رهنما 20 خوشبختی یا تیره بختی؟!

مشخصات کتاب

سرشناسه:کاشفی، محمدرضا، ۱۳۴۶ - ۱۳۸۵.

عنوان و نام پدیدآور:خوشبختی یا تیره‌بختی؟!/ نویسنده محمدرضا کاشفی؛ تهیه و تدوین معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی.

مشخصات نشر:مشهد: انتشارات قدس رضوی، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری : ۳۰ ص.؛۱۱×۱۷س‌م.

شابک : 978-600-6543-96-3

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:امتحان الهی

شناسه افزوده:موسسه انتشاراتی قدس رضوی

شناسه افزوده:آستان قدس رضوی. معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۲۵/ک۲۴خ۹ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی :۲۹۷/۴۶۴

شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۰۵۴۴

اشاره

تصویر

تصویر

تصویر

خوشبختی و تیره بختی?!

بعید است به پرسش های زیر تا به حال فکر نکرده باشید. این نوشته را پاسخی کوتاه برای آنها بدانید:

تصویر

برخی پرسش ها ذهن سوزند! یعنی به قدری عمیق و رک و جدّی اند که نمی توان در زمان کوتاه و با واژه هایی اندک پاسخشان را داد. این پرسش ها بی خیال بردار هم نیستند و از لحظۀ شنیده شدن، یقۀ ذهن را می گیرند و فقط با گرفتن پاسخی درخور، رهایش می کنند. پرسش از فلسفۀ وجودی سختی ها و دشواری های زندگی یکی از این گردنه های دشوارعبور است. در کنارش، نابرابریِ ظاهری در تقسیم نعمت ها و نقمت ها را هم بگذارید. چه شود!

در این چند صفحه، سعی میکنیم سرنخ هایی برای پاسخ به این دو دغدغۀ دیرین بشر، بهدست شما خوانندۀ کنجکاو و بی قرار بدهیم. مطالعۀ بیشتر در این زمینه را فراموش نکنید.

۱. نظام حکیمانۀ جهان‌

ما معتقدیم چون خداوند، عالِم و قادر و خیرخواه مطلق است، نظام و جهان هستی را

به بهترین وجه خلق کرده است.⁽¹⁾البته جهان طبیعت مملو از قطع و وصل‌ها و بریدن و پیوندزدن‌ها و نیز آمیخته با نشاط و غم، شادی و رنج، امید و شکست و... است. تمامی این آثار، لازمۀ نظام این جهان است. عالم ماده، به دلیل احکام مختص به خود، منشأ بلاها، رنج‌ها، محنت‌ها، بیماری‌ها و... است که ما از آن به «شُرور» یاد می‌کنیم. همچنین، منشأ خوشوقتی‌ها، موفقیت‌ها، شادی‌ها، پیروزی‌ها و... است که ما از آن به «خیرات» نام می‌بریم. گاه در این شرور و خیرات، ارادۀ آدمی نیز دخیل است؛ یعنی انسان با انتخاب و علم و آگاهی خویش که لازمۀ وجودی او در این عالم مادی است، یا به راه غلط گام می‌گذارد و منشأ شرور میشود، یا در صراط مستقیم حرکت می کند و سرچشمۀ خیرهای متعددی برای خود و جامعه می‌شود. اما گاه، در این شرور و خیرات، ارادۀ آدمی دخیل نیست؛ بلکه عللی طبیعی

و خارج از حیطۀ اختیار انسانی که مقتضای سنن و قوانین عالم مادی است، برخی شرور را پدید می آورد یا موجب برخی خیرها می شود.⁽¹⁾

با توجه به حقیقت یادشده، باید این مطلب را یادآور شویم که خداوند متعال تمامی نعمت‌ها را به یک فرد ارزانی نکرده است؛ همانگونه که تمام بدبختی‌ها را برای یک شخص روا نمی‌دارد. آیا در این جهان مادی، انسانی پیدا میکنید که از همۀ جهات، از نعمت‌ها و خیرات برخوردار بوده و هیچگونه سختی و محرومیتی نداشته باشد؟ ازسوی دیگر، آیا در این عالم طبیعی، شخصی یافته میشود که از همهنظر، در بدبختی‌ها و شرور به سر بَرد؟ آنچه می‌بینیم، این حقیقت است که به اقتضای سنن و قوانین خاص این عالم، نعمت‌ها و بدبختی‌ها درهم آمیخته است و نمی‌توان شخصی را یافت که در نعمت مطلق یا بدبختی مطلق به سر بَرد.

تصویر

بسیاری هستند که ازنظر معیشتی در رفاه‌اند؛ ولی از مشکلات روحی و روانی یا جسمی و خانوادگی در امان نیستند. فراوان اند افرادی که از زیبایی و استعداد سرشار برخوردارند؛ اما از گرفتاری‌های اخلاقی، مالی، خانوادگی، جسمی و... عذاب می کشند. گروه زیادی در فقر مالی به سر می‌برند؛ ولی سلامت جسمانی و روانی دارند. گروهی نیز در نعمت مادی غرق‌اند؛ ولی از زیبایی و استعداد تحصیل و تحقیق محروم‌اند و... .

آنجا که خوشبختی یا بدبختی انسان‌ها، در عملکرد و انتخاب خود ایشان ریشه دارد، خودِ آدمی است که با گزینش صحیح یا غیرصحیح، خود را با خوشبختی یا تیره‌بختی مواجه می‌سازد.⁽¹⁾اما خیرات و شروری که از اراده و اختیار انسان نشأت نمی‌گیرد، براساس آموزه‌های دینی، برای امتحان و آزمایش اوست. این آزمون، نه تنها با عدالت خداوند منافات ندارد، بلکه

مقتضای حکمت اوست تا در پرتو این امتحان، انسان‌های شایسته، از ناشایستگان جدا شوند. خداوند متعال نظام مادی را چنان قرار داده و برای آن قوانین خاص نهاده است که آدمی با قرارگرفتن در آن، مدام درحال آزمایش باشد و براساس آن، بتواند خود را محک بزند: آیا فقط وفقط خداخواه و خداجوست، یا قصدهای او آلوده و آمیخته به اغراض غیرالهی است؟

ازآنجاکه توجه به موضوع ابتلا و آزمون و ابعاد گوناگون آن، انسان را در یافتن پاسخی عمیق‌تر یاری می‌رساند، شمّه‌ای از شعاع‌های این نعمت بزرگ الهی را براساس آیات و روایات تحلیل خواهیم کرد:

۲. آزمون الهی‌

خداوند متعال از آزمون خود با واژه‌هایی همچون «بلا» و «فتنه» و... یاد کرده است.⁽¹⁾

واژۀ بلا در لغت عرب، هم برای نعمت به کار می‌رود، هم برای محنت و سختی و هر دو نیزآزمون الهی است. محنت برای آزمایش «صبر» و نعمت برای آزمودن «شُکر» انسان است.⁽²⁾قرآن نیز «شر» و «خیر» را امتحان تلقی کرده است.⁽³⁾بنابراین، نباید پنداشت که فقط سختی‌ها و مشکلات در قلمرو آزمایش الهی است؛ بلکه نعمت‌ها و خوشی‌ها نیز آزمون الهی به شمار می‌رود.⁽⁴⁾

تصویر

۳. فلسفۀ آزمون الهی‌

آیات و روایاتی با لحن‌های گوناگون، فلسفۀ آزمون الهی را شمارش کرده که مهم‌ترین آنها عبارت است از:

۱. بلا و امتحان موجب بیداری انسان می شود و کسی که درمعرض آزمون قرار می‌گیرد، بر غفلت‌ها و آلودگی‌ها و انحراف‌ها آگاهی می‌یابد:⁽¹⁾

رنج گنج آمد که رحمت‌ها در اوست *** مغز تازه شد چو بخراشید پوست⁽²⁾

۲. آزمون الهی، آدمی را بهیاد خداوند می‌اندازد.⁽³⁾

۳. ابتلا به نعمت و محنت، موجب شناختن خبیث از پاک و مجاهد و صابر از ظالم و

کافر می‌شود.⁽¹⁾

۴. امتحان روشن میکند که آدمی، چه مقدار نیّت خالص دارد.⁽²⁾

۵. مواجه شدن با ابتلا، کیفیت عمل را مشخص می‌سازد.⁽³⁾

۶. قرارگرفتن در محنت و سختی، گناهان انسان را پاک می کند.⁽⁴⁾

۷. امتحان الهی تکبّر را از قلب‌ها میزداید، در جان‌ها تذلّل و خشوع حاکم می‌کند و ابواب فضل الهی را به سوی بشر می‌گشاید.⁽⁵⁾

۸. با آزمون الهی، فرد مؤمن تجربه می‌اندوزد.⁽¹⁾

چون جفا آری فرستد گوشمال*** تا ز نقصان وارَوی سوی کمال⁽²⁾

در برآیندی کلّی می‌توان گفت که «ابتلا»، برای استحکام ایمان و عقیده، التجا به خداوند، فرارکردن از اوهام و رسیدن به توحیدِ افعالی است.

۴. ایمان و ابتلا

بخشی از آیات و روایات، بیانگر این حقیقت است که مؤمنان، به دلیل ایمانشان، بیشتر درمعرض آزمون اند. حتی اموال و فرزندان آنان نیز ابزاری برای آزمایش ایشان تلقی می شود.⁽³⁾

تصویر

امتحان مؤمنان، همچون زینتی دانسته شده است که فرد مؤمن بدان آراسته می‌شود.⁽¹⁾

همچنین، همانند شیر مادر است که فرزند خردسال، با آن رفع گرسنگی می‌کند.⁽²⁾گویا:

هرکه در این بزم مقرب‌تر است***جام بلا بیشترش می‌دهند

فرد مؤمن به قدر ایمانش، از راه‌های گوناگون و با شدت و ضعف، با ابتلای الهی محک می‌خورد و این، موجب افزایش ایمانش می‌شود؛ زیرا در پرتو این آزمون، ارکان اصلی ایمانش عمق بیشتری می‌یابد: هم معرفتش افزایش می‌یابد، هم انقیاد و تسلیم و خضوع قلبی‌اش. درواقع، انسان مؤمن با این آزمایش‌ها قیمت و ارزش پیدا می‌کند. به همین دلیل است که

پیامبران الهی، همچون حضرت آدم⁽¹⁾، ابراهیم⁽²⁾، یونس⁽³⁾، ایوب⁽⁴⁾، و حضرت رسول صلی الله علیه و آله⁽⁵⁾، آنهمه محنت کشیدند و با انواع سختی‌ها، تنگدستی‌ها، فقرها، فشارها و آزارها آزمایش شدند.⁽⁶⁾

خداوند آزمون الهی را بهعنوان سنّتی حکیمانه بر جهان جاری ساخته و دنیا را با آرامش و اضطراب و سختی و راحتی و نیز خوشی و ناراحتی درآمیخته است تا انسان‌های وارسته را محک زند و مؤمنان را در طی کردن راه مستقیم و تداوم آن، یاری بخشد.⁽⁷⁾این موضوع به قدری اهمیت دارد که اگر فردی، خود را درمعرض آزمون نبیند، باید بداند مبغوض درگاه

الهی است⁽¹⁾. بی‌جهت نیست که عاشقان، کمال خود را در درد و بلا می‌بینند:

بر چنین گلزار دامن می‌کشی---د***جزء جزئش نع-رهزن هل من مزید

گلشنی کز بقل رویَد، یک دَم است***گلشنی کز عقل رویَد، خرّم است⁽²⁾

به هرروی، باید توجه کرد که تجهیز انسان به اصل «قدرت بر انتخاب بد و نیک»، صبغۀ آزمون دارد و ازاین جهت، در تقویم اَحسن او سهیم است؛ چنان‌که تجهیز انسان به «انتخاب درجات یا دَرَکات» و تعبیۀ قدرتِ مراتبِ صعود و سقوط نیز جنبۀ آزمون داشته و از این نظر،

در حُسن قوام انسان سهم بسزایی دارد. وجود نفس ملهمه⁽¹⁾، مسوّله⁽²⁾، امّاره⁽³⁾، لوّامه⁽⁴⁾، مطمئنه⁽⁵⁾و تحولات گوناگون، آزمون الهی را گوشزد می‌کند و اهمیت عنایت به مراتب امتحان را یادآور می‌شود.⁽⁶⁾

تصویر

تصویر