جمعه را دریابیم
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : باقر بیدهندی، ناصر، ۱۳۳۷ -
عنوان و نام پدیدآور: جمعه را دریابیم/ باقری بیدهندی .
مشخصات نشرقم : مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۷.
مشخصات ظاهری : ۱۴۹ص.؛ ۱۲×۱۷سم.
شابک ۱۰۰۰۰ ریال : 978-964-973-172-8
شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۴۳۹۱۲
جمعه را دریابیم
مؤلف: ناصر باقری بیدهندی
جمعه را دریابیم
مؤلف: ناصر باقری بیدهندی
ناشر: انتشارات مسجد مقدّس جمکران
چاپ: اسوه
شمارگان: 5000 جلد
نوبت چاپ: اوّل / زمستان 1387
قیمت: 1000 تومان
شابک: 8 - 172 - 973 - 964 - 978
مرکز پخش: انتشارات مسجد مقدّس جمکران
تلفن و نمابر:
7253700 ، 7253340 - 0251
قم - صندق پستی: 617
مقدّمه مؤلف··· 11
فرصتها را باید غنیمت شمرد··· 16
تذکّر··· 20
سپاسگزاری··· 22
معنای جمعه و علّت نامگذاری··· 23
نامهای دیگر جمعه··· 25
فضائل و ویژگیهای جمعه··· 26
جمعه برترین روز··· 26
جمعه عید مسلمانان··· 28
جمعه، روز خدا··· 28
جمعه و رهایی از دوزخ··· 29
ارزش مضاعف عمل در روز جمعه··· 30
روز عبادت··· 31
استقبال از جمعه··· 31
استغفار و گناه زدایی··· 33
زمان مناسب اجابت دعا··· 36
آداب و اعمال شب جمعه··· 38
صلوات بر محمد و آل محمد صلیاللهعلیهوآله··· 39
چگونه صلوات بفرستیم؟··· 40
اذکار··· 41
یاد خدا فرصتی است برای رشد و تعالی انسان··· 42
اهتمام در دعا و طلب مغفرت و عبادت··· 43
تأکید بر صدقه فراوان··· 45
تلاوت قرآن··· 47
خواندن نمازهای وارده··· 49
شب زندهداری··· 51
تلاوت قرآن پس از نماز شب··· 53
خواندن ادعیه وارده در این شب··· 54
خواندن دعای کمیل··· 57
دعا کردن در حق مؤمنان در غیاب آنها··· 60
دعا برای تعجیل فرج··· 62
زیارت مشاهد مشرفه اولیای خدا··· 63
هدیه به اموات··· 65
نحوه بخشیدن ثواب عبادت به مردگان··· 68
زیارت اهل قبور (به ویژه علما و شهداء)··· 69
طریقه سلام بر اهل قبور··· 73
تناول انار··· 75
اوّلین شب جمعه ماه رجب··· 76
اعمال روز جمعه··· 78
استحمام··· 78
غسل··· 78
دعای هنگام غسل جمعه··· 83
بهداشت و نظافت··· 84
سر را به خطمی بشوید··· 88
خوشبو شدن··· 89
پوشیدن بهترین لباس··· 92
صبح زود به مسجد برود··· 93
خواندن دعای ندبه··· 100
شرکت در نماز جمعه··· 102
ماهیت نماز جمعه··· 106
مسافرت قبل از نماز جمعه··· 108
درود بر پیامبر و اهل بیت علیهمالسلام··· 110
کیفیت خاصه صلوات··· 112
اهتمام به واجبات و محرمات··· 115
خواندن زیارت امام زمان علیهالسلام··· 116
زیارت سایر پیشوایان··· 117
نماز··· 118
نمازهای مستحبی··· 119
خواندن نماز جناب جعفر طیار علیهالسلام··· 120
نماز اعرابی··· 123
دین آگاهی··· 126
خوشحال کردن خانواده··· 127
صدقه روز جمعه··· 129
نافله روز جمعه··· 132
تلاوت سوره قدر··· 133
خواندن دعای شریف سمات در عصر··· 134
خواندن دعای عشرات··· 134
خواندن دعای عهد حضرت ولی عصر علیهالسلام··· 135
توجّه به امام زمان علیهالسلام··· 136
استغفار در عصر جمعه··· 137
پرهیز از گناهان و فحشاء و منکرات··· 138
امور مکروهه در شب و روز جمعه··· 140
منابع و مأخذ··· 145
سپاس افزون از شمار، پروردگار جهانیان را
سزاست که جهان هستی را بیافرید و از میان آفریدگان آدمیان را به کرامت و فضیلت و دانش و خرد برگزید و برتری داد. بعض روزها را بر بعض دیگر شرافت بخشید و روز آدینه را بر سایر روزهای هفته.
همان خدای بزرگی که پیامبران را به عنوان هادیان راه و بیان اندیشه و کردار بین انسانها برگزید. و از میان همه آن بزرگواران، حضرت محمد بن عبداللّه صلیاللهعلیهوآله را به عنوان اشرف مخلوقات و اعظم موجودات و پیامبر خاتم، انتخاب کرد. و درود بر دودمانِ پاکش به ویژه امیرمؤمنان علیهالسلام که او
را بر جمیع اوصیاء برگزید.
و بعد، به یقین میدانیم که خداوند بزرگ،
مهربان است و الطاف بی پایانش شامل بندگان. و از این همه لطف و مهربانی بوده که به آنان توفیق بندگی عطا فرموده و دلهای آنان را به انوار دین و تکالیف روشن نموده و برایشان وقتهایی مقرّر داشته که در آن اوقات به پیشگاه با عظمتش نزدیک شوند و کارهای نیک و شایسته را به جا بیاورند و خود را شایسته پاداشهای عظیم کنند که در رستاخیز و به هنگام عرضه داشت اعمال به کارایشان آید.
در اسلام نیز اوقات فراوانی قرار داده شده که از جمله آنها شب قدر(1)، ده شب اوّل ذی الحجّه،(2)ایّام اللّه،(3)و لَیلَةُ الرَّغائب (اولین شب جمعه ماه رجب) و
آخرین روز و بهترین وقت ایام هفته «جمعه» است.
از نگاه اسلام جمعه روز بزرگ و سیّد روزها است. روزی که در میان ایام از برجستگی خاصی برخوردار است. مهتر ایام است و عید مسلمانان، مایه آسایش و امنیت عمومی است. روز عِتق و آزادی و روز عنایتهای ویژه خداوند و آمرزش گناهان است. روز نماز و خطبه و اجتماع و میعاد جماعت و صفهای پی در پی است که عرفان و ایمان، سیاست و سیادت، تولّی و تبری، به اوج خود میرسد.روز بندگی و تزکیه و خود سازی و نظافت و طهارت است.
روز فراگیری مسائل دینی و نشر دانش و عیادت بیماران و رفت و آمد با همنوعان است.
روز گشایش درهای رحمت و بارش فیض ربّانی
و تردد هاتفان غیبی و حاملان اسرار الهی است. روز تجدید حیات انسانها و روز پرش و پرواز با بال «ذکر» است.
روزی است که پروردگار در آن روز، دعاها را مستجاب و گرفتاریها را برطرف و حوائج را برآورده و ارزش اعمال را چند برابر میگرداند.
روز دعا و زیارت و کارهای نیک و دلجویی مستمندان و دستگیری ناتوانان و اطعام بینوایان است.
روز بزرگ و مبارکی است که پروردگار سبحان این امّت را به آن مفتخر فرموده و آن را از امتیازات این امت قرار داده است. در قداست آدینه همین بس که خداوند سورهای از سُور قرآن را سوره جمعه نام نهاده است.
جمعه، دفتری است پر از خاطرههای شیرین و به یاد ماندنی؛ زیرا خدای سبحان پیامبر برگزیده خود حضرت آدم علیهالسلام را در این روز آفرید و طبق نقلهایی ولادت با سعادت رسول خدا و شماری از اوصیایش علیهمالسلام در روز جمعه بود و... .
جمعه عید صالحان وارسته و عید اهل طاعت و عبادت است.
از مجموع احادیث و سیره پیشوایان ظاهر میشود که شارع مقدس، جمعه را شعاری برای
مسلمانان و علامتی برای اسلام قرار داده است و امّت اسلام را به اعمال شایسته تشویق نموده، تا به این وسیله به مقام قُرب الهی برسند و از آتش دوزخ خود را دور سازند.
و این ویژگیها و زیباییها که در آینه جمعه
انعکاس یافته، میطلبد که این نفحات رحمانی، و برکات آسمانی را شناخته و این لحظههای عرفانی را دریافته، و تا ابر فرصت از آسمان روز جمعه نرفته است، دقایق این روز را غنیمت بشماریم، و نسبت به عبادت و بندگی خدا در آن اهتمام داشته باشیم و کدورتهای یک هفته و آلودگیهای آن را با دعا و توسل و زیارت برطرف سازیم.
برای پاسداشت روزهای مهم، با تعطیلی آن روز، بهتر میتوان به برنامههای ویژه و تهذیب ضمیر پرداخت، و از ودایع و ذخائر باقی مانده از ائمه علیهمالسلام بهرهمند شد.
فرصتها را باید غنیمت شمرد
آدمی همواره در پی تأمین سعادت خویش است و برای رسیدن به آن به هر تلاشی دست میزند. یکی از مهمترین عوامل تکامل و سعادت انسان، غنیمت
شمردن فرصتها است.
به عبارت دیگر، غنیمت شمردن فرصتهای مکانی و زمانی در روند تکامل و کامیابی انسان نقش بسزایی دارند زیرا الطاف و نفحات خالق هستی در برخی مکانها و زمانها بیشتر است.
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود: خدای با عزّت و جلال از روزها، روز جمعه را اختیار فرمود و از ماهها، ماه رمضان و از شبها شب قدر را.
قرآن مجید مردم را به زمانهایی چون شب قدر، ده شب اوّل ماه ذی حجّه و ایام اللّه توجّه میدهد تا با بهرهگیری از این فرصتهای طلایی خود را شایسته پاداش عظیم حق کنند.
به همین دلیل، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله به اهل دل چنین توصیه میکند:
«اِنَّ للّهِ فی ایّام دَهْرکُمْ نَفَحاتٌ، اَلا فَتَعرضوا لها.»
«گاه از سوی خداوند نسیمهای رحمتی به سوی شما میوزد، زنهار که خود را در برابر این نسیمها قرار دهید و از آنها بهره جویید».(1)
برای پیشرفت معنوی انسان یک فرصت بی نظیر محسوب میشوند و چون فرصتها مانند گذشتن ابر میگذرند اگر انسان متوجه نباشد تا از این فرصتهای گرانبها حداکثر استفاده را ببرد.
وقتی عمرش بسر آمد افسوس و پشیمانی گریبانگیرش میشود. یکی از فرصتهای زرّین، جمعه است که با آداب خاصّ خویش، این امکان را به مؤمنان میدهد تا کاستیها را جبران نمایند و باانجام اعمال آن خویش را شایسته بهشت
1) . بحار الانوار، ج 68، ص 221، عوالی اللئالی، ج 1، ص 296، ح 195.
جاودان نمایند و از عذاب الهی رهایی یابند.و استفاده کامل از این روز با عظمت، بستگی به آگاهی کامل نسبت به احکام و اعمال آن دارد.
بنابراین وظیفه مسلمانان است که نسبت به اعمال و احکام جمعه شناخت کافی داشته باشند و سپس دامن همّت به کمر زنند و از فرصت طلاییِ روز با عظمت جمعه برای خانه ابدی و برای آخرت، رهتوشهای بردارند تا در جهان بعدی انگشت حسرت به دندان نگیرند.
انسان تنها از رهگذر پیروی و اطاعت کامل از فرامین الهی میتواند، رضای الهی را جلب نموده و استحقاق رحمت و نعمات الهی را پیدا کند.
لذا توجّه بیشتر به امور معنوی و استحکام
روابط خلق با خالق هستی انگیزه اصلی کسانی است که درباره اعمال و آداب جمعه قلم زدهاند.
1 - اصطلاحی در بیان علمای اصولی است تحت عنوان «تسامح در ادله سنن».(1)یعنی آن طوری که در ادله واجبات بحث و تعمیق و دقت میکنند که این روایت با روایات دیگر باید چه شرایطی داشته باشد تا یک حکم واجب یا حرام را از آن استنباط کنند. در ارتباط با اعمال مستحبی بررسی و تحقیق عمیق در مستند آن نمیکند و به سهل انگاری و سادهنگری در ادله احکام قائلند، براین اساس در حال اسناد و روایات این کتاب تحقیق و بررسی نشده، اعمال و آداب به قصد رجاء مطلوبیت انجام شود.
1) . نک: مجموعه رسائل شیخ انصاری، ص 11؛ الدرایة شهید ثانی، ص 29؛ علوم الحدیث، ص 211.
2 - مکلّف خود باید بنگرد تاچه اندازه استعداد
و زمینه حضور در این وادی ملکوت را دارد که گاه به اقبال دل و نشاط، به اعمال عبادی مستحب بپردازد.
از خداوند متعال خواستار است که این نیّت مرا در نگاشتن هر حرفی که بر روی کاغذ آوردهام و در هر سطری که نوشتهام و در بیان هر چه به آن دعوت نمودهام برای ذات مقدس خود خالص گرداند و این کوشش اندک را به لطف خود بپذیرد، و توفیق درک فضیلت جمعه را عطا فرماید و حظّ ما را نیز از اعمال و مستحبات روز آدینه فزونی بخشد. امیدوار است علاقهمندان به ویژه جوانان فهیم و دین باور که در آوان زندگی عبادی خویش هستند و نیز اولیاء گرامی آنان با مطالعه این مجموعه، ارتباط محکم و پویاتری با خداوند متعال برقرار نمایند و با اداء فرائض و سنن اسلامی مراتب اطاعت و فرمانبرداری
خویش را به پیشگاه ایزد توانا ابراز دارند.
در پایان از خوانندگان اهل نظر، چشم انتظار انتقادهای مفید هستیم.
از مدیر محترم نشر مسجد مقدّس جمکران، بسیار سپاسگزارم که در کار چاپ و نشر این کتاب از هیچ گونه تلاش و گشاده دستی و بلند نظری فرو گذار نکردهاند.
و نیز از کسانی که در راستای تولید و پخش این کتاب، زحمات قابل تحسین متحمل شده و میشوند، به ویژه نویسنده متعهد و فاضل حضرت آقای رحمتی شهرضا و طراح متعهد و هنرمند آقای جواد یعقوبی صمیمانه تشکر مینمایم و امیدوارم مورد لطف صاحب جمعه حضرت ولی عصر - ارواحنا لتراب مقدمه الفداء - قرار گیرند، و السلام.
قم: ناصر باقری بیدهندی
واژه «جُمُعَه»(1)بر «جمعات» که میم آن مضموم و مسکون است، جمع بسته میشود. و بعضی در جمع آن جمع نیز گفتهاند. و «روز جمعه» کلمهای است اسلامی که بعد از ظهور اسلام این واژه رایج شده است.
عرب در ایام جاهلیت به آن «یوم العروبة» (روز نیکو) میگفتند.(2)
گفته شده نخستین فردی که این روز را جمعه نامید «کعب بن لؤی» بود. در اینکه چرا آخرین روز هفته، را جمعه نامیدهاند وجوهی ذکر کردهاند
از جمله:
الف) مردی به امام باقر علیهالسلام عرض کرد: چگونه جمعه نامیده شد؟
حضرت فرمود: برای اینکه خدای با عزّت و جلال آفریدگان خود را در آن روز برای ولایت محمّد صلیاللهعلیهوآله و وصی او در میثاق جمع نمود و آن روز را جمعه نامید. برای اینکه خلق خود را در آن روز جمع کرد.(1)
ب) به سبب تجمّع مردم در این روز برای نماز و عبادت، جمعه نامیده شده است.(2)
ج) گویند خالق متعال آفرینش موجودات را در این روز به پایان رساند، آنگاه همه آنها را در این روز گردهم آورد.
د) چون خداوند در این روزگار پیامبر اسلام را سامان داد لذا جمعه نامیده شد.
ه ) از سلمان روایت است که چون خداوند در این روز آدم و حوّا را جمع کرد، جمعه نامیده شد.(1)
در برخی از کتابها ده نام برای جمعه ذکر شده است(2)که عبارتند از: یوم شاهد، یوم المزید، یوم الحجّه، یوم العباده، یوم المولود، یوم الفضل، یوم البرکة، یوم الرحمة، یوم العتیق، یوم الکرامة.
شب و روز جمعه در فرهنگ اسلامی قداست، شرافت، معنویت و حرمت ویژهای دارد و سرشار از برکت و رحمت و مغفرت الهی و طلاییترین فرصت برای پاکسازی درون و دینشناسی است. احادیث در فضیلت و ویژگیهای جمعه به حد استفاضه(1)
است و در آنها بسیاری از اعمال و عبادات ذکر و بر آن ترغیب شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهد شد.روایات زیر به شماری از ویژگیها و فضائل آن اشاره دارد:
از تعابیر رهبران دین آن است که جمعه را مهتر
1) . خبر مستفیض: خبر واحده که عدد راویانش از سه تن تجاوز کرده باشد، یعنی میان خبر واحد و متواتر است.
روزها نامیدهاند. رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود: «یَومُ الْجُمْعَةِ سیِّد الأیّامِ، و اَعْظَمُ عِنْداللّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ یَوْمِ الاضْحی و یَومِ الْفِطْرِ.»
روز جمعه مهتر روزهاست و درنزد خداوند با عزّت و جلال، از روز (عید) قربان و روز فطر برتر است.(1)
«وَرُوِیَ اَنَّهُ مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ فِی یَوْمٍ اَفْضَلُ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ».(2)
خورشید بر روزی با فضیلتتر از جمعه، نتابیده است.
شداد بن اوس قال: قال رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله: اِنَّ مِنْ اَفضَلِ اَیّامِکُم یومَ الجُمْعَةِ(3)...
همانا از جمله گرامیترین روزها بریا شما، روز جمعه است.
ابن عباس از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله روایت میکند که آن حضرت فرمود: «اِنَّ هذَا الْیَومَ جَعَلَهُ اللّه عیداً لِلْمُسلمین».(1)
خداوند این روز (جمعه) را برای مسلمانان عید قرار داده است.
قال رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله: «اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ اِختارَ مِن الاَیَّامِ الجُمُعَة».(2)
پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود: همانا خداوند با عزّت و جلال از میان روزها، جمعه را برگزید.
امام صادق علیهالسلام فرمود: «اِنّ للّهِِ کرامةً فِی عِبَادِهِ الْمُؤْمِنینَ فِی کُلّ یَوْم جُمُعَة».(1)
در هر روز آدینه خدا را بر بندگان با ایمانش کرامتی است.
عن اَنس، عن النّبیّ صلیاللهعلیهوآله: «اِنَّ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ اَرْبَع وَ عِشْرُونَ سَاعَة للّهِِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ سَاعَةٍ مِائَةَ ألف عَتیقٍ مِنَ النّارِ».(2)
انس از پیامبر صلیاللهعلیهوآلهنقل میکند که فرمود: به درستی که خدای تعالی در شب و روز جمعه، 24 ساعت قرار داده است، که در هر ساعت ششصد هزار تن را از آتش جهنم رهایی میبخشد.
در این جا به ذکر دو حدیث تبرک جسته میشود
تا مزید بصیرت و موجب اشتیاق بیشتر در اعمال نیک گردد.
هشام بن حکم، از امام صادق علیهالسلامدرباره کسی که در صدد انجام کار خیری نظیر «صدقه»، روزه و... بود نقل میکند که فرمود:
«یَسْتَحِبُ اَنْ یَکون ذلک، یوم الجُمُعَةِ، فَاِنَّ الْعملَ یوم الجمعة یُضاعف».(1)
مستحب(2)است که چنین اعمال در روز جمعه انجام گیرد، چرا که ثواب اعمال در روز جمعه
مضاعف میگردد.
از امام باقر علیهالسلام روایت است که فرمود: در روز جمعه، ثواب کار خوب و بد چند برابر میشود.(1)
در اسلام برای عبادت، پاس داشتن جمعه مورد تأکید قرار گرفته است در حدیث آمده است:
«یَوْمُ الْجُمُعَة یَوْمَ عِبَادَةٍ فتعبدوا اللّه عَزَّوَجَلَّ فیه.»
روز جمعه روز عبادت است، پس برای خداوند بزرگ در این روز عبادت کنید.(2)
برای بهرهوری بیشتر از فضیلت جمعه خوب است از روز پنج شنبه خویش را برای جمعه آماده
کند. یهودیان نیز خود را از شب برای انجام آداب روز شنبه آماده میکردند. گویند: امام موسی بن جعفر علیهالسلام در روز پنج شنبه برای جمعه آماده میشد.(1)
امیرمؤمنان علیهالسلامفرمود: کسی روز پنج شنبه دوا میل نکند. علّت را پرسیدند، فرمود: برای این که در هنگام انجام اعمال روز جمعه دچار ضعف نشود.(2).
امام باقر علیهالسلام روایت شده که فرمود: سوگند به خدا خبردار شدم که یاران رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم از روز پنج شنبه خود را برای جمعه آماده میکردند، زیرا فرصت جمعه برای مسلمانان فرصتی محدود است.(3)
بعضی از فرشتگان گفته اند: به درستی که برای خداوند فضل و بخششی سوای روزی بندگان است که از آن فضل نمیبخشد مگر به کسی که در شام پنج شنبه و روز جمعه از خداوند درخواست نماید. بعضی برای به دست آوردن فضیلت جمعه شب را در مسجد جامع میخوابیدند.
چون استغفار و بازگشت به سوی خدا، از اوّلین قدم هایی است که بنده به سوی فلاح و رستگاری برمیدارد لذا مستحب است در آخر روز پنج شنبه با ردّ مظالم بندگان خدا با قلب و زبان در استغفار بکوشد و به این صورت استغفار(1)کند:
1) . استغفار، مصدر و به معنای طلب مغفرت است.
«اَسْتغْفِرُ اللّهَ لا اِله الاّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّوم، و اَتوبُ الیه توبةَ عبدٍ خاضعٍ مسکینٍ، مُسْتَکِینٍ لا یَسْتَطِیعُ لِنَفْسِهِ صَرفا و لا عدلاً، و لا نَفْعا و لا ضَرّا، و لا حیوةً و لا مَوْتا و لا نُشُورا، و صلّی اللّه عَلی مُحمدٍ و عِترته الطّیبین الطّاهرین الاخیار الاَبرار، و سلّم تسلیما.»(1)
همچنین در سحرگاه شب جمعه نیز استغفار کند که حضرت یعقوب آن را برگزید(2)
وقتی که فرزندانش از خطای خود پشیمان شدند و پس از اظهار ندامت از پدر خواستند برای آنان طلب آمرزش کند.
استغفار از الطاف الهی است. روزنه امیدی است
که خداوند برای طالبان به بازگشت به سوی حق باز گذاشته است و برهمین اساس یأس را از گناهان کبیره شمرده است.
یکی از وسائل ارتباط و انس بندگان با خدا، مسأله دعا است. دعا در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است. دعا کلید نجاب و کامیابی و گنجینه رستگاری است و در منطق قرآن، عبادت است(1)و در روایات به آن ترغیبِ فراوان شده است.
یکی از زمانهایی که امید استجابت دعا در آنها بیشتر میباشد «جمعه» است به ویژه اگر توأم با نماز عبادی سیاسی جمعه باشد. ابو بصیر از امام پنجم یا ششم روایت کرده است که فرمود:
به درستی که وقتی بنده مؤمنی از خداوند حاجتی بخواهد خداوند اجابت و انجام حاجت او را تا روز جمعه به تأخیر میاندازد تا آن را به فضیلت جمعه مخصوص گرداند.
1) . سوره مؤمن، آیه 60.
علامه مجلسی رحمهالله میفرماید:
«در روز جمعه ساعتی است که هر مسلمانی در آن ساعت از خدا چیزی طلب نماید البته به او عطا فرماید و آن وقتی است که نصف قرص آفتاب فرو رود، و خود حضرت فاطمه علیهاالسلام میفرمود که بر بلندی روند چون نضف آفتاب غروب کند او را اعلام نمایند که دعا نماید.»(1)
دخت گرامی رسول اکرم از پدرش روایت کرده
که حضرت فرمود: در جمعه ساعتی است که هر خواسته فرد نیکویی در آن وقت به اجابت میرسد.
سوال کرد : کدام ساعت است ؟
فرمود: هنگامی که نصف قرص خورشید در افق پنهان شود.
1) . عین الحیوة، ص 133، ط تهران؛ نیز نک: ربیع الاسابیع، ص 21.
از آن پس حضرت فاطمه علیهاالسلام در این ساعات از غروب روز جمعه دست به دعا بر می داشت و حتی شخصی بر بام می فرستاد تا از پدید آمدن این حالت او را با خبر سازد تا دعا کند.
از جمله شب های نورانی و پر بها که در نگاه اهل معرفت جایگاه ویژه ای دار شب جمعه است. شبی که صفا و طراوت و خرّمیاش قابل وصف نیست.
اعمال و آدابی که برای شب جمعه نقل شده بسیار فراوان است، در این جا به ذکر شماری از آنها بسنده میکنیم.
یکی از اعمال پر فضیلت که از اهمیتی به سزا برخوردار است و سبب علوّ درجات و ازدیاد منزلت در پیشگاه خدای سبحان است، درود بسیار بر رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهو خاندان پاکش در شب جمعه است که اقلّش صد مرتبه و هر چه بیشتر انجام دهد بهتر خواهد بود.
«اِذا کانَ لیلةَ الْجُمعة نَزَلَ مِنَ السَّماء مَلائکةً بِعَدَدِ الذَرِّ فِی اَیْدِیهِمْ اَقْلامُ الذَّهب وَ قَراطِیسُ الفِضّةِ لا یَکْتُبون إِلی لَیلةِ السبْتِ اِلّا الصّلاة عَلی مُحَمَّد و آل مُحَمّد فأکثِرْ منها.»(1)
هرگاه که شب جمعه فرا رسد، فرشتگان به شماره ذرههای عالم با قلمهای زرّین و کاغذهای
1) . بحارالانوار، ج 81، ص 128.
نقرهگون فرود میآیند و تا شب شنبه جز صلوات و درود بر محمد صلیاللهعلیهوآله و آل او ننویسند.
ذکر شریف صلوات علاوه بر فوائد بسیار که از جمله آنها محو گناهان، اجابت دعا، رضایت پروردگار سبحان و... است، نوعی تشکر و قدردانی از زحمات فوق العاده پیامبر گرامی است. و قدردانی هر مسلمان از نعمت «هدایت» و «ابلاغ پیامبر الهی» که از بزرگترین نعمتهای خداوندی است لازم است.
«یا ربّ صَلّ و سَلِّم دائماً ابداً عَلی حَبِیبِک خَیر الْخَلقِ کُلّهم»
وظیفه درود و صلوات بر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله جز با ضمیمه کردن «وآله» ادا نمیگردد، چنانکه روایات
فراوانی از طریق شیعه و سنی در این رابطه وارد شده و حتی پیامبر صلیاللهعلیهوآله نهی فرمودهاند که بر او صلوات
فرستاده نشود، اما بر آل او فرستاده شود و باید به صورت کامل صلوات را ادا کرد.(1)فراوانی از طریق شیعه و سنی در این رابطه وارد شده و حتی پیامبر صلیاللهعلیهوآله نهی فرمودهاند که بر او صلوات فرستاده نشود، اما بر آل او فرستاده شود و باید به صورت کامل صلوات را ادا کرد.(2)
بارالها گرامیترین درودها و افزونترین برکات خود و درود و تهنیت ما را بر منبع رحمت و مفتاح برکت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله و آل او برسان. «و صَلِّ وَ سَلِّم وَ زِدْ وَ بَارِکْ عَلی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد کَما بَارَکْتَ عَلی اِبْرَاهِیم و آل ابراهیم إِنَّکَ حَمِید مَجِید وَ سَمِیع مُجِیب.»
اذکار، در ابعاد مختلف آن وسیله یاد و تقرب الی اللّه و لازمه تعالی و رسیدن آدمی به حدّ کمال و یکی
از شیوههای تربیتی اسلام است که دلها را آرام، قلبها را شفا، سینهها را صیقل و عقلها را نورانیّت میبخشد و به عمر انسان ارزش و برکت میدهد.
یکی از اعمالی که باید مورد توجّه قرار گیرد ذکر به قلب و ذکر به لسان و تکرار اذکار شریفه زیر است:
«سُبْحَانَ اللّه وَ الْحَمْدُ للّهِِ وَ لا اِلهَ إلاَّ اللّهُ وَاللّهُ اکبر» که سبب لطف ویژه پروردگار است.
در اسلام یاد خدا همیشه مطلوب است خصوصاً در بعضی ایام از جمله جمعه و از نشانههای بارز اهل ایمان به یاد خدا بودن است که سه مرحله ابتدایی، میانی و عالی دارد.
کر و یاد خدا، دل را جلا میدهد(1)
و صفا میبخشد و آن را آماده تجلّیات الهی قرار میدهد.(2)
باید انسان به گونهای برنامهریزی کند که ذکر خداوند بر تمام زندگیش سایه افکند. این امر به یکباره رخ نمیدهد، هر جمعه و همیشه باید بدان ممارست کرد.
با وجودی که درِ رحمت الهی به روی بندگانش
همواره باز است و برای توبه وانابه هر آن میتوان اقدام کرد اما مهمترین شبی که در طول هفته، به استغفار و دعا در آن سفارش شده شب جمعه و مخصوصا سحر است.
از امام باقر علیهالسلام روایت است که خداوند متعال، در هر شب جمعه از فوق عرش خود از آغاز تا پایان شب ندا میدهد که: آیا بنده مؤمنی برای دین یا دنیای خود پیش از فجر مرا میخواند، تا او را اجابت کنم؟
آیا بنده مؤمنی هست که پیش از طلوع فجر از گناهانش توبه کند تا توبه او را بپذیرم و گناهانش را بیامرزم.
و آیا بنده مؤمنی هست که رزق مقدّرش تنگ باشد و پیش از طلوع فجر از من زیاد شدن آن را بخواهد و من آن را افزایش دهم.
آیا بنده مؤمن بیماری نیست که قبل از طلوع فجر خواهان شفا باشد تا او را بهبودی بخشم، و آیا بنده مؤمن در بندی که غمگین است نیست تا پیش از طلوع فجر از من آزادی بخواهد؟
و آیا بنده مظلومی هست که پیش از طلوع فجر از من یاری بطلبد تا او را یاری رسانم.
آنگاه حضرت باقر علیهالسلام فرمود: این ندا ادامه دارد تا صبح طالع شود.(1).
تلاوت سوره جمعه در نماز مغرب و عشا در رکعت اوّل و سوره مبارکه «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلی»(2).
در رکعت دوم عشاء.
تا توانی به جهان خدمت محتاجان کن
به دمی، یا درمی، یا قلمی، یا قدمی
کمک به مستمندان آنگاه که برای خدا باشد
«صدقه» نامیده میشود.
یکی از برنامههای شب آدینه، صدقه دادن به فقرا و انفاق به نیازمندان است که از نظر پاداش معادل هزار برابر روزهای دیگر است. و موجب رضایت خداوند منّان و نزول برکات و رحمتهای حق تعالی و زنده کردن روش پیامبر و مانع پیشامدهای ناگوار و مرگهای ناگهانی است و در آخرت گناهان بزرگ را میزداید و حسابرسی قیامت را آسان میکند.
صدقات در یک تقسیم بندی دو نوع است، واجب و مستحب. آن چه در این جا مورد نظر است صدقات مستحب است.(1).
1) . ابن فهد در کتاب «عدة» به اعتباری صدقه را به پنج قسم تقسیم کرده است: صدقه مال، صدقه جاه و مقام شفاعت، صدقه عقل و رأی (مشورت)، صدقه زبان، صدقه علم (نشر و گسترش علوم)، نک: سفینة البحار، ج 2، ص 24.
امام صادق علیهالسلام فرمود:«الصَّدَقَةُ لَیْلةُ الْجُمُعَةِ و یَوْمها
بِأَلْفٍ.»
صدقه در شب جمعه و روز آن هزار برابر اوقات دیگر حسنه دارد.(1)
عالم عارف ابن فهد حلی رحمهالله برای صدقه پنج قسم بیان کرده است:
صدقه در مال، در جاه، در عقل، در زبان، در علم.(2).
صدقه باید برحسب امکانات صدقه دهنده و مناسب با پای بندی گیرنده به دین و حالت وی تعیین شود.
فرمان الهی است که هر مسلمان به اندازهای که میتواند قرآن بخواند، «فَأقْرَءُوا ما تَیَسَّرَ مِنْه.»(3)(آنچه
میتوانید از آیات قرآن را بخوانید.)
براساس این فرمان الهی خواندن قرآن و تدبّر در آن و عمل کردن به دستوراتش در تمام سال، یکی از برنامههای بزرگ هر فرد مسلمان متعهد و مسئول میباشد و در بعضی از مواقع مانند رمضان و جمعه بیشتر بدان پرداخته میشود.
در شب جمعه، خواندن سورههای زیر - که برای هر یک از آنها فواید و ثواب بسیاری است - توصیه شده است:
سورههای کهف، بنی اسرائیل، مؤمنون، احقاف،
الم سجده، ص، واقعه، جمعه، اعلی، و طسین، جمعه، طور. و اگر فرصت ندارد سورههای کهف، واقعه، الم سجده و ص را قرائت نماید.
در حالی که خواندن و تلاوت قرآن، ثواب
فراوانی دارد و مایه روحانیّت دل است لکن به طور قطع هدف نهایی از تلاوت تدبّر و عمل است.
بسیار به جاست به هنگام قرائت قرآن توجّه به عظمت متکلم داشته باشد و بداند که با کلام چه کسی روبروست، و با نزول قرآن چه عنایت و لطفی به او شده است و آداب ظاهری و باطنی تلاوت را رعایت کند و تلاوتی باترتیل که نشانه تدبّر در معانی قرآن و ره توشه گرفتن از مفاهیم بلند آن است داشته باشد. هنگام خواندن آیات وعده رحمت، درخواست بخشش و مغفرت کند، و در آیات عذاب و وعید، از خدای بخشنده پناه بخواهد.
آموزههای دینی نماز را ارجمندترین اعمال تلقی کردهاند که هر کس هر اندازه بخواهد بجای آورد. و
نیز زیباترین تبلور حدیث قرب نوافل در شب و روز جمعه است.
شمار نمازها زیاد است از جمله:
1 - بین نماز مغرب و عشاء دوازده رکعت نماز
بخواند و در هر رکعت از آن پس از فاتحه الکتاب چهل مرتبه قل هو اللّه احد.
2 - خواندن دو رکعت نماز در هر رکعت بعد از حمد خواندن پانزده مرتبه سورهی زلزال. روایت شده که هر که این نماز را بجا آورد ایمن کند خدا او را از عذاب قبر و از هولهای روز قیامت.
3 - نماز حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام.
و سفارش شده که نماز یومیه را در شب جمعه با سوره جمعه و «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الاَْعْلی» و در نماز ظهر آن سوره جمعه و منافقین خوانده شود.
از امام صادق علیهالسلام روایت است که فرمود: کسی که در شب جمعه نماز مغرب، چهار رکعت نافله
مغرب را بخواند و در آخرین سجده از نوافل هفت مرتبه بگوید:
«اللّهمَّ انّی اسألکَ بِوجْهکَ الکریم و اسْمِکَ الْعَظِیم، اَنْ تُصَلِیَّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ اَنْ تَغْفِرلی ذَنْبِی الْعَظِیم.»
سر از سجده برنمیدارد مگر این که گناهانش بخشوده میشود.(1)
شب زندهداری از مسائلی است که در فرهنگ اسلام نسبت به آن توجّه بسیار شده است و مورد تأکید فراوان قرار گرفته است، لذا شایسته است که
1) . بحارالانوار، ج 86، ص 311.
در صورت امکان با شب نشینان زنده دل به شب زنده داری بپردازد، و گرنه به هر مقدار که توان و نشاط دارد، زیرا قرآن کریم یکی از اوصاف متقین را شب زنده داری و سحر خیزی میداند.
«کَانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ و بِالاَْسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُون.»(1)
«پرهیزکاران از شب اندکی را خواب میکردند و سحرگاهان از درگاه خدا طلب آمرزش و مغفرت میکنند».
بیداری و عبادت در آخر شب از فضیلت زیادی برخوردار است. و اهل معنا آن گاه که شب جمعه از راه میرسد کمر همّت میبندند و آن را غنیمت شمرند.
1) . سوره ذاریات، آیات 18 و 17.
شب گشت، که عاشقان به شب راز کنند
برگرد سرای دوست، پرواز کنند
عبادت و راز و نیاز با معبود آن هم در دل شب برای مؤمنان لذتی فوق لذات و حلاوتی خاص دارد.
البته باید متوجّه بود که از این طریق دچار عُجب و برتر دیدن خود از دیگران نشود.
برای تأسی به پیشوایان دین خوب استکه ساعتی از اوّل وقت صبح را به خواندن قرآن اختصاص دهندزیرا خداوند متعال ما را به خواندن(1)و اندیشیدن(2)و عمل(3)به آن فرمان داده است.
هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ
از یُمن دعای شب و ورد سحری بود
هر کس با هر زبانی میتواند با خدای خویش سخن بگوید، ولی بهتر است دعاهایی که از معصومین رسیده بیشتر مورد توجّه باشد. ادعیه وارده در شب جمعه بسیار است که در اینجا به ذکر اندکی از آنها اکتفا میشود.
الف: ده مرتبه خواندن این دعای بلند مرتبه: «یا دائِمَ الفَضلِ عَلَی الْبَرِیَّةِ، یا باسِطَ الیَدَیْنِ بِالْعَطِیَّةِ، یا صَاحِبَ الْمَواهبَ السِّنِیَهِ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ خَیْرِ الْوَری سَجِیَّةٍ، وَ اغْفِرلَنَا یا ذَالْعُلی فِی هذِهِ الْعَشِیَّةِ.»
ب: «اَللّهُمَّ اَنْتَ رَبِّی لا اِلهَ الاّ اَنْت، خَلَقْتَنِی وَ أَنا عَبْدُکَ و ابْنُ اَمَتِکَ، وَ فِی قَبْضتِکَ وَناصِیَتِی بِیَدکَ، أمْسَیتُ عَلی عَهْدِکَ وَ وَعْدِکَ ما استَطَعْتُ، اَعُوذُ برِضاکَ مِنْ شَرِّ ما
صَنَعْتُ، اَبُوءُ بِنِعْمَتَکَ و اَبُوءُ بِذَنْبِی، فَاغْفِرلی اِنّه لا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاّ اَنْت.»
از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله نقل کردهاند: کسی که دعای فوق را در شب یا روز جمعه بخواند اگر در این شب یا روز بمیرد داخل بهشت خواهد شد.(1)
ج: دعای زیر را بخواند که طبق نقل مرحوم کفعمی و شیخ الطائفه (طوسی) و سید ابن طاووس در شبهای جمعه و روزهای آن در شب عرفه و روز آن وارد شده: «اللهمَّ مَن تَعَبّأ و تَهَیَّأ واَعَدَّ واسْتَعَدَّ لِوِفادَةٍ إِلی مَخْلوقٍ رَجآءَ رِفْدِهِ، وَ طَلَبَ نائِلِهِ و جَائِزَتِهِ، فَالَیکَ یا رَبِّ تَعْبِیَتِّی و اسْتِعْدادِی، رَجاءَ عَفْوِکَ، وَ طَلَبَ نائِلِکَ و جایِزَتِکَ، فلا تُخَیِّب دُعائی، یا مَنْ لایَخِیبُ عَلیه سائِلٌ، وَ لا لِوِفادَةِ مَخْلُوقٍ رَجَوتُهُ.
اَتَیْتُکَ مُقِرّاً عَلی نَفْسِی بالاِسائَةِ و الظُّلمِ مُعْتَرفاً بِاَنْ لا
1) . بحارالانوار، ج 86، ص 313، ح 20.
حُجَّةَ لِی و لا عُذْرَ، اَتَیْتُکَ اَرْجُو عَظِیمَ عَفَوکَ الذی عَفَوْتَ به عَنِ الخاطِئِینَ، فَلم یَمْنَعَکَ طولُ عُکُوفِهِمْ عَلی عَظِیمِ الْجُرْم اَنْ عُدْتُ عَلَیْهِم بِالرَّحْمَةِ.
فَیا مَنْ رَحمَتُهُ واسعةٌ، و عَفْوُهُ عَظِیمٌ، یا عَظیمُ یا عَظیمُ یا عَظیم، لا یُرَدُّ غَضَبَکَ الّا حِلمُکَ، و لا یُنْجِی مِنْ سَخَطِکَ الّا التَّضَرُّعُ اِلیکَ، فَهَبْ لِی یا اِلهِی فَرَجاً بالقدرةِ الّتی تُحْیِی بها مَیْتَ البِلادِ، و لا تُهْلکنی غَمّاً حتّی تَستَجیبَ لی، و تُعَرِّفْنِی الأجابةَ فِی دُعَائِی، و اَذِقْنِی طَعْمَ العافیةَ اِلی مُنْتَهَی اَجَلِی، و لا تُشْمِتْ بِی عَدوّی، و لا تُسلِّطُه عَلَیّ، و لا تُمَکِّنه مِنْ عُنُقی.
اَللّهُمَّ اِنْ وَضَعْتَنِی فَمَنْ ذَالَّذِی یَرْفَعُنی، و اِنْ رَفَعْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَضَعُنی، و انِ اَهْلَکتَنی فَمَنْ ذَا الّذی یَعرِضُ لکَ فِی عَبْدِکَ، اَوْ یَسْئَلکَ عَنْ اَمْرهِ، و قَد عَلِمتُ اَنّه لَیْسَ فی حُکْمِکَ ظُلمٌ، و لا فی نَقِمَتکَ عَجَلةٌ، و اِنّما یَعْجَلُ مَنْ یَخافُ الْفَوتَ، و انّما یَحْتاجُ الی الظُّلمِ الضَّعیفُ، و قَد
تَعالَیْتَ یا الهی مِنْ ذلِکَ عُلُوّاً کبیرا.
اللّهُمَّ اِنِّی اَعُوذُ بِکَ فَاَعِذْنِی، وَ اَسْتَجِیرُ بِکَ فَاَجِرْنِی، و اسْتَرْزِقُکَ فَارزُقْنِی، واَتَوکَّلَ عَلَیکَ فَاکْفِنِی، وَ اَسْتَنصُرکَ عَلی عَدوِّی فَانْصُرْنی، و اَسْتَعینُ بک فَاَعِنّی، و اَسْتَغْفِرُکَ یَا اِلهِی فَاغْفِرْ لِی، آمینَ آمینَ آمینَ.(1)
د: و بخواند دعای: اَللّهُمَّ یَا شَاهِدَ کُلِّ نَجْوی که در شب عَرَفه خوانده میشود:
نیز دعاهای فراوان دیگر با مضمامین عالی که در کتب ادعیه ثبت شده است.
از مستحبات شب جمعه، قرائت دعای کمیل است.
این دعای عظیم الشأن از بهترین و معروفترین
1) . جمال الاسبوع، ص 197؛ بحارالانوار، ج86، ص 294؛ بلدالامین، ص 69؛ مصباحالمتهجد، ص269؛مفاتیحالجنان،دراعمالشب جمعه.
دعاهایی است که برای آن آثار ارزشمند فراوانی نقل کردهاند.
علامه عالی قدر مجلسی (ره) فرموده است: از جمله بهترین دعاها دعای حضرت خِضر علیهالسلام است
که حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام آن را به کمیل (بن زیاد نخعی) -که از خواصّ اصحاب آن حضرت است- تعلیم(1)
فرموده. این دعا در شبهای نیمه شعبان و در هر شب جمعه خوانده میشود. و برای کفایت از شرّ دشمنان و فتح باب رزق و آمرزش گناهان نافع است.
در «مفاتیح» محدث جلیل مرحوم قمی از «مصباح المتهجد» نقل کرده است، که این بهترین
1) . قصه تعلیم و تعلّم آن را مرحوم سیّد ابن طاووس در اعمال شب نیمه شعبان از کتاب اقبال آورده است. نیز نک: مجموعه مقالات علامه حسن زاده آملی.
دعاها و معروف به دعای خضر علیهالسلام است که امام علی علیهالسلام به کمیل - که از خواص اصحاب بوده- تعلیم
فرموده است تا در شبهای نیمه شعبان و در هر شب جمعه بخواند، چنانکه برای کفایت از شرّ اعداء و فتح باب رزق و آمرزش گناهان نافع است و اضافه میکند: شیخ و سیّد بزرگوار آن را نقل نمودهاند».
فقرات دعای کمیل و جامعیّت آن و جهات فصاحت و بلاغت آن کاشف است که از منشآت علی علیهالسلام است. این دعا در بیشتر کتابهای ادعیه از جمله «مفاتیح الجنان» آمده است. خدا را شکر که این مراسم سازنده و معنوی باشکوهتر از قبل در اطراف و اکناف کشور برپا میگردد.
شیخ جعفر بن احمد قمی رحمهالله در کتاب العروس، از امام صادق علیهالسلامروایت کرده است که: هر کس مابین
دو رکعت نافله صبح و فریضه صبح صد مرتبه گوید: سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ اَسْتَغْفِرُ اللّهَ رَبِّی و اَتُوبُ اِلَیْه،
حق تعالی در بهشت مسکنی برای او بنا کند.(1)
بندگان الهی خاصه، مؤمنان بر گردن یکدیگر حقوقی دارند از جمله آنها دعا کردن در حق یکدیگر است.
از امام حسن علیهالسلام آوردهاند که فرمود:
شب جمعهای مادرم فاطمه علیهاالسلام را دیدم در محراب عبادت خویش ایستاده و به پرستش خدا مشغول بود. و مرتب به رکوع و سجود و نیایش پرداخت و پیوسته در این حال بود تا اینکه شب به
1) . جامع الأحادیث کتاب العروس، ص 154؛ جمال الاسبوع، ص 401؛ ربیع الاسابیع، ص 52.
پایان رسید.و خود ناظر بودم که یکایک مردم باایمان و درست اندیش را بانام و نشان دعا میکرد، ولی درمورد خودش چیزی طلب نکرد. با شگفتی از او پرسیدم مادر جان، چرا همان گونه که دیگران را دعا کردید برای خویشتن دعا نکردید؟
فرمود: پسرم! نخست باید همسایه را دعا کرد،
سپس اعضای خانواده را.(1)
از امام صادق علیهالسلام روایت است که فرمود: هر کس در شب جمعه برای ده نفر از برادران مؤمن که مرده باشند طلب آمرزش نماید، بهشت بر او واجب گردد.(2)
نیز دعا و نیایش به درگاه خداوند متعال برای زودتر شدن فرج و گشایش و برپایی حکومت جهانی حضرت بقیة اللّه -ارواحنا فداه- از وظائف همه منتظران واقعی در دوران غیبت است چنان که در توقیعی خطاب به اسحاق بن یعقوب حضرت مهدی علیهالسلامخود فرمود: «وَ اَکْثِروا الدُّعَاءَ بِتَعْجِیلِ الْفَرَج، فَاِنَّ ذلِکَ فَرَجُکُم.»(1)
برای تعجیل فرج بسیار دعاکنید، که گشایش کار شما در همان است. کثرت و زیادی دعا ممکن نیست مگر با تکرار و ادامه آن.
1) . الاحتجاج، ج 2، ص 284؛ بحار 53، ص 181؛ کتاب الغیبة شیخ طوسی، ص 176؛ کمال الدین، ج 2، ص 485.
زیارت اسوههای بشریّت و پیشوایانی که لحظهای ازاندیشه هدایت و ارشاد و تعلیم غفلت نکردند.پاسداشت حقوق آنان موجب زنده نگاه داشتن نام و احیای امر و خاطره آنان و ترغیب عملی و ارائه راه آنان است و پس از واجبات، از برترین اسباب طاعت و تقرّب به درگاه احدیت و جلب رضای خدای سبحان است، چرا که روح دین - تولّی و تبرّی - به خوبی در آینه آن پیداست.
زیارت، تعظیم شعائر دین و زنده نگاه داشتن آیین است و کسانی که دل متقّی دارند هیچگاه از آن غافل نمیمانند.
در هر زمانی زیارت مطلوب است اما در
روایات برای برخی از اوقات فضیلت خاصی بیان شده است از جمله شب جمعه. و نیز تأکید بر زیارت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله وائمه هدی علیهمالسلام، خاصّه سیدالشهداء علیهالسلام بیش از آن است که در اینجا بحث و گفتگو شود، تنها اشاره مناسب به نظر میرسد.
البته زیارت از نزدیک و کنار قبر مطهر در صورت امکان مستحب مؤکد است ولی اگر نتوانست، سزاوار است که از راه دور زیارت کند، به خصوص اگر به صحرا یا بر فراز بام خانهاش برود.(1)چنانچه حضرت صادق علیهالسلام فرمود: هر کس بخواهد از شهر خود قبر پیامبر و فاطمه و امامان علیهمالسلام را از راه دور زیارت کند باید روز جمعه غسل کند، جامه پاکیزه بپوشد و در صحرا یا پشت بام چهار رکعت
1) . ابواب الجنات، ص 293.
نماز بخواند (هر دو رکعت به یک سلام مانند نماز صبح) و پس از سلام رو به قبله ایستاده و زیارت کند.(1)
هر فعل خیری که از برای مردگان انجام دهند به ایشان میرسد از صدقه و قرآن و دعا و نماز و روزه و غیره.
همان گونه که انسانهای زنده در این جهان از هدیهی دوستان و نزدیکان شاد میشوند، مردگانی که دست آنان از دنیا کوتاه شده و چشم انتظار لطف و مرحمت زندگان هستند، از هدایای بستگان و دوستان خرسند و بهرهمند میشوند.
رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله یاران خویش فرمود: به اموات خود هدیه بدهید! یکی از آنان پرسید: هدیه
1) . وسائلالشیعه، ج10، ص453 به نقل ازمصباح المتهجد، ص 200.
به مردگان چیست؟
فرمود: صدقه و دعا.
و فرمود: ارواح مؤمنان هر جمعه به آسمان دنیا بر بالای خانهها و خوابگاههای خود میآیند و در فضای آن قرار میگیرند و هر یک از آنان گریان و با آوای غمین میگویند: ای خانواده، ای فرزند، ای پدر، ای مادر، و ای خویشان و بستگانم! خدا شما را مورد رحمت خود قرار دهد، بر ما رحمت آورید، که خدا لباس بهشتی بر شما بپوشاند.
سپس آن حضرت به شدت گریست و مانیز گریستیم و پیامبر آن چنان متأثر شد که دیگر نتوانست سخن بگوید!! سپس فرمود: اینها برادران دینی شمایند که پس از شادمانی ونعمت، پوسیدند و خاک شدند و زیان خویش را فریاد میزنند و
میگویند: وای بر ما! اگر آنچه را در دستمان بود در راه اطاعت ورضای خدا انفاق میکردیم نیازمند شما نبودیم. پس با حسرت و پشیمانی برمی گردند و آوا در میدهند: صدقه اموات را هر چه سریعتر بپردازید. داود رقّی - یکی از علاقهمندان امام صادق علیهالسلام - از آن حضرت سؤال کرد: آیا زیارت قبر پدر و مادر و آشنایان سودی به حال آنان دارد؟
فرمود: آری، این تحفه به آنان میرسد، و خوشحال میگردند، همچنانکه شما از رسیدن هدیه خوشحال میگردید.(1)
در حدیث صحیح وارد شده است که امام جعفر صادق علیهالسلام هر شب از جهت فرزندش دو رکعت نماز و در هر روز دو رکعت نماز از جهت پدر و مادر
1) . بحارالانوار، ج 102، ص 296.
خود میگزاردند و حضرت در این نمازها سورههای «اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ» و «اِنَّا اَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَر» میخواندند.
علاوه بر صدقه و دعا به گونهای دیگر نیز میتوان روح اموات را شاد نمود ازجمله: به نیت آنها کار خیر انجام دادن، طلب آمرزش و...
هر گاه آیاتی از کلام اللّه مجید تلاوت کردید یا نمازی گزاردید و دوست داشتید ثواب آن را به اموات اهدا کنید بگویئد: «اَللّهُمَّ اَوْصِل ثَوابَ مَا قَرَأْنَا اِلی فُلان.»
پروردگارا! ثواب خواندن ما را به فلان (پدر، مادر، برادر، خواهر، همسر و...) به کلیه اهل قبرستان برسان و روحشان را شاد گردان.
یکی از سنن اکیده که بسیار توصیه و سفارش به آن شده زیارت اموات و سلام به آنان است.
«زیارت قبور، مرگ را - که لا محاله واقع شدنی است - به یاد میآورد پس همین موجب عدم اطمینان و وثوق شخص زائر به دنیا و باعث قلّت حرص و علاقه به مال میگردد فلذا جبن و ترس را یکسو مینهد و هم پیمان شجاعت - که خود فضیلت بس بزرگی است - میگردد زیرا رذیله جُبن جز خوف از مرگ نیست و بر بذل مالی که زیارت قبور به او یادآور میشود که آن برای او باقی نمیماند پیشقدم میشود و این وضع او را به بذل بسیار از مبرّات و خیرات وادار میکند تا آن را پیشاپیش خود به این خانه وحشتناک اندوه بخش بفرستد و
وی را از بدیها و از زشتیها و جمیع گناهان باز میدارد، از ترس اینکه مبادا در هنگام غربت او در این خانه غم، رُخَش بدان مؤاخذه شود، به همین جهت است که استحباب زیارت قبور روز جمعه قبل از طلوع آفتاب از باب ترغیب به مبرّات و دوری گزیدن از منکرات وارد شده است.»
عن الباقر علیهالسلام: «اِذَا کَانَ یَوْم الْجُمُعَةِ فَرُزْ اَهْلَ الْقُبور».(1)
روزهای جمعه مردگان را زیارت کن. بعد فرمود: زیرا هر کدام آنها در تنگی باشند بین طلوع فجر و طلوع خورشید بر آنها توسعه داده میشود.
از دیدگاه سنّت اسلامی، زیارت مؤمن در هر دو
1) . بحارالانوار، ج2، ص 256؛ امالی طوسی، مجلس 17؛ وسائلالشیعه، ج 5، باب 57، ح 9735؛ المستدرک، ج 2، ص 362.
حال حیات و مرگ مستحب، و ثواب واجر فراوان دارد هم برای زیارت کننده و هم برای صاحبان قبرها(1).
و از جمله حقوقی است که مؤمن بر برادر مؤمنش دارد. علاوه، رفتن به گورستانها و زیارت قبور مؤمنان دل و جان را تکان میدهد، و حرص را تعدیل میبخشد و برای انسانهای عبرتآموز درس عبرت میشود.(2)
و یادآوری آخرت(3)و دل کندن از دنیای فانی و تشویق به نیکوکاری و نفع رسانی به مستضعفان و موجب تسلّی خاطر بازماندگان است. اینها در وقتی است که به زیارت قبر افراد عادی برویم امّا اگر به زیارت قبور شهدا رفتیم مثل شهدای
احد، یا شهدای جنگ تحمیلی، تجلیل از شهداء است. و اگر به زیارت قبور عالمان رفتیم، علاوه بر اثر تربیتی یاد شده تجلیل از علم و عالم است.
امام صادق علیهالسلام فرمود: امیرمؤمنان علیهالسلام فرموده است: «زَوِّر امواتَکُمْ فَانَّهم یَفْرَحُونَ بِزِیارَتِکُم.»(1)
مردگان خود را زیارت نمایید، زیرا آنان با زیارت شما خوشحال میشوند.
پیامبر رحمت صلیاللهعلیهوآله فرمود: هر کس قبر پدر و مادر خویش یا یکی از آنان را در هر جمعه زیارت نماید، آمرزیده شده و نامش در گروه نیکوکاران نوشته میشود.(2)
از برخی روایات استفاده میشود که رسم پیامبر صلیاللهعلیهوآله این بود که در عصر هر پنج شنبه به
قبرستان بقیع میرفتند و اهل قبور را زیارت میکردند.
از امام باقر علیهالسلام روایت است که فرمود: زیارت کنید مردگان خود را در روز جمعه که میدانند که کسی به زیارت ایشان رفته است و شاد میشوند.(1)
مستحب است سوره قدر، هفت مرتبه، و سوره توحید یازده مرتبه و آیة الکرسی را بخواند و ثوابش را به مرده هدیه کند.(2)
اَصْبَغ بن نُباته میگوید: همراه امیرمؤمنان علیهالسلام به قبرستان مؤمنان رفتم، امام علیهالسلام این گونه آن قبور را مورد خطاب قرار داد و فرمود:
«السّلامُ عَلی اَهل لا اِله الاّ اللّهُ، مِنْ اَهل لا اِله الاّ اللّهُ، یا
اَهْلَ لا الهَ الاّ اللّهُ، کَیْفَ وَجَدْتُمْ کَلِمَة لا اله الاّ اللّهُ؟ یا لا اله الاّ اللّه، بِحقِّ لا الهَ الاّ اللّه، اِغْفِرْ لِمَنْ قَالَ لا اله الاّ اللّهُ، وَ احْشُرْنَا فِی زُمْرَةِ مَنْ قالَ لا اله الاّ اللّه.»(1)
در روایتی هم آمده است که: چون کسی داخل قبور مسلمانان شود بگوید:
«اَلسَّلامُ عَلی اَهْلِ الدِّیارِ مِنَ المُؤْمِنِینَ وَ المُسْلِمِین رَحِمَ اللّهُ الْمُسْتَقدِمینَ مِنکم و الْمُستأخِرینَ، و اِنّا اِن شاءَ اللّهُ بکُمْ لاحِقُونَ.»(2)
و یا بگوید:
«اَلسَّلامُ عَلَیْکُم یا اهل الدِّیار، أَنتمْ لنا فَرَطٌ، و انّا بِکُمْ لاحِقونَ.»(3)
از جمله چیزهایی که در روز جمعه و شب آن مستحب است خوردن انار است. گویند امام صادق علیهالسلام در هر شب جمعه انارمیل میفرمودند.
روایت شده که: هر کس در وقت خوابیدن انار بخورد، ایمن خواهد بود در نفس خود تا صبح کند.
خوردن انار در روز جمعه نیز توصیه شده است. از امام کاظم علیهالسلام روایت کردهاند که طبق این نقل حضرت فرمود:
کسی که روز جمعه اناری تناول کند، تا چهل روز قلبش نورانی و شیطان از او دور شود.(1)
شاید وجه دور شدن وسوسه شیطان این باشد که تناول انار باعث تقویت، نشاط روح، تقویت دستگاه
1) . بخشی از حدیث الکافی، ج 6، ص 355.
مغز، فکر و اعصاب و دماغ میشود.
اوّلین شب جمعه اوّل ماه رجب (لَیلَةُ الرَّغائب)(1)است که میان شبهای جمعه، امتیازی دارد.(2)
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله توصیه فرمود که مؤمنان از این شب غافل نباشند. پنج شنبه را روزه بدارند و شب جمعه بین نماز مغرب و عشاء دوازده رکعت نماز به جای آرند، هردو رکعت به یک سلام و در هر رکعتی یک بار سوره فاتحه و سه بار «اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْر»،(3).
و دوازده بار «قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَد»(4)و پس از اتمام نماز
هفتاد مرتبه «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ الاُمِّیِ وَ عَلی آلِه» و سپس به سجده میرود و در هر سجده هفتاد بار گویند «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَ الرُّوح» آنگاه سر از سجده برداشته و گویند «رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ تَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمْ اِنَّکَ اَنْتَ الْعَلِیُّ الاَعْظَم» و سپس بار دیگر سر به سجده میگذارد و درهر سجده همان را میگویند که در سجده نخست گفتند. آنگاه از خداوند، حاجت خود را میخواهند که ان شاءاللّه برآورده خواهد شد.(1)
1) . المراقبات، ص 111 - 112.
اعمال روز جمعه بسیار است، در این وجیزه به چند عمل اکتفا میشود:
از لحاظ بهداشت فردی استحمام دو فایده مهم دارد: نظافت بدن و دیگری زیاد شدن جریان خون.
شست و شویی کن و آنگه خرابات خرام
تا نگردد ز تو این دیر خواب آلوده
حافظ
بار یافتن به ضیافت الهی در جمعه و هم نوایی با فرشتگان، ضوابط و آدابی دارد که یکی از آنها غسل است.
شست وشوی بدن از کثافات، زمینه صفای
روحانی را فراهم میآورد و بدن که با روح ترکیب شده، باید هیچ آلودگی نداشته باشد تا روح سبکتر به منزل مقصود برسد، از این رو در مناسبتهای مختلف. خداوند سبحان که خالق همه زیباییهاست دوست دارد هر کس که میخواهد با او ارتباط پیدا کند پاکیزه و تمیز باشد.
علاوه بر اغسال واجبی که بر مردان و زنان مقرر شده و در کتب فتاوی مذکور است. غسلهای مستحبی در لیالی وایام متبرکه بسیار فراوان است(1)
یحیی بن سعید در نزهة الناظر، ص 14، اغسال مسنوته مستحب را چهل و پنج غسل میداند.
که یکی از آنها غسل جمعه است(2)که بسیار سفارششده است و احادیث بر ذمّ تارک آن آمده است و نباید در سفر و حضر تعطیل شود. وقت آن طلوع فجر روز جمعه است تا پیش از زوال ظهر. واگر تا آن موقع انجام نداد میتواند تا غروب آن روز یا در روز شنبه آن را قضا نماید.
نمونه هایی از این توصیهها را میتوان در کلمات زیر مشاهده نمود:
الف: امام باقر علیهالسلامبه زراره فرمود: «لا تَدَعَ غُسْلَ یوم الجُمُعَة، فَاِنَّهُ سُنَّةَ.»(1)
ای زراره! از غسل روز آدینه غفلت مکن، زیرا سنّت و مستحب است.
ب: رسول گرامی صلیاللهعلیهوآلهدر وصیتش به امیرمؤمنان علی علیهالسلامفرمود: «یا عَلیّ، عَلی النّاسِ کُلّ سَبْعَة اَیّام
1) . بحارالانوار، ج 81، ص 351.
الْغُسل، فَاغْتَسِل فِی کُلّ جُمُعة و لو اَنتَ تَشْتَرِی الماءَ بِقُوت یَوْمِک و تطویه، فَاِنَّهُ لَیْسَ شَیءٌ مِن التَّطَوعِ اَعْظَم مِنْه.»(1)
ای علی! مردم باید هر هفت روز یک بار غسل کنند (حمام بروند) بنابراین هر جمعه غسل کن، حتی اگر لازم شود پول غذایت را به خرید آب اختصاص دهی، زیرا هیچ امر مستحبی برتر از غسل جمعه نیست.
ج: و امام صادق علیهالسلام فرمود: «غُسْلُ یَوْم الْجُمُعَة طَهورٌ، و کَفّارَةٌ لِما بَیْنَهُما مِنَ الذُّنُوبِ مِنَ الجُمُعَةِ اِلی الْجُمُعَة.»(2)
غسل روز جمعه سبب پاکی و کفاره (جبران)
گناهان از جمعه تاجمعه دیگر است.
بعضی از علماء گفتهاند: مراد گناهان صغیره است.
د: علی بن یقطین از امام کاظم علیهالسلام روایت کرده که فرمود: غسل جمعه و اضحی و فطر سنّت است و فریضه نیست.(1)
عبداللّه بن مغیره روایت کرده است که از ابوالحسن الرضا علیهالسلامدرباره غسل جمعه سئوال کردم؛
جواب داد: بر هر مرد و زن، چه بنده و چه آزاد، واجب است.(2)
این وجوب، حمل بر تأکید در استحباب شده است.
شیخ صدوق (ره) گفته است: کسی که غسل جمعه میکند بگوید:
«اَللّهُمَّ طَهِّرْنِی وَ طَهَّرَ قَلْبِی وَ اَنْقِ غُسْلِی، و اَجْرِ علی لِسانِی مِدْحَتک.» یا بگوید:
«اَللّهُمَّ طَهِّر قَلْبِی مِنْ کُلِّ آفَةٍ تَمْحَقُ بِها دِینِی و تُبطلُ بها عَمَلی.»(1)
پروردگارا! قلبم را از هر آفتی که دینم رابه تاریکی برده و اعمالم را باطل میگرداند، پاک گردان.
و در بیان علل غسل جمعه احادیثی آمده است، از جمله از امام صادق علیهالسلام روایت شده که فرمود: روش انصار چنین بود که با شتران آبکش و دیگر
1) . التهذیب، ج 1، ص 141، ح 7؛ کافی، ج 3، ص 43.
چهارپایان خود (در مدینه) کار میکردند، و چون روز جمعه فرا میرسید در مسجد حاضر میشدند و مردم از بوی بدن و زیر بغل آنها اذیت میشدند، از این رو رسول خدا صلیاللهعلیهوآله به غسل روز جمعه دستور داد وبدین سبب سنّت بر آن جاری شد.(1)
چه خوب است به هنگام غسل کردن، غسل توبه و غسل ورود به مسجد را نیز نیّت کند و به اجر بیشتری برسد.
هیچ دینی از ادیان و هیچ آئینی از آئینها مانند اسلام مقیّد به نظافت و پاکیزگی در تمام شئون مادی بشری نیست.
اسلام برای طهارت ظاهر و باطن اهمیّت فوق
1) . المحجّة البیضاء، ج 2، ص 22.
العاده قائل شده تا جایی که در باب پاکیزگی و نظافت و بهداشت ظاهر و باطن قریب به صدها روایت از پیشوایان دین رسیده است و در قرآن مجید پاکان و پاکیزگان محبوب خدا معرفی شدهاند. «اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ»(1)
«همانا خداوند دوست میدارد توبه کنندگان را (که از آلودگیهای باطن خود را تمیز گردانند) و دوست میدارد پاکیزگان را (که از پلیدیهای ظاهری خود را شست و شو دهند)».
اسلام به مسلمانان هشدار داده است که از نجاسات و کثافات و پلیدیها دوری نمایند.
در این دین از افراد کثیف و بیتوجّه به امر بهداشت مذمّت و انتقاد شده است. پیشوایان دین
1) . سوره بقره، آیه 222.
اسلام در این جهت توصیههای ارزشمندی به پیروان خود دارند.
اینک چند روایت در این باره از نظر خوانندگان گرامی میگذرانیم.
هشام بن حکم از امام صادق علیهالسلام نقل کرده است که حضرت فرمود:
«لِیَتَزَیَّنَ اَحَدُکُمْ یَوْمَ الْجُمْعَةِ یَغْتَسِلُ و یَتَطیِّبُ و یَسّرحُ لِحیَتَهُ، و یَلْبَس أنْظَفَ ثِیابِهِ وَ لْیَتَهَیَّأ لِلْجُمْعَةِ...»(1)
باید هر یک از شما روز جمعه خود را بیاراید و غسل کند و عطر بزند و ریش خود را شانه کند و پاکیزهترین جامه هایش را بپوشد و برای نماز جمعه آماده شود.
1) . الکافی، ج3، ص 417؛ التهذیب، ج 1، ص 248؛ المحجّة البیضاء، ج 2، ص 23.
مسلمانان باید از هر گونه عواملی که موجب ناپاکی و و انباشته شدن چرک و کثافات و پرورش میکروبها میشود، دوری و پرهیز کنند و موهای زائد بدن را بتراشند و ناخنها را چیده و شارب را کوتاه کنند و مسواک بزنند و جامه خوب و تمیز بپوشند که این کارها از ائمه اطهار علیهمالسلام نقل شده که فرمودند: بر مسلمانان سزاوار است که در هر روز جمعه سبیل خود را کوتاه کند و از بوهای خوش استعمال نماید.(1)
عبداللّه بن سنان از امام صادق علیهالسلام نقل کرده که حضرت فرمود: هر کس در روز جمعه شارب و ناخن خود را کوتاه کند و سر خود را با گل خطمی شستشو نماید، چونان کسی است که بندهای را در راه
1) . وسائل الشیعه، باب استحباب تقلیم الاظفار.
خدا آزاد کند.(1)
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله هر جمعه پیش از خروج برای شرکت در مراسم نماز جمعه، ناخن خود را گرفته، شارب را کوتاه میفرمود.(2)
بسیار مناسب است که مو و ناخن که از بدن جدا شد، دفن شود.
از امام صادق علیهالسلام روایت شده است گرفتن ناخنها و شارب و شستن سر به گل خطمی در هر جمعه، فقر را میزداید و روزی را افزایش میدهد.(3)
در روایت دیگر شستن سر به وسیله خطمی در
هر جمعه را موجب امان از پیسی دانسته است.(1)
امام صادق علیهالسلام میفرماید: کوتاه کردن ناخنها در روز جمعه انسان را از مبتلا شدن به مرض جذام، پیسی و کوری در امان میدارد.(2)
چه زیباست اگر مسلمانان به توصیه رهبران دین توجّه شایسته کنند تا هم جامعه اسلامی پاکیزه و هم مسلمانان، پاک و مهذّب داشته باشیم.
در دین زندگی ساز اسلام استعمال مواد خوشبو
کننده و عطر زدن نیز مانند نظافت بدن از جمله سنّتهای پسندیده و محبوب است خاصه در روز آدینه که معمولاً به نماز جمعه و دید و بازدید
میروند. و در تشویق بر به کاربردن بوی خوش احادیث بسیاری روایت شده از جمله:
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در این باره به عثمان بن مظعون فرمود:
در هر جمعه بوی خوش را ترک مکن. و فرمود:
آنچه صرف بوی خوش کنی اسراف نیست.
پیامبر رحمت صلیاللهعلیهوآله فرمود: حبیبم جبرئیل علیهالسلام به من گفت: یک روز در میان، رایحه خوش استعمال کنم و روز جمعه آن را ترک ننمایم.(1)
امام صادق علیهالسلام فرمود: در روز جمعه خداوند متعال حقوقی بر هر شخصی مکلّف دارد که کوتاه کردن شارب و چیدن ناخن و عطر زدن از آن حقوق است.(2)
امام صادق علیهالسلام فرمود: بر هر مسلمان بالغی حق است که شارب و ناخن خود را بگیرد. چیزی از بوی خوش استعمال نماید و رسول خدا صلیاللهعلیهوآله چنین بود.(1)
امام صادق علیهالسلام میفرمود: رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود: حتماً شما در روز جمعه خود را خوشبو کنید گرچه از اسباب خوشبو کردن همسرتان باشد.
نیز رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهفرمود:از خوشبو کردن دوری نکنید زیرا فرشتگان بوی خوش را از مؤمن استشمام میکنند. در هر روز جمعه استعمال بوی خوش را ترک نکنید.(2)
و چه خوب است به هنگام استعمال عطریات،
پیروی از سنّت پیامبر صلیاللهعلیهوآله واحترام مساجد و تعظیم الهی و آسایش کسانی که در مجاورت تو مینشینند را اراده کنی.
خداوند منّان انسان را با حسن صورت و احسن تقویم خلق نموده و دوست دارد لباسهای آراسته
و تمیز بر قامت بندهای که به او نعمت داده است مشاهده کند. خاصه در روز آدینه که مسلمان وارد جامعه میشود. خوب است لباسهای عادی روزانه را به لباسهای مناسب جمعه تغییر دهد. و غرضش اظهار نعمت الهی باشد و تنظیف و تجمّل برای معاشران.
در تفسیر آیه 31 سوره اعراف «یا بَنی آدمَ خُذُوا زینَتَکُم عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ».(1)
امام صادق علیهالسلامفرمود: «فی
1) . ای آدمیان، در هر مسجدی خود را زینت کنید و بیارایید.
العیدین و الجمعة» یعنی در عید قربان و عید فطر و روز جمعه...(1)
البته انسان نباید به نظافت ظاهری بسنده کند و از نظافت و زینتهای معنوی و آرایش باطن محروم بماند.
در این روز گرانقدر صبح زود به مسجد برود و در عبادت و دعاها کوشش کند که رسول خدا صلیاللهعلیهوآله در
این باره فرموده است: هر کس در ساعت نخست روز جمعه به مسجد درآید مانند آن است که با نحر شتری به خدا تقرّب جسته باشد... (2).
اگر بتواند بیشتر ساعات روز جمعه را در مسجد
سپری کند، خوب است و اگر نه هر قدر که میتواند.
پیش از آنکه نماز صبح را بخواند سه مرتبه: «استغفرُ اللّه الّذی لا اله الّا هُو الحیُّ القیّوم و اتوبُ الیه» بگوید که خواندنش سبب آمرزش گناهان خواهد بود. (اگر چه بیشتر از کف دریا باشد).
و بعد از دو رکعت نافله فجر صد مرتبه بگوید:
«سُبْحَانَ رَبِّی وَ بِحَمْدِهِ وَ اَسْتَغْفِر رَبِّی وَ اَتُوبُ اِلَیْه» که امام صادق علیهالسلامطبق نقلی فرمود: هر کس بعد از دو
رکعت نافلهای که (قبل از نماز صبح) در روز جمعه میخواند، صد مرتبه آن را بگوید، خداوند منزلی در بهشت، برای او بنا میکند.(1)
اگر کسی در نماز صبح به تعقیبات مشغول شود تا آفتاب پیدا شود، هفتاد درجه به درجات او در بهشت افزوده خواهد شد.
1) . بحارالانوار، ج 87، ص 18.
دعا یکی از معارف و دستورات مسلّم آیین اسلام و دیگر ادیان الهی است که در زندگی مردم نقش مؤثری دارد.
دعا کلید رستگاری و چراغ کامیابی و رابطه مستقیم انسان با خدا و گشاینده در رحمت الهی و زداینده ظلمات قلبی از دل انسان است.و از بهترین عبادتها و از عوامل بسیار مؤثر در تربیت نفوس است. او یکی از وسایل عظیم برای رفع بدیها و بهترین راه برای طلب خیرات و افزایش روزی است. و موجب قرب به خدا و دوری شیطان میشود. دعا، به کمک نیایشگر شتافته و در دستیابی به خواستههایش، او را مدد میکند. از این رو در کلام اللّه مجید و روایات ائمه دین علیهمالسلام توجّه خاصّی به موضوع دعا شده و بیش از هر چیز به آن توصیه شده
است. و برای هر لحظه از لحظات روزانه و شبانه و هفتهها و ماهها دعا و ذکری مقرر شده است.
همان طور که پروردگار مهربان از سر لطف و رحمت به بندگان اجازه داده که همیشه در هر ساعت و لحظه از روز و شب به پیشگاه رحمتش راه یابند، بعضی از زمانها و مکانها و حالات را نیز در قبولی دعا دخیل قرار داده است که در این ایام توجّه به دعا اهمیّت بیشتری پیدا میکند، و آثار رحمت خداوند مشهورتر است. جمعه روزی است که فیض خدا در فیضان، رحمت خدا در خروش، و بخشش او در گسترش است و خواستههای بندگان در آنها به هدف اجابت میرسد. لذا مسلمانان با حالت خضوع و خشوع و خلوص، متوجّه به درگاه خداوند شده و دعا مینمایند.
امام علی علیهالسلام فرمود: «انَّ مِنْ فَضلِها اَن لا یسأل اللّه عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْجُمُعَةِ حَاجَةً اِلّا استجیب له.»(1).
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرموده است: «و فِیهِ سَاعةً لا یُوافِقها دُعاء مُؤمنٍ فِیها اِلّا اسْتُجِیبَ لَهُ فِیها.»(2).
غوّاص روایات اهل بیت علامه عالی مقام مجلسی (ره) در بحارالأنوار مینویسد: «در روز جمعه ساعتی است که هر مسلمانی در آن ساعت از خدا چیزی طلب نماید البته به او عطا میفرماید و آن وقتی است که نصف قرص آفتاب فرو رود. و حضرت فاطمه علیهاالسلام امر میفرمود که بر بلندی روند چون نصف آفتاب غروب کند به او خبر دهند که دعا نماید.»(3).
بنابراین، بر مسلمانان است که به مقدار توان و استعداد خود از قرآن صاعد که به سوی خدا میرود، استفاده کنند.
شیخ طوسی روایت کرده است که سنّت است که
دعای زیر را بعد از نماز صبح روز جمعه بخواند:
«اَللّهُمَّ اِنّی تَعَمَدْتُ اِلَیکَ بِحَاجَتی، و اَنْزَلْتُ اِلیکَ الْیومَ فَقْرِی و فَاقَتِی و مَسْکَنَتِی، فَانَا لِمَغْفِرَتکَ اَرجَا مِنّی لِعَمَلِی، وَ لِمَغْفِرَتُکَ و رَحْمَتُکَ اَوْسَعُ مِنْ ذُنوبی، فَتَوَلَّ قَضاءَ کُلِّ حاجَةٍ لی، بِقُدرتِکَ عَلَیها، و تَیْسِیرِ ذلکَ عَلَیکَ، و لِفَقْری اِلیکَ، فَانّی لَمْ اُصِبْ خَیْراً قَطُّ الّا مِنْکَ، و لم یَصْرِفْ عَنّی سِوءً قَطُّ اَحَدٌ سواکَ، و لَسْتُ اَرجو لآخرتی و دُنیائی، و لا لِیَوْم فَقْرِی و یَومَ یُفْرِدُنی النّاسُ فی حُفْرَتی فافْضنی اِلیکَ بِذَنْبِی سِواک.(1)
1) . مصباح المتهجد، ص 285.
«اَللّهُمَّ ما قُلتُ فی جُمُعتَی هذِهِ مِنْ قَولٍ، اَوْ حَلَفْتُ فیها مِن حَلْفٍ، اَوْ نَذَرْتُ فیها مِنِ نَذرٍ، فَمَشِیَّتُکَ بینَ یَدَیْ ذلکَ کُلِّه، فَما شِئتَ مِنْه اَن یَکونَ کانَ، و ما لَمْ تَشأ مِنْه لم یَکُنْ اللّهمَّ اغْفِرلی و تَجاوَزْ عَنّی، اللّهمَّ مَنْ صَلَّیتَ علیه فَصَلَواتی علیه و مَنْ لَعَنْتَ فَلَعْنَتِی عَلَیه.».(1).
و حداقل در هرماه یک مرتبه این عمل را بجا آورد.
بگوید: «لا بِشَیْءِ مِنْ آلائِکَ رَبِّ اُکَذِّب» که ثواب بسیار دارد.(2).
این دعای شریف که حالت «انتظار فرج» را در دلهای مردم زنده نگاه میدارد از پایگاه رفیع و موقعیت والایی برخوردار است و دارای متنی عالی والفاظ و مضامینی فصیح و بلیغ و پر مغز است که منتظران قدوم مهدی صاحب الزمان - ارواحناه فداه - بیش از هزار سال در کنار یکدیگر با دلهای آکنده از غم هجران مولای غریب خویش آن را در بامدادان جمعه میخوانند و با امام زمان (عج) تجدید عهد مینمایند. و برآنچه برامامشان گذشته است اظهار تأسّف و تألّم مینمایند و در فراق یار اشک میریزند
و همچون یعقوب در فراق یوسف ضجه میزنند و از خداوند وهّاب ظهور مولای خود را میطلبند.
چون این دعا مطالب ارزشمندی در باب عقائد
مانند توحید، نبوت، فضایل بیکران اهل بیت علیهمالسلام را در بردارد. آنان با خواندن آن برنامه اعتقادی عملی زندگی خویش را از فرازهای آن به دست میآورند. این دعا را امام صادق علیهالسلام تعلیم فرمود و میخواسته شیعیانش آن را در اعیاد چهارگانه فطر (عید رمضان)، قربان، غدیر و روز جمعه بخوانند.(1)
1) . دعای ندبه را عدهای از علمای بزرگ نقل کردهاند از جمله نک:اقبال الاعمال،ص295-299؛ مزار بحار، ج19،ص104، چاپ بیروت؛ زاد المعاد، ص 488؛ مکیال المکارم، ج 2، ص 93؛ مصباح الزائر، ص 446؛ تحیة الزائر، ص 248؛ هدیة الزائر، ص 501 چاپ تبریز.
این است: «اللّهمَّ هذا یَوْم مُبارک مَیمُون.»
برترین و مهمترین اعمال این روز شرکت در نماز عبادی سیاسی جمعه است. در فضیلت این نماز همین بس که سورهای در قرآن مجید به این نام آمده و در آنجا به «ذکر خدا» تعبیر شده است.(1)
امر به اقامه نماز جمعه در قرآن (سوره جمعه،آیه 9) آمده است: «یا اَیُّهَا الّذین آمَنُوا اذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَة فَاسْعَوْا اِلی ذِکْرِ اللّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ، ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ اِنْ کُنتُم تَعْلَمُونَ.»
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! هرگاه شما را برای نماز روز جمعه بخوانند (فی الحال) به ذکر خدا بشتابید، و کسب و تجارت را رها کنید، که اگر
1) . فَاسْعَوْا اِلی ذِکْرِ اللّهِ.
بدانید این (نماز جمعه از هر تجارت سودمندی) برای شما بهتر خواهد بود».
این آیه شریفه ضمن اشاره به عوامل فلاح و رستگاری، برنامه روز جمعه مسلمانان را نیز شرح میدهد.
شایان ذکر است که در قرآن مجید برای هیچ یک از نمازهای واجب شبانه روزی این همه اصرار وتأکید نشده است.
در اهمیّت نماز جمعه احادیث فراوانی از پیشوایان اسلام رسیده که از آن همه، ذکر چند حدیث رسول خدا صلیاللهعلیهوآله و ائمه هدی علیهمالسلام بایسته است که فرمود: «اَلْجُمُعَةُ حَجُّ الْمَسَاکِین.»(1)
(نماز) جمعه حج مستمندان است.
1) . المحجّة البیضاء، ج، ص 18.
تأکید بر شرکت در نماز جمعه در فرهنگ اسلام به قدری است که هرگاه تارکان نماز جمعه بدون عذر در نماز شرکت نکنند سخت نکوهش شدهاند تا آنجا که میخوانیم: هر کس این فریضه بزرگ را سه هفته متوالی بدون عذر ترک نماید خداوند مُهر نفاق را بر قلب او قرار میدهد.(1)
(به عبارت دیگر او از منافقین محسوب میگردد).
در حدیث دیگر آمده است: هرکس سه نماز جمعه را، از روی اهمیّت ندادن به آن ترک کند، خداوند بر دل او مهر میزند.(2)
(یعنی از ایشان سلب توفیق میگردد). یا کنایه از این است که قدرت درک را
خداوند از او میگیرد و از درک حقایق محروم میگردد.
و در عبارت دیگر آمده است: «اسلام را رها
کرده است».(1)
نمازجمعه بود رمز وحدت مردم
ز کارمند و کشاورز و تاجر و سرباز
بسا به جمع، شود نقش دشمنان انشا
بسا شود گره از کارهای مردم باز
خوشاکسان که به اصلاح خویش میکوشند
مقام قرب خداوند میکنند احراز
به خلق بهره رسانند، با مساعی خویش
نمیکنند به اموال خلق، دست دراز
1) . کنزالعمال، ج 7، ص 731، ح 21148؛ احیاء علوم الدین، ج 1، ص 267.
ز پارسایی و پاکی، صفای دل یابند
به گوش جان شنوند از فرشتگان آواز
حقایق دوجهان است نزدشان مکشوف
چو عبد خالق حقّ، گشته اند محرم راز
شوند داخل، در جمع اولیاء اللّه
به سوی جنت قرب خدا روند مجاز
علی شریف(1)
نماز جمعه مانند نماز صبح دو رکعت است که حتماً باید به صورت جمعی اقامه شود و پیش از آن امام جماعت به عنوان خطیب جمعه، خطبه ایراد میکند که در آن علاوه بر توصیه به تقوی و پرهیزگاری، مسائل سیاسی فرهنگی جهان اسلام
1) . جاده سجاده، ص 29 و 50.
مورد گفتگو قرار میگیرد.
نماز جمعه دو قنوت دارد که یکی قبل از رکوع رکعت اوّل و دیگری بعد از رکوع رکعت دوم خوانده میشود.
مستحب است در نماز جمعه در رکعت اوّل سوره جمعه، و در رکعت دوم منافقین خوانده شود. و نیز مستحب است حمد و سوره را در آن بلند بخوانند. وقت نمازجمعه از زوال ظهر تا یک ساعت پس از آن ظهر است و حداقل افرادی که میتوانند به نماز جمعه رسمیّت دهند پنج نفر است.
کسانی که نماز جمعه بر آنها واجب نیست از این قرارند: مردان کهنسال از کار افتاده، بانوان، نابینایان، بیماران، مسافر، کسی که از منزلش تا محل
گفتنی است که مسافرت پس از اذان صبح روز جمعه تا پس از انجام نماز جمعه مکروه است . و همچنین سرگرم شدن به هر کاری که از نماز جمعه بازداشته شود.
امام صادق علیهاالسلام فرمود: روز جمعه به خاطر نماز جمعه سفر رسمی کراهت دارد اما بعد از نماز جمعه جایز است و متبرک هم میباشد.(1).
1) . وسائل الشیعه، ج 8، ص 260.
از امام هادی علیهالسلام است که مسافرت روز جمعه و تلاش برای حوائج دنیا در روز جمعه پیش از ظهر مکروه است ولی بعد از نماز جایز و مبارک میباشد.
امام رضا علیهالسلام میفرماید: کسی که روز جمعه پیش از نماز جمعه مسافرت کند هیچ تأمینی وجود ندارد که خدا حافظ او و خانوادهاش باشد و او را برخوردار سازد.
امام علی علیهالسلام فرمود: در روز جمعه سفر مکن تااینکه به نماز حاضر شوی، مگر اینکه در راه خدا بروی (برای جهاد با دشمنان) یا در هر کاری که عذر داشته باشی.(1). 1069.داشته باشی.(2).
از امام باقر علیهالسلام نقل است: هر مسافری که در نماز جمعه به دلیل رغبت و علاقهای که به جمعه دارد
شرکت کند خداوند به او ثواب سیصد نماز جمعه را عطا میفرماید.
درود و صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد صلیاللهعلیهوآله هماره مستحب و گاه واجب است و بعد از نماز عصر روز پنج شنبه تا آخر روز جمعه تأکید بیشتر شده است.
رسول اعظم صلیاللهعلیهوآله فرمود: در شب نورانی و روز روشن بر من فراوان صلوات بفرستید یعنی در شب جمعه و روز جمعه.
و افزود که اقلّش صد مرتبه است و آنچه زیادتر شود بهتر است.(1)
امام باقر علیهالسلام فرمود: خدای متعال در جمعه به
1) . مستدرک الوسائل، ج 6، ص 71.
چیزی محبوبتر و دوست داشتنیتر از درود بر محمد و آل محمد عبادت نمیشود.(1)
امام صادق علیهالسلام فرمود: روز قیامت، خدای منّان روزهای هفته را به صورتی که مردم آنها را بشناسند، به صحرای محشر درآورد و روز جمعه در پیش دیگر روزها، مانند عروسی با جمال و کمال است و به خانه شوهر میرود، حرکت میکند سپس جلوی درب بهشت بایستد و روزهای دیگر در عقب او باشند، و برای هر کس که بسیار صلوات فرستاده است شفاعت مینماید که اقلّش صد مرتبه است.(2)
ابوامامه از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نقل کرده که حضرت
فرمود: روز جمعه بر من بسیار درود بفرستید زیرا که فوراً بر من عرضه شود.(1)
کیفیت خاصّه صلوات در روز جمعه بسیار است
از جمله:
از امام باقر علیهالسلام و امام صادق علیهالسلام منقول است: کسی که بعد از عصر در روز جمعه بگوید: «اللّهمَّ صَلِّ
عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اَلْأَوْصِیاءِ الْمَرضِییِّنَ بِاَفْضَل صَلَواتِکَ و بارِکْ عَلَیهِمْ بِأفْضَلِ بَرَکاتِکَ وَ السَّلامُ عَلَیْه وَعَلَیْهِمْ وَ عَلی اَرْوَاحِهِمْ وَ اَجْسادِهِمْ وَ أَجْسَامِهِمْ (مطابق بعضی روایات) وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.»
ملائکه از این جمعه تا جمعه بعد براو صلوات فرستد و حق تعالی صد هزار حسنه در نامه عملش
1) . فضایل اعمال، ص 504.
ثبت نماید، و صد هزار گناهانش را آمرزیده محو فرماید، و صد هزار حاجتش را برآورد و صد هزار درجه، و مرتبت او را بلند کند.(1)
نوع دیگر طبق روایتی از امام صادق علیهالسلام چنین است که آن کس پس از نماز عصر جمعه به عدد کثیر - که یکصد مرتبه است- بگوید: «اللّهمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ فَرَجَهُمْ». و در روز رستاخیز مانند عروسی که صاحب جمال و کمال است که به خانه شوهر آبرومند و باکمال میبرند، ظاهر گردد و بر درب بهشت بایستد و برای او شفاعت نماید.(2)
عن ابی الحسن الرضا علیهالسلام قالَ: قالَ رَسولُ اللّه صلیاللهعلیهوآله:
مَنْ صَلّی عَلیَّ یَومَ الجُمُعَةِ مِأَةَ مَرَّةَ قَضَی اللّهُ لَهُ سِتِّین حَاجَة ثَلاثُونَ حَاجَة لِلدُّنْیَا وَ ثَلاثُونَ حَاجَة للاِخِرَة.»(1)
امام رضا علیهالسلام فرمود: رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله فرموده است: هر کس، روز جمعه صد بار صلوات بر من
بفرستد، خدای متعال شصت حاجت او را (که بعضی حوائج دنیوی است)، برآورده میسازد. سی حاجت از حاجتهای دنیوی، و سی حاجت از حاجات اُخروی.
امام صادق علیهالسلام فرمود: صلوات بر محمد و آل او در شب یا روز جمعه برابر است با هزار حسنه و هزار کار بد (سیئه) را پاک میکند و هزار درجه برایش منظور میگردد.(2)
ابن قیم گوید:«علت فضیلت بیشتر روز جمعه این است که روز جمعه سرور تمام روزها است و ذات مقدّس رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله سرور تمام مخلوقات است.(1)
چه خوب است صلواتها با «وَ عَجِّلْ فَرَجَهُم» همراه باشد که این خود نوعی نصرت حضرت مهدی (عج) به زبان است.
گفتیم از روایات مستفیض بلکه متواتر که در باب ویژگیها و اعمال و آداب جمعه در اختیار داریم، میفهمیم که تکلیف ما در انجام اعمال واجب و ترک افعال حرام دو چندان میشود و لزوم مراقبت در این اوقات شریف را افزایش میدهد. مبادا اوقات خود را به بطالت ضایع کنیم و از این
1) . فضایل اعمال، ص 504.
فرصت گرانبها استفاده لازم را نبریم. امام صادق علیهالسلام فرمود: کسی که از شماها که روز جمعه را دریابد نباید چیزی جز عبادت او را مشغول نماید؛ زیرا که در آن بندگان آمرزیده میشوند و رحمت برایشان نازل میشود.
خواندن زیارت امام زمان - عجل اللّه فرجه الشریف - جمعه از جهات چندی به امام عصر -ارواحنا فداه- تعلق دارد و لذا زیارت آن حضرت در این روز مستحب است. سیّد جلیل، علی بن طاووس در «جمال الاسبوع» این زیارت را برای حضرت حجت علیهالسلام در روز جمعه نقل فرموده:
«السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللّهِ فِی اَرْضِه، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا عَیْنَ اللّهِ فِی خَلْقِهِ!» -الخ- معنای سلام و زیارت، تجدید میثاق و عرض نصرت است. سلام یعنی
تسلیم امر و نهی حضرت هستم.(1)
و سید بن طاووس قدسسره در اعمال روز جمعه، از امام صادق علیهالسلامچنین نقل کردهاند: هر کس بخواهد از راه دور، قبر پیشوایان دین را زیارت کند، در روز جمعه غسل کرده و لباس پاکیزه بر تن کند، سپس به بلندی رفته، آن گاه چهار رکعت نماز بگزارد و در آن، هر چه مقدور است قرآن تلاوت کند، و سپس بعد از تشهّد و سلام، رو به قبله کرده و بگوید:
درود و رحمت و برکتهای خدا بر تو ای پیامبر مرسل و ای وحی پسندیده، و ای بانوی بزرگوار، و ای دو نوباوه برگزیده پیامبر و ای فرزندان رسول و
1) . این زیارت در مفاتیح الجنان محدث قمی نقل شده است.
از مهمترین سفارشهای انبیاء نماز است که از بارزترین مضامین عبادت است. نماز پیمان خداوند است، نماز داروی نسیان و وسیله ذکر خداوند است. نماز نور چشم پیامبر عزیز است. نماز اساس دین و عصام یقین و بهترین راه نزدیکی به خداوند و بزرگترین و مهمترین طاعت میباشد.
نماز رکن اصلی دین است و باید اصلیترین جایگاه در زندگانی مردم داشته باشد.همچنان که بیشتر ایّام و مواقع خاص، نماز مخصوص به خود دارند، برای شب و روز جمعه نیز نماز مستحبی فراوانی بیان شده است.(1)
به خصوص نمازهایی برای طلب حاجات و آمرزش گناهان و رفع غم و اندوه و رهایی از آتش دوزخ و ایمنی از شرّ شیطان.
همچنین بعضی از نمازهای مستحبی که وقت خاصّی ندارد، ولی خواندن آنها در شب و روز جمعه بهتر است، مانند نماز حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و نماز حضرت امیر علیهالسلام و نماز جعفر طیّار و نماز فرج.
1) . نک: ربیع الاسابیع، ص 128 به بعد.
از اعمال اعیاد اسلامی - که جمعه یکی از آنها است - نماز و عبادت است، و یکی از عباداتی که در جمعه سفارش شده خواندن نماز جعفر طیّار است.(1)
این نماز از نمازهای مستحبی تأکید شده است که آثار بسیار ارزندهای دارد و نباید در سفر و حضر از آن غفلت کرد. این نماز را در هر ساعتی از شبانه روز میتوان انجام داد. ولی با فضیلتترین وقت خواندن آن هنگام بالا آمدن آفتاب جمعه است.(2)
میتوان آن را جزء نماز شب و نوافل یومیه محسوب داشت. این نماز چهار رکعت است دو تا دو رکعتی با دو سلام.
اینک کیفیت آسانترین و مختصرترین شکل آن.
چهار رکعت با دو سلام و بعد از چهار رکعت نماز گزار سیصد مرتبه تسبیحات اربعه را بگوید (یعنی «سُبْحَانَ اللّهِ، وَ الْحَمْدُللّهِِ وَ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اللّهُ اَکْبَرُ.»
نوع دیگر: چهار رکعت با دو سلام، در رکعت اوّل «اذا زُلْزِلْتِ الأرض»(1)
و در رکعت دوم: «اِذا جَاء نَصْرُ اللّهِ»
. مقصود سوره نصر 110 که با این کلمات آغاز میشود.و در سوم «إِنّا اَنْزَلْنَاهُ»(2)و در چهارم «قُلْ هُوَ اللّهُ».(3)
مقصود سوره اخلاص 192 است که با این کلمات آغاز میشود.
در هر یک از قرائت پانزده نوبت تسبیحات اربعه «سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُللّهِِ وَ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اللّهُ اَکْبَر»بخواند، در رکوع، سجود (بعد از ذکر رکوع و سجود)
و سربرداشتن از هر یک ده بار و سنّت است که بعد از تسبیحات بگوید: «سُبْحانَ مَن لَبِسَ العِزَّ و الوَقارَ، سُبْحانَ مَن تَعَطَّفَ بِالْمَجْدِ و تَکَرَّمَ بِهِ، سُبْحَانَ مَن لا یَنْبَغِی التَّسْبِیحُ اِلاَّ لَهُ، سُبحانَ مَن اَحْصَی کُلَّ شَیْءٍ عِلْمُهُ، سُبْحَانَ ذِی الْقوَّة و الطّولِ. اللّهمَّ انّی اَسْأَلُکَ بِمَعاقِدِ العِزّ مِنْ عَرْشِکَ، و مُنْتَهی الرَّحْمَة مِنْ کِتَابِکَ، و باسْمِکَ الاَعْظم، و کَلِمَاتِکَ التَّامَّة الَّتِی تَمَّتْ صِدْقاً و عَدْلاً، اَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَاَهْلِ بَیْتِهِ، وَ اَنْ تَفْعَلَ بِی کَذا وَ کَذَا.(1)
و به جای جمله آخر حاجتهای خود را بخواهد.
و در حدیث معتبر وارد شده است که: اگر کسی وقت کافی نداشته باشد، اصل نماز را بخواند و تسبیحات آن را در راه بخواند
1) . بحارالأنوار، ج 91، ص 205؛ مصباح المتهجّد، ص 305؛ عین الحیات، ص 242 - 243.
نماز دیگر: حارث هَمْدانی، از امام علی علیهالسلام روایت کرده که اگر توانستی در جمعه ده رکعت نماز بجای آورد و رکوع و سجودش را تمام بجا آور، و بعد از هر دو رکعت صد مرتبه بگو: «سُبْحَانَ اللّهِ و بِحَمْدِه» که فضیلت بسیار دارد.(1)
برای روز جمعه نمازهای مستحبی دیگری نیز وارد شده اما همان گونه که استاد عالیقدر فرمودهاند: «به نظر میرسد از همه لازمتر آن باشد که اگر از نمازهای واجبش قضا شده است خواه آنکه به جا نیاورده یا به طرز باطل انجام یافته، مشغول تصحیح آنها شود و هر هفتهای چند نماز، به جا آورد و در دنیا حساب خود را با خدایش تصفیه کند و
1) . مفاتیح الجنان، در اعمال روز جمعه.
گرنه پشیمانی فردا را چارهای نیست.»
از جمله نمازهای روز جمعه نماز اعرابی است.
زید بن ثابت گفت: مردی بادیه نشین نزد رسول اکرم صلیاللهعلیهوآلهمشرّف شد و گفت: پدر و مادرم فدای شما، ما در بیابان و دور از مدینه زندگی میکنیم و نمیتوانیم هر جمعه به مدینه بیاییم، ما را به کاری راهنمایی فرما که در آن فضیلت نماز جمعه باشد تا چون به میان قبیله و خاندان خود برگشتم به آنها خبر دهم و این عمل رابه آنان بیاموزم.
رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهفرمود: هنگامی که خورشید بالا آمد، دو رکعت نماز بخوان بدین صورت که در رکعت اوّل یک مرتبه سوره حمد و هفت بار سوره «قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَق» و در رکعت دوم، سوره حمد یکبار و هفت مرتبه سوره «قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النّاس» را
بخوان، و چون از نماز فارغ شدی و سلام دادی، هفت بار آیة الکرسی بخوان.
سپس برخیز و هشت رکعت نماز با دو سلام بجا بیاور.(1)
در هر رکعتی از این نماز یک بار سوره حمد، یک بار سوره «اِذَا جَاءَ نَصْرُاللّهِ وَ الْفَتْح»(2)
و بیست و پنج مرتبه سوره «قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَد»(3)
بخوان و چون از نماز فارغ شدی هفتاد نوبت بگو « سُبْحَانَ اللّهِ رَبِّ الْعَرْشِ الْکَرِیم. وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاَّ بِاللّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیم.»
آنگاه رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود: سوگند به خدایی که مرا به نبوت برانگیخت هیچ مرد و زن مؤمنی
نیست که این نماز را روز جمعه بخواند همان گونه که وصف کردم مگر آن که بهشت را برای او ضمانت میکنمو این نمازگزار از جای خود برنخیزد جز آنکه حق تعالی گناهان او و گناهان پدر و مادرش را میآمرزد.(1)
بدون شناخت صحیح و دقیق دین نمیتوان وظایفی که در قبال خداوند و پیشوایان دینی داریم به انجام برسانیم لذا یکی از وظائف مؤمن آشنایی بیشتر با حلال و حرام خدا و مسائل دینی واعتقادات مذهبی و فضائل اخلاقی است.
رئیس مذهب امام جعفر صادق علیهالسلام در این باره میفرماید: «اُفِّ لِلرَّجُلِ الْمُسلِم اَنْ لا یُفرِّغَ نَفسِهِ
1) . المصباح، ص 222؛ جمال الاسبوع، ص 108؛ ربیع الاسابیع، ص 95.
فی الأسبوعِ یَومَ الْجُمُعةِ لاِمر دینه فَیسالَ عَنهُ.»(1)
وای بر مسلمانی که در هفته، جمعه خویش را برای آموختن مسائل دینی و معارف اسلامی اختصاص ندهد. از آنجا که یکی از راههای آشنایی با دین و مطالعه و دقّت کردن در کتب اسلامی است زیرا بیاعتنایی به دین، ناشی از بی اطّلاعی است و سبب بی اطّلاعی نیز عدم مطالعه است، لذا مؤمنان رابه مطالعه کتابهای ارزنده و سالم دعوت میکنیم.
برای گرم ماندن کانون خانواده و تحکیم روابط انسانی واخلاقی در خانواده دین اسلام توصیههای فراوانی دارد از جمله گشاده دستی و توسعه بر اهل و
1) . بحارالانوار، ج 89، ص 345؛ الخصال، ص 393.
عیال با سخاوتمندی ویژه و با خریدن میوه و شیرینی و مایحتاج زندگی در جمعه است تا آنان استثنایی بودن آن روز را حتی بر سر سفره احساس کنند.
عن النبّی صلیاللهعلیهوآله قال: اِشْتَرَوا لِصِبیانِکُمْ اللَّحْم وذَکِّرْهم یَوْمَ الْجُمعةِ.»(1)
(غذای) کودکان خویش را گوشت تهیه نموده و آنان را به آمدن روز جمعه یادآوری نمایید.
امام علی علیهالسلامفرموده است: «اَطرفُوا أَهالیکم فی کُلّ جِمعةٍ بشیءٍ مِنَ الفاکِهَةِ، کی یَفرحُوا بِالْجُمعةِ.»(2)
هر روز جمعه مقداری میوه برای خانواده، خود فراهم آورید تا از آمدن جمعه خوشحال شوند.
از کارهای مهم این روز صدقه است. جمعه مؤمنان را هم با خدا پیوند میدهد و هم با بندگان خدا متصل میسازد.
محدّث نامی شادروان حاج میزرا حسین نوری در اواخر کتاب «کلمه طیبه» در باب نوزدهم از پارهای از زمانها و مکانها که زیاد شدن اجر و ثواب صدقه و انفاق است سبب یاد کردهاند و میفرماید: سزاوار است اهتمام نمودن در محروم نماندن از فیوضات خاصّه که برای منفقین در آنها مهیّا نمودهاند، سپس آن روزها و فصول را میشمارد تا به روز جمعه میرسد، آنگاه روایات چندی را در فضیلت صدقه در روز جمعه نقل کرده است،
علاقهمندان رجوع نمایند.(1)
اینک نمونهای از روایات:
امام باقر علیهالسلامفرمود: «الصّدقة یوم الجمعة تضاعف بفضل یوم الجمعة علی غیره من الایام.»(2)
صدقه دادن در روز جمعه، به دلیل فضیلت جمعه بر روزهای دیگر، دو برابر میشود.
و خود آن حضرت در هر جمعه یک اشرفی صدقه میداد.(3)
امام صادق علیهالسلام فرمود: «الصّدقة یومَ الجمعة تُضاعف و لیلة الجمعة تُضاعُف.»(4)
صدقه روز جمعه و شب جمعه چند برابر میشود.
ابوحمزه ثمالی میگوید: در پگاه جمعه با امام سجاد علیهالسلام در مدینه بودم چون از نماز صبح فارغ شدیم به تعقیب پرداخت و آنگاه راهی منزل شد. من در خدمت آن حضرت بودم، کنیز خود را صدا زد و فرمود هر سائلی امروز در خانه آمد اطعام کنید که روز جمعه است.(1)
اردتمندان بااخلاص حضرت مهدی (عج) در این روز بابرکت از طرف امام زمان علیهالسلام هم صدقه میدهند تا خداوند متعال بلاها را از ایشان دفع نماید.
1) . علل الشرایع، ج 1، ص 45؛ ربیع الاسابیع، ص 71.
نماز نافله،(1)نمازی است که مستحب است و واجب نیست در این که عدد نوافل روزجمعه چند رکعت است، اختلاف وجود دارد. مشهور عقیده دارند بیست رکعت است.(2)(یعنی همه روز نافله نماز ظهر، هشت رکعت و نافله نماز عصر نیز هشت رکعت بود در جمعه چهاررکعت به آن شانزده رکعت اضافه میشود.)(3)
همچنین در وقت انجام نوافل جمعه اختلاف است بهتر آن است که شش رکعت هنگام تابیدن خورشید، شش رکعت هنگام
پهن شدن آفتاب و شش رکعت پیش از زوال و دو رکعت هنگام زوال.
علی علیهالسلام: نماز نافله را وسیله تقرب مؤمن به خدای خویش خوانده است.(1)
هنگامی که ناشتا است انار بخورد و هفت برگ کاسنی قبل از زوال روز جمعه تناول کند که فایده فراوان دارد.
بعد از عصر جمعه 1000 مرتبه سوره «اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْر»، و اگر قدرت نداشتی 100 مرتبه بخوان زیرا در اخبار آمده است که در شب جمعه صد رحمت و نفخه نازل میشود که نود و نه مرتبه
1) . ثواب الاعمال، ص 48.
آن برای کسی است که در عصر جمعه صد مرتبه سوره قدر را تلاوت کند. و در باقیمانده آن نیز برای او نصیب و بهرهای هست.
خواندن دعای شریف و پربرکت سَمات(1)
لحظات پایانی جمعه وقت استجابت دعا است.
از دعاهایی که در آخرین ساعات روز جمعه وارد شده، دعای سَمات است.
دعای سمات دعایی است مشهور، با مضامین فاخر و ادبیاتی لطیف و مشتمل بر نشانهها و اسرار عجیب الهی که اکثر علمای پیشین بر این دعا
1) . نک: مصباح المتهجّد، ص 416؛ مصباح کفعمی، ص 422؛ جمال الاسبوع، ص 533.
مواظبت میکردهاند.(1)
خواندن این دعا عامل مؤثری برای قضاء حاجات و کسب برکات و فیوض از مبدأ مفیض الخیرات است که به خواندن آن تأکید فراوان شده است و بسیاری از بزرگان آن را شرح کردهاند.(2)
خواندن دعای عشرات(3)
از دعاهای مسند رواست که خواندن آن در هر بامداد و شامگاه مستحب است و افضل اوقات برای خواندن آن بعد از عصر جمعه است.
خواندن دعای عهد حضرت ولی عصر (عج) دعای عهد، تجدید عهد با امام عصر (عج) است و
سفارش شده است شیعیان با خواندن دعای عهد در جمعه (که در آن، انتظار فرج میرود) پیمان خود را با امامشان تجدید کنند. دعای عهد در کتابهای ادعیه زیر آمده است.
المزار الکبیر مشهدی، ص 663؛ مصباح الزائر، چاپ آل البیت علیهمالسلام، ص 455؛ البلد الامین کفعمی، ص82؛ و المصباح او، ص 550؛ زاد المعاد، ص 489.
و نیز خواندن دعای زیاد به امید مصادف شدن با ساعت اجابت دعا.
ازمهمترین اعمال مؤمنان در روز جمعه توجّه به حضرت مهدی (عج) و شدت شوق و انتظار فرج آن بزرگوار است. در این روز زیارت آن جناب و دعا برای تعجیل فرجش مستحب است ؛ زیرا طبق برخی
از روایات و زیارات، امید ظهور آن حضرت روز جمعه بیشتر از سایر روزها است و نیز از چند جهت روز جمعه تعلق به آن جناب دارد.(1)
(هم ولادت حضرتش در این روز بوده(2)و هم آغاز امامتش(3)و هم ظهور شریفش طبق پارهای روایات در چنین روزی خواهد بود.)(4)و از جمله زیارت آل یاسین را بخواند.
با استغفار دریای رحمت و مغفرت الهی به تلاطم میآید و برکات بسیاری نصیب انسان میشود. آنان که تصمیم گرفتهاند گذشته خود را جبران کنند باید استغفار کنند. امام صادق علیهالسلام
فرمود: هر کس بعداز عصر روز جمعه (هنگام غروب آفتاب)، هفتاد مرتبه بگوید: «استغفراللّه و أتوبُ الیه» خداوند همه گناهان گذشتهاش را بیامرزد و در باقی مانده عمرش او را از گناه حفظ کند. و اگر گناهی برایش ثبت نشده باشد گناه پدر و مادرش را میآمرزد.(1)
بعضی افراد ساعتهایی از جمعه را به تفریح و یا سفر میپردازند واز نعمتهای خداوند متعال و مظاهر طبیعت استفاده میکنند. تفریح سالم برای رفع خستگی و آرامش اعصاب ضروری است منتها با رعایت شئونات اسلامی از قبیل حجاب برای دختران و بانوان و کیفیت برخورد و رفتار مناسب
1) . بحارالانوار، ج 87، ص 91.
و نگاهداری زبان از هر گونه ناهنجاری و سخن ناپسند از قبیل دروغ و غیبت، ناسزا و تمسخر و بیهودهگویی. و اینکه سفرش به انگیزه گناه و قصد معصیت خداوند صورت نگیرد، و مرتکب مناهی و ملاهی نشود و دست تعدّی به حریم «حُرُمات الهی» نگشاید.
به بیان دیگر: مراقبت و خود داری از ارتکاب گناه در همه مراحل زندگی و در هر صحنهای از نمایش حیات، امری ضروری و لازم است و در روز جمعه اهمیّتی مضاعف مییابد از این رو به جای سیر و گشت و تفرّج در باغها و مزارع شخصی مردم و مصاحبت با اراذل و مسخرگی و عیب جویی و قهقهه مستانه و خوض در باطل و... که مفاسدش زیاد است، به تفریحات سالم، در کنار آب جاری و زیر درختانی که مالک شخصی ندارند، و کوهپیمایی و ورزش بسنده شود.
و آنها چند امر است:
اوّل: سرودن و خواندن شعر در روز جمعه و شبهای آن
امام صادق علیهالسلام فرمود: شعرخواندن روز جمعه و شب مکروه است، گرچه شعر حق باشد.(1)
در کلام دیگری آن پیشوا فرمود: شعر خواندن برای شخص روزه دار، و مُحْرِم (کسی که در حال احرام حج است) و در حَرَم، و در روز جمعه مکروه است.(2)
س: آیا کراهت یاد شده شامل هر گونه شعر است و یا اشعار حکمتآمیز و مواعظ و مناقب اهل
بیت علیهمالسلام استثناء است؟
ج: اگر ظاهر پارهای روایات(1)را نادیده بگیریم میتوان گفت که اشعار مناقب و فضائل و حکمتآمیز کراهت ندارد. خلف بن حمّاد میگوید: به امام رضا علیهالسلام گفتم: اصحاب ما از نیاکان شما
روایت میکنند که شعر در شب و روز جمعه و در ماه رمضان و در شب کراهت دارد من میخواهم رثائیهای برای حضرت کاظم علیهالسلام بگویم و اکنون ماه رمضان است؟
امام علیهالسلام فرمود: در رثای آن حضرت شعر بگو درشب جمعه و ماه رمضان و در شب، و در تمامی
ایام چون خدای متعال تو را بر این عمل پاداش خواهد داد.(2)
دوم: سفر کردن و سعی در حوائج دنیا نمودن قبل از اداء نماز جمعه
امام صادق علیهالسلامفرمود: مسافرت و تلاش برای امور دنیوی در سحرگاه روز جمعه مکروه است، و لیکن پس از نماز جائز و مورد تبرک میباشد.(1)
امیرمؤمنان در نامهای که به حارث همدانی ارسال داشت نوشت روز جمعه سفر مکن تا آن که به نماز حاضر شوی.(2)
سوم: حجامت کردن در روز جمعه
در حدیث مناهی، رسول خدا صلیاللهعلیهوآله از حجامت روز چهارشنبه و جمعه نهی کرده است. در حدیثی از حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام منقول است که فرمود: حجامت مکنید در روز چهارشنبه که روز نحسی است و در روز جمعه
ساعتی هست که هر که در آن ساعت حجامت کند بمیرد.(1)
و به روایت دیگر خون قطع نمیشود.(2)
چهارم: قصّه گویی و اموری که شخصی را از عبادت و طاعت و عمل به وظائف این روز مبارک باز دارد.
پنجم: ترک نمودن طیب و بوی خوش است. رسول خدا صلیاللهعلیهوآله به عثمان بن مظعون که قصد داشت استفاده از بوی خوش را ترک کند فرمود: این کار را نکن خاصّه در روز جمعه.
ششم: تنویر کردن(3).
در روز جمعه
در روایت است که موجب پیسی است(1)
بهتر است ترک شود.
هفتم: شکار قبل از نماز جمعه
امام صادق علیهالسلام فرمود: امیرمؤمنان، از شکار قبل از نماز جمعه نهی فرمود.(2)
هشتم : ذبح حیوانات قبل از نماز جمعه
آداب الجمعه: میرزا محمّد تقی مجلسی، چاپخانه دانش خرم آباد
ابواب الجنّات فی آداب الجمعات (آئین جمعه):
میرزا محمّد تقی موسوی اصفهانی (فقیه احمد آبادی)، تحقیق مدرسة الامام المهدی (عج).
ابواب الجنان: موسوی نجفی
الاجتماع: احمد بن علی بن ابوطالب طبرسی، (از دانشوران قرن ششم هجری).
احیاء علوم الدین: محمّد بن غزالی (م 505 ه ق)
اقبال الأعمال: علی بن موسی حلی معروف به ابن طاووس، (م 664 ه.ق).
بحارالانوار: محمّد باقر مجلسی، (م 1111 ه.ق).
البلد الأمین: ابراهیم بن زین الدین حارثی همدانی معروف به کفعمی، (م 605 ه.ق).
تفسیر روضالجنان و روحالجنان فی تفسیرالقرآن: ابوالفتوح رازی (قرن ششم هجری)
التهذیب: محمّد بن حسن بن شیخ طوسی، (385 - 460 ه.ق).
ثواب الاعمال: محمّد بن علی بن حسین بن بابویه شیخ صدوق، (م 381 ه.ق).
جاده سجاده: به اهتمام محمّد رضا سنگری
جامع الأحادیث: جعفر بن احمد قمی
جلاء العیون: محمّد باقر مجلسی (م 1110 ه.ق)
جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع: علی بن موسی حلی معروف به ابن طاووس، (م 664 ه.ق)
حلیة المتقین: محمّد باقر مجلسی
الخصال: شیخ صدوق، (م 381 ه.ق).
الدرایة: شهید ثانی (966 ه.ق).
ربیع الاسابیع: محمّد باقر مجلسی، تحقیق مهدی سلیمانی آشتیانی.
رساله جمعه: شهید ثانی، زین الدین بن نورالدین (شهادت 966 ه ق)
السنن الکبری (سنن بیهقی): احمد بن حسین بیهقی، (م 458 ه.ق).
سنن الدار قطنی: علی بن عمر دار قطنی (م 385 ه.ق)
سنن ابن ماجه: محمّد بن یزید بن ماجه قزوینی (ابن ماجه)، (207 - 275 ه.ق)
صحیفه سجادیه: امام سجاد علی بن الحسین علیهماالسلام
عدة الداعی و نجاح الساعی: احمد بن فهد حلی، (757 - 841 ه.ق).
علل الشرایع: شیخ صدوق.
عین الحیاة: محمّد باقر مجلسی (م 1110 ه.ق).
فضایل اعمال: محمّد زکریا، ترجمه عبد المجید مراد زهی خاشی.
الکافی: محمّد بن یعقوب کلینی، (م 329 ه.ق).
کامل الزیارات: جعفر بن محمّد بن قولویه، (م 367 ه.ق).
کمال الدین: محمّد بن علی بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق،
(م 381 ه.ق).
کنز العمال: علی بن حسام الدین هندی، (م 975 ه.ق).
لمعات: دهکردی
مجمع الزوائد و منبع الفوائد: علی بن ابوبکر هیثمی،(735 - 807
ه.ق).
مجموعه رسائل: شیخ مرتضی انصاری
المحجّة البیضاء: محمّد حسن معروف به فیض کاشانی، (1007 -
1091ه.ق)
المراقبات فی اعمال یوم الجمعة: سید جواد حسینی آل علی
شاهرودی، چاپ مکتبة العرفان کویت.
المستدرک: حسین نوری،(م 1320 ه.ق).
مصباح المتهجد: محمّد بن حسن طوسی، (م 460 ه.ق)
المصباح فی الادعیة و الصلوات و الزیارات: ابراهیم بن زینالدین حارثی همدانی معروف به کفعمی، (م 905 ه.ق).
مفاتیح الجنان: عباس قمی بن محمّد رضا، (1294 - 1359 ه.ق).
مکیال المکارم: محمّد تقی موسوی اصفهانی
کتاب عن لا یحضره الفقه:محمّد بن علی بن حسین بن بابویه قمی: صدوق، (م 381 ه.ق).
میزان الحکمة: محمّد محمّدی ری شهری.
نمونهای از تفاسیر: مجتبی بروجردی
نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علی علیهالسلام گردآورنده: شریف رضی، (359 - 404 ه.ق).
وسائل الشیعه: محمّد بن حسن معروف به شیخ حر عاملی، (1033 - 1104 ه.ق).