برآمد خود را در مسجد کوفه دیدم،پرسید این مسجد را می‌شناسی؟گفتم:بلی مسجد کوفه است،پس متوجّه نماز شد و من نیز نماز کردم،بعد از زمانی خود را در مسجد مدینه دیدم،او نماز کرد و من نماز کردم، و زیارت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله کردیم،پس آنگاه خود را در مکّه دیدم،حج را به‌جا آوردم،و چون از افعال حج فارغ شدیم خود را در شام دیدم،و آن شخص ناپیدا شد.

و چون سال دیگر موسم حج شد باز همان شخص پیدا شد،و مرا با خود به همان مواطن برد،و چون از افعال حج فارغ شدیم،مرا به شام برگردانید،و خواست از من جدا شود،گفتم:به حقّ آن خدائی که تو را چنین قدرتی کرامت فرموده است بگو کیستی،سر به زیر افکند،آنگاه نظر به من کرد فرمود:محمّد بن علی بن موسی‌ام،پس این خبر شهرت کرد،و به عبد الملک رسید،و مرا در زنجیر کرد و به اینجا فرستاد،گفتم:تو نامه‌ای به محمّد بن عبد الملک بنویس شاید تو را رها کند،دوات و قلمی برای او حاضر کردم،و از قصّۀ خود را نوشت،محمّد بن عبد الملک در جواب نوشت آن کسی که تو را یک شب از شام به آن اماکن برد بگو تو را از زندان نجات دهد.

راوی می‌گوید:من چون جواب را خواندم،گریستم و پاره‌ای او را تسلّی دادم و بیرون آمدم،و صبح زود دیگر رفتم که احوال او را بگیرم،دیدم زندان‌بانان و لشکری در تفحّص آن مردند،از حقیقت حال پرسیدم،گفتند:دیشب آن مرد ناپیدا شده است،و درها بسته بود،نمی‌دانیم به زمین فرورفته است یا به آسمان بالا رفته است ⁽¹⁾.

و از حفص تمّار روایت کرده است که:در آن ایّام که معلّی بن خنیس را به دار کشیده بودند به خدمت حضرت صادق علیه السّلام رفتم،فرمود:من معلّی را به امری امر فرمودم،و مخالفت من کرد،و خود را به کشتن داد،به درستی که من روزی به او نظر کردم او را مغموم یافتم،گفتم:ای معلّی اهل و عیال خود را به خاطر آورده‌ای و از مفارقت ایشان محزونی؟گفت:بلی،گفتم:نزدیک بیا،پس دست بر روی او کشیدم،از او پرسیدم اکنون در کجائی؟گفت:خود را در خانۀ خود می‌بینم،و

اینک زن من است،و اینها فرزندان منند،من از خانه بیرون آمدم تا ایشان را سیر دید،و با زن خود مقاربت کرد،بعد از آن او را طلبیدم،و دست بر روی او مالیدم، و پرسیدم خود را کجا می‌بینی؟گفت:با شما در مدینه‌ام،و اینک منزل شماست، گفتم:ای معلّی هرکه حدیث ما را حفظ کند و مخفی دارد،خدا دین و دنیای او را حفظ می‌کند،ای معلّی اسرار ما را نقل مکنید که خود را اسیر مردم کنید،ای معلّی هرکه احادیث صعب ما را کتمان کند خدا نوری در میان دو چشم او ساطع نماید،و او را عزیز گرداند در میان مردم،و هرکه افشاء کند نمیرد مگر آنکه الم حربه و سلاح به او برسد،یا در زنجیر و بند بمیرد،ای معلّی تو کشته خواهی شد مستعد باش ⁽¹⁾.

و از عبد اللّه بن سنان روایت کرده است که،حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ما را حوضی هست از ما بین بصری تا صنعای یمن،می‌خواهی ببینی،گفتم:بلی فدای تو شوم،پس دست مرا گرفتند:و مرا بیرون مدینه آوردند،و پا بر زمین زدند نگاه کردم نهری دیدم که ساحلش پیدا نیست،مگر آنجائی که ما بر آن ایستاده‌ایم،که مانند جزیره‌ای است در میان این نهر،پس در این جزیره نهری دیدم که یک طرفش آبی جاری است از برف سفیدتر،و در طرف دیگرش شیری جاری است از برف سفیدتر،و در میانش شرابی جاری است از یاقوت رنگین‌تر،و هیچ‌یک به دیگری ممزوج نمی‌شود،و آن سرخی در میان این دو سفیدی به مثابۀ خوش‌نماست که هرگز چنین چیزی ندیده بودم.

گفتم:فدای تو گردم این نهر از کجا بیرون می‌آید؟فرمود:این چشمه‌هائی است که خدا در قرآن وصف فرموده است در بهشت،و در کنار این نهر درختان دیدم حوریان بر این درختان نشسته و موهای ایشان افشان به حسنی که هرگز ندیده

بودم،و در دست ایشان ظرفها در نهایت لطافت بود،که هرگز چنین ظرفی تعقّل نکرده بودم،و شباهت به ظرفهای دنیا نداشت.

پس حضرت نزدیک یکی از ایشان رفتند و اشاره فرمود آب بده،دیدم خم شد و درخت نیز خم شد تا ظرف را پر کرد به حضرت داد،و باز درخت راست شد، پس حضرت به من عطا فرمود،من خوردم،و هرگز به آن لذّت و لطافت چیزی نخورده بودم،و بویش به مثابۀ بوی مشک بود،و چون در کاسه نظر کردم سه لون از شربت در آن بود.

عرض کردم:فدای تو گردم هرگز چنین حالی مشاهده نکرده بودم،و نمی‌دانستم که این قسم غرایب در عالم می‌باشد،حضرت فرمود:این کمتر چیزی است که خدا برای شیعیان ما مهیّا کرده است،و چون مؤمن از دنیا می‌رود روحش را به اینجا می‌آورند،و در این باغها سیر می‌کند،و از این شرابها می‌خورد،و دشمن ما که می‌میرد روحش را به وادی برهوت می‌برند که صحرائی است در حوالی یمن،و همیشه در عذاب می‌باشد و از زقّوم و حمیم می‌خورد،پس پناه گیرید به خدا از شرّ آن وادی ⁽¹⁾.

و از جابر جعفی روایت کرده است،از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام سؤال نمودم از فرمودۀ خدا که وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽²⁾چگونه ملکوت آسمان و زمین را به حضرت ابراهیم نمود؟و من سرم در زیر بود، حضرت به دست مبارک به جانب بالا اشاره نمود،و فرمود:به جانب بالا نظر کن، چون سر بالا کردم،دیدم سقف خانه شکافته و حجابها برخاسته،نوری عظیم

دیدم که دیده‌ام خیره شد،حضرت فرمود:حضرت ابراهیم ملک آسمان و زمین را چنین مشاهده نمود،آنگاه فرمود:به زیر نگاه کن،پس فرمود:به بالا نظر کن،چون نظر کردم سقف را به حال خود یافتم.

پس دست مرا گرفتند و به خانۀ دیگر بردند،و جامه‌هائی که پوشیده بودند کندند،و جامه‌های دیگر پوشیدند،و فرمودند:چشم برهم گذار و باز مکن،و بعد از ساعتی فرمودند:می‌دانی در کجائی؟گفتم:نه فدای تو شوم،فرمود:الحال در ظلماتی که ذو القرنین به آنجا رسیده بود،گفتم:فدای تو گردم رخصت می‌دهی که دیده بگشایم؟فرمود:بگشا امّا چیزی را نخواهی دید،چون چشم گشودم از ظلمت جای پای خود را ندیدم،باز اندکی راه رفتند،فرمودند:می‌دانی در کجائی گفتم:نه،فرمود که:بر کنار آب زندگانی ایستاده‌ای که خضر از این آب خورده است.

پس از این زمین و از این عالم بیرون رفتیم،و به عالم دیگر درآمدیم،و چون پاره‌ای راه رفتیم،مثل این عالم خانه‌ها و بناها و مردمان دیدیم،و از آن عالم بدر رفتیم،و به عالم سوّم داخل شدیم شبیه به آن دو عالم،تا بر پنج عالم گذشتیم، آنگاه فرمود:این ملکوت زمین بود،و ابراهیم همۀ اینها را ندیده بود،همین ملکوت آسمان را دیده بود،و ملکوت زمین دوازده عالم است،هر عالمی مثل آن عالم اوّل،و هر امامی از ما که از دنیا می‌رود در یکی از عالمها ساکن می‌شود،تا امام آخر که صاحب الامر است در عالم اوّل ساکن شود.

آنگاه فرمود:چشم برهم گذار،چشم برهم گذاشتم،و دست مرا گرفتند،ناگاه خود را در همان خانه دیدم که بیرون رفته بودیم،پس آن جامه را کندند،و جامه‌های اوّل را پوشیدند،و به جای خود نشستند،پرسدم فدای تو گردم چند

ساعت از روز گذشته است،فرمود:سه ساعت ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از ابو بصیر روایت کرده است که:روزی در خدمت حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام بودم،پا را بر زمین زدند،پس دریائی عظیم ظاهر شد،و کشتیها از نقره در کنار آن دریا ایستاده،به یکی از آن کشتیها سوار شدند،و مرا سوار کردند، و رفتیم تا به محلّی رسیدیم که در آنجا خیمه‌ها از نقره زده بودند،و آن حضرت داخل هریک از آن خیمه‌ها شدند و بیرون آمدند،و فرمودند:آن خیمه‌ای که اوّل داخل شدم خیمۀ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود،و دوّم از حضرت امیر المؤمنین،و سوّم از حضرت فاطمه،و چهارم از خدیجه،و پنجم از حضرت امام حسن،و ششم از حضرت امام حسین،و هفتم از حضرت علی بن الحسین،و هشتم از پدرم و نهم به من تعلّق داشت،و هریکی از ما که از دنیا می‌رود خیمه‌ای دارد که در آنجا ساکن می‌شود ⁽²⁾.

و از صالح بن سعید روایت نموده که:حضرت امام علی نقی علیه السّلام را در کاروان‌سرای فقرا جا داده بودند،به خدمت حضرت رفتم و گفتم:ایشان چندان سعی در تضییع تو و هتک حرمت کردند،تا آنکه در چنین جائی تو را ساکن گردانیدند،فرمود:یا ابن سعید تو هنوز در این مرتبه‌ای از معرفت ما،پس دست به جانبی حرکت دادند،چون نظر کردم باغهای سبز و حوریان خوش‌روی خوش‌بو،و غلامان پاکیزه مانند مروارید،و طبقهای رطب،و انواع میوه‌ها مشاهده نمودم،که دیده‌ام حیران شد،فرمود:ما هرکجا هستیم اینها برای ما مهیّاست ⁽³⁾.

و به اسانید معتبره از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:تمام دنیا در دست

امام از بابت پارۀ گردکانی است که هیچ‌چیز از امور دنیا بر او مخفی نیست،و آنچه خواهد در آن می‌تواند کرد ⁽¹⁾.

و به چند سند معتبر از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده است که:ذو القرنین را مخیّر کردند میان سحاب ذلول و سحاب صعب،پس سحاب ذلول و نرم را که پست‌تر بود برای خود اختیار کرد،و سحاب صعب را که تندروتر و شدیدتر است برای ائمّۀ آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله گذاشت،گفتم که:صعب کدام است؟فرمود:آن است که رعد و برق و صاعقه دارد،و حضرت صاحب الامر بر آن سوار خواهد شد،و به آسمانهای هفت‌گانه و زمینهای هفت‌گانه که پنج زمینش معمور است و دوتا خراب گردش خواهد کرد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مالک شدند آنچه در زمین است،و دو ابر را بر حضرت عرض کردند،صعب را اختیار فرمود و بر آن سوار شد،و بر هفت زمین گذشت،پنج را معمور دید و دو را خراب ⁽³⁾.

و به اسانید صحیحه از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:چون حق‌تعالی اراده می‌فرماید امامی را خلق کند،قطره‌ای از آب مزن فرومی‌فرستد که بر گیاهی یا میوه‌ای بنشیند،و والد او آن را تناول می‌کند،و جماع می‌کند،پس آن نطفه در رحم قرار می‌گیرد،و خدا امام را از آن خلق می‌فرماید،پس در شکم مادر صدا می‌شنود و می‌فهمد،و چون به زمین می‌آید بر بازوی راستش می‌نویسد

وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ⁽¹⁾.

پس چون به سخن و رفتار آمد،عمودی از نور برای او نصب می‌کنند که اعمال جمیع خلایق را می‌داند و می‌بیند ⁽²⁾.

و کلینی و غیره به اسانید معتبره روایت کرده‌اند از حضرت صادق علیه السّلام که:چون خداوند عالمیان می‌خواهد امام را خلق نماید،ملکی را می‌فرستد که شربتی از آب تحت عرش برمی‌دارد و به امام می‌دهد،تناول می‌فرماید و از آن آب نطفه منعقد می‌شود،و چون به رحم منتقل شد تا چهل روز سخن نمی‌شنود،و بعد از چهل روز آنچه گویند می‌شنود پس چون متولّد شد خدا همان ملک را می‌فرستد که آیه را بر بازویش نقش می‌نماید،پس چون به منصب امامت فائز گردید از برای او مناری از نور بلند می‌کنند که به آن اعمال خلایق را می‌داند ⁽³⁾.

و به سند دیگر از آن حضرت منقول است که:چون مادران اوصیای پیغمبران به ایشان حامله می‌شوند،مادر را سستی به هم می‌رسد مانند غش،و تمام آن روز یا شب چنین می‌باشد،پس به حال خود می‌آید،و از جانب راست خود از یک طرف خانه آوازی می‌شنود که کسی می‌گوید:حامله شدی به خیر و خوبی،و عاقبت امر تو به خیر خواهد بود،بشارت باد تو را به فرزند بردبار دانا،بعد از آن دیگر هیچ سنگینی و المی و اثر حمل در خود نمی‌یابد.

تا چون ماه نهم می‌شود آوازها از خانۀ خود می‌شنود،و چون شب ولادت می‌رسد نوری در آن خانه ساطع می‌شود که به غیر او و پدر امام نمی‌بیند،و چون متولّد می‌شود چهار زانو نشسته از پا به زیر می‌آید،و چون به زمین می‌رسد رو به

قبله می‌کند و سه مرتبه عطسه می‌کند،و به انگشت اشاره می‌نماید و الحمد للّه می‌گوید،و ناف بریده و ختنه کرده متولّد می‌شود،و دندانهای پیش دهانش همه روئیده می‌باشد،و از پیش رویش نوری ساطع می‌باشد مانند سبیکۀ طلا،و در تمام آن شب و روز از دستهایش نور ساطع است،و همچنین پیغمبران نیز چنین متولّد می‌شوند ⁽¹⁾.

و صفّار از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:خدا را شهری هست در پشت مغرب که آن را جابلقا می‌گویند،و در آن شهر هفتاد هزار امّت هستند که هر امّتی از ایشان مثل این امّتند،و هرگز معصیت خدا نکرده‌اند،و هیچ کار نمی‌کنند،و هیچ‌چیز نمی‌گویند،مگر لعنت بر ابو بکر و عمر، و بی‌زاری از ایشان،و اظهار ولایت اهل بیت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ⁽²⁾.

و از هشام بن سالم روایت کرده است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدا را شهری هست در پشت دریا،که وسعت آن به‌قدر سیر چهل روز آفتاب است،و در آن شهر جمعی هستند که هرگز معصیت الهی نکرده‌اند،و شیطان را نمی‌شناسند، و نمی‌دانند که شیطان خلق شده است،و در هر چند گاه ما ایشان را می‌بینیم،و آنچه احتیاج دارند از ما سؤال می‌نمایند،و از ما سؤال می‌کنند کیفیّت دعا را،و ما تعلیم ایشان می‌کنیم،و می‌پرسند قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله کی ظهور می‌کند.

و در عبادت و بندگی سعی بسیار می‌کنند و شهر ایشان دروازه‌های بسیار دارد، از هر دروازه‌ای تا دروازه‌ای صد فرسخ مسافت است،و ایشان را تقدیس و تنزیه و

عبادت بسیار هست که اگر ایشان را ببینید عبادت خود را سهل خواهید شمرد،و در میان ایشان کسی هست که یک ماه سر از سجود برنمی‌دارد،و خوراک ایشان تسبیح الهی است،و پوشش ایشان برگ درختان است،و روهای ایشان از نور روشن است،و چون یکی از ما را می‌بینند بر گرد او می‌آیند،و از خاک قدمش بر می‌گیرند برای برکت.

و چون وقت نماز ایشان می‌شود صداهای ایشان بلند می‌شود مانند باد تند،و در میان ایشان جمعی هستند که هرگز حربه از خود نینداخته‌اند برای انتظار قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله،و از خدا می‌طلبند که به خدمت او مشرف شوند،و عمر هریک از ایشان هزار سال است،اگر ایشان را ببینی آثار خشوع و شکستگی و فروتنی از ایشان ظاهر است،و پیوسته طلب می‌کنند امری را که موجب قرب به خدا باشد،و چون ما دیر به نزد ایشان می‌رویم به خدا تقرّب می‌جویند که مبادا از غضب الهی باشد،و پیوسته منتظر آن‌وقت هستند که وعدۀ ملاقات ما و ایشان است،و هرگز از عبادت سست نمی‌شوند و به تنگ نمی‌آیند.

و به نحوی که ما قرآن را تعلیم ایشان کرده‌ایم تلاوت می‌نمایند،و در میان آن قرآن چیزی چند هست که اگر بر این مردم بخوانیم کافر می‌شوند،و اگر چیزی از قرآن بر ایشان مشکل شود از ما می‌پرسند،و چون بیان می‌کنیم سینه‌های ایشان گشاده و منوّر می‌شود،و از خدا می‌طلبند که ما را برای ایشان باقی دارد،و می‌دانند که خدا به وجود ما بر ایشان چه نعمتها دارد،و قدر ما را می‌شناسند،و ایشان با قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله خروج خواهند کرد،و جنگیان ایشان بر دیگران سبقت خواهند گرفت،و همیشه از خدا همین را می‌طلبند،و در میان ایشان پیر و جوان

هستند،چون جوانی پیری را می‌بیند نزد او به مثابۀ بندگان می‌نشیند،و تا رخصت نفرماید برنمی‌خیزد.

و ایشان بهتر از جمیع خلق اطاعت امام می‌کنند،و به هر امری که امام ایشان را به آن داشت ترک نمی‌کنند،تا امر دیگر بفرماید،و اگر ایشان را بر خلق ما بین مشرق و مغرب بگمارند،در یک ساعت همه را فانی می‌کنند،و حربه در ایشان کار نمی‌کند،و خود شمشیرها از آهن دارند غیر این آهن که بر کوه بزنند دونیم می‌کنند، و امام به این لشکر با هند و روم و ترک و دیلم و بربر و هرکه در ما بین جابلقا و جابلساست جنگ خواهد کرد،و جابلقا و جابلسا دو شهر است یکی در مشرق و دیگری در مغرب،و بر هریک از اهل ادیان که وارد شوند اوّل ایشان را به خدا و رسول و دین اسلام بخوانند،و هرکه مسلمان نشود او را بکشند،تا آنکه در میان مشرق و مغرب کسی نماند که مسلمان نباشد ⁽¹⁾.

و به اسانید معتبره از حضرت امام حسن علیه السّلام منقول است که فرمود:خدا را شهری هست در مشرق،و شهری هست در مغرب،و بر هریک از این دو شهر حصاری هست از آهن،که در هر حصاری هفتاد هزار در است،و از هر دری هفتاد هزار طایفه داخل می‌شوند،که هریک به لغتی سخن می‌گویند که دیگری نمی‌داند،و من جمیع آن لغتها را می‌دانم،و در آن شهرها و در ما بین آن شهرها خدا را حجّتی و امامی نیست به غیر از من و برادرم حسین،و ماها حجّت خدائیم بر ایشان ⁽²⁾.

و اعلم یا أباذر انّ اللّه عزّ و جلّ جعل أهل بیتی فی امّتی کسفینة نوح....

اشاره

و اعلم یا أباذر انّ اللّه عزّ و جلّ جعل أهل بیتی فی امّتی کسفینة نوح من رکبها نجا،و من رغب عنها غرق،و مثل باب حطّة فی بنی اسرائیل،من دخله کان آمنا.

اهل بیت(علیهم السلام)کشتی نجاتند

و بدان که ای ابوذر که خداوند عالمیان اهل بیت مرا در میان امّت من از باب کشتی نوح گردانیده،که هرکه سوار آن کشی شد نجات یافت،و هرکه نخواست آن را و داخل آن کشتی نشد غرق شد،هم‌چنین اهل بیت من هرکه در کشتی ولایت و محبّت و متابعت ایشان می‌نشیند،از گرداب فتنه و کفر و ضلالت نجات می‌یابد،و هرکه از جانب ایشان به سوی دیگر میل می‌کند در دریای شقاوت غرق می‌شود،و اهل بیت من در این امّت مانند در حطّه‌اند که در بنی اسرائیل بود،که خدا امر فرمود داخل آن در شوند،و هرکه داخل آن در شد از عذاب خدا در دنیا و عقبی ایمن شد،و هم‌چنین در این امّت هرکه چنگ در دامان متابعت ایشان می‌زند،و از راه پیروی و متابعت ایشان خدا را طلب می‌کند،از جملۀ ایمنان است،و الاّ طعمۀ شیطان و مستحقّ عذاب و خذلان است.

بدان که خداوند عالمیان امر فرمود بنی اسرائیل را که اُدْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ ⁽¹⁾و جمعی از مفسرین گفته‌اند،:مراد از در حطّه در قریۀ بیت المقدّس است،یعنی:درآئید به یکی از درهای قریۀ بیت المقدس از روی خضوع و شکستگی،یا چون در کوچک است خم شوید و به رکوع داخل شوید،یا بعد از داخل شدن سجده کنید و استغفار کنید،و بگوئید خداوندا از گناهان ما بگذر تا بیامرزیم گناهان شما را.

و بعضی گفته‌اند که:در قریۀ اریحا مراد است،و جمعی از محقّقین را اعتقاد این است که:مراد در آن قبّه‌ای است که در تیه برای قبلۀ ایشان مقرّر کرده بودند،و رو به آن نماز می‌کردند،پس بعضی ابا کردند،و از درهای دیگر داخل شدند،یا داخل نشدند،و بعضی که از آن در داخل شدند آن عبارت که استغفار ایشان بود تغییر دادند،و به جای حطّ حنطه گفتند و گندم طلبیدند،پس خدا طاعونی بر ایشان گماشت که در یک ساعت بیست و چهار هزار کس ایشان بمردند.

و بدان که مضمون این دو تشبیه بلیغ که در این حدیث وارد شده است در احادیث سنّی و شیعه متواتر است،و دلالت بر این می‌کند که در هر باب تسلیم و انقیاد اهل بیت باید نمود،و پا از جادّۀ متابعت ایشان به در نباید گذاشت،و به همین اکتفا نباید کرد که نام شیعه بر خود گذارند،و در اعمال و اعتقادات از طریقۀ ایشان به در روند،بلکه ایشانند وسیلۀ میان خلق و خدا،و هدایت از غیر ایشان حاصل نمی‌شود.

چنانچه ابن بابویه علیه الرحمه و شیخ طبرسی به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که حضرت فرمود:بلیۀ مردم برای ما عظیم شده است،اگر ایشان را می‌خوانیم اجابت ما نمی‌کنند،و اگر ایشان را وامی‌گذاریم به غیر ما هدایت نمی‌یابند. ⁽¹⁾

و شیخ طوسی به سند معتبر از آن حضرت روایت کرده است که:مائیم سبب و وسیلۀ میان شما و خدا ⁽²⁾.

و شیخ طبرسی در کتاب احتجاجات روایت کرده است از عبد اللّه بن سلیمان که:

من در خدمت حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام بودم،شخصی از اهل بصره آمد و گفت:حسن بصری می‌گوید:آن جماعتی که علم خود را کتمان می‌کنند شکمهای ایشان اهل جهنّم را متأذّی خواهد کرد،حضرت فرمود:اگر حسن راست می‌گوید پس هلاک شده است مؤمن آل فرعون،و خدا او را به کتمان ایمان و علم مدح کرده است،و همیشه علم مکتوم بود از آن روز که خدا نوح را به پیغمبری مبعوث گردانید،حسن بصری اگر می‌خواهد به جانب راست برود،و اگر می‌خواهد به جانب چپ برود،که علم یافت نمی‌شود مگر نزد ما ⁽¹⁾.

و ابن بابویه علیه الرحمه به سند معتبر از اسحاق بن اسماعیل روایت کرده است که:حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به او نوشت:به درستی که خداوند عالمیان به رحمت و احسان خود بر شما فرایض را واجب گردانید،نه از برای آنکه خود محتاج بود به عبادت شما،بلکه از برای احسان و تفضّل،تا آنکه ممتاز گرداند بد را از نیک،و بدکردار را از فرمان‌بردار،و تا ظاهر گرداند آنچه در سینه‌ها مخفی است، و دلها را پاکیزه گرداند از بدیها،و از برای آنکه سبقت جوئید به رحمتهای او،و منزلتها و رتبه‌های شما در بهشت رفیع گردد.

پس واجب کرد بر شما حج و عمره و نماز و روزه و زکات و ولایت اهل بیت رسول صلّی اللّه علیه و آله را،و از برای شما دری مقرّر ساخت که به آن در درهای فرایض بر شما گشوده می‌شود،که آن ولایت و متابعت اهل بیت است،و از برای شما کلیدی از برای گشودن درهای قرب و راههای معرفت قرار داده که پیروی ایشان است،اگر محمّد و اوصیای او صلوات اللّه علیهم نمی‌بودند شما حیران می‌بودید،از باب بهایم و حیوانات که هیچ فریضه‌ای از فرایض خدا را نمی‌دانستند،و آیا داخل شهر

می‌توان شد از غیر راهش،پس چون خدا بر شما منّت گذاشت به نصب امامان بعد از پیغمبر شما،فرمود که:امروز دین شما را کامل نمودم،و نعمت خود را بر شما تمام کردم،و دین اسلام را برای شما پسندیدم و برگزیدم ⁽¹⁾.

و از طریق سنّی و شیعه متواتر است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به حضرت امیر المؤمنین فرمود:من شهرستان علمم و تو در آن شهرستانی،و داخل شهر نمی‌توان شد مگر از درش ⁽²⁾.

و اخبار در این باب زیاده از حد و حصر است،چنانچه از احادیث معتبره ظاهر می‌شود نه همین سفینۀ نجات این امّتند،بلکه جمیع ملائکه و پیغمبران به برکت ولایت ایشان به سعادات فایز گردیده‌اند،و در جمیع شداید به انوار ایشان پناه برده‌اند،و ایشانند علّت غائی ایجاد جمیع آسمانها و زمین،و عرش و کرسی،و ملک و جنّ و انس، چنانچه در احادیث بسیار وارد شده است که خداوند خطاب به محمّد و علی نمود که:لولاک لما خلقت الأفلاک،اگر نه شما می‌بودید من افلاک را خلق نمی‌کردم،و بیان سرّ این اخبار موقوف بر تبیین رمزی است که موجب انکشاف این معنی می‌شود.

بدان که خداوند عالمیان فیّاض مطلق است،و ذات مقدّسش مقتضی فیض وجود است،امّا قابلیّت مادّه از جانب ممکنات شرط است،تا افاضۀ آن فیض عقلا قبیح نباشد،و کسی که قابل آن باشد که چنین بنائی مثل عالم امکان را برای او بنا کنند،و چنین مهمان‌خانه‌ای برای او مرتّب سازند،و در میدان وسیع عرصۀ ایجاد چنین سقفهای رفیع و بناهای منیع برپا کنند،و چندین هزار از سرادق رفعت و

حجب جلال را به اوتاد قدرت و اطناب عزّت استوار گردانند،و این عرصۀ ظلمانی را به چراغهای نورانی از آفتاب و ماه و ستارگان روشن سازند،و صفایح افلاک و لوح خاک را به انواع زینتها و الوان نقشها بیارایند،و مائدۀ احسانی که تمام عالم را فراگرفته برای او بکشند،و الوان نعمتها و میوه‌ها و گلها و ریاحین برای او حاضر سازند،و نشأۀ آخرت که این نشأ دنیا نمونۀ حقیری است از آن،یعنی بهشت اعلا را به انواع حور و قصور بیارایند،و غیر متناهی از ملائکۀ مقرّبین و جنّ و طیور و وحوش و بهایم را خادم او گردانند،بزرگواری می‌باید باشد که این کرامتها را سزاوار و لایق باشد.

پس اگر دیگران به طفیل او از این خوان بهره‌ای برند،نزد عقلا پسندیده است، و اگر امثال ماها لایق این کرامتها نیستیم،و برای ما به تنهائی این قسم تشریفات نزد عقلا قبیح است،چنانچه اگر بالفرض لری یا کردی یا روستائی جاهلی نزد پادشاه عظیم الشأنی بیاید،و پادشاه بفرماید که میدان را چراغان کنند،و انواع فرشها گسترده الوان نعمتهای پادشاهانه برای او حاضر گردانند،و جمیع امرای خود را به خدمت او بازدارد،جمیع عقلا او را مذمّت می‌کنند،که این آداب پادشاهانه نبود، و این مرد قابل این کرامت نبود،نهایت اکرام این مرد این بود که ده تومان زر یا کمتر به او بدهند،و او را در مجلس حضور هم راه ندهند،و اگر مرد کامل قابل بزرگ عظیم الشأنی بیاید،و این تهیّه‌ها برای او بکنند،و به طفیل او چندین هزار کرد و روستائی سیر کنند و بخورند بدنما نیست،و جمیع عقلا مدح می‌کنند.

و همچنین در این مادّه چون جناب مقدّس نبوی و اهل بیت او صلوات اللّه علیهم اشرف مکنونات،و زبدۀ ممکناتند،و نهایت آنچه رتبۀ امکانی از کمالات و استعدادات گنجایش داشته باشد در ایشان مجتمع است،ایشان مادّه قابلۀ جمیع فیوض و رحمتهایند،و هر فیضی و رحمتی اوّل بر ایشان فایض می‌گردد،و به

طفیل ایشان به موادّ قابلۀ دیگر سرایت می‌کند درخور استعداد ایشان چنانچه نعمت ایجاد که اوّل نعمتهاست اوّل بر آن حضرات فایض گردید،بعد از آن بر دیگران،چنانچه فرمود:أوّل ما خلق اللّه نوری،و همچنین معنی نبوّت اول از برای آن جناب حاصل شد،و به برکت او به دیگران رسید،چنانچه فرمود:

کنت نبیّا و آدم بین الماء و الطین،من پیغمبر بودم و آدم در میان آب و گل بود،و فرمود:مائیم آخران سابقان که بعد از همه ظاهر شدیم،و پیش از همه جمیع کمالات را داشتیم.

و این است معنی شفاعت کبرا که از روز اوّل تا ابد الآباد جمیع خیرات و کمالات به وسیله ایشان به جمیع خلق فایض گردیده و می‌گردد.

و این است سرّ صلوات بر ایشان که در جمیع مطالب باید اوّل بر ایشان صلوات فرستاد،بعد از آن حاجت خود را طلبید تا برآورده شود؛زیرا که یک علّت ناروائی حاجت عدم قابلیّت تو است،پس چون صلوات فرستادی،و برای آن مادّه‌های قابله رحمت طلبیدی،مانعی نیست در حقّ آن حضرت و اهل بیتش البتّه مستجاب می‌شود،و همین‌که آب به سرچشمه آمد،هرکس درخور قابلیت خود از سرچشمه به او بهره‌ای می‌رسد،درخور راهی که به آن سرچشمه دارد کسی باشد که نهر عظیم از راه ولایت و اخلاص و توسّل از آن منبع خیرات و سعادات به سوی خود کنده باشد،از هر رحمتی که به آنجا می‌رسد درخور نهر و گنجایش آن بهره‌ای می‌برد،و کسی که جوی ضعیفی داشته باشد همان قدر حصّه می‌یابد.

پس معلوم شد که انتفاع انبیا و مقرّبان از انوار مقدّسۀ ایشان زیاده از دیگران است،و منّت نعمت ایشان بر پیغمبران و اوصیاء و دوستان خدا زیاده بر عوام الناس است،چون سخن به اینجا کشید این مطلب را از این نازک‌تر بیان می‌توان کرد.

بدان که این معلوم است که چندان‌که مناسبت میان فاعل و قابل و مفیض و مستفیض بیشتر است افاضه بیشتر می‌شود،بلکه جمعی را اعتقاد این است که تا یک قدر مناسبتی نباشد افاضه نمی‌تواند شد،پس این ناقصان که در نهایت مرتبۀ نقصند در استفاضۀ ایشان از کامل من جمیع الوجوه ناچار است از واسطه‌ای که از جهات کمال با جناب ذو الجلال یک نوع ارتباطی داشته باشد،و از جهت امکان و عوارض آن مناسبتی با ممکنات ناقصه داشته باشد،که افاضه و استفاضه به این دو جهت به عمل آید،چنانچه در هدایت و ایصال احکام و حقایق به خلق این دو جهت ضرور است،و اشارۀ مجملی به این دو معنی در ابواب نبوّت شد،و در بیان معنی قرب نیز اشاره شد.

و بدان که چون ایشان مظهر صفات کمالیّۀ الهی‌اند،و به نمونه‌ای از صفات جلال و جمال او متّصف گردیده‌اند،ایشان را کلمات اللّه و اسماء اللّه می‌گویند،و احادیث ⁽¹⁾در این باب بسیار است،و چنانچه اسماء الهی دلالت بر کلمات او می‌کند،ایشان نیز از این حیثیّت که به پرتوی از صفات او متّصف گردیده‌اند دلالت بر صفات او می‌کنند،مثل اسم رحمان که دلالت بر اتّصاف الهی به صفت رحمت می‌کند،چون رحمت و شفقت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را مشاهده می‌کنی تو را دلالت می‌کند بر کمال خداوندی،که این رحمت با این بسیاری قطره‌ای از دریای رحمت اوست،و هم‌چنین در جمیع کمالات،بلکه دلالت ایشان بر آن کمالات زیاده از دلالت اسماء است،و اسماء مقدّس الهی از این جهت تأثیرات بر ایشان مترتّب است،که دلالت بر آن مسمّی کند،لهذا بر ایشان نیز آثار عجیبه در عالم ظاهر می‌گردد که اسماء مقدّس الهی‌اند،و مظهر قدرت و کمالات اویند.

و چنانچه پیش دانستی ذات و صفات را دانستن محال است،و لیکن در آنجا وجوهات صفات و تعبیرات از آن عارفان را درجات مختلفه می‌باشد،و در هر اسمی صاحب هر معرفتی درخور معرفت خود از آن اسم بهره‌ای می‌یابد،مثلا بلاتشبیه مراتب مردم در معرفت پادشاه مختلف می‌باشد،یک مرد کردی می‌باشد که از عظمت پادشاه همین تصوّر کرده است که،هروقت که خواهد اراده دوشاب کند او را میسّر است،و اگر خواهد هزار دینار بی‌زحمت به کسی می‌تواند داد،این مرد پادشاه را به صفات استاد حلوائی و استاد بزّاز شناخته،اگر پادشاه به او احسانی کند،درخور شناخت او احسان خواهد کرد،و همچنین تا به مرتبۀ آن شخص که از عظمت پادشاه آن‌قدر دانسته که،او قادر بر عطای حکومتهای عظیم هست،و منصبی می‌تواند بخشید که در سالی آلاف الوف تحصیل می‌تواند کرد، پادشاه به چنین شخصی درخور معرفت او می‌دهد.

همچنین عارفان را در مراتب معرفت بلاتشبیه این تفاوت هست،یک لفظ رحمان را هر عارفی به معنیی می‌فهمد،و درخور آن معنی فایده می‌برد،تا آن عارف کامل که نهایت وجوه ممکنه را یافته به رحمان فیض ازل و ابد را برای ممکنات می‌طلبد و می‌رساند.

و همچنین در مراتب معرفت رسول خدا و ائمّۀ معصومین علیهم السّلام که اسماء مقدّس الهی‌اند درخور شناخت و معرفت ایشان از توسّل به ایشان منتفع می‌توان شد،یک شخص علی علیه السّلام را مردی شناخته است که هر مسئله‌ای که می‌پرسی می‌داند،او علی علیه السّلام را در مرتبۀ علاّمه شناخته،بلکه علی علیه السّلام را وسیله نکرده علاّمه را وسیله کرده،و دیگری علی علیه السّلام را چنین شناخته که شبی پانصد کس را می‌تواند کشت،او علی علیه السّلام را نشناخته،مالک اشتر را شناخته.و یکی علی علیه السّلام را چنین شناخته که اگر شفاعت کند خدا هزار تومان به او می‌دهد،تا به مرتبۀ آن بزرگی که علی علیه السّلام را در

مرتبۀ کمال شناخته،اگر نام علی را بر آسمان بخواند از یکدیگر می‌پاشد،و اگر بر زمین بخواند می‌گدازد.

چنانچه در احادیث ⁽¹⁾بسیار هست که نامهای ایشان را بر عرش نوشتند عرش قرار گرفت،و بر کسی نوشتند برپا ایستاد،و بر آسمانها نوشتند بلند شدند،و بر زمین نوشتند قرار گرفت،و بر کوهها نوشتند ثابت گردیدند.

و دوستان ایشان را به تجربه معلوم است که در وقت دعا درخور آن ربط و معرفت و توسّلی که به ایشان حاصل می‌شود همان قدر استشفاع به ایشان نفع می‌کند،و اگر این معنی را از این نازک‌تر ذکر کنیم،سخن دقیق می‌شود و مطلب مخفی‌تر می‌شود.

و بعضی تمثیلی ذکر کرده‌اند از برای وضوح این معنی که:یک فیلی را بردند به شهر کوران،چون شنیدند که چنین خلقت عظیمی به شهر ایشان آمده،همگی به سیر آن جمع شدند،و دست بر آن مالیدند،یکی از ایشان دست بر گوش او مالید، و یکی دست بر خرطوم او مالید،و یکی دندانش را لمس کرد،و یکی بدنش را،و یکی دمّش را،و چون فیل را بردند اینها با یکدیگر نشستند و به وصف آن شروع کردند،و در میان ایشان نزاع شد،آنکه گوشش را لمس کرده بود گفت:فیل یک چیز پهنی است از باب گلیم،دیگری که خرطومش را یافته بود گفت:غلط کردی از بابت ناودان دراز است و میان تهی،و هریک به آنچه از آن یافته بودند تعبیر کردند، و نزاع ایشان به طول انجامید،مرد بینائی که فیل را درست دیده بود در میان ایشان حکم شد و گفت:هیچ‌یک آن را نشناخته‌اید،امّا هریک راهی به آن برده‌اید، بلاتشبیه کوران عالم امکان و جهالت را در معرفت واجب الوجود و دوستان او که

متخلّق به اخلاق او شده‌اند چنین حالتی هست،و در این مقام گنجایش زیاده از این سخن نیست، و این مضامین از اخبار بسیار ظاهر می‌شود.

چنانچه ابن بابویه به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام روایت کرده است،از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:خدا خلق نکرده است خلقی را که از من بهتر و گرامی‌تر باشد نزد او،گفتم:یا رسول اللّه تو افضلی یا جبرئیل؟فرمود:یا علی خدا انبیای مرسل را افضل از ملائکۀ مقرّب قرار داده،و مرا بر جمیع پیغمبران تفضیل و زیادتی داده است،و بعد از من تو را و ائمّۀ بعد از تو را بر همه تفضیل داده،و ملائکه خدمت‌کاران ما و خدمت‌کاران دوستان مایند.

یا علی آنهائی که حاملان عرشند،و بر دور عرش می‌باشند،تسبیح و تحمید خداوند خود می‌کنند،و استغفار می‌کنند برای آن جماعتی که ایمان به ولایت ما آورده‌اند.

یا علی اگر ماها نبودیم،خدا نه آدم را خلق می‌کرد،و نه حوّا را،و نه بهشت را، و نه دوزخ را،و نه آسمان،و نه زمین را،و چگونه ما افضل از ملائکه نباشیم؟و حال آنکه ما پیش از آنها خدا را شناختیم،و تسبیح و تقدیس و تنزیه خدا کردیم؛ زیرا اوّل چیزی را که خدا خلق کرد ارواح ما بود،پس ما را گویا گردانید به توحید و تحمید خود،که او را به یگانگی یاد کنیم،و حمد او بکنیم، بعد از آن ملائکه را خلق کرد،و ارواح ما یک نور بود.

چون ارواح ما را ملائکه دیدند،بسیار عظیم نمود در نظر ایشان،پس گفتیم:

سبحان اللّه،تا آنکه ملائکه بدانند که ما خلق و آفریدۀ خدائیم،و خدا منزّه است از اینکه به ما شباهتی داشته باشد،یا آنکه صفات ممکنات در او باشد،پس ملائکه چون تسبیح ما را شنیدند خدا را تسبیح کردند،و منزّه از صفات دانستند.

پس چون ملائکه بزرگواری شأن ما را مشاهده نمودند،لا اله الا اللّه گفتیم،تا

ملائکه بدانند که خدا شریک در بزرگواری و عظمت ندارد،و ما بندگان خدائیم،و در عظمت و خداوندی او شریک نیستیم،پس ایشان گفتند:لا اله الا اللّه.

پس چون رفعت و محلّ و درجۀ ما را دیدند،ما گفتیم اللّه اکبر،تا بدانند ملائکه که خدا از آن عظیم‌تر است که کسی بدون توفیق و تأیید از نزد او رتبه و منزلت تواند به هم رسانید،آنگاه گفتند اللّه اکبر،پس چون قوّت و قدرت و غلبۀ ما را مشاهده کردند،گفتیم لا حول و لا قوّة الاّ باللّه،تا بدانند که قوّت و قدرت و توانائی ما از خداوند ماست،چون دانستند که خدا چه نعمتها به ما کرامت فرموده،و اطاعت ما را بر جمیع خلق لازم گردانیده،ما گفتیم،الحمد للّه،تا ملائکه بدانند که خدا از جانب ما مستحقّ حمد و ثناست بر این نعمتهای عظیم که به ما انعام فرموده،پس ملائکه گفتند:الحمد للّه،پس به برکت ما هدایت یافتند ملائکه به تسبیح و تهلیل و تحمید و توحید و تمجید خدا.

پس حق‌تعالی حضرت آدم را خلق فرمود،و ما را در صلب او به ودیعه سپرد،و امر فرمود ملائکه را که حضرت آدم را سجده کنند،از برای تعظیم و تکریم ما که در صلب آدم بودیم،و سجود ایشان سجدۀ بندگی خدا بود،و سجده تکریم و اطاعت آدم بود،چون ما در صلب وی بودیم،پس چگونه ما افضل از ملائکه نباشیم،و حال آنکه جمیع ملائکه سجدۀ آدم را از برای تکریم ما کردند.

و چون مرا به آسمانها عروج فرمودند،جبرئیل بعد از اذان و اقامه گفت:

یا محمّد پیش بایست تا با تو نماز کنیم،من گفتم یا جبرئیل بر تو تقدم بجویم؟ گفت:آری؛زیرا که خدا پیغمبرانش را بر جمیع ملائکه تفضیل داده است،و تو را به خصوص بر جمیع خلق تفضیل داده است،پس من مقدّم شدم و با من نماز گذاردند و فخر نمی‌کنم.

پس چون به حجابهای نور رسیدیم،جبرئیل گفت:برو یا محمّد که من در اینجا

می‌مانم،گفتم:در چنین جائی مرا تنها می‌گذاری؟جبرئیل گفت:یا محمد این نهایت اندازه‌ای است که خدا برای من مقرّر ساخته است،و اگر از این حد درگذرم بالهای من می‌سوزد،پس فرورفتم در دریاهای نور،و رسیدم به آنجائی که خدا می‌خواست از اعلای درجات ملکوت و ملک.

پس ندا به من رسید:یا محمّد،گفتم:لبّیک یا ربّ و سعدیک تبارکت و تعالیت، پس ندا رسید:ای محمّد تو بندۀ منی و من پروردگار توام،مرا عبادت کن و بس،و بر من توکّل کن در جمیع امور؛زیرا که تو نور منی در میان بندگان من،و فرستادۀ منی به سوی خلق،و حجّت منی بر جمیع خلایق،از برای تو و متابعان تو بهشت را خلق کرده‌ام،و از برای اوصیای تو کرامت خود را واجب گردانیده‌ام،و از برای شیعیان ایشان ثواب خود را لازم ساخته‌ام.

گفتم:خداوندا اوصیای من کیستند؟ندا رسید:ای محمّد اوصیای تو آنهایند که بر ساق عرش من نام ایشان نوشته است،چون نظر به ساق عرش کردم،دوازده نور دیدم،بر هر نوری سطری سبز بود که بر او نام وصیی از اوصیای من نوشته بود،اوّل ایشان علی بن ابی طالب،و آخر ایشان مهدی امّت من.

گفتم:خداوندا اینها اوصیای منند بعد از من؟ندا رسید:یا محمّد اینها اولیا و دوستان و اوصیا و برگزیدگان منند،و حجّتهای منند بعد از تو بر جمیع خلایق،و ایشان اوصیا و خلیفه‌های تواند،و بهترین خلق منند بعد از تو،به عزّت و جلال خود قسم که به ایشان دین خود را ظاهر گردانم،و کلمۀ حق را به ایشان بلند گردانم،و به آخرین ایشان زمین را از دشمنان خود پاک کنم،و او را بر مشرق و مغرب زمین مسلّط گردانم،و بادها را مسخّر او کنم،و ابرهای صعب را ذلیل او نمایم،و او را بر آسمانها بالا برم،و او را به لشکرهای خود یاری کنم،و ملائکه را مددکار او گردانم،تا آنکه دین حق بلند شود،و جمیع خلق به یگانگی من اقرار

کنند،پس ملک و پادشاهی او را دائم گردانم،و دولت حق تا روز قیامت از دوستان من به در نرود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:جبرئیل چون به نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌آمد در خدمت آن حضرت مانند بندگان می‌نشست،و تا رخصت نمی‌فرمود داخل نمی‌شد ⁽²⁾.

و از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام روایت کرده است که:از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله پرسیدند علی بن ابی طالب افضل است یا ملائکه؟حضرت فرمود:

ملائکه شرف نیافتند مگر به محبّت محمّد و علی،و قبول ولایت ایشان،و هرکس از محبّان علی که دل خود را از غشّ و دغل و کینه و حسد و گناهان پاک کند افضل است از ملائکه ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:یهودی به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمد و گفت:تو افضلی یا موسی بن عمران؟حضرت فرمود:

خوب نیست آدمی تعریف خود کند،و لیکن مرا ضرور است می‌گویم،چون از حضرت آدم خطیئه صادر شد،توبه‌اش این بود:خداوندا از تو سؤال می‌کنم به حقّ محمد و آل محمّد که بیامرزی مرا،پس خدا توبه‌اش را قبول فرمود.و نوح چون به کشتی نشست،و از غرق ترسید:گفت خداوندا از تو سؤال می‌کنم به حقّ محمّد و آل محمّد که مرا از غرق نجات دهی،پس خدا او را نجات داد،و ابراهیم را چون به آتش افکندند گفت:خداوندا سؤال می‌کنم به حقّ محمّد و آل محمّد که مرا از آتش نجات دهی،پس خدا آتش را بر او سرد و سلامت گردانید.

و موسی چون عصایش را انداخت و ترسید گفت:خداوندا سؤال می‌کنم به حقّ محمّد و آل محمّد که مرا ایمن گردانی،پس خدا فرمود،مترس که تو بر ایشان غالبی،ای یهودی اگر موسی مرا درمی‌یافت،و ایمان به پیغمبری من نمی‌آورد، ایمان او هیچ نفعی به او نمی‌داد،و پیغمبری او را فایده نمی‌کرد،ای یهودی یکی از فرزندان من مهدی است که چون بیرون آید،عیسی بن مریم از آسمان برای یاری او فرود آید،و او را مقدّم دارد،و با او نماز گذارد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر روایت کرده است که:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام گفت:یا علی حق‌تعالی مرا از میان جمیع مردان عالمیان برگزید، و بعد از من تو را از جمیع مردان عالم اختیار کرد ⁽²⁾.

و در احادیث معتبره وارد شده است:روزی که از ذریّت آدم پیمان می‌گرفتند از جمیع ملائکه و پیغمبران و سایر خلق به این نحو پیمان گرفتند که،آیا من پروردگار شما نیستم؟و محمّد پیغمبر شما نیست؟و علی امام شما نیست؟و امامان هادیان از فرزندان او امامان شما نیستند؟همه گفتند:بلی،هرکه سبقت گرفت به این اقرار و عزم بر نگاه داشتن این پیمان بیشتر داشت،و از پیغمبران اولو العزم شدند،و هر ملکی که قبول ولایت بیشتر کرد مقرّب شد ⁽³⁾.

یا أباذر احفظ ما اوصیک به تکن سعیدا فی الدنیا و الآخرة....

اشاره

یا أباذر احفظ ما اوصیک به تکن سعیدا فی الدنیا و الآخرة.

یا أباذر نعمتان مغبون فیهما کثیر من الناس:الصحة،و الفراغ.

یا أباذر اغتنم خمسا قبل خمس:شبابک قبل هرمک،و صحّتک قبل

سقمک،و غناک قبل فقرک،و فراغک قبل شغلک،و حیاتک قبل موتک.

یا أباذر ایّاک و التسویف بأملک،فانّک بیومک،و لست بما بعده، فإن یکن غدا لک،فکن فی الغد کما کنت فی الیوم،و إن لم یکن غدا لک،لم تندم علی ما فرّطت فی الیوم.

یا أباذر کم من مستقبل یوما لا یستکمله،و منتظر غدا لا یبلغه.

یا أباذر لو نظرت الی الأجل و مسیره،لأبغضت الأمل و غروره.

یا أیا ذر کن کأنّک فی الدنیا غریب،أو کعابر سبیل،و عد نفسک من أصحاب القبور.

یا أباذر اذا أصبحت فلا تحدّث نفسک بالمساء،و اذا أمسیت فلا تحدّث نفسک بالصباح،و خذ من صحّتک قبل سقمک،و من حیاتک قبل موتک،لا تدری ما اسمک غدا.

یا أباذر إیّاک أن تدرکک الصرعة عند الغرّة،فلا تمکّن من الرجعة، و لا یحمدک من خلّفت بما ترکت،و لا یعذرک من تقدّم علیه بما اشتغلت به.

یا أباذر ما رأیت کالنار نام هاربها،و لا مثل الجنّة نام طالبها.

یا أباذر کن علی عمرک أشحّ علی درهمک و دینارک.

یا أباذر هل ینتظر أحدکم الاّ غنی مطغیا،أو فقرا منسیا،أو مرضا مفسدا،أو هرما مفنیا،أو موتا مجهزا،أو الدّجال فانّه شرّ غائب، أو الساعة ینتظر،و الساعة أدهی و أمّر.

ای ابوذر حفظ کن آنچه من تو را به آن وصیّت می‌کنم،و عمل نما تا سعادتمند گردی در دنیا و آخرت.

ای ابوذر دو نعمت است،که غبن دارند در آن دو نعمت بسیاری از مردم:یکی صحّت بدن و اعضاء و جوارح،و یکی فراغ و فرصت و مجال،یعنی در این دو نعمت فریب می‌خورند،و غنیمت نمی‌شمارند،و می‌گذارند که از دستشان می‌رود،و بعد از آن حسرت می‌خورند و فایده ندارد،و در احادیث مفتوح به فا وارد شده است،یعنی باعث فتنۀ ایشان است،و ایشان را از خدا غافل می‌گرداند.

ای ابوذر غنیمت شمار و قدر بدان پنج چیز را پیش از پنج چیز:جوانی را پیش از پیری،که چون پیر شدی بندگی نمی‌توانی کرد،و حسرت خواهی برد،و غنیمت دان تندرستی را پیش از بیماری،که چون بیمار شوی عبادت نمی‌توانی کرد،چنانچه در صحّت می‌توانی کرد،و قدر بدان توانگری را پیش از آنکه فقیر شوی،و آنچه خواهی در راه خدا نتوانی داد،و حسرت توانگری را بری،یا به علّت فقر از عبادت بازمانی،و غنیمت دان فارغ بودن را پیش از آنکه مشغول شوی به کارهائی که فرصت عبادت نداشته باشی،و مغتنم دان زندگی را پیش از مرگ،که بعد از مرگ هیچ چاره نتوانی کرد.

ای ابوذر زینهار که تأخیر کارهای خیر مکن به طول و امل و آرزوها،که بعد از این خواهم کرد به درستی که این روز که در دست تو است همین را داری،و بعد از این را نمی‌دانی که خواهی داشت،پس امروز را صرف کار خود کن،که اگر فردا زنده باشی در فردا همچنان باشی که امروز بودی.

همین امروز میکن کار امروز که فردا از برای کار فرداست

و اگر فردا از عمر تو نباشد نادم و پشیمان نباشی که چرا امروز را ضایع کردی،و حال آنکه آخر عمر تو بود.

ای ابوذر چه بسیار کسی که روزی در پیش داشته باشد،و آن روز را تمام نکرده بمیرد،و چه بسیار کسی که انتظار فردا برد و به او نرسد.

ای ابوذر اگر ببینی اجل خود و تندی رفتار آن را که چه زود می‌آید،و عمر به سرعت می‌گذرد هرآینه دشمن خواهی داشت آرزوهای دور و دراز خود را،و فریب آن نخواهی خورد.

ای ابوذر در دنیا مانند غریبی باش که به غربتی درآید،و آن را وطن خود نشمارد،و یا مسافری که در منزلی فرود آید،و قصد اقامت ننماید،و خود را از اصحاب قبور بشمار،و قبر را منزل خود دان،و در تعمیر و آبادانی آن همّت بگمار.

ای ابوذر چون صبح کنی در خاطر خود فکر شام را راه مده،و شام را از عمر خود حساب مکن،و چون شام کنی خیال صبح و اندیشۀ آن را در خاطر مگذران،و از صحّت خود توشه بگیر پیش از بیماری،و از زندگی بهره‌بردار پیش از مردن که نمی‌دانی فردا چه نام خواهی داشت،نام زندگان خواهی داشت یا نام مردگان،یا آنکه در روز قیامت نمی‌دانی که نام سعدا خواهی داشت یا نام اشقیا.

ای ابوذر بیندیش مبادا که از پا درآئی و بمیری در هنگام غفلت در جمع دنیا، پس تو را رخصت برگشتن نباشد که کار خود درست کنی،و وارث تو تو را مدح نکند به آنچه از برای او گذاشته‌ای،و آن خداوندی که به نزد او رفته‌ای تو را معذور ندارد در آن چیزهائی که مشغول آنها شده‌ای،و بندگی او را برای آنها ترک کرده‌ای.

ای ابوذر ندیدم چون آتش جهنم چیزی را که گریزندۀ از آن خواب کند و غافل باشد،زیرا کسی که از امر سهل خایف و گریزان است از خوف آن خواب نمی‌کند، و آتش جهنّم با آن عظمت جمعی که دعوای خوف از آن می‌کنند به خواب می‌روند،بلکه همیشه در خوابند،و ندیدم مثل بهشت چیزی را که طلب کنند،و خواهان آن خواب کند،زیرا که مردم از برای لذّتها سهل دنیای فانی خواب را بر

خود حرام می‌کنند،و سعی در تحصیل آن می‌نمایند،و طالبان بهشت ابدی و نعیم نامتناهی پیوسته در خوابند.

ای ابوذر قدر عمر را بدان،و بر عمر خود بخیل‌تر باش که ضایع نشود از دینار و درهم.

ای ابوذر هریک از شما یکی از چند چیز را انتظار می‌برید و در پیش دارید،یا توانگری به هم رسانید و طاغی شوید،و به‌سبب آن از سعادت ابد محروم شوید، یا فقر و بی‌چیزی که به‌سبب آن خدا را فراموش کنید،یا بیماری که شما را فاسد گرداند و از اصلاح بازدارد،یا پیری که شما را از کار بیندازد،یا مرگی که به سرعت در رسد و مهلت ندهد،یا فتنۀ دجّال که شرّی است غایب و می‌رسد،یا قیامت برپا شود و قیامت از همه چیز عظیم‌تر و تلخ‌تر است.

توضیح این کلمات طریفه و مواعظ شریفه را در ضمن سه مقصد بیان می‌نماید.

مقصد اول

در احتراز از طول امل است

بدان که مفاد این نصایح شافیه،اهتمام در عمل،و احتراز از طول امل است،و طول امل از امّهات صفات ذمیمه است،و مورث چهار خصلت است:اوّل کسل و ترک طاعت،زیرا که شیطان او را از این راه فریب می‌دهد،که فرصت بسیار است و عمر دراز است،و در هنگام پیری عبادت می‌توان کرد،ایّام جوانی را صرف عیش و طرب می‌باید کرد.

دوّم:آنکه باعث ترک توبه می‌شود،و تأخیر می‌کند توبه را به گمان اینکه مهلت خواهد یافت،تا مرگ به ناگاه او را بگیرد و مهلت ندهد.

سوّم:آنکه باعث حرص بر جمع مال،و تحصیل امور لازمۀ آن می‌شود،برای آنکه چون گمان عمر بسیار به خود دارد،به اندازۀ آن تحصیل ما یحتاج خود می‌کند،چون اعتماد بر خداوند خود ندارد،و نمی‌داند که اگر خدا خواهد او را زود فقیر می‌کند،و آنچه تحصیل کرده است به کار او نمی‌آید،و اگر خدا مصلحت داند اگر به کار خدا باشد خدا او را توانگر می‌کند.

چهارم:آنکه باعث قساوت قلب و فراموشی آخرت می‌گردد، و این صفات ذمیمه مایۀ شقاوت ابدی است.

چنانچه از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به اسانید معتبره منقول است که:خصلتی که از آن بیشتر بر شما می‌ترسم دو خصلت است:یکی متابعت خواهشهای نفس کردن،و یکی طول امل،امّا متابعت هوای نفسانی پس آدمی را از قبول حق و متابعت آن منع می‌کند و باز می‌دارد،و امّا طول امل پس موجب فراموشی آخرت می‌گردد ⁽¹⁾.

و ایضا از آن حضرت منقول است:هرکه املش دراز است عملش نیکو نیست ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:صلاح اوّل این امت به زهد و یقین است،و فساد آخر ایشان به بخل و طول امل است ⁽³⁾.

و ایضا از آن حضرت منقول است که به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:یا علی چهار خصلت است که از شقاوت ناشی می‌شود:خشکی دیده،و سنگینی دل،و

درازی امل،و محبّت بقای بسیار در دنیا ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:پیر می‌شود فرزند آدم،و جوان می‌شود در او دو خصلت:حرص،و طول امل ⁽²⁾.

و بدان که معالجۀ این مرض مزمن به بسیاری یاد مرگ،و شداید بعد از مرگ،و تفکّر در عدم اعتبار عمر،و سرعت انقضای آن می‌شود،چه ظاهر است که مرگ را به پیر و جوان یک نسبت است،بلکه به جوانان نزدیک‌تر است،و هر روز یک شخصی از هم‌سنّان این کس می‌میرد،در حال او تفکّر نماید که ممکن بود من به جای او مرده باشم،و اکنون حسرتهای عظیم داشته باشم،و در بدن خود تفکّر نماید که هر ساعت در خرابی و انهدام است،و در هر روز یک قوّتی از قوا و عضوی از اعضای او عاطل و ضعیف می‌شود،و هر لحظه چندین پیک مرگ به او می‌رسد.

و مطالعه نماید در مواعظ و نصایحی که از رسول و ائمّه علیهم السّلام رسیده،و به دیدۀ ایمان نظر نماید،و به سمع یقین قبول کند؛زیرا که ایشان طبیب نفوس خلایق‌اند، و مواعظ و حکمی که از ایشان رسیده نسخه‌های معالجۀ دردهای نفوس خلایق است، و به قبرستانها برود و از احوال ایشان پند بگیرد.

چنانچه منقول است از عبایة بن ربعی که:جوانی بود از انصار بسیار می‌آمد به مجلس عبد اللّه بن عبّاس،و عبد اللّه او را گرامی می‌داشت،و نزدیک خود می‌نشانید،روزی به عبد اللّه گفتند که:تو این جوان را این‌قدر اکرام می‌نمائی،و این مرد بدی است شبها می‌رود و قبرها را می‌شکافد،و کفن مرده‌ها را می‌دزدد، عبد اللّه شبی برای استعلام این حال به قبرستان رفت و پنهان شد،دید که این جوان

آمد،و به یک قبر کنده داخل شد،و در لحد خوابید،و آواز بلند کرد که:وای بر من در روزی که تنها داخل لحد شوم،و زمین از زیر من گوید که تو را وسعت مباد،و خوش مباد منزل تو،بر روی من راه می‌رفتی من تو را دشمن می‌داشتم،پس چون تو را خواهم که در میان من درآمده‌ای،وای بر من در روزی که از قبر بیرون آیم و پیغمبران و ملائکه در صفها ایستاده باشند،در آن روز مرا از عدالت خداوند کی نجات خواهد داد،و از دست جماعتی که بر ایشان ظلم کرده‌ام مرا کی رها خواهد کرد،و از آتش جهنّم کی مرا امان خواهد بخشید،معصیت کرده‌ام خداوندی را که سزاوار نبود که او را معصیت کنم،و مکرّر با او عهد کردم گناه نکنم و از من راستی و وفا ندید،و امثال این سخنان را مکرّر می‌گفت و می‌گریست،چون از قبر بیرون آمد عبد اللّه او را دربر گرفت،و دست در گردنش کرد،و گفت که:نیکو نباشی تو و چه خوب گناهان و خطاها را نبش می‌کنی و می‌شکافی،و از هم جدا شدند ⁽¹⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:بسیار یاد کنید مرگ را،و بیرون آمدن از قبرها را،و ایستادن نزد خداوند خود را در مقام حساب،تا مصیبتهای دنیا بر شما آسان شود ⁽²⁾.

و فرمود:هرکه فردا را از عمر خود حساب کند،مصاحبت مرگ را نیکو نکرده است،و او را نشناخته است ⁽³⁾.

و در وصیّتی که در هنگام وفات فرمود گفت:ای فرزند امل و آرزوهای خود را کوتاه کن،و مرگ را یاد کن،و دنیا را ترک کن،به درستی که تو در گرو مرگی،و نشانۀ

بلاهای دنیائی،و مغلوب دردها و محنتهائی ⁽¹⁾.

و به اهل مصر نوشتند که:ای بندگان خدا کسی از مرگ نجات نمی‌یابد،پس حذر کنید از آن پیش از آنکه به شما رسد،و تهیّۀ آن را درست کنید،به درستی که بر همه احاطه کرده است،اگر می‌ایستید شما را می‌گیرد،و اگر می‌گریزید درمی‌یابد، و او از سایه به شما نزدیک‌تر است،و مرگ بر پیشانی همه بسته است،و دنیا را از پی شما برهم می‌پیچد،و عن قریب تمام شده است،پس هرگاه که شهوات نفسانی با شما منازعه کند بسیار یاد کنید مرگ را،و مرگ از برای موعظه و پند کافی است، و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بسیار وصیّت می‌فرمود اصحابش را به یاد مرگ،و می‌گفت که:

بسیار به خاطر آورید مرگ را که آن شکنندۀ لذّات است،و حائل است میان شما و خواهشهای نفسانی ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:اگر حیوانات از مرگ آن‌قدر که شما می‌دانید می‌دانستند،یک گوشت فربه از ایشان نمی‌خوردید،و از یاد مرگ لاغر می‌شدند ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:فرزند آدم را چون آخر روز دنیا و اوّل روز آخرت می‌رسد،مثال اهل و فرزندان و مال و عمل او را در نظر او می‌آورند،پس رو به مال می‌کند و می‌گوید که:و اللّه که من بسیار حریص بودم در جمع تو،و بخیل بودم در صرف کردن تو،الحال چه مدد می‌کنی مرا؟ جواب می‌گوید:کفن خود را از من بگیر،پس به جانب فرزندان التفات نماید و گوید:و اللّه که شما را بسیار دوست می‌داشتم،و حمایت شما می‌کردم،امروز برای

من چه خیر دارید؟گویند:تو را به قبر می‌رسانیم و در خاک پنهان می‌کنیم،پس رو به عمل خود کند و گوید:و اللّه که خواهان تو نبودم،و بر من گران و دشوار بودی، امروز مرا چه مدد می‌نمائی؟گوید:قرین توام در قبر تو،و چون محشور می‌شوی با توام،تا من و تو را بر خدا عرض کنند.

پس اگر دوست خدا باشد شخصی به نزد او می‌آید از همه کس خوش‌بوتر و خوش‌روتر و جامه‌های فاخر پوشیده و می‌گوید:بشارت باد تو را به نسیم و گلهای بهشت و نعمت ابدی خوش آمده‌ای،می‌پرسد تو کیستی؟می‌گوید:من عمل صالح توام،و چون از دنیا بدر می‌روی جای تو بهشت است.

و چون مرد غسل‌دهنده‌اش را می‌شناسد،قسم می‌دهد آنها را که جنازه‌اش را برداشته‌اند که مرا زود ببرید،پس چون او را داخل قبر می‌کنند دو ملک می‌آیند که موهایشان را بر زمین می‌کشند و به پای خود زمین را می‌شکافند،صدای ایشان مانند رعد بلندآواز،و چشمهای ایشان مثل برق بسیار روشن می‌گویند:کیست خدای تو؟و چیست دین تو؟و کیست پیغمبر تو؟و کیست امام تو؟پس چون جواب گفت،می‌گویند خدا تو را ثابت بدارد در آنچه دوست می‌داری و پسندیدۀ توست،پس قبر او را فراخ می‌کنند آن‌قدر که چشم کار کند،و دری از بهشت به قبر او می‌گشایند و می‌گویند که:به خواب با فرح و شادی و راحت.

و اگر دشمن خدا باشد شخصی به نزد او می‌آید در نهایت زشتی و بدبوئی،و می‌گوید:بشارت باد تو را به حمیم و آتش جحیم،و غسل‌دهندۀ خود را می‌شناسد،و قسم می‌دهد حاملانش را که او را نگاه دارند و نبرند،پس چون داخل قبر می‌شود دو ملک به نزد او می‌آیند،و کفن را از او دور می‌کنند،و از خدا و پیغمبر و دین و امام او می‌پرسند،می‌گوید:نمی‌دانم،می‌گویند:هرگز ندانی و هدایت نیابی،پس گرزی بر او می‌زنند که هیچ جانوری نیست که صدای آن را

نشنود و نترسد مگر جنّ و انس،و دری از جهنّم به قبر او می‌گشایند،و می‌گویند:

بخواب به بدترین حالی،و چنان قبر بر او تنگ می‌شود،و او را فشاری می‌دهد که مغز سرش از ناخنهای پایش به در می‌رود،و بر او مسلّط می‌گرداند حق‌تعالی مارها و عقربها و جانوران زمین را که او را بگزند تا روزی که مبعوث شود،و از بس که در شدّت است آرزو می‌کند که قیامت قائم شود ⁽¹⁾.

و حضرت باقر علیه السّلام فرمود:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود که:من قبل از نبوّت گوسفندان می‌چرانیدم،و هیچ پیغمبری نیست مگر اینکه گوسفند چرانیده،پس من گاهی می‌دیدم که گوسفندان بی‌سببی خایف می‌شدند،و از چرا می‌ایستادند، چون جبرئیل نازل شد از سبب آن پرسیدم گفت:کافر را در قبر ضربتی می‌زنند که به غیر جن و انس جمیع مخلوقات صدای آن را می‌شنوند و ترسان می‌شوند ⁽²⁾.

و به سند معتبر از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:چون دشمن خدا را به جانب قبر می‌برند،ندا می‌کند حاملان خود را که:ای برادران نمی‌شنوید شکایت می‌کند به شما برادر شقیّ شما،دشمن خدا شیطان جنّ و انس مرا فریب داد و به بلا انداخت،و الحال به فریاد من نمی‌رسد،و قسم می‌خورد که خیرخواه من است و مرا فریب داد،و شکایت می‌کنم به شما دنیا را که مرا مغرور کرد،و چون بر او اعتماد کردم و دل بر او بستم مرا بر زمین انداخت،و شکایت می‌کنم به شما دوستانی را که به خواهش نفس یار خود کرده بودم،مرا امّیدها دادند امروز از من بی‌زار شدند و تنها گذاشتند.

و شکایت می‌کنم به شما فرزندان خود را که حمایت ایشان کردم،و ایشان را بر

جان خود اختیار کردم،و مالم را خوردند و مرا واگذاشتند،و شکایت می‌کنم به شما مالی را که حقّ خدا را از آن ندادم،و وبال و عذابش بر من است،و نفعش را دیگران می‌برند،و شکایت می‌کنم به شما خانه‌ای که مایۀ خود را صرف تعمیر آن کردم،و دیگران در آن ساکن شدند،و شکایت می‌کنم به شما بسیار ماندن در قبری را که ندا می‌کند:منم خانه‌ای که بدنها در آن کرم می‌شود،منم خانۀ تاریکی و وحشت و تنگی.

ای برادران تا می‌توانید مرا نگاه دارید و دیر ببرید،و شما حذر کنید از آنچه من به آن مبتلا شده‌ام،به درستی که مرا بشارت داده‌اند به آتش جهنّم،و خواری و مذلّت ابدی،و غضب خداوند جبّار،وا حسرتا بر آنچه تقصیر کردم در فرمان خدا و دوستان او،پس ناله‌ها و گریه‌های دراز که در پیش دارم،نه شفاعت‌کننده‌ای دارم که سخنش را شنوند،و نه دوستی که مرا رحم کند،کاشکی مرا برمی‌گردانیدند تا داخل مؤمنان می‌شدم ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:قبر هر روز مردم را ندا می‌کند که:منم خانۀ غربت،منم خانۀ تنهائی و وحشت،منم خانۀ کرم و جانوران،منم قبر که باغی‌ام از باغهای بهشت،یا گودالی از گودال‌های جهنّم ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام مروی است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:زینهار زینهار مرگ را یاد کنید،که چاره‌ای از مرگ نیست،اینک مرگ رسید با روح و راحت و نعمت ابدی از برای آنان که برای بهشت سعی کردند،و با شقاوت و ندامت و عذاب ابدی برای آنان که فریب دنیا خوردند،و برای آن سعی کردند کسی که

دوستی خدا و سعادت ابد برای او لازم شده است،اجل او در میان دو چشم اوست،و امل او در پس پشت او،و کسی را که دوستی شیطان و شقاوت ابد برای او واجب گردیده آرزوهای او در میان دو چشم اوست،و اجل او در پس پشت او ⁽¹⁾.

و از آن حضرت پرسیدند که:کدام یک از مؤمنان زیرک‌ترند؟فرمود:آن‌کس که یاد مرگ بیشتر کند،و تهیّه آن را بیشتر نماید ⁽²⁾.

و از ابی صالح منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ای ابو صالح هروقت که جنازه‌ای را برداری چنان باش که تو در میان آن جنازه‌ای،و از خدا می‌طلبی که تو را به دنیا برگرداند،تا تدارک گذشته‌ها بکنی،و خدا طلب تو را قبول کرد و برگردانید،در آن حال چه خواهی کرد،اکنون چنین گمان کن و تدارک خود بکن، بعد از آن فرمود:عجب دارم از جماعتی که جمعی از ایشان را بردند و برنگردانیدند،و بقیّه را ندای رحیل در میان ایشان زدند که روانه می‌باید شد،و باز مشغول لعب و بازیند ⁽³⁾.

و منقول است از جابر جعفی که از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام پرسیدم ازنظر کردن ملک موت به بنی آدم،فرمود:نمی‌بینی جماعتی در مجلسی نشسته‌اند،و همه یک‌مرتبه خاموش می‌شوند،آن وقتی است که ملک موت به ایشان نظر می‌کند ⁽⁴⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت عیسی بر سر قبر حضرت یحیی

آمد،و دعا کرد که خدا او را زنده کند،چون زنده شد از قبر بیرون آمد به عیسی گفت:از من چه می‌خواهی؟گفت:می‌خواهم که در دنیا مونس من باشی چنانچه پیشتر بودی،گفت:یا عیسی هنوز حرارت و شدّت مرگ از من برطرف نشده است می‌خواهی مرا بار دیگر به دنیا آوری که مرتبۀ دیگر سختی جان کندن را بکشم،پس او را گذاشت که به قبر برگشت ⁽¹⁾.

و از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:جوانی چند از پادشاه‌زاده‌های بنی اسرائیل متوجّه عبادت شده بودند،و عبادت ایشان آن بود که در زمین سیر می‌کردند و عبرت می‌گرفتند،روزی بر سر راهی به قبری رسیدند،که مندرس شده بود و خاک بر روی آن نشسته بود،و به غیر از علامتی از آن باقی نمانده بود،گفتند:

خوب است دعا کنیم شاید خدا این میّت را زنده گرداند،و از او بپرسیم به چه نحو چشیده است مزّۀ مرگ را.

پس دعا کردند،و دعای ایشان این بود که:تو اله مائی ای پروردگار ما،و ما را به جز تو خالقی و معبودی نیست،تو پدیدآورندۀ چیزهائی،و همیشه هستی،و هرگز غافل نمی‌شوی،و زنده‌ای و هرگز تو را مرگ نمی‌باشد،و هر روز تو را شأنی و کاری است غریب،و همه چیز را می‌دانی و محتاج به تعلیم نیستی،زنده کن این میّت را به قدرت خود.

پس از آن قبر میّتی سر بیرون کرد،موی سر و ریشش سفید،و خاک از سرش فرو می‌ریخت ترسان،و دیده به سوی آسمان باز کرده،به ایشان گفت:برای چه بر سر قبر من ایستاده‌اید؟گفتند:دعا کردیم خدا تو را زنده کند که از تو سؤال کنیم چگونه یافته‌ای مزّۀ مرگ را؟به ایشان گفت:نود و نه سال است که در این قبر

ساکنم،و هنوز الم و محنت و کرب مرگ از من برطرف نشده است،و هنوز تلخی جان کندن از گلوی من بیرون نرفته است،از او پرسیدند:روزی که مردی موهای تو چنین سفید بود؟گفت:نه،امّا چون الحال صدا شنیدم که بیرون بیا،خاکها و ریزه‌های بدنم جمع شد،و روح در آن داخل شد،ترسان با این سرعت بیرون آمدم از هول قیامت،موی سر و ریشم سفید شد ⁽¹⁾.

و از امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:هرکه کفن او در خانه‌اش مهیّا باشد او را از غافلان نمی‌نویسند،و هروقت که نظر به آن می‌کند او را ثواب می‌دهند ⁽²⁾.

و از محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:منادی هر روز فرزند آدم را ندا می‌کند که:

متولّد شو برای مردن،و جمع کن برای فانی شدن،و بنا کن برای خراب شدن ⁽³⁾.

و از امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است بندۀ مؤمن را وسعتی در اوامر الهی هست تا چهل سال،و چون سنّ او به چهل رسید حق‌تعالی وحی می‌فرماید به آن دو ملک که بر او موکّل‌اند که،که من این بنده را از برای عبرت مدّتی عمر دادم،اکنون کار را بر او سخت گیرید،و نیکو اعمالش را ضبط کنید،و اندک و بسیار و خرد و بزرگ اعمالش را بنویسید.

و از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:چون چهل سال بر بنده‌ای گذشت،به او می‌گویند:باخبر باش و تهیّۀ خود را درست کن که دیگر تو معذور نیستی.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است هر روز که داخل می‌شود فرزند آدم را ندا می‌کنند که:ای فرزند آدم من روز تازه‌ام و بر تو هم گواهم،پس در من خیر بگو و عمل خیر بکن که برای تو گواهی دهم در روز قیامت،و مرا بعد از این

نخواهی دید ⁽¹⁾.

و منقول است که قیس بن عاصم به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمد،و گفت:یا رسول اللّه ما را موعظه بگو،که در بیابانها می‌باشم و احتیاج به موعظه بسیار داریم، فرمود که:یا قیس با هر عزتی در دنیا مذلّتی هست،و با هر زندگانی مردنی هست، و با دنیا آخرت هست،و بر هر چیز حساب‌کننده‌ای و گواهی هست،و هر حسنه‌ای را ثوابی هست،و هر گناهی را عقابی هست،و هر اجلی را اندازه‌ای هست.

ای قیس بدان البتّه با تو قرینی نخواهد بود که با تو مدفون شود و زنده باشد،و تو با او مدفون شوی و مرده باشی،و آن عمل تو است،پس آن قرین تو اگر کریم و نیکوست تو را گرامی خواهد داشت،و اگر لئیم و بد است تو را وا می‌گذارد،و بدان که آن قرین با تو محشور خواهد شد،و از تو نخواهند پرسید مگر از آن قرین،پس قرین خود را عمل صالح گردان تا انس به آن داشته باشی که اگر صالح باشد از غیر آن وحشت نخواهی داشت ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام به جابر جعفی گفت:سلام مرا به شیعیان من برسان،و به ایشان بگو که میان ما و خدا خویشی نیست،و تقرّب به خدا نمی‌توان جست مگر به طاعت خدا،ای جابر هرکه اطاعت خدا کند و محبّت ما داشته باشد او شیعۀ ماست،و کسی که معصیت خدا کند محبّت ما به او نفع نمی‌دهد.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:هرکه خواهد بدون عشیره و قوم عزیز باشد،و بی‌سلطنت و حکم صاحب مهابت باشد،و بی‌مال غنی و بی‌نیاز باشد،و

مردم اطاعتش کنند بدون آنکه مالی به ایشان دهد،باید که از ذلّت معصیت خدا بیرون آید،و به عزّت اطاعت و فرمان‌برداری خدا داخل شود،که آنها همه برای او حاصل است.

و به سندهای معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:قدم‌های هیچ بنده‌ای در روز قیامت از جای خود حرکت نمی‌کند،تا سؤال نکنند از او چهار چیز:

از عمرش که در چه چیز فانی کرده است،و از جوانیش که در چه چیز کهنه کرده است،و از مالش که از کجا به هم رسانیده و در چه چیز صرف کرده است،و از محبّت ما اهل بیت ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:در تورات نوشته است:ای فرزند آدم خود را برای عبادت من فارغ ساز،تا دل تو را پر کنم از غنا و بی‌نیازی از خلق،و تو را به سعی و طلب خودت وانگذارم،و بر من است که رفع احتیاج تو بکنم،و خوف خود را در دل تو جا دهم،و اگر خود را برای عبادت من فارغ نسازی دل تو را پر کنم از شغل دنیا،و رفع احتیاج تو نکنم،و تو را به سعی خودت بگذارم.

و از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام منقول است که:فرمود به درستی که دنیا پشت کرده است و می‌رود،و آخرت رو کرده است و می‌آید،و هریک از دنیا و آخرت را فرزندان و اصحاب هست،پس شما از فرزندان آخرت باشید نه از فرزندان و کارکنان دنیا،ای گروه از زاهدان در دنیا باشید و به سوی آخرت رغبت نمائید،به درستی که زاهدان در دنیا زمین را بساط خود می‌دانند،و خاک را فرش خود قرار داده‌اند،و آب را بوی خوش خود می‌دانند،و به آن خود را می‌شویند و خوش‌بو می‌سازند،و خود را جدا کرده‌اند و بریده‌اند از دنیا بریدنی،به درستی که

کسی که مشتاق بهشت است شهوتهای دنیا را فراموش می‌کند،و کسی که از آتش جهنّم می‌ترسد البتّه مرتکب محرّمات نمی‌شود،و کسی که ترک دنیا کرد مصیبتهای دنیا بر او سهل می‌شود.

به درستی که خدا را بندگان هست که در مرتبۀ یقین چنانند که گویا اهل بهشت را در بهشت دیده‌اند که مخلّدند،و گویا اهل جهنّم را در جهنّم دیده‌اند که معذّب‌اند، و مردم از شرّ ایشان ایمنند،و دلهای ایشان پیوسته از غم آخرت محزون است، نفسهای ایشان عفیف است از محرّمات و شبهات،و کارهای ایشان سبک است،و بر خود دشوار نکرده‌اند،چند روزی اندک صبر کردند،پس در آخرت راحتهای دور و دراز غیر متناهی برای خود مهیّا کردند.

و چون شب می‌شود نزد خداوند خود برپا می‌ایستد،و آب دیدۀ ایشان بر رویشان جاری می‌گردد،و تضرّع و زاری و استغاثه به درگاه پروردگار خود می‌کنند، و سعی می‌کنند که بدنهای خود را از عذاب الهی آزاد کنند،و چون روز شد بردبارانند حکیمانند دانایانند،و نیکوکاران و پرهیزکارانند،از بابت تیر باریک شده‌اند از خوف الهی،و عبادت ایشان را چنین تراشیده و نحیف گردانید،چون اهل دنیا به ایشان نظر می‌کنند گمان می‌کنند که ایشان بیمارند،و ایشان را بیماری بدنی نیست،بلکه بیمار خوف و عشق و محبّتند،و بعضی گمان می‌برند که عقل ایشان به دیوانگی مخلوط شده،نه چنین است بلکه بیم آتش جهنّم در دل ایشان جا کرده است ⁽¹⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت عیسی بر قریه‌ای گذشت که اهلش و مرغان و حیواناتش همه مرده بودند،فرمود:اینها نمرده‌اند مگر

به عذاب الهی،اگر متفرّق بودند یکدیگر را دفن می‌کردند،حواریّان گفتند:یا روح اللّه خدا را بخوان که اینها را زنده گرداند،تا از اعمال خود ما را خبر دهند،که ما آن اعمال را ترک کنیم،و مستحقّ عذاب الهی نشویم،پس عیسی دعا کردند،ندا رسید که ایشان را ندا کن جواب خواهند داد.

چون شب شد حضرت عیسی بر بلندی ایستاد و گفت:ای اهل قریه،یکی از ایشان جواب گفت:لبّیک یا روح اللّه حضرت فرمود:بگو چه بود اعمال شما که چنین هلاک شدید؟گفت:طاغوت و باطل و گمراهان را اطاعت می‌کردیم،و دنیا را بسیار دوست می‌داشتیم،و از خدا کم می‌ترسیدیم،و املها و آرزوهای دراز داشتیم،و غافل بودیم،و پیوسته مشغول لهو و لعب بودیم،فرمود:چگونه بود محبّت شما دنیا را؟گفت:مانند محبّت طفل مادر خود را،هرگاه که رو به ما می‌کرد خوشحال می‌شدیم،و اگر پشت می‌کرد می‌گریستیم و محزون می‌شدیم،فرمود:

اطاعت طاغوت چون می‌کردید؟گفت:اطاعت گناه‌کاران می‌کردیم.

فرمود:چگونه بود عاقبت کار شما؟گفت:شبی در عافیت و رفاهیّت خوابیدیم،و صبح خود را در هاویه دیدیم،فرمود:هاویه چیست؟گفت:سجّین است،فرمود:سجّین کدام است؟گفت:کوهها است از آتش که بر ما می‌افروزند تا روز قیامت،فرمود:شما چه گفتید و ایشان به شما چه گفتند؟گفت:ما گفتیم ما را برگردانید به دنیا تا ترک دنیا بکنیم و بندگی خدا را،به ما گفتند:دروغ می‌گوئید، فرمود:در میان اینها چرا همین تو با من سخن گفتی و غیر تو سخن نگفت؟جواب داد:یا روح اللّه لجامهای آتش در سر ایشان است،و در دست ملائکۀ غلاظ و شداد است،و من در میان ایشان بودم،امّا از ایشان نبودم،چون عذاب الهی نازل شد مرا با ایشان فراگرفت،من به یک مو آویخته‌ام در کنار نمی‌دانم که در آتش خواهم افتاد یا نجات خواهم یافت،حضرت عیسی علیه السّلام رو به حواریّین کرد و فرمود:ای

دوستان خدا نان خشک را با نمک درشت خوردن و بر روی مزبله‌ها خوابیدن خیر بسیار دارد،و موجب عافیت دنیا و آخرت است ⁽¹⁾.

و منقول است از حضرت صادق علیه السّلام که:چون از حضرت داود ترک اولی صادر شد،چهل روز در سجده ماند که در شب و روز می‌گریست،و سر از سجده بر نمی‌داشت مگر وقت نماز،تا آنکه پیشانیش شکافته شد،و خون از چشمهایش جاری گردید،بعد از چهل روز ندا به او رسید که:ای داود چه می‌خواهی؟آیا گرسنه‌ای تو را سیر گردانیم؟یا تشنه‌ای تو را آب دهیم؟یا عریانی تو را بپوشانیم، یا ترسانی تو را ایمن گردانیم؟گفت:پروردگارا چگونه ترسان نباشم،و حال آنکه می‌دانم تو خداوند عادلی،و ظلم ظالمان از تو نمی‌گذرد،خدا به او وحی فرمود که:ای داود توبه کن،پس روزی داود بیرون رفت به جانب صحرا،و زبور می‌خواند،و هرگاه آن حضرت زبور می‌خواند،هیچ سنگی و درختی و کوهی و مرغی و درنده‌ای نمی‌ماند مگر آنکه با او موافقت می‌کردند در فغان و گریه.

تا آنکه به کوهی رسید،و بر آن کوه غاری بود که در آنجا پیغمبر عابدی بود او را حزقیل می‌گفتند،چون صدای کوهها و حیوانات را شنید،دانست حضرت داود است،داود گفت:ای حزقیل رخصت می‌دهی که بالا بیایم؟گفت:نه تو گناه‌کاری،داود گریست،به حزقیل وحی آمد که سرزنش مکن داود را بر ترک اولی،و از من عافیت را طلب کن که هرکس را من به خود واگذارم البتّه به خطائی مبتلا می‌شود،پس حزقیل دست داود را گرفت و به نزد خود برد،داود گفت:ای حزقیل هرگز ارادۀ گناهی به خاطر گذرانیده‌ای؟گفت:نه:گفت:هرگز عجب به هم رسانیده‌ای از این حالی که داری از عبادت؟گفت:نه.

گفت:هرگز میل به دنیا و شهوات آن در خاطرت خطور کرده است؟گفت:بلی گاهی این خیال در دل من درمی‌آید؛پرسید که آن را چه علاج می‌کنی؟گفت:به اندرون این شکاف کوه داخل می‌شوم،و از آنچه در آنجا هست عبرت می‌گیرم، داود با او داخل شعب شدند،دید که تختی از آهن گذاشته است؛و روی آن تخت استخوانهای پوسیده ریخته است،و لوحی از آهن نزد آن تخت گذاشته است، داود لوح را خواند نوشته بود:منم اروای بن شلم،هزار سال پادشاهی کردم،و هزار شهر بنا کردم،و هزار دختر را بکارت بردم،و آخر کار من این شد که خاک فرش من و سنگ بالش و تکیه‌گاه من و مار و کرم همسایگان و مصاحبان من شدند،پس کسی که مرا ببیند فریب دنیا نخورد ⁽¹⁾.

مقصد دوم: در بیان دجّال

بدان که یکی از فتنه‌های آخر الزمان خروج دجّال است که قبل از ظهور حضرت صاحب الامر صلوات اللّه علیه خروج خواهد کرد.

و چنانچه در احادیث عامّه وارد شده است:او در زمان حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله متولّد شد،و حضرت به نزد او رفتند و با حضرت سخن گفت،و حضرت به او تکلیف اسلام کرد،و قبول نکرد،و گفت:تو به پیغمبری از من سزاوارتر نیستی،و هرزه‌ها گفت،و دعواهای بزرگ کرد،حضرت به او فرمود:دور شو که از اجل خود تجاوز نخواهی کرد،و به آرزوی خود نخواهی رسید،و غیر آنچه از برای تو مقدّر شده است نخواهی یافت.

پس حضرت به اصحابش فرمود:هیچ پیغمبری مبعوث نشده است مگر اینکه قوم خود را از فتنۀ دجّال حذر فرموده است،و خدا او را تأخیر فرمود،و در این امّت ظاهرگرانید،پس اگر دعوای خدائی کند،و در نظر شما امر او مشتبه شود، یقین بدانید که خداوند شما اعور و یک چشم نیست،و بیرون خواهد آمد،بر خری سوار خواهد شد که ما بین دو گوش الاغ او یک میل باشد،یعنی ثلث فرسخ، و با او بهشتی و دوزخی و کوهی از نان و نهری از آب خواهد بود،و اکثر اتباع او یهودان و زنان و بادیه‌نشینان خواهند بود،و گرد عالم خواهد گشت،و داخل آفاق زمین خواهد شد به غیر از مکّه و مدینه و دو سنگستان مدینه که داخل آنها نمی‌تواند شد ⁽¹⁾.

و ابن بابویه علیه الرحمه از نزال بن سبره روایت کرده است که:روزی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در خطبه فرمود سه مرتبه که:ای گروه مردم آنچه خواهید از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید،پس صعصعة بن صوحان برخاست و گفت:یا امیر المؤمنین چه وقت دجّال خروج می‌کند.

حضرت فرمود که:خروج او را علامتی و صفتی چند هست که از پی یکدیگر ظاهر می‌شود،و علامتش آن است که مردم نماز را ضایع کنند،و امانتها را خیانت کنند،و دروغ را حلال دانند،و ربا خورند،و رشوه گیرند،و بناهای عالی سازند،و دین را به دنیا فروشند،و کارها را به سفیهان فرمایند،و به مشورت زنان عمل نمایند،و قطع رحم کنند،و از پی خواهشهای نفس روند،و خون مردم را سهل شمارند،و حلم و بردباری را از ضعف و ناتوانی دانند،و ظلم کردن را فخر خود شمارند،و امیران ایشان فاجر و بدکردار باشند،و وزیران و امرا ظالم باشند.

و رؤسای ایشان خائن باشند،و قاریان قرآن فاسقان باشند،و گواهی ناحق در میان ایشان فاش باشد،و زنا و بهتان و گناه و طغیان را علانیه به‌جا آورند،و مصحفها را زیور کنند،و مسجدها را به طلا زینت دهند،و منارهای بلند سازند،و بدن را گرامی دارند،و صفهای ایشان پر باشد امّا رأیهایشان مختلف باشد،و پیمانها را بشکنند،و زنان با شوهرها شریک شوند در تجارت برای حرص دنیا،و صدای فاسقان بلند باشد،و سخن ایشان را شنوند،و بزرگ هر قومی پست‌ترین ایشان باشد،و از فاجران تقیّه کنند از ترس ضرر ایشان.

و دروغگو را تصدیق نمایند،و خائنان را امیر گردانند،و کنیزان خواننده و سازها برای خود نگاه دارند،و گذشتها را لعنت کنند،و زنان بر زین سوار شوند،و زنان به مردان شبیه باشند،و مردان در زیّ زنان درآیند،و گواهان نادیده گواهی دهند،و گواهی به قرض دهند،و علوم غیر علم دین را یاد گیرند،و کار دنیا را بر آخرت ترجیح دهند،و پوست میش را بر دلهای مانند گرگ کشند،و دلهای ایشان از مردار گندیده‌تر و از صبر تلخ‌تر باشد،و در این هنگام قیامت بسیار نزدیک باشد.

پس برخاست اصبغ بن نباته،و گفت:یا امیر المؤمنین دجّال کیست؟فرمود که:

صائد بن الصّید است،و شقی آن کسی است که او را تصدیق نماید،و سعادتمند کسی است که تکذیب او کند،و از شهری خروج کند که آن را اصبهان گویند از دهی که مشهور به یهودیّه باشد،چشم راستش کور،و چشم چپش در پیشانی او باشد،و مانند ستارۀ صبح درخشد،و میان چشمش مانند پارۀ خونی باشد،و در میان دو چشمش نوشته باشد کافر،به خطّی که همه کس تواند خواند،بر روی دریاها رود، و در پیش رویش کوهی از دود باشد،و در پس پشتش کوهی باشد که مردم گمان کنند خورد نیست.

و در سالی خروج کند که قحط عظیم در میان مردم باشد،و بر خر سفیدی سوار

باشد که هر گامش یک میل باشد،و زمین از زیر پایش پیچیده شود،و به هر آبی که بگذرد آن آب فرورود،و به آواز بلند فریاد کند که همه بشنوند که دوستان به نزد من آیید،منم آن خداوندی که شما را خلق کرده‌ام،و اعضاء شما را درست کرده‌ام،و تقدیر امور شما کرده‌ام،و شما را به آنها نموده‌ام،منم پروردگار بزرگوار شما،و دروغ می‌گوید او دشمن خدا،او یک چشم است،و طعام می‌خورد،و جسم است،و راه می‌رود،و خداوند شما از این صفات منزّه است،و اکثر متابعان او در آن زمان فرزندان زنا و صاحبان کلاههای سبز خواهند بود،خدا او را در شام خواهد کشت بر گردنه‌گاهی که آن را عقبۀ أفیق می‌گویند،بعد از سه ساعت از روز جمعه، بر دست آن کسی که عیسی در عقب او نماز خواهد کرد،بعد از آن بلیّۀ عظیم خواهد بود.

گفتند:چه می‌شود یا امیر المؤمنین؟فرمود:بیرون خواهد آمد دابّة الأرض از پیش کوه صفا،و با خود خواهد داشت انگشتر سلیمان و عصای موسی را،انگشتر را بر پیشانی مؤمن می‌گذارد نقش می‌گیرد هذا مؤمن حقّا،و عصا را بر پیشانی کافر می‌نهد،نقش می‌گیرد هذا کافر حقّا،حتّی آنکه مؤمن می‌گوید:وای بر تو ای کافر، و کافر می‌گوید:خوشا به حال تو ای مؤمن،کاش من امروز مثل تو بودم،و به سعادت عظیم فائز می‌شدم.

پس در آن هنگام دابّه سر خود را بلند می‌کند که همه کس او را می‌بیند به امر الهی،و این بعد از طلوع آفتاب است از مغرب،و در این هنگام توبه نفع نمی‌دهد، و هیچ عملی قبول نمی‌شود،و کسی که پیشتر ایمان نیاورده باشد ایمان او فایده نمی‌کند.

پس آن حضرت فرمود:از حال بعد از این می‌پرسید که،حضرت پیغمبر فرموده به غیر اهل بیت خود به دیگری نگویم.

نزال می‌گوید:من از صعصعه پرسیدم آنکه عیسی در عقب او نماز خواهد کرد کیست؟گفت:نهم از فرزندان حضرت امام حسین علیه السّلام است،و امام دوازدهم است،و او آفتابی است که از مغربش طالع می‌گردد،و از میان رکن حجر و مقام ابراهیم ظاهر خواهد شد،و زمین را از کافران پاک خواهد کرد،و ترازوی عدالت را برپا خواهد کرد که هیچ‌کس به دیگری ظلم نکند ⁽¹⁾.

و از احادیث معتبره ظاهر می‌شود که دابّة الأرض حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام است،و بعد از انقضای ملک حضرت صاحب الامر علیه السّلام ظاهر خواهد شد،و متّصل به قیام قیامت خواهد بود ⁽²⁾.

مقصد سوّم: در بیان مجملی از معاد و ذکر بعضی از احوال آن

که این حدیث اشاره بدان دارد

بدان که معاد عبارت است:از زنده گردانیدن حق‌تعالی خلایق را در روز قیامت برای مکافات،و این معاد ضروری دین جمیع پیغمبران است،و از راه آیات صریحۀ قرآنی و اخبار متکثّرۀ نبوی و اجماع امّت به نحوی به ظهور رسیده که قابل شک نیست،و شبهه‌ای در آن راه ندارد،و انکار کردن آن یا تأویل کردن که روح لذّتها می‌دارد امّا به این بدن برنمی‌گردد موجب کفر و زندقه است.

و بر هر مکلّف واجب است که اعتقاد کند و به یقین بداند که آخر تزلزل در بنای

آسمان و زمین راه خواهد یافت،و آسمانها به امر الهی در نور دیده خواهد شد،و کوهها از یکدیگر خواهند پاشید،حق‌تعالی بدنهای همه را از اجزای خودشان چنانچه بود خواهد ساخت،و اعضای پوسیدۀ از هم پاشیده را جمع خواهد کرد به قدرت کاملۀ خود،و حیات خواهد بخشید،و ارواح خلایق را به آن بدنها آمیزش خواهد داد؛زیرا که این امور ممکن است،و آیات متکثّره و احادیث متواتره از وقوعش خبر داده به نحوی که اصلا قابل تأویل نیست.

و ایضا باید دانست که خصوصیّات قیامت از صراط و میزان و سنجیدن نامه‌های اعمال و امثال اینها متحقّق خواهد گشت،و بعد از آن حق‌تعالی به مقتضای وعده و وعید خود بهشتی را بهشت جاودان ارزانی خواهد داشت،با حور و قصور و بساتین و غلمان و غیر اینها از آنچه آدمی به آن لذت می‌برد،و دوزخی را به عذاب الیم دوزخ که مشتمل است بر آتش و مار و عقرب و زقّوم و حمیم و امثال اینها از موذیات و مولمات گرفتار خواهد کرد،و جمیع اینها از آیات و احادیث متحقّق و ثابت گردیده،و قابل تأویل نیست.

و دیگر باید دانست که به مقتضای آیات و احادیث خصوصیّات بعد از موت،از عذاب قبر و سؤال منکر و نکیر و امثال اینها حقّ است،و نفوس در زمان بعد از موت و پیش از ظهور روز قیامت که آن را برزخ گویند موجودند،و در ساعت اوّل به بدن خود تعلّق می‌گیرند،و منکر و نکیر از ایشان در همین بدن سؤال می‌کنند،و ضغط و فشار قبر که اکثر مردگان را می‌باشد در همین بدن است.

و بعد از آن ارواح مؤمنان در بدنهای مثالی در میان هوا طیران می‌کنند،و در بهشت دنیا می‌باشند،و از نعمتهای آن متنعّم می‌شوند،و گاهی در وادی السّلام که صحرای نجف اشرف است حاضر می‌شوند،و بر قبر خود و زیارت‌کنندگان خود اطّلاع دارند،و روح کافران در بدنهای مثالی معذّب می‌باشند در وادی برهوت یا

غیر آن،ایشان را عذاب می‌کنند تا هنگامی که محشور شوند.

و شبهه‌های ملاحده را در این بابها گوش نباید کرد،بعد از آنکه مخبر صادق خبر داده،و راه تأویل را در هر باب می‌باید بست که به زودی این کس را به الحاد می‌رساند.

چنانچه منقول است از حبّۀ عرنی به سند معتبر که:شبی در خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به صحرای نجف که آن را وادی السّلام می‌گویند رفتم،حضرت در آنجا ایستادند،چنانکه گویا با اجتماعی سخن می‌گویند،من هم ایستادم آن‌قدر که مانده شدم،پس نشستم آن‌قدر که دلگیر شدم،پس برخواستم و ایستادم آن‌قدر که به تنگ شدم،پس برخاستم و ردای خود را جمع کردم،و گفتم:یا امیر المؤمنین می‌ترسم که از بسیاری ایستادن آزار بکشی اندک استراحتی بفرما،فرمود که:با مؤمنان صحبت می‌دارم،و به ایشان انس می‌گیرم،گفتم:یا امیر المؤمنین ایشان بعد از مرگ چنین هستند که با ایشان گفتگو توان کرد؟حضرت فرمود:بلی،و اگر برای تو ظاهر شوند خواهی دید ایشان را که حلقه‌حلقه نشسته‌اند با یکدیگر سخن می‌گویند،گفتم:بدنهای ایشان در اینجا حاضر است یا روح ایشان؟فرمود که:

روحهای ایشان،و هیچ مؤمنی نیست که بمیرد در بقعه‌ای از بقعه‌های زمین مگر اینکه به روحش می‌گویند:ملحق شود به وادی السّلام،و این بقعه‌ای است از جنّة عدن ⁽¹⁾.

و منقول است که:شخصی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد:برادر من در بغداد است،و می‌ترسم در آنجا بمیرد،حضرت فرمود:چه باک داری هرجا که خواهد بمیرد،به درستی که هیچ مؤمنی در مشرق و مغرب زمین نمی‌میرد مگر

اینکه خدا روح او را به وادی السّلام می‌رساند،راوی گفت:وادی السّلام کجاست؟ فرمود که:پشت کوفه،گویا می‌بینم ایشان را که در آن صحرا حلقه‌حلقه نشسته‌اند، و با یکدیگر صحبت می‌دارند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از ابی ولاّد منقول است که:به خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:چنین روایت می‌کنند که ارواح مؤمنان در حوصلۀ مرغان سبز است که در دور عرش می‌باشند؟فرمود که:نه مؤمن از آن عزیزتر و گرامی‌تر است نزد خدا که روحش را در حوصلۀ مرغ کند،و لیکن روح ایشان در بدنی است مثل همین‌که داشتند ⁽²⁾.

و از ابو بصیر منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ارواح مؤمنان به صفت بدنهای خود در درخت بهشتند،با یکدیگر سخن می‌گویند،و آشنائی می‌کنند، پس روحی که تازه بر ایشان وارد شد می‌گویند:ساعتی او را مهلت دهید که از هولهای عظیم رهانیده شده است،پس از احوال یاران و آشنایان از او سؤال می‌کنند،هرکه را می‌گوید زنده گذاشتم،امّیدوار می‌شوند که شاید چون بمیرد به نزد ما آید،و هرکه را می‌گوید مرد می‌دانند که حالش بد بوده به نزد ایشان نیامده، می‌گوید:هوی هوی یعنی به زیر رفت و به جهنّم واصل شد ⁽³⁾.

و به سند معتبر از ابو بصیر منقول است که:از حضرت صادق علیه السّلام سؤال کردم از ارواح مؤمنان،فرمود:در حجره‌های بهشتند،و از طعام و شراب بهشت می‌خورند،و می‌گویند:خداوندا قیامت را برای ما برپا کن،و آنچه وعده

فرموده‌ای به ما کرامت فرما،و مؤمنانی که بعد از ما مانده‌اند به ما ملحق ساز ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از ضریس کناسی منقول است که:از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام پرسیدم مردم می‌گویند که:فرات ما از بهشت بیرون می‌آید،این چگونه است؟ فرمود:خدا را بهشتی هست که در مغرب خلق کرده است،و آب فرات از آنجا بیرون می‌آید،و هر شام ارواح مؤمنان از قبرهای خود به آنجا می‌روند،و از میوه‌های آن می‌خورند،و تنعّم می‌کنند،و در آنجا با یکدیگر ملاقات می‌کنند،و یکدیگر را می‌شناسند،و چون صبح می‌شود در میان زمین و آسمان پرواز می‌کنند،و می‌آیند و می‌روند،و از قبر خود خبر می‌گیرند،و خدا را آتشی هست در مشرق که ارواح کفّار را در آنجا معذّب می‌گرداند،و از زقّوم آن می‌خورند،و از حمیم آن می‌آشامند در شب،و چون صبح شود ایشان را به وادی برهوت که در یمن است می‌برند،و در آنجا حرارت بیش از آن آتش به ایشان می‌رسد،و باز شب ایشان را به آتش می‌برند،و در این حال هستند تا روز قیامت ⁽²⁾.

و علی بن ابراهیم به سند معتبر از ثویر بن ابی فاخته روایت کرده است که:از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام سؤال کردند از کیفیّت نفخ صور،فرمود:امّا نفخۀ اولی پس خدا امر می‌فرماید اسرافیل را که به زمین می‌آید،و صور را با خود دارد، و صور او دو شعبه و دو طرف دارد،و دوری هر طرفی از طرف دیگر مثل ما بین آسمان و زمین است،پس چون ملائکه می‌بینند که اسرافیل به زیر می‌آید با صور می‌گویند که:فرمان الهی رسیده است که اهل آسمان و زمین همگی بمیرند.

پس فرود می‌آید اسرافیل در خطیرۀ بیت المقدس،و رو به کعبه می‌کند،چون

اهل زمین او را می‌بینند می‌گویند:خدا او را رخصت فرموده است به هلاک اهل زمین، پس یک مرتبه می‌دمد صدا از طرفی که به جانب زمین است بیرون می‌آید، هیچ صاحب روحی در زمین نیست مگر اینکه می‌میرد،و صدا از طرفی که به جانب آسمان است بیرون می‌رود،پس هر صاحب حیاتی که در آسمان‌هاست می‌میرند،پس خداوند عالم به اسرافیل می‌فرماید که،بمیر،او نیز می‌میرد،و بر این حال می‌مانند آن‌قدر که خدا خواهد.

پس امر می‌فرماید آسمانها را که مضطرب شوند،و از یکدیگر بپاشند،و امر می‌فرماید کوهها را که روان شوند و ریزه‌ریزه شوند و بر هوا روند مانند غبار،و زمین را بدل می‌کنند به زمین دیگر که بر روی آن گناه نشده باشد،و گشاده باشد،و کوهی و عمارتی و حایلی و گیاهی بر روی آن نباشد،چنانچه در ازل در روز اوّل پهن کرده بود،و عرش را بر روی آب قرار می‌دهد چنانچه اوّل کرده بودند،و بی‌حاملی به قدرت خود آن را نگاه می‌دارد.

و در این هنگام ندا می‌فرماید خداوند جبّار در اطراف آسمان و زمین که:از کیست امروز ملک و پادشاهی؟پس هیچ‌کس نباشد که جواب بگوید،پس خود می‌فرماید:پادشاهی از خداوند یگانۀ قهّار است،منم که همه خلایق را قهر کردم، و به عدم بردم و می‌راندم،منم خداوندی که به جز من خداوندی نیست،و شریک و وزیر ندارم،به دست قدرت خود جمیع خلایق را خلق کردم،و به مشیّت و ارادۀ خود همه را می‌راندم،و به قدرت خود همه را زنده می‌کنم،پس خداوند عالمیان به قدرت خود چنان می‌کند که صدائی از صور بیرون می‌آید که اهل آسمانها زنده می‌شوند،و میکائیل می‌دمد و همۀ اهل زمین زنده می‌شوند،و حاملان عرش را برمی‌دارند،و ملائکۀ بهشت و دوزخ را حاضر می‌گردانند،و خلایق از برای

حساب محشور می‌شوند،این را فرمود و حضرت مشغول گریه شد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:چون روز قیامت شود، خداوند عالمیان به ملک موت می‌فرماید:ای ملک موت به عزّت و جلال خود قسم که مزّۀ مرگ را به تو بچشانم چنانچه به همۀ بندگان چشانیدی ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون خداوند عالمیان خواهد که مبعوث گرداند خلق را،فرماید که آسمان چهل روز بر زمین ببارد،پس بندها را بپیوندد،و گوشت برویاند ⁽³⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است به سند معتبر که فرمود:در تفسیر این آیه هذا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّادِقِینَ صِدْقُهُمْ ⁽⁴⁾که چون روز قیامت می‌شود مردم را برای حساب محشور می‌گردانند،می‌گذرند بر اهوال قیامت تا به عرصه حساب می‌رسند،و در این مقام از کثرت ازدحام شدّت و مشقّت عظیم می‌کشند،پس اوّل ندا می‌کنند به ندائی که جمیع خلایق بشنوند،و می‌طلبند محمّد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله پیغمبر قرشی عربی را،و چون می‌آید او را به جانب راست عرش می‌دارند پس حضرت امیر المؤمنین و ائمّۀ معصومین علیهم السّلام را می‌طلبند،و در دست چپ حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌دارند.

پس امّت آن حضرت را می‌طلبند،و در دست چپ ایشان می‌دارند،بعد از آن هر پیغمبری را با امّتش می‌طلبند،و در جانب چپ عرش بازمی‌دارند،پس اوّل مرتبه قلم را در صورت شخصی می‌آورند در برابر عرش به مقام حساب می‌دارند،

پس ندا می‌فرماید حق‌تعالی که:ای قلم آنچه ما گفتیم و تو را الهام کردیم و به سوی تو وحی کردیم در لوح نوشتی؟قلم گوید:بلی خداوندا تو می‌دانی که آنچه فرمودی در لوح نوشتم،پس فرماید:کی برای تو گواهی می‌دهد؟گوید:پروردگارا تو می‌دانی و گواهی،و بر راز مخفی جز تو دیگری مطّلع نبود،فرماید که:حجّت خود را تمام کردی.

پس لوح را طلبند،و بیاید به صورت آدمیان به نزد عرش،و از او پرسد حق‌تعالی که آیا قلم در تو ثبت کرد آنچه ما به او الهام کردیم و وحی نمودیم؟گوید:

بلی پروردگارا،و آنچه او در من نقش کرد من به اسرافیل رسانیدم،پس اسرافیل آید و به صورت آدمیان با ایشان بایستد،و خدا از او سؤال نماید که لوح به تو رسانید آنچه قلم به او رسانیده بود از وحی؟گوید:بلی خداوندا،و من به جبرئیل رسانیدم همه را.

پس جبرئیل را طلبند و بیاید در پهلوی اسرافیل بایستد،و خداوند عالمیان از او پرسد که اسرافیل تمام وحیهای مرا به تو رسانید؟گوید:بلی ای پروردگار من،و آنچه به من رسید به جمیع پیغمبرانت رسانیدم،و آنچه از فرمان تو به من رسید به ایشان تبلیغ نمودم.و ادای رسالت تو به هر پیغمبری کردم،و تمام کتابها و وحیها و حکمتهای تو را به یک‌یک از ایشان خواندم،و آخر کسی که بر او وحی رسالت و حکمت و علم و کتاب و کلام تو را خواندم محمّد بن عبد اللّه حبیب تو بود.

پس اوّل کسی که از فرزندان آدم را به سؤال طلبند محمّد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله باشد،و خدا او را در آن روز در مرتبۀ قرب و کرامت از همه کس بالاتر بدارد،و از او سؤال نماید که:یا محمّد جبرئیل به تو رسانید آنچه من وحی به سوی تو کرده بودم،و بر تو فرستاده بودم از کتاب و حکمت و علم خود؟ حضرت فرماید:بلی خداوندا جمیع را به من رسانید،فرماید:همه را به امّت خود رسانیدی؟حضرت فرماید

که:همه را به ایشان رسانیدم،و در راه دین تو جهاد کردم و زحمت کشیدم.

پس خطاب رسد:کی از برای تو گواهی می‌دهد؟حضرت عرض می‌کند:

پروردگارا تو گواهی که من تبلیغ رسالات تو کردم،و ملائکۀ تو گواهند،و نیکوکاران امّتم گواهند،و گواهی تو مرا کافی است،پس ملائکه را طلبد و گواهی بر تبلیغ رسالت آن حضرت بدهند،پس امّت آن حضرت را طلبد و سؤال کند که:آیا محمّد رسالتهای مرا به شما رسانید،و کتاب و حکمت و علم مرا بر شما خواند؟همه گواهی دهند.

آن‌گاه ندا به حضرت رسول رسد که:چون از میان ایشان رفتی خلیفه‌ای در میان ایشان گذاشتی که حکمت و علم و کتاب مرا بر ایشان بیان کند؟و هرچه در آن اختلاف کنند برای ایشان ظاهر سازد؟و حجّت من باشد بعد از تو؟حضرت گوید:

بلی علی بن ابی طالب را در میان ایشان گذاشتم که،برادر من،و وزیر من،و وصی و بهترین امّت من بود،و در حیات خود او را برای ایشان نصب کردم،و مردم را به طاعت او خواندم،و خلیفه کردم او را در میان امّت خود که پیروی او نمایند.

پس علی بن ابی طالب را بطلبد،و ندا فرماید که:آیا محمّد تو را وصی خود نمود؟و خلیفۀ خود کرد؟و در حیات خود تو را نصب کرد؟و تو بعد از او در میان امّت به امر امامت قائم شدی؟علی گوید:خداوندا محمّد مرا وصیّ و خلیفۀ خود گردانید،و در حیات خود مرا نصب کرد،پس چون آن حضرت را به جوار رحمت خود بردی امّت او انکار امامت من کردند،و مرا ضعیف گردانیدند،و نزدیک شد مرا بکشند،و جمعی را که سزاوار تقدیم نبودند بر من مقدّم داشتند،و سخن مرا نشنیدند،و اطاعت من نکردند،پس من شمشیر کشیدم در راه تو جهاد کردم تا کشته شدم.

پس ندا فرماید که:یا علی خلیفه‌ای برای خود نصب کردی در میان امّت محمّد

که بندگان مرا به دین من بخواند و به راه من هدایت نماید؟گوید:بلی خداوندا، حسن را که فرزند من بود و فرزند دختر پیغمبرت بود نصب کردم،و همچنین هر امامی را طلبند،و اهل عالمش را و جمیع پیغمبران را تا حجّت همه بر امّت‌شان تمام شود،بعد از آن حق‌تعالی فرماید که:امروز نفع می‌کند راست‌گویان را راستی ایشان ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون حق سبحانه و تعالی خلایق را برای حساب جمع کند،نوح را طلبند و پرسند که:آیا تبلیغ رسالات ما کردی؟گوید:بلی،گویند:برای تو که گواهی می‌دهد؟گوید:محمّد بن عبد اللّه گواه من است،پس نوح آید به نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و آن حضرت بر بلندی با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام ایستاده باشند،و گوید که:یا محمّد خداوند عالمیان از من گواه بر تبلیغ رسالت طلبیده،حضرت فرماید که:ای جعفر و ای حمزه بروید و از برای نوح گواهی بدهید که او تبلیغ رسالت کرد،پس در آن روز جعفر و حمزه گواه پیغمبران خواهند بود.

راوی عرض کرد که:فدای تو گردم علی در کجاست که ایشان گواهی می‌دهند؟ فرمود که:رتبۀ او از این عظیم‌تر است که تکلیف این شهادت به او بکنند ⁽²⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:حساب نفس خود را بکنید پیش از آنکه شما را حساب کنند،به درستی که در قیامت پنجاه موقف است،و در هر موقفی هزار سال جمعی را می‌دارند،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید:

در روزی که مقدار آن پنجاه هزار سال است ⁽³⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:چون این آیه نازل شد که وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ ⁽¹⁾از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تفسیر این آیه را پرسیدند،فرمود:جبرئیل مرا خبر داد که چون خداوند عالمیان خلق اوّلین و آخرین را در محشر جمع نماید،بفرماید که جهنّم را به محشر آورند،و آن را به هزار مهار بکشند،و هر مهاری را صد هزار ملک داشته باشد از ملائکۀ غلاظ و شداد،و جهنّم فریاد کند از خشم و بر گناهکاران حمله کند.

پس چون به آن صحرا درآید،زفیری کند که اگر خدا حفظ نکند همگی از شدّت آن صدا هلاک شوند،پس گردنی بکشد که جمیع محشر را فراگیرد،و در آن حال هیچ بنده‌ای از بندگان خدا نه ملک مقرّب و نه پیغمبر مرسل نباشد مگر این‌که فریاد برآورد نفسی نفسی،یعنی خداوندا به فریاد من برس،و جان مرا از عذاب آزاد کن، و تو یا محمّد فریاد برآوری که امّتی امّتی،یعنی امّت مرا نجات ده،امّت مرا از عذاب آزاد کن.

پس صراط را بر روی جهنّم گذارند،از دم شمشیر نازک‌تر و برنده‌تر،و در آن سه قنطره باشد:یکی صلۀ رحم و امانت،و دوّم نماز،و سوّم عدالت خدا در مظالم بندگان،پس مردم را تکلیف کنند که از صراط بگذرند،و پاره‌ای را رحم و امانت نگاه دارد،و اگر قطع رحم کرده باشند،یا امانتهای الهی و پیمانهای او را شکسته باشند،در اینجا بمانند،و آنچه از اینجا نجات یابند نماز ایشان را نگاه دارد،و هر که در نماز تقصیر نکرده باشد از آنجا بگذرد،و به مقام مظالم عباد بدارند،چنانچه می‌فرماید إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ ⁽²⁾پروردگار تو در کمین‌گاه صراط است،و ایشان

را در آنجا بازمی‌دارد و سؤال می‌کند،و مردمان بر صراط می‌روند،بعضی چسبیده‌اند،و بعضی قدمهاشان می‌لغزد،و بعضی یک قدم می‌لغزد،و یکی بند می‌شود،و ملائکه اطراف ایشان فریاد می‌کنند که:ای خداوند حلیم بردبار بیامرز ایشان را،و از گناه ایشان درگذر،و به فضل خود با ایشان معامله کن،و ایشان را به سلامت بگذران،و مردم افتند از صراط به جهنّم مانند پروانه،پس کسی که به رحمت الهی نجات یابد و بگذرد از صراط گوید:الحمد للّه که خدا مرا نجات داد به فضل و احسان خود،بعد از آنکه مأیوس شده بودم،به درستی که پروردگار ما آمرزنده و مزددهنده است ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:گذشتن مردم بر صراط مختلف است،و صراط از مو باریک‌تر،و از شمشیر تندتر است،پس بعضی هستند که مانند برق می‌گذرند، و بعضی مانند اسب تندرو،و بعضی مانند پیاده که راه رود،و بعضی به دست و پا مانند طفلی که خود را بر زمین کشد،و بعضی آویخته باشند که پاره‌ای از ایشان را آتش گیرد،و پاره‌ای را نگیرد ⁽²⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:چون بنده را به مقام حساب باز دارند،خداوند عالم فرماید:بسنجید نعمتهای مرا با عمل او،پس نعمتها عمل را فراگیرد،فرماید که:نعمتها را به او بخشیدم،نیک و بدش را باهم بسنجید،پس اگر مساوی باشد فرماید به بهشتش برند،و اگر خیرش زیاده باشد خدا تفضّلها و احسانها نسبت به او بفرماید،و اگر بدیش زیاده باشد،اگر از اهل ایمان باشد و شرک نیاورده باشد،او محلّ رحمت و مغفرت الهی است،اگر خواهد تفضّل

می‌فرماید و می‌بخشد ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:پرسیدند از تفسیر این آیه که ترجمه‌اش این است که:این گروه را خدا بدل می‌کند سیّئات ایشان را به حسنات، و خدا آمرزنده و مهربان است،فرمود:در روز قیامت مؤمن گناه‌کار را به مقام حساب بیاورند،پس خداوند عالمیان خود متکفّل حساب او شود که دیگری بر بدیهای او مطّلع نشود،پس بنده به گناهان خود اقرار کند،حق‌تعالی به کاتبان اعمالش فرماید که:به عوض بدیهای او نیکی بنویسید،و بر مردم ظاهر گردانید، پس چون مردم نامۀ عمل او را ببینند گویند:این بنده هیچ گناه نداشته،پس خدا امر فرماید او را به بهشت برند،و همین است تأویل این آیه،و فرمود:این مخصوص گناه‌کاران شیعیان ما است ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون روز قیامت شود،دو بندۀ مؤمن را به نزد حساب بدارند،که هر دو از اهل بهشت باشند،یکی در دنیا فقیر باشد و دیگری توانگر،پس فقیر گوید:خداوندا مرا برای چه بازمی‌داری؟به عزّت تو قسم می‌دانی که مرا ولایت و حکومتی نداده بودی که عدل یا جور کرده باشم،و مالی نداده بودی که حقّی در آن واجب شده باشد،و عطا یا منع کرده باشم،و روزی مرا همیشه به‌قدر کفایت می‌دادی،حق‌تعالی فرماید:راست می‌گوید بندۀ من بگذارید به بهشت رود،و آن توانگر را آن‌قدر نگاه می‌دارند که از او آن‌قدر عرق بریزد که اگر چهل شتر بخورند سیراب شوند.

پس او را به بهشت برند،فقیر به او گوید چرا این‌قدر ماندی؟گوید:درازی

حساب و بسیار آن مرا این‌قدر مکث فرمود،و در هر ساعت یک چیزی پیش می‌آمد که مستحق عذاب بودم و خدا می‌بخشید،باز چیز دیگر می‌پرسیدند، همچنین تا خدا مرا به رحمت خود فراگرفت،و به توبه‌کاران ملحق گردانید و آمرزید،پس پرسید که تو کیستی؟گوید:منم آن فقیری که با تو همراه در مقام حساب ایستادم،گوید:نعیم بهشت تو را تغییر داده است که من تو را نشناختم ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون خداوند عالمیان خلایق را جمع کند در روز قیامت،نامۀ عمل هرکس را به دست او دهند،پس جمعی از اشقیا انکار کنند که ما این اعمال را نکرده‌ایم،پس ملائکه‌ای که کاتبان عملند گواهی دهند،ایشان گویند:خداوندا اینها ملائکۀ تواند و برای تو گواهی می‌دهند و قسم خورند که ما این کارها را نکرده‌ایم،چنانچه خدا می‌فرماید یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ ⁽²⁾یعنی:روزی که خدا همۀ ایشان را مبعوث گرداند،پس قسم خورند برای او چنانچه قسم دروغ برای شما می‌خورند.

و حضرت فرمود:اینها جماعتی‌اند که حقّ حضرت امیر المؤمنین را غصب کرده‌اند،پس در این هنگام خدا مهر بر زبان ایشان نهد،و اعضا و جوارح ایشان را گویا کند،پس گوش گواهی دهد به آنچه از چیزهای حرام شنیده است،و چشم گواهی دهد به آنچه از حرام دیده است،و دستها گواهی دهند به آنچه گرفته‌اند،و پاها گواهی دهند به آنچه به حرام سعی کرده‌اند،و فرج گواهی دهد به آنچه به حرام مرتکب شده است،پس خدا زبان ایشان را گویا کند به اعضای خود گویند:چرا بر ما گواهی دادید؟گویند که:گویا کرد ما را خداوندی که همه چیزها را گویا کرده

است،و شما را اوّل مرتبه خلق کرده است،و بازگشت همه به سوی اوست ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:چون قیامت برپا شود، خداوند عالم جمیع خلایق اوّلین و آخرین را در یک زمین جمع کند عریان و پابرهنه،و در محشر ایشان را آن‌قدر بدارند که عرق از ایشان ریزد،و نفسهای ایشان تنگ شود،و مدّتی چنین بمانند،پس منادی از جانب ربّ العزّه از پیش عرش ندا کند که:کجاست پیغمبر امّی؟پس بار دیگر ندا کند که:کجاست پیغمبر رحمت محمّد بن عبد اللّه؟آنگاه آن حضرت برخیزد و در پیش جمیع مردم روان شود،تا بیاید به حوض کوثر که طولش از میان ایله-موضعی است در حوالی شام- و صنعاء یمن باشد،و بر سر آن حوض بایستد.

پس حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بیاید در پهلوی آن حضرت بایستد،و مردم را بعضی آب دهند،و بعضی را ملائکه برانند و دور کنند،پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله ببیند که جمعی از دوستان ما اهل بیت را نیز دور می‌کنند به خطاهای ایشان، حضرت به گریه درآید،و گوید:خداوندا ایشان شیعیان علی‌اند،پس حق‌تعالی ملکی را بفرستد،و گوید:یا محمّد چرا گریه می‌کنی؟فرماید:چگونه گریه نکنم که می‌بینم جمعی از شیعیان برادرم علی بن ابی طالب را از حوض کوثر منع می‌کنند،و به سوی جهنّم می‌برند.

پس ندا رسد:یا محمّد من ایشان را از برای تو بخشیدم،و از گناهان ایشان درگذشتم،و ایشان را به تو و به آن جمعی از فرزندان تو که ایشان ولایت آنها را داشتند ملحق ساختم،و ایشان را در زمرۀ شما داخل گردانیدم،و رخصت حوض کوثر دادم،و شفاعت تو را در حقّ ایشان قبول کردم،پس حضرت امام محمّد

باقر علیه السّلام فرمود:در آن‌وقت چه بسیار مرد و زنی که گریان شوند،پس جمیع دوستان و شیعیان را به ما ببخشند ⁽¹⁾.

و از ابو ایّوب انصاری منقول است که:از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله پرسیدند از حوض کوثر،فرمود:آن حوضی است که خدا به من اکرام فرموده،و مرا به آن زیادتی بخشیده است بر جمیع پیغمبران گذشته،و آن حوض از ما بین ایله و صنعاست،و در کنار آن ظرفها به عدد ستاره‌های آسمان مهیّاست،و دو نهر عظیم از پای عرش در آن می‌ریزد،و آبش از شیر سفیدتر،و از عسل شیرین‌تر است،و سنگریزه‌اش از زمرّد و یاقوت است،و زمینش از مشک خوشبوتر است،و گیاهش زعفران است،و خدا با من شرط کرده است که وارد آن حوض نشوند مگر آنان که دلهای ایشان از شرک و نفاق پاک،و نیّتهای ایشان صحیح باشد،و انقیاد و متابعت وصیّ من علی بن ابی طالب کرده باشند،و دور خواهد کرد غیر شیعیانش را از حوض،همچنان چه شتر مبتلا به جرب را از میان شتران به در می‌کنند،و هرکه از آن بخورد هرگز تشنه نمی‌شود ⁽²⁾.

و در اخبار متواتره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:هرکه ایمان به حوض کوثر نداشته باشد،خدا او را به آن حوض نرساند،و هرکه ایمان به شفاعت من نداشته باشد خدا او را به شفاعت من فائز نگرداند،و فرمود:شفاعت من برای اصحاب گناهان کبیره است از امّت من،و امّا نیکوکاران پس بر ایشان اعتراضی نیست ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مردم را در شدّت قیامت

چنان کار تنگ شود که عرق به دهان ایشان برسد،پس گویند:بیائید به نزد حضرت آدم رویم،شاید ما را شفاعت کند،چون بیایند گوید:من گناه‌کارم بروید به نزد حضرت نوح،و همچنین هر پیغمبری که آیند ایشان را به نزد دیگری فرستد،تا به نزد حضرت عیسی آیند،گوید:نزد پیغمبر آخر الزمان روید،چون به خدمت آن حضرت آیند فرماید:با من بیائید،و بیاورد ایشان را به در بهشت،و رو به درگاه رحمت به سجده درآید،پس ندا رسد:سر بردار و شفاعت کن که شفاعت تو مقبول است،و این است تفسیر آن آیه که فرموده است عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:شخصی به خدمت حضرت باقر علیه السّلام آمد،و گفت:شما حرف شفاعت بسیار می‌گوئید،و مردم را مغرور می‌کنید،فرمود:گمان تو این است که شکم و فرج خود را از حرام نگاه داشته‌ای و به شفاعت محمّد احتیاج نداری،و اللّه اگر فزعهای روز قیامت را ببینی،محتاج به شفاعت خواهی شد،و شفاعت از برای جماعتی است که مستحقّ آتش شده باشند و هیچ‌کس از اوّلین و آخرین نیست مگر اینکه به شفاعت آن حضرت محتاج است در روز قیامت.

پس فرمود که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله برای امّت خود شفاعت خواهد کرد،و ما برای شیعیان خود شفاعت خواهیم کرد،و شیعیان ما برای اهالی و دوستان خود شفاعت خواهند کرد،و گاه باشد که مؤمنی شفاعت کند مثل عدد ربیعه و مضر را که دو قبیلۀ عظیمند،و مؤمن شفاعت می‌کند حتّی از برای خدمتکارش،می‌گوید:

خداوندا حقّ خدمت بر من دارد،و مرا از سرما و گرما نگاه می‌داشت ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:سه طایفه در روز قیامت شفاعت خواهند کرد:اوّل پیغمبران،دیگر علما،دیگر شهیدان ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله پرسید از تفسیر این آیه یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً ⁽³⁾که ترجمه‌اش این است:روزی که محشور گردانیم پرهیزکاران را به سوی خداوند بسیار بخشندۀ ایشان،حال کونی که واردشوندگان باشند بر خداوند خود یا سواران باشند،حضرت فرمود:یا علی این گروه نیستند مگر سوارۀ ایشان جماعتی‌اند که پرهیزکاری از معاصی الهی کرده‌اند،پس خدا ایشان را دوست داشته،و مخصوص خود گردانیده،و اعمال ایشان را پسندیده،و ایشان را متّقیان نام کرده.

یا علی به حقّ آن خدائی که حبّه را شکافته،و گیاه را از آن بیرون آورده،و خلایق را خلق کرده،که ایشان از قبرها بیرون خواهند آمد،و روهای ایشان مانند برف سفید و نورانی خواهد بود،و جامه‌ها پوشیده باشند از شیر سفیدتر،و نعلهای طلا در پا داشته باشند،و بند آن نعلها از مروارید درخشان باشد،و ملائکه به استقبال ایشان آورند ناقه‌های بهشتی را که جهاز آنها از طلا باشد،و به مروارید و یاقوت مرصّع کرده باشند،و جلهای آن شتران از استبرق و سندس بهشت باشد،و مهارشان از زبرجد باشد،و این شتران ایشان را برگرفته در صحرای محشر پرواز کنند.

و با هریک از ایشان هزار ملک همراه باشد،از پیش‌رو و جانب راست و چپ،و

ایشان را در نهایت حرمت و اکرام بیاورند تا درگاه بزرگ بهشت،و بر آن درگاه درختی باشد که هر برگی از آن صد هزار کس را سایه کند،و از جانب راست درخت چشمه‌ای باشد مطهّر و پاکیزه از آن چشمه شربتی به ایشان دهند،که خدا دلهای ایشان را از حسد و کینه پاک گرداند،و از بدنهای ایشان موهای ناخوش بریزد، چنانچه خدا می‌فرماید وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً ⁽¹⁾آن شراب پاک‌کننده را از این چشمه می‌آشامند که ظاهر و باطن ایشان را از بدیها مصفّا می‌گرداند،پس می‌آیند بر سرچشمۀ دیگر از دست چپ آن درخت،و در آن چشمه غسل می‌کنند،و این چشمۀ زندگانی است،که چون در آن غسل کردند هرگز نمی‌میرند.

پس ایشان را به نزدیک عرش می‌آورند،و حال آنکه از جمیع دردها و بلاها و گرما و سرما ایمن شده‌اند،پس حق‌تعالی به ملائکه ندا می‌فرماید که:دوستان مرا به بهشت برید،و ایشان را با سایر خلایق باز مدارید،که من همیشه از ایشان خوشنود بودم،و رحمت برای ایشان لازم گردیده،پس ایشان را ملائکه به بهشت آورند،چون به در بهشت رسند ملائکه حلق به در زنند،آوازی از آن بلند شود که جمیع حوریان که خدا برای ایشان خلق کرده است بشنوند،آنگاه حوریان شادی کنند،و یکدیگر را بشارت دهند که دوستان خدا آمدند.

پس چون در را بگشایند،و ایشان داخل بهشت شوند،زنان ایشان از حوریان و آدمیان از قصرها مشرف شوند،و گویند:مرحبا خوش آمده‌اید،و چه بسیار مشتاق شما بوده‌ایم،پس دوستان خدا نیز به مثل این سخن جواب گویند،پس حضرت امیر المؤمنین گفت:یا رسول اللّه ایشان چه جماعتند؟فرمود:شیعیان خالص

تواند،و تو امام و پیشوای ایشانی ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:در روز قیامت منادی از جانب ربّ العزّه ندا کند،که جمیع اهل محشر بشنوند که:

کجایند اهل صبر؟گروهی از مردم برخیزند،ملائکه استقبال ایشان کنند و گویند:

چگونه بود صبر شما؟جواب گویند که:نفس خود را بر مشقّت طاعت و ترک معصیت صبر فرمودیم،پس منادی ندا کند:راست می‌گویند:بگذارید بی‌حساب به بهشت روند.

پس منادی دیگر ندا کند:کجایند اهل فضل؟گروهی برخیزند،ملائکه ایشان را استقبال کنند،و پرسند که چه فضل است که شما را به این کرامت رسانید؟گویند که:بر ما سفاهت و بی‌خردی می‌کردند و ما حلم می‌کردیم،و بدی نسبت به ما می‌کردند برای خدا عفو می‌کردیم،ندا رسد:راست می‌گویند،بگذارید بی‌حساب به بهشت روند.

دیگر منادی ندا کند:کجایند همسایگان خدا؟گروهی برخیزند،و ملائکه استقبال ایشان کنند،و گویند:چه بود عمل شما که امروز خدا شما را به جوار خود نسبت داده؟گویند:ما برای خدا به برادران و مؤمنان دوستی می‌کردیم،و خالصا لوجه اللّه به ایشان عطاها می‌کردیم،و مدد و اعانت ایشان می‌کردیم،ندا رسد:

راست می‌گویند:بگذارید که به جوار رحمت و قرب من درآیند بی‌حساب،پس حضرت فرمود که:ایشان همسایگان انبیا و اوصیا و مقرّبان خدایند،مردم می‌ترسند از احوال قیامت و ایشان نمی‌ترسند،و مردم را حساب می‌کنند و ایشان

را حساب نمی‌کنند ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خداوند عالمیان در روز قیامت چنان رحمت خود را پهن کند،که شیطان هم طمع کند در آن رحمت ⁽²⁾.

و به اسانید معتبره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:یا علی توئی اوّلین کسی که وارد بهشت می‌شود،و در دست تو خواهد بود علم و لواء حمد،و آن هفتاد شقّه است که هر شقّه‌ای از آفتاب و ماه بزرگ‌تر است ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر وارد شده است که:آن حضرت فرمود:یا علی اوّل تو را می‌طلبند در روز قیامت،و به تو می‌دهند علم مرا که آن لواء حمد است،و دو صف می‌ایستند اهل محشر،و تو از میان ایشان می‌روی،و آدم و جمیع خلایق در زیر علم من خواهند بود،و طولش هزارساله راه است،و سرش از یاقوت سرخ است،و چوبش از نقرۀ سفید است،و تهش از درّ سبز است،و سه ذوابه دارد، یکی در مشرق،و یکی در مغرب،و یکی در میان دنیا،و بر آن سه سطر نوشته است،سطر اوّل بسم اللّه الرحمن الرحیم،سطر دوّم الحمد للّه ربّ العالمین،سطر سوّم لا اله الاّ اللّه محمّد رسول اللّه،و طول هر سطری هزار سال است،و عرضش هزار سال.

پس تو یا علی علم را برمی‌داری و می‌روی،و حضرت امام حسن از دست راست تو،و حضرت امام حسین از دست چپ تواند،می‌آئی نزد من و ابراهیم در سایۀ عرش الهی،پس حلّۀ سبزی از حلّه‌های بهشت در تو می‌پوشانند،و منادی از جانب ربّ العزّه مرا ندا می‌کند که:نیکو پدری است برای تو ابراهیم،و نیکو

برادری است برادر تو علی بن ابی طالب ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود:هرگاه از برای من چیزی از خدا طلب نمائید،وسیله را برای من از خدا بطلبید،پس از حضرت سؤال کردند که وسیله چه چیز است؟

فرمود:آن درجۀ من است در بهشت،و آن هزار پایه دارد،و از هر پایه‌ای تا پایه‌ای هزار سال راه به دویدن اسب تندرو،و پایها یکی از جواهر است،و یکی از زبرجد،و یکی از یاقوت و یکی از مروارید،و یکی از طلا،و یکی از نقره،پس بیاورند در روز قیامت،و با درجۀ پیغمبران نصب کنند،و آن در میان درجۀ سایر پیغمبران از بابت ماه باشد در میان ستارگان،پس جمیع پیغمبران و شهیدان و صدّیقان گویند:خوشا حال بنده‌ای که این درجۀ او باشد،پس منادی از جانب ربّ العزّه ندا کند که:این درجۀ محمّد است.

پس بیایم من جامه‌ای از نور را ازار خود گردانیده،و تاج ملک و پادشاهی و کلیل کرامت و بزرگواری بر سر داشته باشم،و علی بن ابی طالب در پیش من رود،و علم من لواء حمد در دست او باشد،و بر آن علم نوشته باشد:لا اله الاّ اللّه،محمّد رسول اللّه،المفلحون هم فائزون باللّه،پس بیائیم تا بر آن درجه بالا رویم،و من بر پایۀ بالا بایستم،و علی یک پایه بعد از من،پس جمیع پیغمبران و صدّیقان و شهیدان گویند:خوشا حال این دو بنده چه بسیار گرامی‌اند نزد خدا،پس ندا رسد که:اینک حبیب من است محمّد،و این ولیّ و دوست من است علی،خوشا حال کسی که او را دوست دارد،و وای بر حال کسی که دشمن او باشد،و دروغ بر او ببندد.

آنگاه حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:هیچ مؤمنی نماند که تو را دوست دارد مگر این‌که از این ندا راحت یابد،و روی او سفید شود،و دل او شاد گردد،و نماند کسی که دشمن تو باشد،یا با تو حرب کرده باشد،یا انکار حقّ تو کرده باشد،مگر این‌که روی او سیاه شود،و پاهای او به لرزه درآید،پس در این حال دو ملک بیایند:یکی رضوان خازن بهشت،و دیگری مالک خازن جهنّم.

پس رضوان بیاید و بگوید:السّلام علیک یا أحمد،من گویم:السّلام علیک ای ملک،تو کیستی؟چه بسیار خوش‌بوئی؟ گوید منم رضوان خازن بهشت،این است کلیدهای بهشت جناب ربّ العزّه برای تو فرستاده بگیر ای احمد،من گویم:

قبول کردم از پروردگار خود،او را است حمد بر این‌که مرا بر همۀ خلق زیادتی و فضیلت داد به این کرامت،کلیدها را بده به برادرم علی بن ابی طالب،پس رضوان برگردد.

و مالک بیاید و بگوید:السّلام علیک ای احمد،من گویم:السّلام علیک ای ملک،تو کیستی؟چه بسیار مهیب و عجیبی؟گوید:منم مالک خازن جهنّم،و این است کلیدهای جهنّم،ربّ العزّه برای تو فرستاده بگیر،گویم قبول کردم:و او را حمد می‌کنم بر این کرامت،بده به برادرم علی بن ابی طالب.

پس مالک برمی‌گردد،و علی متوجّه می‌شود با کلیدهای بهشت و کلیدهای جهنّم،و می‌آید بر کنار جهنّم می‌ایستد،در حالتی که شررهای آن در پرواز است،و فریاد می‌کند و می‌خروشد،و زبانه‌اش بلند می‌گردد،علی مهارش را به دست گیرد،جهنّم می‌گوید:بگذر یا علی که نور تو آتش مرا خاموش کرد،علی می‌گوید:

قرار بگیر ای جهنّم،و آنچه می‌گویم بشنو،این را بگیر که دشمن من است،و این را بگذار که دوست من است.

پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:و اللّه که جهنّم در آن روز اطاعت علی زیاده

می‌کند از غلامان شما نسبت به شما،اگر خواهد جهنّم را به جانب راست می‌فرستد،و اگر خواهد به جانب چپ می‌فرستد،و جهنّم اطاعت و فرمان‌برداری او زیاده از جمیع خلق خواهد کرد در آنچه او فرماید ⁽¹⁾.

یا أباذر انّ شرّ الناس منزلة عند اللّه یوم القیامة عالم لا ینتفع بعلمه

اشاره

یا أباذر انّ شرّ الناس منزلة عند اللّه یوم القیامة عالم لا ینتفع بعلمه،و من طلب علما لیصرف به وجوه الناس الیه لم یجد ریح الجنّة.

یا أباذر من ابتغی العلم لیخدع به الناس،لم یجد ریح الجنّة.

یا أباذر اذا سئلت عن علم لا تعلمه،فقل لا أعلمه،تنج من تبعته،و لا تفت الناس بما لا علم لک به تنج من عذاب اللّه یوم القیامة.

یا أباذر یطلع قوم من أهل الجنّة الی قوم من أهل النار،فیقولون:

ما أدخلکم النار و قد دخلنا الجنّة بفضل تأدیبکم و تعلیمکم؟ فیقولون:انّا کنّا نأمر بالخیر و لا نفعله.

ای ابوذر بدترین مردم و پست‌ترین مردم نزد خداوند عالمیان در قیامت عالمی است که مردم از علم او منتفع نشوند،یا خود از علم خود منتفع نشود،و کسی که طلب علم کند برای اینکه روی مردم را به سوی خود بگرداند،و مرجع ایشان باشد،بوی بهشت را نشنود.

ای ابوذر کسی که طلب علم کند برای اینکه مردم را فریب دهد،نیابد بوی بهشت را.

ای ابوذر اگر از تو پرسند از علمی که ندانی بگو نمی‌دانم،تا نجات یابی از گناه آنکه برخلاف واقع چیزی را بیان کند،و فتوا مده مردم را به چیزی تا نجات یابی از عذاب الهی در روز قیامت.

ای ابوذر مشرف می‌شوند و نظر می‌کنند جماعتی از اهل بهشت به سوی گروهی از اهل جهنّم،پس از ایشان می‌پرسند که:چه چیز باعث شد که شما را به جهنّم آوردند؟و حال آنکه ما به برکت تعلیم و تأدیب شما داخل بهشت شده‌ایم؟ گویند:ما مردم را به خوبی‌ها امر می‌کردیم و خود به جا نمی‌آوردیم.

توضیح این فصل مبتنی بر چند قاعده است:

قاعدۀ اوّل: در بیان فضیلت علم و یاد گرفتن و یاد دادن آن و فضل علماست

بدان که علم از اشراف سعادات،و افضل کمالات است،و آیات و اخبار در فضیلت آن بسیار است،و قدری از آن در اصول و فروع دین واجب عینی است،و فضیلت انسان بر جمیع مخلوقات به علم است،و سرمایۀ جمیع کمالات دیگر است.

چنانچه به اسانید معتبره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:طلب علم واجب است بر هر مسلمانی،به درستی که خداوند عالمیان دوست می‌دارد طالبان علم را ⁽¹⁾.

و از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام پرسیدند که:آیا جایز است مردم را که سؤال

نکنند از چیزهائی که به آنها محتاجند؟فرمود:نه ⁽¹⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:ایّها الناس بدانید که کمال دین در طلب علم است،و عمل کردن به آن،به درستی که طلب علم بر شما لازم‌تر است از طلب مال؛زیرا که روزی در میان شما قسمت شده است،و ضامن شده‌اند آن را از برای شما،و خداوند عادلی قسمت کرده و ضامن شده است،و البته وفا می‌کند به ضمان خود،و علم را نزد اهلش سپرده‌اند و شما را امر کرده‌اند که از ایشان طلب کنید،پس طلب نمائید تا بیابید ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:کسی که علوم دین را یاد نگیرید،خدا در روز قیامت نظر رحمت به سوی او نفرماید،و اعمال او را قبول نکند ⁽³⁾.

و فرمود که:چون خدا خیر بنده‌ای را خواهد او را دانا می‌گرداند در دین خود ⁽⁴⁾.

و فرمود که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:خیری نیست در زندگانی مگر دو کس را:

عالمی را که اطاعت او کنند،یا شنونده‌ای که حفظ کند و عمل نماید ⁽⁵⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:عالمی که مردم به علم او منتفع شوند بهتر است از هفتاد هزار عابد ⁽⁶⁾.

و از معاویة بن عمار منقول است که به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:

شخصی هست که روایت‌کنندۀ حدیث شماست،که میان مردم احادیث شما را

پهن می‌کند،و دلهای شیعیان را به آن محکم می‌سازد،و عابدی هست که این روایت و علم را ندارد،کدام بهترند؟فرمود که:روایت‌کنندۀ حدیث ما که دلهای شیعیان را به آن محکم و ثابت سازد بهتر است از هزار عابد ⁽¹⁾.

و فرمود:یا عالم باش،یا طلب‌کنندۀ علم باش،یا دوست اهل علم باش،و قسم دیگر مباش که به دشمنی ایشان هلاک می‌شوی ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه در راهی رود به طلب علم،خدا راهی برای او به سوی بهشت بگشاید،و به درستی که ملائکه بالهای خود را بر زمین می‌گذارند برای طالب علم از روی رضا و خشنودی،و استغفار می‌کند برای طلب‌کنندۀ علم هرکه در آسمانهاست و هرکه در زمین است،حتّی ماهیان دریا،و فضل عالم بر عابد مانند زیادتی ماه شب چهارده است بر ستارگان،و علماء وارثان پیغمبرانند،و پیغمبران میراث طلا و نقره نگذاشتند،بلکه علم میراث ایشان است،پس هرکه بهره‌ای از آن گیرد بهره‌ای تمام گیرد ⁽³⁾.

و از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام منقول است که:بدحال‌ترین یتیمان، شیعه‌ای است که از امام خود دور مانده باشد،و دستش به او نرسد،و در شرایع دین حیران باشد،پس کسی که از شیعیان ما عالم به علوم ما باشد،آن جاهل به شریعت ما که از ما دور مانده است مانند یتیمی است در دامن او،اگر او را هدایت و ارشاد کند و شریعت ما را تعلیم او نماید با ما خواهد بود در رفیق اعلا،چنین خبر

داد مرا پدرم از پدرانش از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ⁽¹⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:هرکس از شیعیان ما که عالم به شریعت ما باشد،و ضعیفان شیعیان ما را از ظلمت جهل به نور علمی که از ما به او رسیده است برساند،بیاید در روز قیامت و تاجی بر سر او باشد،که روشنی دهد جمیع اهل عرصات را،و حلّه‌ای پوشیده باشد که برابری نکند با یک تار آن تمام دنیا، پس منادی از جانب حق‌تعالی ندا کند:ای بندگان خدا این عالمی است از شاگردان آل محمّد،پس هرکس که این عالم در دنیا او را از حیرت جهل بیرون آورده باشد در این روز به نور او چنگ زند،تا او را از ظلمت و حیرت عرصات به نزهت‌گاه جنّات رساند،پس هرکه از او هدایتی یافته باشد همراه او به بهشت درآید ⁽²⁾.

حضرت فاطمه علیها السّلام فرمود:هر

تاری از آن خلعتها بهتر است از آنچه آفتاب بر آن می‌تابد هزار هزار مرتبه ⁽¹⁾.

و حضرت امام حسن علیه السّلام فرمود:فضیلت کسی که تکفّل جاهلان شیعیان کند،و امور مشتبه را بر ایشان واضح گرداند،بر کسی که یتیمان دیگر را آب و طعام دهد، مثل فضیلت ماه است بر ستارۀ سها که مخفی‌ترین ستاره‌هاست ⁽²⁾.

و فرمود:هرکه متکفّل یکی از شیعیان ما شود در غیبت امام،و از علومی که به او رسیده است او را هدایت کند،و در علوم ما با او مواسات کند،خداوند عالمیان او را ندا کند:ای بندۀ کریم که مواسات کردی،من اولایم به کرم از تو،ای ملائکه در بهشت به عدد هر حرفی که تعلیم کرده است هزارهزار قصر به او بدهید،و در آن قصرها آنچه مناسب آنهاست از نعمتها برای او مقرّر سازید ⁽³⁾.

و حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام فرمود:حق‌تعالی وحی نمود به حضرت موسی علیه السّلام که:ای موسی مردمان را دوست من و مرا دوست ایشان کن،گفت:

خداوندا چه کنم که ایشان چنین شوند؟فرمود:به یاد ایشان آور نعمتهای مرا تا مرا دوست دارند،و اگر یک کس را که از درگاه من گریخته باشد،و از ساحت عزّت من گمشده باشد،به سوی من برگردانی،بهتر است از برای تو از صد سال عبادت که روزها روزه باشی و شبها برپا ایستاده باشی،موسی گفت:آن بندۀ گریخته کدام است؟فرمود:گناه‌کاران و آنها که فرمان من نمی‌برند،پرسید گمشده کیست؟ فرمود:آن جاهلی که شریعت را نمی‌داند،و طریق عبادت و بندگی و راه خوشنودی مرا نداند حضرت فرمود:بشارت دهید علمای شیعیان ما را به ثواب

عظیم و جزای کامل ⁽¹⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:عالم از باب کسی است که شمعی در تاریکی داشته باشد،و مردم از آن روشنی یابند،و هرکه به روشنی شمع او بینا می‌شود برای او دعای خیر می‌کند،همچنین عالم با او شمعی هست که تاریکی و ظلمت حیرت را برطرف می‌کند،پس هرکه از او نور می‌یابد از آزادکرده‌های اوست از آتش جهنّم،و خدا می‌دهد به او ثواب صد هزار رکعت نماز که در پیش کعبه کرده باشد ⁽²⁾.

و حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام فرمود:علمای شیعیان ما مرابطان و نگهبانانند در سر حدّی که جانب شیطان و اتباع و لشکر اوست،که منع می‌کنند از اینکه شیطان و اتباع او از جنّ و انس بر شیعیان ما مسلّط شوند،و ایشان را گمراه کنند،به درستی که هرکه از شیعیان ما خود را برای این کار نصب کند،و متوجّه این امر شود،او بهتر است از کسی که جهاد کند با ترک و روم و خزر هزار مرتبه؛زیرا که آن عالم دفع ضرر از دین محبّان و شیعیان ما می‌کند،و این جهادکننده دفع ضرر از بدنهای ایشان می‌کند ⁽³⁾.

و حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام فرمود که:یک فقیه و عالم که جهّال شیعیان ما را از حیرت نجات بخشد،بر شیطان گران‌تر است از هزار عابد؛زیرا که عابد همّتش آن است که خود را خلاص کند،و عالم همّتش مصروف است بر خلاصی خود و بندگان خدا از دست شیطان و گمراه‌کنندگان اتباع او،و در قیامت آن فقیه را ندا کنند،ای کسی که کفالت یتیمان آل محمّد می‌کردی و ضعیفان شیعیان را هدایت

می‌نمودی،باش تا شفاعت کنی آنهائی را که از تو علم آموخته‌اند،پس بایستد و به شفاعت او داخل بهشت شوند فئامی و فئامی تا ده فئام،که هر فئامی صد هزار کس باشد،که بعضی از خودش کسب علم کرده باشند،و بعضی از شاگردان او،و بعضی از شاگردان شاگردان او،و همچنین تا روز قیامت ⁽¹⁾.

و امام هادی علیه السّلام فرمود:اگر بعد از غیبت قائم ما علما نمی‌بودند که مردم را بر امام دلالت کنند،و به سوی او خوانند،و نجات دهند ضعفای شیعه را از دامهای مکر شیطان و نواصب هرآینه کسی از شیعیان نمی‌ماند مگر اینکه مرتد می‌شدند، و لیکن ایشان مهار دلهای ضعیفان شیعه را دارند،چنانچه کشتی‌بان لنگر کشتی را نگاه می‌دارد ایشان بهترین مرد مانند نزد خدا ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:کسی که از خانۀ خود به طلب علم بیرون آید هفتاد هزار ملک او را مشایعت نمایند،و از برای او استغفار کنند ⁽³⁾.

و حضرت امام رضا علیه السّلام از آباء گرامش روایت نموده که:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

طلب علم واجب است بر هر مسلمانی،پس طلب نمائید علم را از محلّش،و اقتباس نمائید آن را از اهلش،به درستی که از برای خدا یاد دادن علم حسنه است، و طلب نمودنش عبادت است،و مذاکره نمودن آن ثواب تسبیح دارد،و تعلیم نمودنش به نادان صدقه است،و به اهلش عطا نمودن موجب قرب به خداست؛ زیرا که به علم دانسته می‌شود حلال و حرام الهی،و موجب وضوح و روشنی راه بهشت است،و مونس است در وحشت،و مصاحب است در غربت،و وحدت و هم‌زبان است در تنهائی و خلوت،و راهنما است در شادی و غم،و حربه است

برای دفع دشمنان،و زینت است نزد دوستان خدا.

و به علم جماعتی را بلند خواهد کرد که پیشوایان بوده باشند در خیر،و مردم پیروی ایشان نمایند،و به افعال ایشان هدایت یابند،و به قول ایشان عمل کنند،و ملائکه رغبت نمایند در دوستی ایشان،و بال خود را بر ایشان مالند،و در هنگام نماز بر ایشان برکت فرستند،و برای ایشان استغفار نمایند هر تر و خشکی حتّی ماهیان و حیوانات دریا و درندگان،و علم باعث زندگانی دلها است از جهالت،و نور چشم‌ها است از ظلمت،و قوّت بدن‌هاست از ضعف،بنده را می‌رساند به منازل برگزیدگان،و داخل می‌کند در مجلس نیکوکاران و درجات عالیه در دنیا و آخرت،و تذکّر و تفکّر در آن برابر است با روزه داشتن،و مباحثه‌اش ثواب نماز گذاردن دارد،به علم اطاعت و بندگی خدا می‌توان کرد،و به آن صلۀ رحم کرده می‌شود،و حلال و حرام دانسته می‌شود،و علم پیشوای عمل است،و عمل تابع اوست،علم را الهام می‌نمایند به سعادت‌مندان،و محروم می‌گردانند از اشقیا، خوشا حال کسی که از آن بهرۀ خود را گرفته باشد و محروم نشده باشد ⁽¹⁾.

و فرمود:عالم در میان جهّال مانند زنده است در میان مردگان ⁽²⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:چون روز قیامت می‌شود، خداوند عالمیان جمیع خلق را در یک صحرا جمع می‌نماید،و ترازوی اعمال را برپا می‌کنند و می‌سنجند مدّ قلم‌های علما را با خونهای شهیدان،پس مدّ قلمهای علما بر خون شهیدان زیادتی می‌کند ⁽³⁾.

قاعدۀ دوّم: در بیان اصناف علم و آنچه از آن نافع است

بدان که طالب علم را بعد از اخلاص در نیّت که بعد از این مذکور خواهد شد، ضرور است که علمی را برای تحصیل اختیار نماید که دارند رضای الهی در تحصیل آن باشد،و موجب سعادت ابدی گردد،چه ظاهر است که هر علمی موجب نجات نیست،چنانکه اگر کسی علم سحر یا کهانت را برای عمل یاد گیرد،موجب ضلالت او است،و اصل یاد گرفتنشان حرام است.

و از مقدّمات سابقه که در مباحث توحید و امامت بیان کردیم ظاهر شد،علم نافعی که موجب نجات است علومی است که از اهل بیت رسالت به ما رسیده؛زیرا محکمات قرآنی همه در احادیث تفسیر شده است،و اکثر متشابهات نیز تفسیرش به ما رسیده،و بعضی که نرسیده تفکّر در آنها خوب نیست،و از سایر علوم آنچه فهم کلام ایشان بر آنها موقوف است لازم است،و غیر آنها یا لغو و بی‌فایده است، و موجب تضییع عمر است،یا باعث احداث شبهات است در نفس،که غالب اوقات موجب کفر و ضلالت است،و احتمال نجات بسیار نادر است،و هیچ عاقلی خود را در چنین مهلکه‌ای نمی‌اندازد،که نداند نجات خواهد یافت یا نه، قطع نظر از آنکه عمر را ضایع می‌کند،و در هر لحظه سعادتهای ابدی می‌توان تحصیل نمود.

چنانچه از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روزی داخل مسجد شد جماعتی را دید بر گرد شخصی برآمده‌اند،فرمود:این شخص کیست؟گفتند:علاّمه است یعنی بسیار دانا است،فرمود:چه علم را می‌داند؟ گفتند:داناترین مردم است به نسبهای عرب و وقایعی که در میان عرب واقع شده

است،و روزهائی که در جاهلیّت مشهور بوده است،و اشعار و عربیّت را خوب می‌داند،حضرت فرمود:این علمی است که ضرر نمی‌رساند کسی را که نداند،و نفع نمی‌بخشد کسی را که داند،بعد از آن فرمود که:علم همین سه علم است،یا آیۀ واضحة الدلالۀ محکمه را بدانند،یا فریضه و واجبی را که خدا به علّت مقرّر فرموده،یا سنّتی را که باقی است تا روز قیامت،و آنچه غیر اینهاست زیادتی است و به کار نمی‌آید ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:لقمان به پسرش گفت:عالم را سه علامت است:(اول)این‌که خدای خود را شناسد،(دوّم)بداند خدا چه چیز را می‌خواهد و دوست می‌دارد که به عمل آورد،(سوّم)بداند که خدا چه چیز را کراهت دارد و نمی‌خواهد تا ترک نماید ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است فرمود:علومی که به کار مردم می‌آید منحصر در چهار چیز یافتم:(اول)این‌که خداوند خود را بشناسی،(دوّم) بدانی که چه نعمتها به تو کرامت فرموده،(سوّم)بدانی که خدا از تو چه چیز خواسته و طلبیده،(چهارم)بدانی که چه چیز تو را از دین بیرون می‌برد ⁽³⁾.

و به سند صحیح از زراره و محمّد بن مسلم و برید منقول است که:شخصی به حضرت صادق علیه السّلام گفت:پسر من می‌خواهد سؤال کند از شما از حلال و حرام،و از چیزهائی که فایده برای او ندارد سؤال نکند،فرمود که:آیا مردم از چیزی سؤال می‌کنند که از حلال و حرام بهتر باشد ⁽⁴⁾.

قاعدۀ سوّم: در شرایط و آداب علم و عمل نمودن به آن و بیان اصناف علما

بدان که چون علم اشرف عبادات است،باید که شرایط عبادت را در آن بر وجه اکمل رعایت نمایند تا مثمر سعادات و کمالات گردد،و سابقا مذکور شد که عمدۀ شرایط قبول عمل اخلاص نیّت است،پس باید سعی کند که غرض او از تحصیل علم تحصیل رضای حق‌تعالی باشد،و نفس را از اغراض فاسده و نیّات دنیّه خالی گرداند،و پیوسته به جناب اقدس الهی متوسّل باشد،و از او طلب توفیق نماید،تا علوم حقّه از جانب فیّاض مطلق بر او فائض گردد،و خیالات شیطانی با آن ممزوج نباشد.

و چون هرچند عمل نفیس‌تر است شیطان را در تضییع آن سعی بیشتر است، لهذا اخلاص در طلب علم دشوارتر است از اخلاص در سایر اعمال،و در اکثر اوقات مشوب به اغراض باطله می‌شود؛زیرا که در سایر عبادات چندان اثری در این کس نمی‌ماند که به‌حسب دنیا موجب فخر باشد،و علم به حسب دنیا نیز کمالی است،و در بعضی امور موجب ترجیح می‌گردد،و ثمرۀ آن ظاهر می‌باشد، و از این جهت شیطان را وساوس بسیار در این باب می‌باشد.

چنانچه به اسانید معتبره از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرکه طلب حدیث از برای منفعت دنیا بکند او را در آخرت بهره‌ای و نصیبی نباشد،و کسی که غرضش خیر آخرت باشد خدا او را خیر دنیا و آخرت کرامت فرماید ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه طلب علم کند برای اینکه با

علما مباهات و مفاخرت نماید،یا برای این‌که با سفیهان و بی‌خردان مباحثه و مجادله کند،یا برای اینکه روی مردم را به جانب خود بگرداند،جای خود را در جهنّم مهیا بداند ⁽¹⁾.

دیگر از شرایط علم آن است که:نفس خود را از صفات ذمیمه و اخلاق دنیه پاک گرداند،و ریشۀ حسد و کبر و ریا و بغض و محبّت دنیا و امثال اینها را از دل بر کند،تا نفس او قابل فیضان حقایق شود.

چنانچه علم و حکمت را تشبیه کرده‌اند به دانه‌ای که بر زمین پاشند،بعضی از آن بر روی سنگ می‌افتد و از آن هیچ حاصل برنمی‌آید،و بعضی از آن بر خاک می‌افتد امّا در زیرش سنگ هست زود ریشه‌اش به سنگ می‌رسد و خشک می‌شود،و بعضی در زمین شوره می‌افتد و زمین ناقابل است حاصل نمی‌دهد،و بعضی در زمینی می‌افتد که خارها و گیاه‌های بی‌نفع در آن ریشه کرده،ریشۀ این دانه با ریشۀ آنها ضم می‌شود،و چنانچه باید حاصل نمی‌دهد.

و این است سبب که در مجلسی که هزار کس نشسته‌اند حرف حکمتی که مذکور می‌شود،در بعضی که دل ایشان از سنگ سخت‌تر است هیچ تأثیر نمی‌کند،و در بعضی که اندکی دل ایشان به مواعظ و نصایح و عبادات نرم شده است اندک تأثیری می‌کند،و چون ریشه‌اش به سنگ رسید خشک می‌شود و برطرف می‌شود،و اثری از آنچه شنیدند در نفس ایشان نمی‌ماند،و در بعضی ثمره‌اش بیشتر می‌ماند،امّا چون حقد و حسد و محبّت دنیا در نفس ایشان ریشه دارد،مانع می‌شود از این‌که آن محکم شود،و آثار خوب از آن به ظهور آید،و جمعی که دل خود را از آن مواضع پاک و مصفّا کرده‌اند،همین‌که کلمۀ حکمت و موعظه را شنیدند در دل

ایشان ریشه می‌کند،و آثارش بر اعضا و جوارح ایشان ظاهر می‌شود.

چنانچه از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:به درستی که دلهای مؤمنان پیچیده شده است به ایمان پیچیدنی،پس چون خداوند عالمیان خواهد که آن دل را روشن گرداند،می‌گشاید آن را به وحیهای خود،پس می‌کارد در آن دل حکمت را و خود درو می‌کند.

و تشبیه دیگر کرده‌اند علم و حکمت را به غذاهای مقوّی بدن،زیرا چنانچه بدن به غذاهای موافق قوّت می‌یابد و حیاتش به این غذاهاست،همچنین روح به حکم و معارف قوّت می‌یابد،و حیات روح به آنهاست،چنانچه حق‌تعالی در بسیار جائی از قرآن کافران و نادانان را به مرده وصف کرده،و چنانچه فرماید أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ ⁽¹⁾ترجمه‌اش این است که:کافران مردگانند نه زندگان و لیکن نمی‌دانند.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:راحت دهید نفسهای خود را به حکمتهای تازه،به درستی که آنها را کلال و واماندگی حاصل می‌شود چنانچه بدنها را سستی و کلال به هم می‌رسد ⁽²⁾.

و در اخبار بسیار وارد شده است که علم حیات و زندگانی دلهاست،و در بدن وقتی که مادّۀ فاسدی هست غذاهای صالح مقوّی باعث طغیان مرض و قوّت آن مادّۀ فاسد می‌شود،چنانچه بیمار را تا مادّۀ مرض باقی است از گوشت و چربیها و شیرینیها که باعث قوّت صحیح است منع می‌کنند،و اوّل علاج آن مادّۀ فاسد می‌کنند بعد از آن غذاهای مقوّی می‌دهند.

همچنین طبیبان نفوس و ارواح اوّل امراض نفسانیّه را از نفس زایل می‌کنند،بعد آن را تقویت به علم و حکمت می‌کنند،چنانچه می‌بینی جمعی که به این امراض مبتلایند،علم باعث زیادتی فساد ایشان می‌شود،و شیطان با آن علم مرتبۀ شقاوت را به کمال رسانیده.

و تشبیه دیگر کرده‌اند علم را به نور چراغ و آفتاب،که در دیدۀ اعمی هیچ اثر از آن ظاهر نمی‌شود،و دیده‌های دیگر درخور نور دیده از آن منتفع می‌شوند،پس اوّل علاج چشم دل می‌باید کرد تا علم نفع دهد،چنانچه حق‌تعالی وصف حال جماعتی از اشقیا فرموده،که دیده‌های سر ایشان کور نیست و لیکن دیده‌های دلهائی که در سینه‌های ایشان است کور است.

چون سخن به اینجا کشید،اگر مجملی از احوال قلب و صلاح و فساد آن و معنی نور و ظلمت آن و زیادتی و نقصان ایمان مذکور شود مناسب است.

بدان که قلب را بر دو معنی اطلاق می‌کنند:یکی بر این شکل صنوبری که در پهلوی چپ است،و دیگری بر نفس ناطقۀ انسانی،و بدان که حیات بدن آدمی به روح حیوانی است،و روح حیوانی بخار لطیفی است که حاملش خون است،و منبعش قلب است،و از قلب به دماغ متصاعد می‌شود،و از آنجا به واسطۀ عروق به جمیع اعضا و جوارح سرایت می‌کند،و نفس ناطقه چون کمالات و استعدادات و ترقیّات آن موقوف به بدن است،و این بدن آلت آن است به این بدن تعلّق دارد، و چون حیات بدن به کار او می‌آید،پس به روح حیوانی اوّل تعلّق می‌گیرد،و چون منبع آن قلب است به قلب زیاده از جوارح دیگر تعلّق دارد،لهذا تعبیر از نفس در اکثر آیات و اخبار به قلب شده است،و مدار صلاح و فساد بدن بر قلب به این معنی است.

و هر صفتی که در نفس حاصل می‌شود از علوم و سایر کمالات به این بدن و

جمیع اعضاء و جوارحش سرایت می‌کند،و هرچند آن صفت در نفس کامل‌تر می‌شود اثرش در بدن بیشتر ظاهر می‌شود،چنانچه روح ظاهری و روح بدنی هرچند مادّه‌اش در قلب صنوبری بیشتر به هم می‌رسد،قوّت آن در اعضاء و جوارح بیشتر ظاهر می‌شود،مانند سرچشمه‌ای که نهرها از آن جدا شود،هرچند آب در سرچشمه بیشتر به هم می‌رسد نهرها معمورتر می‌باشد،چندین نهر از دل صنوبری می‌آید به جمیع بدن،و چندین نهر از دل روحانی می‌رسد که از آن نهرها حیاتهای معنوی از ایمان و یقین و معارف بر اعضا به یک نسبت قسمت می‌شود،و این هر دو سرچشمه از دریاهای فیض نامتناهی حق‌تعالی جاری می‌گردد،امّا توفیق الهی بنده را در کار است که حفر این نهرها بکند و رفع خسّ و خاشاک و شبهه‌ها و گناهان و مواد فاسدۀ بدنی بکند،تا پاک و صاف و بی‌کدورت جاری گردد.

چنانچه از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:در آدمی پارۀ گوشتی هست که هرگاه آن سالم و صحیح باشد،سایر بدن صحیح است،و هرگاه آن بیمار و فاسد باشد سایر بدن بیمار و فاسد است،و آن دل آدمی است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که فرمود:هرگاه دل پاکیزه است تمام بدن پاکیزه است،و هرگاه دل خبیث است تمام بدن خبیث است ⁽²⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به حضرت امام حسن علیه السّلام وصیت فرمود که:از جملۀ بلاها فاقه و فقر است،و از آن بدتر بیماری بدن است،و از آن بدتر بیماری دل است،و از جملۀ نعمتها وسعت در مال است،و از آن بهتر صحّت بدن است،و از آن بهتر پرهیزکاری دل است ⁽³⁾.

و از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:دلها بر سه قسمند:یک دل سرنگون است که هیچ خیری در آنجا نمی‌گیرد،و آن دل کافر است،یک دل آن است که خیر و شر هر دو در آن هست،و هریک که قوی‌تر است بر دیگری غالب می‌شود،و یک دل هست که گشاده است،و در آن چراغی از انوار الهی است که پیوسته نور می‌دهد و تا قیامت نورش برطرف نمی‌شود،و آن دل مؤمن است ⁽¹⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:منزلۀ قلب از بدن آدمی به منزلۀ امام است نسبت به سایر خلق،نمی‌بینی که جمیع جوارح بدن لشکرهای قلبند،و همه از جانب او متحرّکند،و مردم را خبر می‌دهند از احوال آن،و هرچه دل اراده می‌کند فرمان آن را قبول می‌کنند،و همچنین امام را در عالم چنین می‌باید اطاعت کنند و تابع او باشند ⁽²⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:دل مؤمن در میان دو انگشت قدرت خداست،به هر طرف که می‌خواهد می‌گرداند ⁽³⁾.

و حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام فرمود که:بنده را چهار چشم می‌باشد،دو چشم در سر اوست که امور دنیای خود را به آنها می‌بیند،و دو چشم در دل اوست که امور آخرت را به آنها می‌بیند،پس بنده‌ای را که خدا خیر او را خواهد دو چشم دل او را بینا می‌گرداند،پس امور غیب را به آنها می‌بیند،و عیبهای خود را به آنها می‌داند،و اگر کسی شقی باشد آن دو چشم دلش کور می‌ماند ⁽⁴⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دل را دو گوش است،روح ایمان در یک گوشش

خیرات و طاعات را می‌گوید،و شیطان در گوش دیگرش بدیها و شرور را تلقین می‌نماید،پس هریک بر دیگری غالب شد میل به آن می‌کند ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پدرم می‌فرمود که:هیچ‌چیز دل را فاسد نمی‌گرداند مانند گناه،به درستی که دل مرتکب گناه می‌شود تا وقتی که گناه بر او غالب می‌شود،و آن را سرنگون می‌کند که خیری در آنجا نکند ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی به حضرت موسی علیه السّلام وحی فرمود که:ذکر مرا در هیچ حالی فراموش مکن،که ترک یاد من موجب قساوت و سنگینی دل است ⁽³⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:آب دیده خشک نمی‌شود مگر به‌سبب سنگینی و قساوت قلب،و قساوت قلب نمی‌باشد مگر به بسیاری گناهان ⁽⁴⁾.

ای عزیز چون فی الجمله اطّلاعی بر معنی قلب و بعضی از احوال آن به هم رسانیدی،بدان که از آیات و احادیث بسیار ظاهر می‌شود که ایمان قابل زیادتی و نقصان می‌باشد،و از بسیاری از احادیث ظاهر می‌شود که اعمال جزء ایمان است،و هر عضوی از اعضا را حصّه‌ای و بهره‌ای از ایمان هست،و اعتقادات ایمان دل است،و هر عضوی از اعضاء ایمانش آن است که فرمان‌برداری الهی بکند در آنچه متعلّق به آن است از تکالیف الهی،و احادیث بسیار هست که مؤمنی که مرتکب کبیره‌ای می‌شود روح ایمان از او مفارقت می‌نماید.

و تصحیح این آیات و اخبار به یکی از دو وجه می‌توان نمود:

اوّل:آنکه قائل شویم به این‌که ایمان در اصطلاح شرع معانی مختلفه دارد،و آنچه از اکثر اخبار ظاهر می‌شود آن است که ایمان را اطلاق می‌کنند بر اعتقادات حق با ترک کبایر و فعل فرایضی که ترک آنها کبیره است،مثل نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و امثال اینها،و یک معنی دیگر از ایمان اعتقادات است با فعل جمیع واجبات و ترک جمیع محرّمات،چنانچه از بعضی اخبار ظاهر می‌شود،و یک معنی دیگر از ایمان اعتقادات کاملۀ باقیه است با فعل واجبات و سنّتیها و ترک محرّمات و مکروهات.

و یک معنی ایمان مرادف اسلام است،که همین محض عقاید ضروریه باشد با عدم انکار آنها،یا اقرار به آنها ظاهرا،و اسلام را بر اعمّ از این هم اطلاق می‌کنند، که همین تکلّم به شهادتین نماید و لو منافق باشد،و بدل اعتقاد نداشته باشد،و از اکثر احادیث همان معنی اوّل ظاهر می‌شود.

چنانچه از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که فرمود:اصحاب کبایر نه مؤمنند و نه کافر،بلکه محلّ شفاعتند و مسلمانانند.

و به اسانید مستفیضه از حضرت امام رضا علیه السّلام و ائمۀ دیگر علیهم السّلام منقول است که ایمان اقرار به زبان است و معرفت به دل است و عمل کردن به اعضاء و جوارح ⁽¹⁾.

و بر هریک از معانی اسلام و ایمان ثمره‌ای مترتّب می‌شود،اسلام به معنی گفتن شهادتین که اعتقاد نداشته باشد،در آخرت فایده نمی‌دهد،و در دنیا فایده می‌دهد که خون ایشان محفوظ می‌باشد،و نکاح ایشان جایز است،و میراث از مسلمانان می‌برند و پاکند،امّا عذاب ایشان در آخرت ابدی است،مثل کفّار و سنّیان و سایر فرقه‌های اسلام داخل این فرقه‌اند جز شیعۀ دوازده امامی،و ایمان به معنی مجموع

اعتقادات حق داشتن و اظهار آنها کردن،در آخرت این فایده می‌کند که همیشه در جهنّم نباشد،و مستحقّ مغفرت الهی و شفاعت باشد،و اعمالش صحیح باشد،و عباداتش باطل نباشد.

و آنچه در اخبار و آیات دلالت بر این می‌کند که مؤمن مرتکب گناهان کبیره می‌شود،و مؤمن در جهنّم معذّب می‌باشد به این معنی است،و بعضی احادیث واقع شده است که به ارتکاب کبیره از ایمان به در می‌رود محمول بر معنی اوّل است،و بعضی که دلالت بر این می‌کند که به ارتکاب جمیع گناهان از ایمان بدر می‌رود محمول بر معنی دوّم است،و آنچه واقع شده است در احادیث از صفات مؤمن که در غیر انبیاء و اوصیاء جمع نمی‌شود آنها محمول بر معنی سوّم است.

و تحقیقش آن است که:فعل جمیع عبادات،و تحصیل جمیع کمالات،و ترک جمیع منهیّات،و ازالۀ جمیع صفات ذمیمه و نقایص اجزاء ایمانند،امّا اجزای شیئی مختلف می‌باشند،بعضی اجزاء به انتقای آنها کل منتفی می‌شود،و بعضی نه چنین است،مثل اعضای آدمی که سر از جملۀ اعضائی است که به زوال آن شخص زایل می‌شود.

و همچنین قلب و بعضی از اعضای رئیسه.

و بعضی چنین است که به زوال آن عمدۀ انتفاعات آن برطرف می‌شود،و بعضی هست که موجب حسن و کمال شخص است،و از فوت آن انتفاع بسیاری فوت نمی‌شود،و همچنین اجزای ایمان مثلا اعتقادات حق نسبت به ایمان از بابت آن اعضائی است که به زوال آنها شخص فانی می‌شود،همچنین ایمان به زوال اعتقادات مطلقا برطرف می‌شود.

و ترک فرائض و به جا آوردن معاصی کبیره مثل آن است که شخص دستش را ببرند باز زنده است و انسان است،امّا انسان ناقصی است،و حیاتش به‌سبب این

در معرض زوال است،امّا به محض این زایل نمی‌شود،و همچنین اگر چشمش را بکنند یا زبانش را ببرند،پس کسی که جمیع فرایض را ترک کند،و جمیع کبایر و مناهی را به جا آورد از بابت شخصی است که دست و زبان و گوش و چشم و پایش را بریده باشند و زنده باشد،چنین زنده‌ای در حکم مرده است،و ایمان او از بابت حیات آن شخص است،همچنان که حیات او چندان به کارش نمی‌آید،این ایمان هم چندان ثمره‌ای ندارد،و چنانچه حیات چنین کسی زود برطرف می‌شود،اصل این شخص هم به اندک چیزی زایل می‌گردد؛زیرا هریک از این اعمال حصاری‌اند برای دفع شیاطین و بلاهائی که مورث زوال ایمان است.

چنانچه در حدیث وارد است که:شیطان از آدمی خایف و ترسان است مادام که مواظبت بر نمازهای پنج‌گانه می‌نماید،پس هرگاه که ترک آنها کرد،یا سبک شمرد، شیطان بر او مسلّط می‌شود،و او را در بلاها و گناهان دیگر می‌اندازد ⁽¹⁾.زیرا کسی که این لشکرها و اعوان را از عبادات و توفیقات الهی که لازم عبادات است از خود دور کرد،شیطان زود او را به مهالک می‌اندازد.

و این به عینه از بابت آن است که کسی در بر روی دزدی بگشاید و به خانه آورد، و بگوید چیزهای سهل را ببر،و چیزهای نفیس از برای ما بگذار،و خود غافل بخوابد،دزد اوّل آنچه نفیس‌تر است می‌برد،این است که ارباب معاصی زود فریب گمراه‌کنندگان را می‌خورند،و به نادانی کافر می‌شوند و به جهنّم می‌روند،و مستحبات و صفات حسنه از بابت زینتهای صورت آدمی،و غذاهای مقوّی است که باعث قوّت روح ایمان می‌شود،و چنانچه روح بدنی از گوشت قوّت می‌یابد روح ایمانی از نماز شب مثلا قوّت می‌یابد،و حفظ ایمان بیشتر می‌تواند کرد.

وجه دوّم:آنکه گوئیم:ایمان همان اصل اعتقاد است،و اعتقاد و ایمان در تزاید می‌باشد،و به اعمال و طاعات کامل می‌شود تا به مرتبۀ یقین می‌رسد،و یقین را نیز مراتب بسیار است،و هر مرتبه‌ای از مراتب ایمان و یقین لازمی چند و گواهی چند از اعمال و عبادات دارد.

مثل آنکه شخصی در خانه‌ای نشسته باشد طفلی بیاید و بگوید:ماری متوجّه است و به این خانه می‌آید،یک خوفی در نفس او حاصل می‌شود،امّا چندان اعتناء نمی‌کند،پس اگر بعد از او دیگری بیاید،و همین حرف را بگوید،اعتقادش بیشتر می‌شود،و حذر بیشتر می‌کند،تا به حدّی که می‌گریزد از ترس مار،و همچنین در مراتب ایمان به ثواب و عقاب هرچند ایمانش کامل‌تر می‌شود شوقش به اموری که موجب ثواب است،و حذرش از اموری که موجب عقاب است زیاده می‌گردد،پس اعمال آثار و شواهد ایمانند.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:ایمان به آراستن خود به آرزوها درست نمی‌شود،و ایمان آن است که خالص و صاف شود در دل،و اعمال تصدیق آن کنند،و گواهی بر حصول آن در دل بدهند ⁽¹⁾.

پس به همان تحقیق که در باب قلب مذکور شد،هر صفتی و کمالی از علم و ایمان و سایر کمالات که در نفس حاصل می‌شود،منبعش در قلب است،و به اعضاء و جوارح جاری می‌شود،و آثارش از آنها ظاهر می‌گردد،پس چندان‌که علم و ایمان او به خدا،و عظمت و جلال او،و بهشت و دوزخ،و نماز و روزه و عبادات و حسن آنها،و بدی گناهان و قبح آنها،و خوبی صفات حسنه و بدی صفات ذمیمه،بیشتر می‌شود یقینش کامل‌تر می‌شود،و شعبه‌هائی که از آن چشمه به

اعضاء و جوارح می‌رسد بیشتر می‌شود،و چندان‌که در اعضاء و جوارح آنها بیشتر صرف می‌شود،چشمه زاینده‌تر می‌شود،و آبش صاف‌تر و گواراتر می‌شود،پس عمل باعث کمال علم،و ایمان نیز موجب کمال و زیادتی اعمال می‌شود.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:روزی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در مسجد نماز صبح گذاردند،پس نظر کردند به سوی جوانی که او را حارثة بن مالک می‌گفتند،دیدند که سرش از بسیاری بی‌خوابی به زیر می‌آید،و رنگ رویش زرد،و بدنش نحیف گشته،و چشمهایش در سرش فرورفته،حضرت از او پرسیدند:بر چه حال صبح کرده‌ای؟و چه حال داری؟

حارثة گفت:صبح کرده‌ام یا رسول اللّه با یقین،حضرت فرمود:بر هر چیزی که دعوی کنند حقیقتی و گواهی هست،حقیقت یقین تو چیست؟گفت:حقیقت یقین من یا رسول اللّه این است که پیوسته مرا محزون و غمگین دارد،و شبها مرا بیدار و روزهای گرم مرا به روزه می‌دارد،و دل من از دنیا روگردانیده،و آنچه در دنیاست مکروه دل من شده،و یقین به مرتبه‌ای رسیده که گویا می‌بینم عرش خداوندم را که برای حساب در محشر نصب کرده‌اند،و خلایق همه محشور شده‌اند،و گویا من در میان ایشانم،و می‌بینم اهل بهشت را که تنعّم می‌نمایند در بهشت،و در کرسیها نشسته با یکدیگر آشنائی می‌کنند،و صحبت می‌دارند،و تکیه کرده‌اند،و گویا می‌بینم اهل جهنّم را که در جهنّم معذّبند،و استغاثه و فریاد می‌کنند،و گویا زفیر و آواز جهنّم در گوش من است.

پس حضرت به اصحاب فرمود:این بنده‌ای است که خدا دل او را به نور ایمان منوّر نموده است،پس فرمود:بر این حال که داری ثابت باش،آن جوان گفت:یا رسول اللّه دعا کن خدا شهادت را روزی من گرداند،حضرت دعا فرمود،پس چند روزی که گذشت حضرت او را با جعفر به جهاد فرستاد،و بعد از نه نفر او شهید

شد ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:علم مقرون است به عمل،پس هرکه دانست عمل می‌کند،و هرکه عمل می‌کند عالم است،و علم آواز می‌کند عمل را اگر اجابت او کرد و به جانب آن آمد علم می‌ماند،و اگر عمل نیامد علم می‌رود ⁽²⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است فرمود که:ای طلب‌کنندۀ علم به درستی که علم را فضایل بسیار هست،پس سر علم تواضع و فروتنی است،و چشم او بی‌زاری از حسد است،و گوش آن فهمیدن است،و زبانش راستگوئی است،و حافظه‌اش تفحّص کردن است،و دلش نیکی نیت است،و عقلش دانستن اشیاست،و دستش رحمت بر خلایق،و پایش زیارت کردن علماست،و همّتش سلامتی مردم است از ضرر او،و حکمتش ورع و پرهیزکاری است،و قرارگاهش نجات است،و قائد و کشاننده‌اش عافیت از بدی‌هاست،و مرکبش وفای به عهود خدا و خلق است،و حربه‌اش نرمی سخن است،و شمشیرش راضی بودن از خلق است،و کمانش مدارا کردن با دشمنان است،و لشکرش صحبت داشتن با علما،و مالش ادب است،و ذخیره‌اش اجتناب از گناهان،و توشه‌اش نیکی است و مأوی و محلّ آرامش او مصالحۀ با خلق است،و راهنمایش هدایت است،و رفیقش دوستی نیکان است ⁽³⁾.

قاعدۀ چهارم: در بیان اصناف علماست و صفات عالمی که متابعت او می‌توان نمود

از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرگاه دیدید عالمی را که دنیا را دوست می‌دارد،او را متّهم دانید بر دین خود،و دین خود را به او وامگذارید،به درستی که هرکه چیزی را دوست می‌دارد آن چیز را جمع می‌کند و طلب می‌نماید که محبوب اوست،گاه باشد که دین شما را به دنیای خود ضایع کند،به درستی که خداوند عالمیان وحی فرمود به حضرت داود که:میان من و خود واسطه مکن عالمی را که فریب دنیا خورده باشد،که تو را از راه محبّت من برمی‌گرداند،به درستی که ایشان راه‌زنان بندگان منند که رو به من دارند،کمتر چیزی که نسبت به ایشان می‌کنم آن است که شیرینی و لذّت مناجات خود را از دل ایشان برمی‌دارم ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روایت نموده که:دو صنفند از امّت من که اگر ایشان صالحند جمیع امّت صالحند،و اگر ایشان فاسدند جمیع امّت فاسدند،پرسیدند یا رسول اللّه کیستند؟فرمود:فقیهان و پادشاهان ⁽²⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:می‌خواهم خبر دهم شما را به کسی که سزاوار فقیه بودن است،گفتند:بلی یا امیر المؤمنین فرمود:آن کسی است که مردم را از رحمت الهی ناامید نکند،و از عذاب الهی ایمن نگرداند،و به معصیت خدا رخصت ندهد،و قرآن را ترک نکند برای رغبت به چیزهای دیگر ⁽³⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:طالبان علم بر سه قسمند،پس بشناس ایشان را به صفات و علامات ایشان:یک صنف آن است که علم را طلب می‌کند از برای بی‌خردی و جدل کردن،و یک صنف طلب علم می‌نمایند برای زیادتی و تکبّر و فریب دادن مردم،و یک صنف طلب علم می‌کند برای دانستن و عمل کردن،پس صنف اوّل موذی مردم است،و مجادله می‌کند،و متعرّض گفتگو می‌شود در مجالس،و دانش و حلم خود را بسیار یاد می‌کند،و خشوع را بر خود می‌بندد،و خالی است از ورع و پرهیزکاری،پس خدا برای این عمل بینی او را بکوبد،و پشتش بشکند.

و آنکه برای تکبّر و مکر طلب علم می‌کند،صاحب مکر و فریب و حیله است، و چون به امثال خود از علما می‌رسد گردن‌کشی و زیادتی می‌کند،و چون به اغنیا می‌رسد شکستگی و فروتنی می‌کند،و چرب و شیرین ایشان را می‌خورد،و دین خود را برای ایشان ضایع می‌کند،پس خدا بینائی او را کور گرداند،و اثر او را از میان علما برطرف کند.

و صنف دیگر پیوسته با اندوه و حزن است،و شبها به عبادت بیدار است،و تحت الحنک می‌بندد بر کلاهی که بر سر دارد،و در تاریکی شب به عبادت می‌ایستد،و عبادت بسیار می‌کند،و پیوسته ترسان است که مبادا عبادتش مقبول نباشد،و از عقوبت الهی خایف است،و پیوسته مشغول دعا و تضرّع است،و متوجّه اصلاح اعمال خود است،و اهل زمانۀ خود را می‌شناسد،و از معتمدترین برادران و دوستانش در حذر است که مبادا دینش را ضایع کنند،پس خدا ارکان او را محکم کند،و از خوفهای قیامت او را امان دهد ⁽¹⁾.

قاعدۀ پنجم: در مذمّت علم بی‌عمل است

از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:کسی که بی‌بصیرت و علم عمل می‌کند مانند کسی است که بی‌راهه می‌رود،هرچند بیشتر می‌رود از راه دورتر می‌شود ⁽¹⁾.

و ایضا از آن حضرت منقول است که:حق‌تعالی قبول نمی‌فرماید عملی را مگر با معرفت،و قبول نمی‌فرماید معرفتی را مگر با عمل،پس کسی که عارف شد، معرفت او را راهنمائی می‌کند به عمل،و کسی که عمل نکند،او را معرفت نخواهد بود،یا علم از او مسلوب می‌شود،به درستی که اجزاء ایمان بعضی از بعضی حاصل می‌شود و به یکدیگر مربوطند ⁽²⁾.

و ایضا از آن حضرت منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه عمل نماید به غیر علم،افساد او پیش از اصلاح او خواهد بود ⁽³⁾.

و این معنی ظاهر است که عقل آدمی مستقل نیست در ادراک خصوصیّات عباداتی که موجب نجات است،و اگر نه ارسال پیغمبران بی‌فایده خواهد بود،و هر عبادتی را شرایط بسیار هست که به فوت هریک از آنها آن عبادت باطل می‌شود، پس بدون علم خدا را به نحوی که فرموده است عبادت نمی‌توان نمود،و هرگاه راههای دنیا را بدون قائدی و راهنمائی نتوان طی کرد،راه بندگی خدا را که خطیرترین راههاست،و در هر گامی چندین چاه و چندین کمین‌گاه است،و در هر کمین‌گاهی چندین هزار از شیاطین جن و انس در کمینند،بدون دلیلی و راهنمائی

نتوان رفت،و دلیل و راهنمای این راه شرع و اهالی آن است از انبیا و ائمّه علیهم السّلام و علمائی که از علوم ایشان به خیر و شر بینا شده باشند،و طرق نجات و هلاک را دانند.

قاعدۀ ششم: در مذّمت فتوا دادن کسی که اهلیّت آن نداشته باشد

بدان که چنانچه از آیات و اخبار ظاهر می‌شود بدترین گناهان کبیره افترا بر خدا و رسول بستن است،به آنکه حکمی از احکام الهی را کسی که اهلیّت فهم آن حکم از آیات و اخبار نداشته باشد بیان کند،بدون آنکه نسبت دهد به کسی که او اهلیّت این امر داشته باشد.

پس اگر کسی خود اهلیت این فهم نداشته باشد امّا از عالمی که او را در این مرتبه باشد و روایت کند که از او چنین شنیده‌ام جایز است،و به غیر این دو صورت هرچند موافق واقع گفته باشد خطا گفته است و گناه‌کار است،و حق سبحانه و تعالی فرماید:کیست ظالم‌تر از کسی که افترا بر خدا بندد به دروغ،و می‌فرماید:آن جماعتی که افترا بر خدا می‌بندند روهای ایشان سیاه خواهد بود در روز قیامت،و آن جماعتی را که حکم به غیر ما انزل اللّه می‌کنند در یک آیه کافر فرموده،و در یک آیه ظالم فرموده،و در یک آیه فاسق فرموده.

و به سند صحیح از عبد الرحمن بن حجّاج منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:تو را حذر می‌نمایم از دو خصلت که در این دو خصلت هلاک شده است هرکه هلاک شده است،زینهار که فتوا ندهی مردم را به رأی خود،و زینهار که عبادت نکنی خدا را به چیزی که ندانی رضای خدا در آن،یا به دینی که حقیقت آن

را ندانی ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه فتوا دهد مردم را به غیر علم و هدایتی که خدا او را کرده باشد،لعنت کنند او را ملائکۀ رحمت و ملائکۀ عذاب،و به او ملحق شود گناه آن کسی که به فتوای او عمل نماید ⁽²⁾.

و فرمود:حقّ الهی بر مردم آن است که آنچه را دانند بگویند،و آنچه را ندانند توقّف نمایند و ساکت شوند ⁽³⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه عمل به قیاس نماید خود را و دیگران را هلاک می‌کند،و هرکه فتوا دهد و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه قرآن را نداند خود هلاک شده است،و دیگران را هلاک کرده است ⁽⁴⁾.

یا أباذر انّ حقوق اللّه جلّ ثناؤه أعظم من أن یقوم بها العباد،...

اشاره

یا أباذر انّ حقوق اللّه جلّ ثناؤه أعظم من أن یقوم بها العباد،و انّ نعمه أکثر من أن تحصیها العباد،و لکن أمسوا تائبین،و أصبحوا تائبین.

ای ابوذر حقوق الهی بر بندگان و آنچه از بندگی او بر ایشان لازم است از آن عظیم‌تر است که بندگان قیام به آن توانند نمود،و بندگی او را چنانچه سزاوار آن است به‌جا توانند آورد،به درستی که نعمت‌های خدا از آن بیشتر است که بندگان احصای آنها توانند نمود،پس چون در بندگی و احصای نعمت و شکر آن آدمی

عاجز است،پس هر صبح و شام توبه کنید،تا خداوند عالمیان از تقصیرات شما بگذرد،و این فقرات شریفه مشتمل است بر چند خصلت از مکارم خصال.

خصلت اوّل: در عدم اغترار به عبادت و اعتراف به عجز است

بدان که بدترین صفات ذمیه عجب است،و عمل خود را خوب دانستن،و خود را مقصّر ندانستن،و این از جهل ناشی می‌شود؛زیرا که اگر کسی در شرایط قبول و کمال عبادت،چنانچه اشارۀ مجملی در اوّل کتاب به بعضی از آنها شد، تفکّر بکند،و در عیوب خود و پستیها و عجز و نقص خود به دیدۀ بصیرت نظر نماید،و عظمت معبود خود را شناخته باشد،می‌داند که هیچ عبادت نکرده،و اعتماد بر غیر لطف معبود خود که اکرم الاکرمین است نمی‌توان کرد.

چنانچه منقول است که حضرت امام موسی علیه السّلام به یکی از فرزندان خود فرمود:

ای فرزند بر تو باد به جدّ و اهتمام در عبادت،و بیرون مبر هرگز نفس خود را از حدّ تقصیر در عبادت و طاعت الهی،و همیشه خود را در آن درگاه صاحب تقصیر بدان،به درستی که خدا را عبادت نمی‌توان کرد به نحوی که او سزاوار عبادت است ⁽¹⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام به جابر فرمود:ای جابر خدا هرگز تو را از نقص و تقصیر بیرون نبرد،یعنی چنین کند که همیشه دانی که مقصّر و ناقصی ⁽²⁾.

و از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:عابدی در بنی اسرائیل چهل سال خدا را عبادت کرد،و بعد از آن قربانی کرد و قربانی او مقبول نشد،و علامت قربانی ایشان آن بود که آتشی می‌آمد و آن را می‌سوخت،چون دید که قربانیش مقبول نشد،به نفس خود خطاب کرد که تقصیر همه از توست،و ناقص بودن عمل از تقصیر و گناه تو است،پس خدا وحی به سوی او فرستاد که مذمّتی که نفس خود را کردی در درگاه ما بهتر بود از عبادت چهل سالۀ تو ⁽¹⁾.

و حضرت امام موسی علیه السّلام فرمود:هر عبادتی که از برای خدا کنی در آن عبادت پیش نفس خود صاحب تقصیر باش،به درستی که بندگان همه در عملهائی که می‌کنند میان خود و خدا مقصّرند،مگر کسی که خدا او را معصوم گردانیده باشد ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:خدا می‌دانست گناه از برای مؤمن از عجب بهتر است،و اگر نه این بود نمی‌گذاشت که هیچ مؤمنی به گناه مبتلا شود ⁽³⁾.

و از آن حضرت منقول است که:گاه هست آدمی گناهی می‌کند،و از آن نادم و پشیمان می‌شود،و بعد از آن عمل خیری می‌کند مسرور و خوشحال می‌شود،و از آن ندامت و پشیمانی بازمی‌ماند،پس اگر بر حال اوّل می‌ماند برای او بهتر بود از حالی که آخر به هم رسانید ⁽⁴⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:عالمی به نزد عابدی آمد،و پرسید که نماز تو چون است؟گفت:کی از نماز من پرسیده است و حال آنکه من سالهاست عبادت

می‌کنم،پرسید گریۀ تو چون است؟گفت:آن‌قدر می‌گریم که از روی من جاری می‌شود،آن عالم به عابد گفت:اگر خنده کرده بودی و الحال ترسان بودی بهتر بود از گریه‌ای که باعث اعتماد و اعتقاد تو به عبادت شده است؛زیرا عبادت کسی که بر عبادت خود اعتماد داشته باشد بالا نمی‌رود ⁽¹⁾.

و از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:دو کس داخل مسجد شدند،یکی عابد و دیگری فاسق،چون بیرون آمدند عابد فاسق و فاسق نیکوکار شده بود؛زیرا عابد بر عبادت خود اعتماد کرده بود،و خود را از نیکان می‌دانست،و این عجب در خاطر او بود،و فاسق در فکر گناه خود بود،و نادم و پشیمان بود،و استغفار می‌کرد از گناهان خود ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:شیطان روزی به نزد حضرت موسی آمد،و کلاهی به رنگهای مختلف در سر داشت،چون نزدیک رسید کلاه را از سر برداشت و در برابر ایستاد و سلام کرد،موسی گفت:

کیستی؟گفت:منم ابلیس،فرمود:خدا خانۀ تو را از همه کس دور گرداند،گفت:

آمده‌ام تو را سلام کنم برای قرب و منزلتی که داری،موسی پرسید:این کلاه چیست که بر سر داری؟گفت:به این می‌ربایم دلهای بنی آدم را،فرمود:بگو کدام گناه است که چون فرزند آدم مرتکب آن می‌شود تو بر او مسلّط می‌شوی؟گفت:

وقتی که از خود راضی باشد،و عمل‌های خیر خود را بسیار دارند،و گناهانش در چشم او اندک نماید.

پس حضرت صادق علیه السّلام فرمود که:خداوند عالمیان به داود خطاب نمود ای

داود بشارت ده گناه‌کاران را که توبۀ ایشان را قبول می‌کنم،و گناه ایشان را عفو می‌فرمایم،و بترسان صدّیقان را که عجب نورزند به عملهای خود،که هر بنده‌ای را که من او را به مقام حساب درآورم و به عدالت حساب او کنم هلاک می‌شود ⁽¹⁾.

خصلت دوم: در بیان شکر نعمت است

و شکر از امّهات صفات حمیده است،و ضدش کفران از اصول صفات ذمیمه است،و شکر هر نعمتی موجب مزید آن نعمت است،و کفرانش مورث حرمان است،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید:اگر شکر نعمت کنید نعمت را زیاد می‌کنم،و اگر کفران نمائید عذاب من شدید و عظیم است ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه را چهار چیز دادند از چهار چیز محروم نکردند:کسی را که راه دعا را دادند از اجابت محروم نکردند،و کسی را که راه استغفار دادند توبۀ او را قبول کردند،و کسی را که شکر دادند از زیادتی نعمت محروم ننمودند،و کسی را که صبر کرامت کردند از اجر و ثواب محروم نمی‌نمایند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:سه چیز است که به آنها هیچ ضرر نمی‌رساند:

دعا کردن در هنگام سختیها،و استغفار نزد گناه،و شکر در وقت نعمت ⁽⁴⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:طعام‌خورندۀ شکرکننده،ثوابش مثل ثواب روزه‌داری است که از برای خدا روزه داشته باشد و صاحب عافیتی که بر عافیت شکر کند،ثوابش مثل کسی است که به بلا مبتلا باشد و صبر کند،و مال‌داری که شکر کند در ثواب محرومی است که قانع باشد ⁽¹⁾.

و بدان که شکر هر نعمتی مشتمل بر چند چیز است:

(اوّل):آنکه منعم خود را بشناسد،و چیزی که لایق او نباشد در ذات و صفات نسبت به او ندهد،و انکار وجود او ننماید،و هرچه مقابل این معنی است کفران است،چنانچه حق‌تعالی در بسیاری از آیات کافران را به کفران نعمت مذمّت فرموده است،که انکار وجود منعم خود کرده‌اند،و شریک از برای او قرار داده‌اند.

(دوّم):آنکه بداند این نعمت از جانب کیست،و نعمتهای خدا را از جانب دیگران نداند،چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه خدا نعمتی به او کرامت فرماید،و آن نعمت را به دل خود بشناسد،و بداند از خدا بدو رسیده،پس شکر آن نعمت را ادا کرده است ⁽²⁾.

(سوّم):آنکه اظهار آن نعمت بکند،و ثنای منعم به زبان بجا آورد،چنانچه به اسانید معتبره منقول است از حضرت صادق علیه السّلام:هر نعمتی که خدا انعام فرماید خواه کوچک باشد و خواه بزرگ،و بنده بگوید الحمد للّه،شکر آن نعمت را ادا کرده است ⁽³⁾.

(چهارم)آنکه نعمت را در چیزی صرف کند که رضای منعم در آن است،و حقّی که خدا در آن نعمت بر او واجب نموده ادا کند،مثل آنکه نعمت زبان شکرش

آن است که چیزهائی را که خدا گفتن آن را واجب یا مستحب گردانیده بگوید،و آن را از چیزهائی که خدا نهی فرموده یا مکروه ساخته بازدارد،و همچنین است شکر چشم و گوش و دست و پا و سایر اعضاء و جوارح و قوا،و شکر مال آن است که آن را در مصرفی صرف کند که منعم به آن راضی باشد،و حقوقی که خدا در مال واجب گردانیده ادا کند،و شکر علم آن است که بذل کند به طالبانش،و عمل به آن بکند،و وسیلۀ باطل نکند،و در هریک از اینها هرچند که صرف می‌کند حق‌تعالی بر وفق وعدۀ خود عوض کرامت می‌فرماید.

و بدان که در هر معصیتی کفران نعمتهای نامتناهی از نعمتهای الهی به عمل می‌آید،خواه در اصول دین و خواه در فروع دین،مثلا وجود پیغمبر آخر الزمان صلّی اللّه علیه و آله و بعثت آن حضرت اعظم نعمتهای الهی است بر بندگان،که آن حضرت را وسیلۀ سعادات ابدی،و واسطۀ نعمتهای دنیوی و اخروی گردانیده،و همچنین اوصیای آن حضرت، و شکر این نعمت آن است که اقرار به بزرگواری ایشان بکنند،و اطاعت ایشان در اوامر و نواهی بکنند،پس انکار ایشان بدترین افراد کفران نعمت ایشان است.

و بعد از اقرار در هر گناهی کفران این نعمت عظیم کرده است،و آن گناه البتّه به عضوی از اعضا می‌شود،پس کفران نعمت آن عضو کرده است،و عقل و نفس و مشاعر و قوا و عضلات و رباطات و سایر ادواتی که در تحریک آن عضو دخل دارند،هریک نعمتی از نعمتهای الهی‌اند که در غیر مصرف ایشان را صرف کرده،و کفران هریک از این نعمتها کرده،و آن غذائی که خورده که باعث این قوّت شده که به‌سبب آن فعل بد از او صادر شده،با آن امور غیر متناهی از عرش و کرسی و سماوات و ارض و ملائکه،و چندین هزار بنی آدم که مدخلیّت در تحصیل آن غذا داشته‌اند همه نعمتهای الهی است،و کفران همه کرده است،و آن علمی که خدا به

او کرامت فرموده به قبح این عمل،آن را نیز کفران کرده است،پس در هر معصیتی اگر تفکّر نمائی کفران نعمتهای غیر متناهی به عمل آید.

چنانچه حضرت صادق علیه السّلام فرمود:شکر نعمت اجتناب از محارم و ترک گناهان است،و تمام شکر آن است که گوید الحمد للّه رب العالمین ⁽¹⁾.

بدان که از جملۀ شکر منعم تفکّر در نعمتهای منعم است،و اقرار به اینکه احصای آنها نمی‌توان نمود،و اگر کسی تفکّر نماید در خوردن یک لقمۀ نان که خدا را چه نعمتها بر او هست،از اموری که سبب ساخته از برای حصول این لقمه تا به این حد رسیده است که می‌توان خورد،و بعد از خوردن چه نعمتها دارد بر او از اسبابی که در بدن برانگیخته تا جزو بدن بشود،از دست و دهان و دندانها و زبان و معده و قوّت هاضمه و ماسکه و دافعه و جاذبه،و تدبیراتی که در هر حالتی از حالات غذا می‌فرماید،و قسمتهائی که به اخلاط اربعه منقسم می‌گرداند،و هریک از راه عروق و شرائین به محلّ خود می‌فرستد،و جزو آن عضو می‌گرداند،اعتراف می‌کند که شمردن نعمتهای الهی محال است،بلکه اگر نیکو تفکّر نمائی می‌دانی که هر نعمتی که خدا بر هر فردی از افراد خلق دارد بر تو نیز اینها نعمت است؛زیرا که آدمی مدنی بالطبع است،و همه را به یکدیگر احتیاج است.

پس هر نعمتی که خدا بر آن جولای هندی دارد از اعضا و جوارح و تغذیه و تنمیه و سایر نعم همه بر تو نعمت است؛زیرا که اگر این نعمتها نسبت به او نمی‌شد و آن پارجه را نمی‌بافت،که تو با جماعتی که تو به ایشان محتاجی منتفع شوید،و هر نعمتی که بر پدر آن جولاه کرده‌اند،همه در وجود آن جولاه دخیل است،پس آنها نیز بر تو نعمت است،پس ملاحظۀ هر نعمتی که بر احدی از خلق از زمان آدم تا

زمان تو بوده‌اند،همه در وجود و بقا و کمالات تو مدخلیّت دارند.

و کسی که در گلستان منعمیّت و رحمانیّت الهی تفکّر نماید،الوان گلهای حقایق به فضل الهی بر روی عقل او شکفته می‌شود،و از این دریای بی‌پایان بهر می‌برد،و این تفکّر است که ممدوح است،و امر کرده‌اند ائمّه که تفکّر در نعمتهای الهی بکنید،و این تفکّر فوائد بی‌نهایت دارد؛زیرا که موجب مزید معرفت به منعم و معرفت عجز و ناتوانی و احتیاج خود می‌گردد،و محرّک بر عبادات و مانع از محرّمات می‌شود،و موجب رضا به قضای الهی و عدم کفران نعمتهای او می‌شود.

چنانچه از حضرت امام محمّد تقی علیه السّلام منقول است که:سلمان روزی ابوذر را به خانۀ خود طلبید،و دو گردۀ نان نزد او حاضر نمود،ابوذر نانها را به دست گرفت و می‌گردانید و نظر می‌کرد،سلمان گفت:ای ابوذر برای چه ملاحظۀ آن نانها می‌کنی؟گفت:می‌خواستم ملاحظه کنم که خوب پخته است یا نه،سلمان بسیار در غضب شد و گفت:بسیار جرأت می‌نمائی که نعمت الهی را سبک می‌شماری، و اللّه که در این نان عمل کرده است آبی که در زیر عرش است،ملائکه عمل کرده‌اند تا آن آب را به باد داده‌اند،و باد آن را در ابر ریخته،و ابر در آن کار کرده تا آن را بر زمین باریده،و رعد و ملائکه در آن عمل کرده‌اند تا به جاهای خود قطره‌های باران را گذاشته‌اند،و در این نان زمین و چوب و آهن و حیوانات و آتش و هیزم و نمک به کار رفته و در آن عمل کرده،و آنچه در آن دخل دارد احصاء نمی‌توان نمود،پس چگونه تو این شکر را می‌توانی کرد؟

ابوذر گفت:از سخن خود توبه کردم،و استغفار می‌نمایم،و عذر تو را نیز می‌خواهم،و فرمود که:مرتبۀ دیگر سلمان ابوذر را به ضیافت طلبید،و پارۀ نان خشکی چند از انبان خود به درآورد،و در آب فروبرد و نزد ابوذر گذاشت،ابوذر گفت:چه نیکو نانی است کاشکی نمکی هم می‌بود،سلمان رفت و کاسۀ خود را

گرو کرد و نمکی گرفت و حاضر ساخت،ابوذر نمک بر آن نان می‌پاشید و می‌خورد،و می‌گفت:حمد و سپاس خداوندی را که ما را این قناعت روزی کرده است،سلمان گفت:اگر قناعت می‌داشتی کاسۀ من به گرو نمی‌رفت ⁽¹⁾.

و بدان که چون کمال هر صفت کمالی در ممکن به آن می‌شود که اقرار به عجز از ادراک آن کمال بکند،همچنین در مراتب شکر هرچند آدمی بیشتر شکر می‌کند، چون تفکّر می‌نماید در نعمتهائی که خدا در وقت شکر بر او دارد،و در اینکه ادوات و آنچه موقوف علیه این شکر است همه از خداست،و توفیق شکر هم از اوست،می‌داند که در هر شکری چندین هزار شکر دیگر بر او لازم می‌شود،و اقرار می‌کند که از عهدۀ شکر او بیرون نمی‌توان آمد.

چنانچه منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حق‌تعالی وحی نمود به حضرت موسی که:ای موسی مرا شکر کن چنانچه حقّ شکر من است،موسی گفت:خداوندا چگونه تو را شکر کنم چنانچه حقّ شکر توست،و حال‌آنکه هر شکری که تو را کنم آن شکر هم نعمتی است از نعمتهای تو،خطاب رسید:ای موسی الحال شکر مرا کردی،که دانستی شکر هم از من است،و از شکر عاجزی ⁽²⁾.

خصلت سوّم: در توبه است

بدان که توبه از جملۀ نعمتهای عظمی است که حق‌تعالی به این امّت کرامت فرموده است،به برکت پیغمبر آخر الزمان و اهل بیت او صلوات اللّه علیهم بر این امّت آسان کرده است؛زیرا توبه‌های امم سابقه دشوار بود،چنانچه در توبه گوساله‌پرستی امر شد شمشیر بکشند و یکدیگر را بکشند تا توبه ایشان مقبول شود،و بر این امّت بر پوشانیدن گناهان و توسعه در توبۀ ایشان نعمتهای عظیم فرموده است.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چون بنده ارادۀ حسنه می‌کند،اگر آن حسنه را نکرد به محض آن نیّت خیر خدا یک حسنه در نامۀ عمل او می‌نویسد،و اگر به جا آورد ده حسنه در نامۀ عملش می‌نویسد،و چون ارادۀ گناهی می‌کند اگر بجا نیاورد بر او چیزی نمی‌نویسند،و اگر بجا آورد تا هفت ساعت او را مهلت می‌دهند،و ملک دست راست که کاتب حسنات است به ملک دست چپ که کاتب سیّئات است می‌گوید:تعجیل مکن و زود منویس،شاید حسنه‌ای بکند که این گناه را محو کند؛زیرا خدا می‌فرماید:به درستی که حسنات سیّئات را برطرف می‌کند،یا شاید استغفاری بکند که گناهش آمرزیده شود،پس اگر گفت:أستغفر اللّه الذی لا اله الاّ هو عالم الغیب و الشهادة العزیز الحکیم الغفور الرحیم ذو الجلال و الاکرام و أتوب الیه،بر او چیزی نمی‌نویسد،و اگر هفت ساعت گذشت و حسنه و استغفار هیچ‌یک نکرد،ملک

دست راست به دیگری می‌گوید:بنویس بر این شقیّ محروم ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که:چون بنده‌ای توبۀ نصوح می‌کند که عزم داشته باشد که دیگر آن گناه را نکند،و تدارک ما فات بکند،خدا او را دوست می‌دارد،و در دنیا و آخرت بر او ستر می‌نماید،راوی گفت:چگونه بر او ستر می‌نماید؟فرمود:از خاطر ملکین می‌برد آنچه را بر او نوشته‌اند از گناه،و وحی می‌فرماید به اعضا و جوارح که گناهان او را کتمان نمایند،و وحی می‌فرماید به بقعه‌های زمین که گناهانی که بر روی شماها کرده است کتمان نمائید،پس چون به مقام حساب می‌آید هیچ‌چیز بر او به گناه گواهی نمی‌دهند ⁽²⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:شادی و فرح و خوشنودی خدا از توبه بنده‌اش زیاده است از فرح شخصی که در شب تاری راحله و توشۀ گمشده خود را بیابد ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدا دوست می‌دارد بنده‌ای را که فریب خورد و گناه کرد،و هرچند که گناه کند توبه کند،و کسی که در اصل گناه نکند بهتر است، و لیکن خدا آن گناه‌کنندۀ توبه‌کننده را نیز دوست می‌دارد ⁽⁴⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:خدا وحی نمود به حضرت داود که:

برو به نزد بنده‌ام دانیال،و بگو به او مرا معصیت کردی تو را آمرزیدم،باز معصیت کردی تو را آمرزیدم،و دیگر معصیت کردی تو را آمرزیدم،اگر مرتبۀ چهارم معصیت کنی تو را نمی‌آمرزم،چون داود آمد و تبلیغ رسالت نمود،گفت:ای

پیغمبر خدا پیغام خدا را رسانیدی،پس چون سحر شد دانیال با خداوند خود مناجات کرد که:ای پروردگار من داود پیغمبر تو رسالتی به سوی من آورد،به عزّت و جلالت قسم که اگر تو مرا نگاه نداری و حفظ نکنی معصیت خواهم کرد،و دیگر معصیت خواهم کرد ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به اسانید معتبره منقول است که فرمود:هرکه توبه کند پیش از مرگش به یک سال توبۀ او مقبول است،پس فرمود:یک سال بسیار است، هرکه توبه کند قبل از مردنش به یک ماه توبۀ او مقبول است،پس فرمود:یک ماه بسیار است،هرکه توبه کند پیش از مردنش به یک هفته خدا توبه‌اش را قبول می‌فرماید،پس فرمود:یک هفته بسیار است،هرکه توبه کند پیش از مردنش به یک روز توبه‌اش را قبول می‌فرماید،پس فرمود:یک روز بسیار است،هرکه توبه کند پیش از آنکه معاینۀ امور آخرت بکند،توبه‌اش مقبول است ⁽²⁾.

و منقول است که:هر دردی را دوائی است،و دوای درد گناهان استغفار و توبه است ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:بسا هست که مؤمنی گناهی می‌کند،و بعد از بیست سال به خاطر می‌آورد،و توبه می‌کند،و آمرزیده می‌شود،و کافر گناهی می‌کند که همان ساعت فراموش می‌کند ⁽⁴⁾.

و فرمود:هرکه در هر روز صد مرتبه استغفر اللّه بگوید،خدا هفتصد گناه او را

می‌آمرزد،و خیری نیست در بنده‌ای که هر روز هفتصد گناه کند ⁽¹⁾.

و فرمود حضرت عیسی بر جماعتی گذشت که می‌گریستند،پرسید این جماعت بر چه می‌گریند؟گفتند بر گناهان خود،فرمود که:ترک نکنند تا خدا ایشان را بیامرزد ⁽²⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هیچ‌کس نزد خدا محبوب‌تر نیست از مرد و زنی که توبه کرده باشند ⁽³⁾.

و حضرت امیر المؤمنین فرمود:عجب دارم از کسی که ناامید می‌شود از رحمت خدا،و محوکننده گناهان با اوست،پرسیدند کدام است محوکننده گناهان؟ فرمود:استغفار،و فرمود:خود را معطّر و خوش‌بو کنید به استغفار تا بوهای بد گناهان شما را رسوا نکند ⁽⁴⁾.

و منقول است که:روزی معاذ بن جبل گریان به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمد و سلام کرد،حضرت جواب فرمود،و گفت:یا معاذ سبب گریۀ تو چیست؟گفت:

یا رسول اللّه در این در جوانی پاکیزۀ خوش صورتی ایستاده،و گریه می‌کند مانند زنی که فرزندش مرده باشد،و می‌خواهد به خدمت تو بیاید،حضرت فرمود:بیاورش.

چون بیامد سلام کرد،حضرت جواب فرمود،و پرسید ای جوان چرا گریه می‌کنی؟گفت:چگونه نگریم گناهانی کرده‌ام که اگر خدا به بعضی از آنها مرا مؤاخذه نماید به جهنّم خواهد برد،و گمان من این است که مرا مؤاخذه خواهد کرد،و نخواهد آمرزید،حضرت فرمود:به خدا شرک آورده‌ای،گفت:پناه می‌برم

به خدا از اینکه به او مشرک شده باشم،فرمود:کسی را به ناحق کشته‌ای،گفت:نه حضرت فرمود:خدا گناهانت را می‌بخشد اگر چه مانند کوهها باشد در عظمت.

گفت:گناهان من از کوهها عظیم‌تر است،فرمود:خدا گناهانت را می‌آمرزد اگر چه مثل زمین‌های هفت‌گانه و دریاها و درختان و آنچه در زمین است از مخلوقات خدا بوده باشد،گفت:از آنها نیز بزرگتر است،فرمود:خدا گناهانت را می‌آمرزد اگر چه مثل آسمانها و ستارگان و عرش و کرسی باشد،گفت:از اینها نیز بزرگتر است،حضرت غضبناک به سوی او نظر فرمود و گفت:ای جوان گناهان تو عظیم‌تر است یا پروردگار تو،آن جوان بر رو درافتاد،و گفت:منزّه است پروردگار من،و هیچ‌چیز از پروردگار من اعظم نیست،و او از همه چیز بزرگوارتر است، حضرت فرمود:مگر می‌آمرزد گناهان عظیم را به غیر از پروردگار عظیم،جوان گفت:نه و اللّه یا رسول اللّه،و ساکت شد.

حضرت فرمود:ای جوان یکی از گناهان خود را نمی‌گوئی؟گفت:هفت سال بود قبرها را می‌شکافتم،و کفن مرده‌ها را می‌دزدیدم،پس دختری از انصار مرد او را دفن کردند،چون شب درآمد رفتم و قبر او را شکافتم،و او را بیرون آوردم،و کفنش را برداشتم،و او را عریان در کنار قبر گذاشتم و برگشتم،در این حال شیطان مرا وسوسه کرد،و او را در نظر من زینت می‌داد و می‌گفت:آیا سفیدی بدنش را ندیدی،و فربهی رانش را ندیدی،و مرا چنین وسوسه می‌کرد،تا برگشتم و با او وطی کردم،و او را با حال جنابت گذاشتم،و برگشتم،ناگاه صدائی از پی سر خود شنیدم که می‌گفت:ای جوان وای بر تو از حاکم روز قیامت نترسیدی روزی که من و تو به مخاصمه نزد او بایستیم،مرا چنین عریان در میان مردگان گذاشتی،و از قبرم بدر آوردی،و کفنم را دزدیدی،و مرا گذاشتی که با جنابت محشور شوم،پس وای بر تو از آتش جهنم،پس جوان گفت:من با این اعمال گمان ندارم بوی بهشت را بشنوم هرگز.

حضرت فرمود:دور شو ای فاسق،که می‌ترسم به آتش تو بسوزم،چه بسیار نزدیکی تو به جهنّم،حضرت مکرّر این را می‌فرمودند،تا آن جوان بیرون رفت، پس به بازار مدینه آمد،و توشه گرفت و به یکی از کوههای مدینه رفت،و پلاسی پوشید،و مشغول عبادت شد،و دستهایش را در گردن غل کرد،و فریاد می‌کرد:

پروردگارا اینک بندۀ تو است بهلول در خدمت تو ایستاده دستش را در گردن خود غل کرده،پروردگارا تو مرا می‌شناسی،و گناه مرا می‌دانی،خداوندا پشیمان شده‌ام به نزد پیغمبرت رفتم،و اظهار توبه کردم مرا دور کرد،و خوف مرا زیاده کرد،پس سؤال می‌کنم از تو به حقّ نامهای بزرگوارت،و به جلال و عظمت پادشاهیت که مرا ناامید نگردانی ای خداوند من،و دعای مرا رد نفرمائی،و مرا از رحمت خود مأیوس نکنی،تا چهل شبانه‌روز می‌گفت و می‌گریست و درندگان و حیوانات بر او می‌گریستند.

چون چهل روز تمام شد،دست به آسمان بلند کرد،و گفت:خداوندا حاجت مرا چه کردی؟اگر دعای مرا مستجاب و گناه مرا آمرزیده‌ای به پیغمبرت وحی فرما که من بدانم،و اگر دعای من مستجاب نشده و آمرزیده نشده‌ام و می‌خواهی مرا عقاب کنی،پس آتشی بفرست مرا بسوزد،یا به عقوبتی مرا در دنیا مبتلا کن،و از فضیحت روز قیامت خلاصم کن،پس خداوند عالمیان این آیه را فرستاد:آن جماعتی که فاحشه می‌کنند،یعنی زنا و ظلم بر خود می‌کنند به مرتکب شدن گناهان بزرگتر از زنا از شکافتن قبر و کفن دزدیدن،و خدا را به یاد می‌آورند پس استغفار می‌کنند از گناهان خود،یعنی از خدا می‌ترسند،و به زودی توبه می‌کنند، و کی می‌آمرزد گناهان را به غیر از خداوند عالمیان.

می‌فرماید که:یا محمّد بندۀ من نزد تو آمد تائب و پشیمان او را راندی و دور کردی،پس به کجا رود،و رو به که آورد،و از که سؤال کند،غیر از من که گناهش را

بیامرزد،و بعد از آن در آیه فرمود که:بعد از گناهان مصر نیستند بر کرده‌های خود، و می‌دانند بدی اعمال خود را،جزای ایشان آمرزش پروردگار ایشان است،و بهشت‌ها که جاری می‌شود از زیر آنها نهرها،و همیشه در آن بهشت‌ها هستند،و بسیار نیکوست مزد عمل‌کنندگان از برای خدا.

چون این آیه نازل شد،حضرت بیرون آمدند،و می‌خواندند و تبسّم می‌فرمودند،و احوال بهلول را می‌پرسیدند،معاذ گفت:یا رسول اللّه شنیدم که در فلان موضع است،حضرت با صحابه متوجّه آن کوه شدند،و بر آن کوه بالا رفتند، دیدند آن جوان در میان دو سنگ ایستاده،و دستها را در گردن بسته،و رویش از حرارت آفتاب سیاه شده،و مژه‌های چشمش از بسیاری گریه ریخته،و می‌گوید:

ای خداوند من مرا به صورت نیکو خلق کردی،کاش می‌دانستم که نسبت به من چه اراده داری؟آیا مرا در آتش خواهی سوخت؟یا در جوار خود در بهشت ساکن خواهی کرد؟الهی احسان نسبت به من بسیاره کرده‌ای،و نعمت بسیار بر من داری،کاش می‌دانستم که آخر امر من چه خواهد بود؟آیا مرا به عزّت به بهشت می‌بری،یا به مذلّت به جهنّم می‌فرستی،الهی گناه من از آسمانها و زمین و کرسی واسع و عرش عظیم بزرگتر است،چه بودی اگر می‌دانستم که گناه مرا خواهی آمرزید،یا در قیامت مرا رسوا خواهی کرد،از این باب سخنان می‌گفت و می‌گریست،و خاک بر سر می‌ریخت.

پس حضرت به نزدیک او رفتند،و دستش را از گردنش گشودند،و به دست مبارک خاک از سرش پاک کردند،و فرمودند:ای بهلول بشارت باد که تو آزادکردۀ خدائی از آتش جهنّم، پس به صحابه فرمود:تدارک گناهان خود بکنید چنانچه

بهلول کرد،و آیه را بر او خواندند،و او را به بهشت بشارت دادند ⁽¹⁾.

و باید دانست که توبه را شرایط و بواعث هست.

اوّل:باعث توبه که آدمی را بر توبه می‌دارد آن است که تفکّر کند در عظمت خداوند که معصیت او کرده است،و در عظمت گناهانی که مرتکب شده است،و در عقوبات گناهان،و نتیجه‌های دنیا و آخرت،و آنها که در آیات و اخبار وارد شده است،و شمّه‌ای از آنها بعد از این بیان خواهد شد،و تفکّر نماید که چه منفتها و فوائد عظیمه به‌سبب گناهان از او فوت شده است،تا این تفکّرات باعث این شود که او را تألّم و تأسّف حاصل شود از فوت آن محبوبات و تحصیل آن عقوبات،و این ندامت او را باعث می‌شود بر سه چیز که توبه مرکّب از اینهاست.

(اوّل):از آنها تعلّق به حال دارد،که الحال ترک آن گناهان که مرتکب آنها بوده است بکند.

(دوّم):متعلّق است به آینده،که عزم جزم بکند بعد از این عود به این گناهان نکند تا آخر عمر.

(سوّم):متعلّق است به گذشته،که پشیمان باشد از گذشته‌ها،و تدارک گذشته‌ها بکند اگر تدارک داشته باشد.

و بدان که گناهانی که از آن توبه واقع می‌شود بر چند قسم است.

(اوّل)آن گناه مستلزم حکمی دیگر به غیر از عقوبت آخرت نباشد،مانند پوشیدن حریر برای مردان،و در توبۀ این گناه همین ندامت و عزم بر نکردن کافی است برای برطرف شدن عقاب اخروی.

(دوّم)آن است که مستلزم حکم دیگر هست،و آن بر چند قسم است:یا حقّ خداست،یا حقّ خلق،اگر حقّ خداست یا حقّ مالی است،مثل آنکه گناهی کرده است می‌باید بنده‌ای آزاد کند،پس اگر قادر بر آن باشد،تا به عمل نیاورد به محض ندامت رفع عقاب از او نمی‌شود،و واجب است که آن کفّاره را ادا کند،یا حق غیر مالی است،مثل آنکه نماز یا روزه از او فوت شده است،باید قضای آنها را به جا آورد.

و اگر کاری کرده است که حدّی خدا بر آن مقرّر ساخته است،مثل آنکه شراب خورده است،پس اگر پیش حاکم شرع ثابت نشده است اختیار دارد می‌خواهد توبه می‌کند میان خود و خدا،و اظهار آن نمی‌کند،و می‌خواهد نزد حاکم اقرار کند که او را حد بزند،و اظهار نکردن بهتر است.

و اگر حقّ الناس باشد،اگر حقّ مالی است واجب است که به صاحب مال یا وارث او برساند،و اگر حقّ غیر مالی باشد،اگر کسی را گمراه کرده است،می‌باید او را ارشاد نماید،و اگر قصاص باشد مشهور میان علما آن است که باید به مستحقّ قصاص اعلام کند من چنین کاری کرده‌ام که از تو مستحقّ کشتن یا قصاص شده‌ام،و تمکین خود بکند که اگر صاحب حق خواهد او را قصاص کند،و اگر حدّی باشد مثل اینکه فحش گفته است،پس اگر طرف بداند این اهانت نسبت به او واقع شده است،می‌باید تمکین خود بکند از برای حد،و اگر نداند خلاف است میان علما، و اکثر را اعتقاد این است که گفتن به طرف باعث آزار و اهانت اوست لازم نیست،و همچنین اگر غیبت کسی کرده باشد،و در باب غیبت مذکور خواهد شد.

و اکثر علما را اعتقاد این است که اینها واجبی چندند بر سر خود،و شرط توبه

نیستند،و اصل توبه بدون اینها متحقّق می‌شود،و به ترک اینها عقاب خواهد داشت،و ظاهر بعضی احادیث این است که اینها شرط قبول توبه‌اند.

و توبۀ کامل آن است که تدارک ما فات به قدر امکان بکند،و آنچه از ثمرات گناهان در نفس او حاصل شده آنها را ازاله نماید،چنانچه حضرت در حدیث گذشته اشاره به آن فرمود،که اول به یک سال تحدید فرمود،که در توبۀ کامل شرط است یک سال بعد از آن به ریاضات و مجاهدات تدارک ما فات بکند،و بعد از آن توبه ناقص‌تر یک ماه است،و همچنین تا یک روز،و اقلّ مرتبۀ اجزاء توبه آن است که معاینه امور آخرت نشده باشد،که بعد از آنکه معاینۀ امور آخرت شد دیگر توبه مقبول نیست.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:شخصی در حضور آن حضرت گفت:استغفر اللّه،حضرت فرمود:می‌دانی استغفار چیست؟استغفار درجۀ علّیین است،و آن اسمی است که بر شش چیز اطلاق می‌کنند،و شش جزو دارد:

(اوّل):پشیمانی بر گذشته.(دوّم):عزم بر اینکه دیگر عود نکنی هرگز(سوّم):

آنکه حقّ مخلوقین را به ایشان برسانی،که چون خدا را ملاقات نمائی پاک باشی،و هیچ حقّی از مردم در ذمّۀ تو نباشد،(چهارم):آنکه هر واجب که از تو فوت شده باشد بجا آوری،(پنجم):آن گوشتی که به حرام در بدن تو روئیده آن را به اندوه و حزن و مشقّت بگدازی تا پوست به استخوان بچسبد،و گوشت تازه‌ای در میان پوست و استخوان بروید.

(ششم):آنکه به بدن خود الم طاعت بچشانی آن‌قدر که لذّت معصیت را به آن چشانیده‌ای ⁽¹⁾.

یا أباذر انّک فی ممرّ اللیل و النهار فی آجال منقوصة،و أعمال....

اشاره

یا أباذر انّک فی ممرّ اللیل و النهار فی آجال منقوصة،و أعمال محفوظة،و الموت یأتی بغتة،و من یزرع خیرا یوشک أن یحصد خیرا،و من یزرع شرّا یوشک أن یحصد ندامة،و لکلّ زارع ما زرع.

ای ابوذر تو در گذرگاه شب و روزی که بر تو می‌گذرند،و از جل و عمر تو کم می‌کنند،و خدا و ملائکه عملهای تو را حفظ و ثبت می‌کنند،و مرگ ناگاه و بی‌خبر می‌رسد،و هرکه تخم خیر و نیکی در دنیا می‌کارد به زودی در آخرت حاصل نیکی و سعادت درو می‌کند،و هرکه تخم بدی در این دنیا می‌پاشد عن‌قریب حاصل ندامت و پشیمانی درو می‌کند،و هر زراعت‌کننده‌ای مثل آنچه زراعت می‌کند می‌یابد.

طلب روزی حلال

یا أباذر لا یسبق بطیء بحظّه،و لا یدرک حریص ما لم یقدّر له، رمن اعطی خیرا فاللّه أعطاه،و من وقی شرّا فاللّه وقاه.

ای ابوذر کسی که سستی کند در طلب روزی،دیگری بهرۀ او را نمی‌برد،و کسی که حریص باشد و بسیار سعی کند در طلب رزق،و زیاده از آنچه خدا مقرّر کرده است به او نمی‌رسد،و هرکه خیری به او می‌رسد خدا به او عطا فرموده است و باید از جانب خدا داند،و کسی که شرّی و بدی از او دور می‌شود خدا از او دور گردانیده،و او را حفظ کرده و باید که خدا را شکر کند.

بدان که به مقتضای آیات و احادیث بسیار روزی عبارت از چیزی چند است که صاحب حیات به آن منتفع شود،خواه خوردنی باشد،و خواه پوشیدنی،و خواه

غیر آنها،مقدّر است از جانب حق سبحانه و تعالی از برای هرکس یک قدری بر وفق حکمت و مصلحت،و خلاف است که آیا حرام روزی مقدّر است یا نه،و حق این است که خدا از برای هرکس از مصارف حلال روزی مقدّر ساخته که اگر متوجّه حرام نشوند به ایشان برسد،و به‌قدر آنچه از حرام متصرّف می‌شوند از روزی حلال ایشان بازمی‌گیرد.

چنانچه به سند صحیح از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در حجّة الوداع فرمود:به درستی که روح الامین در دل من دمید که هیچ نفسی نمی‌میرد تا روزی مقدّر خود را تمام صرف نکند،پس از خدا بترسید و تقوا و پرهیزکاری را پیشۀ خود کنید،و اجمال کنید در طلب روزی،و بسیار سعی مکنید، و اگر چیزی از روزی دیر به شما برسد شما را باعث نشود که از راه حرام طلب کنید، و معصیت خدا را وسیلۀ تحصیل روزی ننمائید به درستی که خدا روزی را حلال قسمت کرده است،و حرام قسمت نکرده است،پس کسی که تقوا ورزد و گناهان را ترک نماید،و بر تنگی روزی صبر کند،روزی او از حلال به او می‌رسد،و کسی که پردۀ ستر الهی را بدرد،و از غیر حلال معاش خود را اخذ کند،کسر می‌کند خدا از روزی حلال او،و در قیامت حساب از او می‌طلبد ⁽¹⁾.

و بدان که احادیث در طلب رزق بسیار است،و احادیث در دعا کردن برای روزی بسیار است،و کسی گمان نکند که چون روزی مقدّر است سعی و دعا بی‌فایده است؛زیرا که بعضی از روزی چنان مقدّر شده است که بی‌سعی حاصل شود،و بعضی مقدّر شده است که با سعی حاصل شود،و بعضی مقدّر شده است که با دعا به دست آید،پس آدمی می‌باید موافق فرمودۀ خدا سعی بکند،و مبالغۀ

بسیار در سعی نکند،و سعی را مانع عبادت و بندگی خدا نکند،و با وجود سعی توکّل بر خدا داشته باشد.

و بداند از سعی بدون مشیّت الهی چیزی حاصل نمی‌شود،و به زیادتی حرص و سعی کردن و ترک عبادت الهی نمودن چیزی بر مقدّر نمی‌افزاید،و دعا نیز بکند و بداند که دعا دخیل است،و از جملۀ اسباب تقدیر روزی است،و اگر نه ترک کردن تجارت و سعی مذموم است،و احادیث متواتره بر این مضمون وارد است.

و ایضا باید که روزی را از جانب خدا داند،و جمیع خیرات و دفع جمیع شرور را از او داند،و اگر خدا کسی را واسطه کند و احسانی به او بکند شکر احسان او بکند،بلکه می‌باید هرکه از خلق به او نیکی و احسان کند،حقّ نعمت او را بشناسد،و شکر او را بکند،امّا اعتماد بر او نکند،و او را رازق خود نداند،و برای خوشنودی او مخالفت پروردگار خود نکند،و بداند که خدا او را واسطه کرده است که این روزی به او رسیده است،و اگر خدا نمی‌خواست او قادر بر ایصال این نعمت نبود.

چنانچه از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام منقول است که:حق‌تعالی روز قیامت به بنده‌ای از بندگانش فرماید:آیا شکر کردی فلان شخص را؟گوید:نه بلکه تو را شکر کردم،فرماید:چون او را شکر نکردی مرا نیز شکر نکردی،پس حضرت فرمود:شکرکننده‌ترین شما کسی است که شکر مردم را بیشتر کند ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:از درستی یقین مرد مسلمان آن است که راضی نگرداند مردم را به غضب الهی،و ملامت نکند مردم را بر چیزی که خدا به او نداده؛زیرا روزی را حرص حریص نمی‌کشاند،و نخواستن و کراهیّت کسی

دور نمی‌کند،و اگر کسی از روزی خود بگریزد چنانچه از مرگ می‌گریزد البتّه روزی او را دریابد،چنانچه مرگ او را درمی‌یابد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حسین بن علوان منقول است که گفت:در مجلسی بودیم که طالبان علم در آنجا حاضر بودند در بعضی از سفرها،و نفقه‌ام منتهی شده بود، بعضی از اصحاب به من گفت:از برای رفع این پریشانی کی را گمان داری؟و امّید به کی داری؟گفتم:به فلان شخص،گفت:و اللّه حاجتت برآورده نمی‌شود،و به امید خود نمی‌رسی،گفتم:چه می‌دانی که چنین خواهد بود؟

گفت:حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:در بعضی از کتب سماوی خواندم که خداوند عالمیان می‌فرماید:به عزّت و جلال و مجد و بزرگواری و رفعت خودم قسم می‌خورم،که قطع می‌کنم امّید هرکس را که از غیر من امّیدی داشته باشد به یأس و ناامیدی،و بر او می‌پوشانم جامۀ مذلّت و خواری را به نزد مردم،و از ساحت قرب خود او را دور می‌کنم،و از فضل خود او را محروم می‌نمایم،آیا در سختیها و شدّتها امّید از غیر من می‌دارد،و حال آنکه شداید و بلاها به دست من است،و به فکر خود در دیگران را می‌کوبد،و حال آنکه کلید همۀ درها به دست من است،و درها همه بسته است،و درگاه من برای دعاکنندگان باز است،کی امّید به من آورد در بلاها و رو به من نمود که او را محروم کردم،و کی از برای مطلب عظیمی به درگاه من آمد که امّید او را قطع کردم و آرزوها و مطلبهای بندگان خود را نزد خود حفظ کرده‌ام،که در روز احتیاج به ایشان برسانم،به حفظ من راضی نیستند.

و پر کرده‌ام آسمانها را از جماعتی که هرگز از تسبیح من ملال و سستی به هم

نمی‌رسانند،و امر کرده‌ام ایشان را که درهای فیض و رحمت را میان من و بندگان من نبندند،پس اعتماد به قول من نمی‌کنند،آیا نمی‌داند کسی که بلائی از بلاها بر او نازل شود که کسی غیر از من رفع آن نمی‌تواند کرد مگر به اذن من،چرا این بنده از من چنین غافل است؟به او عطا کردم از جود و رحمت خود چیزی چند را که از من نطلبیده بود،چون از او بازگرفتم از من نمی‌طلبد که به او رد کنم،و از دیگران سؤال می‌کند.

آیا گمانش این است که من نطلبیده می‌دهم،بعد از طلبیدن و سؤال کردن نخواهم داد؟آیا من بخیلم که بنده مرا بخیل می‌داند؟آیا جود و کرم از من نیست؟ آیا عفو و رحمت به دست من نیست؟مگر من نیستم محلّ آرزوهای خلایق و امید بندگان،پس کی امّید ایشان را از من رد می‌تواند کرد؟ آیا از من نمی‌ترسند آنهائی که از غیر من امّید دارند و طلب می‌نمایند؟اگر اهل آسمانها و زمین همه از من آرزو بخواهند و حاجت بطلبند،و به هریک از ایشان آنچه همه طلبیده‌اند بدهم،از ملک و پادشاهی من مثل یک عضو مورچه کم نمی‌شود،و چگونه کم شود ملکی که من پادشاه آن ملک باشم،پس بدا حال کسی که از رحمت من ناامید شود،و بدا حال کسی که معصیت چون من خداوندی کند و از من نترسد ⁽¹⁾.

یا أباذر المتّقون سادة،و الفقهاء قادة،و مجالستهم زیادة،....

اشاره

یا أباذر المتّقون سادة،و الفقهاء قادة،و مجالستهم زیادة،انّ المؤمن لیری ذنبه کأنّه تحت صخرة یخاف أن تقع علیه،و انّ الکافر لیری ذنبه کأنّه ذباب مرّ علی أنفه.

یا أباذر انّ اللّه تبارک و تعالی اذا أراد بعبد خیرا جعل الذنوب بین

عینیه ممثّلة،و الاثم علیه ثقیلا وبیلا،و اذا أراد بعبد شرّا أنساه ذنوبه.

یا أباذر لا تنظر الی صغر الخطیئة،و لکن انظر الی من عصیت.

یا أباذر انّ نفس المؤمن أشدّ ارتکاضا من الخطیئة من العصفور حین یقذف به فی شرکه.

یا أباذر من وافق قوله فعله،فذلک الذی أصاب حظّه،و من خالف قوله فعله فانّما یوبّخ نفسه.

یا أباذر الرجل لیحرم رزقه بالذنب یصیبه.

ای ابوذر متقیان و پرهیزکاران بزرگوارانند،و فقها و علما قائد و رهنمای مردمانند،و هم‌نشینی علما کردن موجب زیادتی علم و کمالات است،و مؤمن گناه خود را چنان عظیم می‌بیند و از آن در حذر است که گویا در زیر سنگی است می‌ترسد بر سرش فرود آید،و کافر گناه خود را سهل می‌داند که گویا مگسی بر بینی او نشست و گذشت.

ای ابوذر هرگاه حق‌تعالی خیر و سعادت بنده‌ای را خواهد،گناهان او را پیوسته در میان دو چشم او ممثّل می‌کند که منظور نظر او باشد،و گناهان را بر او گران و دشوار می‌نماید،و اگر سعادت بنده‌ای را نخواهد و او شقی باشد گناه را از خاطر او فراموش می‌سازد.

ای ابوذر نظر مکن به کوچکی گناه،و لیکن نظر کن به بزرگواری و عظمت خداوندی که معصیت او کرده‌ای.

ای ابوذر نفس مؤمن اضطرابش از گناهان بیشتر است از اضطراب گنجشکی که در دام افتاده باشد.

ای ابوذر هرکه گفتارش با کردارش موافق باشد،پس او بهرۀ خود را از سعادت یافته است،و اگر قولش نیکو و کردارش بد باشد،در قیامت خود را سرزنش و ملامت خواهد کرد.

ای ابوذر بسیار کس از روزی خود محروم می‌گردد به‌سبب گناهی که از او صادر می‌شود.

صحبت با علما

بدان که تقوا درجۀ رفیعی است از درجات مقرّبان،و بعد از این مجملی از احوال متّقیان انشاء اللّه مذکور خواهد شد،و مجالست و هم‌نشینی علمای ربّانی که به شرایط علم عمل کرده باشند،و به آثار آنچه دانسته‌اند متّصف شده باشند، موجب سعادت دنیا و آخرت است.

چنانچه از حضرت امام موسی علیه السّلام منقول است که با عالم صحبت داشتن بر روی مزبله‌ها بهتر است از سخن گفتن و مصاحبت کردن با جاهل بر روی فرشها و تکیه‌گاههای زیبا ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله که:حواریّان به حضرت عیسی گفتند:با چه جماعت هم‌نشینی کنیم؟فرمود:با کسی بنشینید که خدا را به یاد شما آورد دیدن او،و علم شما را بیفزاید،و سخن گفتن او و دیدن عمل او شما را به آخرت راغب گرداند ⁽²⁾.

و منقول است که:لقمان به فرزند خود گفت:به دیدۀ بصیرت نظر کن،و از روی بینائی مجالس را برای خود اختیار کن،پس اگر بینی جماعتی را که خدا را یاد می‌کنند با ایشان بنشین،اگر تو عالم باشی علم تو برای تو نفع خواهد کرد در این

مجلس،و اگر جاهل باشی آن جماعت تو را تعلیم خواهند کرد،و گاه باشد رحمتی که از خدا نازل گردد بر ایشان تو را با ایشان فراگیرد،و اگر جماعتی را بینی که در یاد خدا نیستند با ایشان منشین،که اگر عالم باشی چون با ایشان نشینی علم تو به تو نفع نمی‌دهند،و اگر جاهل باشی جهل تو را زیاده می‌کنند،و شاید که عقوبتی بر ایشان نازل شود و تو را فراگیرد ⁽¹⁾.

و بدان که مفاسد گناهان هرچند صغیره باشند عظیم است،و موجب جرأت شیطان و سلب توفیق خداوند عالمیان می‌شود،و باعث قساوت قلب و سیاهی دل و دوری از رحمت الهی است،بلکه مکروهات را سهل نمی‌باید شمرد،که ارتکاب مکروهات موجب دخول در محرّمات و گناهان صغیره می‌شود،و بر گناهان صغیره که مصر شدند و توبه نکردند خود کبیره می‌شوند؛زیرا که اصرار بر صغیره کبیره است،و باعث جرأت بر گناهان کبیره نیز می‌شود،و ارتکاب کبایر آدمی را به کفر و شرک می‌رساند نعوذ باللّه منه،پس باید گناهان را خرد نشمارند،و نظر به عظمت پروردگار کنند که معصیت او سهل نمی‌باشد.

چنانچه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که صغیره نمی‌باشد عمل خیری که در روز قیامت نفع دهد،و صغیره نمی‌باشد چیزی که در روز قیامت ضرر برساند.

از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:گناهان صغیره راههایند به گناهان کبیره،و کسی که در اندک از خدا نترسد در بسیار هم نمی‌ترسد،و اگر خدا مردم را به بهشت و دوزخ نمی‌ترسانید،واجب بود بر مردم که او را اطاعت کنند و معصیت او نکنند،برای تفضّلهائی که به ایشان فرموده،و احسانها که نسبت به ایشان کرده،

و نعمتهائی که بدون استحقاق بر ایشان فرستاده ⁽¹⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:حقیر مشمارید چیزی از بدی را هرچند خرد نماید در نظر شما،و اعمال خیر خود را بسیار مدانید هرچند بسیار باشد در نظر شما،که کبیره باقی نماند با استغفار،و صغیره صغیر نیست با اصرار ⁽²⁾.

و امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:از جملۀ گناهانی که آمرزیده نمی‌شود،آن است که کسی بگوید کاشکی مرا مؤاخذه نمی‌کردند مگر به همین گناه ⁽³⁾.

و حضرت امیر المؤمنین فرمود:هیچ بنده‌ای نیست مگر اینکه بر او چهل پرده پوشیده است،تا هنگامی که چهل گناه کبیره بکند،پس تمام آن پرده‌ها از او دریده می‌شود،پس ملائکۀ حافظان اعمال می‌گویند:خداوندا این بندۀ تو پرده‌های ستر تو همه از او گشوده شد،خدا به ایشان وحی می‌فرماید:او را به بالهای خود بپوشانید،پس هیچ قبیحی را نمی‌گذارد مگر اینکه مرتکب می‌شود،و خود را به افعال قبیحۀ خود در میان مردم می‌ستاید،پس ملائکه می‌گویند:خداوندا این بنده هیچ گناهی را ترک نمی‌کند،و ما را شرم می‌آید از کارهای او،پس خدا وحی می‌فرماید که:بالهای خود را از او بردارید،بعد از آن اظهار عداوت ما اهل بیت می‌نماید،و در این هنگام خدا را در آسمان و زمین رسوا می‌کند،پس ملائکه می‌گویند:خداوندا این بندۀ تو چنین پرده دریده و رسوا ماند،می‌فرماید:اگر من خیری در او می‌دانستم نمی‌گفتم شما بال خود را از او بردارید ⁽⁴⁾.

و ایضا منقول است که آن حضرت فرمود:ترک گناه کردن آسان‌تر است از طلب

توبه کردن،و چه بسیار شهوت یک ساعت که باعث اندوه دور و دراز می‌شود،و مرگ دنیا را رسوا کرده است،و از برای عاقل در دنیا جای فرح و شادی نگذاشته است ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:اگر خدا خیر بنده‌ای را می‌خواهد و او گناهی می‌کند،او را به بلائی مبتلا می‌کند که استغفار را یاد آورد و توبه کند،و کسی را که خیر در او نمی‌بیند،چون گناهی کرد استغفار را از خاطر او محو می‌نماید،و او را در نعمت می‌دارد،چنانچه می‌فرماید:ما استدراج و آزمایش می‌کنیم ایشان را از جهتی که نمی‌دانند،یعنی در هنگام معاصی به ایشان نعمت می‌دهیم ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدا دوست می‌دارد بنده‌ای را که در گناهان عظیم رو به درگاه او آورد،و از او طلب آمرزش نماید،و دشمن می‌دارد بنده‌ای را که اندک گناهی کرده باشد،و آن را حقیر و خفیف شمارد ⁽³⁾.

و ایضا فرمود:بپرهیزید از گناهان حقیر شمرده شده که آنها آمرزیده نمی‌شود، پرسیدند کدام گناهان است؟فرمود:کسی گناهی کند و گوید:خوشا حال من اگر غیر این گناه نداشته باشم.

و فرمود که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به صحرای خشک ساده‌ای رسیدند به صحابه فرمودند:هیزم جمع کنید،صحابه گفتند:یا رسول اللّه در این زمین هیزم نیست، فرمود:هرچه به دست آید بیاورید،پس آوردند تا بسیار جمع شد،حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گناهان به این نحو جمع می‌شود،پس فرمود:زینهار سهل مشمارید گناهان را که هر گناهی را طلب‌کننده‌ای هست،و جمیع گناهان را نوشته

است و در نامۀ عمل ثبت کرده است ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:آدمی که گناهی می‌کند،در دل او نشان سیاهی پیدا می‌شود،اگر توبه کرد برطرف می‌شود،و اگر دیگر گناه کرد زیاده می‌شود تا دلش را تمام فرامی‌گیرد،بعد از آن هرگز رستگار نمی‌شود ⁽²⁾.

و حضرت باقر علیه السّلام فرمود که:گاه هست که بنده‌ای از خدا سؤالی می‌نماید،و نزدیک می‌شود حاجتش برآورده شود،پس گناهی می‌کند خدا وحی می‌فرماید به ملک که:حاجت او را برنیاورید که او متعرّض غضب من شد،و مستوجب حرمان گردید ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هیچ سالی باران از سال دیگر کمتر نمی‌آید،و لیکن خدا هرجا که خواهد می‌فرستد،به درستی که هرگاه جماعتی معصیتها کردند، آن‌قدری از باران که بر ایشان مقدّر شده است حق‌تعالی از ایشان بازمی‌گیرد،و در بیابانها و دریاها و کوهها می‌بارد،و گاه هست که جعل را خدا عذاب می‌فرماید در سوراخش به‌سبب نیامدن باران،برای گناهان آن جماعتی که در حوالی ایشان جا کرده است،و خدا آن را راه داده است که به محل دیگر جا بگیرد،بعد از آن حضرت فرمود:عبرت بگیرید ای صاحبان بصیرتها ⁽⁴⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:بسا می‌شود شخصی گناهی می‌کند،و به‌سبب آن از نماز شب محروم می‌گردد،و عمل بد تأثیرش در صاحبش تندتر است از فرورفتن

کارد در گوشت ⁽¹⁾.

و فرمود:کسی که گناهی را اراده کند به عمل نیاورد،و بسیار هست کسی که گناهی می‌کند خدا می‌فرماید:به عزّت و جلال خود قسم که تو را نیامرزم هرگز ⁽²⁾.

حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گاه باشد که بنده‌ای را بر یکی از گناهانش صد سال در محشر محبوس بدارند،و او نظر کند به زنانش که در بهشت متنعمند ⁽³⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:حق‌تعالی حتم فرمود که نعمتی که بنده‌ای را کرامت فرماید از او سلب ننماید،تا گناهی از او صادر نشود که مستحقّ غضب الهی و زوال نعمت گردد ⁽⁴⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:هیچ دردی برای دلها خطرناک‌تر از گناهان نیست،و هیچ خوفی بدتر از مرگ نیست،و از برای تفکّر احوال گذشتگان کافی است،و مرگ از برای موعظه بس است ⁽⁵⁾.

و حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:گناهی که تغییر نعمت می‌دهد بغی و تکبّر و فساد است،و گناهی که مورث ندامت می‌شود قتل نفس است،و گناهی که موجب نزول غضب الهی است ظلم است،و گناهی که موجب رسوائی و دریدن پرده‌ها است شراب خوردن است،و گناهی که باعث منع روزی است زناست،و گناهی که باعث زود فنا شدن است قطع رحم است،و گناهی که دعا را مردود می‌گرداند و هوا را تاریک می‌کند عقوق پدر و مادر است ⁽⁶⁾.

یا أباذر دع ما لست منه فی شیء،و لا تنطق فیما لا یعنیک،و....

اشاره

یا أباذر دع ما لست منه فی شیء،و لا تنطق فیما لا یعنیک،و اخزن لسانک کما تخزن ورقک.

یا أباذر انّ اللّه جلّ ثناؤه لیدخل قوما الجنّة،فیعطیهم حتّی یملّوا، و فوقهم قوم فی الدرجات العلی،فاذا نظروا الیهم عرفوهم، فیقولون:ربّنا اخواننا کنّا معهم فی الدنیا،فلم فضّلتهم علینا؟ فیقال:هیهات هیهات انّهم کانوا یجوعون حین تشبعون، و یظمؤون حین تروون،و یقومون حین تنامون،و یشخصون حین تحفظون.

ای ابوذر ترک کن کاری را که از آن فایده به تو نمی‌رسد،و سخن مگو در امری که از آن منتفع نمی‌شوی،و زبان خود را حفظ کن،چنانچه زر خود را ضبط می‌نمائی.

ای ابوذر حق سبحانه و تعالی جمعی را داخل بهشت خواهد کرد،و آن‌قدر نعمت به ایشان کرامت می‌کند که نزدیک شود ایشان را از بسیار نعمت ملال حاصل شود،و بالاتر از ایشان جماعتی باشند در درجات عالیۀ بهشت،پس چون ایشان نظر به آن جماعت کنند بشناسند ایشان را،و چون حال ایشان را در حال خود بهتر یابند گویند:پروردگارا ایشان برادران ما بودند،و ما در دنیا با ایشان بودیم به چه سبب ایشان را بر ما زیادتی داده‌ای؟جواب رسد:هیهات هیهات مرتبۀ شما کجا و مرتبۀ ایشان کجا،ایشان گرسنه می‌بودند در هنگامی که شما سیر بودید،و تشنه می‌بودند وقتی که شما سیراب بودید،و به عبادت ایستاده بودند در اوقاتی که شما در خواب بودید،و از خانه‌ها بیرون می‌رفتند از برای خدا در راه‌های خیر در هنگامی که شما در رفاهیّت و عیش ساکن بودید.

فضیلت سکوت

بدان که از زبان به سخن گفتن سعادتها می‌توان تحصیل نمود،و ممکن است به یک کلمه شقاوت ابدی برای گوینده حاصل شود،یا به‌حسب دنیا مفاسد مترتّب شود که اصلاح‌پذیر نباشد،چنانچه اگر ردّه‌ای بگوید کافر می‌شود،و بر او خلود در جهنّم واجب می‌شود،و ممکن است کلمۀ شرّی بگوید که باعث قتل چندین هزار نفس بشود،و ممکن است کلمۀ خیری بگوید که باعث خلاصی چندین هزار کس از کشتن بشود.

پس چون مفاسد سخن گفتن بسیار است،و غالب اوقات آدمی بی‌تفکّر سخن می‌گوید،و مفاسد دنیا و آخرت بسیار بر سخن گفتن مترتّب می‌شود،لهذا فضیلت خاموشی بسیار وارد شده است،امّا مراد خاموشی از سخنی است که خیریّت آن را نداند،پس اگر زبانش به اذکار و ادعیه و تلاوت قرآن جاری باشد یقین بهتر از خاموشی است،و مورث سعادت ابدی است،و اگر سخنان دیگر گوید،باید اوّل تفکّر نماید،و رعایت مفاسد آن بکند،و بعد از آنکه بداند که فایدۀ اخروی یا صلاح دنیوی در آن هست بگوید،و الاّ ساکت باشد که سلامتی و نجات در این است.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت لقمان به فرزند خود وصیّت فرمود:ای فرزند اگر گمان کنی که سخن از نقره است،پس بدان ساکت بودن از طلاست ⁽¹⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:نجات مرد مسلمان در نگاه داشتن زبان خود است ⁽²⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:ابوذر می‌گفت:ای طلب‌کنندۀ علم، این زبان هم کلید خیر است و هم کلید شر،پس بر زبان خود مهر بزن،چنانچه بر طلا و نقره مهر می‌زنی ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حضرت عیسی می‌فرمود:بسیار سخن مگوئید در غیر یاد خدا،به درستی که آن جماعتی که بسیار سخن می‌گویند،دلهای ایشان قساوت دارد و نمی‌دانند ⁽²⁾.

و حضرت علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:زبان فرزند آدم هر صبح مشرف می‌شود بر سایر اعضا و جوارح او،و می‌پرسد بر چه حال صبح کرده‌اید؟می‌گویند:حال ما خیر است اگر تو ما را به حال خود بگذاری و به بلائی مبتلا نگردانی،و او را قسم به خدا می‌دهند و مبالغه می‌کنند که ما را به بلائی مبتلا مکن،و می‌گویند:ما به سبب تو ثواب می‌بریم،و به سبب تو معاقب می‌شویم ⁽³⁾.

و روایت کرده‌اند که:شخصی به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمد و گفت:یا رسول اللّه مرا وصیّتی بفرما،فرمود:زبان خود را حفظ کن،باز گفت:مرا وصیّتی بفرما،فرمود:زبان خو را نگاه دار،باز گفت:مرا وصیّتی بفرما،حضرت فرمود:

زبان خود را حفظ کن،و فرمود:مگر مردمان را بر رو در آتش می‌افکند به غیر از دروکرده‌های زبان ایشان ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:کسی که کلام خود را از عملش حساب نکند،گناهان

او بسیار و عذابش مهیّاست ⁽¹⁾.

و حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله روایت فرمود که:خدا زبان را در جهنّم عذابی خواهد فرمود که هیچ عضوی را آن‌چنان عذاب نکند،پس زبان خواهد گفت:خداوندا چرا مرا زیاده از سایر اعضا عذاب کردی؟خطاب می‌رسد:کلمه‌ای از تو صادر شد به مشرق و مغرب عالم رسید،و خونهای حرام به سبب آن ریخته شد،و مالها به‌سبب آن به حرام غارت شد،به عزّت و جلال خودم قسم تو را عذابی بکنم که هیچ‌یک از جوارح را آن عذاب نکنم ⁽²⁾.

و حضرت امیر المؤمنین فرمود:هیچ‌چیز سزاوارتر نیست به بسیار حبس کردن از زبان ⁽³⁾.

و فرمود:خوشا حال کسی که زیادتیهای مال خود را در راه خدا انفاق نماید،و زیادتی سخن را امساک کند و نگاه دارد ⁽⁴⁾.

و از حضرت امام زین العابدین علیه السّلام پرسیدند از سخن گفتن و خاموشی که کدام یک بهترند؟حضرت فرمودند:هریک را آفتها هست،پس اگر هر دو از آفت سالم باشند سخن گفتن بهتر از خاموشی است؛زیرا خداوند عالمیان پیغمبران و اوصیای ایشان را به خاموشی نفرستاد،بلکه به سخن امر فرمود،و مستحقّ بهشت نمی‌توان شد به خاموشی،و مستوجب محبّت الهی نمی‌توان شد به سکوت،و از آتش جهنّم خلاصی نمی‌توان یافت به سکوت،جمیع اینها به سخن گفتن می‌شود، هرگز من ماه را با آفتاب برابر نمی‌کنم،تو فضل خاموشی را به سخن بیان می‌کنی،و

فضل سخن را به خاموشی بیان نمی‌توانی کرد ⁽¹⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:جمیع خوبی‌ها در سه چیز جمع شده‌اند:

در نظر کردن،و ساکت بودن،و سخن گفتن،پس هر نظری که در آن عبرت گرفتن نباشد به کار نمی‌آید،و هر خاموشی که در آن تفکّری نباشد آن غفلت است،و هر سخنی که در آن یاد خدا نباشد لغو است،پس خوشا حال کسی که نظرهای او عبرت باشد،و خاموشی او همه تفکّر در امری باشد که به کار او آید،و سخن او همه یاد خدا باشد،و بر گناهان خود بگرید،و مردم از شرّ او ایمن باشند ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خواب راحت بدن است،و سخن گفتن راحت روح است،و خاموشی راحت عقل است ⁽³⁾.

یا أباذر جعل اللّه جلّ ثناؤه قرّة عینی فی الصلاة،....

اشاره

یا أباذر جعل اللّه جلّ ثناؤه قرّة عینی فی الصلاة،و حبّب الیّ الصلاة کما حبّب الی الجائع الطعام،و الی الظمآن الماء،و انّ الجائع اذا أکل شبع،و انّ الظمآن اذا شرب روّی،و أنا لا أشبع من الصلاة.

یا أباذر انّ اللّه عزّ و جلّ بعث عیسی بن مریم بالرهبانیّة،و بعث بالحنیفیّة السمحة،و حبب الیّ النساء و الطیب،و جعل فی الصلاة قرة عینی.

یا أباذر أیّما رجل تطوّع فی کلّ یوم و لیلة اثنتی عشرة رکعة سوی المکتوبة،کان له حقّا واجبا بیت فی الجنّة.

یا أباذر انّک ما دمت فی الصلاة فإنّک تقرع باب الملک الجبّار،و من یکثر قرع باب الملک یفتح له.

یا أباذر ما من مؤمن یقوم مصلّیا الاّ تناثر علیه البرّ ما بینه و بین العرش،و وکّل به ملک ینادی یا ابن آدم لو تعلم مالک فی الصلاة و من تناجی ما انفتلت.

ای ابوذر حق‌تعالی روشنی چشم مرا در نماز مقرّر فرموده،و نماز را محبوب من قرار داده،چنانچه گرسنه را دوست‌دار طعام،و تشنه را خواهان آب گردانیده است،و به درستی که گرسنه چون طعام می‌خورد سیر می‌شود،و تشنه چون آب می‌خورد سیراب می‌شود،و من هرگز از نماز سیر نمی‌شوم،و همیشه خواهان آنم.

ای ابوذر خدا عیسی بن مریم را به رهبانیّت مبعوث گردانیده بود،و در شریعت او بود ترک معاشرت خلق،و دوری از زنان،و ترک لذّتها،و مرا مبعوث فرموده با دینی پاکیزه،و مائل از اعوجاج و انحراف به جانب استقامت،و در نهایت آسانی که تکلیف‌های شاق در آن نیست،و مرا محبّت زنان و بوی خوش داده‌اند،و لیکن فرح و شادی و روشنی دیدۀ من در نماز است.

ای ابوذر هرکه در شبانه‌روزی دوازده رکعت نماز به غیر از نمازهای واجب بگذارد،بر خدا لازم است که خانه‌ای در بهشت او را کرامت فرماید.

ای ابوذر مادام که در نمازی،درگاه فیض و فضل و رحمت خداوند جبّار را می‌کوبی،و هرکه بسیار درگاه پادشاه را می‌کوبد البتّه برای او می‌گشایند.

ای ابوذر هیچ مؤمنی به نماز نمی‌ایستد مگر آنکه بر او فرومی‌ریزد رحمت از میانۀ او تا عرش،و ملکی را بر او موکّل می‌گردانند که او را ندا می‌کند:ای فرزند آدم اگر بدانی تو را در نماز چه ثوابها و رحمتها هست،و با چه خداوندی مناجات

می‌کنی،هرگز از نماز فارغ نشوی،و ترک نماز ننمائی.

و توضیح این مضامین قدسیّه در ضمن چند لمعه به ظهور می‌آید:

لمعۀ اوّل: در بیان فضیلت صلات است

بدان که چنانچه از احادیث معتبره ظاهر می‌شود بعد از عقاید ایمانی از افعال بدنی،هیچ فعلی به فضیلت نماز نیست،و نماز از جمیع افعال افضل است، چنانچه حیّ علی خیر العمل که در اذان متواتر است بر این معنی دلالت دارد،و کسی استبعاد نکند که نماز از عملهای بسیار دشوار افضل باشد،چنانچه عمر علیه ما علیه به عقل شوم خود انکار این معنی کرد،و نهی کرد مردم را از گفتن حیّ علی خیر العمل در اذان؛زیرا که کمال و نقص عبادات را ما به عقول ناقصۀ خود نمی‌توانیم دانست،و حکیم علی الاطلاق می‌داند که کدام عمل برای صلاح حال ما و قرب ما به جانب اقدس او بیشتر دخیل است،و بسیاری و کمی مشقّت را چندان دخلی در فاضل و مفضول بودن عمل نیست.

چه ظاهر است که اگر کسی به کوه بسیار صعبی بالا رود،یا پاهای خود را ببندد و خود را یک روز بیاویزد،از نماز دشوارتر است،ولی هیچ فضیلت ندارد،و اگر به قصد ثواب کند معاقب خواهد بود،مثل آنکه طبیبی به دوائی که به فلسی تحصیل توان نمود،بیماری را معالجه نماید که به دوائی که به صد تومان در مدّت ده سال به عمل آورده باشند معالجه نتوان نمود،و تغذیه و تقویتی که از چند لقمۀ گوشت و برنج حاصل می‌شود،از هیچ معجونی حاصل نمی‌شود هرچند مبلغها جواهر در آن به‌کاررفته باشد.

همچنین حکیم علی الاطلاق،و طبیب نفوس و ارواح و عقول خلایق،هر عملی را در تکمیل عقول و نفوس و تقویت ایمان و یقین تأثیری داده،و از برای هریک مرتبه‌ای از فضل بیان فرموده،که هیچ‌یک از دیگری مغنی نیستند،و هریک را تأثیری خاص هست که از دیگری متصوّر نیست،پس کسی گمان نکند چون نماز بهترین اعمال است،پس کار دیگر نباید کرد،از بابت این است که کسی گوید:

چون گوشت تقویتش بیشتر است،پس آب نباید خورد،بلکه هریک مدخلیّتی در کمال ایمان هست که دیگری را نیست،و همه در کارند،امّا نماز فایده‌اش زیاده از سایر اعمال است،و بیشتر موجب قرب است،و معراج مؤمن است.

و آن حدیث مشهور که بهترین اعمال آن است که دشوارتر باشد،ممکن است مراد این باشد که در هر نوعی از عمل دشوارترین بهتر است،مثلا نمازی که در فعل آن مشقّت بیشتر است بهتر باشد از نمازی که آسان‌تر میسّر شود،و روزه در تابستان گرم چون دشوارتر است افضل باشد از روزۀ زمستان که آسان‌تر است،نه از اعمال دیگر.

و به سند صحیح از معاویة بن وهب منقول است که از حضرت صادق علیه السّلام سؤال کردم:کدام عمل است که بیشتر باعث قرب بنده به خدا می‌شود؛و نزد خدا محبوب‌تر است؟فرمود:عملی را بعد معرفت اصول دین بهتر از نماز نمی‌دانم، نمی‌بینی که بندۀ صالح عیسی بن مریم گفت:خدا مرا وصیّت کرده است به نماز و زکات مادام که زنده باشم ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:محبوب‌ترین عملها نزد حق‌تعالی نماز است،و نماز آخر وصیّتهای پیغمبران است،پس چه بسیار نیکوست که کسی غسل کند یا وضو

را کامل به‌جا آورد،و به کناری رود که کسی او را نبیند،پس خدا او را ببیند که گاه در رکوع است،و گاه در سجود است به درستی که بنده هرگاه که سجده را طول می‌دهد شیطان فریاد می‌کند که واویلاه فرزندان آدم اطاعت خدا کردند و من معصیت کردم،ایشان سجده کردند و من ابا کردم ⁽¹⁾.

و حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:نماز باعث قرب هر پرهیزکار است ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله روایت فرموده که:مثل نماز نسبت به ایمان از بابت عمود خیمه است،اگر عمود برپاست نفع می‌کند طنابها و میخها و پردۀ خیمه،و چون عمود شکست آنها هیچ نفع نمی‌دهد،و اگر نماز نیست عملهای دیگر چندان فایده نمی‌بخشد ⁽³⁾.

و حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام فرمود:مرد پیری را روز قیامت بیاورند،و نامۀ اعمالش را به دست او دهند،چون نظر کند به غیر از بدی چیزی دیگر در آن نامه نبیند،بر او بسیار دشوار آید،گوید:خداوندا مرا امر خواهی کرد به جهنّم برند، خطاب رسد:ای شیخ من شرم می‌کنم تو را عذاب کنم و حال آنکه تو در دار دنیا نماز می‌کردی،ببرید بندۀ مرا به بهشت ⁽⁴⁾.

و امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:هرکه از شیعیان ما به نماز می‌ایستد احاطه می‌کنند او را از ملائکه به عدد آن جماعتی که در مذهب مخالف اویند،و در عقب او نماز می‌گذارند،و برای او دعا می‌کنند تا از نماز فارغ شود ⁽⁵⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:روز قیامت که بنده را به مقام حساب می‌دارند، اول چیزی که از او سؤال می‌نمایند نماز است،پس اگر تمام بجا آورده است نجات می‌یابد،و الا او را در آتش فرومی‌برند ⁽¹⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:اگر نمازگذار بداند که از جلال و عظمت الهی چه مقدار به او احاطه نموده،نخواهد که هرگز سر از سجود بردارد ⁽²⁾.

لمعۀ دوّم: در بیان اختلاف شرایع و مذمّت بدعت در دین است

بدان که حق سبحانه و تعالی هر پیغمبری از پیغمبران اولو العزم را که مبعوث فرمود شریعتی برای او مقرّر فرمود موافق مصلحت آن زمان،و چون پیغمبر دیگر از پیغمبران اولو العزم بعد از او مبعوث می‌شد،و مناسب حکمت و مصلحت اهل آن زمان حکمی چند بود مخالف حکم امّت پیغمبر سابق،این پیغمبر آن احکام را مبدّل می‌ساخت،و حکمی چند مخالف آنها برای ایشان مقرّر می‌شد.

و این العیاذ باللّه نه از باب جهل و نادانی است،که یک چیزی را به نوعی داند و بعد از آن رأیش متغیّر شود و برخلاف آن علم به هم رساند،چنانچه ملاعین یهود به این سبب منکر نسخ شده‌اند،بلکه به اعتبار اختلاف احوال امّت و تبدّل حکمت ایشان است،چنانچه طبیب در اوّل بیماری مصلحت بیمار را در دوائی و غذائی می‌داند،و در وسط بیماری غذای دیگر و دوای دیگر صلاح می‌داند،و در آخر

بیماری غذا و دوای دیگر،و گاه باشد که در اوّل بیماری تبرید کند،و در آخر تسخین کند.

مثلا قوم حضرت موسی چون بسیار لجوج و عنود و سرکش و شریر بودند، برای اصلاح ایشان تکالیف شاقّه مقرّر فرمود،مثل آنکه اگر بول به جائی از بدن ایشان می‌ریخت می‌بایست آن موضع را مقراض کنند تا پاک شود،و در قصاص بر ایشان مقرّر فرموده بود که اگر کسی دیگری را بکشد البتّه قصاص کند و عفو جایز نبود،و امّت عیسی چون مردم بسیار ملایم و هموار بودند،جهاد را از ایشان ساقط فرمود،و فرموده که ایشان را به موعظه و نصیحت به راه حق هدایت کنند،و ایشان را امر به رهبانیّت و گوشه‌گیری و سیاحت در زمین فرمود،و در کشتن نفس دیه و عفو برای ایشان مقرّر فرمود،و امّت پیغمبر آخر الزمان چون وسط بودند،احکام ایشان را وسط مقرّر فرمود،چنانچه در قتل نفس ایشان را مخیّر فرمود در میان قصاص کردن و دیه گرفتن و عفو کردن،و همچنین در سایر احکام.

و سابقا در ابواب نبوّت بیان کردیم،که عقول خلایق عاجز است از احاطه کردن به حسن و قبح خصوصیّات شریعت،پس در هر شرعی آنچه صاحب آن شرع خبر داده بجا می‌باید آورد،و به عقل ناقص خود اختراع عبادتها و بدعتها نمی‌باید کرد، که موجب ضلالت و گمراهی است،و گول شیطان را نمی‌باید خورد،که این عبادت مرا خوش‌تر می‌آید،و این روش عمل کردن مرا بیشتر به خدا نزدیک می‌کند؛زیرا که معنی قرب و بعد به خدا را امثال ما مردم که عقلهای معیوب به هزار نقص و مخلوط با صد هزار شهوت داریم نتوانیم فهمید،بلکه عقول انبیا و اوصیا به اینها می‌تواند رسید،چنانچه کشیش نصرانی را گمان این است که به آن عبادت و ریاضتی که می‌کشد او را قرب حاصل می‌شود،و حال آنکه هرچند عبادت به آن طریقه می‌کند کفر و عنادش بیشتر می‌شود،و از خدا دورتر می‌گردد.

و بدان که بدعت عبارت از آن است که یک امری که خدا حرام کرده باشد حلال کنند،یا امری را مکروه کنند که خدا مکروه نکرده باشد،یا امری را واجب گردانند که خدا واجب نکرده،یا امری را مستحب قرار دهند که خدا مستحب قرار نداده باشد،اگر چه به اعتبار یک خصوصیّتی باشد.

مثل آنکه خدا فرموده است نماز در همه وقت مستحب است،اگر کسی به این عنوان نماز کند که چون همه وقت سنّت است و این یک وقتی است از آن وقتها، پس من در این وقت نماز می‌کنم ثواب دارد،و اگر دو رکعت نماز در وقت غروب آفتاب بجا آورد به‌عنوان اینکه در خصوص این وقت خدا این نماز را از من طلبیده است،بدعت می‌شود و حرام است،چنانچه عمر علیه ما علیه در خصوص چاشت شش رکعت مقرّر ساخت،که در این وقت می‌باید کرد به‌عنوان سنّت،و به این جهت بدعت و حرام شد،و ائمّۀ ما علیهم السّلام از آن نهی فرمودند،و همچنین اگر کسی نماز سنّتی را سه رکعت به یک سلام بکند،چون این هیئت در نماز سنّت از پیغمبر به ما نرسیده بدعت و حرام است،یا اگر کسی در هر رکعتی دو رکوع بجا آورد حرام است.

همچنین کلمه طیّبۀ لا اله الاّ اللّه را همه وقت گفتن سنّت است،و بهترین اذکار است،اگر کسی چنین قرار دهد که بعد از نماز صبح هزار و پانصد مرتبه سنّت است،و خصوص این عدد را در خصوص این وقت از جانب شارع مقرّر داند،یا خود قرار دهد،و این خصوصیّت را عبادت داند بدعت است.

و بدعت در دین بدترین معاصی است،و امتیاز شیعه از سنّی همیشه به این بوده است که شیعه به فرمودۀ ائمّۀ خود عمل می‌نموده‌اند،و سنّیان چون دست از متابعت ایشان برداشته بودند به عقلهای سخیف خود بدعتها در دین می‌کردند،و به آن عمل می‌نمودند،و ائمّۀ ما ایشان را به این مذمّت می‌فرمودند.

چنانچه کلینی و غیر او به سندهای متواتر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و ائمّۀ هدی علیهم السّلام روایت کرده‌اند که:هر بدعتی ضلالت و گمراهی است،و هر ضلالتی راهش به سوی آتش است ⁽¹⁾.

و کلینی به سند معتبر از یونس روایت کرده است که:از حضرت امام موسی علیه السّلام پرسید به چه چیز خدا را به یگانگی بپرستم؟فرمود:ای یونس بدعت در دین مکن،و صاحب بدعت مباش،هرکه به رأی خود در دین نظر کند هلاک می‌شود،و هرکه اهل بیت پیغمبر را و فرمودۀ ایشان را ترک کند گمراه می‌شود،و هرکه کتاب خدا و گفتۀ پیغمبر را ترک کند کافر است ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام روایت کرده است که:هرکه فتوا دهد مردم را به رأی خود،پس خدا را عبادت کرده است به چیزی که نمی‌داند،و دین خدا را مقرّر ساخته است به رأی خود و به نادانی،و هرکه چنین کند با خدای خود مضادّه کرده است،و ضدّ و معارض خدا شده است که حلال و حرام را از پیش خود قرار داده است ⁽³⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده است که:هرکس بدعتی می‌کند البتّه سنّتی از سنّتهای پیغمبر را ترک کرده است ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده است که فرمود:هرگاه بدعتها در امّت من ظاهر شود،باید عالم علم خود را ظاهر کند،و بیان کند که آن بدعت

است،و اگر نه ملعون است به لعنت الهی ⁽¹⁾.

و فرمود:هرکه برود به نزد صاحب بدعتی و او را تعظیم نماید،سعی کرده است در خرابی اسلام ⁽²⁾.

و فرمود:خدا توبۀ صاحب بدعت را قبول نمی‌کند،گفتند:یا رسول اللّه چرا توبۀ او مقبول نیست؟فرمود:زیرا که در دل او محبّت آن بدعت جا کرده است،و از دلش بدر نمی‌رود ⁽³⁾.

و ابن بابویه علیه الرحمه به سند صحیح از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام روایت کرده است که:شخصی بود در زمان سابق طلب دنیا از حلال کرد به دستش نیامد، و از حرام نیز طلب کرد او را میسّر نشد،پس شیطان به نزد او آمد،و او را وسوسه کرد که می‌خواهی تو را به چیزی دلالت کنم که اگر آن را بکنی دنیای تو بسیار شود، و جمعی کثیر تابع تو شوند،گفت:آری،شیطان گفت:دینی اختراع کن،و مردم را به سوی آن دین بخوان.

پس او چنین کرد،خلق بسیار او را متابعت کردند،و مال بسیار بهم رسانید،بعد از مدّتی به فکر خود افتاد که چه خطائی کردم دینی اختراع کردم و مردم را گمراه کردم،و توبۀ من مقبول نخواهد شد تا آنها را که گمراه کرده‌ام برنگردانم،به نزد هریک می‌آمد و می‌گفت:دین من بدعت بوده و باطل بود برگردید،در جواب می‌گفتند:دروغ می‌گوئی دین تو حق بود و الحال شک به هم رسانیده‌ای در دین،و هیچ‌یک برنگشتند.

چون دید که ایشان برنمی‌گردند،رفت و زنجیری در گردن خود بست،و سرش

را بر میخی بست،و با خود قرار داد که این را نگشاید تا خدا توبه‌اش را قبول کند، پس وحی فرمود به پیغمبری که در آن زمان بود:بگو به آن صاحب بدعت به عزّت و جلال خودم قسم اگر آن‌قدر مرا بخوانی که بندهایت از هم بپاشد دعای تو را مستجاب نکنم،و توبۀ تو را قبول نکنم،تا زنده کنی آنهائی را که بر دین تو مرده‌اند، و از آن دین برگردانی ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حلبی روایت کرده است که از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم:

چه چیز است کمتر چیزی که آدمی به آن کافر می‌شود؟فرمود:این‌که بدعتی در دین پیدا کند،و هرکه با او در آن همراهی کند دوست دارد،و هرکه مخالفت او کند از او بیزاری جوید ⁽²⁾.

و به سند معتبر دیگر از ابو الربیع شامی روایت کرده است که از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم:کمتر چیزی که بنده را از ایمان به در می‌برد کدام است؟ فرمود:آنکه به عقیده‌ای برخلاف حق قایل شود،و بر آن بماند ⁽³⁾.

و به سند صحیح دیگر از برید عجلی روایت کرده است که:از آن حضرت پرسیدم چه چیز است کمتر چیزی که آدمی به آن کافر می‌شود؟حضرت سنگ‌ریزه‌ای از زمین برداشتند،و فرمودند:آن است که سنگ‌ریزه را بگوید هستۀ خرماست،یعنی هر امر خلاف حقّی را که اقرار کند حتّی امر سهل،و بی‌زاری جوید از کسی که مخالفت او نماید در این امر،و دشمنی با مخالفان خود در این امر باطل کند،پس او ناصبی است،و با ما دشمنی کرده،و به خدا مشرک و کافر شده

است به نادانی ⁽¹⁾.

و به سند دیگر روایت کرده است که:از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام پرسیدند از معنی سنّت و بدعت و جماعت و فرقت،فرمود:سنّت آن چیزی است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله جاری فرموده و بیان کرده است،و بدعت آن چیزی است که بعد از آن حضرت پیدا کرده‌اند،و جماعت که پیغمبر فرموده است با ایشان می‌باید بود اهل حقّند اگر چه اندکی باشند،و فرقت که پیغمبر نهی از متابعت آن فرموده اهل باطلند اگر چه بسیار باشد ⁽²⁾.

و کلینی علیه الرحمه از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام روایت کرده است که:خدا هیچ امری را که امّت به آن محتاج باشند نگذاشته است مگر اینکه در قرآن فرستاده،و از برای پیغمبرش بیان فرموده،و از برای هر چیز اندازه و دلیلی مقرّر فرموده،و از برای هرکسی که از آن اندازه به دررود حدّی مقرّر ساخته است ⁽³⁾.

و به سند صحیح از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام روایت کرده است که:بهترین اعمال نزد حق‌تعالی آن است که در آن عمل به سنّت پیغمبر عمل کنند اگر چه اندکی باشد ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گفتار به کار نمی‌آید مگر اینکه با کردار نیک باشد،و گفتن و کردن هر دو بی‌فایده است اگر موافق سنّت و طریقۀ پیغمبر نباشد ⁽⁵⁾.

و منقول است که چون شیطان از سجدۀ آدم ابا نمود،و مستحقّ عذاب شد، گفت:خداوندا مرا از سجدۀ آدم معاف دار من تو را عبادتی بکنم که هیچ ملک مقرّبی و پیغمبر مرسلی نکرده باشد،حق‌تعالی فرمود:مرا احتیاج به عبادت تو نیست،از آن راهی که من می‌خواهم و می‌فرمایم مرا عبادت می‌باید کرد.

و شیخ طوسی به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که، حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:بر شما باد به متابعت سنّت من،که عمل قلیل موافق سنّت من بهتر است از عمل بسیاری که در بدعت کنند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمد باقر علیه السّلام روایت کرده است که:اگر بر شما چیزی از امور دین مشتبه شود توقف کنید و بر ما عرض نمائید تا برای شما شرح و بیان کنیم ⁽²⁾.

و در این باب احادیث بسیار است،و در این کتاب همه را احصا نمی‌توان نمود، و بعضی احادیث که در این مطلب دخیل است در باب عمل بی‌علم ذکر کردیم،و بر اصحاب بصیرت بعد از ملاحظۀ آنها پوشیده نمی‌ماند که هر عملی هرچند دشوار و مشکل باشد،چنین نیست که باعث نجات باشد تا موافق سنّت نباشد،و عمل بدعت موجب ضلالت است،و کسی که رجوع به اخبار اهل بیت علیهم السّلام تواند نمود، و معانی کلام ایشان را تواند فهمید باید نیّت خود را خالص گرداند،و رجوع به کلام ایشان کند،البتّه به مقتضای آیه کریمۀ وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا خدا او را به راه حق هدایت می‌فرماید، و جمعی که این رتبه را ندارند،خدا برای ایشان راهی مقرّر فرموده که رجوع کنند به راویان اخبار ائمّۀ معصومین علیهم السّلام که علوم ایشان

را می‌دانند،و تابع دنیا و باطل نیستند.

چنانچه کلینی علیه الرحمه روایت کرده است که اسحاق بن یعقوب عریضه‌ای به خدمت حضرت صاحب الامر علیه السّلام نوشت که:اموری که بر ما مشتبه شود چه کنیم؟حضرت فرمان همایون نوشتند:در حادثه‌هائی که بر شما وارد شود،و چیزهائی که بر ما مشتبه شود،رجوع کنید به روایت‌کنندگان حدیث ما،که ایشان حجّت منند بر شما،و من حجّت خدایم بر همه ⁽¹⁾.

و در احادیث معتبره وارد شده است که:در امری که در میان شما منازعه بشود، نظر کنید به سوی کسی که حدیث ما را روایت کرده باشد،و در حلال و حرام ما نظر کرده باشد،و احکام ما را دانسته باشد،راضی شوید و او را حکم سازید در میان خود که ما او را بر شما حکم کرده‌ایم،پس اگر او حکمی بکند،و شما قبول نکنید حکم خدا را خفیف کرده‌اید و سبک شمرده‌اید،و حکم ما را بر ما رد کرده‌اید،و هرکه بر ما رد کند بر خدا رد کرده است،و رد حکم خدا کردن در مرتبۀ شرک به خداست ⁽²⁾.

و باید دانست که خدا در روز قیامت تو را در متابعت همه کس معذور نمی‌دارد تا بدانی که او عالم است به علوم اهل بیت،و از گفتۀ ایشان خبر می‌دهد،و بدانی که درد دینی دارد و کلام ایشان را برای دنیا تأویل نمی‌کند.

چنانچه از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام منقول است که،حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام فرمود:هرگاه مردی را ببینید که نیکو می‌نماید علامات و طریقۀ او،و هیئات او به هیئات اهل خیر می‌نماید،و در سخن گفتن ملاحظۀ بسیار می‌کند،و با

احتیاط سخن می‌گوید،و خضوع و شکستگی در حرکات خود اظهار می‌نماید، پس زود فریب او را مخورید،که بسیار است که کسی عاجز می‌شود از طلب دنیا و مرتکب شدن محرمات،برای سستی و پستی نفس و ترسی که در دل او هست، پس دین را دام و تلّۀ تحصیل دنیا و حرام می‌گرداند،و مردم را پیوسته به ظاهر نیک خود می‌فریبد،پس چون مال حرامی او را میسّر شد،خود را در آن می‌افکند.

و اگر ببینید که به مال حرام هم که می‌رسد عفّت می‌ورزد و ضبط خود می‌کند، باز فریب او را مخورید؛زیرا که شهوات و خواهشهای خلق مختلف است،و چه بسیار است کسی که از مال حرام هرچند بسیار باشد می‌گذرد،و امّا اگر به حرام دیگر از مشتهیات نفس می‌رسد مرتکب می‌شود،و اگر ببیند که از آنها عفّت می‌ورزد باز فریب او را مخورید،تا ملاحظۀ عقل و عملش را بکنید؛زیرا بسیار است که ترک اینها همه می‌کند امّا عقل متینی ندارد،و آنچه را به نادانی فاسد می‌کند زیاده از آن چیزهائی است که به عقل خود اصلاح می‌نماید.

و اگر عقلش را هم متین یابید،باز زود فریبش را مخورید،تا ملاحظه کنید در هنگامی که هواهای نفس بر او غالب می‌شود تابع آنها می‌باشد یا تابع عقل،و ببینید که چگونه است محبّت و خواهش او از برای ریاستهای باطل،و مطاع مردم بودن،و زهد او در ترک ریاستهای باطل در چه مرتبه است؛زیرا در میان مردم جمعی هستند که زیان‌کار دنیا و آخرتند،و دنیا را از برای دنیا ترک می‌کنند،و لذّت ریاست و معتبر بودن نزد او بیشتر است از لذّت اموال و نعمتهای حلال،پس جمیع لذّتهای حلال را ترک می‌کند برای ریاست و بزرگی و اعتبار،بعد از آن حضرت آیه خواندند که مضمونش این است:چون به او می‌گویند که بترس از خدا،بگیرد او را غیرت و حمیّت جاهلیّت به این‌که مرتکب شود گناهی را که او را از آن ترسانیده‌اند،و به جهت لجاج و عناد بیشتر به آن مشغول شود،پس بس است او را

جهنّم برای مکافات او و بد فراشی است آتش جهنّم برای او.

پس او از روی جهل و فساد و تعصّب و عناد خبطها می‌کند،و خطاها از او صادر می‌گردد،مانند خبط شتر کوری که به راهی رود،و اوّل باطلی که مرتکب می‌شود او را به نهایت زیان‌کاری و خسارت می‌رساند،پس پروردگار او به‌سبب بدی کردار او منع لطف خود از او می‌نماید،و او را در طغیان او می‌گذارد،پس او حلال می‌کند چیزی چند را که خدا حرام کرده است،و حرام می‌نماید چیزهائی را که خدا حلال گردانیده است،و پروا نمی‌کند هرچه‌قدر از دین او که فوت شود هرگاه سالم باشد برای او ریاست دنیائی که تقوا و ترس الهی را برای تحصیل آن به مردم ظاهر می‌کرد،پس این گروهند که خدا بر ایشان غضب کرده،و ایشان را لعنت کرده است،و برای ایشان عذاب خوارکننده‌ای مهیّا نموده،و لیکن مرد و تمام مرد و بهترین مردان کسی است که هوا و خواهشهای خود را تابع فرمودۀ خدا گرداند،و قوای خود را در رضای الهی صرف نماید.

و بدان که با حق و راستی اگر خوار و خفیف باشد باعث عزّت ابدی آخرت است،و عزّتی که به‌سبب باطل به هم می‌رسد زود منقضی می‌شود،و بداند اندک مشقّتی که در دنیا به او می‌رسد برای تابع حق بودن او را به نعیم ابدی عقبا می‌رساند در بهشتی که هرگز کهنه‌گی و زوال ندارد،و بداند خوشحالی و سرور بسیاری که برای متابعت هواها و خواهشهای نفس به او می‌رسد زود او را می‌کشاند به عذابی که انقطاع و انتها ندارد،و این‌چنین کسی مرد است و تمام مرد،پس به او متمسّک شوید و پیروی طریقۀ او بکنید،به برکت او به خدا توسّل جوئید که دعای او از درگاه خدا رد نمی‌شود،و حاجات او برآورده است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:دو کس در دنیا پشت مرا شکستند:مرد دانای زبان‌آور فاسق،و مرد نادان کوردلی که عبادت بسیار می‌کند؛آن اوّلی به زبانی که دارد مردم را به‌سبب فسق و فجور از راه حق برمی‌گرداند،و دوّمی به‌سبب جهل از راه عباداتی که می‌کند مردم را از حق باز می‌دارد،پس بپرهیزید از علمای فاسق،و از جاهلان متعبّد که ایشان موجب فتنه و ضلالت هر گمراهی‌اند،به درستی که من از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیدم فرمود:

هلاک امّت من بر دست هر منافق زبان‌دانی‌ست ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است به ابو حمزۀ ثمالی فرمود:

زنهار بپرهیز از ریاست و متبوع بودن،و سرکرده بودن،و زینهار که از پی مردم مرو، گفت:فدای تو گردم ریاست را می‌دانم امّا دو ثلث آنچه می‌دانم آن است که از پی مردم رفته‌ام،و احادیث شما را از ایشان اخذ کرده‌ام،فرمود:آن مراد نیست که تو فهمیدی،بلکه پیروی مردم آن است که شخصی غیر امام را از پیش خود نصب کنی،و هرچه گوید تصدیقش کنی ⁽²⁾.

پس چون دانستی که به متابعت گفتۀ هرکس نجات حاصل نمی‌شود،و به هر عملی آدمی مستحقّ ثواب نمی‌گردد،و به هر مشقّتی قرب خدا به دست نمی‌آید، و نیک و بد اشیا را به گفتۀ خدا و رسول و ائمّۀ معصومین صلوات اللّه علیهم می‌توان دانست،و پیروی طریقۀ ایشان باعث نجات است،و در چند لمعۀ بعد از این بعضی از بدعتها که مخالف شرع است،و بعضی از سنن و طریقۀ اهل بیت علیهم السّلام را بیان می‌کنم،و از احادیث ایشان برای تو واضح می‌سازم و حجّت خدا را بر تو تمام

می‌کنم،و خود را از لعنت الهی خلاص می‌کنم.

اگر عمل کنی شاید خدا به فضل خود مرا نیز ثوابی کرامت فرماید که باعث این خیر شده‌ام،و اگر عمل نکنی گناه تو را بر من نخواهند نوشت،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید: قُلْ یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ ⁽¹⁾بگو ای محمّد ای گروه مردم به درستی که حق از جانب خدا به سوی شما آمد،و بر شما ظاهر شد،پس هرکه هدایت یابد و راه حق را بشناسد و متابعت آن نماید،پس مسلما هدایت برای خود یافته است،و نفعش به او عاید می‌گردد،و هرکه گمراه شود و متابعت حق نکند گمراه شده است بر نفس خود،و ضرر آن به خودش می‌رسد،و من وکیل شما نیستم که اعمال شما را از من سؤال نمایند،یا شما را به جبر به راه حق بدارم.

لمعۀ سوّم: در بیان آنکه رهبانیّت در این امّت نمی‌باشد و رهبانیّت بدعت است

بدان که رهبانیّت امری است مرکّب از ترک زنان،و عزلت اختیار نمودن از مردمان،و ترک مطعومات و مشروبات لذیذه و ملبوسات فاخره،و در امّت حضرت عیسی اکثر اینها ممدوح بوده است،و خود را خصی می‌کرده‌اند،و در غارها و کوهها جا می‌گرفته‌اند،و لباسهای خشن و کنده می‌پوشیدند،و سنّت پیغمبر ما برخلاف اینها جاری گردیده،و رهبانیّت مذموم است،و نکاح کردن و زنان داشتن سنّت مؤکّد است.

چنانچه ابن بابویه در کتاب خصال به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده است که در امت من رهبانیت و خاموشی نیست ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:رهبانیّت امّت من جهاد در راه خداست،و خصی کردن امّت من روزه داشتن است.

و کلینی به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام روایت کرده است:که زن عثمان بن مظعون به خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آمد،و گفت:یا رسول اللّه عثمان شوهرم روزها روزه می‌دارد،و شبها همۀ شب عبادت می‌کند،حضرت نعلین خود را برداشتند،و غضبناک به خانۀ عثمان بن مظعون آمدند،دیدند او نماز می‌کند، چون فارغ شد حضرت فرمود:ای عثمان خدا مرا به رهبانیّت نفرستاده است،و به دین مستقیم آسان فرستاده است،من روزه می‌دارم،و نماز می‌کنم،و با زنان نزدیکی می‌کنم،پس هرکه خواهد بر فطرت اسلام باشد باید به سنّت من عمل نماید،و از سنّتهای من نکاح زنان است ⁽²⁾.

و به سند معتبر دیگر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که:روزی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به خانۀ امّ سلمه در آمدند،بوی خوشی شنیدند،فرمودند:مگر زن احول آمده است؟امّ سلمه گفت:بلی شکایت از شوهر خود دارد،پس آن زن بیرون آمد و گفت:پدر و مادرم فدای تو باد شوهرم از من دوری می‌کند،حضرت فرمود:بوی خوش و زینت کردن را زیاده کن،شاید به تو رغبت کند،گفت:به هر بوی خوشی خود را خوشبو کردم فایده نکرد،حضرت فرمود:اگر می‌دانست که به نزدیکی تو چقدر ثواب دارد هرگز از تو دوری نمی‌کرد،پرسید چه ثواب در آن

هست؟فرمود:چون رو به تو می‌کند دو ملک او را فرامی‌گیرند،و به منزلۀ کسی است که شمشیر کشیده باشد و در راه خدا جهاد کند،و چون مشغول جماع می‌شود گناهان از او می‌ریزد،چنانچه برگ از درختان می‌ریزد،و چون غسل می‌کند از جمیع گناهان بیرون می‌آید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر دیگر از جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام روایت کرده است که:سه زن به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمدند،یکی از ایشان گفت:شوهر من گوشت نمی‌خورد،و دیگری گفت:شوهر من بوی خوش نمی‌کند،و دیگری گفت:

شوهرم با زنان نزدیکی نمی‌کند،پس رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از خانه بیرون آمد،و ردای مبارک را از غضب بر زمین می‌کشید،تا آنکه بر منبر رفتند،و بعد از حمد و ثنای الهی فرمودند:چه چیز باعث شده است که جمعی از اصحاب من گوشت نمی‌خورند،و بوی خوش نمی‌بویند،و به نزد زنان خود نمی‌روند،من گوشت می‌خورم و بوی خوش می‌بویم،و به نزد زنان می‌روم،پس هرکه سنّت مرا نخواهد و ترک کند از من نیست ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:از اخلاق پیغمبران است محبّت زنان ⁽³⁾.

و فرمود:گمان ندارم کسی را که در ایمان خیر او زیاده گردد،مگر آنکه محبّت او به زنان بیشتر می‌شود ⁽⁴⁾.

و به سند صحیح از ابراهیم بن عبد الحمید منقول است که:سکین بن اسحاق نخعی متوجّه ریاضت شد،و ترک زنان و بوی خوش و طعامهای لذیذ کرد،و در

این باب عریضه‌ای به خدمت حضرت صادق علیه السّلام نوشت،تا معلوم کند که این کار او خوب است یا نه؟حضرت در جواب نوشتند:امّا ترک زنان پس می‌دانی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله چه عدد از زنان داشت،و با ایشان معاشرت می‌فرمود،و امّا ترک طعام لذیذ پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله گوشت و عسل تناول می‌فرمود ⁽¹⁾.

و حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:سه چیز از سنّت پیغمبران است:خود را خوش‌بو کردن،و موهای زیاد را از بدن ازاله کردن،و بسیار جماع کردن ⁽²⁾.