بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

---

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 7: کتاب عدل و معاد - 3

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب العدل و المعاد / بقیه کتاب عدل و معاد

تتمة أبواب المعاد و ما يتبعه و يتعلق به‌ / بقیه ابواب معاد و آنچه پیرو بحث معاد است و به معاد تعلق دارد

باب 3 إثبات الحشر و كيفيته و كفر من أنكره‌

الآيات؛

الفاتحة:

مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ»(4)

البقرة:

«كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»(28) (و قال تعالي): «وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ»(223) (و قال تعالي): «أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلي قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها قالَ أَنَّي يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلي طَعامِكَ وَ شَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلي حِمارِكَ وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَي الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ* وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتي قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلي وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلي كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»(259 - 260)

آل عمران:

«رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ»(9) (و قال تعالي): «وَ جاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلي يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ»(55) (و قال تعالي): «فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»(25) (و قال): «وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَي اللَّهِ تُحْشَرُونَ»(158)

النساء:

«لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلي يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ»(87)

المائدة

«وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»(96)

باب سوم: اثبات حشر و کیفیت آن و کفر کسی که حشر را انکار نماید

آیات

الفاتحة:

«مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»(4)

مالک و فرمانروای روز پاداش و کیفر است.

البقرة:

«کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْیاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»(28)

چگونه به خدا کفر می ورزید در حالی که [پیش از دمیده شدن روح به کالبدتان ترکیبی از عناصر] مرده بودید، پس شما را حیات بخشید، سپس شما را می میراند، آن گاه دوباره زنده می کند، سپس به سوی او بازگردانده می شوید.

(و قال تعالی): «وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ»(223)

و از خدا پروا کنید و بدانید که او را دیدار خواهید کرد و مؤمنان را [به این دیدار] مژده ده

(و قال تعالی): «أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها قالَ أَنَّی یُحْیِی هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلی طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلی حِمارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ* (259)

یا چون آن کس که به شهری که بامهایش یکسر فرو ریخته بود، عبور کرد؛ (و با خود می)گفت: (چگونه خداوند، (اهل) این (ویرانکده) را پس از مرگشان زنده می کند؟). پس خداوند، او را (به مدت) صد سال میراند. آنگاه او را برانگیخت، (و به او) گفت: (چقدر درنگ کردی؟) گفت: (یک روز یا پاره ای از روز را درنگ کردم.) گفت: ((نه) بلکه صد سال درنگ کردی، به خوراک و نوشیدنی خود بنگر (که طعم و رنگ آن) تغییر نکرده است، و به درازگوش خود نگاه کن (که چگونه متلاشی شده است. این ماجرا برای آن است که هم به تو پاسخ گوییم) و هم تو را (در مورد معاد) نشانه ای برای مردم قرار دهیم. و به (این) استخوانها بنگر، چگونه آنها را برداشته به هم پیوند می دهیم؛ سپس گوشت بر آن می پوشانیم.) پس هنگامی که (چگونگی زنده ساختن مرده) برای او آشکار شد، گفت: ((اکنون) می دانم که خداوند بر هر چیزی تواناست.)

وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلی کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ»(260)

و (یاد کن) آنگاه که ابراهیم گفت: (پروردگارا، به من نشان ده؛ چگونه مردگان را زنده می کنی؟) فرمود: (مگر ایمان نیاورده ای؟) گفت: (چرا، ولی تا دلم آرامش یابد.) فرمود: (پس، چهار پرنده برگیر، و آنها را پیش خود، ریز ریز گردان؛ سپس بر هر کوهی پاره ای از آنها را قرار ده؛ آنگاه آنها را فرا خوان، شتابان به سوی تو می آیند، و بدان که خداوند توانا و حکیم است.)

آل عمران:

«رَبَّنا إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فِیهِ»(9)

پروردگارا به یقین تو در روزی که هیچ تردیدی در آن نیست گردآورنده [جمله] مردمانی قطعا خداوند در وعده [خود] خلاف نمی کند.

(و قال تعالی): «وَ جاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ»(55)

و تا روز رستاخیز کسانی را که از تو پیروی کرده اند فوق کسانی که کافر شده اند قرار خواهم داد آنگاه فرجام شما به سوی من است پس در آنچه بر سر آن اختلاف میکردید میان شما داوری خواهم کرد.

(و قال تعالی): «فَکَیْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فِیهِ وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ»(25)

پس چگونه خواهد بود [حالشان] آنگاه که آنان را در روزی که هیچ شکی در آن نیست گرد آوریم و به هر کس [پاداش] دستاوردش به تمام [و کمال] داده شود و به آنان ستم نرسد.

(و قال): «وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللَّهِ تُحْشَرُونَ»(158)

و اگر [در راه جهاد] بمیرید یا کشته شوید قطعا به سوی خدا گردآورده خواهید شد

النساء:

«لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لا رَیْبَ فِیهِ»(87)

به یقین در روز رستاخیز که هیچ شکی در آن نیست شما را گرد خواهد آورد.

المائدة:

«وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»(96)

و از خدایی که نزد او محشور می شوید پروا دارید

الأنعام:

«لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلي يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ»(12) (و قال تعالي): «قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ* عَظِيمٍ مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ»(15 - 16) (و قال تعالي): «وَ الْمَوْتي يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ»(36) (و قال): «وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلي رَبِّهِمْ»(51) (و قال): «ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(60) (و قال): «ثُمَّ رُدُّوا إِلَي اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ»(62) (و قال): «وَ هُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»(72) (و قال تعالي): «لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ»(154) (و قال تعالي): «ثُمَّ إِلي رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ»(164)

الأعراف:

«قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَ فِيها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ»(25) (و قال تعالي): «كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ»(29) (و قال): «وَ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّي إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتي لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ»(57) (و قال): «وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ»(147)

التوبة:

«ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلي عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(94)

يونس:

«إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ»(4) (و قال): «فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ»(11) (و قال): «إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ»(15) (و قال): «ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(23) (و قال تعالي): «قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّي تُؤْفَكُونَ»(34) (و قال تعالي): «وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ* وَ إِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلي ما يَفْعَلُونَ»(45 - 46) (و قال): «وَ يَقُولُونَ مَتي هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ *قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ»(48 - 49) (و قال): «وَ يَسْتَنْبِئُونَكَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِي

الأنعام:

«لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لا رَیْبَ فِیهِ»(12)

یقینا شما را در روز قیامت که در آن هیچ شکی نیست گرد خواهد آورد.

(و قال تعالی): «قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (15)

بگو اگر به پروردگارم عصیان ورزم از عذاب روزی بزرگ می ترسم.

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ» (16)

آن روز کسی که [عذاب] از او برگردانده شود قطعا [خدا] بر او رحمت آورده و این است همان رستگاری آشکار

(و قال تعالی): «وَ الْمَوْتی یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»(36)

و [اما] مردگان را خداوند [در قیامت] بر خواهد انگیخت سپس به سوی او بازگردانیده می شوند.

(و قال): «وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلی رَبِّهِمْ»(51)

و به وسیله این [قرآن] کسانی را که بیم دارند که به سوی پروردگارشان محشور شوند هشدار ده.

(و قال): «ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(60)

آنگاه بازگشت شما به سوی اوست سپس شما را به آنچه انجام می داده اید آگاه خواهد کرد.

(و قال): «ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِینَ»(62)

آنگاه به سوی خداوند مولای بحقشان برگردانیده شوند آگاه باشید که داوری از آن اوست و او سریعترین حسابرسان است.

(و قال): «وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»(72)

و هم اوست که نزد وی محشور خواهید گردید.

(و قال تعالی): «لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ»(154)

باشد امید که به لقای پروردگارشان ایمان بیاورند.

(و قال تعالی): «ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ»(164)

آنگاه بازگشت شما به سوی پروردگارتان خواهد بود پس ما را به آنچه در آن اختلاف میکردید آگاه خواهد کرد.

الأعراف:

«قالَ فِیها تَحْیَوْنَ وَ فِیها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ»(25)

فرمود در آن زندگی می کنید و در آن می میرید و از آن برانگیخته خواهید شد.

(و قال تعالی): «کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ»(29)

همان گونه که شما را پدید آورد [به سوی او] برمی گردید.

(و قال): «وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتَّی إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتی لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»(57)

و اوست که بادها را پیشاپیش [باران] رحمتش مژده رسان می فرستد تا آن گاه که ابرهای گرانبار را بردارند آن را به سوی سرزمینی مرده برانیم و از آن باران فرود آوریم و از هر گونه میوه ای [از خاک] برآوریم بدینسان مردگان را [نیز از قبرها] خارج می سازیم باشد که شما متذکر شوید.

(و قال): «وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ»(147)

و کسانی که آیات ما و دیدار آخرت را دروغ پنداشتند اعمالشان تباه شده است آیا جز در برابر آنچه میکردند کیفر می بینند.

التوبة:

«ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(94)

آنگاه به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانیده می شوید و از آنچه انجام می دادید به شما خبر می دهد.

یونس:

«إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ»(4)

بازگشت همه شما به سوی اوست وعده خدا حق است هموست که آفرینش را آغاز می کند سپس آن را باز می گرداند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به عدالت پاداش دهد.

(و قال): «فَنَذَرُ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ»(11)

پس کسانی را که به دیدار ما امید ندارند در طغیانشان رها می کنیم تا سرگردان بمانند.

(و قال): «إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»(15)

اگر پروردگارم را نافرمانی کنم از عذاب روزی بزرگ می ترسم.

(و قال): «ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(23)

سپس بازگشت شما به سوی ما خواهد بود پس شما را از آنچه انجام می دادید باخبر خواهیم کرد

(و قال تعالی): «قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ قُلِ اللَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ»(34)

بگو آیا از شریکان شما کسی هست که آفرینش را آغاز کند و سپس آن را برگرداند بگو خداست که آفرینش را آغاز می کند و باز آن را برمی گرداند پس چگونه [از حق] بازگردانیده می شوید.

(و قال تعالی): «وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ کَأَنْ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ (45)

و روزی که آنان را گرد می آورد گویی جز به اندازه ساعتی از روز درنگ نکرده اند با هم اظهار آشنایی می کنند قطعا کسانی که دیدار خدا را دروغ شمردند زیان کردند و [به حقیقت] راه نیافتند.

وَ إِمَّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِیدٌ عَلی ما یَفْعَلُونَ»(46)

و اگر پاره ای از آنچه را که به آنان وعده می دهیم به تو بنمایانیم یا تو را بمیرانیم [در هر دو صورت] بازگشتشان به سوی ماست سپس خدا بر آنچه می کنند گواه است.

(و قال): «وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (48)

و می گویند اگر راست می گویید این وعده چه وقت است.

قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ»(49)

بگو برای خود زیان و سودی در اختیار ندارم مگر آنچه را که خدا بخواهد هر امتی را زمانی [محدود] است آنگاه که زمانشان به سر رسد پس نه ساعتی [از آن] تاخیر کنند و نه پیشی گیرند.

(و قال): «وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی

وَ رَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ»(53) (و قال تعالي): «هُوَ يُحيِي وَ يُمِيتُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»(56)

هود:

«وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ* إِلَي اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ وَ هُوَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ»(3 - 4) (و قال تعالي): «وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ»(7) (و قال): «وَ إِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»(111)

يوسف:

«أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ»(107)

الرعد:

«وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ»(5)

إبراهيم:

«مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلالٌ»(31)

الحجر:

«وَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ»(25) (و قال تعالي): «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ* عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ»(92 - 93)

النحل:

«أَتي أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالي عَمَّا يُشْرِكُونَ»(1) (و قال تعالي): «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ»(33)

أسري:

«وَ أَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً»(10) (و قال تعالي): «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعي لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً»(18 - 19) (و قال تعالي): «وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا»(21) (و قال تعالي): «وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَ يَقُولُونَ مَتي هُوَ قُلْ عَسي أَنْ يَكُونَ قَرِيباً يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا»(49 - 52) (و قال تعالي):

وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ»(53)

و از تو خبر می گیرند آیا آن راست است بگو آری سوگند به پروردگارم که آن قطعا راست است و شما نمی توانید [خدا را] درمانده کنید.

(و قال تعالی): «هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»(56)

او زنده می کند و می میراند و به سوی او بازگردانیده می شوید.

هود:

«وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ (3)

و اگر رویگردان شوید من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.

إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ» (4)

بازگشت شما به سوی خداست و او بر هر چیزی تواناست.

(و قال تعالی): «وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ»(7)

و اگر بگویی شما پس از مرگ برانگیخته خواهید شد قطعا کسانی که کافر شده اند خواهند گفت این [ادعا] جز سحری آشکار نیست.

(و قال): «وَ إِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ»(111)

و قطعا پروردگارت [نتیجه] اعمال هر یک را به تمام [و کمال] به آنان خواهد داد چرا که او به آنچه انجام می دهند آگاه است.

یوسف:

«أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِیَهُمْ غاشِیَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ»(107)

آیا ایمنند از اینکه عذاب فراگیر خدا به آنان دررسد یا قیامت در حالی که بی خبرند بناگاه آنان را فرا رسد.

الرعد:

«وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ»(5)

و اگر عجب داری عجب از سخن آنان [علیها السلام کافران] است که آیا وقتی خاک شدیم به راستی در آفرینش جدیدی خواهیم بود اینان همان کسانند که به پروردگارشان کفر ورزیده اند و در گردنهایشان زنجیرهاست و آنان همدم آتشند و در آن ماندگار خواهند بود.

إبراهیم:

«مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خِلالٌ»(31)

پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی باشد و نه دوستیی.

الحجر:

«وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ»(25)

و مسلماً پروردگار توست که محشورشان می کند؛ زیرا او حکیم و داناست.

(و قال تعالی): «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (92)

به پروردگارت سوگند، قطعاً از همه آنان بازخواست می کنیم.

عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ»(93)

از اعمالی که همواره انجام می داده اند.

النحل:

«أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ»(1)

فرمان حتمی خدا [در مورد عذاب کافران ومشرکان] فرا رسیده است، پس خواستار شتاب در آن نباشید؛ او منزّه وبرتر است از آنچه شریک او قرار می دهند.

(و قال تعالی): «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ»(33)

آیا [کافران و مشرکان] جز اینکه فرشتگانِ [قبض کننده ارواح] به سویشان آیند، یا فرمان پروردگارت [در مورد عذابشان] در رسد، انتظار می برند؟

أسری:

«وَ أَنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً»(10)

و برای آنان که به قیامت ایمان نمی آورند، عذابی دردناک آماده کرده ایم.

(و قال تعالی): «مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً (18)

هر کس [همواره] دنیای زودگذر را بخواهد [چنین نیست که هر چه بخواهد بیابد بلکه] هر چه را ما برای هر که بخواهیم، به سرعت در همین دنیا به او عطا می کنیم، آن گاه دوزخ را در حالی که نکوهیده و رانده شده از رحمت خدا وارد آن می شود، برای او قرار می دهیم.

وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً»(19)

و کسانی که آخرت را در حالی که مؤمن هستند بخواهند و با تلاشی کامل [و خالصانه] برای [به دست آوردن] آن تلاش کنند، پس تلاششان به نیکی مقبول افتد [و به آن پاداششان دهند.]

(و قال تعالی): «وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا»(21)

همانا آخرت از نظر درجات برتر، و از جهت فزونی بیشتر است.

(و قال تعالی): «وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً (49)

و گفتند؛ هنگامی که ما استخوان [هایی جدا از هم و ریز ریز] و پوسیده شدیم، آیا به طور قطع در آفرینشی جدید برانگیخته می شویم؟!

قُلْ کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِیداً (50)

بگو: [اینکه سهل و آسان است] شما سنگ شوید یا آهن،

أَوْ خَلْقاً مِمَّا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتی هُوَ قُلْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَرِیباً (51)

ا آفریده ای از آنچه در ذهنتان [حیات یافتنش] سخت و دشوار می آید [بدون تردید با آفرینشی جدید برانگیخته می شوید] بی درنگ خواهند گفت: چه کسی ما را بر می گرداند؟ بگو: همان کسی که اولین بار شما را آفرید. پس سرهای خود را [به عنوان ریشخند و استهزا] به سوی تو می جنبانند و می گویند: [این زنده شدن دوباره] چه زمانی خواهد بود؟ بگو: چه بسا نزدیک باشد.

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا»(52)

روزی که شما را [از میان گورها برای ورود به عرصه قیامت] فرا می خواند، پس [فرا خواندنش را] در حالی که او را سپاس و ستایش می گویید، اجابت می کنید، وگمان می برید که [در دنیا یا در برزخ] جز اندکی درنگ نکرده اید.

(و قال تعالی):

وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلي وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُكْماً وَ صُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً* ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً* أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلي أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَي الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً»(97 - 99)

الكهف:

«وَ كَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها»(21)

مريم:

«إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَيْها وَ إِلَيْنا يُرْجَعُونَ»(40) (و قال تعالي): «وَ يَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا* أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً»(66 - 67) (و ق

طه:

«مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْري»(55)

الأنبياء:

«وَ يَقُولُونَ مَتي هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ* لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ* بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ»(38 - 40) (و قال تعالي): «الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَ هُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ»(49)

الحج:

«يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلي أَجَلٍ مُسَمًّي ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّي وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلي أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وَ تَرَي الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ* ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتي وَ أَنَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ* وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ»(5 - 7) (و قال تعالي): «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ الصَّابِئِينَ وَ النَّصاري وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ»(17)

وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلی وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِیراً (97)

و آنان را که خدا [به کیفر لج بازی و عنادشان] گمراه سازد، هرگز در برابر خدا برای آنان یاورانی نخواهی یافت، و آنان را روز قیامت در حالی که به رو در افتاده اند، کور و لال و کر محشور می کنیم، جایگاهشان دوزخ است، هرگاه [شعله] آتشش فرو نشیند، شعله ای دیگر بر آنان می افزاییم.

ذلِکَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیاتِنا وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً (98)

این کیفر آنان است، به سبب اینکه به آیات ما کافر شدند و گفتند: آیا ما وقتی استخوان [جدا از هم و ریز ریز] و پوسیده شدیم، با آفرینش جدید برانگیخته خواهیم شد؟

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَیْبَ فِیهِ فَأَبَی الظَّالِمُونَ إِلَّا کُفُوراً» (99)

آیا ندانستند خدایی که آسمان ها و زمین را آفرید، می تواند مانند آنان را [پس از پوسیده شدن] بیافریند؟ برای آنان مدتی معین قرار داده که هیچ تردیدی در آن نیست، ولی [این] ستمکاران جز انکار [قیامت و تکذیب محشور شدن در آن] را نخواستند.

الکهف:

«وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَیْبَ فِیها» (21)

و این گونه [مردم آن شهر را به وسیله آن سکه قدیمی] از حال آنان آگاه کردیم تا بدانند که وعده خدا [در برانگیختن مردگان در روز قیامت] حق است و در برپا شدن قیامت هیچ تردیدی نیست.

مریم:

«إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْها وَ إِلَیْنا یُرْجَعُونَ»(40)

یقیناً ماییم که زمین و همه کسانی را که روی آن قرار دارند به میراث می بریم و [همه] به سوی ما بازگردانده می شوند.

(و قال تعالی): «وَ یَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیًّا (66)

و انسان می گوید: آیا زمانی که بمیرم به راستی زنده [از خاک] بیرونم می آورند؟

أَ وَ لا یَذْکُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً» (67)

آیا انسان به یاد نمی آورد [و توجه ندارد] که ما او را پیش از این در حالی که چیزی نبود، آفریدیم.

(و قال): «وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتِینا فَرْداً»(80)

و آنچه را که [از مال و فرزند] می گوید، از او به میراث می بریم، و تنها نزد ما خواهد آمد.

(و قال): «وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً»(95)

و روز قیامت همه آنان تنها به پیشگاه او می آیند.

طه:

«مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری»(55)

شما را از زمین آفریدیم، و به آن باز می گردانیم، و بار دیگر از آن بیرونتان می آوریم.

الأنبیاء:

«وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (38)

[به پیامبر و مؤمنان] می گویند: اگر راست می گویید، این وعده کی خواهد بود؟

لَوْ یَعْلَمُ الَّذِینَ کَفَرُوا حِینَ لا یَکُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ (39)

اگر کافران به آن وقتی که نمی توانند آتش را از چهره ها و پشتشان باز دارند و یاری هم نمی شوند، آگاهی داشتند [عجولانه عذاب را نمی خواستند.]

بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا یَسْتَطِیعُونَ رَدَّها وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ»(40)

بلکه ناگهان به آنان می رسد، پس چنان مبهوتشان می کند که نه قدرت دارند آن را بازگردانند، و نه [برای به تأخیر افتادنش] مهلت می یابند.

(و قال تعالی): «الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ هُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ»(49)

همانان که در پنهانی از پروردگارشان می ترسند و از قیامت هم بیمناکند.

الحج:

«یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ. (5)

ای مردم! اگر درباره برانگیخته شدن [پس از مرگ] در تردید هستید، پس [به این واقعیت توجه کنید که] ما شما را از خاک آفریدیم، سپس از نطفه، سپس از علقه، سپس از پاره گوشتی با آفرینشی کامل یا غیر کامل آفریدیم تا برای شما روشن کنیم [که ما به برانگیختن مردگان تواناییم]؛ و آنچه را می خواهیم تا مدتی معین در رحم ها مستقر می کنیم؛ آن گاه شما را به صورت کودک [از رحم مادر] بیرون می آوریم تا آنکه به قدرت فکری و نیرومندی جسمی خود برسید. و برخی از شما [پیش از فرتوتی] قبض روح می شود، و برخی از شما را به پست ترین دوره عمر [که ایام پیری است] برمی گردانند تا در نتیجه از دانشی که داشتند چیزی ندانند. و [از نشانه های دیگر قدرت ما اینکه] زمین را [در زمستان] خشک و افسرده می بینی، پس چون آب [باران] را بر آن نازل می کنیم، می جنبد و برمی آید و از هر نوع گیاه تر و تازه و بهجت انگیزی می رویاند.

ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتی وَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ. (6)

[همه] این [امور] برای این است که [بدانید] خدا همان حق است، و اینکه او مردگان را زنده می کند، و اینکه او بر هر کاری تواناست.

وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ»(7)

و اینکه قیامت آمدنی است، هیچ شکی در آن نیست، و اینکه خدا کسانی را که در گورهایند، برمی انگیزد.

(و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصَّابِئِینَ وَ النَّصاری وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ» (17)

همانا آنان که ایمان آوردند و آنان که یهودی اند و صابئان و نصاری و مجوس و کسانی که شرک ورزیده اند، حتماً خدا روز قیامت میانشان داوری می کند [تا گرویدگان به حق از آلودگان به باطل جدا شوند و حق پیشگان به بهشت و باطل گرایان به دوزخ درآیند]؛ بی تردید خدا بر همه چیز گواه است.

(و قال تعالي): «وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّي تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ»(55 - 57) (و قال): «اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ»(69)

المؤمنون:

«ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ»(16) (و قال تعالي - حكاية عن قوم هود أو قوم صالح - ): «أَ يَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَ كُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ»(35 - 37) (و قال تعالي - حكاية عن المنكرين للبعث في زمن الرسول - ): «بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ* قالُوا أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَ آباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ* سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ* قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ* سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّي تُسْحَرُونَ *بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ»(81 - 90)

الفرقان:

«بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَ أَعْتَدْنا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيراً»(11) (و قال تعالي): «بَلْ كانُوا لا يَرْجُونَ نُشُوراً»(40)

الشعراء:

«وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ»(127)

النمل:

«إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ»(4) «أُوْلئِكَ الَّذِينَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»(5) (و قال تعالي): «أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ»(64) (و قال): «قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ* بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ* وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَ إِذا كُنَّا تُراباً وَ آباؤُنا أَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ *لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ»(65 - 68)

العنكبوت:

«مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»(5)

(و قال تعالی): «وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ (55)

و کافران همواره نسبت به آیات خدا در تردیدی سخت قرار دارند تا آنکه ناگهان قیامت بر آنان در رسد، یا عذاب روزی که روز دیگری به دنبال ندارد [بلکه ابدی است] به سراغشان آید.

الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ (56)

آن روز، حاکمیّت و فرمانروایی ویژه خداست. میان آنان داوری می کند؛ پس کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، در بهشت های پر نعمت اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ»(57)

و کسانی که کافر شده و آیات ما را تکذیب کرده اند، پس عذابی خوارکننده برای آنان است.

(و قال): «اللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ»(69)

خدا روز قیامت درباره آنچه با یکدیگر در آن اختلاف می کردید، داوری خواهد کرد [تا مؤمنان با ورود به بهشت و ستیزه جویان با ورود به دوزخ از هم مشخص و جدا شوند.]

المؤمنون

«ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ تُبْعَثُونَ»(16)

آن گاه شما مسلماً روز قیامت برانگیخته می شوید.

(و قال تعالی - حکایة عن قوم هود أو قوم صالح - ):

«أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ (35)

آیا به شما وعده می دهد هنگامی که از دنیا رفتید و خاک و استخوان شدید [زنده از گور] بیرونتان می آورند؟

هَیْهاتَ هَیْهاتَ لِما تُوعَدُونَ (36)

[از عقل ما] دور است و بسیار دور است آنچه به شما وعده می دهند،

إِنْ هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ» (37)

جز این زندگی دنیای ما [زندگی دیگری] وجود ندارد، همواره [گروهی] می میریم و [گروهی دیگر] به دنیا می آییم، و ما پس از مرگ برانگیخته نخواهیم شد.

(و قال تعالی - حکایة عن المنکرین للبعث فی زمن الرسول - ):

بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ 81

[نه اینکه نمی اندیشند] بلکه مانند همان [سخنان یاوه و بی منطق] را گفتند که پیشینیان گفتند،

قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ 82

گفتند: [که] آیا زمانی که بمیریم و خاک و استخوان شویم حتماً برانگیخته می شویم؟

لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ 83

همانا این [برانگیخته شدن] را پیش از این به ما و پدرانمان وعده دادند [ولی] این جز افسانه خرافی پیشینیان نیست؛

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِیهَا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 84

بگو: اگر معرفت و شناخت دارید، بگویید: زمین و هر که در آن است از کیست؟

سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَکَّرُونَ 85

خواهند گفت: از خداست. بگو: با این حال آیا متذکّر نمی شوید؟

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ 86

بگو: مالک آسمان های هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ کیست؟

سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ 87

خواهند گفت: [آنها هم] در سیطره مالکیّت خداست. بگو: آیا [از پرستش بتان] نمی پرهیزید؟

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَهُوَ یُجِیرُ وَلَا یُجَارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 88

بگو: اگر معرفت و شناخت دارید [بگویید:] کیست که [حاکمیّت مطلق و] فرمانروایی همه چیز به دست اوست و او پناه دهد و برخلاف خواسته اش به کسی [از عذاب] پناه داده نمی شود.

سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّی تُسْحَرُونَ 89

خواهند گفت: [این ویژگی ها] فقط برای خداست. بگو: پس چگونه [بازیچه] نیرنگ و افسون می شوید [و از راه خدا منحرفتان می کنند؟!]

بَلْ أَتَیْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ 90

چنین نیست [که آنان می گویند] بلکه ما حق را برای آنان آورده ایم، و بی تردید آنان دروغگویند.

الفرقان:

«بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَ أَعْتَدْنا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِیراً»(11)

[همه این مطالب و خواسته های نامعقول بهانه است] بلکه آنان قیامت را تکذیب کرده اند [و به این سبب نبوّت تو را باور نمی کنند] و ما برای آنان که قیامت را تکذیب کنند، آتشی سوزان آماده کرده ایم.

(و قال تعالی): «بَلْ کانُوا لا یَرْجُونَ نُشُوراً»(40)

برانگیخته شدن [مردگان] را [برای رسیدن به پاداش اعمال] امید و انتظار ندارند.

الشعراء:

«وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»(227)

و کسانی که ستم کرده اند، به زودی خواهند دانست که به چه بازگشت گاهی باز خواهند گشت؟!

النمل:

«إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ»(4)

به راستی کسانی که به آخرت ایمان ندارند، اعمال [زشتشان] را در نظرشان آراستیم، پس همواره در حیرت و سرگردانی اند،

«أُوْلئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»(5)

اینان کسانی هستند که عذاب سختی برای آنان است و بی تردید آنان در آخرت زیانکارترین [مردم] اند.

(و قال تعالی): «أَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ»(64)

(و قال): قُلْ لَا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ 65

بگو: در آسمان ها و زمین هیچ کس جز خدا غیب نمی داند، و آنان آگاهی ندارند چه زمانی برانگیخته می شوند؟

بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ 66

بلکه دانش و آگاهی آنان نسبت به آخرت [به خاطر هزینه کردن عمرشان در امور مادی] به پایان رسیده، بلکه درباره آخرت در تردیدند، بلکه اینان از [فهم] آن کوردل اند،

وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَإِذَا کُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ 67

و کافران گفتند: آیا زمانی که ما و پدرانمان خاک شدیم به راستی ما را از آن [زنده] بیرون می آورند؟

لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ 68

همانا پیش از این [زنده بیرون آمدن از خاک را] به ما و پدرانمان وعده داده اند، ولی این مطلب جز افسانه خرافی پیشینیان نیست!

العنکبوت:

«مَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»(5)

هر که امید دیدار [پاداش و مقام قرب] خدا را دارد [باید در عرصه طاعت و عبادت بکوشد]؛ زیرا زمان معین شده [از سوی] خدا [که روز قیامت است] حتماً آمدنی است؛ و او شنوا و داناست.

و قال سبحانه: «أَ وَ لَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَي اللَّهِ يَسِيرٌ* قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ* يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ يَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَ إِلَيْهِ تُقْلَبُونَ»(19 - 21) (و قال تعالي): «وَ إِلي مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ ارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ»(39) (و قال): «وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ»(64)

الروم:

«يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَأَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّي وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُونَ»(7 - 8) (و قال): «اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»(11) (و قال سبحانه): «يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ كَذلِكَ تُخْرَجُونَ وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ»(20) (و قال تعالي): «وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ»(25) (و قال): «وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ»(27) (و قال تعالي): «ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ»(40) (و قال تعالي): «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ»(34)

لقمان:

«ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ»(15 - 16) (و قال): «إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلي عَذابٍ غَلِيظٍ»(23 - 24) (و قال): «ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ»(28)

التنزيل:

«وَ قالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ*قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلي رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ»(11)

سبأ:

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلي وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ* لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ

و قال سبحانه: أَوَلَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ 19

آیا ندانسته اند که چگونه خدا مخلوقات را می آفریند سپس آنان را [پس از مرگشان] باز خواهد گرداند، یقیناً این [کار] بر خدا آسان است.

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ 20

بگو: در زمین بگردید پس با تأمل بنگرید که چگونه مخلوقات را آفرید، سپس خدا جهان آخرت را ایجاد می کند؛ زیرا خدا بر هر کاری تواناست،

یُعَذِّبُ مَنْ یَشَاءُ وَیَرْحَمُ مَنْ یَشَاءُ وَإِلَیْهِ تُقْلَبُونَ 21

هر کس را بخواهد عذاب می کند، و هر کس را بخواهد مورد رحمت قرار می دهد، و فقط به سوی او بازگردانده می شوید.

(و قال تعالی): «وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ»(36)

و نیز به سوی مدین برادرشان شعیب را فرستادیم؛ پس گفت: ای قوم من! خدا را بپرستید و روز قیامت را انتظار برید

(و قال): «وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ»(64)

و بی تردید سرای آخرت، همان زندگی [واقعی و ابدی] است؛ اگر اینان معرفت و دانش داشتند [دنیا را به قیمت از دست دادن آخرت برنمی گزیدند.]

الروم:

یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ 7

[تنها] ظاهری [محسوس] از زندگی دنیا را می شناسند و آنان از آخرت [که سرای ابدی و دارای نعمت های جاودانی و حیات سرمدی است] بی خبرند.

أَوَلَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّی وَإِنَّ کَثِیرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَکَافِرُونَ 8

آیا در [خلوت] درون خود نیندیشیده اند؟ [که] خدا آسمان ها و زمین و آنچه را میان آنهاست، جز به حقّ و راستی و برای مدتی معین نیافریده است؛ و همانا بسیاری از مردم به دیدار [قیامت و محاسبه اعمال به وسیله] پروردگارشان کافرند.

(و قال): «اللَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»(11)

خدا مخلوقات را می آفریند، سپس آنان را [بعد از مرگشان] باز می گرداند، آن گاه به سوی او باز گردانده می شوید،

(و قال سبحانه): «

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَیُحْیِی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَکَذَلِکَ تُخْرَجُونَ 19

زنده را از مرده بیرون می آورد و مرده را از زنده بیرون می آورد، و زمین را پس از مردگی اش زنده می کند؛ و این گونه [از گورها] بیرون آورده می شوید.

وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ 20

و از نشانه های [قدرت و ربوبیت] او این است که شما را از خاکی [بی جان] آفرید؛ پس اکنون بشری هستید که [روی زمین] پراکنده و منتشرید،

(و قال تعالی): «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ»(25)

و از نشانه های [قدرت و ربوبیت] او این است که آسمان و زمین به فرمانش برپایند، سپس زمانی که شما را با یک دعوت از زمین بخواند، ناگاه [از گورها] بیرون می آیید،

(و قال): «وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ»(27)

و اوست که مخلوقات را می آفریند سپس آنان را [پس از مرگشان] باز می گرداند؛ و این [کار] برای او آسان تر است.

(و قال تعالی): «ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ»(40)

سپس شما را می میراند، و پس از آن شما را زنده می کند؛

(و قال تعالی): «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ»(43)

پس [با توجه به بی پایه بودن شرک] با همه وجودت به سوی این دین درست و استوار روی آور پیش از آنکه روزی فرا رسد که از سوی خدا هیچ بازگشتی برای آن نیست، آن روز [همه مردم] دسته دسته و گروه گروه شوند.

لقمان:

«ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (15)

سپس بازگشت شما فقط به سوی من است، پس شما را از آنچه انجام می دادید، آگاه می کنم.

یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ»(16)

پسرکم! اگر عمل هموزن دانه خردلی و در درون سنگی یا در آسمان ها یا در دل زمین باشد، خدا آن را [در قیامت برای حسابرسی] می آورد؛ یقیناً خدا لطیف و آگاه است.

(و قال): «إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

بازگشت آنان فقط به سوی ماست، پس آنان را از آنچه انجام داده اند آگاه می کنیم؛ یقیناً خدا به نیّات و اسرار سینه ها داناست. (23)

نُمَتِّعُهُمْ قَلِیلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلی عَذابٍ غَلِیظٍ» (24)

اندکی [از نعمت های مادی] برخوردارشان می کنیم، سپس آنان را [به وارد شدن] در عذابی سخت ناچار می کنیم،

(و قال): «ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلَّا کَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ»(28)

آفریدن شما و برانگیختنتان [برای ما] جز مانند [آفریدن و برانگیختن] یک تن نیست؛ یقیناً خدا شنوا و بیناست.

التنزیل (سجده)

وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ کَافِرُونَ 10

و [منکران لجوج] گفتند: آیا زمانی که [پس از مردنمان بدن ما ریز ریز شد و پوسید و] در زمین گم شدیم، آیا به راستی ما در آفرینشی جدید خواهیم آمد؟ [نه اینکه این لجوجان متکبر فقط منکر قدرت حق باشند] بلکه آنان منکر دیدار [قیامت و محاسبه اعمال به وسیله] پروردگارشان هستند،

قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ 11

بگو: فرشته مرگ که بر شما گماشته شده است [روح] شما را می گیرد، سپس به سوی پروردگارتان باز گردانده می شوید.

سبأ:

وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَا تَأْتِینَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَی وَرَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عَالِمِ الْغَیْبِ لَا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَلَا فِی الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِکَ وَلَا أَکْبَرُ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُبِینٍ 3

و کافران گفتند: قیامت بر ما نخواهد آمد. بگو: آری، سوگند به پروردگارم که دانای غیب است، حتماً بر شما خواهد آمد؛ در آسمان ها و زمین هم وزن ذرّه ای از او پوشیده نیست، و نه کوچک تر از آن و نه بزرگ تر از آن هست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت] است.

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ

كَرِيمٌ* وَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ»(3 - 5) (و قال عز و جل): «وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلي رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَري عَلَي اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِيدِ أَ فَلَمْ يَرَوْا إِلي ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ»(7 - 9) (و قال سبحانه): «قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ هُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ»(26) (و قال تعالي): «وَ يَقُولُونَ مَتي هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ* قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَ لا تَسْتَقْدِمُونَ»(29 - 30)

فاطر:

«وَ اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلي بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها كَذلِكَ النُّشُورُ»(9)

يس:

«إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتي وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ»(12) (و قال): «وَ إِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ»(32) (و قال): «وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ* قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ* الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ* أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلي أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلي وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ»(78 - 81)

الصافات:

«أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ* أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ* قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ* فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ *وَ قالُوا يا وَيْلَنا هذا يَوْمُ الدِّينِ *هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ»(16 - 21)

الزمر:

«ثُمَّ إِلي رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ»(7)

المؤمن:

«وَ قالَ مُوسي إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ»(27) (و قال تعالي): «إِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ»(39) (و قال سبحانه): «لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»(57) (و قال تعالي): «إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ»(59)

کَرِیمٌ 4

[آری، قیامت حتماً می آید] تا خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، پاداش دهد، اینانند که برای آنان آمرزشی و رزق نیکو و ارزشمندی خواهد بود.

وَالَّذِینَ سَعَوْا فِی آیَاتِنَا مُعَاجِزِینَ أُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ 5

و کسانی که در [انکار و تکذیب] آیات ما کوشیدند، به گمان اینکه [می توانند] ما را عاجز کنند [تا از دسترس قدرت ما بیرون روند] برای آنان عذابی دردناک از سخت ترین عذاب هاست.

(و قال عز و جل): وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلَی رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ 7

و کافران گفتند: [ای مردم!] آیا شما را به مردی دلالت کنیم که به شما خبر [عجیبی] می دهد، هنگامی که [در خاک گور] به طور کامل متلاشی [و قطعه قطعه] شوید، در آفرینشی جدید و تازه خواهید آمد!

أَفْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِیدِ 8

آیا [به نظر شما این خبر دهنده] بر خدا دروغ بسته، یا دچار نوعی جنون است؟! [نه، چنین نیست که می پندارند] بلکه کسانی که به آخرت ایمان ندارند، در عذاب و گمراهی دوری هستند.

أَفَلَمْ یَرَوْا إِلَی مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ 9

آیا به آنچه از آسمان و زمین پیش رو و پشت سر آنان است، ننگریستند [که همان خدایی که جهان هستی را آفرید بر زنده کردن مردگان تواناست؟] ما اگر بخواهیم آنان را در زمین فرو می بریم یا پاره هایی از آسمان را بر سرشان می افکنیم؛ بی تردید در این [آفرینش] برای هر بنده بازگشت کننده، نشانه ای [بر قدرت خدا] ست.

(و قال سبحانه): «قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنا رَبُّنا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَ هُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ»(26)

بگو: پروردگارمان میان ما و شما را [روز قیامت] جمع می کند، سپس میان ما و شما به حق داوری خواهد کرد، و او داور دانایی است.

(و قال تعالی): «وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (29)

و [از روی مسخره] می گویند: اگر راستگویید این وعده [قیامت و عذاب] کی خواهد بود؟

قُلْ لَکُمْ مِیعادُ یَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَ لا تَسْتَقْدِمُونَ»(30)

بگو: وعده گاه شما روزی است که نه ساعتی از آن تأخیر می کنید و نه بر آن پیشی می گیرید.

فاطر:

«وَ اللَّهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلی بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها کَذلِکَ النُّشُورُ»(9)

خداست که بادها را فرستاد تا ابری را برانگیزند، پس ما آن را به سوی سرزمین مرده راندیم و زمین را پس از مردگی اش به وسیله آن زنده کردیم؛ زنده شدن مردگان هم این گونه است.

یس:

«إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتی وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ»(12)

بی تردید ما مردگان را زنده می کنیم و آنچه را پیش فرستاده اند و [خوبی ها و بدی های] بر جا مانده از ایشان را ثبت می کنیم و همه چیز را در کتابی روشن [که اصل همه کتاب هاست و آن لوح محفوظ است] برشمرده ایم.

(و قال): «وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ»(32)

و همه آنان [بدون استثنا گردآوری خواهند شد و] در قیامت نزد ما احضار می شوند.

(و قال): وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ 78

در حالی که آفرینش نخستین خود را از یاد برده برای ما مثلی زد [و] گفت: چه کسی این استخوان ها را در حالی که پوسیده اند، زنده می کند؟

قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ 79

بگو: همان کسی که نخستین بار آن را پدید آورد. زنده اش می کند، و او به هر چیزی داناست

الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ 80

همان کسی که برای شما از درخت سبز، «آتش زنه» آفرید، که اکنون شما از آن آتش می افروزید.

أَوَلَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَی وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ 81

آیا کسی که آسمان ها و زمین را آفریده است، قدرت ندارد که [پس از مرگشان] همانند آنان را بیافریند؟ چرا قدرت دارد؛ زیرا اوست که آفریننده بسیار داناست.

الصافات:

أَإِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ 16

[می گویند:] آیا زمانی که ما مُردیم و خاک و استخوان شدیم، حتماً برانگیخته می شویم؟

أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ 17

و آیا پدران پیشین ما [هم برانگیخته می شوند؟]

قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ 18

بگو: آری، [برانگیخته می شوید] در حالی که خوار و ناچیز هستید.

فَإِنَّمَا هِیَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ یَنْظُرُونَ 19

جز این نیست که آن یک فریاد عظیم است که [وقتی واقع شود] ناگاه [همه زنده می شوند و حیرت زده منظره قیامت را] می نگرند،

وَقَالُوا یَا وَیْلَنَا هَذَا یَوْمُ الدِّینِ 20

و می گویند: ای وای بر ما! این روز جزاست!

هَذَا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ 21

[آری] این همان روز جدایی [میان حق و باطل] است که همواره آن را انکار می کردید.

الزمر:

«ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ»(7)

سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان خواهد بود، و شما را به آنچه انجام می دادید، آگاه خواهد کرد؛ زیرا او به نیّات و اسرار سینه ها داناست.

المؤمن: (غافر)

«وَ قالَ مُوسی إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ»(27)

و موسی گفت: من از هر متکبر سرکشی که به روز حساب ایمان ندارد به پروردگارم و پروردگار شما پناه می برم.

(و قال تعالی): «إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ»(39)

و بی تردید آخرت سرای همیشگی و پایدار است.

(و قال سبحانه): «لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ»(57)

(و قال تعالی): «إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُونَ»(59)

همانا آفرینش آسمان ها و زمین از آفرینش انسان مهم تر است، ولی بیشتر مردم [به حقایق] معرفت و آگاهی ندارند.

السجدة:

«وَ مِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَي الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتي إِنَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ»(39) (و قال سبحانه): «وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِي وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلي رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْني فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ»(50)

حمعسق (شوري)

«اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ»(5) (و قال تعالي): «وَ ما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ* يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِها وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ»(17 - 18)

الزخرف:

«فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ تُخْرَجُونَ»(11) (و قال): «وَ إِنَّا إِلي رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ»(14) (و قال سبحانه): «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ* هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ»(65 - 66) (و قال): «فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّي يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ»(83)

الدخان:

«إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولي وَ ما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»(34 - 36)

الجاثية:

«وَ قالُوا ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ* وَ إِذا تُتْلي عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ* قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلي يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»(24 - 26)

الأحقاف:

«وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ»(6) (و قال تعالي): «وَ الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَ تَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَ هُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ ما هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ* أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ* وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ لِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»(16 - 19) (و قال): «أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلي

السجدة: (فصلت)

«وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»(39)

و از [دیگر] نشانه های او این است که تو زمین را خشک و بی گیاه می بینی، پس هنگامی که باران بر آن نازل می کنیم، به شدت به جنبش درآید و برآید. بی تردید کسی که زمین مرده را زنده کرد، یقیناً مردگان را زنده می کند؛ زیرا او بر هر کاری تواناست.

(و قال سبحانه): «وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هذا لِی وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ»(50)

و اگر او را از سوی خود پس از آسیبی که به او رسیده خوشی و رفاه بچشانیم قاطعانه می گوید: این [خوشی و رفاه] ویژه من است [و به خاطر لیاقتم به من رسیده است] و گمان نمی کنم که قیامت برپا شود، و [به فرض برپا شدن] اگر به سوی پروردگارم باز گردانده شوم، برای من نزد او پاداشی نیکوتر خواهد بود! ما یقیناً کسانی را که کافر شدند به اعمالی که انجام داده اند، آگاه خواهیم کرد، و قطعاً از عذابی سخت به آنان می چشانیم.

حمعسق: (شوری)

«اللَّهُ یَجْمَعُ بَیْنَنا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ»(15)

خدا ما و شما را [در عرصه قیامت] جمع می کند، و بازگشت [همه] به سوی اوست.

(و قال تعالی): «وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ (17)

و تو چه می دانی، شاید قیامت نزدیک باشد.

یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِها وَ الَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَ یَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَةِ لَفِی ضَلالٍ بَعِیدٍ» (18)

سانی که به آن ایمان ندارند [از روی ریشخند] به آمدنش شتاب دارند، و کسانی که ایمان دارند از آن بیمناکند و می دانند بی تردید قیامت حق است. آگاه باشید! یقیناً کسانی که درباره قیامت همواره تردید می کنند، در گمراهی دور و درازی هستند.

الزخرف:

«فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذلِکَ تُخْرَجُونَ»(11)

پس به وسیله آن سرزمینی مرده را زنده کردیم، [و] همین گونه [درقیامت از گورها] بیرون آورده می شوید؛

(و قال): «وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ»(14)

و یقیناً ما به سوی پروردگارمان باز می گردیم؛

(و قال سبحانه): «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ (65)

پس وای بر کسانی که [به آیات خدا] ستم ورزیدند از عذاب روزی دردناک.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ»(66)

آیا جز این انتظاری دارند که ناگاه قیامت در رسد در حالی که نمی فهمند؟

(و قال): «فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ»(83)

آنان را واگذار تا [در گفتار و کردار باطل] فرو روند و [با کالای بی ارزش دنیا] سرگرم بازی شوند تا آن روزشان را که وعده داده می شوند دیدار کنند.

الدخان:

إِنَّ هَؤُلَاءِ لَیَقُولُونَ 34

اینان [که شرک و کفر سراپای وجودشان را فرا گرفته است] با اصرار [به اهل ایمان] می گویند:

إِنْ هِیَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَی وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ 35

پایان زندگی جز همین مرگ نخستین نیست و ما [پس از این مرگ] برانگیخته نخواهیم شد.

فَأْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ 36

اگر شما [در زمینه زنده شدن مردگان] راستگویید [با درخواست از خدا] پدران ما را [زنده کنید و نزد ما] بیاورید [تا ما به زنده شدن مردگان یقین پیدا کنیم!!]

الجاثیة:

وَقَالُوا مَا هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ 24

گفتند: زندگی و حیاتی جز همین زندگی و حیات دنیای ما نیست که [همواره گروهی از ما] می میریم و [گروهی] زندگی می کنیم، و ما را فقط روزگار هلاک می کند. آنان را نسبت به آنچه می گویند یقینی در کار نیست، آنان فقط حدس و گمان می زنند.

وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ مَا کَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ 25

چون آیات روشن ما [درباره معاد و زنده شدن مردگان] بر آنان خوانده شود، برهان و دلیلی جز این ندارند که می گویند: اگر شما [در زمینه زنده شدن مردگان] راستگویید [با درخواست از خدا] پدران ما را [زنده کنید و] نزد ما بیاورید [تا به زنده شدن مردگان یقین پیدا کنیم.]

قُلِ اللَّهُ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یَجْمَعُکُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لَا رَیْبَ فِیهِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ 26

بگو: خدا شما را [ابتدا از لابه لای عناصر مرده برای قرار گرفتن در دنیا] حیات می بخشد، سپس می میراند، آن گاه همه شما را به روز قیامت که هیچ شکی در آن نیست گرد می آورد، ولی بیشتر مردم [به این حقایق] معرفت و آگاهی ندارند.

الأحقاف:

«وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ کانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرِینَ»(6)

و هنگامی که مردم را [در قیامت] گرد آورند [معبودانشان] با آنان دشمن باشند و پرستش آنان را انکار کنند،

(و قال تعالی): وَالَّذِی قَالَ لِوَالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمَا أَتَعِدَانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَهُمَا یَسْتَغِیثَانِ اللَّهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مَا هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ 17

و کسی که به پدر و مادرش گفت: اُف بر شما! [من از شما متنفر و دلتنگم]، آیا به من وعده می دهید که [پس از مرگ] زنده خواهم شد، در حالی که پیش از من اقوام بسیاری در گذشتند، [و هیچ کدام از آنان زنده نشدند]. و آن دو همواره [برای بازگشت فرزندشان] از خدا یاری می خواهند [و به فرزندشان می گویند:] وای بر تو ایمان بیاور، بی تردید وعده خدا [درباره سعادت و رستگاری مؤمنان در قیامت و شقاوت و بدبختی کافران] حق است. [ولی او در پاسخشان] می گوید: این [وعده ها] جز افسانه های گذشتگان نیست!!

أُولَئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ کَانُوا خَاسِرِینَ 18

اینانند کسانی که [به خاطر انکار وعده های حق] فرمان عذاب درباره آنان در زمره گروه هایی از جن و انس که پیش از آنان در گذشتند، محقق و ثابت شده است؛ زیرا آنان زیانکار بودند.

وَلِکُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ 19

برای هر کدام [از گروه مؤمنان و کافران] بر پایه اعمالی که انجام داده اند درجاتی است [که در آن قرار می گیرند]، و تا خدا اعمالشان را به طور کامل به آنان بدهد؛ و آنان مورد ستم قرار نمی گیرند.

(و قال): «أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلی

أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتي بَلي إِنَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ»(33) (و قال): «وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ»(35)

ق:

«فَقالَ الْكافِرُونَ هذا شَيْ‌ءٌ عَجِيبٌ* أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ* قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ* بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَي السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ* تَبْصِرَةً وَ ذِكْري لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ* رِزْقاً لِلْعِبادِ وَ أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ»(2 - 11) (و قال تعالي): «أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ»(15)

الذاريات:

«وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً* فَالْحامِلاتِ وِقْراً* فَالْجارِياتِ يُسْراً* فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً* إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ* وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ* الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ ساهُونَ* يَسْئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ* يَوْمَ هُمْ عَلَي النَّارِ يُفْتَنُونَ* ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ»(1 - 14) (و قال تعالي): «فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ* فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ»(59 - 60)

الطور:

«وَ الطُّورِ* وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ* فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ* وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ* وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ* وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ ما لَهُ مِنْ دافِعٍ* يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً* وَ تَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً* فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ *الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ»(1 - 12)

النجم:

«وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُري* ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفي»(40 - 41)

القمر:

«بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهي وَ أَمَرُّ»(46) (و قال تعالي): «سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ»(26) (و قال): «وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ»(50)

الرحمن:

«سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ»(31)

الواقعة:

«وَ كانُوا يَقُولُونَ أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ*

أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی بَلی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»(33)

آیا ندانسته اند خدایی که آسمان ها و زمین را آفرید و از آفرینش آنها درمانده و خسته نشد، قدرت دارد که مردگان را زنده کند؟ آری، او بر هر کاری تواناست؛

(و قال): «وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ»(35)

و برای آنان در [نزول عذاب] شتاب مکن، روزی که آنان آنچه را که وعده داده می شوند ببینند، گویی فقط ساعتی از یک روز [در دنیا] درنگ داشتند؛

ق:

فَقَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا شَیْءٌ عَجِیبٌ 2

[کفر پیشگان نه تنها ایمان نیاوردند] بلکه از اینکه بیم دهنده ای از خودشان به سوی آنان آمد تعجب کردند و در نتیجه کافران گفتند: این چیزی عجیب است.

أَإِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا ذَلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ 3

آیا هنگامی که مردیم و خاک شدیم [زنده می شویم و به حیات دوباره باز می گردیم؟] این بازگشتی دور [از عقل] است.

قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا کِتَابٌ حَفِیظٌ 4

بی تردید ما آنچه را که زمین از اجسادشان می کاهد، می دانیم و نزد ما کتابی ضبط کننده [همه امور چون لوح محفوظ] است.

بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ 5

[اینان نه اینکه زنده شدن پس از مرگ را باور نکردند] بلکه حق را هم هنگامی که به سویشان آمد، تکذیب کردند پس در حالتی آشفته و سردرگم اند.

أَفَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْنَاهَا وَزَیَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ 6

آیا با تأمل به آسمان بالای سرشان ننگریستند که چگونه آن را بنا کرده و بیاراستیم و آن را هیچ شکاف [و ناموزونی] نیست؟

وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَیْنَا فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنْبَتْنَا فِیهَا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ 7

و زمین را گستردیم و کوه هایی استوار در آن افکندیم و در آن از هر نوع گیاه خوش منظر و دل انگیزی رویاندیم،

تَبْصِرَةً وَذِکْرَی لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ 8

تا برای هر بنده ای که [با اندیشیدن در نظام هستی] به سوی خدا باز می گردد، مایه بینایی و یادآوری باشد؛

وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَکًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِیدِ 9

و از آسمان آبی بسیار پربرکت و سودمند نازل کردیم، پس به وسیله آن باغ ها و دانه های دروکردنی را رویاندیم.

وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِیدٌ 10

و [نیز] درختان بلندقامت خرما را که خوشه های متراکم و روی هم چیده دارند [رویاندیم.]

رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَأَحْیَیْنَا بِهِ بَلْدَةً مَیْتًا کَذَلِکَ الْخُرُوجُ 11

برای آنکه رزق و روزی بندگان باشد، و نیز به وسیله آن آب سرزمین مرده را زنده کردیم؛ و بیرون آمدنشان [پس از مرگ از خاک گور برای ورود به قیامت] این گونه است.

(و قال تعالی): «أَ فَعَیِینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ»(15)

آیا ما از آفرینش نخستین عاجز و درمانده شدیم [تا از دوباره آفریدن عاجز و درمانده شویم؟ چنین نیست] بلکه آنان [با این همه دلایل روشن و استوار] باز در آفرینش جدید در تردیدند.

الذاریات:

وَالذَّارِیَاتِ ذَرْوًا 1

سوگند به بادهای افشان کننده [که ابرهای باران زا و گرده های نرینه و مادینه گیاهان را می افشانند.]

فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا 2

سوگند به ابرهایی که بار سنگین باران را با خود [به نواحی مختلف] حمل می کنند.

فَالْجَارِیَاتِ یُسْرًا 3

و سوگند به کشتی هایی که به آسانی روی آب دریاها روانند.

فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا 4

و سوگند به فرشتگانی که [به امر خدا] کارها را [برای تدبیر امور هستی میان خود] تقسیم می کنند،

إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ 5

که بی تردید آنچه را [از اوضاع و احوال روز جزا] به شما وعده می دهند، راست ویقینی است.

وَإِنَّ الدِّینَ لَوَاقِعٌ 6

وقطعاً [روز] جزا واقع خواهد شد.

وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُکِ 7

و سوگند به آسمان که داری اعتدال و زیبایی و آراستگی است؛

إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ 8

که شما [در رابطه با قرآن و حقایقی که قرآن با دلیل و برهان اثبات می کند] در گفتاری متناقض و گوناگون هستید.

یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ 9

از قرآن [به باطل] منحرف می شود کسی که [از خیر و سعادت] منحرف شده است.

قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ 10

مرگ بر دروغ پردازان [که بدون دلیل و به ناحق درباره قرآن و حقایقش سخن پراکنی می کنند.]

الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سَاهُونَ 11

همانان که در جهالتی عمیق و فراگیر در بی خبری و غفلتی سنگین فرو رفته اند!

یَسْأَلُونَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ 12

[همواره] می پرسند: روز جزا چه زمانی خواهد بود؟

یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ 13

همان روزی است که آنان را در آتش می سوزانند.

ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هَذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ 14

[و به آنان گویند:] عذابتان را بچشید، این همان عذابی است که [از روی ریشخند] شتاب در آمدنش را می خواستید.

(و قال تعالی): فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا یَسْتَعْجِلُونِ 59

پس برای کسانی [از قوم تو] که ستم ورزیدند، سهمی از عذاب است مانند سهم هم مسلکانشان [از امت های پیشین]، بنابراین شتاب در آمدن آن را نخواهند.

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ 60

پس وای بر کسانی که کافر شدند از آن روزشان که به آن وعده داده می شوند.

الطور:

وَالطُّورِ 1

سوگند به [کوهِ] طور،

وَکِتَابٍ مَسْطُورٍ 2

و به کتابی که نوشته شده،

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ 3

در صفحه ای باز و گسترده،

وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ 4

و به آن خانه آباد،

وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ 5

و به آن سقف برافراشته،

وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ 6

و به آن دریای مملو و برافروخته،

إِنَّ عَذَابَ رَبِّکَ لَوَاقِعٌ 7

که بی تردید عذاب پروردگارت واقع شدنی است؛

مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ 8

و آن را هیچ مانع و بازدارنده ای نیست.

یَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا 9

[و آن در] روزی [است] که آسمان به حرکت و لرزه ای سخت در آید؛

وَتَسِیرُ الْجِبَالُ سَیْرًا 10

و کوه ها [چون گرد و غبار] سریع و تند، روان شوند.

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ 11

پس در آن روز وای بر تکذیب کنندگان!

الَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ 12

همانان که با فرو رفتن [در گفتار و کردار باطل با حقایق] بازی می کنند.

النجم:

وَأَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَی 40

و اینکه تلاش او به زودی دیده خواهد شد؛

ثُمَّ یُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَی 41

سپس به تلاشش پاداش کامل خواهند داد؛

القمر:

«بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهی وَ أَمَرُّ»(46)

بلکه وعده گاهشان قیامت است، و قیامت هولناک تر و تلخ تر است.

(و قال تعالی): «سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ»(26)

در فردای نزدیک خواهند دانست که بسیار دروغگو و پرافاده و متکبر کیست؟

(و قال): «وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ»(50)

و فرمان ما جز فرمان واحدی نیست که مانند یک چشم بر هم زدن است.

الرحمن:

«سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ»(31)

ای انس و جن! به زودی به [حساب] شما می پردازیم.

الواقعة:

وَکَانُوا یَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ 47

و پیوسته می گفتند: آیا هنگامی که مردیم و خاک و استخوان شدیم، آیا به راستی برانگیخته می شویم؟!

أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ* قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلي مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ»(47 - 50) (و قال): «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولي فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ»(62)

الحديد:

«وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ»(20)

المجادلة:

«يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ»(6) (و قال تعالي): «ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ»(7)

الممتحنة:

«يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ»(3) (و قال سبحانه): «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ»(13)

التغابن:

«زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلي وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ وَ ذلِكَ عَلَي اللَّهِ يَسِيرٌ»(7)

الملك:

«وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ»(15) (و قال): «وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»(24)

المعارج:

«وَ الَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ»(26)

القيامة:

«لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ* وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ* أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلي قادِرِينَ عَلي أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ»(1 - 6) (و قال تعالي): «أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُديً أَ لَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْني ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّي فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثي* أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلي أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتي»(36 - 40)

الدهر:

«وَ يَخافُونَ يَوْماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً»(7)

المرسلات:

«وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً* فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً *وَ النَّاشِراتِ نَشْراً *فَالْفارِقاتِ فَرْقاً *فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً عُذْراً أَوْ نُذْراً إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ»(1 - 7)

النبأ:

«عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ* كَلَّا سَيَعْلَمُونَ* ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ»(1 - 5)

النازعات:

«وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً* فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً* فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً* يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ* تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ *قُلُوبٌ

أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ 48

و آیا پدران گذشته ما نیز برانگیخته می شوند؟!

قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ 49

بگو: بی تردید همه پیشینیان وهمه پسینیان،

لَمَجْمُوعُونَ إِلَی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ 50

برای وعده گاه روزی معین گرد آورده خواهند شد.

(و قال): «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولی فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ»(62)

و به راستی پیدایش نخستین را [که جهان فعلی است] شناختید، پس چرا متذکّر [پدید شدن جهان دیگر] نمی شوید؟!

الحدید:

«وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ»(20)

در آخرت عذاب سختی است و [برای مؤمنان که دنیای خود را در راه اطاعت حق و خدمت به خلق به کار گرفتند] از سوی خدا آمرزش و خشنودی است، و زندگی دنیا جز کالای فریبنده نیست.

المجادلة:

«یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ»(6)

در روزی که خدا همه آنان را برمی انگیزد، آن گاه به اعمالی که انجام داده اند، آگاهشان می کند، اعمالی که خدا حساب همه آنها را برشمرده است در حالی که [آنان] آن را فراموش کرده اند، و خدا بر هر چیز گواه است.

(و قال تعالی): «ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ»(7)

سپس روز قیامت آنان را به اعمالی که انجام داده اند آگاه می کند؛ زیرا خدا به همه چیز داناست.

الممتحنة:

«یَوْمَ الْقِیامَةِ یَفْصِلُ بَیْنَکُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»(3)

روز قیامت [که کیفر دوستی با دشمنان داده شود] خویشان و فرزندانتان سودی به حال شما ندارند، خدا میان شما و آنان جدایی می اندازد، و خدا به آنچه انجام می دهید، بیناست.

(و قال سبحانه): «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ»(13)

ای مؤمنان! با قومی که خدا بر آنان خشم گرفته، دوستی نکنید. آنان به یقین از آخرت مأیوسند، همان گونه که کافران مدفون در قبرها [که به سرانجام شوم خود رسیده اند، از نجات خویش] مأیوسند.

التغابن:

«زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلی وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ وَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ»(7)

کافران پنداشتند [که پس از مرگ] هرگز برانگیخته نخواهند شد. بگو: آری سوگند به پروردگارم مسلماً برانگیخته خواهید شد، سپس شما را به آنچه انجام داده اید، خبر خواهند داد، و این بر خدا آسان است.

الملک:

«وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ»(15)

و برانگیختن مردگان و رستاخیز به سوی اوست

(و قال): «وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»(24)

و به سوی او محشور می شوید.

المعارج:

«وَ الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ»(26)

و آنان که همواره روز پاداش را باور دارند،

القیامة:

لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ 1

به روز قیامت سوگند می خورم،

وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ 2

و به نفس سرزنش گر قسم می خورم.

أَیَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ 3

آیا انسان گمان می کند که ما هرگز استخوان هایش را جمع نخواهیم کرد؟

بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَنْ نُسَوِّیَ بَنَانَهُ 4

چرا در حالی که تواناییم که [خطوط] سر انگشتانش را درست و نیکو بازسازی کنیم،

بَلْ یُرِیدُ الْإِنْسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ 5

[نه اینکه به گمان او قیامتی در کار نباشد] بلکه انسان می خواهد [با دست و پا زدن در شک و تردید] فرارویش را [از اعتقاد به قیامت که بازدارنده ای قوی است] باز کند [تا برای ارتکاب هر گناهی آزاد باشد!]

یَسْأَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ 6

[با حالتی آمیخته با تردید] می پرسد: روز قیامت چه وقت است؟

(و قال تعالی): أَیَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدًی 36

آیا انسان گمان می کند بیهوده و مهمل [و بدون تکلیف و مسؤولیت] رها می شود؟!

أَلَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنَی 37

آیا نطفه ای از منی که در رحم ریخته می شود نبود؟

ثُمَّ کَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّی 38

سپس علقه شد و خدا او را آفرید و اندامش را درست و نیکو ساخت،

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَالْأُنْثَی 39

و از او دو زوج به وجود آورد یکی نر و دیگر ماده،

أَلَیْسَ ذَلِکَ بِقَادِرٍ عَلَی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتَی 40

آیا چنین نیرومند آگاهی توانا نیست که مردگان را زنده کند؟

الدهر: (انسان)

«وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً»(7)

و از روزی که آسیب و گزندش گسترده است، می ترسند،

المرسلات:

وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا 1

سوگند به آن فرشتگانی که پی در پی فرستاده می شوند،

فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا 2

و سوگند به آن فرشتگانی که [برای آوردن وحی در سرعت حرکت] چون تندبادند.

وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا 3

و سوگند به آن فرشتگانی که گشاینده صحیفه های وحی اند،

فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا 4

و سوگند به آن فرشتگانی که جدا کننده حق از باطل اند،

فَالْمُلْقِیَاتِ ذِکْرًا 5

و سوگند به آن فرشتگانی که القاکننده آیات آسمانی به پیامبران [اند،]

عُذْرًا أَوْ نُذْرًا 6

تا حجت [باشد برای اهل ایمان] و بیم و هشدار باشد [برای کافران]

إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ 7

[به همه این حقایق سوگند] که آنچه [به عنوان روز قیامت] وعده داده می شوید بی تردید واقع شدنی است.

النبأ:

«عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ* کَلَّا سَیَعْلَمُونَ* ثُمَّ کَلَّا سَیَعْلَمُونَ»(1 - 5)

النازعات:

وَالنَّازِعَاتِ غَرْقًا 1

سوگند به فرشتگانی که [روح بدکاران را به شدت از بدن هایشان] بر می کنند،

وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا 2

و سوگند به فرشتگانی که [روح نیکوکاران را به نرمی و ملایمت از بدن هایشان] بیرون می آورند؛

وَالسَّابِحَاتِ سَبْحًا 3

و سوگند به فرشتگانی که [برای اجرای فرمان های حق] به سرعت نازل می شوند،

فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا 4

و سوگند به فرشتگانی که [در ایمان، عبادت، پرستش و اطاعت] بر یکدیگر [به صورتی ویژه] سبقت می گیرند،

فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا 5

و سوگند به فرشتگانی که [به اذن خدا امور آفرینش را] تدبیر می کنند؛

یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ 6

[که همه برای رسیدن به پاداش و کیفر برانگیخته می شوند در] روزی که لرزاننده همه چیز را به شدت بلرزاند؛

تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ 7

در حالی که لرزاننده دیگری از پی آن در آید.

قُلُوبٌ

يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ* أَبْصارُها خاشِعَةٌ* يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ* أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً *قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ *فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ *فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ»(1 - 14)

عبس:

«ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ»(22)

المطففين:

«أَ لا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ* يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ»(5 - 6) (و قال سبحانه): «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ* الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ* وَ ما يُكَذِّبُ بِهِ إِلَّا كُلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ* إِذا تُتْلي عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ»(10 - 13)

الطارق:

«إِنَّهُ عَلي رَجْعِهِ لَقادِرٌ* يَوْمَ تُبْلَي السَّرائِرُ* فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ»(8 - 10)

التين:

«فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ* أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ»(7 - 8)

العلق:

«إِنَّ إِلي رَبِّكَ الرُّجْعي»(8)

العاديات:

«أَ فَلا يَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِي الْقُبُورِ* وَ حُصِّلَ ما فِي الصُّدُورِ* إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ»(9 - 11)

الماعون:

«أَ رَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ»(1)

تفسير

اشاره

قال الطبرسي رحمه الله: لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ أي ليس فيه موضع ريب و شك لوضوحه و قال وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ أي وفرت كل نفس جزاء ما كسبت من ثواب و عقاب أو أعطيت ما كسبت أي اجتلبت بعملها من الثواب و العقاب وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ أي لا ينقصون عما استحقوه من الثواب و لا يزدادون علي ما استحقوه من العقاب.

و قال في قوله تعالي فَقَدْ رَحِمَهُ أي يثيبه لا محالة لئلا يتوهم أنه ليس إلا صرف العذاب عنه فقط أو المعني لا يصرف العذاب عن أحد إلا برحمة الله كما روي أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ قَالُوا وَ لَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ لَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِيَ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ وَضَعَ يَدَهُ عَلَي فَوْقِ رَأْسِهِ وَ طَوَّلَ بِهَا صَوْتَهُ.

رواه الحسن في تفسيره وَ ذلِكَ الْفَوْزُ أي الظفر بالبغية الْمُبِينُ الظاهر البين.

یَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ 8

دل هایی در آن روز مضطرب و هراسان اند

أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ 9

دیدگانشان [از ترس و هول قیامت] فرو افتاده است.

یَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحَافِرَةِ 10

می گویند: آیا ما [پس از مرگ] به همان حالت اول [که در دنیا بودیم] باز گردانده می شویم؟

أَإِذَا کُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً 11

[شگفتا!] آیا زمانی که ما استخوان های پوسیده و ریز ریز شدیم [بازمی گردیم؟!]

قَالُوا تِلْکَ إِذًا کَرَّةٌ خَاسِرَةٌ 12

[و] گویند: [اگر قیامتی در کار باشد] بازگشت به حیات دوباره در آن زمان بازگشتی زیانبار است.

فَإِنَّمَا هِیَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ 13

جز این نیست آن بازگشت فقط با یک بانگ عظیم است [و بس]

فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ 14

که ناگاه همه بر یک زمین صاف و هموار حاضر شوند.

عبس:

«ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ»(22)

و سپس چون بخواهد او را زنده می کند.

المطففین:

أَلَا یَظُنُّ أُولَئِکَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ 4

آیا اینان یقین ندارند که حتماً بر انگیخته می شوند؟

لِیَوْمٍ عَظِیمٍ 5

برای روزی بزرگ،

یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ 6

روزی که مردم در برابر پروردگار جهانیان به پا می ایستند.

(و قال سبحانه):

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ 10

وای در آن روز بر تکذیب کنندگان.

الَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ 11

آنان که همواره روز جزا را تکذیب می کنند.

وَمَا یُکَذِّبُ بِهِ إِلَّا کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ 12

و آن را جز هر متجاوز گناه پیشه تکذیب نکند،

إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِ آیَاتُنَا قَالَ أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ 13

[که] هرگاه آیات ما را بر او خوانند می گوید: افسانه های پیشینیان است.

الطارق:

إِنَّهُ عَلَی رَجْعِهِ لَقَادِرٌ 8

بی تردید خدا بر بازگرداندن انسان [پس از مرگش] تواناست،

یَوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ 9

روزی که رازها فاش می شود.

فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ 10

پس انسان را [در آن روز در برابر عذاب] نه نیرویی است و نه یاوری.

التین:

فَمَا یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ 7

[ای انسان!] پس چه چیزی تو را بعد [از این همه دلایل] به تکذیب دین و [روز قیامت]، وامی دارد؟

أَلَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحَاکِمِینَ 8

آیا خدا بهترین داوران نیست؟

العلق:

«إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی»(8)

العادیات:

أَفَلَا یَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِی الْقُبُورِ 9

آیا نمی داند هنگامی که آنچه در گورهاست برانگیخته شود.

وَحُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ 10

و آنچه در سینه هاست پدیدار گردد،

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ 11

بی تردید در آن روز پروردگارشان نسبت به آنان آگاه است [و بر پایه اعمال نیک و بدشان به آنان پاداش و کیفر دهد.]

الماعون:

«أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ»(1)

آیا کسی که همواره روز جزا را انکار می کند، دیدی؟

تفسیر

طبرسی رحمه الله می گوید: آیه لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فِیهِ. یعنی روزی که در آن جای تردید و شک نیست به خاطر وضوحی که دارد. و می گوید: منظور از آیه وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ. یعنی هر نفسی جزای آنچه را که به دست آورده از قبیل ثواب و عقاب به طور کامل دریافت می کند یا آنچه به دست آورده به او داده می شود یعنی با عمل خود ثواب و عقاب جلب می نماید. آیه وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ. یعنی از ثواب هایی که مستحق دریافت آن هستند چیزی از آنان کم نمی شود و بر عقاب هایی نیز که مستحق دریافت آن هستند، افزوده نمی شود.

و درباره آیه فَقَدْ رَحِمَهُ. فرموده: یعنی قطعاً به او ثواب می دهد تا خیال نکند که فقط عذاب از او روی گردان شده است یا معنای آیه اینست که عذاب از احدی برداشته نمی شود مگر به سبب رحمت خداوند، چنانچه روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: قسم به کسی که جانم در دست قدرت اوست، هیچ یک از مردم به سبب عمل خویش داخل بهشت نمی شود! گفتند: حتی شما ای رسول خدا؟ فرمود: حتی من، مگر این که خدا رحمت و فضلش را شامل حال من گرداند و حضرت دست خود را روی سر مبارکشان قرار دادند و به بیان این سخن صدای خود را کشیدند.

این حدیث را حسن در تفسیرش روایت نموده و منظور از وَ ذلِکَ الْفَوْزُ یعنی پیروزی به سبب طلب آن و المُبین یعنی واضح و آشکار.⁽¹⁾

و قال في قوله تعالي وَ أَنْذِرْ أي عظ و خوف بِهِ أي بالقرآن و قيل بالله الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلي رَبِّهِمْ يريد المؤمنين يخافون يوم القيامة و ما فيها من شدة الأهوال و قيل معناه يعلمون و قيل يخافون أن يحشروا علما بأنه سيكون عن الفراء قال و لذلك فسره المفسرون بيعلمون و إنما خص الذين يخافون الحشر لأن الحجة عليهم أوجب لاعترافهم بالمعاد وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام أُنْذِرَ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَرْجُونَ الْوُصُولَ إِلَي رَبِّهِمْ بِرَغْبَتِهِمْ فِيمَا عِنْدَهُ فَإِنَّ الْقُرْآنَ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ.

و قال في قوله ثُمَّ رُدُّوا إِلَي اللَّهِ أي إلي الموضع الذي لا يملك الحكم فيه إلا هو مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أي أمره كله حق لا يشوبه باطل و جد لا يجاوره هزل فيكون مصدرا وصف به و قيل الحق بمعني المحق و قيل الثابت الباقي الذي لا فناء له و قيل معناه ذو الحق يريد أن أفعاله و أقواله حق و قال لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ معناه لكي يؤمنوا بجزاء ربهم فسمي الجزاء لقاء الله تفخيما لشأنه مع ما فيه من الإيجاز و الاختصار و قيل معني اللقاء الرجوع إلي ملكه و سلطانه يوم لا يملك أحد سواه شيئا.

و قال في قوله تعالي فِيها تَحْيَوْنَ أي في الأرض تعيشون وَ مِنْها تُخْرَجُونَ عند البعث يوم القيامة قال الجبائي في الآية دلالة علي أن الله سبحانه يخرج العباد يوم القيامة من هذه الأرض التي حيوا فيها بعد موتهم و أنه يفنيها بعد أن يخرج العباد منها في يوم الحشر فإذا أراد إفناءها زجرهم منها زجرة فيصيرون إلي أرض أخري يقال لها الساهرة و يفني هذه كما قال فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ.

و قال في قوله كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ أي ليس بعثكم بأشد من ابتدائكم أو كما بدأكم لا تملكون شيئا كذلك تبعثون يوم القيامة و يُرْوَي عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: تُحْشَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عُرَاةً حُفَاةً عُزْلًا كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ و قيل معناه تبعثون علي ما متم عليه المؤمن علي إيمانه و الكافر علي كفره عن ابن عباس و جابر.

و طبرسی فرموده: آیه و أنذر یعنی موعظه کن و بترسان و بِهِ یعنی به سبب قرآن و گفته شده یعنی به سبب خدای تعالی بیم بده و منظور از الَّذِینَ یَخافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلی رَبِّهِمْ مؤمنانی که از روز قیامت و شدت ترسهای در آن می هراسند و گفته شده: معنای یخافون یعنی علم و اعتقاد دارند و گفته شده - و قائل فرّاء است - : می ترسند که محشور شوند زیرا می دانند که قیامت واقع می شود. فرّاء می گوید: به همین جهت است که مفسران یخافون را به یعلمون تفسیر نموده اند و خداوند فقط کسانی را که از حشر می هراسند ذکر فرمود زیرا حجت بر آنان تمام تر است زیرا که آنان به معاد معترف هستند.

و امام صادق علیه السلام فرمودند: کسانی که امید رسیدن به پروردگارشان را دارند، به سبب میلشان به آنچه نزد اوست، مورد بیم قرآن قرار می گیرند؛ زیرا قرآن شفاعت گری است که شفاعتش مقبول است.⁽¹⁾

طبرسی می گوید: آیه ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللهِ یعنی به جایگاهی برگردانده می شوند که جز خدا کسی مالک حکومت در آن نیست. مَوْلاهُمُ الْحَق یعنی امر خدا تماماً حق است و باطل با آن آمیخته نیست و جدّی است و شوخی در کنار آن نیست. پس حق در این آیه مصدر است که به سبب آن مولی وصف گردیده و گفته شده: حق به معنای صاحب حق است و گفته شده حق به معنای ثابت باقی است که پایانی ندارد و گفته شده: معنای آن صاحب حق است و مراد آنست که افعال و اقوال خداوند حق است. و نیز طبرسی فرموده: معنای لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ آنست که برای این که به سزادهی پروردگارشان ایمان بیاورند. پس جزاء از باب تفخیم و بزرگداشت شأنش لقاء الله نامیده شده، مضافا بر این که این تعبیر ایجاز و اختصار نیز دارد و گفته شده معنای لقاء رجوع به ملک و سلطنت خداست در روزی که احدی جز او مالک چیزی نیست.⁽²⁾

طبرسی در مورد آیه فیها تَحْیَوْنَ گفته: یعنی در زمین زندگی می کنید و وَ مِنْها تُخْرَجُونَ یعنی خروج هنگام رستاخیز در روز قیامت است. جبائی می گوید: این آیه دلالت دارد بر این که خدای سبحان بندگان را روز قیامت از همین زمین که در آن زیستند، پس از مرگشان بیرون می آورد و بعد از اخراج بندگان از آن در روز محشر، زمین را نابود می سازد. پس وقتی اراده نابود کردن زمین نمود، نهیبی بر بندگان می زند که به زمین دیگری می روند به نام ساهره و این زمین را نابود می سازد، چنانچه فرمود: فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ.⁽³⁾و در مورد آیه کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ می گوید: معنای آیه آنست که برانگیختن شما سخت تر از آفرینش ابتدایی شما نیست یا معنا اینست که چنانچه روز ابتدای خلقت مالک چیزی نبودید، روز قیامت نیز همان طور برانگیخته می شوید.

و از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمودند: روز قیامت لخت و پابرهنه و دور از هم محشور می شوید، همان گونه که بار نخست آفرینش را آغاز کردیم، دوباره آن را بازمی‌گردانیم. وعده‌ای است بر عهده ما، که ما انجام دهنده آنیم.

گفته شده معنای آیه آنست که برانگیخته می شود بر آن اعتقادی که با آن جان دادید: مؤمن بر ایمان خود و کافر بر کفر خود مبعوث می شود. این تفسیر از ابن عباس و جابر است.⁽⁴⁾

و قال في قوله تعالي نشرا بقراءة النون أي منتشرة في الأرض أو محيية للأرض و بقراءة الباء أي مبشرة بالغيث و رحمته هي المطر حَتَّي إِذا أَقَلَّتْ أي حملت قيل و رفعت سَحاباً ثِقالًا بالماء سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ أي إلي بلد و موت البلد بعفي مزارعه و دروس مشاربه فَأَنْزَلْنا بِهِ أي بالبلد أو بالسحاب الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ أي بهذا الماء أو بالبلد كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتي أي كما أخرجنا الثمرات كذلك نخرج الموتي بأن نحييها بعد موتها لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أي لكي تتذكروا و تتفكروا و تعتبروا بأن من قدر علي إنشاء الأشجار و الثمار في البلد الذي لا ماء فيه و لا زرع بريح يرسلها فإنه يقدر علي إحياء الأموات بأن يعيدها إلي ما كانت عليه و يخلق فيها الحياة و القدرة.

و قال في قوله تعالي فَأَنَّي تُؤْفَكُونَ فكيف تصرفون عن الحق.

و قال في قوله تعالي يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ أي يجمعهم من كل مكان إلي الموقف كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ معناه أنهم استقلوا أيام الدنيا فإن المكث في الدنيا و إن طال كان بمنزلة ساعة في جنب الآخرة و قيل استقلوا أيام مقامهم في الدنيا لقلة انتفاعهم بأعمارهم فيها فكأنهم لم يلبثوا إلا ساعة لقلة فائدتها و قيل استقلوا مدة لبثهم في القبور يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ أي يعرف بعضهم بعضا ما كانوا عليه من الخطإ و الكفر قال الكلبي يتعارفون إذا خرجوا من قبورهم ثم تنقطع المعرفة إذا عاينوا العذاب و يتبرأ بعضهم من بعض بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أي العقوبة في الدنيا قالوا و منها وقعة بدر أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ أي أو نميتنك قبل أن ينزل ذلك بهم و ينزل ذلك بهم بعد موتك فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ أي إلي حكمنا مصيرهم في الآخرة فلا يفوتوننا.

و قال في قوله تعالي وَ يَقُولُونَ مَتي هذَا الْوَعْدُ أي البعث و قيام الساعة و قيل العذاب.

و في قوله تعالي أَ حَقٌّ هُوَ أي ما جئت به من القرآن و الشريعة أو ما تعدنا من البعث و القيامة و العذاب قالوا ذلك علي وجه الاستفهام أو الاستهزاء.

و في قوله فَإِنِّي أَخافُ أي أعلم و في قوله إِلَّا سِحْرٌ أي ليس هذا القول

و در مورد آیه نَشراً به قرائت نون (در ابتدای کلمه)، می گوید: یعنی پراکنده در زمین یا زنده کننده زمین و به قرائت باء (بشراً) یعنی در حالت بشارت دهنده به باران و رحمت پروردگار همان باران است. آیه حَتَّی إِذا أَقَلَّتْ یعنی حمل نمود و گفته شده: این آیه یعنی بلند کرد ابری سنگین را با آب یا در شهر. سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ یعنی به سمت شهری مرده و موت بلد به معنای از بین رفتن مزارع و کهنگی آبشخورهای آنست. فَأَنْزَلْنا بِهِ یعنی فرستادیم به شهر یا به کمک ابر. الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ یعنی بیرون آوردیم با این آب یا در این شهر. کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتی یعنی همان طور که میوه ها را بیرون آوردیم همان گونه مردگان را بیرون می آوریم به این صورت که آنان را پس از مرگشان زنده می کنیم. لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ یعنی برای این که متذکر شوید و تفکر کنید و عبرت بگیرید که کسی که قادر بر ایجاد درختان و میوه های آنست با بادی که می فرستد در شهر و زمینی که آب و زرعی ندارد، او بر زنده کردن مردگان قادر است به این گونه که آنها را بر وضعی که بودند برگرداند و حیات و قدرت را در آن بیافریند.⁽¹⁾

و در مورد آیه فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ گفته: یعنی پس چگونه از حق منحرف و روی گردان می شوید؟⁽²⁾

و در مورد آیه وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ گفته: یعنی روزی که آنان را از هر مکانی در موقف قیامت جمع می کند.

کَأَنْ لَمْ یَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ یعنی آنان ایام دنیا را اندک پنداشتند؛ زیرا ماندن در دنیا اگر چه طولانی باشد نسبت به آخرت به منزله یک ساعت است و گفته شده: آنان ایام ماندنشان در دنیا را کم شمردند زیرا در طول عمر خود از آن کم منتفع شدند؛ پس گویی آنان یک ساعت در دنیا بودند به خاطر کم فائده بودن حضورشان در دنیا و گفته شده: مدت درنگشان در قبور را کم شمردند. یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ یعنی برخی از آنان برخی دیگر را از حیث خطاها و کفرهایی که مرتکب می شدند می شناسند. کلبی گفته: وقتی از قبورشان بیرون می آیند یکدیگر را می شناسند. سپس زمانی که عذاب خدا را دیدند، شناخت یکدیگر قطع می شود و برخی از برخی دیگر تبرّی می جویند. آیه بَعْضَ الَّذی نَعِدُهُمْ یعنی عقوبت در دنیا را به آنان وعده دادیم و گفتند از جمله آن عقوبات جنگ بدر بود. آیه أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ یعنی تو را بمیرانیم قبل از آن که آن عقوبت بر آنان فرود آید و آن عقوبت پس از مرگ تو بر آنان نازل شود. آیه فَإِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ یعنی بازگشتشان در آخرت به سوی حکم ماست؛ پس از دست ما نمی روند.⁽³⁾

و در مورد آیه وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ می گوید: یعنی می گویند رستاخیز و قیامت چه زمانی است و گفته شده: مقصود از این وعده عذاب است.

و در مورد آیه أَ حَقٌّ هُو می گوید: یعنی آیا قرآنی که آوردی یا دینی که آوردی یا وعده رستاخیز و قیامت و عذابی که به ما دادی، حق است؟ و مفسران گفته اند: این آیه بر سبیل استفهام یا تمسخر است.⁽⁴⁾

و در مورد آیه فَإِنِّی أَخافُ گفته: یعنی من می دانم.⁽⁵⁾

و در مورد آیه إِلاَّ سِحْرٌ گفته: یعنی این سخن جز سخنی غیر واقعی است

إلا تمويها ظاهرا لا حقيقة له و في قوله غاشِيَةٌ أي عقوبة تغشاهم و تعمهم و البغتة الفجأة قال ابن عباس تهجم الصيحة بالناس و هم في أسواقهم و في قوله تعالي وَ إِنْ تَعْجَبْ يا محمد من قول هؤلاء الكفار في إنكارهم البعث مع إقرارهم بابتداء الخلق فقد وضعت التعجب موضعه لأن هذا قول عجب فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أي فقولهم عجب أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أي أ نبعث و نعاد بعد ما صرنا ترابا هذا مما لا يمكن و هذا منهم نهاية في الأعجوبة فإن الماء إذا حصل في الرحم استحال علقة ثم مضغة ثم لحما و إذا مات و دفن استحال ترابا فإذا جاز أن يتعلق الإنشاء بالاستحالة الأولي فلم لا يجوز تعلقه بالاستحالة الثانية و سمي الله الإعادة خلقا جديدا و اختلف المتكلمون فيما يصح عليه الإعادة فقال بعضهم كل ما يكون مقدورا للقديم سبحانه خاصة و يصح عليه البقاء تصح عليه الإعادة و لا تصح الإعادة علي ما يقدر علي جنسه غيره تعالي ⁽¹⁾و هذا قول الجبائي و قال آخرون كل ما كان مقدورا له و هو مما يبقي تصح عليه الإعادة و هو قول أبي هاشم و من تابعه فعلي هذا تصح إعادة أجزاء الحياة ثم اختلفوا فيما تجب إعادته من الحي فقال البلخي يعاد جميع أجزاء الشخص و قال أبو هاشم تعاد الأجزاء التي بها يتميز الحي من غيره و يعاد التأليف ثم رجع و قال تعاد الحياة مع البنية و قال القاضي أبو الحسن تعاد البنية و ما عدا ذلك يجوز فيه التبدل و هذا هو الأصح. أُولئِكَ المنكرون للبعث الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أي جحدوا قدرة الله علي البعث وَ أُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ في الآخرة و قيل أراد به أغلال الكفر و في قوله تعالي لا بَيْعٌ فِيهِ يعني يوم القيامة و المراد بالمراد بالبيع إعطاء البدل ليتخلص به من النار وَ لا خِلالٌ أي مصادقة و في قوله أَتي أَمْرُ اللَّهِ معناه قرب أمر الله بعقاب هؤلاء المشركين المقيمين علي الكفر و التكذيب أو المراد بأمر الله أحكامه و فرائضه أو هو القيامة عن الجبائي و ابن عباس فيكون أتي بمعني يأتي فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ خطاب للمشركين المكذبين بيوم القيامة و بعذاب الله المستهزءين به و كانوا يستعجلونه و في قوله تعالي هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أي لقبض أرواحهم أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ

که آشکار شده و حقیقتی ندارد.⁽²⁾

و در مورد آیه غاشِیَةٌ گفته یعنی مجازاتی است که آنان را در برگرفته و شاملشان می شود و البغته یعنی ناگهانی. ابن عباس گفته: صیحه بر مردم یورش می آورد در حالی که آنان در بازارها مشغولند. و در مورد آیه وَ إِنْ تَعْجَبْ گفته: یعنی ای محمد! اگر از سخن این کفار در مورد انکار قیامت تعجب می کنی با این که آنان معترف به خلقت نخستین هستند، درست و به جا تعجب کردی زیرا این سخن آنان حرفی تعجب انگیز است. فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ یعنی گفته شان تعجب برانگیز است. أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ یعنی آیا ما برانگیخته می شویم و بر می گردیم بعد از آن که خاک شدیم؟ این ممکن نیست و این سخن از جانب آنان در غایت شگفت آوری است زیرا آب (منی) وقتی وارد رحم می شود، مبدّل به علقه می شود، سپس به مضغه و سپس به گوشت مبدل می شود و وقتی مُرد و دفن شد، تبدیل به خاک می شود؛ پس وقتی ممکن است که ایجاد خداوند به تبدیل اولی تعلق بگیرد، چرا ممکن نباشد که ایجاد او به تبدیل دومی تعلق بگیرد؟ و خدا اعاده را خلق جدید نامیده و متکلمان در آنچه اعاده آن صحیح است اختلاف عقیده دارند. برخی قائلند: هر آنچه متعلق قدرت ذات قدیم خداست و بقاء برای آن ممکن است، اعاده آن نیز ممکن و صحیح است و اعاده آنچه قدرت غیر خدای سبحان نیز به آن تعلق بگیرد صحیح نیست⁽³⁾

و این قول جبّائی است و دیگران گفته اند: هر چیزی که مقدور قدرت خدا باشد و بقاء نیز برایش ممکن باشد، اعاده آن صحیح است و این قول ابو هاشم و پیروان اوست؛ پس بنا بر این قول، اعاده اجزای حیات صحیح است؛ سپس این دسته اختلاف نظر پیدا کرده اند در مورد آن موجود زنده ای که اعاده آن واجب است؛ پس بلخی معتقد شده که تمام اجزای شخص اعاده می شود و ابو هاشم گفته: آن اجزایی که متمایز کننده زنده از غیر زنده است بازگردانده می شود و گردآوری آن اجزا اعاده می شود. سپس از عقیده خود رجوع نموده و گفته: حیات با بنیه(جزئی که حیات بدون آن ممکن نیست) اعاده می گردد و قاضی ابو الحسن گفته: بنیه اعاده می گردد و در غیر بنیه تبدل جایز است و این قول، عقیده صحیح تر است. أُولئِک یعنی منکران رستاخیز. أُولئِکَ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یعنی قدرت خدا بر رستاخیز را انکار کردند. وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فی أَعْناقِهِمْ یعنی زنجیرها بر گردنشان در آخرت است و گفته شده: مراد از اغلال زنجیرهای کفر است.⁽⁴⁾و در آیه لا بَیْعٌ فیه یعنی در روز قیامت خرید و فروشی نیست و منظور از بیع دادن بدلی توسط مجرم است تا به این وسیله از آتش جهنم خلاص شوند. وَ لا خِلالٌ یعنی دوستی نیست.⁽⁵⁾

و در مورد آیه أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ گفته: معنای آیه اینست که امر خدا نزدیک شد به مجازات این مشرکین که بر کفر و تکذیب خود اصرار دارند یا این که مراد از امر خدا احکام و فرائض او باشد یا امر خدا قیامت است. این مطلب را جبائی و ابن عباس گفته اند، پس در نتیجه اتی به معنای یأتی می باشد. فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ این آیه خطاب به مشرکین است که روز قیامت و عذاب خدا را تکذیب نموده و عذاب را مسخره می کنند و زودتر رسیدن آن را طلب می کردند.⁽⁶⁾و آیه هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ یعنی ملائکه برای قبض روح نزد آنان بیایند

رَبِّكَ أي القيامة أو العذاب و في قوله تعالي يَصْلاها أي يصير صلاها و يحترق بنارها مَذْمُوماً ملوما مَدْحُوراً مبعدا من رحمة الله و في قوله تعالي وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أي غبارا و قيل ترابا قُلْ يا محمد لهم كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أي اجهدوا في أن لا تعادوا و كونوا إن استطعتم حجارة في القوة أو حديدا في الشدة أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ أي خلقا هو أعظم من ذلك عندكم و أصعب فإنكم لا تفوتون الله و سيحييكم بعد الموت و ينشركم و قيل يعني بما يكبر في صدوركم الموت أي لو كنتم الموت لأحياكم الله و قيل يعني به السماوات و الأرض و الجبال فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ أي يحركونها تحريك المستهزئ المستخف المستبطئ لما تنذرهم به وَ يَقُولُونَ مَتي هُوَ أي متي يكون البعث قُلْ عَسي أَنْ يَكُونَ قَرِيباً لأن ما هو آت قريب يَوْمَ يَدْعُوكُمْ أي من قبوركم إلي الموقف علي ألسنة الملائكة و ذلك عند النفخة الثانية فيقول أيها العظام النخرة و الجلود البالية عودي كما كنت فَتَسْتَجِيبُونَ مضطرين بِحَمْدِهِ أي حامدين لله علي نعمه و أنتم موحدون و قيل أي تستجيبون معترفين بأن الحمد لله علي نعمه لا تنكرونه لأن المعارف هناك ضرورية قال سعيد بن جبير يخرجون من قبورهم يقولون سبحانك و بحمدك و لا ينفعهم في ذلك اليوم لأنهم حمدوا حين لم ينفعهم الحمد وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا أي تظنون أنكم لم تلبثوا في الدنيا إلا قليلا لسرعة انقلاب الدنيا إلي الآخرة و قال الحسن و قتادة استقصروا مدة لبثهم في الدنيا لما يعلمون من طول لبثهم في الآخرة و من المفسرين من يذهب إلي أن هذه الآية خطاب للمؤمنين لأنهم الذين يستجيبون الله بحمده و يحمدونه علي إحسانه إليهم و يستقلون مدة لبثهم في البرزخ لكونهم في قبورهم منعمين غير معذبين و أيام السرور و الرخاء قصار و قال في قوله تعالي عَلي وُجُوهِهِمْ أي يسحبون علي وجوههم إلي النار مبالغة في إهانتهم.

وَ رَوَي أَنَسٌ أَنَّ رَجُلًا قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَيْفَ يُحْشَرُ الْكَافِرُ عَلَي وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ إِنَّ الَّذِي أَمْشَاهُ عَلَي رِجْلَيْهِ فِي الدُّنْيَا قَادِرٌ عَلَي أَنْ يَحْشُرَهُ عَلَي وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. عُمْياً وَ بُكْماً وَ صُمًّا قيل المعني عميا عما يسرهم بكما عن التكلم بما ينفعهم صما عما يمتعهم عن ابن عباس و قيل يحشرون علي هذه الصفة قال مقاتل ذلك

و أَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ یعنی قیامت یا عذاب بیاید و آیه یَصْلاها یعنی آتش محل شعله ور شدن او می گردد و با آتش آن می سوزد. مَذْمُوماً یعنی مورد سرزنش واقع می شود. مَدْحُوراً یعنی دور شده از رحمت خدا و آیه وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً رفات به معنای غبار است و گفته شده: مقصود خاک است. قُل یعنی ای محمد! به آنان بگو: کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدیداً یعنی تلاش کنید که باز نگردید یا اگر توانستید از نظر قدرت مثل سنگ و یا از نظر سختی مثل آهن باشید. أَوْ خَلْقاً مِمَّا یَکْبُرُ فی صُدُورِکُمْ یعنی یا مخلوقی که از سنگ و آهن نزد شما عظیم تر و سخت تر است باشید؛ زیرا شما خدا را از بین نمی برید و شما را پس از مرگ زنده خواهد کرد و بر خواهد انگیخت و گفته شده: منظور از ما یکبر فی صدورکم مرگ است؛ یعنی اگر شما خود مرگ هم بودید خدا شما را زنده می کرد و گفته شده: منظور از آن خلق آسمان ها و زمین و کوه هاست. فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ یعنی سر خود را به حالت حرکت فرد مسخره کننده و کوچک شمرنده و کُند پندارنده نسبت به آنچه تو آنان را بدان هشدار می دهی حرکت می دهند. وَ یَقُولُونَ مَتی هُوَ یعنی چه زمانی رستاخیز خواهد بود؟ قُلْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَریباً. زیرا آنچه در حال آمدن است، نزدیک است. یَوْمَ یَدْعُوکُمْ یعنی روزی که شما را با زبان ملائکه از قبرهایتان به سمت موقف قیامت فرا می خواند و این در زمان نفخه دوم خواهد بود؛ پس می گوید: ای استخوان ریزه های پوسیده و پوست های پوسیده شده! همان گونه که بودید برگردید. فَتَسْتَجیبُونَ در حالی که مضطر و بیچاره اید؛ بِحَمْدِهِ یعنی در حالی که حمد خدا را بر نعمت هایش می گویید و یکتا پرست هستید و گفته شده: یعنی جواب می دهید در حالی که معترف هستید که حمد مخصوص خداست به خاطر نعمت هایش و منکر حمد خدا نیستید؛ زیرا معارف الهی در آن عرصه ضروری و بدیهی می گردد. سعید بن جبیر گفته: از قبورشان بیرون می روند و می گویند خدایا تو منزهی و ما مشغول حمد تو هستیم و در آن روز حمد و تسبیح سودی به حالشان ندارد زیرا در زمانی که حمد نفعی به حالشان ندارد حمد خدا گفته اند. وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلیلاً یعنی می پندارید که شما در دنیا جز مدت اندکی درنگ نکردید به خاطر سرعت دگرگونی دنیا به آخرت و حسن و قتاده گفته اند: مدت ماندنشان در دنیا را کم می شمرند به خاطر این که به مدت ماندنشان در آخرت علم پیدا می کنند و برخی مفسرین معتقد شده اند که این آیه خطاب به مؤمنین است زیرا مؤمنان با حمد خدا جواب می دهند و او را بر احسانی که بر آنان نموده حمد می کنند و مدت ماندنشان در برزخ را کم می شمرند زیرا در قبورشان متنعم بوده و عذاب نشده اند و ایام شادی و آسایش کم است.⁽¹⁾

و در مورد آیه عَلی وُجُوهِهِمْ گفته: یعنی با صورت در آتش انداخته می شوند تا اهانت به آنان شدید تر باشد.

انس روایت کرده که مردی گفت: ای نبیّ خدا! کافر چگونه بر روی صورت خود در روز قیامت محشور می شود؟ فرمود: همان کسی که در دنیا او را روی پایش راه برد می تواند او را در قیامت روی صورتش محشور فرماید.

عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا. گفته شده: معنا اینست که کورند نسبت به آنچه آنان را مسرور می سازد؛ لال هستند از تکلم به آنچه برایشان نفع دارد و کر هستند از آنچه آنان را متمتع بسازد. این تفسیر از ابن عباس است و گفته شد: بر این صفات محشور می شوند. مقاتل گفته: این امر

حين يقال لهم اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ و قيل يحشرون كذلك ثم يجعلون يبصرون و يسمعون و ينطقون عن الحسن مَأْواهُمْ أي مستقرهم جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً أي كلما سكن التهابها زدناهم اشتعالا.

قوله تعالي قادِرٌ عَلي أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قال لأن القادر علي الشي‌ء قادر علي أمثاله إذا كان له مثل أو أمثال في الجنس و إذا كان قادرا علي خلق أمثالهم كان قادرا علي إعادتهم إذ الإعادة أهون من الإنشاء في الشاهد و قيل أراد قادر علي أن يخلقهم ثانيا و أراد بمثلهم إياهم و ذلك أن مثل الشي‌ء مساو له في حالته فجاز أن يعبر به عن الشي‌ء نفسه يقال مثلك لا يفعل كذا بمعني أنت لا تفعله و نحوه ليس كمثله شي‌ء.

أقول: قال الرازي في تفسير هذه الآية في قوله مِثْلَهُمْ قولان الأول المعني قادر علي أن يخلقهم ثانيا فعبر عن خلقهم ثانيا بلفظ المثل كما يقوله المتكلمون إن الإعادة مثل الابتداء و الثاني أن المراد أنه قادر علي أن يخلق عبيدا آخرين يوحدونه و يقرون بكمال حكمته و قدرته و يتركون ذكر هذه الشبهات الفاسدة فهو كقوله تعالي وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ و قوله وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ قال الواحدي و القول هو الأول لأنه أشبه بما قبله.

و قال الطبرسي رحمه الله في قوله وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَيْبَ فِيهِ أي و جعل لإعادتهم وقتا لا شك فيه أنه كائن لا محالة و قيل معناه و ضرب لهم مدة ليتفكروا و يعلموا فيها أن من قدر علي الابتداء قدر علي الإعادة و قال في قوله تعالي وَ كَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ أي كما أمتنا أصحاب الكهف و بعثناهم أطلعنا عليهم أهل المدينة لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ بالبعث و الثواب و العقاب حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها لأن من قدر أن ينيم جماعة تلك المدة المديدة أحياء ثم يوقظهم قدر أيضا علي أن يميتهم ثم يحييهم بعد ذلك و في قوله تعالي وَ نَرِثُهُ ما يَقُولُ أي ما عنده من المال و الولد بإهلاكنا إياه و إبطال ملكه وَ يَأْتِينا فَرْداً أي يأتي في الآخرة وحيدا بلا مال و لا ولد و لا عدة و لا عدد و في قوله وَ يَقُولُونَ مَتي هذَا الْوَعْدُ أي القيامة فقال سبحانه لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ أي لو علموا الوقت الذي لا يدفعون

زمانی است که به آنان گفته می شود: اخْسَؤُا فیها وَ لا تُکَلِّمُونِ و گفته شده: این چنین محشور می شوند سپس شروع به دیدن و شنیدن و گفتن می کنند. این تفسیر از حسن است.مَأْواهُمْ یعنی محل استقرارشان. جَهَنَّمُ کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعیراً یعنی هر بار که التهاب جهنم ساکن می شود، ما بر اشتعال آتش می افزاییم.

در مورد آیه قادِرٌ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ گفته: زیرا که قادر بر چیزی بر امثال آن نیز قادر است، زمانی که آن چیز در جنس خود مثل یا امثالی داشته باشد و وقتی قادر بر خلق امثال آن باشد، بر اعاده و دوباره آوردنشان قادر است زیرا اعاده در نظرها آسان تر از خلق و ایجاد است و گفته شده: منظور آنست که خدا قادر است که آنان را دوباره بیافریند و از مثلشان خودشان را اراده فرموده و سبب آنست که مثل یک چیز با آن چیز در حالتش مساوی است پس جایز است که از خود چیز به مثل آن تعبیر شود. گفته می شود: مثل تویی چنین نمی کند که منظور آنست که خود تو چنین نمی کنی و از همین قبیل است لیس کمثله شیء که یعنی خود خدا مانند ندارد.⁽¹⁾

علامه مجلسی می فرماید: رازی در تفسیر این آیه در کلمه مِثلَهم گفته: در مورد مثل دو قول وجود دارد: قول نخست آنست که معنا این می شود که خداوند قادر است که دوباره آنان را خلق کند. پس از خلق دوباره آنان به لفظ مثل تعبیر فرمود، چنانچه متکلمان قائل هستند که اعده مثل ابتدای خلق است و قول دوم آنست که منظور اینست که خدا قادر است که بندگان دیگری بیافریند که او را یگانه بدانند و به کمال حکمت و قدرتش معترف باشند و ذکر این شبهات فاسده را ترک نمایند. پس این آیه مثل آیه وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدیدٍ و آیه وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُم است. واحدی گفته: قول صحیح اولی است زیرا به ما قبلش شبیه تر است.⁽²⁾

طبرسی رحمه الله در مورد آیه وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَیْبَ فیهِ گفته: یعنی خدا برای اعاده آنان وقتی قرار داد که شکی در آن نیست که آن وقت قطعا می رسد و گفته شده: معنای آیه آنست که خدا برای آنان مدتی تعیین نموده تا تفکر کنند و در آن مدت بفهمند که کسی که قدرت بر خلق ابتدایی دارد بر اعاده نیز قادر است.⁽³⁾

و در مورد آیه وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَیْهِمْ گفته: یعنی همان گونه که اصحاب کهف را میراندیم و آنان را برانگیختیم، اهل شهر را از حیات آنان مطلع ساختیم. لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ تا بدانند وعده خدا به بعث و ثواب و عقاب حق است وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَیْبَ فیها، زیرا کسی که قادر است جماعتی را در حال حیات به آن مدت طولانی به خواب ببرد و سپس بیدارشان کند، همچنین قدرت دارد که آنان را بمیراند و بعد از آن مدت طولانی زنده گرداند.⁽⁴⁾

و در مورد آیه وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ گفته: یعنی ما مال و فرزندانی که نزد اوست را با میراندن او و ابطال مالکیت او به ارث می بریم. وَ یَأْتینا فَرْداً یعنی در آخرت به نزد ما می آید در حالی که تنها و بدون مال است و یار و یاوری ندارد.⁽⁵⁾

و در مورد آیه وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ گفته این وعده قیامت است پس خدای سبحان فرمود: لَوْ یَعْلَمُ الَّذینَ کَفَرُوا حینَ لا یَکُفُّونَ یعنی اگر زمان قیامت را که در آن قدرت دفع عذاب

فيه عذاب النار عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ يعني أن النار تحيط بهم من جميع جوانبهم وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ و جواب لو محذوف أي لعلموا صدق ما وعدوا به و لما استعجلوا و في قوله فَتَبْهَتُهُمْ أي فتحيرهم فلا يقدرون علي دفعها و لا يؤخرون إلي وقت آخر و لا يمهلون لتوبة أو لمعذرة و في قوله الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ أي في حال الخلوة و الغيبة عن الناس و قيل في سرائرهم من غير رياء و في قوله تعالي إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ الريب أقبح الشك أي إن كنتم في شك من النشور فإنا خلقنا أصلكم و هو آدم من تراب فمن قدر علي أن يصير التراب بشرا سويا حيا في الابتداء قدر أن يحيي العظام و يعيد الأموات ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ أي ثم خلقنا نسله من نطفة ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ و هي القطعة من الدم الجامد ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ أي شبه قطعة من اللحم ممضوغة مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ أي تامة الخلق و غير تامة و قيل مصورة و غير مصورة و هو ما كان سقطا لا تخطيط فيه و لا تصوير لِنُبَيِّنَ لَكُمْ أي لندلكم علي مقدورنا بتصريفكم في ضروب الخلق أو علي أن من قدر علي الابتداء قدر علي الإعادة وَ نُقِرُّ أي نبقي فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إلي وقت تمامه و الأشد حال اجتماع العقل و القوة وَ مِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّي أي يقبض روحه قبل بلوغ الأشد وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلي أَرْذَلِ الْعُمُرِ أي أسوإ العمر و أخبثه عند أهله و هي حال الخرف لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً أي لكيلا يستفيد علما و ينسي ما كان به عالما.

ثم ذكر سبحانه دلالة أخري علي البعث فقال وَ تَرَي الْأَرْضَ هامِدَةً يعني هالكة أو يابسة دارسة من أثر النبات فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ و هو المطر اهْتَزَّتْ أي تحركت بالنبات و الاهتزاز شدة الحركة في الجهات وَ رَبَتْ أي زادت و أضعفت نباتها وَ أَنْبَتَتْ يعني الأرض مِنْ كُلِّ زَوْجٍ أي من كل صنف بَهِيجٍ أي مونق للعين حسن الثورة و اللون ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ أي ذلك الذي سبق ذكره من تصريف الخلق علي هذه الأحوال و إخراج النبات بسبب أن الله هُوَ الْحَقُّ أي لتعلموا أن الله تحق له العبادة دون غيره و قيل هو الذي يستحق صفات التعظيم وَ أَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتي لأن من قدر علي الإنشاء قدر علي الإعادة.

آتش را ندارند، می دانستند؛ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ یعنی آتش از همه جوانبشان آنان را احاطه می کند وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ و جواب لو در ابتدای آیه محذوف است و جواب چنین است: حتما می دانستند راستی آنچه را بدان وعده داده شدند و طلب زود فرا رسیدنش را نمی کردند. و در مورد آیه فَتَبْهَتُهُم گفته: یعنی پس آنان را متحیر می سازد پس آنان قدرت بر دفع تحیر خود ندارند و به زمان دیگری نیز موکول نمی شوند و برای توبه و معذرت خواهی نیز به آنان مهلت داده نمی شود.⁽¹⁾و در مورد آیه الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ فرموده: یعنی در حال خلوت و در غیاب مردم از خدایشان می ترسند و گفته شده: یعنی در خلوت هایشان بدون ریاء از خدا می ترسند.⁽²⁾

و در مورد آیه إِنْ کُنْتُمْ فی رَیْب گفته: ریب قبیح ترین شک است و معنا اینست که اگر نسبت به قیامت شک دارید ما اصل و ریشه شما آدم را از خاک آفریدیم، پس کسی که قدرت دارد در ابتدا خاک را به بشری مستوی الاعضاء و زنده مبدل سازد قدرت بر زنده کردن استخوان ها و بازگرداندن اموات دارد. ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ یعنی سپس نسل آدم را از نطفه او خلق کردیم. ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ علقه قطعه ایست از خون جامد. ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ یعنی شبیه قطعه ای گوشت جویده شده. مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ یعنی تام الخلق و غیر تام الخلق و گفته شده: صورت دار و غیر مصور و غیر مصور آن چیزی است که سقط شده و خط و صورتی در آن وجود ندارد. لِنُبَیِّنَ لَکُمْ یعنی برای این که شما را بر آنچه مقدور ماست راهنمایی کنیم به این صورت که شما را در انواع آفرینش بگردانیم یا شما را راهنمایی کنیم بر این مطلب که کسی که قدرت آفرینش ابتدایی را دارد، بر بازگرداندن شما نیز قادر است. وَ نُقِرُّ یعنی باقی می گذاریم. فِی الْأَرْحامِ ما نَشاءُ یعنی تا زمان تمام شدن مدت حمل در ارحام باقی می گذاریم و أشُدّ حالت اجتماع عقل و قدرت را گویند. وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی یعنی قبل از رسیدن به کمال عقل قبض روح می شود. وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی أَرْذَلِ الْعُمُرِ یعنی برخی از شما به بدترین حال زندگانی و خبیث ترین حالات نزد خویشانشان می رسند و آن حالت پیری و خرفتی است. لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً یعنی تا علمی نیاموزند و آنچه به آن عالم بودند را نیز فراموش کنند.

سپس خدای سبحان دلیل دیگری برای رستاخیز ذکر فرمود: وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً یعنی زمین را مرده یا خشک می بینی که اثر رویش در آن از بین رفته. فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ که همان باران است، اهْتَزَّتْ یعنی با گیاهان حرکت می کند و اهتزاز عبارت است از شدت حرکت در جهات. وَ رَبَتْ یعنی زیاد می شود و گیاهانش دو برابر می شود وَ أَنْبَتَتْ یعنی زمین می رویاند مِنْ کُلِّ زَوْجٍ از هر صنفی بَهیجٍ یعنی چشم نواز و تعجب انگیز و خوش رنگ.ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ یعنی آنچه ذکرش گذشت که خدا آفرینش را بر این احوال می گرداند و گیاهان را از زمین بیرون می آورد به سبب آنست که هُوَ الْحَقُّ یعنی برای آنست که بدانید خدا شایستگی عبادت دارد نه غیر او و گفته شده: اوست که مستحق صفات عظمت است. وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتی زیرا کسی که بر ایجاد قادر باشد بر اعاده و بازگرداندن نیز قادر است.⁽³⁾

و في قوله يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ أي يبين المحق من المبطل بما يضطر إلي العلم بصحة الصحيح فيبيض وجه المحق و يسود وجه المبطل و في قوله فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ أي في شك من القرآن و في قوله عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ قيل إنه عذاب يوم بدر و سماه عقيما لأنه لا مثل له في عظم أمره لقتال الملائكة فيه أو لأنه لم يكن للكفار فيه خير فهو كالريح العقيم التي لا تأتي بخير و قيل المراد به يوم القيامة و المعني حتي تأتيهم علامات الساعة أو عذاب يوم القيامة و سماه عقيما لأنه لا ليلة له و في قوله تعالي إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أي و ما هذا إلا أكاذيب الأولين فقد سطروا ما لا حقيقة له.

ثم احتج تعالي علي هؤلاء المنكرين للبعث بأنه مع إقراركم أنه تعالي خالق السماوات و الأرض و ما فيهما و أن بيده ملكوت كل شي‌ء لا يتجه منكم إنكار البعث استبعادا له مع كونه أهون و أيسر مما ذكر و في قوله تعالي زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ أي أعمالهم التي أمرناهم بها فهم يتحيرون بالذهاب عنها أو بأن خلقنا فيهم شهوة القبيح ليجتنبوا المشتهي فَهُمْ يَعْمَهُونَ عن هذا المعني أو حرمناهم التوفيق عقوبة لهم علي كفرهم و زينت أعمالهم في أعينهم.

و في قوله تعالي وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ أي متي يحشرون يوم القيامة بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ أي تتابع منهم العلم و تلاحق حتي كمل علمهم في الآخرة بما أخبروا به في الدنيا فهو علي لفظ الماضي و المراد به الاستقبال و قيل إن هذا علي وجه الاستفهام فحذف الألف و المراد به النفي أي لم يبلغ علمهم بالآخرة و قيل أي أدرك هذا العلم جميع العقلاء لو نظروا و تفكروا لأن العقل يقتضي أن الإهمال قبيح فلا بد من تكليف و التكليف يقتضي الجزاء و إذا لم يكن ذلك في الدنيا فلا بد من دار الجزاء و قيل إن الآية إخبار عن ثلاث طوائف طائفة أقرت بالبعث و طائفة شكت فيه و طائفة نفته كما قال فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ و قوله بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ أي عن معرفتها و هو جمع عمي و هو الأعمي القلب لتركه التدبر و النظر.

و في قوله تعالي مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ أي من كان يأمل لقاء ثواب الله أو من يخاف عقاب الله فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ أي الوقت الذي وقته الله للثواب و العقاب جاء

و در مورد آیه یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ گفته: خدا صاحب حق را از صاحب باطل جدا می سازد به این صورت که صاحب باطل را ناچار به علم به صحت صحیح می کند، در نتیجه صورت صاحب حق سفید و صورت صاحب باطل سیاه می شود. و در مورد آیه فی مِرْیَةٍ مِنْهُ فرموده: یعنی شک در خصوص قرآن و در مورد آیه عَذابُ یَوْمٍ عَقیمٍ گفته شده آن عذاب، عذاب جنگ بدر است و آن را عقیم نامید زیرا که در بزرگی امر آن مثل و مانند ندارد زیرا که ملائکه در آن جنگیدند یا به این خاطر که خیر و خوبی برای کفار نداشت؛ پس مانند باد خشکی بود که خیری با خود نمی آورد و گفته شده: مراد از یوم عقیم روز قیامت است و آن را عقیم نامید زیرا این روز شب ندارد.⁽¹⁾

و در مورد آیه إِنْ هذا إِلاَّ أَساطیرُ الْأَوَّلینَ فرموده: یعنی گفتند: و این قرآن نیست مگر دروغ های پیشینیان که آنچه حقیقت ندارد را مسطور نموده اند.

سپس خدای متعال بر این منکران رستاخیز احتجاج فرمود که با این که شما معترفید که خدا خالق آسمان ها و زمین و آنچه در آن است می باشد و مالکیت و حاکمیت هر چیزی در دست اوست، انکار رستاخیز برای شما موجه نیست از جهت بعید شمردن آن با این که رستاخیز از خلق آنچه ذکر شدن آسان تر و میسرتر است.⁽²⁾و در مورد آیه زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فرموده: یعنی آن اعمالی را که ما آنان را بدان امر نمودیم، پس آنان در از بین رفتن آن متحیرند یا معنای تزیین اعمال آنست که ما در آنان میل به قبیح را خلق کردیم تا از چیز مورد میل و شهوتشان اجتناب نمایند. فَهُمْ یَعْمَهُونَ یعنی از این معنا سرگردانند یا این که ما آنان را از توفیق محروم نمودیم تا عقوبتی بر آنان باشد بر کفرشان و اعمالشان در دیدگانشان زینت داده شود.⁽³⁾

و در مورد آیه وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ فرموده: یعنی نمی دانند که در روز قیامت چه زمانی محشور می شوند. بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَةِ یعنی به صورت پیاپی عالم می شوند و دانششان به هم ملحق می شود تا این که در آخرت علمشان به آنچه در دنیا به آنان خبر داده شده بود کامل می شود. کلمه ادّارَکَ لفظاً ماضی است ولی مراد از آن آینده است. گفته شده: این کلام به صورت پرسشی است و همزه استفهام حذف شده و مراد از این استفهام نفی است یعنی علم آنان به آخرت نرسیده و گفته شده: جمیع عقلا این علم را درک می کنند اگر دقت نظر نموده و تفکر کنند زیرا عقل اقتضا دارد که اهمال قبیح است، پس باید تکلیفی در کار باشد و تکلیف مقتضی جزا دادن است و وقتی جزا در دنیا نباشد باید دار جزایی در کار باشد و گفته شده: این آیه از سه طائفه خبر می دهد: گروهی که اقرار به رستاخیز دارند و گروهی که در آن شک دارند و گروهی هم منکر آنند همان طور که خدای متعال فرمود: فَهُمْ فی أَمْرٍ مَریجٍ یعنی در کاری سردر گم هستند. و آیه بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ یعنی آنان از معرفت آخرت کورند و عمون جمع عمی است که همان کوردل است زیرا تدبر و نظر را ترک نموده است.⁽⁴⁾

و در مورد آیه مَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ الله فرموده: یعنی کسی که آرزوی ملاقات با ثواب خدا دارد یا کسی که از عقاب خدا می هراسد. فَإِنَّ أَجَلَ الله لَآتٍ یعنی وقتی که خدا برای ثواب و عقاب تعیین فرموده

لا محالة و في قوله لَهِيَ الْحَيَوانُ أي الحياة علي الحقيقة لأنها الدائمة الباقية التي لا زوال لها و لا موت فيها و تقديره لهي دار الحيوان أو ذات الحيوان لأنه مصدر.

و في قوله تعالي يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي يعلمون منافع الدنيا و مضارها و هم جهال بالآخرة وَ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَقَالَ مِنْهُ الزَّجْرُ وَ النُّجُومُ. أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أي في حال الخلوة لأن في تلك الحال يتمكن الإنسان من نفسه و يحضره ذهنه أو في خلق الله أنفسهم و المعني أ و لم يتفكروا فيعلموا ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ أي لإقامة الحق و معناه للدلالة علي الصانع و التعريض للثواب وَ أَجَلٍ مُسَمًّي أي لوقت معلوم توفي فيه كل نفس ما كسبت.

و في قوله تعالي ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ أي من القبر عن ابن عباس يأمر الله عز و جل إسرافيل عليه السلام فينفخ في الصور بعد ما يصور الصور في القبور فيخرج الخلائق كلهم من قبورهم إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ من الأرض أحياء و قيل إنه سبحانه جعل النفخة دعاء لأن إسرافيل يقول أجيبوا داعي الله فيدعو بأمر الله سبحانه و قيل معناه أخرجكم من قبوركم بعد أن كنتم أمواتا فيها فعبر عن ذلك بالدعاء إذ هو بمنزلة كن فيكون في سرعة تأتي ذلك و امتناع التعذر.

و قال في قوله تعالي وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ أقوال أحدها أن معناه و هو هين عليه كقوله الله أكبر أي كبير الثاني أنه إنما قال أهون لما تقرر في العقول أن إعادة الشي‌ء أهون من ابتدائه و هم كانوا مقرين بالابتداء فكأنه قال لهم كيف تقرون بما هو أصعب عندكم و تنكرون ما هو أهون عندكم الثالث أن الهاء في عليه يعود إلي الخلق أي و الإعادة علي المخلوق أهون من النشأة الأولي لأنه إنما يقال له في الإعادة كُنْ فَيَكُونُ و في النشأة الأولي كان نطفة ثم علقة ثم مضغة و هكذا فهذا علي المخلوق أصعب و الإنشاء يكون أهون عليه و مثله يروي عن ابن عباس و أما ما يروي عن مجاهد أنه قال الإنشاء أهون عليه من الابتداء فقول مرغوب عنه لأنه تعالي لا يكون شي‌ء أهون عليه من شي‌ء.

بدون شک خواهد آمد.⁽¹⁾

و در مورد آیه لَهِیَ الْحَیَوانُ فرموده حقیقتاً حیات است زیرا آخرت است که دائم و باقی است و زوال و موت در آن راه ندارد و تقدیر آیه چنین است که لَهِیَ دارُ الحَیَوانِ یا ذاتُ الحیوان زیرا حیوان مصدر است.⁽²⁾

و در مورد آیه یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا فرموده: یعنی منافع دنیا و مضارّ آن را می دانند، در حالی که به آخرت جهل دارند.

و از امام صادق علیه السلام در مورد آیه یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا پرسیده شد، فرمود: منظور علم زجر و نجوم است.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فی أَنْفُسِهِمْ یعنی آیا در حال خلوت در خویشتن نمی اندیشند؟ زیرا در حال خلوت انسان بر خود تمکن نفسانی دارد و معنا این می شود که آیا تفکر نمی کنند تا بدانند. ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقّ یعنی برای اقامه حق و معنای آیه اینست: برای دلالت بر صانع و عرضه پاداش، خدا آسمانها و زمین و آنچه بین آن دوست را آفرید. وَ أَجَلٍ مُسَمًّی یعنی برای وقت معلومی که به هرکسی آنچه کسب کرده تماماً داده می شود.⁽³⁾

و در مورد آیه ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ فرموده: یعنی از قبر ها خوانده می شوید. از ابن عباس نقل شده که خدای عزّ وجلّ به اسرافیل علیه السلام امر می کند پس در صور می دمد، بعد از آن که صور در قبور مصور می شود پس تمامی خلائق از قبورشان خارج می شوند. إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ یعنی زنده از زمین بیرون می آیید و گفته شده: خدای سبحان دمیدن را دعوت قرار داده زیرا اسرافیل می گوید: دعوت کننده خدا را اجابت کنید، پس به امر خدای سبحان خلائق را دعوت می کند و گفته شده: معنای آیه آنست که شما را از قبورتان خارج می کند، بعد از آن که در آن مردگانی بودید و از این اخراج به دعوت تعبیر فرموده. زیرا اخراج از نظر سرعتی که با آن می آید و ممنوع بودن تخطی از امر خداوند به منزله کن فیکون است.⁽⁴⁾

و در مورد آیه وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ فرموده: اینجا اقوالی است: قول اول این که مهنای اهون آنست که این کار بر خدای متعال آسان است مانند عبارت الله اکبر که به معنای کبیر و بزرگ است. قول دوم آن که فرمود اهون زیرا در عقول بشر مرتکز است که اعاده چیزی از خلق ابتدائی آن آسان تر است و آنان به ابتدای خلق معترف بودند؛ پس گویی به آنان گفته شده: چگونه شما معترفید به آنچه نزد شما سخت تر است و منکرید آنچه را نزد شما آسان تر است. قول سوم آنست که ها در علیه به خلق بر می گردد یعنی اعاده بر مخلوق آسان تر است از خلق اولی؛ زیرا در اعاده به خلق گفته می شود کن فیکون و در خلق ابتدایی نطفه بود و سپس علق و سپس مضغه بود و همین طور. پس این بر مخلوق دشوارتر است و خلق و ایجاد اولی بر او آسان تر است و مثل این تفسیر از ابن عباس روایت شده. اما آنچه از مجاهد روایت شده آنست که گفته: انشاء از ابتدا بر خداوند آسان تر است، این سخن مورد توجه واقع نشده؛ زیرا خدای متعال چیزی بر او آسان تر از چیز دیگر نیست.⁽⁵⁾

أقول: و قال شارح المقاصد فإن قيل ما معني كون الإعادة أهون علي الله تعالي و قدرته قديمة لا تتفاوت المقدورات بالنسبة إليها قلنا كون الفعل أهون تارة يكون من جهة الفاعل بزيادة شرائط الفاعلية و تارة من جهة القابل بزيادة استعداد القبول و هذا هو المراد هاهنا و أما من جهة قدرة الفاعل فالكل علي السواء.

و قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ أي لا يرد يوم القيامة أحد من الله يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ أي يتفرقون فيه فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ و في قوله إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ معناه أن فعلة الإنسان من خير أو شر إن كانت مقدار حبة خردل في الوزن فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أي في حجرة عظيمة لأن الحبة فيها أخفي و أبعد من الاستخراج يَأْتِ بِهَا اللَّهُ أي يحضرها الله يوم القيامة و يجازي عليها أي يأتي بجزاء ما وازنها من خير أو شر و قيل معناه يعلمها الله فيأتي بها إذا شاء كذلك قليل العمل من خير أو شر يعلمه الله فيجازي عليه.

وَ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: اتَّقُوا الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لَهَا طَالِباً لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ أُذْنِبُ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ تَعَالَي إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ الْآيَةَ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ باستخراجها خَبِيرٌ بمستقرها.

و في قوله تعالي ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ أي كخلق نفس واحدة و بعث نفس واحدة في قدرته فإنه لا يشق عليه ابتداء جميع الخلق و لا إعادتهم بعد إفنائهم قال مقاتل إن كفار قريش قالوا إن الله خلقنا أطوارا نطفة علقة مضغة لحما فكيف يبعثنا خلقا جديدا في ساعة واحدة فنزلت الآية.

و في قوله أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أي غبنا في الأرض فصرنا ترابا و كل شي‌ء غلب عليه غيره حتي يغيب فيه فقد ضل و قيل معني ضَلَلْنا هلكنا و في قوله تعالي وَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أي و الذي عملوا بجهدهم و جدهم في إبطال حججنا مقدرين إعجاز ربهم و ظانين أنهم يفوتونه أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أي سيئ العذاب.

و في قوله هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلي رَجُلٍ يعنون محمدا صلي الله عليه و آله إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ

علامه مجلسی می فرماید: شارح مقاصد گفته است: اگر گفته شود: معنای این که اعاده بر خدا آسان تر است چیست، در حالی که قدرت خدا قدیم است و مقدورات خداوند نسبت به قدرت او تفاوتی ندارد، ما در جواب می گوییم: این که انجام کاری اهون باشد گاهی از جهت فاعل است به این صورت که شرایط فاعلیت در او زیاد باشد و گاهی از جهت قابل است به این صورت که استعداد قبول بیشتری دارد و این قسم دوم اینجا مراد است؛ اما از جهت قدرت فاعل همگی یکسان هستند و سخت تر و آسان تر معنی ندارد.

طبرسی رحمه الله در مورد آیه لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ الله گفته: روز قیامت احدی از خدا بر نمی گردد. یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ یعنی در آن روز متفرق می شوند: فَریقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَریقٌ فِی السَّعیر.⁽¹⁾

و در مورد آیه إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ معنایش آنست که اعمال انسان چه خیر و چه شر اگر به مقدار دانه ارزن در وزن باشد، فَتَکُنْ فی صَخْرَةٍ یعنی در اتاقی بزرگ باشد، زیرا دانه در آن مخفی تر و بعید تر است که استخراج شود یَأْتِ بِهَا الله یعنی خدا روز قیامت آن را حاضر می سازد و بر آن جزا می دهد یعنی جزای آنچه هم وزن آنست از نظر خیر و شرّ را می دهد و گفته شده: معنا آنست که خدا آن را می داند، پس هنگامی که بخواهد آن را می آورد؛ عمل کم از حیث خیر یا شر را خدا می داند، پس بر آن جزا می دهد.

عیاشی از ابن مسکان نقل کرده که امام صادق علیه السلام فرمودند: از گناهان کوچک بترسید زیرا که طلب کننده ای دارند. کسی از شما نباید بگوید: من گناه می کنم و بعد از خدای تعالی طلب مغفرت می کنم؛ خدای تعالی می فرماید: إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ تا آخر آیه. إِنَّ اللَّهَ لَطیفٌ یعنی خدا با استخراج آن چیز، آن را در اختیار دارد. خَبیرٌ یعنی از محل استقرار آن آگاه است.⁽²⁾

و در مورد آیه ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلاَّ کَنَفْسٍ واحِدَةٍ فرموده: یعنی از نظر قدرت، خلق و بعث شما مانند خلق یک نفر به تنهایی و مانند برانگیختن یک نفر به تنهایی است؛ زیرا آفرینش ابتدایی تمام خلق و اعاده آنان پس از نابود کردنشان بر او سخت و دشوار نیست. مقاتل گفته: کفار قریش گفتند: خداوند ما را به گونه هایی آفرید: نطفه، علقه، مضغه، گوشت؛ پس چگونه در آن واحد ما را به صورت خلقی جدید بر می انگیزد؟ پس این آیه نازل شد.⁽³⁾

و در مورد آیه أَ إِذا ضَلَلْنا فِی الْأَرْض گفته: یعنی زمانی که در زمین مخفی شدیم و خاک گشتیم و هر چیزی که غیر آن بر آن غالب شود تا در آن غیر مخفی شود، گم گشته است و گفته شده معنای ضَللنا یعنی هلاک شدیم.⁽⁴⁾و در مورد آیه وَ الَّذینَ سَعَوْا فی آیاتِنا مُعاجِزینَ فرموده: یعنی کسانی که با تمام جدّ و جهدشان در ابطال حجت های ما کوشیدند و سعی در عاجز کردن پروردگارشان کردند در حالی که گمان داشتند اعجاز او را از بین می برند، أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ رجز یعنی عذاب بد.⁽⁵⁾

و در آیه هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلی رَجُلٍ مقصودشان محمد صلی الله علیه و آله است. إِذا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ

أي فرقتم كل تفريق و قطعتم كل تقطيع و أكلتكم الأرض و السباع و الطيور و الجديد المستأنف المعاد أَفْتَري عَلَي اللَّهِ كَذِباً أي هل كذب علي الله متعمدا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ أي جنون فهو يتكلم بما لا يعلم ثم رد سبحانه عليهم قولهم فقال بَلِ ليس الأمر علي ما قالوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أي هؤلاء الذين لا يصدقون بالبعث و الجزاء فِي الْعَذابِ في الآخرة وَ الضَّلالِ الْبَعِيدِ من الحق في الدنيا ثم وعظهم سبحانه ليعتبروا فقال أَ فَلَمْ يَرَوْا أي أ فلم ينظر هؤلاء الكفار إِلي ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ كيف أحاطت بهم فلا يقدرون علي الخروج منها أو المعني أ فلم يتفكروا فيها فيستدلوا بذلك علي قدرة الله تعالي ثم ذكر سبحانه قدرته علي إهلاكهم فقال إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ كما خسفنا بقارون أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً أي قطعة مِنَ السَّماءِ تغطيهم و تهلكهم إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً أي إن فيما يرون من السماء و الأرض لدلالة علي قدرة الله علي البعث و علي ما يشاء من الخسف بهم لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ أناب إلي الله و رجع إلي طاعته.

و في قوله يَفْتَحُ بَيْنَنا أي يحكم بالحق و في قوله مِيعادُ يَوْمٍ أي يوم القيامة و قيل يوم وفاتهم و في قوله تعالي وَ آثارَهُمْ أي ما يكون له أثر أو أعمالهم التي صارت سنة بعدهم يقتدي فيها بهم حسنة كانت أم قبيحة و قيل أي نكتب خطاهم إلي المساجد و في قوله وَ إِنْ كُلٌّ لَمَّا إن نافية و لما بمعني إلا و في قوله الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً أي جعل لكم من الشجر الرطب المطفئ للنار نارا محرقة يعني بذلك المرخ و العفار و هما شجرتان تتخذ الأعراب زنودها منهما فبين سبحانه أن من قدر علي أن يجعل في الشجر الذي هو في غاية الرطوبة نارا حامية مع مضادة النار للرطوبة حتي إذا احتاج الإنسان حك بعضه ببعض فيخرج منه النار و ينقدح قدر أيضا علي الإعادة و تقول العرب في كل شجر نار و استمجد المرخ و العفار. ⁽¹⁾

و قال الكلبي كل شجر تنقدح منه النار إلا العناب و قال في سبب نزول الآيات قيل إن أبي بن خلف أو العاص بن وائل جاء بعظم بال متفتت و قال يا

یعنی وقتی به تمام شکل ممکن پراکنده شدید و قطعه قطعه گشتید و زمین و درندگان و پرندگان شما را خوردند و منظور از خلق جدید آن خلق از سر گرفته شده و باز گردانده شده است. أفْتَری عَلَی اللهِ کَذِباً یعنی آیا از سر عمد بر خدا کذب بسته؟ أَمْ بِهِ جِنَّةٌ یعنی آیا جنون دارد که آنچه نمی داند می گوید؟ سپس خدای سبحان سخن آنان را رد کرد و فرمود: بَلِ امر چنین نیست که آنان گفتند. الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یعنی این کسانی که رستاخیز و جزا را تصدیق نمی کنند. فِی الْعَذابِ در آخرت در عذابند. وَ الضَّلالِ الْبَعیدِ یعنی در گمراهی دور از حق در دنیا هستند؛ سپس خدا آنان را موعظه فرمود تا عبرت بگیرند و فرمود: أَ فَلَمْ یَرَوْا یعنی آیا این کفار نمی نگرند. إِلی ما بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ که چگونه آنان را احاطه نموده؛ پس قدرت بر خروج از آن را ندارند یا معنی آنست آیا در این چیزها تفکر نمی کنند تا به وسیله این امور بر قدرت خداوند استدلال کنند. سپس خداوند قدرت خود بر نابود کردنشان را ذکر کرد و فرمود: إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ همان طور که قارون را در زمین فرو بردیم. أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً یعنی قطعه ای مِنَ السَّماءِ که آنان را فرا بگیرد و هلاکشان نماید. إِنَّ فی ذلِکَ لَآیَةً یعنی در آنچه از آسمان و زمین می بینید دلالتی است بر قدرت خدا بر رستاخیز و بر آنچه خدا اراده فرموده که آنان را در زمین فرو ببرد. لِکُلِّ عَبْدٍ مُنیبٍ یعنی بنده ای که به خدا انابه کند و به طاعت خدا رجوع نماید.⁽²⁾

و در مورد آیه یَفْتَحُ بَیْنَنا فرموده: حکم به حق می کند و در مورد آیه میعادُ یَوْم فرموده: یعنی وعده گاه روز قیامت و گفته شده: یعنی وعده گاه روز وفاتشان و در مورد کلمه وَ آثارَهُمْ گفته: یعنی آنچه دارای اثر است یا اعمالی که پس از آنان برایشان سنت شده است و در آن اعمال به آنان اقتدا می شود چه خوب باشد و چه بد و گفته شده: یعنی می نویسم گام هایشان را که به سمت مساجد برداشته اند و در مورد عبارت وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا فرموده: ان نافیه است و لما به معنای الا است و در مورد آیه الَّذی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً یعنی برای شما از درخت مرطوب که تری آن آتش را خاموش می کند، آتشی سوزان قرار داد و منظوز از این درخت سبز مرخ و عفار است که اعراب آتشگیره های خود را از آن می گرفتند. پس خدای سبحان بیان فرمود که کسی که قادر است در درختی که در غایت رطوبت است، آتشی شعله ور قرار دهد در حالی که آتش ضدّ رطوبت است تا جایی که انسان وقتی محتاج آتش می شود قسمتی از این درخت را به قسمت دیگر می کشد و از آن آتش خارج می شود و شعله می کشد، چنین کسی همچنین قادر است بر بازگرداندن و اعاده برای حساب رسی و عرب به هر درختی که شعله ور شود و خوب بسوزد، مرخ و عفار می گوید. کلبی گفته: هر درختی آتش از چوب آن شعله ور می شود جز درخت عناب و در مورد سبب نزول این آیات گفته: گفته شده: ابن ابی خلف یا عاص بن وائل استخوان پوسیده و خرد شده ای را آورد و گفت: ای

محمد أ تزعم أن الله يبعث هذا فقال نعم فنزلت و المروي عن الصادق عليه السلام أنه كان أبي بن خلف.

و قال الرازي في تفسير هذه الآيات أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ و هو أتم نعمه فإن سائر النعم بعد وجوده و قوله مِنْ نُطْفَةٍ إشارة إلي وجه الدلالة و ذلك لأن خلقه لو كان من أشياء مختلفة الصور كان يمكن أن يقال العظم خلق من جنس صلب و اللحم من جنس رخو و كذلك الحال في كل عضو و لما كان خلقه من نطفة متشابهة الأجزاء و هو مختلف الصور دل علي الاختيار و القدرة و إلي هذا أشار بقوله تعالي يُسْقي بِماءٍ واحِدٍ و قوله فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ فيه لطيفة غريبة و هي أنه تعالي قال اختلاف صور أعضائه مع تشابه أجزاء ما خلق منه آية ظاهرة و مع هذا فهنالك ما هو أظهر و هو نطقه و فهمه و ذلك لأن النطفة جسم فهب أن جاهلا يقول إنه استحال و تكون جسما آخر لكن القوة الناطقة و القوة الفاهمة من أين تقتضيها النطفة فإبداع النطق و الفهم أعجب و أغرب من إبداع الخلق و الجسم و هو إلي إدراك القدرة و الاختيار منه أقرب فقوله خَصِيمٌ أي ناطق و إنما ذكر الخصيم مكان الناطق لأنه أعلي أحوال الناطق فإن الناطق مع نفسه لا يبين كلامه مثل ما يبينه و هو يتكلم مع غيره و المتكلم مع غيره إذا لم يكن خصيما لا يبين و لا يجتهد مثل ما يجتهد إذا كان كلامه مع خصمه و قوله مُبِينٌ إشارة إلي قوة عقله و اختيار الإبانة فإن العاقل عند الإفهام أعلي درجة منه عند عدمه لأن المبين بأن عنده الشي‌ء ثم أبانه فقوله تعالي مِنْ نُطْفَةٍ إشارة إلي أدني ما كان عليه و قوله خَصِيمٌ مُبِينٌ إشارة إلي أعلي ما حصل عليه ثم قوله تعالي وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ إشارة إلي بيان الحشر و في هذه الآيات إلي آخر السورة غرائب و عجائب نذكرها بقدر الإمكان إن شاء الله تعالي فنقول:

المنكرون للحشر منهم من لم يذكر فيه دليلا و لا شبهة و اكتفي بالاستبعاد و ادعي الضرورة و هم الأكثرون و يدل عليه قوله تعالي حكاية عنهم في كثير من المواضع بلفظ الاستبعاد كما قال وَ قالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ

محمد! آیا می پنداری خدا این را زنده می کند؟ حضرت فرمود: بله! پس این آیه نازل شد و آنچه از امام صادق علیه السلام روایت شده این است که این شخص ابی بن خلف بوده است.⁽¹⁾

و رازی در تفسیر آیه أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ گفته: این خلقت کامل ترین نعمت های خداست زیرا سایر نعمتهای خدا بعد از خلق و وجود انسان است و کلمه مِن نُطفَةٍ اشاره به وجه دلالت دارد که عبارت از این است که اگر خلقت انسان از اشیایی بود که صورتهای مختلفی داشتند، ممکن بود که گفته شود: استخوان از جنس سختی آفریده شده و گوشت از جنس نرم و حال در سایر اعضا نیز همین گونه بود؛ اما وقتی خلق انسان از نطفه ای باشد که اجزایش مشابه هم هستند ولی صور مختلفی را داراست، این کار دالّ بر اختیار و. قدرت خداست و به همین مضمون اشاره کرده خدای تعالی که فرموده: یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ و در مورد آیه فَإِذا هُوَ خَصیمٌ مُبینٌ گفته: در این تعبیر لطافت عجیبی است و آنن این که خدای تعالی فرمود: اختلاف صورتهای اعضای پیکره انسان با وجود تشابه اجزای نطفه ای که انسان از آن خلق شده نشانه بارزی بر قدرت خداست، با این حال اینجا چیزی ظاهر تر وجود دارد و آن سخن گویی و فهم انسان است؛ وجه اظهریت انست که نطفه جسم است و جاهلی می تواند خرده بگیرد و بگوید: نطفه استحاله یافته و مبدل به چیز دیگری شده است، اما نطفه از کجا اقتضای قدرت ناطقه و قدرت فاهمه پیدا کرده است؟ پس خلق نطق و فهم عجیب و غریب تر است از آفرینش خلق و جسم و خلق نطق و فهم به درک قدرت و اختیار خدای تعالی نزدیک تر است. پس کلمه خَصیمٌ یعنی سخن گو و خصیم را به جای ناطق به کار برد زیرا که خصیم بالاترین مراتب ناطق است. زیرا کسی که با خود نطق می کند، کلامش را آشکار نمی کند مثل وقتی که دارد با دیگری سخن می گوید و کسی که با دیگری تکلم می کند اگر خصیم نباشد، کلامش را آشکار نمی کند و تلاش فراوان نمی کند مثل زمانی که با خصم خود سخن می گوید و کلمه مُبینٌ اشاره دارد به قوت عقل و اختیار روشن گری انسان؛ زیرا عاقل هنگام فهماندن مطلب به دیگری درجه اش بالاتر است از هنگام عدم افهام زیرا مبیّن کسی است که ابتدا امری برایش آشکار شود و سپس خود آن را تبیین نماید. پی این که خداوند متعال فرمود: مِن نُطفَةٍ اشاره دارد به ادنی مرتبه ای که انسان دارد و تعبیر خَصیمٌ مُبینٌ اشاره دارد به بلند ترین مرتبه ای که برای انسان حاصل می شود. سپس آیه وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَه اشاره دارد به بیان حشر و در این آیات تا آخر سوره یاسین عجایب و غرایبی است که ان شاء الله به قدر امکان آن را ذکر می کنیم. پس می گوییم: برخی از منکران قیامت برای انکار خود دلیل و شبهه ای ذکر نکرده اند و به صرف استبعاد وقوع قیامت اکتفا نموده اند و ادعای بداهت عدم وقوع قیامت کرده اند که اکثر منکران قیامت از این قبیل هستند و دلالت دارد بر این مطلب فرمایش خدای سبحان که در بسیاری از مواضع استبعاد منکران را ذکر کرده چنانچه فرموده: وَ قالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِی الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ

أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَدِينُونَ إلي غير ذلك فكذا هاهنا قال مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ علي طريق الاستبعاد فبدأ أولا بإبطال استبعادهم بقوله نَسِيَ خَلْقَهُ أي أ نسي أنا خلقناه من تراب و من نطفة متشابهة الأجزاء ثم جعلنا لهم من النواصي إلي الأقدام أعضاء مختلفة الصور و القوام و ما اكتفينا بذلك حتي أودعناهم ما ليس من قبيل هذه الأجرام و هو النطق و العقل اللذين بهما استحقوا الإكرام فإن كانوا يقنعون بمجرد الاستبعاد فهلا يستبعدون إعادة النطق و العقل إلي محل كانا فيه ثم إن استبعادهم كان من جهة ما في المعاد من التفتت و التفرق حيث قالوا مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ اختاروا العظم للذكر لأنه أبعد عن الحياة لعدم الإحساس فيه و وصفوه بما يقوي جانب الاستبعاد من البلي و التفتت و الله تعالي دفع استبعادهم من جهة ما في المعيد من العلم و القدرة فقال ضَرَبَ لَنا مَثَلًا أي جعل قدرتنا كقدرتهم وَ نَسِيَ خَلْقَهُ العجيب و بدأه الغريب و منهم من ذكر شبهة و إن كان آخرها يعود إلي مجرد الاستبعاد و هي علي وجهين.

أحدهما أنه بعد العدم لم يبق شي‌ء فكيف يصح علي العدم الحكم بالوجود و أجاب عن هذه الشبهة بقوله تعالي الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ يعني كما خلق الإنسان و لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً كذلك يعيده و إن لم يكن شيئا مذكورا.

و ثانيهما أن من تفرق أجزاؤه في مشارق الأرض و مغاربها و صار بعضه في أبدان السباع و بعضه في جدران الرباع كيف يجمع و أبعد من هذا هو أن إنسانا إذا أكل إنسانا و صار أجزاء المأكول في أجزاء الآكل فإن أعيد فأجزاء المأكول إما أن تعاد إلي بدن الآكل فلا يبقي للمأكول أجزاء يخلق منها أعضاء و إما أن يعاد إلي بدن المأكول منه فلا يبقي للآكل أجزاء فقال تعالي في إبطال هذه الشبهة وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ و وجهه أن في الآكل أجزاء أصلية و أجزاء فضلية و في المأكول كذلك فإذا أكل إنسان إنسانا صار الأصلي من أجزاء المأكول فضليا من أجزاء الآكل و الأجزاء الأصلية للآكل هي ما كان له قبل الأكل وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ يعلم الأصلي من الفضلي فيجمع الأجزاء الأصيلة للآكل و ينفخ فيها روحه و يجمع الأجزاء الأصلية للمأكول و

و فرموده: أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَدینُونَ و آیات دیگر پس این جا نیز فرموده: مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمیمٌ که به نحوه استبعاد نقل قول کرده. پس خداوند اول استبعادشان را ابطال کرده با عبارت وَ نَسِیَ خَلْقَه فرموده: آیا فراموش کرد که ما او را از خاک و از نطفه ای که اجزیش مشابه هم است آفریدیم؟ سپس از پیشانی تا به پا برای آنان اعضایی قرار دادیم کصورت و شکل مختلفی دارند و به این نیز اکتفا نکردیم تا جایی که برای آنان چیزهایی را که از قبیل جسمانیات نیستند به ودیعه نهادیم که همان نطق و عقل باشد که به واسطه این دو مستحق اکرام هستند. پس اگر به مجرد استبعاد قانع می شوند چرا اعاده نطق و عقل را به محلی که در آن بودند بعید نمی شمرند؟ سپس استبعاد آنان از جهت خرد شدن و تفرق اجزایی است که چیز مورد بازگشت پیدا می کند. به گونه ای که گفتند: مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمیمٌ؟ آنان استخوان را برای ذکر کردن برگزیدند زیرا استخوان به خاطر عدم حسّی که دارد از حیات داشتن دورتر است و استخوان را به اوصافی وصف کردند که جنبه استبعادشان تقویت شود لذا پوسیدن و خرد شدن را ذکر کردند و خدای متعال استبعادشان را دفع کرد با این جهت که ذات بازگرداننده علم و قدرت دارد. پس فرمود: وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلاً یعنی قدرت ما را مانند قدرت مخلوقات قرار داد وَ نَسِیَ خَلْقَهُ و خلقت عجیب و آفرینش ابتدایی شگفت آور خود را فراموش کرد. و برخی از منکران معاد شبهه ای را ذکر کرده اند که آخر آن نیز به همان استبعاد بر می گردد. این شبهه به دو صورت است: اول این که بعد از معدوم شدن یک چیز، دیگر چیزی باقی نمانده، پس چگونه می توان بر عدم حکم به وجود کرد؟ و خدای تعالی با این آیه شبهه را پاسخ داد که: الذی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّة یعنی همان طور که انسان را آفرید در حالی که چیز قابل ذکری نبود، همچنین او را باز می گرداند، اگر چه چیز قابل ذکری نباشد و هیچ باشد. دومین صورت شبهه آنست که منکرین می گویند: کسی که اجزای بدنش در شرق و غرب زمین پراکنده شده و برخی از اجزایش در بدنهای درندگان رفته و برخی در دیوارهای ستونی رفته چگونه جمع می شود؟ و بعید تر از این شبهه آنست که وقتی انسانی انسان دیگر را خورد و اجزای مأکول تبدیل به اجزای آکل شد، پس اگر معادی باشد، اجزای مأکول یا به بدن آکل بر می گردد که در این صورت برای مأکول اجزایی باقی نمی ماند که از آن اعضای دیگری خلق شود و یا این که اجزای مأکول به بدن خود او بر می گردد که در این صورت برای آکل اجزایی باقی نمی ماند. پس خدای تعالی در ابطال این شبهه فرمود: وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلیمٌ و وجه این پاسخ آنست که در آکل اجزایی اصلی وجود دارد و اجزایی فرعی و در مأکول نیز به همین ترتیب است. پس وقتی انسانی انسان دیگر را خورد، اجزای اصلی بدن مأکول، از اجزای فرعی بدن آکل می شود و اجزای اصلی بدن آکل همان اجزای قبل از اکل او بوده وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلیمٌ یعنی خدا اجزای اصلی را از اجزای فرعی می شناسد؛ پس اجزای اصلی آکل را جمع نموده و در آن روحش را می دمد و اجزای اصلی مأکول

ينفخ فيها روحه و كذلك يجمع الأجزاء المتفرقة في البقاع المتبددة في الأصقاع بحكمته الشاملة و قدرته الكاملة ثم إنه تعالي عاد إلي تقرير ما تقدم من دفع استبعادهم و إبطال إنكارهم و عنادهم فقال الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً و وجهه هو أن الإنسان مشتمل علي جسم يحس به و حياة سارية فيه و هو الحرارة جارية فيه فإن استبعدتم وجود حرارة و حياة فيه فلا تستبعدوه فإن النار في الشجر الأخضر الذي يقطر منه الماء أعجب و أغرب و أنتم تحضرون حيث منه توقدون و إن استبعدتم خلق جسمه فخلق السماوات و الأرض أكبر من خلق أنفسكم فلا تستبعدوه فإن الله خلق السماوات و الأرض فبان لطف قوله تعالي الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ و قوله أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلي أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ و قد ذكر النار في الشجر علي ذكر الخلق الأكبر لأن استبعادهم كان بالصريح واقعا علي الإحياء حيث قالوا مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ و لم يقولوا من يجمعها و يؤلفها و النار في الشجر مناسب الحياة و قوله الْخَلَّاقُ إشارة إلي أنه في القدرة كامل و قوله الْعَلِيمُ إشارة إلي أنه بعلمه شامل ثم أكد بيانه بقوله إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ هذا إظهار فساد تمثيلهم و تشبيههم و ضرب مثلهم حيث ضربوا لله مثلا و قالوا لا يقدر أحد علي مثل هذا قياسا للغائب علي الشاهد فقال في الشاهد الخلق يكون بالآلات البدنية و الانتقالات المكانية فلا تقع إلا في الأزمنة الممتدة و الله يخلق بكن فيكون انتهي.

و قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ أي صاغرون أشد الصغار ثم ذكر أن بعثهم يقع بزجرة واحدة فقال فَإِنَّما هِيَ أي إنما قصة البعث زَجْرَةٌ واحِدَةٌ أي صيحة واحدة من إسرافيل يعني نفخة البعث و الزجرة الصرفة عن الشي‌ء بالمخافة فكأنهم زجروا عن الحال التي هم فيها إلي المحشر فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ إلي البعث الذي كذبوا به و قيل فإذا هم أحياء ينتظرون ما ينزل بهم من العذاب وَ قالُوا أي و يقولون معترفين بالعصيان يا وَيْلَنا من العذاب و هو كلمة يقولها القائل عند الوقوع في الهلكة هذا يَوْمُ الدِّينِ أي يوم الحساب أو يوم الجزاء هذا يَوْمُ

را نیز جمع نموده و در آن روحش را می دمد و به این صورت اجزای متفرق در بقعه های دور از هم در اقصی نقاط به حکمت فراگیر و قدرت کاملش جمع می کند. سپس خدای متعال به تثبیت آنچه گذشت در دفع استبعاد و ابطال انکار و عناد آنان - بر می گردد و می فرماید: الَّذی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً و وجه آن این است که انسان مشتمل است بر جسمی که با آن احساس می کند و حیاتی دارد که در بدنش جاری است که همان گرمای جاری در بدن اوست. پس اگر وجود حرارت و حیات را در او بعید می دانید، آن را بعید ندانید؛ زیرا آتش در دل درخت سبز که از آن آب می چکد عجیب و غریب تر است و شما حاضرید و از آن آتش تهیه می کنید و اگر خلق جسم انسان را بعید می شمرید، پس خلقت آسمان و زمین بزرگ تر است از خلقت خودتان پس آن را بعید نشمرید که خدا اسمان و زمین را آفریده! پس لطافت تعبیر الَّذی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ و آیه أَ وَ لَیْسَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُم روشن می شود و خداوند ذکر آتش در درخت را با ذکر خلق اکبر ذکر فرمود زیرا استبعاد منکران صریحاً در خصوص زنده کردن خدا بود که گفتند: مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ و نگفتند: چه کسی استخوان ها را جمع و گردآوری می کند و آتش در درخت مناسبت با حیات دارد و کلمه الخَلّاق اشاره دارد به قدرت کامل پروردگار و کلمه العَلیم اشاره دارد به این که خدا علمش فراگیر است. سپس بیان خود را با این آیه تأکید فرمود: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ. این بیان اظهار فساد تمثیل و تشبیه و ضرب المثل منکران است که برای خدا مثال زدند و گفتند: احدی بر مثل این را قدرت ندارد. زیرا قیاس غائب بر شاهد کردند و فرمود: در عالم شهود، خلق با آلات جسمانی و انتقالات مکانی است و جز در زمان های متمادی صورت نمی پذیرد ولی خدا با کن فیکون می آفریند. پایان کلام رازی.⁽¹⁾

طبرسی رحمه الله در مورد آیه وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ فرموده: یعنی شما خوار هستید رد نهایت خفت و خواری. سپس خدای متعال ذکر کرده که برانگیختن آنان با یک صیحه روی می دهد؛ پس فرمود: فَإِنَّما هِیَ یعنی جریان رستاخیز زَجْرَةٌ واحِدَةٌ با یک صیحه از جانب اسرافیل روی می دهد که همان دمیدن برای رستاخیز است و زجرة یعنی روی گرداندن از چیزی به سبب ترس. پس گویی آنان از حالتی که دارند به محشر روی گردان می شوند. فَإِذا هُمْ یَنْظُرُونَ ناگهان آنان نگاه می کنند به رستاخیزی که آن را تکذیب می کردند و گفته شده: ناگهان آنان زنده می شوند و عذابی را که بر آنان فرو می آید، می بینند. وَ قالوا یعنی در حالی که به عصیان خود معترف هستند می گویند: یا وَیلَنا از عذاب خدا و این کلمه ایست که قائل هنگام وقوع در هلاکت آن را می گوید. هذا یَوْمُ الدِّینِ یعنی این روز حساب یا روز جزاست.

الْفَصْلِ بين الخلائق و الحكم و تمييز الحق من الباطل و هذا كلام بعضهم لبعض و قيل بل هو كلام الملائكة و في قوله تعالي خاشِعَةً أي غبراء دارسة متهشمة أي كان حالها حال الخاضع المتواضع و قيل ميتة يابسة لا نبات فيها و في قوله وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلي رَبِّي أي لست علي يقين من البعث فإن كان الأمر علي ذلك و رددت إلي ربي إِنَّ لِي عِنْدَهُ الحالة الحسني أو المنزلة الحسني و هي الجنة سيعطيني في الآخرة مثل ما أعطاني في الدنيا و في قوله تعالي إِنَّ الَّذِينَ يُمارُونَ أي يدخلهم المرية و الشك فِي السَّاعَةِ فيخاصمون في مجيئها علي وجه الإنكار لها.

و في قوله نَمُوتُ وَ نَحْيا قال فيه أقوال أحدها أن تقديره نحيا و نموت فقدم و أخر و الثاني أن معناه نموت و تحيا أولادنا و الثالث يموت بعضنا و يحيا بعضنا.

أقول: و قال البيضاوي أي نكون أمواتا نطفا و ما قبلها و نحيا بعد ذلك و يحتمل أنهم أرادوا به التناسخ فإنه عقيدة أكثر عبدة الأوثان وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ أي مرور الزمان.

و قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا و إنما لم يجبهم الله تعالي إلي ذلك لأنهم قالوا ذلك متعنتين مقترحين لا طالبين الرشد و في قوله وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ أي إذا قامت القيامة صارت آلهتهم التي عبدوها أعداء لهم وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ يعني أن الأوثان ينطقهم الله حتي يجحدوا أن يكونوا دعوا إلي عبادتها و يكفروا بعبادة الكفار لهم و في قوله وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي أي مضت الأمم و ماتوا قبلي فما أخرجوا و لا أعيدوا و قيل معناه خلت القرون علي هذا المذهب ينكرون البعث وَ هُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ أي يستصرخان الله و يطلبان منه الغوث ليلطف له بما يؤمن عنده و يقولان له وَيْلَكَ آمِنْ بالقيامة و بما يقوله محمد صلي الله عليه و آله إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بالبعث و النشور و الثواب و العقاب حَقٌّ فَيَقُولُ في جوابهما ما هذا القرآن و ما تدعونني إليه إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ أي كلمة العذاب فِي أُمَمٍ أي مع أمم مضوا علي مثل حالهم و اعتقادهم وَ لِكُلٍّ من المؤمنين و الكافرين

هذا یَوْمُ الْفَصْلِ یعنی این روز جدایی بین خلائق و روز حکم رانی خدا و جدا ساختن حق از باطل است و این کلام بعض اهل محشر به بعضی دیگر است و گفته شده: این کلام ملائکه است.⁽¹⁾و در مورد کلمه خاشِعَة فرموده: غبار آلوده و مندرس و خشکیده اند یعنی حالشان حال فرد خاضع و متواضع است و گفته شده: منظور زمینی مرده و خشک و فاقد گیاه است و در مورد آیه وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی فرموده: یعنی من یقین به رستاخیز ندارم و اگر رستاخیز حتمی باشد و من به زند پروردگارم برگردانده شوم، إِنَّ لی عِنْدَهُ حالتی نیکو یا جایگاهی نیکوست که همان بهشت است که در آخرت خدا به من مثل آنچه در دنیا به من داد، عطا خواهد کرد.⁽²⁾

و در مورد آیه إِنَّ الَّذینَ یُمارُونَ گفته: یعنی کسانی که شک و تردید به آنان وارد می شود، فِی السَّاعَةِ یعنی در آمدن آن مخاصمه می کنند به گونه ای که منکر آن هستند.⁽³⁾

و در مورد آیه نَمُوتُ وَ نَحْیا فرموده: در خصوص این آیه اقوالی است: اول آن که تقدیر آن نحیا و نموت است و تقدیم و تأخیر در عبارت صورت گرفته است و قول دوم آنست که معنا اینست که ما می میریم و اولاد ما زنده می مانند و قول سوم آنست که برخی از ما می میرند و برخی زنده می مانند.⁽⁴⁾

علامه مجلسی می فرماید: بیضاوی گفته است: یعنی ما مردگانی نجس بودیم و قبل از آن و بعد از آن زنده می شویم و ممکن است اراده تناسخ از این سخن نموده باشند که اعتقاد اکثر بت پرستان است. وَ ما یُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ یعنی مرور زمان ما را هلاک می نماید.⁽⁵⁾

و طبرسی رحمه الله در مورد آیه إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا گفته: خداوند جواب آنان را نداد زیرا آنان این سخن را از باب مچ گیری و پیشنهاد مطرح کردند نه به عنوان طلب رشد و صلاح.⁽⁶⁾و در مورد آیه وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ فرموده: یعنی وقتی قیامت برپا می شود، معبودانی را که می پرستیدند، با آنان دشمن می شوند. وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرینَ یعنی خدا بتان را به سخن در می آورد تا انکار کنند که دعوت به پرستش خود می کردند و به عبادت کفار نسبت به آنان کفر بورزند.⁽⁷⁾

و در مورد آیه وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلی فرموده: یعنی امتهای قبل از من مردند، پس بیرون نیامدند و بازگردانده نشدند و گفته شده: معنای آیه آنست که نسل ها بر این مذهب گذشتند که رستاخیز را انکار می کردند. وَ هُما یَسْتَغیثانِ اللَّه یعنی خدا را فریاد می زنند و از او طلب فریادرسی می کنند تا به او لطف کند به سبب آنچه موجب ایمنی آن فرزند نزد خدا می شود و به او می گویند: وَیْلَکَ آمِنْ به قیامت و به گفته های محمد صلی الله علیه و آله ایمان بیاور إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ وعده خدا به رستاخیز و نشور و ثواب و عقاب حَقٌّ فَیَقُولُ در جواب آن دو: ما هذا نیست این قرآن و آنچه مرا به آن می خوانید إِلاَّ أَساطیرُ الْأَوَّلینَ أُولئِکَ الَّذینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ یعنی کلمه عذاب فی أُمَمٍ یعنی با امتهایی که بر مثل حالات و اعتقادات آنان رفتند. و لِکُلٍّ از مومنین و کافرین،

دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا أي علي مراتبهم و مقادير أعمالهم فدرجات الأبرار في عليين و درجات الفجار دركات في سجين و قيل معناه لكل مطيع درجات ثواب و إن تفاضلوا في مقاديرها.

و في قوله وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ أي العذاب لأنه كائن واقع بهم عن قريب كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ أي من العذاب في الآخرة لَمْ يَلْبَثُوا في الدنيا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ أي إذا عاينوا العذاب صار طول لبثهم في الدنيا و البرزخ كأنه ساعة من النهار لأن ما مضي كأن لم يكن و إن كان طويلا.

و في قوله ذلِكَ أي ذلك الرد الذي يقولون رَجْعٌ بَعِيدٌ أي رد بعيد عن الأوهام و إعادة بعيدة عن الكون و المعني أنه لا يكون ذلك لأنه غير ممكن ثم قال سبحانه قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ أي ما تأكل الأرض من لحومهم و دمائهم و تبليه من عظامهم فلا يتعذر علينا ردهم وَ عِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ أي حافظ لعدتهم و أسمائهم و هو اللوح المحفوظ لا يشذ عنه شي‌ء و قيل حفيظ أي محفوظ عن البلي و الدروس و هو كتاب الحفظة الذين يكتبون أعمالهم بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ و الحق هو القرآن و قيل هو الرسول فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ أي مختلط فمرة قالوا مجنون و تارة قالوا ساحر و تارة قالوا شاعر فتحيروا في أمره لجهلهم بحاله. قوله مِنْ فُرُوجٍ أي شقوق و فتوق و قيل معناه ليس فيها تفاوت و اختلاف قوله تعالي مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ أي من كل صنف حسن المنظر و قوله وَ حَبَّ الْحَصِيدِ أي حب البر و الشعير و كل ما يحصد وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ أي طويلات عاليات لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ أي نضد بعضه علي بعض و في قوله أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ أي أ فعجزنا حين خلقناهم أولا و لم يكونوا شيئا فكيف نعجز عن بعثهم و إعادتهم بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ أي بل هم في ضلال و شك من إعادة الخلق جديدا.

و قال البيضاوي في قوله تعالي وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً يعني الرياح تذرو التراب أو غيره أو النساء الولودات فإنهن يذرين الأولاد أوالأسباب التي تذري الخلائق من الملائكة و غيرها فَالْحامِلاتِ وِقْراً فالسحب الحاملة للأمطار أو الرياح الحاملة

دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا یعنی درجاتی بر مبنای مراتب و مقدار اعمالشان؛ پس درجات ابرار در علیین و درجات فجار درکاتی در جهنم است و گفته شده: معنایش آنست که برای هر مطیعی درجاتی از ثواب است اگر چه مطیعان در مقدار آن درجات، کمی و زیادی داشته باشند.⁽¹⁾

و در مورد آیه وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ یعنی در طلب عذاب بر آنان شتاب مکن که عذاب قطعی است و به زودی بر آنان واقع می شود کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ وعده آنان عذاب در آخرت است؛ لَمْ یَلْبَثُوا در دنیا نماندند إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ یعنی وقتی عذاب را ببینند، طول ماندنشان در دنیا و برزخ گویی یک ساعت از روز بوده زیرا آنچه در دنیا و برزخ گذشته، اگر چه طولانی بوده ولی گویی اصلا نبوده است.⁽²⁾

و در مورد آیه ذلِکَ یعنی آن بازگشتی که می گویند، رَجْعٌ بَعیدٌ یعنی بازگشتی است که از اوهام دور است و بازگرداندنی است که از تحقق به دور است و معنا این می شود که این بازگشت شدنی نیست؛ زیرا غیر ممکن است. سپس خدای سبحان فرمود: قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ یعنی می دانیم آن گوشت ها و خونهایی را که زمین از آنان می خورد و استخوان هایی که از آنان می پوساند. پس برگرداندن آنان بر ما محال نیست. وَ عِنْدَنا کِتابٌ حَفیظٌ یعنی نزد ما کتابی است که محافظ تعداد و نام هایشان است و آن کتاب همان لوح محفوظی است که چیزی از آن خالی نمی ماند و گفته شده: حفیظ یعنی محفوظ از کهنگی و اندراس است و آن کتاب نگهبانانی است که اعمالشان را می نویسند. بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ و حق همان قرآن استو گفته شده: همان رسول است. فَهُمْ فی أَمْرٍ مَریجٍ یعنی آنان در کاری مخلوط هستند: پس گاهی می گویند: پیامبر صلی الله علیه و آله مجنون است و گاهی گفتند: ساحر است و گاهی گفتند: شاعر است؛ پس در اثر جهالت به حال او در امر او متحیر ماندند.

کلمه مِن فُروجٍ یعنی شقوق و شکافها و گفته شده: معنای این کلمه آنست که آسمانها تفاوت و اختلاف ندارند و آیه مِن کُلِّ زَوجٍ بَهیجٍ یعنی از هر صنفی نیکو منظر هستند و حَبَّ الحَصیدِ یعنی دانه گندم و جو و هر آنچه کشت می شود. وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ یعنی نخلهای بلند قامت. لَها طَلْعٌ نَضیدٌ یعنی برخی بر برخی دیگر متراکم شده و در مورد آیه أَ فَعَیینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ یعنی آیا هنگامی که ما ابتدا آنان را خلق می کردیم و آنان چیزی نبودند، ما عاجز شدیم؟ پس چگونه از برانگیختن و اعاده آنان عاجز باشیم؟ بَلْ هُمْ فی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدیدٍ یعنی آنان در گمراهی و شک هستند از این که دوباره خلقتشان اعاده شود.⁽³⁾

بیضاوی در مورد آیه وَ الذَّارِیاتِ ذَرْواً گفته: یعنی قسم به بادها که خاک را پراکنده می کنند یا زنان زاینده زیرا آنان اولادشان را پراکنده می سازند یا مقصود اسبابی است که خلائق را می پراکنند اعم از ملائکه یا غیر آنان. فَالْحامِلاتِ وِقْراً یعنی ابرهای باران زا یا بادهای حامل

للسحاب أو النساء الحوامل و أسباب ذلك فَالْجارِياتِ يُسْراً فالسفن الجارية في البحر سهلا أو الرياح الجارية في مهابها أو الكواكب التي تجري في منازلها و يسرا صفة مصدر محذوف أي جريا ذا يسر فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً فالملائكة التي تقسم الأمور من الأمطار و الأرزاق و غيرها أو ما يعمهم و غيرها من أسباب القسمة أو الرياح تقسم الأمطار بتصريف السحاب إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ جواب للقسم كأنه استدل باقتداره علي هذه الأشياء العجيبة المخالفة لمقتضي الطبيعة علي اقتداره علي البعث الموعود و ما موصولة أو مصدرية و الدين الجزاء و الواقع الحاصل وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ ذات الطرائق و المراد إما الطرائق المحسوسة التي هي مسير الكواكب أو المعقولة التي يسلكها النظار و يتوصل بها إلي المعارف أو النجوم فإن لها طرائق أو أنها تزينها كما يزين الموشي طرائق الوشي إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ في الرسول و هو قولهم تارة إنه شاعر و تارة إنه ساحر و تارة إنه مجنون أو في القرآن أو القيامة أو أمر الديانة يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ يصرف عن الرسول أو الإيمان أو القرآن من صرف إذ لا صرف أشد منه فكأنه لا صرف بالنسبة إليه أو يصرف من صرف في علم الله و قضائه و يجوز أن يكون الضمير للقول علي معني يصدر إفك من أفك عن القول المختلف و بسببه قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ الكذابون من أصحاب القول المختلف و أصله الدعاء بالقتل أجري مجري اللعن الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ في جهل يغمرهم ساهُونَ غافلون عما أمروا به يَسْئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ أي فيقولون متي يوم الجزاء أي وقوعه يَوْمَ هُمْ عَلَي النَّارِ يُفْتَنُونَ يحرقون فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً أي للذين ظلموا رسول الله صلي الله عليه و آله بالتكذيب نصيبا من العذاب مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ مثل نصيب نظرائهم من الأمم السابقة و هو مأخوذ من مقاسمة السقاة الماء بالدلاء فإن الذنوب هو الدلو العظيم المملوء فَلا يَسْتَعْجِلُونِ جواب لقولهم مَتي هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ أي من القيامة أو يوم بدر.

و قال في قوله تعالي وَ الطُّورِ يريد طور سينين أو ما طار من أوج الإيجاد إلي حضيض المواد أو من عالم الغيب إلي عالم الشهادة وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ مكتوب

ابر یا زنان باردار و اسباب آن. فَالْجارِیاتِ یُسْراً یعنی کشتی هایی که به آسانی در دریا جاری می شوند یا بادهایی که در محل های وزیدن خود جاری هستند یا ستارگانی که در منازل خود جاری هستند و یُسراً صفت برای مصدر محذوف است یعنی جریانی که دارای آسانی است. فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً پعنی پس آن ملائکه ای که امور را تقسیم می کنند اموری از قبیل بارانها و روزی ها و غیر آن یا آنچه شامل ملائکه و غیر آنان هم می شود از اسباب قسمت یا بادهایی که بارانها را با حرکت دادن ابرها تقسیم می کند. إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَ إِنَّ الدِّینَ لَواقِعٌ این آیات جواب قسم است گویی خداوند با قدرت خود بر این اشیای عجیبی که مخالف اقتضای طبیعت است بر قدرت خود بر رستاخیز موعود استدلال می کند و ما موصوله یا مصدریه است و دین به معنای جزاست و واقع به معنای حاصل است. وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ یعنی قسم به آسمان که دارای راههایی است و مراد یا راههای محسوسی است که مسیر ستارگان است یا راههایی که معقول بوده و صاحبان تفکر و دقت نظر آن را می پیمایند و با آن راهها به معارف می رسند و یا مراد ستارگان است زیرا آنان نیز راههایی دارند یا ستارگان آسمان را زینت می کنند همان طور که نقاش محل های رنگ را رنگ آمیزی می کند. إِنَّکُمْ لَفی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ یعنی شما در مورد رسول خدا صلی الله علیه و آله اختلاف نظر دارید و این معنای سخن آنانست که گاهی گفتند: شاعر است و گاهی گفتند: ساحر است و گاهی گفتند: او مجنون است یا مراد از قول مختلف قرآن است یا قیامت و یا امر دین داری است. یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ یعنی از رسول صلی الله علیه و آله یا از ایمان یا از قرآن رویگردان می شود، کسی که روی گردان شده؛ زیرا هیچ رویگردانی سخت تر ازآن نیست؛ پس گویی نسبت به این رویگردانی هیچ رویگردانی در کار نیست یا معنا اینست که هر کس منصرف شده در علم خدا و قضاء او رویگردان شده و جایز است ضمیر عنه به قول برگردد به این معنا که دروغ هر کس که منصرف شده از قول مختلف و به سبب آن صادر شده است. قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ یعنی مرگ بر کذابان از اصحاب قول مختلف و اصل این تعبیر دعا برای قتل است و این تعبیر جاری مجرای لعن است. الَّذینَ هُمْ فی غَمْرَةٍ یعنی در جهالتی که آنان را فرا گرفته. ساهُونَ یعنی از آنچه به آن مأمور شدند، غافل هستند. یَسْئَلُونَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ یعنی پس می گویند: چه زمانی روز جزا یعنی وقوع آن فرا می رسد؟ یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ یعنی سوزانده می شوند. فَإِنَّ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً یعنی کسانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را با تکذیب آزردند نصیبی از عذاب دارند مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ یعنی مثل نصیب هم قطارانشان از امت های سابق و ذنوب از تقسیم آب توسط ساقیان با ظرفهای آب گرفته شده زیرا ذَنوب همان ظرف آب بزرگ و پرآب است. فَلا یَسْتَعْجِلُونِ جواب سخن آنانست که گفتند: مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذی یُوعَدُونَ یعنی روز قیامت یا روز جنگ بدر.

و در مورد آیه وَ الطّورِ فرموده: یعنی طور سینین یا آنچه از فراز ایجاد تا فرود مواد به پرواز می آید یا از عالم غیب تا عالم شهود به پرواز در می آید. وَ کِتابٍ مَسْطُورٍ منظور از کتاب مکتوب است

و المراد به القرآن أو ما كتبه الله تعالي في اللوح المحفوظ أو ألواح موسي عليه السلام أو في قلوب أوليائه من المعارف و الحكم أو ما تكتبه الحفظة فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ الرق الجلد الذي يكتب فيه استعير لما كتب فيه الكتاب وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ يعني الكعبة و عمارتها بالحجاج و المجاورين أو الضراح و هو في السماء الرابعة و عمرانه بكثرة غاشيته من الملائكة أو قلب المؤمن و عمارته بالمعرفة و الإخلاص وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ يعني السماء وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ أي المملوء و هو المحيط أو الموقد روي أن الله تعالي يجعل يوم القيامة البحار نارا يسجر بها جهنم أو المختلط إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ لنازل ما لَهُ مِنْ دافِعٍ يدفعه و وجه دلالة هذه الأمور المقسم بها علي ذلك أنها أمور تدل علي كمال قدرة الله و حكمته و صدق اختياره و ضبط أعمال العباد للمجازاة يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً أي تضطرب و المور تردد في المجي‌ء و الذهاب و قيل تحرك في تموج تَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً أي تسير عن وجه الأرض فتصير هباء فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ أي إذا وقع ذلك فويل لهم الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ أي في الخوض في الباطل و في قوله ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفي أي يجزي العبد سعيه بالجزاء الأوفر فنصب بنزع الخافض و يجوز أن يكون مصدرا و أن يكون الهاء للجزاء المدلول عليه بيجزي و الجزاء بدله.

و قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ أي و ما أمرنا بمجي‌ء الساعة في السرعة إلا كطرف البصر و المعني إذا أردنا قيام الساعة أعدنا الخلق و جميع الحيوانات في قدر لمح البصر في السرعة و قيل معناه و ما أمرنا إذا أردنا أن نكون شيئا إلا مرة واحدة لم نحتج فيه إلي ثانية إنما نقول له كن فيكون كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ في سرعته من غير إبطاء و لا تأخير.

و في قوله تعالي سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ أي سنقصد لحسابكم أيها الجن و الإنس عن الزجاج قال و الفراغ في اللغة علي ضربين أحدهما القصد للشي‌ء و الآخر الفراغ من شغل و الله لا يشغله شأن عن شأن و قيل معناه سنعمل عمل من

و منظور از مکتوب قرآن است یا آن چیزی است که خداوند در لوح محفوظ نوشته یا الواح موسی علیه السلام مراد است یا مکتوب در قلوب اولیای خداست از معارف و حکمتها یا آن چیزهایی است که ملائکه حفظ اعمال می نویسند. فی رَقٍّ مَنْشُورٍ رق آن پوستی است که روی آن نوشته می شود و استعاره گرفته شده از آنچه کتاب در آن نوشته می شود. وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ یعنی کعبه و سبب عمارت آن حجاج یا مجاوران اند یا ضُراح که خانه خدا در آسمان چهارم است و عمران آن به سبب کثرت فراگرفتن آن توسط فرشتگان است یا منظور از ضراح قلب مؤمن است و آبادی آن با معرفت و اخلاص است.وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ یعنی آسمان برافراشته وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ یعنی آب انباشته که همان اقیانوس است یا دریای سوزان است؛ روایت شده که خدا روز قیامت دریاها را به صورت آتشی در می آورد که جهنم از آن شعله ور می شود یا به معنای دریای آمیخته است. إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ یعنی نازل می شود. ما لَهُ مِنْ دافِعٍ دافعی ندارد که آن را دفع نماید و وجه دلالت این اموری که به آنها قسم خورده شده بر قیامت آنست که اینها اموری هستند دالّ بر کمال قدرت و حکمت خدا و صدق اختیار او و این که اعمال بندگان را برای مجازات ضبط می کند. یَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً یعنی روزی که آسمان مضطرب می شود و مور به معنای تردد در رفت و آمد است و گفته شده: به معنای تحرک در میان موج زدن است. وَ تَسیرُ الْجِبالُ سَیْراً یعنی کوهها از روی زمین حرکت می کنند و غبار می شوند. فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ یعنی وقتی آن روز واقع شود، پس وای بر تکذیب کنندگان. الَّذینَ هُمْ فی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ یعنی وای بر کسانی که در فرو رفتن در باطل سرگرمند و در مورد آیه ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی گفته: یعنی بنده سزای عمل خود را با جزای تامّ و تمام می بیند و الجزاء منصوب به نزع خافض است و می تواند مفعول مطلق باشد و هاء برای جزایی باشد که با یُجزی بر آن دلالت شده و الجزاء بدل آن مفعول مطلق باشد.⁽¹⁾

طبرسی رحمه الله در مورد آیه وَ ما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ فرموده: یعنی امر ما در مورد آمدن قیامت در سرعت نیست مگر مثل چشم به هم زدنی و معنا این می شودکه وقتی بخواهیم قیامت بر پا شود، مخلوقات و تمام حیوانات را در مثل چشم به هم زدنی از حیث سرعت بر می گردانیم و گفته شده: معنا اینست که امر ما وقتی بخواهیم چیزی محقق شود، جز یک بار نیست و در آن احتیاج به دوم نداریم؛ تنها به آن کن فیکون می گوییم. کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ یعنی در سرعت بدون کُندی و تأخیر واقع می شود.⁽²⁾

و در مورد آیه سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ فرموده: یعنی به زودی قصد محاسبه اعمالتان را ای جن و انس خواهیم نمود. این تفسیر از زجاج نقل شده و فراغ در لغت بر دو نوع است یکی به معنای قصد چیزی است و دیگری به معنای فراغت از شغل است و خدا را کاری از کاری باز نمی دارد و گفته شده معنای آیه آنست که به زودی مانند عمل کسی

يفرغ للعمل فيجوده من غير تضجيع فيه و قيل سنفرغ لكم من الوعيد بتقضي أيامكم المتوعد فيها فشبه ذلك بمن فرغ من شي‌ء و أخذ في آخر.

و قال البيضاوي إِلي مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ أي إلي ما وقت به الدنيا و حد من يوم معين عند الله معلوم له و في قوله قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ يعني عامة الكفار أو اليهود قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ لكفرهم بها أو لعلمهم بأنه لا حظ لهم فيها لعنادهم الرسول المنعوت في التوراة المؤيد بالآيات كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ أن يبعثوا أو يثابوا أو ينالهم خير منهم و علي الأول وضع الظاهر موضع المضمر للدلالة علي أن الكفر آيسهم.

و قال الطبرسي رحمه الله أي كما يئس الكفار الذين ماتوا و صاروا في القبور من أن يكون لهم في الآخرة حظ و قيل يريد بالكفار هاهنا الذين يدفنون الموتي أي كما يئس الذين دفنوا الموتي منهم.

و قال في قوله لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ قيل إن لا زائدة و معناه أقسم و قيل إن لا رد علي الذين أنكروا البعث و النشور فكأنه قال لا كما تظنون ثم ابتدأ القسم و قيل أي لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ لظهورها بالدلائل العقلية و السمعية أو لا أقسم بها فإنكم لا تقرون بها.

و قال البيضاوي إدخال لاء النافية علي فعل القسم للتأكيد شائع في كلامهم وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ أي بالنفس المتقية التي تلوم النفوس المقصرة في التقوي يوم القيامة علي تقصيرهن أو التي تلوم نفسها أبدا و إن اجتهدت في الطاعة أو النفس المطمئنة اللائمة للنفس الأمارة أو بالجنس لِمَا رُوِيَ أَنَّهُ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَيْسَ مِنْ نَفْسٍ بَرَّةٍ وَ لَا فَاجِرَةٍ إِلَّا وَ تَلُومُ نَفْسَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنْ عَمِلَتْ خَيْراً كَيْفَ لَمْ أَزِدْ وَ إِنْ عَمِلَتْ شَرّاً قَالَتْ لَيْتَنِي كُنْتُ قَصَّرْتُ. أو نفس آدم فإنها لم تزل تتلوم علي ما خرجت به من الجنة أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ يعني الجنس و إسناد الفعل إليه لأن فيهم من يحسب أو الذي نزل فيه و هو عدي بن ربيعة سأل رسول الله صلي الله عليه و آله عن أمر القيامة فأخبره به فقال لو عاينت ذلك اليوم لم أصدقك أو يجمع الله هذه العظام أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ

را که برای عملی فراغ بال حاصل می کند، پس آن را به خوبی انجام می دهد و در آن کوتاهی روا نمی دارد، انجام می دهیم و گفته شده: به زودی برای شما از وعده آتش خود فارغ می شویم به این گونه که روزهای عمر شما را که در آن وعده داده شده سپری می کنیم؛ پس خداوند این امر را تشبیه کرده به کسی که از چیزی فارغ شده و شروع به عمل دیگری نموده است.⁽¹⁾

بیضاوی در مورد آیه إِلی میقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ گفته: یعنی تا روزی که در دنیا برای آن وقت معلوم شده و از روزی که نزد خدا معین و معلوم است برایش وقت معین شده است.⁽²⁾

و در مورد آیه قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ یعنی همه کفار یا خصوص یهودیان. قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ به خاطر کفرشان به آخرت یا به سبب علمشان به این که از آخرت بهره ای ندارند زیرا با پیامبری که در تورات وصف شده و با آیات الهی تأیید شده عناد داشتند. کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ چنانچه کفار از مردگان نومیدند که برانگیخته شوند یا به آنان ثواب داده شود یا خیری از مردگان به آنان برسد و بنا بر احتمال اول که نومید از برانگیخته شدن مردگان باشند، اسم ظاهر(کفار) در جای ضمیر(هم) نشسته تا دلالت کند که کفر کفار آنان را از رستاخیز مردگان نومید نموده است.⁽³⁾

طبرسی رحمه الله فرموده این آیه یعنی همان طور که کفاری که مردند و روانه قبور شدند، از این که در آخرت حظی داشته باشند نومید شدند و گفته شده: مراد از کفار در اینجا کسانی هستند که مردگان را دفن می کنند. یعنی همان طور که دفن کنندگان پس از دفن مردگان از آنان نومید می شوند.⁽⁴⁾

و در مورد آیه لا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیامَةِ فرموده: گفته شده که لا زائده است و معنای لا اقسم این است که قسم می خورم و گفته شده: لا ردّی است بر کسانی که منکر بعث و نشورند و گویی فرموده: نه آن گونه که شما می پندارید و سپس ابتدای به قسم کرده و گفته شده: یعنی من به خاطر وضوح وقوع روز قیامت با دلائل عقلی و نقلی به روز قیامت قسم نمی خورم یا این که من به آن روز قسم نمی خورم زیرا شما به آن اقرار نمی کنید.⁽⁵⁾

بیضاوی گفته: آوردن لاء نافیه بر فعل قسم برای تأکید است که در کلام عرب رایج است. وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ یعنی قسم به نفس پرهیزکار که نفوس مقصر در تقوی را در روز قیامت بر کوتاهیشان ملامت می کند یا آن نفسی که خودش را تا ابد سرزنش می کند، اگرچه در طاعت خدا نهایت تلاش خود را نموده باشد یا مراد نفس مطمئنه است که نفس انسان را ملامت می کند یا مراد جنس نفس است؛

زیرا روایت شده که پیامبر(ص) فرمودند: هیچ نفس نیکوکار و بدکاری نیست مگر این که روز قیامت خود را سرزنش می کند؛ اگر کار خیری کرده باشد سرزنش می کند که چرا بیشتر نکرده و اگر کار بدی کرده باشد می گوید: کاش از انجام کار بد خودداری می کردم.

یا مراد نفس آدم است که همواره بر آنچه او را از بهشت رانده ملامت می کند. أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ یعنی جنس انسان و فعل به جنس انسان اسناد داده شده؛ زیرا در بین مشرکان بودند کسانی که چنین می پنداشتند یا آن کسی که آیه در مورد او نازل شد که عدی بن ربیعه بود از رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد قیامت سوال کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به او از روز قیامت خبر داد. پس عدی گفت: اگر آن روز را به چشم ببینم، تو را تصدیق نمی کنم مگر این که خدا این استخوانها را جمع کند. أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ

بعد تفرقها بَلي نجمعها قادِرِينَ عَلي أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ نجمع سلامياته و نضم بعضها إلي بعض كما كانت مع صغرها و لطافتها فكيف بكبار العظام أو عَلي أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ الذي هو أطرافه فكيف بغيرها بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ ليدوم علي فجوره فيما يستقبله من الزمان يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ متي يكون استبعادا و استهزاء.

و في قوله تعالي أَنْ يُتْرَكَ سُديً أي مهملا لا يكلف و لا يجازي و في قوله كانَ شَرُّهُ أي شدائده مُسْتَطِيراً فاشيا منتشرا غاية الانتشار من استطار الحريق و الفجر و في قوله تعالي وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً قال أقسم بطوائف من الملائكة أرسلهن الله بأوامره متتابعة فعصفن عصف الرياح في امتثال أمره و نشرن الشرائع في الأرض أو نشرن النفوس الموتي بالجهل بما أوحين من العلم ففرقن بين الحق و الباطل فألقين إلي الأنبياء ذِكْراً عُذْراً للمحقين و نُذْراً للمبطلين أو بآيات القرآن المرسلة بكل عرف إلي محمد صلي الله عليه و آله فعصفن سائر الكتب و الأديان بالنسخ و نشرن آثار الهدي و الحكم في الشرق و الغرب و فرقن بين الحق و الباطل فألقين ذكر الحق فيما بين العالمين أو بالنفوس الكاملة المرسلة إلي الأبدان لاستكمالها فعصفن ما سوي الحق و نشرن أثر ذلك في جميع الأجزاء ففرقن بين الحق بذاته و الباطل بنفسه فيرون كل شي‌ء هالكا إلا وجهه فألقين ذكرا بحيث لا يكون في القلوب و الألسنة إلا ذكر الله أو برياح عذاب أرسلن فعصفن و رياح رحمة نشرن السحاب في الجو ففرقن فألقين ذكرا أي تسببن له فإن العاقل إذا شاهد هبوبها و آثارها ذكر الله تعالي و يذكر كمال قدرته و عرفا إما نقيض النكر و انتصابه علي العلة أي أرسلن للإحسان و المعروف أو بمعني المتتابعة من عرف الفرس و انتصابه علي الحال عُذْراً أَوْ نُذْراً مصدران لعذر إذا محا الإساءة و أنذر إذا خوف أو جمعان لعذير بمعني المعذرة و نذير بمعني الإنذار أو بمعني العاذر و المنذر و نصبهما علي الأولين بالعلية أي عذرا للمحقين و نذرا للمبطلين أو البدلية من ذكرا علي أن المراد به الوحي أو ما يعم التوحيد و الشرك و الإيمان و الكفر و علي الثالث بالحالية إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ جواب القسم و معناه أن الذي توعدونه من مجي‌ء القيامة كائن لا محالة.

بعد از تفرق استخوان ها. بَلی ما جمع می کنیم. قادِرینَ عَلی أَنْ نُسَوِّیَ بَنانَهُ یعنی ما استخوانهای ریز بند های انگشتانش را جمع می کنیم و برخی را ضمیمه برخی دیگر نموده، همان گونه که ریز است و لطافت دارد، چه رسد به استخوانهای بزرگ او یا ما قدرت داریم عَلی أَنْ نُسَوِّیَ بَنانَهُ بند انگشتانی را که اعضای انگشت هستند چه رسد به غیر آن. بَلْ یُریدُ الْإِنْسانُ لِیَفْجُرَ أَمامَهُ یعنی می خواهدبر فجور خود در زمانهای آینده نیز تداوم ببخشد. یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ. یعنی از باب استبعاد و مسخره کردن می پرسد قیامت چه زمانی است؟

و در مورد آیه أَنْ یُتْرَکَ سُدیً فرموده: یعنی انسان به صورت مهمل که نه تکلیف شود و نه مجازات شود رها شده. و در مورد آیه کانَ شَرُّهُ فرموده: شرّ آن یعنی سختی های آن. مُسْتَطیراً یعنی آشکار و منتشر در نهایت انتشار و از استطارَ الحریق و الفجر یعنی آتش شعله ور و فجر خورشید منتشر شد، گرفته شده. و در مورد آیه وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً فرموده: یعنی سوگند به گروههایی از فرشتگان که خدا آنان را پشت سر هم از پی اوامرش فرستاد، پس آنان مثل وزیدن بادها در امتثال اوامر خدا حرکت کردند و دین ها را در زمین نشر دادند یا نفوسی را که با جهالت از علوم وحیانی مردند زنده می کنند؛ پس بین حق و باطل فرق می نهند و بر انبیا آن علوم را القا می کنند. ذِکْراً عُذْراً یعنی عذر برای قبول کنندگان هستند. أَوْ نُذْراً یا بیم برای منکرین معاد یا مبطلین آیات نازل شده قرآن که هر نیکی را برای محمد صلی الله علیه و آله آورده پس آن فرشتگان سایر کتب و ادیان را بانسخ خود بردند و آثار هدایت و حکمت را در شرق و غرب پراکندند و بین حق و باطل فرق نهادند و بین جهانیان ذکر حق را القا نمودند یا نفوی کامله پیامبران را به بدنها منتقل کردند تا کامل شوند. پس ماسوای حق را بردند و اثر حق را در جمیع اجزا نشر دادند، پس بین حق با

ذات آن و بین خود باطل فرق نهادند، پس هر چیزی را نابودشدنی می بینند جز ذات خدا را، پس ذکر را القا کردند به گونه ای که در دلها و زبانها جز نام خدا نباشد یا همراه با بادهای عذاب فرستاده شدند، پس حرکت کردند و با بادهای رحمت ابرها را در فضا منتشر نمودند، پس ابرها پراکنده شدند و آن فرشتگان القای یاد خدا نمودند، یعنی سبب یاد خدا شدند زیرا وقتی فرد عاقل وزش بادها و آثار آن را می بیند، خدای متعال را یاد می کند و کمال قدرت او را در یاد می آورد و کلمه عُرفاً یا نقیض نکر و زشتی است و به خاطر مفعول لاجله واقع شدن منصوب شده یعنی ارسال شدند برای احسان و نیکی یا عرفا به معنای پشت سر هم رفتن است و از عرف الفرس گرفته شده و بنا بر این که حال باشد، منصوب شده. عُذْراً أَوْ نُذْراً هر دو کلمه مصدرند برای عذر وقتی که بدی را محو کند و انذر هنگامی که بیم دهد یا عذر جمع عذیر است به معنای معذرت و نذیر به معنای انذار یا به معنای عاذر و منذر هستند و بنا بر دو احتمال اول نصبشان بنا بر مفعول لاجله بودن است یعنی به خاطر این که عذری برای مؤمنان به معاد باشد و بیمی برای مبطلان معاد یا بدل از ذکر باشند بنا بر این که مراد از ذکر وحی باشد یا آنچه شامل توحید و شرک و ایمان و کفر باشد و بنا بر احتمال سوم منصوب است بنا بر این که حال باشد. إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ جواب قسم است و معنایش آنست که آنچه وعده داده می شوید، یعنی آمدن قیامت، حتما واقع شدنی خواهد بود.

و في قوله تعالي عَمَّ يَتَساءَلُونَ أصله عما فحذف الألف و معني هذا الاستفهام تفخيم شأن ما يتساءلون عنه كأنه لفخامته خفي جنسه فيسأل عنه و الضمير لأهل مكة كانوا يتساءلون عن البعث فيما بينهم أو يسألون الرسول صلي الله عليه و آله و المؤمنين عنه استهزاء عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ بيان للشأن المفخم أو صلة يتساءلون و عم متعلق بمضمر مفسر به الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ بجزم النفي و الشك فيه أو بالإقرار و الإنكار كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ردع عن التساؤل و وعيد عليه ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ تكرير للمبالغة و ثم للإشعار بأن الوعيد الثاني أشد و قيل الأول عند النزع و الثاني في القيامة أو الأول للبعث و الثاني للجزاء.

و في قوله تعالي وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً هذه صفات ملائكة الموت فإنهم ينزعون أرواح الكفار من أبدانهم غرقا أي إغراقا في النزع فإنهم ينزعونها من أقاصي الأبدان أو نفوسا غرقة في الأجساد و ينشطون أي يخرجون أرواح المؤمنين برفق من نشط الدلو من البئر إذا أخرجها و يسبحون في إخراجها سبح الغواص الذي يخرج الشي‌ء من أعماق البحر فيسبقون بأرواح الكفار إلي النار و بأرواح المؤمنين إلي الجنة فيدبرون أمر عقابها و ثوابها بأن يهيئوها لإدراك ما أعد لها من الآلام و اللذات أو الأوليان لهم و الباقيات لطوائف من الملائكة يسبحون في مضيها أي يسرعون فيه فيسبقون إلي ما أمروا به فيدبرون أمره أو صفات النجوم فإنها تنزع من المشرق إلي المغرب غرقا في النزع بأن تقطع الفلك حتي تنحط في أقصي المغرب و تنشط من برج إلي برج أي تخرج من نشط الثور إذا خرج من بلد إلي بلد و يسبحون في الفلك فيسبق بعضها في السير لكونه أسرع حركة فتدبر أمرا نيط بها كاختلاف الفصول و تقدير الأزمنة و ظهور مواقيت العبادات و لما كانت حركتها من المشرق إلي المغرب قسرية و حركاتها من برج إلي برج ملائمة سمي الأولي نزعا و الثانية نشطا أو صفات النفوس الفاضلة حال المفارقة فإنها تنزع عن الأبدان غرقا أي نزعا شديدا من إغراق النازع في القوس فتنشط إلي عالم الملكوت و تسبح فيها فتسبق إلي حظائر القدس فتصير لشرفها و قوتها من المدبرات أو حال سلوكها فإنها تنزع عن الشهوات و تنشط إلي عالم القدس فتسبح

و درباره آیه عَمَّ یَتَساءَلُونَ فرموده: اصل آن عمّا بوده، پس الف حذف شده و معنای این استفهام بزرگداشت شأن چیزی است که درباره آن می پرسند که گویی به خاطر عظمت آن جنس آن مخفی است، پس از آن سوال می شود و ضمیر جمع مذکر برای اهل مکه است که درباره قیامت بین خود سوال می نمودند یا از رسول خدا صلی الله علیه و آله و مومنان از روی استهزاء درباره آن می پرسیدند. عَنِ النَّبَإِ الْعَظیمِ بیان است برای شأن آنچه بزرگ داشته شده یا صله است برای یتساءلون و عم متعلق است به فعل محذوفی که با یتساءلون تفسیر شده. الَّذی هُمْ فیهِ مُخْتَلِفُونَ یعنی اختلاف نظرشان شامل یقین به نفی و شک در وقوع آن یا اقرار و یا انکار آن است. کَلاَّ سَیَعْلَمُونَ نهی است از پرسش و وعده جزا دادن به آن است. ثُمَّ کَلاَّ سَیَعْلَمُونَ تکرار ما قبل است برای مبالغه و ثم برای اشعار دادن به آنست که وعید دوم شدشدتر است و گفته شده: وعید اولی هنگام جان کندن و وعید دوم در قیامت است یا اولی در رستاخیز و دومی برای جزا دادن است.

و در مورد آیه وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً فرموده: اینها صفات فرشتگان مرگ است؛ زیرا آنان ارواح کافران را از بدنهایشان بیرون می برند به صورت مبالغه آمیزی در قبض روح؛ زیرا این فرشتگان ارواح را از دورترین نقاط بدنها می کَنند یا معنا این است که نفوس کفر غرق در ابدان آنهاست و ینشطون یعنی ارواح مومنان را با نرمی بیرون می برند و از نشط الدلو من البئر گرفته شده یعنی زمانی که سطل آب را از چاه بیرون می آورند و در اخراج ارواح از بدنها مثل غواصانی که چیزی را از اعماق دریا خارج می کنند، شنا می کنند، پس ارواح کفار را جلوتر به آتش و ارواح مومنان را به بهشت می برند، پس امر ثواب و عقاب نفوس را تدبیر می کنند به این صورت که نفوس را برای ادراک آلام و لذات مهیا می کنند یا دو قسم اولی برای این دسته از ملائک است و بقیه سوگندها مربوط به گروههایی از فرشتگان است که در انجام امور سرعت به خرج می دهند، پس به سمت آنچه بدان مأمور شده اند سبقت می گیرند و امرش را تدبیر می کنند یا صفات ستارگان است زیرا آنها به سرعت از مشرق به مغرب می روند و غرق در سرعتند به این صورت که آسمان را طی می کنند تا در دورترین نقطه مغرب فرو روند و از برجی به برج دیگر حرکت می کنند یعنی از حرکت ثور خارج می شوند وقتی ثور از شهری به شهر دیگر خارج می شود و در آسمان شناور می شوند، پس برخی در سیر خود سبقت می گیرند زیرا از حیث حرکت سریع تر هستند و امری را که مأمور آنند انجام می دهند مانند اختلاف فصول و تقدیر زمانها و ظهور اوقات عبادات و وقتی حرکاتشان از مشرب به سمت مشرق بر خلاف طبیعت باشد و حرکاتشان از برجی به برج دیگر نرم و ملائم طبعشان باشد، اولی نزع و دومی نشط نامیده می شود یا نزعاز صفات نفوس برتر است هنگام جدا شدن از ابدان، زیرا این نفوس به حالت غرق یا نزع شدید از ابدان جدا می شوند و نزع شدید از تلاش زیاد کماندار در کشیدن کمان گرفته شده؛ پس این نفوس فاضل به عالم ملکوت رفته و در آنجا شناور می شود و به سمت درجات قدسی بهشت سبقت می گیرد و به سبب شرافت و قوتش از مدبرات عالم می گردد یا مراد حال سلوک نفوس مستعده است زیرا از شهوات کَنده می شود و به سمت عالم قدس حرکت می کند

في مراتب الارتقاء فتسبق إلي الكمالات حتي تصير من المكملات أو صفات أنفس الغزاة أو أيديهم تنزع القسي بإغراق السهام و ينشطون بالسهم للرمي و يسبحون في البر و البحر فيسبقون إلي حرب العدو فيدبرون أمرها أو صفات خيلهم فإنها تنزع في أعنتها نزعا تغرق فيه الأعنة لطول أعناقها و تخرج من دار الإسلام إلي دار الكفر و تسبح في جريها فتسبق إلي العدو فتدبر أمر الظفر أقسم الله بها علي قيام الساعة و إنما حذف لدلالة ما بعده عليه يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ و هو منصوب به و المراد بالراجفة الأجرام الساكنة التي تشتد حركتها حينئذ كالأرض و الجبال لقوله يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ أو الواقعة التي ترجف الأجرام عندها و هي النفخة الأولي تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ التابعة و هي السماء و الكواكب تنشق و تنتثر أو النفخة الثانية و الجملة في موقع الحال قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ شديدة الاضطراب من الوجيف و هي صفة لقلوب و الخبر أَبْصارُها خاشِعَةٌ أي أبصار أصحابها ذليلة من الخوف و لذلك أضافها إلي القلوب يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ في الحالة الأولي يعنون الحياة بعد الموت من قولهم رجع فلان في حافرته أي طريقه التي جاء فيها فحفرها أي أثر فيها بمشيه علي النسبة كقوله عِيشَةٍ راضِيَةٍ أَ إِذا كُنَّا عِظاماً ناخرة أي بالية أو نَخِرَةً و هي أبلغ قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ ذات خسران أو خاسر أصحابها و المعني أنها إن صحت فنحن إذا خاسرون لتكذيبنا بها و هو استهزاء منهم فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ متعلق بمحذوف أي لا يستصعبوها فما هي إلا صيحة واحدة يعني النفخة الثانية فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ فإذا هم أحياء علي وجه الأرض بعد ما كانوا أمواتا في بطنها و الساهرة الأرض البيضاء المستوية و قيل اسم جهنم.

و في قوله تعالي يَوْمَ تُبْلَي السَّرائِرُ أي تتعرف و تميز بين ما طاب من الضمائر و ما خفي من الأعمال و ما خبث منها فَما لَهُ للإنسان مِنْ قُوَّةٍ من منعه في نفسه يمتنع بها وَ لا ناصِرٍ يمنعه.

و في قوله تعالي فَما يُكَذِّبُكَ أي فأي شي‌ء يكذبك يا محمد دلالة أو نطقا بَعْدُ بِالدِّينِ بالجزاء بعد ظهور هذه الدلائل و قيل ما بمعني من و قيل الخطاب للإنسان علي الالتفات و المعني فما الذي يحملك علي هذا التكذيب أَ لَيْسَ اللَّهُ

و در مراتب ترقّی شناور می شود و به سمت کمالات سبقت می گیرد تا از کامل کنندگان می شود یا صفات نفسهای جنگجویان یا دستهای آنان است که تیرهای کمانها را با قدرت می کشند و با تیر برای پرتاب تلاش می کنند و در خشکی و دریا سیر نموده و به سمت جنگ با دشمن سبقت می گیرند و امر جنگ را تدبیر می کنند یا صفات اسبان آنان است که با لجامهایشان کشیده می شوند به گونه ای که لجامها به سختی کشیده می شود به خاطر این که گردن اسبها دراز است و این اسبان از مملکت اسلام به مملکت کفر خارج می شود و در حرکتشان شناور می شوند و به سمت دشمن پیشی می گیرند و امر پیروزی را تدبیر می کنند. خدا به اینها بر قیام قیامت قسم یاد کرد و به خاطر دلالت ما بعد این کلمات بر این مطلب، محذوف شدند. یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ و یوم منصوب است به ظرفیت و منظور از راجفه اجرام ساکنی هستند که در هنگامه قیامت حرکتشان شدت می گیرد، مثل زمین و کوهها زیرا در آیه دیگر فرموده: یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ یا مراد از راجفه واقعه ای است که اجرام هنگام تحقق آن می لرزند و آن واقعه نفخه اولی است. تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ منظور از رادفه همان تابعه است که آسمان است و ستارگان شکافته می شوند و فرو ریزند یا مراد نفخه دوم است و جمله در موضع حالیت قرار دارد. قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ یعنی دلها به شدت می لرزد و واجفه از وجیف گرفته شده که صفت دلهاست و خبر آن این جمله است: أَبْصارُها خاشِعَةٌ یعنی دیدگان صاحبان آن قلوب ذلیل است در اثر ترس و به همین خاطر ترس را به قلوب نسبت داد. یَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحافِرَةِ فی الحافره یعنی حالت نخست و منظورشان حیات دنیاست پس از مرگ و از عبارت رجع فلان فی حافرته گرفته شده یعنی فلانی به راهی که آمده بود برگشت و در آن با راه رفتنش به نسبت اثر گذاشت مانند آیه عیشَةٍ راضِیَة. أَ إِذا کُنَّا عِظاماً ناخره یعنی پوسیده یا نَخِرَةً که مبالغه اش از ناخره بیشتر است. قالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ یعنی بازگشتی دارای زیان یا بازگشتی که صاحبان آن زیان دیده شدند و معنی این می شود که قیامت اگر صحیح باشد، بنا بر این ما زیان کاریم زیرا ما آن را تکذیب کردیم و این ایه بیان استهزای منکران است. فَإِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ این جمله متعلق به یک فعل محذوف است یعنی قیامت را سخت و دشوار ندانید که آن نیست مگر یک صیحه و فریاد یعنی نفخه دوم. فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ یعنی ناگهان می بینند که بر روی زمین زنده شده اند پس از آنکه در شکم زمین و به صورت مردگانی بودند و ساهره زمین سفید و صاف است و گفته شده ساهره نام جهنم است.⁽¹⁾

و در مورد آیه یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ گفته: یعنی شناخت صورت می گیرد و بین ضمایر پاک و اعمال مخفی و اعمال خبیث تمایز صورت می گیرد. فَما لَهُ یعنی برای انسان. مِنْ قُوَّةٍ یعنی قوتی که او را منع کند در نفس و انسان به کمک آن قوت منع را بپذیرد. وَ لا ناصِرٍ و یاوری هم ندارد که او را منع کند.⁽²⁾و در مورد آیه فَما یُکَذِّبُکَ یعنی چه چیزی ای محمد تو را از حیث دلالت یا نطق تکذیب می کند بَعْدُ بِالدِّینِ دین یعنی جزا بعد از ظهور این دلائل و گفته شده: ما به معنی من است یعنی چه کسی و گفته شده: خطاب از باب التفات متوجه انسان است و معنا این می شود: چه چیزی تو را وادار به این تکذیب می کند. أَ لَیْسَ اللَّهُ

بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ تحقيق لما سبق و المعني أ ليس الذي فعل ذلك من الخلق و الرد بأحكم الحاكمين صنعا و تدبيرا و من كان كذلك كان قادرا علي الإعادة و الجزاء و قال الرجعي مصدر كالبشري.

و في قوله تعالي أَ فَلا يَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ أي بعث ما فِي الْقُبُورِ من الموتي وَ حُصِّلَ جمع محصلا في الصحف أو ميز ما فِي الصُّدُورِ من خير أو شر و تخصيصه لأنه الأصل إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ يوم القيامة لَخَبِيرٌ عالم بما أعلنوا و ما أسروا فيجازيهم.

و في قوله تعالي أَ رَأَيْتَ استفهام معناه التعجب الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ بالجزاء أو الإسلام.

الأخبار

«1»

لي، الأمالي للصدوق الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَبْعَثَ الْخَلْقَ أَمْطَرَ السَّمَاءَ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ⁽¹⁾فَاجْتَمَعَتِ الْأَوْصَالُ وَ نَبَتَتِ اللُّحُومُ.

ين، كتاب حسين بن سعيد و النوادر ابن أبي عمير مثله.

«2»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي شَيْخٍ إِجَازَةً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْحَكَمِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ جَرِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ بَشَّارٍ ⁽²⁾عَنْ سَعِيدِ بْنِ مِينَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّ نَفَراً مِنْ قُرَيْشٍ اعْتَرَضُوا الرَّسُولَ صلي الله عليه و آله مِنْهُمْ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَ أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ وَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَ الْعَاصُ بْنُ سَعِيدٍ فَقَالُوا يَا مُحَمَّدُ هَلُمَّ فَلْنَعْبُدْ مَا تَعْبُدُ وَ تَعْبُدُ مَا نَعْبُدُ فَنَشْتَرِكُ نَحْنُ وَ أَنْتَ فِي الْأَمْرِ فَإِنْ يَكُنِ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ الْحَقَّ فَقَدْ أَخَذْتَ بِحَظِّكَ مِنْهُ وَ إِنْ يَكُنِ الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ الْحَقَّ فَقَدْ أَخَذْنَا بِحَظِّنَا مِنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما

بِأَحْکَمِ الْحاکِمینَ این جمله تحقق بخشیدن به جملات گذشته است و معنا چنین است که آیا کسی که خلق و ردّ حیات می کند از حیث صنع و تدبیر استوارترین حکم کنندگان نیست و کسی که چنین باشد قادر بر اعاده خلق و جزاء است.⁽³⁾و طبرسی گفته: الرجعی مصدر است مانند البشری.⁽⁴⁾

و در مورد آیه أَ فَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ یعنی برانگیخته شود ما فِی الْقُبُورِ از مردگان وَ حُصِّلَ یعنی جمع شود به صورت موجود در صحیفه ها یا تمییز داده شود ما فِی الصُّدُورِ از عمل خیر و شر و آنچه در سینه هاست معین شود. زیرا اصل انست که در قلوب است.إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ روز قیامت لَخَبیرٌ یعنی عالم است به آنچه علنی انجام دادند و آنچه پنهانی کردند پس به آنان جزا دهد.⁽⁵⁾

و در مورد آیه أَ رَأَیْتَ فرموده: این استفهام است که معنای آن تعجب است. الَّذی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ یعنی تکذیب جزا یا تکذیب اسلام می کند.⁽⁶⁾

روایات

روایت 1.

امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: چون خدای عز و جل بخواهد خلق را مبعوث کند چهل روز آسمان بر زمین ببارد تا رگ و پیها جمع شوند و گوشت بروید.⁽⁷⁾

در کتاب حسین بن سعید و نوادر نیز مثل این روایت نقل شده است.⁽⁸⁾

روایت 2.

امالی شیخ مفید: سعید بن مینا از تعدادی از اصحاب خود نقل نموده که گروهی از قریش به رسول خدا صلی الله علیه و آله اعتراض نمودند که از جمله معترضان عتبة بن ربیع و امیة بن خلف و ولید بن مغیره و عاص بن سعید بودند. اینان گفتند: ای محمد! بیا ما آنچه را تو می پرستی بپرستیم و تو نیز آنچه را ما می پرستیم بپرست تا ما و تو در امر عبادت شریک شویم؛ اگر آنچه ما بر آنیم حق بود، تو حظ و بهره خود را از آن گرفته ای و اگر آنچه تو بر آنی حق بود، ما نیز حظ و بهره خود را از آن گرفته ایم؛ پس خدای تبارک و تعالی نازل فرمود: «قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما

تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ إِلَي آخِرِ السُّورَةِ ثُمَّ مَشَي أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ بِعَظْمٍ رَمِيمٍ فَفَتَّهُ فِي يَدِهِ ثُمَّ نَفَخَهُ وَ قَالَ أَ تَزْعُمُ أَنَّ رَبَّكَ يُحْيِي هَذَا بَعْدَ مَا تَرَي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ إِلَي آخِرِ السُّورَةِ.

«3»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ يَذْكُرُ فِيهِ قِصَّةَ بُخْتَ‌نَصَّرَ أَنَّهُ لَمَّا قُتِلَ مَا قُتِلَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَرَجَ أَرْمِيَا عَلَي حِمَارٍ وَ مَعَهُ تِينٌ قَدْ تَزَوَّدَهُ وَ شَيْ‌ءٌ مِنْ عَصِيرٍ فَنَظَرَ إِلَي سِبَاعِ الْبَرِّ وَ سِبَاعِ الْبَحْرِ وَ سِبَاعِ الْجَوِّ تَأْكُلُ تِلْكَ الْجِيَفَ فَفَكَّرَ فِي نَفْسِهِ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ أَنَّي يُحْيِي اللَّهُ هَؤُلَاءَ وَ قَدْ أَكَلَتْهُمُ السِّبَاعُ ⁽¹⁾فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مَكَانَهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلي قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها قالَ أَنَّي يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ أَيْ أَحْيَاهُ فَلَمَّا رَحِمَ اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ أَهْلَكَ بُخْتَ‌نَصَّرَ رَدَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَي الدُّنْيَا وَ كَانَ عُزَيْرٌ لَمَّا سَلَّطَ اللَّهُ بُخْتَ‌نَصَّرَ عَلَي بَنِي إِسْرَائِيلَ هَرَبَ وَ دَخَلَ فِي عَيْنٍ وَ غَابَ فِيهَا وَ بَقِيَ إِرْمِيَا مَيِّتاً مِائَةَ سَنَةٍ ثُمَّ أَحْيَاهُ اللَّهُ فَأَوَّلُ مَا أَحْيَا مِنْهُ عَيْنَيْهِ ⁽²⁾فِي مِثْلِ غِرْقِئِ الْبَيْضِ فَنَظَرَ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً ثُمَّ نَظَرَ إِلَي الشَّمْسِ قَدِ ارْتَفَعَتْ فَقَالَ أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلي طَعامِكَ وَ شَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ أَيْ لَمْ يَتَغَيَّرْ وَ انْظُرْ إِلي حِمارِكَ وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَي الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَي الْعِظَامِ الْبَالِيَةِ الْمُنْفَطِرَةِ تَجْتَمِعُ إِلَيْهِ وَ إِلَي اللَّحْمِ الَّذِي قَدْ أَكَلَتْهُ السِّبَاعُ يَتَأَلَّفُ إِلَي الْعِظَامِ مِنْ هَاهُنَا وَ هَاهُنَا وَ يَلْتَزِقُ بِهَا حَتَّي قَامَ وَ قَامَ حِمَارُهُ فَقَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ.

بيان

الغرقئ كزبرج القشرة الملتزقة ببياض البيض أو البياض الذي يؤكل و قال الطبرسي رحمه الله أَوْ كَالَّذِي مَرَّ أي أو هل رأيت كالذي مر عَلي قَرْيَةٍ و هو عزير عن قتادة و عكرمة و السدي و هو المروي عن أبي عبد الله عليه السلام و قيل هو أرميا عن وهب و هو المروي عن أبي جعفر عليه السلام و قيل هو الخضر عن ابن إسحاق و القرية التي مر عليها هي بيت المقدس لما خربه بخت نصر و قيل هي الأرض المقدسة

تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ.» یعنی{ بگو ای کافران! من آنچه شما می پرستید را نمی پرستم و شما نیز پرستنده آنچه من می پرستم نیستید!} تا آخر سوره؛ سپس ابیّ بن خلف استخوان پوسیده ای را جلو آورد و آن را با دستش ریز ریز کرد و سپس به آن فوت کرد و گفت: تو می پنداری پروردگارت این را بعد از آنچه دیدی زنده می کند؟ پس خدای متعال نازل فرمود: «وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمیمٌ قُلْ یُحْییهَا الَّذی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلیمٌ.» و برای ما مثالی زد و آفرینش خود را فراموش کرد؛ گفت: چه کسی استخوانهایی را که پوسیده زنده می کند؟ بگو: آن را کسی که بار اول آن را آفرید زنده می کند و به هر آفرینشی آگاه است، تا آخر سوره.⁽³⁾

روایت 3.

تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام در ذیل حدیثی طولانی که در آن جریان بخت نصّر را ذکر نمودند فرمودند: وقتی از بنی اسرائیل آنان که کشته شدند، کشته شدند، ارمیا سوار بر اُلاغش بیرون رفت، در حالیکه توشه‌ای از انجیر و مقداری شربت آبمیوه به همراه داشت، به درندگان خشکی و درندگان دریا و درندگان آسمان که لاشه‌ها را می‌خوردند نگاه کرد؛ ساعتی با خود فکر کرد، سپس گفت: «خدا چگونه اینان را زنده می کند»، در حالیکه درندگان آنها را خوردند، سپس خداوند او را در همان جا که بود میراند، و این مصداق همان سخن خداوند تبارک و تعالی می‌باشد که می‌فرماید: «أَوْ کالَّذِی مَرَّ عَلَی قَرْیةٍ وَهی خَاوِیةٌ عَلَی عُرُوشِها قَالَ أَنَّیَ یحْیی هذِه اللّه بَعْدَ مَوْتِها فَأَمَاتَه اللّه مِئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَه.» { یعنی یا مانند کسی که از قریه ای گذشت در حالی که آن قریه بر سقف هایش فروریخته بود؛ گفت: خدا چگونه اینها را بعد ازمرگش زنده می سازد پس خدا او را صد سال میراند و سپس زنده گردانید}، یعنی او را زنده گردانید. هنگامی که خداوند به بنی‌اسرائیل رحم کرد و بخت نصر را نابود کرد، بنی‌اسرائیل را دوباره به دنیا بازگرداند؛ و هنگامی که خداوند بخت نصر را بر بنی‌اسرائیل چیره ساخته بود، عُزَیر گریخت و وارد چشمه‌ای شد و در آن ناپدید گشت، و ارمیا صد سال مرده بود، سپس خداوند متعال او را زنده گردانید و اولین چیزی که در او زنده گردانید چشمانش بود، همچون پوست تخم مرغ. پس نگریست و خداوند به او وحی کرد که چه مدت گذشته است؟ گفت: یک روز، سپس به خورشید نگاه کرد که بالا رفته بود، گفت: و پاسی از روز، باری تعالی فرمود: «بَل لَّبِثْتَ مِئَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَی طَعَامِک وَشَرَابِک لَمْ یتَسَنَّه»، یعنی به غذا و نوشیدنی ات بنگر که تغییر نکرده است «وَانظُرْ

إِلَی حِمَارِک وَلِنَجْعَلَک آیةً لِّلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَی العِظَامِ کیفَ نُنشِزُها ثُمَّ نَکسُوها لَحْمًا»، و به استخوان های پوسیده‌ی ترک خورده نگریست که چگونه به سوی او می‌آیند و چگونه گوشتی که درندگان خورده‌اند از اینجا و آنجا جمع می‌گردد و به استخوان می‌پیوند و به آن می‌چسبد تا اینکه برخاست و الاغش نیز ایستاد؛ گفت: «أَعْلَمُ أَنَّ اللّه عَلَی کلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ.⁽⁴⁾». یعنی می دانم که خدا بر هر چیزی تواناست.⁽⁵⁾

توضیح

غرقیء بر وزن زِبرِج پوست نازک چسبیده به سفیدی تخم مرغ یا آن سفیدی است که خورده می شود و طبرسی رحمه الله فرموده: أَوْ کَالَّذی مَرَّ یعنی آیا دیدی مثل کسی را که گذشت عَلی قَرْیَةٍ و این شخص عزیر بود. این تفسیر از قتاده و عکرمه و سدی نقل شده و همین تفسیر از امام صادق علیه السلام نقل شده و وهب گفته این شخص ارمیا بوده و این روایت شده از امام باقر علیه السلام است و ابن اسحاق گفته این شخص خضربوده و قریه ای که بر آن گذشت بیت المقدس بوده، زمانی که بخت نصر آن را ویران کرد و گفته شده: این قریه ارض مقدس بوده

و قيل هي القرية التي خرج منها الألوف حذر الموت وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها أي خالية و قيل خراب و قيل ساقطة علي أبنيتها و سقوفها كان السقوف سقطت و وقع البنيان عليها قالَ أَنَّي يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها أي كيف يعمر الله هذه القرية بعد خرابها و قيل كيف يحيي الله أهلها بعد ما ماتوا و لم يقل ذلك إنكارا و لا تعجبا و لا ارتيابا و لكنه أحب أن يريه الله إحياءها مشاهدة ⁽¹⁾فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ أي أحياه قالَ كَمْ لَبِثْتَ في التفسير أنه سمع نداء من السماء كم لبثت يعني في مبيتك و منامك و قيل إن القائل نبي و قيل ملك و قيل بعض المعمرين ممن شاهده عند موته و إحيائه قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ لأن الله تعالي أماته في أول النهار و أحياه بعد مائة سنة في آخر النهار فقال يَوْماً ثم التفت فرأي بقية من الشمس فقال أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ثم قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلي طَعامِكَ وَ شَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ أي لم تغيره السنون و إنما قال لَمْ يَتَسَنَّهْ علي الواحد لأنه أراد جنس الطعام و الشراب و قيل أراد به الشراب لأنه أقرب و قيل أراد عصيرا و تينا و عنبا و هذه الثلاثة أسرع الأشياء تغيرا و فسادا فوجد العصير حلوا و التين و العنب كما جنيا لم يتغير وَ انْظُرْ إِلي حِمارِكَ كيف تفرقت أجزاؤه و تبددت عظامه ثم انظر كيف يحييه الله و إنما قال ذلك له ليستدل بذلك علي طول مماته وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ فعلنا ذلك و قيل معناه فعلنا ذلك إجابة لك إلي ما أردت وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً أي حجة لِلنَّاسِ في البعث وَ انْظُرْ إِلَي الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها كيف نحييها و بالزاي كيف نرفعها من الأرض فنردها إلي أماكنها من الجسد و نركب بعضها إلي بعض ثُمَّ نَكْسُوها أي نلبسها لَحْماً و اختلف فيه فقيل أراد عظام حماره و قيل أراد عظامه قالوا أول ما أحيا الله منه عينه و هو مثل غرقئ البيض فجعل ينظر إلي العظام البالية المتفرقة تجتمع إليه و إلي اللحم الذي قد أكلته السباع تتألف إلي العظام من هاهنا و من هاهنا و تلتزم و تلتزق بها حتي قام و قام حماره فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أي ظهر و علم قالَ أَعْلَمُ أي أيقن أَنَّ اللَّهَ عَلي

و گفته شده: آن قریه ای بوده که هزارن نفر از بیم مرگ از آن خارج شدند؛ وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها یعنی آن قریه خالی بود و گفته شده: خراب بوده و گفته شده: بر بناها و سقفهایش فرو ریخته بوده یعنی سقفها ساقط شده بوده و بناها بر آن ریخته بوده. قالَ أَنَّی یُحْیی هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها یعنی خداوند چگونه این قریه را بعد از ویران شدنش آباد می سازد و گفته شده: چگونه خدا اهل آن را بعد از آن که مردندزنده می کند و البته آن پیامبر این سخن را از باب انکار یا تعجب یا تردید نگفت بلکه خواست خداوند دوباره زنده کردنش را به عیان به او نشان دهد. فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ بعثه یعنی او را زنده کرد. قالَ کَمْ لَبِثْتَ در تفسیر است که آن پیامبر صدایی از آسمان شنید که چقدر در گذران شب و خوابیدنت درنگ کردی و گفته شده: قائل این سخن خود آن پیامبر بود و گفته شده: فرشته ای بود و گفته شده: برخی افراد مسنّ که او را هنگام مردن و زنده شدن دیدند چنین پرسیدند. قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ زیرا خداوند متعال او را در اول روز میراند و در آخر روز بعد از صد سال زنده کرد. پس گفت من یک روز ماندم و متوجه بقیه خورشید در آسمان شد و سپس گفت: یا بخشی از یک روز ماندم سپس خداوند فرمود: قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلی طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ یعنی گدشت سالها غذا و شرابت را تغییر نداده و لم یتسنه را مفرد آورد نه مثنی زیرا جنس طعام و شراب را مد نظر گرفت و گفته شده: اراده شراب کرد زیرا شراب از طعام به آن ضمیر نزدیک تر است و گفته شده: مراد خداوند افشره و انجیر و انگور بود و این سه چیز از حیث تغییر و فساد سریعترین اشیا هستند. پس او افشره را شیرین یافت و انجیر و انگور را مثل زمانی که چیده شده باشند فاقد تغیر یافت. وَ انْظُرْ إِلی حِمارِکَ که چگونه اجزایش متفرق شده و استخوانهایش از هم جدا شده و سپس بنگر که خدا چگونه آن را زنده می کند و خدا این سخن را در مورد حمارش به او فرمود تا برایش در خصوص طول مردنش استدلال کند. وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ ما این کار را کردیم و گفته شده: معنا اینست که ما این کار را برای اجابت دعای تو در مورد آنچه کردی انجام دادیم وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ یعنی برای این که تو را حجتی برای مردم در خصوص رستاخیز قرار دهیم. وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها یعنی چگونه ما آن را زنده می کنیم و با حرف زای یعنی چگونه ما آن را از روی زمین بلند می کنیم و آن را به جای خود در جسد بر می گردانیم و برخی را با برخی دیگر ترکیب می کنیم. ثُمَّ نَکْسُوها یعنی سپس می پوشانیم لَحْماً و در مورد آن اختلاف پیدا شده. پس گفته شده: مراد استخوانهای حمار اوست که بر آن لحم می پوشاند و گفته شده استخوانهای خود اوست و گفته اند اولین عضوی که خدا از او زنده کرد، چشم او بود که مثل پوسته نازک تخم مرغ بود و شروع به نظر کردن به استخوانهای پوسیده کرد که از هم جدا بودند ولی به سمت او جمع شدند و به گوشتی که درندگان آن را خورده بودند که از این سو و آن سو بر استخوانها نشست و با او همراه شد و به استخوانها چسبید تا این که خود او و حمارش ایستادند. فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ یعنی وقتی آشکار شد و علم پیدا کرد، قالَ أَعْلَمُ یعنی یقین دارم أَنَّ اللَّهَ عَلی

كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ أي لم أقل ما قلت عن شك و ارتياب و يحتمل أنه إنما قال ذلك لأنه ازداد لما عاين و شاهد يقينا و علما إذ كان قبل ذلك علمه علم استدلال فصار علمه ضرورة و معاينة انتهي.

أقول: سيأتي تفصيل هذه القصة و ما سيأتي من قصة إبراهيم عليه السلام في كتاب النبوة مع سائر ما يتعلق بهما من الأخبار.

«4»

فس، تفسير القمي وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتي قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلي وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ الْآيَةَ - حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام نَظَرَ إِلَي جِيفَةٍ عَلَي سَاحِلِ الْبَحْرِ تَأْكُلُهَا سِبَاعُ الْبَرِّ وَ سِبَاعُ الْبَحْرِ ثُمَّ يَثِبُ السِّبَاعُ بَعْضُهَا عَلَي بَعْضٍ فَيَأْكُلُ بَعْضُهَا بَعْضاً فَتَعَجَّبَ إِبْرَاهِيمُ فَقَالَ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتي فَقَالَ اللَّهُ لَهُ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلي وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلي كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَأَخَذَ إِبْرَاهِيمُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ الطَّاوُسَ وَ الدِّيكَ وَ الْحَمَامَ وَ الْغُرَابَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ أَيْ قَطِّعْهُنَّ ثُمَّ اخْلِطْ لَحْمَاتِهِنَّ ⁽¹⁾وَ فَرِّقْهَا عَلَي كُلِّ عَشَرَةِ جِبَالٍ ثُمَّ خُذْ مَنَاقِيرَهُنَّ وَ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً فَفَعَلَ إِبْرَاهِيمُ ذَلِكَ وَ فَرَّقَهُنَّ عَلَي عَشَرَةِ جِبَالٍ ثُمَّ دَعَاهُنَّ فَقَالَ أَجِيبِينِي بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي فَكَانَتْ يَجْتَمِعُ وَ يَتَأَلَّفُ لَحْمُ كُلِّ وَاحِدٍ وَ عَظْمُهُ إِلَي رَأْسِهِ وَ طَارَتْ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.

بيان

يظهر ⁽²⁾من هذا الخبر و غيره من الأخبار أن إبراهيم عليه السلام أراد بهذا السؤال أن يظهر للناس جواب شبهة تمسك بها الملاحدة المنكرون للمعاد حيث قالوا

کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ یعنی آنچه گفتم از سر شک و تردید نبود و ممکن است این مطلب را گفته باشد زیرا وقتی به عیان زنده شدنش را

مشاهده کرد بر یقین و علمش افزوده شد زیرا قبل از این واقعه نیز علم از روی دلیل و نظر داشت ولی علم او ضروری و بالعیان گردید. پایان کلام طبرسی.⁽³⁾

علامه مجلسی می فرماید: تفصیل این قصه و آنچه در خصوص داستان ابراهیم علیه السلام می آید در کتاب نبوت است همراه با سایر اخباری که مربوط به این جریان است.

روایت 4.

تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام، درباره آیه «وَ إِذْ قالَ إِبْراهیمُ رَبِّ أَرِنی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبی قالَ فَخُذ.» فرمود: ابراهیم، لاشه‌ای را روی ساحل کنار دریا دید که درندگان خشکی و درندگان دریا آن را می‌خوردند، سپس درندگان بر یکدیگر حمله آوردند و یکدیگر را خوردند، ابراهیم تعجب کرد، و گفت: پروردگارا! به من نشان بده که چگونه مردگان را زنده می‌گردانی، خداوند متعال فرمود: «أَوَلَمْ تُؤْمِن» گفت: «بَلَی وَلَکن لِّیطْمَئِنَّ قَلْبِی»، فرمود: «فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّیرِ فَصُرْهنَّ إِلَیک ثُمَّ اجْعَلْ عَلَی کلِّ جَبَلٍ مِّنْهنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهنَّ یأْتِینَک سَعْیا وَاعْلَمْ أَنَّ اللّه عَزِیزٌ حَکیمٌ». بنابراین ابراهیم طاووس و خروس و کبوتر و کلاغ را برداشت، خداوند عز و جل فرمود: «فَصُرْهنَّ إِلَیک»، یعنی، آنها را تکه تکه کن سپس گوشت آنان را با یکدیگر مخلوط کن و بر ده کوه تقسیم کن، سپس منقارهای آنان را بردار و آنان را فراخوان، خواهی دید که به سرعت به سوی تو می‌آیند. ابراهیم آن را انجام داد و آنها را بر ده کوه تقسیم کرد، سپس آنان را فراخواند و گفت: به اذن خداوند پاسخ مرا بدهید. بنابراین تکه‌ها جمع می‌شدند و گوشت و استخوان هر یک به سرش می‌پیوست، و سپس به سوی ابراهیم پرواز کردند، در این هنگام ابراهیم گفت: به راستی که خداوند دانا و تواناست.⁽⁴⁾

توضیح

از این خبر و سایر اخبار استفاده می شود که ابراهیم علیه السلام با این سوال خواست به مردم جواب شبهه ای را بدهد که ملحدان منکر معاد طرح کردند و گفتند:

لو أكل إنسان إنسانا و صار غذاء له جزءا من بدنه فالأجزاء المأكولة إما أن تعاد في بدن الآكل أو في بدن المأكول و أيا ما كان لا يكون أحدهما بعينه معادا بتمامه علي أنه لا أولوية لجعلها جزءا من أحدهما دون الآخر و لا سبيل إلي جعلها جزءا من كل منهما و أيضا إذا كان الآكل كافرا و المأكول مؤمنا يلزم تنعيم الأجزاء العاصية أو تعذيب الأجزاء المطيعة.

و أجيب بأنا نعني بالحشر إعادة الأجزاء الأصلية الباقية من أول العمر إلي آخره لا الحاصلة بالتغذية فالمعاد من كل من الآكل و المأكول الأجزاء الأصلية الحاصلة في أول الفطرة من غير لزوم فساد ثم أوردوا علي ذلك بأنه يجوز أن تصير تلك الأجزاء الأصلية في المأكول الفضلية في الآكل نطفة و أجزاء أصلية لبدن آخر و يعود المحذور.

و أجيب بأنه لعل الله يحفظها من أن تصير جزءا لبدن آخر فضلا عن أن تصير جزءا أصليا و تلك الأخبار تدل علي أن ما في الآية الكريمة إشارة إلي هذا الكلام أي أنه تعالي يحفظ أجزاء المأكول في بدن الآكل و يعود في الحشر إلي بدن المأكول كما أخرج تلك الأجزاء المختلطة و الأعضاء الممتزجة من تلك الطيور و ميز بينها ثم قوله تعالي فَصُرْهُنَّ قيل هو مأخوذ من صاره يصوره إذا أماله ففي الكلام تقدير أي أملهن و ضمهن إليك و قطعهن ثم اجعل و قال ابن عباس و ابن جبير و الحسن و مجاهد صرهن إليك معناه قطعهن يقال صار الشي‌ء يصوره صورا إذا قطعه و ظاهر قوله عليه السلام فقطعهن أنه تفسير لقوله تعالي فَصُرْهُنَّ و يحتمل أن يكون بيانا لحاصل المعني فلا ينافي الأول و أما سبب سؤال إبراهيم عليه السلام و سائر ما يتعلق بهذه القصة فسيأتي في كتاب النبوة.

«5»

ج، الإحتجاج عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ أَنَّهُ قَالَ الزِّنْدِيقُ لِلصَّادِقِ عليه السلام أَنَّي لِلرُّوحِ بِالْبَعْثِ وَ الْبَدَنُ قَدْ بَلِيَ وَ الْأَعْضَاءُ قَدْ تَفَرَّقَتْ فَعُضْوٌ فِي بَلْدَةٍ تَأْكُلُهَا سِبَاعُهَا وَ عُضْوٌ بِأُخْرَي تَمْزِقُهُ هَوَامُّهَا وَ عُضْوٌ قَدْ صَارَ تُرَاباً بُنِيَ بِهِ مَعَ الطِّينِ حَائِطٌ قَالَ إِنَّ الَّذِي أَنْشَأَهُ مِنْ غَيْرِ شَيْ‌ءٍ وَ صَوَّرَهُ عَلَي غَيْرِ مِثَالٍ كَانَ سَبَقَ إِلَيْهِ قَادِرٌ أَنْ يُعِيدَهُ كَمَا بَدَأَهُ قَالَ أَوْضِحْ لِي ذَلِكَ

اگر انسانی انسان دیگر را بخورد و غذای او جزئی از بدن شخص خورنده بشود، پس اجزای خورده شده یا در بدن آکل اعاده می شود یا در بدن مأکول و در هر کدام که زنده شود و برگردد هیچ یک دقیقا اعاده نشده است، بنا بر این که اولویتی نیست که آن اجزای خورده شده جزئی از یکی غیر از دیگری باشد و راهی هم نیست که آن اجزاء را جزء هر دو قرار بدهیم و همچنین اگر آکل کافر و مأکول مومن باشد، لازم می آید که اجزای گناهکار مورد تنعم خداوند قرار بگیرد یا اعضای فرد مطیع عذاب بشود.

از این شبهه پاسخ داده شده که مراد ما از حشر اعاده اجزای اصلی و باقی شخص از اول عمر تا آخر عمر اوست نه اجزایی که با تغذیه حاصل می شود. پس آنچه از هر یک از آکل و مأکول بر می گردد همان اجزای اصلی است که در اول خلقت وجود داشته بدون این که در ان فسادی لازم آمده باشد. سپس ملحدان بر این جواب اشکال کردند که ممکن است آن اجزای اصلی بدن مأکول که در بدن آکل به صورت اجزای فرعی درآمده نطفه شده باشد و اجزای اصلی بدن فرد دیگری شده باشد و محذور شما عود نماید.

و پاسخ داده شده به این که شاید خدا آن اجزای اصلی را از این که جزء بدن آکل شود حفظ نماید چه رسد به این که جزء اصلی بدن آکل بشود و آن اخبار دلالت دارد بر این که آنچه در آیه کریمه است، اشاره به این سخن دارد یعنی خداوند اجزای آکل را در بدن مأکول حفظ می کند و در حشر به بدن مأکول بر می گردد، همان طور که آن اجزای مختلطه و اعضای در هم آمیخته را از آن پرندگان بیرون اورد و بین آنان جدایی انداخت. سپس در خصوص آیه فَصُرهُنَّ گفته شده: ریشه آن از صاره یصوره است یعنی آن را خمیده کرد؛ پس در کلام تقدیر است یعنی آنان را خمیده کن و پیش خود ضمیمه هم کن و قطعه قطعه کن سپس قرار بده و ابن عباس و ابن جبیر و حسن و مجاهد گفته اند معنای صرهنّ الیک یعنی آنان را قطعه قطعه کن و گفته می شود صار الشیء یصوره صورا یعنی آنان را قطعه قطعه کرد و ظاهر فرمایش حضرت علیه السلام که فرمود فقطعهن تفسیر آیه فصُرهنّ است و ممکن است بیان برای حاصل معنا باشد که با احتمال نخست منافی ندارد و اما سبب سؤال ابراهیم علیه السلام و سایر متعلقات این قصه در کتاب نبوت خواهد آمد.

روایت 5.

احتجاج: هشام بن الحکم می گوید: زندیقی به امام صادق علیه السلام گفت: کجا روح برانگیخته می شود در حالی که بدن پوسیده و اعضا متفرق گشته است؟ پس عضوی در یک شهر است و درندگانش آن را می خورند و عضو دیگری در شهر دیگری است و حشرات آن آن را پاره می کنند و عضو دیگری تبدیل به خاک شده و با آن همراه گل دیوار ساخته می شود! حضرت فرمود: کسی که بدن را نه از چیزی خلقت و ابداع فرموده و آن را بدن مثالی که قبلا به آن سبقت بگیرد، به تصویر در آورده قادر است که او را همان طور که ابتداء خلق کرده اعاده نماید. زندیق گفت: این مطلب را برایم توضیح بده!

قَالَ إِنَّ الرُّوحَ مُقِيمَةٌ فِي مَكَانِهَا رُوحُ الْمُحْسِنِينَ ⁽¹⁾فِي ضِيَاءٍ وَ فُسْحَةٍ وَ رُوحُ الْمُسِي‌ءِ فِي ضِيقٍ وَ ظُلْمَةٍ وَ الْبَدَنُ يَصِيرُ تُرَاباً مِنْهُ خُلِقَ ⁽²⁾وَ مَا تَقْذِفُ بِهِ السِّبَاعُ وَ الْهَوَامُّ مِنْ أَجْوَافِهَا فَمَا أَكَلَتْهُ وَ مَزَّقَتْهُ كُلُّ ذَلِكَ فِي التُّرَابِ مَحْفُوظٌ عِنْدَ مَنْ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ عَدَدَ الْأَشْيَاءِ وَ وَزْنَهَا وَ إِنَّ تُرَابَ الرُّوحَانِيِّينَ بِمَنْزِلَةِ الذَّهَبِ فِي التُّرَابِ فَإِذَا كَانَ حِينُ الْبَعْثِ مَطَرَتِ الْأَرْضُ ⁽³⁾فَتَرْبُو الْأَرْضُ ثُمَّ تَمْخَضُ مَخْضَ السِّقَاءِ فَيَصِيرُ تُرَابُ الْبَشَرِ كَمَصِيرِ الذَّهَبِ مِنَ التُّرَابِ إِذَا غُسِلَ بِالْمَاءِ وَ الزُّبْدِ مِنَ اللَّبَنِ إِذَا مُخِضَ ⁽⁴⁾فَيَجْتَمِعُ تُرَابُ كُلِّ قَالَبٍ ⁽⁵⁾فَيَنْقُلُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي إِلَي حَيْثُ الرُّوحُ فَتَعُودُ الصُّوَرُ بِإِذْنِ الْمُصَوِّرِ كَهَيْئَتِهَا وَ تَلِجُ الرُّوحُ فِيهَا فَإِذَا قَدِ اسْتَوَي لَا يُنْكِرُ مِنْ نَفْسِهِ شَيْئاً الْخَبَرَ.

بيان

فتربو الأرض أي تنمو و تنتفخ يقال ربا السويق أي صب عليه الماء فانتفخ.

«6»

ج، الإحتجاج عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ: شَهِدْتُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ يَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ مَا ذَنْبُ الْغَيْرِ قَالَ وَيْحَكَ هِيَ هِيَ وَ هِيَ غَيْرُهَا فَقَالَ فَمَثِّلْ لِي ذَلِكَ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا قَالَ نَعَمْ أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَخَذَ لَبِنَةً فَكَسَرَهَا ثُمَّ رَدَّهَا فِي مَلْبَنِهَا ⁽⁶⁾فَهِيَ هِيَ وَ هِيَ غَيْرُهَا.

إيضاح:

يحتمل أن يكون المراد أنه يعود شخصه بعينه و إنما الاختلاف في الصفات و العوارض غير المشخصات أو أن المادة متحدة و إن اختلفت التشخصات و العوارض و سيأتي تحقيقه ⁽⁷⁾

حضرت فرمود: روح در مکان خود اقامت دارد؛ روح نیکوکاران در نور و گشایش و روح بدکار در تنگنا و ظلمت است و بدن تبدیل به خاکی می شود که از آن خلق شده و آنچه درندگان و حشرات از شکم خود بیرون می ریزند، پس هر چه خورده و ریز ریز کرده اند، همگی در خاک نزد کسی که مثقال ذره ای در تاریکی های زمین چیزی از او پنهان نمی شود و عدد و وزن اشیا را می داند محفوظ است و خاک روحانیین به منزله طلا در خاک است؛ پس وقتی هنگامه رستاخیز می رسد، زمین می روید و رشد می کند، سپس مثل کره که از مشک شیر گرفته می شود، از زمین گرفته می شود و خاک بشر مثل گرفتن طلا از خاک می شود وقتی خاک با آب شسته می شود و مثل گرفتن کره از شیر می گردد و خاک هر پیکری جمع می شود و به اذن خدای متعال در جای آن روح دمیده می شود و به اذن صورتگر، صورتها مثل هیأت اولیه بر می گردد و روح در آن وارد می شود و وقتی متعادل شد، چیزی از خود را انکار نمی کند تا آخر حدیث.⁽⁸⁾

بیان

عبارت فتربو الارض یعنی زمین رشد می کند و بالا می آید؛ عبارت ربا السویق یعنی آب بر آرد ریخته شد، پس باد کرد.

روایت 6.

احتجاج: حفص بن غیاث می گوید: من در مسجد الحرام بودم که دیدم ابن ابی العوجاء از امام صادق علیه السلام درباره آیه «کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذاب.⁽⁹⁾» یعنی {هر چه پوستشان بریان گردد، پوستهایِ دیگری بر جایش نهیم تا عذاب را بچشند.} می پرسید و می گفت: گناه پوست دیگر (که گناه نکرده) چیست؟ حضرت فرمود: وای بر تو این پوست همان پوست است و همان پوست نیست؛ عرض کرد: از امور دنیوی مثالی در این خصوص برایم بزن! فرمود: بله! آیا دیده ای که کسی خشتی را بگیرد و بشکند و دوباره آن را به شکل اول درست کند؟ این خشت همان خشت است و همان نیست؛⁽¹⁰⁾

ایضاح: ممکن است مراد این باشد که خود او به عینه باز می گردد و اختلاف در صفات و عوارضی است که از مشخصات فرد نیستند یا اینکه ماده متحد است، اگر چه تشخصات و عوارض مختلف باشند و تحقیق آن خواهد آمد.

«7»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ سَيِّدِ الْجَعَافِرَةِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام لَمَّا أَقْدَمَهُ الْمَنْصُورُ فَأَتَاهُ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ وَ كَانَ مُلْحِداً فَقَالَ لَهُ مَا تَقُولُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها هَبْ هَذِهِ الْجُلُودُ عَصَتْ فَعُذِّبَتْ فَمَا ذَنْبُ الْغَيْرِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَيْحَكَ هِيَ هِيَ وَ هِيَ غَيْرُهَا قَالَ أَعْقِلْنِي هَذَا الْقَوْلَ فَقَالَ لَهُ أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا عَمَدَ إِلَي لَبِنَةٍ فَكَسَرَهَا ثُمَّ صَبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ وَ جَبَلَهَا ثُمَّ رَدَّهَا إِلَي هَيْئَتِهَا الْأُولَي أَ لَمْ تَكُنْ هِيَ هِيَ وَ هِيَ غَيْرُهَا فَقَالَ بَلَي أَمْتَعَ اللَّهُ بِكَ.

«8»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ أَمْطَرَ السَّمَاءَ عَلَي الْأَرْضِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً فَاجْتَمَعَتِ الْأَوْصَالُ وَ نَبَتَتِ اللُّحُومُ وَ قَالَ أَتَي جَبْرَئِيلُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَخَذَهُ فَأَخْرَجَهُ إِلَي الْبَقِيعِ فَانْتَهَي بِهِ إِلَي قَبْرٍ فَصَوَّتَ بِصَاحِبِهِ فَقَالَ قُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَخَرَجَ مِنْهُ رَجُلٌ أَبْيَضُ الرَّأْسِ وَ اللِّحْيَةِ يَمْسَحُ التُّرَابَ عَنْ وَجْهِهِ وَ هُوَ يَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ عُدْ بِإِذْنِ اللَّهِ ثُمَّ انْتَهَي بِهِ إِلَي قَبْرٍ آخَرَ فَقَالَ قُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَخَرَجَ مِنْهُ رَجُلٌ مُسْوَدُّ الْوَجْهِ وَ هُوَ يَقُولُ يَا حَسْرَتَاهْ يَا ثُبُورَاهْ ثُمَّ قَالَ لَهُ جَبْرَئِيلُ عُدْ إِلَي مَا كُنْتَ بِإِذْنِ اللَّهِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَكَذَا يُحْشَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ الْمُؤْمِنُونَ يَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ وَ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ مَا تَرَي.

روایت 7.

امالی شیخ طوسی: حفص بن غیاث می گوید: نزد سید جعفری مذهبان امام جعفر صادق علیه السلام بودم زمانی که منصور او را فرستاده بود که ابن ابی العوجاء آمد و او ملحد بود؛ به حضرت عرض کرد: درباره این آیه چه می فرمایی که فرمود: «کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها.» یعنی { هر چه پوستشان بریان گردد پوستهای دیگری بر جایش نهیم.} گیرم این پوست گناه کرد و عذاب شد، گناه پوست دیگر چیست؟ امام صادق علیه السلام فرمود: وای بر تو این پوست همان پوست است و به اعتباری آن پوست نیست؛ ابن ابی العوجا گفت: این سخن مرا میخکوب کرد. حضرت به او فرمود: آیا دیدی که کسی به خشتی تکیه کند و آن را بشکند، سپس بر آن آب بریزد و آن را دوباره بسازد و به هیأت نخستش بر گرداند، آیا این خشت همان خشت نیست در حالی که غیر از خشت اول است؟ گفت: بله خداوند تو را برخوردار گرداند.⁽¹⁾

روایت 8.

تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خدا بخواهد خلق را برانگیزد، آسمان را بر زمین چهل روز می باراند، پس رگ و پی ها جمع می شود و گوشتها می روید و فرمود: جبرئیل به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و او را بقیع برد و او را به قبری رساند و صاحب قبر را صدا زد و فرمود: به اذن خدا بایست! پس مردی که سر و محاسنش سفید بود بیرون آمد در حالی که خاک از چهره می زدود و می گفت: الحمد لله و الله اکبر؛ پس جبرئیل گفت: به اذن خدا به خاک برگرد؛ سپس حضرت را به قبر دیگری رساند و گفت: به اذن خدا برخیز و مردی سیاه روی بیرون آمد که می گفت: یا حسرتاه و وای بر هلاکت؛ سپس جبرئیل به او فرمود: به اذن خدا برگرد به جایی که بودی. سپس عرض کرد: ای محمد! روز قیامت این چنین محشور می شوند و مؤمنان تحمید و تکبیر و غیر مؤمنان واحسرتاه سر می دهند.⁽²⁾

«9»

ين، كتاب حسين بن سعيد و النوادر إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: أَتَي جَبْرَئِيلُ عليه السلام إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَأَخَذَ بِيَدِهِ فَأَخْرَجَهُ إِلَي الْبَقِيعِ فَانْتَهَي إِلَي قَبْرٍ فَصَوَّتَ بِصَاحِبِهِ فَقَالَ قُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ قَالَ فَخَرَجَ مِنْهُ رَجُلٌ مُبْيَضُّ الْوَجْهِ يَمْسَحُ التُّرَابَ عَنْ وَجْهِهِ وَ سَاقَهُ مِثْلَ مَا مَرَّ.

«10»

ب، قرب الإسناد السِّنْدِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ⁽¹⁾عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِجَبْرَئِيلَ يَا جَبْرَئِيلُ أَرِنِي كَيْفَ يَبْعَثُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ نَعَمْ فَخَرَجَ إِلَي مَقْبَرَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَأَتَي قَبْراً فَقَالَ لَهُ اخْرُجْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَخَرَجَ رَجُلٌ يَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ التُّرَابِ وَ هُوَ يَقُولُ وَا لَهْفَاهْ وَ اللَّهْفُ هُوَ الثُّبُورُ ⁽²⁾ثُمَّ قَالَ ادْخُلْ فَدَخَلَ ثُمَّ قَصَدَ بِهِ إِلَي قَبْرٍ آخَرَ فَقَالَ اخْرُجْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَخَرَجَ شَابٌّ يَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ التُّرَابِ وَ هُوَ يَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا يُبْعَثُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَا مُحَمَّدُ.

«11»

ل، الخصال الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُجْرٍ ⁽³⁾عَنْ شَرِيكٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ خِرَاشٍ ⁽⁴⁾عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم

روایت 9.

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام باقر علیه السلام فرمود: جبرئیل علیه السلام به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و دست حضرت را گرفت و به سمت بقیع برد. پس به قبری رسید و صاحب قبر را صدا کرد و گفت: به اذن خدا بلند شو! پس مردی که سفید روی بود از آن بیرون آمد در حالی که خاک از چهره می زدود و ادامه حدیث را مانند آنچه گذشت نقل نمود.⁽⁵⁾

روایت 10.

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به جبرئیل فرمود: ای جبرئیل! به من نشان ده که خدای تبارک و تعالی چگونه بندگانش را روز قیامت زنده می کند؟ جبرئیل عرض کرد: بله؛ پس به سمت قبرستان بنی ساعده رفت و به نزد قبری آمد و به آن گفت: به اذن خدا برخیز! پس مردی که سرش را از خاک می تکاند بیرون آمد در حالی که می گفت: وای بر من! و لهف به معنای هلاکت است. سپس جبرئیل گفت: داخل شو! مرد داخل قبرش شد؛ سپس با حضرت قصد رفتن به نزد قبر دیگری را کرد و فرمود: به اذن خدا خارج شو! پس جوانی که سرش را از خاک می تکاند بیرون آمد در حالی که می گفت: گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه نیست و شریکی ندارد و گواهی می دهم که محمد صلی الله علیه و آله فرستاده اوست و گواهی می دهم که قیامت فرا می رسد و تردیدی در وقوع آن نیست و خدا کسانی را که در قبور هستند زنده می کند. سپس جبرئیل گفت: ای محمد! روز قیامت این گونه مبعوث می شوند.⁽⁶⁾

روایت 11.

خصال: ربعی بن خرّاش از امیر المؤمنین علیه السلام نقل می‌کند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

لَا يُؤْمِنُ عَبْدٌ حَتَّي يُؤْمِنَ بِأَرْبَعَةٍ حَتَّي يَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ بَعَثَنِي بِالْحَقِّ وَ حَتَّي يُؤْمِنَ بِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ حَتَّي يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ.

«12»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا رَأَي إِبْرَاهِيمُ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ الْتَفَتَ فَرَأَي رَجُلًا يَزْنِي فَدَعَا عَلَيْهِ فَمَاتَ ثُمَّ رَأَي آخَرَ فَدَعَا عَلَيْهِ فَمَاتَ حَتَّي رَأَي ثَلَاثَةً فَدَعَا عَلَيْهِمْ فَمَاتُوا فَأَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ يَا إِبْرَاهِيمُ دَعْوَتُكَ مُجَابَةٌ فَلَا تَدْعُو عَلَي عِبَادِي فَإِنِّي لَوْ شِئْتُ لَمْ أَخْلُقْهُمْ إِنِّي خَلَقْتُ خَلْقِي عَلَي ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ عَبْداً يَعْبُدُنِي لَا يُشْرِكُ بِي شَيْئاً فَأُثِيبُهُ وَ عَبْداً يَعْبُدُ غَيْرِي فَلَنْ يَفُوتَنِي وَ عَبْداً يَعْبُدُ غَيْرِي فَأُخْرِجُ مِنْ صُلْبِهِ مَنْ يَعْبُدُنِي ثُمَّ الْتَفَتَ فَرَأَي جِيفَةً عَلَي سَاحِلِ الْبَحْرِ بَعْضُهَا فِي الْمَاءِ وَ بَعْضُهَا فِي الْبِرِّ تَجِي‌ءُ سِبَاعُ الْبَحْرِ فَتَأْكُلُ مَا فِي الْمَاءِ ثُمَّ تَرْجِعُ فَيَشْتَمِلُ بَعْضُهَا عَلَي بَعْضٍ فَيَأْكُلُ بَعْضُهَا بَعْضاً وَ تَجِي‌ءُ سِبَاعُ الْبَرِّ فَتَأْكُلُ مِنْهَا فَيَشْتَمِلُ بَعْضُهَا عَلَي بَعْضٍ فَيَأْكُلُ بَعْضُهَا بَعْضاً فَعِنْدَ ذَلِكَ تَعَجَّبَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام مِمَّا رَأَي وَ قَالَ يَا رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتي هَذِهِ أُمَمٌ يَأْكُلُ بَعْضُهَا بَعْضاً قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلي وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي يَعْنِي حَتَّي أَرَي هَذَا كَمَا رَأَيْتُ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا قَالَ خُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَقَطِّعْهُنَّ وَ اخْلِطْهُنَّ كَمَا اخْتَلَطَتْ هَذِهِ الْجِيفَةُ فِي هَذِهِ السِّبَاعِ الَّتِي أَكَلَ بَعْضُهَا بَعْضاً فَخُلِطَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلي كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً فَلَمَّا دَعَاهُنَّ أَجَبْنَهُ وَ كَانَتِ الْجِبَالُ عَشَرَةً قَالَ وَ كَانَتِ الطُّيُورُ الدِّيكَ وَ الْحَمَامَةَ وَ الطَّاوُسَ وَ الْغُرَابَ.

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ كَانَتِ الْجِبَالُ عَشَرَةً.

بيان

في الكافي و قال رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتي قال كيف تخرج ما تناسل الذي أكل بعضها بعضا فيكون إشارة إلي انعقاد النطفة من أجزاء بدن آخر و تولد شخص آخر من النطفة كما أشرنا إليه سابقا.

هیچ بنده‌ای ایمان ندارد مگر اینکه به چهار چیز ایمان داشته باشد: گواهی دهد که معبودی جز اللَّه نیست و او یگانه است و شریکی ندارد و اینکه من پیامبر خدا هستم، مرا مبعوث به حق کرده و اینکه به زندگی پس از مرگ ایمان داشته باشد و اینکه قضا و قدر الهی را باور کند.⁽¹⁾

روایت 12.

علل الشرایع: حضرت ابی عبد اللَّه علیه السّلام فرمودند: زمانی که حضرت ابراهیم علیه السّلام به ملکوت و باطن آسمانها و زمین توجّه کرد مردی را دید که زنا می‌کند، او را نفرین کرد و وی مرد، سپس دیگری را دید که به همان فعل شنیع مشغول است او را نیز نفرین کرد و وی مرد سپس سوّمی را در همین حال دید و او را نیز نفرین کرد و وی نیز مرد، خداوند متعال به او وحی فرمود:ای ابراهیم دعاء تو مستجاب است ولی در عین حال بندگان من را نفرین مکن، اگر من می‌خواستم بندگانم را به نفرین مبتلا کرده و نابودشان بکنم آنها را خلق نمی‌کردم، بندگانی که آفریده‌ام به سه گروه تقسیم می‌شوند: بندگانی که مرا پرستیده و شرک به من اصلا نمی‌آورند، ایشان را ثواب واجر می‌دهم. بندگانی که دیگری را می‌پرستند نه من را، ایشان هرگز از من نگذشته و تجاوز نمی‌کنند. بندگانی که دیگری را می‌پرستند، من از صلب ایشان کسانی را بیافرینم که من را بپرستند. حضرت ابراهیم سپس توجّه به جانب دیگر کرد، جیفه و مرداری را دید که در کنار ساحل دریا افتاده قسمتی از آن در آب و قسمت دیگرش در خشکی می‌باشد، درندگان دریایی می‌آیند از قسمتی که در آب هست می‌خورند سپس برمی‌گردند بعد بعضی بر برخی حمله کرده و یک دیگر را پاره پاره کرده و از هم می‌خورند و از طرفی درندگان خشکی آمده از قسمتی که در خشکی است می‌خورند و بعد برگشته و بعضی بر برخی حمله نموده و یک دیگر را پاره پاره کرده و از هم می‌خورند، ابراهیم علیه السّلام از مشاهده این صحنه تعجّب کرد و به درگاه الهی عرضه داشت پروردگارا، به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی، اینها گروهی هستند که بعضی برخی دیگر را می‌خورند و آنچه خورده شده اجزاء خورندگان می‌گردد، لذا می‌خواهم بدانم این اجزاء سباع که غذای خورندگان شده و اجزاء آنها گردیده چگونه زنده می‌شوند. خداوند فرمود: آیا ایمان و اعتقاد نداری که من بر احیاء آنها قادر هستم؟ ابراهیم علیه السّلام عرض کرد: چرا ولی برای این که اطمینان بیشتری پیدا کنم آنها را زنده کن تا آن را ببینم همان طوری که تمام اشیاء را می‌بینم. حق تعالی فرمود: چهار پرنده بگیر، پس آنها را پاره پاره کن و بعد پاره‌ها را با هم مخلوط کن همان طوری که این جیفه از اجزاء این سباع که برخی بعضی را خورده‌اند مخلوط گردیده است سپس بر سر هر کوهی یک جزئی از این مخلوط را قرار بده بعد یک، یک پرندگان را که گرفته‌ای بخوان، آنها به نزدت می‌آیند. ابراهیم چنین کرد و وقتی آنها را خواند، هر کدام جوابش را دادند. قابل توجّه است که کوهها ده تا بودند و پرندگانی را که گرفت و با شرحی که داده شد مخلوط نمود عبارت بودند از: خروس، کبوتر، طاوس، و کلاغ.⁽²⁾

در کافی ابی ایوب خزاز مثل این روایت را نقل کرده تا آنجا که فرمود: آن کوهها ده عدد بودند.⁽³⁾

توضیح

در کافی آمده: عرض کرد: رَبِّ أَرِنی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی.⁽⁴⁾

گفت:چگونه خارج می سازی آنچه را فرزند آورده است، یعنی کسی که که بعض آن بعض دیگر را خورده؛ پس اشاره دارد به انعقاد نطفه از اجزای بدن شخص دیگر و تولد شخص دیگری از آن نطفه صورت پذیرفته، چنانچه سابقا به این مطلب اشاره نمودیم.

«13»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَي الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَيْفٍ عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: كَانَ فِيمَا وَعَظَ بِهِ لُقْمَانُ عليه السلام ابْنَهُ أَنْ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنْ تَكُ فِي شَكٍّ مِنَ الْمَوْتِ فَارْفَعْ عَنْ نَفْسِكَ النَّوْمَ وَ لَنْ تَسْتَطِيعَ ذَلِكَ وَ إِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِنَ الْبَعْثِ فَارْفَعْ عَنْ نَفْسِكَ الِانْتِبَاهَ وَ لَنْ تَسْتَطِيعَ ذَلِكَ فَإِنَّكَ إِذَا فَكَّرْتَ فِي هَذَا عَلِمْتَ أَنَّ نَفْسَكَ بِيَدِ غَيْرِكَ وَ إِنَّمَا النَّوْمُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتِ وَ إِنَّمَا الْيَقَظَةُ بَعْدَ النَّوْمِ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ.

«14»

سن، المحاسن عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ: عَجِبْتُ لِلْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ كَانَ أَمْسِ نُطْفَةً وَ هُوَ غَداً جِيفَةٌ وَ الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ وَ هُوَ يَرَي الْخَلْقَ وَ الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أَنْكَرَ الْمَوْتَ وَ هُوَ يَرَي مَنْ يَمُوتُ كُلَّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ وَ الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أَنْكَرَ النَّشْأَةَ الْأُخْرَي وَ هُوَ يَرَي الْأُولَي وَ الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ لِعَامِرِ دَارِ الْفَنَاءِ وَ يَتْرُكُ دَارَ الْبَقَاءِ.

«15»

سن، المحاسن أَبَانٌ عَنِ ابْنِ سَيَابَةَ عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام مِثْلَهُ: ⁽¹⁾ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْقَزْوِينِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامٍ مِثْلَهُ.

«16»

شي، تفسير العياشي عَنِ ابْنِ مُعَمَّرٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ يَقُولُ يُوقِنُونَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ وَ الظَّنُّ مِنْهُمْ يَقِينٌ.

«17»

شي، تفسير العياشي عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

«18»

شي، تفسير العياشي عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: جَاءَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ فَأَخَذَ عَظْماً بَالِياً مِنْ حَائِطٍ فَفَتَّهُ ⁽²⁾ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً ⁽³⁾أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ

روایت 13.

قصص الانبیاء: امام باقر علیه السلام فرمود: در مواعظ لقمان علیه السلام به فرزندش آمده که گفت: ای پسرکم! اگر نسبت به مرگ شک داری پس خواب را از خود بردار و هرگز نخواهی توانست که چنین کنی! و اگر در رستاخیز شک داری از خود بیداری بعد از خواب را بردار و هرگز نخواهی توانست که چنین کنی! پس تو اگر در این امر تفکر کنی در می یابی که جان تو در دست غیر توست و همانا خواب به منزله مرگ است و بیداری بعد از خواب به منزله رستاخیز پس از مرگ است.⁽⁴⁾

روایت 14.

محاسن: علی بن الحسین علیهما السلام فرمود: من از متکبر فخر فروش تعجب می کنم! دیروز نطفه ای بود و فردا مرداری خواهد بود و تمام تعجب از کسی است که در وجود خدا شک می کند، در حالی که مخلوقات را می بیند و تمام تعجب از کسی است که مرگ را انکار می کند در حالی که می بیند که هر شب و هر روز افرادی می میرند و تمام تعجب از کسی است که جهان آخرت را انکار می کند در حالی که این جهان را می بیند و تمام تعجب از کسی است که سرای فنا و نابودی دنیا را آباد می کند و سرای بقای آخرت را رها می سازد!⁽⁵⁾

در محاسن⁽⁶⁾

و امالی شیخ طوسی⁽⁷⁾

نیز مثل این حدیث نقل شده است.

روایت 16.

تفسیر عیاشی: امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد آیه «الَّذینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ.» { همان کسانی که می‌دانند با پروردگار خود دیدار خواهند کرد} فرمود: می فرماید: آنان یقین دارند که برانگیخته خواهند شد و گمان آنان یقین است.⁽⁸⁾

روایت 17.

تفسیر عیاشی: امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد آیه «وَ تَرَکْنا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فی بَعْضٍ.» { و در آن روز آنان را رها می‌کنیم تا موج‌آسا بعضی با برخی درآمیزند} فرمود: منظور از آن روز، روز قیامت است.⁽⁹⁾

روایت 18.

تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: ابیّ بن خلف آمد و استخوانی پوسیده از دیواری گرفت و آن را ریز کرد و گفت: ای محمد! «أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ.» یعنی { آیا وقتی استخوان و خاک شدیم [باز] برانگیخته می‌شویم؟}

فَأَنْزَلَ اللَّهُ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ

«19»

م، تفسير الإمام عليه السلام قَالَ عليه السلام فِي قِصَّةِ ذَبْحِ الْبَقَرَةِ فَأَخَذُوا قِطْعَةً وَ هِيَ عَجْبُ الذَّنَبِ الَّذِي مِنْهُ خُلِقَ ابْنُ آدَمَ وَ عَلَيْهِ يُرْكَبُ إِذَا أُرِيدَ خَلْقاً جَدِيداً فَضَرَبُوهُ بِهَا.

«20»

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَنَوَّقُوا فِي الْأَكْفَانِ ⁽¹⁾فَإِنَّكُمْ تُبْعَثُونَ بِهَا.

«21»

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْمَيِّتِ يَبْلَي جَسَدُهُ قَالَ نَعَمْ حَتَّي لَا يَبْقَي لَحْمٌ ⁽²⁾وَ لَا عَظْمٌ إِلَّا طِينَتَهُ الَّتِي خُلِقَ مِنْهَا فَإِنَّهَا لَا تُبْلَي تَبْقَي فِي الْقَبْرِ مُسْتَدِيرَةً حَتَّي يُخْلَقَ مِنْهَا كَمَا خُلِقَ أَوَّلَ مَرَّةٍ.

توضيح

مستديرة أي بهيئة الاستدارة أو متبدلة متغيرة في أحوال مختلفة ككونها رميما و ترابا و غير ذلك فهي محفوظة في كل الأحوال و هذا يؤيد ما ذكره المتكلمون من أن تشخص الإنسان إنما هو بالأجزاء الأصلية و لا مدخل لسائر الأجزاء و العوارض فيه.

«22»

فِي تَفْسِيرِ النُّعْمَانِيِّ، فِيمَا رَوَاهُ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وَ أَمَّا احْتِجَاجُهُ عَلَي الْمُلْحِدِينَ فِي دِينِهِ وَ كِتَابِهِ وَ رُسُلِهِ فَإِنَّ الْمُلْحِدِينَ أَقَرُّوا بِالْمَوْتِ وَ لَمْ يُقِرُّوا بِالْخَالِقِ فَأَقَرُّوا بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا ثُمَّ كَانُوا قَالَ اللَّهُ تَعَالَي ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ إِلَي قَوْلِهِ بَعِيدٌ وَ كَقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا إِلَي قَوْلِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ مِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَي وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَ يَهْدِيهِ إِلي عَذابِ السَّعِيرِ فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَي عَلَيْهِمْ مَا يَدُلُّهُمْ عَلَي صِفَةِ

پس خداوند چنین نازل فرمود: «مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمیمٌ قُلْ یُحْییهَا الَّذی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلیمٌ.» یعنی { چه کسی این استخوانها را که چنین پوسیده است زندگی می‌بخشد؟ بگو: «همان کسی که نخستین‌بار آن را پدید آورد و اوست که به هر [گونه] آفرینشی داناست.}.⁽³⁾

روایت 19.

تفسیر امام عسکری علیه السلام: در جریان ذبح گاو در بنی اسرائیل حضرت فرمود: قطعه ای از آن گاو را بر گرفتند و آن بیخ دُم آن بود که فرزند آدم از آن خلق شده و وقتی بخواهد دوباره خلق شود بر آن منوال سوار می شود، پس آن بیخ دم را به آن جنازه زدند.⁽⁴⁾

روایت 20.

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کفنهای نیکو برگزینید، زیرا با همان کفنها مبعوث می شوید.⁽⁵⁾

روایت 21.

کافی: عمار بن موسی می گوید: از امام صادق علیه السلام درباره میت پرسیده شد که آیا جسدش می پوسد؟ فرمود: بله تا جایی که نه گوشت و نه استخوانی باقی نمی ماند مگر طینت او که از آن آفریده شده نمی پوسد و به صورت دایره گون در قبر می ماند تا دوباره میت از همان آفریده شود، همان گونه که اولین بار از آن آفریده شد.⁽⁶⁾

توضیح

کلمه مستدیرة یعنی به شکل گِرد است یا با تبدل و تغیر در احوال مختلف مثل حالت پوسیده یا حالت خاک و غیر آن که در همه احوال محفوظ می ماند و این موید آن چیزی است که متکلمان ذکر کرده اند که تشخص انسان به اجزای اصلیه اوست و سایر اجزاء و عوارض انسان مدخلی در تشخص انسان ندارد.

روایت 22.

تفسیر نعمانی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: اما احتجاج خدا علیه ملحدان در دین و کتاب و رسولان اوست. زیرا ملحدان به مرگ اقرار کردند اما به خالق اقرار نکردند؛ پس اقرار کردند به این که نبودند و سپس هستی پیدا کردند. خداوند متعال فرمود: ق وَ القُرآنِ المَجید تا کلمه بَعیدٌ و مانند سخن خدای متعال که فرمود: «وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلاً» تا آیه «اَوَّلَ مَرَّةٍ» و مثل آیه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَریدٍ کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاَّهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدیهِ إِلی عَذابِ السَّعیرِ.» {و برخی از مردم در باره خدا بدون هیچ علمی مجادله می‌کنند و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌نمایند. بر [شیطان] مقرر شده است که هر کس او را به دوستی گیرد، قطعاً او وی را گمراه می‌سازد و به عذاب آتشش می‌کشاند. پس خدای تعالی آنچه دلالت بر صفت

ابْتِدَاءِ خَلْقِهِمْ وَ أَوَّلِ نَشْئِهِمْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ إِلَي قَوْلِهِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً فَأَقَامَ سُبْحَانَهُ عَلَي الْمُلْحِدِينَ الدَّلِيلَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ثُمَّ قَالَ مُخْبِراً لَهُمْ وَ تَرَي الْأَرْضَ هامِدَةً إِلَي قَوْلِهِ وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ إِلَي قَوْلِهِ كَذلِكَ النُّشُورُ فَهَذَا مِثَالٌ أَقَامَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمْ بِهِ الْحُجَّةَ فِي إِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَ النُّشُورِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ أَمَّا الرَّدُّ عَلَي الدَّهْرِيَّةِ الَّذِي يَزْعُمُونَ أَنَّ الدَّهْرَ لَمْ يَزَلْ أَبَداً عَلَي حَالٍ وَاحِدَةٍ وَ أَنَّهُ مَا مِنْ خَالِقٍ وَ لَا مُدَبِّرٍ وَ لَا صَانِعٍ وَ لَا بَعْثٍ وَ لَا نُشُورٍ قَالَ تَعَالَي حِكَايَةً لِقَوْلِهِمْ وَ قالُوا ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً إِلَي قَوْلِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ مِثْلُ هَذَا فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ وَ ذَلِكَ عَلَي مَنْ كَانَ ⁽¹⁾فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَ مَنْ أَظْهَرَ ⁽²⁾لَهُ الْإِيمَانَ وَ أَبْطَنَ الْكُفْرَ وَ الشِّرْكَ وَ بَقُوا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانُوا سَبَبَ هَلَاكِ الْأُمَّةِ فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَي بِقَوْلِهِ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ الْآيَةَ وَ قَوْلُهُ وَ تَرَي الْأَرْضَ هامِدَةً الْآيَةَ وَ مَا جَرَي مَجْرَي ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ فِي سُورَةِ ق كَمَا مَرَّ فَهَذَا كُلُّهُ رَدٌّ عَلَي الدَّهْرِيَّةِ وَ الْمَلَاحِدَةِ مِمَّنْ أَنْكَرَ الْبَعْثَ وَ النُّشُورَ.

فس، تفسير القمي و أما ما هو رد علي الدهرية و ذكر نحوا مما سبق.

«23»

فس، تفسير القمي الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ فَإِنَّ الظَّنَّ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَي وَجْهَيْنِ فَمِنْهُ ظَنُّ يَقِينٍ وَ مِنْهُ ظَنُّ شَكٍّ فَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ الظَّنُّ يَقِينٌ.

«24»

فس، تفسير القمي إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ.

«25»

فس، تفسير القمي قَوْلُهُ تَعَالَي الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً وَ

ابتدای خلق و اول آفرینش آنان را دارد بر آنان ردّ نمود یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ تا جمله لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً پس خدای سبحان علیه ملحدین اقامه دلیل فرمود از خودشان سپس با حالت اخبار به آنان فرمود: وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً تا جمله وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ و فرمود: وَ اللَّهُ الَّذی أَرْسَلَ الرِّیاحَ تا جمله کَذلِکَ النُّشُور. پس این مثالی است که خدای عزوجل بر آن ملحدان دربارهاثبات رستاخیز و نشور بعد از مرگ اقامه حجت نمود؛ اما ردّ بر دهریان که می پندارند روزگار پیوسته بر حالت واحدی بوده و خالق و مدبر و صانع و رستاخیزی و نشوری در کار نیست، خداوند تعالی قولشان را حکایت می کند که گفتند: «وَ قالُوا ما هِیَ إِلاَّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ.»⁽³⁾و گفتند: «وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدیداً.» تا آیه اولّ مَرَّةٍ و مثل این استدلال در قرآن زیاد است و این استدلال بر کسانی است که زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند که این جملات را می گفتند و نیز کسانی که نزد حضرت اظهار ایمان کردند و کفر و شرکشان را مخفی نمودند و بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بودند و سبب هلاکت امت شدندپس خداوند متعال با آیه یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ.⁽⁴⁾تا آخر آیه و با آیه «وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً.» تا آخر آیه و آنچه بر همین منوال است در قرآن و همچنین آیات سوره ق چنانچه گذشت، قولشان را ردّ نمود. پس تمام این آیات رد بر دهریه و ملحدینی است که رستاخیز و قیامت را منکر شدند.

در تفسیر قمی چنین آمده است: اما آنچه رد بر دهریین است و مانند آنچه گذشت را نقل می کند.⁽⁵⁾

روایت 23.

تفسیر قمی: «الَّذینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ راجِعُونَ.» یعنی{ همان کسانی که می‌دانند با پروردگار خود دیدار خواهند کرد؛ و به سوی او باز خواهند گشت.} ظن در کتاب خدا بر دو گونه است: ظن به معنای یقین و ظن به معنای شک پس در این موضع ظن به معنای یقین است.⁽⁶⁾

روایت 24.

تفسیر قمی: آیه «إِنَّ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا.» یعنی به دیدار ما ایمان نمی آورند.⁽⁷⁾

روایت 25.

تفسیر قمی: در مورد آیه «الَّذی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً.»

هُوَ الْمَرْخُ وَ الْعَفَارُ ⁽¹⁾يَكُونُ فِي نَاحِيَةِ بِلَادِ الْعَرَبِ ⁽²⁾فَإِذَا أَرَادُوا أَنْ يَسْتَوْقِدُوا أَخَذُوا مِنْ ذَلِكَ الشَّجَرِ ثُمَّ أَخَذُوا عُوداً فَحَرَّكُوهُ فِيهِ فَاسْتَوْقَدُوا مِنْهُ النَّارَ قَوْلُهُ داخِرُونَ أَيْ مَطْرُوحُونَ فِي النَّارِ قَوْلُهُ هذا يَوْمُ الدِّينِ يَعْنِي يَوْمَ الْحِسَابِ وَ الْمُجَازَاةِ قَوْلُهُ يُمارُونَ فِي السَّاعَةِ يُخَاصِمُونَ.

«26»

فس، تفسير القمي ق جَبَلٌ مُحِيطٌ بِالدُّنْيَا وَرَاءَ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ ⁽³⁾وَ هُوَ قَسَمٌ بَلْ عَجِبُوا يَعْنِي قُرَيْشاً أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقالَ الْكافِرُونَ هذا شَيْ‌ءٌ عَجِيبٌ أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ قَالَ نَزَلَتْ فِي أُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ قَالَ لِأَبِي جَهْلٍ تَعَالَ إِلَيَّ لِأُعْجِبَكَ مِنْ مُحَمَّدٍ ثُمَّ أَخَذَ عَظْماً فَفَتَّهُ ثُمَّ قَالَ يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ أَنَّ هَذَا يُحْيَا فَقَالَ اللَّهُ بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ يَعْنِي مُخْتَلَفٍ ثُمَّ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ وَ ضَرَبَ لِلْبَعْثِ وَ النُّشُورِ مَثَلًا فَقَالَ أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَي السَّماءِ فَوْقَهُمْ إِلَي قَوْلِهِ بَهِيجٍ أَيْ حَسَنٌ قَوْلُهُ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ قَالَ كُلُّ حَبٍّ يُحْصَدُ وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ أَيْ مُرْتَفِعَاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ يَعْنِي بَعْضُهُ عَلَي بَعْضٍ كَذلِكَ الْخُرُوجُ جَوَابٌ لِقَوْلِهِمْ أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ فَقَالَ اللَّهُ كَمَا أَنَّ الْمَاءَ إِذَا أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَيَخْرُجُ النَّبَاتُ كَذَلِكَ أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ مِنَ الْأَرْضِ.

«27»

فس، تفسير القمي وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً قَالَ آيَاتٌ يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً قَالَ الْقَبْرُ وَ النَّاشِراتِ نَشْراً قَالَ نَشْرُ الْأَمْوَاتِ فَالْفارِقاتِ فَرْقاً قَالَ الدَّابَّةُ فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً قَالَ الْمَلَائِكَةُ عُذْراً أَوْ نُذْراً أَيْ أُعْذِرُكُمْ وَ أُنْذِرُكُمْ بِمَا أَقُولُ وَ هُوَ قَسَمٌ وَ جَوَابُهُ إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ

بيان

قوله القبر لعل المعني أن المراد بها آيات القبر و أهوالها و الملائكة

فرموده: درخت سبز یعنی مرخ و عفار (مرخ درخت نازکی است که چرب است و با آن آتش درست می کنند و عفار درختی است که از آن آتشگیره می گیرند.) که در ناحیه ای از بلاد عرب هستند؛ پس وقتی عرب بخواهد آتش به پا کند، از آن درخت می گیرد، سپس چوبی را می گیرند و در آن تکان می دهند و از آن آتش به دست می آورند.⁽⁴⁾

کلمه داخِرون یعنی در آتش افکنده می شوند و آیه هذا یَومُ الدّینِ یعنی روز حساب و مجازات و آیه یُمارونَ فی الساعةِ یعنی در مورد قیامت با هم جدل می کنند.⁽⁵⁾

روایت 26.

تفسیر قمی: ق کوهی است که دنیا را احاطه نموده و در ورای یأجوج و مأجوج است و این سوگند است. بَل عَجِبوا مراد قریش است. أَن جاء هُم مُنذِرٌ منهُم یعنی رسول خدا (ص). فَقالَ الْکافِرُونَ هذا شَیْ‌ءٌ عَجیبٌ أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً ذلِکَ رَجْعٌ بَعیدٌ قمی می گوید: این آیه در مورد ابیّ بن خلف نازل شد که به ابو جهل گفت: به نزد من بیا تو را در خصوص محمد صلی الله علیه و آله به تعجب وادارم! سپس استخوانی را گرفت و آن را ریز کرد و سپس گفت: محمد صلی الله علیه و آله می پندارد که این استخوان زنده می شود! پس خدای متعال فرمود: بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فی أَمْرٍ مَریجٍ یعنی امری مورد اختلاف. سپس خدا بر آنان احتجاج فرمود و برای بعث و قیامت مثالی برایشان زد و فرمود: أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّماءِ فَوْقَهُمْ تا کلمه بَهیج که به معنای نیکوست و کلمه حَبَّ الحَصیدِ یعنی هر دانه ای که درو می شود و النَّخلَ باسِقاتٍ یعنی نخل های مرتفع و جمله لَها طَلعٌ نَضیدٌ یعنی خوشه هایی که برخی روی برخی دیگر است. کَذلِکَ الخُروجُ جواب است برای سخنشان که گفتند: أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً ذلِکَ رَجْعٌ بَعیدٌ. پس خداوند فرمود: همان طور که آب را وقتی از آسمان نازل می کنیم، پس در نتیجه گیاهان می رویند، به همین صورت شما از زمین خارج می شوید.⁽⁶⁾

روایت 27.

تفسیر قمی: در تفسیر آیه «وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً.» فرموده: این ها آیاتی است که برخی تابع برخی دیگر است. «فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً.» فرموده یعنی قبر. «وَ النَّاشِراتِ نَشْراً.» یعنی زنده کردن مردگان. «فَالْفارِقاتِ فَرْقاً.» یعنی چهارپا. «فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً.» یعنی ملائکه. «عُذْراً أَوْ نُذْراً.» یعنی حجت را براری شما تمام می کنم یا بیم می دهم به آنچه گفتم و اینها قسم هستند و جواب قسم «إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ.» می باشد.⁽⁷⁾

توضیح

این که فرمود مراد از عصف قبر است شاید معنا این باشد که مراد از آن آیات قبر است و ترسهای آن و ملائکه ای که در قبر سؤال می نمایند

السائلون فيها كما ورد أنهم يأتون كالريح العاصف كما أن المراد بما بعده أنه لبيان نشر الأموات فالناشرات الملائكة الموكلون بالنشر و الدابة المراد بها دابة الأرض يفرق بين المؤمن و الكافر و لعل المعني أنها من الفارقات.

«28»

فس، تفسير القمي وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً قَالَ نَزْعُ الرُّوحِ وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً قَالَ الْكُفَّارُ يَنْشَطُونَ فِي الدُّنْيَا وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً قَالَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ. وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِهِ فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً يَعْنِي أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِينَ سَبَقَ أَرْوَاحُهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ بِمِثْلِ الدُّنْيَا وَ أَرْوَاحُ الْكَافِرِينَ إِلَي النَّارِ بِمِثْلِ ذَلِكَ.

وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ⁽¹⁾قَالَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا وَ الرَّادِفَةُ الصَّيْحَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ أَيْ خَائِفَةٌ يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ قَالَ قَالَتْ قُرَيْشٌ أَ نَرْجِعُ بَعْدَ الْمَوْتِ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً أَيْ بَالِيَةً تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ قَالَ قَالُوا هَذَا عَلَي حَدِّ الِاسْتِهْزَاءِ فَقَالَ اللَّهُ فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ قَالَ الزَّجْرَةُ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ فِي الصُّورِ وَ السَّاهِرَةُ مَوْضِعٌ بِالشَّامِ عِنْدَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِهِ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ يَقُولُ أَيْ فِي خَلْقٍ جَدِيدٍ وَ أَمَّا قَوْلُهُ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ ⁽²⁾السَّاهِرَةُ الْأَرْضُ كَانُوا فِي الْقُبُورِ فَلَمَّا سَمِعُوا الزَّجْرَةَ خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ فَاسْتَوَوْا عَلَي الْأَرْضِ.

بيان

قال الفيروزآبادي سبح كمنع سبحانا و سبح تسبيحا قال سبحان الله.

چنانچه روایت شده که ملائکه سؤال مثل باد تند حرکت می کنند، چنانچه مراد از ما بعد عصفاً آنست که برای بیان زنده شدن مردگان است. پس ناشرات ملائکه موکل به زنده کردن اموات هستند و مراد از دابه دابه زمین است که بین مؤمن و کافر جدایی می افکند شاید معنا این باشد که این دابه از فرق نهندگان است.

روایت 28.

تفسیر قمی: «وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً.» یعنی جان کندن «وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً.» یعنی کفاری که در دنیا به آرامی حرکت می کنند «وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً.» یعنی مؤمنانی که خدای را تسیبح می کنند.

و در روایت ابی الجارود از امام باقر علیه السلام نقل شده که حضرت در مورد آیه «فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً.» فرمود: یعنی ارواح مؤمنان که مثل دنیا به سمت بهشت پیشی می گیرند و ارواح کافران مثل دنیا به سمت آتش پیشی می گیرند و می روند.

و علی بن ابراهیم در مورد آیه «یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ.» فرموده: زمین با اهلش می شکافد و رادفه عبارت است از صیحه. «قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ.» یعنی بیم ناک. «یَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحافِرَةِ.» فرموده: قریش گفتند: آیا ما پس از مرگ بر می گردیم؟ «إِذا کُنَّا عِظاماً نَخِرَةً.» یعنی استخوانهایی پوسیده. «تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ.» فرموده: این سخن بر طریق استهزاء نقل شده. پس خداوند فرمود: «فَإِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ.» فرموده: زجرة همان دمیدن دوم در صور است و ساهرة موضعی است در شام نزدیک بیت المقدس.

در روایت ابی الجارود امام باقر علیه السلام در مورد آیه «أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحافِرَةِ.» فرمود: مراد اینست که ایا ما دوباره در آفرینشی تازه بر می گردیم؟ اما آیه «فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ.» ساهره زمین است. مردگان در قبور بوده اند. پس وقتی نفخ در صور را شنیدند، از قبورشان خارج شده و روی زمین قرار گرفتند.⁽³⁾

توضیح

فیروزآبادی گفته: سبح بر وزن منع سبحانا و سبّح تسبیحا یعنی سبحان الله گفت.

«29»

فس، تفسير القمي إِنَّهُ عَلي رَجْعِهِ لَقادِرٌ كَمَا خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ يَقْدِرُ أَنْ يَرُدَّهُ إِلَي الدُّنْيَا وَ إِلَي الْقِيَامَةِ يَوْمَ تُبْلَي السَّرائِرُ قَالَ يَكْشِفُ عَنْهَا.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَي ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ فِي قَوْلِهِ فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ قَالَ مَا لَهُ قُوَّةٌ يَقْوَي بِهَا عَلَي خَالِقِهِ وَ لَا نَاصِرٌ مِنَ اللَّهِ يَنْصُرُهُ إِنْ أَرَادَ بِهِ سُوءاً.

«30»

نهج، نهج البلاغة قَالَ عليه السلام بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْيَا وَ بِالدُّنْيَا تُحْرَزُ الْآخِرَةُ وَ بِالْقِيَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَ تُبَرَّزُ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ وَ إِنَّ الْخَلْقَ لَا مَقْصَرَ ⁽²⁾لَهُمْ عَنِ الْقِيَامَةِ مُرْقِلِينَ فِي مِضْمَارِهَا إِلَي الْغَايَةِ الْقُصْوَي إِلَي قَوْلِهِ قَدْ شَخَصُوا مِنْ مُسْتَقَرِّ الْأَجْدَاثِ وَ صَارُوا إِلَي مَصَايِرِ الْغَايَاتِ لِكُلِّ دَارٍ أَهْلُهَا لَا يَسْتَبْدِلُونَ بِهَا وَ لَا يَنْقُلُونَ عَنْهَا.

عد، العقائد: اعتقادنا في البعث بعد الموت أنه حق.

«31»

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّ الرَّائِدَ ⁽³⁾لَا يَكْذِبُ أَهْلَهُ وَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ لَتَمُوتُنَّ كَمَا تَنَامُونَ وَ لَتَبْعَثُنَّ كَمَا تَسْتَيْقِظُونَ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ دَارٌ إِلَّا جَنَّةٌ أَوْ نَارٌ وَ خَلْقُ جَمِيعِ الْخَلْقِ وَ بَعْثُهُمْ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كَخَلْقِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ بَعْثِهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَي ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ

تذنيب

اعلم أن القول بالمعاد الجسماني مما اتفق عليه جميع المليين و هو من ضروريات الدين و منكره خارج عن عداد المسلمين و الآيات الكريمة في ذلك ناصة لا يعقل تأويلها و الأخبار فيه متواترة لا يمكن ردها و لا الطعن فيها و قد نفاه أكثر ملاحدة الفلاسفة تمسكا بامتناع إعادة المعدوم و لم يقيموا دليلا عليه بل تمسكوا تارة بادعاء البداهة و أخري بشبهات واهية لا يخفي ضعفها علي من نظر فيها بعين البصيرة و اليقين و ترك تقليد الملحدين من المتفلسفين قال الرازي في كتاب نهاية العقول قد عرفت أن من الناس من أثبت النفس الناطقة فلا جرم اختلف أقوال أهل العالم في أمر المعاد

روایت 29.

تفسیر قمی: درباره آیه «إِنَّهُ عَلی رَجْعِهِ لَقادِرٌ.» فرموده: یعنی همان طوری که او را از نطفه ای خلق کرد، قادر است که او را به دنیا و قیامت برگرداند «و یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ.» یعنی روزی که باطنها آشکار می شود.

ابو بصیر در مورد آیه «فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ.» فرموده: قدرتی ندارد که با آن توان مقابله با خالقش را داشته باشد و اگر خدا اراده سوئی نسبت به او داشته باشد، در مقابل خداوند ناصری ندارد.⁽⁴⁾

روایت 30.

نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: با مرگ دنیا خاتمه می یابد و با دنیا آخرت به دست می آید و با قیامت بهشت به متقین نزدیک می شود و جهنم برای گمراهان آشکار می شود و خلائق چاره ای جز قیامت ندارند و با شتاب در آن عرصه به سمت مقصد نهایی حرکت می کنند تا آنجا که فرمود: از محل استقرار قبور آشکار می شوند و به سمت محلهای نهایی بازگشتشان حرکت می کنند. هر خانه ای اهل مخصوص خود را دارد که آن خانه برایشان به جای دیگر مبدل نمی شود و از آن منتقل نمی شوند.⁽⁵⁾

در کتاب عقائد آمده که اعتقاد ما درباره زندگی پس از مرگ آنست که حق است.

روایت 31.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای پسران عبد المطلب! دیده بان به قوم خود دروغ نمی گوید. قسم به کسی که مرا به حق مبعوث فرمود، چنانچه می خوابید، می میرید و چنانچه بیدار می شوید، زنده می شوید و بعد از مرگ خانه ای نیست مگر بهشت یا جهنم و آفریدن تمام مخلوقات و برانگیختنشان برای خدای عزوجل مانند خلقت و برانگیختن یک نفر است. خدای متعال می فرماید: «ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلاَّ کَنَفْسٍ واحِدَةٍ.»⁽⁶⁾

ادامه بحث

بدان که اعتقاد به معاد جسمانی مورد اتفاق همه اهل ادیان آسمانی است و از ضروریات دینی است و منکر آن از شمار مسلمین خارج است و آیات قرآن کریم در این خصوص نصّ است و تأویل آن معقول نیست و اخبار در این خصوص متواتر است و رد آن ممکن نیست و اشکال وارد ساختن به اخبار این باب نیز امکان ندارد و اکثر فلاسفه ملحد با تمسک به امتناع اعاده معدوم منکر آن هستند و دلیلی بر امتناع ذکر نکرده اند. بلکه گاهی به ادعای بداهت امتناع اعاده معدوم تمسک کرده و گاهی به شبهات واهیه ای چنگ زده اند که ضعف این شبهات بر کسی که به چشم بصیرت و یقین در آن نظر کند و ترک تقلید ملحدان از فلاسفه نماید، پوشیده نخواهد ماند. رازی در کتاب نهایة العقول می گوید: دانستی که برخی از مردم نفس ناطقه را اثبات می کنند. پس ناگزیر، اقوال مردم جهان در خصوص معاد مختلف می شود

علي وجوه أربعة أحدها قول من قال إن المعاد ليس إلا للنفس و هذا مذهب الجمهور من الفلاسفة و ثانيها قول من قال المعاد ليس إلا لهذا البدن و هذا قول نفاه النفس الناطقة و هم أكثر أهل الإسلام و ثالثها قول من أثبت المعاد للأمرين و هم طائفة كثيرة من المسلمين مع أكثر النصاري و رابعها قول من نفي المعاد عن الأمرين و لا أعرف عاقلا ذهب إليه بلي كان جالينوس من المتوقفين في أمر المعاد و غرضنا إثبات المعاد البدني و للناس فيه قولان أحدهما أن الله تعالي يعدم أجزاء الخلق ثم يعيدها و ثانيهما أنه تعالي يميتهم و يفرق أجزاءهم ثم إنه تعالي يجمعها و يرد الحياة إليها ثم قال و الدليل علي جواز الإعادة في الجملة أنا قد دللنا فيما مضي أن الله تعالي قادر علي كل الممكنات عالم بكل المعلومات من الجزئيات و الكليات و العلم بهذه الأصول لا يتوقف علي العلم بصحة المعاد البدني و إذا كان كذلك أمكن الاستدلال بالسمع علي صحة المعاد لكنا نعلم باضطرار إجماع الأنبياء صلوات الله عليهم من أولهم إلي آخرهم علي إثبات المعاد البدني فوجب القطع بوجود هذا المعاد.

و قال العلامة رحمه الله في شرح الياقوت اتفق المسلمون علي إعادة الأجساد خلافا للفلاسفة و اعلم أن الإعادة تقال بمعنيين أحدهما جمع الأجزاء و تأليفها بعد تفرقها و انفصالها و الثاني إيجادها بعد إعدامها و أما الثاني فقد اختلف الناس فيه و اختار المصنف جوازه أيضا.

و قال العلامة الدواني في شرحه علي العقائد العضدية و المعاد أي الجسماني فإنه المتبادر عن إطلاق أهل الشرع إذ هو الذي يجب الاعتقاد به و يكفر من أنكره حق بإجماع أهل الملل الثلاثة و شهادة نصوص القرآن في المواضع المتعددة بحيث لا يقبل التأويل كقوله تعالي أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ إلي قوله بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ⁽¹⁾قال المفسرون نزلت هذه الآية في أبي بن خلف خاصم رسول الله صلي الله عليه و آله و أتاه بعظم قد رم و بلي ففته بيده و قال يا محمد أ تري الله يحيي هذه بعد ما رم فقال صلي الله عليه و آله نعم و يبعثك و يدخلك النار و هذا مما يقلع عرق التأويل بالكلية و لذلك قال الإمام الإنصاف

و بر چهار قول است: اول قول کسانی است که گفته اند: معاد فقط روحانی است و این مذهب اکثر فلاسفه است و دوم قول کسانی است که معتقدند معاد فقط بدنی و جسمانی است و این قولی است که اثبات نفس ناطقه آن را نفی می کند و اکثر مسلمین بر این عقیده اند و سوم قول کسانی است که اثبات معاد برای هر دو امر یعنی معاد جسمانی و معاد روحانی می کند که قائل آن طوائف بسیاری از مسلمانان و اکثر نصاری هستند و چهارم قول کسانی است که نفی معاد از هر دو امر یعنی نفی معاد روحانی و معاد جسمانی می کنند و من عاقلی را نمی شناسم که معتقد به این قول باشد. بله جالینوس در امر معاد از متوقفین بود. غرض ما اثبات معاد جسمانی است و مردم در این خصوص دو نظر دارند: یکی آنکه خدای تعالی اجزای خلق را معدوم می کند و سپس آن را باز می گرداند و دوم آنکه خدای تعالی خلائق را می میراند و بین اجزایشان جدایی می افکند سپس آنان را جمع می کند و حیات را به آنا بر می گرداند. سپس رازی گفته: فی الجمله دلیل بر جواز اعاده خلق آنست که ما در گدشته استدلال کردیم که خدا بر همه ممکنات قادر است و عالم به همه معلومات است چه جزئی و چه کلی و علم به این اصول متوقف بر علم به صحت معاد جسمانی نیست و وقتی چنین باشد، می توان با دلیل نقلی بر صحت معاد جسمانی استدلال نمود، ولی ما یقین داریم به بداهت اجماع تمام انبیاء صلوات الله علیهم از اولین ایشان تا آخرینشان بر اثبات معاد جسمانی، پس یقین به وجود این معاد واجب می شود.

و عالمه حلّی رحمه الله در شرح یاقوت فرموده: مسلمانان بر معاد جسمانی اتفاق نظر دارند بر خلاف فلاسفه و بدان که معاد جسممانی دو معنا دارد: یکی حمع اجزای و گردآوری آن بعد از پراکندگی و جدایی و دوم ایجاد اجزا بعد از نابودی آن؛ اما قول دوم مورد اختلاف مردم است و مصنف جواز آن را نیز برگزیده است.

و علامه دوانی در شرحش بر عقائد عضدیه فرموده: و معاد به معنای جسمانی آن متبادر از اطلاق اهل شریعت است؛ زیرا این معاد است که اعتقاد به آن واجب است و کسی که منکر آن باشد تکفیر می شود. این معاد حق است به اجماع ادیان سه گانه اسلام و یهودیت و مسیحیت و مورد شهادت نصوص قرآنی در موارد متعددی است به گونه ای که تأویل نمی پذیرد مانند آیه أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ تا بِکُلِّ خَلْقٍ عَلیمٌ. مفسران فرموده اند: این آیه درباره ابیّ بن خلف نازل شد که با رسول خدا(ص) به مجادله پرداخت و استخوانی پوسیده و نرم شده آورد، پس آن را با دستش ریز کرد و گفت: ای محمد! آیا معتقدی که خدا این استخوان را بعد از آنکه پوسیده شد، زنده می کند؟ حضرت فرمود: بله و خدا تو را بر می انگیزد و تو را داخل آتش می کند و این بیان از بیاناتی است که ریشه تأویل را به کلی از ریشه می کَند و به همین خاطر امام گفت: انصاف

أنه لا يمكن الجمع بين الإيمان بما جاء به النبي صلي الله عليه و آله و بين إنكار الحشر الجسماني قلت و لا الجمع بين القول بقدم العالم علي ما يقوله الفلاسفة و بين الحشر الجسماني لأن النفوس الناطقة علي هذا التقدير غير متناهية فيستدعي حشرها جميعا أبدانا غير متناهية و أمكنة غير متناهية و قد ثبت تناهي الأبعاد بالبرهان و باعترافهم يحشر الأجساد و يعاد فيها الأرواح بإعادة البدن المعدوم بعينه عند المتكلمين بل أكثرهم و بأن تجمع أجزاؤه المتفرقة كما كانت أولا عند بعضهم و هم الذين ينكرون جواز إعادة المعدوم موافقة للفلاسفة و إذا استحال إعادة المعدوم تعين الوجه الثاني و هو أن يكون بجمع الأجزاء المتفرقة و تأليفها كما كانت أولا.

لا يقال لو ثبت استحالة إعادة المعدوم لزم بطلان الوجه الثاني أيضا لأن أجزاء بدن الشخص كبدن زيد مثلا و إن لم يكن له جزء صوري لا يكون بدن زيد إلا بشرط اجتماع خاص و شكل معين فإذا تفرقت أجزاؤه و انتفي الاجتماع و الشكل المعينان لم يبق بدن زيد ثم إذا أعيد فإما أن يعاد ذلك الاجتماع و الشكل بعينهما أو لا و علي الأول يلزم إعادة المعدوم و علي الثاني لا يكون المعاد بعينه هو البدن الأول بل مثله و حينئذ يكون تناسخا و من ثم قيل ما من مذهب إلا و للتناسخ فيه قدم راسخ.

لأنا نقول إنما يلزم التناسخ إذا لم يكن البدن المحشور مؤلفا من الأجزاء الأصلية للبدن الأول أما إذا كان كذلك فلا يستحيل إعادة الروح إليه و ليس ذلك من التناسخ و إن سمي ذلك تناسخا كان مجرد اصطلاح فإن الذي دل علي استحالته تعلق نفس زيد ببدن آخر لا يكون مخلوقا من أجزاء بدنه و أما تعلقه بالبدن المؤلف من أجزائه الأصلية بعينها مع تشكلها بشكل مثل الشكل السابق فهو الذي نعنيه بالحشر الجسماني و كون الشكل و الاجتماع غير السابق لا يقدح في المقصود و هو حشر الأشخاص الإنسانية بأعيانها فإن زيدا مثلا شخص واحد محفوظ وحدته الشخصية من أول عمره إلي آخره بحسب العرف و الشرع و لذلك يؤاخذ شرعا و عرفا بعد التبدل بما لزمه قبل و كما لا يتوهم أن في ذلك تناسخا لا ينبغي أن يتوهم في هذه الصورة أيضا و إن كان الشكل مخالفا للشكل الأول

كَمَا وَرَدَ فِي

آنست که جمع بین ایمان به آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله آورده و بین انکار معاد جسمانی ممکن نیست. من می گویم: و نیز جمع بین قول به قِدم عالم طبق آنچه فلاسفه می گویند و بین معاد جسمانی ممکن نیست؛ زیرا نفوس ناطقه بر این فرض فلاسفه نامتناهی بوده، پس می طلبد که جمیع نفوس به صورت ابدانی نامتناهی و مکانهایی نامتناهی محشور شوند و به برهان ثابت شده که که ابعاد متناهی است و به اعتراف آنان اجساد محشور می شود و ارواح به آنها بر می گردد به اعاده بدنی که بعینه معدوم شده نزد متکلمان بلکه اکثر آنان و به این که اجزای متفرقه آن همان گونه که در اول بود نزد برخی از آنان جمع می شود و آنان همان کسانی هستند که جواز اعاده معدوم را از باب موافقت با فلاسفه انکار می کنند و وقتی اعاده معدوم محال دانسته شد، وجه دوم متعین می شود و آن وجه این است که معاد به جمع اجزای متفرق و تألیف آن به صورتی که در اول بود، می باشد.

کسی اشکال نکند که اگر استحاله اعاده معدوم ثابت باشد نیز بطلان وجه دوم لازم می آید؛ زیرا اجزای بدن شخص مانند بدن زید اگر چه که جزء صوری ندارد، اما بدن زید هم نمی باشد مگر به شرط اجتماعی خاص و شکلی معین؛ پس وقتی اجزایش متفرق شدند و اجتماع وشکل معین اجزا منتفی شد، در این فرض بدن زید اگر بازگردانده شود باقی نمی ماند؛ پس آن اجتماع و شکل یا دقیقاً اعاده می شوند و یا نمی شوند. پس اگر اعاده شوند، اعاده معدوم لازم می آید و اگر اعاده نمی شوند، آنچه دقیقاً برگردانده شده همان بدن اول نمی باشد؛ بلکه مثل آن بدن خواهد بود و در این صوررت تناسخ خواهد بود و از این باب است که گفته شده: هیچ مذهبی نیست مگر این که عقیده به تناسخ در آن جایگاه استواری دارد.

ما در جواب این اشکال می گوییم: تناسخ در فرضی لازم می آید که بدن محشور شده، تشکیل شده از اجزای اصلی بدن اول نباشد؛ اما اگر مؤلَّف از اجزای اصلی بدن اول باشد، اعاده روح به آن محال نخواهد بود و این تناسخ نیست و اگر نام آن تناسخ نهاده شود، این مجرد اصطلاح است؛ زیرا آنچه دلالت بر استحاله تناسخ می کندتعلق نفس زید به بدن شخص دیگر است که مخلوق از اجزای بدن زید نیست؛ اما تعلق به بدنی که دقیقاً تشکیل شده از اجزای اصلی آن باشد، به شکلی که مانند شکل سابق باشد، همان امری است که آن را حشر جسمانی می دانیم و این که شکل و اجتماع بدن جدید غیر از بدن سابق باشد، به مقصود ما ضرر نمی زند که عبارت است از حشر اشخاص انسان دقیقاً به عین خودشان. زیرا زید که شخص واحدی است، وحدت شخصیه اش از اول عمرش تا به آخر به حسب عرف و شرع محفوظ است، لذا شرعاً و عرفاً بعد از تبدل به آنچه قبلا بود، مورد مؤاخذه قرار می گیرد و همان طور که توهم نمی شود که در این فرض تناسخی صورت گرفته باشد، پس توهم نمی رود که در این صورت نیز تناسخی باشد اگر چه شکل آن مخالف شکل اول است، چنانچه در

الْحَدِيثِ أَنَّهُ قَالَ: يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ كَأَمْثَالِ الذَّرِّ وَ أَنَّ ضِرْسَ الْكَافِرِ مِثْلُ أُحُدٍ وَ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ مَكْحُولُونَ و الحاصل: أن المعاد الجسماني عبارة عن عود النفس إلي بدن هو ذلك البدن بحسب الشرع و العرف و مثل هذه التبدلات و المغايرات التي لا تقدح في الوحدة بحسب الشرع و العرف لا تقدح في كون المحشور هو المبدأ فافهم.

و اعلم أن المعاد الجسماني مما يجب الاعتقاد به و يكفر منكره أما المعاد الروحاني أعني التذاذ النفس بعد المفارقة و تألمها باللذات و الآلام العقلية فلا يتعلق التكليف باعتقاده و لا يكفر منكره و لا منع شرعا و لا عقلا من إثباته قال الإمام في بعض تصانيفه أما القائلون بالمعاد الروحاني و الجسماني معا فقد أرادوا أن يجمعوا بين الحكمة و الشريعة فقالوا دل العقل علي أن سعادة الأرواح بمعرفة الله تعالي و محبته و أن سعادة الأجساد في إدراك المحسوسات و الجمع بين هاتين السعادتين في هذه الحياة غير ممكن لأن الإنسان مع استغراقه في تجلي أنوار عالم القدس لا يمكنه أن يلتفت إلي اللذات الجسمانية و مع استغراقه في استيفاء هذه اللذات لا يمكنه أن يلتفت إلي اللذات الروحانية و إنما تعذر هذا الجمع لكون الأرواح البشرية ضعيفة في هذا العالم فإذا فارقت بالموت و استمدت من عالم القدس و الطهارة قويت قادرة علي الجمع بين الأمرين و لا شبهة في أن هذه الحالة هي الحالة القصوي من مراتب السعادات قلت سياق هذا الكلام مشعر بأن إثبات الروحاني إنما هو من حيث الجمع بين الشريعة و الفلسفة و إثباتهما ليس من المسائل الكلامية و هذا كما أن الرئيس أبا علي مع إنكاره للمعاد الجسماني علي ما هو بسطه في كتاب المعاد و بالغ فيه و أقام الدليل بزعمه علي نفيه قال في كتاب النجاة و الشفاء إنه يجب أن يعلم أن المعاد منه ما هو مقبول من الشرع و لا سبيل إلي إثباته إلا من طرق الشريعة و تصديق خبر النبوة و هو الذي للبدن عند البعث و خيراته و شروره معلوم لا يحتاج إلي أن يعلم و قد بسطت الشريعة الحقة التي أتانا به سيدنا و مولانا محمد صلي الله عليه و آله حال السعادة و الشقاوة التي بحسب البدن و منه ما هو مدرك بالعقل و القياس البرهاني و قد صدقه النبوة و هو السعادة و الشقاوة الثابتتان بالقياس إلي نفس الأمر و إن كان الأوهام منا تقصر عن تصورهما الآن و سياق

روایت وارد شده که متکبران مانند مورچگان محشور می شوند و دندان کافر مثل کوه اُحُد است و اهل بهشت بی مو و بی ریش و سرمه کشیده محشور می شوند.

حاصل آن که معاد جسمانی عبارت است از بازگشت نفس به بدن که به حسب شرع و عرف همان بدن دنیوی است و مثل این تبدلات و تغییراتی که به حسب شرع و عرف به وحدت ضرری نمی زند، ضرری نمی زند که آنچه محشور شده همان جسم ابتدایی باشد؛ پس این مطلب را بفهم. و بدان که معاد جسمانی واجب است که به آن معتقد باشیم و منکر آن کافر دانسته می شود؛ اما معاد روحانی یعنی التذاذ نفس بعد از جدایی و تألّم آن به لذات و آلام عقلی، وجوبی به اعتقاد آن تعلق نمی گیرد و منکر آن کافر دانسته نمی شود و شرعا و عقلا نیز منعی از اثبات آن نیست. امام در برخی نوشته هایش می گوید: اما قائلان به معاد روحانی و جسمانی همراه هم می خواهند بین حکمت و شریعت جمع کنند. پس گفتند: عقل دلالت دارد بر این که سعادت ارواح به معرفت خدای متعال و محبت اوست و سعادت اجساد در ادراک محسوسات است و جمع بین این دو سعادت در این زندگی دنیوی غیر ممکن است؛ زیرا انسان با غرق شدن در تجلی انوار عالم قدس ممکن نیست که به لذات جسمانی متوجه باشد و با غرق شدن در کسب لذات جسمانی ممکن نیست که متوجه به لذات روحانی شود و این جمع غیر ممکن است زیرا که ارواح بشری در این عالم ضعیف است؛ پس وقتی با مرگ از جسم جدا شد و از عالم قدس و طهاررت استمداد نمود، قدرت پیدا نموده و قادر بر جمع بین هر دو امر می شود و شکی نیست که این حالت حالت نهایی تر از مراتب سعادت است؛ من می گویم: سیاق

هذا الكلام مشعر بأن إثباته للمعاد الروحاني ليس من حيث الحكمة بل هو من حيث الشريعة فإن التمسك بالدلائل النقلية ليس من وظائف الفلسفة فلا يتوهم أن إثباته من المسائل الحكمية و هو أراد أن يجمع بين الفلسفة و الشريعة.

خلاصة القول

فذلك اعلم أن خلاصة القول في ذلك هو أن للناس في تفرق الجسم و اتصاله مذاهب فالقائلون بالهيولي يقولون بانعدام الصورة الجسمية و النوعية و بقاء الهيولي عند تفرق الجسم و النافون للهيولي و الجزء الذي لا يتجزي كالمحقق الطوسي رحمه الله يقولون بعدم انعدام جزء من الجسم عند التفرق بل ليس الجسم إلا الصورة و هي باقية في حال الاتصال و الانفصال و كذا القائلون بالجزء يقولون ببقاء الأجزاء عند التفرق و الاتصال فأما علي القول الأول فلا بد في القول بإثبات المعاد بمعني عود الشخص بجميع أجزائه من القول بإعادة المعدوم و أما القائلون بالأخيرين فقد ظنوا أنهم قد تفصوا عن ذلك و يمكنهم القول بالحشر الجسماني بهذا المعني مع عدم القول بجواز إعادة المعدوم و فيه نظر إذ ظاهر أنه إذا أحرق جسد زيد و ذرت الرياح ترابه لا يبقي تشخص زيد و إن بقيت الصورة و الأجزاء بل لا بد في عود الشخص بعينه من عود تشخصه بعد انعدامه كما مرت الإشارة إليه نعم ذكر بعض المتكلمين أن تشخص الشخص إنما يقوم بأجزائه الأصلية المخلوقة من المني و تلك الأجزاء باقية في مدة حياة الشخص و بعد موته و تفرق أجزائه فلا يعدم التشخص و قد مضي ما يومئ إليه من الأخبار و علي هذا فلو انعدم بعض العوارض الغير المشخصة و أعيد غيرها مكانها لا يقدح في كون الشخص باقيا بعينه فإذا تمهد هذا فاعلم أن القول بالحشر الجسماني علي تقدير عدم القول بامتناع إعادة المعدوم حيث لم يتم الدليل عليه بين لا إشكال فيه و أما علي القول به فيمكن أن يقال يكفي في المعاد كونه مأخوذا من تلك المادة بعينها أو من تلك الأجزاء بعينها لا سيما إذا كان شبيها بذلك الشخص في الصفات و العوارض بحيث لو رأيته لقلت إنه فلان إذ مدار اللذات و الآلام علي الروح و لو بواسطة الآلات و هو باق بعينه و لا تدل النصوص إلا علي إعادة ذلك الشخص بمعني أنه يحكم عليه عرفا أنه ذلك الشخص كما أنه يحكم علي الماء الواحد إذا أفرغ في إناءين أنه هو الماء الذي كان في إناء

این کلام اشعار دارد به این که اثبات معاد روحانی از حیث جمع بین شریعت و فلسفه است و اثبات هر دو معاد از مسائل کلامی نیست و به این صورت است که رئیس، ابوعلی سینا طبق آنچه در کتاب معادش بسط داده و منکر معاد جسمانی شده و در آن مبالغه نموده و به گمان خود اقامه دلیل بر نفی آن کرده در کتاب نجات و شفا گفته: واجب است که دانسته شود که معاد جسمانی از شرع مورد قبول است و راهی به اثبات آن جز از راه شریعت و تصدیق خبر نبوت نیست و آنچه هنگام رستاخیز و خیرات و شرور آن برای بدن روی می دهد معلوم بوده و محتاج به دانستن نیست و شریعت حقه ای که سید و مولای ما محمد صلی الله علیه و آله برای ما آورده، حال سعادت و شقاوتی را که به حسب بدن است شرح داده و از جمله آن، سعادتی است که با عقل و قیاس برهانی ادراک می شود و نبوت نیز آن را تصدیق کرده و آن سعادت و شقاوتی است که با قیاس به نفس الامر ثابت است؛ اگر چه اوهام ما اینک از تصور آن قاصر است و سیاق این کلام اشعار دارد که اثبات ابو علی سینا نسبت به معاد روحانی از حیث حکمت نیست بلکه از حیث شریعت است؛ زیرا تمسک به دلائل نقلیه از وظایف فلسفه نیست، پس توهم نشود که اثبات این معاد از مسائل فلسفی است و او اراده کرده که بین فلسفه و شریعت جمع نماید.

خلاصه

چکیده سخن در این بحث آنست که مردم در متفرق شدن اجزای بدن و متصل شدن آن اقوالی دارند: قائلان به ماده اولی به منعدم شدن صورت جسمی و نوعی و بقای ماده اولی هنگام تفرق جسم قائلند و نفی کنندگان ماده اولی و جزئی که تجزیه نمی شود مانند محقق طوسی رحمه الله قائلند که هیچ جزئی از جسم هنگام تفرق منعدم نمی شود بلکه جسم چیزی جز صورت نیست و آن صورت باقی است در حال اتصال و انفصال و همچنین قائلان به جزء معتقدند که اجزا هنگام تفرق و اتصال باقی می مانند. اما بنا بر قول اول ناگزیریم از معتقد شدن به اثبات معاد به معنای عود شخص با تمام اجزایش نه این که به اعاده معدم معتقد شویم؛ اما قائلان به دو قول اخیر، پناشته اند که از این قول فرار نموده و می توانند قائل به حشر جسمانی شوند به این معنا و قائل به جواز اعاده معدوم نیز نشوند و در این سخن اشکال است؛ زیرا ظاهر آن اینست که وقتی جسد زید به آتش کشیده شود و بادها خاکستر او را پراکنده کنند، تشخص زید باقی نمی ماند گرچه صورت و اجزای او باقی بماند؛ بلکه برای عود شخص زید به عینه لازم است تشخص او بعد از منعدم شدنش نیز چنانچه به آن اشاره شد برگردد؛ بله برخی از متکلمین گفته اند که تشخص شخص فقط با قیام اجزای اصلی او که از منی خلق شده ممکن است و آن اجزای اصلی در طول حیات شخص و پس از مرگ و متفرق شدن اجزای او باقی است؛ پس تشخص منعدم نمی شود و گذشت آنچه اخبار به آن اشاره دارد و بنا بر این اگر برخی عوارض غیر مشخِّصه منعدم شود و غیر آن به جای آن برگردانده شود ضرری در این که شخص به عینه باقی باشد نمی رساند؛ حال که این مقدمه بیان شد، بدان که قول به معاد جسمانی بر فرض عدم قول به امتناع اعاده معدوم در جایی که دلیل بر آن تمام نباشد واضح و بی اشکال است، اما بنا بر قول به امتناع اعاده معدوم، می توان گفت: کافی است در معاد جسمانی همین که جسم به عینه از همان مواد گرفته شده باشد یا از آن اجزاء به عینه گرفته شده باشد، مخصوصا در جایی که شبیه به آن شخص باشد در صفات و عوارض به گونه ای که اگر او را ببینی بگویی او فلانی است؛ زیرا ملاک لذات و آلام روح است و لو به وساطت آلات و روح به عینه باقی است و نصوص فقط دلالت دارد بر اعاده آن شخص به این معنا که عرفاً بر او حکم می شود که او همان شخص است چنانچه بر آب واحد وقتی در دو ظرف ریخته می شود حکم می شود آن همان آبی است

واحد عرفا و شرعا و إن قيل بالهيولي و لا يبتني الإطلاقات الشرعية و العرفية و اللغوية علي أمثال تلك الدقائق الحكمية و الفلسفية و قد أومأنا في تفسير بعض الآيات و شرح بعض الأخبار إلي ما يؤيد ذلك كقوله تعالي عَلي أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ و قوله تعالي بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها.

قال شارح المقاصد اتفق المحققون من الفلاسفة و المليين علي حقيقة المعاد و اختلفوا في كيفيته فذهب جمهور الفلاسفة إلي أنه روحاني فقط لأن البدن ينعدم بصوره و أعراضه فلا يعاد و النفس جوهر مجرد باق لا سبيل إليه للفناء فيعود إلي عالم المجردات بقطع التعلقات و ذهب كثير من علماء الإسلام كالغزالي و الكعبي و الحليمي و الراغب و القاضي أبو زيد الدبوسي إلي القول بالمعاد الروحاني و الجسماني جميعا ذهابا إلي أن النفس جوهر مجرد يعود إلي البدن و هذا رأي كثير من الصوفية و الشيعة و الكرامية و به يقول جمهور النصاري و التناسخية قال الإمام الرازي إلا أن الفرق أن المسلمين يقولون بحدوث الأرواح و ردها إلي الأبدان لا في هذا العالم بل في الآخرة و التناسخية بقدمها و ردها إليها في هذا العالم و ينكرون الآخرة و الجنة و النار و نبهنا علي هذا الفرق لأنه جبلت علي الطباع العامية أن هذا المذهب يجب أن يكون كفرا و ضلالا لكونه مما ذهب إليه التناسخية و النصاري و لا يعلمون أن التناسخية إنما يكفرون لإنكارهم القيامة و الجنة و النار و النصاري لقولهم بالتثليث و أما القول بالنفوس المجردة فلا يرفع أصلا من أصول الدين بل ربما يؤيده و يبين الطريق إلي إثبات المعاد بحيث لا يقدح فيه شبه المنكرين كذا في نهاية العقول.

و قد بالغ الإمام الغزالي في تحقيق المعاد الروحاني و بيان أنواع الثواب و العقاب بالنسبة إلي الروح حتي سبق إلي كثير من الأوهام و وقع في ألسنة بعض العوام أنه ينكر حشر الأجساد افتراء عليه كيف و قد صرح به في مواضع من كتاب الإحياء و غيره و ذهب إلي أن إنكاره كفر و إنما لم يشرحه في كتبه كثير شرح لما قال إنه ظاهر لا يحتاج إلي زيادة بيان نعم ربما يميل كلامه و كلام كثير من القائلين بالمعادين إلي أن معني ذلك أن يخلق الله تعالي من الأجزاء المتفرقة لذلك البدن بدنا فيعيد

که عرفاً و شرعاً در ظرف واحد نخست بود، اگر چه قائل به ماده اولی نیز بشویم و اطلاقات شرعی و عرفی و لغوی بر امثال این دقائق حِکمی و فلسفی مبتنی نیست و در تفسیر برخی آیات و شرح برخی اخبار به آنچه مؤید این مطلب است اشاره نمودیم مثل این آیه «عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ.»⁽¹⁾

و آیه «بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها.»⁽²⁾شارح مقاصد می گوید: محققین از فلاسفه و اهل ادیان بر حقیقت معاد اتفاق نظر دارند و اختلاف آنان در کیفیت آنست. پس اکثریت فلاسفه معتقد شده اند که معاد فقط روحانی است زیرا بدن با صورتها و اعراضش منعدم می شود، پس اعاده نمی گردد و نفس جوهری است مجرد و باقی که راهی به سوی فنا ندارد، پس با قطع تعلقات به عالم مجردات بر می گردد و بسیاری از علمای اسلام مانند غزالی و کعبی و حلیمی و راغب و قاضی ابو زید دبوسی همگی به معاد جسمانی و روحانی همراه هم معتقد شده اند زیرا معتقد شده اند که نفس جوهری مجرد است که به بدن بر می گردد و این قول بسیاری از صوفیه و شیعه و کرّامیه است و اکثریت نصاری و تناسخیه به آن قائل هستند؛ امام رازی می گوید: جز این که فرقشان آنست که مسلمانان قائل به حدوث ارواح و ردّ آن به ابدان نه در این عالم بلکه در آخرت هستند و تناسخیه قائل به قدم ارواح و رد آن به ابدان در این عالم هستند و منکر آخرت و بهشت و آتش هستند و ما بر این تفاوت هشدار دادیم؛ زیرا بر سرشتهای عامه فطری شده که این مذهب تناسخ باید کفر و ضلال باشد زیرا مذهب تناسخیه و نصاری است و عوام نمی دانند که تناسخیه به خاطر انکارشان نسبت به قیامت و بهشت و جهنم تکفیر می شوند و نصاری به خاطر قولشان به تثلیث تکفیر می شوند و اما اعتقاد به نفوس مجرد، اصلی از اصول دین را رفع نمی کند بل که چه بسا آن را تأیید می کند و راه اثبات معاد را تبیین می کند به گونه ای که شبهات منکران ضرری به آن نمی زند. این مطالب در نهایة العقول این چنین طرح شده است.

و امام غزالی در تحقیق معاد روحانی و بیان انواع ثواب و عقاب نسبت به روح تلاش زیادی به خرج داده تا جایی که به بسیاری از اوهام پیشی گرفته و در السنه عوام افتاده و بر او افترا زده اند که غزالی منکر حشر اجساد شده؛ چگونه می توان بر او افترا زد در حالی که در مواضعی از کتاب خود احیاء العلوم و غیر آن به حشر جسمانی تصریح نموده و قائل شده که منکر آن کافر است؛ فقط در کتب خود خیلی این بحث را شرح نکرده زیرا قائل شده که این مطلب واضح بوده و محتاج توضیح زیاد نیست. بله چه بسا کلام او و کلام بسیاری از قائلین به هر دو معاد جسمانی و روحانی میل به این دارد که معنای معاد اینست که خدای تعالی از اجزای متفرق آن بدن، برای آن بدن بدنی می آفریند

إليه نفسه المجردة الباقية بعد خراب البدن و لا يضرنا كونه غير البدن الأول بحسب الشخص و لا امتناع إعادة المعدوم بعينه و ما شهد به النصوص من كون أهل الجنة جردا مردا و كون ضرس الكافر مثل جبل أحد يعضد ذلك و كذا قوله تعالي كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها ⁽¹⁾و لا يبعد أن يكون قوله تعالي أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلي أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ ⁽²⁾إشارة إلي هذا.

فإن قيل فعلي هذا يكون المثاب و المعاقب باللذات و الآلام الجسمانية غير من عمل الطاعة و ارتكب المعصية قلنا العبرة في ذلك بالإدراك و إنما هو للروح و لو بواسط الآلات و هو باق بعينه و كذا الأجزاء الأصلية من البدن و لذا يقال للشخص من الصباء إلي الشيخوخة إنه هو بعينه و إن تبدلت الصور و الهيئات بل كثير من الأعضاء و الآلات و لا يقال لمن جني في الشباب فعوقب في المشيب أنها عقوبة لغير الجاني انتهي.

أقول: الأحوط و الأولي التصديق بما تواتر في النصوص و علم ضرورة من ثبوت الحشر الجسماني و سائر ما ورد فيها من خصوصياته و عدم الخوض في أمثال ذلك إذ لم نكلف بذلك و ربما أفضي التفكر فيها إلي القول بشي‌ء لم يطابق الواقع و لم نكن معذورين في ذلك و الله الموفق للحق و السداد في المبدإ و المعاد.

پس نفس مجرد باقی پس از فساد بدن او به آن بدن بر می گردد و ضرری برای ما ندارد که آن بدن به حسب شخص غیر از بدن اولی باشد و امتناع اعاده معدوم به عینه نیز برای ما ضرر ندارد و شواهد نصوص بر این که اهل بهشت بی موی و بی ریش اند و دندان کافر مث ل کوه أُحُد است این مطلب را تأیید می کند و همچنین آیه «کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها.⁽³⁾» یعنی{ هر چه پوستشان بریان گردد، پوستهایِ دیگری بر جایش نهیم} نیز مؤید آنست و بعید نیست آیه «أَ وَ لَیْسَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ.⁽⁴⁾»

یعنی { یا کسی که آسمانها و زمین را آفریده توانا نیست که [باز] مانند آنها را بیافریند؟} اشاره به همین معنا باشد.

پس اگر گفته شود: بنا بر این مثاب و معاقَب به لذّات و آلام جسمانی غیر از کسی است که عمل به طاعت نموده و مرتکب معصیت شده! در جواب این اشکال می گوییم: آنچه در این امر معتبر است، ادراک است و ادراک برای روح است و لو به واسطه آلات باشد و روح به عینه باقی است و همچنین اجزای اصلی بدن نیز باقی هستند و به همین خاطر است که به شخص از دوران بچگی تا پیری گفته می شود این شخص عیناً همان شخص است، اکر چه صورتها و شکل ها بلکه بسیاری از اعضا و آلات عوض شود و به کسی که در جوانی جنایت کرده و در پیری مجازات می شود، گفته نمی شود که این مجازاتی در حق غیر شخص جانی است. پایان کلام ایشان.

علامه مجلسی می فرماید: احوط و اولی آنست که نصوص متواتره و آنچه به ضرورت دانسته شده که حشر جسمانی است، و سایر خصوصیات آن مورد تصدیق قرار گیرد و در امثال این قضیه خوض صورت نگیرد؛ زیرا ما به چنین خوضی تکلیف نشده ایم و چه بسا تفکر در آن منجر شود به قول به چیزی که مطابق واقع نباشد و ما در این امر معذور نخواهیم بود و خدا توفیق حق و درستی در مبدأ و معاد اعطا می فرماید.

باب 4 أسماء القيامة و اليوم الذي تقوم فيه و أنه لا يعلم وقتها إلا الله‌

الآيات

الأعراف:

«يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها ⁽¹⁾قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»(187)

هود:

«إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ»(103 - 105)

الحجر:

«وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ»(85)

النحل:

«وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ»(77)

لقمان:

«إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ»(34)

الأحزاب:

«يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ ما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً»(63)

ص:

«لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ»(26)

المؤمن:

«لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ»(15) (و قال تعالي): «يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ *يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ»(32 - 33)

حمعسق:

«وَ تُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ»(7)

الزخرف:

«وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»(85)

باب چهارم: نامهای قیامت و روزی که قیامت در آن به پا می شود و این که وقت روز قیامت را جز خدا کسی نمی داند

آیات

الأعراف:

«یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها ⁽²⁾قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِیکُمْ إِلَّا بَغْتَةً یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ»(187)

همواره درباره قیامت از تو می پرسند که وقوع آن چه وقت است؟ بگو: دانش آن فقط نزد پروردگار من است، غیر او آن را در وقت معینش آشکار نمی کند؛ [تحملِ این حادثه عظیم و هولناک،] بر آسمان ها و زمین سنگین و دشوار است، جز به طور ناگهانی بر شما نمی آید. آن گونه از تو می پرسند که گویا تو از وقت وقوعش به شدت کنجکاوی کرده ای [و کاملاً از آن آگاهی]، بگو: دانش آن فقط نزد خداست، ولی بیشتر مردم نمی دانند [که این دانش، مخصوص به خدا و فقط در اختیار اوست.].

هود:

إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ 103

یقیناً در آن مؤاخذه ها برای کسی که از عذاب آخرت می ترسد، عبرت است، [و] آن روزی است که مردم را برای آن گرد می آورند، و آن روزی است که [همه صحنه های آن] مورد مشاهده است. (103)

وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ 104

و ما آن روز را جز برای مدتی اندک به تأخیر نمی اندازیم. (104)

یَوْمَ یَأْتِ لَا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَسَعِیدٌ 105

روزی که چون فرا رسد، هیچ کس جز به اجازه او سخن نمی گوید؛ پس برخی تیره بخت و برخی نیک بخت اند. (105)

الحجر:

«وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ»(85)

و بی تردید قیامت آمدنی است؛

النحل:

«وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»(77)

و کار برپا کردن قیامت برای او جز مانند یک چشم بر هم زدن یا نزدیک تر از آن نیست، یقیناً خدا بر هر کاری تواناست.

لقمان:

«إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ»(34)

یقیناً خداست که دانش قیامت فقط نزد اوست،

الأحزاب:

«یَسْئَلُکَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَکُونُ قَرِیباً»(63)

مردم درباره [وقت] قیامت از تو می پرسند، بگو: دانش و آگاهی آن فقط نزد خداست. و تو چه می دانی؟ شاید قیامت نزدیک باشد.

ص:

«لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ»(26)

چون روز حساب را فراموش کرده اند، عذابی سخت دارند.

المؤمن: (غافر)

«لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاقِ»(15)

تا مردم را از روز ملاقات [که روز رستاخیز است] بیم دهد.

وَیَا قَوْمِ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنَادِ 32

و ای قوم من! بی تردید من از روزی که مردم یکدیگر را [برای نجات خود از عذاب] ندا می دهند بر شما می ترسم؛

یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ مَا لَکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ 33

روزی که [به علت شدت عذاب] پشت کنان از این سو به آن سو فرار می کنید [ولی از هر سو که می روید، برگردانده می شوید و] شما را [در برابر عذاب خدا] هیچ نگه دارنده ای نیست؛

حمعسق: (شوری)

«وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لا رَیْبَ فِیهِ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ»(7)

و آنان را از روز جمع شدن [یعنی روز قیامت] که تردیدی در آن نیست بترسانی، [روزی که] گروهی در بهشت اند و گروهی در آتش سوزان.

الزخرف:

«وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»(85)

و آگاهی [به همه شؤون] قیامت نزد اوست و به او بازگردانده می شوید.

النجم:

«أَزِفَتِ الْآزِفَةُ* لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ»(57 - 58)

القمر:

«اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ»(1)

التغابن:

«يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ»(9) ⁽¹⁾

الملك:

«وَ يَقُولُونَ مَتي هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ *قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ»(25 - 26)

الحاقة:

«الْحَاقَّةُ* مَا الْحَاقَّةُ *وَ ما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ *كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ»(1 - 4)

الجن:

«قُلْ إِنْ أَدْرِي أَ قَرِيبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً»(25)

المرسلات:

«هذا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْناكُمْ وَ الْأَوَّلِينَ* فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ* وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»(38 - 40)

النازعات:

«فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْري»(34) (و قال تعالي): «يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها إِلي رَبِّكَ مُنْتَهاها إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها»(42 - 46)

البروج:

«وَ الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ* وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ»(2 - 3)

تفسير:

اشاره

قال الطبرسي رحمه الله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أي الساعة التي يموت فيها الخلق أو القيامة و هو قول أكثر المفسرين أو وقت فناء الخلق أَيَّانَ مُرْساها أي متي وقوعها و كونها و قيل منتهاها عن ابن عباس و قيل قيامها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أي إنما وقت قيامها و مجيئها عند الله تعالي لم يطلع عليه أحدا من خلقه و إنما لم يخبر سبحانه بوقته ليكون العباد علي حذر منه فيكون ذلك أدعي لهم إلي الطاعة و أزجر من المعصية لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ أي لا يظهرها و لا يكشف عن علمها إلا هو و لا يعلم أحد سواه متي تكون قبل كونها و قيل معناه لا يأتي بها إلا هو ثَقُلَتْ فِي

النجم:

«أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (57)

قیامت نزدیک شد.

لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ کاشِفَةٌ» (58)

کسی جز خدا برطرف کننده [سختی ها و هول و هراسش] نیست.

القمر:

«اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ»(1)

قیامت بسیار نزدیک شد، و ماه از هم شکافت.

التغابن:

«یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ ذلِکَ یَوْمُ التَّغابُنِ»(9)

[بی تردید برانگیخته می شوید در] روزی که شما را در روز اجتماع [که روز قیامت است] جمع می کند، آن روز، روز غبن و خسارت است؛

⁽²⁾

الملک:

وَیَقُولُونَ مَتَی هَذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ 25

و می گویند: اگر راستگویید این وعده وقوع [رستاخیز] کی خواهد بود؟

قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ 26

بگو: دانش و آگاهی [این حقیقت] فقط نزد خداست و من تنها بیم دهنده ای آشکارم.

الحاقة:

الْحَاقَّةُ 1

آن روز ثابت و حق [که وقوعش حتمی و تردیدناپذیر است،]

مَا الْحَاقَّةُ 2

آن روز ثابت و حق چیست؟

وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْحَاقَّةُ 3

و تو چه می دانی که آن روز ثابت و حق چیست؟

کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ 4

[قوم] ثمود و عاد آن روز کوبنده را انکار کردند؛

الجن:

«قُلْ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً»(25)

بگو: نمی دانم آیا آنچه را وعده داده می شوید نزدیک است یا پروردگارم برای آن زمانی طولانی قرار خواهد داد؟

المرسلات:

هَذَا یَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاکُمْ وَالْأَوَّلِینَ 38

امروز همان روز داوری است که شما و پیشینیان را در آن جمع کرده ایم.

فَإِنْ کَانَ لَکُمْ کَیْدٌ فَکِیدُونِ 39

پس اگر [برای فرار از عذاب] چاره و تدبیری دارید، آن را به کار گیرید.

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ 40

وای در آن روز بر تکذیب کنندگان!

النازعات:

«فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْری»(34) پ

پس زمانی که آن حادثه بزرگ تر [و غیر قابل دفع] در رسد،

یَسْأَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْسَاهَا 42

همواره ازتو درباره قیامت می پرسند که در چه زمانی واقع می شود؟

فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرَاهَا 43

تو از بسیار یاد کردنش [و سخن گفتن درباره آن] چه به دست می آوری؟

إِلَی رَبِّکَ مُنْتَهَاهَا 44

نهایتش به سوی پروردگار توست [کیفیت برپا شدن و زمان وقوع و اوصافش را کسی جز خدا نمی داند.]

إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشَاهَا 45

وظیفه تو فقط بیم دادن کسانی است که همواره از آن می ترسند.

کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهَا لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا عَشِیَّةً أَوْ ضُحَاهَا 46

گویی آنان روزی که قیامت را می بینند چنین می پندارند که در برزخ جز شامگاهی یا صبح گاه آن درنگ نکرده اند!

البروج:

وَالْیَوْمِ الْمَوْعُودِ 2

و سوگند به روزی که [برپا شدنش را برای داوری میان مردم] وعده داده اند

وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ 3

و سوگند به شاهد [که پیامبر هر امت است] و مورد مشاهده [که اعمال هر امت است؛]

تفسیر

طبرسی رحمه الله فرموده: یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ یعنی از تو می پرسند درباره ساعتی که خلق در آن می میرند یا ساعت قیامت که قول اکثر مفسران است یا از وقت نابودی خلق می پرسند. أَیَّانَ مُرْساها یعنی وقت وقوع وتحقق آن چه زمانی است و ابن عباس گفته: منتهای زمان آن چه وقتی است و گفته شده: مرساها یعنی قیام آن. قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی یعنی وقت قیام آن و فرارسیدن آن نزد خداست و احدی از خلقش را بر آن مطلع نمی سازد و خداوند وقت آن را بر کسی از خلقش معلوم ننمود تا بندگان از آن بر حذر باشند تا در نتیجه این امر آنان را بیشتر به طاعت دعوت کند و بیشتر از معصیت باز بدارد. لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ یعنی آن را آشکار نمی کند و از علم آن پرده بر نمی دارد مگر خدا و احدی جز او قبل از تحققش نمی داند که چه زمانی روی می دهد و گفته شده: معنای این راز این است که فقط خدا آن را می آورد.

السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فيه وجوه أحدها ثقل علمها علي أهل السماوات و الأرض لأن من خفي عليه علم شي‌ء كان ثقيلا عليه.

و ثانيها أن معناه عظمت علي أهل السماوات و الأرض صفتها لما يكون فيها من انتثار النجوم و تسيير الجبال و غير ذلك. ⁽¹⁾

و ثالثها ثقل وقوعها علي أهل السماوات و الأرض لعظمها و شدتها. ⁽²⁾

و رابعها أن المراد نفس السماوات و الأرض لا تطيق حملها لشدتها أي لو كانت أحياء لثقلت عليها تلك الأحوال لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً أي فجأة لتكون أعظم و أهول يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها أي يسألونك عنها كأنك حفي بها أي عالم بها قد أكثرت المسألة عنها و أصله من أحفيت في السؤال عن الشي‌ء حتي علمته و قيل تقديره يسألونك عنها كأنك حفي بهم أي بار بهم فرح بسؤالهم و قيل معناه كأنك معني بالسؤال عنها فسألت عنها حتي علمتها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ و إنما أعاد هذا القول لأنه وصله بقوله وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ و قيل أراد بالأول علم وقت قيامها و بالثاني علم كيفيتها و تفصيل ما فيها.

و في قوله تعالي وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ أي يشهده الخلائق كلهم من الجن و الإنس و أهل السماء و أهل الأرض وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ هو أجل قد أعده الله لعلمه بأن صلاح الخلق في إدامة التكليف عليهم إلي ذلك الوقت و فيه إشارة إلي قربه فإن ما يدخل تحت العد فإن قد نفد.

و قال البيضاوي في قوله تعالي وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ أي أمر قيام الساعة في سرعته و سهولته إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ إلا كرجع الطرف من أعلي الحدقة إلي أسفلها أَوْ هُوَ أَقْرَبُ أو أمرها أقرب منه بأن يكون في زمان نصف تلك الحركة بل في الآن التي يبتدأ فيه فإنه تعالي يحيي الخلائق دفعة و ما يوجد دفعة كان في آن و أو للتخيير أو بمعني بل و قيل معناه أن قيام الساعة و إن تراخي فهو عند الله كالشي‌ء الذي يقولون فيه هو كلمح البصر أو أقرب مبالغة في استقرابه و في قوله يَوْمَ التَّنادِ أي يوم

ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ در این فراز وجوهی است: اول آن که علم آن بر اهل آسمانها و زمین سنگین است زیرا کسی که علم چیزی از او مخفی است، آن چیز برایش سنگین است.

دوم آن که معنایش این است که وصف آن به خاطر اتفاقاتی که در آن روی می دهد مانند پراکندگی ستارگان و جاری کردن کوهها و غیر آن، بر اهل آسمانها و زمین عظیم است.

و سوم آن که واقع شدنش بر اهل اسمانها و زمین ثقیل است؛ به خاطر عظمت و شدت آن.

و چهارم آن که مراد اینست که نفس آسمانها و زمین تاب حمل آن را ندارد به خاطر شدت آن یعنی اگر آسمانها و زمین زنده بودند، آن اوضاع و احوال بر آنان سنگین بود؛ لا تَأْتیکُمْ إِلاَّ بَغْتَةً یعنی فرا نمی رسد مگر ناگهانی تا عظیم تر و ترسناک تر باشد. یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْها یعنی درباره آن از تو می پرسند گویا تو عالم به آن هستی و زیاد درباره آن پرسیده ای و می دانی و اصل ان از احفیت فی السوال عن الشیء گرفته شده یعنی سؤال پیچش کرد تا دانست و گفته شده: در تقدیر آیه است که از تو درباره آن می پرسند گویا تو نسبت به آنان نیکوکار هستی و از سؤالشان مسروری و گفته شده: معنایش اینست که گویا تو با سؤال از آن مورد توجه قرار گرفته ای، پس از آن پرسیدی تا آن را بدانی. قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ و این سخن را خداوند دوباره تکرار فرمود زیرا که آن را به آیه وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ وصل نمود و گفته شده: از قسمت اول اراده نموده علم وقت وقوع قیامت را و از قسمت دوم علم به کیفیت قیامت و تفاصیل آنچه در آن روی می دهد را اراده فرموده.⁽³⁾

و در مورد آیه وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ فرموده: یعنی آن روز را تمام خلائق اعم از جن و انس و اهل آسمانها و اهل زمین مشاهده خواهند نمود. وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ یعنی آن اجل و سررسیدی است که خدا آن را فراهم کرده زیرا علم دارد که صلاح خلق در ادامه تکلیف بر آنان تا آن وقت است و در آن اشاره ایست به نزدیکی آن زیرا آنچه تحت شمارش واقع می شود، گویا که تمام شده است.⁽⁴⁾

و بیضاوی در مورد آیه وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ گفته: یعنی امر برپایی قیامت از نظر سرعت و سهولتش إِلاَّ کَلَمْحِ الْبَصَرِ یعنی مانند برگشتن پلک چشم از بالای حدقه تا پایین آن است. أَوْ هُوَ أَقْرَبُ یا امر آن نزدیک تر است به این صورت که در زمان نصف چشم بر هم زدنی انجام می شود، بلکه در همان آنی که خداوند شروع می کند؛ زیرا خدای متعال خلائق را یک باره احیا می کند و آنچه دفعة انجام می پذیرد در آن و لحظه ای صورت می پذیرد و «او» برای تخییر است یا به معنای بل است و گفته شده معنای آیه اینست که برپایی قیامت اگر چه فوری نباشد، اما آن نزد خدا مانند چیزی است که درباره آن از باب مبالغه در نزدیکی آن می گویند مثل چشم بر هم زدنی یا نزدیک تر.⁽⁵⁾

و در مورد آیه یَومَ التّنادِ گفته: یعنی روز

القيامة ينادي فيه بعضهم بعضا للاستغاثة أو يتصايحون بالويل و الثبور أو يتنادي أصحاب الجنة و أصحاب النار كما حكي في الأعراف يَوْمَ تُوَلُّونَ عن الموقف مُدْبِرِينَ منصرفين عنه إلي النار و قيل فارين عنها ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ يعصمكم من عذابه.

و في قوله تعالي أَزِفَتِ الْآزِفَةُ ⁽¹⁾دنت الساعة الموصوفة بالدنو في نحو قوله اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ ليس لها نفس قادرة علي كشفها إذا وقعت إلا الله لكنه لا يكشفها أو الآن بتأخيرها إلا الله أو ليس لها كاشفة لوقتها إلا الله إذ لا يطلع عليه سواه أو ليس لها من غير الله كشف علي أنها مصدر كالعافية.

و في قوله تعالي اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ روي أن الكفار سألوا رسول الله صلي الله عليه و آله آية فانشق القمر و قيل سينشق القمر يوم القيامة و يؤيد الأول أنه قرئ و قد انشق القمر أي اقتربت الساعة و قد حصل من آيات اقترابها انشقاق القمر.

و في قوله يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ أي لأجل ما فيه من الحساب و الجزاء و الجمع جمع الملائكة و الثقلين ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ يغبن فيه بعضهم بعضا لنزول السعداء منازل الأشقياء لو كانوا سعداء و بالعكس مستعار من تغابن التجار.

و في قوله الْحَاقَّةُ أي الساعة أو الحالة التي تحق وقوعها أو التي تحق فيها الأمور أي تعرف حقيقتها أو تقع فيها حواق الأمور من الحساب و الجزاء علي الإسناد المجازي و هي مبتدأ خبرها مَا الْحَاقَّةُ و أصله ما هي أي أي شي‌ء هي علي التعظيم لشأنها و التهويل لها فوضع الظاهر موضع المضمر وَ ما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ أي أي شي‌ء أعلمك ما هي أي إنك لا تعلم كنهها فإنها أعظم من أن يبلغها دراية أحد كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ ⁽²⁾بالحالة التي تقرع الناس بالإفزاع و الأجرام بالانفطار و الانتشار و إنما وضعت موضع ضمير الحاقة زيادة في وصف شدتها.

و في قوله إِنْ أَدْرِي ما أدري أَ قَرِيبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً غاية تطول مدتها.

قیامت برخی برخی دیگر را صدا می زنند برای فریاد رسی یا فریاد می زنند به وای و هلاکت سر می دهند یا اصحاب بهشتی اصحاب آتش را صدا می زنند چنانچه در سوره اعراف بازگو شده. یَوْمَ تُوَلُّونَ یعنی روی که زا موقف قیامت روی بر می گردانید. مُدْبِرینَ یعنی از موقف به سمت آتش منصرف می شوید و گفته شده: یعنی از آتش فرار می کنید. ما لَکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ محافظی ندارید که شما را از عذاب خدا حفظ کند.⁽³⁾

و در مورد آیه أَزِفَتِ الآزِفَةُ گفته: یعنی آن ساعتی که موصوف به صفت نزدیکی است در مثل آیه اقتَرَبَتِ السّاعةُ، نزدیک شده است. لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ کاشِفَةٌ یعنی نیست برای آن نفسی که وقتی که روی می دهد، قادر بر کشف آن باشد مگر خدا؛ لکن خداوند از آن پرده بر نمی دارد یا همینک نیز کسی جز خدا آن را آشکار نمی کند یا آشکار کننده ای برای وقت آن نیست مگر خدا؛ زیرا جز او کسی بر آن مطلع نیست یا برای آن از جانب غیر خدا آشکار شدنی نیست بنا بر این که کاشفه مانند عافیت مصدر باشد.⁽⁴⁾

و در مورد آیه اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ گفته: روایت شده که کفار از رسول خدا صلی الله علیه و آله معجزه ای خواستند؛ پس ما شکافته شد. و گفته شده: این آیه یعنی ماه در روز قیامت شکافته خواهد شد و مؤید احتمال اول آنست

که به و قد انشق القمر نیز قرائت شده؛ یعنی قیامت نزدیک شد و از جمله آیات نزدیکی آن، شکافته شدن ماه محقق شد.⁽⁵⁾

و در مورد آیه یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ گفته: یعنی برای آنچه در آن حساب و جزاء است شما را جمع می کند و جمع، جمع ملائکه و جن و انس است. ذلِکَ یَوْمُ التَّغابُنِ یعنی برخی برخی دیگر را در آن روز زیان دیده می سازند؛ زیرا سعادتمندان ظاهری در منازل اشقیاء فرود می آیند اگر سعادتمند ظاهری باشند و بالعکس و تغابن استعاره از زیان کاری تجار است.⁽⁶⁾

و در مورد آیه الْحَاقَّةُ گفته: یعنی آن ساعت یا حالتی که وقوع آن روی می دهد و آن ساعت یا حالتی که امور در آن واقعی می شود یعنی تو حقیقت امور را در آن می فهمی یا در آن امور واقع شدنی مثل حساب و جزا واقع می شود بنا بر این که اسناد مجازی باشد. و الحاقة مبتدایی است که خبر آن مَا الْحَاقَّةُ است و اصل آن اینست: چیست آن؟ یعنی چه چیزی است آن؟ که برای بزرگداشت شأن آن و ترساندن از آن گفته می شود که در نتیجه اسم ظاهر در جای ضمیر قرار داده شده است. وَ ما أَدْراکَ مَا الْحَاقَّةُ یعنی چه چیزی تو را عالم ساخت که آن چیست یعنی تو کنه آن را نمی دانی! زیرا آن واقعه بزرگ تر از آنست که درایت و فهم احدی به آن برسد. کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ یعنی ثمود و عاد به حالتی که مردم را با به ناله و فریاد افکندنشان و اجرام آسمانی را با شکافتن و پخش کردنشان می کوبد تکذیب کردند و قارعة برای مزید وصف شدت حاقة در جای ضمیر آن قرار داده شده است.⁽⁷⁾

و در مورد آیه إِنْ أَدْری گفته: یعنی نمی دانم! أَ قَریبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً یا پروردگارم غایتی برای آن قرار می دهد که مدت آن به طول می انجامد.⁽⁸⁾

و في قوله فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الداهية التي تطم أي تعلو علي سائر الدواهي الْكُبْري التي هي أكبر الطامات و هي القيامة أو النفخة الثانية أو الساعة التي يساق فيها أهل الجنة إلي الجنة و أهل النار إلي النار.

و في قوله أَيَّانَ مُرْساها متي إرساؤها أي إقامتها و إثباتها أو منتهاها و مستقرها من مرسي السفينة و هو حيث تنتهي إليه و تستقر فيه فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها في أي شي‌ء أنت من أن تذكر وقتها لهم أي ما أنت من ذكرها لهم و تبيين وقتها في شي‌ء فإن ذكرها لهم لا يزيدهم إلا غيا و وقتها مما استأثره الله بعلمه و قيل فِيمَ إنكار لسؤالهم و أَنْتَ مِنْ ذِكْراها مستأنف أي أنت ذكر من ذكرها و علامة من أشراطها فإن إرساله خاتما للأنبياء أمارة من أماراتها و قيل إنه متصل بسؤالهم و الجواب إِلي رَبِّكَ مُنْتَهاها أي منتهي علمها إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها إنما بعثت لإنذار من يخاف هولها و هو لا يناسب تعيين الوقت كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا أي في الدنيا أو في القبور إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها أي عشية يوم أو ضحاه. و قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ أقوال أحدها أن الشاهد يوم الجمعة و المشهود يوم عرفة عن ابن عباس و أبي جعفر و أبي عبد الله عليه السلام و روي ذلك عن النبي صلي الله عليه و آله لأن الجمعة تشهد علي كل عامل بما عمل فيه و ثانيها أن الشاهد يوم النحر و المشهود يوم عرفة و ثالثها أن الشاهد محمد صلي الله عليه و آله و المشهود يوم القيامة و هو المروي عن الحسن بن علي عليهما السلام و رابعها أن الشاهد يوم عرفة و المشهود يوم الجمعة و خامسها أن الشاهد الملك و المشهود يوم القيامة و قيل الشاهد الذين يشهدون علي الناس و المشهود هم الذين يشهد عليهم و قيل الشاهد هذه الأمة و المشهود سائر الأمم و قيل الشاهد أعضاء بني آدم و المشهود هم.

الأخبار

«1»

ل، الخصال عُبْدُوسُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُرْجَانِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الشَّغَالِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي أُسَامَةَ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي بُكَيْرٍ عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ

و در مورد آیه فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ گفته یعنی هنگامه مصیبت فرا رسد که بالاتر از سایر مصیبات است. الْکُبْری که بزرگ ترین مصیبات است و آن مصیبت قیامت است یا نفخه دوم است یا ساعتی است که در آن اهل بهشت به بهشت و اهل جهنم به جهنم سوق داده می شوند.⁽¹⁾

و در مورد آیه: أَیَّانَ مُرْساها گفته: یعنی ارساء آن یعنی بر پا داشتن و اثبات آن یا منتها و مستقر آن چه زمانی است و از مرسای کشتی یعین جایی که به آن منتهی می شود و در آن مستقر می شود گرفته شده. فیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْراها. یعنی در چه چیزی هستی که وقت آن را به آنان متذکر شوی؟ یعنی چه کار داری که آن را برایشان ذکر کنی و وقت آن را در چیزی برایشان تبیین نمایی؛ زیرا ذکر آن برای ایشان جز بر گمراهی آنان نمی افزاید و وقت آن از اموری است که خدا با علمش آن را خاص خود قرار داده و گفته شده: فیمَ انکار سوال آنان است و أَنتَ مِن ذِکراها استیناف و از سرگیری کلام است یعنی تو ذکری از ذکر آن هستی و علامتی از شروط وقوع آن هستی؛ زیرا ارسال پیغمبر ما صلی الله علیه و آله به عنوان خاتم انبیای الهی نشانه ای از نشانه های آنست و گفته شده جمله سابق متصل به سؤال ایشان است و جوابشان إِلی رَبِّکَ مُنْتَهاها یعنی منتهای علم آن است. إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشاها یعنی همانا تو مبهوث شدی برای بیم دادن کسی که از ترسهای قیامت هراسان است و این انذار با تعیین وقت سازگاری ندارد. کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَها لَمْ یَلْبَثُوا در دنیا یا در قبور نمانده اند، إِلاَّ عَشِیَّةً أَوْ ضُحاها یعنی شب یک روز یا روز آن.⁽²⁾

و طبرسی در مورد آیه وَ شاهِدٍ وَ مَشهودٍ گفته: اینجا اقوالی است: یکی آن که شاهد روز جمعه و مشهود روز عرفه است که این تفسیر ابن عباس و ابی جعفر و ابی عبدالله علیهما السلام است و این از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز روایت شده که: زیرا روز جمعه برای هر کس که در آن کار خیر یا شری بکند شهادت می دهد و دومین احتمال آنست که شاهد روز عید قربان و مشهود روز عرفه باشد و سوم این که شاهد محمد صلی الله علیه و آله و مشهود روز قیامت باشد و این احتمال از حسن بن علی علیهما السلام روایت شده و چهارم آنکه شاهد روز عرفه و مشهود روز جمعه باشد و پنجم آنکه شاهد ملک و مشهود روز قیامت باشد و گفته شده: شاهد کسانی هستند که بر مردم شهادت می دهند و مشهود کسانی هستند که بر آنان شهادت داده می شود و گفته شده: شاهد این امت هستند و مشهود سایر امتها هستند و گفته شده: شاهد اعضای بنی آدم و مشهود خود بنی آدم هستند.⁽³⁾

روایات

روایت 1.

خصال:

بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي لُبَابَةَ ⁽¹⁾بْنِ عَبْدِ الْمُنْذِرِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا مِنْ مَلَكٍ مُقَرَّبٍ وَ لَا سَمَاءٍ وَ لَا أَرْضٍ وَ لَا رِيَاحٍ وَ لَا جِبَالٍ وَ لَا بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا وَ هُنَّ يَشْفَقْنَ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ أَنْ تَقُومَ فِيهِ السَّاعَةُ الْخَبَرَ.

«2»

ل، الخصال مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْوَرَّاقُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مَوْلَي الرَّشِيدِ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِيصَةَ ⁽²⁾عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ صَلَاةَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ.

«3»

ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَخْرُجُ قَائِمُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ تَقُومُ الْقِيَامَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ الْخَبَرَ.

«4»

ع، علل الشرائع فِي خَبَرِ يَزِيدَ بْنِ سَلَّامٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله عَنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ لِمَ سُمِّيَ بِهَا قَالَ هُوَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ وَ يَوْمُ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ ⁽³⁾الْخَبَرَ.

«5»

مع، معاني الأخبار أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْفَهَانِيِّ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَوْمَ التَّلاقِ يَوْمَ يَلْتَقِي أَهْلُ السَّمَاءِ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ وَ يَوْمَ التَّنادِ يَوْمَ يُنَادِي أَهْلُ النَّارِ أَهْلَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَ يَوْمُ التَّغابُنِ يَوْمٌ يَغْبِنُ أَهْلُ الْجَنَّةِ أَهْلَ النَّارِ وَ يَوْمَ الْحَسْرَةِ يَوْمَ يُؤْتَي بِالْمَوْتِ فَيُذْبَحُ.

فس، تفسير القمي مرسلا مثله ⁽⁴⁾

پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ ملک مقرب و آسمان و زمین و بادها و کوهها و خشکی و دریایی نیستند مگر این که از روز جمعه هراس دارند که در آن قیامت برپا شود؛ تا آخر حدیث.⁽⁵⁾

روایت 2.

خصال: پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قیامت در روز جمعه بین دو نماز ظهر و عصر بر پا می شود.⁽⁶⁾

روایت 3.

خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: قائم ما اهل بیت روز جمعه خروج می کند و قیامت روز جمعه برپا می شود؛ تا آخر حدیث.⁽⁷⁾

روایت 4.

علل الشرائع: در خبر یزید بن سلام آمده که از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره روز جمعه پرسید که چرا به این نام نامیده شده؛ فرمود: جمعه آن [روز] روزی است که مردم را برای آن گرد می‌آورند، و آن [روز] روزی است که [جملگی در آن] حاضر می‌شوند. و آن روز روز گواه و مورد گواهی است؛ تا آخر حدیث.⁽⁸⁾

روایت 5.

معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام در مورد یَوْمَ التَّلاقِ فرمود: روزیست که اهل آسمان و اهل زمین با هم روبرو می شوند و در مورد یَومَ التَّناد فرمود: روزی است که اهل آتش اهل بهشت را صدا می زنند و در مورد «أَنْ أَفیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّه.»⁽⁹⁾و یَوْمُ التَّغابُنِ فرمود: روزی است که اهل بهشت اهل آتش را زیان دیده می کنند و در مورد یَومَ الحَسرَةِ فرمود: روزی است که مرگ آورده می شود و ذبح می شود.⁽¹⁰⁾

مثل این روایت در تفسیر قمی به صورت مرسل نقل شده است.⁽¹¹⁾

«6»

مع، معاني الأخبار أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ قَالَ الْمَشْهُودُ يَوْمُ عَرَفَةَ وَ الْمَجْمُوعُ لَهُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

«7»

مع، معاني الأخبار ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَاشِمٍ عَمَّنْ رَوَي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سَأَلَهُ الْأَبْرَشُ الْكَلْبِيُّ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام مَا قِيلَ لَكَ فَقَالَ قَالُوا شَاهِدٌ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَ مَشْهُودٌ يَوْمُ عَرَفَةَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام لَيْسَ كَمَا قِيلَ لَكَ الشَّاهِدُ يَوْمُ عَرَفَةَ وَ الْمَشْهُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَ مَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ.

«8»

مع، معاني الأخبار وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ قَالَ الشَّاهِدُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَ الْمَشْهُودُ يَوْمُ عَرَفَةَ وَ الْمَوْعُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.

مع، معاني الأخبار أبي عن محمد العطار عن أحمد بن محمد عن موسي بن القاسم عن ابن أبي عمير عن أبان بن عثمان عن عبد الرحمن بن أبي عبد الله عن أبي عبد الله عليه السلام مثله.

«9»

شي، تفسير العياشي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام قَالَ فِي قَوْلِ اللَّهِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ فَذَكَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ الْيَوْمُ الْمَوْعُودُ.

«10»

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي وَ عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ ⁽¹⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام

روایت 6.

معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام در مورد آیه «ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ.» فرمود: روز مورد گواه روز عرفه است و روزی که مردم برای آن جمع می شوند روز قیامت است.⁽²⁾

روایت 7.

معانی الاخبار: ابرش کلبی از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ.» پرسید، حضرت باقر علیه السلام فرمود: به تو چه گفته شده؟ عرض کرد: گفته اند: شاهد روز جمعه است و مشهود روز عرفه؛ پس امام باقر علیه السلام فرمود: چنین نیست که به تو گفته شده! شاهد روز عرفه و مشهود روز قیامت است؛ آیا قرآن نخواندی که خدای عزوجل فرمود: آن [روز] روزی است که مردم را برای آن گرد می‌آورند، و آن [روز] روزی است که [جملگی در آن] حاضر می‌شوند. و آن روز روز گواه و مورد گواهی است.⁽³⁾

روایت 8.

معانی الاخبار: ابی الجارود از یکی از صادقین علیهما السلام در مورد آیه «وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ.» پرسید، حضرت علیه السلام فرمود: شاهد روز جمعه است و مشهود روز عرفه و موعود روز قیامت است.⁽⁴⁾

در معانی الاخبار به سند دیگر مثل این حدیث از امام صادق علیه السلام نقل شده است.⁽⁵⁾

روایت 9.

تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم می گوید یکی از صادقین علیهما السلام در مورد آیه «ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ.» روز قیامت را یاد کرد که همان روز موعود است.⁽⁶⁾

روایت 10.

کافی: امام علی بن الحسین علیهما السلام

فِيمَا سَيَأْتِي تَمَامُهُ فِي بَابِ مَوَاعِظِهِ عليه السلام حَيْثُ قَالَ: اعْلَمْ يَا ابْنَ آدَمَ أَنَّ مِنْ وَرَاءِ هَذَا أَعْظَمَ وَ أَفْظَعَ وَ أَوْجَعَ لِلْقُلُوبِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ يَجْمَعُ اللَّهُ فِيهِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ ذَلِكَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَ تُبَعْثَرُ فِيهِ الْقُبُورُ ⁽¹⁾وَ ذَلِكَ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَي الْحَناجِرِ كاظِمِينَ وَ ذَلِكَ يَوْمٌ لَا تُقَالُ فِيهِ عَثْرَةٌ وَ لَا تُؤْخَذُ مِنْ أَحَدٍ فِدْيَةٌ وَ لَا تُقْبَلُ مِنْ أَحَدٍ مَعْذِرَةٌ وَ لَا لِأَحَدٍ فِيهِ مُسْتَقْبَلُ تَوْبَةٍ لَيْسَ إِلَّا الْجَزَاءَ بِالْحَسَنَاتِ وَ الْجَزَاءَ بِالسَّيِّئَاتِ فَمَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَمِلَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ وَجَدَهُ وَ مَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَمِلَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ شَرٍّ وَجَدَهُ الْخَبَرَ.

«11»

فس، تفسير القمي قَوْلُهُ تَعَالَي وَ الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ قَالَ الْيَوْمُ الْمَوْعُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَ الشَّاهِدُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَ الْمَشْهُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.

«12»

يه، من لا يحضره الفقيه رُوِيَ أَنَّ قِيَامَ الْقَائِمِ عليه السلام يَكُونُ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ تَقُومُ الْقِيَامَةُ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ يَجْمَعُ اللَّهُ فِيهِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ.

«13»

ل، الخصال الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيِّ عَنْ مُثَنًّي الْحَنَّاطِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ أَيَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ يَوْمُ يَقُومُ الْقَائِمُ وَ يَوْمُ الْكَرَّةِ وَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.

«14»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مَاجِيلَوَيْهِ عَنِ الْكُوفِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْخَيَّاطِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: قَالَ عِيسَي ابْنُ

در ذیل مواعظش که تمام آن در باب مواعظ ایشان خواهد آمد فرمود: ای فرزند آدم! بدان که در ورای دنیا روزی است بزرگتر و ترسناک تر و برای دلها دردناک تر که روز قیامت است که آن [روز] روزی است که مردم را برای آن گرد می‌آورند، و آن [روز] روزی است که [جملگی در آن] حاضر می‌شوند. خدا در آن روز اولین و آخرین را جمع می کند؛ روزی است که در صور دمیده می شود و قبور در آن روز بیرون ریخته می شود و آن روز روز قیامت است که که جانها به گلوگاه می‌رسد در حالی که اندوه خود را فرو می‌خورند و آن روز روزی است که در آن گفته نمی شود: خطا کردم و از احدی فدیه گناهانش گرفته نمی شود و عذر احدی مقبول نیست و توبه ای در آینده برای احدی نیست و نیست مگر مجازات به سبب کرده هعای نیک و مجازات به سبب کرده های بد؛ پس هر کس از مومنان باشد که مثقال ذره ای کار نیک کرده باشد، آن را می یابد و هر کس از مومنان باشد که مثقال ذره ای کار شر کرده باشد، آن را می یابد؛ تا پایان حدیث.⁽²⁾

روایت 11.

تفسیر قمی: در مورد آیه «وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ.» فرموده: روز موعود روز قیامت است و شاهد روز جمعه است و مشهود روز قیامت است.⁽³⁾

روایت 12.

فقیه: روایت شده که قیام قائم علیه السلام در روز جمعه می باشد و روز قیامت در روز جمعه بر پا می شود که خدا در آن اولین و آخرین را جمع می کند؛ خدای عز و جل می فرماید: «ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ.» آن [روز] روزی است که مردم را برای آن گرد می‌آورند، و آن [روز] روزی است که [جملگی در آن] حاضر می‌شوند.⁽⁴⁾

روایت 13.

خصال: مثنای حناط می گوید: شنیدم که امام باقر علیه السلام فرمود: ایام الله سه روز هستند: روزی که قائم قیام می کند و روز رجعت و روز قیامت.⁽⁵⁾

روایت 14.

قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن

مَرْيَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مَتَي قِيَامُ السَّاعَةِ فَانْتَفَضَ جَبْرَئِيلُ انْتِفَاضَةً أُغْمِيَ عَلَيْهِ مِنْهَا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ يَا رُوحَ اللَّهِ مَا الْمَسْئُولُ أَعْلَمَ بِهَا مِنَ السَّائِلِ وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً.

«15»

تَفْسِيرُ النُّعْمَانِيِّ، بِمَا سَيَأْتِي مِنْ إِسْنَادِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وَ أَمَّا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي فِي كِتَابِهِ مِمَّا تَأْوِيلُهُ حِكَايَةٌ فِي نَفْسِ تَنْزِيلِهِ ⁽¹⁾وَ شَرْحِ مَعْنَاهُ فَمِنْ ذَلِكَ قِصَّةُ أَهْلِ الْكَهْفِ وَ ذَلِكَ أَنَّ قُرَيْشاً بَعَثُوا ثَلَاثَةَ نَفَرٍ نَضْرَ بْنَ حَارِثِ بْنِ كَلَدَةَ وَ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ وَ عَامِرَ بْنَ وَاثِلَةَ إِلَي يَثْرِبَ وَ إِلَي نَجْرَانَ لِيَتَعَلَّمُوا مِنَ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَي مَسَائِلَ يُلْقُونَهَا عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهُمْ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَي سَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ فَإِنْ أَجَابَكُمْ عَنْهَا فَهُوَ النَّبِيُّ الْمُنْتَظَرُ الَّذِي أَخْبَرَتْ بِهِ التَّوْرَاةُ ثُمَّ سَلُوهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ أُخْرَي فَإِنِ ادَّعَي عِلْمَهَا فَهُوَ كَاذِبٌ لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ عِلْمَهَا غَيْرُ اللَّهِ وَ هِيَ قِيَامُ السَّاعَةِ فَقَدِمَ الثَّلَاثَةُ نَفَرٍ بِالْمَسَائِلِ وَ سَاقَ الْخَبَرَ إِلَي أَنْ قَالَ نَزَلَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ بِسُورَةِ الْكَهْفِ وَ فِيهَا أَجْوِبَةُ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ وَ نَزَلَ فِي الْأَخِيرَةِ قَوْلُهُ تَعَالَي يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها ⁽²⁾إِلَي قَوْلِهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُون.

باب 5 صفة المحشر

الآيات

البقرة:

«هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِكَةُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ وَ إِلَي اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ»(210)

آل عمران:

«يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ»(30) (و قال): «وَ مَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّي كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»(161)

مریم صلوات الله علیه عرض کرد: قیام قیامت چه زمانی است؟ پس جبرئیل تکان سختی خورد که از آن عیسی بی هوش شد؛ وقتی به هوش آمد عرض کرد: ای روح خدا! من که مورد سؤال قرار گرفتم در خصوص آن از تو که پرسش گر هستی عالم تر نیستم! و برای خداست آنچه در آسمانها و زمین است؛ قیامت به نزد شما نمی آید مگر ناگهانی.⁽³⁾

روایت 15.

تفسیر نعمانی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: و اما آنچه خدای تعالی در کتابش نازل فرمود از اموری که تأویل(معنای باطنی آن) در نفس خود تنزیل و معنای ظاهری و شرح معنای آن حکایت شده، از جمله آن ماجرای اصحاب کهف است و ان اینست که قریش سه نفر را یعنی نضر بن حارث بن کلده و عقبة بن ابی معیط و عامر بن واثله را به یثرب و نجران فرستادند تا مسائلی را از یهود و نصاری فرا بگیرند و آن را بر پیغمبر صلی الله علیه و آله القا کنند! پس علمای یهود و نصاری به آنها گفتند: از پیغمبر صلی الله علیه و آله در خصوص مسائلی سؤال کنید؛ اگر به آنها پاسخ داد، او پیامبر مورد انتظار است که تورات از او خبر داده؛ سپس از مسأله دیگری بپرسید، اگر ادعا کرد که آن را می داند، او دروغگوست؛ زیرا این مسأله را جز خدا کسی علمش را نداند که همان برپای قیامت است. پس این سه تن سؤالات را آوردند و حدیث را ادامه داد تا به آنجا که فرمود: جبرئیل بر حضرت سوره کهف را نازل کرد که در آن پاسخ سؤالات سه گانه آنان بود و در مورد سؤال آخرشان (در خصوص برپایی قیامت) این آیه نازل شد: «یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها.» از تو در مورد قیامت می پرسند که فرا رسیدنش چه وقت است تا آنجا که فرمود: ولی بیشتر مردم نمی دانند.

باب پنجم: اوصاف محشر

آیات

البقرة:

«هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ»(210)

آیا [اهل لغزش و پیروان شیطان] جز این را انتظار دارند که [عذاب] خدا و فرشتگان [مأمور عذاب] در سایبان هایی از ابر به سوی آنان آیند و کار نابودی آنان تمام شود؟ و همه کارها به سوی خدا بازگردانده می شود.

آل عمران:

«یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ»(30)

روزی که هر کس آنچه را از کار نیک انجام داده و آنچه را از کار زشت مرتکب شده حاضر شده می یابد، و آرزو می کند که ای کاش میان او و کارهای زشتش زمان دور و درازی فاصله بود. و خدا شما را از [عذاب] خود برحذر می دارد؛ و خدا به بندگان مهربان است.

(و قال): «وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ»(161)

و هر که خیانت کند، روز قیامت با آنچه در آن خیانت کرده بیاید؛ سپس به هر کس آنچه را مرتکب شده به طور کامل می دهند، و آنان مورد ستم قرار نمی گیرند.

الأنعام:

«وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادي كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَ ما نَري مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ»(94)

إبراهيم:

«وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ* مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ وَ أَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلي أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ وَ سَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَ ضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ* وَ قَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَ إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ* وَ تَرَي الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَ تَغْشي وُجُوهَهُمُ النَّارُ لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ»(42 - 51)

النحل:

«يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّي كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»(111)

الكهف:

«وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً»(8)

طه:

«وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَري فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً *يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَ لا هَضْماً»(105 - 112)

الأنبياء:

«يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ»(104)

الحج:

«يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ* يَوْمَ

الأنعام:

«وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادی کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَکْتُمْ ما خَوَّلْناکُمْ وَراءَ ظُهُورِکُمْ وَ ما نَری مَعَکُمْ شُفَعاءَکُمُ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِیکُمْ شُرَکاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنَکُمْ وَ ضَلَّ عَنْکُمْ ما کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ»(94)

و [لحظه ورود به جهان دیگر به آنان خطاب می شود:] همان گونه که شما را نخستین بار [در رحم مادر تنها و دست خالی از همه چیز] آفریدیم، اکنون هم تنها به نزد ما آمدید، و آنچه را در دنیا به شما داده بودیم پشت سر گذاشته و همه را از دست دادید، و شفیعانتان را که [در ربوبیّت و عبادت ما] شریک می پنداشتید، همراه شما نمی بینیم، یقیناً پیوندهای شما [با همه چیز] بریده، و آنچه را شریکان خدا گمان می کردید از دستتان رفته و گم شده است.

إبراهیم:

وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصَارُ 42

و خدا را از آنچه ستمکاران انجام می دهند، بی خبر مپندار؛ مسلماً [کیفر] آنان را برای روزی که چشم ها در آن خیره می شود، به تأخیر می اندازد.

مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُءُوسِهِمْ لَا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ 43

[ترسان به سوی دادگاه قیامت] شتابانند، سرهایشان را بالا گرفته [و دیدگانشان ذلیلانه به برنامه های محشر دوخته شده] تا جایی که پلک هایشان به هم نمی خورد، و دل هایشان [از بیم عذاب فرو ریخته و از تدبیر و چاره جویی] تهی است.

وَأَنْذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذَابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَکُمْ مِنْ زَوَالٍ 44

و مردم را از روزی که عذاب به سویشان می آید، هشدار ده. پس کسانی که ستم ورزیده اند، می گویند: پروردگارا! ما را تا [سرآمدی نزدیک؟ و] مدتی کوتاه مهلت ده تا دعوتت را اجابت کنیم، و از پیامبرانت پیروی نماییم. [ولی به آنان گویند:] شما نبودید که پیش از این سوگند یاد می کردید که هرگز برای شما زوال و فنایی نیست؟!

وَسَکَنْتُمْ فِی مَسَاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَکُمُ الْأَمْثَالَ 45

و در مساکن کسانی که به خود ستم کردند، ساکن شدید، در صورتی که برای شما روشن و آشکار است که ما با آنان [به سبب ستم هایشان] چه کردیم و برای شما مثال ها [یِ پندآموزی از جامعه هایی که به وسیله عذاب نابود شدند] ذکر کردیم.

وَقَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ وَإِنْ کَانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ 46

و آنان [نهایت] نیرنگشان را [بر ضدِّ خدا و پیامبران] به کار گرفتند، و [کیفر عقوبت دنیایی و آخرتی] نیرنگشان نزد خداست و هر چند که از نیرنگشان کوه ها از جا کنده شود.

فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ ذُو انْتِقَامٍ 47

پس مپندار که خدا در وعده اش با پیامبرانش وفا نمی کند؛ زیرا خدا توانای شکست ناپذیر و صاحب انتقام است.

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ 48

[در] روزی که زمین به غیر این زمین، و آسمان ها [به غیر این آسمان ها] تبدیل شود، و [همه] در پیشگاه خدای یگانه قهّار حاضر شوند.

وَتَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفَادِ 49

و آن روز مجرمان را می بینی که در زنجیرها [به صورتی محکم و سخت] به هم بسته شده اند.

سَرَابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَی وُجُوهَهُمُ النَّارُ 50

پیراهن هایشان از قطران [ماده ای متعفّن، قابل اشتعال و بدبو] است، و آتش چهره هایشان را می پوشاند.

لِیَجْزِیَ اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ مَا کَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ 51

تا [به این کیفیت] خدا هر کس را [به سبب] آنچه انجام داده کیفر دهد؛ یقیناً خدا حسابرسی سریع است.

النحل:

«یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ»(111)

[یاد کن] روزی را که هر کس [به پیشگاه حق] می آید [برای مصون ماندنش از عذاب] از خود دفاع می کند و هر کس هر عملی انجام داده است [همه آن] به طور کامل به او داده می شود و مورد ستم قرار نخواهند گرفت.

الکهف:

«وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً»(8)

و بی تردید ما آنچه را روی زمین است، سرانجام، خاک بی گیاه خواهیم کرد.

طه:

وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ یَنْسِفُهَا رَبِّی نَسْفًا 105

و از تو درباره کوه ها می پرسند، بگو: پروردگارم آنان را ریشه کن می کند و از هم می پاشد.

فَیَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا 106

پس آنها را به صورت دشتی هموار و صاف وامی گذارد،

لَا تَرَی فِیهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا 107

که در آن هیچ کژی و پستی و بلندی نمی بینی.

یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا 108

در آن روز همه انسان ها دعوت کننده را که هیچ انحرافی ندارد [برای ورود به محشر] پیروی می کنند و صداها در برابر [خدای] رحمان فرو می نشیند و جز صدایی آهسته [چیزی] نمی شنوی.

یَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِیَ لَهُ قَوْلًا 109

در آن روز شفاعت کسی سودی ندهد مگر آنکه [خدای] رحمان به او اذن دهد و گفتارش را [در مورد شفاعت از دیگران] بپسندد.

یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْمًا 110

[خدا] آنچه را [از احوال و اعمال بندگان] پیش روی آنهاست و آنچه را [از ثواب و کیفر] در آینده دارند، می داند و آنان از جهت دانش به او احاطه ندارند،

وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا 111

و همه چهره ها در برابر [خدای] زنده قائم به ذات خاضع و فروتن می شوند، و کسی که بار ظلم و ستمی با خود برداشت، مسلماً محروم و ناامید شود،

وَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا یَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا 112

و هر که کارهای شایسته انجام دهد، در حالی که مؤمن باشد، نه از ستمی [درباره حقّش] بیم و هراس خواهد داشت و نه از کاستی و نقصانی [در اجر و مزدش.]

الأنبیاء:

«یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ»(104)

روزی که آسمان را در هم می پیچیم، مانند در هم پیچیدن طومار، همان گونه که نخستین بار آفریده ها را آفریدیم، دوباره آنان را باز می گردانیم. وعده ای است [که تحقق دادنش] بر عهده ما [ست]، به یقین آن را انجام می دهیم.

الحج:

«یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ (2)

ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید، بی تردید زلزله قیامت، واقعه ای بزرگ است.

یَوْمَ

تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَي النَّاسَ سُكاري وَ ما هُمْ بِسُكاري وَ لكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ»(2 - 3)

النور:

«يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ»(37)

الروم:

«وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ* وَ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلي يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَ لكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ *فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ»(55 - 57)

المؤمن:

«لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِيَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفي عَلَي اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ الْيَوْمَ تُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَي الْحَناجِرِ كاظِمِينَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَ لا شَفِيعٍ يُطاعُ يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ *وَ اللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَقْضُونَ بِشَيْ‌ءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»(16 - 20)

القمر:

«يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلي شَيْ‌ءٍ نُكُرٍ *خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ *مُهْطِعِينَ إِلَي الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ»(6 - 8)

الرحمن:

«يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ* فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ* يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ* فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ *يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَ الْأَقْدامِ *فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ»(33 - 42)

الواقعة:

«إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ* لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ* خافِضَةٌ رافِعَةٌ* إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا* وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا* فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا* وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ* وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ* أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»(2 - 12)

تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِیدٌ»(3)

روزی که آن را ببینید [مشاهده خواهید کرد که] هر مادر شیر دهنده ای از کودکی که شیرش می دهد، بی خبر می شود، و هر ماده بارداری بار خود را سقط می کند، و مردم را مست می بینی در حالی که مست نیستند، بلکه عذاب خدا بسیار سخت است.

النور:

«یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ»(37)

پیوسته از روزی که دل ها و دیده ها در آن زیر و رو می شود، می ترسند.

الروم:

وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَیْرَ سَاعَةٍ کَذَلِکَ کَانُوا یُؤْفَکُونَ 55

و روزی که قیامت برپا می شود، مجرمان سوگند می خورند که [فاصله مرگ تا قیامت را] جز ساعتی درنگ نکرده اند، این گونه [که در قیامت دروغ می گویند و منحرف از حقیقت هستند در دنیا نیز همواره از حق به باطل] منحرف می شدند.

وَقَالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِیمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتَابِ اللَّهِ إِلَی یَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا یَوْمُ الْبَعْثِ وَلَکِنَّکُمْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ 56

و کسانی که دانش و ایمان به آنان داده شده است می گویند: بی تردید شما [بر طبق قضا و قدر ثبت شده] در کتاب خدا [لوح محفوظ] تا روز قیامت درنگ کرده اید و این روز قیامت است، ولی شما [به اینکه قیامت حق است] معرفت و دانش نداشتید.

فَیَوْمَئِذٍ لَا یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ 57

پس در آن روز کسانی که [به آیات ما و پیامبران] ستم کرده اند، عذرخواهی شان به آنان سود نمی دهد، و نه از آنان می خواهند که [برای به دست آوردن خشنودی خدا] عذرخواهی کنند،

المؤمن:

لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلَاقِ 15

بالا برنده درجات و صاحب عرش است، روح را [که فرشته وحی است] به فرمانش به هر کس از بندگانش که بخواهد القا می کند تا مردم را از روز ملاقات [که روز رستاخیز است] بیم دهد.

یَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا یَخْفَی عَلَی اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (16﴾

روزی که همه آنان آشکار می شوند، [و] چیزی از آنان بر خدا پوشیده نمی ماند. [و ندا آید:] امروز فرمانروایی ویژه کیست؟ ویژه خدای یکتای قهّار است.

الْیَوْمَ تُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْیَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ 17

امروز هر کس را در برابر آنچه انجام داده است، پاداش می دهند. امروز هیچ ستمی وجود ندارد؛ یقیناً خدا در حسابرسی سریع است.

وَأَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَنَاجِرِ کَاظِمِینَ مَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَلَا شَفِیعٍ یُطَاعُ 18

و آنان را از روز نزدیک بیم ده، آن گاه که [از شدت ترس] جان ها به گلوگاه رسد، در حالی که همه وجودشان پر از غم و اندوه است. برای ستمکاران هیچ دوست مهربانی و شفیعی که شفاعتش پذیرفته شود، وجود ندارد!

یَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَمَا تُخْفِی الصُّدُورُ 19

[او] چشم هایی را که به خیانت [به نامحرمان] می نگرد و آنچه را سینه ها پنهان می دارند، می داند.

وَاللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ وَالَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا یَقْضُونَ بِشَیْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ 20

و خدا به حق داوری می کند، و معبودانی را که [مشرکان] به جای او می پرستند [چون از هر جهت ناتوانند] هیچ گونه داوری نمی کنند؛ یقیناً خدا شنوا و بیناست.

القمر:

یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلَی شَیْءٍ نُکُرٍ 6

روزی را [یاد کن] که آن دعوت کننده [یعنی اسرافیل] آنان را به امری بس دشوار و هولناک دعوت می کند.

خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ کَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ 7

در حالی که دیدگانشان [از شدت ترس] فرو افتاده، هم چون ملخ های پراکنده از گورها بیرون آیند.

مُهْطِعِینَ إِلَی الدَّاعِ یَقُولُ الْکَافِرُونَ هَذَا یَوْمٌ عَسِرٌ 8

شتابان به سوی آن دعوت کننده می روند و کافران می گویند: امروز روز بسیار سختی است.

الرحمن:

یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ 33

ای گروه جن و انس! اگر می توانید از کرانه ها و نواحی آسمان ها و زمین بیرون روید، پس بیرون روید؛ نمی توانید بیرون روید مگر با نوعی توانایی و قدرت.

فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ 34

پس کدامیک از نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید؟

یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ 35

بر شما شعله هایی از آتش بی دود و دود آتش آلود فرستاده خواهد شد، در نتیجه نمی توانید یکدیگر را [برای دفع عذاب] یاری دهید!

فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ 36

پس کدامیک از نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید؟

فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَکَانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهَانِ 37

و ناگهان آسمان بشکافد و چون چرمی سرخ رنگ و گلگون شود.

فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ 38

پس کدامیک از نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید؟

فَیَوْمَئِذٍ لَا یُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ 39

پس در آن روز [به علت سرعت فوق العاده حسابرسی و روشن بودن همه امور] هیچ انس و جنّی را از گناهش نپرسند.

فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ 40

پس کدامیک از نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید؟ (40)

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِی وَالْأَقْدَامِ 41

گناهکاران به نشانه هایشان شناخته می شوند، پس آنان را به موهای پیش سرو به پاهایشان می گیرند [و به آتش می اندازند.]

فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ 42

پس کدامیک از نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید؟

الواقعة:

إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ 1

هنگامی که واقعه [بسیار عظیم قیامت] واقع شود،

لَیْسَ لِوَقْعَتِهَا کَاذِبَةٌ 2

که در واقع شدنش دروغی [در کار] نیست،

خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ 3

پست کننده [کافران] و رفعت دهنده [مؤمنان] است.

إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا 4

هنگامی که زمین به شدت لرزانده شود،

وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا 5

و کوه ها درهم کوبیده وریز ریز شوند.

فَکَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا 6

در نتیجه غباری پراکنده گردد،

وَکُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً 7

وشما سه گروه شوید:

فَأَصْحَابُ الْمَیْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَیْمَنَةِ 8

سعادتمندان، چه بلند مرتبه اند سعادتمندان!

وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ 9

و شقاوتمندان، چه دون پایه اند شقاوتمندان!

وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ 10و پیشی گیرندگان [به اعمال نیک] که پیشی گیرندگان [به رحمت و آمرزش] اند،أُولَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ ﴿11)اینان مقربان اند،

##### القلم:«يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ»(42 - 43)##### الحاقة:«فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةًفَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ وَ الْمَلَكُ عَلي أَرْجائِها وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفي مِنْكُمْ خافِيَةٌ* فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ قُطُوفُها دانِيَةٌ* كُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ* وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ* وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ ما أَغْني عَنِّي مالِيَهْ هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَ لا يَحُضُّ عَلي طَعامِ الْمِسْكِينِ فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ وَ لا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ لا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ»(13 - 37)##### المعارج:«يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ وَ لا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ وَ فَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ يُنْجِيهِ كَلَّا إِنَّها لَظي نَزَّاعَةً لِلشَّوي تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّي وَ جَمَعَ فَأَوْعي»(8 - 18 (و قال تعالي): «فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّي يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلي نُصُبٍ يُوفِضُونَ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ»(42 - 44))##### المزمل:«يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا»(14 (و قال تعالي): «فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا»(17 - 18))##### القيامة:«يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ* فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ* وَ خَسَفَ الْقَمَرُ *وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لا وَزَرَ *إِلي رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ

##### القلم:یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ ﴿42)[یاد کن] روزی را که کار بر آنان به شدت سخت و دشوار شود، [و آن روز که جای هیچ تکلیف و عبادتی نیست به عنوان سرزنش و ملامت] به سجده کردن دعوت شوند، ولی در خود قدرت و استطاعت [سجده کردن] نیابند!خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ کَانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ ﴿43)دیدگانشان از شرم و حیا، فرو افتاده، خواری و ذلت آنان را فرا گیرد و اینان [در دنیا] به سجده [بر خدا] دعوت می شدند در حالی که تندرست بودند [ولی از فرمان خدا متکبرانه روی می گرداندند.]##### الحاقة:فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ ﴿13)پس چون در صور یک بار دمیده شود،وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُکَّتَا دَکَّةً وَاحِدَةً ﴿14 و زمین و کوه ها از جای خود برداشته شوند و هر دوی آنها یک باره درهم کوبیده و ریز ریز گردند!

فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ 15

پس آن روز است که آن واقعه بزرگ واقع می شود؛

وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وَاهِیَةٌ 16

و آسمان بشکافد و در آن روز است که از هم گسسته و متلاشی گردد؛

وَالْمَلَکُ عَلَی أَرْجَائِهَا وَیَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمَانِیَةٌ 17

و فرشتگان [برای اجرای دستورها حق] بر کناره ها و اطراف آسمان قرار می گیرند، ودر آن روز هشت فرشته، عرش پروردگارت را بر فراز همه آنها حمل می کنند.

یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَی مِنْکُمْ خَافِیَةٌ 18

آن روز [همه شما برای حسابرسی به پیشگاه خدا] عرضه می شوید در حالی که هیچ [عمل و نیّت] پوشیده ای از شما پنهان نمی ماند.

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا کِتَابِیَهْ 19

اما کسی که پرونده اش را به دست راستش دهند، می گوید: [ای مردم!] پرونده مرا بگیرید و بخوانید.

إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلَاقٍ حِسَابِیَهْ 20

من یقین داشتم که حساب اعمالم را می بینم [به این سبب همه اعمالم را هماهنگ با احکام خدا انجام دادم و کردار بدم را اصلاح کردم.]

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ 21

پس او در یک زندگی خوش و پسندیده ای است.

فِی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ 22

در بهشتی برین

قُطُوفُهَا دَانِیَةٌ 23

که میوه هایش در دسترس است.

کُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِیئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخَالِیَةِ 24

[به آنان گویند:] بخورید و بیاشامید، گوارایتان باد به سبب اعمالی که در ایام گذشته انجام دادید؛

وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَابِیَهْ 25

و اما کسی که پرونده اعمالش را به دست چپش دهند، می گوید: ای کاش پرونده ام را دریافت نمی کردم،

وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیَهْ 26

و نمی دانستم حساب من چیست؟

یَا لَیْتَهَا کَانَتِ الْقَاضِیَةَ 27

ای کاش همان مرگ اول [که مرا از دنیا به آخرت انتقال داد] کارم را یکسره می کرد [و در نیستی ابد قرارم می داد،]

مَا أَغْنَی عَنِّی مَالِیَهْ 28

ثروتم عذاب را از من دفع نکرد،

هَلَکَ عَنِّی سُلْطَانِیَهْ 29

قدرت و توانم از دست رفت.

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ 30

[فرمان آید] او را بگیرید و در غل و زنجیرش کشید،

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ 31

آن گاه به دوزخش دراندازید،

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ 32

سپس او را در زنجیری که طولش هفتاد ذرع است به بند کشید،

إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ 33

زیرا او به خدای بزرگ ایمان نمی آورده

وَلَا یَحُضُّ عَلَی طَعَامِ الْمِسْکِینِ 34

و مردم را به اطعام نیازمندان تشویق نمی کرده.

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هَاهُنَا حَمِیمٌ 35

پس امروز او را در اینجا دوست مهربان و حمایت گری نیست؛

وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِینٍ 36

و نه غذایی مگر چرکاب و کثافات [ی از بدن اهل دوزخ!]

لَا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ 37

که آن را جز خطاکاران نمی خورند. (37)

المعارج:

یَوْمَ تَکُونُ السَّمَاءُ کَالْمُهْلِ 8

روزی که آسمان چون فلز گداخته گردد

وَتَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ 9

و کوه ها مانند پشم رنگینِ حلاجی شده شود

وَلَا یَسْأَلُ حَمِیمٌ حَمِیمًا 10

و هیچ خویشاوند و دوست صمیمی از [اوضاع و احوال] خویشاوند و دوست صمیمی اش نپرسد!

یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذَابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ 11

آنان را نشانشان می دهند [ولی به خاطر دل مشغولی خود هرگز به آنان توجه نکنند!] گنهکار آرزو می کند که ای کاش می توانست فرزندانش را در برابر عذاب آن روز فدیه و عوض دهد!

وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِیهِ 12

و نیز همسر و برادرش را

وَفَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْوِیهِ 13

و قبیله و قومش را که [در دنیا] به او پناه می دادند،

وَمَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ یُنْجِیهِ 14

و نیز همه کسانی را که در روی زمین اند تا [این فدیه و عوض] او را [از عذاب آن روز] نجات دهد!

کَلَّا إِنَّهَا لَظَی 15

این چنین نیست [که برایش راه نجاتی باشد] همانا آتش زبانه می کشد،

نَزَّاعَةً لِلشَّوَی 16

در حالی که دست و پا و پوست سر را بر می کند!!

تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّی 17

هر که را به حق پشت کرده واز دعوت حق روی گردانده، می طلبد، (17)

وَجَمَعَ فَأَوْعَی 18

و آن را که ثروت جمع کرده و به ذخیره سازی و انباشتن پرداخته، می خواند؛

(و قال تعالی):

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَیَلْعَبُوا حَتَّی یُلَاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ 42

پس آنان را واگذار تا [در گفتار باطل] فرو روند و مشغول بازی باشند، تا روزشان را که به آنان وعده داده اند دیدار کنند،

یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا کَأَنَّهُمْ إِلَی نُصُبٍ یُوفِضُونَ 43

روزی که شتابان از خاک بیرون آیند، گویی به سوی نشانه های نصب شده می دوند،

خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذَلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کَانُوا یُوعَدُونَ 44

درحالی که دیدگانشان [از شدت ترس] فرو افتاده، خواری و ذلت آنان را می پوشاند. این همان روزی است که همواره وعده داده می شدند.

المزمل:

«یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثِیباً مَهِیلًا» (14)

در روزی که زمین و کوه ها به لرزه درآیند، و کوه ها به صورت توده ای شن روان گردند!

(و قال تعالی):

فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْمًا یَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِیبًا 17

اگر امروز کفر بورزید، پس چگونه خود را [از عذاب] روزی که کودکان را پیر می کند، حفظ می نمایید؟!

السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا 18

آسمان به سبب شدت و کوبندگی آن روز، درهم شکافته می شود و قطعاً وعده خدا شدنی است.

القیامة:

یَسْأَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ 6

[با حالتی آمیخته با تردید] می پرسد: روز قیامت چه وقت است؟

فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ 7

پس هنگامی [است] که چشم [از سختی و هولناکی آن] خیره شود،

وَخَسَفَ الْقَمَرُ 8

و ماه تاریک و بی نور گردد،

وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ 9

و خورشید و ماه به هم جمع شوند.

یَقُولُ الْإِنْسَانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ 10

آن روز انسان گوید: گریزگاه کجاست؟

کَلَّا لَا وَزَرَ 11

این چنین نیست، هرگز پناهگاهی وجود ندارد.

إِلَی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ

الْمُسْتَقَرُّيُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ بَلِ الْإِنْسانُ عَلي نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ *وَ لَوْ أَلْقي مَعاذِيرَهُ»(6 - 15)

الدهر:

«إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ يَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا»(27)

المرسلات:

«فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ* وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ* وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ* لِيَوْمِ الْفَصْلِ* وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الْفَصْلِ* وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»(8 - 15) (و قال تعالي): «هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ *وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ *وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»(35 - 37)

النبأ:

«إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ مِيقاتاً* يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً* وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً وَ سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً»(17 - 20) (و قال تعالي): «رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا الرَّحْمنِ لا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً* ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلي رَبِّهِ مَآباً* إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً* يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً»(32 - 40)

النازعات:

«فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْري* يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعي* وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَري»(34 - 36)

عبس:

«فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ* يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ* وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ *وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ *لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ *أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ»(33 - 42)

كورت:

«إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ* وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ وَ إِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ* وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ* وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ وَ إِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ وَ إِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ* وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ *عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ»(2 - 15)

الانفطار:

«إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ* وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ* وَ إِذَا الْبِحارُ

الْمُسْتَقَرُّ 12

آن روزقرارگاه [نهایی] فقط به سوی پروردگار توست. (12)

یُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ 13

آن روز است که انسان را به اعمالی که از دیرباز یا پس از آن انجام داده، آگاه می کنند. (13)

بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ 14

بلکه انسان خود به وضع خویش بیناست. (14)

وَلَوْ أَلْقَی مَعَاذِیرَهُ 15

و هر چند [برای توجیه گناهانش] بهانه ها بتراشد (15)

الدهر:

«إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلًا»(27)

بی تردید اینان [که گنهکار و ناسپاس اند] دنیای زودگذر را دوست دارند [و فقط برای به دست آوردن آن می کوشند] و روز هولناک و سختی را که پیش رو دارند وامی گذارند.

المرسلات:

فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ 8

در آن زمان که ستارگان محو و تاریک شوند،

وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ 9

و آن زمانی که آسمان بشکافد.

وَإِذَا الْجِبَالُ نُسِفَتْ 10

و آن زمان که کوه ها از بیخ و بن کنده شوند.

وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ 11

و آن زمان که وقت حضور پیامبران [برای گواهی بر امت ها] معین شود.

لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ 12

این امور برای چه روزی به تأخیر افتاده؟

لِیَوْمِ الْفَصْلِ 13

برای روز داوری

وَمَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الْفَصْلِ 14

و تو چه می دانی روز داوری چیست؟

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ 15

وای در آن روز بر تکذیب کنندگان؛ (15)

(و قال تعالی):

هَذَا یَوْمُ لَا یَنْطِقُونَ 35

این روزی است که [انسان ها چون موقعیتی نمی بینند برای دفاع از خود] سخن نمی گویند،

وَلَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ 36

و به آنان اجازه داده نمی شود که عذرخواهی کنند.

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ 37

وای در آن روز بر تکذیب کنندگان!

النبأ:

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کَانَ مِیقَاتًا 17

بی تردید روز داوری وعده گاه است.

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا 18

روزی که در صور می دمند و شما گروه گروه به عرصه محشر می آیید،

وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَکَانَتْ أَبْوَابًا 19

و آسمان گشوده می شود، پس به صورت درهایی درمی آید.

وَسُیِّرَتِ الْجِبَالُ فَکَانَتْ سَرَابًا 20

و کوه ها را [از جای خود] روان کنند و سرابی شوند! (20)

(و قال تعالی):

رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا الرَّحْمَنِ لَا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطَابًا 37

همان پروردگار آسمان ها و زمین و آنچه میان آنهاست، آن مهربانی که هیچ کس را اختیار چون و چرای با او نیست.

یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِکَةُ صَفًّا لَا یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا 38

روزی که روح و فرشتگان در یک صف می ایستند و سخن نمی گویند مگر کسی که [خدای] رحمان به او اجازه دهد و سخن حق و درست گوید.

ذَلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ مَآبًا 39

آن [روز] روز حق است، پس هرکه بخواهد راه بازگشتی به سوی پروردگارش برگزیند؛

إِنَّا أَنْذَرْنَاکُمْ عَذَابًا قَرِیبًا یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ وَیَقُولُ الْکَافِرُ یَا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرَابًا 40

ما شما را از عذابی نزدیک هشدار دادیم، روزی که آدم آنچه را [از خیر و شر] پیش فرستاده است بنگرد و کافر گوید: ای کاش من خاک بودم [و موجودی مکلّف آفریده نمی شدم تا چنین روز سختی را ببینم!]

النازعات:

فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْرَی 34

پس زمانی که آن حادثه بزرگ تر [و غیر قابل دفع] در رسد،

یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسَانُ مَا سَعَی 35

در آن روز انسان آنچه تلاش و کوشش کرده به یاد آورد

وَبُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَنْ یَرَی 36

و دوزخ رابرای هر بیننده ای آشکار سازند، (36)

عبس:

فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ 33

پس زمانی که آن بانگ هولناک و مهیب در رسد،

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ 34

روزی که آدمی فرار می کند، از برادرش….

وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ 35

و از مادر و پدرش….

وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ 36

و از همسر و فرزندانش

لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ 37

در آن روز هرکسی از آنان را کاری است که او را به خود مشغول می کند [تا جایی که نمی گذارد به چیز دیگری بپردازد.]

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ 38

در آن روز چهره هایی درخشان و نورانی است

ضَاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ 39

خندان و خوشحال….

وَوُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهَا غَبَرَةٌ 40

و در آن روز چهره هایی است که بر آنان غبار نشسته

تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ 41

[و] سیاهی و تاریکی آنان را فرا گرفته است؛ ….

أُولَئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ 42

آنان همان کافران بد کارند.

کورت:

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ 1

هنگامی که خورشید را به هم درپیچند

وَإِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ 2

و هنگامی که ستارگان تیره و بی نور شوند

وَإِذَا الْجِبَالُ سُیِّرَتْ 3

و هنگامی که کوه ها را به حرکت آرند و از جا برکنند

وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ 4

و هنگامی که اموال نفیس و با ارزش رها و بی صاحب شود

وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ 5

و هنگامی که همه حیوانات وحشی محشور شوند

وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ 6

و هنگامی که دریاها مشتعل و برافروخته گردند

وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ 7

و هنگامی که هرکس [با همسان خود] قرین و جفت شوند [خوبان با خوبان و بدان با بدان]

وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ 8

و هنگامی که از [دختر] زنده به گور بپرسند

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ 9

به کدام گناه کشته شده؟

وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ 10

و هنگامی که نامه های اعمال را بگشایند….

وَإِذَا السَّمَاءُ کُشِطَتْ 11

و هنگامی که آسمان را به شدت برکنند و برچینند

وَإِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ 12

و هنگامی که دوزخ افروخته شود….

وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ 13

و هنگامی که بهشت را نزدیک آرند

عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ 14

[در چنین موقعیت و زمانی است که] هر کس هر عملی را [از خیر و شر] حاضر کرده است، بداند.

الانفطار:

إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ 1

هنگامی که آسمان بشکافد

وَإِذَا الْکَوَاکِبُ انْتَثَرَتْ 2

و هنگامی که ستارگان پراکنده شوند

وَإِذَا الْبِحَارُ

فُجِّرَتْ وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ *يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ *إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ *وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ *يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ ثُمَّ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ»(2 - 20)

الإنشقاق:

«إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ وَ إِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ وَ أَلْقَتْ ما فِيها وَ تَخَلَّتْ وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ* يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلي رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ* فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً وَ يَنْقَلِبُ إِلي أَهْلِهِ مَسْرُوراً *وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ *فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُوراً *وَ يَصْلي سَعِيراً إِنَّهُ كانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُوراً إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ *بَلي إِنَّ رَبَّهُ كانَ بِهِ بَصِيراً»(2 - 16)

الزلزال:

«إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها* وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها *وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحي لَها *يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ»(2 - 8)

القارعة:

«الْقارِعَةُ* مَا الْقارِعَةُ* وَ ما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ»(2 - 5)

تفسير:

اشاره

قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ أي هل ينتظر هؤلاء المكذبون بآيات الله إلا أن يأتيهم أمر الله و ما توعدهم به علي معصيته في ستر من السحاب و قيل قطع من السحاب و هذا كما يقال قتل الأمير فلانا و ضربه و أعطاه و إن لم يتول شيئا من ذلك بنفسه بل فعل بأمره و قيل معناه ما ينظرون إلا أن يأتيهم جلائل آيات الله غير أنه ذكر نفسه تفخيما للآيات كما يقال دخل الأمير البلد و يراد بذلك جنده و إنما ذكر الغمام

فُجِّرَتْ 3

و هنگامی که دریاها شکافته شوند [و به هم بپیوندند]

وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ 4

و هنگامی که قبرها زیر و رو شوند،

عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ 5

هرکسی آنچه را [از خیر و شر] پیش فرستاده و باز پس نهاده بداند.

یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ 6

ای انسان! چه چیزی تو را به پروردگار بزرگوارت مغرور کرده است؟

الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ 7

همان کسی که تو را آفرید و اندامت را درست و نیکو ساخت و متعادل و متناسب قرار داد،

فِی أَیِّ صُورَةٍ مَا شَاءَ رَکَّبَکَ 8

و تو را در هر نقش و صورتی که خواست ترکیب کرد.

کَلَّا بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّینِ 9

این چنین نیست [که سبب ارتکاب گناهانتان مغرور بودنتان به بزرگواری پروردگار باشد]، بلکه روز جزا را تکذیب می کنید [و با این تکذیب، راه گناه را به روی خود باز می نمایید،]

وَإِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ 10

و بی تردید بر شما نگهبانانی گماشته اند

کِرَامًا کَاتِبِینَ 11

بزرگوارانی نویسنده

یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ 12

که آنچه را [از خیر و شر] انجام می دهید، می دانند [و ضبط می کنند.]

إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِی نَعِیمٍ 13

به یقین نیکان در نعمت فراوانی قرار دارند

وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ 14

و مسلماً گناهکاران در دوزخ اند

یَصْلَوْنَهَا یَوْمَ الدِّینِ 15

[که] روز پاداش در آن درآیند،

وَمَا هُمْ عَنْهَا بِغَائِبِینَ 16

و آنان از دوزخ غایب نمی شوند

وَمَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الدِّینِ 17

و تو چه می دانی روز جزا چیست؟

ثُمَّ مَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الدِّینِ 18

باز چه می دانی روز جزا چیست؟

یَوْمَ لَا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئًا وَالْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ 19

روزی که کسی از کسی چیزی از عذاب را دفع نمی کند، و در آن روز، فرمان و حکم ویژه خداست.

الإنشقاق:

إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ 1

هنگامی که آسمان بشکافد

وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ 2

و فرمان پروردگارش را اطاعت کند، و [به این اطاعت از فرمان،] سزاوارتر گردد

وَإِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ 3

و هنگامی که زمین گسترده شود

وَأَلْقَتْ مَا فِیهَا وَتَخَلَّتْ 4

و آنچه را در درون دارد بیرون افکند، و تهی گردد

وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ 5

و فرمان پروردگارش را اطاعت کند، و [به این اطاعتِ از فرمان،] سزاوارتر گردد،

یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ 6

ای انسان! یقیناً تو با کوشش و تلاشی سخت به سوی پروردگارت در حرکتی، پس او را [در حالی که مقام فرمانروایی مطلق و حکومت بر همه چیز ویژه اوست و هیچ حکومتی در برابرش وجود ندارد،] دیدار می کنی،

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ 7

اما کسی که نامه اعمالش را به دست راستش دهند،

فَسَوْفَ یُحَاسَبُ حِسَابًا یَسِیرًا 8

به زودی با حسابی آسان به حسابش رسیدگیشود،

وَیَنْقَلِبُ إِلَی أَهْلِهِ مَسْرُورًا 9

و خوشحال و شادمان به سوی خانواده اش [در بهشت] باز گردد،

وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ 10

و اما کسی که نامه اعمالش را از پشت سرش دهند،

فَسَوْفَ یَدْعُو ثُبُورًا 11

به زودی با فریادی حسرت بار، هلاکت و نابودی خود را خواهد،

وَیَصْلَی سَعِیرًا 12

و در آتش افروخته در آید.

إِنَّهُ کَانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُورًا 13

او همواره در میان خانواده اش [به ثروت و مال و مقام] خوشحال و شادمان بود.

إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ 14

او می پنداشت که هرگز پس از مرگ [به حیات دوباره] باز نخواهد گشت.

بَلَی إِنَّ رَبَّهُ کَانَ بِهِ بَصِیرًا 15

آری، بی تردید پروردگارش نسبت به [همه امور] او بینا بود [از این جهت تمام اعمال و دست آوردش را برای پاداش و کیفر ثبت کرد.]

الزلزال:

إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا 1

هنگامی که زمین را با [شدیدترین] لرزشش بلرزانند،

وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا 2

و زمین بارهای گرانش را بیرون اندازد،

وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا 3

و انسان بگوید: زمین را چه شده است؟

یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا 4

آن روز است که زمین اخبار خود را می گوید؛

بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحَی لَهَا 5

زیرا که پروردگارت به او وحی کرده است.

یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِیُرَوْا أَعْمَالَهُمْ 6

آن روز مردم [پس از پایان حساب] به صورت گروه های پراکنده [به سوی منزل های ابدی خود بهشت یا دوزخ] باز می گردند، تا اعمالشان را [به صورت تجسم یافته] به آنان نشان دهند.

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ 7

پس هرکس هموزن ذره ای نیکی کند، آن نیکی را ببیند.

وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ 8

و هرکس هموزن ذره ای بدی کند، آن بدی را ببیند.

القارعة:

الْقَارِعَةُ 1

آن کوبنده

مَا الْقَارِعَةُ 2

چیست آن کوبنده؟

وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْقَارِعَةُ 3

و تو چه می دانی آن کوبنده چیست؟

یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ 4

روزی که مردم [در سراسیمگی] چون پروانه های پراکنده اند

وَتَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ 5

و کوه ها مانند پشم رنگین حلاجی شده گردد!

تفسیر

طبرسی رحمه الله در مورد آیه هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ فرمود: یعنی آیا این تکذیب کنندگان آیات خدا منتظرند مگر آن که امر خدا و آنچه بر معصیت خود آنان را به آن وعده داده در پوششی از ابر نزدشان بیاید و گفته شده منظور تکه ای از ابر است و این مانند آن است که گفته می شود: امیر فلانی را کشت و او را زد و یا به او چیزی داد، اگر چه خود آن امیر متولی چیزی از این کارها نشود، بلکه به امر او انجام پذیرد و گفته شده: معنای این آیه آنست که نمی بینند مگر آیات بزرگ خدا نزدشان بیاید، فقط خداوند خود را از باب بزرگداشت شأنش نسبت به آیاتش ذکر فرمود، کما این که گفته می شود: امیر وارد شهر شد و مرادشان آنست که سپاهیانش وارد شدند و خداوند ابرها

ليكون أهول فإن الأهوال تشبه بظلل الغمام و قال الزجاج معناه يأتيهم الله بما وعدهم من الحساب و العذاب كما قال فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ الْمَلائِكَةُ أي يأتيهم الملائكة وَ قُضِيَ الْأَمْرُ أي فرغ من الأمر و هو المحاسبة و إنزال أهل الجنة الجنة و أهل النار النار وَ إِلَي اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ أي إليه ترد الأمور في سؤاله عنها و مجازاته عليها.

و في قوله تعالي يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً اختلف في كيفية وجود العمل محضرا فقيل تجد صحائف الحسنات و السيئات و قيل تري جزاء عملها من الثواب و العقاب فأما أعمالهم فهي أعراض قد بطلت لا يجوز عليها الإعادة فتستحيل أن تري محضرة.

و في قوله أَمَداً بَعِيداً أي غاية بعيدة أي تود أنها لم تكن فعلتها.

و في قوله تعالي يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ معناه أنه يأتي به حاملا علي ظهره كَمَا رُوِيَ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ أَلَا لَا يَغُلَّنَّ أَحَدٌ بَعِيراً فَيَأْتِي بِهِ عَلَي ظَهْرِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ رُغَاءٌ ⁽¹⁾أَلَا لَا يَغُلَّنَّ أَحَدٌ فَرَساً فَيَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِهِ عَلَي ظَهْرِهِ لَهُ حَمْحَمَةٌ ⁽²⁾فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ يَا مُحَمَّدُ فَأَقُولُ قَدْ بَلَّغْتُ قَدْ بَلَّغْتُ قَدْ بَلَّغْتُ فَلَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً. و قال البلخي يجوز أن يكون ما تضمنه الخبر علي وجه المثل كأن الله إذا فضحه يوم القيامة جري ذلك مجري أن يكون حاملا له و له صوت و الأولي أن يكون معناه و من يغلل يوافي بما غل يوم القيامة فيكون حمل غلوله علي عنقه أمارة يعرف بها و ذلك حكم الله في كل من وافي يوم القيامة بمعصية لم يتب منها و أراد الله سبحانه أن يعامله بالعدل أظهر عليه من معصيته علامة تليق بمعصيته ليعلمه أهل القيامة بها و يعلموا سبب استحقاقه العقوبة و كذا كل من وافي القيامة بطاعة فإنه سبحانه يظهر من طاعته علامة يعرف بها.

و في قوله تعالي وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا قيل هذا من كلام الله تعالي إما عند الموت أو البعث و قيل من كلام الملائكة يؤدونه عن الله تعالي إلي الذين يقبضون أرواحهم

را ذکر فرمود تا هولناک تر باشد؛ زیرا ترسها شبیه سایه بانی از ابر هستند و زجاج گفته: معنای این آیه آنست: خدا آن حساب و عذابی را که بر آنان وعده کرده برایشان می آورد چنانچه فرموده: فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا یعنی خدا از جانبی که نمی پنداشتن به نزد آنان می آید و المَلائکةُ یعنی ملائکه به زندشان بیایند؛ و قُضِیَ الامرُ یعنی از امر که عبارت است از محاسبه و داخل شدن اهل بهشت در بهشت و اهل جهنم در جهنم، فراغت حاصل می شود و وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ یعنی اموری که خدا سؤالاتی آن می پرسد و بر آن مجازات می کند، آن امور به او برگردانده می شود.⁽³⁾

و در مورد آیه یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً فرمود: در مورد کیفیت این که عمل را به صورت حاضر شده می بایند اختلاف شده است. پس گفته شده: نفس نوشته های حسنات و سیئات را می یابد و گفته شده: جزای عمل خود را که عبارت از ثواب و عقاب است می بیند؛ اما اعمالشان که اعراضی هستند که نابود شده و اعاده آن ممکن نیست، پس محال است که به صورت حاضر دیده شود. و در مورد آیه أَمَداً بَعیداً فرموده: یعنی غایتی دور و یعنی نفس دوست داشت که ای کاش آن عمل را انجام نداده بود.⁽⁴⁾

و در مورد آیه یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَة فرموده: یعنی عملش را می آورد در حالی که آن را بر پشت خود حمل می کند.

چنانچه در حدیث بلندی روایت شده: هشیار باشید! هیچ کس نباید نسبت به شتری خیانت کند که روز قیامت او را بر پشت خود می آورد در حالی که آن شتر ناله و ضجه ای دارد؛ هشیار باشید! هیچ کس نباید نسبت به اسبی خیانت کند که روز قیامت او را بر پشت خود می آورد در حالی که آن اسب صدایی در طلب مونسی دارد؛ اگر کسی چنین کند می گوید: ای محمد! ای محمد! (به دادم برس) پس من می گویم: من که این مطلب را به شما رساندم؛ به شما رساندم. من چیزی برای تو در برابر خدا ندارم(و کاری نتوانم برایت انجام دهم).

و بلخی گفته: ممکن است مضمون این حدیث بر وجه مثال باشد؛ گویی خدا وقتی او را روز قیامت رسوا می کند مانند آنست که حامل آن حیوان است و آن حیوان صدایی دارد و بهتر آنست که چنین معنا شود: کسی که خیانت کند، روز قیامت کاملا سزای خیانتش به او داده می شود؛ پس حمل کردن خیانتش بر پشتش نشانه ایست که با آن شناخته می شود و این حکم خداست در مورد هر کسی که روز قیامت معصیتی از او سر زده و توبه نکرده و خدای سبحان خواسته با او به عدالت رفتار نماید، لذا از معصیت او برایش نشانه ای آشکار کرده که در خور معصیت اوست تا اهل قیامت او را به آن معصیت بشناسند و سبب استحقاق عقوبت او را بدانند و همچنین هر کس که روز قیامت سزای اطاعتی به او داده می شود، خدای سبحان از اطاعت او علامتی آشکار می کند که به آن علامت شناخته می شود.⁽⁵⁾

و در مورد آیه وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادی فرموده: گفته شده: این کلام از خدای تعالی است یا هنگام مرگ یا هنگام رستاخیز و گفته شده: از کلام فرشتگان است که از جانب خدای تعالی آن را به کسانی که قبض روحشان می کنند

فُرادي أي وحدانا لا مال لهم و لا خول ⁽¹⁾و لا ولد و لا حشم و قيل واحدا واحدا علي حدة و قيل كل واحد منهم منفرد من شريكه في الغي كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أي في بطون أمهاتكم فلا ناصر لكم و لا معين وَ قِيلَ مَعْنَاهُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: يُحْشَرُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا ⁽²⁾و الغرل هم الغلف وَ رُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ سَمِعَتْ ذَلِكَ وَا سَوْأَتَاهْ أَ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَي سَوْأَةِ بَعْضٍ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ وَ يَشْغَلُ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ. و قال الزجاج معناه كما بدأناكم أول مرة أي يكون بعثكم كخلقكم وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ أي ملكناكم في الدنيا وَراءَ ظُهُورِكُمْ أي خلف ظهوركم في الدنيا وَ ما نَري مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ أي ليس معكم من كنتم تزعمون أنهم يشفعون لكم عند الله يوم القيامة و هي الأصنام الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ معناه زعمتم أنهم شركاؤنا فيكم و شفعاؤكم و هذا عام في كل من عبد غير الله تعالي أو اعتمد غيره يرجو خيره و يخاف ضيره في مخالفة الله تعالي لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ أي وصلكم و جمعكم و من قرأ بالنصب فمعناه لقد تقطع الأمر بينكم أو تقطع وصلكم بينكم ⁽³⁾وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أي ضاع و تلاشي و لا تدرون أين ذهب من جعلتم شفعاءكم من آلهتكم و لم تنفعكم عبادتها و قيل ما تزعمون من عدم البعث و الجزاء.

و في قوله تعالي إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ أي إنما يؤخر مجازاتهم إلي يوم القيامة و هو اليوم الذي يكون فيه الأبصار شاخصة عن مواضعها لا تغمض لهول ما تري في ذلك اليوم و لا تطرف و قيل تشخص أبصارهم إلي إجابة الداعي حين يدعوهم مُهْطِعِينَ أي مسرعين و قيل يريد دائمي النظر إلي ما يرون لا يطرفون مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ أي رافعي رءوسهم إلي السماء حتي لا يري الرجل مكان قدمه

می گویند. فُرادی یعنی تنها که نه مالی دارند و نه اطرافیانی مثل عبد و کنیز و نه فرزند و خدمه و گفته شده: یعنی تک تک و جدا جدا و گفته شده: هر یک در گمراهی خود از شریکش جداست.

کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ یعنی چنانچه در شکمهای مادرانتان تنها و بدون ناصر و یاری گر بودیدو گفته شده: معنایش روایت نبوی صلی الله علیه و آله است که فرمود: روز قیامت پابرهنه و عریان و دهان بسته محشور می شوند.

و غرل به معنای بسته و غلاف است.

و روایت شده که عایشه وقتی این روایت را شنید به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: وای چه شرم آور! آیا برخی از اهل محشر به عورت برخی از مردان و زنان نظر می کنند؟ حضرت فرمود: در آن روز، هر کسی از آنان را کاری است که او را به خود مشغول می‌دارد. و برخی از برخی دیگر صرف نظر می کنند.

و زجاج گفته معنای آیه اینست که شما تنها، همان گونه که بار نخست خلق کردیم به نزد ما می آیید؛ یعنی رستاخیزتان مانند خلقت اولتان است. وَ تَرَکْتُمْ ما خَوَّلْناکُمْ یعنی آنچه ما در دنیا به ملکیت شما در آوردیم و شما را مالک آن نمودیم ترک می کنید. وَراءَ ظُهُورِکُمْ یعنی پشت سرتان در دنیا. وَ ما نَری مَعَکُمْ شُفَعاءَکُمُ یعنی همراه شما نیستند کسانی که خیال می کردید آنان روز قیامت نزد خداوند

شفاعتتان می کنند و آن چیزها بتان هستند. الَّذینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فیکُمْ شُرَکاءُ معنا اینست که شما می پنداشتید که آنان شریکان ما در مورد شما هستند و شفیعان شمایند و این آیه عمومیت دارد در خصوص هر کسی که جز خدا را پرستیده یا اعتماد به غیر خدا کرده در حالی که امید خیر از او داشته و از گزند او در مخالفت با خدای متعال می ترسیده. لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنُکُمْ یعنی او پیوند و جمع شما راگسست و کسی که نون را به نصب خوانده معنا این می شود که امر بین شما منقطع شده یا اتصال بین شما بریده شده. وَ ضَلَّ عَنْکُمْ ما کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ یعنی ضایع و متلاشی شده و نمی دانید که کجا رفتند معبودانی که آنان را شفیعان خود قرار دادید و عبادت آن به شما نفعی نرساند و گفته شده: آنچه می پنداشتید یعنی عدم رستاخیز و حساب رسی ضایع شد.⁽⁴⁾

و در مورد آیه إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فیهِ الْأَبْصارُ گفته: یعنی مجازاتشان تا روز قیامت به تأخیر می افتد و آن روز روزی است که دیدگان از مواضع خود باز ایستاده و

به خاطر ترس از آنچه در آن روز دیده می شود، پلک نمی زند و گفته شده: چشمهایشان به اجابت داعی خدا هنگامی که آنان را فرا یم خواند خیره می شود. مُهْطِعینَ یعنی به سرعت می روند و گفته شده: یعنی دائماً نظر می کنند به آنچه می بینند و پلک نمی زنند. مُقْنِعی رُؤُسِهِمْ یعنی سر خود را به آسمان بلند می کنند تا جایی که شخص از شدت بلند کردن سر خود، جای پای خود را نمی بیند

من شدة رفع الرأس و ذلك من هول يوم القيامة و قال مورخ ⁽¹⁾معناه ناكسي رءوسهم بلغة قريش لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ أي لا ترجع إليهم أعينهم و لا يطبقونها و لا يغمضونها و إنما هو نظر دائم وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ ⁽²⁾أي قلوبهم خالية من كل شي‌ء فزعا و خوفا و قيل خالية من كل سرور و طمع في الخير لشدة ما يرون من الأهوال كالهواء الذي بين السماء و الأرض و قيل زائلة عن مواضعها قد ارتفعت إلي حلوقهم لا تخرج و لا تعود إلي أماكنها بمنزلة الشي‌ء الذاهب في جهات مختلفة المتردد في الهواء و قيل خالية عن عقولهم وَ أَنْذِرِ النَّاسَ أي دم علي إنذارك يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ و هو يوم القيامة أو عذاب الاستيصال في الدنيا و قيل هو يوم المعاينة عند الموت و الأول أظهر فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أنفسهم بارتكاب المعاصي رَبَّنا أَخِّرْنا إِلي أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ أي ردنا إلي الدنيا و اجعل ذلك مدة قريبة نجب دعوتك فيها وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أي نتبع رسلك فيما يدعوننا إليه فيقول الله مخاطبا لهم أو تقول الملائكة بأمره أَ وَ لَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ أي حلفتم مِنْ قَبْلُ في الدنيا ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ أي ليس لكم من انتقال من الدنيا إلي الآخرة أو من الراحة إلي العذاب و في

و این از ترس روز قیامت است و مورج گفته: به لغت قریش سرهایشان در حالت واژگونی است. لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ یعنی چشمانشان به سوی خودشان بر نمی گردد و آن را بر هم نمی نهند و غمض عین نمی کنند و این به معنای نگاه دائمی است. وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ یعنی دلهایشان از هر چیزی از حیث ترس و بیم خالی است و گفته شده: خالی از هر سرور و طمع در نیکی است به خاطر سختی ترسهایی که می بینند مثل هوایی که بین آسمانها و زمین است و گفته شده: یعنی دلهایشان از جایش کَنده می شود و به سمت حلقشان بالا می آید و خارج نمی شود و به جایش نیز بر نمی گردد درست مثل آنچه در جهات مختلف در فضا تردد می کند و گفته شده: دلهایشان خالی از خردهایشان است. وَ أَنْذِرِ النَّاسَ یعنی بر بیم دادنت مداومت کن. یَوْمَ یَأْتیهِمُ الْعَذابُ یعنی آن روز روز قیامت است یا عذاب بیچارگی در دنیاست و گفته شده: آن روز روز دیدن است هنگام مرگ و احتمال نخست اظهر است. فَیَقُولُ الَّذینَ ظَلَمُوا کسانی که با ارتکاب معاصی بر خویشتن ستم روا داشتند. رَبَّنا أَخِّرْنا إِلی أَجَلٍ قَریبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ یعنی ما را به دنیا برگردان و آن را مدتی کوتاه قرار بده تا در آن دعوت تو را اجابت نماییم؛ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ یعنی تبعیت از رسولان تو کنیم در آن اموری که ما را به آن دعوت می نمودند. پس خدا آنان را مورد خطاب قرار می دهد یا ملائکه به امر خدا به آنان می گویند: أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ یعنی آیا سوگند یاد نمی کردید؛ مِنْ قَبْلُ یعنی در دنیا؛ ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ یعنی نمی توانید از دنیا به آخرت یا از راحتی به عذاب منتقل شوید.

هذا دلالة علي أن أهل الآخرة غير مكلفين خلافا لما يقوله النجار و جماعة لأنهم لو كانوا مكلفين لما كان لقولهم أَخِّرْنا إِلي أَجَلٍ قَرِيبٍ وجه و لكان ينبغي لهم أن يؤمنوا فيتخلصوا من العقاب إذا كانوا مكلفين وَ سَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ هذا توبيخ لهم و تعنيف أي و سكنتم ديار من كذب الرسل قبلكم فأهلكهم الله فعرفتم ما نزل بهم من البلاء و الهلاك و العذاب وَ ضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ و بينا لكم الأشباه و أخبرناكم بأحوال الماضين قبلكم لتعتبروا بها فلم تعتبروا و قيل الأمثال ما ذكر في القرآن مما يدل علي أنه تعالي قادر علي الإعادة كما أنه قادر علي الإنشاء و قيل هي الأمثال المنبهة علي الطاعة الزاجرة عن المعصية وَ قَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ أي بالأنبياء قبلك و قيل عني بهم كفار قريش الذين دبروا في أمر النبي صلي الله عليه و آله و مكروا بالمؤمنين وَ عِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ أي جزاء مكرهم وَ إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ أي إن مكرهم و إن بلغ كل مبلغ فلا يزيل دين الله فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ أي ما وعدهم به من النصر و الظفر إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ أي ممتنع بقدرته من أن ينال باهتضام ذُو انتِقامٍ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ قيل فيه قولان أحدهما أن المعني تبدل صورة الأرض و هيأتها عن ابن عباس فقد روي عنه أنه قال تبدل آكامها و آجامها و جبالها و أشجارها و الأرض علي حالتها و تبقي أرضا بيضاء كالفضة لم يسفك عليها دم و لم تعمل عليها خطيئة و تبدل السماوات فيذهب بشمسها و قمرها و نجومها و كان ينشد:

فما الناس بالناس الذين عهدتهم***و لا الدار بالدار التي كنت أعرف

وَ يَعْضُدُهُ مَا رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: يُبَدِّلُ اللَّهُ الْأَرْضَ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمَاوَاتِ فَيَبْسُطُهَا وَ يَمُدُّهَا مَدَّ الْأَدِيمِ الْعُكَاظِيِّ لا تَري فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً ثُمَّ يَزْجُرُ اللَّهُ الْخَلْقَ زَجْرَةً فَإِذَا هُمْ فِي هَذِهِ الْمُبَدَّلَةِ فِي مِثْلِ مَوَاضِعِهِمْ مِنَ الْأُولَي مَا كَانَ فِي بَطْنِهَا كَانَ فِي بَطْنِهَا وَ مَا كَانَ عَلَي ظَهْرِهَا عَلَي ظَهْرِهَا.

. و الآخر أن المعني تبدل الأرض و تنشأ أرض غيرها و السماوات كذلك تبدل بغيرها و تفني هذه عن الجبائي و جماعة من المفسرين وَ فِي تَفْسِيرِ أَهْلِ الْبَيْتِ عليهم السلام

در این کلام دلالتی است بر این که اهل آخرت مکلف به تکالیف نیستند، بر خلاف آنچه نجار و جماعتی قائلند؛ زیرا اگر اهل آخرت مکلف بودند، این سخنشان که ما را برای مدتی کوتاه مهلت بده وجهی نداشت و سزاوار بود که اگر مکلف بودند ایمان بیاورند و از عذاب خلاص شوند. وَ سَکَنْتُمْ فی مَساکِنِ الَّذینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنا بِهِمْ این توبیخ و نوعی سخت گیری بر آنان است یعنی و ساکن شدید در خانه های کسانی که قبل از شما تکذیب رسل کردند، پس خدا آنان را هلاک فرمود؛ پس شما دانستید بلا و هلاکت و عذابی را که بر آنان فرود آمد. وَ ضَرَبْنا لَکُمُ الْأَمْثالَ یعنی ما برای شما اموری شبیه این را تبیین نمودیم و شما را از احوال پیشینیانتان مطلع ساختیم تا از ان عبرت بگیرید که نگرفتید و گفته شده: امثال عبارت است از آنچه در قرآن ذکر شده از اموری که دلالت دارد بر این که خدای متعال قادر بر معاد است، چنانچه بر ایجاد و خلقت نیز قدرت دارد؛ و گفته شده: امثال یعنی مثلهایی که هشدار می دهد بر اطاعتی که بازدارنده از معصیت است. وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ یعنی با انبیای قبل از تو مکر خود را به کار بردند و گفته شده: مراد خدا از آنان کفار قریش است که در مورد امر پیامبر صلی الله علیه و آله اندیشیدند و برای مؤمنان نیرنگ به کار بردند. وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ یعنی سزای مکرشان نزد خداست. وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ یعنی مکرشان به هر چه برسد، دین خدا از بین نمی رود.

فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ یعنی وعده یاری و پیروزی. إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ یعنی خدا با قدرتش مانع می شود که مورد شکست و نابودی آنان قرار گیرد. ذُو انتِقامٍ یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ گفته شده: در این آیه دو قول است: یکی این که معنا اینست که صورت و شکل زمین متغیر می شود که این تفسیر از ابن عباس است که از او روایت شده که گفته: تپه ها و نیزارها و کوهها و درختان متبدل می شوند ولی زمین به حال خود باقی است و به صورت زمینی سفید مثل نقره باقی می ماند که خونی بر روی آن روی زمین رخته نمی شود و خطایی در آن صورت نمی گیرد و آسمانها متغیر می شوند؛ پس خورشید و ماه و ستارگانش می روند و ابن عباس چنین می سرود:

پس مردم در آن عرصه مردمی که در ذهن داری نیستند و خانه نیز خانه ای نیست که می شناختی!

و مؤید این تفسیر روایتی است که ابو هریره از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: خدا آسمان و زمین را به چیزی غیر از این زمین و آسمان مبدل می سازد؛ پس زمین را بسط می دهد و آن را می کِشد مانند کشیدن سفره چرمین عکاظی (عکاظ منطقه ای نزدیک مکه است) که نه در آن کژی می‌بینی و نه ناهمواری سپس خدا با فریادی خلائق را فرا می خواند؛ ناگهان آنان در این زمین تغییر یافته در مثل جایگاههایشان در زمین اولی دنیا حاضر می شوند؛ آنچه در شکم زمین است در شکم زمین دوم است و آنچه بر پشت زمین است بر پشت زمین حاضر می شود.

قول دیگر آنست که معنای آیه اینست که زمین متغیر می شود و زمینی غیر از آن خلق می شود و آسمانها نیز به همین صورت متغیر می شوند و این آسمان و زمین فانی می شوند؛ این تفسیر از جبایی و گروهی از مفسرین است و در تفسیر اهل البیت علیهم السلام

بِالْإِسْنَادِ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالا تُبَدَّلُ الْأَرْضُ خُبْزَةً نَقِيَّةً يَأْكُلُ النَّاسُ مِنْهَا حَتَّي يَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَ هُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ.

وَ رَوَي سَهْلُ بْنُ سَعِيدٍ السَّاعِدِيُّ ⁽¹⁾عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: تُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي أَرْضٍ بَيْضَاءَ عَفْرَاءَ ⁽²⁾كَقُرْصَةِ النَّقِيِّ لَيْسَ فِيهَا مَعْلَمٌ لِأَحَدٍ.⁽³⁾

وَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: تُبَدَّلُ الْأَرْضُ بِنَارٍ فَتَصِيرُ الْأَرْضُ كُلُّهَا نَاراً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ الْجَنَّةُ مِنْ وَرَائِهَا تَرَي كَوَاعِبَهَا ⁽⁴⁾وَ أَكْوَابَهَا ⁽⁵⁾وَ يُلْجَمُ النَّاسُ الْعَرَقَ وَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِسَابَ بَعْدُ. و قال كعب تصير السماوات جنانا و تصير مكان البحر النار و تبدل الأرض غيرها.

وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: أَتَي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِبْرٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ أَ رَأَيْتَ إِذْ يَقُولُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ فَأَيْنَ الْخَلْقُ عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَ أَضْيَافُ اللَّهِ فَلَنْ يُعْجِزَهُمْ مَا لَدَيْهِ. و قيل تبدل الأرض لقوم بأرض

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده که فرمودند: این زمین تبدیل به نان پاکیزه ای می شود که مردم از آن می خورند تا از حساب و کتاب فارغ شوند و خدای تعالی فرموده: و ایشان را جسدی که غذا نخورند قرار ندادیم و این قول سعید بن جبیر و محمد بن کعب است. و سهل ساعدی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: مردم در روز قیامت روی زمینی سفیدی به رنگ زمین مانند قرص نانی پاکیزه که ردّ پا و نشانه احدی روی ان نیست محشور می شوند.

و از ابن مسعود روایت شده که گفته: زمین تبدیل به آتشی می شود، پس تمام زمین روز قیامت مبدل به آتش می شود و بهشت بالای آنست و زنان بهشتی که سینه هایشان آشکار است و جامهای آن دیده می شود و بر مردم لجام عرق زده می شود(از شدت گرما تعریق می کنند و آب عرقشان تا دهانشان بالا می آید) و بعد از آن حسابی را نمی رسند.

و کعب گفته: آسمانها مبدل به بهشت می شود و جای دریا مبدل به آتش می شود و زمین به غیر خود مبدل می شود.

و از ابو ایوب انصاری روایت شده که گفت: دانشمندی از یهود به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: چنانچه می دانی خدا در کتابش می فرماید: روزی که زمین به غیر این زمین، و آسمانها [به غیر این آسمانها] مبدل گردد؛ پس مخلوقات در این هنگامه کجا هستند؟ حضرت فرمود: مهمانان خدا هستند و آنچه نزد آنان است ایشان را ناتوان نمی سازد.

و گفته شده: زمین برای قومی به زمین

الجنة و لقوم بأرض النار و قال الحسن يحشرون علي الأرض الساهرة و هي أرض غير هذه و هي أرض الآخرة و فيها تكون جهنم و تقدير الكلام و تبدل السماوات غير السماوات إلا أنه حذف لدلالة الظاهر عليه.

وَ بَرَزُوا لِلَّهِ أي يظهرون من قبورهم للمحاسبة لا يسترهم شي‌ء و جعل ذلك بروزا لله تعالي لأن حسابهم معه و إن كانت الأشياء كلها بارزة له الْواحِدِ الذي لا شبيه له و لا نظير الْقَهَّارِ المالك الذي لا يضام يقهر عباده بالموت الزوام وَ تَرَي الْمُجْرِمِينَ يعني الكفار يَوْمَئِذٍ أي يوم القيامة مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ أي مجموعين في الأغلال قربت أيديهم بها إلي أعناقهم و قيل يقرن بعضهم إلي بعض و قيل مشدودين في قرن أي حبل من الأصفاد و القيود و قيل يقرن كل كافر مع شيطان كان يضله في غل من حديد سَرابِيلُهُمْ أي قميصهم مِنْ قَطِرانٍ ⁽¹⁾و هو ما يطلي به الإبل شي‌ء أسود لزج منتن يطلون به فيصير كالقميص عليهم ثم يرسل النار فيهم ليكون أسرع إليهم و أبلغ في الاشتعال و أشد في العذاب و قرأ زيد عن يعقوب من قطر آن علي كلمتين منونتين و هو قراءة أبي هريرة و ابن عباس و سعيد بن جبير و الكلبي و قتادة و عيسي الهمداني و الربيع قال ابن جني القطر الصفر و النحاس و الآن الذي بلغ غاية الحر و جوز الجبائي علي القراءتين أن يسربلوا بسربالين أحدهما من القطران و الآخر من القطر الآني وَ تَغْشي وُجُوهَهُمُ النَّارُ أي تصيب وجوههم النار لا قطران عليها.

و في قوله عز و جل تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها أي تخاصمه الملائكة عن نفسها و تحتج بما ليس فيه حجة فيقول وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ و يقول أتباعهم رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ و يحتمل أن يكون المراد أنها تحتج عن نفسها بما تقدر به إزالة العقاب عنها.

و في قوله تعالي وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً معناه و إنا مخربون

بهشت و برای قومی به زمین آتش مبدل می شود و حسن گفته: مردم بر زمین ساهره که زمینی غیر از این زمین است و زمین آخرت است محشور می شوند و جهنم در آن زمین است و تقدیر کلام اینست که آسمانها نیز تبدیل به غیر این آسمانها می شوند، فقط این تقدیر به خاطر دلالت اسم ظاهر سماوات بر آن حذف شده است.

وَ بَرَزُوا لِلَّهِ یعنی از قبورشان برای محاسبه بیرون می آیند در حالی که آنان را چیزی نپوشانده و این معنا به عنوان بروز در برابر خدا قرار داده شده زیرا حساب مردمان با خداست، اگر چه تمام اشیا برای خدا آشکار است. الْواحِدِ یعنی کسی که شبیه و نظیر ندارد. الْقَهَّارِ یعنی مالکی که ستم نمی کند و به سبب مرگ جمع کننده بر

بندگانش غلبه دارد. وَ تَرَی الْمُجْرِمینَ یعنی کفار را می بینی. یَوْمَئِذٍ یعنی روز قیامت. مُقَرَّنینَ فِی الْأَصْفادِ یعنی در غل و زنجیرها جمع شده اند و دستانشان با زنجیر به گردنهایشان نزدیک شده و گفته شده: برخی را کنار برخی دیگر قرار می دهند و گفته شده: در قرن یعنی ریسمانی از بند و زنجیر بسته می شوند و گفته شده: هر کافری کنار شیطانی که او را گمراه می کرد، در زنجیری از آهن قرار داده می شود. سَرابیلُهُمْ یعنی پیراهنشان. مِنْ قَطِرانٍ یعنی چیزی که با آن شتر را روغن مالی می کنند؛ ماده سیاه چسبنده بدبو که بر بدن آنان می مالند که مثل پیراهنی بر بدن کفار می شود، سپس آتش بر آنان فرستاده می شود تا این ماده نسبت به آنان شتابان تر و در شعله ور شدن رساتر و از نظر عذاب سخت تر باشد و زید به نقل از یعقوب چنین قرائت کرده: من قطر آن که هر دو کلمه تنوین دارند و این قرائت ابی هریره و ابن عباس و سعید بن جبیر و کلبی و قتاده و عیسی همدانی و ربیع است؛ ابن جنی گفته: قطر، مس است و آن چیزی است که به نهایت حرارت رسیده باشد و جبائی بنا بر هر دو قرائت جایز دانسته که دو پیرهن بپوشند: یکی از قطران و دیگری از قطر آنی. وَ تَغْشی وُجُوهَهُمُ النَّارُ یعنی بر چهره هایشان آتشی بدون قطران می رسد.⁽²⁾

و در مورد آیه تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها گفته: یعنی ملائکه او را از دفاع از خود باز می دارند و او احتجاج به اموری می کند که در ان حجیتی نیست؛ پس می گوید: به خدا، پروردگارمان سوگند که ما مشرک نبودیم و پیروان آنان می گویند: پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند، پس دو برابر عذاب آتش به آنان بده و ممکن است مراد این باشد که که او از خود دفاع می کند و احتجاج می کند به آنچه بتوان به کمک آن عقاب را از خود باز دارد.⁽³⁾

و در مورد آیه وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعیداً جُرُزاً گفته: معنا اینست که ما زمین را

الأرض بعد عمارتها و جاعلون ما عليها مستويا من الأرض يابسا لا نبات عليه و قيل بلاقع.

و في قوله تعالي وَ يَسْئَلُونَكَ أي و يسألك منكرو البعث عند ذكر القيامة عَنِ الْجِبالِ ما حالها فَقُلْ يا محمد يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً أي يجعلها ربي بمنزلة الرمل يرسل عليها الرياح فتذريها كتذرية الطعام من القشور و التراب فلا يبقي علي وجه الأرض منها شي‌ء و قيل يصيرها كالهباء وَ قِيلَ إِنَّ رَجُلًا مِنْ ثَقِيفٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَيْفَ تَكُونُ الْجِبَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ عِظَمِهَا فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ يَسُوقُهَا بِأَنْ يَجْعَلَهَا كَالرِّمَالِ. ثم يرسل عليها الرياح فتفرقها فَيَذَرُها أي فيدع أماكنها من الأرض إذا نسفتها قاعاً أي أرضا ملسا و قيل منكشفة صَفْصَفاً أي أرضا مستوية ليس للجبل فيها أثر و قيل القاع و الصفصف بمعني واحد و هو المستوي من الأرض الذي لا نبات فيه عن ابن عباس و مجاهد لا تَري فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً أي ليس فيها مرتفع و لا منخفض قال الحسن العوج ما انخفض من الأرض و الأمت ما ارتفع من الروابي يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ أي يوم القيامة يتبعون صوت داعي الله الذي ينفخ في الصور لا عِوَجَ لَهُ أي لدعاء الداعي و لا يعدل عن أحد بل يحشرهم جميعا و قيل معناه لا عوج لهم عن دعائه و لا يعدلون عن ندائه بل يتبعونه سراعا وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ أي خضعت الأصوات بالسكوت لعظمة الرحمن فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً و هو صوت الأقدام أي لا تسمع من صوت أقدامهم إلا صوتا خفيا كما يسمع من وطء الإبل و قيل الهمس إخفاء الكلام و قيل معناه أن الأصوات العالية بالأمر و النهي في الدنيا تنخفض و تذل أصحابها فلا تسمع منهم إلا الهمس.

يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ أي لا تنفع ذلك اليوم شفاعة أحد في غيره إلا شفاعة من أذن الله له في أن يشفع و رضي قوله فيها من الأنبياء و الأولياء و الصالحين و الصديقين و الشهداء يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ و الضمير راجع إلي الذين يتبعون الداعي أي يعلم سبحانه منهم جميع أقوالهم و أفعالهم قبل أن يخلفهم و بعد أن خلقهم و ما كان في حياتهم و بعد مماتهم لا يخفي عليه شي‌ء من أمورهم تقدم أو تأخر و قيل يعلم

بعد از آباد ساختن آن خراب می کنیم و آنچه بر روی زمین است را هم سطح زمین قرار می دهیم در حالی که خشک بوده و گیاهی بر آن نباشد و گفته شده: آن را بیابان قرار می دهیم.⁽¹⁾

و درباره آیه یَسئلونک فرموده: یعنی منکران رستاخیز هنگام ذکر قیامت، درباره کوهها و حال آن از تو می پرسند؛ پس ای محمد! بگو: ینسفها ربی نسفا یعنی خدا کوهها را مثل رمل قرار می دهد و بر آن باد می فرستد و آن رملها را می پراکند مانند جدا کردن غذا از پوستها و خاک، پس بر روی زمین چیزی از کوهها باقی نمی ماند و گفته شده: یعنی کوهها را مثل ذرات غبار می کند.

و گفته شده: مردی از قبیله ثقیف از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: کوهها با این عظمتی که دارند در روز قیامت چگونه خواهند بود؟ فرمود: خدا آن را به جلو می راند تا آن را مثل رمل کند.

سپس بادها را بر آن می وزد، پس باد آنها را می پراکند. فَیَذَرُها یعنی وقتی آنها را ریز ریز کرد، جاهای آن کوهها در زمین را رها می سازد. قاعاً یعنی زمینی هموار و گفته شده: یعنی زمینی بدون پوشش. صَفْصَفاً یعنی زمینی صاف که اثری از کوه در آن نیست و گفته شده: قاع و صفصف هر دو به یک معنا هستند و معنایشان زمین صاف است که گیاهی ندارد که این تفسیر از ابن عباس و مجاهد است. لا تَری فیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً یعنی در آن بلندی و پستی نیست؛ حسن گفته: عوج زمین پست و فرو رفته است و أمت تپه های بلند است. یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ یعنی در روز قیامت صدای فراخواننده خدا را که در صور می دمد، دنبال می کنند. لا عِوَجَ لَهُ یعنی کژی در فراخوان دعوت کننده نیست و از احدی روی برگردانده نمی شود، بلکه همگی آنان را محشور می کند و گفته شده: معنا اینست که آنان کژی از دعوت او ندارند و از ندای او روی گردان نمی شوند، بلکه به سرعت آن را دنبال می کنند. وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ یعنی صداها با سکوت به خاطر عظمت خدای رحمان پایین می آید. فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً همس صدای پاست؛ یعنی از صدای پای آنان جز صدای اندکی نمی شنوی، همان طور که از صدای گام برداشتن شتر صدای کمی بلند می شود و گفته شده: همس مخفی کردن کلام است و گفته شده: معنایش این است که اصواتی که در دنیا به امر و نهی بلند شده پایین می آید و صاحبان این صداهای بلند ذلیل می شوند و جز صدای آهسته ای از آنان شنیده نمی شود. یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ یعنی در آن روز شفاعت کسی درباره غیرش نفع ندارد مگر شفاعت کسی که خدا به او اذن دهد که شفاعت کند و سخن او در باب شفاعت پسند آید از قبیل انبیا و اولیا و صالحین و صدیقین و شهدا. یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ. ضمیر راجع به کسانی است که فراخوان را دنبال می کنند؛ یعنی خدای سبحان تمام اقوال و افعالشان را قبل از آنکه آنان را بیافریند و بعد از آن و آنچه در زمان حیاتشان روی داده و پس از مرگشان رخ داده می داند و چیزی از امورشان چه مقدم باشد و چه مؤخر بر او مخفی نیست و گفته شده: یعنی

ما بين أيديهم من أحوال الآخرة و ما خلفهم من أحوال الدنيا وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً أي لا يحيطون هم بالله علما أي بمقدوراته و معلوماته أو بكنه عظمته في ذاته و أفعاله وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ أي خضعت و ذلت خضوع الأسير في يد من قهره و المراد أرباب الوجوه و قيل المراد بالوجوه الرؤساء و القادة و الملوك وَ قَدْ خابَ عن ثواب الله مَنْ حَمَلَ ظُلْماً أي شركا وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ أي شيئا من الطاعات وَ هُوَ مُؤْمِنٌ مصدق بما يجب التصديق به فَلا يَخافُ ظُلْماً بأن يزاد في سيئاته وَ لا هَضْماً بأن ينقص من حسناته و الهضم النقص.

و في قوله عز و جل يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ ⁽¹⁾المراد بالطي هاهنا هو الطي المعروف فإن الله سبحانه يطوي السماء بقدرته و قيل إن طي السماء ذهابها كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ السجل صحيفة فيها الكتب عن ابن عباس و غيره و قيل إن السجل ملك يكتب أعمال العباد عن أبي عمرو و السدي و قيل هو ملك يطوي كتب بني آدم إذا رفعت إليه عن عطاء و قيل هو اسم كاتب كان للنبي صلي الله عليه و آله كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ أي حفاة عراة غرلا و قيل معناه نهلك كل شي‌ء كما كان أول مرة.

و في قوله تعالي سبحانه يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ أي عذابه إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ ⁽²⁾أي زلزلة الأرض يوم القيامة و المعني أنها تقارن قيام الساعة و تكون معها

آنچه پیش روی آنان است از احوال آخرت و آنچه پشت سر آنهاست از احوال دنیایشان را می داند. وَ لا یُحیطُونَ بِهِ عِلْماً یعنی آنان از حیث علم به خدا احاطه ای ندارند یعنی به مقدورات و معلومات و کنه عظمت او درر ذات و افعالش علم ندارند. وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ یعنی صورتها برای حیّ قیّوم خاضع شده و ذلیل گشته مثل خضوع اسیر در چنگ کسی که بر او چیره گشته و مراد از وجوه صاحبان صورتهاست و گفته شده: منظور از وجوه رئیسان و رهبران و شاهان هستند. وَ قَدْ خابَ یعنی از ثواب خدا نومید شده. مَنْ حَمَلَ ظُلْماً یعنی کسی که شرک بورزد. وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ یعنی چیزی از اعمال نیکو را. وَ هُوَ مُؤْمِنٌ یعنی تصدیق گر است نسبت به آنچه تصدیقش واجب است. فَلا یَخافُ ظُلْماً به این صورت که گناهانش افزوده شود. وَ لا هَضْماً یعنی به این که از حسناتش کاسته شود و هضم به معنای نقص است.⁽³⁾

و در مورد آیه یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ فرموده: مراد از طیّ در اینجا همان پیچیدن معروف است؛ زیرا خدای سبحان با قدرتش آسمانها را در هم می پیچد و گفته شده: طیّ آسمان از بین رفتن آن است. کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ سجلّ به معنای اوراقی است که در آن نوشته هایی می باشد، این تفسیر از ابن عباس و غیر اوست و گفته شده:

سجل فرشته ایست که اعمال بندگان را می نویسد که این تفسیر از ابی عمرو و سدی است و گفته شده: فرشته ایست که کتاب اعمال بنی آدم را وقتی به سوی او بالا می رود، می پیچد. این تفسیر از عطا است و گفته شده: سجل اسم نویسنده ایست که کاتب پیامبر صلی الله علیه و آله بود. کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعیدُهُ یعنی سربرهنه و پای برهنه و دست بسته و گفته شده: یعنی همه چیز را همان طور که بار نخست بود، نابود می کنیم.⁽⁴⁾

و در مورد آیه یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ یعنی از عذاب پروردگارتان بترسید؛ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ یعنی زلزله زمین در روز قیامت و معنا اینست که این زلزله مقارن برپایی قیامت و همراه با آن است

و قيل إن هذه الزلزلة قبل قيام الساعة و إنما أضافها إليها لأنها من أشراطها شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ أي أمر هائل لا يطاق و قيل إن معناه أن شدة يوم القيامة أمر صعب يَوْمَ تَرَوْنَها أي الزلزلة أو الساعة تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ أي تشغل عن ولدها و تنساه و قيل تسلو عن ولدها ⁽¹⁾وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها أي تضع الحبالي ما في بطونهن و في هذا دلالة علي أن الزلزلة في الدنيا قال الحسن تذهل المرضعة عن ولدها بغير فطام و تضع الحامل ما في بطنها بغير تمام و من قال المراد به القيامة قال إنه تهويل لأمر القيامة و شدائدها أي لو كان ثم مرضعة لذهلت أو حامل لوضعت وَ تَرَي النَّاسَ سُكاري من شدة الفزع وَ ما هُمْ بِسُكاري من الشراب وَ لكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ فمن شدته يصيبهم ما يصيبهم.

و في قوله تعالي يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ أراد يوم القيامة تتقلب فيه أحوال القلوب و الأبصار و تنتقل من حال إلي حال فتلفحها النار ⁽²⁾ثم تنضجها ثم تحرقها و قيل تتقلب فيه القلوب و الأبصار بين الطمع في النجاة و الخوف من الهلاك و تتقلب الأبصار يمنة و يسرة من أين تؤتي كتبهم و من أين يؤخذ بهم أ من قبل اليمين أم من قبل الشمال و قيل تتقلب القلوب ببلوغها الحناجر و الأبصار بالعمي بعد البصر و قيل معناه تنتقل القلوب من الشك إلي اليقين و الإيمان و الأبصار عما كانت تراه غيا فتراه رشدا فمن كان شاكا في دنياه أبصر في آخرته و من كان عالما ازداد بصيرة و علما.

و في قوله تعالي يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ أي يحلف المشركون ما لَبِثُوا في القبور غَيْرَ ساعَةٍ واحدة عن الكلبي و مقاتل و قيل يحلفون ما مكثوا في الدنيا غير ساعة لاستقلالهم مدة الدنيا و قيل يحلفون ما لبثوا بعد انقطاع عذاب القبر غير ساعة عن الجبائي و متي قيل كيف يحلفون كاذبين مع أن معارفهم في الآخرة ضرورية قيل فيه أقوال أحدها أنهم حلفوا علي الظن و لم يعلموا لبثهم في القبور فكأنهم قالوا:

و گفته شده: این زلزله قبل از برپایی قیامت است و به این جهت زلزله را به ساعة اضافه فرموده که این زلزله از شروط برپایی قیامت است. شَیْ‌ءٌ عَظیمٌ یعنی امری ترسناک است که قابل تحمل نیست و گفته شده: معنا اینست که شدت روز قیامت امری دشوار است. یَوْمَ تَرَوْنَها یعنی روزی که زلزله یا قیامت را خوایهد دید. تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ یعنی هر زن شیردهی فرزندش را رها نموده و او را فراموش می کند و گفته شده یعنی از او خاطر جمع می شود. وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها یعنی زنان آبستن آنچه در شکم دارند را سقط می کنند و این دلالت می کند بر این که آن زلزله در دنیا روی می دهد. حسن گفته: زن شیرده از فرزندش غفلت می کند بدون این که او را از شیر گرفته باشد و زن آبستن آنچه در شکم دارد را بدون این که مدت حمل تمام شده باشد، به زمین می نهد و هر کس معتقد است که مراد از آن قیامت است گفته: این آیه ترساندنی است برای امر قیامت و سختی های آن؛ یعنی اگر آنجا زن شیردهی در کار باشد، غفلت می کند و اگر آبستنی در کار باشد، وضع حمل می کند. وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری یعنی مردم را از شدت ترس مست می بینی وَ ما هُمْ بِسُکاری ولی آنان مست از شراب نیستند. وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدیدٌ یعنی از شدت عذاب خداست که به آنان می رسد مصیباتی که به آنان می رسد.⁽³⁾

و در مورد آیه یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ گفته: مراد روز قیامت است که در آن احوال قلوب و دیدگان دگرگون است و از حالی به حال دیگر منتقل می شود، پس آتش آن را می سوزاند و سپس آن را می پزد و سپس آن را محترق می سازد و گفته شده: دلها و دیدگان در آن بین طمع به نجات و خوف از هلاک دگرگون هستند و دیدگان به چپ و راست می روند که نامه اعمالشان بیاید و نگرانند که از کجا نامه اعمالشان گرفته می شود: آیا از سمت راست یا از سمت چپ و گفته شده: دلها با رسیدن به حنجره ها دگرگون می شودو دیدگان با کوری پس از بینایی و گفته شده: معنایش اینست که دلها از شک به یقین و ایمان و دیدگان از آنچه آن را گمراهی می دید به آنچه آن را رشد می بیند، دگرگون می شود؛ پس کسی که در دنیا اهل تردید بوده در آخرتش بینا می شود و کسی که عالم بوده بر بصیرت و علمش افزوده می شود.⁽⁴⁾

و در مورد آیه یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ گفته: یعنی مشرکان قسم می خورند. ما لَبِثُوا یعنی نماندند در قبور. غَیْرَ ساعَةٍ جز یک ساعت؛ این تفسیر از کلبی و مقاتل است و گفته شده: قسم می خورن که در دنیا جز یک ساعت نبوده اند زیرا مدت دنیا را کم می شمرند و گفته شده: قسم می خورند که بعد از پایان عذاب قبر، جز یک ساعت درنگ نکرده اند که این تفسیر از جبائی است وقتی گفته شود چگونه قسم به دروغ می خورند در حالی که معرفتشان در آخرت ضروری و یقینی خواهد شد، در جواب گفته می شود: اقوالی است: یکی آنکه آنان قسم بر گمان خود یاد می کنند و یقین به مدت ماندنشان در قبر ندارند؛ پس گویی می گویند:

ما لبثنا غير ساعة في ظنوننا و ثانيها أنهم استقلوا الدنيا لما عاينوا من أمر الآخرة فكأنهم قالوا ما الدنيا في الآخرة إلا ساعة و ثالثها أن ذلك يجوز أن يقع منهم قبل إكمال عقولهم كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ في دار الدنيا أي يكذبون و قيل يصرفون صرفهم جهلهم عن الحق في الدارين و من استدل بهذه الآية علي نفي عذاب القبر فقد أبعد لما بينا أنه يجوز أن يريدوا أنهم لم يلبثوا بعد عذاب الله إلا ساعة وَ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ أي مكثتم فِي كِتابِ اللَّهِ معناه أن لبثكم ثابت في كتاب الله أثبته الله فيه و هو قوله وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلي يَوْمِ يُبْعَثُونَ و هذا كما يقال إن كل ما يكون فهو في اللوح المحفوظ أي هو مثبت فيه و المراد لقد لبثتم في قبوركم إِلي يَوْمِ الْبَعْثِ و قيل إن الذين أوتوا العلم و الإيمان هم الملائكة و قيل هم الأنبياء و قيل المؤمنون و قيل إن هذا علي التقديم و تقديره و قال الذين أوتوا العلم في كتاب الله و هم الذين يعلمون كتاب الله و الإيمان لقد لبثتم إلي يوم البعث فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ الذي كنتم تنكرونه في الدنيا وَ لكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ وقوعه في الدنيا فلا ينفعكم العلم به الآن و يدل علي هذا المعني قوله فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أنفسهم بالكفر مَعْذِرَتُهُمْ فلا يمكنون من الاعتذار و لو اعتذروا لم يقبل عذرهم وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ أي لا يطلب منهم الإعتاب و الرجوع إلي الحق.

و في قوله سبحانه لِيُنْذِرَ أي النبي بما أوحي إليه يَوْمَ التَّلاقِ يلتقي في ذلك اليوم أهل السماء و أهل الأرض و قيل يلتقي فيه الأولون و الآخرون و الخصم و المخصوم و الظالم و المظلوم و قيل يلتقي الخلق و الخالق يعني أنه يحكم بينهم و قيل يلتقي المرء و عمله و الكل مراد يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ من قبورهم و قيل يبرز بعضهم لبعض فلا يخفي علي أحد حال غيره لأنه ينكشف له ما يكون مستورا لا يَخْفي عَلَي اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ أي من أعمالهم و أحوالهم و يقول الله في ذلك اليوم لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ فيقر المؤمنون و الكافرين بأنه لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ و قيل إنه سبحانه هو القائل لذلك و هو المجيب لنفسه و يكون في الأخبار بذلك مصلحة للمكلفين قال محمد بن كعب

ما به حساب گمان خود جز یک ساعت درنگ نکرده ایم و دوم آنکه آنان دنیا را کم می شمرند وقتی امر آخرت را می بینند؛ پس گویی می گویند: دنیا در برابر آخرت نیست مگر یک ساعت و سوم آنکه قبل از اکمال عقولشان این حرف دروغ از آنان جایز است که واقع شود. کَذلِکَ کانُوا یُؤْفَکُونَ یعنی این گونه در دنیا نیز کذب می گفتند و گفته شده: در دو سرا به طور شدیدی روی برمی گردانند به خاطر جهالتی که نسبت به حق دارند و کسی که با این آیه استدلال بر نفی عذاب قبر کرده، سخن بعیدی گفته زیرا ما تبیین کردیم که جایز است که منظور آنان این باشد که بعد از عذاب خدا جز ساعتی درنگ ننموده اند. وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ یعنی ماندید.

فی کِتابِ اللَّهِ معنایش اینست که ماندن شما در کتاب خدا ثابت است که خدا آن را در کتابش ثبت نموده و معنای آن آیه ایست که می فرماید: و پشاپیش آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته خواهند شد. و این مانند اینست که گفته می شود: هر چه هست در لوح محفوظ هست یعنی در آن ثبت است و مراد آنست که شما در قبورتان ماندید. إِلی یَوْمِ الْبَعْثِ و گفته شده: کسانی که علم و ایمان به آنان داده شده فرشتگان هستند و گفته شده: آنان انبیا هستند و گفته شده: مؤمنان هستند و گفته شده: این بنا بر مقدم داشتن است و تقدیر کلام آنست که و گفتند کسانی که در کتاب خدا به آنان علم داده شده و آنان همان کسانی هستند که کتاب خدا و ایمان را می شناسند که تا روز رستاخیز ماندید. فَهذا یَوْمُ الْبَعْثِ این همان روز رستاخیزی است که در دنیا آن را انکار می کردید. وَ لکِنَّکُمْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ولی وقوع آن را در دنیا نمی دانستید، پس علم به آن اکنون برای شما سودی ندارد و بر این معنا دلالت دارد آیه فَیَوْمَئِذٍ لا یَنْفَعُ الَّذینَ ظَلَمُوا بر خود با کفر ستم نمودند. مَعْذِرَتُهُمْ پس تمکن از عذرخواهی ندارند و اگر عذرخواهی کنند عذرشان قبول نمی شود. وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ یعنی از آنان طلب رضایت و رجوع به حق نمی شود.⁽¹⁾

و در مورد آیه لِیُنْذِرَ فرموده یعنی پیامبر با آنچه بر او وحی شده بیم دهد. یَوْمَ التَّلاقِ یعنی روزی که در آن روز اهل آسمانها و اهل زمین ملاقات می کنند و گفته شده: در آن روز اولین و آخرین و دشمن و مورد دشمنی و ظالم و مظلوم با هم ملاقات می کنند و گفته شده: خلق و خالق با هم دیدار می کنند یعنی خالق بینشان حکم می کند و گفته شده: شخص و عملش با هم روبرو می شوند و همگی مراد خداوند است. یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ روزی که از قبورشان بیرون می آیند و گفته شده: برخی برای برخی دیگر آشکار می شوند، پس برای احدی حال غیر خود مخفی نمی ماند زیرا آنچه پوشیده بود برای او آشکار می شود. لا یَخْفی عَلَی اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ یعنی چیزی از اعمال و احوالشان بر خدا پوشیده نیست و خدا در آن روز می فرماید: لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ؟ پس مؤمنان و کافران اقرار می کنند که لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ. و گفته شده: خود خدای سبحان قائل لمن الملک است و خود اوست که به خویش پاسخ می دهد و در این اخبار دادن برای مکلفان مصلحتی وجود دارد. محمد بن کعب

القرطي ⁽¹⁾يقول الله تعالي ذلك بين النفختين حين يفني الخلائق كلها ثم يجيب نفسه لأنه بقي وحده و الأول أصح لأنه بين أنه يقول ذلك يوم التلاق يوم يبرز العباد من قبورهم و إنما خص ذلك اليوم بأن له الملك فيه لأنه قد ملك العباد بعض الأمور في الدنيا و لا يملك أحد شيئا ذلك اليوم.

فإن قيل أ ليس يملك الأنبياء و المؤمنون في الآخرة الملك العظيم فالجواب أن أحدا لا يستحق إطلاق الصفة بالملك إلا الله تعالي لأنه يملك جميع الأمور من غير تمليك مملك و قيل إن المراد به يوم القيامة قبل تمليك أهل الجنة ما يملكهم الْيَوْمَ تُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ يجزي المحسن بإحسانه و المسي‌ء بإساءته و في الحديث أن الله تعالي يقول أنا الملك أنا الديان لا ينبغي لأحد من أهل الجنة أن يدخل الجنة و لا لأحد من أهل النار أن يدخل النار و عنده مظلمة حتي أقصه منه ثم تلا هذه الآية لا ظُلْمَ الْيَوْمَ أي لا ظلم لأحد علي أحد و لا ينقص من ثواب أحد و لا يزاد في عقاب أحد إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ لا يشغله محاسبة واحد عن محاسبة غيره وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ أي الدانية و هو يوم القيامة لأن كل ما هو آت دان قريب و قيل يوم دنو المجازاة إِذِ الْقُلُوبُ لَدَي الْحَناجِرِ و ذلك أنها تزول عن مواضعها من الخوف حتي تصير إلي الحنجرة كاظِمِينَ أي مغمومين مكروبين ممتلين غما قد أطبقوا أفواههم علي ما في قلوبهم من شدة الخوف ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ يريد ما للمشركين و المنافقين من قريب ينفعهم وَ لا شَفِيعٍ يُطاعُ فيهم فتقبل شفاعته يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ أي خيانتها و هي مسارقة النظر إلي ما لا يحل النظر إليه وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ و يعلم

قرطی می گوید: خدای تعالی این سخن را بین دو نفخه صور هنگامی که تمام خلائق را نابود می کند می گوید، سپس خودش پاسخ خود را می دهد؛ زیرا او به تنهایی مانده و قول نخست صحیح تر است؛ زیرا خداوند تبیین کرد که این سخن را در روز تلاقی می گوید، روزی که بندگان از قبورشان آشکار شده اند و آن روز را فقط اختصاص داد به این ملک در آن روز از آن اوست زیرا او بندگانش را در دنیا بر برخی امور مالک ساخته ولی در آن روز جز خود او احدی چیزی ندارد.

پس اگر گفته شود: آیا انبیا و مؤمنان در آخرت پادشاهی عظیم ندارند؟ جواب آنست که احدی استحقاق متصف شدن به وصف ملک را جز خداوند تعالی ندارد زیرا اوست که بدون تملیک تملیک کننده ای مالک جمیع امور است و گفته شده: مراد از این سخن در روز قیامت و قبل از دادن مایملک اهل بهشت به آنان است. الْیَوْمَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ یعنی محسن جزای احسانش و مسیء به سبب بدکردنش جزا داده می شوند و در حدیث است که خدای تعالی می فرماید: من پادشاهم من داورم؛ سزاوار نیست که احدی از اهل بهشت داخل بهشت شود و احدی از اهل جهنم داخل جهنم شود، در حالی که ظلمی بر عهده اش باشد تا من به او رسیدگی کنم؛ سپس حضرت این آیه را خواند: لا ظُلْمَ الْیَوْمَ یعنی امروز احدی بر احدی ستمی روا ندارد و از ثواب احدی کاسته نمی شود و بر عقاب احدی نیز افزوده نمی شود. إِنَّ اللَّهَ سَریعُ الْحِسابِ خداوند را محاسبه یکی از محاسبه دیگری مشغول نمی دارد. وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ یعنی روزی که نزدیک است و آن روز قیامت است؛ زیرا هر چه که خواهد آمد نزدیک و قریب الوقوع است و گفته شده: مراد روز نزدیکی مجازات است. إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَناجِرِ هنگامی که جانها به گلوگاه می رسد و علت آنست که از ترس، از مواضع خود جدا می شود تا به حنجره می رسد. کاظِمینَ یعنی غمگین و سختی زده و آکنده از اندوه اند و از شدت ترس و به خاطر آنچه در دل دارند، دهانهایشان بسته شده. ما لِلظَّالِمینَ مِنْ حَمیمٍ یعنی مشرکان و منافقان آشنایی ندارند که نفعی به حالشان داشته باشد. وَ لا شَفیعٍ یُطاعُ و شفیعی ندارند که اطاعت شود و شفاعتش در مورد آنان مورد قبول افتد. یَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْیُنِ یعنی خیانت چشم ها را می داند و خیانت چشم عبارت است از نگاه دزدانه به آنچه نگاه به آن روا نیست. وَ ما تُخْفِی الصُّدُورُ یعنی

ما تضمره الصدور وَ اللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ أي يفصل بين الخلائق بالحق وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ من الأصنام لا يَقْضُونَ بِشَيْ‌ءٍ لأنها جماد.

و في قوله تعالي يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلي شَيْ‌ءٍ نُكُرٍ أي منكر غير معتاد و لا معروف بل أمر فظيع لم يروا مثله فينكرونه استعظاما و اختلف في الداعي فقيل هو إسرافيل يدعو الناس إلي الحشر قائما علي صخرة بيت المقدس و قيل بل الداعي يدعوهم إلي النار و يوم ظرف ليخرجون و يجوز أن يكون التقدير في هذا اليوم يقول الكافرون خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ أي ذليلة خاضعة عند رؤية العذاب و إنما وصف الأبصار بالخشوع لأن ذلة الذليل و عزة العزيز تتبين في نظره و تظهر في عينه يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ أي من القبور كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ و المعني أنهم يخرجون فزعين يدخل بعضهم في بعض و يختلط بعضهم ببعض لا جهة لأحد منهم فيقصدها كما أن الجراد لا جهة لها فتكون أبدا متفرقة في كل جهة و قيل إنما شبههم بالجراد في كثرتهم و في هذه الآية دلالة علي أن البعث إنما يكون لهذه البنية لأنها الكائنة في الأجداث خلافا لمن زعم أن البعث يكون للأرواح مُهْطِعِينَ إِلَي الدَّاعِ أي مقبلين إلي صوت الداعي و قيل مسرعين إلي إجابة الداعي و قيل ناظرين قبل الداعي قائلين هذا يَوْمٌ عَسِرٌ أي صعب شديد.

و في قوله تعالي يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا أي تخرجوا هاربين من الموت يقال نفذ الشي‌ء من الشي‌ء إذا خلص منه كالسهم ينفذ من الرمية مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أي جوانبهما و نواحيهما فَانْفُذُوا أي فأخرجوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ أي حيث توجهتم فثم ملكي و لا تخرجون من سلطاني فأنا آخذكم بالموت و قيل لا تنفذون إلا بقدرة من الله و قوة يعطيكموها بأن يخلق لكم مكانا آخر سوي السماوات و الأرض و يجعل لكم قوة تخرجون بها إليه و قيل المعني إن استطعتم أن تعلموا ما في السماوات و الأرض فاعلموا أنه لا يمكنكم ذلك لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ أي لا تعلمون إلا بحجة و بيان و قيل لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ معناه حيث ما نظرتم شاهدتم حجة الله و سلطانه الذي يدل علي توحيده يُرْسَلُ

آنچه دلها آن را مخفی می کند می داند. وَ اللَّهُ یَقْضی بِالْحَقِّ یعنی خدا بین خلائق به حق قضاوت می کند. وَ الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ یعنی بتان. لا یَقْضُونَ بِشَیْ‌ءٍ قضاوت به چیزی نمی کنند چون جمادند.⁽¹⁾

و در مورد آیه یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلی شَیْ‌ءٍ نُکُرٍ فرموده: یعنی روزی که دعوت کننده، به چیزی غیر مورد عادت و غیر معروف دعوت می کند؛ بلکه امر بزرگی است که مثل آن را ندیده اند و از باب بزرگ شمردن آن، منکرش می شوند و در مورد داعی اختلاف نظر وجود دارد: پس گفته شده: او اسرافیل است که مردم را به محشر می خواند در حالی که بر صخره بیت المقدس ایستاده و گفته شده: بلکه داعی آنان را به آتش فرا می خواند و یومَ ظرف است برای لیخرجون و جایز است که تقدیر چنین باشد که در این روز کافران چنین می گویند. خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ یعنی دیدگانشان هنگام رؤیت عذاب ذلیل و خاضع است و ابصار را به خشوع وصف کرده زیرا که ذلت ذلیل و عزت عزیز در نظرش واضح می شود و در چشمش آشکار می گردد. یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ یعنی از قبور. کَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ یعنی آنان با جزع و فزع خارج می شوند در حالی که برخی داخل برخی دیگر شده و برخی با برخی دیگر آمیخته می شوند و احدی از آنان جهت معینی ندارند که قصد آن را کنند،

جنانچه ملخ نیز جهت معینی ندارد، پس تا ابد متفرق در هر جهتی می شوند و گفته شده: آنان را تشبیه به ملخ کرد به دلیل کثرتشان و این آیه دلالت دارد بر این که رستاخیز برای همین جسم و بنیه است که در قبور قرار دارد، بر خلاف کسی که می پندارد رستاخیز مختص ارواح است. مُهْطِعینَ إِلَی الدَّاعِ یعنی به سمت صدای دعوت کننده روی می آورند و گفته شده: یعنی به سمت اجابت دعوت دعوت کننده می شتابند و گفته شده: یعنی به سمت دعوت کننده نظر می کنند در حالی که می گویند: هذا یَوْمٌ عَسِرٌ امروز روز سخت و دشواری است.⁽²⁾و در مورد آیه یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا فرموده: یعنی خارج شوید در حالی که از مرگ می گریزید. گفته می شود: نفذ الشیء من الشیء یعنی چیزی از چیزی خلاص شد مثل تیر که از کمان رها می شود. مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یعنی از جوانب و نواحی آسمانها و زمین. فَانْفُذُوا یعنی پس خارج شوید! لا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ یعنی به سمتی توجه کنید آنجا ملک من خداست و شما از سلطنت من خارج نمی شوید پس من با مرگ شما را می گیرم و گفته شده: جز به قدرتی از خدا و توانی که به شما می دهد خارج نمی شوید به این که برای شما مکان دیگری غیر از آسمانها و زمین می آفریند و برای شما توانی قرار می دهد که به سمت آن با آن توان خارج شوید و گفته شده: یعنی اگر می توانید بفهمید آنچه را در آسمانها و زمین است پس بدانید که برای شما ممکن نیست. لا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ یعنی علم پیدا نمی کنید مگر با حجت و بیان و گفته شده: لا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ یعنی هر جا بنگرید حجت خدا و سلطنت او را مشاهده می کنید که دلالت بر توحید او می کند.

عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ هو اللهب الأخضر المنقطع من النار وَ نُحاسٌ هو الصفر المذاب للعذاب و قيل النحاس الدخان و قيل المهل و المعني لا تنفذون و لو جاز أن تنفذوا و قدرتم عليه لأرسل عليكم العذاب من النار المحرقة و قيل معناه أنه يقال لهم ذلك يوم القيامة يُرْسَلُ عَلَيْكُما أي علي من أشرك منكما و قد جاء في الخبر يحاط علي الخلق بالملائكة و بلسان من نار ثم ينادون يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إلي قوله شُواظٌ مِنْ نارٍ و رَوَي مَسْعَدَةُ بْنُ صَدَقَةَ عَنْ كُلَيْبٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَنْشَأَ يُحَدِّثُنَا فَقَالَ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ الْعِبَادَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يُوحِي إِلَي السَّمَاءِ الدُّنْيَا أَنِ اهْبِطِي بِمَنْ فِيكِ فَيَهْبِطُ أَهْلُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا بِمِثْلَيْ مَنْ فِي الْأَرْضِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ يَهْبِطُ أَهْلُ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ بِمِثْلِ الْجَمِيعِ مَرَّتَيْنِ فَلَا يَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّي يَهْبِطَ أَهْلُ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ فَيَصِيرُ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ فِي سَبْعِ سُرَادِقَاتٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ الْآيَةَ فَيَنْظُرُونَ فَإِذَا قَدْ أَحَاطَ بِهِمْ سَبْعَ أَطْوَاقٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. و قوله فَلا تَنْتَصِرانِ أي فلا تقدران علي دفع ذلك عنكما و عن غيركما فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ يعني يوم القيامة إذا انصدعت السماء و انفك بعضها من بعض فَكانَتْ وَرْدَةً أي فصارت حمراء كلون الفرس الورد و هو الأبيض الذي يضرب إلي الحمرة أو الصفرة فيكون في الشتاء أحمر و في الربيع أصفر و في اشتداد البرد أغبر سبحانه خالقها و المصرف لها كيف يشاء و الوردة واحدة الورد فشبه السماء يوم القيامة في اختلاف ألوانها بذلك و قيل أراد به وردة النبات و هي حمراء و قد تختلف ألوانها و لكن الأغلب في ألوانها الحمرة لتصير السماء كالوردة في الاحمرار ثم تجري كَالدِّهانِ و هو جمع الدهن عند انقضاء الأمر و تناهي المدة قال الحسن هي كالدهان التي تصب بعضها بألوان مختلفة قال الفراء شبه تلون السماء بتلون الوردة من الخيل و شبه الوردة في اختلافه بالدهن و اختلاف ألوانه و قيل الدهان الأديم ⁽¹⁾الأحمر و قيل هو عكر الزيت ⁽²⁾يتلون ألوانا فَيَوْمَئِذٍ يعني

یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ شواظ شعله سبزی است که از آتش جدا می شود وَ نُحاسٌ مس مذابی است برای عذاب و گفته شده: نحاس دود است و گفته شده: مس گداخته است و معنی این است که نمی توانید خارج شوید و اگر ممکن باشد که خارج شوید و بر آن توان داشته باشید، عذاب از آتش سوزنده را بر شما می فرستد و گفته شده: معنا آنست که این کلام در روز قیامت به آنان گفته می شود. یُرْسَلُ عَلَیْکُما یعنی بر کسی از شما جن و انس که شرک ورزیده باشد و در خبر آمده که مخلوقات به وسیله ملائکه و با زبانه ای از آتش احاطه می شوند سپس ندا سر می دهند: یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ تا شُواظٌ مِن نار و روایت شده که کلیب می گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودیم که حضرت شروع کرد و برای ما سخن گفت؛ پس فرمود: وقتی روز قیامت برسد، خدا بندگان را در زمین واحدی جمع می کند به این کیفیت که به آسمان دنیا وحی می کند که هر که را در توست، به بالا ببر، پس اهل آسمان دنیا به اندازه دو برابر کسانی که در زمین هستند از جن و انس و ملائکه، به آسمان هبوط می کنند؛ سپس اهل آسمان دوم به اندازه دو برابر همگی آنان هبوط می کنند و پیوسته جنین است تا اهل هفت آسمان همگی هبوط می کنند، پس جن و انس درر هفت سراپرده از ملائکه قرار می گیرند؛ سپس منادی ندا می دهد: ای گروه جن و انس اگر می توانید تا آخر آیه؛ پس نگاه می کنند ناگهان می بینند هفت دسته از ملائکه آنان را احاطه کرده اند. و آیه فَلا تَنتَصِرانِ یعنی نمی توانید آن را از خود و غیر خود دفع کنید. فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ یعنی در روز قیامت وقتی آسمان دو نیم شد و بخشی از آن از بخشی دیگر جدا شد، فَکانَتْ وَرْدَةً قرمز رنگ شد مانند رنگ اسب گلی رنگ و آن سفیدی است که به قرمزی یا زردی می زند؛ پس در زمستان قرمز و در بهار زرد و در شدت سرما به رنگ غبار می شود. منزه است خالق آن و آن کسی که آن را هر طور که بخواهد می گرداند و وردة مفرد ورد است، پس آسمان در روز قیامت در اختلاف رنگش به آن تشبیه شده و گفته شده مراد از ورده گل روییدنی است که قرمز است و رنگ های آن مختلف می شود ولی اغلب رنگ آن قرمز است تا آسمان در سرخی مانند ورده بشود و سپس جاری شود. کَالدِّهانِ جمع دهن است هنگام پایان کار و انتهای مدت؛ حسن گفته: آسمان مثل چرمی می شود که بخشی از آن به رنگهای مختلف رنگ آمیزی شده. فراء گفته رنگ آسمان به رنگ اسبان سرخ تشبیه شده و سرخی در اختلاف و انواعش به دهن تشبیه شده و گفته شده: دهان پوست سرخ است و گفته شده روغن ناصاف است که رنگهای مختلفی می پذیرد. فَیَوْمَئِذٍ یعنی

يوم القيامة لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ أي لا يسأل المجرم عن جرمه في ذلك الموطن لما يلحقه من الذهول الذي تحار له العقول و إن وقعت المسألة في غير ذلك الوقت بدلالة قوله وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ و قيل المعني لا يسألان سؤال الاستفهام ليعرف ذلك بالمسألة من جهته لأن الله تعالي قد أحصي الأعمال و حفظها علي العباد و إنما يسألون سؤال تقريع و توبيخ للمحاسبة و قيل إن أهل الجنة حسان الوجوه و أهل النار سود الوجوه فلا يسألون من أي الحزبين هم و لكن يسألون سؤال تقريع.

وَ رُوِيَ عَنِ الرِّضَا عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ مِنْكُمْ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ وَ الْمَعْنَي أَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ الْحَقَّ ثُمَّ أَذْنَبَ وَ لَمْ يَتُبْ فِي الدُّنْيَا عُذِّبَ عَلَيْهِ فِي الْبَرْزَخِ وَ يَخْرُجُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَيْسَ لَهُ ذَنْبٌ يُسْأَلُ عَنْهُ. يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ أي بعلامتهم و هي سواد الوجوه و زرقة العيون و قيل بأمارات الخزي فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَ الْأَقْدامِ فتأخذهم الزبانية فتجمع بين نواصيهم و أقدامهم بالغل ثم يسحبون إلي النار و يقذفون فيها.

و في قوله تعالي إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ أي إذا قامت القيامة سميت بها لكثرة ما يقع فيها من الشدة أو لشدة وقعتها لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ ⁽¹⁾أي ليس لمجيئها و ظهورها كذب و قيل أي ليس لوقعتها قضية كاذبة أي ثبت وقوعها بالسمع و العقل خافِضَةٌ رافِعَةٌ أي تخفض ناسا و ترفع آخرين و قيل تخفض أقواما إلي النار و ترفع أقواما إلي الجنة إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا أي حركت حركة شديدة و زلزلت زلزالا شديدا و قيل معناه رجت بما فيها كما يرج الغربال بما فيه فتخرج من في بطنها من الموتي وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا أي فتت فتا و قيل أي كسرت كسرا و قيل قلعت من أصلها و قيل سيرت من وجه الأرض تسييرا و قيل بسطت بسطا كالرمل و التراب و قيل جعلت كَثِيباً مَهِيلًا بعد أن كانت شامخة طويلة فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا

در روز قیامت. لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ یعنی مجرم از جرمش در آن موطن بازخواست نمی شود به خاطر اینکه غفلتی که عقول را حیرت زده می سازد به او می رسد گرچه بازخواست در غیر از آن وقت واقع می شود به خاطر دلالت آیه و بازداشتشان نمایید که آنها مسئولند و گفته شده: معنا این می شود سوالی که از آنان می شود برای فهم نیست تا با پرسیدن از آن دانسته شود؛ زیرا خدای تعالی اعمال را احصا کرده و آن را بر بندگان حفظ نموده. بلکه پرسیده می شوند تا کوبیده شوند و برای محاسبه اعمالشان توبیخ شوند و گفته شده: اهل بهشت نکورویانند و اهل آتش سیه رویان؛ پس پرسیده نمی شوند که آنان از چه حزبی هستند ولی از باب این که کوبیده شوند از آنان سوال می شود.

و از امام رضا علیه السلام روایت شده فرمود: در آن روز، هیچ انس و جنّی از گناهش پرسیده نشود و معنا اینست که کسی که به حق معتقد شده و سپس گناه کرده و در دنیا توبه نکرده در برزخ بر آن گناه عذاب می شود و روز قیامت بیرون می آید در حالی که گناهی ندارد که از آن بازخواست شود.

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ یعنی مجرمان با علامتشان شناخته می شوند که سیاهی چهره هاست و آبی بودن چشم ها و گفته شده: یعنی با نشانه های خواری. فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصی وَ الْأَقْدامِ پس آتشبانان آنان را می گیرند پس بین پیشانی ها و پاهاشان با زنجیر جمع می کنند، سپس به سمت آتش کشیده می شوند و در آن پرتاب می شوند.⁽²⁾

و در مورد آیه إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ فرموده: یعنی وقتی قیامت بر پا شود این روز، واقعه نامیده شد به خاطر کثرت آنچه در آن واقع می شود از شدت یا به خاطر سختی واقع شدنش واقعه نامیده شد. لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ یعنی برای آمدن و آشکار شدن آن دروغی در کار نیست و گفته شده: یعنی برای واقع شدن آن حکم دروغی وجود ندارد یعنی وقوع آن با نقل و عقل ثابت است. خافِضَةٌ رافِعَةٌ یعنی گروهی از مردم را پایین و گروهی را بالا می برد و گفته شده: اقوامی را به سمت آتش پایین می برد و اقوامی را به سمت بهشت بالا می برد. إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا یعنی وقتی زمین تکان شدیدی می خورد و زلزله دشواری در آن روی می دهد و گفته شده:

معنا اینست که آنچه در درون دارد می لرزاند همان طور که غربال آنچه در درون دارد می لرزاند پس مردگانی که در شکم دارد بیرون می آیند. وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا یعنی کوهها ریز ریز می شوند و گفته شده: شکسته می شوند و گفته شده: از ریشه کنده می شوند و گفته شده: روی زمین به خوبی روان و جاری می شوند و گفته شده: مثل رمل و خاک روی زمین پخش می شوند و گفته شده: مثل ریگ روان می شوند بعد از آنکه برافراشته و بلند بودند. فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا

أي غبارا متفرقا كالذي يري في شعاع الشمس إذا دخل من الكوة ⁽¹⁾وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً أي أصنافا ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ يعني اليمين و هم الذين يعطون كتبهم بأيمانهم و قيل الذين يؤخذ بهم ذات اليمين إلي الجنة و قيل هم أصحاب اليمن و البركة ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ أي أي شي‌ء هم كما يقال هم ما هم وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ هم الذين يعطون كتبهم بشمالهم أو يؤخذ بهم ذات الشمال إلي النار و قيل هم المشائم علي أنفسهم وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أي و السابقون إلي اتباع الأنبياء الذين صاروا أئمة الهدي هم السابقون إلي جزيل الثواب عند الله و قيل السابقون إلي طاعة الله هم السابقون إلي رحمته فالسابقون الثاني خبر الأول و يحتمل أن يكون تأكيدا للأول و الخبر أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ.

و في قوله تعالي فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ و هي النفخة الأولي و قيل الثانية وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ أي رفعت من أماكنها فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً أي كسرتا كسرة واحدة لا تثني حتي يستوي ما عليها من شي‌ء مثل الأديم الممدود و قيل ضرب بعضها ببعض حتي تفتتت الجبال و نسفتها الرياح و بقيت الأرض شيئا واحدا لا جبل فيها و لا رابية ⁽²⁾بل تكون قطعة مستوية و إنما قال دكتا لأنه جعل الأرض جملة واحدة و الجبال جملة واحدة فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ أي قامت القيامة وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ أي انفرج بعضها من بعض فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ أي شديدة الضعف بانتقاض أبنيتها و قيل هو أن السماء تنشق بعد صلابتها فتصير بمنزلة الصوف في الوهن و الضعف وَ الْمَلَكُ عَلي أَرْجائِها أي علي أطرافها و نواحيها و الملك اسم يقع علي الواحد و الجمع و السماء مكان الملائكة فإذا وهت صارت في نواحيها و قيل إن الملائكة يومئذ علي جوانب السماء تنتظر ما يؤمر به في أهل النار و أهل الجنة وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يعني فوق الخلائق يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ من الملائكة.

وَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُمُ الْيَوْمَ أَرْبَعَةٌ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَيَّدَهُمْ بِأَرْبَعَةٍ

یعنی مثل غبار متفرق می شوند مانند گرد و غباری که در نور خورشید دیده می شود وقتی شعاع به شکاف دیوار می تابد. وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً یعنی اصنافی ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ یعنی اصحاب یمین که همان کسانی هستن که نامه عملشان به دست راستشان داده می شود و گفته شده: کسانی که از سمت راست به بهشت برده می شوند و گفته شده: آنان اصحاب یمن و برکت هستند. ما أَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ یعنی این اصحاب چه هستند چنانچه گفته می شود: آنان چه اشخاصی هستند! وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ همان کسانی هستند که نامه عملشان به دست چپشان داده می شود یا از طرف چپ به سمت آتش برده می شوند و گفته شده: آنان کسانی هستند که بر خود شوم بودند. وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ یعنی و سبقت گیرندگان به پیروان انبیایی که امامان هدایت شدند، همان سبقت گیرندگان به ثواب بزرگ نزد خدا هستند و گفته شده:سبقت گیرندگان به طاعت خدا، سبقت گیرندگان به رحمت او هستند، پس سابقون دوم خبر سابقون اول است و ممکن است دومی تاکید اول باشد و خبر آن أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ باشد.⁽³⁾و در مورد آیه فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ فرموده: این نفخه نخست است و گفته شده: نفخه دوم است. وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ یعنی از جایش بلند می شود. فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً یعنی شکسته می شود شکسته شدن واحدی و دو تا نمی شود تا چیزهایی که بر روی آن است صاف شود، مثل سفره گسترده شده و گفته شده: بخشی از آن به بخش دیگر زده می شود تا کوهها ریز ریز شود و بادها آنها را بپراکند و زمین به صورت یک چیز که کوه و تپه ای ندارد بلکه به صوررت قطعه ای صاف است و علت این که تعبیر به دکتا فرمود اینست که خداوند زمین را یک پارچه و کوهها را یک پارچه قرار می دهد. فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ یعنی قیامت برپا می شود وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ یعنی بخشی از آن از بخش دیگر شکافته و جدا می شود. فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ یعنی به شدت سست است با فرو ریختن بناهای آن و گفته شده: آسمان بعد از صلابتش شکافته می شود و در سستی و ضعف به منزله پشم می شود. وَ الْمَلَکُ عَلی أَرْجائِها یعنی بر اطراف و نواحی آن هستند و ملک اسمی است که بر مفرد و جمع واقع می شود و آسمان مکان فرشتگان است پس وقتی آسمان سست شود ملائکه در نواحی آن حرکت می کنند و گفته شده: ملائکه در آن روز بر اطراف آسمان هستند و منتظرند که در خصوص اهل جهنم و بهشت چه به آنها امر شود. وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یعنی بالای خلائق. یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ هشت تا از فرشتگان.

و از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: آن فرشتگان امروز چهار تا هستند، پس وقتی روز قیامت می شود، آنان را با چهار فرشته

أُخْرَي فَيَكُونُونَ ثَمَانِيَةً. و قيل ثمانية صفوف لا يعلم عددهم إلا الله تعالي عن ابن عباس يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ يعني يوم القيامة يتعرضون معاشر المكلفين لا تَخْفي مِنْكُمْ خافِيَةٌ أي نفس خافية أو فعلة خافية و قيل الخافية مصدر أي خافية أحد و روي في الخبر عن ابن مسعود و قتادة أن الخلق يعرضون ثلاث عرضات ثنتان فيهما معاذير و جدال و الثالثة تطير الصحف من الأيدي فآخذ بيمينه و آخذ بشماله و ليس يعرض الله الخلق ليعلم من حالهم ما لم يعلمه و لكن ليظهر ذلك لخلقه فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ لأهل القيامة هاؤُمُ أي تعالوا اقْرَؤُا كِتابِيَهْ إنما يقوله سرورا بهم لعلمه بأنه ليس فيه إلا الطاعات فلا يستحيي أن ينظر فيه غيره إِنِّي ظَنَنْتُ أي علمت و أيقنت في الدنيا أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ و الهاء لنظم رءوس الآي و هي هاء الاستراحة و المعني أني كنت مستيقنا في دار الدنيا بأني ألقي حسابي يوم القيامة فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ أي حالة من العيش ذات رضي بمعني مرضية فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ أي رفيعة القدر و المكان قُطُوفُها دانِيَةٌ أي ثمارها قريبة ممن يتناولها قال البراء بن عازب يتناول الرجل من الثمرة و هو نائم.

وَ رُوِيَ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَحَدٌ إِلَّا بِجَوَازِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هَذَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ لِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ أَدْخِلُوهُ جَنَّةً عَالِيَةً قُطُوفُها دانِيَةٌ و قيل معناه لا يرد أيديهم عن ثمرها بعد و لا شوك يقال لهم كُلُوا وَ اشْرَبُوا في الجنة هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ أي قدمتم من أعمالكم الصالحة فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ أي الماضية في الدنيا و يعني بقوله هَنِيئاً أنه ليس فيه ما يؤذي فلا يحتاج فيه إلي إخراج فضل بغائط أو بول وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ أي صحيفة أعماله بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ لما يري فيه من قبائح أعماله وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ أي و لم أدر أي شي‌ء حسابي يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ الهاء في ليتها كناية عن الحال التي هم فيها و قيل كناية عن الموتة الأولي و القاضية القاطعة للحياة أي ليت الموتة الأولي لم نحي بعدها أو تمني يومئذ الموت و لم يكن في الدنيا شي‌ء أكره عنده من الموت ما أَغْني عَنِّي مالِيَهْ أي ما دفع عني مالي من عذاب الله شيئا هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ أي ضل عني ما كنت أعتقده

دیگر تأیید می کند که هشت عدد می شوند و گفته شده: هشت صف از فرشتگان هستند که تعدادشان را جز خدای متعال نمی داند؛ این تفسیر از ابن عباس است. یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ یعنی در روز قیامت متعرض به شما می شوند ای گروههای مکلفین! لا تَخْفی مِنْکُمْ خافِیَةٌ یعنی از شما هیچ کس پنهان نمی ماند یا افعالی مخفی نمی ماند و گفته شده: خافیه مصدر است یعنی پنهان شدن کسی و در روایت از ابن مسعود و قتاده نقل شده که خلائق سه بار عرضه می شوند: دو بار از آن در آن معذرت و جدال وجود دارد و بار سوم نامه های اعمال بر فراز دستان به پرواز در می آید، پس یکی با دست راست می گیرد و یکی با دست چپ و خدا متعرض خلائق نمی شود که آنچه از احوالشان نمی داند را بفهمد بلکه می خواهد امر بر خود مخلوقات آشکار شود. فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمینِهِ فَیَقُولُ به اهل قیامت می گوید: هاؤُمُ یعنی بیایید. اقْرَؤُا کِتابِیَهْ این جمله را از سر شعف به آنان می گوید زیرا علم دارد که در آن جز طاعات خدا نیست پس شرم نمی کند که غیر او در آن نظر کند. إِنِّی ظَنَنْتُ یعنی من دانستم و در دنیا یقین کردم. أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ و هاء برای منظم شدن فواصل آیات است و آن برای استراحت است و معنا این می شود من در دار دنیا یقین داشتم که در روز قیامت با حساب اعمالم ملاقات می کنم. فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ یعنی در حالتی از عیش است که دارای خشنودی است و راضیه به معنای مرضیه است. فی جَنَّةٍ عالِیَةٍ در بهشتی که منزلت و مکان آن بلند است. قُطُوفُها دانِیَةٌ یعنی میوه های آن نزدیک کسی است که از آن تناول می کند؛ براء بن عازب گفته: مرد از میوه درخت در حالت خواب می خورد.

و از سلمان روایت شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: احدی وارد بهشت نمی شود مگر با جواز «بسم الله الرحمن الرحیم این نامه ایست از جانب خدا برای فلان بن فلان او را دربهشت بلندی که میوه هایش نزدیک است داخل کنید»

و گفته شده: معنایش اینست که پس از آن دیگر دستشان از میوه های بهشتی کوتاه نمی شود و خاری بر درختان نیست. به آنان گفته می شود: کُلُوا وَ اشْرَبُوا در بهشت هَنیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ یعنی پیش فرستادید از اعمال صالحتان فِی الْأَیَّامِ الْخالِیَةِ یعنی روزهای گذشته در دنیا و منظور خداوند با کلمه هنیئا یعنی در آن میوه ها آنچه اذیت کند نیست پس در بهشت نیاز به اخراج فضولات از بول یا غائط نیست. وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ یعنی صحیفه اعمالش. بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ به خاطر آنچه از اعمال زشتش در آن می بیند. وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ یعنی و نمی دانستم حساب من چگونه است. یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ هاء در یالیتها کنایه از حالتی است که آنان در آن هستند و گفته شده: کنایه از مرگ نخستین است و قاضیه یعنی آنچه حیات را قطع می کند یعنی ای کاش پس از مرگ نخستین زنده نمی شدیم یا آن روز تمنای مرگ می کند در حالی که در دنیا چیزی برایش ناپسند تر از مرگ نبود. ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ یعنی دارایی من برایم چیزی از عذاب خدا را دفع نکرد. هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ یعنی آنچه از حیث حجت معتقدش بودم از من گم شد

حجة أو هلك عني تسلطي و أمري و نهيي في دار الدنيا علي ما كنت مسلطا عليه.

ثم أخبر سبحانه أنه يقول للملائكة خُذُوهُ فَغُلُّوهُ أي أوثقوه بالغل و هو أن تشد إحدي يديه أو رجليه إلي عنقه بجامعة ⁽¹⁾ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ أي ثم أدخلوا النار العظيمة و ألزموه إياها ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها أي طولها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ أي اجعلوه فيها لأنه يؤخذ عنقه فيها ثم يجر بها قال الضحاك إنما تدخل في فيه و تخرج من دبره فعلي هذا يكون المعني ثم اسلكوا السلسلة فيه فقلب و قال نوف البكالي ⁽²⁾كل زراع سبعون باعا الباع أبعد مما بينك و بين مكة و كان في رحبة الكوفة و قال الحسن الله أعلم بأي ذراع هو و قال سويد بن نجيح إن جميع أهل النار كانوا في تلك السلسلة و لو أن حلقة منها وضعت علي جبل لذاب من حرها إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ أي لم يكن يوحد الله و لا يصدق به وَ لا يَحُضُّ عَلي طَعامِ الْمِسْكِينِ أي كان يمنع الزكاة و الحقوق الواجبة فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ أي صديق ينفعه وَ لا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ و هو صديد ⁽³⁾أهل النار و ما يجري منهم و قيل إن أهل النار طبقات فمنهم من طعامه غسلين و منهم من طعامه الزقوم ⁽⁴⁾و منهم من طعامه الضريع لأنه قال في موضع آخر لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ ⁽⁵⁾و قيل يجوز أن يكون الضريع هو الغسلين لا يَأْكُلُهُ أي هذا الغسلين إِلَّا الْخاطِؤُنَ و هم

یا تسلط و امر و نهیم در دار دنیا بر آنچه بر آن مسلط بودم از دستم رفت.

سپس خدای سبحان خبر می دهد که ملائکه می گویند: خُذُوهُ فَغُلُّوهُ یعنی او را با غل و زنجیر ببندید و بستن به این است که یکی از دو دستش یا یکی از دو پایش را با زنجیر به گردنش می بندند. ثُمَّ الْجَحیمَ صَلُّوهُ یعنی سپس داخل آتش عظیمش کنید و او را در آن آتش نگاه دارید. ثُمَّ فی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها یعنی طول آن. سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ یعنی قرارش دهید در آن زیرا گردنش در زنجیر گیرر می افتد سپس با همان زنجیر کشیده می شود. ضحاک می گوید: زنجیر در دهانش داخل می شود و از مقعدش خارج می شود؛ پس بنا بر این معنا این می شود سپس زنجیر را در او بکشید و در این فرض در کلام قلب صورت گرفته و نوف بکالی می گوید: هر ذراع هفتاد باع(اندازه کشیدن دو دست) است و باع درازتر است از مسافت تو تا مکه و نوف در رحبه کوفه بوده و حسن گفته: خدا دانا تر است به این که آن چه ذراعی است و سوید بن نجیح گفته: جمیع اهل آتش در آن زنجیر هستند و اگر یک حلقه از آن بر کوهی قرار داده شود از حرارت آن ذوب می شود، إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظیمِ یعنی او خدا را به توحید نمی شناخت و به وحدانیتش تصدیق نمی کرد.وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ یعنی از پرداخت زکات و حقوق واجبه مالی امتناع می کرد. فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هاهُنا حَمیمٌ یعنی امروز دوستی ندارد که به او نفع دهد. وَ لا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلینٍ غسلین چرک و خون اهل جهنم و چیزی است که از بدن آنها جریان می یابد و گفته شده: اهل آتش طبقاتی هستند گروهی طعامشان غسلین و گروهی غذایشان طقوم و گروهی غذایشان ضریع است زیرا درر جای دیگر فرمود: خوراکی جز خارِ خشک ندارند؛ و گفته شده: جایز است که ضریع همان غسلین باشد. لا یَأْکُلُهُ نمی خورد این غسلین را إِلاَّ الْخاطِؤُنَ و خطاکاران کسانی هستند

الجائزون عن طريق الحق عامدين و الفرق بين الخاطئ و المخطئ أن المخطئ قد يكون من غير تعمد و الخاطئ المذنب المتعمد الجائز عن الصراط المستقيم.

و في قوله سبحانه يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ أي كدردي الزيت و قيل كعكر القطران و قيل مثل الفضة إذا أذيبت و قيل مثل الصفر المذاب وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ أي كالصوف المصبوغ و قيل كالصوف المنفوش و قيل كالصوف الأحمر بمعني أنها تلين بعد الشدة و تتفرق بعد الاجتماع و قال الحسن إنها أولا تصير كَثِيباً مَهِيلًا ثم تصير عهنا منفوشا ثم هَباءً مَنْثُوراً وَ لا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً لشغل كل إنسان بنفسه عن غيره و قيل لا يسأله عن يتحمل من أوزاره ليأسه من ذلك في الآخرة و قيل معناه أنه لا يحتاج إلي سؤاله لأنه يكون لكل علامة يعرف بها فعلامة الكافرين سواد الوجوه و زرقة العيون و علامة المؤمنين نضارة اللون و بياض الوجوه يُبَصَّرُونَهُمْ أي تعرف الكفار بعضهم بعضا ساعة ثم لا يتعارفون و يفر بعضهم من بعض و قيل يعرفهم المؤمنون فيشمتون بهم و يسرون بعذابهم و قيل يعرف أتباع الضلالة رؤساءهم و قيل إن الضمير يعود إلي الملائكة أي يعرفهم الملائكة و يجعلون بصراء بهم فيسوقون فريقا إلي الجنة و فريقا إلي النار يَوَدُّ الْمُجْرِمُ أي يتمني العاصي لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ أي يتمني سلامته من العذاب النازل به بإسلام كل كريم عليه من أولاده الذين هم أعز الناس عليه وَ صاحِبَتِهِ أي زوجته التي كانت سكنا له و ربما آثرها علي أبويه وَ أَخِيهِ الذي كان ناصرا له و معينا وَ فَصِيلَتِهِ أي و عشيرته الَّتِي تُؤْوِيهِ في الشدائد و تضمه و يأوي إليها في النسب وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً أي بجميع الخلائق ثُمَّ يُنْجِيهِ ذلك الفداء كَلَّا لا ينجيه ذلك إِنَّها لَظي يعني أن نار جهنم لظي أو القصة لظي نَزَّاعَةً لِلشَّوي و سميت لظي لأنها تتلظي أي تشتعل و تتلهب علي أهلها و قيل لظي اسم من أسماء جهنم و قيل هي الدركة الثانية منها و هي نزاعة للشوي تنزع الأطراف فلا تترك لحما و لا جلدا إلا أحرقته و قيل تنزع الجلد و أم الرأس و قيل تنزع الجلد و اللحم عن العظم و قال الكلبي يعني تأكل الدماغ كله ثم يعود كما كان و قال أبو صالح الشوي لحم الساق و قال

که از سر تعمد از راه حق تعدی کردند و فرق بین خاطی و مخطی آنست که مخطی گاهی بدون تعمد خطا می کند و خاطی گنهکار عامدی است که از راه مستقیم تعدی نموده است.⁽¹⁾

و در مورد آیه یَوْمَ تَکُونُ السَّماءُ کَالْمُهْلِ فرموده: یعنی مثل دردی روغن و گفته شده مانند تیرگی مس مذاب و گفته شده مثل نقره وقتی ذوب شود و گفته شده مثل مس ذوب شده. وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ مثل پشم رنگ شده و گفته شده: مثل پشم زده شده رنگین شده و گفته شده: مثل چشم سرخ به این معنا که کوهها بعد از استواری نرم می شوند و بعد از اجتماع پراکنده می شوند و حسن گفته: کوهها اول مثل ریگ روان می شوند بعد مثل پشم زده شده رنگین شده می شوند سپس مثل گردی پراکنده می شوند. وَ لا یَسْئَلُ حَمیمٌ حَمیماً یعنی و هیچ دوستی در مورد دوستش نمی پرسد زیرا هر انسانی مشغول امور خویش است نه دیگران و گفته شده: در آخرت از دوستش نمی خواهد که بار گناهان او را تحمل کند زیرا در آخرت از این امر نومید است و گفته شده: معنا آنست که محتاج به درخواست از دوستش نیست زیرا هر کس نشانه ای دارد که با آن شناخته می شود: پس نشانه کافران سیاهی چهره ها و آبی بودن چشم هاست و نشانه مؤمنان شادابی رنگ و سفیدی صورتهایشان است. یُبَصَّرُونَهُمْ یعنی برخی کفار ساعتی دیگران را می شناسند و سپس دیگر نمی شناسند و برخی از برخی دیگر فرار می کنند و گفته شده: مؤمنان آنان را می شناسند پس آنان را شماتت می کنند و از عذابشان مسرور می شوند و گفته شده: تابعان ضلالت رئیسانشان را می شناسند و گفته شده: ضمیر به ملائکه بر می گردد یعنی ملائکه آنان را می شناسند و نسبت به آنان بینا می شوند، پس گروهی را به بهشت و گروهی را به جهنم سوق می دهند. یَوَدُّ الْمُجْرِمُ یعنی گنهکار آرزو می کند. لَوْ یَفْتَدی مِنْ عَذابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنیهِ یعنی آرزو می کند به سبب اسلام هر فرزندی از اولادش که عزیز ترین مردم نسبت به او هستند از عذابی که بر او فرود آمده سالم بماند. وَ صاحِبَتِهِ یعنی همسرش که مایه آرامش او بود و چه بسا آن زن را بر والدینش نیز ترجیح می داد. وَ أَخیهِ برادرش که ناصر و معین او بود. وَ فَصیلَتِهِ یعنی عشیره اش. الَّتی تُؤْویهِ که در سختی ها پناهش می داد و او را ضمیمه خود می کرد و در تبار به آن پناهنده می شد. وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً یعنی به سبب تمامی خلائق. ثُمَّ یُنْجیهِ آن فدیه او را نجات می داد. کَلاَّ نه آن فدیه او را هرگز نجات نمی دهد. إِنَّها لَظی یعنی آتش دوزخ زبانه می کشد یا قصه از این قرار است که زبانه آتش است. نَزَّاعَةً لِلشَّوی و لظی نامیده شد زیرا زبانه و شعله می کشد و بر اهلش لهیب می زند و گفته شده: لظی نامی از نامهای جهنم است و گفته شده: طبقه دوم آنست و آن کَننده پوست سر و اندام است و اعضا را چنان می کَند که گوشتی باقی نمی گذارد و پوستی باقی نمی گذارد مگر آن که آن پوست را می سوزاند و گفته شده: پوست و مخ را می کَند و گفته شده: پوست و گوشت را از استخوان می کَند و کعبی گفته: یعنی تمام مغز را می خورد سپس مغز به حال سابق بر می گردد و ابو صالح گفته: شوی یعنی گوشت ساق پا و

سعيد بن جبير العصب و العقب و قال أبو العالية محاسن الوجه تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّي يعني النار تدعو إلي نفسها من أدبر عن الإيمان و تولي عن طاعة الله و طاعة رسوله أي لا يفوتها كافر فكأنها تدعوه فيجيئها كرها و قيل إن الله تعالي ينطق النار حتي تدعوهم إليها و قيل معناه تدعو زبانية النار و قيل تدعو أي تعذب رواه المبرد عن الخليل قال يقال دعاك الله أي عذبك.

و في قوله كَأَنَّهُمْ إِلي نُصُبٍ يُوفِضُونَ أي كأنهم يسعون فيسرعون إلي علم نصب لهم و قيل كأنهم إلي أوثانهم يسعون للتقرب إليها تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ أي تغشاهم.

و في قوله سبحانه يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ أي تتحرك باضطراب شديد وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا أي رملا سائلا متناثرا عن ابن عباس و قيل المهيل الذي إذا وطئته القدم زل من تحتها و إذا أخذت أسفله انهار أعلاه و المعني أن الجبال تنقلع من أصولها فتصير بعد صلابتها كالرمل السائل.

و في قوله يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً هو جمع أشيب و هذا وصف لذلك اليوم و شدته كما يقال هذا أمر يشيب منه الوليد و تشيب منه النواصي إذا كان عظيما شديدا و المعني بأي شي‌ء تتحصنون من عذاب ذلك اليوم إن كفرتم و كيف تدفعون عنكم ذلك السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ الهاء يعود إلي اليوم و المعني أن السماء تنفطر و تنشق في ذلك اليوم من هوله و قيل بسبب ذلك اليوم و هوله و شدته كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا أي كائنا لا خلف فيه و لا تبديل.

و في قوله تعالي فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ أي شخص البصر عند معاينة ملك الموت فلا يطرف من شدة الفزع و قيل إذا فزع و تحير لما يري من أهوال القيامة و أحوالها وَ خَسَفَ الْقَمَرُ أي ذهب نوره و ضوؤه وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ أي جمع بينهما في ذهاب ضوئهما بالخسوف ليتكامل ظلام الأرض علي أهلها حتي يراهما كل أحد بغير نور و ضياء و قيل في طلوعهما من المغرب كالبعيرين القرينين يَقُولُ الْإِنْسانُ المكذب بالقيامة يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ أين الفرار و يجوز أن يكون معناه أين موضع الفرار كَلَّا لا وَزَرَ أي لا مهرب و لا ملجأ لهم يلجئون إليه و الوزر ما يتحصن به من جبل أو

سعید بن جبیر گفته: مراد عصب و پاشنه است و ابوالعالیه گفته: مراد محاسن صورت است. تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی یعنی آتش به سوی خود می خواند آن که را از ایمان آوردن پشت کرده و از طاعت خدا و رسولش روی گردانده و یعنی کافری را آتش از دست نمی دهد پس گویی او را می خواند و او از سر کراهت به نزدش می آید و گفته شده: خدای تعالی آتش را به سخن می آورد تا آنان را به سویش بخواند و گفته شده: معنا اینست که شعله آتش فرا می خواند و گفته شده: تدعو یعنی عذاب می کند که مبرد از خلیل نقل کرده که گفته: گفته می شود: دعاک الله یعنی خدا تو را عذابت کند.⁽¹⁾

و در مورد آیه کَأَنَّهُمْ إِلی نُصُبٍ یُوفِضُونَ فرموده: یعنی گویی آنان روان می شوند و به سوی نشانه ای که برایشان نصب شده می شتابند و گفته شده: گویی به سمت بتان خود حرکت می کنند تا به آنان تقرب بجویند. تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ یعنی ذلتی آنان را فرا می گیرد.⁽²⁾

و در مورد آیه یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ فرموده: یعنی روزی که زمین و کوهها با اضطراب شدیدی تکا می خورند. وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثیباً مَهیلاً یعنی رمل و ریگی روان و پراکنده می شوند. این تفسیر از ابن عباس است. و گفته شده: مهیل یعنی وقتی قدم روی آن گذاشته می شود، از زیر قدم می لغزد و وقتی پایین آن گرفته می شود بالای آن فرو می افتد و معنا این می شود که کوهها از بیخ کَنده می شوند و پس از صلابتشان مثل رمل روان می گردند.

و در مورد آیه:یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شیباً فرموده: شیب جمع اشیب است و این وصف آن روز و شدت آن است، چنانچه گفته می شود: این امری است که فرزند از آن پیر می شود و موی جلوی سر از آن سفید می شود اگر امر عظیم و شدیدی باشد و معنا اینست که اگر کفر می ورزید، از عذاب آن روز به چه چیزی پناه می برید و چگونه آن را از خودتان دفع می کنید؟ السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ هاء به یوم بر می گردد و معنا اینست که آسمان از ترسش در آن روز باز و شکافته می شود و گفته شده: یعنی به سبب آن روز و ترس و دشواری آن. کانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً یعنی وعده خدا محقق شدنی است و خلاف و تبدیلی در آن نیست.⁽³⁾

و در مورد آیه فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ فرموده: یعنی چشم هنگام دیدن ملک الموت خیره می گردد پس از شدت ترس پلک نمی زند و گفته شده: چشم خیره می شود وقتی می ترسد و متحیر می شود به خاطر آنچه از ترسها و اوضاع قیامت می بیند. وَ خَسَفَ الْقَمَرُ یعنی نور و روشنی آن می رود. وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ یعنی بین ماه و خورشید جمع می شود به این ترتیب که با خسوف نورشان می رود تا تاریکی زمین بر اهلش کامل شود تا جایی که هر کس ماه و خورشید را بدون نور و روشنی ببیند و گفته شده: خورشید و ماه جمع می شود به این صورت که هر دو از مغرب طلوع می کنند مثل دو شتر در کنار هم. یَقُولُ الْإِنْسانُ انسان تکذیب کننده قیامت می گوید: یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ کجاست فرار و جایز است که معنا این باشد که موضع گریختن کجاست؟ کَلاَّ لا وَزَرَ یعنی گریزگاه و پناهگاهی برایشان نیست که به آن پناهنده شوند و وزر کوه یا غیر آن است که با آن محافظت صورت می گیرد.

غيره إِلي رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ أي المنتهي أي ينتهي الخلق يومئذ إلي حكمه و أمره فلا حكم و لا أمر لأحد غيره و قيل المستقر المكان الذي يستقر فيه المؤمن و الكافر و ذلك إلي الله لا إلي العباد و قيل المستقر المصير و المرجع يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ أي يخبر الإنسان يوم القيامة بأول عمله و آخره فيجازي به و قيل معناه بما قدم من العمل في حياته و ما سنه فعمل به بعد موته من خير أو شر و قيل بما قدم من المعاصي و أخر من الطاعات و قيل بما أخذ و ترك و قيل بما قدم من طاعة الله و أخر من حق الله و ضيعه و قيل بما قدم من ماله لنفسه و ما خلفه لورثته بعده بَلِ الْإِنْسانُ عَلي نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ أي إن جوارحه تشهد عليه بما عمل قال القتيبي أقام جوارحه مقام نفسه و لذلك أنث ⁽¹⁾و قيل معناه أن الإنسان بصير بنفسه و عمله وَ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا يَصْنَعُ أَحَدُكُمْ أَنْ يُظْهِرَ حَسَناً وَ يُسِرَّ سَيِّئاً أَ لَيْسَ إِذَا رَجَعَ إِلَي نَفْسِهِ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ وَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ بَلِ الْإِنْسانُ عَلي نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ إِنَّ السَّرِيرَةَ إِذَا صَلَحَتْ قَوِيَتِ الْعَلَانِيَةُ.

وَ لَوْ أَلْقي مَعاذِيرَهُ أي و لو اعتذر و جادل عن نفسه لم ينفعه ذلك و قيل معناه و لو أرخي الستور و أغلق الأبواب قال الزجاج معناه و لو أدلي بكل حجة عنده ⁽²⁾و جاء في التفسير المعاذير الستور واحدها معذار و قال المبرد هي لغة طائية و المعني علي هذا القول و إن أسبل الستور ليخفي ما يعمل فإن نفسه شاهد عليه.

إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ مستقر به معنای منتهی است و معنی این است که خلق در آن روز به حکم و امر خدا منتهی می شوند پس حکم و امر برای احدی جز او نیست و گفته شده: مستقر همان مکانی است که مؤمن و کافر در آن مستقر می شوند و این امر مربوط به خداست نه بندگان و گفته شده: مستقر جایگاه و محل برگشت است. یُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ یعنی انسان در روز قیامت به اولین و آخرین عملش خبر داده می شود و به سبب آن مجازات می شود و گفته شده: معنایش اینست که خبر داده می شود به آنچه از نظر عمل در حیات خود انجام داده و آنچه که سنّت ساخته و پس از مرگش به آن عمل شده از کار خیر و شر و گفته شده: به آن معاصی که مقدم داشته و طاعاتی که انجام آن را به تأخیر انداخته و گفته شده: خبر داده می شود به آنچه گرفته و ترک کرده و گفته شده: خبر داده می شود به آن مالی که برای خود پیش فرستاده و مالی که بعد از خود برای ورثه باقی گذاشته است. بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصیرَةٌ یعنی جوارح انسان علیه او گواهی می دهند به آنچه کردهغ قتیبی می گوید: جوارح خود را قائم مقام خود نموده و به همین خاطر بصیرة مؤنث آورده شده و گفته شده: معنایش آنست که انسان به خود و عملش آگاه است.

و عیاشی به اسناد خود از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود:

چه می کند یکی از شما وقتی کار نیکی را آشکار می کند و کار بدی را مخفیانه انجام می دهد؟ آیا وقتی به خود رجوع کردنمی داند که او آن گونه که نشان داده نیست و خدای سبحان می فرماید: بلکه انسان خود بر نفس خویشتن بیناست، باطن وقتی صالح باشدف ظاهر نیز نیرومند می شود.

وَ لَوْ أَلْقی مَعاذیرَهُ یعنی و لو عذر بتراشد و از خود دفاع کند این کار برایش سودی ندارد و گفته شده: معنایش اینست که و لو پرده بیفکند و دربها را ببندد؛ زجاج گفته: معنایش اینست که و لو هر حجت و دلیلی نزد او حاضر سازد و در تفسیر آمده که معاذیر همان پرده ها هستندو مفرد آن معذار است و مبرد گفته: معاذیر لغتی از قبیله طی است و معنا طبق این قول اینست که اگر چه پرده بیاویزد تا آنچه عمل کرده را پنهان سازد؛ زیرا نفسش شاهد بر اوست.⁽³⁾

و في قوله سبحانه إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ أي يؤثرون اللذات و المنافع العاجلة في دار الدنيا وَ يَذَرُونَ وَراءَهُمْ أي و يتركون أمامهم يَوْماً ثَقِيلًا أي عسيرا شديدا و المعني أنهم لا يؤمنون به و لا يعملون له و قيل معني وراءهم خلف ظهورهم.

و في قوله تعالي فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ أي محيت آثارها و أذهب نورها ⁽¹⁾وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ أي شقت و صدعت فصار فيها فروج وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ أي قلعت من مكانها و قيل أي أذهبت بسرعة حتي لا يبقي لها أثر في الأرض وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ أي جمعت لوقتها و هو يوم القيامة لتشهد علي الأمم و هو قوله لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ أي أخرت و ضرب لهم الأجل لجمعهم تعجب العباد من ذلك اليوم و قيل أُقِّتَتْ معناه عرفت وقت الحساب و الجزاء لأنهم في الدنيا لا يعرفون متي تكون الساعة و قيل عرفت ثوابها في ذلك اليوم وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام أُقِّتَتْ أَيْ بُعِثَتْ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ.ثم بين سبحانه ذلك اليوم فقال لِيَوْمِ الْفَصْلِ أي يوم يفصل الرحمن بين الخلائق ثم عظم ذلك اليوم فقال وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الْفَصْلِ ثم أخبر سبحانه عن حال من كذب به فقال وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ.

و في قوله تعالي هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ فيه قولان أحدهما أنهم لا ينطقون بنطق ينتفعون به فكأنهم لم ينطقوا و الثاني أن في القيامة مواقف ففي بعضها يختصمون و يتكلمون و في بعضها يختم علي أفواههم فلا يتكلمون و عن قتادة قال جاء رجل إلي عكرمة فقال أ رأيت قول الله تعالي هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ و قوله ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ قال إنها مواقف فأما موقف منها فتكلموا و اختصموا ثم ختم علي أفواههم فتكلمت أيديهم و أرجلهم فحينئذ لا ينطقون.

و در مورد آیه إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ فرموده: یعنی اینان لذات و منافع زودرس در دار دنیا را ترجیح می دهند. وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یعنی در مقابل خود ترک می کنند. یَوْماً ثَقیلاً یعنی روزی سخت و دشوار و معنا این می شود: آنان به آن روز ایمان نمی آورند و برای آن کار نمی کنند و گفته شده: معنای ورائهم یعنی پشت سرشان.⁽²⁾

و در مورد آیه فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ فرموده: یعنی آثار آن محو می شود و نور آن می رود. وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ یعنی هنگامی که آسمان می شکافد و سوراخ می شود و در آن شکافهایی ایجاد می شود.

وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ یعنی کوهها از جایش کَنده می شود و گفته شده: یعنی به سرعت از بین می رود تا جایی که اثری از آن در زمین نمی ماند وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ یعنی فرستادگان برای وقت آن که روز قیامت است جمع می شوند تا بر امت ها گواهی دهند که معنای همان آیه لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ می باشد یعنی به تأخیر می افتد و برای جمع شدن آنان سررسیدی معین می شود و بندگان از آن روز متعجب می شوند و گفته شده: أُقِّتَت یعنی وقت حساب و جزا را می فهمد زیرا آنان در دنیا نمی دانند قیامت چه زمانی خواهد بود و گفته شده: ثواب خود را در آن روز می شناسد.

و امام صادق علیه السلام فرمود: أُقِّتَت یعنی در اوقات مختلفی برانگیخته می شود.

سپس خدای سبحان آن روز را تبیین کرد و فرمود: لِیَوْمِ الْفَصْلِ یعنی روزی که خدا بین خلائق جدایی می افکند؛ سپس آن روز را بزرگ شمرد و فرمود: وَ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الْفَصْلِ؟ سپس خدای سبحان از حال کسی که آن روز را دروغ بداند خبر داد و فرمود: وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ.⁽³⁾

و در مورد آیه هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ فرمود: درباره این آیه دو قول وجود دارد: اول آنکه آنان در قیامت سخنی نمی گویند که از آن منتفع شوند؛ پس گویی اصلا سخن نمی گویند و دوم آنکه در قیامت مواقفی است؛ پس در برخی مواقف مجادله می کنند و تکلم می کنند و در برخی از آنها بر دهانهایشان مهر زده می شود، پس سخن نمی گویند و قتاده می گوید: مردی به نزد عکرمه آمد و گفت: آیا آیه هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ.⁽⁴⁾

و آیه ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ را دیده ای؟ عکرمه گفت: آنجا مواقفی وجود دارد اما در موقفی از آنجا سخن می گویند و مجادله می کنند سپس بر دهانهایشان مهر زده می شود و دستها و پاهایشان سخن می گوید که در این هنگام خودشان تکلم نمی کنند.