روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 3

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره بقره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ⁽¹⁾

قوله عزّ و علا و تبارك و تعالى:

سوره البقرة (2): آیات 183 تا 185

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ اَلصِّيٰامُ كَمٰا كُتِبَ عَلَى اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (183) أَيّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ كٰانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّٰامٍ أُخَرَ وَ عَلَى اَلَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعٰامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (184) شَهْرُ رَمَضٰانَ اَلَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ اَلْقُرْآنُ هُدىً لِلنّٰاسِ وَ بَيِّنٰاتٍ مِنَ اَلْهُدىٰ وَ اَلْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ اَلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كٰانَ مَرِيضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّٰامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اَللّٰهُ بِكُمُ اَلْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ اَلْعُسْرَ وَ لِتُكْمِلُوا اَلْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا اَللّٰهَ عَلىٰ مٰا هَدٰاكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (185)

ترجمه

اى آنان كه بگرويده ايد نبشتند ⁽²⁾بر شما روزه چنان كه نبشتند ⁽³⁾بر آنان كه از پيش شما بودند تا همانا كه شما پرهيزگار شويد ⁽⁴⁾.

روزهاى شمرده هركه باشد از شما بيمار يا بر سفرى عددى از روزهاى ديگر و بر آنان كه بتوانند ⁽⁵⁾فداى طعام درويش ⁽⁶⁾،هركه فرمان برد به نيكى آن بهتر باشد او را،و اگر ⁽⁷⁾روزه داريد به بود شما را اگر دانيد شما ⁽⁸⁾.

ماه رمضان آن كه فرستادند در او قرآن بيانى است ⁽⁹⁾مردمان را و حجّتها از راه راست و فرق از ميان حق و باطل،هركه ⁽¹⁰⁾حاضر باشد از شما ماه را ⁽¹¹⁾گو روزه دار،و هركه باشد بيمار يا بر سفر بر اوست عددى از

روزهاى ديگر،مى خواهد خدا به شما آسانى ⁽¹⁾و نمى خواهد به شما دشوارى ⁽²⁾و تا تمام كنيد عدد ⁽³⁾و تكبير كنيد ⁽⁴⁾خداى را بر آنكه شما را هدايت داد و تا همانا ⁽⁵⁾شاكر شويد.

بدان كه ظاهر آيت خطابش متوجّه است بر مؤمنان،و امّا كافران داخلند در اين عبارت به دليلى ديگر جز ظاهر آيت،و مرجع اين با آن بود كه كفّار ⁽⁶⁾مخاطبند به شرايع يا نه؟و در جاى خود بيايد-ان شاءاللّٰه،به نزديك ما مخاطبند،و به نزديك فقها نيستند ⁽⁷⁾.امّا در آيت دليل نيست بر آنكه كفّار مخاطب نيستند به شرايع براى آن كه دخول مؤمنان در خطاب به[دليلى منع نكند] ⁽⁸⁾از دخول كافران در آن خطاب به دليلى ديگر،و اين قول به دليل الخطاب باشد و آن ⁽⁹⁾باطل است به نزديك بيشتر اهل علم.

و كُتِبَ را معنى آن است اين جا كه:«فرض»به تفسير مفسّران.و صيام، مصدر صام باشد،چنان كه قيام مصدر قام.و صوم همين معنى دارد،و ⁽¹⁰⁾او در لغت امساك بود.ابن دريد گفت:هرچه متحرّك باشد ⁽¹¹⁾ساكن شود او را گويند صام، يقال:صامت الشّمس اذا قامت في وسط ⁽¹²⁾زوالها،قال الرّاجز:

حتى اذا صام النّهار و اعتدلو سال للشّمس لعاب فنزل

و صام الفرس آن باشد كه ⁽¹³⁾ايستاده باشد ⁽¹⁴⁾،قال النّابغة:

خيل صيام و خيل غير صائمةتحت العجاج و اخرى تعلك اللّجما

و در شرع عبارت بود از امساكى[219-پ]مخصوص ⁽¹⁵⁾بر وجهى مخصوص،و

از اسماى مخصوصه باشد.

حق تعالى خطاب مى كند با مؤمنان،و خطاب با جملۀ مكلّفان است،و لكن چون مؤمنان صلاحيت اين خطاب دارند ايشان را تخصيص كرد ⁽¹⁾به ذكر،چنان است كه ⁽²⁾كسى دعوتى كند و جماعتى را بخواند،قومى بيايند و قومى نيايند.آنان را كه آمده باشند به خطاب ادخلوا تشريف دهند ⁽³⁾،چه اين تشريف در حقّ غايبان راست نيايد و اگرچه ايشان نيز مدعوّ باشند.حق تعالى به بدايت كار به خطاب عامّ گفت: يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ ⁽⁴⁾...، يٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ ⁽⁵⁾...،تا جنّى و انسى و مؤمن و كافر و سياه و سپيد ⁽⁶⁾و برّ و فاجر در او داخل باشند.

آنگه گفت: اُعْبُدُوا رَبَّكُمُ ⁽⁷⁾...،خداى را پرستى كه اوّل عبادة اللّٰه معرفته، سر همۀ عبادت و فاتحۀ آن شناخت اوست،آنان كه به اين حلقه در آمدند و پاى در اين خطّه ⁽⁸⁾نهادند به اختيار كردن ايمان،ايشان را مميّز كرد و به خطاب شرف و مدحت با ايشان سخن گفت كه: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،اى آمدگان ⁽⁹⁾،اى گرويدگان! در آيى،ناآمده را نگويند درآى،گويند:بياى ⁽¹⁰⁾.اوّل همه را گفت:بياى ⁽¹¹⁾، اُعْبُدُوا رَبَّكُمُ ⁽¹²⁾...،آنگه آمدگان را گفت:درآى،لا جرم چنان كه اجابت كردند و قدم در حجر حجره تكليف نهادند،فردا ايشان را گويند:از اين تنگ جاى ⁽¹³⁾برآى ⁽¹⁴⁾،و بدين سراى فراخ و فسيح درآى كه: وَ جَنَّةٍ عَرْضُهٰا كَعَرْضِ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽¹⁵⁾...،از كوى ملامت به درآى ⁽¹⁶⁾و به سراى سلامت درآى، اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِينَ ⁽¹⁷⁾،از ره

اسلام به سراى سلام و از حجرۀ ايمان به جاى امان،خواندگان من خوانده اند در هر دو سراى،در سراى تكليف به دعوت رسول من در آمدند كه: اُدْعُ إِلىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ ⁽¹⁾...،فردا آن باشد كه به دعوت سراى من درآيند كه: وَ اللّٰهُ يَدْعُوا إِلىٰ دٰارِ السَّلاٰمِ ⁽²⁾...،و آن كه دعوت مرا اجابت نكرد از اين جايش براندم كه: مَلْعُونِينَ أَيْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا ⁽³⁾...،اى مطرودين.و«اللّعن»،الطّرد-چنان كه بيان كرده شده است،هركجا يابى ايشان را بگيرى چو ⁽⁴⁾پاى به خطّ ⁽⁵⁾من در ننهادند ⁽⁶⁾اعنى خطّ قرآن،و سر بر خطّ من ننهادند اعنى خطّ فرمان.دستگير بگيرشان ⁽⁷⁾هركجا باشند.

وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلاً ⁽⁸⁾،تا بدانند كه:هركه از امر ⁽⁹⁾بگشت خود را بكشت،در اين سراى راندۀ لعنت اند.و در آن سراى راندۀ قطعيت اند كه: اِخْسَؤُا فِيهٰا وَ لاٰ تُكَلِّمُونِ ⁽¹⁰⁾،برانى اينان را چنان كه سگان را رانند،اگرچه از ⁽¹¹⁾بنى اسد باشد ⁽¹²⁾،منش چنان رانم كه بنى كلب را.اين عبارت كه«اخسئوا»سگ را گويند،آن كه فرمان مرا در ايمان مخالفت كند يا چو سگ باشد يا خود سگ باشد،اين جا چو سگ باشد كه: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ ⁽¹³⁾...،آنجا خود سگ باشد كه: اِخْسَؤُا فِيهٰا ⁽¹⁴⁾.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،اهل لسان ⁽¹⁵⁾گفتند:اسمهم ⁽¹⁶⁾باسمه و رسمهم برسمه ⁽¹⁷⁾،فشرّفهم حين عرّفهم،و وصفهم ثمّ كلّفهم.به نام خودت بخواند كه ⁽¹⁸⁾:

«آمنوا»به رسم خود رقم زد كه«عبادى»،به تعريف خودت تشريف داد،به تلطيف خودت تكليف كرد،اوّل مشرّف آمد آنگه معرّف ⁽¹⁹⁾آمد،آنگه ملطّف آنگه مكلّف،

سهّل لك السّبيل و اوضح لك الدّليل،خاشاك از ⁽¹⁾راهت دور كرد و رهنماى بر سر راهت بداشت.

حق تعالى از غايت كرم و نهايت نعم چون تو را تكليفى خواست كردن كه در آن مشقّتى بود،چند عذر خواست و چند لطف كرد:اوّل تو را به نداى شرف و مدحت ندا كرد: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،مذهب جماعتى فقها آن است كه:كنايت از عتق، عتق باشد،و از كنايات عتق آن است كه سيّد بنده را به نام[220-ر]آزادان برخواند،اگر گويد:يا فلان،و نام آزادان بود آزاد شود.حق تعالى تو را به نام خود برخواند،اميد است كه علامت آزاديت باشد از دوزخ.

عذر ديگر اين است كه:«كتب»گفت به لفظ مجهول،اگرچه او نوشت،حواله به خود نكرد براى آن كه در او رنج است،رحمت كه در او راحت است حواله به خود كرد،گفت: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ⁽²⁾...،او آنچه رنج تو است ⁽³⁾از طاعت به خود حواله نكرد،شرم ندارى ⁽⁴⁾كه آنچه نقص ⁽⁵⁾تو ⁽⁶⁾است از معصيت بدو حواله كنى.

دگر عذر: كَمٰا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ،تا بدانى كه اين كار كه تو را افتاد پيش از تو ديگران را افتاد.

عذر ديگر: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ،تا بدانى كه براى تو كنيم ⁽⁷⁾نه براى خود.

عذر ديگر: أَيّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ،تحقير كار مى كند بر تو تا ترغيب در كار او برى.

عذر ديگر: فَمَنْ كٰانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ .

عذر ديگر در آخر آيات: يُرِيدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ. ⁽⁸⁾

اى عجب !به يك تكليفى كه صلاح تو است،از تو هفت عذر خواست،هر روز هزار خطا بكنى كه فساد كار تو است،و يك عذر نخواهى! كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيٰامُ ،

رنج به خود حوالت نكرد.

مثال ديگر اين را،آنچه در حقّ بيگانگان بود از شراب قطيعه گفت: وَ سُقُوا مٰاءً حَمِيماً ⁽¹⁾...،آنچه در حقّ دوستان بود،گفت از ⁽²⁾كأس خاصّ من است كه:

وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً ⁽³⁾

(4،8،17)) .سورۀ انعام(6)آيۀ 54.

،چنان است كه حق تعالى گفت:بندۀ من!كار تو به تو برنيايد بى معاونت من،از آن بهرى بر تو نوشتم و آنچه اصل است بر خود نوشتم: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ (4)...،روزه خاصّ مراست ⁽⁴⁾:الصوم لي و انا اجزي به، رحمت خاصّ تو راست، وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ[فَسَأَكْتُبُهٰا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ ⁽⁵⁾] ⁽⁶⁾آنچه خاصّ مراست بر تو نوشتم،و آنچه خاصّ تو راست بر خود نوشتم. كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ (8)،آنچه من بر تو نوشتم از روزه تو را برنجاند و تنت ضعيف كند، آنچه من بر خود نوشتم مرا نقصان نكند،تو با ضعف و حاجتت به حصّۀ خود ⁽⁷⁾من با استغنا و قدرتم به حصّۀ خود وفا بكنم ⁽⁸⁾! نويسندگان چهاراند،يكى قلم است: ن وَ الْقَلَمِ ⁽⁹⁾،دوم ⁽¹⁰⁾:سفره اند، فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ ⁽¹¹⁾-الى قوله: بِأَيْدِي سَفَرَةٍ ⁽¹²⁾.سيم ⁽¹³⁾،حفظه اند: وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحٰافِظِينَ ⁽¹⁴⁾- الآية.چهارم حق است-جلّ جلاله: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ (17).

قلم احوال تو نوشت،سفره ارزاق تو نوشت،حفظه اعمال تو نوشت،رحمت بر تو جبّار تو نوشت،چنان است كه حق تعالى ⁽¹⁵⁾گفت آنچه قلم نوشت محو كنم: يَمْحُوا اللّٰهُ مٰا يَشٰاءُ ⁽¹⁶⁾...،و آنچه سفره نوشتند ⁽¹⁷⁾بدل كنم: وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آيَةً مَكٰانَ آيَةٍ ⁽¹⁸⁾،

و آنچه حفظه نوشتند مبدّل كنم: فَأُوْلٰئِكَ يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ ⁽¹⁾...،آنچه من بر خود نوشتم كس آن را محو و بدل نكند: مٰا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ ⁽²⁾...، لاٰ مُبَدِّلَ لِكَلِمٰاتِهِ . ⁽³⁾

قوله: كَمٰا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ،در او سه قول است:

اوّل ⁽⁴⁾آن كه وجه تشبيه آن است كه:ايّامى بر شما نوشتند چنان كه ايّامى برايشان نوشتند.و موضع«كاف»[نصب است] ⁽⁵⁾،و تقدير آن كه:كتب عليكم مثل ما كتب عليهم.و«ما»مصدرى است،و المعنى مثل كتابى او كتبى.

قول دوم حسن بصرى و شعبى گفتند:ماه رمضان بر شما نوشتند چنان كه بر امّت پيشين نوشتند از ترسايان هم اين يك[ماه بود] ⁽⁶⁾و ايشان[220-پ]زيادتى بكردند و با ربيع افگندند كه وقت خوش باشد.پس وجه تشبيه مدّت است و مقدار او چنان كه اين يك ماه است،آن نيز يك ماه بود.

و وجه سيوم ⁽⁷⁾ربيع و سدّى گفتند:مراد آن است كه حق تعالى روزه از نماز خفتن تا نماز شام فرموده بود ⁽⁸⁾،چنان كه پس از نماز خفتن هيچ مفطرات را تناول نشايستى كردن در بدايت شرع،و اين روزۀ بنى اسرائيل بودى،پس حق تعالى منسوخ بكرد-چنان كه گفته شود.

عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ،مجاهد و قتاده گفتند ⁽⁹⁾:اهل كتابند،و روا بود كه وجه تشبيه از جهت وجوب بود،يعنى چنان كه بر شما واجب كردم بر ايشان ⁽¹⁰⁾واجب كردم، و قوله: عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ،بر عموم گرفتن اولى تر بود.

و مورد آيت تسلّى و دل خوشى تو است تا تو بدانى كه اوّل مخاطب به اين خطاب و اوّل مكلّف به اين تكليف تو نه اى،بل پيش از تو اين تكليف بر ديگران بوده

است تا تو را داعى باشد به كردن و بر تو سهل آيد و دل خوش باشى،و اين معنى لطف باشد براى آن كه لطف مسهّل و مقرّب بود از عهد آدم تا به عهد تو كه محمّدى،مرا با مكلّفان اين خطاب است.

و راوى خبر گويد عبد الملك بن هارون بن عنتره عن ابيه عن جدّه از اميرالمؤمنين -عليه السّلام-كه او گفت:يك روز به گرمگاه در نزديك رسول-عليه السّلام-شدم، چون بنشستم مرا گفت:

يا على هذا جبرئيل يقرئك السلام ،جبريل-عليه السّلام- حاضر است و تو را سلام مى كند ⁽¹⁾،من گفتم:

عليك و عليه السلام يا رسول الله ، سلام خداى بر تو و بر او باد.

آنگه گفت:پيشتر آى ⁽²⁾،من نزديك رسول شدم،گفت جبريل مى گويد تو را كه:

از هر ماهى سه روز روزه دار تا خداى تعالى به روز اوّلت هزارساله روزه بنويسد، به روز دوم ⁽³⁾سى هزارساله ⁽⁴⁾،و به روز سيم ⁽⁵⁾صدهزارساله.گفتم:يا رسول اللّٰه!بپرس تا خود اين مرا باشد خاصّ يا ⁽⁶⁾جملۀ مردمان را عامّ؟گفت:يا على:اين تو راست و هركس را كه ⁽⁷⁾مثل عمل تو كند از پس تو.گفتم:يا رسول اللّٰه!اين ⁽⁸⁾ايّام كدام است؟گفت:ايّام البيض،از هر ماهى سيزدهم و چهاردهم و پانزدهم.

عنتره گفت من اميرالمؤمنين را گفتم:براى چه اين ايّام را ايّام البيض خوانند؟ گفت:براى آن كه چون آدم از بهشت به ⁽⁹⁾زمين آمد در زمين ⁽¹⁰⁾سقفى و سايه ⁽¹¹⁾و پوششى نبود،آفتاب در اندام آدم اثر كرد،اندام او بسوخت و سياه كرد.

آدم-عليه السّلام-در خود فرونگريد آن ⁽¹²⁾سياهى و تباهى ديد در خداى بناليد.

جبريل آمد ⁽¹³⁾،گفت:يا آدم!خواهى كه ⁽¹⁴⁾اندامت سپيد شود؟گفت:آرى.گفت:در ماه سه روز روزه دار،سيزدهم و چهاردهم و پانزدهم.آدم يك روز روزه داشت،

ثلثى اندامش سپيد شد.چون دو روز روزه داشت،دو بهر از اندامش سپيد شد.چون سه روز روزه داشت همۀ اندامش سپيد شد،پس اين ايّام را ايّام البيض براى اين خوانند.

بعضى دگر از مفسّران گفتند كه ⁽¹⁾:حق تعالى در بدايت شرع روزۀ عاشورا و روزۀ ايّام البيض فريضه كرده بود.چون روزۀ ماه رمضان[221-ر]بفرمود،تخفيف كرد و آن برداشت.حسن بصرى و جماعتى دگر گفتند:خداى تعالى ترسايان را فرمود كه ماه رمضان روزه دارند،ايشان را سخت مى آمد در گرماى گرم روزه داشتن.علماى ايشان جمع شدند و راى زدند و روزه با فصل ربيع افگندند،و ده روز بيفزودند در او ⁽²⁾.

پس از آن پادشاهى بود ايشان را،او را دهن به درد آمد در روزه هفت روز بيفزود،روزۀ ايشان چهل و هفت روز گشت.پس از آن پادشاهى ديگر پديد آمد، گفت:اين روزه را تمام عقد بايد كردن،سه روز ديگر بيفزود تا پنجاه روز شد ⁽³⁾.

اكنون هنوز روزۀ ترسايان پنجاه روز است.

مجاهد گفت:سالى ايشان را وبايى رسيد،ايشان به تقرّب در روزه ده روز بيفزودند پيش از ماه ⁽⁴⁾و ده روز پس از ماه ⁽⁵⁾تا روزۀ ايشان پنجاه روز گشت.

شعبى گفت:خداى تعالى ترسايان را سى روز روزه فرمود قرنى ⁽⁶⁾كه از پس ايشان آمدند دو روز زيادت كردند،يك روز پيش ⁽⁷⁾ماه،و يك روز پس ⁽⁸⁾ماه ⁽⁹⁾.

و همچنين هر قرنى ⁽¹⁰⁾دو روز ⁽¹¹⁾مى فزودند ⁽¹²⁾تا تمام پنجاه گشت،فذلك قوله: كَمٰا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ .

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ،معنى آن است تا شما متّقى شوى به فعل روزه ⁽¹³⁾و پرخيزى ⁽¹⁴⁾از معاصى،روزه شما را منع شود-منع شر ⁽¹⁵⁾نه منع خير ⁽¹⁶⁾-براى آن كه فعل طاعات لطف

باشد مكلّف را در اجتناب مقبّحات،أ لا ترى الى قوله: إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهىٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْكَرِ ⁽¹⁾...،چنان است كه حق تعالى گفت:بندۀ من!تو را دو راه در پيش است و دو سراى در معرض:

يكى آراسته به انواع نعمت از حور و قصور و اشجار و انهار و ثمار و ولدان و غلمان الى ما لا عين رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر،بار خدايا!به اين سراى كه رسد،و اين منزلت كه را باشد؟گفت:متّقيان ⁽²⁾في قوله: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبٰادِنٰا مَنْ كٰانَ تَقِيًّا ⁽³⁾.

و سراى ديگر بتافتم به آتش سطوت،در او انواع عذاب پديد كردم از مغار ⁽⁴⁾و نكال و سلاسل و اغلال و زقّوم و حميم و طعام ضريع و شراب غسلين،بار خدايا از جاى ⁽⁵⁾چنين خلاص كه را باشد؟گفت:متّقيان را في قوله: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِينَ فِيهٰا جِثِيًّا ⁽⁶⁾،بار خدايا!اگر بهشت است متّقيان راست،و اگر نجات از دوزخ است متّقيان را ⁽⁷⁾،بار خدايا!ما چه كنيم تا متّقى شويم؟روزى ⁽⁸⁾چند روزه دارى كه به روزه متّقى شوى، لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ .بندۀ من هر طاعت را كه فرمودم مزد به اندازه است مگر روزه را ⁽⁹⁾،براى اين گفتم:

الصوم لي و أنا اجزي به ،كه«صوم» صبر است في قوله: اِسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ ⁽¹⁰⁾...،اى بالصّوم و الصّلاة.و قوله: وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا ⁽¹¹⁾...،[اى بما صاموا] ⁽¹²⁾.و جزاى صبر بى اندازه بود كه: إِنَّمٰا يُوَفَّى الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسٰابٍ ⁽¹³⁾گفتند:همه طاعات ⁽¹⁴⁾خداى را باشد و جزا برآن خداى دهد،روزه را جزا ⁽¹⁵⁾

تخصيص كرد،گفتند:براى آن كه هيچ طاعت نيست.و الّا ريا را ممكن بود كه در آن مجال بود جز روزه را،پس از اين وجه را گفت:چون كارى است كه خاصّ مراست،كس مقدار جزايش نداند ⁽¹⁾مگر من،

أنا اجزي به ،من جزا ⁽²⁾دانم ⁽³⁾دادن به اندازۀ او.

يكى را از بزرگان ⁽⁴⁾گفتند:در روزه چه حكمت است؟گفت[221-پ]:

[فى] ⁽⁵⁾الصّوم جوع و فى الجوع رجوع در روزه جوع است و در جوع رجوع است ⁽⁶⁾، نبينى كه موسى-عليه السّلام-چون گرسنه شد با درگاه او شد كه: رَبِّ إِنِّي لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ ⁽⁷⁾.در اخبار چنين است كه:در اين دعا دو نان جوين خواست.

سه پيغامبر از خداى سه چيز خواستند:موسى نان خواست: رَبِّ إِنِّي ⁽⁸⁾...،عيسى خوان خواست: أَنْزِلْ عَلَيْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ⁽⁹⁾...،مصطفى غفران خواست:

غُفْرٰانَكَ رَبَّنٰا ⁽¹⁰⁾...،ايشان را اجابت آمد،و پايۀ رسول ما از پايۀ ايشان رفيع تر،گمان برى كه دعاى او اجابت نيامد ⁽¹¹⁾؟ ديگرى را گفتند ⁽¹²⁾:در روزه چيست؟گفت:تا توانگران درويش ⁽¹³⁾شوند، گرسنگى درويشان بدانند،برايشان رحمت ⁽¹⁴⁾كنند تا خداى برايشان رحمت كند،كه در خبر است كه:

من رحم و لو على ذبيحته رحمه اللّٰه ⁽¹⁵⁾يوم القيامة.

آنگه خواست كه توهين كار و تحقير روزگار كند بر تو گفت: أَيّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ، روزهاى است ⁽¹⁶⁾شمرده،درست در معنى او آن است كه اين عبارت است از روزگار اندك،براى آن كه آنچه در عدد آيد اندك باشد،و به عكس اين،كنايت از كثرت،

قوله: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ⁽¹⁾...،نظيرش آن كه حكايت كرد از جهودان كه ايشان بر سبيل تحقير و تقليل گفتند: لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً ⁽²⁾...،و كذا قوله: إِلىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى ⁽³⁾...،هم كنايت است از اين معنى،و به عكس اين: وَ اللّٰهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ ⁽⁴⁾.

قولى از عبد اللّٰه عبّاس و عطا و قتاده آن است كه:مراد از اين ايّام سه روز است از هر ماهى،و تقدير چنين است:كما كتب على الّذين من قبلكم ايّاما معدودات، يعنى آن ايّام كه پيش ⁽⁵⁾وجوب ماه رمضان واجب بود.

روايت دگر از عبد اللّٰه عبّاس و عامّۀ مفسّران آن است كه:مراد ماه رمضان است، و آن كنايت بود يك بار از سى روز،و يك بار از بيست و نه روز.

عبد اللّٰه عمر روايت كند از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:

نحن امّة امّيّة لا نكتب و لا نحسب، ⁽⁶⁾الشّهر هكذا و هكذا و عقد بيده ،گفت:ما امّتى امّييم ⁽⁷⁾، كتابت ننويسيم و حساب نكنيم،ماه ⁽⁸⁾چنين باشد و چنين باشد،و انگشت يك بار به سى روز زد ⁽⁹⁾،و يك بار به بيست و نه.و نصب«ايّاما»بر ظرف است،و آنچه فرّاء گفت كه:مفعول به است درست نيست.

حق تعالى گفت:بندۀ من!روزكى چند براى من رنجكى بر خود نه،اعملوا قليلا توجروا جزيلا،اعملوا يسيرا توجروا كثيرا،اندكى عمل كن و بسيار ثواب بستان،و به شمار بده و بى شمار بستان و در روزى كه از ⁽¹⁰⁾ميان نه ساعت بود تا ⁽¹¹⁾پانزده ساعت رنج بر تا ثواب ⁽¹²⁾دهم ⁽¹³⁾، فِي يَوْمٍ كٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ⁽¹⁴⁾فَمَنْ كٰانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ ،آنگه حق تعالى ازآنجا كه كرم اوست

گفت:من دو رنج بر تو ننهم ⁽¹⁾،هم رنج سفر،هم رنج روزه.اگر مسافرى روزه بگشاى ⁽²⁾،و اگر بيمارى روزه بگشاى ⁽³⁾،بيماريى كه با آن روزه نتوانى داشت ⁽⁴⁾،يا اگر ⁽⁵⁾روزه دارى بيمارى ⁽⁶⁾به زيادت شود،به نزديك ما حدّ بيمارى كه با آن افطار بايد كردن اين است و حدّ آن سفر كه به آن افطار بايد كردن هشت فرسنگ ⁽⁷⁾[222-ر]است،و دو بريد است و بيست و چهار ميل،و اين را مرحله خوانند.و مذهب اوزاعى هم اين است،و شافعى گفت ⁽⁸⁾:دو مرحله بايد شانزده فرسنگ ⁽⁹⁾، چهل و هشت ميل،و اين مذهب مالك است و ليث و احمد و اسحاق.ابو حنيفه و اصحابش و ثورى گفتند:سه مرحله بايد،بيست و چهار فرسنگ هفتاد و دو ميل،و داود فرق نكرد از ميان سفر دراز و كوتاه.و هر سفر كه در او افطار بايد كردن در او تقصير بايد كردن نماز را،اعنى چهار ⁽¹⁰⁾،دو بايد كردن.

امّا روزۀ سفر،در او خلاف كردند:به نزديك ما چنان است كه مسافر را كه سفر او اين مقدار باشد روزه نشايد داشتن،و اگر دارد درست نباشد ⁽¹¹⁾،و قضايش واجب بود.

و اين در صحابه،مذهب عمر است و عبد اللّٰه عبّاس و عبد اللّٰه عمر و ابو هريره و عبد الرّحمن عوف و عروة بن الزّبير.از عبد اللّٰه عبّاس روايت اين است ⁽¹²⁾:الافطار فى السّفر عزيمة،اى واجب.و مذهب داود آن است كه:او ⁽¹³⁾مخيّر است از ميان روزه و افطار،خواهد دارد و خواهد نه،جز كه قضا واجب بود او را،در وجوب قضا با ما موافقت كرد ⁽¹⁴⁾،و در وجوب افطار خلاف.

امّا مذهب ابو حنيفه و شافعى و مالك و عامّۀ فقها آن است كه:او مخيّر است، خواهد روزه دارد و لا قضاء عليه،و خواهد روزه بگشايد و قضا كند در حضر.

دليل بر مذهب صحيح آن است كه خداى تعالى گفت: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّٰامٍ أُخَرَ ،و به

هر حال به اتّفاق در آيت محذوفى تقدير بايد كردن تا معنى مستقيم شود،و آن محذوف ⁽¹⁾طرفى مقدّم بايد براى آن كه مبتدا اسمى نكره است،تقدير چنين باشد كه:

فعليه عدّة،و لفظ«عليه»مبنى بود از وجوب.پس حق تعالى ⁽²⁾سفر و مرض را ⁽³⁾قضا بواجب كرد،و قضا واجب نبود تا افطار نبود.و نيز اخبار متظاهر است به آن كه روزه بايد گشادن.

جابر روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:

ليس من البر الصيام فى السفر. و از عبد اللّٰه عمر پرسيدند كه:در سفر ⁽⁴⁾چه گويى؟گفت:اگر كسى صدقه اى كند بر تو،تو آن را رد كنى؟و اين صدقه اى است كه خداى تعالى كرد بر ما،رد چون توان كردن ⁽⁵⁾! عبد الرّحمن عوف روايت كند از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:

الصّائم فى السّفر كالمفطر فى الحضر.

و جابر روايت كند كه رسول را-عليه السّلام-گفتند:جماعتى در سفر روزه مى دارند،گفت:

اولئك العصاة ،ايشان عاصيان اند.

باقر ⁽⁶⁾-عليه السّلام-گفت:پدرم در سفر روزه نداشتى و نهى كردى از آن،و ابو هريره گفت پسرش را-كه با او بود در سفرى و روزه مى داشت-و او ⁽⁷⁾نمى داشت -پسر را گفت:لا محال كه به حضر شوى روزه بازدارى.و عروة بن الزّبير هم اين فرمود مردى را كه در سفر روزه ⁽⁸⁾بود.و اخبار در اين معنى بسيار است.

اگر در آيت تقدير كنند لفظ«افطار»و گويند چنين است:فمن كان منكم مريضا او على سفر فأفطر فعليه عدّة من ايّام اخر،گوييم:در كلام تقدير محذوفى كردن كه كلام بر او دليل نكند تا مذهب با آن درست شود ⁽⁹⁾روا نباشد،گفتند:معنى

آن است كه هركس كه در سفر روزه بگشايد،در حضر قضا بر او واجب بود تا موجب قضاى او افطار باشد ⁽¹⁾نه سفر،گوييم:اين عدول باشد از ظاهر بى دليلى،و حمل قرآن باشد بر مذهب و برعكس اين بايد كردن،مذهب را بر قرآن[222-پ]حمل بايد كردن،نه قرآن را بر مذهب.

و اصل«سفر»كشف بود،يقال:سفرت المرأة اذا القت قناعها عن وجهها فهى سافرة،و اسفر الصّبح اذا اضاء ⁽²⁾،و منه قوله تعالى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ⁽³⁾،و سفرت الرّيح السّحاب اذا كشفته ⁽⁴⁾،قال العجّاج:

سفر الشّمال الزّبرج المزبرجا

اى السّحاب الرّقيق.و«سفر»را براى آن گويند كه عيب و هنر مرد پيدا كند،و سفره طعام مسافر بود و بر مجاز آن پوستينه را سفره خوانند كه طعام در او نهند.و جاروب را«مسفره»گويند براى آن كه آنجا كه بروبد ⁽⁵⁾كشف كند.و«سفير»آن باشد كه سعى كند از ميان دو كس به صلاح براى آن كه استكشاف حال ايشان كند.و«سفر ⁽⁶⁾»آن باشد كه برگ جمله از درخت فروروبد ⁽⁷⁾.و«سفر»كتاب باشد براى آن كه در آنجا كشف علوم باشد.و«سفره»كتبه باشد جمع سافر،اى ذو سفر،كلابن و تامر.

و شرط مسافر تا روزه بگشايد آن است كه سفر او طاعت بود يا مباح،و معصيت نبود،و صيد ⁽⁸⁾لهو و بطر نباشد.و اگر سفر او تجارت بود براى زيادت مال نمازش تمام بايد كردن و روزه نبايد ⁽⁹⁾گشادن.

و سفر هشت فرسنگ باشد يا بالاى آن،و اگر چهار فرسنگ باشد و هم در روز بازنگردد ⁽¹⁰⁾او مخيّر است از ميان روزه و افطار،و اگر هم در ⁽¹¹⁾روز بازگردد افطار كند

براى آن كه همان هشت فرسنگ بود.

ده كس آنند ⁽¹⁾كه ايشان را در سفر روزه بايد داشتن و نماز تمام كردن:آن كه سفر او معصيت باشد،و آن كه سفر او كمتر از هشت فرسنگ باشد،و آن كه سفر او صيد ⁽²⁾لهو و بطر باشد،و آن كه سفر او بيش از حضر باشد،و حدّش آن بود كه در هيچ شهر ده روز مقام نكند.و مكارى و ملاّح و شبان،و آن كس كه در امارت خود گردد از شهرى به شهرى،و آن كس كه در تجارت گردد از بازارى به بازارى و مقام ده روزش نباشد،و بدوى كه در باديه مى گردد.اين ده كس را در سفر روزه بايد داشتن.

و نيز از شرط مسافر كه ⁽³⁾روزه بگشايد ⁽⁴⁾آن است كه نيّت سفر از شب كرده باشد، اگر سفر به روز در پيش آيد،آن روز روزه دارد و نماز تمام كند و ⁽⁵⁾دگر روز تقصير و افطار كند ⁽⁶⁾،و تقصير و افطار نكند تا چندانى بنرود ⁽⁷⁾از شهر كه ديوارها و بناهاى شهر نبيند و يا بانگ نماز[شهر] ⁽⁸⁾نشنود.و چون در شهرى شود كه آنجا نيّت مقام باشد ده روز،نماز تمام كند و روزه دارد.و اگر مقام كمتر از ده روز باشد تقصير و افطار كند،و مسائل فقه در اين باب بسيار است،ذكر آن در كتب فقه بود.

و«عدّة»عدد باشد،و در شاذّ به نصب خواندند،و[تقدير] ⁽⁹⁾

(10،13،14)) .اساس:افتادگى دارد،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

:فليصم عدّة من ايّام اخر.و«اخر»لا ينصرف است،و سبب منع صرف او صفت است و عدل كه او معدول است عن[اخريات] (10)او اخر ⁽¹⁰⁾،مثل عمر و زفر.

و ⁽¹¹⁾: وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ ،در شاذّ عبد اللّٰه عبّاس و عطا و مجاهد خواندند:

يطوّقونه،به معنى[يكلّفونه] (13)و يحمّلونه،آنان را كه برايشان نهند و تكليف كنند ايشان را.عكرمه خواند از مجاهد:يطّوّقونه،على تقدير يتطوّقونه،اى يتكلّفونه[و يحملونه] (14)،و بر آنان كه بر خود نهند و تحمّل كنند،يقال:طاق الشّىء و أطاق و أطيق

بمعنى واحد.

اهل مدينه و ⁽¹⁾شام خواندند:«فدية طعام مساكين»به اضافه و جمع،و باقى قرّاء: فِدْيَةٌ طَعٰامُ مِسْكِينٍ ،به رفع و تنوين و وحدان.و فديه را با طعام اضافه كردند [223-ر]اهل مدينه،و اگرچه هر دو يكى باشد لاختلاف ⁽²⁾اللّفظين،چنان كه مسجد الجامع،و ⁽³⁾: وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ⁽⁴⁾،و كقول الشّاعر:

حندس الظّلم

حمزه و كسائى خوانند:فمن يطّوّع،به تشديد«طا»و«واو»و جزم«عين»بر تقدير:يتطوّع،باقى:تطوّع،بر فعل ماضى على وزن تفعّل.

بدان كه علما در تأويل و معنى آيت خلاف كردند،گروهى گفتند:اين در بدايت شرع بود،چون حق تعالى مكلّفان را تكليف روزه كرد،ايشان را عادت نبود دشخوار ⁽⁵⁾آمد برايشان،حق تعالى در اين تكليف تخيير كرد ايشان را بين الصّيام و الاطعام،گفت:هركس كه خواهد روزه دارد،و هركه نتواند فديه كند به طعام.

آنگه اين تخيير منسوخ كرد به تضييق في قوله تعالى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ⁽⁶⁾،و اين قول معاذ جبل است و انس مالك و سلمۀ اكوع و عبد اللّٰه عمر و علقمه و عكرمه و شعبى و زهرى و نخعى و ضحّاك و يك روايت از عبد اللّٰه عبّاس، بهرى ⁽⁷⁾دگر گفتند:آيت خاصّ است بالشّيخ الكبير و العجوز الكبيرة كه اينان باشند كه توانند ⁽⁸⁾روزه داشتن و لكن دشخوار ⁽⁹⁾بود برايشان،حق تعالى ايشان را رخصت داد كه روزه بگشايند و به طعام فديه كنند هرروزى را طعام مسكينى.آنگه اين نيز منسوخ كرد بقوله: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ⁽¹⁰⁾،و اين قول قتاده و ربيع است و روايت سعيد جبير از عبد اللّٰه عبّاس.

و حسن بصرى گفت:مراد به آيت بيمار است كه او را تخيير كردند،اگر تواند

روزه دارد و اگر نه فدا كند،آنگه منسوخ كرد اين حكم را بقوله: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ⁽¹⁾،بر اين اقوال آيت منسوخ باشد.

امّا قول بعضى دگر و آن سدّى است و سعيد بن المسيّب و يك روايت از عبد اللّٰه عبّاس،و روايت از صادق-عليه السّلام-آن است كه:آيت منسوخ نيست و حكم بر جاى خود است،و آيت مخصوص است بالعاجز ⁽²⁾عن الصّيام،و آن چند كس اند:

مردى پير است و زنى پير،و زن آبستن و زن شيردهنده،و كسى كه او را علّت عطاش باشد.آنگه اينان بر دو ضربند:يكى آن كه فدا كند و قضا بازدارد دگر آن كه فدا كند و قضا بازندارد،امّا آن كه فدا كند و قضا بازدارد،زن آبستن است و زن شيردهنده،و آن را كه او را عطاشى بود كه ⁽³⁾

(4،7،8،11)) .همۀ نسخه بدلها+را زائل.

از او زائل شود اينان هر سه در اوقات عذر روزه بگشايند و فدا كنند روزه را به طعام،و چون منع زائل شود قضاى روزه بازدارند.

و آن كه فدا كند و قضا نبود بر او[سه ديگراند] (4):مرد پير و زن پير،و آن را كه علّت عطاش باشد و اميد بهى نبود در او،اينان فدا كنند و قضا نيست بر اينان براى آن كه منع اينان ⁽⁴⁾نخواهد شدن،پير جوان نشود و اين علّت چون مأيوس باشد ⁽⁵⁾به نشود،اكنون بر اين قاعده تا معنى آيت مستقيم شود در او دو وجه[گفتند] (7):يكى آن كه تقدير«كان»كردند و گفتند تقدير اين است كه:«كانوا يطيقونه»،طاقت داشتند،اكنون از آن شده اند كه مطيق باشند،[و عرب حذف] (8)«كان»كنند چنان كه حق تعالى گفت: وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّيٰاطِينُ ⁽⁶⁾...،و معنى آن است كه:ما كانت ⁽⁷⁾تتلوا الشّياطين.ديگر آن است كه:[«لا»تقدير كردند] (11)و على الّذين لا يطيقونه،و«لا»نيز بسيار حذف كنند،كما قال ⁽⁸⁾تعالى: تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ ⁽⁹⁾...،اى لا تفتؤ ⁽¹⁰⁾،و شاعر گفت:

فقلت يمين اللّٰه ابرح قاعدا

اى لا ابرح،و اين قول آن كس است كه او گفت:«ها»راجع است با«صوم»، و بيشتر مفسّران[ برآنند كه با«صوم»راجع است] (1)،و جماعتى دگر گفتند:راجع است با فدا،آنان كه فدا توانند كردن.

و«طوق»و«طاقت»و«وسع»به يك معنى باشد،يقال:[طاق يطوق] (2)طوقا و طاقة و أطاق يطيق إطاقة.و«طوق»آن بود كه در گردن كنند،و«طاق»از ⁽¹⁾بنا معروف است،و طاقة من[223-پ]،[الرّيحان] (4)شاخى باشد از او،و الجمع طاقات.[و تارهاى رسن را طاقات الحبل گويند] (5)،و اصل باب قوّت باشد.

امّا فديه كه چند بايد،در او خلاف كردند:به نزديك ما اگر تواند دو مدّ،و اگر نتواند يك مدّ،و به نزديك شافعى ⁽²⁾مدّ على كلّ حال،و به نزديك ابو حنيفه و اهل عراق دو مدّ على كلّ حال،و آن نيم صاع بود اگر تواند و اگر نتواند اعتبار نكردند.

و«فديه»جزاء و بدل باشد،يقال:فديت هذا بذاك،اين را به فداى آن كردم، يعنى در عوض آن نهادم تا آن خرج شود،اين بماند.و«فديه»يك بار باشد از ⁽³⁾فعل فدا،و اين كه در زبان مردمان هست كه فديتك،يعنى من در عوض تو بادام ⁽⁴⁾تا تو بمانى من به بدل تو بروم.و اسير كه مال بدهد و خود را بازخرد آن را فديه خوانند.

قوله: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً ،تطوّع و نافله و سنّت به يك معنى باشد،هركه تطوّع كند به خيرى ⁽⁵⁾عبد اللّٰه عبّاس گفت:معنى آن است كه او را در فدا،يك ⁽⁶⁾درويش را گفتند كه طعام ده ⁽⁷⁾،اين واجب است،اگر دو ⁽⁸⁾درويش را طعام دهد يا بيشتر تطوّع كرده باشد، و اين قول حسن بصرى است.

قولى ديگر آن است كه:طعام زياده كند برآن مقدار كه واجب است از دو مدّ تا ⁽¹⁾يك مدّ.

قولى ديگر آن است كه:جمع كند ميان روزه و اطعام،هم روزه بدارد و هم طعام بدهد،و اين قول ابن شهاب است.و قول وسط ⁽²⁾قول مجاهد است كه[اگر] ⁽³⁾تطوّع كند بر اين وجوه او را بهتر باشد.

وَ أَنْ تَصُومُوا ⁽⁴⁾،«ان»مع الفعل در تأويل مصدر باشد،و تقدير اين است كه:

و الصّيام خير لكم،روزه به باشد شما را اگر دانى.

اكنون بدان كه،انواع روزه پنج است:فريضه است و سنّت،و قبيح،و روزه ادب و روزه دستورى.

آنچه فريضه است دوازده جنس ⁽⁵⁾است:روزه ماه رمضان است،و قضاى ماه رمضان است آن را كه گشاده بود ⁽⁶⁾به عذرى و بى عذرى،و روزه نذر است،و روزه كفّارت ماه رمضان است،و روزه كفّارت قتل خطاست،و روزه كفّارت [ظهار است] ⁽⁷⁾،و روزه كفّارت سوگند است،و روزه كفّارت آن كس كه در حجّ پيش از قضاى مناسك،سر بتراشد براى رنجى،و روزه جزاى صيد است،و روزه خون متمتّع اعني بدل هدى و روزه كفّارت آن كس است كه روزى از قضاى ماه رمضان بگشايد بعد الزّوال،و روزه اعتكاف است.

و اين واجبات بر دو ضرب است:يكى واجب است بى سببى،و يكى مقيّد به ⁽⁸⁾سببى ⁽⁹⁾.آنچ مطلق است روزه ماه رمضان است ⁽¹⁰⁾بس،و آنچه مقيّد است به سبب باقى اقسام است،و منقسم شود اين قسمت دوم ⁽¹¹⁾بر سه ضرب ⁽¹²⁾:مضيّق و مخيّر و مرتّب.

مضيّق سه است.روزه نذر،و روزه اعتكاف و قضاى ماه رمضان ⁽¹⁾،اين سه آن است كه هيچ به جاى آن نشايد.

و مخيّر ⁽²⁾چهار است:روزه اذى حلق الرّأس،و كفّاره ماه رمضان،با خلافى كه هست از ميان اصحاب ما در آن كه مخيّر است يا مرتّب،و كفّارت آن كه روزى از قضاى ماه رمضان تباه كند بعد الزّوال،و روزه جزاى صيد.

و مرتّب چهار است:روزه كفّارت سوگند،و كفّارت قتل خطا،و كفّارت ظهار، و روزه بدل هدى متمتّع.و ⁽³⁾كيفيّت تخيير و ترتيب به جاى خود بيايد ⁽⁴⁾.

آنگه اين جمله اقسام بر دو قسمت ديگر شود:ضربى آن كه در افساد او متعمّدا بى ضرورتى قضاء و كفّارت لازم آيد،و ضربى آن كه لازم نيايد در او اين حكم.

اوّل چهار جنس است:روزه ماه رمضان،و روزه نذر معيّن،و قضاى ماه [224-ر]رمضان چون افطار پس از زوال باشد،و روزه اعتكاف.

و ضرب ⁽⁵⁾دوم باقى اقسام هشتگانه است،و اين جمله اقسام باز منقسم شود بر دو قسمت ديگر:قسم اوّل را تتابع مراعات كنند،و قسم دوم را مراعات تتابع ⁽⁶⁾نكنند.

امّا آن را كه تتابع مراعات نكنند چهار جاى است:آن هفت روز كه از جمله ده روز دم المتعة ⁽⁷⁾باشد في قوله: وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كٰامِلَةٌ ⁽⁸⁾...،و روزه نذر چون تتابع شرط نكرده باشد،و روزه جزاى صيد،و روزه قضاى ماه رمضان،و آن را كه تتابع مراعات كنند باقى اقسام است.

و امّا روزه سنّت:روزه جمله سال است الّا ايّامى ⁽⁹⁾مستثناست از آن به تحريم، جز آن است كه بعضى از آن مؤكّدتر و فاضل تر است،و آن اربعاء بين الخميسين است،از هر ماهى پنج شنبه دهه اول،و چهار شنبه دهه ميانين،و پنج شنبه آخرين ماه،و روز ⁽¹⁰⁾غدير،و روز مبعث-و آن بيست و هفتم رجب بود.و روز مولد ⁽¹¹⁾رسول

-عليه السّلام-و آن هفدهم ربيع الاوّل بود،و روزه ⁽¹⁾دحو زمين ⁽²⁾از زير كعبه-و آن بيست و پنجم ذى القعده بود.و روزه ⁽³⁾دهه عاشورا بود بر وجه حزن و مصيبت،و روز عرفه،و اوّل روز از ذوالحجّه،و اوّل روز رجب و جمله ماه رجب،و روزه ماه شعبان، و ايّام البيض از هر ماهى.

و روزه قبيح كه حرام است داشتن آن ⁽⁴⁾،هفت جنس است:عيد فطر ⁽⁵⁾و عيد اضحى،و ايّام التّشريق آن را كه به منا بود،و روز شكّ به نيّت ماه رمضان،و روزه نذر معصيت،و روزه ⁽⁶⁾صمت،و روزه ⁽⁷⁾وصال،و روزه همۀ سال ⁽⁸⁾،چنان كه عيدين و تشريق در آن ميان باشد ⁽⁹⁾.

و روزه دستورى سه است:زن روزه سنّت ندارد مگر به دستورى شوهر،و بنده به ⁽¹⁰⁾دستورى خداوندش،و مهمان جز به دستورى ميزبانش.

و روزه ادب پنج است:مسافر كه از سفر درآيد و ⁽¹¹⁾افطار كرده باشد بقيّه روز ⁽¹²⁾امساك كند بر سبيل ادب.و حايض چون در ميانه روز پاكيزه ⁽¹³⁾شود،و بيمارى كه بيماريش به شود ⁽¹⁴⁾،و كافر كه اسلام آرد،و كودك چون بالغ ⁽¹⁵⁾شود.

امّا آنچه روزه را تباه كند و اقسام و ضروب آن و احكامش كه قضا تنها كجا بود،و قضا و كفّارت كجا بود،آن در كتب فقه مشروح است ازآنجا ⁽¹⁶⁾وقوف باشد برآن ⁽¹⁷⁾قوله تعالى: شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ،نحويان در رفع او خلاف كردند ⁽¹⁸⁾.بهرى گفتند:فاعل فعلى محذوف است،و المعنى[أتاكم شهر] ⁽¹⁹⁾رمضان،

و فرّاء و اخفش گفتند:ذلكم أو هى على معنى تلك الأيّام شهر رمضان.كسائى گفت:بدل صيام است في[قوله: كُتِبَ عَلَيْكُمُ] (1)الصِّيٰامُ ،و آن بدل اشتمال بود.

بهرى دگر گفتند:مبتداست و ما بعده خبر له.

و در شاذّ حسن بصرى و[مجاهد] (2)خواندند:«شهر رمضان»بالنّصب على تقدير:

صوموا شهر رمضان،اين قول مؤرّج است.اخفش گفت:نصب[على الظّرف است] (3)بدل أَيّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ⁽¹⁾.

ابو عبيد ⁽²⁾گفت:نصب على الاغراء است،و ابو عمرو ادغام كرد«را»را در«را» چنان كه[مذهب اوست] (6)در ادغام متجانسين يا متقاربين.و ماه را براى مشهورى و معروفى شهر خواند،و فرّاء گفت:اشتقا[ق او من الشّهرة] (7)باشد و هى البياض، و منه شهرت ⁽³⁾السّيف اذا سللته.

و قوله:«رمضان»در او خلاف كردند.بهرى ⁽⁴⁾گفتند[224-پ]:[رمضان] (10)نامى از نامهاى خداست،از اين جا مطلق نگويند رمضان تا شهر با او ضمّ نكنند،پس معنى«شهر رمضان»،شهر اللّٰه ⁽⁵⁾باشد ⁽⁶⁾،ماه خداى ⁽⁷⁾،بيانش قول صادق-عليه السّلام- عن آبائه-عليهم السّلام-عن رسول اللّٰه-صلّى اللّٰه عليه و آله-كه او گفت:

شهر رمضان شهر الله ،ماه رمضان ماه خداست.

و انس مالك روايت كند از رسول-عليه السّلام-گفت:رمضان مگوى ⁽⁸⁾مطلق ⁽⁹⁾،و لكن نسبت كنى ⁽¹⁰⁾چنان كه خداى كرد فى قوله: شَهْرُ رَمَضٰانَ .

أصمعيّ گفت از ابو عمرو ⁽¹¹⁾كه:براى آن ⁽¹²⁾اين ماه را رمضان خواندند ⁽¹³⁾كه شتربچه در او به گرما بريان شدى.بهرى دگر گفتند:براى آن كه در اين ماه سنگها از گرما

تافته شدى ⁽¹⁾،و«رمضاء» ⁽²⁾سنگهاى تافته باشد.

و گفته اند:براى آنش«رمضان»خوانند،لأنّ الذّنوب ترمض ⁽³⁾فيه،اى تحرق ⁽⁴⁾، در او گناهان بسوزد.و گفته اند:براى آن كه دلها در او نصيب گيرد از موعظت و تقوى،چنان كه سنگها از حرارت آفتاب نصيب گيرد،و دلها در او تافته شود از ترس خداى چنان كه سنگها تافته شود از گرماى آفتاب.

خليل احمد گفت:اشتقاق او از«رمض»است و آن باران خريف بود كه عالم را از ⁽⁵⁾گرد تابستان بشويد،همچنين اين ماه گناهكاران را از گناه بشويد،چه بزرگوار ماهى است اين ماه! شهر القرآن و شهر الاحسان و شهر الرّضوان ⁽⁶⁾،تفتح فيه ابواب الجنان،و تغلق فيه ابواب النّيران،و تصفّد فيه مردة الشّيطان،و هو شهر الامان و الايمان.

شهر تقبل فيه النّفقات و تكثر فيه[الصّدقات] ⁽⁷⁾،و تنزل فيه البركات،و تدفع فيه[الشّبهات] ⁽⁸⁾.

شهر تفتح فيه الابواب،و يدفع فيه العذاب،و يرفع فيه[الحجاب] ⁽⁹⁾.شهر يزهر فيه القناديل،و يتلى فيه التّنزيل،و يذكر فيه التّأويل،و يعطى فيه الجزيل و يغفر فيه الكثير و القليل،و يسامح فيه المسافر و العليل.

شهر رمضان فى الشّهور مثل القلوب فى الصّدور،شهر الصّيام فى الايّام،مثل الانبياء فى الانام.

در ماه رمضان بيست خصلت است:دو حرمت است،و دو عصمت است،و دو [نعمت] ⁽¹⁰⁾است،و دو رخصت است،و دو كرامت است،و دو بشارت است،و دو بركت است،و دو شب است،و دو هديّه است،[و دو فرحت] ⁽¹¹⁾است.

امّا دو حرمت:حرمت ماه رمضان و حرمت قرآن. شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ .

اما دو عصمت:يكى ⁽¹⁾از شيطان،و يكى ⁽²⁾از نيران،هريكى از چيزى.عصمت شيطان،من

قوله-عليه السّلام: و يصفد ⁽³⁾فيه مردة الشيطان ،و عصمت نيران قوله ⁽⁴⁾:

و يغلق ⁽⁵⁾فيه ابواب النيران.

امّا دو نعمت:فتح الجنان و روح الجنان،درهاى بهشت بگشايند و دلها را راحت دهند.

امّا دو رخصت:رخصت افطار در حقّ مسافر و بيمار.

امّا دو كرامت:اضافة الصّوم اليه في قوله:الصوم لي،و:طيب خلوفهم لديه، يك كرامت آن كه روزه را به خود اضافت كرد كه روزه مراست ⁽⁶⁾و من جزا دهم به آن،و كرامت دوم آن كه،رسول-عليه السّلام-گفت:بوى دهن روزه دار به نزديك خداى از بوى مشك خوش تر ⁽⁷⁾است.

امّا دو بشارت:ارادت يسر و نفى عسر في قوله[225-ر]: يُرِيدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ .

امّا دو بركت:بركت نور و بركت سحور،

قوله ⁽⁸⁾-: تسحروا فان فى السحور بركة.

امّا دو شب:شب بدر و شب قدر.

امّا دو هديّه:يكى آن كه در آن حال كه خفته باشد عبادتش مى نويسند،دوم آن كه خاموشى از او ⁽⁹⁾به تسبيح برگيرند ⁽¹⁰⁾،و هو

قوله-عليه السّلام: نوم الصائم عبادة، و صمته تسبيح،و عمله مضاعف،و دعاءه مستجاب.

امّا دو فرحه:يكى به نزديك افطار ⁽¹¹⁾،يكى به نزديك لقاى ملك جبّار،و هو

قوله -عليه السّلام: للصائم فرحتان فرحة عند افطاره و فرحة عند لقاء ربه ⁽¹²⁾،گفت:

روزه دار را دو خرّمى بود:يكى آنجا كه روزه گشايد،و يكى آنجا كه با پيش خداى

شود به جزا گرفتن.

در خبر مى آيد كه:بهشت را درى است كه به آن در جز روزه داران در ⁽¹⁾نشوند.

چون روزه داران در شده باشند ⁽²⁾،بفرمايد تا ببندند تا نيز كس ⁽³⁾از آن در در نشود.

و در خبر است كه:چون شب اوّل ماه رمضان باشد،حق تعالى فرمان دهد تا بادى از زير عرش بجهد كه آن را مبشّره خوانند،بر درختان بهشت آيد،اوراق و برگهاى درخت بر هم زند،و حلقه هاى ⁽⁴⁾درهاى بهشت بجنباند،طنينى و آوازى از آن در بهشت افتد كه شنوندگان مانند آن نشنيده باشند.حور العين خويشتن را بيارايند و بر غرفه هاى ⁽⁵⁾بهشت آيند،و ندا مى كنند:الاهل من خاطب الى اللّٰه،كس ⁽⁶⁾هست كه ما را خطبت كند ⁽⁷⁾و از خداى تعالى بخواهد؟آنگه رضوان را گويند:اين چه شب است؟رضوان گويد ⁽⁸⁾:يا خيرات حسان،اين شب اوّل ماه رمضان است ⁽⁹⁾.حق تعالى فرمود تا درهاى بهشت برگشايند و درهاى دوزخ دربندند ⁽¹⁰⁾و جبريل را فرمود تا مرده شياطين را بند برنهاد ⁽¹¹⁾و در قعر درياها انداخت ⁽¹²⁾تا روزه امّت محمّد بر ايشان تباه نكنند ⁽¹³⁾.

سعيد مسيّب گويد كه:سلمان پارسى ⁽¹⁴⁾- رحمه اللّٰه-روايت كرد،گفت:رسول -عليه السّلام-در آخر آدينه اى از ماه شعبان ما را خطبه كرد،پس از حمد و ثناى خدا گفت:

ايها الناس قد اظلكم شهر عظيم شهر مبارك شهر فيه ليلة ⁽¹⁵⁾خير من الف شهر ،اى مردمان ماهى سايه افگند بر شما عظيم،مبارك ماهى كه در او شبى هست بهتر از هزار ماه،ماهى كه خداى روزه يش به فريضه كرد،و قيام شش سنّت كرد، هركه در او ⁽¹⁶⁾تقرّب كند به خداى تعالى به خصلتى از خصال خير،چنان باشد كه در

دگر ماه فريضه اى گزارده،و هركه در اين ماه فريضه اى گزارد،چنان بود كه در دگر ماه هفتاد فريضه گزارده.و اين ماه صبر است،و صبر را ثواب بى حساب ⁽¹⁾بود،و ماه مواسات است و ماهى است كه روزى مؤمنان در او بيفزايند.ماهى است كه اوّلش رحمت است،و ميانش ⁽²⁾مغفرت است و آخرش آزادى از آتش دوزخ است.

هركس كه روزه دارى را روزه بگشايد،گناهان او را بيامرزد خداى تعالى،و گردنش از آتش دوزخ آزاد كند،و هم چند آن ⁽³⁾مزد كه روزه دار را بود،او را بود.

گفتند:يا رسول اللّٰه:هركسى از ما اين قوّت ندارد كه روزه دار را روزه گشايد.

رسول-عليه السّلام-گفت[225-پ]:خداى تعالى كريم است،اين ثواب بدهد آن را كه قادر نباشد مگر بر ⁽⁴⁾شربتى ⁽⁵⁾شير يا آب سرد.هركس كه روزه دارى را سيراب كند،خداى تعالى او را از حوض كوثر سيراب كند و شربتى دهند او را كه تشنه نشود ⁽⁶⁾تا در بهشت شدن،و چنان باشد كه برده اى ⁽⁷⁾آزاد كرده ⁽⁸⁾،و هركس كه از ⁽⁹⁾زيردستان خود در اين ماه تخفيف كند،خداى تعالى او را بيامرزد و از آتش دوزخش آزاد كند.

چهار خصلت در اين ماه به پاى دارى ⁽¹⁰⁾:دو خصلت خداى را به آن راضى كنى ⁽¹¹⁾، و

هما شهادة ان لا اله الّا اللّٰه،و الاستغفار. و دو خصلت آن است كه شما را از آن گزير نيست،و آن آن است كه از خداى بهشت خواهى ⁽¹²⁾،و از دوزخ پناه با او دهى ⁽¹³⁾ابو سعيد خدرىّ روايت كند كه،رسول-عليه السّلام-گفت:چون شب اوّل ماه رمضان باشد،خداى تعالى بفرمايد تا درهاى بهشت بگشايند،و نيز در نبندند تا به آخر ماه رمضان،و درهاى آسمان همچنين.و بفرمايد تا درهاى دوزخ ببندند،و هيچ بنده نباشد كه در شبى از شبهاى ماه رمضان نماز كند و الّا خداى تعالى او را به هر

سجده اى هزار و هفتصد حسنه بدهد ⁽¹⁾،و براى او در بهشت خانه اى بنا كند از ياقوت سرخ كه آن را هفتاد در بود ⁽²⁾مرصّع به ياقوت.و چون يك روز از ماه رمضان روزه بدارد،خداى تعالى هر گناه كه كرده بود بيامرزد و كفّارت گناهش ⁽³⁾باشد تا با دگر ماه رمضان.و به هرروزى كه روزه دارد ⁽⁴⁾،كوشكى در بهشتش بدهند،هر كوشكى را هزار در باشد از زر،و براى او هفتاد هزار فريشته ⁽⁵⁾از بامداد تا شبانگاه استغفار كنند،و به هر سجده اى كه بكند-اگر در شب باشد و اگر در روز-درختيش بدهند در بهشت كه سوار نيك رو از سايه او به صد سال بنرود ⁽⁶⁾.

انس مالك روايت كند كه رسول-عليه السّلام-گفت:چون شب اوّل ماه رمضان باشد،خداى تعالى رضوان را گويد:درهاى بهشت را بگشاى ⁽⁷⁾و بهشت را بياراى براى روزه داران امّت محمّد،و مالك را گويد:درهاى دوزخ ⁽⁸⁾ببند تا با آخر اين ماه، و جبريل را گويد:به زمين رو،و مرده شياطين ⁽⁹⁾را بند كن تا روزه امّت محمّد را ⁽¹⁰⁾ايشان تباه نكنند.

و خداى را تعالى در اين ماه هر بامداد و شبانگاه آزادكردگان باشند ⁽¹¹⁾از آتش دوزخ[از جمله] ⁽¹²⁾برده و پرستار.و در هر آسمانى فرشته اى از خواصّ فرشتگان او ندا مى كند:ألا ⁽¹³⁾خواهنده اى ⁽¹⁴⁾است تا[اجا] ⁽¹⁵⁾بت كنند او را أ لا مظلومى هست تا يارى كنند او را،أ لا ⁽¹⁶⁾آمرزش خواهى هست تاش ⁽¹⁷⁾بيامرزند،ألا[خواهنده] ⁽¹⁸⁾اى هست تا مرادش بدهند،و حق تعالى در اين ماه ندا مى كند ⁽¹⁹⁾:بندگان و پرستاران ⁽²⁰⁾من:ابشروا

و اصبروا،بشارت باد شما را،صبر كنى و مداومت كنى كه بس ⁽¹⁾نماند تا مئونات از شما بردارم،و با رحمت و نعمت ⁽²⁾من آيى ⁽³⁾.چون شب قدر باشد جبريل از آسمان فرود آيد با جماعتى فرشتگان،صلوات ⁽⁴⁾فرستد بر هر قائمى و قاعدى كه ⁽⁵⁾به ذكر خداى مشغول باشد.

انس مالك روايت كند از رسول-عليه السّلام-كه گفت:اگر حق تعالى آسمان و زمين را دستورى دادى در سخن گفتن،روزه داران ماه رمضان را بشارت[226-ر] دادندى به بهشت.

كعب الاحبار گفت:خداى تعالى وحى كرد به موسى كه يا موسى!من روزه ماه رمضان بر بندگان خود فريضه ⁽⁶⁾كرده ام،هركه او با پيش من آيد،و در صحيفه او روزه ده ماه رمضان باشد،او از جمله محسنان بود،و هركه پيش من آيد و در صحيفه او بيست ماه رمضان بود او از جمله ابرار باشد،و هركه آيد و در صحيفه او سى ماه رمضان بود،پايه او نزد من از پايه شهيدان برتر بود.اى موسى!چون ماه رمضان درآيد،من حمله ⁽⁷⁾عرش خود را بفرمايم تا از عبادت خود بازايستند ⁽⁸⁾و گوش به دعاى روزه داران دارند،تا هرگه از اين دعا كنند،اينان بر دعاى او آمين كنند،كه من سوگند ياد كرده ام كه دعاى ايشان رد نكنم.

موسى گفت:بار خدايا!من در الواح امّتى را مى يابم كه در ماه رمضان براى تو عبادت كنند،تو گناه گذشته ايشان را بيامرزى،ايشان را از امّت من كن ⁽⁹⁾، حق تعالى گفت ⁽¹⁰⁾:ايشان امّت محمّداند.

موسى گفت:بار خدايا!اين ماه ⁽¹¹⁾ماه من كن ⁽¹²⁾،حق تعالى گفت:اين ماه ⁽¹³⁾امّت محمّد است،من براى خود برگزيدم،و به تحفه ايشان كردم،و ايشان راست در اين

ماه از فضل و خير آنچه هيچ امّت را نيست-و اخبار در اين باب بسيار است،و در او كتابها مفرد كرده اند. ⁽¹⁾

قوله: اَلَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ،عطيّة ⁽²⁾گفت:عبد اللّٰه عبّاس را پرسيدم،گفت ⁽³⁾خداى تعالى مى گويد: شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ،چون قرآن ⁽⁴⁾ماه رمضان فرود آمد،به دگر ماهها چه آمد؟گفت:خداى قرآن در ماه رمضان در شب قدر از لوح المحفوظ به آسمان دنيا فرستاد به بيت العزّة،آنگه جبريل-عليه السّلام- ازآنجا نجم نجم مى آورد به حسب حاجت و مصلحت در بيست[و سه] ⁽⁵⁾سال،و ذلك قوله تعالى: فَلاٰ أُقْسِمُ بِمَوٰاقِعِ النُّجُومِ ⁽⁶⁾.

داود بن ابى الهند ⁽⁷⁾گفت:شعبى را پرسيدم،هم اين سؤال گفت:بلى قرآن به اوقات متفرّقه آمد،جز كه جبريل-عليه السّلام-هر ماه رمضان آنچه در جمله سال آورده بودى با رسول-عليه السّلام-معارضه كردى،آنچه خداى تعالى خواستى محو كردى و آنچه خواستى اثبات كردى،فذلك قوله: يَمْحُوا اللّٰهُ مٰا يَشٰاءُ وَ يُثْبِتُ ⁽⁸⁾.

أبو ذر غفارىّ روايت كند از رسول-عليه السّلام-كه گفت:خداى تعالى صحف ابراهيم در ماه رمضان فرستاد-سه روز گذشته ⁽⁹⁾،و در ماه رمضان شش روز گذشته تورات به موسى فرستاد،و انجيل به عيسى در ماه رمضان فرستاد-سيزده روز گذشته ⁽¹⁰⁾،و زبور به داود در ماه رمضان فرستاد[هژده] ⁽¹¹⁾روز گذشته،و قرآن در ماه رمضان فرستاد-بيست و چهار روز گذشته ⁽¹²⁾.

وجهى دگر آن است كه: أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ را[معنى آن است] ⁽¹³⁾كه:بدئ بانزاله في شهر رمضان،ابتداى انزالش در ماه رمضان بود،چنان كه يكى از ما گويد:

من فردا به حجّ مى روم و[باشد كه به دو ماه] ⁽¹⁴⁾آنجا رسد،و لكن معنى آن باشد كه:

ابتدا فردا مى كنم شدن به حج ⁽¹⁾را،همچنين گفت:در ماه رمضان فرستاد⁽²⁾،يعنى ابتدا[در ماه رمضان] ⁽³⁾كردند.

آنگه قرآن را وصف كرد به آن كه در او بيان است،گفتند:«هدى»به معنى لطف است،و گفتند:به معنى دلالت است ⁽⁴⁾:«هدى للنّاس»من الضّلالة،رهنماى مردمان است از ضلالت،كأنّه قال:فيه الدّلالة على بطلان الضّلالة،فيه هدى مانع عن ردى،و محتمل است[اين لفظ] ⁽⁵⁾لطف را و بيان را و دلالت را،چه در او بيان حلال و حرام و شرايع و احكام است. وَ بَيِّنٰاتٍ ،جمع بيّنه و آن حجّت باشد،[براى آن كه مبيّن] ⁽⁶⁾و پيداكننده بود،و از اين جا گواه را«بيّنت»گويند كه قول او در شرع حجّت باشد مدّعى را بر مدّعى عليه. مِنَ الْهُدىٰ ،[محتمل است اين وجوه را] ⁽⁷⁾، [226-پ]. وَ الْفُرْقٰانِ ،فرق كردن از ميان حقّ و باطل.و كلام در«فرقان»و «قرآن»و معانى و تفسير او رفته است،و نيز وجوه«هدى»و اقسام و معانى او گفته شده است بيش از اين معنى ندارد بازگفتن.

از جمله فضايل و مناقب ماه رمضان آن است كه خداى تعالى قرآن در او فرستاد كه طريق شرع است و بيان كننده حلال و حرام است.

قوله: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ،در شاد حسن بصرى ⁽⁸⁾خواند:«فليصمه» به كسر«لام»،و باقى قرّاء به ⁽⁹⁾تسكين«لام»خوانند،و چون متّصل نبود،«لام»جز متحرّك نشايد به كسر،چنان كه شاعر گفت:

لتجمع خزاعة ما فرّقتمن النّاس من بعد إقلالها

چون پيش او حرفى باشد در او دو وجه روا بود:كسر ⁽¹⁰⁾و سكون.و آنچه در پيش او باشد يا«واو»بود يا«فا»،يا«ثمّ»چنان كه:

ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ ⁽¹⁾...،و كقوله: فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِ ⁽²⁾.و اين«لام»امر است،غايب را به اين امر كنند.و از جمله عوامل ⁽³⁾جزم است ⁽⁴⁾،و معنى ليفعل زيد آن باشد كه:بگو زيد را تا اين كار بكند،و بفرماى زيد را و بايد تا زيد چنين كند.

حق تعالى گفت:هركه در ماه رمضان حاضر آيد،و معنى آن كه ماه رمضان به او درآيد و او را در يابد،بگو تا روزه دارد ⁽⁵⁾،يا بايد كه روزه دارد،يا از حقّ او آن است كه روزه دارد.

علما خلاف كردند در معنى آيت،بهرى گفتند:مراد آن است كه هركه ⁽⁶⁾اين ماه بدو ⁽⁷⁾درآيد،و او عاقل و بالغ و تن درست و مقيم ⁽⁸⁾باشد روزه دارد،و اين قول بيشتر فقهاست از اهل بيت،و مذهب بو حنيفه و شافعى است و اصحاب ايشان.

بهرى ⁽⁹⁾دگر گفتند:هركه در اوّل ماه رمضان مقيم باشد،واجب بود ⁽¹⁰⁾بر او كه ⁽¹¹⁾ماه تمام روزه دارد،سواء اگر در ميانه ⁽¹²⁾سفر كند و اگر نه ⁽¹³⁾.و اگر در ميانه ماه او را سفرى پيش آيد،در سفرش روزه بايد داشتن،و اين قول نخعى و سدّى و قتاده است و مذهب ابن سيرين و عبيدة السّلمانىّ است.و از اميرالمؤمنين على ⁽¹⁴⁾در اين روايتى آوردند،و مذهب درست قول اوّل است و عامّه علما و مفسّران،دليل[بر] ⁽¹⁵⁾صحّت او از ظاهر قرآن ⁽¹⁶⁾قوله: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ ،و اين«لام»تعريف عهد است،اشارت به جمله ماه،و ايشان چنان مى نمايند كه معنى آن است كه:من ⁽¹⁷⁾شهد منكم ⁽¹⁸⁾اوّل الشّهر فليصمه كلّه،و اين عدول است از ظاهر.

دگر آن كه:اگر به اوّل بر او واجب شود ⁽¹⁾،و آخر به عذر سفر او را روزه نشايد گشادن،بايد كه آن كس كه به اوّل ماه تن درست باشد ⁽²⁾در ميانه ⁽³⁾بيمار شود، ⁽⁴⁾او را نيز روزه نشايد گشادن حملا على المسافر،و اين خلاف اجماع است.

دگر آن كه:حق تعالى اين عموم فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ را تخصيص كرد بقوله: وَ مَنْ كٰانَ مَرِيضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّٰامٍ أُخَرَ ،و الّا اين تكرار را فايده نباشد.

دگر آن كه:حق تعالى مريض و مسافر را در يك قرن ⁽⁵⁾آورد،گفت:هركه بيمار باشد يا مسافر،جمع كرد ميان ايشان در وجوب افطار او ⁽⁶⁾در رخصت افطار،على خلاف بين الفقهاء،تفريق كردن ميان ايشان در بعضى احكام بى دليل وجهى ندارد.

دگر آن كه:عبد اللّٰه عبّاس روايت كرد كه،رسول-صلّى اللّٰه عليه و آله-عام الفتح در ماه رمضان از مدينه بيرون آمد،چون به ⁽⁷⁾كديد رسيد روزه بگشود.[و شريك] ⁽⁸⁾روايت كرد از ابو اسحاق كه:ابو ميسره در ماه رمضان بيرون آمد،چون به پل ⁽⁹⁾رسيد آب بخواست و بازخورد،و شعبى[227-ر]در ماه رمضان سفر كرد به باب الجسر روزه بگشاد.

آنگه حق تعالى حديث بيمار و مسافر تكرار كرد-براى تخصيص عموم كه: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ ⁽¹⁰⁾،اين قول آنان است كه گفتند: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ ناسخ نيست اين آيت را و اين حكم را كه: وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعٰامُ مِسْكِينٍ -چنان كه بيان كرديم از تخيير.

و آنان كه گفتند ⁽¹¹⁾:آيت ناسخ است،آن آيت را گفتند:اين تكرار براى آن كرد تا كسى گمان نبرد كه اين آيت چنان كه ناسخ است حكم شيخ و عجوز و حامل و

مرضع را بايد تا ناسخ باشد حكم بيمار و مسافر را.پس اين تكرار براى آن كرد تا بدانند كه اين حكم بر جاى خود است در حقّ بيمار و مسافر.

و بيان كرديم كه:خداى تعالى چنان كه به مرض افطار واجب كرد،به سفر همچنين كرد براى آن كه به نفس سفر ايجاب قضا كرد-و لا قضاء الّا بعد الافطار فايجاب القضاء ايجاب للافطار ⁽¹⁾.

اگر گويند:در آيت محذوفى هست،و تقدير آن كه:فافطر فعليه عدّة،گوييم:

اين زيادتى باشد در ظاهر قرآن من غير دليل.

اگر گويند:نه در آيت حجّ آنجا كه گفت: فَمَنْ كٰانَ[مِنْكُمْ] ⁽²⁾مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ⁽³⁾...،اتّفاق است كه آنجا «فحلق»محذوف است؟و اين تقدير مى بايد كردن:[فمن كان منكم مريضا او به اذى من رأسه فحلق ففدية] ⁽⁴⁾گوييم:بلى چنين است،و لكن آنجا دليل هست و آن اجماع است،و اين جا دليل نيست-فافترق الامران.

خلاف كردند در حدّ آن بيمارى كه با آن افطار شايد كردن.بهرى گفتند:

بيماريى ⁽⁵⁾باشد اندك و بسيار.حسن بصرى و ابراهيم نخعى گفتند:هر بيمارى كه با آن نماز نتواند ⁽⁶⁾كردن بر پاى،آنجا افطار بايد كردن و چون نماز تواند كردن بر پاى،افطار نشايد كردن.

عطاردىّ گفت:در نزديك ابن سيرين شدم در ماه رمضان نان مى خورد،گفتم:

چرا؟گفت:انگشتم درد مى كند،مذهب ما و مذهب شافعى آن است كه هر ⁽⁷⁾بيمارى كه داند با آن بيمارى زياده شود،و روزه زيان دارد بيمارى را افطار بايد كردن،از هر نوع كه باشد،اگر در تن باشد،و اگر در اطراف،و اگر در ⁽⁸⁾چشم باشد

يا درد دندان ⁽¹⁾،[و اعتبار به اين] (2)است كه گفته شد: بَلِ الْإِنْسٰانُ عَلىٰ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ⁽²⁾.

و حكم مسافر و روزه و افطار او و اختلاف فقها در او گفته شد.[فلا وجه لإعادته] ⁽³⁾.

و قوله: يُرِيدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ ،ابو جعفر يزيد بن القعقاع در همۀ قرآن«عسر»و«يسر»خواند به ضمّ ⁽⁴⁾«سين»،و باقى قرّاء به اسكان«سين».و ابو بكر و رويس خوانند:«و لتكمّلوا العدّة»به تشديد«ميم»،من التّكميل،و باقى قرّاء به تخفيف«ميم»من الاكمال.خداى-جلّ جلاله-تذكير فضل و نعمت خود كرد بر بندگان،و آن كه او به ايشان نيكو[نظر تراست ازآن كه ] ⁽⁵⁾ايشان به خود،و آن كه او به ايشان خير به ⁽⁶⁾خواهد ازآن كه ايشان به خود،مى گويد:من به شما خوارى و آسانى ⁽⁷⁾و راحت خواهم،رنج و دشوارى ⁽⁸⁾نخواهم،اى عجب در سراى دشخوارى ⁽⁹⁾به تو خوارى ⁽¹⁰⁾خواست،در سراى خوارى به تو كى دشخوارى ⁽¹¹⁾خواهد،در سراى محنت به تو منحت خواست.در سراى منحت كى به تو محنت خواهد؟چون اين است كه گفت،پس در آيت دليل ظاهر است بر بطلان مذهب جبر.و آن كه خداى به بنده كفر خواهد[و عقاب و مضرّت] ⁽¹²⁾[227-پ]خواهد،اگر گويد كه:او مالك الملك است،آن كند كه خواهد،گوييم:بلى!مالك الملك است،آن كند كه او خواهد،و لكن مالك الملكى حكيم است،نه مالك الملكى سفيه است،آن كند كه او خواهد و لكن آن خواهد كه در او برازد،نه آن كه در تو با همۀ معيوبيت نبرازد ⁽¹³⁾.

حسن بصرى در نزديك رابعه عدويّه شد تا او را بپرسد از رنجى كه رسيده بود او را،گفت:يا رابعه چونى؟گفت:چنانم كم ⁽¹⁴⁾او مى دارد.گفت:چونت مى دارد؟ گفت:چنان كه او مى خواهد.گفت:چون مى خواهد؟گفت:چنان كه در او برازد ⁽¹⁵⁾،

شرم ندارى او در حقّ تو آن مى گويد از نيكى كه در تو نبرازد ⁽¹⁾و لايق تو نباشد،تو در حقّ او آن مى گويى از بدى كه در او نبرازد،آنچه در حقّ تو بگويند به راست تو را موافق نيايد،به دروغ در حقّ او آن مگوى،چو در سفر دنيا به تو آسانى خواست ⁽²⁾،در سفر قيامت كه صعب تر است به تو كى دشخوارى خواهد؟به خلاف عقل خود برميا، و مخالفت عدل مكن،كه مخالفت عدل مخالفت عقل باشد،«و من خالف عقله فقد خان نفسه»،و هركه چنين كند با خود خيانت كرده باشد،انصاف خود با خود بده، بنگر تا حق تعالى چگونه مى گويد كه من چه خواهم و چه نخواهم،[يكجا ] ⁽³⁾گفت: مٰا يُرِيدُ اللّٰهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ ⁽⁴⁾...،دگر جا گفت: وَ مَا اللّٰهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبٰادِ ⁽⁵⁾، وَ مَا اللّٰهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِينَ ⁽⁶⁾،دگر جا گفت:

يُرِيدُ اللّٰهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ، وَ اللّٰهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ -الآية، يُرِيدُ اللّٰهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ ⁽⁷⁾...، إِنَّمٰا يُرِيدُ اللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ⁽⁸⁾الى ما لا يحصى من الآيات.اين آن است كه او خواست و تو از او نفى كردى آنچه تو خواستى،و بدو حوالت كردى بيش از اين است،منها قوله ⁽⁹⁾: يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ ⁽¹⁰⁾...، يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ يَأْبَى اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ ⁽¹¹⁾.

اين ابا ⁽¹²⁾در حقّ او به چه تفسير خواهى كردن؟[بر حقيقت] ⁽¹³⁾سر با زدن ⁽¹⁴⁾و گردن ننهادن و امتناع كردن،اين كنايات چون محقّق ⁽¹⁵⁾كنى،مصوّر نشود در حقّ [او،جز] ⁽¹⁶⁾به كراهت تفسير ⁽¹⁷⁾نتوان دادن على احد القولين،و تو در حقّ او كراهت

اثبات نكنى و او در حقّ خود مى گويد: وَ لٰكِنْ كَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ ⁽¹⁾...،چه اگر مريد الذّات گويى و اگر مريد به ارادتى قديم اثبات كارهى صورت نبندد[على اصو] ⁽²⁾لكم،دگر گفت: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحٰاكَمُوا إِلَى الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَ يُرِيدُ الشَّيْطٰانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِيداً ⁽³⁾، إِنَّمٰا يُرِيدُ الشَّيْطٰانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ⁽⁴⁾.هرچه او به تو حوالت كرد تو به ارادات او حوالت كردى،و هرچه به خود حوالت كرد تو از او نفى كردى،اقلب و قد اصبت،برگردان ⁽⁵⁾تا مصيب باشى،فان لم تقلب قلبت[228-ر]و اذا قلبت فقد اصبت،چه اگر جهد نكنى تا مصيب باشى ترسم كه مصاب باشى،[چه عجب مردى كه به اختيار شكر رها كنى و به جبر طالب صاب ⁽⁶⁾باشى!] ⁽⁷⁾پس مثال تو چنان باشد كه شاعر گفت:

جناب تجنّبناه ليس بمجدبو بحر تخطّيناه ليس بمرزم

و منهل ماء قد تركناه خلفنازلالا و بعناه بشربة علقم

و لم أر مثلي ما يفارق جنّةو يقرع بالتّطفيل باب جهنّم

به بهشت خوانده در نروى كه: وَ اللّٰهُ يَدْعُوا إِلىٰ دٰارِ السَّلاٰمِ ⁽⁸⁾...،و خود را به طفيل به دوزخ دراندازى كه: وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ ⁽⁹⁾،اين احوال چنين است،و زمام الاختيار بيدك ⁽¹⁰⁾،آنچه خواهى براى خود اختيار مى كن.

قوله: وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ ،اهل معانى خلاف كردند در آن كه اين«واو»عطف بر چيست؟و اين«لام»غرض به ⁽¹¹⁾چه متعلّق است؟فرّاء گفت:غرض متعلّق است در كلام به محذوفى،و تقدير چنين است كه:و لتكملوا العدّة شرع ذلك و اريد

منكم،براى آن تا عدد تمام كنى اين حكم مشروع كردند و از شما درخواستند، گفت:مثال اين چنان است كه حق تعالى در قصّۀ ابراهيم گفت: وَ كَذٰلِكَ نُرِي إِبْرٰاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ ⁽¹⁾،معنى آن است كه:

و ليكون ⁽²⁾من الموقنين اريناه ذلك،براى آن ⁽³⁾تا او از جمله موقنان باشد آن آيات با او نموديم،زجّاج گفت:معطوف است و متعلّق به معنى آيت متقدّم،براى آن كه معنى اين آيت كه: يُرِيدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ ...،آن است كه:فعل اللّٰه ذلك بكم ليسهّل عليكم.

آنگه اين را برآن عطف كرد، وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ ،يعنى اين ارادت يسر و نفى ارادت عسر براى آن بود تا كار بر شما آسان كند،و تا شما عدد ماه تمام بدارى.در اين عدد خلاف كردند.بهرى گفتند:مراد عدد ماه است تا عدد ماه تمام نگاه دارى.

قولى ديگر آن است كه تا عدد ايّامى كه در بيمارى و سفر روزه گشاده باشى نگاه دارى به تمام و كمال تا قضا ⁽⁴⁾كنى آن را به مانند آن،و اين قول بيشتر مفسّران است،و در آيت دليل نيست نزد اصحاب عدد بر قول اوّل كه گفتيم از بعضى مفسّران،براى آن كه خداى تعالى گفت:تا عدد نگاه دارى و تمام بكنى ⁽⁵⁾.و بر قول [اوّل كه گفتند] ⁽⁶⁾عدد راجع است با ماه،اگر مراد عدد ماه است،ماه عبارت بود يك بار از سى روز و يك بار از بيست و نه روز،و در هر دو[مستعمل است] ⁽⁷⁾و استعمال ايشان يك لفظ را در دو معنى يا ⁽⁸⁾بسيارى معانى ظاهر استعمال دليل حقيقت كند،چون لفظ[«قرء»و«شفق»،و بيان] ⁽⁹⁾اين مستقصى در جاى خود بيايد-ان شاءاللّٰه.

قوله: وَ لِتُكَبِّرُوا اللّٰهَ عَلىٰ مٰا هَدٰاكُمْ ،در او دو قول گفتند:قولى آن كه تا [خداى را تعظيم] ⁽¹⁰⁾كنى و اجلال،برآن هدايت و بيان كه شما را كرد در دين، و توفيق كه داد در روزه ماه رمضان،و تخصيص كه[كرد شما را به اين] ⁽¹¹⁾ماه،دون

ساير امم.و بيشتر علما گفتند:مراد تكبير شب عيد است عقيب چهار نماز:شام و خفتن و بامداد و نماز عيد ⁽¹⁾فطر بگويد:اللّٰه اكبر اللّٰه اكبر لا اله الّا اللّٰه و اللّٰه اكبر و للّٰه الحمد على ما هدانا و له الشّكر على ما أولانا،[و به نزديك] ⁽²⁾شافعى:اللّٰه اكبر، سه بار بايد گفتن از آنگه كه ماه بينند ⁽³⁾تكبير كنند ⁽⁴⁾تا آنگه كه امام به نماز عيد بيرون آيد[228-پ].[چون امام] ⁽⁵⁾به درآيد،به تكبير او تكبير بايد كردن ⁽⁶⁾و در عيد اضحى عقيب ده نماز در شهرها،و ⁽⁷⁾پانزده نماز در منا اوّلش نماز پيشين ⁽⁸⁾،و آخرش آنگه كه ⁽⁹⁾عدد تمام شود ⁽¹⁰⁾.

مسئله ⁽¹¹⁾چند در احكام روزه با اختلاف فقها كه گفته نشده است آنجا ⁽¹²⁾:

بدان كه قضاى ماه رمضان هم متتابع روا بود هم متفرّق،و تتابع اولى تر بود،و مذهب شافعى و مالك هم چنين است،و مذهب اهل عراق آن است كه:او مخيّر است،و ترجيحى نگفتند هركه او روزه ماه رمضان تباه كند به جماع،قضا و كفّارت واجب بود او را،و مذهب ابو حنيفه و شافعى هم اين است،و كفّارت مرتّب است به نزديك ما و ابو حنيفه و شافعى،و به نزديك مالك مخيّر است،و بعضى اصحاب ما چنين گفتند.و آن كس كه روزه به اكل و شرب تباه كند،به نزديك ما قضا و كفّارت واجب بود او را،و به نزديك ابو حنيفه و مالك.شافعى گفت:بر او قضا بود، كفّارت نبود،و چون به نسيان كند اين افطار بر او هيچ نباشد عندنا و عند عامّة الفقهاء ⁽¹³⁾.و مالك گفت:بر او قضا بود،و هركه او جنب در روز آيد ⁽¹⁴⁾بقصد، بى ضرورتى،قضا و كفّارت لازم آيد او را.

ابن حىّ گفت:بر او قضا بود بر سبيل استحباب،و جمله فقها گفتند:بر او هيچ نباشد ⁽¹⁵⁾اگر قى بر او غلبه كند بر او هيچ نباشد،اگر قصد كند تا بر آرد بر او قضا بود.

ابو حنيفه و مالك و شافعى هم اين گفتند،و اوزاعى گفت:ابو حنيفه و مالك و شافعى هم اين گفتند،و اوزاعى گفت:اگر بى قصد او باشد قضاست بر او،و اگر بقصد كند قضا و كفّارت.و هركه او چيزى ناخوردنى چون سنگى ريگى و مانند اين فروبرد بقصد بر او قضا و كفّارت باشد به نزديك ما و مالك و اوزاعى،و اهل عراق گفتند:بر او قضا بود بى كفّارت ⁽¹⁾.ابن حىّ گفت:بر او نه قضا بود ⁽²⁾نه كفّارت.

و امّا ديوانه و مغمى عليه چون جمله ماه چنين باشند پس از آن بهتر شوند،برايشان نه قضا بود ⁽³⁾نه كفّارت،براى آن كه ايشان به فقد عقل از ⁽⁴⁾تكليف خارجند،و اوزاعى همچنين گفت ⁽⁵⁾،و اهل عراق در مجنون گفتند:بر او قضا نيست اگر همۀ ماه ديوانه باشد،و اگر در ميانه ⁽⁶⁾ماه به شود جمله ماه را قضا بايد كردن.و در مغمى عليه گفتند:

حكم او حكم بيمار است،و شافعى هم اين گفت در مغمى عليه،و گفت:بر ديوانه قضا نيست به هيچ وجه.

امّا آبستن و شيردهنده و مرد سخت پير،حكم ايشان بگفتيم كه به نزديك ما چيست،و اهل عراق گفتند:برايشان قضا بود و كفّارت.و صدقه نباشد بر ايشان، [همچنين] ⁽⁷⁾كه در بيمار ⁽⁸⁾گفتند،اعنى در حامل و مرضع.

و مالك در حامل گفت ⁽⁹⁾:بر او قضاست بس،و در مرضع گفت:قضا بازدارد، [به] ⁽¹⁰⁾هر روز مدّى طعام بدهد.و شافعى گفت:هر دو را قضا بود و فديه به مدّى طعام ⁽¹¹⁾،و اين قول موافق مذهب ماست،و قولى دگر هست شافعى را مثل قول مالك ⁽¹²⁾، مرد پير كه روزه نتواند داشتن روزه بگشايد و به هر روز نيم صاع طعام بدهد،به نزديك اهل عراق،و اين موافق مذهب ماست،و شافعى گفت:هرروزى را مدّى دهد،و اين نيز موافق مذهب ماست ⁽¹³⁾،چون از نيم صاع عاجز باشد ⁽¹⁴⁾.و مالك گفت:افطار

كند و لا شىء عليه.

قوله عزّ و علا:

سوره البقرة (2): آیات 186 تا 189

اشاره

وَ إِذٰا سَأَلَكَ عِبٰادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ اَلدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (186) أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ اَلصِّيٰامِ اَلرَّفَثُ إِلىٰ نِسٰائِكُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اَللّٰهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتٰابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفٰا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ اِبْتَغُوا مٰا كَتَبَ اَللّٰهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اِشْرَبُوا حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ اَلْخَيْطُ اَلْأَبْيَضُ مِنَ اَلْخَيْطِ اَلْأَسْوَدِ مِنَ اَلْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا اَلصِّيٰامَ إِلَى اَللَّيْلِ وَ لاٰ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عٰاكِفُونَ فِي اَلْمَسٰاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَقْرَبُوهٰا كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اَللّٰهُ آيٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (187) وَ لاٰ تَأْكُلُوا أَمْوٰالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَى اَلْحُكّٰامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوٰالِ اَلنّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (188) يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوٰاقِيتُ لِلنّٰاسِ وَ اَلْحَجِّ وَ لَيْسَ اَلْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا اَلْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهٰا وَ لٰكِنَّ اَلْبِرَّ مَنِ اِتَّقىٰ وَ أْتُوا اَلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (189)

[229-ر]

ترجمه

[و چون] ⁽¹⁾پرسند تو را بندگان من از من،من نزديكم پاسخ كنم دعاى ⁽²⁾خواننده را چون بخواند مرا گو اجابت كنى مرا و بگروى به من تا همانا رشيد شويد ⁽³⁾.

حلال كردند شما را در شبهاى روزه نزديكى ⁽⁴⁾با زنانتان،ايشان پوشش شمااند و شما پوشش ايشان ⁽⁵⁾،دانست خداى كه شما بوديد خيانت كرديد ⁽⁶⁾نفسهاى خود را،توبه پذيرفت بر شما و عفو كرد از شما،اكنون نزديكى كنيد ⁽⁷⁾ايشان را و طلب كنيد ⁽⁸⁾آنچه خداى نوشت شما را،و بخوريد ⁽⁹⁾و بياشاميد ⁽¹⁰⁾تا پديد آيد شما را رسن سفيد ⁽¹¹⁾از رسن سياه از صبح،پس تمام كنيد ⁽¹²⁾روزه تا به شب و نزديكى مكنيد ايشان را ⁽¹³⁾و شما معتكف ⁽¹⁴⁾در مسجدها،اين حدهاى خداست پيرامن ⁽¹⁵⁾آن مگرديد ⁽¹⁶⁾،همچنين بيان بكند خداى آيتهاش براى مردمان تا ايشان پرهيزگار شوند.

و مخورى مالهايتان ميان شما به ناحق،و فروگذارى ⁽¹⁾آن را به حاكمان تا بخورى ⁽²⁾[بهره] ⁽³⁾از مالهاى مردم به بزه،و شما دانى.

مى پرسند تو را از ماههاى[نو] ⁽⁴⁾،بگو كه آن وقتهاست مردمان را و حجّ را،و نيست نيكوى به آن كه در خانه ها شويد از پشتهاى آن،و لكن نيكوكارى ⁽⁵⁾آن است كه از خداى بترسى و آييد به خانه ها ⁽⁶⁾از درهاى آن،و بترسيد ⁽⁷⁾از خداى تا همانا شما ظفر يابيد ⁽⁸⁾.

قوله تعالى: وَ إِذٰا سَأَلَكَ عِبٰادِي عَنِّي ،عبد اللّٰه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه جهودان گفتند:يا محمّد!خداى دعاى ما چگونه شنود؟و تو مى گويى از اين جا تا به آسمان پانصدساله راه است،و كثافت هر آسمانى پانصدساله راه،و همچنين هفت آسمان است،خداى تعالى ⁽⁹⁾آيت فرستاد.

حسن بصرى گفت:سبب نزول آيت آن بود كه مردى بيامد و رسول را گفت [229-پ]:يا رسول اللّٰه!أ قريب ربّنا فنناجيه أم بعيد فنناديه،خداى ما به ما نزديك است تا با او مناجات كنيم؟يا دور است تا به آواز بلندش خوانيم،خداى تعالى اين آيت فرستاد،گفت:يا محمّد!چون بندگان تو را از من پرسند.در آيت حذفى و اضمارى هست«فقل لهم»،بگو ايشان را كه من نزديكم نه به مسافت بل به علم و قدرت آنچه تو از من دور پندارى از روى عالمى من به آن نزديكم،چنان دانم كه آن كس كه ⁽¹⁰⁾نزديك ⁽¹¹⁾باشد،و آن كه از من بگريزد و دور شود گمان برد كه از من دور است،او در قبضه قدرت من است،چنان كه از شما يكى كسى را در دست ⁽¹²⁾

دارد.پس مراد به قرب نه قرب مسافت است كه آن از صفات اجسام است،بر خالق اجسام روا نبود او خالق مكان است،و خالق مكان در مكان نباشد،«كان و لا مكان فخلق المكان و لم يتغيّر عمّا كان».

در خبر مى آيد كه:در عهد بعضى صحابه حبرى از احبار جهودان بيامد و از او بپرسيد كه:اخبرني عن اللّٰه اين هو،مرا ⁽¹⁾خبر ده تا خداى كجاست؟او گفت:فى السّماء على العرش،در آسمان است بر عرش.جهود گفت:فأرى الارض منه خالية،پس زمين از او خالى باشد،و او در مكانى بود دون مكانى!گفت:اين كلام زنادقه است،دور شو از پيش من،و الّا بفرمايم تا گردنت بزنند.جهود بيرون آمد و بر اسلام استهزا مى كرد.اميرالمؤمنين ⁽²⁾-عليه السّلام-از پيش او برافتاد ⁽³⁾،گفت:يا اخا اليهود!به من رسيد آنچه پرسيدى و آنچه جواب ⁽⁴⁾دادند.جواب از من بشنو،گفت:

بگو.گفت:«أين»عبارت باشد از مكان،

و كان الله و لا مكان ،و خدا بود و مكان نبود.

أين الأين فلا أين له ،مكان به مكان كرد و او را مكان نيست،

جل ان يحويه مكان و هو في كل مكان بغير مماسة و لا مجاورة يحيط علما بما فيها و لا يخلو ⁽⁵⁾شىء منها من تدبيره ،او از آن متعالى است كه در مكانى باشد،و هيچ مكان از او خالى نيست نه به مماسّت ⁽⁶⁾و مجاورت،بل به معنى علم،و من خبر دهم تو ⁽⁷⁾را به آنچه در كتاب شما هست،اگر بدانى كه من راست مى گويم ايمان آرى ⁽⁸⁾؟گفت:بلى.

گفت:نه در تورات هست كه روزى موسى-عليه السّلام-نشسته بود،چهار فرشته بر ⁽⁹⁾او حاضر شدند.موسى از ايشان بپرسيد كه:من أين أقبلتم؟يكى گفت:از اقصى مشارق ⁽¹⁰⁾زمين مى آيم من عند اللّٰه.و يكى گفت:من از اقصى مغارب زمين مى آيم من عند اللّٰه،و يكى گفت:از آسمان هفتم مى آيم من عند اللّٰه،و يكى گفت:از زمين

هفتم مى آيم من عند اللّٰه.موسى-عليه السّلام-گفت:سبحان من لا يخلو ⁽¹⁾منه مكان و لا يكون الى مكان اقرب منه الى مكان.

جهود گفت:گواهى دهم كه حق آن است كه تو مى گويى،و تو به جاى پيغمبر اولى ترى از ديگران.قرب در حقّ قديم تعالى به اين معنى باشد.

قوله: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ ⁽²⁾،دعاى دعاكننده را اجابت كنم چون مرا بر خواند.اگرچه در ظاهر كلام شرط مصلحت نيست،امّا قول ⁽³⁾در ضمن كلام به مصلحت مشروط باشد،اگر صلاح دانم تا سؤال سايل را مادّه منقطع شود،كه ما بسيار كس را مى بينيم كه دعا مى كنند ⁽⁴⁾و اجابت نيست دعاى ايشان را،گوييم:

براى آن كه اين وعده مطلق نيست،بل مشروط است بانتفاء المفسدة.

اگر گويند:چون دعا را اجابت نخواهد بودن،آيت را چه فايده بود؟گوييم:

فايده آيت حثّ و تحريض به شرط خود ⁽⁵⁾،اللّهمّ افعل[230-ر]بي كذا و كذا ان كان فيه صلاحي،و براى اين دعوات ائمّه ⁽⁶⁾-عليهم السّلام-مشروط است به اين شرط:و لا حاجة من حوائج الدّنيا و الآخرة لك فيها رضى و لى ⁽⁷⁾فيها صلاح الّا قضيتها،و اگر به لفظ نگويد بايد كه در نيّت بود.

اگر گويند:آنچه مصلحت به آن تعلّق دارد،لا بدّ خداى تعالى خود آن بكند،چه فايده باشد در دعا كردن؟گوييم از اين دو جواب است:يكى آن كه دعا عبادتى است از جمله عبادات،من

قوله-عليه السّلام: الدعاء عبادة ⁽⁸⁾،و از جمله آن دعوات قوله تعالى: قٰالَ ⁽⁹⁾رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ ⁽¹⁰⁾،بار خدايا حكم به حق كن،و اگر ما گوييم و اگر نه، خداى تعالى حكم جز به حق نكند،و لكن ما را اين گفتن عبادت است و ما به اين

متعبّديم تا مستحقّ ثواب شويم.

و جواب دوم آن كه بسيار چيزها باشد كه خداى تعالى مصلحت در آن داند كه عند دعا دهد،و اگر دعا نكنند مصلحت نبود.پس دعا شرط باشد در حسن و صلاح او.

اگر گويند:خداى تعالى دعاى كافر و فاسق را اجابت كند؟گوييم:جماعتى اهل علم روا نداشتند،گفتند:براى آن كه آن كس كه او مستجاب الدّعوة باشد در دين مسلمانى مستحقّ مدح باشد،و كافر نشايد كه مستحقّ مدح بود،و اين اختيار ابو علىّ الجبّائىّ است.ابن الأخشاد ⁽¹⁾گفت:روا بود كه خداى تعالى اجابت دعاى كافر كند بر وجه استصلاح،چنان كه روا بود كه رسول-عليه السّلام-اجابت كند بعضى كفّار را چون از او چيزى التماس كنند كه قبيح نباشد ⁽²⁾و اين وجه نيكوتر است.

و دعا بر دو ضرب بود:يكى حمد و ثناى خداى تعالى بود،چنان كه:يا حىّ يا قيّوم يا ذا الجلال و الاكرام يا ربّ يا اللّٰه ربّنا لك الحمد لا اله الّا انت.نوع ديگر:

اللّهم افعل بي كذا و كذا.

و در معنى«قريب»دو وجه گفتند اين جا:يكى آن كه قريب الاجابة بمعنى ⁽³⁾سريع الاجابة،دوم ⁽⁴⁾آن كه:يسمع الدّعاء كما يسمعه القريب.

و امّا اصل جواب و اجابت من الجوب باشد،و هو القطع،يقال:فلان جوّاب الآفاق،قال الرّاجز:

جوّاب بيداء بها عروفلا يأكل البقل و لا يريف

و منه قوله تعالى: وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ ⁽⁵⁾،اى قطعوا.و اجتاب ⁽⁶⁾الظّلام اذا قطعه و انجاب السّحاب اذا انقطع و انقشع،براى آن كه به جواب سؤال سايل منقطع شود،و گفتند:براى آن كه طمع سايل منقطع شود،امّا به انجاح و امّا به يأس.

و«دعا»،خواندن باشد كه:يا فلان،و طلب فعل باشد-چنان كه بگفتيم.

فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي ،با«واو»و«فا»تسكين«لام»امر نيكوتر بود از تحريكش،و با «ثمّ»تحريك نيكوتر باشد.ابو عبيده گفت:استجاب و أجاب بمعنى واحد،و انشد لكعب ⁽¹⁾بن سعد الغنوىّ:

و داع دعا يا[من يجيب إلى النّدى] ⁽²⁾فلم يستجبه عند ذاك مجيب

و مبرّد فرق كرد و گفت:در استجابت اذعانى ⁽³⁾و گردن نهادنى ⁽⁴⁾هست،و در اجابت نيست،از اين كار اجابت ما خداى را به لفظ استجابت است كه:

اِسْتَجِيبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ ⁽⁵⁾.

و«لعلّ»به معنى«كى» ⁽⁶⁾با[شد،تا شما] ⁽⁷⁾را شد شوى،و به معنى رجا و طمع بود،لكن نه از خداى،بل كه از مكلّف.و الرّشد اصله اصابة الخير و هو[ضدّ الغىّ، و فلان لرشدة] ⁽⁸⁾،و فلان لغيّة اى لزنية و الرّشاد اصابة الرّشد،و الرّشد لغة فيه ⁽⁹⁾.

و بعضى مفسّران گفتند:مراد به دعا[در آيت] ⁽¹⁰⁾،[230-پ]طاعت است،و مراد به اجابت ثواب،و معنى آن است كه:هركه طاعت من دارد ثوابش دهم.

ابو سعيد خدرىّ روايت كند كه رسول-عليه السّلام-گفت:هيچ مسلمان نباشد كه خداى را بخواند به دعايى كه در او قطيعه رحمى ⁽¹¹⁾نبود و بزه اى نبود الّا ⁽¹²⁾خداى تعالى از سه خصلت يكى بدهد او را،امّا تعجيل اجابت،و امّا ذخيره آخرت به از آن،و امّا صرف كند از او سوئى ⁽¹³⁾و بدى مانند آن چيز ⁽¹⁴⁾كه او خواسته باشد در دعا.

گروهى دگر گفتند:هيچ دعا ⁽¹⁵⁾نبود الّا آن را از خداى تعالى اجابت بود،يعنى پاسخ خداى جواب آن بازدهد به حسب مصلحت به«نعم»او«لا».

امّا انجاح مطلوب تبع ⁽¹⁾مصالح بود،و اين نيز وجهى باشد در آيت.عبد اللّٰه عمر روايت كند كه رسول-عليه السّلام-گفت:

من فتح له باب فى الدّعاء فتحت له ابواب الاجابة ⁽²⁾، هركه در دعا بر او بگشايند،در اجابت بر او گشاده بود.و خداى تعالى وحى كرد به داود كه ⁽³⁾:ظالمان را بگو تا دعا نكنند و مرا نخوانند كه من بر خود واجب كرده ام كه هركه مرا بخواند اجابتش كنم،و اجابت ظالمان به لعنت كنم،و اين اخبار مقوّى اين وجه است كه گفتيم.

وجهى دگر ⁽⁴⁾در آيت آن است كه:خداى تعالى نگفت كه من در حال اجابت كنم،اجابت باشد و لكن متراخى از دعا براى آن كه بنده ⁽⁵⁾بود كه خداى تعالى آواز او بر درگاه خود دوست دارد،چنان كه محمّد بن المنكدر روايت كند از[جابر] ⁽⁶⁾عبد اللّٰه انصارى كه رسول-صلّى اللّٰه عليه و آله-گفت:بنده باشد كه خداى را مى خواند،و خداى او را دوست دارد،جبريل را گويد ⁽⁷⁾:يا جبريل!حاجت او روا كن،و لكن بدو مده ⁽⁸⁾تا فلان وقت كه من مى خواهم تا آواز او بر درگاه من مى باشد.و بنده ⁽⁹⁾باشد كه از خداى حاجتى خواهد،خداى تعالى گويد جبريل را كه:حاجت او روا كن معجّل ⁽¹⁰⁾و بدو ده تا برود،و نيز مرا نخواند كه من آواز او دوست نمى دارم.

بعضى دگر گفتند:دعا را شرايطى هست كه هركه دعا به شرط خود كند به اجابت مقرون باشد،و چون ⁽¹¹⁾شرايط آن به جاى نيارد آن دعا را اجابت نبود ⁽¹²⁾.

و شرط دعا آن است كه دعاكننده اوّل حمد و ثناى خداى گويد ⁽¹³⁾،و صلوات ⁽¹⁴⁾بر محمّد و آل محمّد دهد ⁽¹⁵⁾كه رسول-عليه السّلام-گفت:

ما من دعاء الّا بينه و بين

السّماء حجاب، هيچ دعا نيست و الّا از ميان ⁽¹⁾آن دعا و آسمان حجابى هست،چون بنده دعا كند و در مقدّمه دعا بر من صلوات نفرستاده باشد،دعا به آن حجاب برود و بر گردد،و چون در مقدّمه دعا بر من صلوات فرستد آن صلوات از پيش ⁽²⁾مى رود و حجابها مى درد،و آسمانها مى برد،و دعا براثر آن مى رود تا به زير عرش،آنگه توقيع اجابت پديد آيد ⁽³⁾.

و اميرالمؤمنين ⁽⁴⁾-عليه السّلام-گفت:هيچ دعا مكنى تا در اوّل بگويى ⁽⁵⁾كه:صلّ على محمّد و آل محمّد،و افعل بي كذا و كذا،و او همۀ چنين كردى.گفتند:چرا يا اميرالمؤمنين ؟گفت:براى آن كه اين دعا كه ⁽⁶⁾صلات ⁽⁷⁾است لا بدّ ⁽⁸⁾به اجابت مقرون بود[231-ر]،و خداى تعالى شرم دارد ⁽⁹⁾،و شرم او كرم او بود كه بنده از او دو حاجت خواهد ⁽¹⁰⁾،يكى اجابت كند و يكى نكند.

و در خبر مى آيد كه:چون بنده خود را دعا گويد ⁽¹¹⁾و مسلمانان را با خود در دعا اضافه نكند،خداى تعالى گويد:ملائكتى ⁽¹²⁾،فرشتگان من!بنده من پندارد كه سؤال از بخيلى مى كند ⁽¹³⁾،چون حاجت خود رها كند و در دعاى مسلمانان گيرد،فرشتگان گويند:بدأ اللّٰه بك،خداى ابتداى اين خير به تو كناد،پس اولى تر ⁽¹⁴⁾آن كه دعاى فرشتگان براى تو بود كه دعاى ايشان به اجابت نزديكتر باشد.

ابراهيم ادهم را گفتند:ما ⁽¹⁵⁾بالنا نذعو ⁽¹⁶⁾فلا نجاب ⁽¹⁷⁾،چرا ما دعا مى كنيم ⁽¹⁸⁾اجابت نمى آيد؟گفت:براى آن كه شما خداى را بشناختى ⁽¹⁹⁾،و طاعتش نمى دارى،و

پيغامبر را بشناختى و متابعت او نكردى،و قرآن بدانستى ⁽¹⁾و برآن كار نمى كنى ⁽²⁾،و نعمت خداى مى خورى ⁽³⁾و شكرش نمى گزارى ⁽⁴⁾،و بهشت بدانستى ⁽⁵⁾و طلب نكردى ⁽⁶⁾، و دوزخ بشناختى ⁽⁷⁾و از او بنگريختى ⁽⁸⁾،و شيطان را بشناختى ⁽⁹⁾و مخالفتش نكردى ⁽¹⁰⁾، و مرگ را بشناختى ⁽¹¹⁾و ساز او بنكردى،و مردگان را بنگريدى ⁽¹²⁾و عبرت برنگرفتى ⁽¹³⁾، و عيب خود رها كردى ⁽¹⁴⁾و به عيب ⁽¹⁵⁾مردم مشغول شدى،دعاى شما را كى اجابت كنند! قوله: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيٰامِ الرَّفَثُ إِلىٰ نِسٰائِكُمْ ،مفسّران گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه در بدايت فرض صيام حق تعالى چنان فرمود كه:چون روزه دار روزه بگشادى،طعام و شراب و جماع چندانى روا بودى او را كه نماز خفتن بكردندى ⁽¹⁶⁾، چون از آن وقت بگذشتى حرام شدى تا بر دگر شب نماز شام،و اگر بخفتى پيش ازآن كه افطار كردى-و آن وقت مضيّق بگذشتى-همچنين روا نبودى او را از اين معنى چيزى تا بر دگر شب.

شبى از شبهاى ماه رمضان بعضى صحابه نماز خفتن با رسول-عليه السّلام- بكرد ⁽¹⁷⁾،و گفتند:عمر خطّاب بود ⁽¹⁸⁾-و با خانه شد،نفس او را مطالبت كرد به خلوت حلال خود و وقت رفته بود ⁽¹⁹⁾.او خلوت كرد،چون فارغ شد غسل كرد،پشيمانيى سخت او را دريافت،بامداد برخاست ⁽²⁰⁾و به نزديك رسول آمد و گفت:يا رسول اللّٰه! من به شكايت اين نفس خاطئه پيش تو آمده ام.رسول-عليه السّلام-گفت:چه افتاد؟

قصّه بازگفت.رسول-عليه السّلام-گفت:خطا كردى.

جماعتى ديگر برخاستند و گفتند:يا رسول اللّٰه!ما را هم اين حادثه افتاد،و لكن شرم داشتيم كه اين حديث در مجلس تو بگوييم،هيچ رخصتى هست ما را؟رسول -عليه السّلام-گفت:رخصت به دست من نيست،خداى تعالى از كرمش اين حكم از ايشان برگرفت،و اين آيت فرستاد،و مباح كرد ايشان را مقاربت كردن با حلال خود در شبهاى ماه رمضان،گفت:حلال كردند شما را شب روزه.

و نصب او بر ظرف است،اى في ليلة الصّيام،و كوفيان گفتند:منصوب است بعدم الخافض.

اَلرَّفَثُ إِلىٰ نِسٰائِكُمْ ،«رفث»كنايت است از جماع.

عبد اللّٰه عبّاس گفت:انّ اللّٰه[حيىّ] ⁽¹⁾كريم،خداى تعالى شرمگن ⁽²⁾است،يعنى كريم است.اين لفظ مصرّح نگفت به كنايت گفت هرجا ⁽³⁾كه گفت،يك جا مباشرت گفت،و يك جا ملامست،و يك جا افضا و يك جا دخول و يك جا رفث.

دگر خواست تا تو را ادب آموزد تا اين لفظ[بر زبان] ⁽⁴⁾،[231-پ]نرانى،چه در عرف مستهجن است.دگر آن كه عرب اين كنايات گفته اند،و قرآن به لغت ايشان فرود آمد،و اين همۀ كنايات است از جماع،قال الشّاعر:

فظلنا هنالك في نعمةو كلّ اللّذاذة الّا الرّفث

اى غير الجماع.

قتيبى ⁽⁵⁾گفت:رفث افصاح و تصريح باشد به ذكر آنچه كنايت بايد كردن از او از ذكر نكاح،و اصل او فحش باشد و كلام قبيح،و قال العجّاج:

و ربّ اسراب حجيج ⁽⁶⁾كظّمعن اللّغا و رفث التّكلّم

زجّاج گفت:رفث كلمتى است جامع هر مراد را كه مردان را باشد از زنان،قال الشّاعر:

و يرين من انس الحديث زوانياو بهنّ عن رفث الرّجال نفار

و در حرف ⁽¹⁾عبد اللّٰه مسعود هست:الرّفوث، هُنَّ لِبٰاسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ ، اين هم از كنايات مليح است،گفت:ايشان لباس شمااند و شما لباس ايشان ⁽²⁾، يعنى ملتبس شوى ⁽³⁾به يكديگر و ملتوى،كما قال الشّاعر:

فأصبحت أنّى تأتها تلتبس بهاكلا مركبيها تحت رجلك شاجر

و گفتند ⁽⁴⁾:وجه تشبيه از اينجاست كه چون وقت خواب برهنه شوند بشره هريك از ايشان ملاقى باشد بشره صاحبش را به منزله لباس،قال النّابغة الجعدىّ:

اذا ما الضّجيع ثنى جيدها ⁽⁵⁾تثنّى فكانت ⁽⁶⁾عليه لباسا

ربيع انس گفت:مراد آن است:هنّ لحاف لكم و انتم لحاف لهنّ،و لحاف جامه خواب باشد.

بعضى دگر از مفسّران گفتند:مراد از لباس سكن ⁽⁷⁾است،چنان كه در شب گفت: وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبٰاساً ⁽⁸⁾،اى سكنا،هريكى از ايشان سكن صاحبش باشد كه دل او به او ساكن شود،دليلش قوله تعالى: وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِيَسْكُنَ ⁽⁹⁾إِلَيْهٰا ⁽¹⁰⁾.

بهرى دگر گفتند:مراد به لباس آن است كه چنان كه جامه وقايت كند ⁽¹¹⁾خداوندش را ⁽¹²⁾از سرما و گرما ايشان هريكى ⁽¹³⁾وقايت كنند و حمايت ⁽¹⁴⁾صاحبش را از حرام،چنان كه در خبر آمد:

من تزوج فقد أحرز نصف دينه فعليه بالنصف الآخر ، گفت:هركه زن بكرد نيمه دين خود را در حرز گرفت،بر اوست كه نيمه ديگر نگاه دارد.

بعضى دگر گفتند:براى آن كه هريكى از ايشان سترى بود صاحبش را عند ⁽¹⁵⁾

مباشرت كاللّباس،و اين قول ابن زيد است.ابو عبيده گفت:از زن كنايت كنند به لباس و فراش و ازار،شاعرى گفت عمر خطّاب را:

[أ لا ا] ⁽¹⁾بلغ ابا حفص رسولافدى لك من اخي ثقة ازاري

قيل:نسائي،و قيل:نفسي.

عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَكُمْ ،خداى دانست كه شما با خود خيانت كرده اى ⁽²⁾يعنى بالجماع بعد العشاء الآخرة،به آن كه از پس نماز خفتن با زنان خود [خلوت] ⁽³⁾كرده اى ⁽⁴⁾و ⁽⁵⁾شما را از آن نهى كرده بودند و اين هم كنايتى نيكوست، براى آن كه آن كس كه با كسى خيانتى كند نقصانى كند غير خود را ⁽⁶⁾براى منفعت خود،ايشان در اين باب نقصان حظّ خود كردند از ثواب،خداى تعالى آن را خيانت خواند،پس آنگه چنان پوشيده داشتند تا از خود پنداشتى ⁽⁷⁾پوشيده مى دارند ⁽⁸⁾،چنان كه خائن خيانت ⁽⁹⁾پوشيده دارد،حق تعالى به خيانت كنايت كرد از اين[دو معنى] ⁽¹⁰⁾. فَتٰابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفٰا عَنْكُمْ ،اكنون چون توبه كردى ⁽¹¹⁾،خداى تعالى توبه شما قبول كرد و عفو بكرد شما را ⁽¹²⁾،اين دليل است بر آنكه قبول توبه بر خداى تعالى واجب نيست،و اسقاط عقاب نه بر سبيل وجوب است عند آن كه عقيب ⁽¹³⁾قبول توبه، لفظ عفو گفت،و آن را كه اسقاط[232-ر]عقاب او واجب باشد در حقّ او لفظ عفو نيكو نباشد.

فَالْآنَ ،اكنون،اين عبارت است از حال،اعنى آن وقت كه در او باشى،و هو الزّمان بين الزّمانين،وقتى باشد از ميان دو وقت ماضى و مستقبل،آن را هم حال خوانند و هم حاضر در عبارت نحويان. بَاشِرُوهُنَّ ،اكنون مباشرت كنى با ايشان،

لفظ امر است و مراد اباحت،چنان كه گفت: وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا ⁽¹⁾...،و قوله:

فَإِذٰا قُضِيَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ ⁽²⁾...،و اين نيز كنايت است از جماع براى آن كه بشره هريكى از ايشان مماسّ بود بشره صاحبش را.و«بشر» ⁽³⁾بيرون پوست مردم باشد.

وَ ابْتَغُوا مٰا كَتَبَ اللّٰهُ لَكُمْ ،و طلب كنى آنچه خداى نوشته است شما را.و «بغى»طلب باشد،يقال:بغى الشّىء بغيا،و البغاء الزّناء،و البغى الطّلب لما ليس لك،و از اين جا ⁽⁴⁾خروج را بر امام حق بغى خواند ⁽⁵⁾.و ابتغاء،افتعال باشد از اين بنا.

بيشتر مفسّران گفتند:مراد فرزند است،يعنى غرض نبايد ⁽⁶⁾كه قضاى شهوت بود ⁽⁷⁾، بايد كه غرض تناسل بود.

ابن زيد گفت:ما احلّ اللّٰه لكم من الجماع،قتاده گفت:ما رخّص اللّٰه لكم فيه،يعنى آنچه خداى رخصت داد شما را در آن.معاذ جبل گفت:يعنى شب قدر ⁽⁸⁾، و آنچه به ظاهر آيت لايق است قول آن كس است كه گفت:مراد طلب فرزند است، و رسول-عليه السّلام-گفت:

تناكحوا تكثروا فانّي أباهي بكم الامم يوم القيامة حتّى ⁽⁹⁾بالسّقط.

و انس مالك روايت كند كه زنى ⁽¹⁰⁾نام او حولاء-و او زنى بود عطّاره-يك روز در نزديك عائشه آمد،گفت:يا أمّ المؤمنين!بدان كه من زن مردى ام،هر شب كه او درآيد ⁽¹¹⁾من خويشتن ⁽¹²⁾بيارايم و معطّر كنم بمانند آن شب كه مرا پيش او بردند،و به وقت خفتن به بستر او در شوم،و او روى از من بگرداند،و من ⁽¹³⁾براى خداى روى از او بنگردانم و تحمّل كنم،گمان من چنان است كه او را با من خوش نيست ⁽¹⁴⁾،مرا

بر اين مزد ⁽¹⁾باشد؟گفت ⁽²⁾:بنشين تا رسول خداى درآيد.او بنشست،رسول -عليه السّلام-در آمد،بوى عطر ⁽³⁾شنيد،گفت:يا عائشه!عطر خريده اى يا حولاء عطّاره اين جا بوده است؟گفت:يا رسول اللّٰه!او حاضر است و مى خواهد كه مسئله ⁽⁴⁾پرسد،آنگه حولاء قصّه خود با رسول بگفت.رسول-عليه السّلام-گفت:برو طاعت او دار ⁽⁵⁾و فرمان او بر،گفت:يا رسول اللّٰه!هم چنين كنم،و لكن مرا در اين چه مژده ⁽⁶⁾باشد؟ رسول-عليه السّلام-گفت:هيچ زنى نباشد كه ⁽⁷⁾در خانه شوهر چيزى برگيرد و بنهد،و غرض او صلاح شوهر باشد،و الّا خداى تعالى او را حسنه اى بنويسد و سيّئه اى بسترد ⁽⁸⁾و درجه اى ⁽⁹⁾برفيع كند.و هيچ زن نباشد كه از شوهر بار برگيرد،و الّا او را چندان مزد باشد كه روزه دار نماز كن را كه شب نخسپد،و روز روزه نگشايد و در سبيل خداى جهاد كند.هيچ زن نباشد كه او را درد زادن بگيرد ⁽¹⁰⁾و الّا به هر درد او را مزد آن كس دهند كه برده ⁽¹¹⁾آزاد كرده بود،و به هريك يك بار كه كودك را شير دهد چنان بود كه برده اى ⁽¹²⁾آزاد كرده ⁽¹³⁾،چون ⁽¹⁴⁾كودك را از شير بازگيرد مناديى از آسمان ندا كند كه:اى زن!تو را عمل كفايت كردند در گذشته،عمل با پس ⁽¹⁵⁾گير در آينده.

عائشه گفت:زنان را خير ⁽¹⁶⁾بسيار دادند،شما را كه مردانى ⁽¹⁷⁾چيست؟رسول -عليه السّلام-بخنديد و گفت:هيچ مردى نباشد كه دست زن ⁽¹⁸⁾گيرد بر طريق مراوده، و الّا ⁽¹⁹⁾او را حسنه اى بنويسند.اگر دست در گردنش كند ده حسنه،اگر بوسه دهد

بيست حسنه،اگر با او نزديكى كند چندانى ثوابش دهند كه از همۀ دنيا به بود.چون برخيزد كه غسل كند،آب بر هيچ موى او نرسد[232-پ]و الّا ⁽¹⁾سيّئتى محو كنند ⁽²⁾او را،و درجه اى بدهندش.و آنچه او را برآن غسل بدهند به باشد از دنيا و هرچه در اوست،و خداى تعالى به او مباهات كند،با فرشتگان گويد:به بنده من نگرى!در شبى ⁽³⁾سرد برخاسته است،براى من غسل مى كند،گواه كردم شما را كه او را بيامرزيدم.

قوله: وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا ،آيت در مردى انصارى آمد،در نامش خلاف كردند.معاذ جبل گفت:نامش ابو صرمه بود.البراء بن عازب گفت:قيس بني صرمه،عكرمه و سدّى گفتند:ابو قيس بن صرمة بن مالك بن عدىّ النّجّار،و اين مرد همۀ روز كار كرده بود در زمينى كه او را بود،در ماه رمضان نماز شام آمد و پاره اى خرما آورد،و زن طعامى نساخته بود،تا زن به آن مشغول شد كه طعامى سازد،او را خواب غالب شد و بخفت، نماز خفتن در آمد و او روزه بر آبى گشاده بود بس و طعامى نخورده بود.و در ابتدا شرع چنين بود كه ⁽⁴⁾:پس از نماز خفتن،طعام و شراب و نكاح حرام بودى.

مرد بيدار شد و وقت افطار رفته بود ⁽⁵⁾،برخاست گرسنه و رنجور،و دست به طعام نيارست كردن از بيم خداى-عزّ و جلّ.بر دگر روزه ⁽⁶⁾روزه داشت،سخت رنجور شد و از پاى بيفتاد.نماز پيشين رسول-عليه السّلام-او را ديد،گفت:يا با قيس ⁽⁷⁾!تو را چه بود؟او قصّه خود بگفت.رسول-عليه السّلام-براى او دلتنگ شد،خداى تعالى اين آيت فرستاد و تخفيف تكليف فرمود،گفت:اين حكم برگرفتم از آنگه كه آفتاب فروشود طعام و شراب خورى تا آنگه كه صبح صادق برآيد،و اين را نيز صورت،امر است و معنى ⁽⁸⁾،اباحت،حق تعالى كنايت كرد از شب به رسن سياه،و از صبح به رسن سپيد،و شاعر گفت:

الخيط الابيض وقت الصّبح منصدعو الخيط الأسود جوز ⁽¹⁾اللّيل مركوم

و براى آن تشبيه كرد ايشان را به رسن كه ممتدّ و كشيده شوند چون رسن،قال ابو دؤاد ⁽²⁾فى الصّبح:

فلمّا أضاءت لنا سدفة ⁽³⁾[و لا] ⁽⁴⁾من الصّبح خيط أنارا

و در تفسير از رسول-عليه السّلام-نصّ آمد،عدىّ بن حاتم گويد:رسول -عليه السّلام-مرا نماز و روزه بياموخت و در باب روزه گفت:چون آفتاب فروشود روزه بگشاى،و آنگاه مباح است تو را طعام و شراب خوردن تا آنگه كه رسن سپيد از رسن سياه پيدا شود تو را،گفت:من در شب برخاستم و دو رسن پيش خود بنهادم و در او مى نگريدم،بر من مشتبه بود،گاهى پيدا شدى و گاهى ملتبس،بيامدم و رسول را -عليه السّلام-خبر دادم،بخنديد و مرا گفت:يا ابن حاتم![نمى] ⁽⁵⁾دانى كه مراد بياض صبح است از سواد شب.

سهل بن سعد ⁽⁶⁾گفت:در آيت مِنَ الْفَجْرِ نبود،به اوّل صحابه رسول بيشتر به شب دو رسن پيش خود بنهادندى و اعتبار مى كردندى،خداى تعالى براى بيان بفرستاد:

مِنَ الْفَجْرِ .«من»اوّل شايد كه ابتداى[غايت] ⁽⁷⁾بود،و شايد كه تبيين را بود ⁽⁸⁾،امّا دوم جز تبيين را نشايد.

و«فجر»انشقاق عمود صبح باشند و ابتداى روشناى او،من قولك:انفجر الماء إذا انبعث و جرى،چنان كه آب از زمين برآيد و آنگاه برود و پراگنده شود و همچنين سپيد و روشن باشد[و پيدا شود] ⁽⁹⁾از تيرگى خاك،براى اين صبح را«فجر»خوانند.

بدان كه صبح دو است:يكى كاذب و يكى صادق.صبح اوّل را كاذب گويند،

و آن روشنايى بود مستطيل بر درازنا ماننده ⁽¹⁾دنبال گرگ،پس از آن تاريك ⁽²⁾شود،آن را حكمى نيست در شرع،عند آن[233-ر]نماز فريضه نشايد كردن و طعام و شراب خوردن حرام نشود،و براى آنش كاذب خوانند كه خويشتن مثلا به صورت چيزى نمايد كه آن را حكمى باشد و بر حقيقت حكمش نبود،پس پندارى در آنچه مى نمايد دروغ مى گويد.

و دوم ⁽³⁾صبح صادق باشد،و آن روشناى ⁽⁴⁾مستطير بود،چون برآيد پراگنده شود، آن را در شرع حكم اين باشد كه عند آن نماز بامداد واجب شود،و روزه دار را تناول چيزى كردن كه روزه تباه كند حرام شود.

سمرة بن جندب روايت كند كه رسول-عليه السّلام-گفت:

لا يمنعكم من السّحور أذان بلال و لا الصّبح المستطيل و لكنّ الصّبح المستطير، گفت:نبايد كه بانگ نماز بلال شما را منع كند از سحور خوردن،و نه اين صبح به ⁽⁵⁾درازنا،و لكن مانع اين صبح مستطير پراگنده بود،و در خبر دليل است بر آنكه بانگ نماز بامداد پيش،از وقت فريضه شايد كردن-تنبيها على صلاة اللّيل.

آنگه بيان وقت افطار كرد،گفت: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيٰامَ إِلَى اللَّيْلِ ،پس روزه تمام بدارى تا به شب.و«الى»در برابر«من»انتهاى غايت را باشد،كأنّه قال:من طلوع الفجر الى غروب الشّمس،از آنگاه كه صبح صادق برآيد تا آنگاه كه آفتاب فروشود .

عبد اللّٰه بن أوفى ⁽⁶⁾گفت:با رسول-عليه السّلام-بودم در بعضى سفرها،و رسول -عليه السّلام-روزه داشت.چون آفتاب فروشد،مرا گفت:

اجدح لي، براى من پاره اى پست تر كن.من گفتم:يا رسول اللّٰه!لو امسيت،اگر صبر كنى ⁽⁷⁾تا شب درآيد.رسول ⁽⁸⁾دگرباره گفت:

اجدح لى. من گفتم:يا رسول اللّٰه انّ علينا نهارا،هنوز روز است.رسول-عليه السّلام- سيوم بار بازگفت.من آنچه فرمود بكردم.مرا گفت:

چون شب از اين جانب درآيد و روز از آن جانب بشود و آفتاب فروشود وقت روزه گشادن باشد،و شب عبارت است من غروب الشّمس الى طلوع الفجر الثّانى.

وَ لاٰ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عٰاكِفُونَ فِي الْمَسٰاجِدِ ،مجاهد در شاذّ خواند ⁽¹⁾:

فى المسجد.و عكوف و اعتكاف مقام باشد بر كارى،يقال:عكف على كذا و اعتكف و عكف بالمكان اذا أقام به،قال اللّٰه تعالى: فَأَتَوْا عَلىٰ قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلىٰ أَصْنٰامٍ لَهُمْ ⁽²⁾...،قال الفرزدق وصف القدور:

ترى حولهنّ المعتفين كأنّهمعلى صنم فى الجاهليّة عكّف

و قال الطّرمّاح ⁽³⁾:

فبات بنات اللّيل حولى عكّفاعكوف البواكي بينهنّ صريع

و در شرع مقام بود در بعضى مساجد براى عبادت،و نزديك ما درست نباشد الّا به سه شرط:يكى آن كه اعتكاف او در مسجدى بود از اين چهار مسجد:

مسجد الحرام،يا مسجد رسول به مدينه،يا مسجد كوفه،يا مسجد بصره،چه اين مسجدها آن است كه پيغامبر يا امام-عليهما السّلام-در او نماز آدينه كرده اند به جماعت.

شرط دوم ⁽⁴⁾آن كه:روزه دارد كه اعتكاف به روزه درست باشد ⁽⁵⁾.

سيوم ⁽⁶⁾آن كه:سه روز نيّت كند يا ⁽⁷⁾بيشتر كه اعتكاف كمتر از سه روز نباشد.

و واجب بود معتكف را كه اجتناب كند از هرچه محرم اجتناب كند از زنان و طيب و ممارات و جدال.

و در عمل ⁽⁸⁾او هفت چيز ديگر باشد كه در احرام نبود:بيع و شرا نكند،و از مسجد بيرون نيايد الّا عند ضرورت،و در زير سايه نرود ⁽⁹⁾،و در هيچ مسجد ⁽¹⁰⁾ننشيند جز آن مسجد به اختيار،و نماز نكند در مسجد ديگر الّا به ⁽¹¹⁾مكّه كه ⁽¹²⁾هرجا كه خواهد نماز

كند.و هرگه كه ⁽¹⁾روز مباشرت كند دو كفّارتش لازم آيد:يكى براى اعتكاف،و يكى براى روزه.و اگر به شب كند يك كفّارت،و كفّارت او[233-پ]كفّارت ⁽²⁾فطر ⁽³⁾روزه رمضان باشد.و چون معتكف بيمار شود،يا زن را حيض افتد،از مسجد بيرون آيند و چون نيك شوند با سر گيرند،اگر يك روز اعتكاف داشته باشد و اگر دو روز باشد بنا كنند ⁽⁴⁾-و شرح آن در كتب فقه مسطور است.

علما خلاف كردند در اين مباشرت كه معتكف را از آن نهى كردند،قومى گفتند:مراد مجامعت است،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است و ضحّاك و ربيع ⁽⁵⁾.قتاده و مقاتل و كلبى گفتند:آيت در جماعتى آمد كه ايشان اعتكاف گرفتندى،چون ايشان را حاجت بودى،بيامدندى با زنان مقاربت كردندى و غسل بكردندى ⁽⁶⁾و با مسجد شدندى،خداى تعالى اين آيت فرستاد و نهى كرد ايشان را از آن.ابن زيد گفت:مراد به مباشرت جماع است و دون ⁽⁷⁾الجماع از لمس و قبله و انواع تلذّذ.

امّا جماع به اجماع اعتكاف را تباه كند ⁽⁸⁾،و مباشرت بدون الجماع بر دو ضرب است:يا غرض تلذّذ بوده يا نه،اگر ⁽⁹⁾غرض تلذّذ بود مكروه است عندنا و عند الشّافعى،و اعتكاف را تباه نكند عند اكثر الفقهاء،و به نزديك مالك تباه كند.

ابن جريج گفت:عطا را پرسيدم از اين مسئله،گفت:جماع تباه كند اعتكاف را،و ما دون الجماع مكروه است،و آنچه قصد او نه تلذّذ بود مباح است.

سعيد جبير روايت كند از عبد اللّٰه عبّاس كه رسول-عليه السّلام-گفت:معتكف از گناه معتكف است،تا معتكف باشد او را ثواب همۀ حسنات بنويسند.

علىّ بن الحسين-عليهما السّلام-روايت كند از پدرش كه رسول-عليه السّلام- گفت:هركه او در عشر آخر ماه رمضان اعتكاف گيرد،همچنان باشد كه دو حجّ و دو عمره كرده.

و گفتيم:كه از شرط صحّت او ⁽¹⁾روزه است،و اين مذهب اهل عراق است و مالك بن انس.شافعى گفت:بى روزه درست باشد،و حسن بصرى گفت:اگر روزه شرط كند واجب شود،و اگر شرط نكند واجب نبود.و به نزديك ما كمتر از سه روز نباشد و اهل مدينه هم چنين گفتند،و اهل عراق گفتند:هر ⁽²⁾مسجد كه در او نماز جماعت كنند اعتكاف درست باشد،و مالك گفت:جز در مسجد آدينه شهر نشايد.

و اهل عراق گفتند:زن ⁽³⁾در مسجد خانه خود شايد كه اعتكاف گيرد،و مالك گفت:

جز ⁽⁴⁾در مسجدى كه نماز جماعت كنند نشايد.شافعى گفت:زن و بنده و مسافر هركجا خواهند اعتكاف گيرند،و مالك گفت:كمتر از ده روز نشايد،و اهل عراق گفتند[كه:يك] ⁽⁵⁾روز درست باشد.

تِلْكَ حُدُودُ اللّٰهِ ،يعنى اين احكام كه گفته شد در باب روزه و اعتكاف حدّهاى خداى است.سدّى گفت:[شروط] ⁽⁶⁾اللّٰه.شهر بن حوشب گفت:فرائض اللّٰه.

ضحّاك گفت:معصية اللّٰه.

و«حدّ»در لغت بر معانى آمد،حدّ منع بود،يقال:حدّه عن كذا[اذا منعه] ⁽⁷⁾،و «حدّ»،حدّ سراى بود.و«حدّ»فريضه اى باشد از فرائض خداى،و«حدّ»حدّ زانى باشد و جز او.و حدّ شمشير تيزناى[او بود] ⁽⁸⁾.و حدّ در خلق حدّت ⁽⁹⁾باشد،و حدّ فرق باشد ميان دو چيز،و حدّ غايت چيز بود،و حدّ شراب حدّتش باشد،و احداد[المرأة] ⁽¹⁰⁾سوك داشتن زن بود بر شوهر ⁽¹¹⁾،و تيز كردن ⁽¹²⁾كارد و شمشير بود.و احداد نظر،تيز نگريستن باشد.و محادّت ممانعت و عصيان است،في قوله: إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ⁽¹³⁾...،و حديد آهن بود،و حدّاد آهنگر بود و زندانبان،و منه المثل:تقيس الملائكة[234-ر]بالحدّادين،و اصل اين همۀ راجع است با منع،قال الاعشى:

فقمنا و لمّا يصح ديكناالى جونة عند حدّادها

اى صاحبها الّذي يحفظها،و قال النّابغة:

الّا سليمان اذ قال المليك لهقم فى البريّة فاحددها عن الفند

اى امنعها.

و حدود كلمات كه متكلّمان نهند از اينجاست،و براى آن گفتند كه بايد تا جامع و مانع بود و مطّرد و منعكس و شامل و كامل.

«و حدود اللّٰه»،آن حدّهاست كه خداى تعالى در شرع بزد تا از آن تعدّى نكنند بر تشبيه به حدود سراى.

فَلاٰ تَقْرَبُوهٰا ،گرد آن مگردى ⁽¹⁾و پيرامن آن مشوى ⁽²⁾،يقال:قربت الشّىء اقربه قربانا و قربت منه اقرب قربا.

كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اللّٰهُ آيٰاتِهِ لِلنّٰاسِ ،خداى-جلّ جلاله-چنين بيان كند آيتهايش براى مردمان.و مراد به آيات،ادلّه است كه در شرع نصب كرد بر احكام از حلال و حرام، كه امرونهى به آن متعلّق است. لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ،تا ⁽³⁾متّقى شوند و اجتناب كنند از تعدّى آن.

قوله: وَ لاٰ تَأْكُلُوا أَمْوٰالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبٰاطِلِ -الآية.مقاتل حيّان گفت و ابن السّائب كه:اين آيت در امرؤ القيس بن عابس الكندىّ آمد و در عبدان بن اشوع،و آن بود كه ايشان پيش رسول-عليه السّلام-شدند به خصومت براى زمينى.چون به وقت سوگند رسيد،آن كه صاحب يد ⁽⁴⁾بود دست بداشت ⁽⁵⁾و اختيار ⁽⁶⁾سوگند خوردن نكرد ⁽⁷⁾، خداى تعالى اين آيت فرستاد.

در معنى آيت دو قول گفتند:يكى آن كه خداى گفت:مالهايتان از ميان شما ⁽⁸⁾به باطل مخورى از خيانت و رشوت و سرقت،يعنى مال يكديگر،چنان كه گفت:

وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ ⁽¹⁾...، وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ⁽²⁾...،اى بعضكم بعضا،خود را عيب مكنى و خود را مكشى،يعنى يكديگر را براى آن كه چون شما در يك ملّتى ⁽³⁾به حكم يك شخصى ⁽⁴⁾،

لقوله-عليه السّلام: المؤمنون كنفس واحده.

و قولى ديگر اين است كه:مال خود به باطل مخورى،يعنى تلف مكنى به ناواجب در شرب خمر و معازف و انواع قمار و آنچه بدين ماند.باقر-عليه السّلام- گفت:«بالباطل»اى باليمين الكاذبة،به سوگند به دروغ،و اين قول مطابق قول اول است.صادق-عليه السّلام-گفت:خداى تعالى دانست كه در اين امّت ⁽⁵⁾

16-14-12-11-9-6) .اساس:افتادگى دارد،با توجّه به مج،و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

حاكمان باشند كه حكم به ناحق كنند،[خداى تعالى] (6)بندگان را نهى كرد ازآن كه به حكومت نزد ايشان روند.و اصل«باطل»ذاهب و زائل باشد،يقال:بطل ⁽⁶⁾الشّىء بطلا و بطولا و بطلانا. وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَى الْحُكّٰامِ ،و اصل«إدلاء»در رسن بود كه به چاه فروگذارند ⁽⁷⁾،يقال:ادليت[الدّلو اذا] (9)ارسلتها لتملأها،قال اللّٰه تعالى:

فَأَدْلىٰ دَلْوَهُ ⁽⁸⁾...،و اصل«إدلاء»از دلو است،و دلاها اذا اخرجها.آنگاه هر[إلقاء قولى] (11)يا فعلى را ادلاء گفتند،و آن را كه حجّت خود عرض كند،گويند:أدلى بحجّته،براى آن كه حجّت او دستاويز و متمسّك او باشد[بمثابت رسن] (12)، قال الشّاعر:

فقد جعلت اذا ما حاجتي عرضت ⁽⁹⁾بباب دارك أدلوها بأقوام

و يقال:دلا ركابه يدلوها اذا[ساقها سوقا] (14)رفيقا،قال الرّاجز:

يا من قد ⁽¹⁰⁾تدلوا المطىّ دلواو تمنع العين الرّقاد الحلوا

يعنى مالهايى كه شما نتوانى بردن[و بخوردن] (16)از آن مردمان به دهن حاكمان بازمنهى و به تحفه ايشان مكنى.

و نحويان در محلّ اين جمله خلاف كردند،بهرى گفتند:«واو»[عطف است] ⁽¹⁾،[234-پ]و محلّ جمله فعلى جزم است عطفا على قوله: وَ لاٰ تَأْكُلُوا ، چنان كه گويى:لا تأكل ⁽²⁾السّمك و تشرب اللّبن نهى باشد از هر دو بهرى دگر گفتند:محلّ او نصب است به اضمار«أن»،و اين را«واو»جمع خوانند،چنان كه:لا تأكل السّمك و تشرب اللّبن،معنى آن است كه جمع مكن ميان هر دو،إمّا اين كن و إمّا آن،و مانند اين قول شاعر است:

لا تنه عن خلق و تأتى مثلهعار عليك إذا فعلت عظيم.

معنى آن بود كه:مال مردم به باطل مخورى،آنگه بر سرى آنچه بتوانى ⁽³⁾به دهن حاكم ⁽⁴⁾بازنهى،يعنى جمع مكنى بر اين قول ميان اين دو خصلت بد تا چنان نبود كه آن مثل:مع الحمّى دمّل و مع كفره قدرىّ.

لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ ،اى قطعة.و«فريق»،فعيل بود به معنى مفعول،يعنى آن پاره كه بازبرند از مال و جدا كنند،و لفظ فريق و طايفه ⁽⁵⁾در مال استعمال كردن براى آن است كه مال عرب بيشتر اشتر و گوسفند ⁽⁶⁾باشد و چهارپا،و آن فرق و طوائف و قطع بود،بيانش

قوله-عليه السّلام: لو كان لابن آدم واديان من مال لابتغى ⁽⁷⁾اليهما ثالثا ⁽⁸⁾و لا يملأ جوف ابن آدم الا التراب و يتوب الله على من تاب ،اگر آدمى را دو وادى مال باشد طلب سيوم ⁽⁹⁾كند،و اين معنى صورت نبندد ⁽¹⁰⁾الّا در چهار پاى ⁽¹¹⁾-چنان كه گفتيم.

بِالْإِثْمِ ،اصل«إثم»در لغت تقصير باشد،اعشى گفت در وصف شترى:

جماليّة تغتلي بالرّدافإذا كذب الآثمات الهجيرا

[اى] ⁽¹²⁾المقصّرات.

آنگه تقصير را در فرمان خداى تعالى و در نواهى او«إثم»خواندند. وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ،و شما دانى ⁽¹⁾،يعنى شما دانى كه مبطلى ⁽²⁾عبد اللّٰه عبّاس گفت:اين در حقّ مردى بود كه بر ⁽³⁾او مالى بود،و صاحب مال بيّنت ندارد يا حاضر نبود،او بيايد به نزديك حاكم ⁽⁴⁾سوگند بخورد و مال او ببرد ⁽⁵⁾،او داند كه حرام مى خورد.

مجاهد گفت:معنى آن است كه خصومت بر باطل و ظلم مكنى ⁽⁶⁾.كلبى گفت:

معنى آن است كه گواه دروغ بدارد و مال بستاند.

قتاده گفت:معنى آن است كه به حكم حاكم عند قيام بيّنت براى تو ⁽⁷⁾مال حرام حلال مدار كه تو دانى كه آن حرام است،و حكم حاكم حرام،حلال نكند.

شريح قاضى را چون تهمتى حاصل شدى مرد ⁽⁸⁾را گفتى:يا هذا!پيش ⁽⁹⁾من چنين است كه تو ظالمى،و اگر شرع مرا راه دادى حكم بكردمى ⁽¹⁰⁾براى تو،و لكن شرع فرمود مرا،و حكم من حرام بر تو حلال نكند.

[ابو سلمه] ⁽¹¹⁾روايت كرد از ابو هريره كه رسول-عليه السّلام-گفت:

انّما انا بشر و لعلّ بعضكم ان يكون ألحن بحجّته من بعض فأقضي له فمن[قضيت] ⁽¹²⁾له بشيء من حقّ أخيه فانّما اقطع له قطعة من النّار، گفت:من آدميم و باشد كه بعضى از شما حجّت خود بهتر عرض تواند كردن،هركس كه من براى او حكم كنم به چيزى از مال برادرش،آن پاره آتش است كه براى او بازمى برم.

قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ،مفسّران گفتند:آيت در معاذ جبل آمد و ثعلبة بن غنم الانصارىّ،از رسول-عليه السّلام-پرسيدند كه:يا رسول اللّٰه!اين هلال اوّل ⁽¹³⁾پديد آيد باريك و صئيل بود،آنگه مى افزايد ⁽¹⁴⁾تا تمام شود.باز دگرباره مى كاهد تا باريك

شود،اين چيست؟حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت:يا محمّد!تو را مى پرسند از هلال.و«أهلّه»جمع هلال بود،ككساء و أكسية و رداء و ارديه.و«هلال»،فعال است به معنى مفعول،كالحساب و الكتاب،و اصل او از إهلال بود و آن رفع صوت باشد،يعنى عند آن كه او پديد آيد مردم آواز بردارند[235-ر]به تسبيح و تهليل، يقال:اهلّ الهلال و استهلّ،ماه نو شد،و حقيقت اين است كه عند طلوع او مردم آواز بردارند.و إهلال الصّبىّ،آواز كودك بود عند الولادة.و إهلال آواز محرم بود به لبّيك در حجّ و عمره،قال الشّاعر:

يهلّ بالفرقد ركبانهاكما يهلّ الرّاكب المعتمر

و ماه را در شب اوّل و دوم ⁽¹⁾هلال خوانند،و بهرى دگر گفتند:تا سه شب، و اصمعى گفت:تا آنگه كه طوق دارد.بهرى دگر گفتند:تا هفت شب ⁽²⁾.ازآن پس ⁽³⁾قمر خوانند او را،و چون تمام شود به شب چهاردهم يا سيزدهم آن را بدر خوانند،و دايرۀ او را هاله خوانند،و ماهتاب او را فخت خوانند،و سايه او را سمر خوانند،و حديث شب را از اين جا سمر خوانند كه ايشان به شب به روشناى ماه ⁽⁴⁾بنشينند و سمر گويند.و زبرقان نامى است از نامهاى قمر.

قُلْ هِيَ مَوٰاقِيتُ لِلنّٰاسِ ،تو جواب ده اى محمّد و بگو كه:آن مواقيت است كه جمع ميقات باشد و آن زمانى ⁽⁵⁾محدود ⁽⁶⁾مضروب بود ⁽⁷⁾براى مردمان تا به آن اوقات عبادات بدانند ⁽⁸⁾از حجّ و عمره و روزه و افطار و محلّ ديون،و عدّه زنان،و مشاهره مزدوران،و مدّت حيض حايض،و مدّت حمل ايشان ⁽⁹⁾و جز اين ازآن كه تعلّق به سال و ماه دارد،به خلاف حال آفتاب كه بر يك حال است و زيادت و نقصان در او نمى آيد.[قوله تعالى]: وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهٰا ،مفسّران گفتند:در جاهليّت مرد چون احرام گرفتى به حجّ يا به عمره،از در سراى و خانه و خيمه

در نرفتى،اگر از اهل مدر بودى-اعنى حضرى ⁽¹⁾-سوراخى در ديوار سراى كردى از پشت سراى،يا نردبانى بنهادى و از بام راه كردى ⁽²⁾،و اگر اهل و بر بودى-اعنى بدوى-از پس خيمه گذر كردى،و اين حكم احرام ايشان بودى در جاهليّت،و گمان بردند كه اين از جمله برّ است،الّا آنان كه حمس بودند-و ايشان قريش بودند و كنانه و خزاعه و ثقيف و جشم ⁽³⁾و بنو عامر بن صعصعه و بنو نضر بن معاويه-و براى آن ايشان را حمس خواندند كه در دين خود سخت بودند.و«حماسه»شدّت و شجاعت بود.

چون اسلام در آمد هم اين قاعده بود،تا يك روز رسول-عليه السّلام-در سراى بعضى انصار ⁽⁴⁾شد،به در سراى مردى از جمله ايشان براثر رسول-عليه السّلام-در سراى،شد.پيغامبر-عليه السّلام-او را گفت:نه تو محرمى؟گفت:بلى.گفت:چرا به ⁽⁵⁾سراى در آمدى؟گفت:اقتدا به تو كردم.رسول-عليه السّلام-گفت:من از حمسم،مرا روا باشد.گفت:من نيز از حمسم ⁽⁶⁾،دين ما يكى است و من[به همۀ حال] ⁽⁷⁾به تو اقتدا كنم در كارها.خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:برّ نه آن است كه خانه ها را از پشت در شوند ⁽⁸⁾.

حمزه و كسائى و عاصم ⁽⁹⁾[به روايت] ⁽¹⁰⁾ابو بكر،و نافع به روايت قالون در همۀ قرآن«بيوت»خواندند به كسر«با»براى مجاورت«يا»،و باقى قرّاء به ضمّ«با» خواندند بر اصل ⁽¹¹⁾.

وَ لٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقىٰ ،آن وجوه كه ذكر كرده شده است فى قوله:

وَ لٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ⁽¹⁾اين جا محتمل باشد،وجهى ندار[د اعاده كردن] ⁽²⁾.

وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا ،يعنى في حال الاحرام.عبد اللّٰه عبّاس و براء بن عازب و قتاده و عطا گفتند ⁽³⁾:اين مثلى است كه خداى تعالى زده،و معنى آن است كه:

ابواب برّ بشناسى و وجوه آن،تا از آن وجوه قصد آن كنى،و اين كنايت است و استعاره و حقيقت[نيست] ⁽⁴⁾.

[و جابر] ⁽⁵⁾روايت كرد از باقر-عليه السّلام-كه او گفت مراد آن است كه:

تأتى الأمر من وجهه ⁽⁶⁾،كارها را روى بشناسى تا از روى كار در[او شوى نه] ⁽⁷⁾از پشتش،و ابو الجارود هم مانند اين روايت كرد از باقر-عليه السّلام.

بهرى دگر گفتند:«بيوت»كنايت است از زنان،براى آن كه زنان ⁽⁸⁾را [235-پ]خانه خوانند براى آن كه ملازم خانه ⁽⁹⁾باشند،و معنى آن است كه:

مقاربت ايشان از آن وجه كنى كه خداى فرمود في قوله: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللّٰهُ ⁽¹⁰⁾،يعنى در مواقعه قصد ادبار ايشان مكنى،بل من ابوابها،اى من فروجها.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ،و از خداى بترسى و از معاصى او اجتناب كنى تا خويشتن از عقاب با پناه گرفته باشى. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ،تا فلاح و ظفر يابى ⁽¹¹⁾.

قوله تعالى:

سوره البقرة (2): آیات 190 تا 195

اشاره

وَ قٰاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ اَلَّذِينَ يُقٰاتِلُونَكُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُعْتَدِينَ (190) وَ اُقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَ اَلْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ اَلْقَتْلِ وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ حَتّٰى يُقٰاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قٰاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذٰلِكَ جَزٰاءُ اَلْكٰافِرِينَ (191) فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (192) وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ اَلدِّينُ لِلّٰهِ فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَى اَلظّٰالِمِينَ (193) اَلشَّهْرُ اَلْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ اَلْحَرٰامِ وَ اَلْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلْمُتَّقِينَ (194) وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى اَلتَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اَللّٰهَ يُحِبُّ اَلْمُحْسِنِينَ (195)

ترجمه

كارزار كنيد در راه خدا با آنان كه با شما كارزار كنند،و بيداد مكنى كه ⁽¹²⁾خدا دوست ندارد بيدادكاران را.

و بكشى ايشان را هركجا كه كشان ⁽¹⁾يابى،و برونشان كنى ازآنجا كه شما را برون كردند،و فتنه سخت تر است از كشتن،و كارزار ⁽²⁾مكنى با ايشان به نزديك مسجد مكّه تا كارزار ⁽³⁾كنند شما را در آنجا،اگر كارزار ⁽⁴⁾كنند شما را،بكشيد ايشان را همچنين باشد پاداشت ⁽⁵⁾كافران ⁽⁶⁾.

اگر بازايستند ⁽⁷⁾،خداى آمرزنده و بخشاينده است.

و كارزار ⁽⁸⁾كنى ايشان را ⁽⁹⁾تا نباشد فتنه اى ⁽¹⁰⁾و باشد دين مر خداى را اگر بازايستند،عقاب و قتل نبود الّا بر بيدادكاران.

ماه حرام به ماه حرام و حرمتها را برابرى است،هركه ظلم كند بر شما شما نيز بكنى بر او بمانند آنچه كرده بود بر شما،و بترسى از خداى و بدانى كه خدا با پرهيزگاران است.

و هزينه كنيد در راه خداى و ميفگنى به دستهاى خود ⁽¹¹⁾در هلاك ⁽¹²⁾،و نكويى كنى كه خداى دوست دارد نيكوكاران را.

ربيع انس ⁽¹³⁾و عبد الرّحمن بن زيد گفتند:اوّل آيتى كه در قتال فرود آمد اين بود، اعنى قوله: وَ قٰاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ الَّذِينَ يُقٰاتِلُونَكُمْ. چون اين آيت آمد،رسول

-عليه السّلام-قتال كرد با آنان كه با او قتال كردندى،[و رها كرد] ⁽¹⁾ى آنان را كه با او قتال نكردندى تا آنگه كه ⁽²⁾اين آيت فرود آمد كه: وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمٰا يُقٰاتِلُونَكُمْ كَافَّةً ⁽³⁾...،اين آيت[منسوخ شد] ⁽⁴⁾بدان.و معنى وَ لاٰ تَعْتَدُوا ،بر اين قول آن باشد كه:ابتدا مكنى به قتال آن كس كه با شما قتال نكند،و ناگاه به سر ⁽⁵⁾ايشان [مشوى پيش] ⁽⁶⁾ازآن كه ايشان را با اسلام دعوت كنى.

و بعضى دگر از مفسّران گفتند:آيت محكم است و از احكام او هيچ منسوخ [نيست،و آن كه ] ⁽⁷⁾خداى تعالى گويد در اين آيت:كارزار كنى با آنان كه با شما كارزار كنند،منع نكند از وجوب قتال آنان كه با ما قتال[236-ر]نكنند،براى آن كه اين دليل الخطاب باشد،و آن معتمد نيست-چنان كه بيان كرديم.امّا قوله: وَ لاٰ تَعْتَدُوا ،بر اين قول آن است كه:تعدّى مكنى ⁽⁸⁾از آنچه مشروع است در باب جهاد،و زنان و كودكان و پيران ضعيف را مكشى،و آن را كه به صلح دست به شما دهد و دست به شما دراز كند ⁽⁹⁾،كه اگر نه چنين كنى تعدّى كرده باشى،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است و مجاهد.

يحيى بن عامر گفت:به عمر عبد العزيز نوشتم و سؤال كردم او را از اين آيت،او بنوشت در جواب كه:نهى ⁽¹⁰⁾از زنان و كودكان است و آنان كه حرب نكنند با مسلمانان از جمله كافران.

حسن بصرى گفت: وَ لاٰ تَعْتَدُوا ،مراد نهى از جمله قبايح و منهيّات است.بهرى دگر گفتند:«اعتدا»ترك قتال است،يعنى قتال كنى كه اگر نكنى معتدى و ظالم باشى.

بريده أسلمىّ روايت كند كه:چون رسول-صلّى اللّٰه عليه و آله-سريّتى را به غزاى فرستادى،بر ايشان اميرى كردى و او را وصيّت كردى به تقوا و ترس كارى ⁽¹¹⁾در ⁽¹²⁾خاصّه

نفس خود و در زيردستان خود،و گفتى:غزا كنى به نام خدا در راه خداى،و كارزار ⁽¹⁾كنى با كافران به خدا ⁽²⁾و غلوّ مكنى،و از حدّ شرع مگذرى،و غدر مكنى، و مثله مكنى،و كودكان را مكشى.

عطاء بن ابي رباح روايت كند كه:چون ابو بكر[الصّدّيق] ⁽³⁾يزيد بن ابي سفيان را به عمل شام فرستاد،به تشييع او بيرون آمد.يزيد سوار بود،و ابو بكر پياده با او مى رفت و او را وصايت مى كرد،يزيد گفت:يا خليفة رسول اللّٰه!يا برنشين،يا من نيز پياده شوم،گفت:من بر ننشينم و تو پياده نشوى،من اين گامها در سبيل خداى بر مى دارم،تو را وصايت مى كنم به وصايايى بايد كه نگاه دارى.در اين راه كه مى روى صومعه هاست،و جماعتى در آنجا خود را محبوس كرده دعوى مى كنند كه براى خداى مى كنيم،ايشان را رها كن با ⁽⁴⁾آنچه در آنند.و از ايشان بگذرى جماعتى را بينى ميان سرباز تراشيده و مويهاى دراز بازگذاشته،با ايشان شمشيرزن برآن كه از سرباز تراشيده اند.

آنگه نگر تا هيچ زن را و كودك را و پير و ضعيف را نكشى،و هيچ درخت نبرى، و هيچ درخت خرما تباه نكنى و بنه سوزى ⁽⁵⁾،و هيچ گاو و گوسپند ⁽⁶⁾را نكشى ⁽⁷⁾مگر براى خوردن،و هيچ آبادانى بيران ⁽⁸⁾نكنى.

كلبى روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّٰه عبّاس كه گفت:اين آيت در صلح حديبيّه آمد،و از ⁽⁹⁾آن بود كه چون رسول-عليه السّلام-از مدينه بيرون آمد تا عمره اى آرد و با رسول-عليه السّلام-هزار و چهارصد مرد بودند.چون رسول-عليه السّلام-به حديبيّه رسيد،مشركان بيامدند و او ⁽¹⁰⁾را منع كردند و رها نكردند ⁽¹¹⁾كه در مكّه شود ⁽¹²⁾.

رسول-عليه السّلام-هديى كه داشت آنجا بكشت،و آن ⁽¹³⁾سال صلحى بكردند و

صلح نامه بنوشتند ⁽¹⁾به خطّ اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-چنان كه طرفى برفت،و قرار دادند كه آن سال بازگردد تا ⁽²⁾دگر سال قريش مكّه را رها كنند ⁽³⁾و بروند،و سه روز مكّه رسول را باشد تا درآيد و حجّ كند و هدى بكشد،و آنچه خواهد به جاى آورد و بازگردد.

چون سال ديگر در آمد،رسول-عليه السّلام-برخاست با صحابه و لشكر تا به مكّه رود،انديشه مى كرد كه نبادا ⁽⁴⁾كه وفا نكنند قريش به عهدى كه كرده اند و با ايشان قتال بايد كردن،و رسول-عليه السّلام-قتال ايشان را كاره مى بود در ماه حرام[در زمين حرم] ⁽⁵⁾،[236-پ]خداى تعالى اين آيت فرستاد و رخصت داد كه در ماه حرام قتال كنند با آنان كه با ايشان قتال كنند،و اگرچه در حرم باشد.

آنگه گفت: وَ لاٰ تَعْتَدُوا ،شما اعتدا مكنى،يعنى ابتدا مكنى به قتال ⁽⁶⁾،اگر ايشان ابتدا ⁽⁷⁾كنند شما نيز قتال كنى.و«قتل»،تخريب بنيت حيات باشد بأىّ ⁽⁸⁾وجه كان،و«مقاتله»،مجادله و مقاساة غيرى باشد براى طلب قتل او.و مراد به سبيل خداى،دين خداست.و گفته اند:مراد جهاد است.و«اعتدا»مجاوزة الحدّ باشد،افتعال بود من عدا طوره اذا تجاوز حدّه.و محبّت از خداى تعالى ما را اراده خير و نفع و ثواب ما باشد،براى آن كه اجتماع او با كراهت محال است،جز آن است كه در محبّت مستمرّ است كه مضاف از مفعول به بيفگنند و مضاف اليه به جاى او بنهند،و در ارادت اين استمرار نيست،يقول ⁽⁹⁾:احبّ زيدا،و لا يقول ⁽¹⁰⁾اريد زيدا،انّما يقال ⁽¹¹⁾:اريد خيره و نفعه و ⁽¹²⁾امرا يتعلّق به.

[قوله تعالى] ⁽¹³⁾: وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ،اى وجدتموهم،بكشى ايشان را

هركجا يابى ⁽¹⁾.و اصل كلمه حذق و بصارت باشد در كار ⁽²⁾،يقال:رجل ثقف لقف ⁽³⁾اذا كان حاذقا فى الحرب بصيرا بمواضعها جيّد الحذر ⁽⁴⁾فيه،چون كارزار ⁽⁵⁾و علم آن و مواضع حذر و مقاتل دشمن نيك شناسد او را چنين گويند،و معنى آن است كه:

هركجا تمكين يابى و به مقاتل ايشان راه برى.

و گفته اند:الثّقف الظّفر بالعدوّ،كما قال ⁽⁶⁾تعالى: فَإِمّٰا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ ⁽⁷⁾...،اى تظفرنّ بهم.و ثقاف گويند آن آهنى را كه كمان و نيزه به آن راست كنند،و ثقّاف گويند او را كه نيزه كژ ⁽⁸⁾شده را راست كند،و همچنين مثقّف، و بر سبيل تشبيه مؤدّب را مثقّف گويند،براى آن كه بى ادب كژى كند،مؤدّب او را راست كند.

وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ ،و ايشان را بيرون كنى ازآن كه جا شما را بيرون كردند،يعنى مكّه.و مراد به«فتنه»،در آيت شرك است و كفر،گفت:كفر بتر و سخت تر از قتل است.اگر ايشان در زمين حرم در ماه حرام بر كفر اصرار مى كنند و ايشان محرم،از شما چرا روا نبود كه ايشان را بكشى در ماه حرام در زمين حرم و شما محرم؟ كسائى گفت:«فتنه»اين جا عذاب است،و ايشان را عادت بودى كه چون مسلمانى را بگرفتندى عذاب كردندى او را،خداى تعالى گفت:آنچه ايشان مى كنند بتر است و سخت تر.

وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ حَتّٰى يُقٰاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قٰاتَلُوكُمْ ،جمله قرّاء در اين هر سه موضع به«الف»خوانند مگر حمزه و كسائى كه ايشان بى«الف» خوانند[از قتل] ⁽⁹⁾.و اوّل از مقاتله بود و در شاذ طلحة بن مصرّف و يحيى بن وثّاب و اعمش و عيسى بن عمر موافق حمزه و كسائى خوانند ⁽¹⁰⁾.

بعضى مفسّران گفتند:اين لفظ كه در او نهى است از قتال ايشان به نزديك مسجد الحرام پيش ازآن كه ايشان ابتدا كنند منسوخ است بقوله: وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ ⁽¹⁾،اين قول قتاده است و ربيع،و مقاتل حيّان گفت،قوله: وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ،فى الحلّ و الحرم ⁽²⁾اين منسوخ است بقوله: وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ ⁽³⁾عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ،آنگه اين نيز منسوخ شد به آيت سورت[برائت] ⁽⁴⁾: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ⁽⁵⁾.

بعضى دگر مفسّران گفتند:آيت محكم است،و معنى و حكم ⁽⁶⁾بر جاى خود است،و نشايد ابتدا كردن به قتال در حرم و نه در ماه حرام،الّا عند الضّرورة، و ضرورت آن بود كه ايشان ابتدا كنند،چون آغاز كردند[237-ر]قتال ايشان واجب شد. كَذٰلِكَ جَزٰاءُ الْكٰافِرِينَ ،پاداشت كافران چنين بود.

فَإِنِ انْتَهَوْا ،اگر ايشان از قتل و قتال بازايستند ⁽⁷⁾،خداى تعالى غفور و رحيم است،بديع نبود از او كه ايشان را بيامرزد چون ايمان آورده باشند و توبه كرده.و «انتهاء»مطاوع نهى باشد،يقال:نهيته فانتهى،كما يقال:زجرته فانزجر.و انفعال بناى مطاوع ⁽⁸⁾باشد،يقال:فعلته فانفعل،قياسى مطّرد.و«غفور»،بناى مبالغت است،و هر بنا كه معدول بود از اصل خود وضع قياس براى ⁽⁹⁾مبالغت بود.

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ ،و كارزار ⁽¹⁰⁾كنى ⁽¹¹⁾با ايشان تا فتنه نباشد.

«كان»تامّه است،يعنى تا كفر در جهان بنماند،و مراد به«فتنه»كفر است.و آيت در حقّ مشركان است،و از مشرك ⁽¹²⁾بازنگرديد ⁽¹³⁾الّا به اسلام يا ⁽¹⁴⁾قتل،چه حكم او به خلاف حكم اهل ذمّت است كه از ايشان جزيه قبول كنند.

مفضّل بن سلمه گفت:حكمت در اين آن است كه اهل كتاب كتابى منزل دارند از خداى تعالى،حق تعالى فرمود كه:ايشان را مهلت ده كه باشد كه ايشان ⁽¹⁾نظر كنند،و با كتاب ⁽²⁾خود رجوع كنند،و انصافى بدهند و ايمان آرند.

و امّا در حقّ مشرك عابد ⁽³⁾وثن اميد نيست،پس در امهال ايشان وجهى نيست، از ايشان راضى مشو ⁽⁴⁾جز به ايمان يا قتل.

و«كان»چون تامّه باشد به معنى وجد و حدث باشد،اى[حتّى لا] ⁽⁵⁾يوجد كفر و يكون الدّين للّٰه،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است ⁽⁶⁾و ربيع و ابن زيد و روايت از باقر -عليه السّلام.

و اصل«فتنه»اختبار بود،يقال:فتنته بكذا اذا جرّبته ⁽⁷⁾به.و براى آن«كفر»را «فتنه»خواند كه مؤدّى است به اهلاك،چنان كه فتنه مؤدّى بود به اهلاك ⁽⁸⁾.و دين خداى را باشد.در«دين»دو قول گفتند،يكى ملّت و طلب ⁽⁹⁾اسلام من قوله: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ ⁽¹⁰⁾...،و يكى اذعان و گردن نهادن حق را،من قول الاعشى:

هو دان ⁽¹¹⁾الرّباب اذكر هو الدّين دراكا بغزوة و صيال

و اقسام و معانى و وجوه دين به تمامى گفته شد ⁽¹²⁾،في قوله: مٰالِكِ ⁽¹³⁾يَوْمِ الدِّينِ ⁽¹⁴⁾.رسول-عليه السّلام-گفت:

لا يبقى على ظهر الارض بيت مدر و لا وبر الا ادخله الله كلمة ⁽¹⁵⁾الاسلام اما بعز عزيز او بذل ذليل ،گفت:بر پشت زمين خانه اى بنماند در حضر و در بدو،و الّا خداى تعالى كلمه اسلام در او برد امّا به عزّى عزيز يا

به ذلّى ذليل،يعنى امّا به طوع ايمان آرند و به آن عزيز شوند،و امّا ⁽¹⁾از بيم تيغ اظهار ايمان كنند به رغم و مذلّت.

فَإِنِ انْتَهَوْا ،اگر بازايستند از قتل و كفر و عناد. فَلاٰ عُدْوٰانَ ،اى[لا سبيل] ⁽²⁾و لا حجّة،اين قول عبد اللّٰه عبّاس است،گفت نظيره قوله. أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلاٰ عُدْوٰانَ عَلَيَّ ⁽³⁾...،اى لا[سبيل علىّ،] ⁽⁴⁾و قيل معناه:لا حرج علىّ.و اصل «عدوان»ظلم بود-چنان كه گفتيم-قال اللّٰه تعالى: وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ ⁽⁵⁾...،و مراد در آيت قتل است،و آن قتل برايشان به جزاى عدوان و ظلم ايشان بود.آنگه جز[ارابه لفظ] ⁽⁶⁾مجزى برخواند براى ازدواج ⁽⁷⁾را،چنان كه طريقت ايشان است،قال عمرو بن شأس الاسدىّ:

[جزينا ذوى العدوان بالامس فرضهم] ⁽⁸⁾[237-پ]قصاصا سواء حذوك النّعل بالنّعل

و مراد به ظالم ⁽⁹⁾كافر محارب است اين جايگاه،پس معنى آيت اين است كه گفتيم،نه آن كه امرى كرد به ظلم يا اباحتى كرد ظلم را.

قوله: اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ ،بدان كه ماه حرام در سال ⁽¹⁰⁾چهار است چنان كه حق تعالى گفت: مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ⁽¹¹⁾...،واحد فرد[و هو رجب] ⁽¹²⁾و ثلاثة سرد،اى متتابعة ⁽¹³⁾،يكى فرد است و آن رجب است و سه متتابع،و آن ذوالقعده و ذوالحجّه و محرّم است.و براى آنش حرام خواندند كه حرام بود برايشان قتال كردن در اين ماهها تا اگر مرد،مقاتل پدر و برادر را ديدى رها كردى و نكشتى او را،پس براى حرمت ماه راه،حرام خواندند او را،و مراد به اين ماه در آيت ذوالقعده است كه

رسول را-عليه السّلام-از حديبيه ⁽¹⁾عام الصدّ ذوالقعده بازگردانيدند.و اين ماه را براى آن ذوالقعده خواندند لقعودهم فيه عن ⁽²⁾القتال،كه ايشان در اين ماه از كارزار ⁽³⁾فرونشستندى .

امّا در معنى آيت دو قول گفتند،يكى آن كه:چون رسول-عليه السّلام- عام الحديبية بازگرديد ⁽⁴⁾و در مكّه نشد،و صلحى رفت ميان ايشان و قرارى كه رسول -عليه السّلام-دگر سال بازآيد و ايشان از مكّه بروند ⁽⁵⁾،و صحابه رسول در مكّه آيند با سلاحها در نيام و برهنه نكنند.چون سال ديگر آمد،رسول-عليه السّلام-برخاست و در مكّه رفت و طواف كرد و اركان حج بگذارد،و آن ذوالقعده بود كه بيرون آمد از مدينه سنه سبع،و آن سال كه او را منع كردند هم ذوالقعده بود سنه ستّ از هجرت، خداى تعالى آيت فرستاد و گفت:اين ماه دخول به بدل آن ماه منع است،و هر دو در ماه حرام ⁽⁶⁾بود.

قولى دگر آن است در معنى آيت كه:قتال اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ ،اى بقتال الشّهر الحرام،يعنى اين قتال كه شما را گمان است كه با ايشان بايد كردن، به عوض آن قتال است كه ايشان با شما كنند.اگر ايشان حلال ⁽⁷⁾مى دارند و روا مى دارند كه در ماه حرام با شما قتال كنند،شما نيز روا دارى،كه الشّرّ بالشّرّ و البادى اظلم ⁽⁸⁾،[معنى آيت] ⁽⁹⁾،معنى آيت ⁽¹⁰⁾مثل باشد،و بر هر دو وجه در آيت مضاف محذوف بود و مضاف اليه به جاى او نهاده.قول اوّل را تقدير اين بود كه:دخول الشّهر بمنع ⁽¹¹⁾الشّهر،على تقدير:دخولكم[مكّة] ⁽¹²⁾فى الشّهر الحرام بمنعهم ⁽¹³⁾ايّاكم عن دخولها فى الشّهر الحرام.

و وجه دوم ⁽¹⁴⁾را تقدير چنين باشد[238-ر]كه:قتال الشّهر الحرام،اى قتالكم

ايّاهم فى الشّهر الحرام بقتالهم ايّاكم فى الشّهر الحرام،تا معنى آيت مستقيم شود، يعنى اين دخول به بدل آن منع،و اين قتال در برابر آن قتال.

وَ الْحُرُمٰاتُ ،جمع حرمة باشد كظلمة و ظلمات و حجرة و حجرات،و براى آن به جمع گفت كه سه حرمت است،و اقلّ جمع بر مذهب درست سه بود:يكى حرمت ماه،يكى حرمت حرم،يكى حرمت احرام ⁽¹⁾.

و قصاص و مقاصّت به معنى مساوات و مقابله بود،و اصل آن اتّباع اثر بود،يعنى دنبال آن دارى كه با او آن كنى كه او كرده باشد.

فَمَنِ اعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ ،هركه بر شما ظلم كند. فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ ،بر او همچنان ظلم كه او كرده باشد بكنى.و ظاهر چنان مى نمايد كه در آيت امر است به ظلم،و لكن مراد مقابله ⁽²⁾و مجازات است.

و آنچه دوم ⁽³⁾باشد بر سبيل جزاء،آن را ظلم نخوانند مگر بر سبيل مجاز و ازدواج، و مانند اين در قرآن و كلام عرب بسيار است،قال اللّٰه تعالى: وَ جَزٰاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهٰا ⁽⁴⁾.

و دوم ⁽⁵⁾سيّئه نباشد،چه جزاء بدى،بد ⁽⁶⁾نباشد،دگر قوله تعالى: وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ ⁽⁷⁾.

و آنچه اوّل ايشان كرده باشند عقاب نباشد،عقاب اين فعل باشد كه اينان به جزاى آن كرده باشند،و لكن بر سبيل ازدواج با ⁽⁸⁾كلام جفت شود،و چنان كه عمرو بن كلثوم گفت:

الا لا يجهلن ⁽⁹⁾احد علينافنجهل فوق جهل الجاهلينا

يعنى جزاى جهل دهيم،براى آن كه هيچ عاقل به جهل فخر نكند.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ،و از خداى بترسى و بدانى كه او با متّقيان است به معنى نصرت.و معنى«مع»مصاحبت باشد،يعنى نصرت خداى با

متّقيان است به يك جا.

وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،امر است از خداى تعالى جمله مكلّفان را به انفاق مال، و در عموم اين،داخل زكات و صدقه[و انواع] (1)برّ و نفقه باشد آن كس كه نفقه يش ⁽¹⁾بر او واجب بود.و سبيل خداى،طاعت اوست از باب حجّ و جهاد،و در[عموم] (3)آيت داخل بود هرچه از باب خير بود از عمارت مساجد و پل و رباط و اصلاح راهها و معاونت مساكين و[شفقت] (4)بر يتيمان.

و«انفاق»،در لغت اخراج الشّىء عن الملك باشد،و«نفوق»خروج باشد -و اين را شرح داده ايم.

وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ،«القاء»نقل چيزى باشد با جهت سفل ⁽²⁾، چنان كه طرح،يقال:القى عليه ⁽³⁾مسئلة كما يقال:[طرح عليه] (7)مسئلة.و در معنى او چند قول گفتند،بهرى گفتند:معنى آن است كه لا تأخذوا في ذلك و لا تبدءوا ⁽⁴⁾به،و هركس[كه او ابتدا] (9)كند به كارى او را گويند:القى يده فيه،چنان كه لبيد گفت:

حتّى اذا ألقت يدا في كافرو أجنّ[عورات الثّغور ظلامها] (10)

اى بدأت فى المغيب.

مبرّد گفت:كنايت كرد به دست،كه بعضى از جمله است از جمله تن.و«با» زايد است،[معنى آن است كه:و لا تلقوا انفسكم] (11)[238-پ]،خود را در هلاك ميفگنى،چنان كه گفت: بِمٰا قَدَّمَتْ يَدٰاكَ ⁽⁵⁾...،و: فَبِمٰا ⁽⁶⁾كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ ⁽⁷⁾...، و در زيادت«با»مثالش ⁽⁸⁾قوله: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ ⁽⁹⁾...،و قول شاعر:

و لقد ملأت على نصيب جلدهبمساءة انّ الصّديق يعاتب

اى مساءة،و گفت:عرب اين لفظ در شرّبه كار دارند.

وجهى ديگر در«با»آن است كه ردّ او كرد با معنى در اصل،براى آن كه جمله افعال متعدّيه از قتل و ضرب و قطع همۀ مضمّن ⁽¹⁾است به«با»در معنى،براى آن كه معنى اين است كه:اوقعت به الضّرب ⁽²⁾و القتل و القطع.

وجهى دگر در آيت آن است كه:مفعول به ⁽³⁾بيفگند،و«با»آلت راست،چنان كه:فعلت بيدي و اخذت بيدي و مشيت برجلي،و معنى آن است كه:و لا تلقوا انفسكم بايديكم الى التّهلكة.

علما در معنى او خلاف كردند،بهرى گفتند:به بخل،يعنى خويشتن به هلاك مكنى ⁽⁴⁾به آن كه به مال بخل كنى،براى آن كه در مقدّمه ذكر نفقه مال رفته است كه در بخل و امساك هلاك است در دين و دنيا،امّا دين ⁽⁵⁾:منع زكات و حجّ ⁽⁶⁾و نفقات واجب در اين باب اند،و امّا در باب دنيا:بخيل را همۀ جهان دشمن باشند، نبينى كه شاعر چگونه مى گويد:

اللّؤم داء دوىّ ⁽⁷⁾يقتلون بهلا يقتلون بداء غيره ابدا

ازآن كه به منع قرى و طعام دشمن اندوخته آيد،پس مؤدّى بود آن با قتل ايشان.

و اين قول حذيفه و حسن و قتاده و عكرمه و عطا و ضحّاك و ابن كيسان است.

عبد اللّٰه عبّاس و سدّى گفتند:معنى آن است كه مگو كه مرا چيزى نيست،يعنى خود را و نام خود را نيست مكنى ⁽⁸⁾.

مجاهد گفت:معنى آن است امساك مكنى از نفقه ترس درويشى را.حسن گفت:ايشان امساك كردندى در ⁽⁹⁾سفرهاى خطرناك براى جمع مال ⁽¹⁰⁾،حق تعالى آن هر دو نهى كرد به اين آيت.