شیعیان کویت

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی. 15

مقدمه مؤلف 19

تعاریف کاربردی 22

فرصت 22

چالش (تهدید) 22

قوت 22

ضعف (آسیب‌پذیری) 22

شیعه 23

قدرت دولتی 23

ساختار 23

سیاسی 24

کشور 24

کاربران پژوهش 25

بخش اول: مبانی نظری تحقیق

فصل اول: مفهوم اقلیت / 29

مقدمه 29

1- تعریف اقلیت 29

2- اوضاع سیاسی اقلیت‌ها 33

الف) نحوه ارتباط اقلیت با گروه حاکم 33

ب) جایگاه اقلیت در یک نظام 34

پ) موقعیت اقلیت‌ها در دولت‌ها 34

ت) حق تعیین سرنوشت سیاسی اقلیت‌ها 35

ث) حقوق اقلیت‌ها 35

ج) حمایت سازمان ملل از اقلیت‌ها 36

چ) اقلیت‌ها و دیگر دولت‌ها 37

ح) حق موجودیت اقلیت‌ها 37

خ) مشارکت اقلیت‌ها در زندگی عمومی و سیاسی 37

د) نظام حمایتی اقلیت‌ها 38

3- اوضاع فرهنگی و مذهبی اقلیت‌ها 38

الف) آزادی مذهب 38

ب) اقلیت‌ها در دفاع از هویت و فرهنگ خود 39

پ) اماکن مذهبی اقلیت‌ها 39

ت) تفاوت‌های فرهنگی و قومی میان اقلیت‌ها 40

4- اوضاع امنیتی اقلیت‌ها 40

الف) حقوق امنیتی اقلیت‌ها 40

ب) تجاوز به حقوق انسانی اقلیت‌ها 41

پ) خشونت و شکنجه شدن اقلیت‌ها 41

5- کشورهای چند ملیتی 42

6- عوامل شناسایی و تشخیص گروه‌های اقلیتی 42

الف) مفهوم اجتماعی و شمارشی اقلیت‌ها 42

ب) احساس مشترک در اقلیت بودن 43

پ) نوع رابطه با گروه حاکم 44

7- ستم‌های اقتصادی و اجتماعی به اقلیت‌ها 44

فصل دوم: مفهوم شیعه / 45

مقدمه 45

1- تعریف شیعه 46

الف) در لغت 46

ب) در اصطلاح 47

2- هویت تشیع 49

3- تاریخ پیدایش شیعه 49

4- ظهور تشیّع 50

5- حقانیت شیعه 51

6- جنبش شیعی 52

7- مرجعیت فکری و سیاسی تشیّع 53

بخش دوم: محیط شناسی

فصل اول: آشنایی با کشور کویت / 57

1- مساحت و موقعیت جغرافیایی کویت 57

2- جمعیت کویت 58

3- ملیت در کویت 58

4- مذهب در کویت 58

5- ویژگی‌های اقلیمی 58

6- اقوام و نژادها و روابط آنها 59

7- زبان و خط 60

8- جغرافیای سیاسی کویت 60

الف) اهمیت استراتژیک کویت در منطقه 60

ب) موقعیت ژئوپلتیکی کویت 63

پ) اهمیت ژئواستراتژیک کویت 63

9- ساختار سیاسی کویت 65

الف) مختصری از تاریخ کشور 65

ب) قانون اساسی، تحولات و ویژگی‌های آن 69

پ) تشکیلات حکومتی 71

ت) احزاب و گروه‌ها 77

10- جزایر کویت 78

11- بنادر کویت 79

الف) بندر الاحمدی 79

ب) بندر شویخ 79

پ) بندر الزور (مینا السعود) 79

ت) بندر دوحه 80

ث) بندر عبدالله 80

12- ملاحظات اقتصادی 80

الف) تحولات اساسی 80

ب) ساختار اقتصادی 82

پ) شاخص‌های اقتصادی 84

ت) منابع اقتصادی 84

13- جاذبه‌های جهانگردی 87

فصل دوم: پیشینه‌ی تاریخی شیعیان در کویت / 89

مقدمه 89

1- تاریخچه جمعیتی شیعیان کویت 91

جمعیت شیعیان کویت در دوران شیخ صباح الأول 91

2- اصلیت شیعیان کویت 93

3- فعالیت شیعیان در بخش اقتصادی 94

4- مشارکت شیعیان در امور دفاعی کویت 97

الف) جنگ الرقه 97

ب) جنگ الصریف 1900م/ 1318 هجری 98

پ) جنگ الجهراء 98

5- مشارکت شیعیان در کمک به مردم کویت 98

6- مشارکت شیعیان در امور اجتماعی و سیاسی 99

7- خانواده‌های معروف شیعی در کویت 100

بخش سوم: جایگاه (ایفای نقش) شیعیان در ساختار سیاسی کویت

فصل اول: وضعیت شیعیان کویت در ساختار سیاسی این کشور / 105

مقدمه 105

1- نقش شیعیان در قوه مجریه 106

2- دیدگاه دولت پیرامون شیعیان 108

3- نقش شیعیان در قوه مقننه 110

4- دیدگاه‌های سیاسی نمایندگان سلفی پیرامون شیعیان 115

5- نقش شیعیان در قوه قضائیه 117

6- اوضاع سیاسی شیعیان و تأثیرگذاری آن بر صحنه سیاسی کویت 118

الف) وضعیت سیاسی شیعیان 118

ب) منزوی شدن شیعیان توسط دولت 120

پ) احساس خطر دولت از جانب شیعیان 122

ت) نقش تشکل‌های سیاسی شیعیان 136

ث) تشکل‌ها و گروه‌های شیعی بعد از دهه هفتاد 140

ج) شیعیان کویت از نظر گروهی و حزبی 143

7- پراکندگی جغرافیایی شیعیان کویت و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت 145

8- اوضاع شیعیان از نظر تاریخی و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت 147

الف) وضعیت شیعیان تا پایان دهه 60 147

ب) وضعیت شیعیان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی 149

9- نقش فرهنگی و مذهبی شیعیان در صحنه سیاسی کویت 151

الف) گرایشات مختلف فکری شیعیان 151

ب) عدم وجود وحدت نظر و همکاری منسجم در میان شیعیان 152

پ) رهبری و مرجعیت شیعیان 153

ت) شخصیت‌های مذهبی شیعیان 157

ث) فعالیت فرهنگی شیعیان 160

ج) وضعیت فرهنگی شیعیان 162

چ) وضعیت دانشگاهی شیعیان 163

ح) شخصیت‌های فرهنگی و دانشگاهی شیعه 164

خ) علاقه‌مندی فارغ التحصیلان به معارف اسلامی 165

د) نویسندگان و خبرنگاران شیعه 166

ذ) نقش ملی گرایی عربی و سکولار شیعه 167

ر) محدودیت‌های دولت در فعالیت‌های فرهنگی شیعیان 170

10- رابطه میان شیعیان و اهل تسنّن و سلفی‌ها در صحنه سیاسی 171

الف) رابطه سیاسی میان شیعیان و سنی‌های غیر سلفی در کویت 174

ب) نقش و موضع‌گیری‌های ضد شیعی سلفی‌های تندرو 177

11- مطالبات شیعیان از دولت کویت 185

الف) حقوق برابر شهروندی و دستیابی به حقوق مدنی برابر 185

ب) پایان بخشیدن به تبعیض 185

پ) اصلاحات دموکراتیک و حمایت از حقوق بشر 186

ت) حقوق اقلیت 186

ث) تشکیل دادگاه ثبت احوال شیعی در مراحل سه گانه آن (ابتدائی، استئناف و تمییز) 187

ج) تشکیل اوقاف جعفری بر اساس فقه جعفری 187

چ) موافقت بر تأسیس مساجد جدید. 188

ح) تعیین قضات شیعی کویتی در دادگاه‌های ثبت احوال شیعی. 188

خ) درخواست تعطیلی روز عاشورا. 188

د) نامگذاری مدارس و موسسات با نام‌های شیعی. 188

فصل دوم: فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی شیعیان کویت / 189

1- فرصت‌ها 189

2- چالش‌ها 192

الف) چالش‌های درونی شیعیان 192

ب) چالش‌های میان دولت و شیعیان 194

پ) چالش‌های میان شیعیان و وهابی‌ها 196

بخش چهارم: تجزیه و تحلیل، نتیجه‌گیری و پیشنهادات

فصل اول: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت / 203

1- بررسی نتایج مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان 204

الف) نتایج یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت: 204

ب) نتایج نظرات جمع‌آوری شده از مصاحبه با خبرگان در مورد میزان قدرت شیعیان در کویت: 205

پ) ترکیبِ یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی و مصاحبه‌ها، پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت: 206

2- بررسی نتایج فرصت‌های پیش‌روی شیعیان 206

الف) فرصت‌های پیش روی شیعیان که از طریق مطالعات اسنادی به دست آمده است: 207

ب) فرصت‌های پیشروی شیعیان که از طریق مصاحبه‌ها به دست آمده است: 208

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی فرصت‌های پیش روی شیعیان: 210

3- بررسی نتایج چالش‌های پیش روی شیعیان 212

الف) چالش‌های پیش روی شیعیان از طریق جمع‌آوری مطالعات اسنادی: 212

ب) چالش‌های پیش روی شیعیان، جمع‌آوری شده از طریق مصاحبه‌ها: 214

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی چالش‌های پیش روی شیعیان: 216

فصل دوم: پاسخ به سؤالات تحقیق / 219

سؤال اول: سهم شیعیان در هریک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟ 219

سؤال دوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟ 219

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟ 221

فصل سوم: نتیجه‌گیری / 223

فصل چهارم: پیشنهادات / 225

1- منابع و مآخذ. 229

الف) کتاب‌های فارسی 229

ب) کتاب‌های عربی 231

پ) مقالات 231

ت) منابع اینترنتی 231

2- ضمائم. 239

مصاحبه با خبرگان و متخصصان 239

1- مصاحبه شونده (1) 239

2- مصاحبه شونده (2) 260

3- مصاحبه شونده (3) 264

4- مصاحبه شونده (4) 273

5- مصاحبه شونده (5) 283

6- مصاحبه شونده (6) 288

7- مصاحبه شونده (7) 295

8- مصاحبه شونده (8) 296

9- مصاحبه شونده (9) 300

نقشه‌ی کویت 303

الف) نحوه ارتباط اقلیت با گروه حاکم 33

ب) جایگاه اقلیت در یک نظام 34

پ) موقعیت اقلیت‌ها در دولت‌ها 34

ت) حق تعیین سرنوشت سیاسی اقلیت‌ها 35

ث) حقوق اقلیت‌ها 35

ج) حمایت سازمان ملل از اقلیت‌ها 36

چ) اقلیت‌ها و دیگر دولت‌ها 37

ح) حق موجودیت اقلیت‌ها 37

خ) مشارکت اقلیت‌ها در زندگی عمومی و سیاسی 37

د) نظام حمایتی اقلیت‌ها 38

3- اوضاع فرهنگی و مذهبی اقلیت‌ها 38

الف) آزادی مذهب 38

ب) اقلیت‌ها در دفاع از هویت و فرهنگ خود 39

پ) اماکن مذهبی اقلیت‌ها 39

ت) تفاوت‌های فرهنگی و قومی میان اقلیت‌ها 40

4- اوضاع امنیتی اقلیت‌ها 40

الف) حقوق امنیتی اقلیت‌ها 40

ب) تجاوز به حقوق انسانی اقلیت‌ها 41

پ) خشونت و شکنجه شدن اقلیت‌ها 41

5- کشورهای چند ملیتی 42

6- عوامل شناسایی و تشخیص گروه‌های اقلیتی 42

الف) مفهوم اجتماعی و شمارشی اقلیت‌ها 42

ب) احساس مشترک در اقلیت بودن 43

پ) نوع رابطه با گروه حاکم 44

7- ستم‌های اقتصادی و اجتماعی به اقلیت‌ها 44

فصل دوم: مفهوم شیعه / 45

مقدمه 45

1- تعریف شیعه 46

الف) در لغت 46

ب) در اصطلاح 47

2- هویت تشیع 49

3- تاریخ پیدایش شیعه 49

4- ظهور تشیّع 50

5- حقانیت شیعه 51

6- جنبش شیعی 52

7- مرجعیت فکری و سیاسی تشیّع 53

بخش دوم: محیط شناسی

فصل اول: آشنایی با کشور کویت / 57

1- مساحت و موقعیت جغرافیایی کویت 57

2- جمعیت کویت 58

3- ملیت در کویت 58

4- مذهب در کویت 58

5- ویژگی‌های اقلیمی 58

6- اقوام و نژادها و روابط آنها 59

7- زبان و خط 60

8- جغرافیای سیاسی کویت 60

الف) اهمیت استراتژیک کویت در منطقه 60

ب) موقعیت ژئوپلتیکی کویت 63

پ) اهمیت ژئواستراتژیک کویت 63

9- ساختار سیاسی کویت 65

الف) مختصری از تاریخ کشور 65

ب) قانون اساسی، تحولات و ویژگی‌های آن 69

پ) تشکیلات حکومتی 71

ت) احزاب و گروه‌ها 77

10- جزایر کویت 78

11- بنادر کویت 79

الف) بندر الاحمدی 79

ب) بندر شویخ 79

پ) بندر الزور (مینا السعود) 79

ت) بندر دوحه 80

ث) بندر عبدالله 80

12- ملاحظات اقتصادی 80

الف) تحولات اساسی 80

ب) ساختار اقتصادی 82

پ) شاخص‌های اقتصادی 84

ت) منابع اقتصادی 84

13- جاذبه‌های جهانگردی 87

فصل دوم: پیشینه‌ی تاریخی شیعیان در کویت / 89

مقدمه 89

1- تاریخچه جمعیتی شیعیان کویت 91

جمعیت شیعیان کویت در دوران شیخ صباح الأول 91

2- اصلیت شیعیان کویت 93

3- فعالیت شیعیان در بخش اقتصادی 94

4- مشارکت شیعیان در امور دفاعی کویت 97

الف) جنگ الرقه 97

ب) جنگ الصریف 1900م/ 1318 هجری 98

پ) جنگ الجهراء 98

5- مشارکت شیعیان در کمک به مردم کویت 98

6- مشارکت شیعیان در امور اجتماعی و سیاسی 99

7- خانواده‌های معروف شیعی در کویت 100

بخش سوم: جایگاه (ایفای نقش) شیعیان در ساختار سیاسی کویت

فصل اول: وضعیت شیعیان کویت در ساختار سیاسی این کشور / 105

مقدمه 105

1- نقش شیعیان در قوه مجریه 106

2- دیدگاه دولت پیرامون شیعیان 108

3- نقش شیعیان در قوه مقننه 110

4- دیدگاه‌های سیاسی نمایندگان سلفی پیرامون شیعیان 115

5- نقش شیعیان در قوه قضائیه 117

6- اوضاع سیاسی شیعیان و تأثیرگذاری آن بر صحنه سیاسی کویت 118

الف) وضعیت سیاسی شیعیان 118

ب) منزوی شدن شیعیان توسط دولت 120

پ) احساس خطر دولت از جانب شیعیان 122

ت) نقش تشکل‌های سیاسی شیعیان 136

ث) تشکل‌ها و گروه‌های شیعی بعد از دهه هفتاد 140

ج) شیعیان کویت از نظر گروهی و حزبی 143

7- پراکندگی جغرافیایی شیعیان کویت و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت 145

8- اوضاع شیعیان از نظر تاریخی و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت 147

الف) وضعیت شیعیان تا پایان دهه 60 147

ب) وضعیت شیعیان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی 149

9- نقش فرهنگی و مذهبی شیعیان در صحنه سیاسی کویت 151

الف) گرایشات مختلف فکری شیعیان 151

ب) عدم وجود وحدت نظر و همکاری منسجم در میان شیعیان 152

پ) رهبری و مرجعیت شیعیان 153

ت) شخصیت‌های مذهبی شیعیان 157

ث) فعالیت فرهنگی شیعیان 160

ج) وضعیت فرهنگی شیعیان 162

چ) وضعیت دانشگاهی شیعیان 163

ح) شخصیت‌های فرهنگی و دانشگاهی شیعه 164

خ) علاقه‌مندی فارغ التحصیلان به معارف اسلامی 165

د) نویسندگان و خبرنگاران شیعه 166

ذ) نقش ملی گرایی عربی و سکولار شیعه 167

ر) محدودیت‌های دولت در فعالیت‌های فرهنگی شیعیان 170

10- رابطه میان شیعیان و اهل تسنّن و سلفی‌ها در صحنه سیاسی 171

الف) رابطه سیاسی میان شیعیان و سنی‌های غیر سلفی در کویت 174

ب) نقش و موضع‌گیری‌های ضد شیعی سلفی‌های تندرو 177

11- مطالبات شیعیان از دولت کویت 185

الف) حقوق برابر شهروندی و دستیابی به حقوق مدنی برابر 185

ب) پایان بخشیدن به تبعیض 185

پ) اصلاحات دموکراتیک و حمایت از حقوق بشر 186

ت) حقوق اقلیت 186

ث) تشکیل دادگاه ثبت احوال شیعی در مراحل سه گانه آن (ابتدائی، استئناف و تمییز) 187

ج) تشکیل اوقاف جعفری بر اساس فقه جعفری 187

چ) موافقت بر تأسیس مساجد جدید. 188

ح) تعیین قضات شیعی کویتی در دادگاه‌های ثبت احوال شیعی. 188

خ) درخواست تعطیلی روز عاشورا. 188

د) نامگذاری مدارس و موسسات با نام‌های شیعی. 188

فصل دوم: فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی شیعیان کویت / 189

1- فرصت‌ها 189

2- چالش‌ها 192

الف) چالش‌های درونی شیعیان 192

ب) چالش‌های میان دولت و شیعیان 194

پ) چالش‌های میان شیعیان و وهابی‌ها 196

بخش چهارم: تجزیه و تحلیل، نتیجه‌گیری و پیشنهادات

فصل اول: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت / 203

1- بررسی نتایج مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان 204

الف) نتایج یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت: 204

ب) نتایج نظرات جمع‌آوری شده از مصاحبه با خبرگان در مورد میزان قدرت شیعیان در کویت: 205

پ) ترکیبِ یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی و مصاحبه‌ها، پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت: 206

2- بررسی نتایج فرصت‌های پیش‌روی شیعیان 206

الف) فرصت‌های پیش روی شیعیان که از طریق مطالعات اسنادی به دست آمده است: 207

ب) فرصت‌های پیشروی شیعیان که از طریق مصاحبه‌ها به دست آمده است: 208

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی فرصت‌های پیش روی شیعیان: 210

3- بررسی نتایج چالش‌های پیش روی شیعیان 212

الف) چالش‌های پیش روی شیعیان از طریق جمع‌آوری مطالعات اسنادی: 212

ب) چالش‌های پیش روی شیعیان، جمع‌آوری شده از طریق مصاحبه‌ها: 214

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی. 15

مقدمه مؤلف 19

تعاریف کاربردی 22

فرصت 22

چالش (تهدید) 22

قوت 22

ضعف (آسیب‌پذیری) 22

شیعه 23

قدرت دولتی 23

ساختار 23

سیاسی 24

کشور 24

کاربران پژوهش 25

بخش اول: مبانی نظری تحقیق

فصل اول: مفهوم اقلیت / 29

مقدمه 29

1- تعریف اقلیت 29

2- اوضاع سیاسی اقلیت‌ها 33

الف) نحوه ارتباط اقلیت با گروه حاکم 33

ب) جایگاه اقلیت در یک نظام 34

پ) موقعیت اقلیت‌ها در دولت‌ها 34

ت) حق تعیین سرنوشت سیاسی اقلیت‌ها 35

ث) حقوق اقلیت‌ها 35

ج) حمایت سازمان ملل از اقلیت‌ها 36

چ) اقلیت‌ها و دیگر دولت‌ها 37

ح) حق موجودیت اقلیت‌ها 37

خ) مشارکت اقلیت‌ها در زندگی عمومی و سیاسی 37

د) نظام حمایتی اقلیت‌ها 38

3- اوضاع فرهنگی و مذهبی اقلیت‌ها 38

الف) آزادی مذهب 38

ب) اقلیت‌ها در دفاع از هویت و فرهنگ خود 39

پ) اماکن مذهبی اقلیت‌ها 39

ت) تفاوت‌های فرهنگی و قومی میان اقلیت‌ها 40

4- اوضاع امنیتی اقلیت‌ها 40

الف) حقوق امنیتی اقلیت‌ها 40

ب) تجاوز به حقوق انسانی اقلیت‌ها 41

پ) خشونت و شکنجه شدن اقلیت‌ها 41

5- کشورهای چند ملیتی 42

6- عوامل شناسایی و تشخیص گروه‌های اقلیتی 42

الف) مفهوم اجتماعی و شمارشی اقلیت‌ها 42

ب) احساس مشترک در اقلیت بودن 43

پ) نوع رابطه با گروه حاکم 44

7- ستم‌های اقتصادی و اجتماعی به اقلیت‌ها 44

فصل دوم: مفهوم شیعه / 45

مقدمه 45

1- تعریف شیعه 46

الف) در لغت 46

ب) در اصطلاح 47

2- هویت تشیع 49

3- تاریخ پیدایش شیعه 49

4- ظهور تشیّع 50

5- حقانیت شیعه 51

6- جنبش شیعی 52

7- مرجعیت فکری و سیاسی تشیّع 53

بخش دوم: محیط شناسی

فصل اول: آشنایی با کشور کویت / 57

1- مساحت و موقعیت جغرافیایی کویت 57

2- جمعیت کویت 58

3- ملیت در کویت 58

4- مذهب در کویت 58

5- ویژگی‌های اقلیمی 58

6- اقوام و نژادها و روابط آنها 59

7- زبان و خط 60

8- جغرافیای سیاسی کویت 60

الف) اهمیت استراتژیک کویت در منطقه 60

ب) موقعیت ژئوپلتیکی کویت 63

پ) اهمیت ژئواستراتژیک کویت 63

9- ساختار سیاسی کویت 65

الف) مختصری از تاریخ کشور 65

ب) قانون اساسی، تحولات و ویژگی‌های آن 69

پ) تشکیلات حکومتی 71

ت) احزاب و گروه‌ها 77

10- جزایر کویت 78

11- بنادر کویت 79

الف) بندر الاحمدی 79

ب) بندر شویخ 79

پ) بندر الزور (مینا السعود) 79

ت) بندر دوحه 80

ث) بندر عبدالله 80

12- ملاحظات اقتصادی 80

الف) تحولات اساسی 80

ب) ساختار اقتصادی 82

پ) شاخص‌های اقتصادی 84

ت) منابع اقتصادی 84

13- جاذبه‌های جهانگردی 87

فصل دوم: پیشینه‌ی تاریخی شیعیان در کویت / 89

مقدمه 89

1- تاریخچه جمعیتی شیعیان کویت 91

جمعیت شیعیان کویت در دوران شیخ صباح الأول 91

2- اصلیت شیعیان کویت 93

3- فعالیت شیعیان در بخش اقتصادی 94

4- مشارکت شیعیان در امور دفاعی کویت 97

الف) جنگ الرقه 97

ب) جنگ الصریف 1900م/ 1318 هجری 98

پ) جنگ الجهراء 98

5- مشارکت شیعیان در کمک به مردم کویت 98

6- مشارکت شیعیان در امور اجتماعی و سیاسی 99

7- خانواده‌های معروف شیعی در کویت 100

بخش سوم: جایگاه (ایفای نقش) شیعیان در ساختار سیاسی کویت

فصل اول: وضعیت شیعیان کویت در ساختار سیاسی این کشور / 105

مقدمه 105

1- نقش شیعیان در قوه مجریه 106

2- دیدگاه دولت پیرامون شیعیان 108

3- نقش شیعیان در قوه مقننه 110

4- دیدگاه‌های سیاسی نمایندگان سلفی پیرامون شیعیان 115

5- نقش شیعیان در قوه قضائیه 117

6- اوضاع سیاسی شیعیان و تأثیرگذاری آن بر صحنه سیاسی کویت 118

الف) وضعیت سیاسی شیعیان 118

ب) منزوی شدن شیعیان توسط دولت 120

پ) احساس خطر دولت از جانب شیعیان 122

ت) نقش تشکل‌های سیاسی شیعیان 136

ث) تشکل‌ها و گروه‌های شیعی بعد از دهه هفتاد 140

ج) شیعیان کویت از نظر گروهی و حزبی 143

7- پراکندگی جغرافیایی شیعیان کویت و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت 145

8- اوضاع شیعیان از نظر تاریخی و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت 147

الف) وضعیت شیعیان تا پایان دهه 60 147

ب) وضعیت شیعیان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی 149

9- نقش فرهنگی و مذهبی شیعیان در صحنه سیاسی کویت 151

الف) گرایشات مختلف فکری شیعیان 151

ب) عدم وجود وحدت نظر و همکاری منسجم در میان شیعیان 152

پ) رهبری و مرجعیت شیعیان 153

ت) شخصیت‌های مذهبی شیعیان 157

ث) فعالیت فرهنگی شیعیان 160

ج) وضعیت فرهنگی شیعیان 162

چ) وضعیت دانشگاهی شیعیان 163

ح) شخصیت‌های فرهنگی و دانشگاهی شیعه 164

خ) علاقه‌مندی فارغ التحصیلان به معارف اسلامی 165

د) نویسندگان و خبرنگاران شیعه 166

ذ) نقش ملی گرایی عربی و سکولار شیعه 167

ر) محدودیت‌های دولت در فعالیت‌های فرهنگی شیعیان 170

10- رابطه میان شیعیان و اهل تسنّن و سلفی‌ها در صحنه سیاسی 171

الف) رابطه سیاسی میان شیعیان و سنی‌های غیر سلفی در کویت 174

ب) نقش و موضع‌گیری‌های ضد شیعی سلفی‌های تندرو 177

11- مطالبات شیعیان از دولت کویت 185

الف) حقوق برابر شهروندی و دستیابی به حقوق مدنی برابر 185

ب) پایان بخشیدن به تبعیض 185

پ) اصلاحات دموکراتیک و حمایت از حقوق بشر 186

ت) حقوق اقلیت 186

ث) تشکیل دادگاه ثبت احوال شیعی در مراحل سه گانه آن (ابتدائی، استئناف و تمییز) 187

ج) تشکیل اوقاف جعفری بر اساس فقه جعفری 187

چ) موافقت بر تأسیس مساجد جدید. 188

ح) تعیین قضات شیعی کویتی در دادگاه‌های ثبت احوال شیعی. 188

خ) درخواست تعطیلی روز عاشورا. 188

د) نامگذاری مدارس و موسسات با نام‌های شیعی. 188

فصل دوم: فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی شیعیان کویت / 189

1- فرصت‌ها 189

2- چالش‌ها 192

الف) چالش‌های درونی شیعیان 192

ب) چالش‌های میان دولت و شیعیان 194

پ) چالش‌های میان شیعیان و وهابی‌ها 196

بخش چهارم: تجزیه و تحلیل، نتیجه‌گیری و پیشنهادات

فصل اول: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت / 203

1- بررسی نتایج مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان 204

الف) نتایج یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت: 204

ب) نتایج نظرات جمع‌آوری شده از مصاحبه با خبرگان در مورد میزان قدرت شیعیان در کویت: 205

پ) ترکیبِ یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی و مصاحبه‌ها، پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت: 206

2- بررسی نتایج فرصت‌های پیش‌روی شیعیان 206

الف) فرصت‌های پیش روی شیعیان که از طریق مطالعات اسنادی به دست آمده است: 207

ب) فرصت‌های پیشروی شیعیان که از طریق مصاحبه‌ها به دست آمده است: 208

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی فرصت‌های پیش روی شیعیان: 210

3- بررسی نتایج چالش‌های پیش روی شیعیان 212

الف) چالش‌های پیش روی شیعیان از طریق جمع‌آوری مطالعات اسنادی: 212

ب) چالش‌های پیش روی شیعیان، جمع‌آوری شده از طریق مصاحبه‌ها: 214

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی چالش‌های پیش روی شیعیان: 216

فصل دوم: پاسخ به سؤالات تحقیق / 219

سؤال اول: سهم شیعیان در هریک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟ 219

سؤال دوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟ 219

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟ 221

فصل سوم: نتیجه‌گیری / 223

فصل چهارم: پیشنهادات / 225

1- منابع و مآخذ. 229

الف) کتاب‌های فارسی 229

ب) کتاب‌های عربی 231

پ) مقالات 231

ت) منابع اینترنتی 231

2- ضمائم. 239

مصاحبه با خبرگان و متخصصان 239

1- مصاحبه شونده (1) 239

2- مصاحبه شونده (2) 260

3- مصاحبه شونده (3) 264

4- مصاحبه شونده (4) 273

5- مصاحبه شونده (5) 283

6- مصاحبه شونده (6) 288

7- مصاحبه شونده (7) 295

8- مصاحبه شونده (8) 296

9- مصاحبه شونده (9) 300

نقشه‌ی کویت 303

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

مقدمه مؤلف

شیعیان کویت با در اختیار داشتن جمعیت 25 درصدی، یک اقلیت تأثیرگذار در این کشور می‌باشند.

بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که؛ خانواده حاکم آل صباح، با جماعت شیعه روابط نزدیک و دوستانه‌ای داشته‌اند و بزرگان شیعه طرف مشورت و مورد اطمینان شیوخ بوده، و از جایگاه مناسبی برخوردار بودند. شیعیان نیز متقابلاً کوشیدند از تمامیت ارضی کویت دفاع کنند، ولی با گذشت زمان و رشد سلفی‌ها که از

حمایت مادی و معنوی عربستان سعودی برخوردارند، خاندان حاکم را تحت تأثیر قرار داده و با نفوذ در دستگاه‌های دولتی و سیاسی کویت، باعث واگرایی خاندان حاکم و اقلیت شیعیان گردیده‌اند.

تحولات منطقه‌ای و فشار نظام سلطه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، این امر را تشدید نموده است و شیطنت سلفی‌ها، دیدگاه خاندان آل صباح را نسبت به شیعیان دچار تغییرات اساسی کرد به گونه‌ای که از دیدگاه بعضی از این خاندان، شیعیان را از اقلیت وفادار و قابل اطمینان، به اقلیت برانداز و غیرقابل اطمینان در نگاه خاندان حاکم تبدیل نمود.

از این‌رو دستگاه حاکمه؛ سیاست‌های بازدارنده و محدود‌کننده‌ای را در خصوص شیعیان اجرا کرد، تا از قدرت سیاسی، اقتصادی و تاریخی شیعیان بکاهد و در این امر اقداماتی از قبیل اختلاف‌افکنی در میان شیعیان، جلوگیری از همگرایی بین شیعیان و جامعه اهل تسنن کویت و جلوگیری از حضور شیعیان در کابینه و مراکز حساس کشور را انجام دادند.

دولت کویت از اختلافات و تشتت شیعیان، تعدد مراجع که هر کدام رویکرد سیاسی دارند، گروه‌بندی سیاسی آنان، خطوط افتراق میان شیعیان و عدم وحدت نظر و همکاری در میان شیعیان، استفاده نموده و شیعیان را در انزوای سیاسی قرار داده است.

حکام کویت انسجام اجتماعی و سیاسی شیعیان این کشور و نیز مشارکت آنان در صحنه سیاسی را تهدیدی برای منافع خود تلقی می‌کنند و با ترفندهای مختلف، مانع دسترسی آنان به پست‌های حساس دولتی می‌شوند.

بدین ترتیب این تحقیق درصدد است؛ وضعیت شیعیان در ساختار سیاسی کویت را مورد مطالعه و بررسی قرار داده و مشخص نماید شیعیان کویت در مسیر دستیابی به رضایت مطلوب از جهت سیاسی، از چه فرصت‌هایی برخوردار و با چه چالش‌هایی مواجه می‌باشند.

با مطالعه و بررسی کتب و مقالات تدوین شده درباره شیعیان کویت، مشخص گردید پیرامون این موضوع از سوی هیچ مؤسسه دولتی و غیر‌دولتی، پژوهشی انجام نشده است و این پژوهش، اولین اقدام در این راستا می‌باشد.

این پژوهش در چهار بخش

تنظیم گردیده است:

بخش اول شامل مبانی نظری

تحقیق شامل مفهوم اقلیت و مفهوم شیعه می‌باشد.

بخش دوم محیط‌شناسی است که شامل آشنایی با کشور کویت و پیشینه حضور شیعیان در کویت می‌باشد.

بخش سوم جایگاه (ایفای نقش) شیعیان در ساختار سیاسی کویت که شامل قوای سه‌گانه، حکومت و جامعه‌شناسی سیاسی کویت می‌باشد.

بخش چهارم شامل: تجزیه، تحلیل، نتیجه‌گیری و پیشنهادات می‌باشد.

تعاریف کاربردی

تعاریف کاربردی لغات بکار رفته در موضوع تحقیق، به شرح زیر است:

فرصت

وجود زمینه یا شانس مطلوب در محیط بیرونی سازمان برای انجام کاری یا تحقق چیزی که از طریق بهره‌برداری آن، می‌توان به نتایج یا عوائد قابل توجهی دست یافت.(⁽¹⁾)

چالش (تهدید)

برآیند وضعیتی است که عوامل محیطی برخلاف خواسته ما و خارج از کنترل ما عمل می‌کنند و از این حیث روند امور مطلوب ما نیست و احتمال آشفتگی و خطر یا زیان برای ما وجود دارد.(⁽²⁾)

قوت

عاملی به عنوان قوت تلقی می‌شود که مزیت رقابتی یا مهارت (شایستگی) متمایزی برای سازمان باشد.(⁽³⁾)

ضعف (آسیب‌پذیری)

عواملی به عنوان ضعف تلقی می‌شوند که سازمان آنها را ضعیف انجام می‌دهد یا توانایی انجام آنها را ندارد و یا در آن زمینه‌ها دارای

آسیب‌پذیری قابل توجه است. و

1) ) احمدوند، 1387: 5.

2) ) پیشین: 6.

3) ) پیشین: 14.

از این رو موجب تضعیف توان عملی سازمان در رقابت و یا تحقق رسالت و چشم‌انداز مطلوب آن می‌گردد.(⁽¹⁾)

شیعه

به آن عده از مسلمانان گفته می‌شود که به خلافت و امامت بلا فصل حضرت علی× معتقدند، و بر این عقیده‌اند که امام و جانشین پیامبر اسلام از طریق نصّ شرعی تعیین می‌شود، و امامت حضرت علی× و دیگر امامان شیعه نیز از طریق نص شرعی ثابت شده است.(⁽²⁾)

قدرت دولتی

شکلی از قدرت اجتماعی دارای ویژگی طبقاتی که به ابزار مخصوص قهر، متکی است و در صدور قوانین و احکام الزامی دیگر همه جمعیت از حق انحصاری برخوردار است. انتقال قدرت دولتی از یک طبقه به طبقه دیگر، نشانه اصلی و اساسی انقلاب است.(⁽³⁾)

ساختار

این واژه برای مشخص نمودن طرز به هم پیوستگی یک مجموعه و ناهمگنی آن با سایر مجموعه‌ها است. به عبارت دیگر، ساخت یا ساختار بیانگر نظم و نسق مجموعه‌ای از اشیاء، اجزاء و نیروهایی است که به نحوی کنار هم قرار گرفته‌اند که کلی خاصی را تشکیل

1) ) پیشین: 14.

2) ) تشیع، 16/1/1388.

3) ) فرهنگ علوم سیاسی، 1386: 654.

می‌دهند.(⁽¹⁾)

سیاسی

منسوب به سیاست یا صفتی که به طور کلی در مورد امور مربوط به دولت و حکومت، سیاست و احزاب به کار می‌رود. همچنین به معنی کسی است که از موقعیت‌های محیط برای تحقق هدف‌های سیاسی استفاده می‌کند.(⁽²⁾)

کشور

1- سازمان سیاسی جامعه‌ای متشکل از حکومت، مردم و سرزمینی با مرزهای معین است. اگر یکی از این سه عنصر در میان نباشد دولت به وجود نمی‌آید. حکومت، کارگزار و نمایشگر قدرت دولت و یا مکانیسمی است که دولت از طریق آن عمل می‌کند. مع هذا، این واژه به معنی حکومت نیز به کار رفته است.

2- قدرتی که از جامعه برخاسته و خود را ما فوق جامعه قرار داده و دارای مفاهیم حقوقی سیاسی و اقتصادی است و عوامل تشکیل دهنده آن عبارتند از: جامعه، قلمرو دولتی و تشکیلات حکومتی.

3- نهاد سیاسی حقوقی که در رأس هرم قدرت یک کشور جای می‌گیرد و حق انحصاری کاربرد قانونی زور را دارد.(⁽³⁾)

1) ) فرهنگ علوم سیاسی، 1386: 662.

2) ) فرهنگ علوم سیاسی، 1386: 515.

3) ) فرهنگ علوم سیاسی، 1386: 651.

کاربران پژوهش

کلیه نهادها و سازمان‌های جمهوری اسلامی ایران و متخصصینی که در رابطه با مسائل برون مرزی فعالیت دارند شامل:

1- مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی در رشته‌های

فرهنگی، اجتماعی و سیاسی.

2- وزارت امور خارجه و سایر سازمان‌های ذیربط.

3- همچنین برای گروه‌هایی که در زمینه مسائل سیاسی و بین‌المللی و نیز مسائل فرهنگی و دینی با گروه‌های مختلف اسلامی در خارج از کشور همکاری دارند، قابل استفاده می‌باشد.

بخش اول: مبانی نظری تحقیق

فصل اول: مفهوم اقلیت

مقدمه

هر جامعه‌ای از افراد گروه‌ها و طبقات مختلف تشکیل شده است و جامعه‌شناسان جهت مشارکت همه اقشار جامعه در سرنوشت خودشان و ایجاد حس همبستگی در بین آنها برای هر گروه، حقوق مشخصی را تعریف کرده‌اند و در صورت احقاق حقوق همه گروه‌ها بر مبنای عدل و انصاف، موجب ایجاد همبستگی و اتحاد در آن جامعه شده و موجبات رشد و بالندگی آن جامعه را فراهم می‌سازد... جامعه کویت نیز از این امر مستثنی نبوده و از اقشار مختلف اعم از اکثریت و اقلیت تشکیل شده است. و شیعیان این کشور در جامعه کویت، یک گروه اقلیت می‌باشند. برای شناخت هرچه بیشتر اقلیت‌ها و نقش و جایگاه آنان در یک نظام سیاسی و دفاع از حقوق قانونی آنان در یک جامعه مدنی و اطلاع از حمایت سازمان‌های بین‌المللی

از اقلیت‌ها، لازم است این مبانی و تئوری‌ها و دیدگاه‌ها پیرامون اقلیت‌ها ارائه

گردد.

1- تعریف اقلیت

اجتماعی از افراد ساکن یک کشور و یا سرزمینی معین که دارای نژاد، مذهب، زمان و آداب ویژه خود هستند. افراد این اجتماع به واسطه مشابهت نژادی، مذهبی، زبانی و سنتی

دارای احساس همبستگی مشترک می‌شوند تا بتوانند به وسیله آن، سنت و کیش خود را حفظ کنند و به فرزندان خود بر حسب فرهنگشان آموزش دهند و به یاری یکدیگر برخیزند.(⁽¹⁾)

همچنین اقلیت به گروهی از افراد یک دولت اطلاق می‌شود که دین، زبان، نوع زندگی و فرهنگ آنان با افراد دیگر جامعه همسان نیست. تعداد افراد اقلیت در جامعه ممکن است در مقایسه با اکثریت قابل ذکر نباشد، ولی مواردی وجود دارد که اقلیت، یکی از مجموعه‌های اکثریت جامعه را در دولت تشکیل می‌دهد. ایبوها در نیجریه و کاتالان‌ها در اسپانیا چنین موقعیتی دارند.(⁽²⁾)

اصطلاح اقلیت غالباً به صورت مترادف برای گروه‌های قومی، نژادی و دینی به کار برده می‌شود. یک اقلیت شامل زیر مجموعه‌ای [جزیی] است، جزیی که ویژگی خاص آن شیوه‌ای است که برای گذراندن حیات خود برگزیده است و همین امر، موجبات تمایز نوعی تجزی آن را از مجموعه کلی فراهم می‌سازد.(⁽³⁾)

در دائرهًْ المعارف بریتانیکا(⁽⁴⁾) (سال 2004)، اصطلاح اقلیت که در علوم سیاسی و اجتماعی استفاده شده عبارت است از: یک گروه کمتری از افراد جامعه که بالاجبار با گروه اکثریت در آن جامعه زندگی می‌کنند. این گروه اقلیت معمولاً زیاد درگیر مسائل

1) ) پاک خوبروی، اقلیت‌ها، (نشر شیرازه، 1380 ه- ش)، ص 118.

2) ) سوفی شوتار، شناخت و درک مفاهیم جغرافیایی سیاسی، (انتشارات سمت، 1386 ه- ش)، مترجم: سید حامد رضیئی، ص 211.

3) ) سمانه خالدی، اقلیت، (پژوهشکده باقر العلوم، 1387 ه- ش)، www.pajoohe.com.

4) ) دانشنامه‌ای است که اولین بار در سال 1768 منتشر شد و یکی از منابع مهم انگلیسی به شمار می‌رود و هم‌اکنون در حال انتشار و ویرایش می‌باشد.

اجتماعی نیستند و همچنین از امتیازات مساوی با اکثریت جامعه برخوردار نمی‌گردند. مضافاً بر اینکه گروه اقلیت جامعه از لحاظ قدرت سیاسی ضعیف‌تر از گروه اکثریت جامعه می‌باشند.(⁽¹⁾)

دائرهًْ المعارف بریتانیکا در مورد تعریف اقلیت، معتقد است؛ اقلیت گروهی از شهروندان کشور هستند که به لحاظ عددی بخش کمتر جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و در حاکمیت کشور شرکت ندارند و دارای خصوصیات قومی و مذهبی یا زبانی متفاوت از اکثریت افراد جامعه بوده و نوعی حس همبستگی در آنها وجود دارد که از اداره جمعی برای بقاء نشأت می‌گیرد و هدف آنها دستیابی به مساوات و برابری حقیقی با اکثریت مردم می‌باشد.(⁽²⁾)

• با توجه به تعاریف ارائه شده می‌توان مشخصات مفهوم اقلیت را به شرح زیر بر شمارد:

الف - اقلیت از نظر تعداد، کمتر از سایر گروه‌های جامعه که حاکمیت هستند، می‌باشد.

ب - در حاکمیت سهم و نقشی نداشته و در ساختار قدرت و سلطه سیاسی دخالتی ندارند.

• از نظر نژادی، ملی، فرهنگی، زبانی یا مذهبی با هیأت حاکمه تفاوت دارند.(⁽³⁾)

1) ) مدنیان و کجباف، (1387 ه- ش)، www.foroneiran.com.

2) ) همان.

3) ) همان.

اقلیت‌ها را می‌توان از لحاظ جمعیتی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مذهبی، اقتصادی، ملی، منطقه‌ای، جهانی، نژادی، قومی و غیره تقسیم‌بندی کرد و به فراخور بحث دربارة شرایط آنها گفتگو کرد. اما مهم‌ترین نکته‌ای که در تمام مباحث حقوق بشری می‌توان به عنوان یک الگوی فراگیر از آن یاد کرد، اقلیت‌های قومی و مذهبی است که به تناسب میزان جمعیت آنها و نیز وابستگی و همبستگی آنها با سایر هم‌کیشان و هم‌نژادان خود در سایر کشورها در چارچوب مباحث حقوق بشری از آنها یاد می‌شود.(⁽¹⁾)

• اقلیت یا گروه اقلیت، یک مفهوم جامعه‌شناسانه است. اقلیت گروهی است که اعضای آن توسط دیگران مورد تبعیض قرار می‌گیرند و در موضع نامناسب‌تری قرار دارند. اعضای گروه‌های اقلیت، نوعی حس همبستگی گروهی و احساس تعلق به یکدیگر دارند. در نتیجه احساسات وفاداری و علایق مشترک بین آنها معمولاً زیاد است. اعضای گروه اقلیت معمولاً تا اندازه‌ای از اجتماع بزرگتر جدا هستند و در محلات، شهرها و مناطق کافی از کشور متمرکزند.(⁽²⁾)

2- اوضاع سیاسی اقلیت‌ها

1) ) همان.

2) ) سایت ویکی‌پدیا.

الف) نحوه ارتباط اقلیت با گروه حاکم

ارتباط میان اقلیت و گروه حاکم ممکن است به صورت‌های مختلف باشد و از سازگاری کامل تا مرحلة جدایی‌طلبی تغییر کند. در حکومت‌هایی که با گروه اقلیت بر اساس عدل و انصاف رفتار می‌شود و به آنها از جهات فرهنگی و زبانی اختیاراتی داده می‌شود، عدم استقرار و ثبات سیاسی مشاهده نمی‌گردد.(⁽¹⁾)

گروه‌های اقلیت به صورت استثنائی، حق ایجاد کشور مستقل و جدایی یک جانبه از کشور فعلی را دارند. این حق در صورتی ایجاد خواهد شد که از مشارکت گروه‌های اقلیت در ساختار سیاسی کشور، جلوگیری شده و گروه اکثریت مانع از تحقق حق تعیین سرنوشت گروه‌های داخلی گروه‌های اقلیت گردد. لازم به توضیح است حق تعیین سرنوشت گروه‌های اقلیت در صورتی رعایت می‌گردد که حکومت، نماینده‌ی تمام خلق‌های کشور باشد. بنابراین نمایندگی اکثریت مردم نیز کافی نیست، بدیهی است هر نوع تبعیض علیه گروه‌های اقلیت، به نقض حق تعیین سرنوشت نمی‌انجامد، بلکه بایست سیاست آگاهانه دولتی برای حذف آنها از حکومت وجود داشته باشد.(⁽²⁾)

دولت‌ها موظفند تدابیر لازم را اتخاذ نمایند تا اشخاص متعلق به اقلیت‌ها بتوانند تماماً و واقعاً کلیه مزایای مندرج در موازین حقوق بشر و نیز همه آزادی‌های اساسی را دارا باشند و بر این امر تأکید شده است که اجرای این حقوق و آزادی‌ها باید بدون

1) ) میرحیدر، 1385: 131.

2) ) ستار عزیزی، حمایت از اقلیت‌ها در حقوق بین‌الملل، (انتشارات نور، 1385 ه- ش).

هیچگونه تبعیض در شرایطی کاملاً مساوی نسبت به همه شهروندان و اقلیت‌ها انجام پذیرد.(⁽¹⁾)

ب) جایگاه اقلیت در یک نظام

اقلیت‌های موجود در بسیاری از کشورها به سادگی از هویت و فرهنگ خود دست نمی‌شویند و خود به ملت‌سازی روی می‌آوردند و هدف از ملت‌سازی در بین اقلیت‌ها اغلب برای حفاظت از حقوق و منافع گروهی اقلیت و افراد آنهاست. فرآیند ملت‌سازی در بین اقلیت می‌تواند به موازات سیاسی شدن و فعال شدن گروه آنها همراه گردد که سرانجام به کشمکش و برخورد با گروه اکثریت جامعه بیانجامد. در سراسر جهان این برخوردها به صورت حاد نظامی و یا کاملاً سیاسی بین گروه‌های مسلط و اقلیت‌ها در جریان است.(⁽²⁾)

پ) موقعیت اقلیت‌ها در دولت‌ها

اقلیت در دولت‌های دموکراتیک اروپا دارای موقعیت بهتری است و امکان ابراز و تأیید تفاوت‌ها، خصوصیت‌ها و اصالت فرهنگی برایش وجود دارد. آنها طی دهه‌های اخیر متوجه شده‌اند که دولت و ملت همگن و یکپارچه، آرمانی است و نمی‌تواند در عمل وجود داشته باشد. در کشور فرانسه اقلیت‌ها و اقوام برتون، باسک، کورزس در اسپانیا، کاتالان، باسک، کاستیلان و غیره در انگلستان، اقلیت‌های اسکاتلندی، گالو، انگلیسی و ایرلند شمالی وجود دارد که درخواست‌های هویتی، قومی و زبانی آنان در حال افزایش

1) ) مدنیان و کجباف، همان.

2) ) ساسان ستبر، فرآیند نهادینه شدن تبعیض علیه اقلیت‌ها، (2007 م)، www.foroneiran.com.

است.(⁽¹⁾)

ت) حق تعیین سرنوشت سیاسی اقلیت‌ها

کلیه افراد حق تعیین سرنوشت دارند. این حق جهانی بوده و از عمومیت برخوردار است که باید مطابق با سایر اصول حقوق بین‌الملل باشد. دو نوع حق تعیین سرنوشت شناخته شده است:

1- حق تعیین سرنوشت داخلی؛

2- حق تعیین سرنوشت خارجی.(⁽²⁾)

موضع امروزی قانون جهانی درباره حق تعیین سرنوشت مردمان در ماده یک مشترک در پیمان‌نامه‌های جهانی چنین بیان شده است: تمام مردمان حق دارند و به اتکاء این حق، آنها آزادانه جایگاه سیاسی‌شان را تعیین و توسعه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی‌شان را دنبال می‌کنند.(⁽³⁾)

ث) حقوق اقلیت‌ها

افراد متعلق به اقلیت‌ها حق دارند که انجمن‌های مخصوص به خود ایجاد و راه‌اندازی نمایند. افراد متعلق به اقلیت‌ها حق دارند که بدون هیچ تبعیض و اجحافی تماس‌های آزادانه و صلح‌آمیز خود را با اعضای دیگر گروه خود و با افراد دیگری که به اقلیت آنان تعلق

1) ) سوفی، شوتار، همان، ص 212.

2) ) محمدعلی، اقلیت‌ها و حقوق بین الملل، (1385 ه- ش)، www.hogr.com.

3) ) ساسان ستبر، همان.

دارند برقرار نموده و ادامه دهند و همچنین با اتباع ملل هم مرز که با آنان قرابت ملی یا مذهبی و زبانی دارند، تماس داشته باشند.(⁽¹⁾)

ج) حمایت سازمان ملل از اقلیت‌ها

اعلامیه حقوق اقلیت‌های ملی، دینی و زبانی در 18 دسامبر سال 1992 در نشست عمومی سازمان ملل به تصویب رسید. در این اعلامیه، دولت‌ها را متعهد می‌کند تا اطمینان حاصل کنند که افراد متعلق به اقلیت‌های ملی می‌توانند به طور کامل و مؤثر از حقوق مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر، آزادی کامل و برابری کامل در برابر قانون برخوردار شوند بدون آنکه با هیچگونه تبعیضی مواجه شوند. افراد متعلق به این گروه‌ها حق دارند که به طور مؤثر در زندگی عمومی، اقتصادی، اجتماعی، دینی و فرهنگی شرکت جویند و سازمان‌هایشان را تشکیل دهند.(⁽²⁾)

همچنین در مقدمه و در ماده‌های 55 و 56 منشور ملل متحد و ماده 2 اعلامیه جهانی حقوق بشر به صراحت قید شده که همه افراد بشر از حقوق متساوی برخوردارند و همچنین به دارا بودن همه انسان‌ها از حقوق و آزادی‌های اساسی بدون تبعیض از حیث نژاد، زبان، جنسیت و مذهب اشاره شده است. در مقدمه اعلامیه 18/دسامبر/1992 مجمع عمومی سازمان ملل،

1) ) شریعتمداری، 2005.

2) ) همان.

بر برابری حقوق مردان و زنان و ملت‌ها تصریح شده است. در متن این اعلامیه همه و عدم تبعیض میان اعضای یک جامعه در مقابل قانون نیز تضمین گردیده است.(⁽¹⁾)

چ) اقلیت‌ها و دیگر دولت‌ها

موضوع اقلیت‌ها با هر تعریفی که از آنان پذیرفته شود، امروزه بسیار حائز اهمیت است. بسیاری از حکومت‌ها با این مسئله به طور مستقیم و از نزدیک درگیر و از سوی جامعه جهانی و سازمان‌های حقوق بشر به هر دلیل تحت فشار هستند تا اقلیت‌های موجود در کشورشان با مدارا و برابری بیشتری رفتار کنند.(⁽²⁾)

ح) حق موجودیت اقلیت‌ها

از زمان تصویب کنوانسیون منع و مجازات جنایت ژئو در سال 1948، در نظام حقوق بین‌الملل از حق موجودیت گروه‌های اقلیت، حمایت کثیری به عمل می‌آید.(⁽³⁾)

خ) مشارکت اقلیت‌ها در زندگی عمومی و سیاسی

اقلیت‌ها همچنین می‌خواهند در زندگی عمومی و سیاسی مشارکت کنند. هر کدام از گروه‌های اقلیت ساکن در کشور، به صورت مجزا، از حق تعیین سرنوشت برخوردار هستند و نمی‌توان گفت که حق مذکور تنها به تمام مردم ساکن در یک واحد سرزمینی مستقل تعلق دارد... حتی در چارچوب یک کشور بسیط نیز حق تعیین سرنوشت گروه‌های اقلیت می‌تواند

1) ) مدنیان و کجباف، همان.

2) ) شریف لک‌زایی، حقوق و اختیارات اقلیت‌ها، (1383 ه- ش)، ش13.

3) ) مدیر، حقوق اقلیت‌ها، (1387 ه- ش)، سایت نوگرا.

تحقق یابد و ایجاد کشور مستقل برای گروه‌های قومی فوق‌الذکر در منتهی الیه شیوه‌های اعمال حق تعیین سرنوشت قرار گیرد.(⁽¹⁾)

د) نظام حمایتی اقلیت‌ها

نظام حمایت از اقلیت‌ها از محاسن و امتیازات خاصی برخوردار بود اما نتوانست مانع سوء استفاده‌های سیاسی برخی دولت‌ها شود. در منشور ملل تأکید بر حقوق عام بشری جایگزین نظام حقوقی خاص اقلیت‌ها گردید... آنگاه که گروه‌های اقلیت با بی‌اعتنایی و بی‌توجهی دولت‌ها روبرو شدند از ابزار نظامی برای تأمین مطالبات خود بهره گرفتند.(⁽²⁾)

3- اوضاع فرهنگی و مذهبی اقلیت‌ها

الف) آزادی مذهب

انسان حق انتخاب و تدین به هر مذهبی را دارد و همچنین حق داشتن ایمان، اظهار دین و بیان اعتقادات دینی و انجام مناسک و اعمال مذهبی، تعلیم امور دینی به کودکان و متدینان، دعوت، تبلیغ و ترویج تعالیم دینی در جامعه، تأسیس معبد و... را دارد. با توجه به بند ماده 2 اعلامیه فوق، اقلیت‌ها حق دارند ارتباطات آزادانه و مسالمت‌آمیزی را با سایر اعضای گروه خود و با اشخاص متعلق به اقلیت‌های دیگر و همچنین ارتباطاتی فراسوی مرزها با اتباع دولت‌های دیگر که با آنان از لحاظ ریشه و نسب ملی و قومی با

1) ) ستار عزیزی، همان.

2) ) مدیر، همان.

وابستگی‌های دینی یا زبانی متصل هستند، بدون هیچ تبعیضی برقرار ساخته و حفظ نمایند.(⁽¹⁾)

ب) اقلیت‌ها در دفاع از هویت و فرهنگ خود

اقلیت‌های موجود در بسیاری از کشورها، به سادگی از هویت و فرهنگ خود دست نمی‌شویند و خود به ملت‌سازی روی می‌آورند. هدف از ملت‌سازی در بین اقلیت‌ها اغلب برای حفاظت از حقوق و منافع گروهی اقلیت و افراد آنهاست. بر اساس ماده یکم مشترک میثاق حقوق مدنی و سیاسی و میثاق حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، همه حق تعیین سرنوشت دارند و به موجب این حق می‌توانند آزادانه موقعیت سیاسی خود را تعیین کنند و آزادانه به توسعه‌ی اقتصادی اجتماعی و فرهنگی خود بپردازند.(⁽²⁾)

پ) اماکن مذهبی اقلیت‌ها

بی‌شک، احترام

گذاشتن به هیچ مذهبی نمی‌تواند از احترام به معبد و اماکن مربوط بدان تفکیک گردد و این اصلی است که قرارداد، به صورت بارزتری آن را تأکید کرده است و مراعات آن را از مسئولیت‌های ضروری مسلمانان برشمرده است. از این رو کلیه معابد و اماکن مقدسه از نظر اقلیت‌های مذهبی، مورد احترام جامعه اسلامی بوده و از امنیت و مصونیت کامل برخوردار می‌باشند و هرگونه تعرضی چه از ناحیه مسلمین و چه از طریق غیر مسلمین به این گونه اماکن جرم شناخته شده و مرتکبین آن مجازات می‌گردند.(⁽³⁾)

1) ) مدنیان و کجباف، همان.

2) ) ندا طباطبایی، اماکن مذهبی اقلیت‌ها، (1386 ه- ش)، www.noorportal.net.

3) ) همان.

ت) تفاوت‌های فرهنگی و قومی میان اقلیت‌ها

در شمار کشورهایی که اقلیت نژادی، مذهبی و زبانی دارند، می‌توان کشورهایی را نام برد که در آنها تفاوت‌های فرهنگی و قومی به علت اختلاف سطح زندگی و وضع اقتصادی بیشتر نمایان می‌شود. این قبیل کشورها را کشورهای چند ملیتی ناهمسطح می‌خوانند. در بلژیک گرچه بین دو گروه والون و فلامن از لحاظ زبان و آداب و رسوم اجتماعی تفاوت وجود دارد، از نظر سطح زندگی و وضع اقتصادی تفاوت قابل توجهی دیده نمی‌شود. بهترین مثال کشورهای چند ملیتی ناهمسطح، کشور اکوادور است، ضمن اینکه سایر کشورهای امریکای لاتین - به استثنای آرژانتین و اروگوئه که بیشتر جمعیت آنها را اروپاییان تشکیل می‌دهند نیز جزء این گروه کشورها محسوب می‌شوند.(⁽¹⁾)

4- اوضاع امنیتی اقلیت‌ها

الف) حقوق امنیتی اقلیت‌ها

مسأله امنیت از جمله بدیهی‌ترین حقوق درباره اقلیت‌ها می‌باشد برای اینکه پایه‌ای است برای سایر حقوق. اگر اقلیت‌ها در جان و مال و آبرو دارای مصونیت و امنیت نباشند،

1) ) میر حیدر، 1384: 134.

سخن گفتن از سایر حقوق آنها نیز میسر نیست.(⁽¹⁾)

ب) تجاوز به حقوق انسانی اقلیت‌ها

اجحاف و تجاوز به حقوق انسانی، اختصاص به بیگانگان نداشته و تأمین حقوق‌های گروه‌های نژادی و مذهبی که در اقلیت هستند، خود از مشکلات بین‌المللی لاینحلی است که تا جنگ جهانی دوم، اقدام به حل آن از توصیه کنفرانس‌های بین‌المللی و مقرراتی و ضمانت جامعه ملل تجاوز نکرده است.(⁽²⁾)

پ) خشونت و شکنجه شدن اقلیت‌ها

اقلیت‌ها معمولاً مورد آزار و اذیت اکثریت قرار می‌گیرند. در تاریخ بشریت نمونه‌های زیادی وجود دارد که اقلیت‌ها به وسیله اکثریت غالب در جامعه یا دولت؛ شکنجه، تبعید یا قتل عام شده‌اند.(⁽³⁾)

گروه‌های اقلیت، اغلب در معرض خشونت و هنجارهای حقوق بشری، از دولت‌ها می‌خواهند که چنین خشونت‌هایی را متوقف کنند و نسبت به آنها تدابیر لازم را اتخاذ نمایند.(⁽⁴⁾)

1) ) شریف لک زایی، همان.

2) ) ندا طباطبایی، همان.

3) ) شوتار،1386: 212.

4) ) مدنیان و کجباف، همان.

5- کشورهای چند ملیتی

در برخی از موارد مشاهده می‌شود که جمعیت یک کشور به طور کلی از چند ملیت مختلف که دارای قدرت سیاسی برابرند به وجود آمده است، یا به عبارت دیگر ممکن است تعداد یک گروه کمتر از تعداد گروه دیگر باشد ولی از نظر سیاسی دارای قدرت بیشتری باشد. در این صورت تعادلی که میان دو دسته به وجود آمده، میان آنها همزیستی مساعدت‌آمیز برقرار می‌کند. این‌گونه کشورها را می‌توان کشورهای چند ملتی نامید.(⁽¹⁾)

6- عوامل شناسایی و تشخیص گروه‌های اقلیتی

الف) مفهوم اجتماعی و شمارشی اقلیت‌ها

شمارش افراد برای شناسایی اقلیت از اکثریت درست نیست. چنین روشی، بشر را به صورت یک موضوع عددی در می‌آورد. و این کاری است که در شمارش حیوانات مرسوم است. اقلیت‌ها را امروزه استثنایی بر اصل تلقی می‌کنند، بر این اساس قوانینی هم که برای اقلیت‌ها وضع می‌شود بر پایه قواعد و اصول معتبر اکثریت است، حتی اگر منظور از وضع قوانین برقراری برابری حقوق میان اقلیت و اکثریت باشد، باز هم اثرهای اجتماعی گروه اکثریت حاکم نزد اقلیت‌ها باقی خواهد ماند. در جامعه‌شناسی، تنها از نظر وجود مقررات و قوانین نیست که اقلیت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند، بلکه نظر بیشتر به وضع و موقعیت آنها در جامعه است. در چنین رهیافتی، تمامی گروه‌هایی که استثنا بر اصل هستند، هرچند

1) ) میرحیدر، 1385: 133.

که در اکثریت عددی نیز باشند اقلیت محسوب می‌شوند.(⁽¹⁾)

ب) احساس مشترک در اقلیت بودن

اقلیت؛ موجودیتی اجتماعی و تاریخی است، زیرا از جمع و گروه برمی‌خیزد و از خود ذهنیتی جمعی ارائه می‌دهد. نقطه مشترک میان گروه‌های اقلیتی عبارت است از احساس مشترکی که در همه آنها وجود دارد. همان‌گونه که طبقه اجتماعی بدون آگاهی و بدون احساس طبقاتی پدید نمی‌آید، گروه اقلیتی نیز تا هنگامی که احساس در اقلیت بودن نداشته باشد، اقلیت محسوب نمی‌شود. اما حرکت اقلیت‌ها و طرح خواسته‌های آنان

هنگامی آغاز می‌شود که افراد این گروه احساس کنند از سوی گروه دیگر مورد ستم و بی‌عدالتی قرار گرفته‌اند. این احساس، میان اعضای گروه، پیوستگی ایجاد می‌کند و به آنان چنان یگانگی‌ای می‌بخشد که از آن نیرو می‌گیرند. به این ترتیب است که هویت شکل می‌گیرد و همبستگی را به همراه می‌آورد، با این احساس است که هر گروه خود را از دیگر گروه‌ها به ویژه گروه حاکم متفاوت می‌داند. چنین احساس و باوری از شرایط خاص زندگی افراد گروه اقلیتی ناشی می‌شود.(⁽²⁾)

1) ) پاک خوبروی، همان، ص 128.

2) ) خوبروی پاک، 1380: 129.

پ) نوع رابطه با گروه حاکم

آخرین عامل اساسی برای شناخت گروه‌های اقلیتی، نوع رابطه آنان با گروه حاکم است. برای شناخت اقلیت از اکثریت، نوع رابطه میان این دو گروه نقشی اساسی دارد. هر گروه اقلیتی یک مورد ویژه است، زیرا موجودیتش نتیجه واکنش در برابر قدرتی است که بر او مسلط شده است. به این ترتیب گروهی که موجودیتش در پناه مشروعیت‌های قانونی قرار نداشته باشد گروه اقلیتی محسوب می‌شود.(⁽¹⁾)

7- ستم‌های اقتصادی و اجتماعی به اقلیت‌ها

از یک نگاه کلی، در شرایط صلح بین‌المللی و در داخل کشورهای دموکراتیک، ستمی که به اقلیت‌ها می‌رود، بیشتر اقتصادی و اجتماعی است. به عنوان مثال در ایرلند شمالی که با روش دموکراسی انگلیس اداره می‌شود، برابری مذهبی نیز به خواست‌های ملی مردم افزوده شده است. ایرلندی‌های کاتولیک از نظر مسکن در نواحی فقیرنشین اقامت دارند و از لحاظ شغلی نیز در معرض تبعیضی همیشگی قرار گرفته‌اند.(⁽²⁾)

1) ) پاک خوبروی، ص133.

2) ) همان، ص 155.

فصل دوم: مفهوم شیعه

مقدمه

بررسی منابع تاریخی در خصوص شیعیان نشان می‌دهد که شیعه در طول تاریخ همواره از اقلیت‌های مؤثر بوده است و در تمام مقاطع تاریخی از زمان پیدایش، تاکنون می‌توان نقش و قدرت شیعه را در ابعاد مختلف سیاسی و فرهنگی و حتی اجتماعی در مقایسه با دیگر مذاهب مورد توجه قرار داد. اما متأسفانه تاکنون آنچه در رابطه با شیعه نوشته شده است، بیشتر ابعاد فقهی و مذهبی شیعه را مورد توجه قرار داده و کمتر به اقتدار و توانمندی‌های شیعه توجه شده است. همچنین اندیشه غنی اسلامی شیعه با تکیه بر مرجعیت و روحانیت آگاه و انقلابی و همچنین تسلط بر ذخایر و منابع انرژی‌های فسیلی و گاز و نیاز جهان به این فاکتور انرژی از مهم‌ترین قابلیت‌های جهان تشیع می‌باشد و فشارهای بین‌المللی نظام سلطه بر علیه شیعیان، از مهم‌ترین چالش‌های جهان شیعه می‌باشد، لذا با توجه به اینکه جامعه مورد تحقیق ما شیعیان کشور کویت می‌باشد، ابتدا به مفهوم شناسی شیعه می‌پردازیم.

1- تعریف شیعه

الف) در لغت

شیعه در لغت بر دو معنا اطلاق می‌شود، یکی توافق و هماهنگی دو یا چند نفر بر مطلبی، و دیگر پیروی کردن فردی یا گروهی از فرد یا گروهی دیگر. شیعه در زبان عربی در اصل به معنای یک، دو یا گروهی از پیروان است. در قرآن این لفظ چندین بار به این معنا به کار رفته است. برای نمونه در آیه ۱۵ سوره قصص درباره یکی از پیروان موسی از عنوان شیعه موسی و در جای دیگر از ابراهیم به عنوان شیعه نوح یاد می‌کند.(⁽¹⁾) به طور کلی واژه

شیعه به صورت مفرد در قرآن چهار بار آمده است که در آیه‌های {وَإِنَّ مِنْ شیعَتِهِ َلاِبْراهیمَ، إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلیمٍ}(⁽²⁾)، {فَوَجَدَ فیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شیعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذی مِنْ شیعَتِهِ عَلَی الَّذی مِنْ عَدُوِّه}(⁽³⁾) به معنی پیرو و در آیه 69 سوره مریم {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلّ‌ِ شیعَةٍ أیُّهُمْ أشَدُّ عَلَی الرَّحْمنِ عِتِیًّا} به معنی گروه آمده است.(⁽⁴⁾)

در تاریخ اسلام لفظ شیعه، به معنای اصلی و لغوی‌اش برای پیروان افراد مختلفی به کار می‌رفت. برای مثال، گاهی از شیعه علی بن ابی‌طالب و گاهی از شیعه معاویه بن ابی‌سفیان نام برده شده است. اما این لفظ به تدریج معنای اصطلاحی پیدا کرد و تنها بر پیروان علی× که به امامت او معتقدند اطلاق شد.(⁽⁵⁾)

1) ) {وَإِنَّ مِنْ شیعَتِهِ َلاِبْراهیمَ}، سوره صافات، آیه 83.

2) ) سوره صافات، آیات 83 - 84.

3) ) سوره قصص، آیه 15.

4) ) تشیع، همان.

5) ) تشیع، پیشینه شیعیان، (1388 ه- ش)، www.shia-news.com.

ب) در اصطلاح

در فرهنگ عقاید و معارف اسلامی و همچنین در تاریخ اسلام، «شیعه» و «تشیع»، اختصاص به پیروان امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب× دارد. یعنی شیعیان کسانی هستند که معتقدند علی‌بن ابی‌طالب×،

شایسته‌ترین فرد برای جانشینی پیامبر اکرم× بوده و امامت و خلافت آن حضرت، حق بلا فصل علی×

می‌باشد. علاوه بر این، شیعیان معتقدند که پیامبر اسلام×

موضوع جانشینی خود و امامت و رهبری امت اسلام را با عنایت به اهمیت بسیار زیادی که داشته و دارد، بدون تعیین تکلیف رها نکرده و آن را واگذار به رأی و نظر مردم ننموده است، بلکه جانشینان واقعی خود را معرفی فرموده است. البته در میان فرقه‌های شیعی در این خصوص اختلاف نظر است. برخی از فرقه‌ها مانند امامیه معتقدند پیامبر اکرم|

تمامی جانشینان خود را با ذکر نام به مردم معرفی نموده است (یعنی با نص جلی و آشکار) و برخی چون زیدیه معتقدند پیامبر| نام فرد یا افرادی را نبرده است، اما خصوصیات و صفات و ویژگی‌های جانشینی خود را بیان نموده و هر زمان که این ویژگی‌ها بر کسی تطبیق داشته باشد، وی امام و خلیفه خواهد بود (یعنی با نص خفی). البته زیدیه بر شایستگی فرزندان فاطمه زهرا تصریح دارند.(⁽¹⁾)

1) ) همان.

در میان علمای اسلامی (شیعه و سنی) تفاوت‌هایی وجود دارد. در اینجا به چند نمونه اشاره می‌کنیم: شهرستانی در کتاب ملل و نحل خود می‌گوید: «شیعه کسانی هستند که اختصاصاً از علی (رضی الله عنه) پیروی می‌کنند. (یعنی پیروی از سه خلیفه اول را نمی‌پذیرند) و قائل به امامت و خلافت او هستند، به اعتبار نص و وصیت (پیامبر اکرم|) یا با نص جلی و یا نص خفی؛ و معتقدند که امامت از بین فرزندان علی‌بن ابی طالب× خارج نمی‌شود و اگر خارج شود از روی ظلم به دیگران یا به خاطر تقیه از جانب او (کسی که از فرزندان علی× در هر زمان شایسته امامت است) می‌باشد و معتقدند که امامت موضوعی مصلحتی نیست که با اختیار و انتخاب عمومی تعیین شود و با نصب مردم کسی به امامت منصوب شود؛ بلکه موضوعی اصولی است و رکن دین به شمار می‌رود، لذا جائز نیست که پیامبران^ در آن مورد غفلت و اهمال کنند و آن را به نظر عمومی واگذار نمایند. زین الدین، علی بن احمد جبعی، معروف به شهید ثانی از علمای مشهور شیعه می‌گوید: «شیعه کسی است که از علی پیروی کند؛ یعنی از او تبعیت کند و او را در امامت بر دیگران برتر بداند هر چند با امامت سایر امامان موافق نباشد. بنابراین امامیه و جارودیه از فرقه‌های زیدیه و اسماعیلیه و واقفیه و فطحیه در شمار شیعیان خواهند بود.(⁽¹⁾)

1) ) همان.

2- هویت تشیع

تشیع مصدر باب تفعل از ماده شاع، یشیع می‌باشد که به معنی منتشر شدن و گسترش یافتن است؛ (تشیعه الشیب) یعنی پیری در او پخش و گسترش یافت، همچنان که «تشیع الرجل» یعنی اعتقادات شیعی در او گسترده شد. کلمه شیعه به معنی فرقه و گروهی که گروه و یا شخصی را متابعت کند می‌باشد و جمع آن شیع و جمع الجمع آن اشیاع است.(⁽¹⁾)

3- تاریخ پیدایش شیعه

پیرامون چگونگی شکل‌گیری مذهب شیعه میان مورخین و محققین غیر شیعی نظریات متعددی ارائه شده است. هر یک از این نظرات زمان و عامل خاصی را در پیدایش این مذهب موثر می‌داند. اما محققان شیعی این نظریات را رد نموده و در برابر آنها دیدگاه دیگری را مطرح کرده‌اند. در این مبحث به توضیح و بررسی دیدگاه‌های مطرح شده پرداخته و نظر علمای شیعه را در مورد هریک از این دیدگاه‌ها بیان می‌کنیم. در پایان نظریه علمای شیعه را توضیح خواهیم داد.(⁽²⁾)

آغاز پیدایش شیعه در زمان حیات پیامبر اسلام| بود که برای اولین بار به شیعه علی× معروف شدند. پیامبر اسلام| در تفسیر آیه {اُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ} خطاب به علی× گفت: «تو و شیعیان تو در روز قیامت از خدا خشنودند و خدا از آنان خشنود است و نیز گفته است: علی و شیعیانش در روز قیامت پیروز و سعادتمندند. در زمان پیامبر| چهار نفر از

1) ) همان.

2) ) همان.

صحابه شامل: سلمان، ابوذر، مقداد و عمار یاسر به عنوان شیعه علی× شناخته می‌شدند.(⁽¹⁾)

4- ظهور تشیّع

برخی شیعه را یک جریان تاریخی دانسته و حداکثر، ریشه آن را در دوران خلافت امام علی× جستجو می‌کنند. شهید صدر معتقد است این باورها از آنجا ناشی شده‌اند که شیعه در صدر اسلام، جزء کوچکی از مجموع امّت اسلامی بود و این حقیقت موجب شد شیعه نبودن در جامعه اسلامی، قاعده و اصل بوده و تشیّع استثنا و رویدادی ناگهانی باشد. در حالی که منطقی نیست کثرت عددی و قلّت نسبی، اساس تشخیص قاعده و استثناء یا اصل و فرع قرار گیرد.(⁽²⁾)

نبی اکرم|، رسالت عظیم هدایت بشر و تحوّل تمام عیار در رسوم، تشکیلات و مفاهیم جامعه را به عهده داشت و راه این تحوّل و دگرگونی کوتاه نبود، بلکه به درازای فاصله عظیم معنوی بین جاهلیت و اسلام طولانی بود و این هدف می‌بایست تحقق پیدا می‌کرد. تحقق این هدف، در گرو استمرار شیوه رسول الله| پس از رحلت ایشان در جامعه اسلامی بود. و روشن است که پیامبر اکرم| می‌بایست به آینده اسلام فکر کند. سه راه بیشتر در مقابل آن حضرت نسبت به آینده دعوت اسلامی متصور نبود:

1) ) همان.

2) ) خان محمدی، (مؤسسه شیعه‌شناسی، 1387 ه- ش)، www.shia-news.com.

الف - راه منفی: عدم اظهار نظر درباره خلافت.

ب - راه مثبت: نمودار در شورا.

ج - تعیین رهبر آینده.(⁽¹⁾)

5- حقانیت شیعه

همه شیعیان معتقد به انتخاب خلیفه توسط خدا و ابلاغ آن توسط پیامبر هستند و بنابراین بر اساس حدیث غدیر، علی× را خلیفه بر حق می‌دانند. اما اهل تسنن آنچه را در عمل واقع شده است، مشروع می‌دانند. بنابراین خلفای انتخابی بعد پیامبر را به ترتیب: ابوبکر، عمر، عثمان و علی× می‌دانند و به ایشان خلفای راشدین می‌گویند. شیعیان بر این باورند که حضرت محمد| در زمان حیاتش، جانشین پس از خود را تعیین کرد و پسر عمو و دامادش علی بن ابی‌طالب را به عنوان وصی و خلیفه پس از خود اعلام نمود. شیعیان بر این باورند که اساس و خاستگاه شیعه، دفاع از اسلام و ولایت و عدل است. همچنین شیعیان در اثبات حقانیت خود، به روایاتی از پیامبر اسلام| در منابع اهل تسنن استناد می‌کنند که در آنها به «شیعه علی» اشاره شده است. از جمله سیوطی سنی مذهب روایت می‌کند: زمانی پیامبر| رو به امام علی× کرد و گفت: «سوگند به آن که جانم به دست اوست این شخص - علی - و کسانی که شیعه و پیرو اویند در قیامت رستگارند.» علامه امینی از علمای شیعه است که از محبوبیت خاصی در میان شیعیان برخوردار است. وی تمامی روایات درباره واقعه غدیر را از کتب اهل تسنن جمع‌آوری نموده و در چهل مجلد الغدیر

1) ) همان.

منتشر کرده است. در مقابل، امروزه برخی، شیعه را مذهبی ساختگی دانسته و آن را به فردی بنام (عبدالله بن سبا) نسبت می‌دهند، اگرچه برخی از تواریخ و «کتب ملل و نحل»، وی را از غُلات (غالیان) شیعه و مؤسس فرقه سبائیه می‌دانند که قائل به الوهیت علی بوده است و به همین دلیل مورد لعن و تکفیر علی بن ابی طالب× واقع شده است و حتی برخی اخباری نقل می‌کنند که وی و پیروانش، به دستور علی× در آتش سوزانده شده‌اند. مرتضی عسکری در کتاب خود و همچنین برخی از خاورشناسان و حتی علمای سنی در قرون اخیر، عبدالله بن سبا را فردی خیالی و ساخته و پرداخته مخالفان شیعه می‌دانند. برخی از اهل تسنن نیز بین فقه جعفری - آموزه‌های فقهی امام صادق× - با مذهب تشیع، تفاوت قائلند؛ نظیر شیخ شلتوت، مفتی اعظم الازهر، که مذهب جعفری را نظیر مذاهب چهارگانه اهل تسنّن معتبر می‌دانست.(⁽¹⁾)

6- جنبش شیعی

در نظریه تشیّع، وجه معنوی - مذهبی از وجه سیاسی انفکاک ناپذیر است، همچنان‌که در خود اسلام این دو تفکیک‌پذیر نیستند؛ زیرا اعتقاد و ایمان به حضرت علی× به عنوان خلیفه بلافصل پیامبر|، اعم از بعد سیاسی و معنوی است. یکی از اسباب ایجاد تصور مزبور، عدم قیام مسلّحانه ائمّه اطهار^ پس از امام حسین× علیه وضع موجود می‌باشد. در

1) ) شیعه، 1388.

حالی که قیام مسلّحانه تنها معنای محدودی از مبارزه سیاسی است، ائمّه اطهار^ همواره برای رسیدن به این هدف، تلاش می‌کردند و همواره آماده اقدام مسلّحانه بودند، اما یار و یاور جهت تحقق بخشیدن به اهداف اسلامی را نداشتند. رهبران شیعه از نیمه دوم قرن اول، پس از یأس از همراهی مردمی وفادار و دست‌یابی به جنبش شیعی برای رسیدن به قدرت سیاسی، تلاش فکری و فرهنگی را پیشه خود ساختند و حفظ اصل اسلام را در مرحله نظر بر هر امر دیگری مقدّم داشتند، گرچه در این مرحله نیز قیام‌های مسلّحانه علویان مورد تأیید ائمّه اطهار^ بود.(⁽¹⁾)

7- مرجعیت فکری و سیاسی تشیّع

امامت اهل بیت و حضرت علی^ که تشیّع مبیّن و نمودار آن است، بیانگر دو گونه مرجعیت می‌باشد: مرجعیت فکری و مرجعیت سیاسی. پیامبر اکرم| شخصاً هر دو مرجعیت را برعهده داشتند، جانشینان ایشان نیز باید بتوانند عهده‌دار هر دو مرجعیت باشند؛ یعنی علاوه بر اداره امور سیاسی جامعه، بتوانند نظر اسلام را در عرصه اندیشه و زندگی ارائه دهند و همواره مبیّن و مفسّر مسائل قرآن کریم که اولین منبع و مرجع فکری در اسلام محسوب می‌شود باشند. در اندیشه شهید صدر، حدیث ثقلین و حدیث غدیر، تبلور هر دو نوع مرجعیت در اهل‌بیت پیامبر| هستند.

1) ) خان محمدی، همان.

پیروان گرایش تعبّد و تسلیم در مقابل نص، با توجه به محتوای دو نص مذکور، بر رهبری معنوی و سیاسی ائمّه اطهار^ التزام دارند، در حالی که پیروان گرایش اجتهاد در مقابل نص به دنبال مشاوره محدودی در سقیفه طبق معیارها و مصالح متغیّر زمان، مرجعیت سیاسی و رهبری حکومت را به خلفا سپردند. این در حالی است که این جریان نتوانست مرجعیت فکری را به عهده بگیرد، زیرا مرجعیت فکری حد بالایی از معلومات و احاطه بر مکتب را می‌طلبد و روشن است که این درجه از توان علمی در هیچ یک از صحابه به تنهایی با قطع نظر از اهل بیت^ وجود نداشت. بدین روی، علی‌رغم میل باطنی، خلفا امور مشکل فکری را به حضرت علی× حواله می‌نمودند و بارها به مرجعیت فکری ایشان اقرار نمودند.

جمله «اگر علی نبود، قطعاً عمر هلاک می‌شد» و «خداوند مرا برای مشکلی زنده نگذارد که ابوالحسن برای حل آن نباشد» نمونه‌ای از این اقرارهاست. در نهایت، جدایی مرجعیت فکری و سیاسی منجر به واگذاری مرجعیت فکری به کل صحابه گردید که اختلافات عدیده‌ای به دنبال داشت و همین اختلافات، گونه‌های وسیع‌تری از شکاف‌های عقیدتی و فکری را در پیکره امّت اسلامی پدیدار ساختند.(⁽¹⁾)

1) ) خان محمدی، همان.

بخش دوم: محیط شناسی

فصل اول: آشنایی با کشور کویت

1- مساحت و موقعیت جغرافیایی کویت

کویت 17818 کیلومتر مربع وسعت دارد و جزیره بوبیان واقع در شرق آن، به این کشور تعلق دارد. جزیره فیلیکا (واقع در مشرق کویت) نیز از آن کویت است. کویت در ناحیه شرقی و در سواحل خلیج فارس دارای فرورفتگی عمیقی به نام خلیج کویت می‌باشد.(⁽¹⁾)

کشور کویت در شمال شبه جزیره عربستان و شمال غربی خلیج فارس، بین 29 و 30 درجه عرض شمالی و 5/46 درجه و 5/48 درجه طول شرقی قرار گرفته است که از شمال به عراق، از جنوب به عربستان سعودی و از شرق به خلیج فارس محدود شده و حد غربی آن مشخص نشده است. طول این سرزمین از شمال به جنوب، حدود 25747 کیلومتر و عرض آن 4023 کیلومتر می‌باشد.(⁽²⁾)

1) ) عبدالرضا آخوند فرج، شناخت کشورهای اسلامی، (شرکت چاپ و نشر ایران، 1380 ه- ش)، ص153.

2) ) حوزه، (1386 ه- ش)، سایت حوزه نت.

2- جمعیت کویت

جمعیت کویت 637/399/3 نفر و 52/1 مرد به ازای هر یک زن می‌باشد.

3- ملیت در کویت

3۵٪ کویتی، 4۵٪ دیگر عرب‌ها، ۹٪ جنوب آسیایی، ۴٪ ایرانی و ۷٪ از دیگر ملیت‌ها در این کشور وجود دارد.

4- مذهب در کویت

کویتی‌ها ۸۵٪ مسلمان (۷۰٪ سنی و ۳۰٪ شیعی) و ۱۵٪ دیگر ادیان (مسیحی، هندو، پارسی و...) می‌باشند.(⁽¹⁾)

5- ویژگی‌های اقلیمی

خلیج فارس در گذشته به مراتب بیش از این به سمت شمال گسترش داشته است ولی قسمت‌های علیای آن، به تدریج بر اثر ته نشینی آبرفت رودخانه‌های دجله و فرات که در دوره نوسنگی به صورت دو رودخانه وارد خلیج فارس شده‌اند، پر گردیده و به صورت امروزی در آمده است. بنابراین می‌توان گفت که در چند هزار سال قبل، زمین‌های کنونی کویت در زیر آبرفت‌های خلیج فارس مستور بوده است. قسمت‌های مهمی از سرزمین کویت، از شن و ماسه پوشیده شده و در جنوب آن؛ ارتفاعات به شکل تپه ماهورهای پیوسته مشاهده می‌شوند. این سرزمین دارای کوه‌ها مرتفع نبوده و تنها چند کوه کوچک و تپه مانند در آن وجود دارد

1) ) سایت ویکی پدیا، 1388 ه- ش.

که مهم‌ترین آنها عبارتند از: کوه «المطاع» و «آواره».

کویت سرزمینی است مسطح و (همان‌طور که اشاره شد) سطح آن از شن و ماسه پوشیده شده است. این وضعیت با شیب تدریجی از بیشترین ارتفاع، یعنی 300 متر در دورترین ناحیه غربی از سوی «السالمی» و «الشقایا» تا ساحل شرقی خلیج فارس امتداد دارد. ارتفاع این تپه‌ها به حدود 145 متر می‌رسد و به بیابان «ام الرمم» ختم می‌شوند. نام این تپه‌های زنجیره‌ای شمل «جان الزور» است. بخش «جهره» حاصل‌خیزترین منطقة این سرزمین است که در آن درختانی چون نخل و کُنار می‌روید.(⁽¹⁾)

6- اقوام و نژادها و روابط آنها

مردم کویت از نژاد سفید و از تیره آریایی و سامی بوده و در میان آنها سایر نژادهای عرب مانند عدنانی‌ها (که نخستین گروه مهاجر از نجد به این سرزمین در جمع قبیله عنِزه بوده‌اند) و قحطانی‌ها نیز یافت می‌شود. تقسیم‌بندی قبیله‌ای در جامعه امروزی کویت بر اثر اختلاط و امتزاج به شدت پیچیده شده است. ولی در پاره‌ای از مسائل سیاسی - اجتماعی مانند انتخابات مجلس ملی و شورای شهر، این‌گونه وابستگی‌های قبیله‌ای - قومی همچنان به صورتی کم رنگ ظاهر شده و تا حدودی نیز در سرنوشت انتخاب کاندیداها اثر

1) ) حوزه، همان.

می‌گذارد. عشایر و قبایل کویت را می‌توان به دو دسته کلی؛ عشایر منسوبه (عشایر معلومه النسب) و عشایر غیرمنسوبه (عشایر مجهول النسب) تقسیم کرد.(⁽¹⁾)

7- زبان و خط

خط و زبان رسمی در کویت، عربی است. علاوه بر این، زبان انگلیسی به دلیل سابقه حضور انگلیسی‌ها در این کشور و همچنین حضور آمریکا در حال حاضر، به عنوان زبان دوم از اهمیت عمده‌ای برخوردار می‌باشد. زبان‌های فارسی، اردو، هندی، بنگالی و فیلیپینی - بدلیل وجود مهاجرانی که به این زبان‌ها تکلم می‌کنند، به عنوان زبان ارتباطی درون گروهی متداول بوده و به ویژه اقشار مهاجر در سطحی گسترده به این زبان‌ها تکلم می‌کنند.(⁽²⁾)

8- جغرافیای سیاسی کویت

الف) اهمیت استراتژیک کویت در منطقه

اهمیت استراتژیک این کشور را باید در قالب اهمیت استراتژیکی خلیج فارس و کشورهای آن بررسی نمود. خلیج‌فارس شیاری هلال‌گونه است که پیشروی آب‌های اقیانوس هند (دریای عمان) به درازای بیش از 900 کیلومتر و پهنای میانگین 240 کیلومتر، آن را در کشاله‌ها و چین‌خوردگی‌های پست و فرو افتاده جنوب زاگرس به وجود آورده است، سپس

1) ) لواء رودباری، شناسنامه کویت، (مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت خارجه، 1375 ه- ش)، ص14.

2) ) لواء رودباری، همان.

پیرامون آن نزدیک به یک نهم از گستره 44 میلیون کیلومتر مربع قاره آسیا را در بر می‌گیرد.

منطقه جغرافیایی سیاسی خلیج فارس که کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان را در بر دارد بخشی از منطقه جغرافیایی سیاسی خاورمیانه به شمار می‌آید. بیشترین کرانه‌های خلیج فارس از آن ایران و کمترین آن، از آن عراق است.

خلیج فارس، به عنوان یک راه آبی و دریایی، از همان سپیده دم تاریخ، ارزش فراوانی داشته است، و به مثابه برخورد تمدن‌های بزرگ خاور باستان، پیشینه‌ای چند هزاره دارد و یکی از غنی‌ترین شکارگاه‌های ماهی و مروارید بوده است.

در سده بیستم با اکتشاف نفت، این منطقه به عنوان گذرگاه 60 درصد ذخایر جهانی نفت، نگاه نیازمندانه جهانیان را به سوی خود کشانده و سرزمین‌های پیرامون خویش را به تب نوسان‌های اقتصادی - سیاسی جهان پیوند داده است. کشورهای این منطقه در درون‌مرزهای زمینی خود، کانسارهای پرمایه نفت و گاز دارند. در زیر گستره 220 هزار کیلومتر مربعی آبهای خلیج فارس، کانسارهای بزرگ نفت و گاز منطقه وجود دارد و همین خود پرسمان فلات قاره و در پی آن موضع‌گیری‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی در پیوند با این پرسمان را به میان می‌کشد.

خلیج فارس در مرکز جنوب غرب آسیا این تسهیل را بوجود آورده است تا ساز و برگ نظامی را به ساحل آن محل، و از طریق راه‌های آبی، خطوط راه آهن، اتوبان‌ها و راه‌های

شوسه، به مراکز مورد نظر حمل شوند. استفاده متفقین از خلیج فارس در جنگ جهانی دوم علیه قوای محور(⁽¹⁾)، نمونه‌ای بارز از اهمیت جغرافیایی نظامی آن است.

از نظر نظامی و تجارتی می‌توان خلیج فارس را به قلب در بدن تشبیه کرد که از طریق رگ‌ها، یعنی راه‌های ارتباطات زمینی، خون را در بدن جریان می‌دهد. منطقه خلیج فارس در سیاست‌ها و استراتژی‌های جهانی، به ویژه برای ابرقدرتها، در قبل و پس از جنگ سرد اهمیت به سزایی داشته و دارد. این اهمیت به عوامل متعددی باز می‌گردد، از جمله:

1- این منطقه دارای ذخایر نفتی جهانی بسیار بالایی است و از این نظر برای کشورهای صنعتی، شاهرگی حیاتی به شمار می‌آید که چرخه اقتصاد را به گردش در می‌آورد. کشورهای خلیج فارس، 62 درصد از مجموع نفت مصرفی بازارهای جهان را تولید می‌کنند.

2- موقعیت ژئوپلتیک متمایز و مهم این منطقه که حلقه ارتباطی میان شرق و غرب را تشکیل می‌دهد، به علاوه گذرگاه‌ها و تنگه‌های استراتژیکی مهم به ویژه تنگه هرمز که یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین گذرگاه‌های آبی جهان بشمار می‌آید. در هر 8 دقیقه، یک نفتکش از این تنگه عبور می‌کند و مجموع محموله‌های نفتکش، روزانه نزدیک به 19 میلیون بشکه یعنی 40 درصد از تجارت جهانی نفت را بالغ می‌گردد. همچنین 12 درصد از نفت مصرفی ایالا

1) ) قوای محور شامل امپراطوری آلمان، امپراطوری اتریش، مجارستان، بلغارستان و امپراطوری عثمانی بود.

ت متحده آمریکا از این تنگه عبور می‌کند.

3- منطقه خلیج فارس؛ یک بازار مصرفی بزرگ است که قادر است مازاد تولید صنایع پیشرفته غرب را که بازدهی مادی فراوانی دارد، جذب کند.

4- همچنین منطقه خلیج فارس یک آتشفشان است که گاه خاموش و گاهی شعله‌ور می‌گردد و این امر به مشکلات مرزی و ادعاهای ارضی کشورهای منطقه باز می‌گردد.

ب) موقعیت ژئوپلتیکی کویت

واقع شدن کویت در نهایی‌ترین نقطه شمال غربی خلیج فارس و قرار گرفتن این کشور کوچک میان سه قدرت بزرگ منطقه یعنی؛ جمهوری اسلامی ایران، عربستان و عراق، از لحاظ جغرافیایی، اهمیت خاصی به آن بخشیده است. در میان شش کشور شورای همکاری خلیج فارس، کویت نزدیک‌ترین مرز آبی را با ایران دارد.(⁽¹⁾)

پ) اهمیت ژئواستراتژیک کویت

این کشور با در اختیار داشتن منابع عظیم نفت و گاز، دارای ظرفیت‌های ژئواستراتژیک فراوانی می‌باشد. وجود چاه‌های نفت مناقیش و ام قدیر در جنوب غربی و چاه‌های نفت الیرقان در جنوب شرقی و چاه‌های نفتی روضتین، صابریه، بحره و رتقه در جوار کشور عراق، بر اهمیت این ظرفیت‌ها افزوده است. کویت همچنین میادین نفتی مشترکی با عربستان دارد.(⁽²⁾)

1) ) رودباری، همان، ص15.

2) ) حسن سیفی، آشنایی با کشور کویت، (انتشارات مرکز آموزش صیاد شیرازی، 1386 ه- ش)، ص19.

کویت با وجود وسعت کم، یکی از بزرگترین کشورهای تولید کننده نفت جهان است؛ ذخائر نفتی این کشور، هفتاد میلیارد بشکه تخمین زده می‌شود که بیش از سه برابر ذخائر نفتی ایالات متحده آمریکا و ده درصد کل ذخائر نفتی جهان است. ذخائر این کشور از اهمیت شایانی برخوردار است، ذخائر گاز طبیعی شناخته شده در کویت 1498 میلیارد متر مکعب تخمین زده می‌شود.(⁽¹⁾)

•

نام حکومت:

•

نام قراردادی طولانی: دولت کویت (دولهًْ الکویت - dewlap Kuwait)

•

نام قراردادی کوتاه: کویت (الکویت - Al Kuwait)

•

نوع حکومت: شیخ نشین (پادشاهی مشروطه).

•

مرکز(پایتخت): کویت.

•

تقسیمات کشوری: کویت به شش استان به نام‌های زیر تقسیم شده است:

استان عاصمه (پایتخت)، استان احمدی، استان حولی، استان فروانیه، استان جهراء، استان مبارک الکبیر.(⁽²⁾)

1) ) زینب متقی‌زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس، (مؤسسه شیعه شناسی، 1384 ه- ش)، ص118.

2) ) سایت ویکی پدیا، 1387 ه- ش.

9- ساختار سیاسی کویت

ساختار سیاسی کویت در بین کشورهای منطقه، در یک چارچوب عربی و به الگوی سیاسی دمکراسی غربی نزدیک‌تر است، و در عین حال، این ساختار، ارزش‌های محلی و چارچوب‌های سنتی را در سایة نبود احزاب سیاسی ملاحظه نموده است. علاوه بر مجلس امت، کویت با داشتن صدها دیوانیه(⁽¹⁾)، از زیربنای وسیعی از نهادهای جامعة مدنی برخوردار است. از سوی دیگر، انجمن‌های عام‌المنفعه به نوبة خود، گروه‌های تأثیرگذار در شکل‌گیری تصمیم‌های سیاسی به شمار می‌آیند.(⁽²⁾)

نظام حکومتی کویت از سه قوه مقننه، مجریه و قضائیه تشکیل شده است و مطابق قانون اساسی، این قوه از یکدیگر تفکیک شده‌اند. اما در عمل، امیر کویت در هر سه قوه اعمال نفوذ می‌کند. وی ریاست قوه مجریه را به عهده دارد؛ ضمن آنکه در قوه مقننه و مجلس امت؛ نقش ریاست را ایفا می‌کند؛ افزون بر آن، حکم قضائی با نام وی صادر می‌شود؛ از این رو در عمل، نوعی اختلاط قوا در نظام حکومتی کویت وجود دارد.(⁽³⁾)

الف) مختصری از تاریخ کشور

کویت مصغر کوت است که ظاهراً یک واژه هندی است و در زبان اعراب محلی وارد گردیده و بر دژ یا قلعه اطلاق می‌شود. نام بسیاری از شهرهای هند و پاکستان با کلمه کوت به صورت پسوند یا پیشوند آمده است مانند (سیالکوت)، (بتان کوت) و (راول کوت). این واژه در زبان

1) ) نوعی اماکن عمومی است که در آن جلسات مردمی برگزار می‌شود.

2) ) لواء رودباری، همان، ص 123.

3) ) مرتضی کاظمی دینان، علل خیزش شیعیان حاشیه خلیج فارس، (مؤسسه شیعه شناسی، 1388 ه- ش)، ص217.

فارسی نیز متداول است و در برخی آثار نظم و نثرِ شعرا و نویسندگان پارسی زبان بکار رفته است. واژه (کوتوال) که از ترکیبات واژه مذکور و به معنی قلعه بیگی یا دژبان یا صاحب قلعه است در ادبیات فارسی دیده می‌شود. به مرور زمان، واژه کوت بر شهری که در اطراف آن دژی بوجود آمده نیز اطلاق شده است مانند: کوت العماره در عراق، کوت الشیخ و کوت عبدالله در ایران. تاریخ معاصر کویت با مهاجرت جماعتی از طوایف عتبی ساکن عربستان مرکزی (نجد) پیوستگی می‌یابد. از اوایل قرن هجدهم، خانواده‌های مهم؛ (آل صباح) (آل خلیفه) و (آل جلاهمه)، پس از کوچ‌های متعدد، سرانجام در کویت رحل اقامت افکندند. اغلب منابع، استقرار این قبایل در کویت را بین سال‌های 1713 - 1672 و بنا به دلایل اقتصادی و سیاسی می‌دانند. یکی از این دلایل؛ توسعه حرکت تجارتی در خلیج فارس بود. جنگ‌ها و کشمکش‌های سیاسی مزمن در شبه جزیره عربستان و قحطی و گرسنگی نیز، در رشد مهاجرت به سوی بنادر ساحلی نقش داشت. از طرفی در سال 1775م، تجارت شرکت هند شرقی به جای بصره به کویت منتقل گردید و بر اثر بروز اختلاف میان انگلستان و دولت عثمانی، کویت به صورت انبار تجارتی و مال‌التجاره انگلیس درآمد و این نخستین تماس واقعی کویت و انگلستان بود. با مهاجرت این قبایل و خانواده‌ها و انتقال تجارت به کویت، این سرزمین از یک روستای کوچک برای ماهیگیران، به یک شهر پر جنب و جوش و بندرگاه تجارتی و ایستگاه تردد میان شرق و غرب تحول یافت. بی‌ثباتی اوضاع در ایران و عراق، به ایجاد خلاء تجارتی و سیاسی منجر شد که پیدایش شهرها و بندرها در آن سوی سواحل

خلیج فارس، از جمله نتایج آن بود. در پی این تحولات، نیاز به برپایی نظام ساده و ابتدایی جهت اداره امور روزمره زندگی ظاهر شد. خانواده‌های مهاجر نخستین، در سالهای 1756 - 1716 بوسیله اتحاد سه گانه مشترک بر سر اداره امور این سرزمین توافق کردند. نقش هر خانواده، مکمل نقش خانواده دیگر بود. آل صباح به اعمال قدرت سیاسی پرداختند، کارهای تجارت روی خشکی به آل خلیفه رسید و آل جلاهمه سرگرم کارهای تجارت دریایی و غواصی و دریانوردی شدند. در سال 1756، این اتحاد از هم گسست و مردم کویت طبق سنت‌های قبیله‌ای، صباح بن جابر (رئیس خانواده الصباح) را به عنوان امیر برگزیدند. این زمان سرآغاز اداره امور شهر، و حل و فصل اختلافات ساکنان آن بود و از همان موقع، قدرت سیاسی در این خانواده ماندگار شد. مفهوم اعتماد مشترک یا بهتر است بگوییم حکومت مشترک میان خانواده حاکم و تجار اصلی کشور، بدلیل تکیه این خانواده بر تجار مروارید و سازندگان کشتی‌های تجارتی در راه اندازی امور، برقرار گردید. لازم به یادآوری است که در زمان حکومت شیخ مبارک، فرزند صباح دوم، که در تاریخ کویت، بنام (مبارک الکبیر) معروف شده است، نظام حکومت این سرزمین شکل تازه‌ای به خود گرفت؛ زیرا وی حکومت را در تیره دو فرزند خود موروثی کرد. در زمان حکومت همین شیخ، معاهده 23 ژانویه 1899 مبنی بر حمایت انگلستان از کویت بین دو کشور منعقد گردید و بدین‌سان، کویت به صورت تحت الحمایه بریتانیا درآمد. این معاهده مانند سایر قراردادهایی که انگلستان در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با حکام امارات خلیج

فارس امضاء کرد حاوی چند موضوع اساسی به شرح زیر بود:

الف - ممنوعیت برقراری ارتباط کویت و کشورهای خارجی؛

ب -

ممنوعیت واگذاری سرزمین.

حاکم کویت تعهد کرد که بی‌اجازه انگلستان، تحت هیچ عنوان اعم از واگذاری، فروش، اجاره، رهن و امثال آن، تمام یا بخشی از قلمرو خود را به هیچ یک از اتباع خارجی یا کشورهای خارجی واگذار نکند. پس از شیخ مبارک که در خلال جنگ جهانی اول فوت کرد (1915)، ابتدا فرزند ارشد او (جابر) و سپس فرزند دیگرش (سالم) به ترتیب به حکومت رسیدند و از این تاریخ به بعد حکومت میان فرزندان (سالم) و (جابر) تقسیم شد.(⁽¹⁾)

تاریخ

استقلال کویت: روز 19 ژوئن 1961م، به دنبال مذاکراتی که میان شیخ عبدالله السالم الصباح امیر اسبق کویت و مقام‌های انگلیسی به موجب معاهده 1899م به صورت تحت الحمایه انگلیس درآمده بود، به کسب استقلال نایل آمد. (کتاب سبز،111:1375)

به موجب یادداشت‌هایی که بین سرویلیام بروس، نماینده سیاسی انگلستان، مقیم خلیج فارس، و امیر کویت مبادله شد، معاهده تحت الحمایگی لغو گردید و کویت از آن تاریخ در عداد کشورهای مستقل جهان درآمد. کویت پس از استقلال به عضویت اتحادیه عرب درآمد و به

1) ) لواء رودباری، همان، ص 110.

دنبال آن به خاطر مسائل مرزی با عراق، مشکلاتی بروز کرد که براساس تقاضای امیر کویت، سربازان انگلیسی در مرزهای دو کشور مستقر شدند و اتحادیه عرب در ژوئیه همان سال تصمیم گرفت نیروهای مخصوصی را جایگزین قوای انگلیسی در آن منطقه نماید که شامل سربازان اردنی، عربستانی، سودانی و جمهوری متحده عرب می‌شد. اجرای این تصمیم در سال 1961 با ورود نیروهای جمهوری متحد عرب آغاز و تا فوریه 1963 ادامه داشت و نیروهای انگلیسی در همین زمان خاک کویت را ترک کردند.(⁽¹⁾)

ب) قانون اساسی، تحولات و ویژگی‌های آن

به دنبال اعلام استقلال، امیر کویت فرمان تشکیل مجلس مؤسسان را به منظور بررسی و تدوین قانون اساسی کشور صادر کرد. قانون مذکور به وسیله عده‌ای از حقوق‌دانان عرب با الهام از قوانین کشورهای عربی تنظیم شده بود. مجلس مؤسسان که با رأی عموم افراد ملت تشکیل شده بود، در 20 ژوئیه 1962 آغاز به کار کرد و پس از 24 جلسه شور و بررسی، متن نهایی قانون اساسی را به تصویب رسانید. قانون اساسی کویت شامل یک مقدمه کوتاه و پنج باب و 173 اصل و تفسیری بر بعضی اصول آن است. موضوعات مندرج در پنج باب قانون اساسی بشرح زیر است: 1- رژیم دولت؛ 2- اساس جامعه کویت؛ 3- حقوق و وظایف عمومی؛ 4- قوای سه گانه؛ 5- قوانین عمومی و قوانین موقتی.

1) ) همان، ص114.

در باب اول؛ کویت دولتی عرب، مستقل و دارای حاکمیت و بخشی از امت عرب معرفی شده است. دین رسمی کشور، اسلام و زبان رسمی آن، عربی است. حکومت بر این کشور در خاندان مبارک الصباح موروثی است و ولیعهد نیز باید ظرف یکسال پس از تعیین امیر، با پیشنهاد وی و تصویب مجلس ملی از میان افراد ذیصلاحیت همین خاندان انتخاب گردد.

در باب دوم؛ اصول آزادی‌های فردی و اجتماعی و مسئولیت دولت در قبال مردم و وظیفه مردم نسبت به دولت مورد توجه قرار گرفته است. در مبحث آزادی‌های فردی و اجتماعی، قانون اساسی به تفسیر و تشریح این موضوع پرداخته و برای هر یک حدودی قائل می‌شود. مساوات، عدالت، آزادی، تعاون و نوع‌دوستی، پایه‌های اساسی اجتماع را تشکیل می‌دهد. دولت، نگهبان جامعه، حافظ امنیت و آرامش کشور و مردم است. خانواده، اساس جامعه را تشکیل می‌دهد و تأمین تعلیم و تربیت و بهداشت فرزندان کشور از جمله عمده‌ترین وظایف دولت شمرده شده است. احترام به مالکیت و سرمایه و کار و حق ارث و مالکیت خصوصی در قانون اساسی کویت تضمین شده و هر نوع مصادره اموال اشخاص ممنوع است مگر در مواردی که قانون تعیین می‌کند.

قانون اساسی، تعیین وزراء را از میان نمایندگان مجلس مجاز دانسته و وزرایی که عضو مجلس امت (پارلمان) نیستند، پس از انتخاب به وزارت، خود به خود به عضویت مجلس در می‌آیند و دارای حق رأی هستند. قانون اساسی مقرر داشته است که شمار وزرای کابینه هیچگاه نباید از یک سوم شمار نمایندگان مجلس ملی که 50 عضو دارد، تجاوز کند. در

قانون اساسی کویت، امیر، فرمانده کل قواست و حق اعلان جنگ تدافعی دارد. قانون اساسی با صراحت، حق اعلان جنگ تجاوزکارانه را تحریم کرده است. امیر، حق انحلال مجلس را دارد و طی فرمانی، علل انحلال را تشریح می‌نماید، اما حق ندارد مجلس را بار دیگر به همان علت منحل سازد. امیر یا یک سوم نمایندگان مجلس، حق دارند پنج سال بعد از تصویب قانون اساسی فعلی، پیشنهاد تجدید نظر در آن را بدهند و یا تقاضا کنند مواردی به آن افزوده شود، ولی باب مربوط به رژیم حکومت و آزادی افراد، قابل تعدیل نیست مگر اینکه بخواهند دامنه آزادی فردی را افزایش دهند. در غیاب امیر، ولیعهد فرمانها را امضاء می‌کند و استوارنامه سفرای خارجی را می‌پذیرد و چون امیر یا ولیعهد نمی‌توانند در مدت امارت یا ولیعهدی مسئولیت دیگری قبول کنند، بنابراین در صورت غیبت امیر، ولیعهد جانشین امیر می‌شود.(⁽¹⁾)

پ) تشکیلات حکومتی

حکومت کویت پادشاهی بوده و پادشاه فعلی؛ امیر شیخ صباح الاحمد الجابر الصباح(⁽²⁾) و نخست وزیر؛ شیخ جابر المبارک الصباح می‌باشد(⁽³⁾). به موجب قانون اساسی کویت، امارت در خاندان آل صباح موروثی می‌باشد و حکومت کویت، مرکب از قوای سه‌گانه: مقننه،

1) ) لواء رودباری، همان، ص 915.

2) ) النباء 7/2/2006.

3) ) خبرگزاری فارس، 29/4/1391.

قضاییه و مجریه است که از یکدیگر تفکیک شده و یک شورای مشورتی، امیر کویت را در امور مملکتی یاری می‌کند. فعالیت‌های حکومت نیز طبق قانون اساسی، توسط مجلس امت کویت کنترل می‌شود.(⁽¹⁾)

قوه مجریه

امیر کویت اختیارات متعددی دارد که پاره‌ای از آنها برگرفته از قانون اساسی و پاره‌ای دیگر ریشه‌های عرفی دارد. علاوه بر ریاست کشور، او رئیس قوه مجریه نیز می‌باشد و در قوه مقننه به طور مشترک، با مجلس امت به اعمال ریاست می‌پردازد. امیر، فرماندهی کل نیروهای مسلح را بر عهده دارد و احکام قضایی نیز به نام وی صادر می‌گردد. قانون اساسی کویت در 25 ماده (ماده 54 تا 78) درباره نقش رئیس کشور (امیر) سخن گفته است. امیر؛ اختیارات اجرایی‌اش را بوسیله نخست وزیر و وزرا اعمال می‌نماید. البته در ساختار سیاسی کویت، امیر به صورت نمادی، نظارتی و ارشادی به ریاست قوه مجریه می‌پردازد، در حالی که نخست وزیر و وزرا، به نمایندگی از امیر به طور عملی بر قوه مجریه ریاست دارند. بنابراین با اینکه امیر در رأس هرم اجرایی قرار دارد، ولی این واقعیت که امیر بوسیله وزرا به اختیارات خود می‌پردازد، وی را از مسئولیت سیاسی معاف

1) ) همان، ص 118.

می‌سازد. امیر پس از مشورت با شخصیت‌های بلندپایه (رئیس مجلس امت و دیگران)، بدون دخالت مستقیم مجلس امت، نخست وزیر را طی فرمانی انتخاب می‌نماید. نخست وزیر تعیین شده، اعضای کابینه را معرفی می‌کند و امیر، فرمان تشکیل کابینه را صادر می‌نماید.

شورای وزیران (کابینه دولت) از 15 وزیر در 19 وزارتخانه گوناگون تشکیل شده است؛ به این معنا که برخی وزرا متصدی بیش از یک وزارتخانه هستند. شورای وزیران، حلقه ارتباطی میان رئیس کشور و مجلس (پارلمان) است. مذاکرات شورا محرمانه است و تصمیمات آن با حضور اعضاء، و موافقت اکثریت حاضران گرفته می‌شود. راجع به یک موضوع، وقتی آراء گروه موافق و گروه مخالف مساوی باشد، گروهی که نخست وزیر در آن قرار دارد رجحان می‌یابد.(⁽¹⁾)

کابینه شانزدهم از نظر تنوع و انعطاف، متمایز است. در این کابینه، برای نخستین بار، دو وزیر از مناطق خارج شهر کویت (بادیه‌نشین) شرکت داشتند، در حالی که پانزده کابینه پیشین کویت، اجمالاً در انحصار گروه‌های شهرنشین بوده که داخل شهر کویت سکونت داشتند. مضافاً اینکه در کابینه شانزدهم، دو وزیر از شیعه عضویت دارند. با ورود سران اپوزیسیون در کابینه اخیر، قاعده تسلط نخبگان یا صاحب منصبان اجتماعی و اقتصادی بر پست‌های سیاسی درهم شکست. بدین‌سان، کابینه شانزدهم بیشتر به معنای حکومت ائتلافی نزدیک شد. ولی اکنون روشن شده است که این دگرگونی‌ها مقطعی بوده است، زیرا در تاریخ 13/4/1994 تعدیل اساسی در این کابینه انجام شد که به موجب آن، شمار وزرای (انتخابی)،

1) ) مؤلف.

به پنج وزیر کاهش یافت و شمار وزرای شیعی طبق روال قبلی، به یک وزیر بازگشت. همچنین وزرای مناطق خارج شهر کویت و وزرای برخی گروه‌ها و جریانات سیاسی از کابینه کنار گذارده شدند.(⁽¹⁾)

قوه مقننه

قوه مقننه از یک مجلس قانون‌گذاری به نام مجلس ملی تشکیل یافته ولی قدرت اصلی، در دست امیر می‌باشد.(⁽²⁾)

طبق قانون اساسی، کویت دارای یک مجلس امت است که پنجاه عضو آن با رأی مردم انتخاب می‌شوند. کلیه افراد ذکور کویتی که در این کشور متولد شده و به سن 21 سالگی رسیده باشند به استثنای نظامیان و افراد پلیس، حق رأی دارند.

نامزدهای نمایندگی مجلس بایستی حداقل سی سال داشته و از سواد خواندن و نوشتن به زبان عربی بر خوردار باشند. هر دوره قانون‌گذاری چهار سال است که بطور رسمی در دهه آخر اکتبر هر سال با سخنرانی امیر کویت افتتاح می‌شود.

مجلس در هر سال حداقل هشت ماه اجلاس خواهد داشت و موظف است قبل از پایان آخرین اجلاس، لایحه بودجه سال بعد را به تصویب برساند. مجلس امت همچنین می‌تواند طبق فرمان امیر یا با تقاضای اکثریت مجلس، جلسه فوق‌العاده داشته باشد. اصولاً مجلس، هر هفته

1) ) همان.

2) ) محمود محجوب، گیتاشناسی کشورها، (مؤسسه گیتاشناسی، 1364 ه- ش)، ص 261.

یکبار (روزهای سه‌شنبه) جلسه دارد، ولی در صورت لزوم دو روز در هفته (شنبه و سه‌شنبه) تشکیل جلسه می‌دهد. قانون اساسی، نمایندگان را از عضویت در هیئت‌های مدیره و یا مدیریت عامل شرکت‌هایی که در برابر دولت تعهداتی را قبول کرده‌اند منع نموده است. مطابق قانون انتخابات، کویت به 25 حوزه انتخاباتی تقسیم شده و از هر حوزه، دو نفر به نمایندگی مجلس امت انتخاب می‌شوند.(⁽¹⁾)

قوه قضائیه

تا قبل از تنظیم قانون شماره 19 قضایی در سال 1959م. با وجود محکمة کویت، قانونی برای تنظیم امر قضاوت در این کشور موجود نبود. مهم‌ترین مراجع قضایی در دورة واقع میان سال 1948م. تا سال 1959 میلادی عبارت بودند از:

1- محاکم دادگاه‌ها، شامل: الف - محکمه عالی، به ریاست رئیس محاکم.

ب - محکمة شرعی، به ریاست قاضی شرع. دارای بخش‌های: «محکمة شرعی»، «محکمة احوال شخصی» و محکمه‌ای از دو قاضی مذهب جعفری، جهت رسیدگی به مسائل احوال شخصی مسلمانان مذهب جعفری.

2- کمیته‌های تحکیم داوری: شامل: کمیته تجار؛ جهت رسیدگی به منازعات و دعاوی میان تجار.

1) ) لواء رودباری، همان، ص 120.

کمیته موقت؛ برای رسیدگی به منازعات و دعاوی اصناف.(⁽¹⁾)

با صدور فرمان شماره 19 امیر کویت در سال 1959 در خصوص تنظیم قضا در کویت، سپس فرمان شماره 21 امیر کویت در سال 1962 در مورد تأسیس اداره فتوا و قانون‌گذاری، دوران تازه‌ای در پی‌ریزی نظام قانونی در کویت آغاز شد. با صدور قانون اساسی کویت در11 نوامبر 1962، نظام قضایی دارای احکام ویژه‌ای گردید که استقلال آن را از سایر قوا تضمین کرد. در سال 1990، قانون جدید با شماره 23، امور قضات و دادگاه‌ها را سامان بخشید و تخصص هریک را مشخص نمود و تعدادی از دادگاه‌ها را که قبلاً در قانون سابق موجود نبود، به شرح زیر افزود:

1- دادگاه تمیز 2- دادگاه عالی استیناف 3- دادگاه کلی 4- دادگاه جزئی.

علاوه بر دادگاه‌های فوق در قانون اساسی کویت تشکیل دادگاه‌های زیر نیز درج گردیده است:

1- دادگاه‌های عادی 2- دادگاه اداری 3- دادگاه قانون اساسی

4- دادگاه نظامی 5- دادگاه عرفی 6- دادگاه امنیت کشور

به طور کلی نظام قضایی کویت، منابع حقوقی خود را از قانونگذاری، عرف و شریعت اسلامی بر می‌گیرد.(⁽²⁾)

1) ) حوزه، همان.

2) ) لواء رودباری، همان، ص 121.

ت) احزاب و گروه‌ها

علیرغم عدم موافقت دولت در خصوص تشکیل و فعالیت احزاب در این کشور، بعد از باز پس گیری کویت از چنگال دیکتاتور عراق، شاهد ظهور گروه‌ها و جمعیت‌های سیاسی بصورت علنی و آشکارا هستیم، که در چند سال اخیر مواضع موافق و مخالف خود را در زمینه‌های مختلف حاکمیت ابراز کرده‌اند. هرچند خیلی از این گروه‌ها وضعیت رشد و نمو خود را بر اساس مسائل مذهبی -- قومی و بعضاً علمی کسب کرده‌اند، ولی هم اکنون بر اساس فعالیت‌های اتخاذ شده توسط این گروه‌ها، مواضع اصلی خیلی از این گروه‌ها برای مسئولین دولتی مشخص شده است و به نحوی دولتمردان، جهت مقابله با بعضی از این گروه‌های واگرا، تدابیر شدیدی اتخاذ کرده‌اند که بتوانند نفوذ این گروهها را که در دستگاه‌های دولتی و مجلس و هیئت دولت نفوذ نموده‌اند را محدود کنند، ولی تاکنون موفقیت چندانی بدست نیاورده‌اند.(⁽¹⁾)

اهم این گروه‌های سیاسی عبارتند از: اول: پیروان گروه اخوان المسلمین، تجار و مستقلین.

دوم: جمعیت سلفی، نیروهای ملی‌گرا، چپگرا، شیعیان و گروه التکتل النیابی.

سپس کلیه جمعیت‌های سیاسی با گرایشات مختلف، پس از آزاد‌سازی کویت گرد هم آمدند و بیانیه‌ای در تحت عنوان (دیدگاه آینده) صادر نمودند و پس از آن نیز، بیانیه دیگری پس از برگزاری کنفرانس، در ماه می، در هتل کویت تحت عنوان حقوق بشر صادر نمودند.

1) ) علی ترابی، آشنایی با کویت، ص 51.

سرانجام شیعیان، با نام رسمی، تحت عنوان «ائتلاف اسلامی الوطنی»، جهت مشارکت در فعالیت‌های عمومی و تلاش جهت اهمیت بخشیدن به توسعه آگاهی سیاسی، موجودیت یافتند. این جمعیت بنیانگذار دیدگاه اسلام، پیرامون فعالیت ملی است و جهت تحقق آنچه که در بیانیه سازندگی کویت آمده بود تلاش نمودند.(⁽¹⁾)

10- جزایر کویت

در نزدیکی کویت، جزایر بسیاری وجود دارد که عمده‌ترین آنها عبارتند از: بوبیان، فیلکه، مسکان، عوها، ام انکل، ام المرادم، کوبرو قاروره و وربه.

جزیره «بوبیان» در زاویه غربی واقع شده که طول آن از شمال به جنوب در حدود 13 کیلومتر است. این جزیره با 683 کیلومتر مربع مساحت، اغلب خالی از سکنه است، ولی در فصل تابستان گروهی برای ماهیگیری در آن اقامت دارند.

جزیره «فیلکه» در سمت شرق و در حدود 1/29 کیلومتری شهر کویت قرار دارد. طول این جزیره، 20/11 و عرض آن 1/5 کیلومتر است. در آن، ساختمان‌های قدیمی و قلعه‌های جنگی وجود دارد که از آثار پرتغالی‌ها و ایرانیان باستان بر جای مانده است. جزیره «وربه» در واقع از چند جزیره تشکیل شده که طول بزرگ‌ترین 2/11 کیلومتر و عرض آن 4/6 کیلومتر است.(⁽²⁾)

1) ) همان، ص 54.

2) ) حوزه، همان.

11- بنادر کویت

کویت به لحاظ وضعیت جغرافیایی همواره مرکز مهمی برای کشتیرانی و فعالیت‌های دریایی بوده است. این کشور دارای بنادر مهم تجاری است که توسط مؤسسه عمومی بنادر اداره می‌گردد. این مؤسسه، در 16 نوامبر 1977 م. به موجب قانون شمارة 133 به شکل یک مؤسسه دولتی مستقل، تأسیس یافت و ادارة بندر شویخ و دوحه به عهدة آن، گذاشته شد. در 18 اکتبر 1986 م. ادارة بندر شعیبه نیز به این مؤسسه واگذار شد.

بنادر مهم کویت عبارتند از: الاحمدی، شعیبه، شویخ، الزور، دوحه و عبدالله.

الف) بندر الاحمدی

بزرگ‌ترین بندر نفتی کویت بوده که دارای چهار لنگرگاه مخصوص محصولات نفتی است و توسط شرکت ملی نفت کویت اداره می‌شود.

ب) بندر شویخ

از قدیمی‌ترین بنادر تجاری این کشور است که در سال 1960م. بنا شده و دارای سه اسکله به طول 4055 و عمق 7/6 متر می‌باشد. این بندر می‌تواند کشتی‌های مختلف را بپذیرد.

پ) بندر الزور (مینا السعود)

چهارمین بندر نفتی کویت است که ادارات نفت «منطقه بی‌طرف» (یا منطقه مقسومه) را انجام می‌دهد. ادارة این بندر بر عهدة شرکت «Gtoil» و شرکت نفت کویت است. نفت خام چاه‌های موجود در منطقة برقان، وفره و ام القدیر، از طریق لوله‌های نفتی به یک انبار ذخیره در «وفره» انتقال یافته و سپس از آن‌جا به فاصله سه مایل تا میناء الزور، پمپ می‌گردد.

ت) بندر دوحه

در سال 1981م. برای قایق‌ها و لنج‌های باری ساحلی که بین کشورهای منطقه خلیج فارس، کالاهای سبک را جا به جا می‌نمودند، ساخته شد. این بندر دارای حوضچه و 120 اسکله کوچک به طول 2600 متر و همچنین دارای 11 انبار با محیط بسته به مساحت 8100 متر، 4 انبار مسقف به مساحت 2100 متر مربع و محوطه نگهداری دام به مساحت 3250 متر می‌باشد.

ث) بندر عبدالله

در سال 1945م، جهت صادرات محصولات نفتی، پالایشگاه میناء عبدالله بنا شد که دارای دو اسکله در عمق دو مایلی ساحل است.(⁽¹⁾)

12- ملاحظات اقتصادی

الف) تحولات اساسی

اقتصاد

کویت با استقرار قبیله «العتیبی» که از شبه جزیرة عربستان به این کشور مهاجرت کرده بودند شکل گرفت. این قبیله به دلیل این که بر سر مسیرهای بازرگانی و بندرگاه طبیعی قرار گرفته بودند، توانستند به تجارت مروارید، صید ماهی و بازرگانی به صورت محدود بپردازند. رفته رفته بازرگانی در آن‌جا رونق بیشتری پیدا کرد و کم کم این کشور وارد مرحله جدیدی از اقتصاد شد و موقعیت مناسب بندرگاهی، کویت را به بندر

1) ) حوزه، همان.

بازرگانی

برای داد و ستد بین عراق و حلب (سوریه)، با سواحل غربی شبه قاره هند تبدیل نمود و این کشور از شکل روستا به یک بندرگاه فعال بازرگانی گسترش یافت و تجارت پر رونق سبب شد، تا کویتی‌ها ناوگان ممتازی را بنا نهند و به تجارت با هند از طریق دریای سرخ و افریقا بپردازند. این ناوگان که متشکل از کشتی‌های بادبانی چوبی بود، حتی در عصر کشتی‌های بخار نیز پایدار بود. با کشف و استخراج نفت، اولین محمولة نفتی در ژوئن 1946م. (در دوران حکمرانی شیخ احمد جابر) صادر شد، ولی تا چند سال درآمدهای به دست آمده از آن، نقشی در شکوفایی اقتصاد کویت نداشت. پس از روی کار آمدن شیخ عبدالله سالم الصباح (1950- 1965م)، اصلاحات اداری در این کشور صورت گرفت و کنترل عواید حاصل از درآمدهای نفتی، در اقتصاد این کشور نقش پیدا کرد که به خاطر درآمد سرشار نفت، اقتصاد این کشور تک محصولی شد. درآمدهای نفتی آن از 190 میلیون دینار در سال 64 -1963م. به 2575 میلیون دینار در سال 78-1977م. یعنی 5/13 برابر افزایش یافت. تا سال 1980 م. کویت، قلب بازرگانی منطقه بود و همگام با بخش بازرگانی، خدمات در این کشور رشد کرد، به طوری که الگوی رفاه و نظام سخاوتمندانه اقتصادی حاکم گردید. با آغاز جنگ عراق علیه ایران در سال 1980 م. اقتصاد کویت، دستخوش تحولاتی گردید و به دلیل ساخت نامتناسب اقتصادی، رشد اقتصادی پرشتاب، متوقف شده و بعضاً تولید ناخالص داخلی این کشور، سیر نزولی پیدا کرد. در سال 1981 م. «تولید ناخالص داخلی»، به قیمت جاری، 7/9 کاهش یافت که دلیل عمدة کاهش

در

تولید ناخالص، بخش نفت بود، که 1/19% تنزل نمود. اشغال کویت به وسیله عراق در سال 1990 م. باعث وارد آمدن خسارات زیادی به کویت شد و بیش از 100 میلیارد دلار از ذخایر نفتی و سرمایه‌گذاری این کشور از بین رفت. پس از جنگ خلیج فارس نیز، ساختار اقتصادی کویت تغییری نیافت و تولید ناخالص داخلی این کشور پس از یک افول ناشی از اشغال، تا سال 1993م. رو به افزایش نهاد. نکته قابل ذکر اینکه، عملیات‌های نظام آزادسازی و پروژه‌های بازسازی، بیش از 100 میلیارد دلار برای کویت هزینه در بر داشته است. هزینه‌های تسلیحاتی و نظامی متعاقب نیز، مزید بر علل ساختاری اقتصاد شد. طی سال‌های 95-1991 م. کویت همواره با کسر بودجه بیش از 50% رو به رو بود. کاهش بهای نفت، افزایش هزینه‌های عمومی و کسر بودجه مستمر، دولت کویت را ناچار ساخت تا در پی اصلاح ساختار اقتصاد و تغییر از الگوی نظام اقتصاد رفاهی، به الگوی اقتصادی واقع‌گرا بر آید. اعمال تعرفه قیمت‌گذاری برخی از کالاهای خدمات دولتی، خصوصی‌سازی، احیاء بخش بازرگانی و ایجاد منطقة آزاد تجاری، از جمله برنامه‌هایی هستند که دولت کویت در نظر دارد بنا به توصیة صندوق بین‌المللی پول، آنها را اجرا نماید. البته تاکنون بخش اندکی از برنامه‌های اعلام شده برای رفرم اقتصادی، به اجرا در آمده است.(⁽¹⁾)

ب) ساختار اقتصادی

در کویت، برنامه‌ریزی اقتصادی، در قالب برنامه‌های پیشنهادی پنج ساله از طرف دولت می‌باشد که با تصویب مجلس به اجرا در می‌آید. در سال 1993 م. هیئت‌های کارشناسی بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، از کویت دیدن کردند و اجرای یک برنامة اصلاحات اقتصادی

1) ) همان.

را توصیه نمودند که محورهای عمدة آن عبارتند از: 1- خصوصی‌سازی، 2- حذف یارانه‌ها، 3- افزایش مالیات‌ها.

مقامات کویتی در اجرای اصلاحات اقتصادی و اعمال سیاست‌های جدید، مصمم هستند که یکی از ابعاد اصلاحات اقتصادی دولت: وضع مالیات‌ها، تعرفه‌ها، حذف تدریجی یارانه‌ها و قیمت‌گذاری خدمات و همچنین کالاهای عمومی می‌باشد. کارهای انجام شده در این زمینه تاکنون عبارتند از: برقراری مالیات گمرکی بر 300 قلم کالای غیر ضروری و لوکس، افزایش نرخ مصرف برق به 4 فلس (13 سنت) برای هر کیلو وات ساعت، افزایش بهای سوخت به ویژه بنزین بین 35 تا 45 درصد و قیمت‌گذاری خدمات درمانی و دارو طی یک طرح تدریجی. در قانون سال 1965 م. سیاست‌های اقتصادی، جهت تشویق و جذب سرمایه در بخش صنعت و گسترش آن بوده است. به موجب ماده 14 قانون مذکور، تأسیسات صنعتی به ثبت رسیده، تا حداقل 10 سال پس از زمان ثبت، از تمامی مالیات‌ها معاف هستند. همچنین تعرفه گمرکی به واردات ماشین آلات، تجهیزات، لوازم یدکی، مواد اولیه و کالای نیمه ساخته واحدهای صنعتی تعلق نمی‌گیرد. تعرفه گمرکی کالاهای مشابه خارجی با در نظر گرفتن منافع مصرف‌کننده و کیفیت تولید کالاهای داخلی، برای حداقل ده سال افزایش

می‌یابد. دیگر سیاست‌های تشویقی عبارتند از: تخصیص زمین مورد نیاز تأسیسات صنعتی به واحد مربوطه، اولویت در دریافت اعتبارات مالی از بانک اعتبار و پس‌انداز کویت، مساعدت دولت به تأمین هزینة پژوهش‌های صنعتی برای احداث صنایع جدید و اولویت خرید محصولات داخلی در خریدهای دولت.(⁽¹⁾)

پ) شاخص‌های اقتصادی

واحد پول کویت، دینار است که برابر با 1000 فلس می‌باشد. انواع سکه‌های آن 10، 20، 50، 100 فلسی و اسکناس‌های آن 250 فلسی (ربع دینار) و 500 فلسی (نیم دینار) و همچنین یک، پنج، ده و بیست دیناری می‌باشند. با توجه به مشکلات و اثرات جنگ و پایین آمدن قیمت نفت، دولت کویت ارزش دینار را در برابر دلار و دیگر ارزهای خارجی کنترل کرد. براساس مصوبه ملی کویت، از سال‌های 1997م. تا 1999م، قیمت دینار بین 303 تا 350 فلس بوده است.(⁽²⁾)

ت) منابع اقتصادی

ذخایر نفتی

بر طبق ارقام رسمی دولت در سال 1994م. ذخایر شناخته شده نفت کویت، 5/96 میلیارد بشکه برآورد شده است که بیش از سه برابر ذخایر نفتی ایالت متحدة امریکا و ده درصد از کل ذخایر نفتی جهان است. قسمتی از حوزه‌های نفتی، در داخل کویت و بخشی از آن در

1) ) همان.

2) ) همان.

خارج از این کشور قرار دارد. میادین نفتی داخل خاک کویت عبارتند از:

1- میادین نفتی خاک کویت شامل: الروضتین، الصابر، البحره، الرتقه (در ناحیه مرزی عراق که مورد ادعای آن کشور است).

2- میادین نفتی جنوب غربی شامل: المناقیش و اُم القدیر.

3- میادین جنوب شرقی شامل: البرقان.

در خصوص میادین نفتی خارج از خاک کویت باید گفت که این کشور دارای حق استخراج نفت از میادین نفتی منطقة بی‌طرف که واقع در بین عربستان سعودی و این کشور است می‌باشد. این منطقه شامل چاه‌های الوفاه واقع در جنوب الفوارس و جنوب اُم قدیر است. بخش دیگری از حوزة نفتی مشترک سعودی - کویت، در فلات قاره قرار دارد و شامل چاه‌های الخفجی، الحوت، الدره و اللؤلؤ می‌باشد.(⁽¹⁾)

میزان

تولید و پالایش: میزان تولید نفت کویت با وجود داشتن وسعت کم بسیار زیاد است، به گونه‌ای که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت در جهان می‌باشد. بر اساس آمار منتشر شده در سال 1994م. تولید نفت خام این کشور، در سطح دو میلیون و پانصد بشکه در روز قرار داشت و در نظر دارد که تولید نفت خام خود را تا سقف 3 میلیون بشکه در روز افزایش دهد. بر طبق آخرین آمار از سوی خبرنگاران رویتر، تولید واقعی فرآورده‌های نفتی سه پالایشگاه داخلی کویت در سال 1997 م. با 7/19% افزایش، به میانگین 872200 بشکه در روز رسید. توان پالایش در سال 1994 م. به 800 هزار بشکه در روز رسید که از این

1) ) حوزه، 1386.

مقدار، حدود 100 هزار بشکه دارای مصرف داخلی بود و 700 هزار بشکه آن، صادر می‌شد. کویت دارای سه پالایشگاه در داخل کشور است که عبارتند از: الاحمدی، میناء عبدالله و الشعیب. کویت در خارج از خاک خود، از دهة هفتاد به بعد شروع به احداث و در اختیار گرفتن ظرفیت‌های پالایشگاهی کرد که مهم‌ترین پالایشگاه‌های متعلق به کویت عبارتند از: دانمارک با ظرفیت روزانه 56000 بشکه و هلند (روتردام و یوروپورت)، با ظرفیت روزانه 74000 بشکه.(⁽¹⁾)

صنایع کویت

غیر از پالایشگاه‌ها و صنایع نفتی وابسته، صنایع تولیدی غیر نفتی در کویت، اندک و غیر قابل توجه بوده و در حقیقت آنچه که به عنوان صنایع تولیدی غیر نفتی دیده می‌شود، عمدتاً صنایع سبک تبدیلی هستند که تأمین مواد خام اولیه تجهیزات، قطعات، ابزار و همچنین نیروی کار وابسته به خارج از کشور را دارا می‌باشند. بر اساس آمار وزارت بازرگانی در سال 96-1995 م. مجموع واحدهای صنعتی این کشور به 787 واحد می‌رسد. بیشتر واحدهای صنعتی یاد شده، کارگاه‌های صنایع سبک تبدیلی هستند که در زمینه معادن (شن و ماسه و سنگ)، مواد غذایی، نوشیدنی‌های غیر الکلی، منسوجات، پوشاک، چرم، اثاثیه،

1) ) همان.

کاغذ، چاپ و انتشار، صنایع شیمیایی، فرآورده‌های نفتی، ذغال، نایلون و پلاستیک، مواد خام غیر فلزی، اقلام ساختمانی، ماشین آلات، تجهیزات و ابزار فعالیت دارند.(⁽¹⁾)

13- جاذبه‌های جهانگردی

کویت به جز آثار معدود باقیمانده از پرتغالی‌ها، در چند جزیرة خود (قلعه پرتغالی‌ها و...) آثار باستانی ندارد، اما نشانة کویت جدید، دو برج دوقلوی بسیار زیبا است که به برج‌های کویت معروفند؛ یکی از این برج‌ها که از دیگری کوتاه‌تر است، اختصاص به منبع آب کویت دارد و دیگری دارای یک گردانه در بالای خود می‌باشد که با گردش آن، کل شهر کویت و دریای زیبای خلیج فارس را به نمایش می‌گذارد. از دیگر جاذبه‌های طبیعی کویت می‌توان از سواحل بسیار زیبای این کشور نام برد، که جاذبه‌های زیادی در آن نهفته است و اخیراً دولت با استفاده از سیستم آبیاری قطره‌ای، فضای سبز زیبایی را ایجاد کرده است. در کویت همانند دیگر کشورهای حوزة خلیج فارس، مغازه‌ها و مراکز خرید بسیار زیبا و متنوعی وجود دارد.(⁽²⁾)

1) ) همان.

2) ) همان.

فصل دوم: پیشینه‌ی تاریخی شیعیان در کویت

مقدمه

حضور شیعیان کویت را باید در حضور شیعیان خلیج فارس جستجو کرد، زیرا جغرافیای سیاسی شیعیان در این منطقه از اهمیت خاصی برخوردار است. مطالعه سیر تاریخی زندگی سیاسی و اجتماعی شیعیان خلیج فارس، مشخص می‌سازد آنچه اینک تحت عنوان (رستاخیز شیعه) رخ می‌نماید، در واقع یک واکنش و اعتراض به محرومیت‌هایی است که در طول تاریخ همواره بر آنان تحمیل شده است. البته نباید فراموش کرد که رستاخیز شیعی نوعی واکنش تدافعی در برابر هجوم و سیطرة فرهنگ غرب و فراگستردن آن به دیگر نقاط جهان، به ویژه جوامع اسلامی نیز به شمار می‌آید.(⁽¹⁾)

قرن بیستم برای تمام شیعیان عرب، قرن بیداری طردشدگان است، در جهان عربی که مدت‌های طولانی تحت سیطرۀ اهل تسنّن بوده (خواه در زمان خلفا یا بعدها در زمان امپراطوری عثمانی)، شیعیان تحت شکنجه، اخراج و اغلب اوقات جزء فقراء بودند. بیداری این طردشدگان در جهان عرب، پیامدهای سنگینی برای ثبات رژیم‌های موجود دارد زیرا حس

1) ) زینب متقی زاده، همان، ص 200.

مبارزه‌طلبی در میان شیعیان در حال بیداری است.(⁽¹⁾)

منطقه خلیج فارس از نظر جغرافیایی عمدتاً شیعه مذهب است و باید گفت که در منطقه‌ای که دربرگیرنده‌ی قسمت اعظم ذخائر نفتی خاورمیانه است، تشیع عربی در مناطق فوق‌العاده حساس ژئوپولتیکی حضور دارد.(⁽²⁾)

جهان تشیع بعد از قرن‌ها خواب و تجزیه، علی رغم اقدامات کنونی در جهت تک‌قطبی شدن و تحرک‌گرایی، در حال بیداری است. تشیع در مقابل جهان غرب به پا خواسته که به اعتقاد شیعیان چه درست و چه نادرست، در برابر مسلط کردن نه تنها غیرمسلمانان بر مسلمانان بلکه ثروتمندان بر فقراء، کمر بسته‌اند.(⁽³⁾)

شیعیان حاشیه خلیج فارس در یک خط ساحلی که تقریباً تمامی سواحل خلیج فارس را در بردارد، ساکن بوده و با توجه به نفت خیز بودن این سرزمین‌ها به طور کلی می‌توان گفت: به لحاظ جغرافیایی، مهم‌ترین بخش‌های خلیج فارس در انحصار شیعیان است. این بخش‌ها هم شامل سواحل شمالی (سواحل ایران) و هم سواحل جنوبی است. در بخش جنوب، سواحل عراق، کویت،

1) ) فرانسواتوال، ژئوپلتیک شیعه، (نشر آمن، 1379 ه- ش)، مترجم: عبدالرضا قاسم آقا، ص13.

2) ) همان.

3) ) همان، ص 14.

استان‌های شرقی عربستان سعودی، سواحل بحرین و قسمت‌هایی از سواحل قطر و دبی را در امارات متحده عربی دربرمی‌گیرد و حتی تا سواحل باطنه دریای عمان نیز امتداد می‌یابد. به بیان دیگر، خلیج فارس از نظر جغرافیایی مذهبی تحت سلطة شیعیان است.(⁽¹⁾)

شیعیان که به عنوان یک اقلیت مذهبی هستند، بزرگترین مشکل ژئوپلتیکی را برای بیشتر کشورهای این بخش (خلیج فارس) فراهم آورده‌اند. این شیعیان به لحاظ سیاسی، اقلیتی طرد شده هستند که در طول سالیان طولانی از محرومیت‌های سیاسی، اقتصادی و حتی اجتماعی رنج برده‌اند. بیشتر آنان در مناطق حساس ژئوپلتیکی به ویژه مناطق نفت‌خیز، سکنی گزیده‌اند. این حضور از جنبه‌های مختلف برای دولت‌های منطقه، مشکل‌ساز و گاه خطرآفرین است.(⁽²⁾)

1- تاریخچه جمعیتی شیعیان کویت

استراتژی دولت‌های خلیج فارس در قبال شیعیان، در انزوا قرار دادن هرچه بیشتر این اقلیت‌ها بوده است، به گونه‌ای که آنان برای رهایی از فشار گروه‌های سنی به مناطق دور افتاده و ساحلی پناه برده‌اند.(⁽³⁾)

جمعیت شیعیان کویت در دوران شیخ صباح الأول

از ابتدای تأسیس کویت، اهل تسنّن و اهل تشیع هرکدام براساس گرایش مذهبی خود، با

1) ) زینب متقی‌زاده، همان، ص 163.

2) ) همان، ص 127.

3) ) همان، ص 128.

هم زندگی می‌کردند و نسبت جمعیتی آنان 50 درصد، 50 درصد بوده است. آنان با اطمینان و تفاهم کامل با هم زندگی می‌کردند و در ساخت این کشور سهیم بودند. (جمال، 2005: 40)

در تاریخ کویت، از مهاجرت شیعیان ایرانی الاصل به جهت اشتغال در بخش تجارت و نیز برای تبادل کالا و تولیدات خود با دیگر کشورها سخن به میان است. این سرزمین که در غرب خلیج فارس واقع شده، از مناطق امن و با ثبات بوده و تجارت و تبادل کالاها در این سرزمین، متداول می‌باشد و تلاش تجار ایرانی در این سرزمین کوچک، به تجارت این کشور رونق بخشیده است. قشر دوم مهاجران به کویت، در زمان کشف چاه‌های نفت و ایجاد فرصت‌های شغلی و نیاز کویت به نیروی کارگری در حوزه نفتی بر می‌گردد. شیعیان طبقه متوسط و کارگر، از منطقه شرقی خلیج فارس، جهت اشتغال در این حوزه، به کویت مهاجرت نمودند. (توافق، 2002: 10)

جمعیت شیعیان کویت در اوائل قرن فعلی بر اساس آمار غیر رسمی، 50 درصد بوده و علیرغم اینکه در این مدت زاد و ولد داشته‌اند، اما جمعیت آنان به 40 درصد جمعیت کویت کاهش پیدا نموده و علت آن به دو دلیل زیر ذکر شده است:

الف - کوچ کردن چادرنشینان عراقی که در فصل تابستان در شمال این سرزمین مستقر بودند و نیز چادرنشینان عربستان سعودی که در فصل تابستان به جنوب این کشور کوچ می‌کردند، و به دلیل رونق اقتصادی، به این سرزمین مهاجرت و در آن سکونت نمودند.

ب - سیاست‌های دولت مبنی بر تغییر بافت جمعیتی به نفع خود و اعطای شناسنامه کویتی به این کوچ‌نشینان و قبایل مهاجر که اعمال این سیاست، اثرات منفی بر جمعیت شیعه گذاشت. (توافق، 2002: 10)

در هیچ‌یک از کشورهای عربی خلیج فارس، شیعیان سمت‌های عمده‌ای را در ارتش، نیروهای امنیتی یا مؤسسات خارجی بر عهده ندارند و آنان از ایفای هر نقشی در تدوین سیاست در سطح عالی کشور بر کنار هستند. جمعیت شیعیان کویت از 20٪ کمتر نیست و از 30٪ بیشتر نیست و هیچ مدرک علمی در این زمینه وجود ندارد.(⁽¹⁾)

با انتقال جمع کثیری از اهالی صحرانشین عربستان (بدوی‌ها) در دهه 1960 و 1970م. به کویت، آمار شیعیان به حدود 20 تا 25 درصد کاهش یافته است و براساس تأیید خود شیعیان، آمارهای بیش از 20 تا 25 درصد واقعی نمی‌باشد.(⁽²⁾)

2- اصلیت شیعیان کویت

شیعیان کویت در قرن 17 میلادی و نیز در اوایل قرن 18، بر اساس آمار تاریخی در کویت سکونت داشتند. این خانواده‌های شیعی شامل: خانواده شمساه، الشمالی، المحمید، بن شیبه، الوزان و عیدی می‌باشند که در اوائل قرن 17 میلادی به کویت مهاجرت نموده‌اند. این شیعیان در جنگ الرقه، با دولت کویت علیه حمله بنی کعب که می‌خواستند کویت را تصرف کنند، شرکت نمودند و تعدادی از این خانواده‌های شیعی من جمله محمد الشمالی و نجم الوزان کشته شدند. هر چند خانواده‌های شیعی در کویت، پسر عموهای قبیله بنی کعب، حاکم

1) ) صلاح محمد عیسی الغزالی، الجماعات السیاسیه الکویتیه، (2007م)، ص 315.

2) ) صادقی، مقاله شیعیان کویت، (وزارت خارجه، 1387 ه- ش).

بصره، بودند، اما جهت دفاع از کویت و حمایت از آن با این قبیله جنگیدند. مشارکت شیعیان کویت با جامعه این کشور به جهت دفاع و حفظ این کشور نوپا، نشان‌دهندة مشارکت آنان در ثبات و تأسیس این کشور است.(⁽¹⁾)

3- فعالیت شیعیان در بخش اقتصادی

در برخی از این کشورها، شیعیان در تلاش بوده‌اند، ضعف سیاسی خود را با مشارکت در اقتصاد کشور جبران نمایند. اما در برخی مناطق، آنان حتی از فعالیت مؤثر در اقتصاد نیز عقب رانده شده‌اند و در مناطق روستایی و دور افتاده به کشاورزی و دامپروری مشغول‌اند. این گونه محرومیت‌ها به طور عمد از سوی دولت‌ها به این اقلیت تحمیل شده که البته خواست قدرت‌های فرا منطقه‌ای نیز در این خط مشی‌ها بی‌اثر نبوده است.(⁽²⁾)

انگیزه اکثر شیعیان از مهاجرت به این سرزمین، اشتغال‌گرایی در بخش تجارت بوده است، زیرا تعامل تجاری میان مردم خلیج فارس و مردم سواحل شرقی قاره هند، رواج داشته است و شیعیان در کویت سهم مهمی در توسعه اقتصادی داشته‌اند، خانواده‌های القلالیف، الندافه و قطان، در صنعت کشتی‌سازی، خانواده الحداد در حرفه آهنگری، خانواده التناک و الصفار در حرفه حلبی‌سازی، خانواده الصائغ در حرفه طلاسازی، خانواده الصفار و

1) ) عبدالمحسن یوسف جمال، لمحات من تاریخ الشیعه فی الکویت، (دار النبأ للنشر والتوزیع، 2005م)، ص40.

2) ) زینب متقی زاده، همان، ص 128.

التناک در حرفه‌ی ظروف سفالی و اثاث منزل، خانواده النعلی در حرفه‌ی خیاطی و خانواده الباذر در طبابت شهرت داشتند. ایجاد این صنعت‌ها و حرفه‌ها توسط شیعیان، صحرانشین‌های اطراف این کشور را جذب کرد و آنان در این سرزمین سکونت نمود‌ند.(⁽¹⁾)

در دوران تاریخ کویت به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد این کشور و نیز قلت منابع طبیعی در این کشور، حرفه تجارت، شریان اصلی اقتصاد این کشور را تشکیل می‌داد. و به همین دلیل مردم این کشور در این بخش فعال، و برای کسب روزی و ارتزاق، به خارج از کشور رفته و با تمدن‌های مختلف مانند کشورهای غرب آسیا و شرق آفریقا آشنا شدند. بازرگانان کویت در کمک و پشتیبانی اقتصاد ملی این کشور نقش ممتاز و به سزایی داشتند و از این طریق، نزد حکام این کشور منزلتی پیدا نموده و سپس در تصمیم‌گیری‌های سیاسی نقش آشکاری در دولت داشتند.(⁽²⁾)

در گذشته تعدادی از تجار شیعه در بخش تجارت مواد غذایی فعال بوده و نمایندگی تعدادی از شرکت‌های کشتی‌رانی را داشته و به تجارت اسلحه مشغول بودند. همچنین تعدادی از خانواده‌های تاجر شیعه با حکام آل صباح ارتباط نزدیکی داشتند. در گذشته شیعیان در حرفه

1) ) توافق، 2002: 10.

2) ) عبدالمحسن یوسف جمال، همان، ص 68.

کشتی‌سازی و تجارت خرما اشتغال داشتند و این خرماها را از عراق به هند و شرق آفریقا به اضافه کالاهای دیگر منتقل می‌کردند.(⁽¹⁾)

شیعیان کویت با داشتن نمایندگانی در مجلس، در امور حکومتی این کشور شرکت دارند. آنها همچنین نقش مهمی را در امور اقتصادی و بازرگانی این کشور ایفا می‌کنند.(⁽²⁾)

وضعیت اقتصادی و فرصت‌های شغلی شیعیان کویت از شیعیان دیگر بخش‌های خلیج فارس بهتر است.(⁽³⁾)

وضعیت مناسب اقتصادی شیعیان موجب شده تا علاوه بر آن‌که پشتیبانی‌های مالی فعالیت‌های گوناگون اجتماعی، فرهنگی و دینی آنان در داخل کویت به خوبی انجام می‌شود، مؤسسات خیریه متعددی نیز کمک‌های اقتصادی قابل ملاحظه‌ای را در سراسر دنیای اسلام به شیعیان برسانند. برخی از این مؤسسات خیریه در کارنامه عملکرد خود، ساخت صدها مسجد، درمانگاه، مدرسه وحوزه را به ثبت رسانده‌اند. لازم به ذکر است؛ حضور ایرانی‌ها در چرخه اقتصادی کویت و همکاری با شیعیان، چشمگیر بوده و بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی از جمله؛ بازار ارز کویت با محوریت ایرانیان سامان یافته است. وضعیت رفاه اقتصادی شیعیان نسبت به سایر شهروندان کویتی قابل قبول و نسبت به دیگر کشورها بسیار مناسب‌تر است.(⁽⁴⁾)

1) ) همان، ص 69.

2) ) شیعه نیوز، (1387 ه- ش)، www.shia-news.com.

3) ) گراهام ای فولر، شیعیان عرب مسلمانان فراموش‌شده، (مؤسسه شیعه‌شناسی،1384ه.ش)، ص310.

4) ) مفید کوهساری، تأملاتی پیرامون شیعیان کویت، (1386 ه- ش)، www.persagoo.com.

شیعیان کویت برخلاف هم‌کیشان خود در بحرین، از موقعیت اجتماعی و اقتصادی مطلوب‌تری برخوردارند. شواهد نشان می‌دهد که شیعیان کویت از موقعیت اقتصادی و فرصت‌های شغلی بهتری در مقایسه با سایر شیعیان حوزة خلیج فارس برخوردارند. به این ترتیب، می‌توان به این جمع‌بندی رسید که آنان در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور جذب گردیده‌اند. بخشی از شیعیان کویت را نیروهای اجتماعی تشکیل می‌دهند که از ایلام مهاجرت کرده و در چندین نسل، حضور خود را تثبیت نموده‌اند. شیعیان کویت از مراجع مختلفی پیروی می‌کنند و از سوی دیگر، دارای رویکرد سیاسی کاملا متنوعی هستند.(⁽¹⁾)

4- مشارکت شیعیان در امور دفاعی کویت

الف) جنگ الرقه

دولت کویت در دوران حکومت شیخ عبدالله، حاکم کویت، جهت دفع حمله بنی‌کعب که حاکم بصره بودند، آماده شد و شیعیان در دفاع از کویت همراه دولت در منطقه الرقه نزدیک جزیره فیلکا با بنی‌کعب درگیر شدند. در این درگیری، شیعیان کویت با شیعیان بصره جهت دفاع از کویت، جنگیدند. خانواده‌های شیعی شرکت‌کننده در این جنگ، آل الشمالی، آل الوزان، المحمید، بن شیبه، بن نعمه، الصباع و آل عباس الکعبی بودند.(⁽²⁾)

1) ) صادقی، همان.

2) ) عبدالمحسن یوسف جمال، همان، ص 43.

ب) جنگ الصریف 1900م/ 1318 هجری

حکام کویت جهت حفظ این سرزمین با نیروهای مهاجم عربستان در نزدیکی منطقه القصیم عربستان جنگیدند و شیعیان در این جنگ شرکت نمودند و تعدادی از آنان کشته شدند.(⁽¹⁾)

پ) جنگ الجهراء

در جنگ الجهراء که نیروهای مهاجم از طرف عربستان بودند و دولت با آنان در منطقه الحمراء درگیر شدند، خیلی از کویتی‌ها کشته شدند. سید مهدی قزوینی از طرف شیعیان کویت با دولت تماس گرفت و آمادگی شیعیان را در دفاع از این سرزمین اعلام نمود. دولت کویت در پاسخ، حفظ منطقه داخلی این سرزمین را به عهده شیعیان واگذار نمود.(⁽²⁾)

5- مشارکت شیعیان در کمک به مردم کویت

در سال 1247 هجری/ 1852 میلادی، مرض وباء در کویت شایع شد و مردم زیادی را گرفتار نمود. در این سرزمین قحطی زیادی اتفاق افتاد و مردم زیادی از گرسنگی در خیابان‌ها می‌مردند. در اثر آن یکی از شیعیان معروف کویت به نام حاج عبدالنبی معرفی، جهت رفع قحطی، انبارهای خود را که از خرما و شیره پر بود، در مقابل مردم گرسنه باز نموده و مردم را در منطقه حی‌الشرق در خانه خود، اطعام می‌کرد. همچنین دو نفر دیگر از شیعیان کویت به نام‌های یوسف البدر و یوسف الصبیح، برای اطعام مردم گرسنه، غذا آماده می‌کردند

1) ) همان، ص 46.

2) ) همان، ص 46.

و از مردم در دیوانیه‌های خود برای اطعام دعوت می‌کردند. همچنین کسانی که دیوانیه داشتند از مردم پذیرایی می‌نمودند. محمد المحمید شیعی در روز، 20 نفر از مردم گرسنه را اطعام می‌کرد و نیز خانواده آل ابراهیم و حاج عبداللطیف العتیقی و سالم‌بن سلطان، نقش زیادی در سیرکردن گرسنگان کویتی داشتند.(⁽¹⁾)

6- مشارکت شیعیان در امور اجتماعی و سیاسی

در کشور کویت، مشارکت اجتماعی و سیاسی شیعیان در حد بالایی است. مهم‌تر از همه اینکه شیعیان به کشورشان احساس وابستگی کرده، خود را در آینده آن ذی نفع می‌دانند (احساسی که در هیچ جای دیگر منطقه وجود ندارد). کویت تقریباً تنها کشور منطقه است که مخالفان، اعم از شیعه و سنی مستقر در خارج از کشور ندارد، با این همه این وضعیت اساساً مطلوب، اشکال ظریف و پیچیدة تبعیض را که شیعیان بدان واقف‌اند و بسیاری از شیعیان نیز وجود آنها را تصدیق می‌کنند، مخفی نگاه می‌دارد. شیعیان اکنون در تلاش برای رفع این تبعیض‌هایند.(⁽²⁾)

کویت به واسطه برگزاری انتخابات، نوع مناسبات سیاسی این کشور را از کشورهای عربی حوزه خلیج متمایز می‌سازد. برخلاف بسیاری از کشورهای عربی، در کویت مجلس نمایندگان با انتخابات و رأی مردم شکل می‌گیرد و زنان نیز می‌توانند در آن شرکت کنند. در شرایط فعلی، زنان مشارکت قابل قبولی در مسئولیت‌های حکومتی، مطبوعات و رسانه‌ها و

1) ) همان، ص 57.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 310.

دانشگاه دارند. فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی زنان شیعی نیز خوب است. تعدادی از زنان شیعه در حوزه‌های علمیه مشغول تحصیل‌اند و در برخی حسینیه‌ها و دیوانیه‌ها در امور دینی فعالیت می‌کنند.(⁽¹⁾)

7- خانواده‌های معروف شیعی در کویت

این خانواده‌ها در اوائل تشکیل این سرزمین در این کشور سکونت داشتند. از جمله خانواده‌های شیعی: معرفی، المزیدی، الشمالی، الرامزی جمال، التقی، بهبهانی، أبل و آل عبدالرحیم، آل نجف، میرزا بن نعمه، مقدس، مندفی، لاری، ماتقی، الفرج، آل کرم، بوعباس خاجه، آل ششتر، آل صادق، جولند، بن حیدر، أسیری الأشواک، البلوطی، الخواجه، الدشتی، الشماع، آل الشیخ الصغیر، الطباطبایی، الظاهر، الصیرفی، الحرادی، العریان العوض، القزوینی، المجادی، المهنا، المویل، النجاده، الناصر الهزیم، آل خان، آل باش، بوالنبات، بن نخی، بوحمد، آل ششتری، آل رشید، آل عبدالسلام، آل کمال، کابلی، بوخمین، غضنفری، شهاب و العبدالسلام می‌باشند. خانواده‌های ذیل در اواخر قرن 19 به این کشور مهاجرت نمودند: معرفی، قبازرد، الأریش، خریبط، الشعراف القلاف، الحیاط، الجمعه، حجی حامد، اشکنانی، بهمن، موسوی، دشتی، پیشرو، الاستاد، المترون، جراغ، الحمر، قطان،

1) ) کوهساری، همان.

الحداد، صرخوه، عاشور، سلمان، النکاس، المرهون، آل محمدعلی، آل الناصر، ابوالحسن، حیات، بوشهری، آل یاسین (المنادیل)، الضیامع، آل قاسم، العطار، البغلی، المطوع، آل علیان، الصفار البکای، الفرس، ملاجمعه، آل الضعیلیک، الحرز، الغضنان، المری مقامین، الزلزله، السماک، بن غانم، الرامزی، الصراف، الصحاف، جوهر الکاظمینی و خانواده‌هایی دیگر.(⁽¹⁾)

1) ) عبدالمحسن یوسف جمال، همان، ص 39.

بخش سوم: جایگاه (ایفای نقش) شیعیان در ساختار سیاسی کویت

فصل اول: وضعیت شیعیان کویت در ساختار سیاسی این کشور

مقدمه

ساختار سیاسی کویت در بین کشورهای منطقه، در یک چارچوب عربی و به الگوی سیاسی دمکراسی غربی نزدیک‌تر است، و در عین حال این ساختار، ارزش‌های محلی و چارچوب‌های سنتی را در سایة نبود احزاب سیاسی ملاحظه نموده است. علاوه بر مجلس امت، کویت با داشتن صدها دیوانیه از زیربنای وسیعی از نهادهای جامعة مدنی برخوردار است. از سوی دیگر انجمن‌های عام المنفعه به نوبة خود، گروه‌های تأثیرگذار در شکل‌گیری تصمیم‌های سیاسی به شمار می‌آیند.(⁽¹⁾)

آنچه پیرامون قدرت سیاسی کویت گفته شد قدرت سیاسی، شامل قدرت دولتی و قدرت اجتماعی است و موضوع اصلی جامعه‌شناسی سیاسی، توضیح جایگاه دولت در درون شبکه پیچیده علایق و منافع اجتماعی و اقتصادی و روابط حاصل از آنهاست و رابطه میان دولت و جامعه به عنوان موضوع اصلی جامعه‌شناسی سیاسی یکی از مهم‌ترین و شاید بتوان گفت مهم‌ترین موضوع نظریه‌پردازی سیاسی و اجتماعی در طی قرون اخیر بوده است. و در کویت، قدرت

1) ) لواء رودباری، همان، ص123.

سیاسی و محیط اجتماعی، سیاست و حکومت را تشکیل می‌دهند. بنابراین، جایگاه شیعیان در ساختار سیاسی کویت را می‌توان از این دیدگاه اخیر مورد بررسی قرار داد و آنرا در مؤلفه‌های ساختار سیاسی و نیز در مؤلفه‌های جامعه‌شناسی سیاسی جستجو نمود و آنرا مورد بررسی قرار داد.

1- نقش شیعیان در قوه مجریه

بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد شیعیان کویت در سطوح بالای حکومت حضور چندان مؤثری ندارند و در هر دوره تنها یک وزیر شیعه در کابینه حضور دارد که معمولاً از شیعیان لیبرال و طرفدار دولت می‌باشد. در سطوح میانی نیز در برخی وزارتخانه‌ها مانند: وزارت آموزش و پرورش، آموزش عالی و دانشگاه کویت حضور شیعیان نسبتاً خوب است و اساتید برجسته و صاحب نظر از شیعیان در دانشگاه فعال می‌باشند و در سال 2006م. ریاست دو دانشکده علوم و ادبیات و نیز ریاست بخش علوم سیاسی دانشکده علوم اجتماعی با شیعیان بوده است.(⁽¹⁾)

در سال 1975 و 1976 تا سال 1978م. عبدالمطلب الکاظمی به سمت وزیر نفت در کابینه دولت کویت تعیین گردید.

1) ) صادقی، همان.

در سال 1981 و 1985، عیسی المزیدی به سمت وزیر ارتباطات در کابینه دولت تعیین گردید.

در سال 1986 و 1988 عیسی المزیدی وزیر امور خدمات در کابینه دولت کویت تعیین گردید.

در سال 1990 و 1991 حبیب حیات به عنوان وزیر ارتباطات در کابینه دولت تعیین گردید.

در سال 1992 حبیب حیات بعنوان وزیر مسکن و اشتغال در کابینه دولت کویت تعیین گردید.

در سال 1992 تا 1994 علی البغلی بعنوان وزیر نفت در کابینه دولت کویت تعیین گردید.

در سال 1994 حبیب حیات به عنوان وزیر مسکن و اشتغال در کابینه دولت کویت تعیین گردید.(⁽¹⁾)

در سال 2000 صلاح خورشید به وزارت بازرگانی و صنعت رسید.

در کابینه 2001، صلاح خورشید در کابینه دولت کویت تعیین گردید.(⁽²⁾)

در سال 2006 یوسف الزلزله، به عنوان وزیر بازرگانی و تجارت در کابینه دولت کویت تعیین گردید.(⁽³⁾)

1) ) صلاح محمد عیسی الغزالی، همان.

2) ) علی ترابی، همان، ص 101.

3) ) صلاح محمد عیسی الغزالی، همان، ص 416.

اعضای شورای شهر: منصور المزیدی در سال 1960 تا 1963 عیسی بهمن در سال 1966، عبداللطیف الکاظمی در سال 1964 و احمد لاری در سال 2003 به عنوان عضو شورای شهر کویت تعیین شدند.(⁽¹⁾)

2- دیدگاه دولت پیرامون شیعیان

در وزارتخانه‌های حساس مانند وزارت خارجه و وزارت کشور، پست‌های حساس به شیعیان داده نمی‌شود و استخدام آنها محدود است و درجه نظامی بالاتر از سرهنگ به آنها کمتر داده می‌شود و تنها در مواردی نادر از شیعیانی که مورد اطمینان صد درصد حکومت بوده‌اند استفاده شده است، از جمله علی المؤمن، رئیس ستاد ارتش سابق.(⁽²⁾)

امیر

کویت بعد از بازپس‌گیری کویت، به دلیل مقاومت شیعیان در مقابل ارتش صدام در سال 1990م. یک شیعه را رئیس ستاد ارتش کویت منصوب کرد.(⁽³⁾)

شیعیان به علت تساهل نسبی موجود در کشور، به طور کلی پشتیبان رژیم کویت‌اند، هرچند ممکن است به سیاست‌های رژیم و نبود شفافیت و پاسخ‌گویی معترض باشند. آنان با وجود انتقادات کلی یا اعتراضات خاص شیعی، به این امر اذعان دارند که شیعیان در کویت در مقایسه با جاهای دیگر خلیج فارس، رفاه بیشتری دارند و در نهایت شاید رژیم را حامی خود در مقابل اکثریت سنی قلمداد کنند. حکومت نیز شیعیان را ذاتاً تهدیدی برای امنیت خود تلقی نمی‌کند، بلکه موضوع را مسئله‌ای مدیریتی می‌داند که مشابه چالش‌هایی

1) ) همان.

2) ) صادقی، همان.

3) ) تعیین علی محمد المؤمن به سمت ریاست ستاد ارتش کویت، (2006م)، سایت علوم فرهنگی.

است که رژیم در اداره بخش‌های دیگر فعال سیاسی جامعه کویت با آنها مواجه است. در واقع، انتقاد سنیان از رژیم صریح‌تر است و تأثیر آن بر اقتدار رژیم می‌تواند زیان بارتر باشد، در حالی‌که فعالیت سیاسی شیعی، به راحتی تحت کنترل در آمده، به انزوا کشانده می‌شود. با این همه، شیعیان به طور نگران کننده‌ای بین حکومت و نظام اجتماعی موجودگیر افتاده‌اند. حکومت، آنان را به شدت تحت نظر دارد و گاه برای جلب نظر و آلت دست قرار دادن آنان تلاش می‌کند. به لحاظ سیاسی، شیعیان یکی از مؤلفه‌های نظام پیچیده ارتباطات و اختلافات تجاری، قبیله‌ای و ایدئولوژیک را تشکیل می‌دهند که حکومت باید برای حفظ منافع سیاسی‌اش مدام با آنها بازی کند. رژیم با وجود آنکه میزان بالایی از آزادی‌های شخصی و اجتماعی را برای شیعیان فراهم می‌سازد، با دقت مرزهایی ترسیم می‌کند که دسترسی کامل شیعیان را به نهادهای حکومتی محدود سازد. جامعه کویت که سنیان بر آن غلبه دارند، به فروتنی و حتی مدارا متمایل است. گه‌گاه سنیان، خشم خود را از امتیازاتی که شیعیان در سال‌های اخیر به دست آورده‌اند و نیز از حمایت‌های پیشین شیعیان از خاندان الصباح اظهار می‌کنند و از اینکه شیعیان بیش از اندازه به ایران نزدیک‌اند می‌هراسند. به لحاظ اجتماعی نیز این نگرانی وجود دارد که ممکن است شیعیان از مرزهای خود پای فراتر نهند. در نتیجه، سنی‌های محافظه‌کار (مانند قبایل)، و شمار روز افزون وهابی‌ها که به مخالفت تعصب‌آمیز با تشیع دامن می‌زنند، با نگرانی مراقب شیعیان هستند. با این همه، جناح میانه‌روتر اسلام‌گرایان سنی، یعنی جنبش اسلامی هواخواه

قانون اساسی (که با اخوان المسلمین ارتباط دارد)، و نیز لیبرال‌های کویتی، در زمینه فعالیت‌های پارلمانی که پس از جنگ خلیج فارس در کویت نیروی تازه‌ای گرفتند، مشترکات سیاسی بسیاری با شیعیان دارند.(⁽¹⁾)

3- نقش شیعیان در قوه مقننه

در مجموعه کشورهای منطقه، کویت از کشورهایی بوده است که در حرکت به سوی دموکراسی از سایر کشورهای منطقه پیشی گرفته است و با برخورداری از مجلس و برگزاری انتخابات آزاد، در میان این کشورها منحصر به فرد می‌باشد. شیعیان

در این کشور از آزادی نسبی برخوردار می‌باشند و در انتخابات شرکت می‌نمایند و در هر دوره تعدادی نماینده در مجلس دارند که به طور خلاصه به آنها اشاره می‌نماییم.

«شیعیان کویت در مجلس مؤسسات که بعد از استقلال کویت در سال 1961 تاسیس شد، شرکت نمودند و دو کرسی از 20 کرسی آن را به خود اختصاص دادند. نمایندگان عبارت بودند از: محمد رفیع حسین معرفی و منصور شیخ موسی المزیدی».(⁽²⁾)

شیعیان کویت در اولین انتخابات مجلس الامه کویت در سال 1963 شرکت نمودند و نمایندگان شیعه؛ محمد قبا زرد، ابراهیم خریبط، حسن حیات، احمد الموسوی و زید الکاظمی رأی آوردند.(⁽³⁾)

1) ) گراهام ای فولر، همان، ص 325.

2) ) صلاح محمد عیسی الغزالی، همان، ص 325.

3) ) همان، ص 329.

آنها در دومین انتخابات مجلس الامه کویت در سال 1967 نیز شرکت کردند و نمایندگان شیعه؛ منصور المزیدی، ابراهیم خریبط، حسن حیات، زید الکاظمی، عیسی بهمن، عبد اللطیف الکاظمی، جاسم الاستاذ، ابراهیم المطوع و ابراهیم الدشتی رأی آوردند.

همچنین در سومین انتخابات مجلس الامه کویت در سال 1971 شرکت نمودند و نمایندگان شیعه؛ ابراهیم خریبط، حسن حیات، احمد الموسوی، عیسی بهمن و عبد اللطیف الکاظمی رأی آوردند.(⁽¹⁾)

شیعیان کویت در چهارمین انتخابات مجلس الامه در سال 1975 نیز شرکت نمودند و نمایندگان شیعه؛ ابراهیم خریبط، عیسی بهمن، خالد خلف التیلجی، عبد اللطیف الکاظمی، حبیب حیات، اسماعیل دشتی، جاسم القطان، حسین مکی جمعه، حسین معرفی و عبدالله الوزان رأی آوردند. این جمعیت همچنین در پنجمین انتخابات مجلس الامه کویت در سال 1981 شرکت نمودند و پنج کرسی را کسب نمودند. این نمایندگان؛ عدنان عبد الصمد، عبد المحسن جمال، ناصر صرخوه، عیسی المزیدی و احمد الطخیم می‌باشند.(⁽²⁾)

1) ) همان، ص 330.

2) ) همان، ص363.

شیعیان کویت در ششمین انتخابات مجلس الامه در سال 1985 هم شرکت نمودند و نمایندگان شیعه بنام: ناصر صرخوه، یعقوب حیاتی، عباس الخضاری و شعبان الخضری به این مجلس راه یافتند. این شیعیان در هفتمین انتخابات مجلس الامه در سال 1992 شرکت نمودند و نمایندگان شیعه بنام عدنان عبدالصد، عبد المحسن جمال، ناصر صرخوه، یعقوب حیاتی و علی البغلی تعیین گردیدند.(⁽¹⁾)

جمعیت شیعیان کویت در هشتمین انتخابات مجلس الامه در سال 1996 شرکت نمودند و عدنان عبد الصمد، عباس الخضری، حسین القلاف و حسن جوهر از آنها رأی آوردند. آنها همچنین در نهمین انتخابات مجلس الامه در سال 1999 شرکت نمودند و نمایندگان شیعه بنام: عدنان عبد الصمد، عبد المحسن جمال، حسین قلاف و حسن جوهر به مجلس راه یافتند.(⁽²⁾)

شیعیان کویت در دهمین انتخابات مجلس الامه در سال 2003 شرکت نمودند و حسین قلاف، یوسف الزلزله و حسن جوهر به عنوان نمایندگان شیعه تعیین گردیدند. این شیعیان در یازدهمین انتخابات مجلس الامه کویت در سال 2006 هم شرکت کردند و نمایندگان شیعه بنام: عدنان عبد الصمد، حسن جوهر و احمد لاری رأی آوردند.(⁽³⁾)

سیاستمداران سنتی شیعه طرفدار دولت، قبل از انتخابات دوره پنجم در سال 1981م در انتخابات رأی می‌آوردند، اما بعد از انقلاب اسلامی ایران، اوضاع شیعیان به دو دلیل تغییر یافت؛ دلیل اول: قبل از سال 1979 روابط میان حکومت، تجار شیعه و عموم شیعیان

1) ) همان، ص 417.

2) ) همان.

3) ) همان.

خوب بوده است. دلیل دوم این است که: بعد از انقلاب اسلامی ایران، اوضاع اقتصادی شیعیان بهبود یافت و آنان دیگر نیاز به سیاستمداران سنتی طرفدار دولت نداشتند و سیاستمداران جدید شیعه وارد صحنه سیاست شدند. دولت کویت برای اینکه شیعیان در انتخابات آراء کمتری بیاورند، حوزه‌های انتخاباتی را از 10 حوزه به 25 حوزه تغییر داد و این باعث شد شیعیان در انتخابات 1981. پنج کرسی را کسب نمایند. در انتخابات پارلمانی سال 1985م. چهار شیعه پیروز شدند.(⁽¹⁾)

در انتخابات پارلمانی 1992 که بنا بر اکثر گزارش‌ها، انتخابات آزاد و عادلانه بود، سه عضو شیعه برگزیده شدند. در 1996، پنج عضو شیعی به کرسی‌های پارلمان دست یافتند، از جمله (برای نخستین بار) یک روحانی شیعه، دو اسلام‌گرای دیگر و دو شیعه غیر اسلام‌گرا. بر خلاف انتخابات 1992، رقابت‌های سال 1996م. حساسیت‌های فرقه‌ای و نگرانی سنیان را درباره‌ی نامزدی اسلام‌گرایان شیعه که به ایران بسیار نزدیک قلمداد می‌شدند برانگیخت. به ویژه پیروزی انتخاباتی سید حسین القلاف، روحانی شیعه‌ای که در قم تحصیل کرده است، در مقابل یک شیعة سکولار و یک کاندیدای سنی، موجب شد؛ سنی‌ها درباره بروز رقابت فرقه‌ای در کویت نگران شوند. شیعیان به نوبه خود حکومت را متهم می‌کنند که برای

1) ) همان، ص 331.

کاستن از تأثیر رأی شیعیان، حوزه‌های انتخاباتی را به نحو مغرضانه‌ای تفکیک کرده است. و نیز معتقدند که نظام انتخاباتی برای از هم گسیختن جامعة شیعه طراحی شده است. به رغم برخی اختلافات فرقه‌ای که در زمان مبارزات انتخاباتی بروز کردند، تمامی شواهد حاکی از آنند که رژیم، مردم و دیگر اعضای مجلس ملی، نمایندگان شیعه را در حیات سیاسی کویت سهیم می‌دانند. نمایندگان شیعه با تمام وجود به فعالیت‌های پارلمانی مشغول‌اند و مجلس ملی، محل مناسبی برای ایجاد پیوند میان منتخبان در موضوعات مختلف، بدون توجه به اختلافات ایدئولوژیک بالقوة آنها بوده است.(⁽¹⁾)

شیعیان کویت در سال 1999 میلادی در مجلس الامه از چهار کرسی نمایندگی برخوردار شدند. این تعداد در سال 2000 میلادی به شش نماینده افزایش یافت. جایگاه گروه‌های سیاسی و اسلامی در مجلس دهم باعث شد جبهه‌های لیبرال، کرسی‌های زیادی را از دست دادند. همچنین اسلام‌گرایان تندرو یک سوم کرسی‌ها را ازآن خود کردند و طرفداران حکومت نیز تعداد قابل توجهی از کرسی‌ها را از آن خود نمودند. گروه اخوان المسلمین، سه کرسی از

1) ) گراهام ای فولر، همان، ص 326.

پنج کرسی خود را و همچنین رئیس خود مبارک‌الدویله را از دست داد. در این انتخابات، شیعیان پنج کرسی را از آن خود کردند و نمایندگان آنان به شرح ذیل بودند: صالح عاشور، سید یوسف سید حسن، دکتر حسن عبدالله احمد، حجت الاسلام سید حسین قلاف و صلاح عبدالرضا خورشید.(⁽¹⁾)

شیعیان کویت در دوازدهمین انتخابات مجلس الامه مورخ 26/2/1388 پیروز شدند و 9 کرسی از 50 کرسی مجلس الامه کویت را به دست آوردند. این پیروزی برای اولین بار در تاریخ کویت رقم خورد و شگفت‌تر آن که چهار زن کویتی در این انتخابات رأی آوردند که دو نفر آنان از شیعیان کویت هستند. نمایندگان شیعه که در این انتخابات رأی آوردند عبارتند از: یوسف الزلزله، صالح عاشور، حسن جوهر، عدنان عبدالصمد، فیصل الدویسان، عدنان المطوع، معصومه المبارک، و رولا دشتی. در این انتخابات از جمله اتفاقات عجیب اینست که سلفی‌ها و اخوان المسلمین، برخی از کرسی‌های خود را از دست دادند و در عوض لیبرال‌ها از وضعیت بهتری بر خوردار شدند.(⁽²⁾)

4- دیدگاه‌های سیاسی نمایندگان سلفی پیرامون شیعیان

فیصل المسلم یکی از نمایندگان پارلمان کویت ادعا کرد؛ برگزاری مراسم شهادت عماد مغنیه موجب برانگیخته شدن احساسات شهروندان کویتی می‌شود، چرا که وی در ماجرای ربودن هواپیمای کویتی، فرزندان آنان را به قتل رساند و آرامش آنان را سلب کرد. محمد براک

1) ) علی ترابی، همان، ص 39.

2) ) روزنامه جمهوری، انتخابات مجلس الامه کویت، (1388 ه- ش)، سایت روزنامه جمهوری.

المطیری، یکی از نمایندگان ضد شیعی پارلمان کویت نیز با محکوم کردن این مراسم تصریح کرد؛ برگزاری مراسم بزرگداشت مغنیه توسط برخی از عناصر سیاسی و شیعه کویت، غیر قابل قبول است، چرا که ظاهراً این افراد اقدامات مغنیه در حق کویتی‌ها را فراموش کرده‌اند. وی همچنین مدعی شد؛ با توجه به تصریحات اخیر وزرای کشور و امور خارجه کویت، مراسم بزرگداشت و تجمع اخیر شیعیان، تخطی و عدم توجه آنان به اظهارات وزیران مذکور است. علی العمیر یکی دیگر از نمایندگان کویت نیز با محکوم کردن این تجمع، خواستار پاسخگویی برگزارکنندگان و همچنین عذرخواهی عدنان عبدالصمد نماینده شیعی حاضر در آن تجمع، از مردم کویت شد.(⁽¹⁾)

پلیس کویت به دلایل مشابه فوق، شیخ حسین المعتوق از رهبران کویت را بازداشت کرده است. به بازداشت‌شدگان، اتهام عضویت در حزب الله کویت، با هدف تلاش برای تخریب بنیادهای جامعه، با توسل به راه‌های غیر قانونی که معنای براندازی نظام را دارد وارد است. همچنین آنها به ارائه اطلاعات کذب در مورد کویت، که سبب تضعیف جایگاه کویت در خارج از کشور شده است متهم هستند و هفت مبارز شیعه هم تحت بازجویی قرار گرفته و از اتهامات وارده تبرئه شده‌اند.(⁽²⁾)

دشمنان اصلی نامزدهای شیعه، سلفی‌ها و سایر بنیادگرایان سنی هستند. همچنان‌که در انتخابات سال 2006، وزیر سابق نفت کویت گفت: شیعه‌ها می‌خواهند اعضای مذهب خود،

1) ) آفتاب، مراسم شهید مغنیه در کویت، (1386 ه- ش)، www.aftab.ir.

2) ) شیعه آنلاین، بازداشت سه نماینده کویتی، (1386 ه- ش)، www.shia.online.ir.

نماینده‌شان باشند ولی سنی‌ها لیبرال را به بنیادگرایان، ترجیح می‌دهند.(⁽¹⁾)

ایجاد گروه‌هایی که بر اساس همبستگی شیعی شکل گرفته‌اند در کشوری که با تساهل نسبی عمل می‌کند و شیعیان در آن امتیازاتی دور از انتظار دارند، خطراتی در برخواهد داشت که شیعیان کویتی به خوبی از آنها مطلع‌اند. شیعیان به صورتی ظریف، بین کسب امتیازات بیشتر برای خود و به مخاطره انداختن آنچه هم اکنون دارند، واقع‌اند. برای مثال، نمایندگان شیعه تأکید دارند که آنها نماینده رأی دهندگان، اعم از شیعه و سنی‌اند نه فقط نماینده جامعه شیعی، و اظهار می‌دارند که هدف آنان منافع رأی دهندگانشان است نه ملاحظات ایدئولوژیک یا گروهی. اگر چه این امر تا حد زیادی صحت دارد، اما ساده‌سازی بیش از حد وضعیت نیز هست.(⁽²⁾)

5- نقش شیعیان در قوه قضائیه

تا پیش از استقلال کویت، رسیدگی به امور قضایی کشور، توسط کمیته‌های حل اختلاف که توسط صنوف و اقشار مختلف کویت تشکیل شده بود مورد حل و فصل قرار می‌گرفت که شیعیان نیز بر اساس صنوف خود به مسائل قضایی می‌پرداختند. رسیدگی به احوال شخصی نیز بر اساس احکام شرع و ملاک‌های فقهی انجام می‌شد که با توجه به نیازهای جامعه بسته آن روز، تأمین کننده بسیاری از نیازهای قضایی محسوب می‌شد.

با آغاز تاریخ جدید کویت و تحولاتی از قبیل پیدایش نفت در این کشور و نظام جدید

1) ) کارگزاران، سلفی‌ها؛ دشمنان شیعیان، (1387 ه- ش)، سایت کارگزاران.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 333.

منطقه‌ای و بین‌المللی و گسترش فعالیت‌های تجاری، نفتی، بانکی و پولی، لزوم تحول در سیستم قضایی کشور احساس می‌شد و بر این اساس، امیر وقت کویت، طی فرمانی، سیستم جدیدی را بر اساس وحدت امور قضایی به تصویب رسانید که به موجب آن رسیدگی به امور مدنی حقوقی جزایی و مانند آن، به عهده محاکم و دادگاه‌ها گذاشته شد. این سیستم بر مبنای فقه اهل تسنّن عمل می‌نمود و شیعیان آن را به رسمیت نشناخته و در مسائل و مشکلات قضایی خود مانند سابق به علما و مراجع مورد قبول خود مراجعه می‌کردند.(⁽¹⁾)

6- اوضاع سیاسی شیعیان و تأثیرگذاری آن بر صحنه سیاسی کویت

الف) وضعیت سیاسی شیعیان

همکاری گروه‌های شیعی با دولت به زیر تقسیم می‌شوند:

الف - گروه آقای حاج کاظم عبدالحسین، وکیل حضرت آیت الله العظمی خویی& که با دولت مخالفتی ندارند.

ب - گروه حزب الله که در خط امام می‌باشند و با دولت رابطه خوبی ندارند.

ج - پیروان حضرت آیت الله العظمی شیرازی و سازمان عمل اسلامی، که میانه خوبی با دستگاه حاکمه دارند.

1) ) حسن سیفی، همان.

د - گروه بی‌تفاوت‌ها که اکثریت را تشکیل می‌دهند.(⁽¹⁾)

خانواده‌های تاجر و ثروتمند عجم، مدت‌های طولانی با خانواده حاکم آل صباح هم پیمان بوده‌اند و به منزله بخشی از جبهة حاکم، از به خطر انداختن منافع و امتیازات خود پرهیز می‌کنند. اکثر شیعیان جز خانواده‌های قدرتمند عجم، جزو طبقه متوسط پیشه‌وران و کارمندان دولتی‌اند که معیشتشان به شدت به بخش دولتی وابسته است. اینان یا کارکنان دستگاه‌های اداری دولتی و مؤسسات وابسته‌اند یا پیمانکارانی هستند که برای انعقاد قراردادهای دولتی با دیگران رقابت می‌کنند یا کسانی هستند که از خدمات تأمین اجتماعی دولت بهره‌مندند. بخشی از جامعه کویت را که می‌توان طبقه متوسط فرو دست نامید، مؤلفه شیعی عمده‌ای دارد که شامل مغازه‌داران خرده پا و کارگران نیمه متخصص می‌شود. این گروه به طور عمده مهاجرانی هستند که در سال‌های اخیر به کویت آمده‌اند و ممکن است تابعیت کویتی داشته باشند یا نداشته باشند.(⁽²⁾)

به طور سنتی، خانواده‌های تاجر و ثروتمند نزدیک به رژیم، نقش میانجی و سخنگوی جامعه شیعی را ایفا می‌کردند. افزایش ثروت نفتی کویت در دهه‌های 1960 و 1970 میلادی و گسترش تعلیم و تربیت، بورس‌های تحصیلی و سفرهای خارجی، ماهیت جامعه شیعی کویت را

1) ) علی ترابی، همان، ص 104.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 313.

تغییر داد. جوانان تحصیل کردة شیعه، دیگر خانواده‌های ثروتمند تاجر را به منزله نمایندگان خود نمی‌پذیرفتند. از اعتبار این خانواده‌ها روز به روز کاسته می‌شد؛ چرا که در خدمت به منافع جامعه شیعه یا محافظت از آن در مقابل اقدامات خشن حکومت ناکام مانده بودند.

نسل جوان‌تر متخصصان، بازرگانان یا کارمندان دولتی آرمان‌هایی داشتند که نظام حمایتی قدیمی از عهدة برآورده ساختنشان بر نمی‌آمد و تحقق آنها به راهکارهای جدیدی نیاز داشت.

آن بخش از شیعیان که در سیاست درگیر شده‌اند، به طور عمده به گروه‌های رو به رشد عجم و بحرینی تبارها تعلق دارند و بیشترین میزان تنوع عقاید و جهت‌گیری‌های سیاسی نیز در میان این گروه‌ها یافت می‌شود. احتمال پدید آمدن نارضایتی و شکل‌گیری آرمان‌ها نیز در میان همین گروه‌ها بیشتر است.

نقش سیاسی و فعال عجم‌ها در کویت، تفاوت آشکاری با رویکرد عجم‌های بحرین دارد، زیرا همان‌گونه که پیشتر گذشت، گروه اخیر همواره خود را از مسائل سیاسی جامعه شیعه دور نگاه داشته است.(⁽¹⁾)

ب) منزوی شدن شیعیان توسط دولت

در پی نقض حقوق مسلم شیعیان در کویت و انزوای سیاسی و دور نگه داشتن آنان از مناصب دولتی، مرجع شیعیان کویت، آیت الله محمد باقر المهری، که از علمای برجسته شیعه

1) ) همان، ص 314.

در این کشور می‌باشند، به تبعات خطرناک این روند هشدار دادند و ایشان از محرومیت شیعیان از مناصب سیاسی و دولتی ناراضی هستند. آیت الله مطهری اظهار داشته است که: انتصاب‌های اخیر در کویت، منجر به منزوی شدن بخش اعظمی از شهروندان و عدم مشارکت آنها در وزارتخانه‌ها شده است و این به رغم شایستگی‌های بالا و علاقه و پایبندی آنان به وطن و کشور و رهبران سیاسی آنها است. این موضع‌گیری پس از آن صورت گرفت که دولت کویت تمامی شش عضو باقی مانده شورای شهر را از میان سنی‌ها انتخاب کرد و در میان ده عضو دیگر شورای شهر، تنها یک شیعه وجود دارد. این عالم برجسته شیعه فرمود: ما با توجه به علاقه خود به وحدت ملی و همبستگی ملت کویت، از دولت می‌خواهیم در این مسائل تجدید نظر کند و زمینه مشارکت شیعیان را فراهم آورد. وی از انتخاب پنج نماینده شیعه در پارلمان از مجموع 50 نماینده انتقاد کرد و آنرا در چارچوب روند نقض حقوق و انزوای سیاسی شیعیان توصیف کرد. شیعیان کویت تنها یک وزیر در دولت دارند که محمد ابوالحسن، وزیر اطلاع رسانی سابق بود که وی هم در ژانویه گذشته تحت فشار نمایندگان سنی مجبور به استعفا شد.(⁽¹⁾)

یکی از نمایندگان مجلس کویت خواستار اجرای قوانین شریعت اسلامی و رعایت حقوق شیعیان در کشور شد. صالح عاشور، نماینده مجلس کویت، ضمن حمایت از حقوق شیعیان این کشور گفت: اگر دولت حقوق شیعیان را رعایت نکند و قوانین اسلامی را در کشور اجرا

1) ) حسین، فتنه‌گری در کویت، خبرگزاری مهر، (1385 ه- ش)، www.salaf.blogfa.com.

نکند، باید شاهد اعتراضات و اعتصابات خیابانی باشد. عاشور در ادامه افزود: شیخ صباح الاحمد الصباح، امیر کویت، به قوانین و شریعت اسلامی به ویژه زکات اهمیتی نمی‌دهد و بر همین اساس دولت، قوانین زکات را در کشور اجرا نمی‌کند. این نماینده مجلس کویت اظهار کرد: اجرا نکردن قانون شریعت اسلامی، این نکته را به اثبات می‌رساند که دولت در اجرای قانون، دموکراسی را رعایت نکرده است و قوانین استبدادی را در رأس کار خود قرار داده است.(⁽¹⁾)

پ) احساس خطر دولت از جانب شیعیان

اول فوریه 1980 میلادی در نخستین سالروز بازگشت امام خمینی به ایران، تجمع عده‌ای که در مسجد قطیف گرد هم آمده بودند، به یک شورش مبدل شد. تظاهرکنندگان شیعه که تصویر امام را حمل می‌کردند، به سوی دو بانک سنگ پرتاب کردند و پنجاه اتومبیل و اتوبوس را آتش زدند و دفاتر اداره برق کویت را نیز به آتش کشیدند. گارد ملی بار دیگر مجبور به مداخله شد و در نتیجه 4 تن کشته شدند. خشونت و برخورد غضب آلود شیعیان کویت بر علیه سیاست‌های شیوخ نسبت به جنگ اول خلیج فارس و مخالفت آنان با حمایت‌های گسترده مقامات کویتی از رژیم عراق در جنگ با ایران، روز 12 دسامبر 1983، چندین انفجار پی در پی، کویت را به لرزه در آورد. اهداف اصلی عبارت بودند از: سفارتخانه‌های آمریکا و فرانسه، برج دیده‌بانی فرودگاه بین‌المللی کویت، یک مجتمع آمریکایی، وزارت آب و برق و منطقه صنعتی شعیبیه. در ماجرای حمله به سفارت آمریکا،

1) ) حوزه، همان.

یک راننده انتحاری، مأموریت خود را به وسیله یک کامیون پر از کپسول‌های گاز که به یک چاشنی انفجاری متصل بود، به انجام رسانید. مسئولیت بمب‌گذاری در دو کافه کنار دریا در روز 12 ژوئیه 1985 را که طی انفجار آنها، 11 تن کشته و 89 تن زخمی شدند، گروهی به عهده گرفتند که افراد آن، خود را «بریگادهای انقلابی عرب» می‌نامیدند. ادعا شده بود که آیت الله مهری، رهبری این گروه را به عهده گرفته است. آن‌گاه کویت به هدف عمده حملات آن گروه مبدل شد. حمله ماه ژوئیه، ظاهراً به قصد کشتن یک مقام طراز اول امنیتی کویت که مسئول اجرای سیاست دولت در امر بازداشت‌ها و اخراج‌ها بود طرح‌ریزی شده بود. دولت کویت به منظور تحت کنترل در آوردن اقلیت شیعی این کشور، ابتدا به سلب تابعیت و تبعید مبادرت کرد، و پس از مدتی با افتتاح مجدد مجلس ملی و استفاده از وزرای شیعی در کابینه، تلاش کرد این اقلیت شیعی را تحت کنترل در آورد. در سال 1980، هنگامی که این ناآرامی به اوج خود رسید، جوامع شیعه موفق شدند خشم خود را در قالب یک نهضت سیاسی سازمان دهند. گروه‌های اپوزیسیون رادیکال شیعه که از پشتیبانی مردمی و رهبری

پویا و اصیل محروم بودند، تماماً به حمایت خارجی از جانب ایران متکی باقی ماندند. روز سی ام نوامبر، بیش از هزار شیعه کویتی، طی یک تظاهرات به سفارت آمریکا حمله بردند. نیروهای امنیتی آنان را سرکوب کردند، سپس 25 تن از آنان که اصالت ایرانی داشتند، به دوره‌های مختلف زندان محکوم شدند.(⁽¹⁾)

عملکرد مبارزه‌جویی شیعیان کویت در دوران جنگ ایران و عراق، جدی‌ترین تنش‌ها را بین جامعه شیعی و حکومت پدید آورد. این مبارزه‌جویی تنها در اوضاع داخلی کویت ریشه نداشت؛ بلکه با حوادث گسترده‌تری که شیعیان جهان عرب، درِگیر آن بودند، مرتبط بود.(⁽²⁾)

در ماه ژوئیه سال 1987 میلادی در آستانه برگزاری کنفرانس اسلامی پنجم در کویت، چند انفجار در کویت رخ داد؛ 3 انفجار در مراکز نفتی و یکی دیگر در نزدیکی بازار صالحیه. این انفجارها، خسارات جانی نداشته است. نیروهای امنیتی کویت، یک سری از شیعیان را بازداشت نمود. شیعیان جهت آزادی آنان، اولین اعتصاب خود را در مقابل ساختمان امنیت کویت انجام دادند و در این اعتصاب زنان هم شرکت نمودند و پلیس مجبور شد یک زن و بچه‌هایش را آزاد کند. سپس نیروهای امنیتی را در کمین قرار دادند و تعدادی از وسایل نقلیه آنان را منهدم و سوزاندند و این باعث شد نیروهای امنیتی شیوه رفتارشان را عوض کنند و به خانواده‌های آنان، اجازه ملاقات زندانیان خود را بدهند.(⁽³⁾)

1) ) منوچهر محمدی، بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، (انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385 ه- ش)، ص187.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 320.

3) ) جزوه مقالات کویت.

در تاریخ 1983 تا 1988، گروه‌های شیعی، منافع امریکا و اروپا را در کویت با بمب، آماج حمله قرار دادند، در تأسیسات نفتی خرابکاری کردند، به هواپیما ربایی پرداختند و در دهه 1985، به ترور امیر کویت، شیخ جابر الاحمد الجابر الصباح، مبادرت ورزیدند. شواهد حاکی از آن است که دست کم در آغاز، عراقی‌ها و لبنانی‌ها، هدایت‌گران خشونت بوده‌اند. برای مثال، از 25 نفری که به اتهام بمب‌گذاری سال 1983 بازداشت شدند، 17 نفر عراقی، 3 نفر لبنانی، 3 نفر کویتی و 2نفر فاقد ملیت بودند. در سال‌های 1985 و 1987، شمار دیگری از شیعیان دستگیر شدند. در مارس 1989میلادی، 18 شیعه به اتهام توطئه برای سرنگونی رژیم بازداشت گردیدند.(⁽¹⁾)

هرچند اکثریت جامعه شیعی کویت، اعمال فوق را محکوم کردند، حکومت کویت در واکنش به این وقایع، به اقداماتی از قبیل بازداشت، اخراج و محکومیت شهروندان کویتی و اتباع دیگر کشورها دست زد. بسیاری از شیعیانی که در صنعت نفت کشور کار می‌کردند، شغل خود را از دست دادند و اعمال مراقبت بر کل جامعه شیعی افزایش یافت. امروزه بسیاری از شیعیان کویتی با گلایه اظهار می‌دارند که این اقدامات حکومت، خشن و بدون هدف بوده و دشمنی بسیاری از شیعیانی را برگسیخت که خود مخالف این اعمال خشونت آمیز بودند.(⁽²⁾)

سیاست حساب شده رژیم کویت در برابر مسئله شیعیان، تا حدی از رویکرد واقع بینانه و انعطاف‌پذیر حکومت در امور داخلی ناشی شده است که بیشتر بر بازی هوشمندانه متکی می‌باشد

1) ) گراهام ای فولر، همان، ص 321.

2) ) همان، ص 322.

تا اجبار ناشیانه. همچنین جامعه کویت (که جامعه‌ای تجارت‌پیشه است و نگرشی برون گرا دارد و همواره زیر سایه همسایگان بسیار بزرگتر و قدرتمندتر زیسته است) از توانایی تاجرگونه برای توافق و مذاکره برخوردار است. شیعیان از این فضای بسیار مساعد، بهره برده‌اند.(⁽¹⁾)

صرف مطرح شدن مسئلة تشیع، مایة خوشنامی و سرافرازی حکومت و جامعه کویت است، چه رسد به اینکه این امر آزادانه کانون بحث قرار گیرد. در کویت حتی در طول دهة پر دردسر 1980 که اکثریت شیعیان کویتی می‌کوشیدند تا خود را از خشونت اقلیت دور نگاه دارند، بحث دربارة جایگاه شیعیان در کویت جریان داشت. با تجاوز عراق به کویت و اشغال این کشور که شیعیان و سنیان را در مبارزه‌ای ملی علیه اشغالگران متحد ساخت، فرآیند ایجاد اعتماد متقابل تسریع شد.

در بین کشورهای اسلامی، کویت تنها کشوری است که در آن، شیعیان در جایگاه اقلیت، از سطح گسترده‌ای از حقوق برخوردار بوده و به رسمیت شناخته شده‌اند.(⁽²⁾)

تغییراتی که به دنبال جنگ خلیج فارس در کویت صورت گرفت، بیشتر در زمینة حق نمایندگی، پلورالیسم و آزادی‌های مدنی بوده‌اند، اگر چه خاندان حاکم به دقت این اصلاحات را سازمان‌دهی و تنظیم می‌کرد، شیعیان کویت امیدوارند همچنان در این فرآیند تکاملی سهیم باشند و در سطحی برابر با دیگر گروه‌ها از آن بهره‌مند شوند، نه اینکه از

1) ) همان.

2) ) همان، ص 334.

آنها عقب بمانند و مغبون گردند. هدف اصلی شیعیان آن است که از طریق راه‌های گشوده شده از رهگذر تغییر فرهنگ سیاسی کویت، به مشارکت بیشتر و برابری در فرصت‌ها دست یابند. کویت تقریباً تنها کشور منطقه است که مخالفان تبعیدی، اعم از شیعه یا سنی ندارد. جناح مخالف که در کویت حضور قابل توجهی نیز دارد، محدوده قابل قبولی برای فعالیت سیاسی در داخل کشور دارد.(⁽¹⁾)

شیعیان کویت در پی فرصت‌های یکسان و مشارکت برابر در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی‌اند. اعتراضات اصلی آنان عبارت‌اند از: پائین بودن شمار شیعیان در پست‌های بالای حکومت، عدم حضور آنان در بخش‌هایی که حساس تلقی می‌شوند و محرومیت از حمایت مالی و بودجه‌ای حکومت، در حالی که سازمان‌های سنی از این حمایت‌ها برخوردارند. از آنجائی که شیعیان کویت در اقلیت‌اند، قدرتشان محدود است و میان ضرورت جذب در جامعه کویت و تمایل به حفظ هویت شیعی گرفتار شده‌اند.(⁽²⁾)

سید محمد باقر مهری توسط دولت کویت بازجویی شد. دولت علت این بازداشت و بازجویی را دفاع مهری از فعالیت صلح آمیز هسته‌ای ایران و مقابله با تفکرات وهابیت در کویت بیان کرد. دولت کویت علت این بازجویی را، نفوذ و خواسته یکی از

1) ) همان، ص 334.

2) ) همان، ص 335.

نمایندگان مجلس کویت که او را (وهابی) دانسته‌اند، ذکر کرده است.(⁽¹⁾)

خودروی آیت الله شیخ حسین المعتوق، دبیرکل ائتلاف اسلامی ملی کویت را که برای امامت جماعت نماز مغرب و عشاء عازم مسجد امام حسین× در منطقه میدان حولی واقع در السالمیه بود، توقیف و وی را دستگیر کرده و به سازمان امنیت ملی منتقل کردند تا بازجویی‌های مقدماتی برای تشکیل پرونده برای وی در دادستانی کویت انجام شود. دلایل بازداشت آیت الله المعتوق، اتهام مشارکت در برگزاری مراسم بزرگداشت شهادت حاج عماد مغنیه، فرمانده ارشد حزب الله لبنان، که توسط مزدوران رژیم صهیونیستی در دمشق به شهادت رسید، بود. دولت کویت پیش از این نیز، عدنان عبدالصمد و احمد لاری از نمایندگان شیعه مجلس این کشور، سید ولید المزیدی و حاج عبدالامیر العطار از خطبای شیعه، دکتر ناصر صرخوه از استادان برجسته شیعه و نماینده سابق مجلس امت، تنی چند از اعضای شورای شهر کویت و تعدادی دیگر از فعالان سیاسی را به اتهامی مشابه بازداشت کرده بود که با واکنش‌های شدیدی در داخل و خارج از این کشور مواجه شد و به آغاز تنش سیاسی گسترده در عرصه داخلی کویت دامن زد. در پی دستگیری آیت الله المعتوق که از سرشناس‌ترین روحانیون شیعه در کویت به شمار می‌آید، صدها تظاهر کننده خشمگین در حرکتی خودجوش، به سوی سازمان امنیت ملی این کشور حرکت کرده و دست به تظاهراتی اعتراض‌آمیز زدند که در پی

1) ) فریدند، بازداشت المهری، (1384 ه- ش)، www.faridnad.blogfa.com.

این اقدام، نیروهای ویژه کویت به حال آماده باش کامل در آمدند. این گزارش حاکی است، نیروهای ویژه امنیتی کویت با صف کشیدن در مقابل بیش از 500 تن از تظاهر کنندگان و متفرق کردن آنان، تهدید به استفاده از گاز اشک‌آور کردند.(⁽¹⁾)

شیخ جابر الصباح گفت: ما هر کس را که در این مراسم (شهادت مغنیه) شرکت کرده باشد، اخراج خواهیم کرد. این تصمیم را اجرا خواهیم کرد و هرگز از آن صرف نظر نخواهیم نمود.(⁽²⁾)

اتهام شیعیان در گرایش به حزب الله، به طور عمده بر این واقعیت مبتنی است که برخی اسلام‌گرایان برجستة شیعی، از جمله دست کم دو عضو شیعة پارلمان، بارها به ایران سفر کرده‌اند و با تعدادی از مراکز مذهبی و سیاسی ایران روابط خوبی دارند. هیچ نشانه‌ای از اینکه رهبران شیعی کویت از تشکیلات سیاسی ایران دستورالعملی دریافت دارند و تحت حمایت مالی رسمی مقامات ایران باشند، به چشم نمی‌خورد. ماهیت این روابط هرچه باشد، بسیار بعید است که عنوان حزب الله در کویت (یا حتی در عربستان سعودی و بحرین) بر چیزی مشابه ساختار سازمان یافتة حزب الله لبنان دلالت کند، یا اهداف و سیاست‌هایی مشابه با آن داشته باشد. افزون بر اینکه از سال 1989، هیچ نوع فعالیت تروریستی در کویت صورت نگرفته است.(⁽³⁾)

1) ) خبرگزاری فارس، آماده باش نیروهای امنیتی کویت، (1386 ه- ش)، www.shia-news.com.

2) ) خبرگزاری مهر، تصمیم کویت بر اخراج شیعیان از کویت، (1386 ه- ش)، سایت روزنامه المستقبل.

3) ) گراهام ای فولر، همان، ص 323.

رژیم کویت با نگرانی از ائتلاف‌های پارلمانی میان شیعه و سنی، کوشیده است که رهبران شیعی را متقاعد سازد تا مدافع منافع فرقه‌ای شیعیان باشند و مسائل را در چارچوب امور مورد علاقة شیعیان بسنجند. شیعیان این توصیه‌ها را بخشی از شگردهای پیچیده رژیم می‌دانند که برای منزوی کردن شیعیان و جلوگیری از اتحاد آنان با سنیان طراحی شده‌اند. افزون بر این، رژیم از زمان جنگ خلیج فارس، موقعیت قبایل محافظه کار سنی را به منزله یک نیروی سیاسی ارتقاء بخشیده تا در برابر سنیان لیبرال و نیز شیعیان بایستند. از این روی، جمعیت شیعی کویت می‌بایست تعادل حساسی را بین امور ضروری ذیل که غالبا با یکدیگر ناسازگارند، برقرار سازد. کاستن از تردیدهای نهان حکومت و سنیان دربارة وفاداری آنان و به دست آوردن رضایت خاطر خاندان الصباح و بهبود روابط خود با سنیان. تدبیر ماهرانة این مناسبات دشوار و گاه متعارض، برای امنیت و رفاه جامعه شیعه ضروری بوده است. شکل دقیق روابط بین گروه‌های شیعی و سنی جامعه بر اساس اعتقادات سیاسی، موقعیت اجتماعی و منافع مالی تغییر می‌کند. همانگونه که پیش از این گفتیم؛ خانواده‌های ثروتمند عجم از قدیم، تجارت کلان کویت را با ایران در دست داشته‌اند و در همان حال، با نشان دادن وفاداری به خاندان حاکم، رضایت خاطر

رژیم کویت را جلب کرده‌اند. در جریان بحث دربارة اتخاذ شریعت اسلامی به منزله مبنای قانون اساسی جدید کویت، اسلام‌گرایان شیعه با اسلام‌گرایان میانه رو سنی متحد شدند، هرچند در خصوص حق رأی زنان که مورد قبول شیعیان است با سنیان اختلاف نظر وجود داشت. به همین ترتیب، اسلام‌گرایان شیعه و سنی، هر دو به طرح جدا‌سازی زن و مرد در تحصیلات دانشگاهی رأی مثبت دادند، هرچند این طرح تصویب نشد.(⁽¹⁾)

مسئله مرجعیت و تقلید شیعیان از مراجع، دلیل اصلی بی‌اعتمادی حکومت کویت به شیعیان است. پس از آنکه عراق جایگاه خود را به عنوان مرکز مرجعیت معنوی تشیع از دست داد، بیشتر شیعیان جهان عرب، از جمله شیعیان کویت، برای تحصیلات و کسب راهنمایی‌های مذهبی، ناگزیر به مراکز آموزشی ایران روی آوردند. شیعیانی که سودای فقاهت را در سر دارند، باید از یکی از این مؤسسات فارغ التحصیل شوند. از سوی دیگر، مسافرت گسترده به ایران، یا وجود تصاویر (امام) خمینی و روحانیون برجسته دیگر در خانه‌های شیعیان، نگرانی سنیان را تشدید می‌کند. بسیاری از سنیان کویتی، چه وابستگان به محافل رسمی و چه دیگران، گمان می‌برند که این امر وفاداری دو جانبه‌ای را برای شیعیان پدید می‌آورد. با این وجود، حکومت کویت به طور جدی از مسافرت شیعیان به ایران ممانعت نکرده است: شیعیان اظهار می‌دارند که پیوند مذهبی آنان با ایران از وفاداری ایشان به کشور کویت نمی‌کاهد.(⁽²⁾)

1) ) همان، ص 327.

2) ) همان، ص 330.

احزاب سیاسی در کویت ممنوع‌اند، اما سازمان‌های خیریه اجتماعی که در واقع، اغلب چهرة مبدل احزاب سیاسی‌اند، قانونی و در حال تکثیرند. حکومت کویت، در تأمین بودجه سازمان‌های خیریه سنی نقش مهمی دارد و به آنان اجازه می‌دهد که اعانه‌های عمومی جمع‌آوری کنند. اسلام‌گرایان سنی، به طور خاص، از گشاده دستی حکومت بهره‌مند شده، قانوناً می‌توانند برای جمع آوری اعانه برای ارائة خدمات آموزشی، اجتماعی و رسانه‌ای فعالیت کنند. این گونه خدمات، پیغام‌های سیاسی نیز در بر دارند. در مقابل، هیچ سازمان شیعی، برای فعالیت‌هایی از این دست، از حکومت بودجه دریافت نمی‌کند، همچنین سازمان‌های مورد حمایت جامعة شیعی مجاز نیستند به طور علنی اعانه جمع آوری کنند. مساجد و نشریات شیعی، برخلاف مؤسسات مشابه سنی، هیچ کمکی از حکومت دریافت نمی‌کنند. این مسئله یکی از عوامل اصلی نارضایتی شیعیان است، چرا که اوضاع را برای آنان نامساعد می‌سازد و از تکوین اشکال مسالمت‌آمیز آموزش و همبستگی شیعی جلوگیری می‌کند. عدم تأمین بودجه از جانب حکومت اگر عمومی بود، زیانی نداشت. این گزینشی بودن تخصیص بودجه است که شیعیان را آزرده خاطر ساخته است. آنان می‌گویند: مؤسسات شیعی نیز باید به طور مشابه از حمایت حکومت بهره‌مند شوند و بتوانند آزادانه اعانه جمع آوری کنند.(⁽¹⁾)

1) ) همان، ص 332.

مقامات کویتی بر این باور بودند که ایرانیان مقیم، قصد تغییر نظام سیاسی کویت را داشته و از حمایت دولت ایران نیز برخوردارند. هر زمان که تظاهرات و یا تجمعات ایرانیان مقیم این کشور منجر به دخالت نیروهای نظامی کویت می‌گردید، سفارت ایران به اتباع خود پناه می‌داد و مانع دستگیری ایرانیان می‌شد. دولت کویت برای مقابله با این وضعیت، اقدام به اخراج اتباع ایرانی می‌کرد.(⁽¹⁾)

تعدادی از اتباع ایرانی که در نیمه اول دهه 80 میلادی از کویت اخراج شدند، قریب به پنج هزار نفر برآورد شده است، و تنها در یک دوره هجده ماهه، دو هزار و دویست و بیست ایرانی از کویت اخراج شده و به ایران بازگشتند. پی‌گیری این سیاست، در نهایت به نفع دولت کویت تمام شد. زیرا ایرانیانی که از وضعیت مالی مناسبی در کویت برخوردار بودند، تمایلی به ترک این کشور و رها نمودن اندوخته‌های خود نداشتند و به همین دلیل به تدریج از فعالیت سیاسی شیعیان کویت کاسته شد.(⁽²⁾)

شیعیان هم صدا با بسیاری از لیبرال‌های سنی، سیاست رژیم را در اعطای تابعیت به طور گزینشی، به قبایل صحراگردی که در دو طرف مرزهای کویت - سعودی و کویت - عراق رفت و آمد می‌کنند و حق شهروندی اعطا کرده است را متعصبانه می‌خوانند. در سال‌های اخیر و به ویژه از زمان جنگ خلیج فارس، حکومت کویت دست به این اقدام زده است. شیعیان شکایت دارند که حکومت در تلاشی آشکار برای اثر گذاشتن بر ساختار جمعیتی کشور به نفع عناصر

1) ) منوچهر محمدی، همان، ص 187.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 332.

قبیله‌ای سنی به این قبایل تابعیت اعطا می‌کند در حالی که از اعطای آن به قبایل شیعی خودداری می‌ورزد. کوتاه سخن آنکه، هم سنیان و هم شیعیان به این امر معترض‌اند که حکومت قبایلی را که به آن وفا دارند کمک و حمایت می‌کند، در حالی که در حق قبایل دیگری که وفاداری شان به خاندان الصباح مورد تردید است، تبعیض قائل می‌شود.(⁽¹⁾)

ترور شیخ جابر توسط خانواده السالم

بر اساس گزارش تابناک؛ در سال 1984 با توجه به وجود جنگ عراق علیه ایران، خانواده السالم با استفاده از اوضاع داخلی متشنج آن کشور، طرحی برای ترور شیخ جابر ریخت و اجرا کرد که سرانجام با شکست روبه رو شد و با لو رفتن این حادثه توسط افرادی از خاندان آل صباح که در ترور نقش داشته‌اند، این مسأله برای حفظ آبروی این خاندان پنهان گذاشته شد. به گفته بسیاری از ریش سفیدان کویت، در آنجا نشست مهمی میان امیر سابق و اعضای خاندان آل صباح برگزار شد و شیخ جابر الاحمد نیز با نکوهش آن، تأکید کرد که برای حفظ آبروی خاندان حاکم، نباید این موضوع آشکار شود. سپس تصمیم گرفتند این موضوع را به گروهی.... به ویژه شیعیان ایرانی الاصل... به گردن عماد مغنیه و

1) ) همان.

شیعیان، که با برخی افراد در کویت در ارتباط بودند، انداخته شود.(⁽¹⁾)

در واقع، حمایت‌های پی در پی شیعیان از رژیم، خشم و غضب سنیان کویت به ویژه لیبرال‌ها و چپ‌گراها را که گاه به مقابله با قدرت خاندان الصباح یا سیاست‌های آن بر می‌خاستند، برانگیخته است. امروزه برخی از شیعیان مدعی‌اند که حکومت همواره سعی کرده تا از جامعه شیعه برای جلوگیری از پیدایش وحدت سیاسی در مقابل این خاندان و تعمیق اختلافات میان سنیان و شیعیان استفاده کند.(⁽²⁾)

نابرابری در فرصت‌ها و تبعیض دولت همچنان برجاست و شیعیان حتی آنانی که به نظر می‌رسد در زندگی حرفه‌ای و اجتماعی کویت بیش از دیگران جذب شده‌اند، به شدت این مسائل را احساس می‌کنند. کانون‌های فقر در کویت یافت نمی‌شود، هرچند سطح درآمدها متفاوت است و سنیان قسمت اعظم ثروت کشور را در اختیار دارند. با این همه شیعیان گرفتار تبعیض در زمینة استخدام‌های دولتی هستند. شیعیان نمی‌توانند در بخش‌های حساس حکومتی مشغول به کار شوند و مهم‌تر از آن، در حرکت به سوی پست‌های بالاتر، با سقفی شیشه‌ای برخورد می‌کنند. هرچند فرمانده ستاد ارتش در کویت شیعه است، اما این امر نادری از تبعیض‌زدایی نمایشی است، نه نشانه‌ای از برابری فرقه‌ها در تشکیلات حکومتی. شیعیان کویت نسبت به دیدگاه دولت شکایت دارند، شیعیان از دهه 1980، از ورود به صنعت نفت محروم شده‌اند که این بخش در اقتصاد و امنیت کویت، بیشترین اهمیت را دارد. نظام خویشاوندسالاری و توصیه برای عزل و نصب افراد که مختص جامعه‌ای قبیله‌گراست، عامل مضاعفی برای محدودیت اشتغال در بخش دولتی

1) ) صبح ایران، راز خاندان آل صباح، (1386 ه- ش)، سایت ابتکار.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 320.

است.

مقامات، بیشتر به استخدام و ترفیع رتبة خویشاوندان و اعضای قبیله خود می‌اندیشند تا استخدام غریبه‌های با لیاقت و با استعداد. این شیوه، وضعیت نامطلوب استخدامی شیعیان را باز هم بدتر کرده است، زیرا بر این نگرانی سنیان مهر تأیید می‌گذارد که اگر شغلی به یک کارمند شیعی داده شود، این کار به معنای اختصاص مشاغل زیاد دیگری به دیگر شیعیان خواهد بود.(⁽¹⁾)

ت) نقش تشکل‌های سیاسی شیعیان

تهاجم عراق به کویت، فرصتی را فراهم آورد تا شیعیان به طور فعال وابستگی ملی خود را به کویت ثابت نمایند، به طوری که شیعیان، نقش برجسته‌ای را در ایجاد مقاومت در برابر اشغالگران در زمینه نظامی و غیرنظامی ایفاء نمودند. در هنگام اشغال کویت توسط عراق، شیعیان بار دیگر، بدون در نظر گرفتن وابستگی مذهبی و اجتماعی، در کنترل و برنامه ریزی جهت رسیدگی به وضعیت مردم کویت مشارکت داشته‌اند و هدف از این اقدام، نجات کویت از دست اشغالگران بود که با شعار «کویت بالاتر از همه چیز»، به عنوان زمینه‌ای مشترک برای همکاری کلیه گروه‌های سیاسی با یکدیگر به شمار می‌رفت، به طوری که افراد به صورت فردی و بدون توجه به وابستگی به جمعیت‌ها، با یکدیگر همکاری می‌نمودند. لذا نشست‌هایی که پس از آزادسازی کویت بین جمعیت‌ها برگزار می‌شد، باعث تشکیل مجموعه

1) ) همان، ص 331.

گروههای زیر شده است:

1- پیروان گروه اخوان المسلمین، تجار و مستقلین.

2- جمعیت سلفی، نیروهای ملی‌گرا، چپگرا، شیعیان و گروه التکتل النیابی.(⁽¹⁾)

سپس کلیه جمعیت‌های سیاسی با گرایشات مختلف، در ماه مارس 1385 گردهم آمدند و بیانیه‌ای را تحت عنوان «دیدگاه آینده» صادر نمودند و پس از آن نیز بیانیه دیگری را پس از برگزاری کنفرانسی در ماه می در هتل کویت، تحت عنوان «حقوق بشر» صادر نمودند. سرانجام شیعیان با نام رسمی ائتلاف اسلامی الوطنی، جهت مشارکت در فعالیت‌های عمومی و تلاش جهت اهمیت بخشیدن به توسعه آگاهی سیاسی، موجودیت

یافتند. این جمعیت، بنیانگزار دیدگاه اسلام پیرامون فعالیت ملی است و جهت تحقق آنچه که در قانون اساسی سال 1962 آورده

شده، به منظور دست یابی به آزادی، برابری و آنچه که در بیانیه سازندگی

کویت آمده بود، تلاش نمود. شیعیان کویت، با وابستگی‌ها و افکار متفاوت خود، به عنوان تریبون و پایگاه مردمی ائتلاف به شمار می‌روند. لذا اعضاء ائتلاف، جهت انتشار افکار خود در قبال مسائل داخلی، متکی به جراید محلی با گرایشات متفاوت می‌باشند. همچنین شیعیان، جهت اجرای بند‌های قانون اساسی، با سایر جمعیت‌های سیاسی همسویی دارند، اما با جمعیت‌های مذهبی مانند: اخوان المسلمین و سلفی‌ها در مواردی در چارچوب برداشت مذهبی از

قبیل اصلاح ماده قانون اساسی مبنی بر اینکه شریعت اسلام منبع قانونگزاری

دارد و همچنین برخی از موضوعات اقتصادی مانند: زکات، خمس و مسائل احوال شخصیه مثل

1) ) حسن سیفی، همان، ص72.

ارث، مخالفت می‌نمایند. اعضاء ائتلاف، هرگونه وابستگی و رابطه با سازمان‌های بین‌المللی از لحاظ حزبی را نفی می‌نمایند، ولی چنانچه این

گروه از لحاظ مذهبی و تفکر شیعه با سایر کشورهای شیعه ارتباط داشته باشد یک امر طبیعی به شمار می‌رود.(⁽¹⁾)

ائتلاف اسلامی معتقد است که با توجه به اصول ایدئولوژیک و اصالت تاریخی؛ جمعیت‌های سیاسی و مردمی، و جمعیت‌های

واقعی کویت به چهار جمعیت؛ التجمع الاسلامی الشعبی، الحرکه الدستوریهًْ الاسلامیه، المنبر الدیمقراطی الوطنی و ائتلاف اسلامی الوطنی محدود می‌باشد. اما سه جمعیت باقی مانده؛ التکتل النیابی، التجمع الدستوریه و المستقلون، تنها به صورت جمعیتهای ظاهری بوده و قادر به ادامه حیات سیاسی خود نمی‌باشند. جمعیت سیاسی جدید و موقت، علیرغم اینکه ظاهرا دارای روابط بین المللی می‌باشند، لیکن با گرایشات ملی پدیدار می‌شوند. ائتلاف از سال 1981میلادی نسبت به دیگر انتخابات، موضع آشکار و ثابتی را اتخاذ نمود، به طوری که اعضاء آن معتقد هستند؛ انجام انتخابات فرعی برای فعالیت مشترک ملی، زیان آور خواهد بود. اضافه بر آن، چنانچه این اقدام مورد تأیید قرار گیرد، با توجه به حضور اقلیت شیعه در مناطق گسترده سنی نشین، به جامعه شیعیان

1) ) همان.

زیان وارد می‌شود، و از طرفی این امر باعث همبستگی بیشتر اهل تسنن و افزایش طائفه‌گرایی می‌شود. لذا چنانچه شیعیان در میان خود و در مناطق جغرافیایی که حضور دارند، اقدام به برگزاری انتخاب فرعی نمایند، به طور حتم نتایجی مشابه برادران اهل تسنن حاصل خواهند نمود، اما به طور کلی این مسئله به مفهوم عدم علاقمندی شیعیان جهت تعیین کاندیداهای خود برای شرکت در انتخابات مجلس ملی و همچنین عدم هماهنگی و ایجاد رابطه با سایرین به شمار نمی‌رود. ائتلاف معتقد است که کویت از قدیم الایام دارای جامعه‌ای آزاد و دمکراتیک خاص بوده و مردم کویت با ذهنیت عدم پذیرش اندیشه‌ی رابطه با خارج، وضعیت موجود را قبول دارند. علاوه بر آن، چنانچه دولت سعی نماید تا مردم را از تفکر حزب گرایی و گروه بندی بترساند، چنین تصور می‌شود که شهروندان کویت، اندیشه حزب گرایی و آنچه که وابستگی سیاسی و برتری فعالیت سیاسی مشترک بر آن مترتب خواهد شد، مانند آنچه که در دیوانیه اجرا می‌شود را محکوم می‌نمایند.(⁽¹⁾)

1) ) همان.

ث) تشکل‌ها و گروه‌های شیعی بعد از دهه هفتاد

1- انجمن دانشجویان شیعه

دانشجویان شیعه دانشگاه کویت در رقابت با سایر گروه‌های سیاسی فعال در دانشگاه، در انتخابات انجمن دانشجویی در دهه هفتاد، اقدام به تشکیل گروه خاصی نمودند که اعضای این گروه با توجه به زمینه‌های قوی مذهبی، بعد از پیروزی انقلاب ایران، به پیروی از خط امام روی آوردند. این گروه در مقابل گروههای مذهبی دیگر مانند: جمعیهًْ الاصلاح الاجتماعی (اخوان)، وسط الدیموقراطی (ناسیونالیستی)، جمعیهًْ التراث الاسلامیه (سلفی‌ها) و جناح متمایل به تجار، به تدریج رشد نموده و تا ردیف دوم صعود نمودند. لیکن با ایجاد شکاف در میان شیعیان و تشدید فعالیت جماعت آیت الله شیرازی در میان شیعیان و تشدید فعالیت این جماعت در دانشگاه، گروه مزبور به دو قسمت به نام‌های قائمهًْ

الاسلامیهًْ الحره (خط امام) و قائمهًْ الحره (جماعت شیرازی) تقسیم شده و اختلاف فیما بین، موجب تنزل شیعیان به رده‌های آخر جدول در انتخابات انجمن دانشجویان دانشگاه کویت گردید که این وضع همچنان ادامه دارد.(⁽¹⁾)

2- جمعیهًْ الثقافیهًْ الاجتماعیهًْ

در سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، شیعیان پیرو خط امام که در فعالیت‌های سیاسی از سوی دولت تحت فشار بودند، اقدام به تشکیل انجمن فرهنگی - اجتماعی تحت عنوان فوق نمودند که در قالب آن، به جذب جوانان و فعالیت‌های عقیدتی - سیاسی مبادرت می‌شد. تحرکات

1) ) همان، ص 73.

این گروه در سال‌های 1364 تا 1366 به اوج خود رسید. در سال 1366 با دستگیری گروهی از شیعیان وابسته به این گروه، شورای اداری آن منحل، و دولت گروه جدیدی را که وابسته به دولت بودند را به عنوان اعضاء شورا تعیین و عملاً این انجمن تعطیل گردید.(⁽¹⁾)

3- ائتلاف الاسلامی الوطنی

گروه مزبور درسال 1370 بعد از آزاد سازی کویت، با ائتلاف جناح‌های مختلف شیعه تشکیل گردید. هدف از تشکیل این گروه؛ سازماندهی فعالیت‌های سیاسی شیعیان در انتخابات سال 1992 میلادی مجلس الامه بود. این ائتلاف با توجه به جو موجود و روحیه همکاری ناشی از صدمات جنگ توانست از وحدت نسبی بهره‌برداری، و 5 نفر از شیعیان را به عنوان نماینده وارد مجلس هفتم نماید. این ائتلاف پس از انتخابات به علت اوج‌گیری اختلافات شیعیان، عملاً از هم پاشید و اکنون وجود خارجی ندارد.(⁽²⁾)

4- ائتلاف ملی اسلامی

این ائتلاف بوسیله افراد برجسته شیعی اعم از روحانی و بزرگان بوجود آمده است. با وجود آنکه در فعالیت‌های اقتصادی کویت،40٪ سکنه شیعی آن حضور چشمگیری دارند، لیکن انسجام و تمرکزی ندارند. ولی با وقوع انقلاب اسلامی، نقش فعال‌تری یافته و در جریان حمایت کویت از عراق در جنگ تحمیلی، مخالفت سیاسی را تا حد مبارزه مسلحانه ارتقاء

1) ) همان.

2) ) همان، ص 74.

دادند. شیعیان در معرض شدیدترین فشارهای سیاسی و امنیتی قرار داشتند که مقابله و مقاومت آنان در مقابل متجاوزین بعثی در هنگام اشغال کویت تا حدی از این فشارها کاست.(⁽¹⁾)

5- جمعیت پیمان ملی

فعالان سیاسی و رسانه‌ای و روزنامه نگاران شیعه کویت، برای مقابله با تمام اقدامات متعصبانه و متحجرانه و طائفه‌ای تکفیری ضد شیعیان کویت و حمایت از حقوق آنها یک تشکل سیاسی تشکیل دادند. آنان از تأسیس جمعیت سیاسی جدید تحت عنوان «جمعیت پیمان ملی» با هدف حفظ حاکمیت ملی کویت و وحدت کشور و ثبات آن و مقابله با تمام اقدامات متعصبانه و متحجرانه و طائفه‌ای تکفیری خبر دادند. مؤسسان این جمعیت در بیانیه‌ای، هدف از تشکیل آن را ایفای نقش از طریق وسائل مسالمت آمیز و پاسخگویی به پیشرفت سیاسی حاصل از طریق ایمان به اسلام پویا و عمل صالح بر ضد تحجر که عقب ماندگی و واپس گرایی را امری مقدس می‌شمارد، اعلام کرده و بر تلاش خود برای تحقق و تضمین بیشتر آزادی و برابری تأکید کردند. این افراد بر مخالفت با تلاش‌های فتنه طائفه‌ای و ترویج فرهنگ تکفیری که باعث از هم گسیختگی وحدت بافت اجتماعی می‌شود، تأکید کردند.(⁽²⁾)

1) ) عبدالرضا آخوند فرج، همان، ص 155.

2) ) حسین، همان.

6- حزب الدعوه

عمده‌ترین تشکل شیعیان که در دهه هفتاد بنیاد نهاده شد؛ تشکیلات حزب الدعوه، متأثر از مرکزیت این حزب در عراق بود. ازآنجا که طبق قانون اساسی کویت، وجود احزاب در این کشور مشروعیت ندارد، این مجموعه به صورت غیر علنی و در قالب فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی محدود، به کار خود ادامه داد. تشکیلات این حزب، مستقل از مرکزیت آن در عراق فعالیت می‌کرد. گروهی از فعالان جوان این حزب، در آستانه اوج‌گیری و سپس پیروزی انقلاب اسلامی، از این تشکیلات کناره‌گیری نموده و به پیروی از خط امام روی آورده و بعدها در زمره مخلص‌ترین یاران انقلاب قرار گرفتند. البته تعداد کمی از اعضاء سالخورده حزب، در حد ضعیفی به کار خود ادامه دادند.(⁽¹⁾)

ج) شیعیان کویت از نظر گروهی و حزبی

جمعیت فعال شیعیان در کویت را از نظر فعالیت‌های سیاسی و حزبی می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم نمود:

1- نیروهای مذهبی؛ گروه ائتلاف اسلامی الوطنی (جناح سیاسی برادران خط امام) که عمدتاً افراد خط امام و دوستداران جمهوری اسلامی ایران می‌باشند و افراد شاخص آنها عبارتند از: سید عدنان عبدالصمد نماینده سابق مجلس الامه، دکتر باسل دشتی، شیخ حسین معتوق، عبد المحسن جمال نماینده سابق مجلس الامه، احمد لاری عضو سابق شورای شهر، دکتر جعفر عباس استاد دانشگاه، دکتر عبدالله سهر استاد دانشگاه، دکتر سامی الخالدی استاد

1) ) حسن سیفی، همان، ص 74.

دانشگاه و نویسنده، صالح جوهر امام جماعت مسجد امام حسین×، مهندس مصطفی غلوم، حسین سید عدنان، باصر صالح، صالح الموسی، عبدالغنی العطار، حسن حاجی.

2- گروه حزب الدعوه (دارالزهراء): عمدتاً از مقلدین مرحوم آیت الله خویی و آیت الله سیستانی‌اند و به حزب الدعوه عراق گرایش دارند. افراد شاخص این گروه: حاج کاظم عبدالحسین، دکتر یوسف سید حسن زلزله نماینده مجلس الامه و استاد دانشگاه، عبدالوهاب الوزان، عبدالرضا غضنفر و.... می‌باشند.

3- گروه شیرازی (سازمان عمل اسلامی سابق): در این گروه عده‌ای از طرفداران مدرسی به رهبری حسن العطار و عده‌ای از طرفداران آیت الله سید محمد شیرازی که صالح عاشور نماینده مجلس الامه و عبدالحسین سلطان از افراد شاخص آن می‌باشند عضویت دارند و کتابخانه رسول اعظم| در منطقه بنیدالقار مربوط به آنهاست.

4- اصلاحیون: دکتر یوسف غلوم و سید علی طباطبایی.

5- حرکت توافق الوطنی الاسلامی که دبیر کل آن؛ نزار ملاجمعه و معاون وی زهیر عبدالهادی المحمید است که تعداد آنها حدود 30 نفر می‌باشد.

6- تجمع علمای مسلمین شیعه که سید محمد باقر مهری اخیراً آن را مطرح نموده است که تعداد آن 4 نفر می‌باشد.(⁽¹⁾)

1) ) صادقی، همان.

7- پراکندگی جغرافیایی شیعیان کویت و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت

شیعیان در تمام نقاط کویت سکونت دارند، اما تمرکز آنها در مناطق زیر می‌باشد:

1- منطقه الشرق، دسمه و نبید القار 2- منطقه رمیثیه 3- مناطق منصوریه و قادسیه 4- مناطق مشرف و بیان.(⁽¹⁾)

شیعیان تقریباً در همه جای کویت پراکنده‌اند. در بسیاری مناطق، تفکیک آنان از اهل تسنّن دشوار است. تراکم شیعیان در مناطق منصوریه، دعیه، سالمیه، صلیخات، دسمه، صباح السالم، بنید القار و شرمه بیشتر است. حدود نیمی از جمعیت کویت، مهاجر و غیر کویتی و بدون تابعیت رسمی‌اند. نیمی از شیعیان نیز مهاجرند. نگاهی به تاریخ کویت نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از جمعیت اصیل کویت، از کشورهای دیگر مهاجرت کرده و تا صد سال قبل، جمعیت اصیل کویتی بسیار کم بوده است. عمده کسانی که امروزه شیعیان اصیل کویتی به شمار می‌روند، از عربستان (حساوی‌ها)، بحرین (بحارنه) و ایران (عجم‌ها) به آنجا رفته‌اند.(⁽²⁾)

احقاقی‌ها (شیخیه)، از جمله گروه‌های مطرح شیعی کویت‌اند. این گروه، از خانواده احقاقی‌های شیخیه آذربایجان که یکی از 3 فرقه مهم شیخیه است به شمار می‌روند و منتسب به میرزا موسی احقاقی هستند. مرکز احقاقی‌ها فعلا در کویت و ریاست آن با میرزا حسن احقاقی است. شیخیه کویت دارای پشتوانه اقتصادی گسترده، نفوذ در میان شیعیان و دولتمردان و

1) ) علی ترابی، همان، ص 100.

2) ) مفید کوهساری، همان.

برخوردار از حمایت دولت است و در زمینه حسینیه‌ها و کمک به ایتام فعالیت زیادی دارند. احقاقی‌ها، مشرب اخباری‌گری دارند و قائل به رابطه ویژه‌ای میان امام غائب و برخی ارکان و شیوخ خود هستند. سیر و سلوک زاهدانه و اذکار و اوراد و اعتقادات خاص، آنان را از دیگران متمایز ساخته است. مرید پروری، رواج اعتقاد به مکاشفات و رؤیاها و خوابها و دوری از سیاست، از ویژگی‌های آنان است. شیخیه، بستر پیدایش بابیت و بهائیت گشته و عقاید انحرافی زیادی از این فرقه پدید آمده است.(⁽¹⁾)

به طور کلی، حساوی‌ها، جامعه‌ای مستقل را تشکیل می‌دهند که از دخالت در سیاست می‌پرهیزند و مرجع بومی خود را دارند. مرجع آنان، آیت الله میرزا الاحقاقی است که شهروند کویت بوده و در همین کشور زندگی می‌کند. حساویها، از نزاع‌های گروهی و فرقه‌ای بر کنارند و حتی با دیگر گروه‌های شیعه به ندرت پیوند زناشویی برقرار می‌سازند.(⁽²⁾)

جامعة شیعی کویت، به لحاظ جمعیتی، از جوامع شیعی دیگر کشورهای عرب نامتجانس‌تر است. سه گروه متمایز در این جامعه وجود دارند: دو گروه اول، حساوی و بحارنه هستند که عرب بوده، در عربستان سعودی، بحرین، جنوب عراق یا منطقة اهواز در جنوب غرب ایران ریشه دارند. سومین و بزرگترین گروه، عجم‌ها هستند. آنان شیعیانی هستند که تبار

1) ) همان.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 313.

ایرانی دارند، اما نسل‌های پی در پی در کویت زندگی کرده‌اند. در این گروهها، تفاوت ظریف‌تری نیز بین «مهاجران قدیمی» و «مهاجران جدید» وجود دارد. مهاجران جدید، هر گروه در قیاس با قدیمی‌ها، به لحاظ ثروت و مشارکت در جامعه، در سطح پایین‌تری قرار دارند. وضعیت اقتصادی نیز موجب تقسیم بندی شیعیان می‌شود. با اینکه سخن گفتن از کویتی‌های فقیر (برای مثال، در مقایسه با فقر شیعیان بحرین) دشوار است، با این حال تفاوت آشکاری به لحاظ ثروت در میان شیعیان وجود دارد که به یک موضوع سیاسی حساس تبدیل شده است.(⁽¹⁾)

بنابراین پراکندگی شیعیان از لحاظ جغرافیایی و جمعیتی باعث شده است که در انتخابات آراء کمتری را بدست آورند.

8- اوضاع شیعیان از نظر تاریخی و تأثیر آن در صحنه سیاسی کویت

الف) وضعیت شیعیان تا پایان دهه 60

شیعیان تا قبل از دهه 60 به دریانوردی، صید ماهی و تجارت اشتغال داشتند و نقش آنها در رونق اقتصادی بارز و مؤثر بوده است. دفاع شیعیان، به ویژه ایرانی الاصل‌ها، در برابر تهاجم معروف قبایل عربستان و عراق به کویت در تاریخ این کشور ثبت شده است. شهر کویت از قدیم به دو بخش سنی نشین (قبله) و شیعه‌نشین (شرق) تقسیم شده بود و اهالی قبله که عموماً عراقی الاصل و یا از مهاجرین عربستان بودند، عملا از تهاجم

1) ) همان، ص 312.

دشمنان جنوبی و شمالی استقبال می‌کردند، ولی اهالی شرق قویا از تمامیت ارضی و حاکمیت کویت دفاع نمودند. بر این اساس، خانواده حاکم با جماعت شیعه روابط نزدیک و دوستانه‌ای داشتند. بزرگان شیعه، طرف مشورت و مورد اطمینان شیوخ بوده و از جایگاه خاصی برخوردار بودند، ولی با گذشت زمان به تدریج اوضاع به زیان شیعیان تغییر پیدا کرد و علت این امر را دو تحول ذکر می‌کنند: اولاً: رشد سلفی‌ها با برخورداری از حمایت عربستان و ضدیت این طائفه با شیعیان و تأثیر سلفی‌ها بر خاندان حاکم. ثانیاً: رشد قومی گرائی و ناسیونالیسم عرب در دهه پنجاه و شصت و طرح شعار برتری اعراب بر سایر اقوام. چون اکثریت شیعیان کویت را ایرانی الاصل‌ها تشکیل می‌دادند، لذا قومیون متعصب، سعی در انزوای جامعه شیعی داشتند. در این دوره، اولین شورایی که شیعیان در آن دخالت داده شدند، مجلس المعارف به ریاست شیخ عبدالله جابر الصباح بود که برای ایجاد توازن، چند تن از شیعیان در آن انتخاب شدند و توسط همین شورا حکم توقف مهاجرت شیعیان ایرانی الاصل و حساوی به کویت صادر شد. مجلس المعارف پس از مدتی به دلیل برخی اختلافات داخلی و با فشار کارگزاران انگلیسی در کویت منحل شد.(⁽¹⁾)

1) ) حسن سیفی، همان، ص 72.

در بین کشورهای عرب و مسلمان که شیعیان آنها در اقلیت می‌باشند، شیعیان کویت در ابعاد مختلف از وضعیت نسبتا مطلوب‌تری برخوردارند و در برپایی مراسم و حفظ شعائر اسلامی و شیعی فعال می‌باشند. مساجد و حسینیه‌های شیعیان فعال است و در دیوانیه‌ها، افراد شاخص و شخصیت‌های برجسته اعم از تجار، دانشگاهیان و روحانیون به عنوان مراکز فرهنگی و مذهبی، به مسائل مختلف مذهبی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مشغولند. فعالیتهای سیاسی و اجتماعی شیعیان خصوصاً پس از آزادسازی کویت از اشغال عراق، از نشاط و پویایی بیشتری برخوردار شده است و فشارها و حساسیت‌های حکومت نسبت به شیعیان، نسبت به دوره قبل از اشغال و زمان جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران کاهش یافته است.(⁽¹⁾)

ب) وضعیت شیعیان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به دنبال آن جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، سختگیری علیه شیعیان افزایش یافت و برکناری شیعیان از مسئولیت‌های حساس دولتی و نظامی شدت یافت، اما علی رغم تمام فشارها، شیعیان خط امام، در ابعاد مختلف تبلیغاتی، مالی و جانی از انقلاب اسلامی حمایت نمودند که ادامه مخالفت شیعیان با سیاست‌های دولت، منجر به زندانی شدن و حکم اعدام برای تعدادی از شیعیان کویتی شد و در عربستان نیز در همین سال‌های 1365 و 1366، شانزده شیعه بی‌پناه کویتی اعدام گردند که این دوره سخت‌ترین دوره برای شیعیان کویت بوده است. با اشغال کویت توسط صدام در دوم اوت 1990 (مرداد ماه 1369)، شرایط دگرگون شد و رهبران کویت تا حدودی متوجه سیاست‌های

1) ) صادقی، همان.

غلط خود در حمایت از صدام و فشار به شیعیان گردیدند و وضعیت شیعیان مجدداً در کویت رو به بهبود گذاشته است. اما تا جایگاه اصلی و قابل قبول بر اساس موازین و معیارهای دمکراتیک، فاصله زیادی وجود دارد و هنوز در بسیاری از زمینه‌ها، حقوق شیعیان رعایت نمی‌گردد.(⁽¹⁾)

آثار پیروزی انقلاب اسلامی بر جامعه شیعیان کویت، خیلی زود بروز نمود. همزمان با آغاز حرکت انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی&، تفکر اسلام انقلابی در میان شیعیان شکل گرفت و به تدریج، پیروان خط امام افزوده شدند. دولت کویت که از این حرکت به هراس افتاده بود، سختگیری علیه شیعیان را پیش گرفت و با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، این سختگیری تشدید شد و برکناری شیعیان از مسئولیت‌های حساس دولتی شدت یافت. شیعیان مؤمن به انقلاب اسلامی و خط امام، با درک صحیح از این توطئه، به تکلیف خود در حمایت تبلیغاتی، مالی و حتی جانی از جمهوری اسلامی ایران عمل نمودند. ادامه مخالفت شیعیان با سیاست حمایت و کمک دولت کویت به عراق، به تدریج به رویارویی کشید و تعداد زیادی از شیعیان به زندان و یا تحمل خسارت زیاد محکوم شدند.(⁽²⁾)

1) ) صادقی، همان.

2) ) حسن صیفی، همان، ص 72.

اقلیت شیعه کویتی و ایرانیان مقیم در این کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و سقوط شاه، از تغییرات به وجود آمده در ایران و استقرار یک نظام مذهبی استقبال کردند. در واقع انقلاب اسلامی، توده‌های عرب را به خود جذب کرد.(⁽¹⁾)

9- نقش فرهنگی و مذهبی شیعیان در صحنه سیاسی کویت

الف) گرایشات مختلف فکری شیعیان

شیعیان کویت از نظر گرایشات فکری و فرقه‌ای به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

شیعیان اصولگرا

از مراجع تقلید قم و نجف تقلید می‌کنند که در حال حاضر به شیعیان خط امام، مقلدین حضرت امام خمینی& و رهبر معظم انقلاب و شیعیان طرفدار آیت الله سیستانی که پس از درگذشت آیت الله خویی به ایشان روی آوردند، گرایش پیدا نموده‌اند. شیعیان طرفدار خط آیت الله سید محمد شیرازی نیز با انقلاب، میانه چندان خوبی نداشته‌اند.

1) ) منوچهر محمدی، همان، ص 186.

شیعیان اخباری یا حساوی

از عربستان سعودی، بحرین و تعدادی شیعه از بصره که پیروان شیخ احمد احسایی و از مقلدین میرزا احقاقی می‌باشند و با درگذشت میرزا عبدالرسول احقاقی در حال حاضر بر سر مرشد جدید دچار اختلاف و تفرقه شده‌اند، تشکیل شده است. این گروه مرجع خود را بصورت موروثی انتخاب، و از وضعیت مالی خوبی بر خوردارند، و در عقاید شیعی افراطی محسوب می‌شوند. این گروه علی رغم روابط خوبی که با حکومت کویت داشته‌اند، برای جمهوری اسلامی ایران نیز بی‌خطر بوده‌اند و در صورت تدبیر و برخورد معقول، دارای قابلیت نفوذ، جذب و استفاده می‌باشند. تجار عمده کویت، از این گروه می‌باشند.

شیعیان بهره (اسماعیلیه)

که بیشتر از اتباع هند و پاکستان مقیم کویت بوده و جمعیتی حدود 30 هزار نفر دارند.(⁽¹⁾)

ب) عدم وجود وحدت نظر و همکاری منسجم در میان شیعیان

در بین شیعیان کویتی، وحدت نظر و همکاری منسجمی جهت پی‌گیری اهداف خود وجود ندارد. از این رو می‌توان شیعیان کویتی را به سه دسته تقسیم کرد:

•

شیعیانی که خواستار تغییر نظام سیاسی کویت بودند و دولت کویت برای مقابله با این گروه به سلب تابعیت و اخراج آنها از کویت متوسل شد.

•

شیعیانی که در چارچوب نظام سیاسی کویت، خواهان کسب حقوق خویش بودند و بهترین

1) ) صادقی، همان.

شیوه احقاق حقوق خود را فعالیت‌های پارلمانی و حضور در مجلس ملی می‌دانستند.

• شیعیان خواهان حفظ وضع موجود و نزدیک به آل صباح، که به لحاظ مالی در وضعیت مناسبی به سر می‌بردند و خواستار حفظ وضع موجود در کویت بودند. خاندان حاکم بر کویت نیز برای کنترل شیعیان کویتی از این گروه بهره می‌جست.(⁽¹⁾)

پ) رهبری و مرجعیت شیعیان

وضعیت رهبری شیعیان کویت

هیچ نوع رهبری مشخصی در درون جامعه شیعی کویت شکل نگرفته است. در کویت، شمار شیعیان برجسته‌ای که در مقام رهبر شهرتی فراگیر داشته باشند، اندک است. این امر تا حد زیادی به دلیل آن است که شیعیان کویتی (در مقایسه با شیعیان عربستان سعودی، لبنان یا بحرین) چندان تمایلی ندارند که به خط مشی‌های آشکار شیعی بپردازند و خود را به منافع محدود فرقه‌ای منحصر سازند. برای مثال، نمایندگان شیعی پارلمان کویت، اعم از اسلام‌گراها و سکولارها، زحمت زیادی را به خود هموار می‌کنند تا خود را نمایندة رأی دهندگان سنی و شیعی و مسئول در مقابل تمامی گروه‌های حوزة انتخابشان جلوه دهند.(⁽²⁾)

بر اساس برآورد کویتی‌ها، حدود سی تا چهل درصد شیعیان، پیرو خط امام‌اند. آنان از تعالیم آیت الله خمینی و نظریة او دربارة اداره حکومت اسلامی به دست روحانیون و ولایت فقیه پیروی می‌کنند. به بیان دیگر، آنان اسلام‌گرایان محافظه کار هستند که در مقایسه

1) ) منوچهر محمدی، همان، ص 187.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 315.

با دیگر شیعیان، ارتباط قوی‌تری با حکومت ایران دارند. البته عنوان امامی مفهوم کاملاً روشنی ندارد؛ این واژه معنای دقیق پایبندی به خط امام در کویت را بیان نمی‌کند، به ویژه با توجه به اینکه در این کشور شیعیان در اقلیت‌اند و منطقاً نمی‌توانند خواستار نظامی شبیه نظام سیاسی ایران باشند. افزون بر این، این تعبیر آنگونه که باید و شاید بیانگر ارتباط امامی‌ها با نهادهای سیاسی ایرانی، در مقابل تشکیلات مذهبی نیست. به گمان برخی از کویتی‌ها، یک شبکه حزب الله در کویت وجود دارد، اما ناظران غربی معتقدند که شواهد چندانی برای وجود چنین شبکه‌ای در دست نیست.(⁽¹⁾)

اکثریت شیعیان کویت از تعالیم آن دسته از علمای مذهبی که با نهادهای رسمی ایران ارتباطی ندارند، پیروی می‌کنند. جز حساویها که مرجعشان از خودشان است، شمار زیادی از شیعیان کویت، مقلد آیت الله سیستانی‌اند؛ وی یک روحانی سیاست گریز است که در نجف زندگی می‌کند و وارث منصب مرحوم آیت الله خویی است. گروهی دیگر پیرو آیت الله شیرازی‌اند، هر دوی این گروه‌ها، در واقع، منتقد آموزه‌ها و سیاست‌های رسمی ایران‌اند و تشیع را یک تعهد مذهبی تلقی می‌کنند، نه یک ایدئولوژی سیاسی. از همین روی، این گروهها به دقت خود را از امامی‌ها متمایز می‌سازند و آنان را در مسائل اجتماعی و سیاسی، افراطی و در حمایت

1) ) همان، ص 316.

از حقوق شیعیان، ستیزه جو می‌دانند. افزون بر این، آنان بیم آن دارند که نزدیکی امامی‌ها به ایران، بر کل جامعة شیعی کویت سایه افکنده، موجب این بدگمانی شود که شیعیان بیشتر به منافع فرقه‌ای خود و نه منافع ملی می‌اندیشند.(⁽¹⁾)

شیعیان از نظر تقلید

شیعیان از نظر تقلید به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

1- مقلدین حضرت امام خمینی& که اکنون مقلدین مقام معظم رهبری هستند.

2- مقلدین آیت الله العظمی خویی& که اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند، اکثر مقلدین ایشان در حال حاضر از آیت الله العظمی سیستانی تقلید می‌کنند.

3- مقلدین آیت الله العظمی سید محمد شیرازی که در اقلیت بوده ولی فعال می‌باشند.

4- شیعیان شیخیه که از منطقه احساء می‌باشند و مقلد آقای میرزا حسن اسکویی می‌باشند.

1) ) همان، ص 317.

5- شیعیان اخباری که دارای اصلیتی بحرینی هستند و تابع مرحوم میرزا ابراهیم جمال الدین می‌باشند و در حال حاضر از برادرش سید جواد تقلید می‌کنند.

6- مقلدین میرزا حسن احقاقی رهبر فرقه شیخیه که مرحوم شد و پسرش عبدالرسول جانشین وی می‌باشد.(⁽¹⁾)

تقلید شیعیان از مراجع دینی مختلف، خطوط افتراق دیگری را در میان جامعه شیعی پدید آورده که به ویژه عجم‌ها و بحارنه را از یکدیگر متمایز می‌سازد.(⁽²⁾)

تعدد مراجع مذهبی در میان شیعیان کویت

این تعدد عاملی است در اختلاف بین آنان. به غیر از حساوی‌ها، شیعیان کویت از مراجع مختلفی پیروی می‌کنند. از جمله: حضرت آیت الله خامنه‌ای (معمولاً کسانی که ابتدا پیرو حضرت آیت الله خمینی& بودند اینک از او پیروی می‌کنند)، آیت الله سیستانی در عراق، آیت الله شیرازی در ایران، فضل الله در لبنان و روحانیون دیگری از ایران. انتخاب یک مرجع، تا اندازه‌ای نوع نگرش سیاسی فرد مقلد را مشخص می‌کند، یا دست کم چارچوب آن را روشن می‌سازد. بر همین اساس، هم شیعیان و هم سنیان کویتی، میان دو گروه زیر، مرز دقیقی ترسیم می‌کنند: کسانی که از مراجع رسمی ایرانی که در عرصة سیاست فعال‌تر و متعصب‌تر قلمداد می‌شوند، تقلید می‌کنند، و آنانی که آیت الله سیستانی یا آیت الله شیرازی را که موضع صریحی در مسائل سیاسی اتخاذ نمی‌کنند و حتی از سیاست دوری می‌جویند، به مثابة مرجع

1) ) ترابی،1379: 103.

2) ) همان، ص 313.

خود بر می‌گزینند.(⁽¹⁾)

ت) شخصیت‌های مذهبی شیعیان

شخصیت‌های معروف شیعه کویت به شرح زیر است:

1- حاج صالح جوهر حیات: امام جماعت مسجد امام حسین× که از محبوبیت خاصی بین جوانان برخوردار است و از طرف مقام معظم رهبری نیز دارای وکالت می‌باشد.

2- سید عدنان عبدالصمد: که جانشین امام جماعت مسجد امام حسن× می‌باشد و از نظر اجتماعی از موقعیت خوبی برخوردار است، وی در حال حاضر، نماینده مجلس الامه است و امامت مسجد را به روحانی ایرانی الاصل، آقای علی اکبر محمودی، واگذار نموده است.

3- حاج حسن حبیب السلمان: عضو شورای شهر بوده و از نظر مالی مردم به ایشان مراجعه می‌کنند و در بین جوانان نیز از جایگاه خاصی برخوردار است.

4- جواد العطار: خطیب و امام مسجد شیعیان الرمیثیه بوده و از مقلدین امام خمینی& می‌باشد و در بین جوانان نفوذ دارد، ولی از نظر مالی از شرایط مطلوبی برخوردار نیست.

5- دکتر جعفر عباس: استاد دانشگاه کویت و نویسنده خوبی است که از مقلدین امام خمینی& می‌باشد. بر جوانان کویتی در کویت و آمریکا تأثیرگذار است.

6- عبدالنبی عطار: از مقلدین حضرت امام و از فعالان سیاسی بوده است.

1) ) همان، ص 315.

7- حاج اسماعیل شطی: از مقلدین حضرت امام و دارای دیوانیه است که جوانان حزب الهی در آن جمع می‌شوند.

8- حاج یوسف مال الله (ابومقداد): از مقلدین حضرت امام است.

9- سید علی طباطبایی: از مقلدین حضرت امام بوده و بر جوانان تأثیرگذار است.

10- سید جلیل طباطبایی: برادر سید علی و در همان خط وی می‌باشد.

11- سید طالب کاظمی: از مقلدین حضرت امام می‌باشد.

12- صباح شبر: وی از مقلدین آیت الله العظمی خویی و از دوستداران جمهوری اسلامی ایران است.

13- محمد علی باقری.

14- سید محمد باقر مهری: روحانی بارز کویتی است که از طرف مقام معظم رهبری نیز وکالت داشته و از روحانیون مطرح در جامعه می‌باشد.

15- علاء الدین القزوینی: از اندیشمندان کویتی و عراقی الاصل است و از نویسندگان چیره دست شیعه به شمار می‌آید که نسبت به جمهوری اسلامی ایران ارادت خاصی دارد.

16- حسینی افغانی: او از مریدان مقام معظم رهبری و مورد احترام همگان است.

17- شیخ محمد الجزاف.

18- شیخ محمد نجم الدین طبرسی: وی ایرانی الاصل و از محافظه‌کاران است.

19- شیخ علی اکبر محمودی: امام جماعت مسجد امام حسن× بوده که پدر شهید و از دوستداران مقام معظم رهبری است.

20- سید حسین قلاف: نماینده مجلس و خط امامی است.

21- سید عباس مهری: مرحوم شده است و در حال حاضر فرزندش امام جماعت مسجد شیعیان شرق را به عهده دارد.

22- دکتر ناصر صرخوه (عضو سابق مجلس).

23- عبد المحسن جمال (عضو مجلس).

24- عباس الخضاری (عضو سابق مجلس).

25- یوسف کمال (عضو سابق شورای شهر).

26- دکتر یعقوب حیاتی (عضو سابق مجلس).

27- عبدالعزیز البوشهری (وزیر سابق کار و امور اجتماعی).

28- عبدالمطلب الکاظمی (وزیر سابق نفت).

29- حمزه مقامس (تاجر).

30- کاظم عبدالحسین (وکیل آیت الله العظمی خویی).

31- حاج علی الصراف: او تاجر و طرفدار جمهوری اسلامی ایران می‌باشد.

32- حاج عیسی بهمن اشکنانی (عضو سابق مجلس).

33- صادق خلف (عضو سابق شورای شهر).

34- حبیب جوهر حیات (وزیر سابق راه و ترابری).

35- حاج اسماعیل دشتی (عضو سابق مجلس).

36- دکتر جاسم الحسن.

37- حاج ابراهیم خریبط (عضو سابق مجلس ملی).

به طور کلی روحانیون شیعه‌ی ایرانی که در کویت شناخته شده‌اند عبارتند از: احمد معرفت، مرتضی شاهرودی، حسین امیری، ولوی، مناقبی، آل علی شاهرودی، خاتمی، مولانا، محقق، قزوینی، دماوندی، نایینی، ذوالریاستین، محمودی، هاشمی، علیزاده، زنجانی، میرزا حسن احقاقی.(⁽¹⁾)

ث) فعالیت فرهنگی شیعیان

وجود بیش از 30 مسجد، 60 حسینیه رسمی و ده‌ها حسینیه غیر رسمی دیگر و صدها دیوانیه، بستر مناسبی برای فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغی فراهم کرده است و حضور مردم در این اماکن نیز فراوان و گسترده است. دیوانیه، سالنی بزرگ جهت پذیرایی و استقبال از میهمانان است که در منازل بسیاری از کویتی‌ها وجود دارد.(⁽²⁾)

طبق بعضی آمارها حدود 800 حسینیه، تکیه و دیوانیه که عمدتاً مرکز سوگواری و تبلیغ تشیع است در کویت موجود می‌باشد که 125 حسینیه؛ بزرگ، رسمی و دارای مجوز است و

1) ) علی ترابی، همان، ص 101.

2) ) مفید کوهساری، همان.

بقیه همان دیوانیه‌ها یا حسینیه‌های خانگی می‌باشد. سخنرانی‌ها و مراسم در این حسینیه‌ها (جز چند مورد که به زبان فارسی است) به زبان عربی می‌باشد.(⁽¹⁾)

امروزه در جای جای کویت، حسینیه‌ها به فضل و لطف اهل بیت عترت و طهارت^ دیده می‌شوند و در مناطق پرجمعیتی چون المنصوریه، الدعیه، الدسمه، الشرق و الرمیثیه دایر و مجالس عزاداری حسینی× در دهه اول ماه محرم در آنها برگزار می‌شود.(⁽²⁾)

کلیه مساجد شیعیان، توسط متولیان خصوصی اداره می‌شوند و وزارت اوقاف کویت بر آن اشرافی ندارد، ولی مساجد اهل تسنّن تحت اشراف وزارت اوقاف اداره می‌شوند و نمی‌توانند آزادانه سخنرانی کنند. البته وزارت اوقاف در نظر دارد با تهیه دستور‌العمل عمومی برای ائمه مساجد، کلیه فعالیت‌های آن را زیر نظر بگیرد.(⁽³⁾)

کویتی‌ها به تالار ملاقات و گفتگو، دیوانیه می‌گویند. اکثر شخصیت‌های مذهبی، اجتماعی و سیاسی در منزل خود دیوانیه‌ای دارند که با برنامه مشخص (مثلاً دوشنبه‌ها از ساعت 18 الی 20) در آن حضور دارند و افراد دیگر برای ملاقات، طرح مسائل و حل اختلافات و امروزه برای لابی‌های سیاسی(⁽⁴⁾) با صاحب دیوانیه در آن شرکت می‌کنند. دیوانیه‌ها محل مناسبی برای مهمانی‌ها، عروسی‌ها، اعیاد و عزاداری‌ها نیز هستند.(⁽⁵⁾)

1) ) حوزه، همان.

2) ) همان.

3) ) علی ترابی، همان، ص 108.

4) ) گروه‌های با نفوذ سیاسی.

5) ) شهاب مرادی، کویت چند حسینیه دارد؟، (1385 ه- ش)، www.shahab.moradi.ir.

شیعیان

از هر امکاناتی برای ترویج و تعظیم شعائر اسلامی بهره می‌برند، از دیوانیه هم برای مجالس روضه‌خوانی، توسل و سخنرانی استفاده می‌کنند. نقطه شروع تشکیل و تأسیس حسینیه در کویت، همین دیوانیه‌ها بودند و در ایام محرم و صفر، در این دیوانیه‌ها مجالس عزاداری امام حسین× را برگزار می‌کردند. خانواده‌های معروف کویتی، هر کدام حسینیه مخصوصی دارند و به نام خود نام‌گذاری کرده‌اند؛ همچون دیوانیه (حسینیه) سید علی موسی، التقی، حاج محمد شفیع آخوند، علی اسماعیل جمال و غیره. بیشتر این دیوانیه‌ها (حسینیه‌ها) در مناطق الشرق، الصوابر و القبله قرار داشتند ولی به مرور زمان به خارج از سور (دروازه) قدیم کویت منتقل، و در مناطق المیدان، الدسمه و الدعیه احداث شدند.(⁽¹⁾)

ج) وضعیت فرهنگی شیعیان

فضای آزاد فرهنگی کویت، این کشور را دروازه فرهنگی خلیج فارس قرار داده است. شاید در بین کشورهای عربی، بعد از لبنان، کویت از آزادترین عرصه‌های فرهنگی برخوردار باشد. قدر مسلم آن است که وضعیت فرهنگی کویت نسبت به سایر کشورهای حوزه خلیج فارس، متمایز بوده و سطح مباحث و عرصه‌های فرهنگی در این کشور، بالاتر و قوی‌تر از کشورهای

1) ) حوزه، همان.

عربی اطراف خود است. مطبوعات رونق دارد و نویسندگان با آزادی قابل توجهی به طرح افکار خود می‌پردازند. این فضا موجب گشته تا شیعه و اهل تسنن در عرصه مذهبی، با آزادی نسبی فعالیت بکنند. در این میان، فعالیت گسترده جریان وهابیت و بهره‌مندی حداکثری آنان از بستر موجود، مشهود و تأثیرگذار بوده است. شیعیان 12 کتاب فروشی و چند کتابخانه محدود دارند که اکثر آنان علاوه بر کتاب، لوح‌های فشرده و نوار عرضه می‌کنند.(⁽¹⁾)

چ) وضعیت دانشگاهی شیعیان

عرصه‌های دانشگاهی از عرصه‌های مهم حضور و ظهور شیعیان است. شیعیان در دانشگاه کویت، چه به عنوان مسؤولان بخش‌های مختلف دانشگاهی، چه در سطح استادان و چه در فضای دانشجویی، حضور خوب و قابل قبولی دارند (لازم به تذکر است که دانشگاه کویت، دانشگاه ملی به شمار می‌رود و با شعبات مختلف خود بیش از 90 درصد فعالیت دانشگاهی کویت را در بر می‌گیرد). دانشجویان شیعی، با آزادی وارد دانشگاه شده، بدون حساسیت جدی درس خود را می‌خوانند و در تشکل‌های دانشجویی حضور جدی و مؤثر و فعالیت‌های خوبی دارند. غیر از دانشکده الهیات دانشگاه کویت که تعالیم اسلامی را از منظر اهل تسنّن و فقه مالکی آموزش می‌دهد و کم و بیش متأثر از جریان‌های وهابی کویت است، در بقیه دانشکده‌ها و بخش‌های دانشگاه نمی‌توان تفکیک خاصی بین شیعیان و اهل تسنّن قائل شد. استادان و دانشجویان شیعی با وجود انتساب به جریان‌ها و گروه‌های مختلف شیعی، انسجام قابل قبولی

1) ) مفید کوهساری، همان.

دارند و فعالیت‌های فرهنگی خوبی تنظیم و اجرا می‌کنند.(⁽¹⁾)

ح) شخصیت‌های فرهنگی و دانشگاهی شیعه

دکتر سامی ناصر الخلیفه، نویسنده و استاد دانشگاه، دکتر جعفر عباس حاجی، استاد دانشگاه، دکتر یوسف محمد جواد، دکتر یاسر محمد صالح، دکتر عبدالله سهر، دکتر حامد حافظ عبدالله، دکتر مهدی سلمان، دکتر فاضل صفر، دکتر بدر نادر الخضری، خانم دکتر آمنه الموسوی، دکتر باسل الدشتی، دکتر حسن عباس عبدالله، دکتر حیدر الحداد، دکتر خلیل عبدالله علی، دکتر سعد مقصید، صلاح الفضلی، دکتر عبدالکریم الصفار، دکتر عبدالله جراغ، دکتر عبدالنبی العطار، دکتر عبدالنبی الغضبان، دکتر علی بو مجداد، دکتر محمود الموسوی، مرتضی فرج، دکتر عبدالرحیم اسماعیل، دکتر نبیل الصفار، فؤاد غالب، مال الله مال الله، دکتر محمد سیف، دکتر مصطفی الموسوی، هانی غالب، احمد لاری، دکتر ناصر صرخوه، دکتر حسن عبدالله جوهر، دکتر خلیل الحداد، علی الموسی، دکتر حیدر بهبهانی، دکتر عادل الیوسفی، دکتر حیدر بهبهانی، احمد شهاب، فیصل المحمید، دکتر صادق جعفر اسماعیل،

1) ) همان.

مهندس مصطفی غلوم و... که عمدتاً استاد دانشگاه و نویسنده هستند.(⁽¹⁾)

خ) علاقه‌مندی فارغ التحصیلان به معارف اسلامی

فارغ التحصیلان جوان دانشگاه‌ها و زنان، به معارف اسلامی علاقه دارند و استقبال آنان از برنامه‌های مختلف فرهنگی تبلیغی، اعم از جلسات مذهبی، سخنرانی‌ها، دوره‌های کوتاه مدت و اردوهای فرهنگی، قابل تحسین و تقدیر است.(⁽²⁾)

علاقه شیعیان کویت به معارف اسلامی موجب شده تا به صورت خود جوش، بسیاری از برنامه‌های فرهنگی در مساجد، حسینیه‌ها و دیوانیه‌ها سامان یابد و هزینه برنامه‌ها را داوطلبانه و با رغبت پرداخت کنند. با وجود چنین زمینه مناسب و بستر آماده‌ای، مبلغان و روحانیون کارآمد در کویت به اندازه کافی حضور ندارد. از نظر نیروهای فرهنگی و تبلیغی، کویت از کاستی ملموسی رنج می‌برد. بسیاری از مساجد، فاقد روحانی ثابت و مستقر است و نماز جماعت منظم در بسیاری از مساجد برگزار نمی‌شود، برنامه خیلی از حسینیه‌ها منظم نیست، گردهمایی مردم در دیوانیه‌ها در موارد بسیاری منحصر به صحبت‌های معمولی و بدون برنامه و وقت گذرانی راست. شاهد این امر آن است که حضور تبلیغی برخی از شخصیت‌ها و مبلغان معروف، با اقبال فوق العاده اقشار مختلف مواجه، و لوح‌های فشرده سخنرانی‌های آنها دست به دست تبادل می‌شود. معروف است که یک مبلغ و خطیب کافی است یک

1) ) صادقی، همان.

2) ) مفید کوهساری، همان.

بار به کویت برود تا آنجا را همه ساله در برنامه خود بگنجاند. حضور همه ساله شخصیت‌هایی همچون شهید حکیم و آقای آصفی، خاطرات شیرینی را در اذهان کویتی‌ها ایجاد کرده است. ساماندهی تبلیغ در کویت و برنامه‌ریزی برای حضور مبلغان و علمای شیعه در کویت، می‌تواند تأثیر به سزایی بر شیعیان آن دیار بر جای گذارد.(⁽¹⁾)

د) نویسندگان و خبرنگاران شیعه

از گرایشات و گروه‌های مختلف شیعه، افرادی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی کویت، به عنوان نویسنده یا خبرنگار فعال می‌باشند.

در روزنامه الرأی العام؛ دکتر سامی ناصر الخلیفه، دکتر عبدالله سهر، دکتر یوسف جواد، دکتر حسن عبدالله عباس، صلاح الفضلی، سید محمد جواد مهری، آمنه موسوی، عمار تقی (خط امام) و جابر سید خلف بهبهانی (دارالزهراء حزب الدعوه) فعالیت می‌کنند.

در روزنامه الانباء؛ عادل حسن دشتی (خط امام)، دکتر یوسف زلزله و عبدالهادی الصالح (دار الزهراء حزب الدعوه)، عبدالحسین سلطان (گروه آیت الله شیرازی) و حسن علی کرم (مستقل) مشغول فعالیت هستند.

1) ) صادقی، همان.

در روزنامه القبس؛ دکتر عبدالمحسن جمال، مال الله مال الله، دکتر عزام مؤمن، سید حسن موسوی، عبدالعزیز الهندال (خط امام)، دکتر عبدالخالق ملاجمعه، دکتر حسن موسوی (مستقل) و دکتر ابراهیم بهبهانی (لیبرال مستقل) در حال فعالیت هستند.

در روزنامه الوطن؛ دکتر بدر نادر الخضری، عادل بهبهانی، دکتر عبد النبی العطار (خط امام) خلیل علی حیدر و حسن الصایغ (لیبرال) دارای فعالیت می‌باشند.(⁽¹⁾)

ذ) نقش ملی گرایی عربی و سکولار(⁽²⁾) شیعه

ایدئولوژی مذهبی شیعی در کویت، از ایران متأثر بوده است. ملی‌گرایی عربی در کویت نیز از رهگذار شمار عظیمی از آموزگاران، کارمندان دولتی و متخصصان مصری و فلسطینی که از دهه 1950 تا دهه 1980، ستون فقرات اقتصاد و نظام آموزشی کویت را شکل می‌دادند، تغذیه شده است. در واقع در تمام این دوران، پان(⁽³⁾) عربیسم، نیروی غالب سیاسی درکویت بود و چالش با رژیم نیز که گاه با خشونت همراه بود، از سوی این طیف سیاسی سرچشمه می‌گرفت. در کویت، ملی‌گرایی عربی و دیگر ایدئولوژی‌های سکولار، به لیبرالیسمی از نوع غربی تبدیل شده که بیش از هر جای دیگری در منطقه خلیج فارس، در این کشور ریشه

1) ) صادقی، همان.

2) ) جدایی دین از سیاست.

3) ) نژادگرایی.

دوانیده است. با این حال، دو نیروی در حال شکل‌گیری به صورتی روزافزون، لیبرالسیم را به چالش فرا می‌خوانند؛ یکی اسلام سیاسی در اشکال شیعی و سنی‌اش و یکی هم نیروی محافظه کار قبیله‌ای که تحت حمایت خاندان حاکم است. این دو گرایش رو به رشد سیاسی، تمام لیبرال‌ها را تهدید می‌کنند. لیکن برای شیعیان سکولار تهدیدی خاص به شمار می‌آیند. از آنجا که شیعیان هرنوع دیدگاه سیاسی که داشته باشند نمی‌توانند از بر چسب فرقه‌ای بگریزند، محافظه کاران سنی از دو جهت، شیعیان لیبرال را به مخاطره انداخته‌اند: نخست به سبب شیعه بودن و دوم به دلیل لیبرال یا سکولار بودن اسلام‌گرایان شیعه، با فاقد صلاحیت جلوه دادن لیبرال‌های شیعه برای سخن گفتن از جانب شیعیان، آنان را با نوع متفاوتی از تهدید رو به رو ساخته‌اند. از این روی، در انتخابات پارلمانی 1996، کاندیدهای لیبرال شیعه در جلب حمایت رأی دهندگان نا کام ماندند. نخستین نگرانی لیبرال‌های شیعه آن است که روند رو به رشد اسلام‌گرایی، فرقه‌گرایی را تقویت کند و بر فرآنید جذب و بر پذیرش شیعیان در جامعه کویت (شهروندان شیعه در مدت دوران اشغالگری عراقی‌ها به معنای واقعی کلمه برای آن مبارزه کردند) اثر معکوس بگذارد. افزون بر این، فرقه‌گرایی ممکن است جامعه شیعه را همانند دهه 1980 کانون ظن قرار دهد. در سطحی

گسترده‌تر نگرانی سکولارها، آن است که رشد تمایلات محافظه‌کارانه (اعم از اسلام گرا و قبیله‌ای) در میان سنیان، به رغم پیمانهای موقتی و تاکتیکی بین اسلام گرایان شیعی و سنیان محافظه کار، به صورتی نا مطلوب، کل جامعه شیعی را تحت تأثیر قرار دهد. شیعیان در برابر نیروهای محافظه کار فوق‌العاده احساس آسیب‌پذیر بودن می‌کنند؛ چرا که می‌دانند وظیفه اثبات وفاداری و درستی عملکردشان بر دوش خودشان خواهد بود و منافعی که به دست آورده‌اند آن چنان شکننده‌اند که برای حفظ آنها باید پیوسته هوشیار باشند و رفتار شایسته از خود نشان دهند.(⁽¹⁾)

سکولارهای شیعه برای تأسیس احزاب سیاسی با بنیانی سکولار، با مشکلاتی رو به رو شده‌اند. همان گونه که یک شیعه لیبرال این مطلب را با نارضایتی اظهار کرده است.(⁽²⁾)

جامعه شیعی کویت در برگیرندة همان تنوع شناخته شده عقاید سیاسی است که سکولارها را از اسلام گراها و اسلام‌گراها را از یکدیگر جدا می‌سازد. عقاید سیاسی موجود در میان شیعیان، طیفی را در بر می‌گیرد که از نگرشهای چپ گرا، لیبرال و سکولار، تا ایدئولوژی محافظه‌کار اسلام گرا امتداد دارد. همچون کشورهای دیگر، رعایت احکام اسلامی در میان شیعیان و سنیان، رواج بیشتری یافته است، در حالی که تا دو دهه پیش، این امر به گروه‌های کوچکی از مردم محدود می‌شد. پایبندی مذهبی، لزوماً به آموزه‌ای سیاسی تبدیل نمی‌شود و در نظر اکثر کویتی‌ها، تشیع به دینداری و تقوای شخصی باز می‌گردد، نه اینکه ارائه کننده یک برنامه سیاسی باشد. با این حال، رشد عمومی پایبندی مذهبی، نگرش به مسائل اجتماعی و عرصه گسترده سیاست داخلی

1) ) گراهام ای فولر، همان، ص 319.

2) ) همان، ص 327.

خارجی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پایبندی مذهبی بیشتر بر تعداد اسلام‌گراها افزوده و موجب تقویت موضع آنان در سطح ملی می‌شود.(⁽¹⁾)

ر) محدودیت‌های دولت در فعالیت‌های فرهنگی شیعیان

انتشار نشریه خاص شیعیان، همواره با ایجاد مشکلات و موانع از سوی دولت مواجه بوده است. در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی، هفته نامه صوت الخلیج، توسط یکی از خانواده‌های شیعه منتشر می‌شد. سردبیر و صاحب امتیاز آن، صلاح خربیط، و مواضع این نشریه، متمایل به جمهوری اسلامی ایران بود. انتشار آن بدلیل ضعف بنیه مالی در سال 1364 متوقف شد. ولی بعدها مجدداً شروع بکار کرد و تعدیلاتی در مواضع خود به وجود آورده و اکنون نیز منتشر می‌شود. همچنین پس از آزادی کویت، مقلدین آیت الله شیرازی، مجوز انتشار نشریه‌ای بنام «رساله الکویت» را بدست آوردند که محل چاپ آن در بیروت است و در کویت نیز توزیع می‌شود. در حال حاضر این گروه دارای نشریه‌ای بنام المنبر می‌باشند.(⁽²⁾)

از

جمله اقدامات دیگر دولت بر علیه فعالیت‌های فرهنگی شیعیان این است که تعدادی از نیروهای غیر شیعه با حمایت نیروهای امنیتی، قسمت زیادی از مسجد الموسوی الحیدری در منطقه شرق کویت را تخریب نمودند. این تخریب مصادف با سالروز وفات دو امام عسکری و انهدام این دو مرقد شریف در سامرا صورت گرفت.(⁽³⁾)

1) ) همان، ص 315.

2) ) حسن سیفی، همان، ص 75.

3) ) یا حسین×، تخریب مسجد، (2007م)، سایت یا حسین×.

همچنین وزارت کشور کویت دستور داده است تا مأموران امنیتی با هرگونه مراسم عزاداری امام حسین× که خارج از حسینیه‌ها برگزار شود، برخورد نمایند. بر اساس این دستور، مراسم عزاداری سید الشهداء× تنها باید در داخل حسینیه‌ها و در زمان معینی برگزار و پایان یابد. وزارت کشور کویت نیز دستور داد که زمان پایان مراسم عزاداری به کلیه مراکز امنیتی مخابره شود. همچنین وزارت کشور کویت از مسئولان وزارت اوقاف و امور اسلامی این کشور خواسته است، با دقت خطبه‌های نماز جمعه را پیگیری نمایند. این حرکت که با فشار سلفی‌های صاحب نفوذ در این کشور اتخاذ شده است، آغازی برای محدود کردن فعالیت مذهبی شیعیان این کشور محسوب می‌شود.(⁽¹⁾)

10- رابطه میان شیعیان و اهل تسنّن و سلفی‌ها در صحنه سیاسی

سلفی‌های کویت قدرت فوق‌العاده‌ای در دولت و پارلمان دارند و دولت این کشور تحت تأثیر سلفی‌های این کشور قرار می‌گیرد و از آنها حساب می‌برد. سلفی‌های کویت از سال 1981، در انتخابات پارلمانی این کشور شرکت کرده و توانستند 4 کرسی در پارلمان بدست آورند. سلفی‌های کویت در این انتخابات شعار (اصلاح ماده 2 قانون اساسی) و (قراردادن شریعت اسلامی بعنوان منبع اصلی قانون گذاری) را مطرح کردند.(⁽²⁾)

1) ) شیعه نیوز، (1387 ه- ش)، www.shia-news.com.

2) ) الدعوه، (2008م)، سایت الدعوه نت.

سلفی‌ها در انتخابات پارلمانی فوریه 1985 مجموعاً 5 کرسی کسب کردند. این پارلمان فقط یکسال فعالیت داشت و در ژوئیه 1986 منحل گردید که انحلال پارلمان شش سال به طول انجامید. پس از آزادی این کشور از دست نیروهای صدام در 26 فوریه 1991، سلفی‌ها نفوذ خود را در این کشور مجددا به دست آوردند و در انتخابات اکتبر 1992 شرکت، و از مجموع 50 کرسی، 16 کرسی پارلمان (یعنی 30 درصد) را از آن خود کردند. سلفی‌های کویت پس از پیروزی در انتخابات وارد کابینه شدند و سه تن از اعضای سلفی پارلمان، به عنوان وزیر در کابینه شرکت کردند.(⁽¹⁾)

پس از آزادی کویت، جماعت سلفی بر خود نام «التجمع الاسلامی» گذاشت و این جماعت بیانیه‌های خود را بنام «التجمع الاسلامی» امضا می‌کرد. جماعت سلفی سپس نام خود را به «التجمع الاسلامی الشعبی» تغییر داد. «التجمع الاسلامی الشعبی» در اولین بیانیه خود که تحت عنوان «پیرامون تحکیم شریعت اسلام» منتشر شد، خواستار اسلامی کردن کلیه قوانین درکویت گردید. این تجمع همچنین خواستار اجرای شریعت اسلام و پیاده کردن قانون اسلامی و اصلاح نظام حکومتی در کویت و دادن آزادی‌های سیاسی و برقراری دمکراسی در این کشور شد. سه تن از اعضای «التجمع الاسلامی الشعبی» پس از شرکت در انتخابات پارلمانی در انتخابات پیروز شوند.(⁽²⁾)

سلفی‌های کویت پس از پیروزی در انتخابات، خواستار تشکیل هیئت امر به معروف و نهی از منکر شدند. این هیئت قبل از این عملا فعالیت داشت ولی سلفی‌های کویت خواستار رسمیت

1) ) همان.

2) ) القبس، کویت، (2005م)، سایت روزنامه القبس.

بخشیدن به این هیئت شدند. پیشنهاد سلفی‌های کویت به تشکیل هیئت امر به معروف و نهی از منکر، با مخالفت شدید گروه‌های لیبرالی و شیعیان این کشور مواجه شد، زیرا شیعیان کویت معتقد بودند که تشکیل این هیئت می‌تواند به اعمال نظر یک فرقه علیه طوایف دیگر منجر شود و یک گروه می‌تواند تروریسم را بر کویت حاکم سازد. مخالفت لیبرال‌ها و شیعیان با تشکیل هیئت موجب شد که سلفی‌های کویت پیشنهاد خود را پس بگیرند.(⁽¹⁾)

سلفی‌های کویت، مخالف اعطای حقوق زن و مشارکت زنان در انتخابات بودند. این جماعت ضمن فعالیت در داخل کویت، از حرکت‌های سلفی در سرتاسر جهان پشتیبانی می‌کرد پس از مدتی «التجمع الاسلامی الشعبی» دچار اختلاف و دو دستگی شد و برخی از رهبران این تجمع از آن خارج شدند و جنبشی بنام «الحرکهًْ السلفیهًْ العملیهًْ» را تشکیل دادند، سپس نام آن را به

«التجمع الاسلامی السلفی» تغییر دادند و سالم الناشی به عنوان دبیر کل این تجمع انتخاب شد.(⁽²⁾)

مرکز پژوهش‌های استراتژیک آمریکا، در تحقیقات خود در مورد روابط میان شیعیان و اهل تسنّن در کشورهای حاشیه خلیج فارس، روابط میان شیعیان و اهل تسنن، دو فرقه‌ی مهم اسلامی را در کویت، بهتر از سایر کشورها ارزیابی کرد. در این پژوهش که در پی انجام تحقیقات «اندرو تیریل»، کارشناس مسائل خاورمیانه و امور امنیت ملی مرکز پژوهش‌های

1) ) همان.

2) ) همان.

استراتژیک آمریکا اعلام شده، آمده است: شیعیان در کویت با داشتن نمایندگانی در مجلس، در امور حکومتی این کشور شرکت دارند و آنها نقش مهمی را در امور اقتصادی و بازرگانی این کشور، ایفا می‌کنند. (آمریکا، 1387)

الف) رابطه سیاسی میان شیعیان و سنی‌های غیر سلفی در کویت

حجت الاسلام و المسلمین سید محمد باقر مهری، دبیر کل جامعه روحانیون شیعه کویت، در بیانیه‌ای ضمن حمله به اظهارات فتنه انگیزانه برخی از شخصیت‌های کویتی در خصوص فتنه انگیزی میان شیعیان و سنی‌ها در کشورش هشدار داد. دبیر کل جامعه روحانیون شیعه کویت، در بیانیه‌ی خود با رد اظهارات اخیر ولید طباطبایی، نماینده سلفی مجلس امت پارلمان کویت، که ادعای دخالت ایران به نفع شیعیان عراق علیه سنی‌های این کشور را کرده بود، مطرح کردن اتهام‌های واهی و بی‌دلیل در این خصوص را به زیان کویت و اسلام دانست. وی اتهام بی‌پایه این نماینده سلفی کویت علیه ایران را، دخالت آشکار در امور داخلی عراق برشمرد و آن را جانبداری از گروه‌های افراطی دانست که به بهانه مقابله با اشغالگران، همه روزه شماری از مردم بی‌گناه عراق را به قتل می‌رسانند. حجت الاسلام و المسلمین مهری، اتهام بی‌دلیل نماینده سلفی پارلمان کشورش را نوعی فتنه انگیزی و ضربه زدن به وحدت ملی عراق دانسته و تأکید کرد که چنین اظهاراتی می‌تواند موجب خصومت ملت عراق با کویت شود. دبیر کل جامعه روحانیون شیعه کویت، با انتقاد شدید از

روحانیونی که با سخنان و یا بیانیه‌های خود موجب فتنه انگیزی میان شیعه و سنی می‌شوند، آنان را افرادی متعصب، متحجر و فتنه‌انگیز دانسته که از سرنگونی صدام حسین بسیار ناخرسندند. وی در بیانیه خود از دولت کویت خواست تا برای حفظ وحدت ملی و جلوگیری از فتنه انگیزی در جامعه کویت، هرگونه اظهارات و یا بیانیه‌های نامسئولانه در این خصوص را ممنوع اعلام کند و از ورود روحانیون فتنه‌انگیز به این کشور جلوگیری نماید.(⁽¹⁾)

شیعیان و اهل تسنّن کویت، جدا از برخی رفتارهای موردی از سوی برخی جریان‌های افراطی تکفیری، تعامل خوبی با یکدیگر دارند و بدون تحریک یکدیگر و با آزادی، به ترویج دیدگاه‌ها و عقاید خود مشغول‌اند. بسیاری از اهل تسنّن در مساجد یا حسینیه‌های شیعیان حضور می‌یابند و در مناسبت‌های مختلف، به ویژه در عزاداری‌های امام حسین×، شرکت می‌کنند. در صحنه فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی هم همکاری‌های خوبی بین جریان‌های شیعه و سنی وجود داشته است. همکاری اهل تسنّن هواخواه اخوان المسلمین با اسلام‌گرایان شیعی و همراهی‌های نمایندگان شیعی مجلس با گروه‌ها و جریان‌های داخل مجلس، نمونه‌ای از

1) ) حوزه، همان.

این دست‌اند. در کویت برخی تحرکات و اقدام‌ها در پی آن هستند که اختلاف‌ها و تنش‌های مذهبی را تشدید، و منافع استعماری کشورهای غربی را محقق سازند.(⁽¹⁾)

دکتر ولید الطباطبائی یکی دیگر از نمایندگان کویت نیز با اشاره به بحران اخیر کویت (در شهادت مغنیه) در این باره گفت: اختلاف اخیر نمایندگان کویت بر سر مراسم مذکور، به نفع هیچکدام از گروه‌های مذهبی کویت اعم از شیعه و سنی نخواهد بود و به وحدت کلمه مردم کویت آسیب می‌رساند.(⁽²⁾)

با

هدف تقویت وحدت اسلامی و ترویج میانه روی و تسامح اسلامی، مرکز گفتگوی شیعه و سنی کویت راه اندازی شد. محمد بن علی الحسنی روحانی عربستانی تبار کویت گفته است که: او مرکزی را برای گفت و گوی شخصیت‌های مهم و علمای برجسته فریقین شیعه و سنی و با هدف تقویت وحدت اسلامی و ترویج میانه‌روی و تسامح اسلامی در کویت بنیاد نهاده است. وی گفت: هدف مهم تأسیس این مرکز، تدوین میثاقی برای حل اختلافات طرفین می‌باشد. الحسنی می‌افزاید: او کوشش دارد اختلافات اساسی بین شیعیان و اهل تسنّن را در نشست‌های تقریبی این مرکز با حضور شخصیت‌های مهم و علمای برجسته فریقین مطرح و پیرامون رسیدن به راه حل مشترک، بحث و تبادل نظر شود. عبدالعزیز القطان، دبیر کل این مرکز نیز هدف از تأسیس این مرکز را تقویت وحدت ملی و اسلامی و ترویج میانه‌روی و تسامح اسلامی دانست. گفته می‌شود تأسیس این مرکز با استقبال شخصیت‌های مذاهب مختلف اسلامی مواجه شده است.(⁽³⁾)

1) ) مفید کوهساری، همان.

2) ) آفتاب، همان.

3) ) کردنیوز، 1387.

اکثریت سنی‌ها با برگزاری علنی آیین‌های تشیع به خوبی کنار می‌آیند، شاید از آن روی که آنها را جذاب، عجیب و شگفت‌انگیز می‌انگارند. حتی طی دوران جنگ ایران و عراق، شیعیان کویتی می‌توانستند برای تحصیل در حوزه‌های علمیه قم یا تهران، به ایران سفر کنند. شیعیان ایرانی تبار کویت نیز می‌توانستند با وجود روابط تیره دو کشور، با خویشاوندان خود در ایران پیوسته در ارتباط باشند.(⁽¹⁾)

ب) نقش و موضع‌گیری‌های ضد شیعی سلفی‌های تندرو

از سال 1991 به بعد، حکومت کویت نگرانی امنیتی چندانی از شیعیان کشور نداشته است. اما هنوز حساسیت‌هایی وجود دارد و گاهی بروز می‌کند. همچنین علی رغم همزیستی مسالمت‌آمیز شیعیان و اهل تسنّن در کویت، سلفی‌های تندرو همواره برای تخریب روابط شیعیان با دولت و ایجاد تنگناه برای شیعیان تلاش می‌نمایند.(⁽²⁾)

منابع آگاه در کویت با تأکید بر وجود نقشه‌ای به منظور گسستن وحدت در جامعه این کشور، نقش رسانه‌های گروهی ضد شیعی و تبلیغات منفی بر ضد شیعیان از طریق نمایندگان، سیاستمداران و کتب مختلف را مهم توصیف کردند. شیعیان کویت هر چند در اقلیت به سر می‌برند، اما کرسی‌هایی در پارلمان کویت در اختیار دارند و همچنین برخی از وزرای

1) ) گراهام ای فولر، همان، ص 319.

2) ) صادقی، همان.

کابینه کویت نیز شیعه هستند. شیعیان کویت در عرصه سیاسی کویت نیز حضور فعالی دارند، هرچند در دستگاه حکومت که به صورت خانوادگی اداره می‌شود، از جایگاهی برخوردار نیستند.(⁽¹⁾)

چهار وکیل سنی کویتی با تنظیم شکایتی علیه دو نماینده شیعه مجلس این کشور به دلیل شرکت این دو در مراسم بزرگداشت شهید عماد مغنیه، تصمیم دارند آنها را به دادگاه بکشانند. المطیری یکی از آنان پس از دیدارش با دادستان کل کویت گفت: ما این اشخاص را به این دلیل متهم کرده‌ایم که مؤسس تشکیلات حزب الله کویت هستند و این اقدام باعث از بین رفتن منافع ملی در کشور می‌شود.(⁽²⁾)

برای شرکت علمای شیعه در همایش بنیان‌های فکری وحدت امت اسلامی که در کویت برگزار شد، دعوت به عمل نیامد. سید محمد باقر مهری، دبیر کل انجمن علمای شیعه، به علت عدم دعوت از علمای شیعه به شدت انتقاد کرد. در بیانیه وی آمده است: در زمانی که امت اسلامی بیش از هر وقت دیگر به وحدت و برادری بین مذاهب اسلامی برای مقابله با دشمنان کمین کرده نیاز دارد، انجمن اصلاح اجتماعی، وابسته به گروه اخوان المسلمین در کویت،

1) ) نورپرتال، (1387 ه- ش)، www.noorportal.net.

2) ) انصار نیوز، مراسم شهید مغنیه در کویت، (1386 ه- ش)، www.ansarnew.net.

تنها گروهی از علمای وابسته به گروه خود و عالمان وهابی را برای شرکت در همایش بین‌المللی «بنیان‌های فکری وحدت امت اسلامی» دعوت کرده است و از علمای شیعه که قسمت وسیعی از امت اسلامی و بیش از یک سوم جامعه کویتی را تشکیل می‌دهند دعوت به عمل نیاورده‌اند.(⁽¹⁾)

وهابی‌ها در حکومت کویت به خواسته شیعیان برای ساخت مسجد و حسینیه شیعیان در کویت اعتراض نموده و این ساخت و ساز را غیر مجاز دانسته و با ساخت «معبدی» برای شیعیان در کویت مخالفت کردند. تعبیر «معبد» برای مسجد شیعیان، تعبیر فریبکارانه و پلیدی است که با هدف تکفیر شیعیان بیان شده است. در همین راستا یک استاد دانشکده شریعت دانشگاه کویت می‌گوید: شیعیان نماز نمی‌خوانند و به شهادتین شهادت نمی‌دهند، حج به جا نمی‌آورند و به قرآن اعتنایی ندارند، بلکه مصحف دیگری دارند. این جریان وهابی در کویت با برخی قبایل تندرو وهابی در عربستان مرتبط است و با تشکل جهانی وهابی نیز روابط سازمانی دارد. تلاش حکومت کویت برای مسلط شدن بر این جریان به دلیل نفوذ شدید این جریان تا به حال بجایی نرسیده است.(⁽²⁾)

هیأت نظارت نمایشگاه بین‌المللی کتاب کویت، توزیع برخی کتب مشهور شیعیان را در این نمایشگاه ممنوع اعلام کرد؛ نهج البلاغه امام علی×، تفسیر نمونه نوشته آیت الله مکارم شیرازی، زندگینامه امام صادق×

نوشته علامه محمد حسن مظفر، الوجیز فی معرفهًْ

1) ) احمد حبیبی، عدم شرکت شیعیان در همایش وحدت اسلامی، (1386 ه- ش)، سایت خبرگزاری رسا.

2) ) فراهانی، حمله وهابیان به خواسته‌های شیعیان در کویت، (1386 ه- ش)، www.go.blogfa.com.

الکتاب العزیز نوشته آیت الله محمد جواد بلاغی، ندای وحدت و تقریب نوشته آیت الله محمد واعظ زاده، شرح دعای سحر نوشته امام خمینی&، امام علی صدای عدالت انسانی نوشته جورج جرداق مسیحی و مدرسه قرآن و اسلام، راهنمای زندگی نوشته شهید صدر، در میان کتاب‌هایی که توزیع آنها ممنوع اعلام شده، دیده می‌شوند. توزیع این کتاب‌ها در حالی از سوی هیأت نظارت نمایشگاه کویت ممنوع شده است که برخی از همین کتب را ناشران سوری، لبنانی و حتی کویتی در نمایشگاه عرضه کرده‌اند. سید محمد باقر مهری، روحانی برجسته شیعه کویتی، در واکنش به این اقدام، با انتشار بیانیه‌ای، با اشاره به اینکه این تصمیم نتیجه فشار گروه‌های تندرو وهابی و کینه دیرینه آنان نسبت به اهلبیت^ بوده است، از وزیر اطلاع رسانی کویت خواست با این گونه اقدامات برخورد کند. شیخ صباح الخالد وزیر اطلاع رسانی کویت، سه‌شنبه گذشته در مراسم افتتاح نمایشگاه کتاب کویت، مدعی شده بود کتاب‌هایی که عرضه آنها توسط هیأت نظارت نمایشگاه منع شده است، به ذات الهی اهانت کرده‌اند.(⁽¹⁾)

الصلابی یکی از سلفی‌های کویت، کتابی تحت عنوان منحرف کننده «أسمی المطالب فی سیرهًْ امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب» یعنی «درخشان‌ترین مطالب درباره حیات امیرالمؤمنین» چاپ کرده است که شیعیان را گمراه و رافضی خوانده و با مطرح کردن دوباره اتهامات قدیمی، می‌نویسد: اولین کسی که اصول عقاید تشیع را تبلیغ کرد، شخصی

1) ) شیعه نیوز، همان.

به نام «عبدالله بن سبأ» از یهودیان یمن بوده که تاکنون نیز آن اعتقادات در جان و دل اهل گمراه جای دارد و دلها و عقل‌هایشان را تسخیر کرده است و امامان و مراجع شیعه، آنچه را خود بخواهند، حلال یا حرام می‌کنند. شیعیان کویت این اقدام را از جمله اقداماتی می‌دانند که خواه ناخواه باعث ایجاد فتنه و آشوب در کشور می‌شود.(⁽¹⁾)

یک سریال تلویزیونی ضد شیعی تحت عنوان «للخطایا ثمن» یعنی «پاداشی در انجام گناه» توسط وهابی‌های سعودی تهیه شد. این سریال ماجرای یک خانواده شیعه و دختر بسیار زیبای آنان را که نام بازیگر آن، «کوثر» از القاب حضرت فاطمه زهرا÷ است، به تصویر می‌کشد که با ازدواج موقت با تعداد زیادی از مردان (دست کم 300 مرد)، وسایل گرانبها، لباس قیمتی و خودروهای آخرین مدل می‌خرد. مادر این دختر نیز با یک خیاط آسیایی رابطه عاشقانه برقرار می‌کند و خواهر وی نیز عاشق مردی متأهل می‌شود. شیعیان منطقه از مراجع عظام تقلید و روحانیون خواسته‌اند تا در تحرکی فوری، جلوی پخش این سریال توهین‌آمیز را بگیرند. در این سریال، کوثر که در دفتری کار می‌کند از مردی که مدیریت او را بر عهده دارد می‌خواهد که با تغییر مذهب خود و گرویدن به تشیع، با وی رابطه داشته باشد.(⁽²⁾)

سید محمد باقر مهری، در خطبه‌های نماز جمعه در مسجد علی بن ابی‌طالب× در العمریه گفت: ضرورت دارد از پخش این سریال جلوگیری شود و آن یک طرح فتنه‌انگیز است که ما آن

1) ) ولی عصر، توزیع کتابی در اهانت به مذهب تشیع در کویت، (1387 ه- ش)، www.valiasr_aj.com.

2) ) میهن بلاگ، فیلم سریال «للخطایا ثمن»، (1386 ه- ش)، www.mihanblog.com.

را نمی‌خواهیم و باید به ماه رمضان احترام گذاشت و باید کاری کنیم که جامعه کویت یکپارچه شود و از فتنه و تفرقه به دور باشد. این سریال را شبکه خبری mbc وابسته به عربستان سعودی ساخته است.(⁽¹⁾)

این سریال توسط یک نویسنده عربستانی نوشته شده است که به اعتقادات مسلمانان توهین می‌کند و شیعیان را صاحب چنین اعتقاداتی نشان می‌دهد.(⁽²⁾)

روزنامه الوطن چاپ کویت در مقاله‌ای، به مجالس و دسته‌های حسینی حمله کرده و این مجالس را خرافات از غار درآمده خواند. نویسنده این مقاله، آیین‌های عزاداری حسینی را احیاگر افسانه‌ها و خرافات خوانده و در توجیه توجه رسانه‌های غربی به این آیین‌ها می‌نویسد: علت توجه این رسانه‌ها به آیین‌های حسینی آن است که این آیین‌ها، نمونه عینی واقعه جذابی است که دوربین ماهواره‌های غربی را به سوی خود می‌کشاند و رسانه‌های غربی در پی کشف اتفاقات فولکولوریک قبایل و گروه‌هایی هستند که هم اکنون از غار در آمده‌اند و پیش از این برای دانشمندان انسان شناسی ناشناخته بودند، و دسته‌های عزادارای را هدف توهین قرار داده و سینه زنی و زنجیر زنی این دسته‌ها را خود آزاری

1) ) ناصر فرحان، سریال للخطایا ثمن، (2007م)، www.abna.ir.

2) ) فراهانی، همان.

می‌خواند. نویسنده در ادامه به مراجع شیعه می‌تازد و تشکل‌های اسلامی را به سوء استفاده از دین و آیین‌های مذهبی برای تسلط بر مردم متهم می‌کند و می‌گوید: تلاش مرجعیت و تشکل‌های دینی در بر پایی این آیین‌ها در راستای هدف محوری شان است که همانا تسلط بر مردم و سوء استفاده از دین برای تحقق منافع و مصالح سیاسی‌شان می‌باشد که به تقویت نفوذشان در جامعه‌ای غرقِ در خرافات می‌انجامد.(⁽¹⁾)

سلفی‌های تندروی وهابی در کویت، در مقابل موافقت دولت این کشور بر تأسیس وقف جعفری، اطلاعیه صادر نموده و آن را یک مصیبت بزرگی توصیف نمودند و خواستار جلوگیری از تأسیس این وقف جعفری شدند.(⁽²⁾)

جریان تندروی وهابی کویت به نام تجمع ثوابت الامه، خواستار عدم اعطای مجوز برای ورود شیخ حسین الفهید، عالم سرشناس شیعه عربستانی به کویت برای برپایی مراسم عزاداری در ایام محرم شد. این حزب وهابی دلیل این درخواست را متعصب بودن این عالم شیعی و توهین به صحابه دانست و افزود: وجود وی در کویت فتنه برانگیز است. در پی این درخواست، صالح عاشور، نماینده مجلس کویت با رد این گونه اظهارات، آن را غیر قابل قبول توصیف کرد. وی با تأکید بر اینکه هیچ شخصی را بدون مجوز قضایی نمی‌توان از کشور اخراج کرد، خاطر نشان کرد: تعصبات و افراط‌گری‌های مذهبی کافی است. لازم به ذکر است، شیخ حسین الفهید از علمای سرشناس منطقه احساء در عربستان و کویت محسوب می‌شود.(⁽³⁾)

1) ) روزنامه الوطن، انتصاب یک شخصیت شیعی در کویت، (1386 ه- ش)، www.persagoo.com.

2) ) شبکه سنّی‌ها، وقف جعفری، (2003 م)، سایت سنّی‌ها.

3) ) انبا، نبذه عن الوقف الجعفری فی الکویت، دبیرخانه اوقاف، (2007م)، www.abna.ir.

سایت ضد شیعه ایلاف، با اشاره به تجمع شیعیان در مراسم بزرگداشت شهید عماد مغنیه در حسینیه امام حسین× کویت در این باره نوشت: سخنرانی عدنان عبدالصمد، نماینده شیعه کویت، در مراسم بزرگداشت عماد مغنیه و یاد کردن از او به عنوان شهید، خشم شهروندان کویتی را به دنبال خواهد داشت.(⁽¹⁾)

شیعیان کویت به این واقعیت اشاره می‌کنند که وهابی‌های کویتی نیز برای بهره‌مندی از راهنمایی‌هایی مشابه، به روحانیون برجسته وهابی در عربستان سعودی مراجعه می‌کنند. برای مثال شیعیان مدعی‌اند که وهابی‌ها پیش از کاندیدا شدن در انتخابات 1992، از مقامات مذهبی رده بالای عربستان خواستند که دربارة مشروعیت پارلمان کویت بر اساس مبانی اسلامی اظهار نظر کنند. شیعیان این مسئله را مداخله جدی یک مقام غیر کویتی در امور داخلی کویت دانسته و خاطر نشان کرده‌اند که آنان از مراجع ایران چنین مجوزی درخواست نکرده‌اند.(⁽²⁾)

یکی از نشانه‌های امید بخش تغییر در نگرشها آن است که لیبرالهای سنی و اعضای جنبش اسلامی قانون اساسی، به وجود تبعیض نهادینه شده علیه شیعیان اعتراف کرده، آن را

1) ) آفتاب، همان.

2) ) گراهام ای فولر، همان، ص 330.

محکوم می‌کنند و ضرورت برابری بیشتر فرصت‌های شغلی و اقتصادی را برای جامعه شیعی می‌پذیرند. با این همه، این بخش از سنیان، مشکلات شیعیان را در متن روند تکاملی جامعه کویت بررسی می‌کنند، نه اینکه آن را به منزله موضوعی جداگانه در نظر بگیرند.(⁽¹⁾)

11- مطالبات شیعیان از دولت کویت

الف) حقوق برابر شهروندی و دستیابی به حقوق مدنی برابر

برابری

در حقوق شهروندی همسان با دیگر شهروندان، خلاصه کننده اهداف اساسی شیعیان است.

اصولاً اعطای حقوق مدنی برابر به شهروندان، در توان حکومت و بر عهده آن است، و در واقع تقریباً هیچ حکومتی در منطقه، بصورت رسمی، چنین حقوقی را از جامعه شیعی خود دریغ نکرده است.

ب) پایان بخشیدن به تبعیض

درخواست پایان دادن به تبعیض به یک معنا، نتیجه مطالبه حقوق برابر است. در این مورد نیز هیچ حکومتی جز عربستان سعودی، به صورت رسمی، در هیچ عرصه‌ای علیه شیعیان اعمال تبعیض نکرده است. اما با در نظر گرفتن ماهیت نهان (یعنی غیر رسمی و غیر مدون) تبعیض علیه شیعیان در بیشتر کشورها، تلاش برای پایان دادن به تبعیض، شاید از بحث درباره حقوق سیاسی برابر معنادارتر باشد. تقریباً تمام حکومتها به صورت غیررسمی در

1) ) همان، ص 334.

حوزه‌های با اهمیت، در حق شیعیان تبعیض روا می‌دارند. دستگاه‌های امنیتی، شیعیان را (مظنون) یا غیر وفادار (به دولت) تلقی می‌کنند و بر این اساس آنان را تحت مراقبت ویژه قرار می‌دهند.

پ) اصلاحات دموکراتیک و حمایت از حقوق بشر

از جنبه نظری، حکومت دموکراتیک و حمایت از حقوق بشر باید در نظر اکثریت جهان عرب ارزش مطلق داشته باشد. اما وقتی مسائل ناظر به جایگاه اقلیت، و اکثریت کانون توجه قرار می‌گیرد، مسئله به این سادگی نیست. در کشورهایی که شیعیان در اقلیت‌اند، برقراری دموکراسی از طریق استقرار حکومت قانون، پناهگاهی برای آنان ایجاد می‌کند که در نظام‌های استبدادی وجود ندارد.

ت) حقوق اقلیت

شیعیان در حالی که در پی برابری کامل با سنیان‌اند، خواستار آنند که از آزادی‌های خاص نیز برخوردار شوند و از آزادی در عرصه‌های فرهنگی که مهم‌ترینشان امور دینی است، بهره‌مند باشند. شادی مذهبی، برخلاف حق رأی برابر، مستلزم آن است که شیعیان بتوانند آزادانه اعمال مذهبی گروهی خود را انجام دهند و در نوشته‌ها و سخنرانی‌ها، به صورت علنی از عقائدی سخن بگویند که با باورهای اکثریت سنی متفاوت است. شیعیان می‌خواهند این حق را داشته باشند که عقیده و فرهنگ خود را تبلیغ کنند، بی‌آنکه با مداخله حکومت - به هر بهانه‌ای که باشد - رو به رو گردند.

برخی سنی‌ها اعطای این حقوق را امتیاز دادن به اقلیت شیعه تلقی می‌کنند. سنیان باید این نکته را دریابند که موضوع مورد بحث، فراهم ساختن حقوق برابر برای همه گروه‌های مذهبی، چه اقلیت و چه اکثریت است تا بتوانند ایمان و فرهنگ مذهبیشان (یا درباره گروه‌های قومی، قومیت و زبانشان) را ابراز کنند. از این روی برخورداری اقلیت‌ها از این حقوق نباید به هیچ وجه امتیاز یا مزیت تلقی شود، بلکه نشانه‌ای از برابری است.

ث) تشکیل دادگاه ثبت احوال شیعی در مراحل سه گانه آن (ابتدائی، استئناف و تمییز)

این دادگاه جهت رسیدگی به امور شخصی شیعیان بر اساس احکام مذهب تشیع می‌باشد.(⁽¹⁾)

ج) تشکیل اوقاف جعفری بر اساس فقه جعفری

دولت کویت تشکیل آنرا در دبیرخانه کل اوقاف وزارت اوقاف و امور خیریه موافقت نمود.

1) ) صلاح محمد عیسی الغزالی، همان، ص 378.

چ) موافقت بر تأسیس مساجد جدید.

ح) تعیین قضات شیعی کویتی در دادگاه‌های ثبت احوال شیعی.

خ) درخواست تعطیلی روز عاشورا.

د) نامگذاری مدارس و موسسات با نام‌های شیعی.(⁽¹⁾)

1) ) همان.

فصل دوم: فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی شیعیان کویت

1- فرصت‌ها

•

فضای باز سیاسی موجود در کویت: شیعیان می‌توانند برای رشد سیاسی با برنامه‌ریزی اصولی در مؤلفه‌های سیاسی این کشور تأثیرگذار باشند.

•

حضور وزرای شیعه در کابینه دولت هرچند که کم رنگ است می‌تواند مشروعیت سیاسی شیعیان را تحقق بخشد.

•

حضور وزرای شیعه در کابینه دولت می‌تواند در مطالبات شیعیان در احقاق حقوق سیاسی و اجتماعی خود مؤثر باشد.

•

حضور شیعیان در سطوح میانی در برخی وزارتخانه‌ها مانند: وزارت آموزش و پرورش، آموزش عالی و دانشگاه کویت، به عنوان مسؤولان بخش‌های مختلف دانشگاهی؛ چه در سطح استادان و چه در فضای دانشجویی و داشتن اساتید برجسته و افراد صاحب نظر در عرضه علمی می‌تواند به بنیه علمی و سیاسی کمک کند و این حضور خوب و قابل قبولی است.

•

حضور نمایندگان شیعی در مجلس الامه کویت که تریبون خوبی برای اعلام نظر شیعیان در مورد مسائل جاری کشور است و می‌تواند در خنثی کردن تبلیغات ضد شیعی مؤثر باشد.

•

حضور شیعیان کویت در عرصه پارلمانی با داشتن نمایندگانی در مجلس، که می‌توانند در امور حکومتی این کشور مشارکت داشته باشند.

•

حضور شیعیان در صحنه سیاسی باعث می‌شود تا هویت خود را باز یافته و از انزوای سیاسی بیرون آمده و حقوق برابری با دیگران را مطالبه نمایند.

•

حضور شیعیان در مدیریت‌های مختلف کویت که باعث می‌شود زمینه بیشتر و نقش‌های حساس‌تر و با اهمیت‌تر را در مدیریت جامعه کویت، بیش از پیش داشته باشند.

•

حضور فعال نویسندگان و خبرنگاران شیعه از گرایشات و گروههای مختلف شاخص شیعه در مطبوعات کویت می‌تواند پشتیبانی خیلی خوبی در بیان و دفاع از خواسته‌های شیعیان باشد.

•

حضور نمایندگان شیعه در شورای‌های شهر و جمعیت‌های تعاونی باعث می‌گردد که شیعیان در امور کشور تأثیرگذار باشند.

•

دفاع شیعیان از کویت در طول تاریخ و مشارکت و دفاع آنان در مقابل تهدیدات خارجی از تمامیت ارضی و حاکمیت کویت: شیعیان با این کار می‌توانند اثبات هویت کویتی بودن خود را بنمایند و در مشارکت هر چه بیشتر شیعیان نسبت به وزن جمعیت خود در جامعه، در صحنه سیاسی و اجتماعی تأثیرگذار باشد.

•

هم پیمان بودن مدت‌های طولانی خانواده‌های تاجر و ثروتمند شیعیان کویت با خانواده حاکم آل صباح، که این امر به منزله بخشی از جبهة حاکم می‌تواند از به خطر انداختن منافع و امتیازات شیعیان جلوگیری کند و با وفا بودن آنها به کویت را ثابت نماید.

•

به رسمیت شناختن اقلیت شیعیان در کویت: با اجرای این طرح، شیعیان می‌توانند از سطح گسترده‌ای از حقوق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار باشند.

•

تعامل خوب میان شیعیان و اهل تسنّن کویت: جدا از برخی رفتارهای موردی از سوی برخی جریانهای افراطی تکفیری، باعث می‌گردد تبلیغات سلفی‌های تندرو علیه شیعیان را کاهش دهد.

•

راه اندازی مرکز گفتگو میان شیعیان و سنیان با هدف تقویت وحدت اسلامی و ترویج میانه روی و تسامح اسلامی، مرکز گفتگوی شیعه و سنی کویت می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

•

حسن رفتار و سلوک شیعیان، و وفاداری آنان به حاکمیت قانونی کشور، آنها را از جایگاه ویژه‌ای نزد حکام و امرای کویت برخوردار نموده است.

•

شیعیان نقش مهمی در امور اقتصادی و بازرگانی کویت ایفا کرده و آنان در قبضه در آوردن بخش اقتصادی این کشور تلاش می‌کنند و این می‌تواند فرصتی در تأثیرگذاری بر بخش‌های مختلف دولت باشد.

•

با استفاده از ماده یکم مشترک میثاق حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، شیعیان می‌توانند آزادانه موقعیت سیاسی خود را تعیین کنند و آزادانه به توسعه‌ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود بپردازند.

•

شیعیان با علاقه‌مندی به ایران و جمهوری اسلامی می‌توانند از هویت و حقوق خود دفاع نمایند و از انزوای سیاسی، هر چه بیشتر، نجات پیدا کنند.

•

داشتن مساجد و حسینیه‌ها و صدها دیوانیه می‌تواند بستر مناسبی برای فعالیت‌های

فرهنگی و تبلیغی و نیز برای حضور فراوان و گسترده مردم در این اماکن باشد و برای حفظ هویت دینی و ملی شیعیان مؤثر واقع گردد.

•

انسجام و فعالیت‌های فرهنگی خوب در میان استادان و دانشجویان شیعی با وجود انتساب به جریان‌ها و گروه‌های مختلف می‌تواند در تقویت بنیه علمی و سیاسی آنان تأثیرگذار باشد.

•

شیعیان کویت از فضای باز فرهنگی در کویت می‌توانند شخصیت‌های خود را در امور فرهنگی و دانشگاهی فعال نمایند و حضور جدی داشته باشند که این امر می‌تواند بر سیاست دولت در تغییر نگرش خود پیرامون شیعیان تأثیرگذار باشد.

• تعامل خوب میان شیعیان و سنیان غیرتندرو می‌تواند از هر گونه اختلافات فرهنگی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی جلوگیری کند و تبلیغات جریانهای افراطی تکفیری را کاهش دهد.

2- چالش‌ها

الف) چالش‌های درونی شیعیان

•

علی رغم حضور چند صده‌ی شیعیان در صحنه سیاسی کویت، دولت آنان را در تدوین سیاست یا ایفای هر نقشی در تدوین سیاست در سطح عالی کشور، مشارکت نمی‌دهد.

•

پراکندگی

سکونت شیعیان در کویت، در کسب آراء شیعیان ثأثیر منفی گذاشته است.

• حضور خارجی‌ها و تهاجم فرهنگ مبتذل غربی، فساد را در جامعه و در میان جوانان کویت به ویژه جوانان تحصیل کرده شیعه، ترویج داده و آنان را نیز به خطر انداخته است.

•

وجود اختلاف سیاسی میان شیعیان بر اثر تقلید از مراجع مختلف و در اثر نوع نگرش و رویکرد سیاسی کاملاً متنوع مراجع، خطوط افتراق در میان جامعه شیعی را پدید آورده است.

•

عدم وجود رهبری واحد در درون جامعه شیعی کویت و وجود اندک شیعیان برجسته‌ای که در مقام رهبری شهرتی فراگیر داشته باشند، باعث شده تا شیعیان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی اختلاف داشته باشند.

•

اختلاف در وحدت نظر و عدم همکاری منسجم در میان شیعیان؛ زیرا شیعیان سه دسته‌اند: شیعیانی که خواستار تغییر نظام سیاسی کویت‌اند، شیعیانی که در چارچوب نظام سیاسی کویت خواهان کسب حقوق خویش‌اند و شیعیانی که خواهان حفظ وضع موجود و نزدیک شدن به آل صباح‌اند که به لحاظ مالی در وضعیت مناسبی به سر می‌برند.

•

دیدگاه‌های مختلف گروه‌های شیعه درخصوص دولت، باعث شده دولت، حقوق سیاسی آنان را نادیده بگیرد.

•

اختلاف و تشتت بین گروه‌های مختلف شیعه، باعث کم شدن تعداد نمایندگان آنها در مجلس الامه شد زیرا هر گروه به نماینده مورد نظر خود رأی داده و آراء پراکنده گردید و همچنین این اختلاف باعث کاهش حضور آنان در صحنه‌های سیاسی دیگر مانند: مجلس، شورای شهر و... شده است و

دولت در عضویت شیعیان در شورای شهر بی‌توجه است و آنان را در انزوای سیاسی قرار داده است.

ب) چالش‌های میان دولت و شیعیان

•

عدم پذیرش شیعیان توسط دولت کویت در وزارتخانه‌های حساس مانند: وزارت خارجه و وزارت کشور و همچنین در پست‌های حساس، و نیز استخدام محدود آنان و برکناری آنان از مسؤولیت‌های حساس دولتی و نظامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران از چالش‌های روبروی دولت کویت است.

•

احساس خطر مسؤولان کویتی نسبت به فعالیت‌های بخشی از ایرانیان مقیم در این کشور که به نفع انقلاب اسلامی فعالیت می‌کنند و افکار و اندیشه‌های انقلابی را ترویج می‌کنند.

•

نظام خویشاوند سالاری در میان حکام کویت در عزل و نصب افراد جامعه که مختص جامعه‌ای قبیله‌گراست، عامل مضاعفی برای محدودیت اشتغال شیعیان در بخش دولتی شده است.

•

سوء ظن‌های دولت به شیعیان؛ همان قدر که نیروهای اجتماعی جامعه سنی در تعیین آینده شیعیان کویت نقش دارند، سوء ظن‌های نهفته رژیم هم در این امر سهیم است.

•

علی رغم شایستگی‌های بالا و علاقه‌مندی و پایبندی شیعیان به وطن و کشور و رهبران سیاسی، دولت آنان را از مناصب سیاسی دولتی، محروم و منزوی کرده است.

•

دولت کویت به شیعیان بدبین است و آنان را به تغییر نظام سیاسی این کشور و حمایت از نظام اسلامی ایران متهم می‌کند.

•

دولت کویت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، با شیعیان جهت کاهش نفوذشان، با احتیاط عمل می‌کند و از استخدام آنها در مسئولیت‌های حساس دولتی، ارتش و نیروی انتظامی خودداری می‌کند.

•

وجود نابرابری در فرصت‌ها و تبعیض دولت در استخدام شیعیان همچنان برجاست و شیعیان نمی‌توانند در بخش‌های حساس حکومتی مشغول به کار شوند و مهم‌تر از آن در حرکت به سوی پست‌های بالاتر به سقفی شیشه‌ای برخورد می‌کنند.

•

تبعیض دولت در میان سنی‌ها و شیعیان درخصوص انتشار کتاب، ساخت مساجد، فعالیت نشریات. و در چینش، تعداد حوزه‌های انتخاباتی پارلمان، به نفع سنی‌ها بوده است.

•

امروزه برخی از شیعیان مدعی‌اند که حکومت همواره سعی کرده تا از جامعه شیعه برای جلوگیری از پیدایش وحدت سیاسی در مقابل خاندان حاکم و تعمیق اختلافات میان سنیان و شیعیان استفاده کند.

•

دشمنی دیرینه دولت با شیعیان در شهادت مغنیه تجلی نمود؛ تعدادی از شیعیان را بازداشت و عده‌ای را تهدید به اخراج از کویت نمود.

•

تبلیغات منفی ضد شیعی رسانه‌ها از طریق نمایندگان، سیاستمداران و کتب سلفی‌های تندرو، نقشه‌ای است به منظور گسستن وحدت در میان جامعه شیعه و سنی.

• دولت کویت برای تغییر بافت جمعیتی شیعیان کویت به نفع اهل تسنّن، به قبایل سنی، تابعیت کویتی اعطا می‌کند.

پ) چالش‌های میان شیعیان و وهابی‌ها

•

تلاش وهابی های کویت در عدم شرکت دادن شیعیان در همایش‌های مذهبی در کویت.

•

چاپ کتاب های تکفیری ضد شیعی در کویت و متهم کردن آنان به رافضی بودن و اعتراض آنان به خواسته شیعیان برای ساخت مسجد و حسینیه؛ دولت کویت برای مسلط شدن بر جریانات اختلاف انگیز، در هر موردی تلاش می‌کند. در اثر فشار گروه های تندروی

وهابی، دولت از توزیع کتاب های شیعی

در نمایشگاه های بین‌المللی

کتاب کویت جلوگیری نمود.

•

حمله روزنامه‌های کویت به عقائد و مرجعیت شیعه، مجالس و دسته‌های حسینی و این مجالس را خرافات از غار درآمده خواندن.

•

گسترش وهابیت و افزایش چشم‌گیر شمار سلفی های تندرو در حاکمیت، مانع پذیرش شیعیان در دستگاه های دولتی

این کشور شده است.

• وهابی‌ها علیه شیعیان فعالیت ضد فرهنگی در قالب تضعیف مرجعیت و تشکل های دینی

می‌کنند. آنها مرجعیت را برای تحقق منافع و مصالح سیاسی شیعیان متهم می‌کنند.

• وهابی‌ها میان شیعیان و سنی های غیرسلفی ایجاد اختلاف می‌کنند و تأسیس وقف جعفری را مصیبت بزرگی توصیف نموده و خواستار جلوگیری از تأسیس آن شدند.

•

وهابی‌ها از فضای آزاد فرهنگی علیه شیعیان استفاده کرده و با نفوذ خود در دستگاه های دولتی کویت، عامل فشار علیه شیعیان می‌باشند.

•

فعالیت وکلای سلفی تندرو علیه نمایندگان مجلس به خاطر شرکت آنان در مراسم بزرگداشت شهادت عماد مغنیه و همراهی مقامات دولتی کویت در اجرای منویات آنان.

نتیجه اینکه، وهابی های کویت علیه شیعیان فعالیت های ضد فرهنگی، اجتماعی، مذهبی و سیاسی، می‌کنند و نفوذ زیاد آنان در دولت باعث شده، دولت هم واکنش علیه فعالیت های شیعی نشان دهد.

بخش چهارم: تجزیه و تحلیل، نتیجه‌گیری و پیشنهادات

همان‌طور که در فصول گذشته اشاره گردید، در این کتاب وضعیت شیعیان کویت نسبت به وزن جمعیتی آنان در جامعه این کشور مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در این زمینه، مؤلفه های ساختار سیاسی شامل قوای سه گانه، احزاب و قانون اساسی و مؤلفه های جامعه‌شناسی سیاسی شامل رابطه میان دولت، قدرت سیاسی و قدرت دولتی از یک سو و جامعه و قدرت اجتماعی گروه های اجتماعی

از سوی دیگر مورد تجزیه و تحلیل و ارزیابی واقع شده‌اند.

در این مرحله از تحقیق اطلاعات و داده‌ها در رابطه با هدف تحقیق و پاسخگویی به سؤالات و نیز ارزیابی فرضیه‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. همچنین در پایان، نتیجه‌گیری و پیشنهاداتی برای به دست آوردن جایگاه مطلوب توسط شیعیان ارائه گردیده است.

فصل اول: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت

یافته‌ها در این تحقیق در دو سطح جمع‌آوری اطلاعات از منابع مختلف همچون: کتاب، روزنامه، سایت و... و مصاحبه جمع آوری شده است. اطلاعات منابع به منظور پاسخ به هر یک از سؤالات تحقیق جمع‌بندی گردیده، سپس نتایج مصاحبه‌های کیفی انجام شده مربوط به هریک از سؤالات با یکدیگر جمع‌بندی شده و نهایتاً نتایج حاصله مربوط به هریک از سؤالات از مطالعات اسنادی و مصاحبه‌ها با یکدیگر ترکیب و نتیجه نهایی استخراج گردیده است.

1- بررسی نتایج مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان

الف) نتایج یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت:

نتایج بررسی مطالعات اسنادی نشان دهنده آنست که شیعیان در قدرت خاندان سلطنتی و امیر کویت (هرچند تعدادی از شیعیان به دولت نزدیک هستند). به جهت حفظ منافع خود و روابط فیما بین سهمی ندارند. این سهم در قوه قضائیه در حد صفر است و در قوه مجریه با توجه به تعداد وزرای شیعه (یک وزیر از نوزده وزیر کابینه و آن هم لیبرال بودن آن) و در قوه مقننه نیز حضور ده درصد آنان با در نظر گرفتن گرایش‌های فکری لیبرالیِ نیمی از آنان، سهم خیلی کم و ناچیزی محسوب می‌گردد. در بخش‌های نظامی و امنیتی هم حضور ضعیفی دارند.

سهم شیعیان در بخش‌های دیگر مانند: بنگاه‌های اقتصادی، روحانیون، احزاب سیاسی و عناصر علمی و دانشگاهی (آنان در این بخش‌ها به علت نفوذ وهابی‌ها در دستگاه‌های دولتی اعمال قدرت و نفوذ در دولت ندارند) و نیز با توجه به سهم جمعیتی‌شان، در ساختار سیاسی کشور حضور خوبی ندارند اما حضور خوبی در صحنه سیاسی دارند. لذا سهم سیاسی شیعیان در ساختار سیاسی کشور نسبتاً ضعیف است.

ب) نتایج نظرات جمع‌آوری شده از مصاحبه با خبرگان در مورد میزان قدرت شیعیان در کویت:

در این قسمت ابتدا عناصر قدرت در کویت با توجه به مطالعات محیطی مشخص شده سپس از خبرگان خواسته شده که اگر عامل یا عوامل دیگری را در نظر دارند بیان نمایند و آنگاه سهم هر یک از عوامل از قدرت را مشخص و نهایتاً سهم شیعیان از قدرت هریک از عوامل قدرت را ذکر نمایند. از جمع‌بندی نظرات به این نتیجه می‌رسیم که: سهم امیر کویت از قدرت به میزان 33 در صد، سهم قدرت قوه مجریه 13 درصد، سهم قدرت قوه مقننه 1/16 درصد، سهم قدرت قوه قضائیه 7/6 درصد، سهم قدرت بنگاه‌های اقتصادی 3/10 درصد، سهم قدرت N.G.O(⁽¹⁾)ها و مؤسسات مشابه 4 درصد، سهم قدرت روحانیون و سازمان‌های مذهبی 3/9 درصد و سهم قدرت احزاب سیاسی 6/7 درصد می‌باشد.

همچنین بر اساس نظرات خبرگان؛ سهم شیعیان از عناصر قدرت شامل میزان نفوذ شیعیان بر امیر کویت 3/0 درصد، میزان نفوذ شیعیان در قوه مجریه 9/1 درصد،

میزان نفوذ شیعیان در قوه مقننه 2/2 درصد، میزان نفوذ شیعیان در

قوه قضائیه 3/0 درصد، میزان نفوذ شیعیان در بنگاه‌های اقتصادی 7/3 درصد،

میزان نفوذ شیعیان در N.G.O‌ها و مؤسسات مشابه 5/1

درصد، میزان نفوذ شیعیان در روحانیون و سازمان‌های مذهبی 6/2 درصد و میزان نفوذ شیعیان در احزاب سیاسی 8/1 درصد

1) ) سازمانی با شخصیت‌های حقوقی مستقل، غیر دولتی، غیر انتفاعی و غیر سیاسی است که برای انجام فعالیت داوطلبانه با گرایش فرهنگی، اجتماعی، مذهبی و بشردوستانه بر اساس قانونمندی و اساس‌نامه مدون و رعایت چهارچوب قوانین موضوعه کشور و مفاد آئین نامه‌های اجرایی آن، فعالیت می‌کند.

می‌باشد.

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این قدرت‌ها

میزان سهم شیعیان

امیر کویت و خاندان سلطنتی

3/0

قوه مجریه

9/1

قوه مقننه

1/16

2/2

قوه قضائیه

7/6

3/0

بنگاه‌های اقتصادی عمده

3/10

7/3

N.G.O.ها و مؤسسات مشابه

5/1

روحانیون و سازمان‌های مذهبی

3/9

6/2

احزاب سیاسی

6/7

8/1

مجموع

100%

3/14%

جدول شماره (2): جمع‌بندی نظرات مصاحبه شوندگان خبره در مورد میزان سهم هر یک از عناصر قدرت در کویت و میزان سهم شیعیان در هر عنصر آن.

پ) ترکیبِ یافته‌های حاصله از مطالعات اسنادی و مصاحبه‌ها، پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان کویت:

نتایج بدست آمده از مجموع مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان، سهم شیعیان در قدرت را در مهم‌ترین عنصر قدرت یعنی امیر کویت خیلی ضعیف، در قوای سه گانه مجریه، مقننه و قضاییه ضعیف و در سایر عناصر قدرت غیر دولتی شامل احزاب سیاسی، بنگاه‌های اقتصادی، مؤسسات مذهبی و فرهنگی درحد متوسط ارزیابی می‌کنند، لذا در مجموع، میزان نقش شیعیان در عناصر کویت از نسبت 25 درصد سهم جمعیتی آنان، حد کمتری را نشان می‌دهد.

2- بررسی نتایج فرصت‌های پیش‌روی شیعیان

یافته‌های به دست آمده از طریق مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان در زیر ارائه می‌شود و برای پاسخ نهایی به این سؤال که: آیا شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟ یافته‌ها با هم ترکیب گردید و در نتیجه فرصت‌هایی که

شیعیان با آن روبرو هستند، مشخص گردید:

الف) فرصت‌های پیش روی شیعیان که از طریق مطالعات اسنادی به دست آمده است:

مهم‌ترین نتایج یافته‌های جمع‌آوری شده از مطالعات اسنادی پیرامون فرصت‌های پیش روی شیعیان بر اساس اکثریت آرا در زیر ارائه می‌گردد:

•

حضور وزرای شیعه در کابینه دولت (هر چند که کم رنگ است) می‌تواند به مشروعیت سیاسی شیعیان منجر شود.

•

حضور شیعیان در سطوح میانی در برخی از وزارتخانه‌ها می‌تواند در نفوذ شیعیان در این مؤسسات مؤثر باشد.

•

حضور نمایندگان شیعی در مجلس امت کویت می‌تواند در خنثی کردن تبلیغات ضد شیعه و برای اعلام خواسته‌های خود مؤثر باشد.

•

حضور شیعیان در دانشگاه کویت، به عنوان مسؤولان بخش‌های مختلف دانشگاهی و اعضای هیئت علمی نیز از فرصت‌های پیش روی آنان است.

•

مشارکت شیعیان در امور اجتماعی از طریق مؤسسات خیریه، فعالیت‌های فرهنگی و بنگاه‌های اقتصادی کویت می‌تواند از انزوای سیاسی آنان جلوگیری نموده و هویت خود را باز یابند.

•

اتحاد گروه‌های سیاسی شیعیان بدون در نظر گرفتن وابستگی مذهبی و اجتماعی می‌تواند در انتخاب رهبری واحد مؤثر باشد.

• وجود فضای باز سیاسی محدود در کویت در مقایسه با کشور‌های عربی، زمینه‌های رشد

سیاسی اقلیت‌های مذهبی، از جمله شیعه را فراهم نموده است.

•

وفاداری شیعیان به حاکمیت قانونی کشور، آنها را از جایگاه ویژه‌ای نزد حکام و امرای کویت برخوردار نموده است.

•

مشارکت شیعیان با دولت در امور دفاعی این کشور در مقابل حملات دشمن به کویت، باعث بهبود جایگاه آنان نزد خاندان حاکم گردیده است.

•

تعامل خوب میان شیعیان و اهل تسنّن کویت (جدا از تنش‌های موجود با سلفی‌های تندرو)، می‌تواند از هرگونه اختلافات فرهنگی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی جلوگیری کند و تبلیغات جریانهای افراطی تکفیری را خنثی نماید.

•

وجود امکانات گسترده جمهوری اسلامی ایران و علاقه‌مندی برای تقویت شیعیان، فرصت‌های مناسبی را برای شیعیان ایجاد می‌نماید.

ب) فرصت‌های پیشروی شیعیان که از طریق مصاحبه‌ها به دست آمده است:

مهمترین نتایج یافته‌های جمع آوری شده از مصاحبه با خبرگان پیرامون فرصت‌های پیش روی شیعیان، بر اساس اکثریت آرا در زیر ارائه می‌گردد:

•

امکانات و حضور شیعیان و ظرفیت‌های بالای اقتصادی آنان. (6 نفر)

•

حضور تعدادی از شیعیان در دولت و تعامل نسبی با آن. (4 نفر)

•

حضور شیعیان در عرصه پارلمانی. (4 نفر)

•

حضور شیعیان در عرصه علمی و فرهنگی. (3 نفر)

•

در اختیار داشتن مؤسسات رسمی خیریه فرهنگی و مذهبی. (3 نفر)

•

سیاست توازن در کویت از سوی دولت، جهت کنترل همزمان شیعیان و اهل تسنّن سلفی تندرو. (2 نفر)

•

سابقه تاریخی مثبت شیعیان در کویت، منجمله دفاع در مقابل حمله صدام. (2 نفر)

•

وجود احزاب سیاسی غیر رسمی شیعی. (2 نفر)

•

تعامل خوب میان شیعیان و سنی‌های غیر سلفی. (2 نفر)

•

همکاری با سازمان‌های حقوق بشر. (1 نفر)

•

انسجام و اتحاد داخلی در میان شیعیان. (1 نفر)

•

احترام به حاکمیت آل صباح که در ماده چهارم قانون اساسی کویت آمده است. (1 نفر)

•

استفاده از ماده ششم قانون اساسی کویت مبنی بر این که همه شهروندان کویتی در مقابل قانون، حقوق و امتیازات مساوی دارند و از این ماده جهت گرفتن حقوق سیاسی و اجتماعی خود استفاده می‌کنند، هر چند که شیعیان یک اقلیت هستند و بیشتر از یک ربع جمعیت کویت را تشکیل نمی‌دهند. در این ماده میان شهروند شیعی و سنی هیچ تفاوتی قائل نشده است. (1 نفر)

•

مهم‌ترین فرصت شیعیان این کشور همسایگی با کشور شیعه‌نشین ایران بوده که تقریباً با عنوان یک قدرت منطقه‌ای هم شناخته می‌شود. (1 نفر)

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی فرصت‌های پیش روی شیعیان:

نتایج یافته‌های جمع‌آوری شده از مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان پیرامون فرصت‌های پیش روی شیعیان که مهمترین آنها بر اساس اولویت دادن پاسخ به فرضیه‌های تحقیق است به شرح زیر می‌باشد:

1- وجود فضای باز سیاسی موجود درکویت در مقایسه با کشور‌های عربی،

زمینه‌های فعالیت محدود اقلیت‌های مذهبی و احزاب سیاسی را فراهم نموده است.

2- زمینه مناسب فعالیت شیعیان در بخش اقتصادی و وجود امکانات بالای اقتصادی و ثروتمند بودن آنان که باعث می‌گردد در مسائل کشور تأثیرگذار باشند.

3- وجود مشترکات اعتقادی و مذهبی و زمینه‌های همگرایی که معمولاً اقلیت‌ها در یک جامعه نسبت به هم احساس می‌کنند، جهت اتحاد میان شیعیان و ایجاد رهبری واحد.

4- چنانچه شیعیان بتوانند با اتحاد کلمه و پرهیز از تفرقه به وحدت نسبی برسند، زمینه ایفای نقش‌های حساس‌تر برای آنها در مدیریت جامعه کویت بیش از پیش فراهم خواهد شد.

5- حضور وزرای شیعه در کابینه دولت (هر چند که کم رنگ است) می‌تواند به مشروعیت سیاسی شیعیان تحقق بخشد.

6- حضور نمایندگان شیعه در مجلس امت کویت می‌تواند در خنثی کردن تبلیغات ضد شیعه و جهت اعلام خواسته‌های خود مؤثر باشد.

7- در اختیار داشتن مساجد و حسینیه‌ها و صدها دیوانیه و مؤسسات خیریه که بستر مناسبی برای فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغی و ارتباط سازمان یافته، مستمر و گسترده با

مردم را فراهم می‌سازد.

سابقه تاریخی مثبت شیعیان در کویت منجمله دفاع در مقابل حمله صدام و احترام آنان به قانون.

9- سیاست توازن در کویت از سوی دولت جهت کنترل همزمان شیعیان و اهل تسنّن سلفی تندرو.

10- تعامل خوب میان شیعیان و اهل تسنّن کویت (جدا از تنش‌های موجود

با سلفی‌های تندرو)،

می‌تواند از هرگونه اختلافات فرهنگی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی جلوگیری کند و تبلیغات جریان‌های افراطی تکفیری را خنثی نماید.

11- حضور شیعیان در دانشگاه کویت، به عنوان مسؤولان بخش‌های مختلف دانشگاهی و اعضای هیئت علمی و عرصه‌های علمی و فرهنگی کشور.

12- بر اساس منشور سازمان ملل، اقلیت‌ها حق تعیین سرنوشت داخلی و خارجی خود را در کشورشان خود دارند. افراد متعلق به این گروهها حق دارند به طور مؤثر در زندگی عمومی، اقتصادی، اجتماعی، دینی و فرهنگی شرکت کنند و سازمانهایشان را تشکیل دهند.

13- شیعیان کویت بر اساس منشور فوق می‌توانند آزادانه جایگاه سیاسی خود را تعیین و توسعه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شان را دنبال کنند.

14- وجود امکانات گسترده جمهوری اسلامی ایران و علاقه‌مندی این کشور برای تقویت شیعیان، فرصت‌های مناسبی را برای شیعیان کویت ایجاد می‌نماید.

3- بررسی نتایج چالش‌های پیش روی شیعیان

یافته‌های به دست آمده از طریق مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان درباره چالش‌های پیش‌روی شیعیان در زیر ارائه می‌شود و برای پاسخ نهایی به این سؤال که: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟ این یافته‌ها با هم ترکیب شده و در نتیجه، چالش‌های عمده‌ای که شیعیان با آن روبرو هستند، مشخص گردید.

الف) چالش‌های پیش روی شیعیان از طریق جمع‌آوری مطالعات اسنادی:

مهمترین نتایج یافته‌های جمع‌آوری شده از مطالعات اسنادی پیرامون چالش‌های پیش‌روی شیعیان، بر اساس اکثریت آرا در زیر ارائه می‌گردد:

•

اختلاف نظر میان شیعیان و پراکندگی سکونت شیعیان در کویت، در مؤثر واقع شدن آراء شیعیان در انتخابات ثأثیر منفی گذاشته است.

•

عدم وجود رهبری واحد و وجود اختلاف سیاسی میان شیعیان بر اثر تقلید از مراجع مختلف با نوع نگرش و رویکرد سیاسی کاملاً متنوع.

•

حضور خارجی‌ها و تهاجم فرهنگی مبتذل غربی، فساد را در جامعه و در میان جوانان کویت، به ویژه جوانان تحصیل کرده شیعه ترویج داده و آنان را نیز به خطر انداخته است.

•

علیرغم وجود درصد قابل توجه جمعیتی شیعیان، دولت آنان را در تدوین سیاست در سطح عالی کشور مشارکت نمی‌دهد.

•

برخورد تبعیض‌آمیز دولت میان سنی‌ها و شیعیان در انتشار کتاب‌های شیعه، ساخت مساجد، فعالیت نشریات و چینش تعداد حوزه‌های انتخاباتی پارلمان به منظور در انزوا قرار دادن شیعیان.

•

دولت کویت برای تغییر بافت جمعیتی شیعیان کویت به نفع اهل تسنن، به قبایل سنی، تابعیت کویتی اعطا می‌کند، ولی شیعیان کویت را از حق تابعیت محروم نموده است.

•

محدودیت پذیرش شیعیان در وزارتخانه‌های حساس مانند وزارت خارجه و وزارت کشور و پرهیز از بکارگیری در پست‌های حساس دولتی و نظامی بالاخص در دوره زمانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران.

•

احساس خطر مسؤولان کویتی نسبت به فعالیت‌های بخشی از ایرانیان مقیم در این کشور که به نفع انقلاب اسلامی فعالیت می‌کنند و افکار و اندیشه‌های انقلابی را ترویج می‌نمایند.

•

سوءظن‌های دولت و نیروهای اجتماعی جامعه سنی تندرو به شیعیان کویت.

• تلاش وهابی‌های کویت در شرکت ندادن شیعیان در همایش‌های مذهبی در کویت، چاپ کتاب‌های تکفیری ضد شیعی و متهم کردن آنان به رافضی بودن و اعتراض به خواسته شیعیان برای ساخت مسجد و حسینیه در کویت و مسلط شدن دولت کویت بر جریانات اختلاف انگیز در هر مورد.

•

حمله روزنامه‌های کویت به عقائد و مرجعیت شیعه و به مجالس و دسته‌های حسینی و این مجالس را خرافات از غار درآمده خواندن و حمایت دولت از آنان.

•

وهابی‌های کویت؛ فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، مذهبی و سیاسی بر ضد شیعیان را به صورت سازمان یافته اجرا می‌کنند و نفوذ زیاد آنان در دولت باعث شده دولت هم علیه فعالیت‌های شیعی واکنش نشان دهد.

•

رسانه‌های نمایندگان و سیاستمداران و کتب سلفی‌های تندرو، تبلیغات منفی ضد شیعی به منظور گسستن وحدت در میان جامعه شیعه و سنی است.

•

گسترش وهابیت و افزایش چشم گیر شمار سلفی‌های تندرو در حاکمیت، مانع پذیرش شیعیان در دستگاه‌های دولتی این کشور شده است.

ب) چالش‌های پیش روی شیعیان، جمع‌آوری شده از طریق مصاحبه‌ها:

مهم‌ترین نتایج یافته‌های جمع آوری شده از مصاحبه با خبرگان پیرامون چالش‌های پیش روی شیعیان، بر اساس اکثریت آرا در زیر ارائه می‌گردد:

•

تشتت و عدم هماهنگی و اختلاف در میان شیعیان و نداشتن یک رهبر واحد. (5 نفر)

•

عدم بهره برداری از فرصت‌ها. (2 نفر)

•

وجود موانع متعدد دولتی در رسیدن شیعیان به سمت‌های دولتی و تأثیر ناچیز حضور عناصر محدود راه یافته به دولت. (6 نفر)

•

اعمال قانون انتخابات با جهت‌گیری غیر مؤثر شدن نقش شیعیان. (3 نفر)

•

تغییر ترکیب جمعیت با طرح‌های مختلف منجمله عدم اعطای تابعیت به شیعیان کویت. (3 نفر)

•

عدم نفوذ شیعیان در حاکمیت، علی رغم حضور محدود و صوری. (2نفر)

•

چالش مذهبی، وجود سلفی‌ها و وهابی‌ها. (7 نفر)

•

اعمال فشار و تهاجم فرهنگی و سیاسی علیه شیعیان با ابزار‌های داخلی، منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای. (3 نفر)

•

قرار گرفتن شیعیان در شرایط انزوای نسبی سیاسی اجتماعی. (2 نفر)

•

شیعیان این کشور از نژادها و زبانهای مختلف و عموماً مهاجر بوده و پیوند دادن این گروه‌ها به هم بسیار مشکل می‌باشد. (1 نفر)

•

سیاست منطقه‌ای و ناسیونالیستی افراط گرایان سنی. (1 نفر)

•

ساختار قبیله‌ای در کویت و نفوذ آنان در دستگاه‌های دولتی. (1 نفر)

•

پیروزی انقلاب اسلامی ایران و حساسیت دولت از نفوذ شیعیان در دولت. (1نفر)

• عدم مطالبه خواسته‌های شیعیان توسط تجار شیعی طرفدار دولت که در چهار قرن اخیر تاکنون به دولت نزدیک هستند. (1 نفر)

پ) جمع‌بندی نتایج نهایی چالش‌های پیش روی شیعیان:

پس از بررسی چالش‌های بدست آمده از مطالعات اسنادی و مصاحبه با خبرگان و دسته‌بندی

و تلفیق موارد همگون، چالش‌های اساسی فراروی شیعیان در کویت به شرح زیر حاصل گردیده است.

1- شیعیان کویت باید همت خود را در راه حفظ هویت جامعه‌ی شیعی به کار گیرند.

2- اختلاف و تشتت بین گروه‌های مختلف شیعی که باعث کم شدن تعداد نمایندگان آنان در مجلس امت می‌شود.

3- عدم وجود رهبری واحد و منسجم نبودن شیعیان به دلیل تفاوت‌های قومی، تقلید از مراجع مختلف و گرایش‌های سیاسی متفاوت.

4- نظام قومیتی و خویشاوندسالاری در میان حکام کویت و جلوگیری از رشد قدرت سایر قومیت‌ها و مذاهب که حاکمیت آنان را با چالش مواجه نماید.

5- طرح‌های دولت جهت تغییر بافت جمعیتی مردم کویت با عدم اعطای هویت کویتی به شیعیان و طرح‌های انتخابات با گرایش بی‌اثر نمودن رأی شیعیان و سایر موارد مشابه.

6- گسترش وهابیت و سلفی‌های تندرو در حاکمیت و محدود نمودن مشارکت شیعیان در مناصب دولتی.

7- تهاجم تبلیغاتی رسانه‌های کویتی که تحت تأثیر سیاست‌های قدرت‌های خارجی وهابیت و سلفی‌ها می‌باشند علیه شیعیان و فعالیت‌های مذهبی آنها نظیر ساخت مساجد و اجرای برنامه‌های مذهبی، چاپ و انتشار کتب و نشریات مذهبی، در جهت منزوی ساختن آنان.

8- فشارهای سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای معارض با شیعیان، جهت جلوگیری

از توسعه نفوذ شیعیان در کویت.

9- عدم مطالبه خواسته‌های شیعیان توسط تجار شیعی طرفدار دولت که در چهار قرن اخیر تاکنون به دولت نزدیک هستند.

فصل دوم: پاسخ به سؤالات تحقیق

سؤال اول: سهم شیعیان در هریک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

با توجه به وزن جمعیتی 25 درصدی شیعیان کویت که یک اقلیت قابل توجهی در این جامعه را تشکیل می‌دهند، ضرورت ایفای نقشی معادل یک چهارم قدرت سیاسی در دستگاه دولتی، مورد انتظار می‌باشد، در حالی که نتایج حاصل از تحقیق، بیانگر نقش 7/4 درصدی شیعیان در ارکان قدرت دولتی، و میزان نفوذ 6/9 درصدی در عناصر قدرت غیر دولتی می‌باشد. از این‌رو، ارتقای جایگاه شیعیان در ساختار قدرت دولت کویت به میزان حداقل 3 برابر وضع موجود، ضروری می‌باشد.

سؤال دوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

از نتایج یافته‌های به دست آمده از مطالعات اسنادی و مصاحبه‌ها، فرصت‌های پیش‌روی

شیعیان که برای رسیدن آنها به وضعیت مطلوب خود مؤثر می‌باشد عبارتند از: وجود فضای باز سیاسی در کویت، حضور وزرای شیعه در کابینه دولت، حضور تعداد محدودی از شیعیان در دولت و تعامل نسبی با آن، حضور شیعیان در سطوح میانی در برخی از وزارتخانه‌ها، حضور نمایندگان شیعه در مجلس امت کویت، سیاست

توازن در کویت از سوی دولت جهت کنترل

همزمان شیعیان و اهل تسنّن سلفی تندرو، حضور شیعیان در عرصه علمی و فرهنگی، مشارکت شیعیان در امور اجتماعی از طریق مؤسسات خیریه، فعالیت‌های فرهنگی و بنگاه‌های اقتصادی کویت، اتحاد گروه‌های سیاسی شیعیان بدون در نظر گرفتن وابستگی مذهبی و اجتماعی، وجود احزاب سیاسی غیر رسمی شیعی و وفاداری شیعیان به حاکمیت قانونی کشور.

همچنین

سابقه تاریخی مثبت شیعیان در کویت، از جمله: دفاع در مقابل حمله صدام، تعامل خوب میان شیعیان و اهل تسنّن کویت، زمینه مناسب فعالیت شیعیان در بخش اقتصادی، در اختیار داشتن مؤسسات رسمی خیریه فرهنگی و مذهبی، در

اختیار داشتن مساجد و حسینیه‌ها و صدها دیوانیه و وجود امکانات گسترده جمهوری اسلامی ایران، می‌تواند در نفوذ شیعیان در این مؤسسات مؤثر باشد تا از انزوای سیاسی آنان جلوگیری می‌کند و هویت خود را نیز باز یابند. تعامل خوب میان شیعیان و سنی‌ها غیر تندرو می‌تواند از هرگونه اختلافات فرهنگی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی جلوگیری کند و تبلیغات جریانهای افراطی تکفیری را خنثی نماید.

همچنین علاقه‌مندی شیعیان برای تقویت خود، فرصت‌های مناسبی ایجاد می‌کند که این فرصت‌ها می‌تواند برای رسیدن شیعیان به جایگاه و وضعیت مطلوب خود در جامعه کویت مؤثر باشد از جمله مشروعیت سیاسی شیعیان را تحقق بخشد.

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

از نتایج یافته‌های به دست آمده‌ی اسناد کتابخانه‌ای و مصاحبه‌ها این مطلب روشن می‌شود که چالش‌هایی پیش روی شیعیان وجود دارد که مانع نفوذ و حضور شیعیان در سیستم‌های دولتی شده است و عمده این چالش‌ها عبارتند از: اختلاف نظر میان شیعیان و پراکندگی سکونت شیعیان در کویت و ثأثیر آن در آراء شیعیان، عدم وجود رهبری واحد، وجود اختلاف سیاسی میان شیعیان، اعمال قانون انتخابات با جهت‌گیری غیر مؤثر شدن نقش شیعیان، عدم مشارکت شیعیان از طرف دولت در

تدوین سیاست در سطح عالی کشور، حضور خارجی‌ها و اعمال

فشار علیه شیعیان و تهاجم فرهنگی مبتذل غربی و ترویج فساد در جامعه و در میان جوانان کویت به ویژه جوانان تحصیل کرده، محدودیت پذیرش شیعیان در وزارتخانه‌های حساس،

عدم نفوذ شیعیان در حاکمیت علی رغم حضور محدود و صوری، قرار گرفتن در شرایط انزوای نسبی سیاسی و اجتماعی، برخورد تبعیض‌آمیز دولت در میان سنی‌ها و شیعیان، گسترش وهابیت و افزایش چشم‌گیر شمار سلفی‌های تندرو در حاکمیت، حمله روزنامه‌های کویت به عقائد و مرجعیت شیعه و به مجالس و دسته‌های حسینی، وهابی‌های کویت

و فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، مذهبی و سیاسی آنها بر ضد شیعیان که به صورت سازمان یافته اجرا می‌شود، تغییر ترکیب جمعیت با طرح‌های مختلف منجمله عدم اعطای تابعیت به شیعیان کویت، عدم بهره برداری از فرصت‌ها و چالش مذهبی.

فصل سوم: نتیجه‌گیری

1- نتایج بدست آمده از بررسی جایگاه سیاسی شیعیان در ساختار سیاسی کویت در این تحقیق نشان می‌دهد که وضعیت سیاسی آنان نسبت به وزن جمعیتشان در ساختار سیاسی این کشور ناچیز است.

2- فرصت‌ها و چالش‌های به دست آمده در این تحقیق نشان می‌دهد شیعیان کویت می‌توانند از کم کردن این چالش‌ها و استفاده از فرصت‌ها جهت افزایش قدرت سیاسی خود بهره‌برداری کنند.

3- نتایج فوق نشان می‌دهد که: فضای نسبتاً باز سیاسی کویت از فرصتهای مناسب شیعیان در افزایش قدرت سیاسی خود در این کشور می‌باشد. از سویی فقدان رهبری، حساسیت دولت و نفوذ سلفی‌های تندرو در دولت، از چالش‌های اصلی آنها است.

فصل چهارم: پیشنهادات

1- شیعیان باید تلاش نمایند تعریف مشترک از موجودیت ملی و دینی خود با جامعه کویت را در عین حفظ هویت مذهبی ارائه نموده و با حضور مؤثر و سازنده در جامعه، به تثبیت این هویت عینیت بخشند.

2- شیعه کویت بایستی به فکر تمرکز بر محور رهبری واحد باشند تا در اتخاد مواضع و پیگیری مطالبات با قدرت بیشتری برخورد نمایند.

3- شیعیان باید ابتدا زیر ساختارهای اساسی را فراهم نمایند که تثبیت نمودن حق شهروندی شیعیان از آن جمله می‌باشد و مشارکت در پارلمان و حکومت در چارچوب قانون، نیازمند تثبیت شدن شهروندی است.

4- اتحاد میان گروه‌های سیاسی شیعیان بدون در نظر گرفتن وابستگی مذهبی و اجتماعی، باعث می‌شود هویت خود را در جامعه کویت حفظ کنند.

5- از توسعه ارتباطات حساسیت‌زا و یا ارائه یک روش ارتباطی تحریک‌کننده پرهیز گردد.

6- تلاش برای همزیستی مسالمت‌آمیز با دیگر نحله‌های فکری در کویت.

7- انسجام کارهای فرهنگی در میان شیعیان و اقدام به اطلاع رسانی گسترده و شفاف.

8- توافق در میان شیعیان بر هوشیار بودن در برابر تبلیغات سوء که توسط دشمن

علیه آنان انجام می‌شود.

9- ارائه تصویر روشنی از وفاداری شیعیان نسبت به یکدیگر و به دور از هرگونه پنهان‌کاری از خود در رفتار و کردار و اجتناب از هرگونه اقدام تفرقه‌افکنانه در ابعاد مختلف.

10- تلاش برای اعتماد‌سازی با دولت، با رعایت تمام مبانی و ارزش‌های دینی و مذهبی.

11- بالا بردن میزان تحصیلات، میزان قدرت مالی و حضور فعال در مراکز آموزشی به ویژه در دوره ابتدایی و دبیرستانی.

12- شرکت جدی و همه جانبه در فعالیت‌های سیاسی و انتخابات‌های متعدد.

13- تشکیل کار گروه‌های علمی، فرهنگی، اقتصادی و مذهبی با رویکرد ترقی‌خواهانه.

14- بیان مظلومیت‌ها و محدودیت‌ها برای افکار عمومی و برخورد عاقلانه با جریانات سیاسی موجود در صحنه.

15- بیان حقایق آرمانی شیعی جهت جلوگیری از شیعه‌ستیزی و شیعه‌گریزی با استفاده از انجمن‌های فرهنگی در نشر و تبلیغ امور فرهنگی و مذهبی.

16- آسیب‌شناسی جوامع شیعی و تلاش جهت ارتقاء سطح کمی و کیفی مناطق شیعه‌نشین.

17- اتحاد و پشتکار جدی در سیاست‌گذاری‌های لازم در پیشبرد جامعه شیعی کویت.

18- تبلیغ امور فرهنگی و فکری ناب با استفاده از حسینیه‌ها و مساجد و دیوانیه‌ها.

19- ترویج دروس مذهبی و فرهنگی توسط شخصیت‌های دینی و فرهنگی در قالب تشکیل جلسات، همایش‌ها، سمینارها و کنفرانس‌ها.

20- حضور شیعیان در همایش‌ها و کنفرانس‌های اسلامی در داخل و خارج، جهت معرفی و تماس شیعیان با دیگر ملل کشورهای خارجی.

21- معرفی شیعه از طریق رسانه‌ها و مطبوعات و نوشتن مقالات در هر مناسبتی، و شرکت در مناظره‌های تلویزیونی با افراد مخالف.

22- عمل نمودن به مسائل فقهی و شرعی جهت درس گرفتن دیگران از آنان.

23- ساختن کتابخانه‌ها با تجهیزات کامپیوتر جهت معرفی مذهب شیعه و استفاده از تکنیک‌های تبلیغاتی روز.

24- شیعیان برای احقاق حقوق خود باید از فرصت‌های قانونی

استفاده کنند، فعالیت‌های شیعیان باید عمدتاً

در چارجوب‌های قانونمند صورت گیرد و از درگیر شدن با دولت پرهیز نمایند.

25- شیعیان باید از رویکردهایی که به جنگ طائفه‌ای منجر می‌شود به شدت پرهیز نمایند؛ زیرا اولاً قدرت حاکمیت و تسلط آنان بر اوضاع بسیار زیاد است و ثانیاً چنین رویکردی به اتحاد سلفی‌ها و حاکمیت منجر شده و وضعیت نامطلوب‌تری را برای شیعیان رقم می‌زند.

26- برای خنثی نمودن دیدگاه‌ها و تبلیغات ضد شیعی، با ارائه عملکردهای مثبت و بهره برداری از تمامی ابزار تبلیغاتی به صورت مستمر تلاش نمایند.

27- تعامل خوب میان شیعیان و سنیان غیرتندرو می‌تواند از هرگونه اختلافات فرهنگی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی جلوگیری کند و تبلیغات جریانهای افراطی تکفیری را کاهش دهد.

28- با تشکیل N.G.O ها و تشکل‌های قانونی، جایگاه خود را در جامعه کویت گسترش دهند.

29- از مزیت‌های ارتباط با جمهوری اسلامی ایران باید به شکل هوشمندانه بهره‌مند شوند لیکن این ارتباط باید دارای چارچوبی قانونمند و هم راستا با طرح‌های توسعه ارتباطات کشور کویت با همسایگان من جمله جمهوری اسلامی ایران باشد.

30- ارتقای سطح کیفی شیعیان در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی.

1- منابع و مآخذ

الف) کتاب‌های فارسی

1- آخوند فرج، عبدالرضا، شناخت کشورهای اسلامی، شرکت چاپ و نشر ایران، 1380 ه- ش.

2- آقا بخشی و افشاری راد، علی و منیر، فرهنگ علوم سیاسی، نشر چاپار، 1386، ه- ش.

3- ترابی، علی، آشنایی با امارات، 1379.

4- کاظمی دینان، مرتضی، علل خیزش شیعیان حاشیه‌ی خلیج فارس، مؤسسه شیعه شناسی، 1388 ه- ش.

5- لک زایی، شریف، حقوق و اختیارات اقلیت‌ها، فصلنامه دانشگاه امام صادق×، 1383 ه- ش.

6- متقی زاده، زینب، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس، مؤسسه شیعه شناسی، 1384 ه- ش.

7- محجوب، محمود، گیتا شناسی کشورها، مؤسسه گیتا شناسی، 1364 ه-.ش.

8- محمدی، منوچهر، بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385 ه-.ش.

9- حیدر دره، مبانی جغرافیای سیاسی، انتشارات سمت، 1385 ه-.ش.

10- شوتار سوفی، شناخت و درک مفاهیم جغرافیای سیاسی، سید حامد رضیئی، انتشارات سمت، 1386 ه-.ش.

11- سیفی، حسن، آشنایی با کشور کویت، انتشارات مرکز آموزش صیاد شیرازی، 1386 ه-.ش.

12- عزیزی، ستار، حمایت از اقلیت‌ها در حقوق بین‌الملل، انتشارات نور، 1385 ه-.ش.

13- فولر، گراهام ای، شیعیان عرب مسلمانان فراموش شده، خدیجه تبریزی، مؤسسه شیعه شناسی، 1384 ه-.ش.

14- رودباری، لواء، شناسنامه کویت، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت خارجه، 1375 ه-.ش.

15- توال، فرانسوا، ژئو پلتیک شیعه، کتایون ناصر، انتشارات ویستار، 1384 ه-.ش.

16- توال، فرانسوا، ژئو پلتیک شیعه، عبد الرضا قاسم آقا، نشر آمن، 1379 ه-.ش.

17- خوبروی، پاک، اقلیت‌ها، نشر شیرازه، 1380 ه-.ش.

ب) کتاب‌های عربی

1- جمال، عبد المحسن یوسف، لمحات من تاریخ الشیعه فی الکویت، دار النبأ للنشر والتوزیع، 2005م.

2- الغزالی، صلاح محمد عیسی، الجماعات السیاسیه الکویتیه فی قرن (1910 - 2007) کویت، 2007م.

3- جزوه جنبش توافق ملی اسلامی، نقش جنبش‌های سیاسی در کویت، از کتاب دکتر سامی الخالدی، 2002م.

پ) مقالات

1- احمد وند، علی محمد، کارگاه مدیریت استراتژیک، 1387 ه-.ش.

2- صادقی، شیعیان کویت، وزارت خارجه، 1387 ه-.ش.

ت) منابع اینترنتی

1- آفتاب، مراسم شهید مغنیه در کویت، 29/11/1386، سایت (www.aftab.ir).

2- الدعوه، 21/3/2008، سایت الدعوه نت.

3- القبس، کویت، 24/12/2005، سایت روزنامه القبس.

4- انصار نیوز، مراسم شهید مغنیه در کویت، 18/12/1386، سایت (www.ANSARNEW).

5- ابنا، نبذه عن الوقف الجعفری فی الکویت، دبیرخانه اوقاف، 19/7/2007، سایت (www.ABNA.iR)

6- جواد- محمد، دیوانیه‌ها در کویت، 16/5/1386، سایت رسانه

7- جزوه مقالات سیاسیون کویت، 1387، قرارگاه نوح

8- جمهوری - روزنامه، انتخابات مجلس الامه کویت، 1388، سایت روزنامه جمهوری.

9- دهقانی - ناصر، پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان کانون بیداری جهان،1387، سایت خبرگزاری ایسکا نیوز

10- ولی عصر، توزیع کتابی در اهانت به مذهب تشیع در کویت، 20/10/1387، سایت

(www.valiasr_aj.com).

11- ویکی پدیا، جایگاه کشور کویت روی نقشه، سایت دانشنامه آزاد، 19/فوریه/2009.

12- ولایتی، فرق شیعه، مؤسسه شیعه شناسی، 1385، سایت (www.shia-news.com).

13- ویکی پیدیا، 1388، سایت ویکی پیدیا

14- حوزه نت، 1386، سایت حوزه نت

15- حسین، تاسیس جمعیت سیاسی جدید، 1/4/1385، سایت (salaf.blogfa.com).

16- حسین، فتنه‌گری در کویت، خبرگزاری مهر، 1385، سایت (salaf.blogfa.com).

17- حبیبی، احمد، عدم شرکت شیعیان در همایش وحدت اسلامی، 18/12/1386، سایت خبرگزاری رسا.

18- حسین، مقابله با وهابی‌های کویت، خبر گزاری مهر، 1/4/1385، سایت (salaf.blogfa.com).

19- حبیبی، احمد، عدم دعوت شیعیان در همایش، 25/8/1386، سایت (yarebihamta.mihanblog.com).

20- الحسنی - محمد علی، راه اندازی مرکز گفتگوهای شیعه و سنی کویت، 3/9/1387، سایت (www.furdnnews.ir).

21- یا حسین، تخریب مسجد، 19/7/2007، سایت یا حسین

22- کارگزاران، سلفی‌ها دشمنان شیعیان 6/3/1387، سایت کارگزاران

23- کوهساری، مفید، تأملاتی پیرامون شیعیان کویت، سال 1386، سایت (www.persagoo.com).

24- مرکز پژوهشی استراتژیک آمریکا، نقش اقتصادی و بازرگانی شیعیان کویت، 1387، سایت (www.shia-news.com).

25- میهن بلاگ، فیلم سریال (للخطایا ثمن)، سایت شیعه نیوز، 2/6/1386، سایت (www.mihanblog.com).

26- مدنیان و کجباف، 18/2/1387، سایت (www.foroneiran.com).

27- مرادی، شهاب، کویت چند حسینیه دارد، 15/2/1385، سایت (www.shahab.moradi.ir)

28- مرادی، شهاب، مذهب رسمی کویت، 1385، سایت (www.shahab.moradi.ir)

29- مدیر، حقوق اقلیت‌ها، 29/3/1387، سایت نوگرا

30- مرکز تحقیقات اندو تیربل آمریکا، نقش اقتصادی و بازرگانی شیعیان، شیعه نیوز، 1387، سایت (www.shia-news.com)

31- محمدی، اخراج شیعیان، 1386، سایت خبرگزاری مهر.

32- نور پرتال، جایگاه حضور شیعیان،30/8/1287، سایت (www.noorportal.net)

33- نور پرتال، فعالیت پارلمانی شیعیان، 30/8/1387، سایت (www.noorportal.net)

34- نوگرا، حمایت از اقلیت‌ها در حقوق بین الملل، 29/3/1387 (www.noorportal.net)

35- نور پرتال، نفوذ وهابیت تکفیری در دولت، 30/8/1387، سایت (www.noorportal.net)

36- ستبر، ساسان، فرآیند نهادینه شدن تبعیض علیه اقلیت‌ها، 16/9/2007، سایت (www.foroneiran.com)

37- عزیزی - آرش، جهان، درس‌های دمکراسی کویتی، 9/3/1387، سایت (www.kargozaaran.com)

38- علی - محمد، اقلیت‌ها و حقوق بین الملل، سایت هوگر، 7/3/1385، سایت (www.hogr.com)

39- عزیزی - ستار، کتاب حمایت از اقلیت‌ها در حقوق بین الملل، انتشارات نور، سال 1385- 8/9/2008، سایت (iranbar.org)

40- علوم فرهنگی، تعیین علی محمد المؤمن به سمت ریاست ستاد ارتش، 2006، سایت علوم فرهنگی.

41- فراهانی، حمله وهابیان به خواسته‌های شیعیان در کویت، 16/8/1386، سایت (www.go.blogfa.com)

42- فرحان، ناصر، سریال للخطایا ثمن، 2007، سایت (www.abna.ir)

43- فریدند، بازداشت المهری، 6/12/1384 (www.faridnad.blogfa.com)

44- فرحان، سوار شدن دولت بر موج اختلافات، 16/8/1381، سایت (www.abna.ir)

45- صبح ایران، راز خاندان آل صباح، 14/12/1386، سایت ابتکار

46- روزنامه الوطن، انتصاب یک شخصیت شیعی در کویت، 9/1386، سایت (www.persagoo.com)

47- روزنامه الوطن کویت، حمله به مراسم عزاداری شیعیان، 16/8/1386، سایت (www.go.blogfa.com)

48- شیعه آنلاین، بازداشت سه نماینده کویتی، سایت گلف نیوز، 29/12/1386، سایت (www.Shia.online.ir)

49- شیعه نیوز، جلوگیری از توزیع کتب شیعی،26/8/1386، سایت (www.shia-news.com)

50- شیعه نیوز، محدود کردن فعالیت‌ها مذهبی شیعیان در کویت، 12/10/1387 (www.shia-news.com)

51- شیعه نیوز، جزئیات سریال ضد شیعی للخطایا ثمن، سایت جهان نیوز، 22/5/1387، سایت (www.shia-news.com)

52- شبکه آنلاین، همایش وقف جعفری، 2/1/1388، سایت (www.onlian.com)

53- شبکه آنلاین، بازداشت شیعیان المعتوق، 19/12/1386، سایت (www.onlian.com)

54- تشیع، پیشینه شیعیان، 1388، سایت (www.shia-news.com)

55- شیخ صدوق، حقوق اقلیت‌ها در اسلام، ح3، ص 123

56- شبکه سنی‌ها، وقف جعفری، 2003، سایت سنی‌ها

57- شیعه نیوز، کنترل خطبه‌های نماز جمعه، 12/10/1387، سایت (www.shia-news.com)

58- شیعه نیوز، ممنوعیت شیعیان در نمایشگاه کتاب، 26/ 8/1386، سایت (www.shia-news.com)

59- شیعه نیوز، نیروهای امنیتی کویت، خبرگزاری فارس، 1386، سایت (www.shia-news.com)

60- خبرگزاری مهر، تصمیم کویت بر اخراج شیعیان از کویت، 13/12/1386، سایت روزنامه المستقبل.

61 - خان محمدی، موسسه شیعه شناسی، 12/10/1387، سایت (www.shia-news.com)

62- خالدی- سمانه، اقلیت، پژوهشکده باقر العلوم، سال 1387، سایت (www.pajoohe.com)

63- خبر گزاری فارس، آماده باش نیروهای امنیتی کویت، 21/12/1386، سایت (www.shia-news.com)

64- خبر گزاری مهر، اخراج شیعیان، 13/12/1386، سایت خبرگزاری مهر

65- خبرگزاری مهر، تعطیل روز عاشورا، 25/10/1386، سایت (www.irancuiture.oeg)

66- طباطبایی، ندا، حقوق اقلیت‌ها در اسلام، اماکن مذهبی اقلیت‌ها، سال 2007، سایت (www.noorportal.net)

67- طباطبایی، ندا، اماکن مذهبی اقلیت‌ها، سال 1386، سایت (www.noorportal.net)

68- غلام رضا کیانی، وفا غفاریان، ماهنامه تدبیر، 2/10/1385، سایت (www.HARKAT.com)

2- ضمائم

مصاحبه با خبرگان و متخصصان

در این بخش جهت تقویت و غنا بخشیدن به مطالب تحقیق و تطبیق مطالب حاصله با مطلب ارائه شده در این تحقیق، با تعدادی از خبرگان علمی پیرامون وضعیت سیاسی شیعیان و جایگاه و نقش آنان در عرصه سیاسی کویت در چارچوب سؤال‌های مطرح شده مصاحبه‌ای انجام شد. در این مصاحبه‌ها مطالب و نتایج مطلوبی به دست آمد که با نتایج تحقیق همخوانی دارد. همچنین، نتایج و مطالب مشترک مصاحبه شوندگان و نیز نتایج فرم تکمیلی سهم شیعیان در قدرت و حاکمیت کویت در زیر ارائه می‌شود.

1- مصاحبه شونده (1)

در معرفی کویت که لاجرم باید آنرا یک واحد سیاسی و یا یک کشور بپذیریم، می‌توانیم این کشور را یک واقعیت که در صحنه وجود دارد و این کشور در حوزه جغرافیایی یا یک چارچوب مرزی یا هیأت حاکمه با جمعیتی که در آن زندگی می‌کنند در نظر بگیریم، ولی واقعیت امر این است که کشورهایی مثل کویت خصوصاً در حوزه خلیج فارس، کشورهایی هستند که ساخته و پرداخته کشورهای استعماری‌اند که در قرن بیستم ساخته شده‌اند و هیأتی را در آنجا آوردند و حاکم کردند و نهایتاً این چارچوب‌های سیاسی را راه انداخته‌اند. اما

به خاطر منابع زیر زمینی به ویژه نفت که در خلیج فارس است؛ کشورهای استعمارگر مثل انگلیس و بعد از دهه چهل میلادی آمریکا نفوذ گسترده در این کشورها پیدا کردند. اگر بخواهیم در حقیقت، سازنده قدرت و ارکان اصلی قدرت را در کشورهایی مثل کویت ببریم، به نظر من انگلیسی‌ها در حفظ شالوده قدرت در کویت نقش اصلی را ایفا می‌کنند و شاید شاهد برای این مسئله، وجود مستمر خاندان آل صباح در رأس حکومت که بیشترین قرابت را با انگلیس داشته‌اند، باشد.

دوم اینکه پشتیبانی پولی که انگلستان از کویت انجام می‌دهد و تا هم اکنون اگر نگاه کنیم، کشور کویت جزو نادرترین کشورهای دنیا است که ارزش پولی او شاید تا حد زیادی نزدیک لیره استرلینی و انگلیس است و سقوط و نزول بسیار کمی دارد، این نشان دهنده اینست که شالوده قدرت تا امروز در اختیار انگلیسی‌ها باقی مانده و دست‌های آشکار و پنهان انگلستان و نهادهای سیاسی و امنیتی و اقتصادی این کشور اخیرا در مدیریت کشور کویت، وضعیت و نقش اول را ایفا کرده‌اند. طبیعی است برای سومی سازی قدرت، انگلیسی‌ها تکیه خودشان را به خاندان آل صباح در حد زیادی حفظ بکنند و در واقع عامل بومی و اولی و مؤثرترین عامل بومی که بعنوان رکن قدرت در کویت محسوب می‌شود، خاندان آل صباح را در نظر بگیریم که شامل پادشاه، نخست وزیر و وزراء و نیز شاهزادگان می‌باشد که در حقیقت ارکان سیاسی و اقتصادی و تاحدی امنیتی و نظامی در

کویت را در اختیار دارند. اینان هستند که تعاملات مستقیم و همیشگی را با آن قدرت پنهان انگلستان تنظیم می‌کنند و روابط را با آمریکایی‌ها منظم می‌کنند و در ایفای نقش منطقه‌ای خصوصاً در چارچوب شورای همکاری خلیج فارس، همین گروه حاکم هستند که در حقیقت سیاست‌گذار و پیگیر روابط خارجی، داخلی و منطقه‌ای و در فضای بین المللی مرتبط با قدرت‌های بزرگ مانند انگلیس و آمریکا و نیز عربستان در منطقه هستند. از این دو قدرت و دو عامل که بگذریم؛ باید به بقیه ارکان قدرت بعنوان عوامل و یا دست پروردگان این دو قدرت نگاه بکنیم و می‌توانیم بگوییم آنها قدرت‌های ذاتی هستند که می‌توانند در صحنه کویت تغییرات ایجاد کنند و همان‌ها هستند که حضور دارند و مؤثرند؛ اما قدرت تأثیر خودشان را از همین منشأ قدرت که عرض کردم می‌گیرند.

فرض کنیم که کویت جزو اولین کشورهای حوزه خلیج فارس است که بنا را بر رویه دموکراسی گذاشت و این دموکراسی را در تشکیل مجلس امت یا مجلس ملی خودشان متبلور کرد. در اینجا در حقیقت فضایی ایجاد نمود تا تنشهای داخلی و گفتمان داخلی را متمرکز و هدایت کند. مجلس امت شاید در تصمیم‌سازی و یا قانون‌سازی و یا قانونمند کردن در کویت تاثیرگذار باشد. وقتی ترکیب نمایندگان را نگاه کنیم مجموع فراکسیون‌ها ویا دیوانیه‌ها که در کویت تشکیل می‌شود، آنها در حقیقت نمایندگان همان قدرت‌هایی هستند که در بالا عرض کردم؛ هیأت حاکمه، خاندان سلطنتی و آن دست‌های پنهان آمریکا و انگلیس هستند که می‌توانند نمایندگانی در کویت داشته باشند. اما به هر حال همان رفتار

دموکراسی باعث شد که مقامات کویتی و حتی قدرت‌های پنهان، برخی جنبش‌های سیاسی در کویت را بپذیرند. مثلاً ما در سنوات گذشته شاهد بروز جریان‌های سلفی (البته سلفی‌های قابل کنترل که ریشه مذهب وهابیت و سلفی گری را دارند، اما از حیث منش برخورد با پدیده‌ها، مثل القاعده عمل نمی‌کنند بوده‌ایم، لذا آنها نماینده برخی گرایش‌های داخلی کویت هستند اما در حقیقت می‌توانند سوپاپ‌های کنترلی باشند که از گرایش این نوع تفکرها به سمت تندروی‌ها جلوگیری کنند. به همین خاطر مجلس امت در عین حالی که یک روش دموکراسی را به منطقه و دنیا معرفی می‌کند، فضایی را در کویت ایجاد کند برای تخلیه آن تنش‌های فکری و سیاسی‌ای که لاجرم به خاطر تأثیرات منطقه‌ای که مثلاً از عربستان روی کویت و کشورهای منطقه گذاشته می‌شود پاسخ‌گو باشد و آنجا می‌تواند جریان‌های سلفی را تخلیه کند و آن قدرت را نگه دارد. به هر حال این مجلس امت به قدری که یک قدرت تغییر داشته باشد و بتواند در برابر عوامل اصلی قدرت مثل خاندان سلطنتی و یا قدرت‌هایی پنهانی مثل انگلیس و آمریکا قد علم بکند تا شرایط جدیدی را بر کویت حاکم نماید و یا حتی اراده مردمی را بتواند هدایت بکند و در مسیر دیگری قرار بدهد این را ما نمی‌توانیم اکنون برایش تلقی بکنیم، شاید هم یک بخشی از این عدم توانایی به نظامات و قوانین مصوب مرتبط باشد که کنترل مجلس به یک شکلی به پادشاه و خاندان سلطنتی بر می‌گردد و لذا مثل انحلال مجلس و تعیینات جدیدی که صورت می‌گیرد به شکلی تابع همان

تغییرات و تحولات در صحنه داخلی کویت در قدرت مرکزی یعنی خاندان سلطنتی است. از این سه پایه که عبور بکنیم آنچه که بتواند در قدرت تأثیرگذار باشد جمعیت کویت است که شاید انگیزه‌ای در بین آنها برای یک حرکت مردمی در صحنه کویت وجود نداشته باشد. اگر بحث سیاسی را مطرح بکنیم معمولاً چون در این نوع کشورها خواسته‌های سیاسی تابعی از اراده‌های خارجی و منطقه‌ای هست و بزرگترین قدرت منطقه‌ای که در صحنه کویت هست عراق و عربستان می‌باشد، در نگاه اول هیچگاه تغییری از درون کویت صورت نخواهد گرفت.

لذا کویت به خاطر فشارها و یا حتی می‌توانیم بگوییم به خاطر سازش‌هایی که در سطوح بالای منطقه‌ای و بین‌المللی انجام می‌شود؛ از تنش‌های سیاسی بسیار کمی برخوردار هستند و محرومیت‌های داخلی هم در حقیقت، قدرت تأخیر را در کویت ایجاد نمی‌کند که بتوانیم بگوئیم این‌ها به عنوان پایه‌های قدرت شناخته می‌شود لذا بخش وسیعی از جمعیت کویت با وضع موجود کنار آمده و پذیرفته، انگیزه تغییر در آن زنده نیست بخشی هم که در حقیقت انگیزه تغییر در آن‌ها وجود دارد آن هم تابعی از وضعیتی هست که در حقیقت تمام قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی وحتی داخلی سعی کردند آن را کنترل کنند و آن‌ها هم، هم منع قانونی دارند هم مشکلات به اصطلاح توانی دارند جهت اینکه بتوانند این توان را به درجه‌ای برسانند که بتوانند تغییرات ایجاد بکنند منظورم آن بخشی از کویت هستند که کویتی شناخته نمی‌شود اما در کویت زندگی می‌کنند که این‌ها با بخاطر اختلافات مذهبی یا بخاطر نداشتن تابعیت آن کشور و یا حتی بخاطر

نیاز وابستگی‌ای که به کار در کویت دارند اینها هم تمایلی به ایجاد تغییر در صحنه کویت ندارند یا تغییرات آنها و خواسته‌هایشان آنقدر محدود هست که می‌تواند در دایره محدود، حل و فصل شود لذا جمعیت و قدرت‌های معارض در کویت آنقدر نضبح پیدا نکرده‌اند و یا مدیریت و رهبری آنان آنقدر قوی نیست که بتواند در صحنه کویت نقش ایفا بکند به همین خاطر من جمعیت را خیلی پایه‌های قدرت تلقی نمی‌کنم.

سؤال: به نظر شما آیا قوه قضائیه تأثیری در قدرت حاکمه دارد چونکه شما گفتید قوه مجریه و مقننه به دلایلی در سیاست‌گذاری و قدرت نقشی دارند.

عرض کردم: تعاملات داخلی یا مدیریت وضع داخلی، تابعی از خاندان سلطنتی است و خاندان سلطنت (اگر هم در حقیقت شاهزاد‌گان با هم اختلاف داشته باشند) ارکان قدرت را تشکیل می‌دهند. مثلاً قوه قضائیه را اگر بخواهیم آنالیز بکنیم آن سطوح بالای تصمیم گیرنده کسانی هستند که از همان شاخه خاندان سلطنتی می‌باشند و وقتی ارتباطات پنهانی با آن دست‌های پنهان دارند، در حقیقت تعاملات داخلی را تنظیم می‌کنند. شما برگردید به آن مشکلاتی که برای انتخاب پادشاه صورت گرفت؛ بعضاً در انتخاب آن فرد حرف‌های زیادی زده می‌شد اما نهایتاً چون آن دست پنهان تصمیم گرفت که چه کسی باید پادشاه باشد، همه بلافاصله پذیرفتند، علی‌رغم اینکه نارضایتی در شاهزادگان وجود داشت. این در کل نظام‌های موجود در منطقه هست یعنی در عربستان، قطر، بحرین، در امارات و تا یک حدی هم در عمان قابل تعریف هست، اما در کویت بیشتر است.

به دلیل اینکه تنش های سیاسی خیلی به ندرت در کویت صورت گرفته که ما بتوانیم نمونه‌های موفقی را در این زمینه بیاوریم به این خاطر قوة قضائیه هم شاخه‌ای از همان درخت اصلی از تنة خاندان سلطنتی به هر صورتی که با هم کنار آمده‌اند می‌باشد.

قوة قضائیه یکی از پایه‌های قدرت است؛ وقتی می‌گوییم خاندان سلطنت شامل: رؤساء شرکت‌های اقتصادی، ریاست بانک‌ها و غیره می‌شود که شالوده تجارت خارجی، تجارت داخلی در دست شاهزادگان است. آنان در سهمیه‌بندی قدرت خاندان سلطنتی به یک شکلی کنار هم آمده‌اند، در این وضع هر کس سهم خود را می‌گیرد و زندگی خودش را دنبال می‌کند، نهایتاً این خاندان سلطنتی به عنوان رکن اصلی قدرت بومی است که می‌تواند در آن اعمال تغییر بشود. اینکه آنان با هم چند قطب شوند مثلاً فرزندان این شاهزاده یک طرف و فرزندان آن شاهزاده طرف دیگر در کویت کم اتفاق افتاده است.

نتیجه اینکه قوه قضائیه به یک شکلی از آن خاندان سلطنتی است و تأثیری در تغییر قدرت حاکم ندارد.

سؤال

اول: سهم هریک از عناصر عمده قدرت در تصمیم‌گیری و اعمال قدرت به چه میزان است؟

با توجه به این وضعیتی که در کویت من می‌بینیم، سهم عناصر را بهمان شکل می‌توانم تقسیم کنم، یعنی یک سهم 60٪ برای خاندان سلطنتی در صحنه‌های داخلی قائل هستم، سهم قدرت در تصمیم‌گیری و اعمال قدرت سهم 20٪ را برای مجلس امت و ارکان قانون‌گذاری که

تنظیمات داخلی را بیشتر دنبال می‌کنند و 20٪ هم سایر شاخه‌ها. شاخه‌هایی که می‌گویم همان لابی‌های اقتصادی، لابی‌های خارجی، لابی‌های امنیتی و اطلاعاتی و نظامی آنها که سرشاخه‌هایش همان شاهزادگانی هستند که این کارها را انجام می‌دهند؛ من جمله قوه قضائیه که 20٪ متعلق به آنها است. تابعی از قدرت خاندان سلطنتی هستند که تقریباً می‌توانیم بگوئیم صحنه داخلی کویت به شکل عجیبی توسط هیأت سلطنتی اداره می‌شود.

اما اگر قدرت کل کویت را تقسیم بکنیم می‌توانیم بگوئیم در مسائل اساسی (که در تعیین آن، انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها، نقش اساسی دارند) نقش کنترلی دارند، نقش امر و نهی دارند. بنابراین اداره خاندان سلطنتی به یک شکلی تابع تصمیمامت و توصیه‌هایی است که از جانب قدرتهای پنهان صورت می‌گیرد. و این را تقسیم‌بندی نمی‌کنم بخاطر اینکه آنان دست پنهان‌اند نه آشکار. در این‌گونه پژوهش‌ها نمی‌توان برای آنان درصدی تعیین کنیم.

(سؤال فرعی) نقش آمریکا و انگلیس چند درصد است؟ در 60٪ که گفتیم همان اداره خاندان و تصمیم‌گیری، در حقیقت تابع همان دستان پنهان هستند.

سؤال دوم: سهم شیعیان در هر یک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

کویت یک جمعیتی دارد که اهل تسنّن بیش از شیعیان هستند ولو اینکه از لحاظ ادبی اگر یک آمار دقیقی گرفته شود، آمار شیعیان بر آمار اهل تسنّن غلبه پیدا می‌کند. این یک واقعیتی است که حتی خاندان سلطنتی هم به این واقعیت به یک شکلی آگاه است، اما

سعی کرده است آن را با یک مکانیزمی یا مخفی کند و یا کنترل نماید. به عنوان نمونه؛ ندادن شناسنامه به کسانی که ساکن هستند و مذهب شیعی دارند را می‌توانیم ذکر کنیم. به همین خاطر بخش وسیعی از جمعیت شیعه کویت، کویتی شناخته نمی‌شوند. و آن را به اصطلاح، «دون‌ها» می‌گویند. اگر این جمعیت را در نظر بگیریم، آن بخشی از شیعیان که کویتی شناخته می‌شوند و دولت و حکومت به وجود آنان اعتراف دارند به نظر من علی رغم تفاوت مذهبی که بین این جمعیت و خاندان سلطنتی وجود دارد، به یک شکلی هضم در نظام هستند، لذا من فکر می‌کنیم شیعیانی که در کویت هستند خیلی خودشان را جدا از خاندان سلطنتی و یا دارای وضع غیرعادی تلقی نمی‌کنند و به همین خاطر به این خاندان متصل هستند و به عنوان موظفین (کارمندان دولت) و کارگذاران در این نظام کار می‌کنند و یا سرمایه دارانی هستند که می‌توانند نقش خوبی در نظام قدرت داشته باشند، امّا هیچ وقت نمی‌توانیم شیعیان را در قدرت بالای تصمیم‌گیری که در حقیقت جایگاه شاهزادگان است تعریف کنیم. حتی در مجلس امت هم اگر نگاه کنیم این نقش نسبت به بقیه جناح‌ها و مذهب اهل تسنّن در کویت بسیار کم رنگ‌تر نمود پیدا کرده است. به نظر من، شاید یک تعمد و یا نگرانی و یا هراسی در میان رهبران و نخبگان شیعه کویتی وجود داشته باشد که هیچ وقت نخواسته‌اند از وضع موجود خارج شوند و یا شرایط جدیدی را برای سهم خواهی در قدرت و در توزیع قدرت دریافت کند و علت آن، تفاوت مذهبی است که شیعیان با خاندان سلطنتی

دارند و شاید خاندان سلطنتی در خودش هیچ شیعه‌ای را نپذیرد و یا تصور اینکه یک شیعه شاهزاده باشد، خیلی ضعیف است، بنابراین شیعیان را در سطح پایین قدرت می‌بینم. ما در سطح میانی مدیریتی و در سطح پائین، لابی‌های اقتصادی و سیاسی و امنیتی شیعیان را می‌بینیم که در آنجا نقش ایفا نمی‌کنند.

لذا نقش شیعیان در قدرت به یک نقش وابسته است، مستقل نیست، قدرت تغییر ندارد و به شدت تحت کنترل است و می‌تواند به اصطلاح تحت فشار قرار بگیرد، بنابراین بهترین وضعی که شیعیان در سطوح میانی مدیریتی و تأثیر اقتصادی دارند و می‌توانند در تصمیم‌سازی‌ها تأثیر داشته باشند بعید می‌دانم که 10٪ باشد و بین 10- 5٪ می‌باشند.

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌هایی برخورد دارند؟

مهم‌ترین چالش عمده که شیعیان با آن روبرو هستند، بحث مذهبی است. کویت یا کشورهای عربی حوزه خلیج فارس زمانی که سلفی‌ها و یا وهابی‌ها در منطقه می‌خواستند نمود سیاسی پیدا کنند و یا گرایش مذهبی می‌خواست نمود پیدا کند، شرایط بهتری داشتند، اما به محض اینکه سلف‌گری و یا وهابی‌گری نمود سیاسی پیدا کرد. بر شیعیانی که در اقلیت بودند و یا در حاکمیت نقشی نداشتند تأثیر مضاعف داشت. به نظر من کویت از این وضعیت مستثنی نیست و به خاطر تأثیر‌پذیری مذهبیون اهل تسنّن کویت از اندیشه سلفی، یک فشار مضاعف از حیث طائفی و مذهبی را به شیعیان وارد کردند.

این اولین چالش فکر می‌کنم. یعنی اگر امروز در کویت جمعی از شیعیان بخواهند در مجلس امت و یا در بخش اقتصادی و یا در بخش امنیتی و سیاسی، حضور پیدا کنند، مسؤول بشوند و آنجا بخواهند نقش پیدا کنند به نظر من اولین کسانی که به این وضعیت اعتراض می‌کنند خود نمایندگان مجلس امت هستند که اندیشه سلفی دارند و به این اختلاف دامن می‌زنند و نمی‌گذارند شیعیان رشد پیدا کنند.

چالش بعدی مقبولیت تابعیت شیعیان در کویت است که در این چند سال شیعیان کویتی نتوانسته‌اند خودشان را به عنوان یک شهروند واقعی کویتی جا بیندازند این حالا یا از طرف خاندان سلطنتی یا آن دستان پنهان استعمار یا شرایط دیگری بوده که باعث گردیه توازن جمعیتی بین اهل تسنّن و شیعه برقرار نشود.

در درون خود جامعه شیعه به نظر من رهبری خیلی بحث مهمی است؛ رهبری شیعیان به عنوان چالش درونی جامعه شیعه که شیعه کویت نتوانسته هنوز آن رهبریت و آن جامعیت رهبری را در فرد یا مجموعه‌ای مشخص بروز بدهد. شاید علت اصلی این هم بر می‌گردد به مدرسه‌های مختلفی که در میان شیعیان وجود دارد و تأثیری که افراد نخبه‌ای که می‌توانند رهبری را برعهده بگیرند از حوزه نجف، حوزه قم و شاید مثلاً از فضاهای دیگری مثل لبنان، تأثیر بگیرند یا سوریه که اینها اخیراً به اصطلاح یک مکاتب یا دفاتری هستند که به هر حال شیعه دنیا را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بعد از انقلاب اسلامی، نظام اسلامی در

ایران و انقلاب اسلامی سعی کرد در آن موج اولیه خودش به یک شکلی تمام شیعیان دنیا را تحت تأثیر قرار دهد و کویت هم مستثنای از این وضع نبود اما قدرت شیعه در کویت به حدی نبود که بتواند پذیرش این پتانسیل را داشته باشد تا با آن به عنوان یک نیرو، به عنوان یک قدرت، به عنوان یک پارامتر مهم و به عنوان یک جریان تأثیرگذار صحنه کویت را مدیریت بکند خودش را حداقل به عنوان یکی از ارکان تعیین کننده قدرت در کویت معرفی بکند. این هم بخاطر همان اختلافاتی بود که بین مدرسه قم و اندیشه حضرت امام، انقلاب اسلامی و مدرسه نجف و تأثیر علماء و مراجع و نوع تفکر و نگاه سیاسی‌ای که انها به وقایع داشتند و احتیاط‌هایی که در جنبه‌های سیاسی، شرعی، فقهی ایجاد می‌شد وجود داشت و نگذاشت رهبری مذهبی شیعه در کویت جایگاه اصلی خودش را پیدا بکند و این تنش الان هم افزایش پیدا کرده و باز دوباره عرض می‌کنم بخاطر تأثیرات سیاسی‌ای که انقلاب اسلامی در محیط داشت و رقابت‌هایی را زنده کرد، دشمنی‌هایی را ایجاد کرد، حضور اجانب را به روی کار آورد و اهل تسنّن را تحریک کرد، اندیشه‌های این چنینی یک فراغی را در رهبری شیعه در کویت ایجاد کرد و ملاحظه می‌کنیم کأنّه رهبری شیعه فعلاً در کویت چاره‌ای جز پذیرش وضع موجود، کنار آمدن با آن، و در بهترین تفسیر، عبور از یک مرحله گذر خطرناک را ندارد. اما خود این رهبری نتواسته آن لیاقت‌های اصلی که ویژگی‌های یک رهبری هست را بروز بدهد تا بتواند مدیریت شیعه را در صحنه کویت داشته باشد و این به

نظر من یکی از چالش‌های مهمی است که در صحنه کویت ما آن را می‌بینیم. البته به یک شکل عجیبی خود این رهبری باز دوباره اسیر آن لابی‌های اقتصادی، سیاسی داخل جامعه شیعه هست؛ یعنی وجود و بروز بعضی از شخصیت‌های فعلی اقتصادی می‌تواند رهبری را تحت تأثیر قرار بدهند و اندیشه‌هایی هم که عرض کردم از قم، نجف، سوریه و یا حتی از لبنان صادر می‌شود، خود این‌ها جمعیت‌هایی را به اصطلاح به خودشان اختصاص می‌دهند که دیگری را قبول ندارند یعنی مکتب‌هایی که بعضاً خیلی اهل درگیری نیستند یعنی خیلی اهل‌تنش و تنش‌زایی نیستند در کویت ایجاد شده است و نهایتاً رهبری

این نوع تفکر‌ها و اندیشه‌ها، توسط یک فرد جامع الشرایط بسیار سخت گردیده است. به همین خاطر ممکن است دست‌های پنهان سعی بکنند یک رقابت‌هایی را هم بین رهبران این مکاتب، (این مکاتب که می‌گویم یعنی نوع تلقی و دیدگاه و تفکری که وجود دارد نگرشی که به مسائل فقهی و خصوصاً سیاسی دارند به وجود بیاورند و رهبری جامعه‌ای که بخواهد همه اینها را مدیریت بکند و نهایتاً

از تفاوت‌ها هم برداشت و بهره مثبتی را داشته باشد در کویت ایجاد نشده است.

سؤال فرعی: آیا دولت کویت این فضا و تعدد مرجعیت را ایجاد کرده است؟ فضا خود به خود درست شده و ما نمی‌توانیم بگوئیم، دولت مکتب نجف و یا مکتب قم را درست کرده، و این فضا در جامعه شیعه منطقه وجود دارد، اما خود این تفاوت‌ها بهانه‌ها و فرصت‌هایی برای قدرتهای محلی مثل خاندان سلطنتی و سیستم‌های امنیتی، ایجاد کرده که مانع این می‌شود شیعه وحدت رهبری در خودش ایجاد کند. خود عدم تمرکز به عنوان یک سیاست، توسط

قدرت‌های محلی و پنهان شناخته شده و در مورد جامعه شیعه کویتی اجرا می‌گردد.

سؤال فرعی: پس 2 عامله، عامل داخلی و عامل خارجی؟ بله عرض کردم خود اون عامل خارجی هم اگر وارد می‌شه به خاطر شرایطیه که در جامعه شیعه وجود دارد. سؤال: شما دولت را یکی از چالش‌های شیعیان نمی‌دانید؟

خوب من این را در بحث مذهبی گفتم. دولت عامل اجرائی این طرز تفکر است و هم در چالش‌ها من اشاره کردم که تفاوت مذهبی بین سنی و شیعه وجود دارد و خاندان سلطنتی هم سنی هستند تعمدی در این که شیعه رشد نکند، وجود دارد. شیعه را تا یک حدی می‌پذیرند و من خیلی خوشبینانه بخواهم بگویم در سطوح مدیریتی میانی به سطوح عالی می‌پذیرند که می‌توانند نقش تصمیم‌سازی داشته باشند؛ مثل کارمندان ثابت، مثل کارشناسان و متخصصانی که می‌توانند نظر بدهند، که فقط نظر می‌دهند و این که در قدرت نقش ایفا کنند این را قبول ندارم اصلاً در کویت نیست خود این چالش است من می‌گویم این چالش تفاوت مذهبی است نه این‌که چالش با حکومت دارد. اتفاقاً من می‌خواهم بگویم که شیعیان هیچ نوع حرکتی برای ایجاد چالش یا چالش زایی با دولت را دنبال نمی‌کنند و چون ضعیف هستند، دولت خیلی به دنبال این نیست که با این‌ها دچار چالش شود. اما ضوابط و قوانینی که دارند مانع این کار می‌شود. نمی‌شود اسمش رو چالش گذاشت یعنی چالشی که بین این دو وجود داشته باشد. اما می‌توانم بگویم که موانعی برای این که شیعه بتواند به مدارج عالی قدرت برسد وجود دارد، چون ساختار حکومتی و ساختار دولت این‌گونه است. یعنی غیر از

خاندان سلطنتی کسی نمی‌تواند در رأس دولت قرار بگیرد. آزادی وجود ندارد، در انتخابات هم ممکن است ناچاراً شیعیان و نمایندگان شیعیان در پارلمان حضور پیدا کنند. باز هم در فضای مجلس امت نقش نمایندگان شیعه خیلی محدود است یعنی یک نماینده شیعه فقط می‌تواند در جامعه شیعه، در یک جغرافیای محدودی تصمیم‌گیرنده باشد و حل مشکلات طائفه‌ی خودش را دنبال کند این هم به نظر من همان مدیریت مالی است.

سؤال چهارم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

شما می‌گوید شیعیان برای رسیدن به سهم ناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟ ببینید من فکر می‌کنم که شیعه قبل از اینکه بخواهد استفاده از فرصت بکند باید فرصت‌سازی بکند فرصت‌سازی معنا و مفهومش این است که یک سیاست گام به گام و تدریجی را در جهت زیرساخت‌هایی که بتواند شیعه را به عنوان یک قدرت در صحنه کویت معرفی بکند حالا یا از روی اجبار و اکراه یا نه به صورت اختیاری این را بپذیرند. ما می‌دانیم که نظام حاکم بر کویت یک نظام بسته استبدادی هست، کنترل شده است که هم خودشان و هم آن دستان پنهان نمی‌گذارند که این وضعیت تغییر بکند، اما اینکه یک جمعیت قابل توجهی از جمعیت کویت شیعه هستند این یک واقعیت است. گام اول این است که باید شیعه سعی کند با یک نوع تعامل مثبت و چانه‌زنی، حکومت و حاکمیت را قانع بکند که این جمعیت را به رسمیت بشناسد، این به نظر من اولین زیرساخت است که شیعه باید این کار را در کویت انجام دهد یک طرحی را باید جامعه شیعه، نخبگان شیعه، رهبران شیعه تنظیم کنند ولو

اینکه این رسمی هم نیست اما یک سازمان پیشتازی می‌خواهد که بیاید این گام را بر دارد و به تدریج سعی بکند که این جمعیت را به عنوان یک جمعیت قانونی تثبیت نماید. بحث دومی که ممکن است به عنوان یک گام دیگر برداشته شود آن پتانسیل هایی اقتصادی و اجتماعی که شیعه الآن در اختیار دارد هر چند این پتانسیل‌ها محدود است، آنها را تجمیع و هدفمند یعنی جهت‌دارشان بکند. یک مثال می‌آورم؛ صهیونیست‌ها برای اینکه قدرت اثر گذاری خود را افزایش بدهند، در کنار حکومت‌ها بالاخره حکومت‌ها را مجبور کنند که خواسته‌ی آنان را انجام بدهند، بدین جهت نگاه می‌کنند، زیر ساخت‌های اقتصادی یا زیرساخت سیاسی یک جامعه چیست؟ به زیر ساخت‌ها نگاه می‌کنند. و بدون اینکه خود را درگیر حاکمیت بکنند، سعی می‌کنند به این زیرساخت‌ها وارد شوند و مدیریت این زیرساخت‌ها را در اختیار بگیرند؛ مثلاً در ترکیه، صهیونیست‌ها برای اینکه قلب حکومت را نشانه بروند، روی بحث اقتصادی، روی طلا و تجارت سنگ‌های گران قیمت سرمایه گزاری کردند، این سرمایه‌گذاری به حدی رسید که بازار طلا و نقره را در اختیار گرفتند. طلا و نقره بعنوان یک شاخص قوی اقتصادی در جامعه ترکیه اثر گذار بود و بعد از اینکه در اینجا مسلط شدند چانه‌زنی با بخش اقتصادی دولت را شروع کردند، دولت ناگهان دید تمام سرمایه‌ی اقتصادی در بخش طلا و نقره در اختیار یهودیان است. آنجا آمدند و خواسته‌های خود را مطرح کردند و این خواسته‌ها در صنف طلا نبود، شاید در مراحل اولیه اینطور بود اما بتدریج این خواسته‌ها مذهبی و قومی شد یعنی قوم یهود، مذهب و دین یهود و بالاخره

جامعه یهودیان را در نظر گرفت. به نظر می‌رسد شیعیان کویت بدلیل اینکه محروم هستند و تحت فشار می‌باشند باید نگاه کنند و ببینند در کدام ساختار کویت می‌توانند نفوذ کنند. نمی‌خواهم بگویم شیوه یهودیان و شیوه صهیونیستی به عنوان یک الگو است، اما به هر حال جامعه شیعی بسیار قوی در کویت، باید این نقش فعال سیاسی خودش را به شکلی بروز بدهد. اگر بتواند آن را در بخش نظامی اعمال کند، چه اشکالی دارد که فرزندان شیعه وارد ارتش بشوند و به تدریج یک ارتشی تشکیل شود که بدنه‌اش شیعه باشد، ممکن است سرش سنی باشد اما بدنه اش شیعه است و این قدرت می‌تواند دولت را به چالش کشیده یا در بخش اقتصادی یا در بخش کار یعنی بازار کار وارد شود و حاکمیت را به چالش بکشاند. باید روی این مسائل فکر کرد و بعد آن را جهت داد و وارد صحنه شد. در کنارش هم گفتیم گام اول آن است که تثبیت این حق شهروندی را دنبال کنند، آن موقع شیعه کویت از حالت یک مذهب یا طائفه محروم خارج می‌شود و بعنوان یک جریان اثرگذار می‌تواند نقش ایفا کند. آیا این حرکت را به سمت پارلمان تالیسی دنبال می‌کند؟ مثلاً می‌شود 50٪ جامعه مجلس امت شیعه باشد؟، اکنون نمی‌دانم آمار نمایندگان نسبت به جمعیت کویت شیعه چقدر است؟ به هر حال مجلسی است که از درون آراء مردم به وجود می‌آید و باید این جمعیت را در قانون انتخابات به یک شکلی وارد کند، ظاهراً اینطور است که حتی در مناطق شیعه، کاندیدای سنی انتخاب می‌شود باید این کار را کرد که شیعه اعمال قدرت

و اعمال نفوذ بکند، قانون انتخابات را به شکلی تغییر بدهد که بتواند در مجلس امت حق واقعی خودش را جا بیندازد، اینجا به نظر من اولین گام، نفوذ در قدرت است، در حاکمیت است، حالا باید در این سلسله مبارزه، بعد از مجلس امت به دولت توجه کند که این به نظر من می‌تواند به عنوان یک بخشی از حکومت و دولت در کنار پادشاهی قرار بگیرد شاید بیشتر از این الان نشود تصور کرد، ولی به نظر من اگر شیعیان بخواهند سهم مناسبی در نفوذ سیاسی به دست بیاورند این چند گام اساسی را باید بردارند:

1- باید یک سازمان پیش برنده استراتژیکی که قدرت رهبری و مدیریت شیعه را متمرکز بکند ایجاد بنمایند.

2- شیعیان برای تثبیت حق شهروندی خود باید از کانال‌های قانونی و فرصت‌های قانونی که وجود دارد استفاده کنند و این جمعیت را به عنوان جمعیت واقعی کویتی، معرفی کنند.

3- اگر توانستند این کار را بکنند، باید درچارچوب مجلس امت، در قانون انتخابات طوری عمل نمایند که شیعه و نماینده شیعه در مجلس امت تثبیت بشود یعنی اگر 50% جمعیت شیعه است تقریباً 50% از نمایندگان مجلس امت، از شیعیان باشد و بعد از این به عنوان یک روند پارلمان تالیسی در مبارزه پارلمانی سعی بکنند که سهم خودشان را در حکومت، از حیث وزراء، کارمندان و نقشی که می‌توانند ایفا کنند اعمال کنند.

و به نظر می‌رسد سهم رهبران مذهبی برای محقق شدن این استراتژی از همه مهم‌تر است.

سؤال پنجم: به نظر شما اقدامات اساسی که شیعیان باید برای بهره‌برداری از فرصت‌ها و مواجه شدن با چالش‌های پیش رو انجام دهند شامل چه مواردی است؟

به نظر می‌رسد که شیعیان باید به شدت از اینکه جنگ طائفه‌ای شکل بگیرد پرهیز بکنند، این بدترین وضعیت است. یعنی در اینجا است که در حقیقت خاندان سلطنتی، دست‌های پنهان و سلفی‌ها با هم متحد شوند و صف‌آرایی بکنند و نمی‌گذارند آن گام‌های اولیه محقق شود. به همین خاطر گفتم که باید از فرصت‌های قانونی و آن چیزی که قانون وضع موجود کویت اجازه می‌دهد بهره‌گیری شود و باید از چارچوب‌ها استفاده کند، زیرا اگر نخواهد از این چارچوب‌ها استفاده کند باید از چارچوب‌های مردمی استفاده کند که من نمی‌دانم؛ امکانش بسیار ضعیف است به دلیل اینکه قدرت حاکمیت این قدر زیاد است و شیعه آن قدر ضعیف است که تاب تحمل در برابر قدرت حاکمه را ندارد.

معنی و مفهوم آن این است که شورش مردمی، یک حرکت مردمی و یا یک قیام مردمی برای احقاق حق خود اگر در کویت صورت بگیرد، شاید خیلی نتیجه مثبتی ندهد و علت آن این است که فضای داخلی بلکه منطقه‌ای هم اجازه این کار را نمی‌دهد، شاید یک سرنوشتی مثل سرنوشت شیعیان یمن پیدا کند که الان اگر نگاه کنیم تعامل با عربستان در راستای سرکوب زیدی‌ها، صورت می‌گیرد و کشورهای عربی و منطقه، با خون شیعیان بازی می‌کنند. در کویت

هم ممکن است چنین شرایط و وضعیتی بر آن حاکم شود. و لذا قدرت‌های منطقه‌ای نمی‌توانند آن طور که باید و شاید شیعه کویتی را تقویت کنند. لذا من فکر می‌کنم که استفاده از فرصت‌های قانونی بهترین شکلی است برای دست یافتن شیعیان به حقوق خودشان، هم تثبیت شهروندی می‌کنند و هم از نقاط مشترک شهروندی بودن خودشان استفاده می‌کنند و یک ثروتمند کویتی ثروت خودش را در کشورش در راستای کشور و منافع کویت استفاده می‌کند، و نمی‌رود در منافع یک کشور دیگری استفاده نماید، و یا یک دانشجوی کویتی، یک عالم کویتی شیعه، منافع کشورش را ترجیح می‌دهد و در آنجا خدمت می‌کند و لذا نباید آن فضا را فضای رقابتی در مذهب قرار دهد و این بدترین شرایط است و حتی شاید کشورهای قدرتمند هم بخواهند حمایت کنند؛ مثل ایران و عراق.

سؤال ششم: چه موارد قانونی وجود دارد که شیعیان برای احقاق حقوق خود استفاده کنند؟

یک شهروند کویتی که در کویت زندگی می‌کند، اما شناسنامه کویتی به او نمی‌دهند. باید یک جریانی باشد و جلو بیفتد بگوید که ما در آنجا زندگی می‌کنیم، مگر می‌شود که ما شناسنامه نداشته باشیم. باید برویم دنبالش تا این حق را تثبیت کنیم، این مفهوم و معنای اسلحه کشیدن نیست، مفهومش شورش در کویت هم نیست که بخواهد علیه خاندان سلطنتی قیام کنند، یک حق شهروندی را می‌خواهند تثبیت کنند و فضای تصنعی که در فضای کویت است،

اجازه می‌دهد به یک شکلی این را ابراز نمایند؛ مثلاً از طریق نمایندگان مجلس، آدم‌های معتدل و قانون مدار، یا از طریق محافل بین المللی مثل حقوق بشر بروند این کارها را دنبال کنند و دولت مجبور می‌شود که حق شهروندی را به این جمعیت شیعه بدهد. در اروپا حتی مهاجرین غیرقانونی از قوانین موجود دنیا استفاده می‌کنند. مشکل و چالشی که مطرح شد هیچ سازمانی نیست که آنرا دنبال کند. چون دنبال نشده، فکر می‌کنیم شدنی نیست. بله، اکنون نمی‌گذارند که شیعه شناسنامه داشته باشد، نمی‌گذارند شیعه مدارج علمی بالایی داشته باشد و به مقامات بالایی برسند، موانعی وجود دارد، آیا هیچ اقدامی هم برای رسیدن و احقاق حق صورت گرفته است؟ این راهکار به نظر من بهتر است، راهکار دوم استفاده از این پتانسیل جمعیتی و حرکت شورشی خیابانی یا مبارزه منفی که این به دلیل اینکه به سرعت رنگ طائفی می‌گیرد محکوم به شکست است و آن را به مصلحت شیعیان کویت نمی‌بینم.

باید زیرساختارها فراهم شود و اگر این زیرساختارها درست نشود، همیشه شیعه کویتی مثل همین امروز زندگی می‌کند و شاید راضی به وضع موجود هم باشد و اصلا برای شیعیان، مهم نیست. اگر بخواهد شریک در حکومت باشد به نظر می‌رسد این بهترین راه است، راه استراتژیک این است که از زیرساختارها استفاده کند، شهروندی خود را تثبیت کند، قدرت و پتانسیل‌ها را متمرکز و هدفمند بکند و به عنوان یک اهرم فشار علیه دولت آن را اعمال کند. وقتی این شد، آنان حق شهروندی را می‌توانند در پارلمان مطرح نمایند و بعد در حکومت مشارکت کنند.

• جدول سهم هریک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این قدرت‌ها

میزان سهم

شیعیان

امیر کویت و

خاندان سلطنتی

50%

قوه مجریه

10%

5/0%

قوه مقننه

10%

قوه قضائیه

5/0%

بنگاههای

اقتصادی عمده

10%

N.G.Oها و مؤسسات

مشابه

روحانیون و

سازمان‌های مذهبی

5/0%

احزاب سیاسی

5/0%

مجموع

100%

مصاحبه شونده (1)

2- مصاحبه شونده (2)

سؤال اول: سهم شیعیان در هریک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

• سهم قدرت شیعیان در هیئت حاکم صفر است و این عمدتاً به خاطر شیعه بودن آنان است.

در قوه مجریه در حد پست وزارتی، به ازای هر شانزده وزیر، عملاً یک وزیر شیعه از طرف دولت انتخاب می‌شود، هر چند که به لحاظ قانونی محدودیتی ندارد.

در انتخابات اخیر شیعیان توانستند به 9 کرسی در قوه مقننه دست یابند. این در حالی است که در انتخابات قبلی فقط 5 نفر نماینده داشتند، هر چند که 4 نفر از آنان اسما شیعه و عملاً مهره‌های لیبرال مسلک بودند. و ناگفته نماند شیعه در بعد اجرایی در

حد مدیران کل، حضور مناسبی در قدرت دارد و موقعیتهای قابل توجهی را اشغال کرده است. شیعه حق تشکیل حزب سیاسی ندارد اما در بعد روحانیت؛ شخصیت‌های برجسته‌ای مثل سید محمد باقر مهری، شیخ حسین معتوق، سید حسین قلاف و مانند آنان دارد و نوعا اینها افراد مؤثر در جامعه شیعی کویت می‌باشند.

سؤال دوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

الف - چالش‌های شیعیان متنوع می‌باشد؛ برخی در درون شیعه و برخی با دولت و برخی با وهابیت و سلفی‌ها می‌باشد.

1- مهم‌ترین چالش درونی شیعه؛ نداشتن رهبری واحد است. هر چند که روحانیون برجسته‌ای هم در درون خود دارند و علت آن هم این است که شیعه کویت از مراجع تقلید متعدد پیروی می‌کند و این امر باعث تشتت آراء در بین آنان می‌شود که نتوانند خواسته‌های واحدی از دولت داشته باشند.

2- در جامعه شیعی بخصوص جوانان، به شدت مورد تهاجم فرهنگی قرار گرفته و نسبت به مسائل دینی و مذهبی بی‌تفاوت شده‌اند.

3- اختلاف دیدگاه بین خود شیعیان نسبت به پیگیری حقوق دیده می‌شود؛ برخی وضع موجود را پسندیده و راضی هستند و برخی درپی تحقق مطالبات خود می‌باشند.

ب - چالش‌های شیعیان با دولت: به دلیل بدبینی هیئت حاکم نسبت به شیعه و بی‌اعتمادی به آنان، هیچگاه شیعیان این فرصت را پیدا نمی‌کنند که در پست‌های کلیدی

کشور قرار بگیرند، چرا که دولت معتقد است اینها به جمهوری اسلامی تعلق دارند و نوعی واگرایی بین شیعه و دولت در بعد سیاسی وجود دارد. بر همین اساس محدودیت‌های فراوانی از لحاظ سیاسی برای آنها قائل می‌شود. برای نمونه شیعه حق انتخاب ندارد. یا اینکه بخاطر همین ترس، دولت درصدد است که ترکیب جمعیتی را به نفع سنی‌ها در بین شیعیان تغییر دهد و یا اینکه دامنه اختلافات شیعی سنی را گسترش می‌دهد تا در سایه اختلافات بهتر حکومت کند.

ج - چالش شیعیان با وهابیت: با توجه به نفوذ وهابیون در دولت کویت و مجلس، این گروه همواره مانع تحقق خواسته‌های شیعیان می‌شوند چه در بعد قوانین و چه در بعد حقوق و مطالبات.

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

حضور شیعیان در رده‌های میانی اجرایی کشور با نسبتِ داشتن حداقل 30% از جمعیت کویت، و حضور آنان در دانشگاهها و مراکز علمی و امور اقتصادی و پارلمانی می‌تواند فرصت خوبی برای نیل به سهم خود باشد.

• حضور 9 نماینده در پارلمان از جمع 50 نماینده فرصت مناسبی برای پیگیری حقوق شیعیان می‌باشد که حداکثر استفاده از آن بشود تا بتوانند از حقوق برابر بوسیله این خبر سیاسی مطالبه کنند.

•

نزدیک شدن شیعیان به سنی‌های غیر متعصب می‌تواند فرصت مناسبی برای کاهش حملات طایفه‌گری و سلفی علیه آنان گردد.

•

بهره‌برداری شیعیان از دیوانیه‌ها که محل تجمع سنتی مردم کویت (شیعه و سنی) هست، همچنین داشتن حسینیه‌ها و مساجد شیعی، فرصت مناسبی برای رشد فرهنگی و تبادل نظر و نیل به وحدت رویه در پیگیری مطالبات حقوق آنان می‌باشد، بخصوص تجربه پارلمان در کویت بر خلاف سایر کشورهای حوزه خلیج فارس و فضای باز سیاسی، عامل مناسبی است برای کسب حقوق مشروع آنان.

• حضور اقتصادی قوی و مؤثر تجار و بازرگانان شیعی کویت، زمینه مناسبی برای اعمال فشار بر دولت در هنگام لزوم می‌باشد.

سؤال چهارم: به نظر شما اقدامات اساسی که شیعیان باید برای بهره‌برداری از فرصت‌ها و مواجه شدن با چالش‌های پیش رو انجام دهند شامل چه مواردی است؟

در مرحله اول، شیعه کویت بایستی به فکر تمرکز بر محور رهبری واحد باشد تا در اتخاذ مواضع و پیگیری مطالبات با قدرت بیشتری برخورد نماید.

دوم: از اختلافات مذهبی و طائفه‌گرایی پرهیز کنند در عین اینکه بر حفظ هویت خود پافشاری و تلاش می‌نمایند.

سوم: شیعیان حقوق قانونی خود را پیگیری نموده و از درگیری مستقیم با دولت کویت پرهیز کنند.

چهارم: با تشکیل N.G.O. ها و تشکل‌های قانونی، جایگاه خود را در جامعه کویت گسترش دهند.

پنجم: شیعیان کویت پل ارتباطی خود را با جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشور مادر تشیع و ام القری و حامی و مدافع حقوق شیعه حفظ کنند و از این پشتوانه معنوی بهره ببرند.

• جدول سهم هر یک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این

قدرت‌ها

میزان سهم

شیعیان

امیر کویت و

خاندان سلطنتی

50%

قوه مجریه

10%

6/0%

قوه مقننه

20%

8/2%

قوه قضائیه

بنگاههای

اقتصادی عمده

N.G.O.ها و مؤسسات

مشابه

4/0%

روحانیون و سازمانهای

مذهبی

5/0%

احزاب سیاسی

5/0%

مجموع

100%

9/5%

2- مصاحبه شونده (2)

3- مصاحبه شونده (3)

سؤال

اول: ارکان قدرت در کشور کویت از چه عناصری تشکیل شده است؟

ارکان قدرت در کشور کویت از یک طرف به ساختار رسمی سیاسی بر می‌گردد و از طرف دیگر به ساختار اجتماعی کویت.

در ساختار سیاسی رسمی، ارکان قدرت شامل قوای سه گانه و دربار امیری و همچنین نیروهای نظامی و انتظامی است.

ساختار اجتماعی کویت شامل نهادهای اجتماعی جامعه، نهاد قبایل، نهاد طائفه‌ای، نهاد هیأت حاکمه خاندان ال صباح و نهاد شهروندی است که در مسائل سیاسی کویت تأثیرگذار است. اینها عمده ارکان قدرت در کویت است.

در زمینه تقسیمات رسمی؛ شیعیان کویت، منع حضور در قوای سه گانه ندارند و عملاً در قوه مقننه و مجریه حضور دارند.

قوی‌ترین نهاد تصمیم‌گری در کویت، نهاد امیری است و این نهاد در اختیار هیأت حاکمه است. خاندان حاکم در کویت 250 سال است که در این کشور حکومت می‌کنند و رفته رفته وزنش زیاد شده و تحت جریانات و واکنشهای بین دو شاخه در میان این خاندان است.

در اوایل قرن بیستم آقای شیخ مبارک معروف به مبارک الکبیر، با کمک دو پسرش، از طریق کشتن برادر و پسر برادرش حاکم کویت شد. و بعد از فوت او دو پسرش به نام جابر و سالم به حکومت رسیدند. و در قانون اساسی که در کویت تنظیم و تصویب شد حکومت این دو برادر به طور موروثی ثبت گردید. در این قانون ثبت شد که ذریه‌ی مبارک الکبیر حق حاکمیت در کویت را دارند، به همین خاطر یک رقابت در میان این دو شاخه به وجود آمد. در قانون اساسی پیرامون اینکه کدام یک از دو پسر به حکومت برسند ذکری به میان نیامده است، امّا در این مدت به تناوب یکی حاکم بوده و دیگری ولی عهد و احیانا از یک شاخه هم پشت سر هم حکومت کرده‌اند. خاندان آل صباح از اهل تسنن هستند و شیعیان در این خاندان نقشی ندارند و در این مدت از شیعیان به عنوان مشاور استفاده شده و در

این خاندان نفوذ کرده‌اند.

از آن جایی که کویت در کنار قبایل عربستان بوده و با عربستان وارد چند جنگ شده

و نیز از نظر مذهبی مورد تهدید وهابی‌ها قرار دارد، به همین خاطر حکام کویت به شیعیان مهاجر که از عراق و ایران و شرق عربستان به این کشور مهاجرت کرده‌اند توجه نموده و این نگاه مثبت باعث شد که شیعیان در دربار نفوذ کرده و رابطه با حکومت داشته باشند و گاهی هم مشاور این خاندان باشند.

اما در دوران جنگ عراق با ایران، یک مقدار شیعیان تحت تأثیر منفی این خاندان قرار گرفتند. موقعیت کویت در جنگ عراق علیه این کشور متزلزل گردید و با توجه به عملگرایی خاندان آل صباح، شیعیان همچنان مورد حمایت این خاندان و به صورت کنترل شده قرار گرفتند. و در جامعه کویت به شیعیان به عنوان یک وزنه تعادل نگاه می‌شود.

در واقع جامعه کویت بر اساس سیاست توازن مذهبی و طائفه‌ای و قبیله‌ای شکل گرفته است. یعنی همواره سعی کرده اجاز ندهد هیج گروهی از جامعه قدرت بگیرند و لهذا سلفی‌ها را در مقابل شیعیان نیاز دارند.

سؤال دوم: سهم شیعیان در هریک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

در قوه مجریه شیعیان می‌توانند به عنوان وزیر حضور داشته باشند و دولت با توجه به ایجاد تعادل در میان گروه‌ها می‌تواند از شیعیان هر تعداد وزیر را که می‌خواهد تعیین کند. دولت از 16 عضو هیأت مجریه ممکن است یک یا دو وزیر شیعه یا بیشتر را تعیین کند. همچنین شیعیان در سایر سطوح قوه مجریه حضور دارند و منعی برای کسب سمت معاون و یا مدیر کلی و... در دولت وجود ندارد. حضور شیعیان در وزارتخانه‌ها بستگی به خود وزیر دارد.

در قوه مقننه، شیعیان کویت به طور رسمی سهمی ندارند ولی دولت حوزه‌های انتخاباتی

را طوری تقسیم کرده که بیشتر از پنج نماینده شیعه نتوانند وارد مجلس امت شوند. ورود قبایل به مجلس امت برای دولت بهتر است.

در قوه قضائیه شیعیان هیج نقشی ندارند. البته شیعیان در این قوه حضور دارند و حتی گاهی به عنوان وزیر تعیین می‌شوند اما شیعیان در بدنه این قوه حضور ندارند. در این قوه مصری‌ها حضور زیادی دارند.

دولت بحث اوقاف شیعیان را جدا کرده و آنرا به عنوان یک نهاد وقف شیعه پذیرفته است و آن را زیر نظر وزارت دادگستری و اوقاف قرار داده است و با قوه قضائیه نیز در ارتباط است.

شیعیان کویت می‌توانند در نهادهای غیر رسمی و نهادهای نظامی و انتظامی وارد شوند و اکنون در بدنه نیروهای پلیس و ارتش حضور دارند و در سطح مدیران کل نیز حضور دارند و بعد از آزاد سازی کویت، یک شیعه به عنوان رئیس ستاد مشترک ارتش انتخاب شد. حضور شیعیان در دولت منع قانونی ندارند، اما در سال‌های اخیر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی یک دیواری برای شیعیان به خاطر تأثیر تفکرات اسلامی بر شیعیان کویت ایجاد شد و اعتماد هیأت حاکمه به شیعیان کاهش پیدا نمود و برای ورود آنان به ارتش و سیستم امنیتی حساس شدند و اکنون شیعیان در سطوح بالایی در این نیروها حضور دارند اما از سمت‌های حساس محرومند.

در ارکان غیر رسمی از چند سال پیش؛ شیعیان و سنی‌ها در کویت در کنار هم زندگی می‌کردند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، علاوه بر شیعیان، سنی‌ها هم حساس شدند و جنبش سلفی‌ها در کویت فعال و تقویت شد. قبل از انقلاب اسلامی ایران، سلفی‌ها هیج تحرک و فعالیتی نداشتند و آنان در کنار اخوان المسلمین قرار داشتند و بعد از انقلاب اسلامی ایران، سلفی‌ها وارد صحنه سیاسی شدند و این حضور به دو دلیل بود دلیل اول: بیداری اسلامی بود که مسلمانان احساس کردند می‌توانند در سیاست وارد شوند و دلیل دوم واکنش به بیداری شیعیان و نیز اشغال افغانستان توسط شوری بود. در اشغال افغانستان، کشورهای اسلامی به این بیداری اسلامی روی خوشی نشان دادند و در جنگ عراق علیه ایران شیعیان نسبت به رژیم صدام حساسیت نشان دادند و میان آنها و رژیم کویت درگیری به وجود آمد.

بعد از اشغال کویت توسط صدام حقانیت مواضع شیعیان آشکار شد و این باعث شد دولت کویت به نقش شیعیان مجددا توجه داشته باشد، به ویژه در جریان اشغال کویت که تعداد زیادی از شیعیان در مقاومت شرکت نمودند و در این راه شهدا زیادی دادند و ابن باعث شد شیخ سعد العبد اله السالم آل صباح، ولی عهد کویت، در جده عربستان اعلام وفاق ملی نمود و مقاومت در مقابل صدام را ستود. وی وعده داد که بعد از آزادسازی کویت حقوق هر گروه را می‌دهد. و بعد از آزادسازی کویت، تعدادی زیادی از شیعیان وارد مجلس امت شدند.

ترس و وحشت سلفی‌ها از قدرت‌گیری شیعیان و بی‌اعتمادی نظام حاکم نسبت به شیعیان باعث شد، به تدریج دامنه فعالیت شیعیان به ویژه گرایش انقلابی، کاهش پیدا کند. و این امر در اختلافات درونی مؤثر واقع گردید و شیعیان به چند طیف تقسیم شدند که منشأ هر کدام در نوع رابطه با نظام کویت تا حدی متفاوت شد و بعضی شیعیان گرایش انقلابی‌تر و بعضی محافظ کار شدند.

در مؤلفه‌های جامعه کویت (بحث قبایل) بحث مهم و عنصر اساسی جامعه کویت، بحث قبایل است. در واقع کویت به وسیله تعدادی از قبایل تأسیس شده است و مؤلفه‌های دیگری به کویت مهاجرت کردند. خاندان حاکم پایه اصلی قدرت خود را قبایل می‌داند؛ چه در نیروهای نظامی و انتظامی و چه در بافت کل جامعه کویت که خود را در مجلس نشان می‌دهد. خاندان حاکم روی نیروهای قبایل حساب می‌کند به جز خاندان‌هایی که در حد قبایل نیستند. در کویت خاندان‌های بزرگ

اغلب از اهل تسنّن می‌باشند. این خاندان‌ها در جامعه کویت تأثیر اجتماعی زیادی ندارند، اما در اقتصاد کویت تأثیر گذار هستند. در مقابل قبایل، شهرنشینان هستند که تعدادشان از قبایل کمتر است.این شهرنشینان از نظر قومی هم عرب هستند و هم ایرانی تبار. همچنین شهر نشینان از لحاظ مذهب هم شیعه و هم سنی هستند. در بحث مذهب، قبایل، سنی مذهب هستند اما سلفی و یا وهابی نیستند، هر چند از لحاظ فقهی یک مذهب هستند و سلفی‌ها بیشتر به تعالیم وهابی‌ها ارتباط دارند. نیروهای قبیله‌ای، اسلام گرا هستند و خیلی از آنان سنی می‌باشند امّا گرایش خاص مذهبی ندارند. و اسلام‌گرایی پایگاه مهمی در میان قبایل دارد و بعضی از قبایل، طرفداران اخوان المسلمین و خیلی از آنان محاقظ کار سنتی هستند. در میان شهر نشینان، سنی، شیعه و

لیبرال وجود دارد و لیبرال‌ها درمیان شهرنشیان بیشتر هستند تا میان قبایل.

طبقه تجار و بازرگانان و صاحبان قدرت اقتصادی، از همه تیپ‌های جامعه کویت وجود دارند. و تعداد عمده‌ای از تجار از شهرنشینان هستند نه از قبایل. این تجار دو دسته هستند؛ یک دسته از این تجار قبل از کشف نفت به کویت آمدند و در آن دوران، کویت از لحاظ مالی ضعیف بود و این تجار به اقتصاد این کشور رونق بخشیدند و نیز آنان به امیر و خاندان او وام می‌دادند و نیز به مخارج جنگ به هیأت حاکمه کمک می‌کردند و این باعث شد آنان نفوذ زیادی در کویت پیدا کنند. و این تعامل باعث شد سهمی از درآمد نفت نصیب آنان گردد. دسته دوم تجار بعد از کشف نفت به کویت مهاجرت کردند و تاجر شدند. تجار قدیم و جدید سعی می‌کنند در سیاست دخالت کنند و برای وارد شدن به مجلس امت تلاش می‌کنند و آنان برای در اختیار داشتن سیاستمداران، فعالیت می‌کنند و این تجار از تیپ‌های مختلف از سنی و شیعی هستند. شیعیان شهر نشین هستند و در آبادی کویت نقش دارند و اماکن تمرکز آنان همان اماکن شهری است.

یکی از راه‌هایی که شیعیان برای ارتقای خود دارند بحث اقتصادی است. بعضی از شخصیت‌های تاجر و بازرگان شیعه با اتکا به سرمایه خود تواستند تعدادی از آراء شیعیان را به خود جذب کنند. در عین حال هنوز هم بیشتر آراء شیعیان به سمت شخصیت‌ها و گروه‌های سیاسی دیگر جریان دارد تا به سمت سرمایه‌داران شیعه. تعدادی زیادی از شیعیان شهری، لیبرال و به عنوان اسلام‌گرا شناخته نمی‌شوند و در مواردی حتی با نیروهای اسلام گرای شیعه هم مخالفت می‌کردند. شیعیان در ساختار رسمی قدرت، کمتر از 10% و در ساختار غیر رسمی قدرت 30% سهم دارند، امّا آنان در تصمیم‌گیری کمتر از 10% مؤثرند.

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

1- موانع قانونی که در نظام انتخاباتی خود را نشان می‌دهد.

2- موانع غیر رسمی - آنچه به شیعیان مربوط می‌شود.

الف - عدم هماهنگی شیعیان در اقدامات سیاسی و اجتماعی.

ب - دیدگاه منفی هیات حاکمه و سلفی‌ها و غرب‌گراها نسبت به شیعیان.

ج - فشارهای خارجی به ویژه عربستان و مصر به دولت کویت علیه شیعیان.

سؤال چهارم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

1- عدم ممنوعیت رسمی و قانونی برای حضور شیعیان در نهادهای رسمی.

2- سابقه تاریخی مثبت شیعیان.

3- سیاست توازن در کویت؛ سیاست هیأت حاکمه کویت بر مبنای عدم دادن قدرت به طبقه خاصی.

کویت در سیاست خارجی خود از هم توازن نسبی استفاده می‌کند. فقط در دوران جنگ عراق علیه ایران، بر اثر فشار عراق این توازن را کنار گذاشت. کویت توازن نسبی نسبت به ایران هم دارد و توازن نسبی با عراق و عربستان را حفظ نموده است. و این توازن نسبت به شیعیان کویت تأثیرگذار است. این توازن حاکمیت کویت نسبت به شیعیان تیغ دو لبه است گاهی چالش است و گاهی فرصتی است که می‌توان از آن استفاده نمود.

4- آزادی آنان در بخش‌های اقتصادی و علمی است. در این دو بخش شیعیان خود را خوب نشان داده‌اند.

1- ترسیم اهداف مشترک در میان شیعیان و اینکه سعی کنند اهداف مشترک خود را داشته باشند.

2- تعریف مشترک از موجودیت خود داشته و رابطه خود را با جامعه کویت داشته باشند.

3- تلاش برای خنثی کردن دیدگاه‌ها و تبلیغات منفی از طریق حضور سازنده و مؤثر در جامعه کویت.

4- عدم ورود به مناقشات مذهبی و تفرقه انگیز.

5- تأکید برحفظ هویت مذهبی خود.

• جدول سهم هریک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این

قدرت‌ها

میزان سهم

شیعیان

امیر کویت و

خاندان سلطنتی

7/24%

2/1%

قوه مجریه

8/14%

9/4%

قوه مقننه

8/19%

5/2%

قوه قضائیه

3/1%

بنگاههای

اقتصادی عمده

3/12%

4/3%

N.G.O.ها ومؤسسات

مشابه

5/2%

روحانیون و

سازمانهای مذهبی

3/12%

9/4%

احزاب سیاسی

3/12%

4/3%

مجموع

100%

8/22%

3- مصاحبه شونده (3)

4- مصاحبه شونده (4)

ارکان قدرت در کشور کویت از تنوع ویژه‌ای برخوردار است، لیکن سامانه نهائی تصمیم‌گیری‌های سرنوشت‌ساز، در وجود شخص امیرکویت متبلور می‌شود. مع‌الوصف سایر ارکان که ذکر آنها خواهد آمد تا حدودی می‌توانند نقشی در حیات سیاسی - اجتماعی کویت ایفا کنند و همین امر موجب تفاوت چهره حاکمیت کویت نسبت به کشورهای دیگر مانند عربستان سعودی و عمان و بحرین و امارات گردد که با حیات مردم‌سالاری یک جا معدوم است و یا در حد زینت و دکور است.

سؤال اول: ارکان قدرت در کشور کویت از چه عناصری تشکیل شده است؟

1- خاندان امیری آل صباح: تداوم مقام امیری در کویت کاملا بسته (میان خانوادگی) صورت می‌گیرد. یعنی حالتی بین موروثی و انتصابی است و مردم هیچ نقشی نه مستقیم و نه غیر مستقیم ایفا نمی‌کنند.

بدین معنی که پس از فوت امیر، بلافاصله ولیعهد جانشین او خواهد شد و وظایف امیری

خود را آغاز خواهد نمود و سپس خاندان امیر در اندک فاصله‌ای، ولیعهدی برای امیر تازه به قدرت رسیده، تعیین می‌کنند که حتماً باید این انتخاب از میان آل صباح صورت گیرد و مورد توافق اکثریت قریب به اتفاق این خاندان باشد که قاعدتاً پیش از مقام ولایتعهدی، در یکی از وزارت خانه‌های کلیدی یا به اصطلاح «استراتژیک» مانند وزارت امور خارجه، وزارت کشور، وزارت نفت، و یا وزارت دفاع مشغول بوده باشد. بدین ترتیب تداول قدرت در بالای هرم حکومتی صرفاً در اختیار خاندان امیری آل صباح و به طور تفاهمی و صد در صد انتصابی است.

2- قوه مجریه: در رأس قوه مجریه، نخست وزیر قرار دارد و معمولاً ولیعهد منصب نخست وزیری را نیز برعهده داشت، امّا در زمان حیات امیر جابرالاحمد الصباح (امیر متوفای اخیر) پست ولایتعهدی از پست نخست وزیری تفکیک شد که در حال حاضر، ناصر الصباح نخست وزیر و شیخ نواف الصباح ولایتعهدی را به عهده دارند.

پس از مقام امیری، پر نفوذترین قدرت در کویت، قوه مجریه است. زیرا اغلب وزارتخانه‌های حساس و استراتژیک توسط خاندان آل صباح اداره می‌شود و برای تثبیت موقعیت وزارتی خود از رانت انتساب به خاندان امیری بهره می‌گیرند. علی الخصوص چهار وزارتخانه استراتژیک و کلیدی قوه مجریه، باید در برابر پارلمان کویت (قوه مقننه) پاسخگو باشد، پارلمان می‌تواند دولت را استیضاح و یا عدم رأی اعتماد دولت را ساقط کند، مگر اینکه امیر دخالت نموده و پارلمان را منحل کند که در این صورت حق استیضاح

هم ساقط می‌شود و این پدیده تا کنون در حیات سیاسی کویت تکرار شده است.

3- قوه قضائیه: قوه قضائیه نقش قابل توجهی در حیات سیاسی - اجتماعی کویت ندارد زیرا نه قدرت دخالت در شئونات خاندان امیری دارد و نه در قوه مجریه. از این رو قوه قضائیه کم فروغ ترین حضور را در ارکان و شکل‌گیری قدرت دارد و صرفاً به کارهای روتین و روزمره در محدوده قوانین و مقررات رسمی قوه قضائیه که آن هم به سادگی قابل دور زدن توسط خاندان امیری است، می‌پردازد. رئیس قوه قضائیه را امیر تعیین و منصوب می‌کند.

4- قوه مقننه: یکی از جدی‌ترین ارکان حقیقی قدرت در کویت، پارلمان (مجلس الامه) است که نمایندگان بطور مستقیم با رأی مردم به پارلمان راه می‌یابند. نکته قابل توجه در ارتباط با پارلمان این است که فراکسیون‌های سیاسی و طائفه‌ای (مذهبی) مهم‌ترین فراکسیون‌های شکل دهنده بافت سیاسی مجلس الامه کویت بوده و به شرح ذیل‌اند:

1- نمایندگان سنتی طرفدار خاندان امیری.

2- نمایندگان وهابی (سلفی) که عمدتاً مواضع ضد شیعی و ایرانی دارند و از سوی حکومت‌های عربستان و امارات متحده، حمایت سیاسی می‌شوند.

3- فراکسیون نمایندگان شیعه که عمدتاً طرفدار جمهوری اسلامی ایران هستند.

تعداد نمایندگان کویت 50 نفرند. حداقل سن نمایندگان سی سال است و باید دارای تحصیلات باشند. هر دوره نمایندگی 4 سال است.

سؤال دوم: سهم شیعیان در هر یک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

شیعیان کویت در هیأت حاکمه کویت هیچ نقشی ندارند. آنان در قوه مجریه در حدود 5% حضور دارند. و در قوه مقننه تقریبا 12% حضور فعال دارند. و در قوه قضائیه هیچ نقشی ندارند.حضور شیعیان در سرمایه گزاری و بنگاههای اقتصادی عمده 25% است و در این بخش از نهاد‌های دولتی فعال هستند. همچنین فعالیت آنان در مؤسسات غیر دولتی 10% و نقش آنان در امور مذهبی و نهادهای فرهنگی و همچنین در فعالیت‌های حزبی غیر رسمی 10% می‌باشد.

سؤال سوم: شیعیان کویت برای رسیدن به سهم خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

چالش‌های سیاسی شیعیان به شرح زیر است:

1- شیعیان هیچگونه حضوری در رأس هرم قدرت یعنی دستگاه امیری ندارند، زیرا ضوابط و سنت‌های حاکم بر تداوم قدرت در کویت که انحصاراً در دست خاندان آل صباح می‌باشد، نه فقط به شیعیان، بلکه به اهل تسنّن غیر از آل صباح هم اجازه حضور نمی‌دهند. شاید برخی شخصیت‌های شیعی در حد مشاور، مورد تقرب و توجه قرار گرفته باشند. اما هرگز موفق به ورود به منطقه ممنوعه خاندان امیری نشده‌اند.

2- مجلس کویت و شیعیان: شیعیان در کویت یک سوم کل جمعیت 950 هزار نفری این کشور را تشکیل می‌دهند، اما با این وجود از شرکت در پست‌های دولتی و سیاسی محروم هستند و در حالی که تعداد نمایندگان مجلس این کشور 50 نفر است، نمایندگان شیعه تنها 5 نفر می‌باشند. شیعیان تنها یک وزیر در دولت کویت داشتند که آن هم تحت فشار نمایندگان سنی مجبور شد استعفا دهد. پنج نماینده شیعه‌ی پارلمان 50 نفره کویت نیز به کرات از روند نقض حقوق شیعیان و انزوای سیاسی آنها انتقاد کرده‌اند.

3- طرح تکفیری‌ها: بند اول این طرح؛ مبارزه با علمای شیعه و منابر حسینی از طریق فشار و کنترل آنها و فشارهای سیاسی برای تبعید آنها بود. بند دوم؛ جلوگیری از ساخت حسینیه‌ها و مساجد در کویت و بستن حسینیه‌ها و تحریک کشورهای همسایه برای فشار بر دولت برای بستن آنها. آنها همچنین از انجام شعائر حسینی ممانعت می‌نمایند. بند سوم طرح تکفیری‌ها؛ تلاش برای وانمود کردن شیعیان به عنوان ستون پنجم و جاسوس بیگانگان و تروریست آنها همچنین طرف‌های سیاسی و رسانه‌ای را برای خیانت در حق شیعیان تحریک می‌کنند.

همچنین تکفیری‌ها، خواستار بستن دفاتر و مؤسسات شیعیان هستند و برای عدم ورود آنان به مجلس امت کویت تلاش می‌کنند و نیز از رسیدن آنها به مناصب بالای دولتی ممانعت به عمل می‌آورند.

4- فیصل دویسان، نماینده شیعه مجلس امت کویت، می‌گوید: عده‌ای متعصب که با وزارت کشور مرتبط هستند، با ایجاد محدودیتهایی برای شیعیان در کویت، از ورود علمای شیعه به داخل این کشور ممانعت به عمل می‌آورند. وی می‌افزاید که این کار بر خلاف قانون اساسی سال 1962 است که آزادی را حق عموم می‌داند و میان هموطنان تفاوتی قائل نمی‌شود.

5- رفتارهای طائفه گرایانه و ضد شیعی در کویت افزایش یافته است، عامل این گونه اقدامات پشته پرده از سوی مهره‌های وهابی و نمایندگان سلفی پارلمان کویت حمایت می‌شوند. نمونه‌ی آن در مرداد 1388 است که نمایندگان خواستار استیضاح وزیر آموزش و پرورش کویت شدند. آنان ادعا می‌کردند که این وزیر برای تبلیغ و ترویج اندیشه تشیع در کتب درسی دانش آموزان کویتی تلاش می‌کند. این در حالی است که وزیر آموزش و پرورش کویت می‌گوید: خواستار حذف توهین‌های موجود در کتب درسی به شیعیان بوده است.همچنین در رسانه‌ها و مجلات سلفی‌های کویت، نمونه‌های زیادی از این طور مسائل درباره شیعه وجود دارد.

6- تصمیمات و اقدامات ضد شیعی دولت: دولت کویت در طی 30 سال گذشته، گاهی تصمیمات و اقدامات ضد شیعی اتخاذ کرده که خود نشان از طائفه‌گرایی این دولت دارد. از جمله این اقدامات عدم صدور مجوز برای ساخت مسجد برای شیعیان است. البته این گونه رفتارها مخالف قانون اساسی کویت است. زیرا طبق قانون اساسی این کشور، مذاهب مختلف اسلامی باید آزاد باشند.

7- تفاوت‌های نژادی و گرایشات سیاسی گوناگون، موجب اختلافات و بعضا تضارب آزاد در میان آنها شده است که از تحولات کویت به ویژه انتخابات دهمین دوره مجلس ملی توانستند به وحدت نسبی برسند.

8- تلاش‌های غرب:

الف - تلاش غرب برای بیگانه کردن شیعیان از فرهنگ و هویت اسلامی خویش.

ب - طرح عناوینی چون ناسیونالیسم و تبلیغ آن در جوامع اسلامی و در کویت برای خدشه‌دار کردن وحدت اسلامی.

ج - تلاش غرب برای ایجاد نوعی از خود بیگانگی و بحران هویت خصوصاً در قشر جوان شیعه و پیروی جوانان از الگوهای غربی.

8- بعضی از نویسندگان مطبوعات درباری کویت توسط نویسندگانی مانند: احمد جار الله و فؤاد الهاشم و..... مقالات متعددی علیه شیعیان منتشر می‌کنند و این عملکرد با تأیید دستگاه حاکم این کشور نیز همراه است.

9- ممانعت دولت کویت از عزاداری برای امام حسین×، در دی ماه 1387، وزارت کشور کویت دستور داد که مأموران امنیتی با هرگونه مراسم عزاداری امام حسین× که خارج از حسینیه‌ها برگزار شود برخورد نمایند و وزارت کشور از وزارت اوقاف و امور خیریه

خواسته است، خطبه‌های نماز جمعه شیعیان را کنترل نمایند و این حرکت با فشار سلفی‌های صاحب نفوذ در این کشور اتخاذ شده است.

سؤال چهارم: شیعیان کویت برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

1- پیشرفت بزرگ شیعیان در راهیابی به مجلس امت: در انتخابات اخیر، شیعیان پیشرفت بزرگی داشتند. اگر چه خودشان طبقه‌بندی طایفه‌ای به سبک لبنان را دوست ندارند، 9 کرسی را در اختیار گرفتند. ناگفته نماند که این امر در حالی رخ داد که در دوره پیش از انتخابات، شیعیان تحت هجوم مذهبی، رسانه‌ای؛ به علت بازجویی از دو نماینده شیعه که در مجلس یاد بود شهید عماد مغنیه، رهبر نظامی حزب الله لبنان و مهندس عملیات نظامی حزب الله در جنگهای آزادی بخش لبنان در سال 2000 و جنگ 33 روزه سال 2006 شرکت کرده، و قرار گرفته بودند.

2- وجود الائتلاف الاسلامی الوطنی (حزب مؤتلفه اسلامی ملی)- شیعه تندرو: اکثر اعضای این گروه را کسانی تشکیل می‌دهند که از شرق عربستان به این کشور مهاجرت نموده‌اند. این گروه خواستار اجرای قانون اساسی سال 1962 بود. که در آن حقوق و آزادی مردم کویت رعایت می‌شود و تمام مردم در برابر قانون از حقوق و آزادی مساوی برخوردار هستند.

گروه فوق هر نوع ارتباط با کشورهای دیگر را رد می‌کند ولی ارتباط با سایر شیعیان جهان را تأیید و همچنین خواستار اعطای شناسنامه به کویتی‌های «بدون شناسنامه» برابر مقررات و ضوابط می‌باشد. همچنین نظرات خود را از طریق جراید داخلی اعلام می‌دارد و با گروه‌های دیگر در حمایت از قانون اساسی هم صدا می‌شود.

3- شیعیان کویت از فضای باز سیاسی و فرهنگی کویت می‌توانند سطح سیاسی و علمی خود را گسترش بدهند و از این طریق می‌توانند در جامعه کویت حضور بیشتر داشته باشند.

4- فعال بودن شیعیان کویت در بخش اقتصادی این کشور فرصتی است جهت به دست گرفتن بخش اقتصادی کویت و می‌توانند از این طریق فشاری علیه دولت در گرفتن خواسته‌های خود وارد کنند.

5- حسن رفتار شیعیان کویت با هیأت حاکمه و نیز دفاع از کشور کویت در دوران اشغال‌گری آن توسط رژیم صدام و نیز وفاداری آنان به کویت، فرصتی است جهت بیان خواسته‌های خود از طریق مشروع و قانونی.

به نظر می‌رسد که برای همگرایی فعالیت و تلاش حاصله شیعیان به منظور دستیابی به حقوق خود، دو محور تلاش یا دو راهبرد را می‌توان متصور بود.

اول - مجموعه راهکارهایی که خود شیعیان در داخل کویت می‌باید آنها را عملیاتی سازند، مانند تعمیق روابط فیما بین رهبران گروه‌های مختلف شیعه طرفدار انقلاب اسلامی به عنوان اولین دایره همگرایی، مانند خط حجت الاسلام مهری - خط مسجد امام حسین× و دانشجویان و روشنفکران تحصیل کرده.

در گام بعدی تلاش برای تنش زدایی فیمابین رهبران شیعه طرفدار انقلاب اسلامی و کسانی که مواضع تشکیکی نسبت به انقلاب اسلامی دارند مانند خط احقاقی‌ها (خط اخباری‌ها) که معروف به شیعیان حساوی یا شیعیان عربستانی هستند.

گام نهایی ایجاد پل‌های گفتمانی و دیالوگ با خط شیرازی‌ها است که در مسجد رسول اعظم| متمرکزند و در جذب شیعیان از طریق برگزاری مراسم موالید و عزاداری به رهبری «باسم کربلایی» - یکی از مطرح ترین چهره‌های رسانه‌ای مذهبی مورد علاقه جوانان شیعه - بسیار موفّق هستند. در همین مرکز، شیخ عبد الحمید مهاجر نیز دارای نفوذ قابل توجهی در میان جوانان کویت در عراق می‌باشد. نامبرده یکی از خطبای برجسته و عالم خط شیرازی‌هاست.

دوم - تحکیم روابط فیما بین رهبران شیعه طرفدار انقلاب و سنی‌های معتدل و روشنفکر کویت، که متأسفانه جمهوری اسلامی تاکنون از این پتانسیل خوب بهره‌برداری نکرده است. می‌توان برای تحقق این هدف از کاتالیزوری به نام «حماس» در کویت بهره جست؛ زیرا هم مورد احترام اهل تسنّن و حتی سلفی‌های کویت و هم مورد احترام و تقدیر شیعیان می‌باشند. متأسفانه ارتباط با سلفی‌ها و خط وهابی‌ها بسیار دشوار است. زیرا وهابی‌ها هرگونه

ارتباط و فتح باب گفتگو را با جریانات و شخصیت‌های منسوب به جمهوری اسلامی تحریم کرده و چنانچه متوجه شوند کسی مخفیانه دست به چنین اقدامی زده، با او برخورد می‌کنند!!

• جدول سهم هریک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این

قدرت‌ها

میزان سهم

شیعیان

امیر کویت و

خاندان سلطنتی

3/23%

قوه مجریه

1/15%

5/1%

قوه مقننه

5/10%

قوه قضائیه

1/8%

بنگاههای

اقتصادی عمده

14%

N.G.O.ها و مؤسسات

مشابه

5/10%

5/2%

روحانیون و

سازمانهای مذهبی

5/11%

6/2%

احزاب سیاسی

مجموع

100%

6/19%

4- مصاحبه شونده (4)

5- مصاحبه شونده (5)

سؤال اول: سهم شیعیان در هر یک از عناصر قدرت کشور کویت به چه میزان است؟

شیعیانی که در این کشور زندگی می‌کنند از نظر تابعیت از دو گروه عمده تشکیل می‌شوند؛ این جمعیت سی درصدی، گروهی عجم یعنی غیرعرب می‌باشند و گروه دیگری تقریباً مساوی با آنها که اصالتاً عرب هستند. به دلیل اتخاذ سیاست‌های خصمانه از سوی دولتمردان سنی منطقه و حتی حاکمیت سنی کویت، سعی شده است شیعیان در مناصب پایین به کار گرفته شوند، هر چند به دلیل متعادل بودن این جمعیت راه منطقی این است که حاکمیت برای حفظ بستر سیاسی و دموکراسی خود، تعدادی از شیعیانی که قابلیت بالاتری دارند در ارکان سیاسی نقش آفرینی کنند، من جمله در مجلس امت که هم اکنون حدود 9 کرسی از 40 کرسی در اختیار شیعیان می‌باشد و عمده نمایندگان مجلس، از شیعیان عجم و به نحوی از طرفداران نظام جمهوری اسلامی ایران می‌باشند که از موقعیت قابل قبولی برخوردار می‌باشند و تاکنون در تصمیمات و پیگیری مشکلات جامعه شیعیان، نقش مناسبی ایفا کرده‌اند. امّا در حوزه قوه مجریه، تعداد 2 نفر از شیعیان که به نحوی متمایل به حاکمیت

می‌باشند، در هیئت دولت حضور دارند و از بین شیعیان می‌توان افراد توانمند بیشتری که استحقاق جایگاه وزارتخانه را دارند یافت. در قوه قضائیه آمار دقیقی از افراد سرشناس وجود ندارد و ظاهراً دولت و حاکمیت، میدان ورود شیعیان به این حوزه را محدود کرده است. لازم به ذکر است شیعیان در شورای شهر که به نحوی در روند اجرائی شهری نقش آفرینی می‌کند، حضور مناسبی دارند و در صورت برنامه ریزی مناسب می‌توان افراد بیشتری در این حوزه وارد کرد.

سؤال دوم - شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

• شیعیان برای دست‌یابی به سهم قابل قبول بدلیل وجود پتانسیل‌های مناسب که به نحوی حاکمیت و بخصوص گروه‌های سلفی از آن وحشت دارند و تاکنون سعی شده است شیعیان را به حاشیه بکشانند با چالش‌های زیادی مواجه‌اند ولی عمده چالش‌هایی که شیعیان را تهدید می‌کند به ترتیب عبارتند از:

الف - عدم اتحاد و یکپارچگی.

ب - عدم وجود یک رهبری واحد.

پ - عدم بهره برداری از فرصت‌های بدست آمده.

ت - عدم قبول مسؤولیت‌های بزرگ و مناسب.

ث - عدم خود باوری و خود اتکایی.

ج - عدم بهره برداری از امکانات موجود و داشتن اعتقادات غیر منطقی.

این‌ها از جمله موارد عمده‌ای است که به نحوی روند توسعه وضعیت شیعیان در ساختار سیاسی را محدود می‌کند و به عنوان چالش به حساب می‌آید.

سؤال سوم - شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

• شیعیان بدلیل برخورداری از یک اعتقاد منطقی اهل البیت^ و دوری از هرگونه تشنج سیاسی و اجتماعی سعی کرده‌اند موقعیت متعادل و مناسبی در این کشور بدست آورند، لذا دولت علیرغم میل خود نمی‌تواند یکسری فرصت‌هایی را از این جمعیت قابل توجه سلب نماید. لذا شیعیان با اتخاذ یک روند قابل قبول، به راحتی می‌توانند از فرصت‌های زیر بهره برداری نمایند که این فرصت‌ها عبارتند از:

الف - جمعیت قابل قبول شیعیان که حدود 30% جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند.

ب - قدرت اقتصادی مناسب.

پ - وجود شخصیت‌های برجسته علمی و دانشگاهی.

ت - وجود شخصیت‌های برجسته دینی و اجتماعی.

ث - وجود چهره‌های قابل قبول سیاسی در حوزه مجلس و دولت.

ج - سهولت ارتباط شخصیت‌های برجسته با دستگاه حاکمیت.

چ - سهولت تردد شیعیان به جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای مسلمان.

خ - وجود جوانان علاقه‌مند به نظام جمهوری اسلامی ایران.

د - وجود مراکز عمده دینی و مذهبی.

ذ - وجود زمینه‌های مناسب جهت توسعه مراکز فرهنگی.

ر - وجود ایرانیان اصیل زیاد در این کشور.

و دیگر فرصت‌های مناسب که با کمی دقت در اوضاع کلی این کشور می‌توان فرصت‌های مناسب دیگری را یافت که به نحوی در قدرت گرفتن شیعیان نقش مؤثری دارد.

• برای پاسخ به این سؤال بایستی کار کارشناسی انجام شود، ولی می‌توان بیان کرد که شیعیان با کمی دقت و تأمل با سایر گروه‌های شیعی مانند شیرازی‌ها و حزب دعوت و غیره، می‌توانند یک امت منسجم و یکپارچه‌ای را شکل بدهند که برای گرفتن حق و حقوق خود از دستگاه حاکمیت، به راحتی وارد صحنه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و حتی امنیتی شوند زیرا تاکنون حاکمیت سعی کرده بود خط قرمزی برای ورود شیعیان به این صحنه‌ها بکشد که با اتخاذ یک رهبری واحد و اتخاذ برنامه‌های قابل قبول و قابل اجرا، موج جدیدی از جوانان را به صحنه‌های مختلف سوق داد ولی متأسفانه تاکنون از این مهم غافل بوده و روز به روز فرصت‌های موجود به یک معضل و در نهایت یک چالش و تهدید علیه شیعیان تبدیل شده است که انحطاط جوانان به سوی مسائل ضد اخلاقی از جمله ابزاری است که وحدت و یکپارچگی و تقویت اعتقادی را بین شیعیان تضعیف می‌کند.

• کویت نسبت به سایر کشورهای منطقه از یک موقعیت فوق العاده‌ای برخوردار است که شیعیان می‌توانند این وضعیت را توسعه دهند. هجوم بی‌وفقه گروههای سلفی تندرو و وهابی به دلیل این است که از این موقعیت شیعیان احساس خطر می‌کنند و تلاش می‌کنند دولت و حاکمیت را که در این چند سال راه ورود شیعیان به ارکان سیاسی را فراهم کرده است، محدود نمایند و شیعیان نبایستی از این مهم غافل باشند.

• جدول سهم هریک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این

قدرت‌ها

میزان سهم

شیعیان

امیر کویت و

خاندان سلطنتی

3/28%

6/0%

قوه مجریه

1/14%

8/2%

قوه مقننه

17%

4/3%

قوه قضائیه

1/1%

بنگاههای

اقتصادی عمده

3/11%

N.G.O. ها و مؤسسات مشابه

8/2%

روحانیون و

سازمان‌های مذهبی

1/14%

6/5%

احزاب سیاسی

3/11%

3/2%

مجموع

100%

5/21%

5- مصاحبه شونده (5)

6- مصاحبه شونده (6)

در گذشته به شیعیان خلیج فارس و نیز شیعیان کویت توجهی نمی‌شد و آنان را رها کرده بودند و در آن دوران، روابط آنان با هیئت حاکمه کویت در سطح خوبی قرار داشت، امّا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، از شیعیان به طور کلی به عنوان اهرم فشار علیه حکومت کویت استفاده گردید و حوزه نفوذ ایران در منطقه خلیج فارس، بخش عمده‌اش شیعیان بوده است. این اتفاقی که افتاد (یعنی انقلاب اسلامی ایران) نوع رویکرد و نگرش،

پیرامون شیعیان منطقه و نیز شیعیان کویت تغییر نمود. در گذشته دولت کویت به شیعیان این کشور کمک‌هایی می‌کرد، اما با به وجود آمدن شرایط جدید، رویکرد پیرامون شیعیان تغییر نمود و آنان را با یک بحران و چالش روبرو کرد. این امر نه تنها نفوذشان را در دولت کاهش داد، بلکه قدرت سیاسی آنان نیز کم شد و نسبت آنان حساسیت ایجاد شد. در سابق و در مقاطع مختلف، نمایندگان شیعه در مجلس امت کویت به 9 نفر رسید، امّا بعد از انقلاب اسلامی ایران به دلیل بی اعتمادی دولت به آنان و نیز ایجاد تشتت و تفرقه در میان شیعیان، این تعداد سیر نزولی به خود گرفت و خودش را در صحنه سیاسی کویت نشان داد.

گروه‌های شیعی از خط امامی گرفته تا طیف شیرازی‌ها، مقلدین آیت الله سیستانی و میرزا حسین احقاقی، در میان شیعیان کویت ظهور پیدا نمود و خط امامی‌ها دیگران را ضد انقلاب به حساب می‌آوردند و به طور طبیعی دولت از این اختلافات و شکاف و گروه‌بندی‌ها در میان شیعیان به نفع خود استفاده و بهره‌بردای می‌نمود.

مسئله دوم که قابل توجه است، شیعیان کویت ظرفیت و پتانسیل و امکانات بالقوه خود را از دست داده و باعث کاهش ایفای نقش و قدرت چانه‌زنی گردیده‌اند.

در میان شیعیان کویت، نحله‌های فکری مختلف به وجود آمده و همه شیعیان کویت به جمهوری اسلامی ایران گرایش ندارند و خط آیت الله سیستانی پایگاه اول و خط آیت الله شیرازی پایگاه دوم و سپس طیف امامی‌ها که طرفداران ایران و رهبر معظم انقلاب می‌باشند در کویت در میان شیعیان نفوذ دارند. اما طیف احقاقی‌ها هرچند که طرفدار انقلاب اسلامی ایران هستند و به ایران اظهار محبت می‌کنند، دیدگاه سیاسی ندارند و در سیاست دخالت نمی‌کنند.

شیعیان کویت قبل از انقلاب اسلامی ایران به دلیل اعتماد دولت به آنان و نیز نزدیکی شیعیان به خاندان آل صباح، جایگاه و نفوذ خوبی در این خاندان داشتند و شیعیان، احساس جدایی از هیئت حاکمه کویت نمی‌نمودند.

سؤال

اول: سهم شیعیان در هر یک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

شیعیان کویت نسبت به شیعیان منطقه خلیج فارس از لحاظ سیاسی در سطح خوبی قرار دارند و این به دلیل اینکه ایرانی‌ها در این کشور حضور دارند، سطح آگاهی و شعور سیاسی آنان از شیعیان خلیج فارس بیشتر است. و دولت کویت خیلی از آنان را در دولت جا داده بود و حتی تعدادی از آنان را در حد مشاور استفاده می‌کرد. امّا بعد از به وجود آمدن بی‌اعتمادی میان دولت و شیعیان، نقش آنان در دولت و هیأت حاکمه کم‌رنگ شد. سهم شیعیان در قوه مقننه را می‌شود افزایش داد. در میان شیعیان نیروهای توانگر زیادی وجود دارد، آنان می‌توانند در جهت ورود به مجلس امت کویت در مناطق دیگر کویت شرکت نمایند و رأی کسب نمایند. اکنون شیعیان در قوه مجریه حضور کمی و در قوه مقننه نسبتاً حضور خوبی و در قوه قضائیه حضور ندارند. در نتیجه می‌شود گفت: آنان در قدرت سیاسی سهم کمی دارند... شیعیان کویت به این نتیجه

رسیده‌اند که در مقابل حضور کم آنان در صحنه سیاسی به دلیل شرایط سیاسی کشور، باید در بخش اقتصادی و علمی فعالیت شایانی داشته باشند و نیز این کار را انجام دادند و در این دو بخش حضور و فعالیت خیلی خوبی دارند. هوشیاری و سطح آگاهی و علمی آنان در مقایسه با شیعیان منطقه خلیج فارس خیلی خوب است و آنان سعی دارند در اعتماد سازی با دولت پیش بروند و نگرانی دولت کویت را نسبت به خودشان رفع نمایند.

جمهوری اسلامی ایران اگر بخواهد شیعیان کویت را تقویت کند، باید آنان را محور قرار بدهد نه ابزار. باید جمهوری اسلامی ایران، رویکرد خود را پیرامون شیعیان کویت تغییر بدهد و منافع آنان را در نظر بگیرد که از این کار منافع جمهوری اسلامی ایران تأمین می‌شود.

سؤال دوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

• اختلاف

نظر میان شیعیان و پراکندگی سکونت شیعیان در کویت، در مؤثر واقع شدن آراء شیعیان در انتخابات ثأثیر منفی گذاشته است.

• عدم وجود رهبری واحد و وجود اختلاف سیاسی میان شیعیان بر اثر تقلید از مراجع مختلف با نوع نگرش و رویکرد سیاسی کاملاً متنوع.

• حضور

خارجی‌ها و تهاجم فرهنگی مبتذل غربی، فساد را در جامعه و در میان جوانان کویت به ویژه جوانان تحصیل‌کرده شیعه ترویج داده و آنان را نیز به خطر انداخته است.

•

علی رغم وجود در صد قابل توجه جمعیت شیعیان، دولت آنان را در تدوین سیاست در سطح عالی کشور مشارکت نمی‌دهد.

•

برخورد تبعیض آمیز دولت میان سنی‌ها و شیعیان در انتشار کتاب‌های شیعه، ساخت مساجد، فعالیت نشریات و در چینش تعداد حوزه‌های انتخاباتی پارلمان به منظور در انزوا قرار دادن شیعیان.

•

دولت کویت برای تغییر بافت جمعیتی شیعیان کویت به نفع اهل تسنّن، به قبایل سنی تابعیت کویتی اعطا می‌کند. لیکن شیعیان کویت را از حق تابعیت محروم نموده است.

•

سوء ظن‌های دولت و نیروهای اجتماعی جامعه سنی تندرو نسبت به شیعیان کویت.

•

تلاش وهابی‌های کویت در عدم شرکت دادن شیعیان در همایش‌های مذهبی در کویت، چاپ کتاب‌های تکفیری ضد شیعی و متهم کردن آنان به رافضی بودن، اعتراض به خواسته شیعیان برای ساخت مسجد و حسینیه در کویت و مسلط شدن دولت کویت بر جریانات اختلاف انگیز در هر مورد.

•

وهابی‌های کویت فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، مذهبی و سیاسی بر ضد شیعیان را به صورت سازمان یافته اجرا می‌کنند و نفوذ زیاد آنان در دولت باعث شده دولت هم واکنش علیه فعالیت‌های شیعی نشان دهد.

•

رسانه‌ها از طریق نمایندگان و سیاستمداران و کتب سلفی‌های تندرو، تبلیغات منفی ضد شیعی به منظور گسستن وحدت در میان جامعه شیعه و سنی به راه انداخته‌اند.

•

گسترش وهابیت و افزایش چشم‌گیر شمار سلفی‌های تندرو در حاکمیت، مانع پذیرش شیعیان در دستگاه‌های دولتی این کشور شده است.

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

•

حضور وزرای شیعه در کابینه دولت (هر‌چند که کم رنگ است) می‌تواند مشروعیت سیاسی شیعیان را تحقق بخشد.

•

حضور شیعیان در سطوح میانی در برخی از وزارتخانه‌ها می‌تواند در نفوذ شیعیان در این مؤسسات مؤثر باشد.

•

حضور نمایندگان شیعی در مجلس امت کویت، می‌تواند در خنثی کردن تبلیغات ضد شیعه و برای اعلام خواسته‌های خود مؤثر باشد.

•

حضور شیعیان در دانشگاه کویت، به عنوان مسؤولان بخش‌های مختلف دانشگاهی و اعضای هیئت علمی.

•

وجود فضای باز سیاسی موجود درکویت در مقایسه با کشورهای عربی، زمینه‌های رشد سیاسی اقلیت‌های مذهبی را فراهم نموده است.

•

وفاداری شیعیان به حاکمیت قانونی کشور، آنها را از جایگاه ویژه‌ای نزد حکام و امرای کویت برخوردار نموده است.

•

مشارکت شیعیان با دولت در امور دفاعی این کشور در مقابل حملات دشمن به کویت.

•

تعامل خوب میان شیعیان و اهل تسنّن کویت (جدا از تنش‌های موجود با سلفی‌های تندرو) می‌تواند از هرگونه اختلافات فرهنگی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی جلوگیری کند و تبلیغات جریان‌های افراطی تکفیری را خنثی نمایند.

•

الف - ارتقای سطح کیفی شیعیان در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی.

ب - تلاش برای همزیستی مسالمت‌آمیز با دیگر نحله‌های فکری.

پ - ارائه یک تصویر روشن به دور از هرگونه پنهان‌کاری از خود در رفتار و کردار.

ت - اجتناب از هرگونه اقدام تفرقه افکنانه در ابعاد مختلف.

ث - تلاش برای اعتمادسازی با دولت با رعایت تمام مبانی و ارزش‌های دینی و مذهبی.

ج - حضور فعال در مراکز آموزشی به ویژه در دوره ابتدایی و دبیرستانی.

7- مصاحبه شونده (7)

سؤال اول - سهم شیعیان در هر یک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

جواب: بسیار ضعیف است.

سؤال دوم - شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

1- عدم تعامل متقابل با رؤسای قوای سه گانه، 2- مخالفت و مبارزه جدی وهابیت به ویژه با آنان. 3- سیاست منطقه‌ای و ناسیونالیستی افراط گرایان سنی.

سؤال سوم - شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

1- همکاری با سازمان‌های حقوق بشری، 2- انسجام و اتحاد داخلی، 3- امکانات و ظرفیت‌های بالای اقتصادی.

سؤال چهارم - به نظر شما اقدامات اساسی که شیعیان باید برای بهره برداری از فرصت‌ها و مواجه شدن با چالش‌های پیش رو انجام دهند، شامل چه مواردی است؟

الف - انسجام کارهای فرهنگی و اطلاع رسانی گسترده و شفاف.

ب - شرکت جدی و همه جانبه در فعالیت‌های سیاسی و انتخابات‌های متعدد.

پ - تشکیل کارگروه‌های علمی - فرهنگی - اقتصادی و مذهبی با رویکرد ترقی خواهانه.

ت - بیان مظلومیت‌ها و محدودیت‌ها برای افکار عمومی و برخورد عاقلانه با جریانات سیاسی موجود.

• بیان حقایق آرمانی شیعی جهت جلوگیری از شیعه‌ستیزی و شیعه‌گریزی.

ج - آسیب شناسی جوامع شیعی و تلاش جهت ارتفاع سطح کمی و کیفی مناطق شیعه نشین.

چ - اتحاد و پشتکار جدی در سیاستگذاری‌های لازم در پیشبرد جامعه شیعی کویت.

• جدول سهم هریک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان قدرت

میزان سهم این قدرت ها

میزان سهم شیعیان

امیر کویت و خاندان

سلطنتی

5/21%

قوه مجریه با ریاست

امیر کویت

1/14%

2/1%

قوه مقننه

1/19%

5/0%

قوه قضائیه

5/21%

بنگاههای اقتصادی عمده

6/9%

8/4%

N.G.O ها و مؤسسات مشابه

4/2%

7/0%

روحانیون و سازمانهای

مذهبی

7/4%

2/1%

احزاب سیاسی

1/7%

2/1%

مجموع

100%

6/9%

7- مصاحبه شونده (7)

8- مصاحبه شونده (8)

سؤال

اول: سهم شیعیان در هر یک از عناصر قدرت کشور کویت چه میزان است؟

بسیار محدود اما رو به تزاید.

سؤال دوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه‌اند؟

متأسفانه از آنجایی که شیعیان این کشور از نژادها و زبان‌های مختلف بوده و عموماً مهاجر می‌باشند، پیوند دادن این گروه‌ها به هم بسیار مشکل می‌باشد. ضمن آنکه حاکمان این کشور و سیاستمداران آمریکایی هرگز شکل گرفتن یک حکومت شیعی را بر نمی‌تابند.

سؤال سوم: شیعیان برای رسیدن به سهم مناسب خود از چه فرصت‌هایی برخوردارند؟

مهم‌ترین فرصت شیعیان کویت همسایگی با کشور شیعه نشین ایران است که تقریبا با عنوان یک قدرت منطقه‌ای هم شناخته می‌شود. دومین فرصت از جغرافیای انسانی این کشور سرچشمه می‌گیرد، جمعیت شیعیان در این کشور بر طبق آماری که دایرهًْ المعارف اینکارتکا ارائه می‌دهد حدود 40 درصد، جمعیت اهل تسنن 45 درصد و 5 درصد هم ادیان دیگر را در بر می‌گیرد. در واقع در این کشور اکثریت مذهبی وجود ندارد لذا شیعیان با اتحاد می‌توانند به راحتی کرسی‌های پارلمان را تصاحب نمایند.

در درجه اول اتحاد بین گروهی بعد از آن؛ بالا بردن میزان تحصیلات، میزان قدرت مالی، ارتباط با ایران به عنوان قدرت برتر منطقه و تنها کشور شیعه‌نشین جهان و... اینها عوامل بسیار مهمی می‌توانند باشند برای استفاده از فرصت‌هایی که در آینده امکان

روبه روشدن با آن را ممکن است بدست آورند.

• جدول سهم هریک از عناصر قدرت در هیأت حاکمه کویت و میزان سهم شیعیان از این قدرت‌ها

ردیف

ارکان

قدرت

میزان

سهم این قدرت‌ها

میزان

سهم شیعیان

امیر کویت و خاندان سلطنتی

نظام سیاسی کویت پادشاهی مشروطه

است و پادشاهی در خاندان مبارک الصباح موروثی است.

شیعیان در این جایگاه از هیج

سهمی برخوردار نیستند زیرا ولیعهد از این خاندان بوده و تماماً سنی هستند.

قوه

مجریه

2 وزیر به نامهای «جاسم الشمالی»

و «فاضل صفر علی صفر» لذا با توجه به جمعیت شیعیان سهم محدودی را در بر می‌گیرد.

قوه

مقننه

50 کرسی دارند اما ظاهراً این

قدر از قوه بالایی برخوردار نیست به گونه‌ای که حتی نمایندگان پارلمان از مصونیت

قضایی برخوردار نیستند. گرچه سیستم سیاسی این کشور به نسبت دیگر شیخ‌نشین‌های

منطقه به دموکراسی‌های غربی نزدیک‌تر می‌باشد.

5 کرسی پارلمان را در 82 کسب

کردند که با توجه به جمعیت حدود 40 درصدی شیعیان سهم بسیاری محدودی است.

قوه

قضائیه

بنگاه‌های

اقتصادی عمده

N.G.O ها و مؤسسات مشابه

انجمن‌های عام المنفعه، گروه‌هایی

تأثیرگذار در شکل‌گیری تصمیم‌های سیاسی به شمار می‌آیند.

روحانیون

و سازمان‌های مذهبی

از

جمله شیخ حسین معتوق

احزاب

سیاسی

احزاب سیاسی (به معنای مصطلح)

جایگاه چندانی ندارند، اما دارای صدها دیوانیه است که در جلسات مردمی برگزار می‌شود

و نهادهای مدنی در آن فعال هستند.

از جمله گروه‌های شیعی فعال در

این کشور «دار التوحید» می‌باشد که به عنوان بزرگ‌ترین سازمان مذهبی، سیاسی فعال

شناخته شده است و گفته می‌شود تا حدود زیادی تحت تأثیر اندیشه‌های سیاسی و

انقلاب ایران می‌باشد. دومین گروه، حزب ائتلاف اسلامی الوطنی است که از مهاجرین

شیعی شرق عربستان می‌باشند. حزب دعوت، گروه شیعی مهم دیگری است که او هم متهم به

روابط با ایران می‌باشد.

نکته‌ای

را که لازم می‌دانم تذکر دهم آن است که کویت به لحاظ جغرافیای سیاسی، همواره در

موقعیت نامطلوبی قرار داشته و به دلیل کوچکی جغرافیایی و همسایگان بزرگی چون

ایران، عراق و عربستان، و ادعاهای مرزی عراق و عربستان با این کشور، به خاطر

منافع خویش، همواره به یک کشور بیگانه وابسته بوده تا موازنه قدرت را حفظ نماید

و البته این کشور ثالث همواره شامل کشورهای غربی خصوصا آمریکا و انگلیس می‌شده

است. لذا رویکرد سیاستمداران این کشور به گونه‌ای هستند که سیاست کشورهای فوق

باشد. بنابراین اگر به نسبت دیگر کشورهای منطقه، دموکرات‌تر است به دلیل سیاست‌های

دموکراسی سازی آمریکا می‌باشد از سوی دیگر رفتار این کشور با شیعیان همواره

وابستگی نزدیک به روابط ایران و کویت و روابط ایران با آمریکا و انگلیس و...

داشته و نمی‌توان زیاد بدان خوشبین بود.

شیعیان کویت

مشخصات کتاب

اشاره

تقدیم به:

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی