آشنایی با زندگی حضرت محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله از منظر قرآن

مشخصات کتاب

آشنایی با زندگی حضرت محمد وآل محمد (صلوات الله علیهم اجمعین) از منظر قرآن.

حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) در این باره ماجرای نزول جبرئیل گفته است:

«جبرئیل نزد من آمد و گفت: «بخوان».

گفتم: «خواندن نمی دانم».

دگر بار گفت: «بخوان».

گفتم: «چه بخوانم؟».

گفت: «أَقَرَّا بِاسْمِ ربِّكَ الَّذِي خَلَق».

«بخوان به نام پروردگارت که آفرید».

سرشناسه: قارزی، رضا، 1356-

عنوان و نام پديدآور: آشنایی با زندگی حضرت محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله از منظر قرآن/ رضا قارزی.

مشخصات نشر: تهران: نشر رزا، 1403.

مشخصات ظاهری: 576 ص: مصور.

شابک: 978-622-355-137-6

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

موضوع: محمد (صلی الله علیه و آله)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. - در قرآن.

موضوع:Muhammad, Prophet -- In the Quran

موضوع: چهارده معصوم در قرآن

Fourteen Innocents of Shiite in the Qur'an*

چهارده معصوم -- سرگذشتنامه

*Fourteen Innocents of Shiite -- Biography

رده بندی کنگره: BP104/م27

رده بندی دیویی: 297/159

شماره کتابشناسی ملی: 9558032

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

رضا قارزی.

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

آشنایی با زندگی حضرت محمد وآل محمد (صلوات الله علیهم اجمعین) از دیدگاه قرآن.

(بیان ساده، آموزشی، تحقیقی و ویژه ارائه در مجالس دینی).

قال رسول الله صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ اَلثَّقَلَيْنِ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي كِتَابَ اَللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ اَلْحَوْضَ.

رضا قارزی.

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عَجَّلَ اللَّهُ تعالی فَرْجُهُ وَ الشریف) شهرستان بروجن.

ویراستار دیجیتالی: سمانه جاوید.

فهرست مطالب

فصل اول: آشنایی با زندگی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله ... 12

1- شجره نامه ... 14

2- قبل از بعثت ... 14

الف) ولادت حضرت اش ... 14

ب) کودکی تا جوانی با برکت حضرت ... 15

ج) تشکیل خانواده ... 15

د) فرزندان رسول خدا ... 15

الف) ابلاغ رسالت ... 16

ب) سفر تبلیغی ... 16

ج) هجرت جمعی از مسلمانان به حبشه ... 17

د) محاصره در شعب ابی طالب ... 17

ه) معراج ... 17

و) بیعت عقبه ... 17

الف) پیمان برادرى ... 18

ب) پیمان صلح با اهل کتاب مدینه ... 18

ج) تغییر قبله ... 18

د) غزوات ... 18

ه) سرایا ... 19

و) صلح حديبيه ... 19

ز) دعوت سران کشورها ... 19

ح) فتح مکه ... 19

ط) حجه الوداع و نصب خلیفه در واقعه غدیر خم ... 20

نکاتی ازمقامات والا ی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله ... 20

فضایل و مناقب پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در قرآن ... 25

اسامی و صفات پیامبر اعظم (صلی الله علیه واله) در آیینه قرآن ... 28

اوصاف مشترک قرآنی خدا و رسول صلی الله علیه وآله ... 30

از ویژگی های خاتم پیامبران از نظر احادیث ... 30

فصل دوم: زندگینامه امام علی علیه السلام ... 54

1- ولادت و پرورش آن حضرت ... 55

2- حضرت علی علیه السلام اولین ایمان آورنده به پیامبر ... 56

3- یوم الدار و تعیین حضرت علی علیه السلام به جانشینی پیامبر ... 56

4- لیلة المبیت ... 56

5- حضرت علی علیه السلام در جنگ ها و غزوات صدر اسلام ... 57

6- ازدواج حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها ... 58

7- تعیین حضرت علی علیه السلام به جانشینی پیامبر در روز غدیر ... 58

8- سقیفه و غصب خلافت پیامبر ... 59

9- فعالیت های امام علیه السلام در دوران غاصبان خلافت ... 60

10- دوران خلافت امام علی علیه السلام ... 62

علت جنگ جمل (جنگ با ناکثین) ... 63

علت انتخاب کوفه به عنوان مرکز حکومت ... 63

علت جنگ صفین (جنگ با قاسطین) ... 64

علت جنگ نهروان (جنگ با مارقین) ... 64

عدم آشنایی رعایا با اسلام ... 66

انحرافات 25 ساله ... 67

کمبود کادر مدیریت ... 68

عدم تمکین شهرها و مناطق مهم از امام ... 70

شهادت امام علی (علیه السلام) ... 71

محل دفن امام علی (علیه السلام) ... 72

آثارمربوط به امام علی (علیه السلام) ... 72

خلاصه زندگینامه امام علی (علیه السلام) از ولادت تا شهادت ... 72

فصل سوم: زندگینامه حضرت فاطمه الزهرا سلام الله علیها ... 77

جایگاه علمی و فعالیت‌های اجتماعی حضرت زهرا (سلام الله علیها) ... 84

فصل چهارم: زندگینامه امام حسن عليه السّلام ... 110

اشعار امام حسین (علیه لسلام) در سوگ برادر ... 156

فضیلت و آثار گریه بر مصیبت امام حسن (علیه السلام) ... 156

فصل پنجم: زندگینامه امام حسین علیه السلام ... 165

فصل ششم: زندگینامه امام زین العابدین علیه السلام ... 193

کوفه ... 198

شام ... 198

بازگشت به مدینه ... 199

قیام های مهم معاصر امام ... 199

واقعه حره ... 199

قیام توابین ... 200

قیام مختار ... 200

عبادت ... 200

کمک به فقرا ... 201

رفتار با بردگان ... 202

دوران امامت امام زین العابدین (علیه السلام)، امام سجاد (علیه السلام) ... 202

امام سجاد (علیه السلام) در واقعه کربلا ... 204

پيام خون و شهادت ... 206

امام سجاد (علیه السلام) پس از واقعه کربلا ... 207

اسرای کربلا در شام ... 207

امام سجاد (علیه السلام) بعد از دوران اسارت ... 208

موقعیت اجتماعی امام سجاد (علیه السلام) ... 208

اوضاع سیاسی در دوران امامت امام سجاد علیه السلام ... 208

از مهم ترین اقدامات امام سجاد علیه السلام پس از عاشورا و در دوران امامت ... 209

شهادت امام سجاد (علیه السلام) ... 210

ازآثار و دعاهای مربوط به امام سجاد (علیه السلام) ... 210

فصل هفتم: زندگینامه امام باقر علیه السلام ... 217

1- باقرالعلوم لقب امام علیه السلام ... 218

2- دوران امامت حضرت باقر (علیه السلام) ... 218

3- مبارزه با اندیشه خوارج ... 219

4- برخی از وقایع مهم دوران زندگی امام باقر علیه السلام ... 221

5- مناظرات امام باقر (علیه السلام) ... 224

6- راهنمایی حاکمان اموی ... 225

7- شاگردان امام باقر (علیه السلام) ... 225

8- نقش روایتگری امام باقر (علیه السلام) پس از واقعه کربلا ... 225

9- ایجاد محافل معرفتی و علمی در دوران امام باقر علیه السلام ... 226

10- تشریح ابعاد زندگی حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) ... 227

11- قضاوت امام باقر (علیه السلام) بین یک زوج کبوتر ... 227

12- آشنایی با یاران ایرانی امام باقر علیه السلام ... 228

13- کلام ناب امام باقر علیه السلام ... 230

ثواب بی نظیر خدمت به همسر از زبان امام باقر (علیه السلام) ... 230

سفارش امام باقر (علیه السلام) به شیعیان ... 231

14- شهادت حضرت باقرالعلوم (علیه السلام) ... 231

15- وصیت امام باقر (علیه السلام) به فرزند و یارانش ... 232

16- معجزه‌ای از امام محمد باقر (علیه السلام) ... 234

17- تصریح پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) به امامت حضرت باقرالعلوم (علیه السلام) ... 234

18- معرفی چند اثر درباره امام محمد باقر ... 235

19- مرروی بر زندگی امام محمد باقر علیه السلام از تولد تا شهادت ... 240

فصل هشتم: زندگینامه امام صادق علیه السلام ... 244

1- ولادت امام صادق (علیه السلام) ... 245

2- لقب امام صادق (علیه السلام) ... 245

3- ازفضایل امام جعفر صادق (علیه السلام) ... 245

4- امام صادق در نگاه دیگران ... 247

5- مدت امامت ... 247

6- خلفاى اموى معاصر امام صادق (علیه السلام) ... 247

7- خلفاى عباسى معاصر امام صادق (علیه السلام) ... 248

8- فرزندان امام ... 248

9- مراحل مختلف زندگانى امام صادق (علیه السلام) ... 248

10- آخرین سال های عمر امام ... 249

11- عوامل انقراض حکومت اموی ... 249

12- شکل گیری حکومت بنی عباس ... 250

13- دوران خاص امام صادق (علیه السلام) ... 251

14- شور و نشاط در زمان امام صادق (علیه السلام) ... 253

15- ظهور مکاتب و نحله های متعدد ... 254

16- نقش امام در مقابله با مکاتب و نحله های جدید ... 254

17- شاگردان امام صادق (علیه السلام) ... 255

18- تقیه ... 255

فصل نهم: زندگینامه امام کاظم علیه السلام ... 259

1- ولادت حضرت ... 260

2- کنیه و القاب امام موسی کاظم (علیه السلام) ... 261

3- همسر و فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام ... 261

4- اخلاق و فضائل امام موسی کاظم علیه السلام ... 262

5- فرزندان امام کاظم علیه السلام ... 262

6- امامت پس از امام صادق علیه السلام ... 262

7- برخورد های امام موسی کاظم (علیه السلام) با خلفای عباسی ... 264

8- مبارزات امام با دستگاه حکومت ... 265

9- امام موسی کاظم (علیه السلام) در زندان ... 266

10- شهادت امام موسی کاظم علیه السلام ... 268

11- برخورد های امام موسی کاظم (علیه السلام) با سایر مذاهب اسلامی ... 268

12- اخلاق و فضایل امام علیه السلام ... 269

13- اصحاب و شاگردان امام علیه السلام ... 270

14- گزیده ای از سخنان امام علیه السلام ... 271

15- استراتژی امام کاظم در برابر حاکمان ظالم عباسی ... 272

فصل اول: آشنایی با زندگی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله

اشاره

نام گرامی حضرت: محمد صلی الله علیه وآله و سلم به معنی: ستوده و پسندیده است.

القاب معروف: رسول الله، رحمه للعالمین، امین، سیدالمرسلین و.. .

نام پدر رسول اکرم (صلی الله علیه وآله و سلم): عبدالله ابن عبدالمطلب علیه السلام.

نام مادر: آمنه بنت وهب علیه السلام.

مادر رضایی: حلیمه سعدیه (مدفون در قبرستان بقیع).

زاد روز با عظمت پیامبر عظیم الشان اسلام (روز تولد): این والاترین پدیده آفرینش و چشمه فیض و رحمت، سحرگاهان روز جمعه هفدهم ربیع الاول سال عام الفیل و زمان سلطنت انوشیروان عادل در مکه معظمه است.

محل تولد: مکه مکرمه.

تاریخ شهادت: دوشنبه بیست وهشتم ماه صفر سال یازده هجری.

محل شهادت: مدینه منوره.

علت شهادت: مسمومیت به زهر جفا.

نام قاتلین: دو نفراز زنان حضرت.

محل دفن: مدینه منوره (در منزل خودحضرتش).

مدت عمر بابرکت رسول الله (صلی الله علیه وآله و سلم): شصت وسه سال ویازده ماه ویازده روز.

رسالت نبی اکرم محمد مصطفی (صلی الله علیه وآله و سلم): آغاز بعثت در بیست و هفتم رجب سال 610 میلادی در سن چهل سالگی.

حضرت ابوالقاسم محمد بن عبدالله آخرین و برترین فرستاده‌ی خدا و پنجمین رسول از پیامبران اولوالعزم است. ⁽¹⁾خداوند او را به همراه بهترین کتاب آسمانی یعنی قرآن کریم که در آن کامل ترین نسخه دین مطابق با فطرت، که توسط حضرت ابراهیم، اسلام نامیده شده ⁽²⁾فرستاده که دینی جهان شمول است. ⁽³⁾که از جانب خدای متعال به رسالت برانگیخته شد. جبرئیل آن فرشته وحی بر او نازل گشته و اولین پیام پروردگار را که پنج آیه اول سوره علق بود، به حضرتش ابلاغ کرد: «بسم الله الرحمن الرحیم -

بخوان به نام پروردگارت که آفرید انسان را از خون بسته. بخوان پروردگارت را که کریم ترین است. آنکه آموخت نوشتن به قلم را. آموخت انسان را آنچه نمی دانست...» ⁽¹⁾. نسب آن حضرت از تیره بنی هاشم از قبیله قریش و از دودمان حضرت ابراهیم از فرزندشان حضرت اسماعیل است.

1- شجره نامه

نسب پیامبر از طرف پدر: عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصى بن كلاب ابن مرة بن كعب بن لوى بن غالب بن فهر بن مالک بن نضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان. و در دنباله نسب وى بالاتر از عدنان اختلاف هست، اما به هر حال به حضرت اسماعیل و حضرت ابراهیم علیهماالسلام می رسد. ⁽²⁾

نسب پیامبر از طرف مادر: جناب آمنه دختر وهب بن عبد مناف بن زهره كه در آن هنگام به سن و شرف، سالار بنى زهره بود و آمنه دختر وهب به نسب و مقام بهترين زن قريش بود. ⁽³⁾

سرپرست های پیامبر: وی قبل از هفت سالگی هر دوی والدین خود را از دست داد ⁽⁴⁾و سرپرستان آن حضرت ابتدا جدش حضرت عبد المطلب و بعد از ایشان ، عموی گرامیش ابوطالب بودند. ⁽⁵⁾هم چنین دایه ایشان جناب حلیمه سعدیه بود. ⁽⁶⁾

اجماع علماى اماميه آنست که پدر و مادر حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله و سلم و جميع اجداد و جدات آن حضرت تا آدم عليه السلام همه یکتا پرست بوده اند و نور آن حضرت در صلب و رحم مشركى قرار نگرفته است، و شبهه ای در نسب آن حضرت و آباء و امهات آن حضرت نبوده است، و احادیث متواتر از طرق خاصه و عامه بر اين مضامين دلالت دارد. ⁽⁷⁾

2- قبل از بعثت

الف) ولادت حضرت اش

اكثر محدثان و مورخان بر اين قول اتفاق دارند كه تولد پيامبر، در ماه «ربیع الاول» بوده، ولى در روز تولد او اختلاف دارند.

محدثان شيعه می گویند: آن حضرت، در هفدهم ماه ربيع الاول روز جمعه، پس از طلوع فجر چشم به دنيا گشود و در سالى كه اصحاب فيل، فيل آوردند براى خراب كردن كعبه معظمه و به حجاره سجيل عذاب شدند.

مشهور ميان اهل تسنن اين است: ولادت آن حضرت، در روز دوشنبه دوازدهم همان ماه اتفاق افتاده است. ولادت پیامبر با معجزاتی در جهان همراه بود.

ب) کودکی تا جوانی با برکت حضرت

حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در نوجوانی به همراه عموی خود بارها به سفر های تجاری رفت و داستان های زیادی از اتفاقات این مسیر در کتب تاریخ و زندگی نامه پیامبر ثبت شده است. ⁽¹⁾

حضرت محمد برای خود در جوانی شغل چوپانی اختیار کرد. و بعدها با شرکت در تجارت لیاقت خود را به اثبات رساند.

پیامبر اکرم در جوانی به دلیل صفت امانت داری به محمد امین مشهور شد. و در همان دوران در پیمان جوانمردانه ای به نام حلف الفضول شرکت کردند و سالها بعد نیز خاطره خوب آن پیمان را متذکر می شدند. ⁽²⁾

ج) تشکیل خانواده

حضرت محمد در تجارت با شریف ترین زن قریش، خدیجه کبری دختر خویلد شرکت کرد و بعد از این مشارکت، نظر خدیجه که خواستگارانی بسیار از اشراف داشت به آن حضرت جلب شد و بعد از آنکه توسط یکی از بستگان تمایل خود را به اطلاع حضرت محمد رساند، آن حضرت در 25 سالگی با خدیجه کبری ازدواج کرد. ⁽³⁾بعد از درگذشت خدیجه کبری، پیامبر با زنان دیگری که اکثراً بیوه بودند ازدواج کرد.

د) فرزندان رسول خدا

پیامبر اکرم از حضرت خدیجه و نیز از سایر همسران خود صاحب فرزندانی شد، اما تنها یادگار پیامبر بعد از رحلتش حضرت فاطمه زهرا بود. مقاله مرتبط: فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله از خدیجه.

3. رسالت الهی

در بيست و هفتم رجب كه با روز نوروز مطابق بود حضرت محمد بن عبداللّه صلى الله عليه و آله و سلم در سن چهل سالگى به رسالت مبعوث شدند و نزول آیات قرآن که معجزه جاوید آن حضرت است آغاز گردید.

حضرت محمد قبل از رسالت نیز یکتا پرست بودند.

4. دوران پیامبری در مکه

الف) ابلاغ رسالت

پیامبر اکرم در سه مرحله به ابلاغ رسالت پرداخت:

مرحله اول: دعوت پیامبر در این مرحله به صورت خصوصی یعنی چهره به چهره بود. دعوت خصوصی پیامبر به مدت سه سال ادامه داشت.

سپس با نزول آیه انذار خداوند پیامبر را مکلف به دعوت خویشان کرد، هرچند با مانع تراشی بزرگان قریش مواجه شد. در طی همین جلسه بود که پیامبر اکرم جانشینی حضرت علی را اعلان فرمود. دعوت خویشان در واقع آغاز دعوت علنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله است.

مرحله دوم: بعد از علنی شدن دعوت، مرحله جدیدی از پیشرفت اسلام آغاز گشت و البته فشار و آزار و اذیت از سوی کفار برای آن حضرت و یاورانشان تشدید شد.

ب) سفر تبلیغی

پیامبر (صلى الله عليه و آله وسلم) در اواخر سال دهم بعثت به طائف رفت، پس از ورود به شهر طائف یکسر به خانۀ "عبدیالیل" و دو برادرش "مسعود" و "حبیب" که در آن روز بزرگ و رئیس قبیلۀ «ثقیف» بودند، رفت. رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) هدف خود را از آمدن به طائف، برای آنها توضیح داده و از آنها خواست که او را در پیشرفت هدفش یاری کنند. اما در این سفر مردم طائف به دلیل رفتار زشت بزرگانشان و تحریکات آنها بهره ای از دین اسلام نبردند.

ج) هجرت جمعی از مسلمانان به حبشه

چون دعوت حضرت رسول صلى الله عليه و آله وسلم قوى شد و جمعى به دين آن حضرت درآمدند، كفار قريش با يكديگر اتفاق نمودند كه آن ها را كه مسلمان شده اند اذیت و شكنجه کنند، شايد كه از دين آن حضرت برگردند، پس هر قبيله اى متوجه اذيت مسلمانانى كه در ميان ايشان بودند، شدند؛ و چون آن حضرت هنوز از جانب خدا به جهاد كافران مأمور نگرديده بود در سال پنجم بعثت به امر الهى جمعى از مسلمانان را به جانب حبشه هجرت دادند.

د) محاصره در شعب ابی طالب

بعد از دعوت علنی به مدت سه سال مسلمانان در شعب ابی طالب دچار محاصره بودند، در سال دهم وفات خدیجه و ابوطالب رخ داد.

ه) معراج

سال دوازدهم بعثت معراج پيغمبر صلى الله عليه و آله وسلم اتفاق افتاد. آن چه از آيات كريمه و احاديث متواتره بدست آمده، آن است كه حق تعالى حضرت رسول صلى الله عليه و آله وسلم را در يک شب از مكه معظمه تا مسجدالاقصى و از آن جا به آسمان ها تا سدرة المنتهى و عرش اعلا سير داد.

و عجائب خلق سماوات را به آن حضرت نشان داد. و رازهاى نهانى و معارف نامتناهى به آن حضرت القا فرمود، و آن حضرت در بيت المعمور و تحت عرش به عبادت حق تعالى قيام نمود. و با انبياء عليهم السلام ملاقات كرد و داخل بهشت شد و منازل اهل بهشت را مشاهده نمود.

و) بیعت عقبه

در سال یازدهم بعثت، پیامبر اکرم با شش تن از مردم یثرب روبرو شد. محل این ملاقات را غالبا در نزدیک عقبه (یعنی گردنه کوه) ⁽¹⁾نوشته اند. رسول خدا از هویّت آنان سؤال کرد و آنها خود را از مردم خزرج معرفی کردند ⁽²⁾سپس با ایشان به گفتگو نشست، اسلام را بر آنان عرضه داشت و برایشان قرآن خواند. اطلاعات پراکنده ای که مردم یثرب از یهودیان درباره ظهور پیامبری در مکّه به دست آورده بودند موجب توجه آنان به حضرت محمّد شد و این امید را ایجاد کرد که با حضور ایشان در یثرب بتوانند از -

ادامه دشمنی و جنگ های طولانی بین دو قبیله اوس و خزرج پیشگیری کنند. اینان چون به مدینه بازگشتند، داستان ظهور پیغمبر را با مردم گفتند. این اولین جرقه های هجرت به مدینه شد.

5. هجرت به مدینه (تشکیل حکومت اسلامی)

اشاره

سال یازدهم بعد از بعثت پس از آن که مشرکین تصمیم گرفتند پیامبر را شبانه در بستر به قتل برسانند، حق تعالى پيغمبرش را از اين قصه آگهى داد و آيه شريفه:

«إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُاللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ». ⁽¹⁾

به امر الهی ایشان از مکه خارج شدند و امیرالمومنین علیه السلام به جای ایشان در بستر خوابیدند، و در دوازدهم ماه ربيع الأول سال سيزدهم بعثت وارد مدينه طيبه شد. و اين هجرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم به مدينه مبدأ تاريخ مسلمانان شد.

الف) پیمان برادرى

بعد از پنج ماه، يا هشت ماه حضرت رسول صلى الله عليه و آله وسلم، پیمان برادرى (عقد اخوت) بين مهاجرین و انصار بستند، و امیرالمومنین عليه السلام را برادر خود قرار داد.

ب) پیمان صلح با اهل کتاب مدینه

ب) پیمان صلح با اهل کتاب مدینه:

ج) تغییر قبله

در سال دوم هجرى قبله مسلمانان از جانب بيت المقدس به سوى كعبه گشت. و در اين سال ازدواج حضرت فاطمه عليها السلام با اميرالمؤمنين عليه السلام رخ داد. بعضى از محققين گفته اند كه سوره هل اتى در شأن اهل بيت عليهم السلام نازل شده، و حق تعالى بسيارى از نعمت هاى بهشت را در آن سوره بیان فرمودند و در آخر شعبان همان سال، روزه ماه رمضان واجب شد. در همین سال حکم قتال با کفار از جانب خداوند نازل شد.

د) غزوات

غزوات پيامبر را منابع تاريخي حدود 26 عدد ذكر كرده اند. ⁽²⁾

اولين غزوه، غزوه اَبواء است كه در ماه صفر سال دوّم هجرت صورت گرفت.

آخرين غزوه، غزوه تبوک است كه در رجب سال نهم هجرت صورت گرفت.

ابن اسحاق در سيره و طبرسی در اعلام الوري می نويسد كار رسول خدا در غزوه های بدر، احد، خندق، قريظه، مصطلق، خيبر، فتح، حنين و طائف با دشمن به جنگ كشيده شد و در بقيه غزوه ها درگيری در كار نبود.

از مهمترين غزوات پيامبر، می توان به جنگ بدر، اُحد، خندق، فتح مكه، خيبر و حُنين اشاره كرد. ⁽¹⁾

ه) سرایا

سَريّه در اصطلاح تاريخ اسلام آن سپاه اعزامی كه پيامبر صلي الله عليه و آله در آن سپاه حضور نداشته باشد را گويند كه در مقابل غزوه است.

علت اعزام سريه ها، غالباً سركوبی اشرار، دعوت طوايف به اسلام، پيشگيری از حوادث غير مترقبه و عقيم نمودن توطئه های دشمنان و مسايلی ز اين قبيل می باشد و گاه هم به منظور جمع آوری صدقات و تعليم مسايل دينی هم بوده است.

بيشترين سريه های عصر پيامبر صلی الله عليه و آله در سال ششم هجرت بود كه به همين جهت آن سال را سنة الاستئناس می گويند.

تعداد سريه های پيامبر را منابع اكثراً سی و شش عدد ذكر كرده اند. از نخستين سريه های پيامبر سريه ای است به سركردگی حمزة بن عبدالمطلب كه به اتفاق سی تن از مهاجران در كنار دريا به سرزمين جهنيه با ابوجهل بن هشام به همراه صد و سی مشرک برخورد كرد كه اين سريه بدون جنگ و خونريزی پايان پذيرفت.

و) صلح حديبيه

و) صلح حديبيه:

ز) دعوت سران کشورها

ز) دعوت سران کشورها:

ح) فتح مکه

سال هشتم هجرت فتح مكه بدون جنگ رخ داد و پیامبر و اصحاب ایشان وارد مکه معظمه شدند.

ط) حجه الوداع و نصب خلیفه در واقعه غدیر خم

اشاره

شيخ كلينى روايت كرده كه: حضرت رسول صلى الله عليه و آله وسلم بعد از هجرت، ده سال در مدينه ماند و حج به جا نياورد تا آن كه در سال دهم خداوند عالميان اين آيه را فرستاد كه:

«وَ أُذِنَ فِى النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ، لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ».

و در ميان مردم براى اداى حج بانگ برآور تا پياده و سوار بر هر شتر لاغرى كه از هر راه دورى مى آيند به سوى تو روى آورند. ⁽¹⁾

وقتی حضرت رسول صلى الله عليه و آله وسلم از اعمال حجة الوداع فارغ شد، متوجه مدينه شد و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و ساير مسلمانان در خدمت آن حضرت بودند و چون به غدیر خم رسيدند. حق تعالى اين آيه را فرستاد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ».

اى پيغمبر بزرگوار! برسان به مردم آن چه فرستاده شده است بسوى تو از جانب پروردگار تو.

در باب نص بر امامت على بن ابى طالب و خليفه نمودن او در ميان امت خود؛ فرمود:

«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ».

پس اگر نكنى رسالت خدا را نرسانده ای و خدا تو را نگاه مى دارد از شر مردم.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله در آنجا خطبه معروف غدیرخم را قرائت فرمودند و حضرت علی علیه السلام را به جانشینی خود معرفی کردند. سپس همه بر گرد رسول خدا صلى الله عليه و اله وسلم و اميرالمؤمنين عليه السلام جمع شدند و با آن حضرت مصافحه كردند و بيعت نمودند.

نکاتی ازمقامات والا ی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله

خداوند متعال در آیات قرآن کریم گاهی به طور صریح و زمانی به گونه ضمنی به مقامات پیامبرخاتم - صلی الله علیه و آله - اشاره فرموده است که در این بخش به برخی از این آیات اشاره می کنیم.

1- مقام خاتمیت

قرآن کریم درباره مقام خاتمیت می فرماید: «ما کانَ مُحمَّدٌ أَبا أَحَدٌ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسولُ اْللّهُ وَ خاتَمِ اْلْنَبیّینْ». مقصود از خاتمیت، هم تأخر و خاتمیت زمانی و هم خاتمیت رتبی در قوس صعود است؛ خاتم یعنی«مهر» که در پایان نوشته ها قرار می -

گیرد. خداوند سبحان با فرستادن پیامبران، برای جامعه های بشری پیام می فرستد و پس از پایان گفتار و کلماتش، سلسله نبوتشان را با فرستادن پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - ختم، و صحیفه رسالت آنان را با وجود مبارک خاتم المرسلین مهر کرده است؛ پس هرگز جا برای نبوت و رسالت دیگری نیست. از این آیه کریمه دو نکته استفاده می شود: نخست این که پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - واجد همه مزایای مشترک و مزایای فرد فرد انبیا و بعضی از خصایص ویژه است که انبیای قبلی فاقد آن بوده اند. دوم این که، تا روز قیامت، احدی بهتر از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - نخواهد آمد؛ زیرا رسول خدا، انسان کامل است و اگر کسی کاملتر از وی می بود، حتما او به مقام خاتمیت می رسید.

2- مقام عبودیت مطلقه

خداوند که رب و پروردگار عالمین است نسبت به افراد مختلف، متفاوت است. بعضی از انسان ها تحت تدبیر اسماء جزئیه حقند، مثلا بعضی در حقیقت، عبدالرزاق، عبدالجلیل، عبدالباسط، یا عبدالکریم هستند، اما پیامبر اکرم - صلی الله علیه وآله -، «عبده» است و پروردگاری مربی و مدبر شخصی پیامبر - صلی الله علیه و آله - است که نهایی ترین مرتبه را داراست و در قوس صعود مقامی برتر از مقام مربوبیت شخص رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - نیست و آن حضرت، منتسب به عالی ترین اسم از اسم های حسنای خدای سبحان است. یعنی «هو» که همان هویت مطلقه است و چون کامل ترین بندگی از آن اوست، جامع ترین کلمه به او اشاره دارد: «هُوَ اْلَّذی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِاْلْهُدی وَ دینِ اْلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عِلَی اْلْدّینِ کُلِّهِ». قرآن کریم وقتی تعبیر «عبد» را نسبت به سایر انبیا به کار می برد همراه با ذکر نام آنها به کار می برد:«وَ اذْکُرْ عَبْدَنا اِبْراهیمَ وَ اِسْحقَ وَ یَعْقوبَ اولِی الأَیْدی وَ الاَبْصار». اما وقتی نام پیامبر - صلی الله علیه و آله - را می برد به «عبده» تعبیر می کند که ناظر به مقام وحدت است و این کلمه از «عبدالله» نیز بالاتر است، زیرا این بندگی (عبودیت)، حاکی از هویت مطلقه است.

3- مقام بالاترین رتبه وجودی

خدای سبحان به پیامبرش دستور می دهد که «بگو: من اولین مسلمانم»: «لاشَریکَ لَهُ وَ بِذلِکَ اُمِرْتُ وَ أَنا اَوَّلُ الْمُسْلِمین» منظور از «اول المسلمین» اولیت ذاتی است که گاهی از آن به اولیت رتبی یاد می شود. خدای سبحان درباره هیچ پیامبری تعبیر«اول المسلمین» ندارد. حضرت ابراهیم - علیه السلام - با این که قبل از پیامبر ما و سر سلسله انبیای ابراهیمی - علیهم السلام - بود و دعا کرد که «وَ اْبْعَثْ فیهِمْ رَسولاً مِنْهُمْ یَتْلواْ عَلَیهِم ایاتِکَ وَ یُعلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکّیهِم» با این حال، خداوند به حضرت ابراهیم نفرموده بگو من اولین مسلمانم. «نوح» که شیخ الانبیاء و نیز «آدم» که ابوالبشر است هیچ کدام این -

جمله را نفرمودند؛ تنها کسی که قرآن از او به عنوان اول المسلمین یاد می کند، رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - است. معلوم می شود این اولیت، زمانی و تاریخی نیست، زیرا اگر منظور اولیت زمانی بود، هر پیغمبری نسبت به قوم خود، اول المسلمین بود و انبیای پیشین نیز به طریق اولی می توانستند مصداق این اولیت باشند. از این که خدای سبحان تنها به پیغمبر اسلام فرموده بگو مأمورم که اول المسلمین باشم، برای آن است که وی اول صادر، یا اول ظاهر است. یعنی در رتبه وجودی او، هیچ کس قرار ندارد، چنان که آن حضرت، در قیامت، اول کسی است که محشور می شود.

4- مقام اسوة حسنه بودن

در قرآن کریم آیاتی است که رسول خدا - صلی الله علیه و آله - را اسوه و الگوی جهانیان معرفی می کند و می فرماید:«لَقَدْ کان فی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةُ حَسَنَةُ» در این آیه شریفه، تنها تأسی افراد متوسط درمسائل اخلاقی و فقهی به آن حضرت مطرح نیست، بلکه طی راه ولایت و انس و حشر با فرشتگان غیبی و شنیدن تسبیح آنان یا دریافت علم از آنها و آموختن دستور تأییدی و تسدیدی، تأسی به پیغمبر خاتم در تمامی شئون را می طلبد چون او، به طور کلی، این راه ها را طی کرده و اسوه همگان شده است. اگر کسی بخواهد از «فتح مبین»، «کوثر»، «شرح صدر» و «فتح قریب» استفاده کند به اندازه خود باید پیرو آن حضرت باشد، اگر می گوییم «رَبِّ اْشرَحْ لی صَدْری» راهش آن است که پیرو کسی باشیم که سینه اش منشرح است.

5- مقام خلق عظیم

خداوند، پیامبر خود را به عظمت اخلاقی داشتن می ستاید: «وَ اُنَّکَ لَعلَی خُلِقٍ عَظیمٍ» خداوند با جمله اسمیه و تأکید می فرماید: «تو دارای اخلاق عظیمی هستی». وقتی خدای سبحان از چیزی به عظمت یاد کند، معلوم می شود که آن چیز از عظمت فوق العاده ای برخوردار است، چون او هر چیزی را به «عظمت» نمی ستاید، بسیاری از موارد را با صفت «ضعف» یا «قلت» یاد می کند. سراسر دنیا را اندک می شمارد:« مَتاع الدُّنْیا قَلیل» و از دسیسه های شیطان به عنوان «اِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانَ کانَ ضَعیفاً» سخن می گوید؛ اما وقتی از خلق رسول خدا - صلی الله علیه و آله - نام می برد می فرماید: «ای پیامبر! تو واجد همه ملکات نفسانی در حد أعلی هستی».

6- مقام رأفت و رحمت

رحمت و رأفت، صفت فعل حق است و هر صفت فعل را از مقام فعل موصوف انتزاع می کنند نه از مقام ذات وی، و جایگاهی که محل انتزاع رأفت و رحمت است، جایگاهی امکانی است، رحمان جایگاه می شود «رأفت و رحیم» و بارزترین مصداق و مظهر آن رسول خدا - صلی الله علیه و آله - است. خداوند برای خود رحمتی عامه و رحمتی خاصه قایل است و این دو خصوصیت را برای قرآن و پیامبر نیز بیان داشته است؛ از طرفی می فرماید: من رحمت عامه ای دارم: «رَحْمَتی وَسِعَتْ کُلَّ شَی ءْ» یعنی هرچه مصداق شی ء است مشمول رحمت من است، و از طرف دیگر می فرماید: متقیان، از رحمت ویژه ام برخوردارند. «فَسَأَکْتَبَها الَّذینَ یَتَّقون» و در مورد پیامبر - صلی الله علیه و آله - می فرماید: تو مظهر رحمت مطلق من هستی زیرا«وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمین» و نسبت به مؤمنان، رحمت خاص داری: «بِالْمُؤمِنینَ رَئُوفٌ رَحیمٌ».

7- مقام شامخ رسالت

خدای سبحان نعمت رسالت را به عنوان وزین ترین نعمت های الهی نام می برد:«لَقَدْ مَنَّ الّلهُ عَلَی الْمُؤمِنینَ اِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسولاً مِنْ اَنْفُسِهِمْ یَتْلوُا عَلَیْهِمْ ایاتِهِ وَ یُزَکیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ...» «خداوند متعال بر مؤمنان عالم منت نهاد که رسولی را از ارواح و نفوس آنان برانگیخت تا آیات الهی را بر آنان تلاوت و ایشان را از گزند تیرگی و تباهی تطهیر، و به کتاب و حکمت آگاهشان کند، گر چه قبل از رسالت رسول اکرم - صلی الله علیه وآله - در گمراهی روشن بودند». نعمت وزینی که هضم و تحملش دشوار باشد، «منت» نامیده می شود. خدای سبحان نعمت های مادی را منت نمی نامد، اما نعمت رسالت را بر مؤمنان منت می داند، زیرا مردان با ایمان، پذیرای رسالت رسول اکرم بوده، به اندازه درجه وجودی خود از این نعمت بی کران بهره می برند.

8- مقام«اسم اعظم» والاترین درجه عندالله

قرآن کریم درباره مؤمنان می فرماید: «لَهُمْ دَرَجاتْ» یعنی مردان الهی در پیشگاه خدا دارای درجاتی از قرب هستند؛ اما در سوره آل عمران، قبل از «لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلی الْمُؤِمنین» می فرماید: «هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللّهِ» یعنی خود مؤمنان درجات حقیقی قرب الهی اند. مؤمن به هر مقامی برسد عین درجه و کمال خواهد شد، همان طور که علم و عالم و معلوم متحدند، عمل و عامل و معمول هم متحد خواهند شد. بالاترین درجه وجودی ایمان، مقام شامخ خاتم الانبیاء است. اگر دیگران دارای درجاتی متوسط اند، رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - دارای عالی ترین درجه جهان امکان و مظهر اسم اعظم، بلکه خود اسم اعظم است و اسم اعظم لفظ نیست تا کسی بتواند با فراگرفتن آن لفظ و آمیختن حروف و کلمات در نظام کیان، اثر بگذارد؛ مفهوم ذهنی هم نیست تا با تصور فکری آن، اثر عینی در جهان پدید آید؛ زیرا جهان هستی بر اساس نظام علت و معلول اداره می شود و کسی نمی تواند با حروف و کلمات -

و معانی اعتباری، در متن خارج، اثر بگذارد، اسم اعظم عالی ترین درجه جهان امکان و رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - خود، اسم اعظم است و روح بلند و جان والای حضرتش که اسم اعظم و ریشه همه فیوضات تکوینی است می تواند در جهان امکان به اذن خداوند اثر بگذارد، زیرا اسمای فعلی، به اسمای ذاتی منتهی می شود و رسول الله، اسم اعظم و مقام شامخ وی، اعظم مقامهاست.

9- مقام علم لدنی

هیچ کس به پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - علم نیاموخت فقط خدا او را عالم و آگاه کرد و آنچه خدا به رسولش داد، نه از راه چشم و گوش مادی، که از راه جان و دل بود. در علوم حصولی که زاد راه مکتب های بشری است، اول گوش، صداها را می شنود و یا چشم، نقش ها را می بیند، بعد فکر آن را می فهمد، اما آنچه را رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - می یابد، اول جانش می بیند بعد چشم و گوشش: « نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمین عَلی قَلْبِک» او نخست حقایق قرآن را با جان مبارکش دریافت، سپس الفاظ، کلمات، سوره ها و آیه های قرآن کریم را - که عینا معجزه الهی است - با گوش شریفش شنید، به عبارت دیگر، هم لفظ قرآن، اعجاز غیبی است و هم محتوای آن، معجزه غیبی است. پس نحوه دریافت قرآن و معارف آن به عکس دریافت های علوم عادی است. خداوند وحیی بر جان رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - ایجاد کرد که قابل وصف نیست:«فَأَوْحیْ اِلی عَبْدِهِ ما اُوحی» چون آن مقام منیع منزه از وضع و قرارداد و مبرای از علم حصولی و ذهنی است، علمش لدنی است و علم لدنی در ردیف علوم دیگر نیست که موضوع و محمول داشته باشد، بلکه حقایق و معارف، وقتی از مقام لدن، یعنی از نزد «الله» فرا گرفته شد، «لدنی» نام دارد؛ پایین تر از آن مرحله، جای کسوت لفظ و کلمه و قرارداد و عبری و عربی و تازی است. از این رو خداوند متعال می فرماید: «اِنَّکَ لَتُلْقی مِنْ لَدُنْ حَکیمٍ عَلیمٍ».

10-مقام عصمت

مقام عصمت شامل عصمت علمی و عصمت عملی می شود که به هریک می پردازیم:

الف: عصمت علمی

همه انبیا در مسائل علمی، چه در یادگیری از وحی و حفظ و یاد دادن آن معصوم هستند. این ملکه علمی بدون شهود میسر نیست، زیرا انسان در عالم خیال، بافته های خود را بر یافته های عقل عرضه می کند و آن را مشوب می سازد، ولی اگر در حرم -

عقل ناب به سر برد و از دسترسی وهم و خیال رهید، معصوم خواهد بود و کسی که عین صراط مستقیم باشد، از آسیب وسوسه و دسیسه مصون است خداوند به پیامبرش می فرماید:« اِنَّکَ لِمَنِ الْمُرْسَلین عَلی صِراطٍ مُسْتَقیم».

ب. عصمت عملی

مقام منیع عصمت عملی برای کسی حاصل است که به مرز اخلاص رسیده باشد. در این حال، در حرم امن او شهوت و غضب باطل راه ندارد، چون وی، هر دو را مهار کرده است و وقتی انسان به مقام امن اخلاص راه یافت و جزو صالحان شد، تحت ولایت الله است و شیطان اقرار کرده که به آن مقام راه ندارد: «اِلاّ عِبادِکَ مِنهُمُ الْمُخْلَصین».

فضایل و مناقب پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در قرآن

قرآن کریم، در آیات متعددی به فضایل پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - اشاره کرده است؛ فضایلی که منحصر به آن وجود مقدس است و هر یک از آنها از منقبتی از مناقب بی شمار آن وجود نازنین پرده برداشته است. در این بخش به تعدادی از آنها، به کمک آیات کریمه قرآن، اشاره می کنیم:

1- کلامش جز وحی نیست

پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - که کلام و سکوتش مظهر کلام و سکوت خداست، هرچه می گوید وحی است:«وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهوی اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یُوحی» یعنی آنچه را که به عنوان سنت و سیرت و گفتار دینی از او می شنوید، وحی است. این آیه کریمه به لفظ و لسان اختصاص ندارد بلکه مصونیت منطق، رفتار، سنت و سیره او را نیز می رساند. به فرض از این آیه نتوان این معنای وسیع و فراگیر را استنباط کرد. از آیه سوره انعام و سایر آیاتی که می گوید: پیامبر - صلی الله علیه و آله - جز از وحی تبعیت نمی کند: «اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما یوحی اِلَیَّ» می توان به خوبی استظهار کرد که سیره رسول خدا چه در گفتار و رفتار و چه در املا - که کتاب تسبیبی است - هیچ گاه بدون اذن وحی نیست و در ابلاغ وحی نیز هرگز بخل نمی ورزد.پ

2- عظمت روحی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

در عظمت رسول خدا - صلی الله علیه و آله - همین بس که خدای سبحان می فرماید: «وَ لَقَدْ اتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانی وَالْقُرْآنِ الْعَظیم» «ما سوره مبارکه "فاتحه" و قرآن عظیم را به تو دادیم». کتابی که «لَوْ اَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنِ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً -

مِنْ خَشْیَةِ اللّه» «اگر حقیقت آن را بر کوه نازل می کردیم، آن کوه متلاشی می شد؛ کوه توان تحمل عظمت قرآن را ندارد اما تو به خوبی آن را تحمل می کنی».

3- او مظهر اسم «محیی» و «مغنی» است

خداوند سبحان، پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - را محور حیات قرار داده، او مظهر «محیی» است و پیروی از او حیات بخش است: «یا اَیُّها الَّذینَ آمَنوُا اِسْتَجیبوا للّه وَ لِلْرَّسولِ اِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ». مقصود از این حیات، حیات نباتی یا حیوانی یا حیات نازل ترین درجه انسانی و مانند آن نیست؛ زیرا خداوند به مردم خطاب نمی کند، بلکه به مؤمنان خطاب می کند، به آنان که از اصل حیات اسلامی طرفی بسته اند، می فرماید: پیروی از پیامبر، شما را زنده تر می کند یا همچنان حیاتتان را محفوظ نگه می دارد. در این آیه با خطاب تشریفی می فرماید: ای کسانی که با مؤمن شدن بخشی از حیات خویش را تحصیل کردید، پیرو محور حیات باشید تا حیاتتان محفوظ بماند، یا به حیات برتر راه یابید، اگر ایمانتان ظاهری است بکوشید آن را باطنی کنید، پیامبر - صلی الله علیه وآله - محور حیات است یعنی خود زنده و مظهر «اَلْحَیُّ الَّذی لایَموت» است، پیروی از او نیز حیات جاودانه می بخشد.

خدای سبحان، رسول اکرم - صلی الله علیه وآله - را مظهر «غنی» می داند، اغنا و بی نیاز کردن را به او نسبت داده می فرماید: بداندشان نخواستند از مؤمنان انتقام بگیرند مگر این که خداوند و پیامبر آنان را بی نیاز کرد: «اَغْنیهُمُ اللّه وَرَسولُهُ» آن اندازه رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرد شاخص و برجسته ای است که مظهر «مغنی» می شود. این که خدای تعالی اغنای پیامبر را در ردیف اغنای خود بیان فرموده نشانه آن است که پیامبر - صلی الله علیه و آله - ، مظهر این نام شریف است؛ خداوند در میان پیامبران، صفت برجسته «اغناء» را به کسی جز پیامبر - صلی اللّه علیه وآله - اسناد نداده است سر این نکته آن است که رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - بنده کامل است و بندگی، اصلی است که انسان را مظهر ربوبیت می کند و لازمه اطاعت از خداوند، بی نیازی از غیر او است: «طاعَتُهُ غنی» و اگر این اطاعت به کمال مطلوب رسید، آن بنده محض و مطیع صرف، مایه بی نیازی دیگران هم خواهد شد و در حقیقت، آن بندگی خداست که مغنی است.

4- تجلیل خداوند نسبت به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خطاب

خدای سبحان، از نظر ادب محاوره، حرمتی خاص برای پیامبر خاتم - صلی اللّه علیه وآله - قایل است که برای انبیای پیشین قایل نبوده. انبیای گذشته را با نام مخصوص آنها خطاب می کند، اما هرگز نام مبارک پیامبر اسلام را به عنوان «یا محمد» نمی برد بلکه -

همیشه از او با تعبیرهای تجلیل آمیزی همچون «یا أیّها النبی» «أیّها الرسول» یاد می کند. مثلا درباره آدم ابوالبشر می فرماید: «یا آدَمُ اْسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّة» درباره حضرت نوح می فرماید: «یا نُوح اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أهْلِک» درباره موسی «یا مُوسی أَقْبِلْ وَ لاتَخَفْ» ولی درباره رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - علاوه بر خطاب جلالت آمیز خود، به بندگان نیز می آموزد: «لا تَجْعَلوُا دُعاءَ الْرَّسولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضُکُمْ بَعْضاً» «هر گاه خواستید پیامبر را صدا بزنید او را مانند مردی عادی صدا نزنید». بلکه هم نحوه صدا زدن و هم اصل آن آمیخته با تجلیل و تکریم باشد.

5- عالم بودن به غیب و شهادت

از مقام های منیع رسالت، اطلاع بر غیب است. خدای سبحان می فرماید: «قُلِ اْعْمَلوُا فَسَیَرَیْ اللّهُ عَمَلُکُمْ وَ رَسوُلُهُ وَ الْمُؤْمِنون» «به مردم بگو هر کاری می کنید خدا، پیامبر و مؤمنان می بینند». یعنی مقام رسالت که مقام اطلاع بر غیب، آگاهی بر نهان و نهاد انسان ها، قلب ها و فکرها و سرهای دیگران است، از کارهای شما اطلاع دارد. این که خدا فرمود: بگو پیامبر می بیند، تنها اخبار نیست، بلکه با این بیان، پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - را مظهر عالم غیب و شهادت کرده است.خداوند در جای دیگر می فرماید: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلایَظْهَرُ عَلی غِیْبِهِ اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسولٍ» «خداوند عالم غیب است و غیب را بر احدی آشکار نمی کند مگر بر رسولی که مرتضی باشد». یعنی دینش مرضی خدای سبحان باشد و رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - به یقین مرتضای خدا و دین او به یقین خداپسندانه بود. از این آیه استفاده می شود که رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - عالم غیب است.

6- دارنده شرح صدر

خداوند سبحان به رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - می فرماید: «ما برای این که تو را به مکتب لدی اللهی برسانیم و از ام الکتاب برخوردارت کنیم. ظرف دلت را باز کردیم تا گنجایش این علوم را داشته باشی». «اَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکْ * اَلَّذی اَنْقَضَ ظَهْرَک» «آن بار توان فرسا را از دوش تو برداشتیم و سینه ات را گشودیم، مانعی از درون و فشاری از بیرون نداری، می توانی اسرار را بنگری و سختی ها را تحمل کنی».

7- درود فرستادن خدا و ملائکه بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مقام پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - آن قدر والاست که آفریدگار هستی و تمامی فرشتگان بر او درود می فرستند و خداوند به همه مؤمنان دستور می دهد که آنها هم بر پیامبر - صلی الله علیه و آله - درود بفرستند: «اِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبی یا -

اَیُّهاَ الَّذینَ آمَنوُا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّموُا تَسْلیماً» «خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود می فرستند، ای کسانی که ایمان آورده اید! بر او درود بفرستید و سلام گویید و تسلیم فرمانش باشید». منبع: مجله فرهنگ جهاد- بهار و تابستان 1385، شماره 43 و 44, محمد بهرامی، صفحه 264, با تصرف و تلخیص.

اسامی و صفات پیامبر اعظم (صلی الله علیه واله) در آیینه قرآن

خداوند متعال، در قرآن کریم، در آیات متعددی درباره پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - سخن گفته است. در این آیات، گاهی به طور مستقیم و گاهی به شکل غیر مستقیم، پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - معرفی شده است. این معرفی در قالب هایی همچون، ستایش و تمجید از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله -، بیان اوصاف و شئونات، ذکر مقامات و مناقب و بیان عظمت روحی آن حضرت صورت گرفته. و جلوه های مختلف شخصیتی و رفتاری آن حضرت، تبیین شده است. در برخی روایات، به نام های پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - در قرآن کریم اشاره شده است که ما در ضمن دو حدیث، آنها را بیان می کنیم. در روایتی از امام باقر - علیه السلام - آمده است که فرمودند:

«برای رسول خدا - صلی الله علیه و آله - ده نام است که پنج نام در قرآن و پنج نام در غیر قرآن است؛ آن نام هایی که در قرآن است عبارت اند از: "محمد" ، " احمد" ، "عبدالله" ، "یس" ، "ن"».

در روایتی از امام صادق - علیه السلام - نقل شده است که «طه» از اسامی پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - است و معنی آن «یا طَالِبِ الْحَقِّ الهادی الیه»، «ای کسی که طالب حقی و هدایت کننده به سوی آنی» است. با توجه به این دو روایت، پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - ، در قرآن کریم به شش نام معرفی شده است که آیه های آن بدین شرح است:

• «محمد - صلی الله علیه و آله -» «وَاْلَّذینَ آمَنوا وَ عَمِلوُا الْصالِحاتْ وَ آمَنواْ بِما نُزِّل عَلی مُحَمَّدٍ وَ هُوَ اْلْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَعَنْهُمْ سَیْئاتِهِمْ وَ اَصْلَحَ بالَهُمْ» در آیات دیگری نیز این نام ذکر شده است که عبارت اند از: سوره آل عمران (2) آیه 144، سوره احزاب (33) آیه 40، سوره فتح (48) آیه 29.

• احمد: «و اِذْ قالَ عیسَی اْبْنُ مَرْیَمَ یا بَنی اِسْرائیلَ اِنّی رَسوُلُ اْللّهِ اِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ اْلتَوْراتِ وَ مُبَشِّراً بِرسُولٍ یَأْتی مِنْ بَعْدی اِسْمُهُ اَحْمَدْ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالْبَیِّناتْ قالوُا هذا سِحْرٌ مُبینْ».

• عبدالله: «وَ اِنَّهُ لَمّا قامَ عَبْدُاْللّهِ یَدْعُوهُ کادُواْ یَکوُنُونَ عَلَیهِ لِبَداً».

• یس: «یس. والقرآن الکریم».

• ن: «نْ وَ اْلْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونْ».

• طه: «طه. ما انزلنا علیک القرآن لتشقی».

در قرآن کریم، اوصاف فراوانی برای پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - ذکر شده است که به بخشی از آنها با ذکر آیه ها اشاره می کنیم:

• شاهد (گواه)، مبشر (بشارت دهنده)، نذیر (انذار دهنده)، داعی الی الله (دعوت کننده به سوی خدا)، سراج منیر (چراغ روشنایی دهنده). این اوصاف والا و پرمنزلت در آیه روبرو آمده است: «یا اَیُّهااْلْنَّبیُ اِنّا اَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً* وَ داعیاً اِلَی اللّهِ بِاِذْنِهِ وَ سِراجاً وَ مُنیراً».

• رئوف و رحیم

این دو صفت به همراه دو ویژگی از ویژگی های اخلاقی پیامبر رحمت حضرت محمد - صلی الله علیه و آله - در چنین بیان شده است: «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسولٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّم حَریصٌ عَلیْکُمْ بِاْلْمُؤمِنینْ رَئوفٌ رَحیمٌ» «رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنج های شما بر او سخت است و اصرار به هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است».

در این آیه کریمه، علاوه بر دو صفت «رئوف» و «رحیم» به دو ویژگی اخلاقی پیامبر - صلی الله علیه و آله - اشاره شده است. ویژگی نخست این است که پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - آن قدر خیرخواه و همدرد و دوستدار مردم بود که از رنج هایی که به مردم می رسید، آزرده خاطر می شد، به طوری که برای او سخت بود که ببیند به کسی رنج و سختی برسد.

ویژگی دوم، دلسوزی آن حضرت است. حضرت دوست نمی دارد که حتی یک نفر از مسلمانان در مسیر هدایت نباشد. از این رو، این دلسوزی آن چنان است که خداوند، از اصرار حضرت در هدایت مردم، به «حریص علیکم» تعبیر کرده است. چنان که خداوند در سوره مبارکه کهف در در این باره خطاب به پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - می فرماید: «فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی ءاثرِهِمْ -

اِنْ لَمْ تُؤْمِنواْ بِهذا اْلْحَدیثْ أَسِفا» «گویی - اگر آنها به این گفتار ایمان نیاورند - می خواهی خود را از غم و اندوه به جهت اعمال آنها، هلاک کنی».

در قرآن کریم، اوصاف دیگری نیز برای آن حضرت آمده است که به جهت رعایت اختصار، تنها به اوصاف مشترک قرآنی خداوند با پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - اشاره می کنیم.

اوصاف مشترک قرآنی خدا و رسول صلی الله علیه وآله

خداوند سبحان اوصافی را برای خود در قرآن ذکر کرده که همان ها را برای پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - نیز بیان کرده است:

• خداوند قرائت قرآن را همان گونه که به خود نسبت داده و فرموده است: «اِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُفَاِذا قَرَأْناهُ فَاْتَّبِعْ قُرْانَهُ» به پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - نیزنسبت داده و می فرماید: «اِقْرَأْبِاْسْمِ رَبِّکَ اْلَّذی خَلَقْ».

• همانطور که خداوند، خود را تلاوت کننده قرآن معرفی کرده است: «تِلْکَ آیاتُ اْللّه نَتْلوها عَلَیْکَبِالْحَقِّ»، پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - را نیز تالی قرآنمعرفی می کند: «یَتْلُواعَلَیْهِمْ ایاتِنا»، و به آن حضرت دستور می دهد تا آیت الهی را بر مردم تلاوتکند: «وَاْتْلُ ما اُوحی اِلَیْکَ مِنْ کِتاب».

• خداوند همان طور که ترتیل و منظم و هماهنگ خواندن را به خود اسناد می دهد: «و رتلناه ترتیلا»، آن را به پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - نسبت می دهد: «وَ رَتِّلِ اْلْقُرْآنَ تَرْتیلا».

• خداوند آن چنان که خود را معلم قرآن معرفی کرده: «اَلْرَّحْمن * عَلَّمَ اْلْقُرْآن» همین صفت را به پیامبر - صلی الله علیه وآله - نیز نسبت می دهد: «وَ یُعَلِّمُهُمُ اْلْکِتابَ وَ اْلْحِکْمَةِ». البته اسناد وصف «معلمی قرآن» نسبت به خداوند بالذات و بالأصاله است و نسبت به پیامبر - صلی الله علیه و آله -بالعرض و بالتبع.

از ویژگی های خاتم پیامبران از نظر احادیث. برگرفته از جلد دوازدهم میزان الحکمه

اشاره

امین

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: -

أما و اللّه ِ إنّي لَأمينٌ في السَّماءِ و أمينٌ في الأرضِ. هان! به خدا قسم كه من در آسمان امين هستم و در زمين نيز امينم. كنز العمّال: 32147.

كشف الغمّه: مِن أسمائهِ [صلى الله عليه و آله]: الأمينُ، و هُو مأخوذٌ مِن الأمانَةِ و أدائها و صِدقِ الوَعدِ، و كانَتِ العَربُ تُسمّيهِ بذلكَ قبلَ مَبعَثِهِ، لِما شاهَدوهُ مِن أمانَتِهِ، و كلُّ مَن أمِنتَ مِنهُ الخُلفَ و الكَذِبَ فهُو أمينٌ، و لهذا وُصِفَ بهِ جَبرئيلُ عليه السلام فقالَ: مُطاعٍ ثَمَّ أمينٍ. التكوير: 21.

يكى از نام هاى پيامبر صلى الله عليه و آله «امين» است كه بر گرفته از امانت و امانتدارى و خوش قولى است. پيش از آنكه پيامبر مبعوث شود عرب ها آن حضرت را امين مى ناميدند؛ چون امانتدارى او را ديده بودند. اصولاً هركسى كه از خُلف وعده و دروغگويى او ايمن باشى، چنين شخصى امين است. از همين رو، خداوند از جبرئيل عليه السلام با اين صفت ياد كرده و فرموده است: «در آن جا [هم] مطاع [و هم] امين است». كشف الغمّة: 1 / 11.

السيرة النبويّة، ابن هشام - به نقل از ابن اسحاق -: كانَت قُرَيشٌ تُسَمِّي رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله قَبلَ أن يَنزِلَ علَيهِ الوَحيُ: الأمينَ. پيش از آنكه به رسول خدا صلى الله عليه و آله وحى نازل شود، قريش به آن حضرت امين مى گفتند. السيرة النبويّة لابن هشام: 1 / 210.

السيرة النبويّة ، ابن هشام - به نقل از ابن اسحاق، آن جا كه از موضوع ساختن كعبه پيش از بعثت سخن مى گويد -:

ثُمّ إنّ القَبائلَ مِن قُرَيشٍ جَمَعَتِ الحِجارَةَ لبِنائها، كُلُّ قَبيلَةٍ تَجمَعُ على حِدَةٍ، ثُمّ بَنَوها، حتّى بَلَغَ البُنيانُ مَوضِعَ الرُّكنِ - يَعني الحَجَرَ الأسوَدَ - فاختَصَموا فيهِ ، كلُّ قَبيلَةٍ تُريدُ أن تَرفَعَهُ إلى مَوضِعِهِ دُونَ الاُخرى... ثُمّ إنّهُمُ اجتَمَعوا في المَسجِدِ و تَشاوَروا و تَناصَفوا، فزَعَمَ بَعضُ أهلِ الرِّوايَةِ: أنّ أبا اُمَيّةَ بنَ المُغيرَةِ بنِ عبدِ اللّه بنِ عُمرَ بنِ مَخزومٍ - و كانَ عامَئذٍ أسَن قُرَيشٍ كُلِّها - قالَ: يا مَعشَرَ قُرَيشٍ، اجعَلوا بَينَكُم فيما تَختَلِفونَ فيه أوّلَ مَن يَدخُلُ من بابِ هذا المَسجِدِ يَقضي بَينَكُم فيهِ، ففَعَلوا فكانَ أوّلَ داخِلٍ علَيهِم رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، فلَمّا رأوهُ قالوا: هذا الأمينُ، رَضِينا، هذا محمّدٌفلَمّا انتَهى إلَيهِم و أخبَروهُ الخَبَرَ، قالَ صلى الله عليه و آله: هَلُمَّ إلَيَّ ثَوبا، فاُتِيَ بهِ، فأخَذَ الرُّكنَ فوَضَعَهُ فيهِ بِيَدِهِ، ثُمّ قالَ: لِتَأخُذْ كُلُّ قَبيلَةٍ بناحِيَةٍ مِن الثَّوبِ، ثُمّ ارفَعوهُ جَميعا، ففَعَلوا، حتّى إذا بَلَغوا بهِ مَوضِعَهُ وَضَعَهُ هُو بِيَدِهِ ، ثُمّ بَنى علَيهِ.

قبايل قريش براى ساختن كعبه سنگ جمع كردند و هر قبيله اى جداگانه جمع آورى مى كرد، آنها پايه هاى كعبه را بالا بردند تا به جايگاه ركن - يعنى حجر الاسود - رسيد در اين هنگام با يكديگر بحثشان شد و هر قبيله اى مى خواست او حجر الاسود را در محل -

خودش قرار دهد نه ديگرى ... آنها در مسجد جمع شدند و به مشورت پرداختند و هريک ديگرى را به انصاف دعوت كرد، بعضى از راويان گفته اند: ابو اُميّة بن مغيرة بن عبد اللّه بن عمر بن مخزوم كه در آن سال مسن ترين فرد قريش بود، گفت : اى گروه قريش! بياييد اولين كسى را كه از در اين مسجد وارد شد داور ميان خود قرار دهيد، قريش موافقت كردند. نخستين كسى كه بر آنان وارد شد، رسول خدا صلی الله علیه وسلم بود وقتى قريش او را ديدند گفتند: اين مرد امين است، ما قبول داريم، او محمّد است. چون پيامبر به آنها رسيد، موضوع را به اطلاع ايشان رساندند حضرت فرمود: پارچه اى برايم بياوريد، پارچه را آوردند پيامبر حجر الاسود را برداشت و با دست خود روى پارچه گذاشت و سپس فرمود: هر قبيله اى گوشه اى از پارچه را بگيرد و همگى آن را بلند كنيد، قريش اين كار را كردند و وقتى به محل نصب رسيد، پيامبر آن را با دست خود برداشت و در جايگاهش قرار داد و آنگاه روى آن را ساخت. السيرة النبويّة لابن هشام: 1 / 209.

السيرة النبويّه، ابن هشام: كانَت خَديجَةُ بِنتُ خُوَيلدٍ امرأةً تاجِرَةً ذاتَ شَرَفٍ و مالٍ، تَستأجِرُ الرِّجالَ في مالِها و تُضارِبُهُم إيّاهُ بشيءٍ تَجعَلُهُ لَهُم، و كانَت قُرَيشٌ قَوما تُجّارا، فلَمّا بَلَغَها عن رَسولِ اللّه صلى الله عليه و آله ما بَلَغَها مِن صِدقِ حَديثِهِ، و عِظَمِ أمانَتِهِ، و كَرَمِ أخلاقِهِ، بَعَثَت إلَيهِ فعَرَضَت علَيهِ أن يَخرُجَ في مالٍ لَها إلَى الشّامِ تاجِرا. خديجه دختر خويلد، بانويى تاجر و بزرگ زاده و ثروتمند بود، مردم را براى تجارت با اموال خود استخدام مى كرد و در قبال كارشان مقدار معينى از سود حاصل از تجارت را به ايشان مى داد. قريش مردمى تاجر پيشه بودند، وقتى خبر راستگويى و امانتدارى و خلق و خوهاى پسنديده پيامبر به گوش خديجه رسيد، كسى را نزد آن حضرت فرستاد و پيشنهاد كرد با اموالى از او براى تجارت به شام رود. السيرة النبويّة لابن هشام: 1 / 199.

الطبقات الكبرى - به نقل از داوود بن حصين: كانَ رجُلاً أفضَلَ قَومِهِ مُروءةً، و أحسَنَهُم خُلقا، و أكرَمَهُم مُخالَطَةً، و أحسَنَهُم جِوارا، و أعظَمَهُم حِلما و أمانَةً، و أصدَقَهُم حَديثا، و أبعَدَهُم مِن الفُحشِ و الأذى، و ما رُئيَ مُلاحِيا و لا مُمارِيا أحَدا، حتّى سَمّاهُ قَومُهُ الأمينَ، لِما جَمعَ اللّه ُ لَهُ مِن الاُمورِ الصّالِحَةِ فيهِ فلَقد كانَ الغالِبَ علَيهِ بمَكّةَ الأمينُ. - در اوصاف پيامبر صلى الله عليه و آله -: او مردى بود كه از همه قوم خود جوان مردتر، نيک خوتر، خوش برخوردتر، همسايه دارتر، بردبارتر، امانتدارتر، راستگوتر و از بد زبانى و آزار رسانى به دورتر بودهرگز ديده نشد كه با كسى كشمكش و مجادله كند. خداوند اخلاق و خصال پسنديده را در وجود آن حضرت جمع كرده بود تا جايى كه قومش او را امين ناميدند و در مكّه غالبا با لقب امين از ايشان ياد مى شد. الطبقات الكبرى: 1 / 121.

صداقت و راستگویی

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:

أيُّها النّاسُ، إنّ الرائدَ لا يَكذِبُ أهلَهُ، و لَو كُنتُ كاذِبا لَما كَذَبتُكُم، و اللّه ِ الّذي لا إله إلاّ هُو إنّي رَسولُ اللّه إلَيكُم حَقّا خاصَّةً، و إلَى النّاسِ عامَّةً و اللّه لَتَموتونَ كما تَنامونَ، و لَتُبعَثونَ كما تَستَيقِظونَ، و لَتُحاسَبونَ كما تَعمَلونَ، و لتُجزَونَ بالإحسانِ إحسانا و بالسُّوءِ سُوءا، و إنّها الجَنَّةُ أبَدا و النّارُ أبَدا.

اى مردم! بلدِ راه به كسان خود دروغ نمى گويد و من اگر هم دروغگو بودم [دست كم] به شما دروغ نمى گفتم به خداوندى كه هيچ خدايى جز او نيست، من فرستاده به حق خدا به سوى شما خصوصا و به سوى همه مردم عموما هستم. به خدا قسم همان گونه كه مى خوابيد، مى ميريد و همان گونه كه بيدار مى شويد، برانگيخته خواهيد شد و مطابق كردارتان حسابرسى خواهيد شد و در برابر نيكى، پاداش نيک خواهيد يافت و در برابر بدى، كيفر بد خواهيد چشيد. بهشتِ جاويدان در كار است و دوزخِ هميشگى. بحار الأنوار: 18 / 197 / 30

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:

إنّ أحسَنَ الحَديثِ أصدَقُهُ .همانا بهترين سخن، راست ترين آن است. الطبقات الكبرى: 1 / 115.

الطبقات الكبرى - به نقل از ابن عباس: لَمّا اُنزِلَت : «و أنْذِرْ عَشيرَتَكَ الأقْرَبينَ» صَعِدَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله علَى الصَّفا فقالَ: يا مَعشَرَ قُريشٍ، فقالَت قُرَيشٌ: محمّدٌ علَى الصَّفا يَهتِفُ! فأقبَلوا و اجتَمَعوا فقالوا: ما لَكَ يا محمّدُ؟ قالَ: أ رَأيتُكُم لَو أخبَرتُكُم أنّ خَيلاً بِسَفْحِ هذا الجَبَلِ أ كُنتُم تُصَدِّقونَني؟ قالوا: نَعَم، أنتَ عِندَنا غَيرُ مُتَّهَمٍ و ما جَرَّبْنا علَيكَ كِذبا قَطُّ، قالَ: فإنّي نَذيرٌ لَكُم بينَ يَدَي عَذابٍ شَديدٍ يا بَني عبدِ المُطَّلبِ يا بَني عبدِ مَنافٍ يا بَني زُهرَةَ - حتّى عَدَّدَ الأفخاذَ مِن قُرَيشٍ - إنّ اللّه َ أمَرَني أن اُنذِرَ عَشيرَتيَ الأقرَبِينَ، و إنّي لا أملِكُ لَكُم مِن الدُّنيا مَنفَعَةً و لا مِن الآخِرَةِ نَصيبا إلاّ أن تَقولوا: لا إلهَ إلاّ اللّه ُ قالَ: يقولُ أبو لَهَبٍ: تَبّا لَكَ سائرَ اليَومِ! أ لِهذا جَمَعتَنا؟! فأنزَلَ اللّه ُ تباركَ و تعالى: «تَبَّتْ يَدا أبي لَهَبٍ و تَبَّ ...» السُّورة كلّها.

چون آيه «و خويشان نزديكت را هشدار ده» (الشعراء: 214 ) نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله بالاى كوه صفا رفت و بانگ زد: اى قريشيان! قريش گفتند: اين محمّد است كه از فراز صفا فرياد مى زند. پس، همگى جمع شدند و آن جا رفتند و گفتند: چه شده است اى محمّد؟ فرمود: اگر من به شما بگويم كه در پشت اين كوه گروهى سواره هستند حرف مرا باور مى كنيد؟ گفتند: آرى، تو در ميان ما متّهم و بد نام نيستى و هرگز دروغى از تو نشنيده ايم فرمود: اينک، من شما را از عذابى سخت بيم مى دهم. اى فرزندان عبد المطّلب! اى فرزندان عبد مناف! اى فرزندان زهره! - به همين ترتيب همه خاندان ها و تيره هاى قريش را نام برد -

خداوند به من فرمان داده است كه به خويشان نزديكم اعلام خطر كنم و من نمى توانم هيچ گونه سودى در دنيا و بهره اى در آخرت براى شما تضمين كنم، مگر اينكه بگوييد: لا اله الاّ اللّه [و ايمان بياوريد] در اين هنگام ابولهب گفت: هلاكت باد تو را! براى همين ما را جمع كردى؟! در اين هنگام خداوند تبارک و تعالى سوره «تبّت يدا ابى لهب و تبّ...» (المسد: 1) را نازل فرمود. الطبقات الكبرى: 1 / 200.

المناقب لابن شهر آشوب - به نقل از ابن جرير -: لَمّا كانَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله يَعرِضُ نَفسَهُ علَى القَبائلِ جاءَ إلى بَني كِلابٍ فقالوا: نُبايِعُكَ على أن يَكونَ لَنا الأمرُ بَعدَكَ، فقالَ: الأمرُ للّه ِ فإن شاءَ كانَ فيكُم أو في غَيرِكُم، فمَضَوا و لَم يُبايِعوهُ و قالُوا: لا نَضرِبُ لِحَربِكَ بأسيافِنا ثُمّ تُحَكِّمُ علَينا غَيرَنا!.

هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دعوت خود را به قبايل عرضه مى كرد، نزد بنى كلاب آمد. آنها گفتند: ما به اين شرط با تو بيعت مى كنيم كه بعد از تو، كار [خلافت] به ما منتقل شود. پيامبر فرمود: كار دست خدا است، اگر او خواست به شما خواهد رسيد و اگر نخواست به ديگرى وا گذار خواهد شد. بنى كلاب رفتند و بيعت نكردند و گفتند: ما در راه تو شمشير نمى زنيم كه بعدا ديگران را بر ما حكومت دهى! المناقب لابن شهرآشوب: 1 / 257.

المناقب لابن شهر آشوب - به نقل از عامر بن طفيل -: يا محمّدُ، ما ليَ إن أسلَمتُ؟ فقالَ صلى الله عليه و آله: لكَ ما للإسلامِ، و علَيكَ ما علَى الإسلامِ، فقالَ: أ لا تَجعَلُني الواليَ مِن بَعدِكَ؟ قالَ: لَيسَ لَك ذلكَ و لا لِقَومِكَ، و لكنْ لكَ أعِنَّةُ الخَيلِ تَغزو في سَبيلِ اللّه. همان كسى كه خواست پيامبر را غافلگير كرده و بكشد، به آن حضرت گفت: اى محمّد! اگر مسلمان شوم چه به من مى رسد؟ حضرت فرمود: در سود و زيان اسلام شريک خواهى بود. گفت: مرا والى بعد از خودت قرار مى دهى؟ فرمود: اين سِمَت نه از آنِ تو خواهد بود نه از آن قوم و قبيله تو، امّا دهنه هاى اسب ها [فرماندهى سواران] را به تو مى سپارم تا در راه خدا بجنگى. المناقب لابن شهرآشوب: 1 / 257.

كنز العمّال - به نقل از عايشه -: كانَ أبغَضَ الخُلقِ إلَيهِ الكِذبُ. منفورترين اخلاق نزد پيامبر صلى الله عليه و آله دروغگويى بود. (كنز العمّال: 18379).

كنز العمّال - به نقل از عايشه -: كانَ إذا اطَّلَعَ على أحَدٍ مِن أهلِ بَيتِهِ كَذَبَ كِذبَةً لَم يَزَلْ مُعرِضا عَنهُ حتّى يُحدِثَ تَوبَةً .پيامبر صلى الله عليه و آله هرگاه مى فهميد يكى از اعضاى خانواده اش دروغى گفته است، چندان از او اعراض مى فرمود تا توبه كند (كنز العمّال: 18381).

الترغيب و الترهيب - به نقل از عايشه: ما كانَ مِن خُلقٍ أبغَضَ إلى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن الكِذبِ، ما اطَّلَعَ على أحَدٍ مِن ذاكَ بشيءٍ فيَخرُجُ مِن قَلبِهِ حتّى يَعلَمَ أنّهُ قد أحدَثَ تَوبَةً رواهُ أحمَدُ و البَزّارُ و اللّفظُ لَهُ، و ابنُ حبّانَ في صحيحهِ، و لَفظُهُ قالَت: ما كانَ مِن خُلقٍ أبغَضَ إلى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن الكِذبِ، و لَقد كانَ الرّجُلُ يَكذِبُ عِندَهُ الكِذبَةَ، فما يَزالُ في نَفسِهِ حتّى يَعلَمَ أنّهُ قد أحدَثَ فيها تَوبَةً و رواهُ الحاكمُ و قالَ: صحيحُ الإسنادِ، و لَفظُهُ قالَت: ما كانَ شيءٌ أبغَضَ إلى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن الكِذبِ، و ما جَرَّبَهُ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِن أحَدٍ و إن قَلَّ، فيَخرُجُ لَهُ مِن نفسِهِ حتّى يُجَدِّدَ لَهُ تَوبَةً.

هيچ اخلاقى نزد رسول خدا منفورتر از دروغگويى نبود. هرگاه مطّلع مى شد كسى دروغى گفته است، مهر او از دلش بيرون مى رفت تا وقتى كه مى فهميد توبه كرده است. اين مطلب را احمد و بزّار با لفظ و تعبير خود و ابن حبان نيز در صحيحش نقل كرده اند. عبارت او چنين است: عايشه گفت: هيچ خصلتى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله منفورتر از دروغگويى نبود. گاه فردى نزد آن حضرت دروغى مى گفت و ايشان هم چنان از او دلگير بود تا آنكه متوجّه مى شد از آن دروغ توبه كرده است. حاكم نيز اين مطلب را روايت كرده و گفته است: سندش صحيح است. عبارت حاكم چنين است: عايشه گفت: نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله چيزى منفورتر از دروغ نبود و از هر كس دروغى، هرچند كوچک، مى شنيد، مِهرِ او را از دل خود بيرون مى كرد، تا زمانى كه آن فرد از آن توبه مى كرد. الترغيب و الترهيب: 3 / 597 / 31.

الطبقات الكبرى - به نقل از عايشه: ما كانَ خُلقٌ أبغضَ إلى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن الكِذبِ، و ما اطَّلَعَ مِنهُ على شيءٍ عِندَ أحَدٍ مِن أصحابِهِ فيَبخَلُ لَهُ مِن نَفسِهِ حتّى يَعلَمَ أن أحدَثَ تَوبَةً. هيچ خصلتى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله منفورتر از دروغ نبود و هرگاه مطلع مى شد يكى از اصحابش دروغى گفته است، به او بى اعتنايى مى كرد تا آنكه مى فهميد توبه كرده است. الطبقات الكبرى: 1 / 378.

الطبقات الكبرى - به نقل از عبد اللّه بن سلام: لَمّا قَدِمَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله المَدينَةَ انجَفَلَ النّاسُ إلَيهِ، و قِيلَ: قَدِمَ رَسولُ اللّه صلى الله عليه و آله قالَ: فجِئتُ في النّاسِ لأنظُرَ إلَيهِ، قالَ: فلَمّا رأيتُ وَجهَ رَسولِ اللّه صلى الله عليه و آله إذا وَجهُهُ لَيسَ بِوَجهِ كَذّابٍ قالَ: فكانَ أوّلُ شيءٍ سَمِعتُهُ يَتَكَلّمُ بهِ أن قالَ: يا أيُّها الناسُ أفشُوا السَّلامَ، و أطعِموا الطَّعامَ، و صِلوا الأرحامَ، و صَلُّوا و النّاسُ نِيامٌ، و ادخُلوا الجَنَّةَ بسَلامٍ. هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به مدينه آمد، مردم براى ديدن آن حضرت مى شتافتند و كسى مى گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله وارد شد. من هم با مردم رفتم تا ايشان را ببينم. وقتى چهره رسول خدا را ديدم متوجّه شدم كه چهره او چهره يک فرد دروغگو نيست. عبد اللّه بن سلام مى گويد: نخستين سخنى كه از پيامبر شنيدم -

اين بود كه مى فرمود: اى مردم! به يكديگر سلام گوييد و مردم را اطعام كنيد و صله رحم به جا آوريد و شب هنگام كه مردم خفته اند، نماز بگزاريد تا به سلامت وارد بهشت شويد. الطبقات الكبرى: 1 / 235.

دادگر

امام على عليه السلام:

إنّ يَهوديّا كانَ لَهُ على رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله دَنانيرُ فتَقاضاهُ، فقالَ لَهُ: يا يَهوديُّ، ما عِندي ما اُعطيكَ، فقالَ: فإنّي لا اُفارِقُكَ يا محمّدُ حتّى تَقضيَني، فقالَ: إذَنْ أجلِسَ مَعكَ، فجَلَسَ مَعهُ حتّى صَلّى في ذلكَ المَوضِعِ الظُّهرَ و العَصرَ و المَغرِبَ و العِشاءَ الآخِرَةَ و الغَداةَ، و كانَ أصحابُ رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَتهَدَّدونَهُ و يَتَواعَدونَهُ، فنَظَرَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله إلَيهِم فقالَ: ما الّذي تَصنَعونَ بهِ؟! فقالوا: يا رسولَ اللّه، يَهوديٌّ يَحبِسُكَ؟! فقال صلى الله عليه و آله: لَم يَبعَثْني رَبّي عَزَّوجلَّ بأن أظلِمَ مُعاهِدا و لا غَيرَهُ، فلَمّا علا النّهارُ قالَ اليَهوديُّ: أشهَدُ أن لا إلهَ إلاّ اللّه ُ و أشهَدُ أنَّ محمّدا عَبدُهُ و رَسولُهُ، و شَطْرُ مالي في سَبيلِ اللّه أما و اللّه ما فَعَلتُ بِكَ الّذي فَعَلتُ إلاّ لأنظُرَ إلى نَعتِكَ في التَّوراةِ، فإنّي قَرأتُ نَعتَكَ في التَّوراةِ: محمّدُ بنُ عبدِ اللّه ِ مَولِدُهُ بمَكّةَ و مُهاجَرُهُ بطَيبَةَ، و لَيسَ بِفَظٍّ و لا غَليظٍ و لا سَخّابٍ، و لا مُتَزيِّنٍ (و لا صَخّابٍ، و لا مُتَرَيِّنٍ) بالفُحشِ و لا قَولِ الخَناءِ، و أنا أشهَدُ أن لا إلهَ إلاّ اللّه، و أنّكَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، و هذا مالي، فاحكُمْ فيهِ بِما أنزَلَ اللّه و كان اليَهوديُّ كَثيرَ المالِ، ثُمّ قالَ عليه السلام: كانَ فِراشُ رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله عَباءةً، و كانَت مِرفَقَتُهُ أدَمَ حَشْوُها لِيفٌ، فثُنِيَت لَهُ ذاتَ لَيلَةٍ، فلَمّا أصبَحَ قالَ: لَقد مَنَعَني الفِراشُ اللّيلَةَ الصَّلاةَ ، فأمَرَ عليه السلام أن يُجعَلَ بِطاقٍ واحِدٍ.

يک نفر يهودى از رسول خدا صلى الله عليه و آله چند دينار طلبكار بود و آنها را مطالبه كردحضرت فرمود: اى مرد يهودى! فعلاً چيزى ندارم كه به تو بدهم. او گفت: اى محمّد! رهايت نمى كنم تا طلبم را بپردازى. رسول خدا فرمود: پس، من هم با تو مى نشينم. حضرت در كنار او آن قدر نشست كه در همان جا نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و صبح را خواند. اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله آن مرد را تهديد مى كردند. پيامبر به آنان نگاه كرد و فرمود: با او چه مى كنيد؟! عرض كردند: اى رسول خدا! يک نفر يهودى شما را نگه دارد؟! فرمود: پروردگارم عزّوجلّ مرا مبعوث نكرده است كه به معاهد و غير معاهد ستم كنم چون روز بالا آمد، مرد يهودى گفت: گواهى مى دهم كه هيچ خدايى جز اللّه نيست و گواهى مى دهم كه محمّد بنده و فرستاده اوست و نصف مالم را در راه خدا دادم. به خدا قسم اين كار را با تو نكردم، مگر براى اينكه اوصافى را كه از تو در تورات آمده است امتحان كنم. من اوصاف تو را در تورات چنين خوانده ام: محمّد بن عبد اللّه زادگاهش مكّه است و هجرتگاهش طَيْبَه. نه تند خوست و نه خشن و نه -

داد و بيداد راه مى اندازد و نه زبانش را به فحش و ناسزا مى آلايد. اكنون من گواهى مى دهم كه هيچ خدايى جز اللّه نيست و تو رسول خدا هستى و اينک اموال من در اختيار شماست و هرگونه كه خداوند دستور داده درباره آن حكم فرما. آن مرد يهودى مال و ثروت زيادى داشت. امام على عليه السلام سپس فرمود: بستر رسول خدا صلى الله عليه و آله يک عبا بود و بالش او پوستى پر شده از الياف درخت خرما. يک شب آن را براى پيامبر دولا كردم. صبح كه شد پيامبر فرمود: اين بستر، ديشب مرا از نماز باز داشت. آنگاه حضرت عليه السلام دستور داد آن را يک لا كردند. بحار الأنوار: 16 / 216 / 5.

امام صادق عليه السلام: كانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يُقَسِّمُ لَحَظاتِهِ بَينَ أصحابِهِ، يَنظُرُ إلى ذا و يَنظُرُ إلى ذا بالسَّوِيَّةِ.

رسول خدا صلى الله عليه و آله نگاه هاى خود را ميان اصحابش تقسيم مى كرد و به اين و آن يكسان مى نگريست. الكافي: 8 /268/ 393.

شجاع

امام على عليه السلام:

لَقد رأيتُني يَومَ بَدرٍ و نحنُ نَلوذُ بالنَّبيِّ صلى الله عليه و آله و هُو أقرَبُنا إلَى العَدُوِّ، و كانَ مِن أشَدِّ النّاسِ يَومَئذٍ بأسا. در جنگ بدر ما به پيامبر صلى الله عليه و آله پناه مى برديم و آن حضرت از همه ما به دشمن نزديكتر بود و در آن روز از همه ما شجاعت بيشترى نشان داد. مكارم الأخلاق: 1 / 53 / 25.

امام على عليه السلام: كُنّا إذا احمَرَّ البأسُ و لَقِيَ القَومُ القَومَ اتّقَينا برسولِ اللّه ، فما يَكونُ أحَدٌ أقرَبَ إلَى العَدُوِّ مِنهُ.

وقتى جنگ شدّت مى گرفت و دو سپاه به جان هم مى افتادند، ما خود را در پناه رسول خدا قرار مى داديم و هيچ كس به دشمن نزديكتر از آن حضرت نبود. مكارم الأخلاق: 1 / 53 / 26.

امام على عليه السلام: كُنّا إذا حَمِيَ البأسُ و لَقِيَ القَومُ اتَّقَينا برسولِ اللّه صلى الله عليه و آله، فما يكونُ مِنّا أحَد أقرَبَ إلَى العَدُوِّ مِنهُ. وقتى آتش جنگ شعله ور مى شد و دو سپاه درگير مى شدند، ما خود را در نزديكى رسول خدا قرار مى داديم؛ زيرا هيچ يک از ما به دشمن نزديكتر از پيامبر نبود. كنز العمّال: 35463.

امام صادق عليه السلام: لَمّا نَزَلَت: «لا تُكَلَّفُ إلاّ نَفْسَكَ» كانَ أشجَعَ النّاسِ مَن لاذَ برسولِ اللّه علَيهِ و آلهِ السَّلامُ. چون آيه «تنها مسئول وظيفه خود هستى» (النساء: 84) نازل شد، شجاعترين مردم كسى به حساب مى آمد كه در پناه رسول خدا - عليه و آله السلام - با [دشمن] مى جنگيد. بحار الأنوار: 16 / 340 / 31.

كنز العمّال - به نقل از بَراء بن عازب: كنّا إذا احمَرَّ البأسُ نَتَّقي برسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، و إنّ الشُّجاعَ لَلّذي يُحاذي بهِ.

هرگاه جنگ بالا مى گرفت، ما خود را در پناه رسول خدا قرار مى داديم و شجاع كسى بود كه جرأت مى كرد با او همرديف شود. كنز العمّال: 35347.

صحيح مسلم - به نقل از انس -: كانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله أحسَنَ النّاسِ، و كانَ أجوَدَ النّاسِ، و كانَ أشجَعَ النّاسِ، و لَقد فَزِعَ أهلُ المَدينَةِ ذاتَ لَيلَةٍ، فانطَلقَ ناسٌ قِبَلَ الصَّوتِ، فتَلَقّاهُم رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله راجِعا - و قَد سَبَقَهُم إلَى الصَّوتِ - و هُو على فَرَسٍ لأبي طَلحَةَ عُرْيٍ، في عُنُقِهِ السَّيفُ و هو يقولُ: لم تُراعُوا، لَم تُراعُوا.

رسول خدا صلى الله عليه و آله زيباترين و بخشنده ترين و شجاعترين مردم بود. شبى مردم مدينه صدايى شنيدند و دچار وحشت شدند، عده اى از مردم به طرف صدا حركت كردند. پيامبر كه جلوتر از آنها به طرف صدا رفته بود وقتى سوار بر اسب برهنه ابو طلحه و شمشير به دوش بر مى گشت، آن عده را ديد و فرمود : نترسيد، نترسيد. صحيح مسلم: 4 / 1802 / 48.

مهربان

مكارم الأخلاق - به نقل از انس -: كانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله إذا فَقَدَ الرّجُلَ مِن إخوانِهِ ثَلاثَةَ أيّامٍ سألَ عَنهُ؛ فإن كانَ غائبا دَعا لَهُ، و إن كانَ شاهِدا زارَهُ، و إن كانَ مَريضا عادَهُ. اخلاق رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين بود كه هرگاه يكى از اصحاب خود را سه روز نمى ديد، جوياى حالش مى شد. اگر به مسافرت رفته بود، برايش دعا مى كرد و اگر در شهر بود به ديدنش مى رفت و اگر بيمار بود، از او عيادت مى كرد. مكارم الأخلاق: 1 / 55 / 34.

بردباری

الترغيب و الترهيب - به نقل از انس -: كُنتُ أمشي مَع رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله و علَيهِ بُردٌ نَجرانيٌّ غَليظُ الحاشِيَةِ، فأدرَكَهُ أعرابيٌّ فجَذَبَهُ بِردائهِ جَذبَةً شَديدَةً، فنَظَرتُ إلى صَفحَةِ عُنُقِ رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، و قَد أثّرَ بها حاشِيَةُ الرِّداءِ مِن شِدَّةِ جَذبَتِهِ ثُمّ قالَ: يا محمّدُ، مُرْ لي من مالِ اللّه ِ الّذي عِندَكَ، فالتَفَتَ إلَيهِ فضَحِكَ ثُمّ أمَرَ لَهُ بعَطاءٍ.

من با رسول خدا صلى الله عليه و آله راه مى رفتم و حضرت بُردى نجرانى با حاشيه اى زبر و درشت بر تن داشت. عربى باديه نشين از راه رسيد و رداى ايشان را محكم كشيد، من به گردن پيامبر صلى الله عليه و آله نگاه كردم ديدم حاشيه رداء، از شدّت كشيدن، روى گردن حضرت ردّ انداخته است. آن باديه نشين سپس گفت: اى محمّد! دستور بده از مال خدا كه نزد توست به من بدهند. پيامبر صلى الله عليه و آله به طرف او برگشت و خنده اى كرد و سپس دستور داد به او چيزى عطا كنند. الترغيب و الترهيب: 3 / 418 / 20.

باحیایی

كنز العمّال - به نقل از ابو سعيد خدرى - : كانَ صلى الله عليه و آله أشَدَّ حَياءً مِن العَذراءِ في خِدرِها. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با حياتر از دختران پرده نشين بود. كنز العمّال: 17817.

الطبقات الكبرى - به نقل از ابو سعيد خدرى -: كانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله أشَدَّ حَياءً مِن العَذراءِ في خِدرِها، و كانَ إذا كَرِهَ شيئا عَرَفناه في وَجهِهِ. رسول خدا صلى الله عليه و آله از يک دختر پرده نشين با حياتر بود و هرگاه از چيزى خوشش نمى آمد از چهره او مى فهميديم. الطبقات الكبرى: 1 / 368.

مكارم الأخلاق - به نقل از ابو سعيد خدرى -: كانَ رسولُ اللّه ِ حَيِيّا لا يُسألُ شيئا إلاّ أعطاهُ. رسول خدا صلى الله عليه و آله چندان با شرم و حيا بود كه هيچ چيز از او خواسته نمى شد، مگر اينكه آن را عطا مى كرد. مكارم الأخلاق: 1 / 50 / 15.

فروتن

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:

إنّ اللّه َ تعالى أوحى إلَيَّ أن تَواضَعوا؛ حتّى لا يَفخَرَ أحَدٌ على أحَدٍ، و لا يَبغيَ أحَدٌ على أحَدٍ.

خداوند متعال به من وحى فرمود كه فروتن باشيد، تا هيچ كس به ديگرى فخر نفروشد و كسى به كسى تعدّى نكند.كنز العمّال: 5722.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:

لَقد هَبَطَ عَليَّ مَلَكٌ مِن السّماءِ ما هَبَطَ على نَبيٍّ قَبلي و لا يَهبِطُ على أحَدٍ بَعدي و هُو إسرافيلُ و عِندي جِبريلُ، فقالَ: السّلامُ علَيكَ يا محمّدُ ثُمّ قالَ: أنا رسولُ ربِّكَ إلَيكَ أمَرَني أن اُخَيِّرَكَ إن شِئتَ نَبيّا عَبدا، و إن شِئتَ نَبيّا مَلِكا فنَظَرتُ إلى جِبريلَ فأومى جِبريلُ إلَيَّ أن تَواضَعْ، فقُلتُ: نَبيّا عَبدا.

جبرئيل نزد من بود كه فرشته اى از آسمان بر من فرود آمد. اين فرشته كه بر هيچ پيامبرى پيش از من فرود نيامده و بعد از من نيز بر احدى فرود نخواهد آمد، اسرافيل بود او گفت: سلام بر تو اى محمّد! سپس گفت: من فرستاده پروردگارت به سوى تو هستم به من فرمان داده است تو را مخيّر سازم كه اگر خواهى پيامبرى و بندگى را برگزين و اگر خواهى پيامبرى و پادشاهى را. من به جبرئيل نگاه كردم، او به من اشاره كرد كه فروتنى كن. پس من گفتم: پيامبرى و بندگى را انتخاب كردم. كنز العمّال: 32027.

الطبقات الكبرى - به نقل از يحيى بن أبى كثير -: قال رَسول اللّه صلى الله عليه و آله: آكُلُ كما يأكُلُ العَبدُ، و أجلِسُ كما يَجلِسُ العَبدُ؛ فإنّما أنا عَبدٌ و كانَ النّبيُّ صلى الله عليه و آله يَجلِسُ مُحتَفِزا.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: من همان گونه غذا مى خورم كه عبد مى خورد و همان طور مى نشينم كه عبد مى نشيند؛ زيرا من در حقيقت عبد و بنده هستم. پيامبر صلى الله عليه و آله همواره دو زانو مى نشست. الطبقات الكبرى: 1 / 371.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:

خَمسٌ لا أدَعَهُنَّ حتَّى المَماتِ: الأكلُ علَى الحَضيضِ مَع العَبيدِ، و رُكوبيَ الحِمارَ مُؤْكَفا، و حَلبيَ العَنزَ بِيَدي، و لُبسُ الصُّوفِ، و التَّسليمُ علَى الصِّبيانِ ؛ لِتَكونَ سُنّةً مِن بَعدي.

پنج كار است كه تا زنده هستم رهايشان نمى كنم: غذا خوردن روى زمين با بندگان، سوار شدن بر الاغ برهنه، دوشيدن بز با دست خودم، پوشيدن لباس پشمينه و سلام كردن به كودكان، تا اين كارها بعد از من سنّت شود. الأمالي للصدوق: 130 / 117.

امام باقر عليه السلام:

و لَقَد أتاهُ جَبرئيلُ عليه السلام بمَفاتيحِ خَزائنِ الأرضِ ثَلاثَ مَرّاتٍ يُخَيِّرُهُ مِن غَيرِ أن يَنقُصَهُ اللّه تباركَ و تعالى مِمّا أعَدَّ اللّه ُ لَهُ يَومَ القِيامَةِ شيئا، فيَختارُ التَّواضُعَ لِربِّهِ جلَ و عَزَّ. جبرئيل عليه السلام كليدهاى گنجينه هاى زمين را سه بار نزد پيامبر آورد و او را در انتخاب آنها آزاد گذاشت، بدون آنكه خداى تبارک و تعالى از آنچه در روز قيامت برايش آماده كرده است، چيزى بكاهد، اما هر بار پيامبر فروتنى در برابر خداوند عزّوجلّ را برگزيد. الكافي: 8/ 130/ 100.

امام باقر عليه السلام:

كانَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله يأكُلُ أكلَ العَبدِ، و يَجلِسُ جِلسَةَ العَبدِ، و كانَ يأكُلُ علَى الحَضيضِ، و يَنامُ علَى الحَضيضِ. رسول خدا صلى الله عليه و آله مانند عبد غذا مى خورد و مانند عبد مى نشست و روى زمين چيز مى خورد و روى زمين مى خوابيد. المحاسن: 2 / 244 / 1759.

امام باقر عليه السلام:

إنَّ المَساكينَ كانوا يَبِيتونَ في المَسجِدِ على عَهدِ رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله، فأفطَرَ النّبيُّ صلى الله عليه و آله مَع المَساكينِ الّذينَ في المَسجِدِ ذاتَ لَيلَةٍ عِندَ المِنبَرِ في بُرمَةٍ فأكَلَ مِنها ثَلاثونَ رجُلاً، ثُمّ رُدَّتْ إلى أزواجِهِ شِبعَهُنَّ.

در روزگار رسول خدا صلى الله عليه و آله مستمندان شب ها را در مسجد مى خوابيدند. يک شب پيامبر با مستمندانى كه در مسجد بودند، نزديک منبر در قابلمه اى افطار كرد. سى مرد از غذاى آن قابلمه خوردند و سپس آن قابلمه به همسران رسول خدا برگردانده شد و آنها را هم سير كرد. قرب الإسناد: 148 / 536.

امام صادق علیه السلام:

إنَّ جَبرئيلَ عليه السلام أتى رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله فخَيَّرَهُ، و أشارَ علَيهِ بالتَّواضُعِ، و كانَ لَهُ ناصِحا، فكانَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله يأكُلُ إكلَةَ العَبدِ؛ و يَجلِسُ جِلسَةَ العَبدِ تَواضُعا للّه تباركَ و تعالى.

جبرئيل عليه السلام نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و او را [ميان قبول پادشاهى و خزاين دنيا و ترک آن] مخيّر كرد و از روى خيرخواهى به آن حضرت اشاره كرد كه براى خداى متعال فروتنى كند [و دنيا را رد كند] پس، رسول خدا براى فروتنى در برابر خداى تبارک و تعالى، چون بردگان غذا مى خورد و مانند بردگان [روى زمين] مى نشست.

الكافي: 8 / 131 / 101

امام صادق عليه السلام:

مَرَّتِ امرَأةٌ بَذِيَّةٌ برسولِ اللّه صلى الله عليه و آله و هُو يأكُلُ و هو جالِسٌ علَى الحَضيضِ، فقالَت: يا محمّدُ، و اللّه ِ إنّكَ لَتأكُلُ أكل العَبدِ، و تَجلِسُ جُلوسَهُ! فقالَ لَها رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله: وَيحَكِ! و أيُّ عَبدٍ أعبَدُ مِنّي؟! قالَت: فناوِلْني لُقمَةً مِن طَعامِكَ، فناوَلَها، فقالَت: لا و اللّه ِ إلاّ الّتي في فِيكَ! فأخرَجَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله اللُّقمَةَ مِن فَمِهِ فناوَلَها فَأكَلَتها.

رسول خدا صلى الله عليه و آله روى زمين نشسته بود و غذا مى خورد، زن تند زبانى از كنار آن حضرت رد شد و گفت: اى محمّد! به خدا قسم كه تو مانند بندگان غذا مى خورى و مانند بندگان مى نشينى. رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: واى بر تو! كدام بنده، بنده تر از من است؟ زن گفت: لقمه اى از غذايت به من بده، رسول خدا لقمه اى به او داد. زن گفت: نه به خدا، بايد لقمه اى را كه در دهانت هست به من بدهى. پيامبر صلى الله عليه و آله لقمه را از دهانش درآورد و به او داد و زن آن را خورد. المحاسن: 2 / 245 / 1760.

الطبقات الكبرى - به نقل از انس بن مالک -: كانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَقعُدُ علَى الأرضِ، و يأكُلُ علَى الأرضِ، و يُجِيبُ دَعوَةَ المَملوكِ، و يقولُ: لو دُعِيتُ إلى ذِراعٍ لَأجَبتُ، و لو اُهدِيَ إلَيّ كُراعٌ لَقَبِلتُ، و كانَ يَعقِلُ شاتَهُ.

رسول خدا صلى الله عليه و آله روى زمين مى نشست و روى زمين غذا مى خورد و دعوت بنده زرخريد را مى پذيرفت و مى فرمود: اگر به [خوردن گوشتِ] يک سردست دعوت شوم مى پذيرم و اگر پاچه اى براى من هديه آورند، قبول مى كنم و گوسفند خود را شخصا مى بست. الطبقات الكبرى: 1 / 371.

مكارم الأخلاق - به نقل از انس بن مالک -: كانَت لِرسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله شَربَةٌ يُفطِرُ علَيها و شَربَةٌ للسَّحَرِ، و ربّما كانَت واحِدَةً ... فهَيّأتُها لَهُ صلى الله عليه و آله ذاتَ لَيلَةٍ فاحتَبسَ النّبيُّ صلى الله عليه و آله فَظَنَنتُ أنّ بَعضَ أصحابِهِ دَعاهُ، فشَرِبتُها حِينَ احتبَسَ، فجاءَ صلى الله عليه و آله بعدَ العِشاءِ بساعَةٍ فسَألتُ بعضَ مَن كانَ مَعهُ: هَل كانَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله أفطَرَ في مَكانٍ أو دَعاهُ أحَدٌ؟ فقالَ: لا، فبِتُّ بلَيلَةٍ لا يَعلَمُها إلاّ اللّه ُ غَمَّ أن يَطلُبَها مِنّي النَّبيُّ صلى الله عليه و آله و لا يَجِدَها فيَبِيتَ جائعا، فأصبَحَ صائما و ما سألَني عَنها و لا ذَكرَها حتّى السّاعةِ.

رسول خدا صلى الله عليه و آله با يک نوشيدنى افطار مى كرد و با نوشيدنى ديگرى سحرى مى خورد و گاهى اوقات هم [در هردو وعده] يک نوشيدنى بود ... شبى براى آن حضرت نوشيدنى تهيه كردم، اما پيامبر صلى الله عليه و آله نيامد. من خيال كردم يكى از اصحاب ايشان را دعوت كرده است، لذا خودم نوشيدنى را خوردم. ساعتى بعد از عشا پيامبر آمد، من از فردى كه همراه حضرت بود پرسيدمک آيا پيامبر صلى الله عليه و آله در جايى افطار كرده يا كسى ايشان را دعوت نموده است؟ گفت: نه، من آن شب را از فكر-

اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله نوشيدنى را از من بخواهد و نوشيدنى نباشد و گرسنه بخوابد، با چنان غم و اندوهى به سر بردم كه فقط خدا از آن خبر دارد. اما صبح پيامبر در حالى كه روزه داشت بيدار شد و درباره آن نوشيدنى از من سؤالى نكرد و تاكنون نيز از آن سخنى به ميان نياورده است. مكارم الأخلاق: 1 / 78 / 122.

صحيح مسلم - به نقل از انس بن مالک -: خَدَمتُ رسولَ اللّه صلى الله عليه و آله عَشرَ سِنينَ، و اللّه، ما قالَ لي اُفّا قطُّ، و لا قالَ لي لشَيءٍ: لِمَ فَعَلتَ كذا؟! و هلاّ فَعَلتَ كذا؟!. من ده سال رسول خدا صلى الله عليه و آله را خدمت كردم. به خدا قسم كه هرگز به من «افّ» نگفت و هيچ گاه درباره چيزى به من نفرمود: چرا چنين كردى؟ و چرا چنين نكردى؟ صحيح مسلم: 4 / 1804 / 52.

صحيح مسلم - به نقل از انس بن مالک -: لَمّا قَدِمَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله المَدينَةَ أخذَ أبو طَلحَةَ بِيَدي، فانطَلَقَ بي إلى رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله فقالَ: يا رسولَ اللّه، إنّ أنَسا غُلامٌ كيّسٌ فلْيَ خدِمْكَ قالَ: فخَدَمتُهُ في السَّفَرِ و الحَضَرِ، و اللّه ما قالَ لي لشيءٍ صَنَعتُهُ: لِمَ صَنَعتَ هذا هكذا؟! و لا لشيءٍ لم أصنَعْهُ: لِمَ لَم تَصنَعْ هذا هكذا؟!.

چون رسول خدا صلى الله عليه و آله به مدينه آمد، ابو طلحه دست مرا گرفت و به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله برد و عرض كرد: اى رسول خدا! انس بچّه زرنگى است، اجازه بدهيد خدمتكار شما باشد. انس مى گويد: من در سفر و حَضَر رسول خدا صلى الله عليه و آله را خدمت مى كردم به خدا قسم كه هيچ گاه درباره كارى كه انجام مى دادم نفرمود، چرا اين كار را كردى؟ و اگر كارى را انجام نداده بودم، هيچ گاه نفرمود: چرا اين كار را نكردى؟ صحيح مسلم: 4 / 1804 / 52.

الطبقات الكبرى - به نقل از حمزة بن عبد اللّه بن عتبه -:

كانَت في النَّبيِّ صلى الله عليه و آله خِصالٌ لَيسَت في الجَبّارينَ، كانَ لا يَدعوهُ أحمَرُ و لا أسوَدُ مِن النّاسِ إلاّ أجابَهُ، و كانَ رُبَّما وَجَدَ تَمرَة مُلقاةً فيأخُذُها فيُهوي بها إلى فِيهِ و إنّهُ لَيَخشى أن تَكونَ مِن الصَّدَقَةِ، و كانَ يَركَبُ الحِمارَ عُريا لَيس علَيهِ شيءٌ.

در پيامبر صلى الله عليه و آله خصلت هايى وجود داشت كه در پادشاهان نبود: هر انسانى از سفيد و سياه ايشان را دعوت مى كرد، دعوتش را مى پذيرفت. گاه خرمايى را روى زمين مى ديد و آن را برمى داشت و با اينكه مى ترسيد از خرماهاى صدقه باشد، به دهان مى گذاشت، و بر الاغ برهنه بدون پالان سوار مى شد. الطبقات الكبرى: 1 / 370.

المناقب لابن شهر آشوب:

كانَ النّبيُّ صلى الله عليه و آله... يُجالِسُ الفُقَراءَ، و يُؤاكِلُ المَساكينَ. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با تهيدستان مى نشست و با مستمندان غذا مى خورد. المناقب لابن شهرآشوب: 1 / 145 و 46.

الطبقات الكبرى - به نقل از يزيد بن عبد اللّه بن قسيط -:

كانَ أهلُ الصُّفَّةِ ناسا مِن أصحابِ رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله لا مَنازِلَ لَهُم، فكانوا يَنامونَ على عَهدِ رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله في المَسجِدِ و يَظَلُّونَ فيهِ ما لَهُم مَأوىً غَيرُهُ، فكانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَدعوهُم إلَيهِ باللَّيلِ إذا تَعَشّى فيُفَرِّقُهُم على أصحابهِ، و تَتَعشّى طائفةٌ مِنهُم مَع رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، حتّى جاءَ اللّه ُ تعالى بالغِنى.

اصحاب صُفّه، گروهى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند كه خانه نداشتند و به روزگار رسول خدا صلى الله عليه و آله در مسجد مى خوابيدند و روزها هم در سايه آن پناه مى گرفتند و جايى جز مسجد نداشتند. پيامبر شب ها به هنگام غذا خوردن آنان را فرا مى خواند و گروهى را ميان اصحاب خود تقسيم مى كرد كه با آنها غذا بخورند و گروهى هم با خود پيامبر غذا مى خوردند، تا اينكه خداى متعال به آنان ثروتى عنايت فرمود. الطبقات الكبرى: 1 / 255.

مكارم الأخلاق - به نقل از ابوذر -:

كانَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَجلِسُ بَينَ ظَهْرانَي أصحابِهِ، فيَجيءُ الغَريبُ فلا يَدري أيُّهُم هُو حتّى يَسألَ، فطَلَبْنا إلَى النَّبيِّ صلى الله عليه و آله أن يَجعَلَ مَجلِسا يَعرِفُهُ الغَريبُ إذا أتاهُ، فَبنَينا لَهُ دُكّانا مِن طِينٍ، و كانَ يَجلِسُ علَيهِ و نَجلِس بجانِبَيهِ.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در ميان اصحاب خود مى نشست به طورى كه وقتى غريبه اى وارد مى شد تا نمى پرسيد، متوجّه نمى شد كدام يک از آنها رسول خدا صلى الله عليه و آله است، لذا ما از آن حضرت خواهش كرديم در جايى بنشيند كه اگر غريبه اى وارد شد، ايشان را بشناسد. بدين منظور سكّويى از گِل درست كرديم و حضرت روى آن مى نشست و ما هم در دو طرف ايشان مى نشستيم. مكارم الأخلاق: 1 / 48 / 8.

مكارم الأخلاق - به نقل از ابن مسعود -:

أتَى النَّبيَّ صلى الله عليه و آله رجُلٌ يُكَلِّمُهُ فأرعَدَ، فقالَ: هَوِّنْ علَيكَ فلَستُ بمَلِكٍ!.

مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و با ترس و لرز شروع به صحبت با آن حضرت كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرام باش، من كه پادشاه نيستم! مكارم الأخلاق: 1 / 48 / 7.

سنن ابن ماجة - به نقل از ابن مسعود -:

أتى النَّبيَّ صلى الله عليه و آله رجُلٌ فكَلَّمَهُ، فجَعَلَ تَرعُدُ فَرائصُهُ، فقالَ لَهُ: هَوِّن علَيكَ فإنّي لَستُ بمَلِكٍ، إنّما أنا ابنُ امرأةٍ تأكُلُ القَديدَ. مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و در حالى كه بدنش مى لرزيد، با آن حضرت به صحبت پرداخت. پيامبر فرمود : آرام باش، من كه پادشاه نيستم، من فرزند زنى هستم كه گوشت خشكيده نمک سود مى خورد. سنن ابن ماجة: 2 / 1101 / 3312.

توکل کننده برخدا

امام صادق عليه السلام:

نَزَلَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله في غَزوَةِ ذاتِ الرِّقاعِ تَحتَ شَجَرَةٍ على شَفيرِ وادٍ، فأقبَلَ سَيلٌ فحالَ بَينَهُ و بَينَ أصحابِهِ فرآهُ رجُلٌ مِن المُشرِكينَ و المُسلِمونَ قِيامٌ على شَفيرِ الوادي يَنتَظِرونَ مَتى يَنقَطِعُ السَّيلُ، فقالَ رجُلٌ مِن المُشرِكينَ لقَومِهِ: أنا أقتُلُ محمّدا، فجاءَ و شَدَّ على رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله بالسَّيفِ، ثُمّ قالَ: مَن يُنْجِيكَ مِنّي يا محمّدُ؟! فقالَ: رَبِّي و رَبُّكَ، فنَسَفَه جَبرئيلُ عليه السلام عن فَرَسِهِ فسَقَطَ على ظَهرِهِ، فقامَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله و أخذَ السَّيفَ و جَلَسَ على صَدرِهِ و قالَ: مَن يُنْجِيكَ مِنّي يا غورثُ؟! فقالَ: جُودُكَ و كَرمُكَ يا محمّدُ، فتَرَكَهُ فقامَ و هُو يقولُ: و اللّه، لَأنتَ خَيرٌ مِنّي و أكرَمُ.

در جنگ ذات الرقاع، رسول خدا صلى الله عليه و آله در كنار درّه اى زير درختى توقف كرد، در همين هنگام سيلى آمد و ميان آن حضرت و يارانش فاصله انداخت، مردى از مشركان متوجه شد كه ياران پيامبر از او دور افتاده و منتظر بند آمدن سيل هستند، به همرزمان خود گفت: من محمّد را مى كشم و آمد و به روى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شمشير كشيد و گفت: اى محمّد! كيست كه تو را از دست من نجات دهد؟ پيامبر فرمود: آنكه پروردگار من و توست؛ در اين هنگام جبرئيل آن مرد را از اسبش پرت كرد و او به پشت روى زمين افتاد، رسول خدا صلى الله عليه و آله برخاست و شمشير را برداشته روى سينه او نشست و فرمود: اى غورث! كيست كه تو را از دست من نجات دهد؟ عرض كرد: بخشندگى و آقايى تو اى محمّد! پيامبر او را رها كرد. مرد از جا برخاست، در حالى كه مى گفت : به خدا قسم كه تو از من بهتر و بزرگوارترى. الكافي: 8 / 127 / 97.

صحيح مسلم - به نقل از جابر بن عبد اللّه -:

غَزَونا معَ رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله غَزوَةً قِبَلَ نَجدٍ، فأدرَكْنا رسولَ اللّه صلى الله عليه و آله في وادٍ كَثيرِ العَضاهِ، فنَزَلَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله تَحتَ شَجَرَةٍ فعَلَّقَ سَيفَهُ بغُصنٍ مِن أغصانِها قالَ: و تَفَرَّقَ النّاسُ في الوادي يَستَظِلُّونَ بالشَّجَرِ قالَ: فقالَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله: إنّ رجُلاً أتاني و أنا نائمٌ، فأخَذَ السَّيفَ فاستَيقَظتُ و هو قائمٌ على رأسي، فلَم أشعُرْ إلاّ و السَّيفُ صَلْتا في يَدِهِ، فقالَ لي: مَن يَمنَعُكَ مِنّي؟! قالَ: قُلتُ: اللّه ُ ثُمّ قالَ في الثّانِيَةِ: مَن يَمنَعُكَ مِنّي؟! قالَ: قُلتُ: اللّه، فشامَ السَّيفَ فها هُو ذا جالِسٌ ثُمّ لَم يَعرِضْ لَهُ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله.

با رسول خدا صلى الله عليه و آله براى شركت در جنگى به طرف نجد حركت كرديم. پيامبر در يک وادى پر از درختان خاردار به ما رسيد و زير درختى پياده شد و شمشيرش را به يكى از شاخه هاى آن آويخت. مسلمانان براى پناه گرفتن در سايه درختان در وادى پراكنده شدند. جابر مى گويد: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: من خوابيده بودم كه مردى آمد و شمشير را برداشت از خواب بيدار شدم ديدم او بالاى سرم ايستاده است، همين قدر فهميدم كه شمشير در دست هاى او مى درخشد، آن مرد به من گفت: كيست كه تو را از دست برهاند؟ گفتم: خدا. دوباره گفت: كيست كه تو را از دست من برهاند؟ من گفتم: خدا، آن مرد شمشير را غلاف كرد و نشست و رسول خدا صلى الله عليه و آله هم متعرّض او نشد. صحيح مسلم: 4 / 1786 / 13.

شکیبایی

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ما اُوذِيَ أحَدٌ مِثلَ ما اُوذِيتُ في اللّه ِ. هيچ كس به اندازه اى كه من در راه خدا آزار ديده ام، آزار نديده است. كنز العمّال: 5818. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ما اُوذِيَ أحَدٌ ما اُوذِيتُ. هيچ كس به اندازه من آزار و اذيّت نديده است. كنز العمّال: 5817.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:

لَقد اُوذِيتُ في اللّه ِ و ما يُؤذى أحَدٌ، و اُخِفْتُ [في] اللّه و ما يُخافُ أحَدٌ، و لَقد أتَت علَيَّ ثَلاثونَ مِن يَومٍ و لَيلَةٍ و ما لي و لبِلالٍ طَعامٌ يأكُلُهُ ذو كَبِدٍ إلاّ شيءٌ يُوارِيهِ إبطُ بلالٍ.

هيچ كس به اندازه من در راه خدا آزار نديده و هيچ كس به اندازه من در راه خدا ترسانده و تهديد نشده است. سى شبانه روز بر من گذشت و من و بلال [حبشى] غذايى كه موجود زنده اى مى خورد، براى خوردن نداشتيم، مگر آن مقدارى كه اگر زير بغل بلال مى گذاشتى ناپديد مى شد. كنز العمّال: 16678.

الطبقات الكبرى - به نقل از اسماعيل بن عياش -:

كانَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله أصبَرَ النّاسِ على أوزارِ النّاسِ. رسول خدا صلى الله عليه و آله در برابر گناهان (خطاهاى) مردم از همه شكيباتر بود. الطبقات الكبرى: 1 / 378.

كنز العمّال - به نقل از طارق محاربى -:

رَأيتُ رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله بِسُوقِ ذي المَجازِ، فمَرَّ و علَيهِ جُبَّةٌ لَهُ حَمراءُ و هُو يُنادي بأعلى صَوتِهِ: يا أيُّها النّاسُ، قُولوا: لا إلهَ إلاّ اللّه ُ تُفلِحوا، و رَجُلٌ يَتبَعُهُ بالحِجارَةِ و قد أدمى كَعبَيهِ و عُرقُوبَيهِ و هُو يقولُ: يا أيُّها النّاسُ، لا تُطيعوهُ فإنّهُ كَذّابٌ! قلتُ: مَن هذا؟ قالوا: غُلامٌ مِن بَني عَبدِ المُطَّلبِ، قلتُ: فمَن هذا يَتبَعُهُ يَرميهِ؟ قالوا: هذا عَمُّهُ عَبدُ العُزّى - و هُو أبو لَهَبٍ -.

رسول خدا صلى الله عليه و آله را در بازار ذو المجاز ديدم كه جبّه اى قرمز رنگ پوشيده بود و مى رفت و با صداى بلند مى گفت: اى مردم! بگوييد: هيچ خدايى جز اللّه نيست تا رستگار شويد. مردى از پى او سنگ مى انداخت و قوزک ها و پشت پاشنه هاى پاى حضرت را خونى كرده بود و مى گفت: اى مردم! به حرفش گوش ندهيد، او دروغگوست. پرسيدم: اين كيست؟ گفتند: جوانى است از طايفه عبد المطّلب. پرسيدم: اين مرد كه در پى او مى رود و سنگ مى زند كيست؟ گفتند: او عمويش عبد العزّى - همان ابولهب است. كنز العمّال: 35538.

كنز العمّال - به نقل از منيب:

رَأيتُ رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله في الجاهِليَّةِ و هُو يقولُ: يا أيُّها النّاسُ، قولوا: لا إلهَ إلاّ اللّه ُ تُفلِحوا، فمِنهُم مَن تَفَلَ في وَجهِهِ، و مِنهُم مَن حَثا علَيهِ التُّرابَ، و مِنهُم مَن سَبَّهُ، فأقبَلَت جارِيَةٌ بِعُسٍّ مِن ماءٍ فغَسَلَ وَجهَهُ و يَدَيهِ و قالَ: يا بُنَيَّةُ، اصبِري و لا تَحزَني على أبيكِ غَلَبَةً و لا ذُلاًّ فقلتُ: مَن هذهِ؟ فقالوا: زَينَبُ بِنتُ رَسولِ اللّه صلى الله عليه و آله و هِيَ جارِيَةٌ وَصِيفَةٌ.

در جاهليّت، رسول خدا صلى الله عليه و آله را ديدم كه مى فرمود : اى مردم! بگوييد هيچ خدايى جز اللّه نيست تا رستگار شويد. اما بعضى به صورت او آب دهان مى انداختند و بعضى رويش خاک مى پاشيدند و بعضى دشنامش مى دادند. در اين هنگام، دختركى قدح آبى آورد و پيامبر صورت و دست هاى خود را شست و فرمود : دختركم، صبور باش و براى مغلوبيّت و خوارى پدرت اندوهگين مباش. من پرسيدم : اين دخترک كيست؟ گفتند: زينب دختر رسول خدا صلى الله عليه و آله است و او دختركى نوجوان بود. كنز العمّال: 35541.

الترغيب و الترهيب - به نقل از ابن مسعود -:

كأنّي أنظُرُ إلى رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله يَحكي نَبيّا مِن الأنبياءِ ضَربَهُ قَومُهُ فأدمَوهُ، و هُو يَمسَحُ الدَّمَ عَن وَجهِهِ و يَقولُ: اللّهُمَّ اغفِرْ لِقَومي فإنّهُم لا يَعلَمونَ.

انگار رسول خدا صلى الله عليه و آله را مى بينم كه داستان پيامبرى از پيامبران را به نمايش مى گذارد كه قومش او را زدند و خونين كردند و او خون از چهره اش پاک مى كرد و مى گفت: بار خدايا! قوم مرا بيامرز؛ زيرا كه آنان نادانند.

الترغيب و الترهيب: 3 / 419 / 21.

ساده زیستی

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روى بوريايى دراز كشيده و آن بوريا بر پهلوى حضرت ردّ انداخته بود. به ايشان عرض كردند: كاش بسترى تهيه كنيد! حضرت فرمود: ما لِي و لِلدُّنيا؟! ما مَثَلي و مَثَلُ الدُّنيا إلاّ كَراكِبٍ سارَ في يَومٍ صائفٍ فاستَظَلَّ تَحتَ شَجَرَةٍ ساعَةً مِن نَهارٍ ثُمّ راحَ و تَرَكَها. مرا چه به دنيا؟! حكايت من و دنيا حكايت سواره اى است كه در يک روز گرم تابستانى به راهى رود و ساعتى از روز را زير سايه درختى بيارمد و سپس حركت كند و برود. مكارم الأخلاق: 1 / 64 / 65.

امام باقر عليه السلام:

إنّ رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله لَم يُورِّثْ دِينارا و لا دِرهَما و لا عَبدا و لا وَليدَةً و لا شاةً و لا بَعيرا، و لقد قُبِضَ صلى الله عليه و آله و إنّ دِرعَهُ مَرهونَةٌ عِند يَهوديٍّ مِن يَهودِ المَدينَةِ بعِشرينَ صاعا مِن شَعيرٍ استَسلَفَها نَفَقَةً لأهلِهِ. رسول خدا صلى الله عليه و آله نه دينارى به ارث گذاشت و نه درهمى و نه بنده اى و نه كنيزى و نه گوسفندى و نه شترى. زمانى كه درگذشت زره او در گرو يكى از يهوديان مدينه بود كه در قبال قرض كردن بيست صاع جو براى خرجى خانواده اش، آن را نزد وى به گرو گذاشته بود. قرب الإسناد: 91/304.

امام صادق عليه السلام:

ما كانَ شَيءٌ أحَبَّ إلى رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن أن يَظَلَّ (يَصِلَ) جائعا خائفا في اللّه. هيچ چيز نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله محبوبتر از اين نبود كه در راه خدا گرسنه و ترسان باشد. الكافي: 8/ 129/ 99.

امام صادق عليه السلام:

ماتَ رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله و علَيهِ دَينٌ ... رسول خدا صلى الله عليه و آله در حالى از دنيا رفت كه بدهكار بود. الكافي: 5 / 93 / 2.

الترغيب و الترهيب - به نقل از عمر -: دَخَلتُ على رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله و هُو على حَصيرٍ، قالَ: فجَلَستُ ، فإذا علَيهِ إزارُهُ، و لَيس علَيهِ غَيرُهُ، و إذا الحَصيرُ قد أثَّرَ في جَنبِهِ، و إذا أنا بِقَبضَةٍ مِن شَعيرٍ نَحوِ الصّاعِ، و قَرَظٌ في ناحِيَةٍ في الغُرفَةِ، و إذا إهابٌ مُعَلَّقٌ، فابتَدَرَت عَيناي، فقالَ: ما يُبكيكَ يا بنَ الخَطّابِ؟ فقالَ: يا نَبيَّ اللّه، و ما ليَ لا أبكي و هذا الحَصيرُ قد أثَّرَ في جَنبِكَ و هذهِ خِزانَتُكَ لا أرى فيها إلاّ ما أرى، و ذاكَ كِسرى و قَيصرُ في الثِّمارِ و الأنهارِ، و أنتَ نَبيُّ اللّه و صَفوَتُهُ، و هذهِ خِزانَتُكَ؟! قالَ: يا بنَ الخطّابِ، أ ما تَرضى أن تَكونَ لَنا الآخِرَةُ و لَهُمُ الدُّنيا؟!.

خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيدم، آن حضرت روى حصيرى نشسته بود، من هم نشستم، ديدم جز يک ازار چيز ديگرى بر تن ندارد و حصير بر پهلويش ردّ انداخته است. در گوشه اى از اتاق مشتى جو به اندازه يک صاع و مقدارى برگ درخت سلم [براى دباغى كردن پوست] به چشم مى خورد و يک پوست دباغى نشده اى هم آويزان بود. اشک از چشمانم سرازير شد، رسول خدا فرمود: چرا گريه مى كنى، پسر خطاب؟ عرض كردم: اى پيامبر خدا! چرا گريه نكنم وقتى مى بينم كه اين حصير بر پهلوى شما ردّ انداخته و اين هم خزانه شماست كه مى بينم، درحالى كه كسرا و قيصر در باغ هاى پر از ميوه و جويبار زندگى مى كنند، اما شما كه پيامبر و برگزيده خدا هستى، اين وضع خزانه تان مى باشد؟! پيامبر فرمود: اى پسر خطاب! آيا نمى پسندى كه آخرت از آنِ ما باشد و دنيا از آنِ ايشان؟! الترغيب و الترهيب: 4 / 199 / 120.

الترغيب و الترهيب - به نقل از عمر -: استَأذَنتُ على رسولِ اللّه صلى الله عليه و آله فدَخَلتُ علَيهِ في مَشرُبَةٍ و إنّهُ لَمُضطَجِعٌ على خَصَفَةٍ إنّ بَعضَهُ لَعلَى التُّرابِ، و تَحتَ رأسِهِ وِسادَةٌ مَحشُوَّةٌ لِيفا، و إنّ فَوقَ رأسِهِ لاَءهابا عَطِنا، و في ناحِيَةِ المَشرُبَةِ قَرَظٌ ، فسَلَّمتُ علَيهِ فجَلَستُ، فقلتُ: أنتَ نَبيُّ اللّه و صَفوَتُه و كِسرى و قَيصرُ على سُرُرِ الذَّهَبِ و فُرُشِ الدِّيباجِ و الحَريرِ؟! فقالَ: اُولئكَ عُجِّلَت لَهُم طَيِّباتُهُم و هِيَ وَشيكَةُ الانقِطاعِ، و إنّا قَومٌ اُخِّرَت لنا طَيِّباتُنا في آخِرَتِنا.

از رسول خدا صلى الله عليه و آله اجازه ورود خواستم و در غرفه اى بر ايشان وارد شدم، حضرت روى بوريايى از برگ درخت خرما دراز كشيده و قسمتى از بدنش روى خاک بود، زير سرش بالشى پر شده از الياف خرما قرار داشت و بالاى سر ايشان پوستى خيسانده شده در مايع دباغى كه بوى بدى از آن به مشام مى رسيد، آويزان بود و در گوشه غرفه مقدارى برگ درخت سلم قرار داشت. من به -

پيامبر سلام كردم و نشستم و گفتم: شما پيامبر و برگزيده خدا باشى و كسرا و قيصر بر تخت هاى طلا و فرش هاى ديبا و حرير بنشينند؟! فرمود: آنان كسانى هستند كه نعمت هاى زودگذر در همين دنيا به ايشان داده شده و ما مردمى هستيم كه نعمت هايمان در آخرت به ما داده مى شود. الترغيب و الترهيب: 4 / 200 / 120.

بحار الأنوار: و في خَبَرٍ آخَرَ: فلَمّا جَلَسَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله قد أثَّرَ الحَصيرُ في جَنبِهِ فقالَ عُمرُ: أمّا أنا فأشهَدُ أنّكَ رَسولُ اللّه و لَأنتَ أكرَمُ علَى اللّه مِن قَيصرَ و كِسرى، و هُما فيما هُما فيهِ مِن الدُّنيا و أنتَ علَى الحَصيرِ قد أثَّرَ في جَنبِكَ، فقالَ النّبيُّ صلى الله عليه و آله: أ ما تَرضى أن يَكونَ لَهُمُ الدُّنيا و لَنا الآخِرَةُ؟!.

در خبرى ديگر آمده است: چون پيامبر صلى الله عليه و آله نشست، حصير بر پهلوى حضرت ردّ انداخته بود، عمر گفت: البته من گواهى مى دهم كه تو رسول خدا هستى و نزد خدا بيش از قيصر و خسرو گرامى و محترم مى باشى، اما آن دو از چنان دنيايى برخوردارند و شما روى حصيرى مى خوابى كه بر پهلويت ردّ انداخته است؟! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آيا راضى نيستى كه دنيا براى آنان باشد و آخرت از آنِ ما؟! بحار الأنوار: 16 / 257 / 37.

الترغيب و الترهيب - به نقل از عايشه -: دخَلَ أبو بَكرٍ و عُمرُ علَيهِ ... فقالَ صلى الله عليه و آله: لا تَقولا هذا ، فإنّ فِراشَ كِسرى و قَيصرَ في النّارِ، و إنّ فِراشِي و سَريري هذا عاقِبَتُهُ إلَى الجَنَّةِ. ابو بكر و عمر بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شدند... رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اين حرف را نزنيد؛ زيرا بستر كسرا و قيصر در آتش است، اما اين بستر و تخت من فرجامش به سوى بهشت است. الترغيب و الترهيب: 4 / 201 / 121.

الطبقات الكبرى - به نقل از جندب بن سفيان -: أصابَتِ النَّبيَّ صلى الله عليه و آله أشاءةُ نَخلَةٍ فأدمَت إصبَعَهُ فقالَ: ما هِي إلاّ إصبَعٌ دَمِيَتْ و في سبيلِ اللّه ما لَقِيَتْ قالَ: فحُمِلَ فوُضِع على سَريرٍ لَهُ مَرْمولٍ بِشُرُطٍ، و وُضِعَ تَحتَ رأسِهِ مِرفَقَةٌ مِن أدَمٍ مَحشُوَّةٌ بلِيفٍ، فدَخَلَ علَيهِ عُمرُ و قَد أثَّرَ الشَّريطُ بجَنبِهِ فبكى عُمرُ، فقالَ: ما يُبكيكَ؟ قالَ: يا رسولَ اللّه، ذَكَرتُ كِسرى و قَيصرَ يَجلِسونَ على سُرُرِ الذَّهَبِ و يَلبَسونَ السُّندُسَ و الإستَبرَقَ، أو قالَ: الحَريرَ و الإستَبرَقَ، فقالَ: أ ما تَرضَونَ أن تَكونَ لَكُمُ الآخِرَةُ و لَهُمُ الدُّنيا؟!. شاخه خرما بُنى به پيامبر اصابت نمود و انگشت ايشان را خونين كرد، حضرت فرمود: چيزى نيست، انگشتى خونى شده و اين در راه خدا اهميتى ندارد. جندب مى گويد: پيامبر را به خانه بردند و روى تختش كه رويه اش از برگ و ليف درخت خرما بافته شده بود، بسترى كردند و زير سر ايشان بالشى پوستى كه از ليف خرما پر شده بود، قرار دادند. عمر به حضور پيامبر آمد و ديد حصير بر پهلوى رسول خدا ردّ انداخته است، گريه اش گرفت پيامبر فرمود: چرا گريه مى كنى؟ عرض كرد: اى رسول خدا! كسرا و قيصر را به -

ياد آوردم كه بر تخت هاى زرّين مى نشينند و جامه هاى سندس و استبرق - يا گفت: حرير و استبرق - مى پوشند. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: آيا راضى نيستيد كه براى شما آخرت باشد و براى آنان دنيا؟! الطبقات الكبرى: 1 / 466.

مكارم الأخلاق: جاءَهُ صلى الله عليه و آله ابنُ خولي بإناءٍ فيهِ عَسَلٌ و لَبَنٌ، فأبى أن يَشرَبَهُ، فقالَ: شَربَتانِ في شَربَةٍ، و إناءانِ في إناءٍ واحِدٍ؟! فأبى أن يَشرَبَهُ، ثُمّ قالَ: ما اُحَرِّمُهُ، و لكنّي أكرَهُ الفَخرَ و الحِسابَ بِفُضولِ الدُّنيا غَدا، و اُحِبُّ التَّواضُعَ، فإنّ مَن تواضَعَ للّه رَفَعَهُ اللّه. ابن خولى، ظرفى از شير و عسل براى پيامبر صلى الله عليه و آله آوردرسول خدا صلى الله عليه و آله از خوردن آن امتناع ورزيد و فرمود: دو نوشيدنى در يک وعده و دو ظرف در يک ظرف؟! حضرت آن را نخورد و فرمود: من [خوردن] اين را حرام نمى دانم، اما خوش ندارم كه فخر بفروشم و فردا [ى قيامت] به خاطر چيزهاى زيادى دنيا حسابرسى شوم. من فروتنى را دوست دارم؛ زيرا هركه براى خدا فروتنى كند، خداوند او را رفعت مى بخشد. مكارم الأخلاق: 1 / 79 / 124.

الطبقات الكبرى - به نقل از يزيد بن قُسيط -: إنّ النَّبيَّ صلى الله عليه و آله اُتِيَ بسَويقٍ مِن سَويقِ اللَّوزِ، فلَمّا خِيفَ لَهُ قالَ: ما ذا؟ قالوا: سَويقُ اللَّوزِ، قالَ: أخِّروهُ عَنّي، هذا شَرابُ المُترَفِينَ. مقدارى شربت بادام براى پيامبر صلى الله عليه و آله آوردند و آن را در برابر ايشان نهادندحضرت فرمود: اين چيست؟ عرض كردند: شربت بادام. حضرت فرمود: آن را از جلو من برداريد. اين نوشيدنى ناز پروردگان (اشراف) است.

الطبقات الكبرى: 1 / 395

الطبقات الكبرى - به نقل از ابو صخر -: اُتيَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله بسَويقِ لَوزٍ، فقالَ لَهُم رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: أخِّروهُ، هذا شَرابُ المُترَفِينَ. براى پيامبر صلى الله عليه و آله شربت بادام آوردند. حضرت فرمود: آن را ببريد، اين نوشيدنى ناز پروردگان است. الطبقات الكبرى: 1 / 395.

الترغيب و الترهيب - به نقل از عمرو بن حارث -: ما تَرَكَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله عِندَ مَوتِهِ دِرهَما و لا دِينارا و لا عَبدا و لا أمَةً و لا شيئا، إلاّ بَغلَتَهُ البَيضاءَ الّتي كانَ يَركَبُها و سِلاحَهُ، و أرضا جَعَلَها لابنِ السَّبيلِ صَدَقَةً. رسول خدا صلى الله عليه و آله وقتى از دنيا رفت نه درهمى از خود باقى گذاشت و نه دينارى و نه بنده اى و نه كنيزى و نه هيچ چيز ديگرى، به جز استر سفيدش كه بر آن سوار مى شد و جنگ افزارش و زمينى كه آن را براى در راه ماندگان صدقه قرار داد. الترغيب و الترهيب: 4 / 204 / 132.

6. رحلت پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله

پیامبر اکرم قبل از رحلت خود سفارشاتی داشتند که متاسفانه با کارشکنی منافقین به نتیجه لازم نرسید. اكثر علماى خاصه و عامه معتقدند كه ارتحال سيد انبيا روز دوشنبه بوده است و اكثر علماى شيعه معتقدند كه روز بيست و هشتم ماه صفر بوده است و اكثر علماى عامه دوازدهم ماه ربيع الاول را گفته اند. در آن وقت سن شريف آن حضرت شصت و سه سال بود و سال دهم هجرت بود.

پی نوشت ها

پرسش های مذهبی، ناصر مکارم شیرازی و جعفر سبحانی، ص 110.

فصل دوم: زندگینامه امام علی علیه السلام

اشاره

نام مبارک حضرت: علی علیه السلام.

لقب معروف حضرت: امیرالمومنین علیه السلام.

کنیه شریف حضرت: ابوالحسن علیه السلام.

نام پدر شریف حضرت: ابوطالب عبد المطلب علیه السلام

نام مادر مکرمه حضرت: فاطمه بنت اسد علیه السلام.

تاریخ ولادت حضرت: جمعه سیزدهم رجب سی سال پس از عام الفیل.

محل ولادت حضرت: کعبه.

تاریخ شهادت حضرت: شب جمعه بیست و یکم ماه مبارک رمضان سال چهلم هجری.

محل شهادت مولا علیه السلام: مسجد کوفه.

نام قاتل: عبدالرحمن بن ملجم مرادی «لعنه الله علیه».

حرم مطهرحضرت: نجف اشرف.

مدت امامت حضرتش: سی سال که بیست و پنج سال آن در ایام غصب ولایت وحکومت توسط ملعونین گذشت.

مدت عمر حضرتش: شصت و سه سال و دوماه وهفت روز.

القاب آن حضرت بیش از هزار لقب از جمله آنها یَعسوبُ الدین، قاتُل الناکسین و القاسطین و المارقین، قائد غُرِّ المُحَجِّلین، مرتضی، رئیس الموحّدین، نَفس الرّسول، اَمن الرّسول، زَوج البتول، سِیفُ الله، اَمیرالبَرره، قاتل الفَجَره، صاحِبَ اللواء، قسیم الجنه وَ النّار، سیّد العرب، عِینُ الله الناظِره، مَظْهر العَجائب، والِدِ السّبطَیْن، اسد الله الغالب، کلام الله الناطق، المحامی عن حرم المسلمین، وارِث عِلم النبیّین، وجه الله الزاهره، صالح المؤمنین، رحمه الله الواسعه، کشّاف الکرب، صدّیق الاکبر، هادی، فاروق الاعظم، باب مدینه العلم، خازن علم الله، میزان القسط، عروه الله الوثقی، کهف الارامل، وزیرالمصطفی، مطهّر، طاهر، شاهد، نفس الله، جنب الله، کنزالغنی، حیاه العارفین، امام المرتضی، سیّد الوصیّین، مثانی، نبأ العظیم، ابن الصفا، فخر الوری، عون المؤمنین، صحف، شرف، حبل الله المتین، ابوالیتامی، قائده السّابقین، صلوه المومن، نجم الله الزاهره، قائد المومنین، ولی ال افخر الوری، نعیم، لسان الله، نسیم، مهتدی رمه الله الاطول، ولد المحسنات.

کنیه‌های آن حضرت: ابُوتراب، ابُوالَئِمَّ، ابُوالحسن، ابُوالحسین، ابُوالحسینین، ابُوالریحانتین، ابُوالنورین.

1- ولادت و پرورش آن حضرت

حضرت علی علیه السلام در روز جمعه سیزدهم ماه رجب سی سال بعد از عام الفیل در میان کعبه معظمه متولد شده اند.

پدر آن حضرت ابوطالب پسر عبدالمطلب بوده که با عبدالله پدر حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم برادر اعیانی (پدری و مادری) بوده و مادر آن حضرت، فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بوده است.

حضرت علی علیه السلام در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله و در دامان او پرورده شدند و خود ایشان در این باره چنین می گویند: من بسان بچه ناقه ای که به دنبال مادر خود می رود در پی پیامبر می رفتم؛ هر روز یکی از فضایل اخلاقی خود را به من تعلیم می کرد و دستور می داد که از آن پیروی کنم. ⁽¹⁾

2- حضرت علی علیه السلام اولین ایمان آورنده به پیامبر

طبق مسلمات تاریخ حضرت اولین مردی بودند که نبوت رسول مکرم اسلام را پذیرفتند. مرحوم علامه امینی متون احادیث و کلمات بسیاری از محدثان و مورخان اسلامی را پیرامون پیش قدم بودن علی علیه السلام در ایمان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جلد سوم الغدیر، صفحات 191 تا 213 (چاپ نجف) آورده است. بسیاری از محدثان و تاریخ نویسان نقل می کنند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روز دوشنبه به رسالت مبعوث شد و حضرت علی علیه السلام فردای آن روز ایمان آورد.

پیش از همه، رسول اکرم صلی الله علیه و آله، خود به سبقت حضرت علی علیه السلام در اسلام تصریح کردند و در مجمع عمومی صحابه چنین فرمودند: نخستین کسی که در روز رستاخیر با من در حوض (کوثر) ملاقات می کند، پیش قدمترین شما در اسلام، علی بن ابی طالب است. ⁽²⁾آن حضرت علاوه بر این اولین کاتب وحی بود. ⁽³⁾

3. یوم الدار و تعیین حضرت علی علیه السلام به جانشینی پیامبر

سه سال از بعثت پیامبر گذشته بود که آیه: «وَأَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» (سوره شعراء، آیه 214) نازل شد، پیامبر میهمانی ترتیب دادند و خویشان خود را دعوت به اسلام نمودند، از بین آن جمع کسی جز حضرت علی علیه السلام پاسخ نداد، این کار سه بار تکرار شد. رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: بنشین که تو برادر و وصی و وزیر و وارث و جانشینم پس از من هستی. ⁽⁴⁾

4- لیلة المبیت

سران قبایل مکه در (دارالندوه) که مجلس شورای آنان بود گرد آمدند. پس از گفتگوی بسیار که تفصیل آن در کتاب های سیره از جمله سیره ابن هشام آمده است، همگان بر این اقدام یک سخن شدند که از هر قبیله جوانی چابک انتخاب کنند و هریک از آنان -

شمشیری برنده در دست گیرد، شب هنگام بر حضرت صلی الله علیه و آله حمله کنند و به یکبار شمشیر خود را برایشان بزنند تا افرادی خاص قاتل حضرت نباشد. اگر چنین شد بنی هاشم نمی توانند با همه قبیله ها دربیافتند، ناچار به خون بها راضی می شوند.

جبرئیل رسول خدا صلی الله علیه و آله را آگاهی داد که باید امشب در بستر خود نخوابی. رسول خدا به حضرت علی علیه السلام فرمودند: در جای من بخواب و به تو آسیبی نخواهد رسید. حضرت علی علیه السلام پرسیدند: «اگر من جای تو بخوابم تو در امان خواهی ماند». فرمودند: بلی. حضرت علی علیه السلام لبخندی زدند و سجده گذاردند. آیه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یشری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ» (سوره بقره، آیه 207) درباره حضرت علی علیه السلام و در این حادثه نازل شد. ⁽¹⁾

میبدی می نویسد: و گفته اند که این آیه در شأن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب آمد. آن گه که مصطفی هجرت کرد و علی را بر جای خواب خود می خوابانید. ⁽²⁾از آن شب به لیلة المبیت یاد شده است.

5- حضرت علی علیه السلام در جنگ ها و غزوات صدر اسلام

پس از هجرت به مدینه غزوات پیامبر با مشرکین و منافقین و اهل کتاب آغاز می شود قصه دلاوری های حضرت علی علیه السلام در این جنگ ها فراوان است. فقط اشاره می کنیم که امیرمؤمنان در بیست و شش غزوه از غزوات پیامبر شرکت کردند و فقط در غزوه تبوک به فرمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله در مدینه اقامت گزیدند و از شرکت در جنگ بازماندند، زیرا بیم آن می رفت که منافقان مدینه در غیاب پیامبر شورش کنند و زمام امور را در مرکز اسلام (مدینه) بدست گیرند.

6- ازدواج حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها

حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها دختر پیغمبر در خانه پدر بسر می برد. ابوبکر و عمر یکی پس از دیگری برای خواستگاری او آمدند، اما رسول خدا صلی الله علیه و آله نپذیرفت. آن دو و نیز مردمی از انصار به حضرت علی علیه السلام گفتند: فاطمه را خواستگاری کن.

علی به خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت. پیغمبر پرسید: پسر ابوطالب برای چه آمده است؟ حضرت امیر علیه السلام فرمودند: برای خواستگاری فاطمه. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: مرحبا و اهلا! مردانی از قریش از من رنجیدند که چرا دخترم را به آنان نداده ام. من بدان ها گفتم این کار به اذن خدا بوده است.

7- تعیین حضرت علی علیه السلام به جانشینی پیامبر در روز غدیر

اواخر عمر شریف رسول اکرم صلی الله علیه و آله پیامبر مسلمین را فرمان دادند تا همراه ایشان در آخرین حج رسول خدا شرکت کنند. در راه بازگشت در منطقه ای به نام غدیر (جایی که کاروانیان از هم جدا می شدند) آیه ای نازل شد:

«يَأَيهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَايهَدِى الْقَوْمَ الْكَافِرِين». (سوره مائده، آیه 67).

رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله فرمان توقف دادند و در آن جا خطبه معروف غدیر را قرائت فرمودند و حضرت علی علیه السلام را به عنوان خلیفه و جانشین خود معرفی نمودند.

خود حضرت در این باره می فرمایند: پیامبر خدا به قصد حجة الوداع بیرون آمد. سپس (در بازگشت)، به غدیرخم رسید. به دستور او برایش چیزی شبیه منبر ساختند. سپس از آن بالا آمد و بازوی مرا گرفت (و بالا برد)، تا آن جا که سفیدی زیر بغلش دیده شد و با صدای بلند، در همان جایگاه گفت:

«هر که من مولای اویم، پس علی مولای اوست. خدایا! دوستدارش را دوست و دشمنش را دشمن بدار!».

پس با ولایت من، ولایت خدا و با دشمنی با من، دشمنی با خدا محقق می شود. خداوند عزوجل در آن روز، نازل کرد:

«الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا». (سوره مائده، آیه 3).

پس، ولایت من مایه کمال دین و رضایت پروردگار بلند مرتبه است. ⁽¹⁾

8- سقیفه و غصب خلافت پیامبر

اشاره

در 28 صفر سال 13 هجری مصیبت عظمای رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله واقع می شود، عده ای در مکانی که به نام سقیفه بنی ساعده است، جمع شدند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند. حضرت علی علیه السلام در این باره می فرمایند:

به خدا سوگند که «فلان» خلافت را چون جامه اى بر تن کرد و نیک مى دانست که پایگاه من نسبت به آن چونان محور است به آسیاب. سیل ها از من فرو مى ریزد و پرنده را یاراى پرواز به قله رفیع من نیست. ⁽²⁾

حضرت وقتی دیدند مردم او را رها کردند و به سوی دنیا روآوردند، با آن که می توانستند با آنان درافتند و حقی را که از آن ایشان است بازستانند، لب فروبستند و چیزی نگفتند، چنان چه خودشان فرمودند:

به صبر گراییدم حالی که در چشمانم خار بود و در گلویم استخوان و می دیدم که میراثم به غارت می رود. ⁽³⁾

خودسرانه خلافت را عهده دار شدند و ما را که نسبت برتر و پیوند با رسول خدا استوارتر داشتیم، به حساب نیاوردن، خودخواهی بود. گروهی بخیلانه به کرسی خلافت چسبیدند و گروهی سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند. داور خدا است و بازگشتگاه روز جزاست. ⁽⁴⁾

حضرت علی علیه السلام خلافت را حق خود می دانستند، اما حرمت دین و وحدت مسلمانان را برتر از آن می دیدند و می فرمودند: می دانید سزاوارتر از دیگران به خلافت منم به خدا سوگند بدان چه کردید گردن می نهم، چندان که مرزهای مسلمانان ایمن بود و کسی را جز من ستمی نرسد. من خود این ستم را پذیرفتم و اجر این گذشت و فضیلتش را چشم می دارم و به زر و زیوری که بدان چشم دوخته اید دیده نمی گمارم. ⁽⁵⁾

الف) عمر دومین غاصب خلافت

خلافت ابوبکر به درازا نکشید. وی در جمادی الثانی سال 13 هجری درگذشت و چنان که نوشته اند در آخرین روز زندگی، عمر را به جانشینی خود معین کرد. علی علیه السلام در این باره فرمایند:

شگفتا! کسی که در زندگی می خواست خلافت را واگذارد، چون اجلش رسید کوشید تا آن را به عقد دیگری درآورد. ⁽⁶⁾

عمر در ذی الحجه سال بیست و سوم از هجرت با خنجری که به پهلوی او زدند، در بستر افتاد و پس از چند روز درگذشت. پیش از مردن، شش تن از یاران پیغمبر، یعنی حضرت علی علیه السلام، عثمان، زبیر، سعد پسر ابو وقاص، عبدالرحمان پسر عوف و طلحه را که در آن روز در مدینه نبود نامزد کرد تا به مشورت بپردازند و در مدت سه روز خلیفه مسلمانان را تعیین کنند.

ب) عثمان غاصب سوم

خود حضرت در این باره می فرمایند: چون زندگانی او بسر آمد گروهی را نامزد کرد و مرا در جمله آنان درآورد. خدا را. چه شورائی! من از نخستین چه کم داشتم که مرا در پایه او نپنداشتند و در صف اینان گذاشتند؟ ناچار با آنان انباز و با گفتگوشان دمساز گشتم. اما یکی از کینه راهی گزید و دیگری داماد خود را بهتر دید و این دوخت و آن برید تا سومین به مقصود رسید. ⁽¹⁾

9- فعالیت های امام علیه السلام در دوران غاصبان خلافت

اشاره

فعالیت های امام علیه السلام در این دوره در امور زیر خلاصه می شد:

• عبادت خدا آن هم به صورتی که در شأن شخصیتی مانند حضرت علی علیه السلام بود؛ تا آن جا که امام سجاد علیه السلام عبادت و تهجد شگفت انگیز خود را در برابر عبادت های جد بزرگوار خود ناچیز می دانست.

• تفسیر قرآن و حل مشکلات آیات و تربیت شاگردانی مانند ابن عباس.

• پاسخ به پرسش های دانشمندان ملل و نحل دیگر، بالاخص یهودیان و مسیحیان که پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله برای تحقیق درباره ی اسلام رهسپار مدینه می شدند و سؤالاتی مطرح می کردند که پاسخگویی جز حضرت علی علیه السلام، پیدا نمی کردند. اگر این خلا به وسیله ی امام علیه السلام پر نمی شد جامعه ی اسلامی دچار سرشکستگی شدیدی می شد.

• بیان حکم بسیاری از رویدادهای نوظهور که در اسلام سابقه نداشت و در مورد آن ها نصی در قرآن مجید و حدیثی از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در دست نبود. قسمتی از داوری های امام علیه السلام و استفاده های ابتکاری و جالب وی از آیات در کتاب های حدیث و تاریخ منعکس است.

• تربیت و پرورش گروهی که ضمیر پاک و روح آماده ای برای سیر و سلوک داشتند، تا در پرتو رهبری و تصرف معنوی امام علیه السلام بتوانند قله های کمالات معنوی را فتح کنند و آن چه را که با دیده ی ظاهر نمی توان دید با دیده ی دل و چشم باطنی ببینند.

• کار و کوشش برای تأمین زندگی بسیاری از بینوایان و درماندگان؛ تا آن جا که امام علیه السلام با دست خود باغ احداث می کرد و قنات استخراج می نمود و سپس آن ها را در راه خدا وقف می کرد.

• هنگامی که دستگاه خلافت در مسائل سیاسی و پاره ای از مشکلات با بن بست روبرو می شد، امام علیه السلام یگانه مشاور مورد اعتماد بود که با واقع بینی خاصی مشکلات را از سر راه آنان برمی داشت و مسیر کار را معین می کرد. برخی از این مشاوره ها در نهج البلاغه و در کتاب های تاریخ نقل شده است. ما در این جا فهرست وار نمونه ای از آن ها را نقل می کنیم:

الف) در دوران ابوبکر

• جنگ با رومیان. ⁽¹⁾

• مناظره با دانشمندان بزرگ یهود. ⁽²⁾

• پاسخ قانع کننده به دانشمند مسیحی. ⁽³⁾

• داوری حضرت علی درباره یک مرد شرابخوار. ⁽⁴⁾

ب) در دوران عمر

• مشورت در فتح ایران. ⁽⁵⁾

• مشورت در فتح بیت المقدس. ⁽⁶⁾

• تعیین مبدأ تاریخ اسلام. ⁽⁷⁾

8- مرجعیت فتوا در عصر خلفا: رشید رضا، مؤلف المنار، در کتاب نفیس خود، الوحی المحمدی (چاپ دوم، صفحه ی 225)، تصریح می کند که مجموع احادیثی که از پیامبر اسلام در خصوص احکام و فروع در دست ماست، پس از حذف مکررات، از چهارصد حدیث تجاوز نمی کند و احتمال این که احادیث نبوی بیش از این مقدار بوده و سپس از میان رفته است ضعیف است.

بنابراین، احادیثی که پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله در اختیار امت بود، همین حدود یا اندکی بیش از آن بود. بنابراین و با توجه به حدیث نبوی «من شهر علمم و علی علیه السلام در آن است». حضرت علی علیه السلام را باید یگانه مرجع فتوا در عصر خلفا دانست، که البته نمونه های آن در تاریخ زیاد است. ⁽¹⁾/ ⁽²⁾/ ⁽³⁾/ ⁽⁴⁾/ ⁽⁵⁾/ ⁽⁶⁾/ ⁽⁷⁾/ ⁽⁸⁾/ ⁽⁹⁾/ ⁽¹⁰⁾/ [⁽¹¹⁾.

10- دوران خلافت امام علی علیه السلام

اشاره

پس از به خلافت رسیدن عثمان به علل مختلف از جمله:

• تعطیل حدود الهی.

• تقسیم بیت المال در میان بنی امیه.

• تأسیس حکومت اموی و نصب افراد غیر شایسته به مناصب اسلامی.

• ایذاء و ضرب گروهی از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله که از خلیفه و اطرافیان او انتقاد می کردند.

• تبعید تعدادی از صحابه که خلیفه حضور آنان را مزاحم افکار و آمال و برنامه های خود می دید، مردم بر وی شوریدند و او را به قتل رساندند.

سپس به سراغ امیرالمومنین علیه السلام رفتند و از ایشان خواستند تا خلافت را بر عهده گیرند.

حضرت علی علیه السلام خود در این مورد گوید: به خدایی که دانه را کفید و جان را آفرید، اگر این بیعت کنندگان نبودند و یاران حجت بر من تمام نمی نمودند و خدا علما را نفرموده بود تا ستمکار شکمباره را برنتابند، و به یاری گرسنگان ستمدیده بشتابند، -

رشته این کار را از دست می گذاشتم و پایانش را چون آغازش می انگاشتم، و چون گذشته خود را به کناری می داشتم، و می دیدید که دنیای شما را به چیزی نمی شمارم و حکومت را پشیزی ارزش نمی گذارم. ⁽¹⁾

بار خدایا! تو می دانی که من در پیِ زمامداری و حکومت و برتری جویی و ریاست نبودم؛ بلکه تنها در پیِ اقامه حدود و اجرا کردن شریعت، نهادن امور بر جای خود، رساندن حقوق صاحبان حق، حرکت بر روش پیامبرت و هدایت گمراهان به نور هدایت بودم. ⁽²⁾در زمان خلافت حضرت سه جنگ با سه دسته با نام های ناکثین، قاسطین و مارقین درگرفت.

علت جنگ جمل (جنگ با ناکثین)

آن بود که طلحه و زبیر از این که در حکومت علی علیه السلام به استانداری منطقه ای منصوب شوند مأیوس و نومید شدند. از طرف دیگر، از جانب معاویه به هر دو نفر نامه ای، تقریباً به یک مضمون، رسید که آنان را به «امیرالمؤمنین» توصیف کرده و یادآور شده بود که از مردم شام برای آن دو بیعت گرفته است و باید هر چه زودتر شهرهای کوفه و بصره را اشتغال کنند، پیش از آن که فرزند ابوطالب بر آن دو مسلط شود و شعار آنان در همه جا این باشد که خواهان خون عثمان هستند و مردم را بر گرفتن انتقام او دعوت کنند.

این دو صحابی ساده لوح، فریب نامه ی معاویه را خوردند و تصمیم گرفتند که از مدینه به مکه بروند و در آنجا به گردآوری افراد و ساز و برگ جنگ بپردازند و همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله همراه آنان سوار بر شتر سرخ مو عازم جنگ شد. عایشه می گفت: مردم! عثمان به ناحق کشته شده است و من انتقام خون او را می گیرم. ⁽³⁾

جنگ با شکست ناکثین پایان یافت. سپس حضرت کوفه را به عنوان مرکز خلافت برگزیدند.

علت انتخاب کوفه به عنوان مرکز حکومت

بیشتر سربازان و جان نثاران امام را مردم کوفه و حوالی آن تشکیل می دادند. زیرا امام برای سرکوبی پیمان شکنان به وسیله صحابی بزرگ، عمار یاسر و فرزند گرامی خود، امام حسن علیه السلام از مردم کوفه، که مرکز مهم عراق بود، استمداد طلبید و گروه انبوهی از مردم آن منطقه به ندای امام پاسخ مثبت گفتند و همراه نمایندگان وی عازم جبهه شدند. پس از آن که امام در نبرد با-

ناکثان پیروز شد و دشمن را تار و مار ساخت، حق شناسی ایجاب می کرد که از خانه و زندگی این مردم دیدن کند و لبیک گویان و جهادگران خود را تقدیر و متقاعدان و بازماندگان از جهاد را توبیخ و مذمت نماید.

علت جنگ صفین (جنگ با قاسطین)

آن بود که امام علیه السلام می دانست که شورش پیمان شکنان گناهی است از گناهان معاویه که آنان را به نقض میثاق تشویق کرده. اکنون که تیر این یاغی به خطا رفته و شورش پایان یافته بود، باید هر چه زودتر ریشه ی فساد قطع و شاخه ی شجره ی ملعونه ی بنی امیه از پیکر جامعه اسلامی بریده می شد. لذا با سپاهی عظیم از کوفه حرکت فرمود و در بیابان صفین با معاویه برخورد کرد. و به این ترتیب، نبردی سخت و طولانی بین سپاه عراق و شام درگرفت.

جنگ صفین هرچند به سود امام علیه السلام پیش رفت ولی به علت جهالت عده ای و فریبکاری عمروعاص کار به حکمیت کشید. در حکمیت هم حکم امام علیه السلام که خلاف میل ایشان انتخاب شده بود جهالت کرد و خلافت به عهده معاویه افتاد.

علت جنگ نهروان (جنگ با مارقین)

آن بود که پس از جنگ صفین جهالی که تن به حکمیت دادند، گفتند گناه کرده ایم و توبه کردیم، علی علیه السلام نیز باید توبه کند. سپس در محلی به نام نهروان جمع شدند و شروع به ایجاد اخلال در کار امام علیه السلام نمودند. تلاش امام علیه السلام برای هدایتشان بی فایده بود، بنابراین لشگری را عازم جنگ با آنان کردند که در نهایت با شکست خوارج پایان یافت.

خلافت ظاهری آن حضرت قریب به پنج سال طول کشید و در بیشتر آن با منافقان مشغول قتال و جدال بودند و پیوسته بعد از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم مظلوم بودند و اظهار مظلومیت خویش می فرمودند و از کثرت نافرمانی و نفاق مردم خویش دلتنگ بودند و طلب مرگ از خدا می نمودند و از شهادت خود بدست ابن ملجم (یکی از بازماندگان خوارج) خبر می دادند و گاهی می فرمودند که چه مانع شده است بدبخت ترین امت را که محاسن مرا از خون سرم خضاب کند؟

و سرانجام در شب 19 ماه مبارک رمضان سال چهل هجری حضرت سیدالاوصیاء بدست شقی ترین فرد از اولین و آخرین محاسن مبارکش از خون سر خضاب شد و در شب بیست و یکم ماه رمضان که مصادف با شب جمعه بودبه شهادت رسیدند. ⁽¹⁾

امام علی (علیه السلام) 25 سال بعد از رحلت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به خلافت و رهبری مسلمین برگزیده شد و نزدیک به 5 سال حکومت مسلمین را بر عهده داشت. مشکلات اصلی دوران خلافت امام (علیه السلام) در اجرای عدالت و مبارزه با رفاه‌گرائی و برخی انحرافات و بدعت‌ها بروز کرد.

امام علی (علیه السلام) سعی نمود تا در این مدت در زمینه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و... اصلاحاتی را به‌وجود آورد اما در اجرای اصلاحات امام (علیه السلام) مشکلات و موانع گسترده‌ای به‌وجود آمد. مشکلات اصلی دوران خلافت امام (علیه السلام) در اجرای عدالت اقتصادی و اجتماعی و مبارزه با رفاه‌گرائی و برخی انحرافات و بدعت‌ها بروز کرد و جنگ‌های داخلی را به‌وجود آورد. بسیاری از مشکلات دنباله قتل عثمان بود و اکثر افرادی که علیه اصلاحات امام برخاستند، بهانه خود را خونخواهی عثمان اعلام نمودند. سپس اصلاحات مالی امام و دلایل مخالفت‌ها در این زمینه که از دلایل آن می‌توان از خو گرفتن مردم به روش تقسیم بیت المال در دوران عمر و عثمان اشاره کرد. برکناری والیان نالایق قبلی از دیگر اقدامات امام بود که مشکلاتی را موجب شد و این‌که در دوران خلافتشان به نبرد با سرکشان داخلی و سه جنگ جمل، صفین و نهروان در این‌راستا پرداخت. برخی از مشکلات در این زمینه عبارت بودند از: تردید برخی از سپاهیان امام در نبرد با این سرکشان به‌دلیل مسلمان بودن آنان، طولانی شدن و شدت این جنگ‌ها و کشتار به نسبت زیاد و عواملی مانند نفوذ معیارهای قومی و اشرافیت قبیله‌ای که در نهایت این عوامل موجب سستی و آشفتگی سپاهیان امام شد. هم چنین مشکلات اواخر حکومت امام ازجمله غارتگری‌های سپاهیان معاویه و ضعف و سستی مردم در مقابل استمداد امام که لازم است در جای خود بررسی شود.

امیرالمؤمنین (علیه السلام) همواره با بصیرت و آگاهی کامل در هر مقطع، سنگین‌ترین مسؤولیت‌های اجتماعی را بر دوش گرفت و هرگز از مسیر وظیفه و اخلاص و ایثار و فداکاری فاصله نگرفت. در دوران حکومت پیامبر، کسی‌که در خطرناک‌ترین صحنه‌ها حاضر و برای پذیرش سخت ترین بار مسؤولیت همواره مشتاقانه داوطلب و پیشتاز بود، علی ابن ابیطالب (علیه السلام) بود. در آن دوران 25 ساله نیز صبر و سکوت امیرالمؤمنین هم برای دشمن و هم برای دوست، اعجاب‌آور بود.

دوران کوتاه پنج ساله پایان زندگی امیرالمؤمنین یعنی دوره حکومت برای همه مسئولان و زمامداران و اندیشمندان در طول تاریخ بسیار درس آموز است. در آخرین روزهای سال 35 هجری قمری، امیرالمؤمنین خلافت و حکومت را به‌دست گرفت و تا بیستم رمضان سال 40 هجری که این دوره حدوداً چهار سال و نه ماه بیشتر نیست، ادامه یافت. بنابراین حتی دوران حکومت و -

زمامداری امیرالمؤمنین به پنج سال هم نرسید. امیرالمؤمنین با مشکلات بسیار زیادی در این دوران مواجه بود. حکومت آن‌حضرت، حکمرانی و زمامداری بر روی یک جاده صاف و هموار نبود. خود وی نیز این مسئله را پیش‌بینی می‌کرد و آن را به بیان‌های گوناگون در لحظه بیعت مردم با آن‌حضرت بیان فرموده بود که بخشی از آن در نهج البلاغه هم آمده است. گرچه نهج البلاغه مجموعه کاملی از جملات و کلمات و نامه های آن حضرت نیست، ولی‌مجموعه‌ای بسیار ارزشمند و اثری گرانبهاست که می‌تواند برای ترسیم دوران حکومت امیرالمؤمنین ما را از خواندن تاریخ های مفصل، مستغنی بدارد.

عدم آشنایی رعایا با اسلام

وقتی امیرالمؤمنین حکومت را شروع کرد، اولین مشکلی که با آن مواجه شد، توسعه جغرافیایی دنیای اسلام بدون تعمیق فرهنگ اسلام در اذهان و افکار مردم بود. در دوران حکومت سه خلیفه قبلی، به‌ویژه در دوران خلافت خلیفه دوم، جغرافیای دنیای اسلام توسعه فراوانی یافت؛ هم از طرف شرق و غرب و هم از طرف شمال و جنوب. در حالی‌که جغرافیای اسلام در هنگام رحلت رسول معظم اسلام تقریباً به شبه جزیره عربستان محدود می‌شد، در این دوران 25 ساله آن چنان گسترش یافت که تا خراسان بزرگ در شرق و شمال افریقا و بخش اعظم روم شرقی در غرب را شامل می‌شد. دو تمدن بزرگ یعنی تمدن ایران و تمدن روم را درهم نوردیده بود و اسلام به‌عنوان تنها تمدن و قدرت بزرگ آن روزگار، نمایان شده بود. بنابراین اسلام از لحاظ سرزمینی و جغرافیایی وسعت زیادی یافته بود و از لحاظ انسانی نیز تعداد مسلمان‌ها چندین برابر شده بود و اسلام به‌ظاهر وارد این سرزمین‌ها شده بود و والیانی از طرف خلفا بر مردم حکمرانی می‌کردند. خراج و مالیات از مردم می‌ستاندند؛ بخشی را مصرف می‌کردند و بخشی را به مرکز خلافت که مدینه بود، می‌فرستادند. جنگ هایی در گوشه و کنار هنوز به وقوع می پیوست و سربازان اسلام در برابر دشمنان می‌جنگیدند. در این سرزمین‌ها دین اسلام رونق ظاهری پیدا کرده بود، ولی فرهنگ حاکم بر قلوب و رفتار مردم معمولاً همان فرهنگ گذشته بود.

فتح یک سرزمین بزرگ در یک زمان کوتاه، امکان‌پذیر است. این که مردم به کلمه توحید و گفتن «لا اله الَّا اللَّهِ وَ مُحَمَّدُ رَسُولُ اللَّهِ» آشنا شوند، کار خیلی پیچیده و مشکلی نیست؛ اما آشنایی مردم با وحی آسمانی و با مفاهیم قرآن مجید و فرهنگ غنی اسلام، کار ساده‌ای نیست. بسیاری از اصحاب پیامبر در همان مکه و مدینه باقی مانده بودند و عده‌ای گرفتار مسائل روزمره حکومت بودند.

بخشی از اصحاب پیامبر نیز در عزلت بودند. دنیای اسلام به‌شدت گسترش یافته بود، بدون این‌که مردم از فرهنگ غنی و انسان ساز اسلام بهره لازم را برده باشند.

از طرف دیگر، سه تمدن بزرگ یعنی تمدن اسلام، تمدن ایران و تمدن روم با هم تلاقی کرده و تقریباً این سه تمدن با هم اختلاط پیدا کرده بودند. فرهنگ هایی که مردم درگذشته با آن خو گرفته بودند و با آن تمدن ها زندگی کرده بودند، متفاوت بود. اختلاط این تمدن‌ها، معضلات و مشکلات فراوانی از لحاظ فرهنگی برای مردم به وجود آورده بود. از طرفی هم صاحب نظران، مفسران و مبلّغان اسلامی به اندازه کافی در دسترس مردم نبودند؛ همان مشکلی که دنیای اسلام امروز با آن مواجه است.

بنابراین یک معضل امیرالمؤمنین در آغاز حکومت، وسعت دنیای اسلام بدون آشنایی مردم تازه مسلمان با عمق فرهنگ اسلام بود. همین مسئله باعث شد که معاویه به راحتی بتواند با افکار مردم شام بازی کند. دلیل این‌که معاویه به این راحتی سر مردم شام کلاه می گذاشت، همین بود که حتی توانست نماز جمعه را در روز چهارشنبه اقامه کند. مردم به فرهنگ اسلام آشنایی نداشتند. با متن کلمات و گفتار و سیره پیامبر و حتی اصحاب و یاران پیامبر کمتر نزدیک بودند.

انحرافات 25 ساله

مشکل دومی که امیرالمؤمنین با آن مواجه بود، اقدامات و روش‌های انحرافی بود که در طول 25 سال گذشته به آن ها عمل شده بود. یعنی در طول این مدت، شیوه های اداره حکومت و جامعه، نحوه تقسیم بیت المال، نحوه برخورد با مردم، شکل رابطه‌ای که بین مردم و حاکمان به وجود آمده بود، نسبت به زمان پیامبر، آن چنان دچار تغییر و انحراف شده بود که امیرالمؤمنین در آغاز حکومتش با دنیایی از انحرافات، بدعت ها و مشکلات مواجه بود. جملاتی که آن‌حضرت در آغاز بیعت و حتی در آستانه بیعت فرمود، حاکی از همین معضلات بود، فرمود: علی را رها کنید و دنبال دیگری بروید.

چرا امیرالمؤمنین این جملات را فرمود؟ چرا گفت ما با یک فضایی مواجه خواهیم بود که الوان و رنگ های گوناگون و وجوه مختلف خواهد داشت؟ در خطبه 92 نهج البلاغه آمده است: «دعونی وَ الْتَمِسُوا غیری فانا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهُ وَ أَلْوَانُ لَا تَقُومُ لَهُ الْقُلُوبُ وَ لَا تَثْبُتُ علیه الْعُقُولِ وَ انَّ الْآفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ وَ المحجه قَدْ تنکرت». فرمود: برای چه در مسجد این چنین اجتماع کرده‌اید؟ این همه فشار آورده‌اید؟ این همه اصرار دارید که با علی بن ابیطالب بیعت کنید تا زمامداری شما را برعهده گیرد؟ علی را رها کنید و دنبال دیگری بروید.

شاید در نگاه اول اگر کسی به مشکلات آن زمان توجه نکند، این جملات برایش عجیب باشد که مردم بعد از سال‌ها، رهبر واقعی خود را پیدا کرده‌اند و با اصرار هم به دنبال بیعت با او هستند تا او حکومت و زمامداری را برعهده گیرد و او نمی پذیرد و قبول -

نمی‌کند. امیرالمؤمنین که به دنبال عوام فریبی و خوشایند مردم نبود. امیرالمؤمنین که نمی‌خواست تظاهر به بی‌اعتنایی به دنیا و حکومت کند تا با اشتیاق بیشتری مردم با او بیعت کنند.

امیرالمؤمنین مشکلات و مسائل آینده را به خوبی می دید. فرمود: «فانا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهُ وَ أَلْوَانُ» من فردای جامعه شما را می بینم با چهره های متلوّن، نه تنها چهره‌های مختلف انسان ها، که حتی رنگ به رنگ شدن جامعه، رنگ به رنگ شدن اعتقادات مردم و هر روز به سمتی و به سویی رفتن مردم را به خوبی می‌بینم. «لَا تَقُومُ لَهُ الْقُلُوبُ وَ لَا تَثْبُتُ علیه الْعُقُولِ» آن چنان آینده آشفته‌ای را علی (علیه السلام) ترسیم می‌کند که قلب ها توان ایستادگی و عقل ها توان مقاومت و ثبات را در خود نمی‌بینند. امیرالمؤمنین فردا را می‌دید. همان فردایی که شاید بسیاری از مردمی که در مسجد دور آن حضرت را گرفته بودند و تضرع و التماس می‌کردند که زمامداری امور مسلمین را برعهده گیرد، آن فردا را اصلاً تصور نمی‌کردند.

اگر مردم تحت تأثیر تبلیغات افراد و فراز و نشیب شرایط قرار بگیرند و دنبال منافع خود و قبیله و طایفه خود باشند و از اهداف اسلامی و ملی فاصله بگیرند، حاکمیت دچار بالاترین مشکل و تزلزل خواهد شد. بعد فرمود: «وَ اعْلَمُوا انی إِنْ اجبتکم رکبت بکم مَا اعْلَمْ وَ لَا أُصْغِ الی قَوْلِ الْقَائِلِ وَ عَتْبِ الْعَاتِبِ»، اگر من خلافت را بپذیرم و اگر با من بیعت کنید، پس از بیعت بدانید که علی به وظیفه خود عمل خواهد نمود، بر مبنای آن چه خداوند، قرآن و سنت رسول خدا و پیامبر اسلام مشخص نموده و بر مبنای آنچه حق است و علی آن ها را می فهمد و درک می کند.

فرمود: «وَ إِنْ ترکتمونی » اگر علی را رها کنید، «فانا کاحدکم» اگر امروز شما با من بیعت نکردید، من هم همانند یکی از شما مردم هستم. اگر علی بن ابیطالب مسؤولیت زمامداری و اداره جامعه بر دوشش نباشد، «فانا کاحدکم» من هم فردی از آحاد جامعه شما هستم. اگر به سمت علی بن ابیطالب نیامدید، همان دوران 25 ساله ادامه پیدا می‌کند و طول آن دوران سی ساله می‌شود.

فرمود: «وَ لعلّی اسمعکم وَ اطوعکم لِمَنْ ولیتّموه امرکم» اگر فرد دیگری را به عنوان رهبر و ولی انتخاب کردید، شاید امیرالمؤمنین مثل شما خواهد بود. در پایان هم فرمود: «وَ أَنَّا لکم وزیراً خیر لکم منی امیرا» اگر علی به عنوان وزیر و مشاور در اداره جامعه شما باشد، بهتر از این است که رهبری و امامت را بر دوش و بر عهده گیرد.

کمبود کادر مدیریت

مشکل دیگر امیرالمؤمنین، کمبود افراد لایق برای اداره جامعه بود. اگر حکومتی می‌خواهد موفق باشد، بی‌تردید یک پایه موفقیت آن، مدیران کارآ، لایق و متعهد و وجود نخبگان شایسته در جامعه است. چگونه می توان جامعه ای را به تنهایی مدیریت کرد؛ یک فرد که به تنهایی نمی تواند یک کشور بزرگ را مدیریت کند. آیا امیرالمؤمنین به تعداد کافی مدیر لایق در اختیار داشت؟

کارگزاران امام - به جز شماری اندک - با اندیشه و رفتار امام همراهی نشان ندادند و نه تنها باری از او برنداشتند، بلکه خود به مانعی بر سر راه او تبدیل شدند: ابو موسی اشعری که امام او را در سمت فرمانداری کوفه ابقا کرده بود، مردم را با اصرار و تأکید از پیوستن به او منع می‌کرد. جریر بن عبدالله بجلّی سفیر امام نزد معاویه بود. او مدتی تسلیم دفع‌الوقت معاویه شد و بعدها تمایل خود را به معاویه نشان داد. مصقله بن هبیره در اموال اردشیر خوره خیانت کرد، سپس گریخت و به معاویه پیوست. یزیدبن قیس ارحبی در ارسال خراج تعلل می کرد. منذربن جارود که عامل استخر بود، دست در اموال عمومی گشود؛ به گونه ای که امام مجبور شد او را عزل و زندانی کند.

نعمان بن عجلان اموال بحرین را به یغما برد و به معاویه پیوست. یزید بن حجیّه بن عامر تمیمی که عامل ری و دستبی بود، بخشی از خراج را برداشت و نزد معاویه گریخت. امام، خریت بن راشد از بنی ناجیه را بر برخی از نواحی اهواز امارت داد، اما وی همراه چند صد تن از مردان قبیله اش شورش کرد و در قلمرو حکومت او دست به قتل و غارت زد.

کار امام و فرماندارانش از این نظر به جایی رسید که او دیگر قادر به اعتماد کردن به هیچ کس نبود. یک بار در این باره مردم کوفه را مخاطب قرار داد که: به خدا سوگند فلانی را فرستادم، خیانت ورزید و غدر کرد و اموال را برای خود برداشت. فلانی را فرستادم، خیانت ورزید و غدر کرد. فلانی را فرستادم، خیانت ورزید و غدر کرد و اموال را برداشت و نزد معاویه برد. به خدا سوگند اگر به کسی از شما اعتماد کنم و کاسه ای را به دستش بدهم، بیم آن دارم که بند آن را ببرد.

بعضی از اصحاب امیرالمؤمنین آدم های پاک و شایسته ای بودند، افراد متقی، پرهیزکار و مورد اعتماد بودند، اما در مدیریت ضعیف بودند. نمونه اش کمیل زاهد پاکدامن مخلص فداکار را به عنوان والی منطقه ای در عراق منصوب کرد. در خود نهج البلاغه، نامه ای است که حضرت، کمیل را مورد خطاب قرار می‌دهد و تصریح می‌کند که تو مدیریت کافی برای اداره نداشتی و نتوانستی از سرحدات دفاع کنی و به وظیفه عمل کنی.

نام آن منطقه «هیت» بود که کمیل آنجا را رها کرده و برای انجام کاری به شهر دیگری رفته بود و غارتگران آمده و شهر را غارت کرده بودند. امیرالمؤمنین نامه عتاب آمیزی به کمیل می نویسد. این نامه، نامه 61 نهج البلاغه است.

از طرف دیگر افرادی بودند دارای مدیریت قوی ولی با ایمان ضعیف که گاهی امیرالمؤمنین ناچار می شد از آن ها هم استفاده کند؛ گرچه به دلیل ضعف در تقوا و ایمان گاهی دولت اسلامی دچار مشکل و حتی حضرت، ناچار به عزل آن‌ها می‌شد. زیادبن ابیه یکی از آن‌هاست. زیاد از طرف امیرالمؤمنین والی ایالت فارس می‌شود. قبلاً سهل بن حنیف، والی فارس و کرمان بود، ولی نتوانست آنجا را به خوبی اداره کند و لذا امیرالمؤمنین سهل را عزل کرد و زیاد بن ابیه را به آنجا فرستاد.

زیادبن ابیه یک آدم سیاسی با هوش، خوش‌بیان و از لحاظ مدیریت، نیرومند بود، اما اطمینانی که به کمیل بود، به زیاد نبود. اطمینانی که به سهل بود، به زیاد نبود. اما امیرالمؤمنین زیاد را به عنوان والی فارس فرستاد تا این منطقه آشوب زده را آرام کند. در عین حال امیرالمؤمنین مرتب برای وی نامه می‌نوشت. یک نمونه از این نامه‌ها در نهج البلاغه هم آمده است. به زیاد بن ابیه نامه می‌نویسد که معاویه می‌خواهد تو را بفریبد و تو را به‌عنوان برادر خود بخواند، مواظب باش تحت تأثیر شیطنت معاویه قرار نگیری.

در پیام دیگری سفارش می‌کند که اگر به من گزارش شود تخلفی کردی، اگر به من ثابت شود در بیت المال تعدی شده، این چنین می‌کنم، آن چنان می‌کنم. پیداست امیرالمؤمنین نگران زیاد است، اما در عین حال کسی هم بهتر از او در اختیار امیرالمؤمنین نیست.

حتی ابو موسی اشعری را در آغاز کار، والی کوفه قرار داد. مالک اشتر به مدینه آمد و عثمان را وادار کرد تا ابو موسی را والی کوفه کند. در اوایل خلافت علی (علیه السلام) هم، همین مالک اشتر اصرار می‌کرد که ابو موسی در کوفه بماند. البته خودش بعد از ماجرای جنگ جمل رفت و ابو موسی را از کوفه بیرون کرد. چون در جنگ جمل ابو موسی تخلف کرد و لذا امیرالمؤمنین او را عزل کرد و مالک او را از کوفه اخراج کرد.

عدم تمکین شهرها و مناطق مهم از امام

مقارن این سال ها چند شهر و منطقه مهم در قلمرو دولت اسلامی وجود داشت که مردم و نیرو های موجود در آن‌ها، نقشی تعیین کننده در حوادث سیاسی و اجتماعی ایفا می کردند. این مناطق عبارت بودند از: مکه، مدینه، شام، بصره و کوفه.

بخواهند برای تغییر آن با امام همراهی کنند.

شهادت امام علی (علیه السلام)

بعد از جنگ نهروان و سرکوب خوارج برخی از خوارج از جمله عبدالرحمان بن ملجم مرادی در یکی از شب ها گرد هم آمدند و اوضاع آن روز و خونریزی ها و جنگ های داخلی را بررسی کردند و از نهروان و کشتگان خود یاد کردند و سرانجام به این نتیجه رسیدند که باعث این خونریزی و برادر کشی حضرت علی (علیه السلام) و معاویه و عمرو عاص هستند و اگر این سه نفر از میان برداشته شوند، مسلمانان تکلیف خود را خواهند دانست. سپس با هم پیمان بستند که هریک از آنان متعهد کشتن یکی از سه نفر گردد.

ابن ملجم متعهد قتل امام علی (علیه السلام) شد و در شب نوزدهم ماه رمضان همراه چند نفر در مسجد کوفه نشستند. آن شب حضرت علی (علیه السلام) در خانه دخترش مهمان بودند و از واقعه صبح باخبر بودند، وقتی موضوع را با دخترش در میان نهاد، ام کلثوم گفت: فردا جعده را به جای خودتان به مسجد بفرستید. حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «از قضای الهی نمی توان گریخت» آن گاه کمربند خود را محکم بست و عازم مسجد شد. ابن ملجم، در حالی که حضرت علی (علیه السلام) در سجده بودند، با ضربتی بر فرق مبارک خون از سر حضرتش در محراب جاری شد و محاسن شریفش را به خون رنگین کرد. در این حال آن حضرت فرمود: «فزت و رب الکعبه».«به خدای کعبه سوگند که رستگار شدم» سپس آیه 55 سوره طه را تلاوت فرمود: «شما را از خاک آفریدیم و در آن بازتان می گردانیم و بار دیگر از آن بیرونتان می آوریم».

محل دفن امام علی (علیه السلام)

بعد از حضرت علی علیه السلام ایشان را در نزدیکی شهر کوفه بدون این که کسی متوجه شود دفن کردند. دلیل این مساله جلو گیری از نبش قبر و بی حرمتی دشمنان نسبت به جنازه ایشان بود. بعد از گذشت سال ها محل دفن امام علی (علیه السلام) کشف شد و بعد از ساخت مقبره ایشان در آن جا شهر نجف به وجود آمد.

آثارمربوط به امام علی (علیه السلام)

• نهج البلاغه: اسنادی از سخنان، خطبه ها و نامه های حضرت علی (علیه السلام) که از ایشان به جا مانده است، توسط پیروان و طرفداران ایشان گرد هم آورده شده است که آن را نهج البلاغه می نامند.

• «غرر الحکم و درر الکلم»: دومین اثری است که از بیانات امام علی (علیه السلام) گرد آوری شده است.

• مصحف علی: سومین اثر به جای مانده از امیرمؤمنان (علیه السلام) قرآن معروف ایشان است که در آن سوره های قرآن طبق تاریخ نزول مرتب شده اند.

• کتاب بعدی امام علی کتابی مشتمل بر سخنانی از حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره کل نیاز های مردم که گفته می شده است و حضرت علی آن ها را مکتوب می کردند.

• هم چنین آورده شده است که دعای کمیل، دعایی است که حضرت علی (علیه السلام) به یکی از شاگردانش به نام کمیل بن زیاد یاد داده بودند.

خلاصه زندگینامه امام علی (علیه السلام) از ولادت تا شهادت

زندگینامه امام علی (علیه السلام) از ولادت ایشان در خانه کعبه آغاز و به شهادت ایشان در محراب مسجد ختم می شود. زندگی نامه امام علی بسیار آموزنده است. امام علی (علیه السلام) امام اول شیعیان و نخستین کسی است که به پیامبر اکرم ایمان آورد. زندگینامه امام علی (علیه السلام) سرشار از رشادت هایی است که در راه اسلام داشته و در نهایت نیز به دلیل کینه توزی دشمنان اسلام در محراب مسجد به شهادت رسید.

میلاد با سعادت امام علی علیه السلام روز سیزدهم ماه رجب سال سی‌ام عام الفیل، در خانه کعبه اتفاق افتاده است. خلاصه ای از ماجرا وجریان ولادت حضرت علی علیه السلام از این قرار است که فاطمه بنت اسد به هنگام درد زایمان راه مسجدالحرام را در پیش گرفت و خود را به دیوار کعبه نزدیک ساخت و چنین گفت:

«خداوندا! به تو و پیامبران و کتاب هایی که از طرف تو نازل شده اند و نیز به سخن جدم ابراهیم سازنده این خانه ایمان راسخ دارم. پرودگارا! به پاس احترام کسی که این خانه را ساخت و به حق کودکی که در رحم من است، تولد این کودک را بر من آسان فرما!». لحظه ای نگذشت که دیوار جنوب شرقی کعبه در برابر دیدگان عباس بن عبدالمطلب و یزید بن تعف شکافته شد. فاطمه وارد کعبه شد و دیوار به هم پیوست. فاطمه تا سه روز در خانه کعبه بود و نوزاد خویش را به دنیا آورد. سپس از همان شکاف دیوار که دوباره گشوده شده بود بیرون آمد و بر اساس پیامی که از غیب شنیده بود نام فرزندش را «علی» گذاشت.

حضرت علی (علیه السلام) تا 3 سالگی نزد پدر و مادرش بسر برد و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) وی را از بدو تولد تحت تربیت غیر مستقیم خود قرار داد. تا آن که خشکسالی عجیبی در مکه واقع شد و ابو طالب عموی پیامبر، با چند فرزندی که داشت با هزینه سنگین زندگی رو برو شد. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) با مشورت عموی خود عباس توافق کردند که هریک از آنان فرزندی از ابوطالب را به نزد خود ببرند تا گشایشی در کار ابوطالب باشد. عباس، جعفر را و پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، علی (علیه السلام) را به خانه خود بردند.

پس از وحی خدا و برگزیده شدن حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) به پیامبری و سه سال دعوت مخفیانه، سرانجام پیک وحی فرا رسید و فرمان دعوت همگانی داده شد. در این میان تنها حضرت علی (علیه السلام) مجری طرح های پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) در دعوت الهی اش و تنها همراه و دلسوز آن حضرت در ضیافتی بود که وی برای آشنا کردن خویشاوندان خویش با اسلام و دعوتشان به دین خدا ترتیب داد. در همین ضیافت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) از حاضران سؤال کرد: چه کسی از شما مرا در این راه کمک می کند تا برادر و وصی و نماینده من در میان شما باشد؟ فقط علی (علیه السلام) پاسخ داد: ای پیامبر خدا! من تو را در این راه یاری می کنم. پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) بعد از سه بار تکرار سوال و شنیدن همان جواب فرمود: ای خویشاوندان و بستگان من، بدانید که علی (علیه السلام) برادر و وصی و خلیفه پس از من در میان شماست.

زمانی که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) قصد داشت تا از مکه به سمت مدینه هجرت کند، مشرکان دسیسه ای مبنی بر قتل پیامبر کشیدند. امام علی (علیه السلام) با شجاعت و از جان گذشتگی به جای پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) در بستر ایشان خوابید و با این کار زمینه هجرت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) را فراهم کرد.در سال های اول تا سوم هجری، حضرت رسول (صلی الله علیه وآله وسلم)، دخترش فاطمه (علیها السلام) را به عقد امام علی علیه السلام در اورد. نخستین فرزند امام علی (علیه السلام) و حضرت فاطمه سلام علیها در نیمه ماه رمضان سال سوم هجری به دنیا آمد که نامش -

را حسن گذاشتند. فرزند دوم آنها یعنی حسین در سوم شعبان سال چهارم هجرت به دنیا آمد. ماجرای غدیر خم از این قرار بود که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) بعد از اتمام مراسم حج در آخرین سال عمرش در راه برگشت در محلی به نام غدیرخم در نزدیکی جحفه دستور توقف داد، زیرا پیک وحی فرمان داده بود که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) باید رسالتش را به اتمام برساند. پس از نماز ظهر پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) بر بالای منبری از جهاز شتران رفت و فرمود: «ای مردم! نزدیک است كه من دعوت حق را لبیک گویم و از میان شما بروم درباره من چه فكر می كنید؟» مردم گفتند: «گواهی می دهیم كه تو آیین خدا را تبلیغ می كردی» پیامبر فرمود: «آیا شما گواهی نمی دهید كه جز خدای یگانه، خدایی نیست و محمد بنده خدا و پیامبر اوست؟» مردم گفتند: «آری، گواهی می دهیم» سپس پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) دست حضرت علی (علیه السلام) را بالا گرفت و فرمود: «ای مردم! در نزد مؤمنان سزاوارتر از خودشان كیست؟» مردم گفتند: «خداوند و پیامبر او بهتر می دانند» سپس پیامبر فرموند: «ای مردم! هركس من مولا و رهبر او هستم، علی هم مولا و رهبر اوست» و این جمله را سه بار تكرار فرمودند. بعد مردم این انتخاب را به حضرت علی (علیه السلام) تبریک گفتند و با وی بیعت نمودند.حضرت علی (علیه السلام) در بیشتر جنگ ها در کنار پیامبر اسلام به عنوان پرچمدار سپاه اسلام می جنگید و داستان های زیادی از دلاوری و شجاعت او بر سر زبان ها است که خیلی هم زیاد است. البته بنا به روایات، حضرت امیر (علیه السلام) در همه غزوات به جز غزوه تبوک حضور داشته است. در غزوه تبوک خود حضرت رسول (صلی الله علیه وآله وسلم)، امام علی (علیه السلام) را به جای خودش در مدینه گذاشت و این امر موجب بروز یکسری شایعه در مورد کدورت پیامبر از امام علی (علیه السلام) گردید. امام علی (علیه السلام) این شایعه را با پیامبر در میان گذاشت و آن حضرت (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود:«أنتَ مِنّی بِمَنزلهِ هارونَ مِنْ مُوسی، اِلّا أنه لانَبی بَعدی» «جایگاه تو نسبت به من هم چون جایگاه هارون نسبت به موسی است مگر اینکه پیامبری پس از من نیست». ایشان همیشه در صف اول از سپاه خود حضور داشتند که با شروع جنگ ضررهای زیادی بر دشمن وارد می کردند به طوری که همه دشمنان اسلام از نام ایشان می ترسیدند و حاضر به رویارویی با وی نبودند. از همین رو امام اول را «حیدر کرار» می نامیدند.

پس از شجاعت این حضرت در جنگ احد بود که فرشته وحى به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود: این نهایت فداکارى است که على (علیه السلام) از خود نشان مى‌دهد. رسول خدا فرمود: «او از من و من از او هستم» در این هنگام صدایى از آسمان شنیدند که مى‌گفت:

«لا فَتى اِلاّ عَلِىّ، لا سَیفَ اِلاّ ذُو الفَقار» ترجمه: «جوانمرد شجاعى چون على و شمشیری چون ذوالفقار وجود ندارد». در آخرین لحظات عمر پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، علی (علیه السلام) نزد او آمد و رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) رازی طولانی را با او در میان گذاشت و پس از آن بیماری اش شدت یافت و به علی (علیه السلام) فرمود: «سرم را در دامان خود قرار ده، زیرا فرمان الهی رسیده است، هرگاه روح از بدنم مفارقت کرد آن را با دست خود برگیر و بر صورت خویش بکش و آن گاه مرا رو به قبله نما و تجهیز کن و قبل از همه مردم بر بدنم نماز بگزار و تا -

پیکرم را در خاک نهان می‌سازی، از من جدا مشو و از خدای متعال یاری بخواه». بعد از رحلت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، در حالی که علی و عده ای از طائفه بنی هاشم مشغول تجهیز و تدفین حضرت (صلی الله علیه وآله وسلم) بودند، بعضی از مهاجران و انصار از جمله ابو بکر، عمر و عثمان به راه افتادند و در جایی به نام سقیفه بنی ساعده جمع شدند تا تکلیف حکومت را روشن کنند که پس از مشاجراتی که میان آنها واقع شد، در نهایت بدون توجه به واقعه غدیر، ابوبکر را به عنوان خلیفه معرفی کردند. امام علی (علیه السلام) 25 سال در برابر این مساله سکوت کرد و پس از قتل عثمان با هجوم و اصرار مسلمانان، خلافت را بر عهده گرفت. پس از کشته شدن عثمان، جمعی از اصحاب نزد امام علی (علیه السلام) آمدند و گفتند: ما سزاوارتر از تو به خلافت، کسی را نمی‌شناسیم؛ علی (علیه السلام) گفت: من وزیر شما باشم بهتر است تا امیر شما باشم. آنان گفتند: جز بیعت با تو، چیزی نمی پذیریم. آن حضرت گفت که بیعت او در خفا نمی باشد و باید در مسجد باشد. همه انصار جز چند نفر با علی (علیه السلام) بیعت کردند. در این باره که چرا امام علی (علیه السلام) زیر بار بیعت با مردم نمی رفت، باید گفت امام (علیه السلام) جامعه موجود را فاسدتر از آن می‌دانست که او بتواند آن را رهبری کرده و معیارها و منویات خود را در آن به اجرا در آورد.

پی نوشت ها

فصل سوم: زندگینامه حضرت فاطمه الزهرا سلام الله علیها

اشاره

مقام: ام الائمه.

نام مبارک حضرت: فاطمه علیها السلام.

القاب حضرت: زهرا، سیدة نساء العالمین، بتول، صدیقه، طاهره.

کنیه: ام ابیها، ام الائمه، ام الحسن، ام الحسین، ام المحسن.

پدر: حضرت محمد مصظفی صلی الله علیه وآله.

مادر مکرمه شان: ام المؤمنین خدیجه سلام الله علیها.

زادروز مبارکشان: بیستم جمادی الاخر، پنج سال پس از بعثت.

زادگاه: مکه مکرمه.

مدت امامت: ---

مدت عمر: 18 سال.

تاریخ شهادت: 3 جمادی الثانی سال 11 هجری.

علت شهادت: وارد شدن ضربه به پهلوی حضرت در حمله به خانه ایشان.

قاتل: توسط مهاجمان به خانه ایشان.

مدفن: مدینه منوره.

بر اساس احادیث نبوی (صلی الله علیه و آله)، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) برترین و والامقام ترین بانوی جهان در تمام قرون و اعصار می‌باشد. در یکی از این گفتارها (که البته مورد اتفاق مسلمانان، اعم از شیعه و سنی است)، می‌فرمایند: "فاطمه سرور زنان جهانیان است". پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در کلامی دیگر صراحتاً فاطمه (علیها السلام) را سرور زنان اولین و آخرین ذکر می‌نمایند.

نکته‌ای که از این دو حدیث نبوی و احادیث مشابه دریافت می‌شود اینست که اگر فاطمه (علیها السلام) برترین بانوی جهانیان است و در بین زنان از هر جهت، کسی دارای مقامی والاتر از او نیست، پس شناخت سراسر زندگانی و تمامی لحظات حیات او، از ارزش فوق العاده برخوردار می‌باشد. چرا که آدمی با دقت و تأمل در آن می تواند به عالی ترین رتبه های روحانی نائل گردد.

از سوی دیگر با مراجعه به قرآن کریم درمی یابیم که آیات متعددی در بیان شأن و مقام حضرتش نازل گردیده است که از آن جمله می‌توان به آیه‌ی تطهیر، آیه مباهله، آیات آغازین سوره دهر، سوره کوثر، آیه اعطای حق ذی القربی و... اشاره نمود که خود تأکیدی بر مقام عمیق آن حضرت در نزد خداوند است.

در این بخش به طور مختصر، به مطالعه شخصیت و زندگانی آن بانوی گرانقدر خواهیم پرداخت:

1. نام، القاب، کنیه ها

نام: فاطمه (علیها السلام).

فاطمه، در لغت به معنی بریده شده و جدا شده می باشد و علت این نامگذاری بر طبق احادیث نبوی، آنست که: پیروان فاطمه (علیها السلام) به سبب او از آتش دوزخ بریده، جدا شده و برکنارند.

القاب: زهرا، صدیقه، طاهره، مبارکه، بتول، راضیه، مرضیه و ... .

زهرا به معنای درخشنده است و از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است: "چون دخت پیامبر در محرابش می‌ایستاد (مشغول عبادت می‌شد)، نورش برای اهل آسمان می‌درخشید؛ همان طور که نور ستارگان برای اهل زمین می‌درخشد".

صدّیقه به معنی کسی است که به جز راستی چیزی از او صادر نمی شود. طاهره به معنای پاک و پاکیزه، مبارکه به معنای با خیر و برکت، بتول به معنای بریده و دور از ناپاکی، راضیه به معنای راضی به قضا و قدر الهی و مرضیه یعنی مورد رضایت الهی. (1)

کنیه‌ها: ام الحسین، ام الحسن، ام الائمه، ام ابیها و... .

ام ابیها به معنای مادر پدر می باشد و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) دخترش را با این وصف می ستود؛ این امر حکایت از آن دارد که فاطمه (علیها السلام) بسان مادری برای رسول خدا بوده است. تاریخ نیز گواه خوبی بر این معناست؛ چه هنگامی که فاطمه در خانه پدر حضور داشت و پس از وفات خدیجه (سلام الله علیها) غمخوار پدر و مایه پشت گرمی و آرامش رسول خدا بود و در این راه از هیچ اقدامی مضایقه نمی نمود، چه در جنگ ها که فاطمه بر جراحات پدر مرهم می‌گذاشت و چه در تمامی مواقف دیگر حیات رسول خدا.

2. مادر و پدر

پدر: محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله) که او رسول گرامی اسلام، خاتم پیامبران الهی و برترین مخلوق خداوند می‌باشد.

مادر: حضرتش خدیجه دختر خویلد، از زنان بزرگ و شریف قریش. او نخستین بانویی است که به اسلام گرویده است و پس از پذیرش اسلام، تمامی ثروت و دارایی خود را در خدمت به اسلام و مسلمانان مصرف نمود. خدیجه در دوران جاهلیت و دوران پیش از ظهور اسلام نیز به پاکدامنی مشهور بود؛ تا جایی که از او به طاهره (پاکیزه) یاد می شد و او را بزرگ زنان قریش می نامیدند.

3. ولادت

فاطمه (علیها السلام) در سال پنجم پس از بعثت (2) و در روز 20 جمادی الثانی در مکه به دنیا آمد. چون به دنیا پا نهاد، به قدرت الهی لب به سخن گشود و گفت: "شهادت می‌دهم که جز خدا، الهی نیست و پدرم رسول خدا و آقای پیامبران است و شوهرم سرور اوصیاء و فرزندانم (دو فرزندم) سرور نوادگان می‌باشند".

اکثر مفسران شیعی و عده‌ای از مفسران بزرگ اهل تسنن نظیر فخر رازی، آیه آغازین سوره کوثر را به فاطمه (علیها السلام) تطبیق نموده‌اند و او را خیر کثیر و باعث بقا و گسترش نسل و ذریه پیامبر اکرم ذکر نموده‌اند.

4. مکارم اخلاق

اشاره

سراسر زندگانی صدیقه طاهره (علیها السلام)، مملو از مکارم اخلاق و رفتار های نمونه و انسانی است. ما در این مجال جهت رعایت اختصار تنها به سه مورد اشاره می‌نماییم:

از جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر (صلی الله علیه و آله) منقول است که: مردی از اعراب مهاجر که فردی فقیر و مستمند بود، پس از نماز عصر از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) طلب کمک و مساعدت نمود. حضرت فرمود که من چیزی ندارم.

سپس او را به خانه فاطمه (سلام الله علیها) که در کنار مسجد و در نزدیکی خانه رسول خدا قرار داشت، راهنمایی نمودند. آن شخص به همراه بلال (صحابی و مؤذن رسول خدا) به در خانه حضرت فاطمه (علیها السلام) آمد و بر اهل بیت رسول خدا سلام گفت و سپس عرض حال نمود. حضرت فاطمه (علیها السلام) با وجود اینکه سه روز بود خود و پدر و همسرش در نهایت گرسنگی به سر می بردند، چون از حال فقیر آگاه شد، گردن بندی را که فرزند حمزه، دختر عموی حضرت به ایشان هدیه داده بود و در نزد آن بزرگوار یادگاری ارزشمند محسوب می‌شد، از گردن باز نمود و به اعرابی فرمود: این را بگیر و بفروش؛ امید است که خداوند بهتر از آن را نصیب تو نماید.

اعرابی گردن‌بند را گرفت و به نزد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بازگشت و شرح حال را گفت. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از شنیدن ماجرا، متأثر گشت و اشک از چشمان مبارکش فرو ریخت و به حال اعرابی دعا فرمود. عمار یاسر (از اصحاب پیامبر) برخاست و اجازه گرفت و در برابر اعطای غذا، لباس، مرکب و هزینه سفر به اعرابی، آن گردن بند را از او خریداری نمود.

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از اعرابی پرسید: آیا راضی شدی؟ او در مقابل، اظهار شرمندگی و تشکر نمود. عمار گردن‌بند را در پارچه ای یمانی پیچیده و آن را معطر نمود و به همراه غلامش به پیامبر هدیه داد. غلام به نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و جریان را باز گفت. پیامبر غلام و گردن‌بند را به فاطمه (علیها السلام) بخشید.

غلام به خانه‌ی صدیقه اطهر آمد. زهرا (علیها السلام)، گردن‌بند را گرفت و غلام را در راه خدا آزاد نمود. گویند غلام در این هنگام تبسم نمود. هنگامی که علت را جویا شدند، گفت: چه گردن‌بند با برکتی بود، گرسنه‌ای را سیر کرد و برهنه ای را پوشانید، پیاده‌ای را صاحب مرکب و فقیری را بی‌نیاز کرد و غلامی را آزاد نمود و سرانجام به نزد صاحب خویش بازگشت.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در شب زفاف پیراهن نویی را برای دختر خویش تهیه نمود. فاطمه (علیها السلام) پیراهن وصله‌داری نیز داشت. سائلی بر در خانه حاضر شد و گفت: من از خاندان نبوت پیراهن کهنه می‌خواهم. حضرت زهرا (علیها السلام) خواست پیراهن وصله‌دار را مطابق خواست سائل به او بدهد که به یاد آیه شریفه "هرگز به نیکی دست نمی‌یابید مگر آنکه از آنچه دوست دارید انفاق نمایید"، افتاد. در این هنگام فاطمه (علیها السلام) پیراهن نو را در راه خدا انفاق نمود.

امام حسن مجتبی در ضمن بیانی، عبادت فاطمه (علیها السلام)، توجه او به مردم و مقدم داشتن آنان بر خویشتن، در عالی ترین ساعات راز و نیاز با پروردگار را این گونه توصیف می‌نمایند: "مادرم فاطمه را دیدم که در شب جمعه ای در محراب عبادت خویش ایستاده بود و تا صبحگاهان، پیوسته به رکوع و سجود می پرداخت. و شنیدم که بر مردان و زنان مؤمن دعا می‌کرد، آنان را نام می برد و بسیار برایشان دعا می نمود، اما برای خویشتن هیچ دعایی نکرد. پس به او گفتم: ای مادر، چرا برای خویش همان گونه که برای غیر، دعا می‌نمودی، دعا نکردی؟ فاطمه (علیها السلام) گفت: پسرم! اول همسایه و سپس خانه".

حضرت زهرا (سلام الله علیها) در بیستم جمادی الثانی سال پنجم، پس از بعثت در مکه مکرمه به دنیا آمد و سوم جمادی الثانی سال یازدهم هجری و در 18 سالگی در مدینه منوره به شهادت رسید. حضرت زهرا (سلام الله علیها) یکی از پنج بانوی قدسی تاریخ جهان به شمار می رود و جایگاه بسیار رفیعی در دین اسلام دارد. آن حضرت (سلام الله علیها) سومین معصوم، دختر معصوم، همسر معصوم و مادر معصوم و دارای ویژگی های ممتاز متعددی است.

12 امام بزرگوار شیعه (علیهم السلام) از نسل حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) هستند؛ مطابق روایات سوره و آیاتی از قرآن کریم مانند سوره کوثر، سوره انسان، آیه تطهیر و آیه مودت در حق آن حضرت (سلام الله علیها) و همسر و فرزندانش نازل گردیده است و دوستی و دشمنی با ایشان، به منزله دوستی و دشمنی با پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) است.

بی‌شک بر کسی پوشیده نیست که حضرت زهرا (سلام الله علیها) مجموع صفات پدرشان، حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) را در خود دارند. حضرت زهرا (سلام الله علیها) نه تنها صفات پدر را در خود داشتند، بلکه هر آنچه از علم، معرفت، اخلاق وایمان پدر در دست داشتند و برای دیگران به اشتراک می‌گذاشتند، که حقیقت اسلام زنده بماند و جاودانه شود.

حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) دختر گرامی خاتم الانبیاء حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) و حضرت خدیجه کبری (سلام الله علیها)، همسر مکرمه حضرت امام علی (علیه السلام) و مادر ارجمند حضرت امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) و حضرت زینب کبری (سلام الله علیها) است.

پدر بزرگوار حضرت زهرا (سلام الله علیها) خاتم پیامبران الهی و برترین مخلوق خداوند و مادرش خدیجه، از زنان بزرگ و شریف قریش و نخستین بانویی بود که به اسلام گروید و تمامی ثروت و دارایی خود را برای خدمت به اسلام و مسلمانان صرف کرد. خدیجه در دوران جاهلیت و دوران پیش از ظهور اسلام نیز به پاکدامنی مشهور بود، تا جایی که از او به طاهره (پاکیزه) یاد می‌شد.

مطابق با برخی روایات رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) قبل از انعقاد نطفه حضرت زهرا (سلام الله علیها) از سوی خدا مامور شد که چهل شبانه روز از حضرت خدیجه (سلام الله علیها) فاصله بگیرد و خانه را ترک نموده در مکانی معتکف گردد. آن حضرت این ایام را به روزه و عبادت سپری نمود و در پایان این اعتکاف چهل روزه، جبرئیل بر رسول خدا فرود آمد و در حالی که طعامی با خود به همراه آورده بود، به پیامبر گفت: به فرمان خداوند با این طعامی که به دستور خدا از بهشت برای تو آورده‌ام افطار کن. پس رسول خدا با آن غذا افطار نمود و پس از افطار به سوی خانه خدیجه روان شد و همان شب نطفه پاک فاطمه منعقد گردید.

در روایتی آمده است که رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در دوران حمل حضرت زهرا (سلام الله علیها) توسط خدیجه به او فرمود: ای خدیجه! جبرئیل مرا بشارت داده که او دختر است، و گفته که او منشأ نسلی پاک و مبارک است و خداوند تبارک و تعالی مقدّر نموده که نسل من از طریق او برقرار و پایدار بماند، و مقرر فرموده که فرزندان او پس از انقطاع وحی امام و خلیفه خدا در زمین باشند.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)، نام فرزند عزیز خود را فاطمه گذاشتند که در مورد علت این نامگذاری در حدیثی از آن حضرت (صلی الله علیه وآله وسلم) آمده است:

«إنّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ فَطمَ ابْنَتِی فاطِمَة وَ وُلدَها وَ مَنْ أَحَبًّهُمْ مِنَ النّارِ فَلِذلِکَ سُمّیَتْ فاطِمَة» ترجمه: خداوند دخترم فاطمه و فرزندانش و هرکس که آن‌ها را دوست داشته باشد را از آتش دوزخ جدا کرده، به این دلیل او فاطمه نامیده شده است.

در جایی دیگر، دلیل نامگذاری ایشان به نام فاطمه را این گونه بیان کردند که از هر گونه بدی جدا و بریده شده است.

اکثر مفسران شیعی و عده‌ای از مفسران بزرگ اهل تسنن نظیر فخر رازی، آیه آغازین سوره کوثر را به حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) تطبیق نموده‌اند و او را خیر کثیر و باعث بقا و گسترش نسل و ذریه پیامبر اکرم ذکر نموده‌اند. شایان ذکر است که آیه انتهایی این -

سوره نیز قرینه خوبی براین مدعاست که در آن خداوند به پیامبر خطاب می‌کند و می‌فرماید: همانا دشمن تو ابتر و بدون نسل است.

طبق روایات حضرت زهرا (سلام الله علیها) چون به دنیا پانهاد، به قدرت الهی لب به سخن گشود و گفت: "شهادت می‌دهم که جز خدا، الهی نیست و پدرم رسول خدا و آقای پیامبران است و شوهرم سرور اوصیاء و فرزندانم (دو فرزندم) سرور نوادگان هستند".

وقتی حضرت زهرا (سلام الله علیها) به سن ازدواج رسید، افراد زیادی از صحابه پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و بزرگان و سرشناسان مسلمان از ایشان خواستگاری کردند. از جمله این افراد ابوبکر و عمر بودند، لیکن پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) در جواب آنان فرمودند: "در مورد فاطمه منتظر فرمان الهی هستم".

پس از آن، خویشاوندان از علی (علیه السلام) خواستند تا حضرت زهرا (سلام الله علیها) را از پیامبر خواستگاری کند؛ لذا علی (علیه السلام) شخصا به حضور پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) شرفیاب شد؛ ولی شرم و حیا مانع از سخن گفتن ایشان گردید. پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) پرسید: اباالحسن چه می‌خواهی؟ و علی (علیه السلام) هم چنان ساکت بود تا پیغمبر (صلی الله علیه وآله وسلم) سه بار سؤال خود را تکرار نمود. سپس فرمود: گویا فاطمه (سلام الله علیها) را می‌خواهی؟ علی (علیه السلام) جواب داد: آری؛ و بنابر نقل دیگری علی (علیه السلام) به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) عرض کرد: «پدر و مادرم فدای تو باد. تو می‌دانی که مرا در کودکی از پدرم "ابوطالب" و مادرم "فاطمه بنت اسد" گرفتی و در سایه تربیت خود پرورش دادی و در این پرورش از پدر و مادر بر من مهربان‌تر بودی و از سرگردانی و شک که پدران من دچار آن بودند، رها نمودی. تو در دنیا و آخرت تنها اندوخته من هستی. اکنون که خداوند مرا به وسیله تو نیرومند ساخته است، می‌خواهم به زندگی خود سامان بدهم و ازدواج کنم. من برای خواستگاری فاطمه آمده ام. آیا قبول می‌کنی؟».

با شنیدن این خبر چهره مبارک پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) از شادمانی برافروخت و به روی علی (علیه السلام) خندید و فرمود: آیا چیزی داری که مهریه فاطمه قرار دهی؟ عرض کرد: حال من بر شما پوشیده نیست. جز شمشیر و شتر آبکش و زره چیزی ندارم. پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: شمشیر را برای جهاد و شتر را برای آب دادن به نخل‌های خرما و بارکشی در سفر می خواهی، همان زره را مهر قرار بده؛ و بنابر نقل دیگر پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به علی (علیه السلام) فرمود: "پیش از تو کسانی به خواستگاری او آمده اند، اما دخترم نپذیرفته است". سپس به خانه رفت و به دخترش فرمود: "علی تو را از من خواستگاری کرده است، تو پیوند و سبقت او در اسلام را می‌دانی و از فضیلت او آگاهی". حضرت زهرا (سلام الله علیها) بدون آن که صورت خود را برگرداند، خاموش ماند. پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، چون آثار خشنودی را در چهره او دید، فرمود: الله اکبر، سکوت ها، اقرارها، سکوت او نشانه رضایت اوست.

به هر حال علی (علیه السلام) مهریه حضرت زهرا (سلام الله علیها) را که مبلغ 480 درهم بود و به قولی 400 درهم و یا همان مهرالسنه یعنی مبلغ 500 درهم بود؛ و از طریق فروش زره آن حضرت تامین گردید، به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) داد. آن حضرت یک سوم آن را داد تا به وسیله آن عطر تهیه کنند و بقیه را بدون آن که بشمارد به ابوبکر داد تا با آن لوازم زندگی برای حضرت زهرا (سلام الله علیها) تهیه کند. در مورد علت این امر پیامبر بارها به "سلمی" فرمود: «من فاطمه را به علی تزویج نکردم، بلکه خدا فاطمه را به علی تزویج نمود» و نیز در فضیلت علی (علیه السلام) فرمود: «لو لم یخلق علی (علیه السلام) ما کان لفاطمه کفو؛ اگر علی (علیه السّلام) خلق نمی‌شد، برای فاطمه همسری پیدا نمی‌شد.» و نیز فرمودند: «فاطمه جان؛ خداوند به رضای تو راضی و به خشم تو خشمگین می‌شود» و نیز "عایشه" از رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) نقل می‌کند که آن حضرت به فاطمه زهرا (سلام الله علیها) فرمودند: «ای فاطمه بشارت بر تو باد که همانا خداوند تو را بر همه زنان عالم و بر همه زنان اهل اسلام برگزیده است».

ازدواج پر برکت حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و حضرت علی (علیه السلام) طبق نقل مشهور در سال دوم هجرت در مدینه اتفاق افتاد. زندگی مشترک آن ها در سن 9 سالگی حضرت زهرا (سلام الله علیها) و در کمال صفا و محبت آغاز گردید؛ به طوری که علی (علیه السلام) می فرمود: «به خدا قسم تا فاطمه (سلام الله علیها) زنده بود او را به خشم نیاوردم و او نیز کاری نکرد که مرا به خشم آورد». ثمره این ازدواج مبارک، پنج فرزند به نام های حسن، حسین، زینب، ام کلثوم و محسن (که در جریان وقایع پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) سقط شد)، بود.

امام حسن و امام حسین (علیهما سلام) از امامان شیعیان هستند که در دامان چنین مادری تربیت یافته اند و 9 امام دیگر (به غیر از امام علی (علیه السلام) و امام حسن (علیه السلام) از ذریه امام حسین (علیه السلام) هستند و بدین ترتیب و از طریق حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) به رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) منتسب می‌گردند و از ذریه ایشان به شمار می‌روند. به خاطر منسوب بودن ائمه اطهار (به غیر از امیر المومنین (علیه السلام)) به آن حضرت، فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را "ام الائمه" (مادر امامان) گویند.

جایگاه علمی و فعالیت‌های اجتماعی حضرت زهرا (سلام الله علیها)

حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در نزد شیعیان اگر چه امام نیست، اما مقام و منزلت او نزد خداوند و در میان مسلمانان به خصوص شیعیان، نه تنها کمتر از سایر ائمه نیست، بلکه آن حضرت همتای امیر المومنین (علیه السلام) و دارای منزلتی عظیم‌تر از سایر ائمه طاهرین (علیهم السلام) است. اگر بخواهیم مقام علمی حضرت زهرا (سلام الله علیها) را درک کنیم و به گوشه ای از آن پی ببریم، شایسته است به گفتار او در خطبه فدکیه بنگریم؛ چه آنجا که استوارترین جملات را در توحید ذات اقدس ربوبی بر زبان جاری می‌کند، یا آن هنگام که معرفت و بینش خود را نسبت به رسول اکرم آشکار می‌سازد و یا در مجالی که در آن خطبه، امامت را شرح مختصری می دهد.

جای جای این خطبه و احتجاجات این بانوی بزرگوار به قرآن کریم و بیان علت تشریع احکام، خود سندی محکم بر اقیانوس بی‌کران علم اوست که متصل به مجرای وحی است.از دیگر شواهدی که به آن وسیله می‌توان گوشه‌ای از علو مقام حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را درک نمود، مراجعه زنان و یا حتی مردان مدینه در مسائل دینی و اعتقادی به آن بزرگوار است که در فرازهای گوناگون تاریخ نقل شده است. هم چنین استدلال های عمیق فقهی فاطمه (سلام الله علیها) در جریان فدک، به روشنی بر احاطه حضرت زهرا (سلام الله علیها) بر سراسر قرآن کریم و شرایع اسلامی دلالت می‌نماید.

علامه سید جعفر مرتضی عاملی درخصوص مرجعیت حضرت زهرا (سلام الله علیها) می‌نویسد:

«تاکیدهای مکرر و مداوم پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) در گفتار و رفتار، به علاوه مقام و موقعیت حضرت زهرا (سلام الله علیها) سبب شد تا ایشان مورد مراجعه مردم باشند و از درجه و موقعیت خاصی برخوردار گردند. چنانکه منزل ایشان پایگاه و پناهگاهی برای کسان زیادی بود که به آنجا رفت و آمد می‌کردند. علاوه بر زنان همسایه، دیگر بانوان مدینه نیز به آن حضرت مراجعه کرده و به منزلش رفت و آمد داشتند».

5. ازدواج و فرزندان آن حضرت

نقل شده است بسیاری از نامداران صحابه و مهاجرین از حضرت صدیقه (سلام الله علیها) خواستگاری کردند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به آنها می فرمود که اختیار فاطمه در دست خداست. تا سرانجام جبرئیل بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شد و گفت: "ای محمد! خدا بر تو سلام می‌رساند و می‌فرماید فاطمه را به عقد علی درآور، خداوند علی را برای فاطمه و فاطمه را برای علی پسندیده است".

در روایات متعددی نقل گشته است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر علی نبود، فاطمه همتایی نداشت. بدین ترتیب بود که مقدمات زفاف فراهم شد. حضرت فاطمه (علیها السلام) با مهری اندک (بر خلاف رسوم جاهلی که مهر بزرگان بسیار بود) به خانه امام علی (علیه السلام) قدم گذارد. (3)

ثمره این ازدواج مبارک، پنج فرزند به نام های حسن، حسین، زینب، ام کلثوم و محسن (که در جریان وقایع پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) سقط شد)، بود. امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) از امامان 12 گانه می‌باشند که در دامان چنین مادری تربیت یافته‌اند و 9 امام دیگر (به غیر از امام علی (علیه السلام) و امام حسن (علیه السلام)) از ذریه امام حسین (علیه السلام) می باشند و بدین ترتیب و از طریق فاطمه (علیها السلام) به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) منتسب می‌گردند و از ذریه ایشان به شمار می روند. (4) و به خاطر منسوب بودن ائمه طاهرین (به غیر از امیر مؤمنان (علیه السلام)) به آن حضرت، فاطمه (علیها السلام) را "ام الائمه" (مادر امامان) گویند.

زینب (سلام الله علیها) که بزرگترین دختر فاطمه (علیها السلام) به شمار می آید، بانویی عابد و پاکدامن و عالم بود. او پس از واقعه عاشورا، و در امتداد حرکت امام حسین (علیه السلام)، آن چنان قیام حسینی را نیکو تبیین نمود، که پایه های حکومت فاسق اموی به لرزه افتاد و صدای اعتراض مردم نسبت به ظلم و جور یزید بارها و بارها بلند شد. تا جایی که حرکت های گسترده ای بر ضد ظلم و ستم او سازمان گرفت. آنچه از جای جای تاریخ درباره عبادت زینب کبری (علیها السلام) بدست می‌آید، آنست که حتی در سخت ترین شرایط و طاقت فرسا ترین لحظات نیز راز و نیاز خویش با پروردگار خود را ترک ننمود و این عبادت و راز و نیاز او نیز ریشه در شناخت و معرفت او نسبت به ذات مقدس ربوبی داشت.

ام کلثوم نیز که در دامان چنین مادری پرورش یافته بود، بانویی جلیل القدر و خردمند و سخنور بود که او نیز پس از عاشورا به همراه زینب (سلام الله علیها) حضور داشت و نقشی عمده در آگاهی دادن به مردم ایفا نمود.

6. فاطمه (علیها السلام) در خانه

فاطمه (علیها السلام) با آن همه فضیلت، همسری نیکو برای امیر مؤمنان بود. تا جایی که روایت شده هنگامی که علی (علیه السلام) به فاطمه (علیها السلام) می نگریست، غم و اندوهش زدوده می‌شد. فاطمه (علیها السلام) هیچ گاه حتی اموری را که می پنداشت امام علی (علیه السلام) قادر به تدارک آنها نیست، از او طلب نمی نمود. اگر بخواهیم هر چه بهتر رابطه زناشویی آن دو نور آسمان فضیلت را بررسی نماییم، نیکوست از امام علی (علیه السلام) بشنویم؛ چه آن هنگام که در ذیل خطبه ای به فاطمه (علیها السلام) با عنوان بهترین بانوی جهانیان مباهات می‌نماید و او را از افتخارات خویش بر می شمرد و یا آن هنگام که می‌فرماید: "بخدا سوگند که او را به خشم در نیاوردم و تا هنگامی که زنده بود، او را وادار به کاری که خوشش نیاید ننمودم؛ او نیز مرا به خشم نیاورد و نافرمانی هم ننمود".

7. مقام حضرت زهرا (علیها السلام) و جایگاه علمی ایشان

فاطمه زهرا (علیها السلام) در نزد شیعیان اگر چه امام نیست، اما مقام و منزلت او در نزد خداوند و در بین مسلمانان به خصوص شیعیان، نه تنها کمتر از سایر ائمه نیست، بلکه آن حضرت همتای امیر المؤمنین و دارای منزلتی عظیم‌تر از سایر ائمه طاهرین (علیهم السلام) می‌باشد. اگر بخواهیم مقام علمی فاطمه (علیها السلام) را درک کنیم و به گوشه‌ای از آن پی ببریم:

• شایسته است به گفتار او در خطبه فدکیه بنگریم؛ چه آنجا که استوارترین جملات را در توحید ذات اقدس ربوبی بر زبان جاری می‌کند، یا آن هنگام که معرفت و بینش خود را نسبت به رسول اکرم آشکار می‌سازد و یا در مجالی که در آن خطبه، امامت را شرح مختصری می‌دهد. جای جای این خطبه و احتجاجات این بانوی بزرگوار به قرآن کریم و بیان علت تشریع احکام، خود سندی محکم بر اقیانوس بی کران علم اوست که متصل به مجرای وحی است (قسمتی از این خطبه در فراز آخر مقاله خواهد آمد).

• از دیگر شواهدی که به آن وسیله می توان گوشه ای از علو مقام فاطمه (علیها السلام) را درک نمود، مراجعه زنان و یا حتی مردان مدینه در مسائل دینی و اعتقادی به آن بزرگوار می‌باشد که در فراز های گوناگون تاریخ نقل شده است. هم چنین استدلال های عمیق فقهی فاطمه (علیها السلام) در جریان فدک (که مقداری از آن در ادامه ذکر خواهد گردید)، به روشنی بر احاطه فاطمه (علیها السلام) بر سراسر قرآن کریم و شرایع اسلامی دلالت می‌نماید.

8. مقام عصمت

در بیان عصمت فاطمه (علیها السلام) و مصونیت او نه تنها از گناه و لغزش، بلکه از سهو و خطا، استدلال به آیه تطهیر ما را بی نیاز می کند. ما در این قسمت جهت جلوگیری از طولانی شدن بحث، تنها اشاره می نماییم که عصمت فاطمه (علیها السلام) از لحاظ کیفیت و ادله اثبات همانند عصمت سایر ائمه و پیامبر است که در جای خود بحث خواهد شد.

9. بیان عظمت فاطمه از زبان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله)، بارها و بارها فاطمه (علیها السلام) را ستود و از او تجلیل نمود. در مواقع بسیاری می‌فرمود: "پدرش به فدایش باد" و گاه خم می شد و دست او را می بوسید. به هنگام سفر از آخرین کسی که خدا حافظی می نمود، فاطمه (علیها السلام) بود و به هنگام بازگشت به اولین محلی که وارد می شد، خانه او بود.

عامه محدثین و مسلمانان از هر مذهب و با هر عقیده‌ای، این کلام را نقل نموده‌اند که حضرت رسول می‌فرمود: "فاطمه پاره تن من است هر کس او را بیازارد مرا آزرده است." از طرفی دیگر، قرآن کریم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از هر سخنی که منشأ آن هوای نفسانی باشد، بدور دانسته و صراحتاً بیان می‌دارد که هر چه پیامبر می‌فرماید، سخن وحی است. پس می‌توان دریافت که این همه تجلیل و ستایش از فاطمه (علیها السلام)، علتی ماورای روابط عاطفی مابین پدر و فرزند دارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیز خود به این مطلب اشاره می فرمود. گاه در جواب خرده گیران، لب به سخن می گشود که خداوند مرا به این کار امر نموده و یا می فرمود: "من بوی بهشت را از او استشمام می‌کنم".

10. حضرت زهرا در زمان پیامبر اکرم

اشاره

در مکه:

زندگی حضرت فاطمه (سلام الله علیها) از آغاز کودکی آمیخته به سختی ها و رنج ها و مشکلات فراوان بود. هنوز بیش از دو سال از زندگی حضرت زهرا (سلام الله علیها) نگذشته بود که قریش در صدد کشتن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بر آمدند. و چون ابوطالب از این تصمیم مطلع گشت از بنی عبدالمطلب خواست تا داخل شعب ابو طالب شده و از جان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دفاع کنند. آنان به جز ابو لهب و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب به شعب رفتند. قریش نیز در واکنش به این حرکت، پیوندهای اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و ... را با آنان قطع کرد. این محاصره سه سال به طول انجامید. مطابق با گزارش های تاریخی کسانی که درون شعب بوده‌اند، وضعیت سختی داشتند آنها قادر به برطرف کردن مایحتاج خود نبوده و حتی قریش راه ورود طعام و آب را بر روی آنان بسته بودند.

در سال دهم بعثت پس از آنکه بنی هاشم از شعب ابی طالب بیرون آمدند و وضعیت آنها رو به بهبودی می رفت، حضرت ابوطالب (علیه السلام) از دنیا رفت و به فاصله چند روز پس از آن در حالی حضرت فاطمه سلام الله علیها بیش از پنج سال نداشتند، مادرش حضرت خدیجه (سلام الله علیها)، از دنیا رفت. در روایتی آمده است، پیش از خاکسپاری، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به قبر ایشان فرود آمدند در حالی که «فاطمه» دامان پدرش، پیامبر را گرفته بود و دور پدر می گشت و می پرسید: پدر جان! مادرم کجاست؟ و پیامبر پرسش او را بی پاسخ می گذاشت. او به سوی دیگران می رفت و از آنان سراغ مادر پرمهر خویش را می گرفت که در این هنگام «جبرئیل» فرود آمد و به پیامبر خبر داد که: «پروردگارت به شما فرمان می دهد که سلام ما را به «فاطمه» -

برسان و به او بگو: مادرش «خدیجه» اینک در بهشت زیبا و پرطراوت خداست... و او در کنار «آسیه» و «مریم» دختر «عمران» و مادر «مسیح» است. پیامبر، «فاطمه» را در آغوش گرفت و مورد محبت قرار داد و پیام خدا را به او رسانید.

پس از وفات حضرت خدیجه سلام الله علیها، سال های حضور پیامبر در مکه مملوّ از آزارها و اهانت ها و تلاش های مستمر دشمنان برای محو اسلام و مسلمین بود. گاه دشمنان سنگدل، خاک یا خاکستر بر سر پیامبر (صلی الله علیه وآله) می پاشیدند، هنگامی که پیامبر به خانه می آمد، فاطمه (علیها السلام) خاک و خاکستر را از سر و صورت پدر پاک می کرد، در حالی که اشک در چشمانش حلقه زده بود، پیامبر می فرمود: «دخترم! غمگین مباش و اشک مریز که خداوند حافظ و نگهبان پدر توست».

در روایت آمده است دشمنان در حِجْر اسماعیل اجتماع داشتند و به بت ها سوگند خوردند که هر کجا «محمّد» را پیدا کنند، او را به قتل برسانند. فاطمه (علیها السلام) این خبر را شنید و به اطلاع پدر رسانید تا مراقبت بیشتری از خود کند.

در صحیح بخاری آمده است: ابوجهل مشتی از اراذل مکه را تحریک کرد که به هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه وآله) در مسجدالحرام به سجده رفته بود، شکمبه گوسفندی را بیاورند و بر سر حضرت بیفکنند، هنگامی که این عمل انجام شد ابوجهل و اطرافیانش صدا به خنده بلند کردند و پیامبر را به باد مسخره گرفتند. بعضی از یاران، منظره را دیدند اما دشمن بی رحم چنان آماده بود که توانایی بر دفاع نداشتند. این خبر به گوش دختر کوچکش فاطمه (علیها السلام) رسید، به سرعت به مسجدالحرام آمد و با شجاعت مخصوص خودش ابوجهل و یارانش را با شمشیر زبان مجازات کرد، و به آنها نفرین فرمود.

هجرت به مدینه

پس از رحلت ابوطالب و عدم حمایت بنی هاشم از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مکه دیگر جای امنی برای ایشان نبود و هر لحظه امکان قتل ایشان وجود داشت. پس از آنکه عده ای از مردم یثرب مسلمان شدند و دو بار در عقبه وفاداری خود را به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) اعلام کردند، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تصمیم به هجرت به مدینه گرفتند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شبی که به لیلة المبیت معروف است و در آن شب قریشیان تصمیم به قتل ایشان گرفته بودند، با فداکاری امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) راهی مدینه شدند.

در آن شب پیامبر (صلی الله علیه و آله)، على (علیه السلام) را فرمود که صبح و شام بر دامنه کوه فریاد زند: هر که نزد محمّد امانتى دارد بیاید تا امانتش را به او پس دهیم. سپس به او فرمود: على؛ از این پس ناپسندى از قریش نخواهى دید تا به من بپیوندى. پس امانت مرا در حضور مردم و آشکارا ادا کن. من فاطمه دخترم را به تو مى سپارم و هر دوى شما را به خداوند؛ او شما را حفظ کند.

پس از ورود رسول الله به قباء، آن حضرت در منزل عمرو ابن عوف ساکن شدند و زمانی که ابوبکر پیشنهاد رفتن به مدینه را داد، آن حضرت نپذیرفتند و فرمودند: «من داخل مدینه نمی شوم تا اینکه پسر برادرم (یعنی علی علیه السلام) و دخترم فاطمه نزد من بیایند». وقتی شب شد ابوبکر از رسول الله (صلی الله علیه و آله) جدا شده و داخل مدینه شد، اما پیامبر در قباء باقی ماند و نامه ای برای علی (علیه السلام) نوشت و در آن از او خواست تا به ایشان بپیوندد. وقتی نامه به امیرالمومنین (علیه السلام) رسید حضرت به همراه حضرت فاطمه و مادرش فاطمه بنت اسد و فاطمه دختر زبیر بن عبدالمطلب و به راه افتاد و به دنبال آنها ایمن فرزند ام ایمن (غلام رسول خدا) و ابو واقد فرستاده رسول خدا نیز آمده و به آنها ملحق شدند. وقتی قریشیان مطلع شدند، عده ای را به دنبال آن حضرت و همراهان فرستادند و قصد وادار نمودن امام علی علیه السلام برای بازگرداندن کاروان به مکه را نمودند که با دفاع قهرمانانه ی آن حضرت، خوار و حقیر به مکه بازگشتند. و حضرت علی علیه السلام به همراه همسفرانش راه مدینه را پیش گرفتند و پس از مدتی به ضجنان رسیدند؛ شب را در آنجا مانده و در طول شب به عبادت خداوند مشغول بودند، در حال ایستاده یا نشسته و حتی در حالی که به پهلو دراز کشیده بودند. صبح هنگام مجددا راه مدینه را پیش گرفته و به هر منزلگاهی می رسیدند به همین وضعیت به عبادت می پرداختند. در روایت ابو عبیده از پدرش و ابن ابی رافع آمده است که: در شأن آنها قبل از رسیدنشان به پیامبر این آیات نازل گردید: «الَّذِینَ یذْکرُونَ اللَّهَ قِیامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَیتَفَکرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا ...» «آنهائی که در هر حال، ایستاده و نشسته و در حال خفتن، خدا را یاد کنند و دائم در خلقت آسمانها و زمین فکر کرده، پروردگارا تو این را بیهوده نیافریده ای ...».(آل عمران، 191) تا آنجا که می فرماید: «فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لا أُضِیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکمْ مِنْ ذَکرٍ أَوْ أُنْثى» که «ذکر» علی علیه السلام و «انثی» فاطمه سلام الله علیهاست و «بعضکم من بعض» اشاره دارد به اینکه علی از فاطمه است.

علماى شیعه در تعیین سن حضرت فاطمه علیها السلام به هنگام ازدواج از چهارده سال بیشتر نگفته اند [31]. اکثر عالمان شیعه معتقدند که، سن حضرت در زمان ازدواج، 9 یا 10 یا حداکثر 11 سال بوده است [32].

آن حضرت به ازدواج امام علی علیه السلام در آمد که مطابق با برخی منابع در آن زمان 21 سال داشتند [33]. پیش از حضرت علی علیه السلام افرادی مانند ابوبکر و عمر آمادگی خود را برای ازدواج با دختر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اعلام کرده بودند و هر دو از پیامبر یک پاسخ شنیده بودند و آن این که درباره ازدواج زهرا منتظر وحی الهی است [34].

مطابق با روایات وقتی حضرت علی علیه السلام به خواستگاری فاطمه سلام الله علیها رفت، پیامبر به نزد فاطمه رفت و فرمود: «على بن ابى طالب، کسى است که خویشاوندى و فضیلت و اسلامش را مى شناسى و من از خدا خواسته‌ام که تو را به ازدواج بهترینِ آفریدگانش و محبوب ترینِ آنان در نزدش درآورد و على از تو خواستگارى کرده است. چه نظرى دارى؟».

فاطمه علیها السلام ساکت ماند و صورتش را بر نگردانْد و پیامبر خدا، کراهتى در چهره اش ندید. پس برخاست، در حالى که مى گفت: «اللّه اکبر! سکوت او [نشانه] رضایت اوست».

پس جبرئیل علیه السلام نزدش آمد و گفت: اى محمّد! او را به ازدواج على بن ابى طالب درآور که خداوند، این دو را براى هم پسندیده است [35].

از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است که خطاب به على علیه السلام فرمود: «لولاک یا عَلَى لِمَا کان لفاطمه کفو عَلَى وَجْهِ الارض» [36]. «یا على اگر تو نبودى، فاطمه را بر روى زمین کفوی نبود».

علامه حسن زاده آملی در شرح این روایت گفته اند: نکاح بر کفائت است -که باید مرد و زن کفو هم باشند- و مرد غیر معصوم را بر زنى که صاحب عصمت است راهى نیست [37]. برای تفصیل رجوع شود به: «ازدواج حضرت علی (علیه السلام) و حضرت فاطمه (سلام الله علیها).

11. زندگی حضرت زهرا و امیرالمؤمنین

اشاره

حضرت زهرا سلام الله علیها و امام علی علیه السلام زوجی هستند که هر دو معصوم و از خطا و اشتباه مبرا هستند. لذا زندگی ایشان زندگی کامل، سرتاسر طهارت و از هر نقص و اشتباهی بدور است. از روایات اندکی که در این مورد به دست رسیده است بر می آید که رفتار آنها با یکدیگر و با فرزندانشان به بهترین وجه و سرشار از عشق و علاقه بوده است. و آن دو همه امور خویش را بر اساس دستورات پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) تنظیم می‌نمودند.

رضایتمندی از یکدیگر:

امیرالمؤمنین علیه السلام در وصف زندگی شان با حضرت فاطمه سلام الله علیها می فرمایند: به خدای سوگند که در همه ی عمر زندگی مشترک، هرگز به فاطمه خشم نگرفته و هرگز او را به کاری وادار نساختم... . و او نیز به من هرگز خشم نگرفت و در هیچ کاری مرا نافرمانی نکرد. او به گونه ای بود که هرگاه به او می نگریستم غمها و اندوه هایم زدوده می‌شد [38].

تقسیم کارها:

حضرت على (علیه السلام) و فاطمه (سلام الله علیها) خدمت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) آمدند و تقاضا کردند که خدمات خانه و زندگى را براى هریک مقرر فرماید. رسول اکرم (صلى الله علیه و آله) فاطمه (سلام الله علیها) را به خدمات درون خانه گماشت و بیرون خانه را به على (علیه السلام) واگذاشت.

حضرت فاطمه (سلام الله علیها) فرمود: فقط خدا مى‌داند که من چه قدر مسرورم از این که رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم) مرا ماءمور به امورى نساخت که فقط از عهده مردان برمى آید (کنایه از این که زنان توانایى حمل بار گران زندگى را ندارند) [39]. البته در موارد متعددی نیز ذکر شده است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در کارهای خانه به همسرشان کمک می‌کنند [40].

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: حضرت امیر علیه السلام هیزم می آورد، آب می آورد، جاروب می کرد و فاطمه زهراء علیها السلام آسیاب می‌کرد، خمیر می کرد، نان می پخت [41].

تحمل سختی های زندگی:

از روایات و گزارش های تاریخی مشخص می گردد که زندگی این زوح با سختی و البته صبر ایشان در برابر این سختی ها همراه بوده است.

فرزندان

بی شک هیج زندگی در عالم، ثمره اش پربارتر و گرانبهاتر از زندگی این دو بزرگوار نیست. ثمره این زندگی درخت امامت است. امیرالمؤمنین و حضرت زهرا (سلام الله علیها) صاحب سه پسر و دو دختر شدند. فرزندان این دو بزرگوار عبارتند از:

حضرت فاطمه پس از پیامبر

جریان غصب خلافت

گرچه پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) قبل از وفات خویش در جایگاه های مختلفی از جمله غدیر خم، حضرت علی علیه السلام را به جانشینی خویش تعیین نموده بودند، اما پس از انتشار خبر رحلت پیامبر (صلى الله علیه وآله)، در حالى که على (علیه السلام) و برخى اصحاب در تدارک غسل و تدفین پیامبر بودند، جمعى از انصار در سقیفه بنى ساعده، جمع شده و بر آن بودند تا سعد بن عباده، شیخى از بزرگان خزرج را به جانشینى رسول خدا نصب کنند. ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح با شنیدن این خبر، بى درنگ و شتابان روانه سقیفه شدند. و پس از رد و بدل شدن سخنانی بین افراد حاضر از قبیله های اوس و خزرج که در این جریان مقابل یکدیگر قرار گرفته بودند و عده اندک مهاجرین حاضر در جلسه که مدعی بودند طبق سخن پیامبر ائمه باید از قریش باشند، در نهایت ابوبکر، عمر و ابو عبیده توانستند به کمک فضای مخالفت پیش آمده بین اوس و خزرج توانستند برای ابوبکر به عنوان خلیفه مسلمین - علی رغم تعیین علی علیه السلام توسط پیامبر- از جمع حاضر در سقیفه بیعت بگیرند.

این امر با اعتراضات اهل بیت و اصحاب ایشان مواجه شد. در روایات آمده است که امام علی علیه السلام به همراه حضرت زهرا (علیهما السلام) و حسنین (علیهما السلام) در هنگام شب برای اتمام حجت با اصحاب به درب خانه های آنان می رفت و واقعه غدیر و سخنان پیامبر در حق خود، آنان را به دفاع از حق خویش فرا می خواند [42].

هم چنین آمده است که عده ای از اصحاب ضمن سر باز زدن از بیعت، در خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) به نشانه اعتراض تحصن کردند. خلیفه اول و دوم خبر یافتند که گروهى از مهاجرین و انصار با على بن ابیطالب در خانه فاطمه دختر رسول خدا جمع شده‌اند، پس با گروهى آمدند و به خانه هجوم آوردند.

طبری گوید: پس زبیر (پسر عمه امام علی)، با شمشیر کشیده، به مقابله او شتافت، ولی پایش لغزید و شمشیر از دستش بر زمین افتاد. پس مهاجمان حمله بردند و او را دستگیر کردند. نص طبری در این مورد این چنین است: بایعَ النّاسُ و استَشْبَتُوا لِلْبَیعه و -

تَخَلَّفَ عَلِیَّ و الزُّبَیرُ وَ اخْتَرطَ الزُّبَیرُ سَیفَه وَ قالَ لا اَعمَدُهُ حَتّی یبایعَ عَلیّ. فَبَلَغَ ذلِک اَبابکرِ وَ عُمَرَ. فقالَ عُمَرُ: خُذُوا سَیفَ الزُّبَیرِ فَاضْرِبوا بِهِ الحَجَر [43].

عمر به همراه دیگر مهاجمان با خشونت وارد خانه شدند. در این میان، حضرت فاطمه (سلام الله علیها) مهاجمان را تهدید کرد که اگر از خانه بیرون نروند به خدا شکایت خواهد کرد [44]. از این رو مهاجمان خانه را ترک کردند و به جز علی و بنی هاشم همه تحصن کنندگان را به مسجد بردند تا با ابوبکر بیعت کنند [45].

غصب فدک

پس از ماجرای سقیفه و غصب خلافت، از نخستین اقدام های خلیفه این بود که فدک را از تصرف زهرا علیهاالسلام و امیرالمؤمینین علیه السلام خارج کند. از این رو ابوبکر دستور داد تا عوامل و کارگران آن حضرت را از فدک اخراج کردند و آن را به بیت‌المال ملحق نمودند [46]. وی برای توجیه کار خود به روایتی دست یازید که جز او هیچ یک از صحابه و روات آن را نقل نکرده‌اند.

در صحیح بخاری آمده است که ابوبکر در پاسخ حضرت زهرا (سلام الله علیها)، که به اقدام وی اعتراض نمود، چنین گفت: «إنّ رسول اللّه قال: لانورث ما ترکناه صدقة؛ ما ارث نمی گذاریم، هرچه از ما بماند صدقه است [47]».

پس از غصب فدک، حضرت زهرا (سلام الله علیها) با گروهى از زنان نزد ابوبکر آمد و فرمود: آیا مى خواهى زمینى را که پدرم پیغمبر خدا به من عطا فرموده بگیرى؟! ابو بکر دوات خواست تا بنویسد که فدک مال فاطمه باشد. عمر وارد شد و به او گفت: اى خلیفه پیامبر خدا! مبادا سند فدک را براى زهرا بنویسى مگر اینکه براى ادّعاى خود شاهد بیاورد.

حضرت فاطمه علیها السّلام فرمود: على و امّ ایمن براى مدّعاى من شهادت مى دهند. عمر گفت: شهادت زن عجمى که فصاحت ندارد قبول نیست. على هم روى خمیر خود آتش مى کشد. حضرت فاطمه با حالتى خشمناک بازگشت [48].

پس از آنکه حضرت زهرا (سلام الله علیها) موفق نشدند تا فدک را با سند و شاهد از خلیفه پس بگیرند، ایشان سرپوش بر سر افکند و خود را در چادرى پیچیده با گروهى از زنان به جانب مسجد به راه افتاد. حضرت خود را سخت مستور داشته بود و هم چون پیامبر خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم بدون هیچ کاستى قدم بر مى داشت، تا اینکه بر ابو بکر وارد شد. ابوبکر در مسجد نشسته بود و گروهى از مهاجرین و انصار بر گردش جمع شده بودند. براى دور ماندن حضرت از نگاه نا محرمان، پرده اى در مسجد آویخته شد و فاطمه علیها السّلام در پس آن قرار گرفتند و خطبه فدکیه را در مسجد رسول خدا ایراد کردند.

هجوم به خانه حضرت زهرا

مطابق با آنچه به تفصیل در منابع شیعه نقل شده، دستگاه خلافت پس از بیعت گرفتن از مردم به انحاء گوناگون، متوجه امام علی علیه السلام شد تا به هر نحوی از آن حضرت بیعت بگیرند. عمر و عده ای دیگر از طرف خلیفه مامور شدند که به درب خانه امام علی علیه السلام رفته و ایشان را - که خلافت را مطابق تعیین خدا و ابلاغ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حق خود می دانست و از بیعت با ابوبکر سر باز می زد - برای بیعت به مسجد ببرند. آنها به زور وارد خانه فاطمه سلام الله علیها شده و آن حضرت را مضروب نموده، علی علیه السلام را با خشونت به سمت مسجد برای بیعت کشیدند.

فیض کاشانی در نوادر الاخبار کیفیت این واقعه را به نقل از منابع "التهاب نیران الأحزان" چنین می آورد: عمر گروهی را جمع کرد و با آنان به منزل امیر المومنین علیه السلام آمد. آنها به پشت در آمدند و در بسته بود، پس فریاد زدند ای علی خارج شو! خلیفه رسول خدا تو را می خواند، چون درب خانه به روی آنها باز نشد هیزم آوردند و آن را پشت در خانه ریختند و آتش آوردند تا آن را روشن کنند. در این هنگام عمر فریاد زد: به خدا قسم اگر در را باز نکنید آن را آتش می زنم. حضرت زهرا علیها السلام چون فهمید آنها منزلش را آتش می زنند برخواست و در را باز کرد. پس آن در را کنار زدند قبل از آنکه آن حضرت خود را از آنان بپوشاند. پس فاطمه پشت درب پنهان شد، سپس عمر در را به شدت کنار زد تا به حدی که او را بین درب و دیوار فشرد.

سپس آنها به سمت امیر المومنین علیه السلام هجوم آوردند و بر علیه او با هم یکدست شدند تا اینکه او را از خانه اش بیرون کشیدند، در حالی که لباسش را به سرش کشیده بودند او را به مسجد کشیدند. پس فاطمه بین آنها و شوهرش حائل شد و گفت: به خدا قسم نمی گذارم پسر عمویم را ظالمانه بکشید و ببرید وای بر شما چه زود بر خدا و رسولش در مورد ما اهل بیت خیانت کردید، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله شما را به پیروی از ما و دوستی ما و و تمسک به ما فراخوانده بود. و خداوند تعالی فرمود: «قُلْ لَا أَسْأَلُکمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی؛ بگو من مزدی از شما طلب نمی کنم مگر دوستی نزدیکانم».

راوی گوید: پس اکثر آن گروه علی علیه السلام را به خاطر فاطمه سلام الله علیها رها کردند. پس عمر به قنفذ بن عمر امر نمود که او را به تازیانه بزند. پس قنفذ با تازیانه بر پشت او و بر پهلو هایش زد تا اینکه او را بی رمق نمود و آثار آن تازیانه ها بر جسم شریفش بر جای ماند و آن زدن، قویترین سبب در سقط جنین بود، جنینی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) او را محسن نامگذاری نموده بود... [49].

منابع اهل سنت برخی از نقل این واقعه سرباز زده یا آن را انکار نموده اند. اما تعداد زیادی از آنها مواردی را گزارش داده اند که نشان از هتک حرمت خانه حضرت زهرا یا فراهم نمودن مقدمات آتش زدن خانه دارد. گرچه به تفصیل واقعه نپرداخته اند. موارد زیر نمونه هایی از این دست است:

احمد بن یحیی جابر بغدادی بلاذری (متوفای 270)، این رویداد تاریخی را در کتاب «انساب الاشراف» به این نحو نقل می کند: ابوبکر به دنبال علی علیه السلام فرستاد تا بیعت کند، ولی علی از بیعت امتناع ورزید. سپس عمر همراه با فتیله (آتشزا) حرکت کرد، و با فاطمه در مقابل باب خانه روبرو شد، فاطمه گفت: ای فرزند خطاب، می بینم در صدد سوزاندن خانه من هستی؟! عمر گفت: بلی، این کار کمک به چیزی است که پدرت برای آن مبعوث شده است!! [50].

ابن قتیبه دینوری (212-276) در کتاب «الإمامة و السیاسة» چنین می نویسد: ابوبکر از کسانی که از بیعت با او سر برتافتند و در خانه علی گرد آمده بودند، سراغ گرفت و عمر را به دنبال آنان فرستاد، او به در خانه علی (علیه السلام) آمد و همگان را صدا زد که بیرون بیایند و آنان از خروج از خانه امتناع ورزیدند. در این موقع عمر هیزم طلبید و گفت: به خدایی که جان عمر در دست اوست بیرون بیایید یا خانه را بر سرتان آتش می زنم. مردی به عمر گفت: ای اباحفصدر این خانه، فاطمه، دختر پیامبر است، گفت: باشد!! [51].

برخی دیگر از منابعی که به این موضوع اشاره دارند عبارتند از:

تاریخ طبری، محمد بن جریر طبری، چاپ بیروت، ج2 ، ص 443.

مصنف ابن ابی شیبه، ج 8، ص 572.

عقد الفرید، ابن عبد ربه، چاپ مکتبة هلال، ج 4، ص 93.

فرائد السمطین، ابراهیم بن محمد جوینی، طبع بیروت، ج 2، ص 34، 35.

تعدادی از منابع اهل سنت نیز به نقل مطالبی پرداخته‌اند که نشان از وقوع این واقعه دارد. یا به بخش هایی از آن تصریح می نماید. به عنوان نمونه این روایت از ابوبکر در منابعی چند یافت می شود: ابوبکر درحال احتضار چنین گفت: سه چیز انجام دادم که ای کاش انجام نمی‌دادم، یکی از آن سه چیز: آرزو می کردم که ای کاش هتک حرمت خانه زهرا را نمی‌کردم [52].

ابراهیم بن سیار نظام معتزلی (160-231) در کتاب «الوافی بالوفیات» می گوید: عمر در روز اخذ بیعت برای ابی بکر، بر شکم فاطمه زد، او فرزندی که در رحم داشت و نام او را محسن نهاده بودند، سقط کرد [53].

ذهبی در کتاب «میزان الاعتدال» در شرح حال ابن أبی دارم می نویسد: «احمد بن محمّد» معروف به «ابن ابی دارم»، محدث کوفی (م، 357 ق)، -کسی که محمّد بن أحمد بن حماد کوفی درباره او می گوید: «کان مستقیم الأمر عامة دهره»: او در سراسر عمر خود پوینده راه راست بود- نقل می کند که در محضر او این خبر خوانده شد: عمر لگدی بر فاطمه زد و او فرزندی که در رحم به نام محسن داشت سقط کرد [54].

عیادت ابوبکر و عمر از حضرت زهرا

مطابق با آنچه در روایات آمده است ابوبکر به همراه عمر بن خطاب پس از واقعه هجوم و در حالی که حضرت زهرا در بستر بیماری بودند به عیادت آن حضرت آمدند و به ایشان سلام کردند، ولى آن حضرت روى خود را برگردانید و پاسخ آن‌ها را نداد. ابوبکر گفت: اى دختر پیامبر! ما آمده‌ایم تا رضایت شما را بدست آوریم از شما خواهش می کنیم که ما را ببخشید و از آن چه بر شما رسیده از ما درگذرید! زهرا سلام الله علیها فرمود: «شما اول جواب مرا بدهید، آیا از پیامبر شنیدید که درباره من فرمود: فاطمه پاره تن من است و من از او هستم. هر که او را بیازارد مرا آزرده و هر که مرا بیازارد خدا را آزرده است. هر که پس از مرگم فاطمه را بیازارد، مانند آن است که در زمان حیاتم مرا آزرده است».

آن دو گفتند: آرى شنیدیم، آن گاه فاطمه فرمود: «پروردگارا! شاهد باش این دو نفر مرا آزردند! با شما سخن نمی گویم تا پروردگارم را ملاقات کنم و از شما شکایت نمایم» [55]. برای تفصیل رجوع شود به عیادت خلفا از حضرت زهرا (سلام الله علیها).

12. آیات نازل شده در شأن حضرت زهرا (سلام الله علیها)

آیه مباهله

واقعه مباهله واقعه ای مربوط به سال نهم یا دهم هجری است. وقتى مسیحیان نجران از روى لجاجت و عناد سخن پیامبر را درباره یگانگى آفریدگار و شخصیت حضرت عیسی علیه‌السلام نپذیرفتند، آیه نازل شد که: «فَمَنْ حَاجَّک فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْکاذِبِینَ». (سوره آل عمران، آیه 61) پس هرکس با تو درباره عیسی در مقام مجادله برآید بعد از آنکه به احوال او آگاهی یافتی، بگو: بیایید ما و شما فرزندان و -

زنان و کسانی را که به منزله خودمان هستند بخوانیم، سپس به مباهله برخیزیم (در حق یکدیگر نفرین کنیم) تا دروغگویان (و کافران) را به لعن و عذاب خدا گرفتار سازیم.

پیامبر صلی الله علیه و آله در موعد مقرر به همراه خویش امام حسن و امام حسین علیهما السلام، حضرت فاطمه سلام الله علیها و دامادش حضرت علی علیه السلام را آورد [57].

علامه طباطبائی در مورد آیه مباهله می گوید: رسول خدا در مقام امتثال این فرمان از «انفسنا» به غیر از علی و از «نسائنا» بجز فاطمه سلام الله علیها و از «ابنائنا» بجز حسنین علیهم السلام را نیاورد. معلوم می‌شود برای کلمه اول به جز علی علیه السلام و برای کلمه دوم به جز فاطمه سلام الله علیها و از سوم بجز حسنین علیهم السلام مصداق نیافت و کانه منظور از «ابناء» و «نساء» و «انفس» همان اهل بیت رسول خدا بوده، هم چنان که در بعضی روایات به این معنا تصریح شده، بعد از آن که رسول خدا نام بردگان را با خود آورد عرضه داشت: «بارالها اینان‌اند اهل بیت من»، چون این عبارت می فهماند پروردگارا من به‌جز اینان کسی را نیافتم تا برای مباهله دعوت کنم [58].

این مطلب را نقلی از روایت مباهله که زمخشری از علمای اهل سنت در تفسیر کشاف از عایشه نقل می کند تایید می نماید: حضرت رسول (صلی الله علیه وآله وسلم) در روز مباهله بیرون آمد و عبایی از موی سیاه پوشیده بود، چون امام حسن رسید، او را در ذیل عبای خود جای داد، سپس امام حسین رسید، او را نیز در ذیل عبای خود جای داد، و پس از آن، فاطمه و سپس علی؛ آن گاه گفت: «...إِنَّمَا یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکمْ تَطْهِیرًا...» (سوره احزاب/ آیه 33) (ترجمه: جز این نیست که خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند) [59].

برای تفصیل رجوع شود به مقاله «مباهله».

آیه تطهیر

منظور از آیه تطهیر بخش دوم آیه 33 سوره احزاب/ 33 است که می فرماید: «...انَّمَا یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنکمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَکمْ تَطْهِیرًا».

این آیه بیان می کند که اراده خداوند بر این امر تعلق گرفته است که اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله از هر رجس و پلیدی پاک باشند. تعبیر «یُطهِّرکم» در پى «لِیُذهِبَ عَنکم الرِّجسَ» تأکیدى بر طهارت و پاکیزگى به دنبال دور شدن پلیدى‌ها است و -

«تَطهِیرًا» که مفعول مطلق است نیز تأکیدى دیگر براى طهارت به شمار مى‌رود. «الرِجسَ» که با الف و لام جنس است، هر گونه پلیدى فکرى و عملى اعم از شرک، کفر، نفاق و جهل و گناه را دربر مى‌گیرد [60]. مطابق با روایاتی که در منابع شیعه [61] و برخی از منابع اهل سنت [62] آمده است، منظوراز اهل البیت علیهم السلام؛ خمسه طیبه یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله، على، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام هستند.

آیه مودت

آیه مودت بخشی از آیه 23 سوره شوری است که می فرماید: «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی...».

سعید بن جبیر از ابن عباس نقل کند وقتى که این آیه نازل شد. گفتند: یا رسول اللّه اقربا و خویشاوندان شما چه کسانى هستند که مودت و دوستى آن ها بر ما واجب گردیده است؟ فرمود: على و فاطمه و حسن و حسین [63].

برای تفصیل رجوع شود به «آیه 23 سوره شوری».

سوره کوثر

مطابق با نقل ابن عباس، شأن نزول سوره کوثر آنست که عاص بن وائل پیامبر را نزد درب مسجد الحرام ملاقات نمود و با او گفتگو نمود. گروهى از بزرگان قریش در مسجد الحرام نشسته بودند، هنگام که عاص بن وائل وارد بر افراد قریش شد، در مسجد از او سؤال نمودند که با چه شخصى گفتگو و صحبت مى نمودى؟ عاص پاسخ داد: با ابتر سخن می گفتم. و این سخن را بدین علت گفت که در همان ایام فرزند پیامبر از خدیجه بنام عبداللّه وفات نموده بود و کسی که پسر نداشت را ابتر و مبتور مى نامیدند (یعنی کسی که از او نسلی باقی نمی ماند) [64].

این سوره کوتاهترین سوره قرآن است و متن آن چنین است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ (1) إِنَّا أَعْطَینَاک الْکوْثَرَ (2) فَصَلِّ لِرَبِّک وَانْحَرْ (3) إِنَّ شانِئَک هُوَ الْأَبْتَرُ(4)» اى پیامبر، ما به تو خیر و برکت فراوان (فاطمه) عطا کردیم، کنون در برابر این نعمت بزرگ، براى پروردگارت نماز بخوان و قربانى کن، مسلّما دشمن تو که مى گوید صاحب فرزندى نخواهى شد و بلا عقب خواهى ماند، خود او ابتر و بلا عقب است.

مفسران گویند: ظاهر آنست که بمناسبت شأن نزول سوره، مراد از کوثر، کثرت نسل باشد و منظور از آن فاطمه زهرا سلام اللّه علیها است که چهار فرزند مانند حسن و حسین علیهما السّلام و دو دختر داشت و از آنان نیز فرزندانى بسیار بوجود آمدند [65].

سوره انسان

در شأن نزول مشهور سوره انسان از ابن‌عباس آمده است: حسن و حسین علیهما السلام بیمار شدند. پیامبر صلى الله علیه و آله به همراه جمعى اصحاب به عیادت آنان آمدند و به على علیه السلام پیشنهاد کردند تا براى شفاى فرزندان خود نذر کند. على علیه السلام و فاطمه علیها السلام و کنیزشان (فضه) نذر کردند که اگر آن ها شفا یابند سه روز روزه بگیرند. حسنین علیهما السلام از بیمارى شفا یافتند (و آنان روزه گرفتند در حالى که) چیزى در خانه آنان نبود. على علیه السلام از شمعون خیبرى سه صاع جو به قرض گرفت.

فاطمه علیها السلام یک صاع آن را آرد کرد و 5 قرص نان پخت. هنگام افطار سائلى بر در خانه آمد و گفت: سلام بر شما اى خاندان محمد صلى الله علیه و آله! بى‌توانى مسلمان هستم، غذایى به من دهید، خداوند به شما از غذاهاى بهشتى عطا کند. آنان مسکین را بر خود مقدم داشتند و در آن شب جز آب ننوشیدند. روز دوم را هم چنان روزه گرفتند و به هنگام افطار یتیمى بر در خانه آمد و غذاى خود را به وى دادند. در سومین روز نیز به هنگام افطار اسیرى بر در خانه آمد و آنان سهم غذاى خود را به او بخشیدند.

صبح هنگام امام على علیه السلام دست حسنین علیهما السلام را گرفته به نزد پیامبر آورد. پیامبر صلى الله علیه و آله آن ها را مشاهده کرد که از شدت گرسنگى مى لرزیدند. فرمود: مشاهده چنین حالى در شما براى من بسیار دشوار است، سپس برخاست و به همراهى آنان وارد خانه فاطمه علیها السلام شد و دخترش را دید که در محراب ایستاده در حالى که از شدت گرسنگى شکم او به پشت چسبیده و چشم هایش به گودى نشسته است. پیامبر صلى الله علیه و آله ناراحت شد. در همین هنگام جبرئیل فرود آمد و گفت: اى محمد این سوره را بگیر. خداوند با چنین خاندانى به تو تهنیت مى‌گوید، آنگاه سوره هل اتى (انسان) را بر او خواند [66]. برای تفصیل رجوع شود به «شأن نزول سوره انسان».

13. فضایل حضرت فاطمه

برخی از فضایل و مناقب حضرت فاطمه علیها السلام طبق روایات چنین است:

14. شهادت حضرت فاطمه

حضرت فاطمه سلام الله علیها بر اثر ضربه وارده به آن حضرت در هجوم به خانه شان، پس از چند روز از این واقعه، به شهادت رسیدند. درباره روز شهادت حضرت زهرا (سلام الله علیها) در میان کتاب های تاریخی چند نظر وجود دارد. بعضی از مورخین این زمان را چهل روز و کسانی این مدت را شش ماه بعد از وفات پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) ذکر کرده‌اند. هم چنین در روایاتی که از ائمه (علیهم السلام) به ما رسیده است دو تاریخ ذکر شده است که بسیاری از علمای شیعه تاریخ 95 روز بعد از رحلت پیامبر را معتبر تر می دانند. مطابق با این نقل شهادت آن حضرت در 3 جمادی الاخر سال 11 هجری رخ داد [56].

در مورد تاریخ شهادت حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) چند روایت وجود دارد که بنا بر روایتی 75 روز پس از رحلت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) در 13 جمادی الاولی (که نظر اهل سنت نیز بر همین تاریخ است) و به روایت مشهورتری 95 روز پس از رحلت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) مطابق با روز سه شنبه سوم جمادی الثانی در سال یازدهم هجری - در حالی که 18 سال بیشتر از عمر مبارکشان نمی گذشت- است.

در «کشف الغمه» و غیر آن روایت کرده‌اند که، چون وفات حضرت زهرا (سلام الله علیها) نزدیک شد، اسماء بنت عمیس را فرمود که آبی بیاور که من وضو بسازم، پس وضو ساخت و به روایتی غسل کرد نیکو ترین غسل‌ها و بوی خوش طلبید و خود را خوشبو گردانید و جامه های نو طلبید و پوشید و فرمود که "ای اسماء جبرئیل در وقت وفات پدرم چهل درهم کافور آورد از بهشت، حضرت آن را سه قسمت کرد یک حصه برای خود گذاشت و یکی از برای من و یکی از برای علی (علیه السلام)، آن کافور را بیاور که مرا به آن حنوط کنند". چون کافور را آورد فرمود که نزدیک سر من بگذار، پس پای خود را به قبله کرد و خوابید و جامه بر روی خود کشید و فرمود که "ای اسماء ساعتی صبر کن بعد از آن مرا بخوان اگر جواب نگویم علی (علیه السلام) را طلب کن، بدان که من به پدر خود ملحق گردیده‌ام"، اسماء ساعتی انتظار کشید بعد از آن، آن حضرت را ندا کرد و صدایی نشنید، پس گفت: ای دختر مصطفی، ای دختر بهترین فرزندان آدم، ای دختر بهترین کسی که بر روی زمین راه رفته است، ای دختر آن کسی که در شب معراج به مرتبه «قابَ قَوْسَین اَوْ اَدْنی» رسیده است، چون جواب نشنید، جامه را از روی مبارکش برداشت دید که مرغ روحش به ریاض جنّات پرواز کرده است. پس بر روی آن حضرت افتاد آن حضرت را می بوسید و می گفت: چون به خدمت حضرت رسول (صلی الله علیه وآله وسلم) برسی سلام اسماء بنت عمیس را به آن حضرت برسان؛ در این حال حضرت امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) تشریف آوردند.

در روایت دیگر است که اسماء گریبان خود را چاک زد و از نزد فاطمه (علیها السلام) بیرون شد، حسنین (علیهما السلام) او را ملاقات کردند فرمودند: ای اسماء، مادر ما کجا است؟ اسماء سکوت کرد، آن دو بزرگوار داخل بیت شدند و دیدند که مادرشان خوابیده است، حضرت امام حسین (علیه السلام) نزدیک شد و حرکت داد آن حضرت را دید که از دنیا رفته است «فَقالَ یا اَخا آجَرَ اللّه فی الْوالِدَة؛ گفت: ای برادر؛ خدا اَجر دهد تو را در مصیبت مادر». پس امام حسن (علیه السلام) خود را روی مادر افکند.

مردم مدینه پس از آگاهی از شهادت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، در اطراف خانه آن بزرگوار جمع گشتند و منتظر تشییع و تدفین فاطمه (سلام الله علیها) بودند، اما اعلام شد که تدفین حضرت زهرا (سلام الله علیها) به تأخیر افتاده است؛ لذا مردم پراکنده شدند. هنگامی که شب فرا رسید و چشمان مردم به خواب رفت، امام علی (علیه السلام) بنا بر وصیت فاطمه (سلام الله علیها) و به دور از حضور افراد، به غسل بدن مطهر و رنج دیده همسر خویش پرداخت و سپس او را کفن نمود.

هنگامی که از غسل دادن او فارغ شد، به امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) که در زمان شهادت مادر هردو کودک بودند. امر فرمود تا عده‌ای از صحابه راستین رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) را که البته مورد رضایت فاطمه (سلام الله علیها) بودند و تعدادشان از هفت نفر بیشتر نمی‌شد، خبر نمایند تا در مراسم تدفین آن بزرگوار شرکت کنند.

پس از حضور صحابه، امیر المومنین (علیه السلام) بر حضرت زهرا (سلام الله علیها) نماز گزارد و سپس در میان حزن و اندوه کودکان خردسالش که مخفیانه در فراق مادر جوان خویش گریه می نمودند، به تدفین فاطمه (سلام الله علیها) پرداخت.

هنگامی که تدفین حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) به پایان رسید، رو به سمت مزار رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) نمود و گفت: سلام بر تو ای رسول خدا، از جانب من و از دخترت؛ آن دختری که بر تو و در کنار تو آرمیده است و در زمانی اندک به تو ملحق شده. ای رسول خدا، صبر و شکیبایی ام از فراق حبیبه ات کم شده، خود داریم در فراق او از بین رفت... ما از خداییم و بسوی او باز می‌گردیم... به زودی دخترت، تو را خبر دهد که چه سان امتت فراهم گردیدند و بر او ستم ورزیدند. سرگذشت را از او بپرس و گزارش را از او بخواه که دیری نگذشته و یاد تو فراموش نگشته... ".

بنا بر روایتی حضرت علی (علیه السلام) بر دور قبر حضرت زهرا (سلام الله علیها) هفت قبر دیگر ساخت که ندانند قبر آن حضرت کدام است. و به روایتی دیگر، چهل قبر دیگر را آب پاشید که قبر آن مظلومه در میان آن ها مشتبه باشد، و به روایت دیگر قبر آن حضرت را با زمین هموار کرد که علامت قبر معلوم نباشد. این ها برای آن بود که عین موضع قبر آن حضرت را ندانند و بر قبر او نماز نکنند و خیال نبش قبر آن حضرت را به خاطر نگذرانند و به این سبب در موضع قبر آن حضرت اختلاف واقع شده است.

بعضی گفته‌اند که در بقیع است، نزدیک قبور ائمه بقیع (علیهما السلام) و بعضی گفته اند ما بین قبر حضرت رسول (صلی الله علیه وآله وسلم) و منبر آن حضرت مدفون است؛ زیرا که پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: "ما بین قبر من و منبر من باغی است از باغ های بهشت و منبر من بر دری است از درهای بهشت"؛ و بعضی گفته اند که حضرت علی (علیه السلام)، حضرت زهرا (سلام الله علیها) را در خانه خود دفن کردند.

15. معرفی 11 کتاب برتر پیرامون حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)

در این قسمت سعی می کنیم چند کتاب مهم موجود در بازار کتاب

درباره حضرت زهرا (سلام الله علیها) را معرفی نماییم:

1- فاطمه زهرا شادمانی دل پیامبر/ احمد رحمانی همدانی/ حسن افتخارزاده سبزواری/ نشر بدر.

اصل کتاب به زبان عربی است و عنوانش؛ "فاطمه الزهرا بهجت قلب المصطفی".

جزء کتاب های دست یک درباره حضرت زهرا (سلام الله علیها) و زوایای پنهان زندگی ایشان است. ترجمه‌ای روان و چاپی درخور؛ یک کتاب به یاد ماندنی را به شما عرضه کرده است.

2- فاطمه الزهرا از ولادت تا شهادت/ مؤلف: سید محمد کاظم قزوینی/ مترجم: علی کرمی/ نشر مرتضی.

اهل علم، مؤلف این کتاب را "علامه" می‌خوانند. وی مجتهدی مبرز و کلامی مسلمی است که یک دوره کتاب ارزشمند درباره زندگی اهل بیت (علیهم السلام)، تالیف کرده است. اصل کتاب ها به زبان عربی تالیف شده‌اند، ولی اغلب آنها در زمان حیات مؤلف به فارسی برگردانده شده و به چاپ رسیدند. آیت‌الله قزوینی این کتاب ها را به سیاق واحد "من المهد الی اللحد" تالیف نموده و در آنها ضمن بهره بردن از منابع دسته یک تاریخ و حدیث و کلام به تبیین شرایط و کیفیت زندگی حضرات اهل بیت پرداختند. امام علی، زینب کبری، امام هادی و امام زمان (علیهم السلام) در این مجموعه ارزشمند، پر فروش ترین بوده‌اند.

3- زندگانی فاطمه الزهرا / حسین عماد زاده/ نشر اسلام.

کتابی با نثری سلیس و همه فهم که مانند سایر کتاب های انتشارات اسلام، هم دقیق و مستند هستند و هم کاملا ایرانی. خدا سایه حاج احمد سیاح، مدیر دانشمند و پر کار انتشارات اسلام را بر سر ما قبیله کتاب دوست، حفظ کند. پیرمرد مجتهدی که کت و شلوار می پوشد و تا همین امروز که بالغ بر هشتاد سال سن دارد به مغازه می آید و به لطف حضرت حق، پشت میزی می نشیند که لغت نامه بسیار ارزشمند و ماندگار خویش را همان جا تدوین نموده است. او هنوز هم هر سال کارهای جدیدی ارائه می‌کند.

4- صدیقه شهیده/ سید عبدالرزاق موسوی مقرم / دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.

موسوی مقرم را با مقتل هایی می‌شناسند که تالیف کرده است. از بس که در عین اختصار پر مغز و مستند است. این کتاب جزء معدود کتاب های فارسی است که اهل تاریخ و اسلام شناسان، آن را به زبان عربی و سایر زبان ها بر گردانده اند.

5- نهج الحیات(فرهنگ سخنان حضرت فاطمه (سلام الله علیها))/ محمد دشتی/ مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین.

دانشنامه‌ای کوچک از احادیث کمتر شنیده شده حضرت صدیقه کبری.

مرحوم محمد دشتی را که می شناسید. نهج البلاغه با تحقیقات ایشان به دوره جدیدی از استفاده و استقبال وارد شد؛ تا جائی که رهبر انقلاب دشتی را و تحقیقات دقیقش را ستوده و آن را به عنوان الگویی بی نظیر معرفی فرمودند. او با حفظ سیاق مرحوم سید رضی مدون نهج البلاغه، اقدام به تدوین کتابی از بیانات و احادیث حضرت فاطمه (سلام الله علیها) نموده است.

7- سیصد و شصت داستان از فضایل، مصائب و کرامات حضرت فاطمه (سلام الله علیها)/ عباس عزیزی/ نشر سلسله.

عباس عزیزی را بیشتر با داستان ها وحکایت هایش می‌شناسیم که با محوریت اهل بیت (علیهم السلام)، از منابع دست یک روایی، تهیه و روانه بازار کرده است. کتاب هایی که شاید حجم زیادی نداشته باشند، ولی سرشار از حکایت‌های ناشنیده‌ای هستند که با حسن سلیقه و انتخاب در جایی گرد آمده‌اند.

8- کرامات الفاطمیه / علی میر خلف زاده / نشر مهدی یار.

کرامات الفاطمیه مجموعه‌ای است مربوط به معجزات حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) که به همراه بخش های کوتاهی از تاریخ اسلام و سوگند نامه فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در چندین فصل تدوین شده است. این کتاب تا امروز بیش از نه چاپ داشته است که شاید نشان از خواندنی بودنش باشد.

9- اسرار و آثار تسبیح حضرت زهرا (سلام الله علیها)/ علیرضا رجالی تهرانی / نشر نبوغ.

تسبیح حضرتشان تنها لطف کوچکی است که از آن روزها تا همین امروز، رونق بخش لحظات تعقیبات نماز ما است. علیرضا رجالی تهرانی کوشیده است بگوید این ذکر پر رمز و راز چه عالمی دارد.

10- رنج ها و فریاد های فاطمه (سلام الله علیها)/ عباس قمی/ محمد محمدی اشتهاردی / نشر ناصر.

این کتاب ترجمه‌ای است از کتاب "بیت الاحزان فی مصایب سیده النسوان" اثر بی بدیل حاج شیخ عباس قمی معروف به محدث قمی. نه مؤلف معرفی می‌خواهد نه اثر.

11- تحلیل سیره فاطمه الزهرا (سلام الله علیها)/ علی اکبر زاده / نشر انصاریان.

انتشارات انصاریان یک ناشر موفق و پر کار است. در چند سال اخیر با انتخاب مدیوم بین المللی برای چاپ و نشر کتاب در کشور های اروپایی و آمریکایی کاری کرده است کارستان. کتاب هم که نگاهی به سیره معصومانه ام االائمه (سلام الله علیها) است. سیره یعنی تمام شئون عملی یک معصوم؛ و این همان چیزی است که اسوه حسنه آل الله نامیده می‌شود.

پی نوشت ها

فصل چهارم: زندگینامه امام حسن عليه السّلام

اشاره

نام: حسن.

لقب: مجتبی.

کنیه: ابو محمد.

نام پدر: علی.

نام مادر: فاطمه.

تاریخ ولادت: نیمه ماه مبارک رمضان سال 3 هجری.

محل ولادت: مدینه طیبه.

مدت امامت: 10 سال.

مدت عمر: 47- 48 سال.

علت شهادت: تحریک معاویه و زهر جعده.

نام قاتل: جعده دختر اشعث.

محل دفن: بقیع.

1. ولادت و کودکی

امام حسن (عليه السلام) در شب نیمه ماه رمضان سال سوّم هجرت در مدینه تولد یافت. وى نخستین پسرى بود كه خداوند متعال به خانواده على (عليه السلام) و فاطمه (سلام الله علیها) عنایت كرد. رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بلا فاصله پس از ولادتش، او را گرفت و در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت. سپس براى او گوسفندى قربانى كرد، سرش را تراشیدو هم وزن موى سرش - كه یک درم و چیزى افزون بود - نقره به مستمندان داد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور داد تا سرش را عطرآگین كنند و از آن هنگام آیین عقیقه و صدقه دادن به هم وزن موى سر نوزاد سنت شد. این نوزاد را حسن نام داد و این نام در جاهلیت سابقه نداشت. كنیه او را ابو محمّد نهاد و این تنها كنیه اوست.

امام حسن (عليه السلام) فرزند امير مؤمنان على بن ابيطالب و مادرش بهترين زنان فاطمه زهرا دختر پيامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) است. امام حسن (عليه السلام) در شب نيمه ماه رمضان سال سوم هجرت در مدينه تولد يافت. وى نخستين پسرى بود كه خداوند متعال به خانواده على و فاطمه عنايت كرد. رسول اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) بلا فاصله پس از ولادتش، او را گرفت و در گوش چپش اقامه گفت. سپس براى او بار گوسفندى قربانى كرد، سرش را تراشيد و هم وزن موى سرش – كه يک درم و چيزى افزون بود - نقره به مستمندان داد.

پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) دستور داد تاسرش را عطرآگين كنند و از آن هنگام آيين عقيقه و صدقه دادن به هموزن موى سرنوزاد سنت شد. اين نوزاد را حسن نام داد و اين نام در جاهليت سابقه نداشت. كنيه او را ابو محمد نهاد و اين تنها كنيه اوست. لقب هاى او سبط، سيد، زكى، مجتبى است كه از همه معروف تر مجتبى مي باشد. پيامبر اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) به حسن و برادرش حسين علاقه خاصى داشت و بارها مي فرمود كه حسن و حسين فرزندان منند و به پاس همين سخن على به ساير فرزندان خود مي فرمود : شما فرزندان من هستيد و حسن و حسين فرزندان پيغمبر خدايند. امام حسن هفت سال و خرده اى زمان جد بزرگوارش را درک نمود و در آغوش مهر آن حضرت بسر برد و پس از رحلت پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) كه با رحلت حضرت فاطمه دو ماه يا سه ماه بيشتر فاصله نداشت، تحت تربيت پدر بزرگوار خود قرار گرفت. امام حسن (عليه السلام) پس از شهادت پدر بزرگوار خود به امر خدا و طبق وصيت آن -

حضرت، به امامت رسيد و مقام خلافت ظاهرى را نيز اشغال كرد؛ و نزديک به شش ماه به اداره امور مسلمين پرداخت. در اين مدت، معاويه كه دشمن سرسخت على (عليه السلام) و خاندان او بود و سال ها به طمع خلافت (در آغاز به بهانه خونخواهى عثمان و درآخر آشكارا به طلب خلافت) جنگيده بود، به عراق كه مقر خلافت امام حسن (عليه السلام) بود، لشكر كشيد و جنگ آغاز كرد. ما در اين باره كمى بعد تر سخن خواهيم گفت. امام حسن (عليه السلام) از جهت منظر و اخلاق و پيكر و بزرگوارى به رسول اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) بسيار مانند بود. وصف كنندگان آن حضرت او را چنين توصيف كرده اند: داراى رخسارى سفيد آميخته به اندكى سرخى، چشمانى سياه، گونه اى مودار، محاسنى انبوه، گيسوانى مجعد و پر، گردنى سيمگون، اندامى متناسب، شانه ايى عريض، استخوانى درشت، ميانى باريک، قدى ميانه، نه چندان بلند و نه چندان كوتاه. سيمايى نمكين و چهره اى در شمار زيباترين و جذاب ترين چهره ها. ابن سعد گفته است كه حسن و حسين به ريگ سياه، خضاب می كردند.

2. القاب امام

لقب هاى او: سبط، سید، زكى، تقی، حجت، برّ، امین، زاهد، طیب و مجتبى است كه از همه معروف تر (مجتبى) مى باشد.

3. همسران، فرزندان، اصحاب و یاران

همسران

​1. ام بشیر بنت ابى مسعود. 2. خوله بنت منظور. 3. ام اسحاق بنت طلحه. 4. سلمى بنت امرء القیس. 5. جعده بنت اشعث. 6. ام کلثوم بنت فضل بن عباس. 7. هند بنت عبدالرحمن بن ابى بکر.

فرزندان

​پسران: 1. زید. 2. حسن مثنى. 3. عمر. 4. قاسم. 5. عبدالله. 6. عبدالرحمن. 7. ابوبکر. 8. حسین اثرم. 9. طلحه. دختران: 1. ام حسن. 2. ام حسین. 3. فاطمه. 4. ام سلمه. 5. ام عبداللّه. 6. رقیه. برخى مورخان تعداد فرزندان امام حسن (علیه السلام) را بیش از این مى‌دانند؛ اما همگى اتفاق دارند که نسل آن حضرت، تنها از طریق حسن مثنى و زید ادامه یافته است. از میان فرزندان امام حسن (علیه السلام) چهار تن در سرزمین کربلا، در رکاب عمویشان، امام حسین (علیه السلام) به شهادت رسیده و یکى از آنان (حسن مثنى) نیز در آن معرکه به شدت زخمى شد و سپس بهبودى یافت.

اصحاب و یاران

​1. ابراهیم بن مالک اشتر.

4. امامت امام حسن (علیه السلام)

اشاره

امام حسن (عليه السّلام) پس از شهادت پدرش اميرمؤ منان على بن ابى طالب (عليه السّلام) در كوفه، با درخواست و بيعت ياران آن حضرت و اهالى كوفه، خلافت را پذيرفت و راه و روش عدالت پرور پدرش را تداوم بخشيد.

ليكن با فتنه انگيزى هاى معاوية بن ابى سفيان و شرارت هاى سران سفاک سپاه او از يك سو و نفاق و خيانت برخى از سران سپاه امام (عليه السّلام) و ايجاد چند دستگى در ميان مردم و خستگى آنان از جنگ و خون ريزى، از سوى ديگر، آن حضرت را واداشت كه براى حفظ اصل اسلام و در نظر گرفتن مصلحت مسلمانان، با معاويه صلح كند و حكومت را به طور موقت و مشروط به وى سپارد.

از آن پس، امام عليه السّلام از كوفه به وطنش مدينه بازگشت و بقيه عمر شريف خود را در مدينه گذرانيد. آن حضرت گرچه از حكومت كناره گيرى كرده بود ولى با رفتار و كردار خود، امت اسلام را به جنايت هاى معاويه و عاملان او در سراسر مناطق اسلامى آگاه مى كرد و روحيه رزم و جهاد را در نهاد آنان دوباره زنده مى كرد.

وجود آن حضرت براى معاويه و عامل او در مدينه، بسيار گران مى آمد و مانع تک تازى آنان مى شد و دستگاه غاصب خلافت را با مشكلاتى مواجه مى كرد. از جمله اين كه معاويه تصميم گرفته بود كه فرزند خود يزيد را جانشين خويش کند و در اين راه تلاش زيادى به عمل آورد؛ وليكن در آغاز توفيق چندانى به دست نياورد.

چون اين فكر شيطانى مخالف با صلح نامه امام حسن (عليه السّلام) بود و از سوى ديگر وجود شخصيت امام حسن (عليه السّلام) مانع تحقق هدف هاى معاويه بود. بدين جهت در صدد از ميان برداشتن اين اسوه بزرگ عالم اسلام برآمد و در اين راه از منافقان و كسانى كه به خاطر وابستگى فاميلى با آن حضرت رابطه داشتند، سود جست.

رویدادهاى مهم

​1. از دست دادن جدّش، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، در سال یازدهم هجرى.

5. از كمالات انسانى حضرتش

اشاره

امام حسن (علیه السلام) در كمالات انسانى يادگار پدر و نمونه كامل جد بزرگوار خودبود. تا پيغمبر (صلی الله علیه وآله وسلم) زنده بود؛ او و برادرش حسين در كنار آن حضرت جاى داشتند؛ گاهى آنان را بر دوش خود سوار مي كرد و مي بوسيد و مي بوييد. از پيغمبر اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) روايت كرده اند كه درباره امام حسن و امام حسين (علیهما السلام) مي فرمود: اين دو فرزند من، امام هستند خواه برخيزند و خواه بنشينند (كنايه از اين كه در هر حال امام و پيشوايند). امام حسن (علیه السلام) بيست و پنج بار حج كرد، پياده، درحالى كه اسب ها نجيب را با او يدک مي كشيدند. هرگاه از مرگ ياد مي كرد مي گريست و هر گاه از قبر ياد مي كرد مي گريست، هر گاه به ياد ايستادن به پاى حساب مي افتاد آن چنان نعره مي زد كه بيهوش مي شد و چون به ياد بهشت و دوزخ مي افتاد، هم چون مار گزيده به خود مي پيچيد. از خدا طلب بهشت مي كرد و به او از آتش جهنم پناه مي برد. چون وضو مي ساخت و به نماز مي ايستاد، بدنش به لرزه مي افتاد و رنگش زرد مي شد. سه نوبت دارائيش را با خدا تقسيم كرد و دو نوبت از تمام مال خود براى خدا گذشت. گفته اند كه : امام حسن (علیه السلام) در زمان خودش عابد ترين و بى اعتنا ترين مردم به زيور دنيا بود. در سرشت و طينت امام حسن (علیه السلام) برترين نشانه هاى انسانيت وجود داشت. هركه او را مي ديد به ديده اش بزرگ مي آمد و هر كه با او آميزش داشت بدو محبت مي ورزيد و هر دوست يا دشمنى كه سخن يا خطبه او را مي شنيد، به آسانى درنگ مي كرد تا او سخن خود را تمام كند و خطبه اش -

را به پايان برد. محمد بن اسحاق گفت : پس از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) هيچ كس از حيث آبرو و بلندى قدر به حسن بن على نرسيد.

بر درخانه فرش مي گستردند و چون از خانه بيرون مي آمد و آنجا مي نشست راه بسته مي شد و به احترام او كسى از برابرش عبور نمي كرد و او چون مي فهميد، برمي خاست و به خانه مي رفت و آن گاه مردم رفت و آمد مي كردند. در راه مكه از مركبش فرود آمد و پياده به راه رفتن ادامه داد. در كاروان همه از او پيروى كردند حتى سعد بن ابى وقاص پياده شد و در كنار آن حضرت راه افتاد. ابن عباس كه از امام حسن و امام حسين (علیهما السلام) مسن تر بود، ركاب اسبشان را مي گرفت و بدين كار افتخار مي كرد و مي گفت: اينها پسران رسول خدايند. با اين شان و منزلت، تواضعش چنان بود كه: روزى بر عده اى مستمند مي گذشت، آنها پاره هاى نان را بر زمين نهاده و خود روى زمين نشسته بودند و مي خوردند، چون حسن بن على را ديدند گفتند: اى پسر رسول خدا! بيا با ما هم غذا شو. امام حسن (علیه السلام) فورا از مركب فرود آمد و گفت : خدا متكبرين را دوست نمى دارد و با آنان به غذا خوردن مشغول شد. آنگاه آنها را به ميهمانى خود دعوت كرد، هم غذا به آنان داد و هم پوشاک. در جود و بخشش امام حسن (علیه السلام) داستان ها گفته اند. از جمله مدائنى روايت كرده كه: حسن و حسين و عبدالله بن جعفر به راه حج مي رفتند. توشه و تنخواه آنان گم شد. گرسنه و تشنه به خيمه اى رسيدند كه پير زنى در آن زندگى مي كرد. از او آب طلبيدند. گفت اين گوسفند را بدوشيد و شير آن را با آب بياميزيد و بياشاميد. چنين كردند. سپس از او غذا خواستند. گفت همين گوسفند را داريم بكشيد و بخوريد. يكى از آنان گوسفند را ذبح كرد و از گوشت آن مقدارى بريان كرد و همه خوردند و سپس همانجا به خواب رفتند. هنگام رفتن به پير زن گفتند: ما از قريشيم به حج مي رويم. چون باز گشتيم نزد ما بيا با تو به نيكى رفتار خواهيم كرد. و رفتند. شوهر زن كه آمد و از جريان خبر يافت، گفت: واى بر تو گوسفند مرا براى مردمى ناشناس مي كشى، آنگاه مي گويى از قريش بودند؟ روزگارى گذشت و كار بر پير زن سخت شد، از آن محل كوچ كرد و به مدينه عبورش افتاد. حسن بن على (علیه السلام) او را ديد و شناخت. پيش رفت و گفت: مرا مي شناسى؟ گفت نه، گفت: من همانم كه در فلان روز مهمان تو شدم. و دستور داد تا هزار گوسفند و هزار دينار زر به او دادند. آن گاه او را نزد برادرش حسين بن على فرستاد. آن حضرت نيز همان اندازه به او بخشش فرمود. او را نزد عبد الله بن جعفر فرستاد او نيز عطايى همانند آنان به او داد. حلم و گذشت امام حسن (علیه السلام) چنان بود كه به گفته مروان، با كوه ها برابرى مي كرد. دشمنان و تاريخ نويسان خود فروخته و مغرض در مورد تعداد همسران امام حسن (علیه السلام) داستان ها پرداخته و حتى دوستان ساده دل سخنانى بهم بافته اند. اما آن چه تاريخ هاى صحيح نگاشته اند، همسران امام (علیه السلام) عبارتند از: ام الحق دختر طلحه بن عبيد الله - حفصه دختر عبد الرحمن بن ابى بكر- هند دختر سهيل بن عمد و جعده دختر اشعث بن قيس. بياد نداريم كه تعداد همسران حضرت در طول زندگيش از هشت يا ده به اختلاف -

دو روايت تجاوز كرده باشند. با اين توجه كه ام ولد هايش هم داخل در همين عددند. ام ولد كنيزى است كه از صاحب خود داراى فرزند مي شود و همين امر موجب آزادى او پس از مرگ صاحبش مي باشد. فرزند آن حضرت از دختر و پسر 15 نفر بوده اند بنام هاى: زيد، حسن، عمرو، قاسم، عبد الله، عبد الرحمن، حسن اثرم، طلحه، ام الحسن، ام الحسين، فاطمه، ام سلمه، رقيه، ام عبد الله، و فاطمه، و نسل او فقط از دو پسرش حسن و زيد باقى ماند و از غير اين دو انتساب با آن حضرت درست نيست.

پيشواى دوم جهان تشيع كه نخستين ميوه پيوند فرخنده على (علیه السلام) با دختر گرامى پيامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) بود، در نيمه ماه رمضان سال سوم هجرت در شهر مدينه ديده به جهان گشود. ⁽¹⁾

حاج سيد هاشم رسولى محلاتى، قم، موسسه انتشارات علامه، ج 4، ص 28 – شيخ مفيد، الارشاد، قم، منشورات مكتبه بصيرتى، ص 187 – اسد الغابه فى معرفه الصحابه، تهران، المكتبة الاسلامية، ج 2، ص 10، – ابن حجر العسقلانى، الاصابه فى تمييز الصحابه، بيروت، داراحيأ التراث العربى، 1328 ه’.ق، ج 1، ص، 328.

حسن بن على علیه السلام از دوران جد بزرگوارش چند سال بيشتر درک نكرد، زيرا او تقريبا هفت سال بيش نداشت كه پيامبر اسلام بدرود زندگى گفت. پس از درگذشت پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) تقريبا سى سال در كنار پدرش امير مومنان (علیه السلام) قرار داشت و پس از شهادت على (علیه السلام) (در سال 40 هجرى) به مدت 10 سال امامت امت را به عهده داشت و در سال 50 هجرى با توطئه معاويه بر اثر مسموميت در سن 48 سالگى به درجه شهادت رسيد و در قبرستان «بقيع» در مدينه مدفون گشت.

فريادرس محرومان

در آيين اسلام، ثروتمندان، مسئوليت سنگينى در برابر مستمندان و تهيدستان اجتماع به عهده دارند و به حكم پيوند هاى عميق معنوى و رشته هاى برادرى دينى كه در ميان مسلمانان برقرار است، بايد همواره در تامين نيازمندي هاى محرومان اجتماع كوشا باشند. پيامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) و پيشوايان دينى ما، نه تنها سفارش هاى مؤكدى در اين زمينه نموده اند، بلكه هركدام در عصر خود، نمونه برجسته اى از انسان دوستى و ضعيف نوازى به شمار می رفتند. پيشواى دوم، نه تنها از نظر علم، تقوى، زهد و عبادت، مقامى برگزيده و ممتاز داشت، بلكه از لحاظ بذل و بخشش و دستگيرى از بيچارگان و درماندگان نيز در عصر خود زبانزد خاص و عام بود. وجود گرامى آن حضرت آرام بخش دل هاى دردمند، پناهگاه مستمندان و تهيدستان، و نقطه اميد درماندگان بود. هيچ فقيرى از در خانه آن حضرت دست خالى برنمى گشت. هيچ آزرده دلى شرح پريشانى خود را نزد آن بزرگوار بازگو نمی كرد، جز آنكه مرهمى بر دل آزرده او نهاده می شد. گاه پيش از آنكه مستمندى اظهار احتياج كند و عرق شرم بريزد، احتياج او را برطرف می ساخت و اجازه نمی داد رنج و مذلت سؤال را بر خود هموار سازد! «سيوطى» در تاريخ خود می نويسد: «حسن بن على» داراى امتيازات اخلاقى و فضائل انسانى فراوان بود، او شخصيتى بزرگوار، بردبار، باوقار، متين، سخى و بخشنده، و مورد ستايش مردم بود. ⁽²⁾

نكته آموزنده

امام مجتبى (علیه السلام) گاهى مبالغ قابل توجهى پول را، يكجا به مستمندان می بخشيد، به طورى كه مايه شگفت واقع می شد. نكته يک چنين بخشش چشمگير اين است كه حضرت مجتبى (علیه السلام) با اين كار براى هميشه شخص فقير را بى نياز می ساخت و او می توانست با اين مبلغ، تمام احتياجات خود را برطرف نموده و زندگى آبرومندانه اى تشكيل بدهد و احياناً سرمايه اى براى خود تهيه نمايد. امام روا نمی ديد مبلغ ناچيزى كه خرج يک روز فقير را بسختى تامين می كند، به وى داده شود و در نتيجه او ناگزير گردد براى تامين روزى بخور و نميرى، هر روز دست احتياج به سوى اين و آن دراز كند.

خاندان علم و فضيلت

روزى عثمان در كنار مسجد نشسته بود. مرد فقيرى از او كمک مالى خواست. عثمان پنج درهم به وى داد. مرد فقير گفت: مرا نزد كسى راهنمايى كن كه كمک بيشترى به من بكند. عثمان به طرف حضرت مجتبى و حسين بن على (علیهما السلام) و عبدالله جعفر، كه در گوشه اى از مسجد نشسته بودند، اشاره كرد و گفت: نزد اين چند نفر جوان كه در آنجا نشسته اند برو و از آنها كمک بخواه. وى پيش آنها رفت و اظهار مطلب كرد. حضرت مجتبى (علیه السلام) فرمود: از ديگران كمک مالى خواستن، تنها در سه مورد رواست: ديه اى (خونبها) به گردن انسان باشد و از پرداخت آن بكلى عاجز گردد، يا بدهى كمر شكن داشته باشد و از عهد پرداخت آن برنيايد، و يا فقير و درمانده گردد و دستش به جايى نرسد. آيا كدام يک از اينها براى تو پيش آمده است؟ ⁽¹⁾گفت: اتفاقا گرفتارى من يكى از همين سه چيز است. حضرت مجتبى (علیه السلام) پنجاه دينار به وى داد. به پيروى از آن حضرت، حسين بن على چهل و نه دينار و عبدالله بن جعفر چهل و هشت دينار به وى دادند. فقير موقع بازگشت، از كنار عثمان گذشت. عثمان گفت: چه كردى؟ جواب داد: از تو پول خواستم تو هم دادى، ولى هيچ نپرسيدى پول را براى چه منظورى می خواهم؟ اما وقتى پيش آن سه نفر رفتم يكى از آنها (حسن بن على) در مورد مصرف پول از من سوال كرد و من جواب دادم و آن گاه هركدام اين مقدار به من عطا كردند. عثمان گفت: اين خاندان، كانون علم و حكمت و سرچشمه نيكى و فضيلتند، نظير آنها را كى توان يافت؟. ⁽²⁾

بخشش بى نظير

حسن بن على (علیه السلام) تمامى توان خويش را در راه انجام امور نيک و خدا پسندانه، به كار می گرفت و اموال فراوانى در راه خدا می بخشيد. مورخان و دانشمندان در شرح زندگانى پر افتخار آن حضرت، بخشش بى سابقه و انفاق بسيار بزرگ و بى نظير ثبت -

كرده اند كه در تاريخچه زندگانى هيچ كدام از بزرگان به چشم نمی خورد و نشانه ديگرى از عظمت نفس و بى اعتنايى آن حضرت به مظاهر فريبنده دنيا است. نوشته اند: «حضرت مجتبى (علیه السلام) در طول عمر خود دو بار تمام اموال و دارايى خود را در راه خدا خرج كرد و سه بار ثروت خود را به دو نيم تقسيم كرده و نصف آن را براى خود نگه داشت و نصف ديگر را در راه خدا بخشيد». ⁽¹⁾

كمک غير مستقيم

همت بلند و طبع عالى حضرت مجتبى اجازه نمی داد كسى از در خانه او نااميد برگردد و گاه كه كمک مستقيم مقدور حضرت نبود، به طور غير مستقيم در رفع نيازمندي هاى افراد كوشش می فرمود و با تدابير خاصى گره از مشكلات گرفتاران می گشود. چنانكه روزى مرد فقيرى به آن بزرگوار مراجعه كرد و درخواست كمک نمود. اتفاقا در آن هنگام امام مجتبى پولى در دست نداشت و از طرف ديگر از اينكه فرد تهيدستى از در خانه اش نااميد برگردد، شرمسار بود، لذا فرمود: - آيا حاضرى تو را به كارى راهنمايى كنم كه به مقصودت برسى؟ - چه كارى؟ - امروز دختر خليفه از دنيا رفته و خليفه عزادار شده است، ولى هنوز كسى به او تسليت نگفته است، نزد خليفه می روى و با سخنانى كه به تو ياد می دهم، به وى تسليت می گويى، از اين راه به هدف خود می رسى. - چگونه تسليت بگويم؟- وقتى نزد خليفه رسيدى بگو: «الحمدلله الَّذِى سَتَرَهَا بجلوسك عَلَى قَبْرِهَا وَ لَا هَتَكَهَا بجلوسها عَلَى قَبْرِكَ». (حاصل مضمون آنكه: حمد خدا را كه اگر دخترت پيش از تو از دنيا رفت و در زير خاك پنهان شد، زير سايه پدر بود، ولى اگر خليفه پيش از او از دنيا می رفت، دخترت پس از مرگ تو در بدر می شد و ممكن بود مورد هتک حرمت واقع شود.) مرد فقير به اين ترتيب عمل كرد. اين جمله هاى عاطفى در دوان خليفه اثر عميقى بر جاى نهاد و از حزن و اندوه وى كاست و دستور داد جايزه اى به وى بدهند. آنگاه پرسيد: اين سخن از آن تو بود؟ گفت: نه، حسن بن على (علیه السلام) آن را به من آموخته است. خليفه گفت: راست می گويى، او منبع سخنان فصيح و شيرين است. ⁽²⁾

زهد امام حسن عليه السلام

نویسندگان تراجم به اتفاق گفته اند: حسن بن علی (عليه السلام) پس از جدّ بزرگوارش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و پدر گرامی اش علی بن ابیطالب (عليه السلام) از همه مردم زاهدتر بودند. شخصی به نام مُدْرِک بن زیاد می گوید: روزی در یکی از باغ های ابن عباس بودیم. غذای مناسبی آوردند. امام حسن (عليه السلام) دستور دادند که کارگران و خدمت گزاران را جمع کنند و آن غذای خوب را به آنها بدهند. مُدرِک می گوید: خود امام حسن (عليه السلام) لب به آن غذا نزدند و خود مشغول خوردن نان با -

قدری نمک شدند. وقتی به آن حضرت گفته شد شما خود چرا از آن غذای خوب میل نمی کنید، در جواب فرمودند: اِنّ ذاک الطَّعام احبُّ عندی، این خوراک را بیشتر دوست دارم.

گذشت امام حسن عليه السلام

روزی امام حسن مجتبی (عليه السلام) از راهی عبور می کردند. مردی از اهل شام با آن حضرت روبرو شد و بدون مقدمه شروع به ناسزا گفتن نسبت به امام (عليه السلام) کرد. حضرت امام حسن (عليه السلام) هیچ عکس العملی نشان نداد. وقتی آن مرد از ناسزا گفتن باز ایستاد، امام (عليه السلام) به او نزدیک تر شده، با تبسم به او سلام کردند. آن گاه فرمودند: «اگر اجازه بدهید حاضرم به شما کمک کنم. اگر چیزی لازم داری آن را برایت فراهم کنم یا اگر راه را گم کرده ای آن را به تو نشان دهم و اگر گرسنه ای ترا سیر کنم. اگر فقیری بی نیازت سازم. به هرحال اگر حاجتمندی حاضرم در برآوردن حاجت تو بکوشم». چون مرد شامی این رفتار را از امام حسن (عليه السلام) دید، ناگهان به گریه افتاد و گفت: اَشْهَدُ انَّکَ خَلِیفُة اللّهِ فی ارضِهِ؛ گواهی می دهم که تو خلیفه خدا در روی زمین هستی.

احسان امام حسن عليه السلام

مردی خدمت امام حسن (عليه السلام) آمد و عرض کرد: ای فرزند امیرالمؤمنین (عليه السلام) به حقِ آن خدایی که نعمت بسیار بر شما کرامت فرموده است تو را قسم می دهم که به فریاد من برسی و مرا از دشمنی که حرمت پیران را نگه نمی دارد و به کودکان و نوجوانان رحم نمی کند، نجات دهی. امام (عليه السلام) پرسید دشمن تو کیست تا از او دادخواهی کنم. آن مرد گفت: فقر است. امام (عليه السلام) به خادم خود دستور داد: «هرچه ثروت در نزد تو هست به او بده». او پنج هزار درهم حاضر کرد و به او داد. امام (عليه السلام) رو به مرد فقیر کرد و گفت: تو را به خداوند متعال قسم می دهم که هر وقت این دشمن بر تو رو آورد شکایتش را نزد من بیاور تا از تو دفع شر کنم.

6. بررسى علل صلح (آتش بس) امام حسن (علیه السلام)

اشاره

مهمترين و حساسترين بخش زندگانى امام مجتبى، كه مورد بحث و گفتگوى فراوان واقع شده و موجب خرده گيرى دوستان كوته بين و دشمنان مغرض يا بى اطلاع گرديده است، ماجراى صلح آن حضرت با معاويه و كناره گيرى اجبارى ايشان از صحنه خلافت و حكومت اسلامى است. گروهى، با مطالعه زندگانى حضرت مجتبى و حوادث آن روز، اين سوال ها را مطرح مى‌سازند كه چرا امام حسن (علیه السلام) با معاويه صلح كرد؟ مگر پس از شهادت امير مؤمنان (علیه السلام) شيعيان و پيران على با فرزندش حسن مجتبى (علیه السلام) بيعت نكرده بودند؟ آيا بهتر نبود كه آنچه را بعدا امام حسين (علیه السلام) انجام داد، امام حسن (علیه السلام) پيشتر انجام می داد و در برابر معاويه قيام می كرد، و آنگاه يا پيروز می شد و يا با شهادت خود حكومت معاويه را متزلزل می ساخت؟ پيش از آنكه به پاسخ اين سوال ها بپردازيم، لازم است مقدمتاً سه نكته را ياد آورى كنيم:

الف. مبارزات حسن بن على (علیه السلام) پيش از دوران امامت

امام حسن (علیه السلام)، به شهادت تاريخ، فردى سخت شجاع و با شهامت بود و هرگز ترس و بيم در وجود او راه نداشت. او در راه پيشرفت اسلام از هيچ گونه جانبازى دريغ نمی ورزيد و همواره آماده مجاهدت در راه خدا بود.

در جنگ جمل:

امام مجتبى (علیه السلام) در جنگ جمل، در ركاب پدر خود امير مومنان (علیه السلام) در خط مقدم جبهه می جنگيد و از ياران دلاور و شجاع على سبقت می گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختى می كرد. ⁽¹⁾پيش از شروع جنگ نيز، به دستور پدر، همراه عمار ياسر و تنى چند از ياران اميرمومنان (علیه السلام) وارد كوفه شد و مردم كوفه را جهت شركت در اين جهاد دعوت كرد. ⁽²⁾او وقتى وارد كوفه شد كه هنوز «ابوموسى اشعرى» يكى از مهره هاى حكومت عثمان بر سر كار بود و با حكومت عادلانه امير مومنان (علیه السلام) مخالفت نموده و از جنبش مسلمانان در جهت پشتيبانى از مبارزه آن حضرت با پيمان شكنان جلوگيرى می كرد، با اين كار حسن بن على (علیه السلام) توانست بر رغم كار شكني هاى ابوموسى و همدستانش متجاوز از 9 هزار نفر را از شهر كوفه به ميدان جنگ گسيل دارد. ⁽³⁾

در جنگ صفين:

نيز در جنگ صفين، در بسيج عمومى نيروها و گسيل داشتن ارتش امير مومنان (علیه السلام) براى جنگ با سپاه معاويه، نقش مهمى به عهده داشت و با سخنان پرشور و مهيج خويش، مردم كوفه را به جهاد در ركاب امير مومنان (علیه السلام) و سركوبى خائنان و دشمنان اسلام دعوت نمود. ⁽⁴⁾آمادگى او براى جانبازى در راه حق به قدرى بود كه امير مومنان در جنگ صفين از ياران خود خواست -

كه او و برادرش حسين بن على (علیه السلام) را از دامه جنگ با دشمن باز دارند تا نسل پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) با كشته شدن اين دو شخصيت از بين نرود. ⁽¹⁾

ب- مناظرات كوبنده امام مجتبى (علیه السلام) با بنى اميه

امام حسن مجتبى (علیه السلام) هرگز در بيان حق و دفاع از حريم اسلام نرمش نشان نمی داد. او علناً از اعمال ضد اسلامى معاويه انتقاد می كرد و سوابق زشت و ننگين معاويه و دودمان بنى اميه را بى پروا فاش می ساخت.مناظرات و احتجاج هاى مهيج و كوبنده حضرت مجتبى (علیه السلام) با معاويه و مزدوران و طرفداران او نظير: عمرو عاص، عتبه بن ابى سفيان، وليد بن عقبه، مغيره بن شعبه، و مروان حكم، شاهد اين معنا است. ⁽²⁾حضرت مجتبى (علیه السلام) حتى پس از انعقاد پيمان صلح كه قدرت معاويه افزايش يافت و موقعيتش بيش از پيش تثبيت شد، بعد از ورود معاويه، به كوفه، برفراز منبر نشست و انگيزه هاى صلح خود و امتيازات خاندان على را بيان نمود و آنگاه در حضور هر دو گروه با اشاره به نقاط ضعف معاويه با شدت و صراحت از روش او انتقاد كرد. ⁽³⁾پس از شهادت اميرمومنان و صلح امام حسن (علیه السلام) خوارج تمام قواى خود را بر ضد معاويه بسيج كردند. در كوفه به معاويه خبر رسيد كه «حوثره اسدى»، يكى از سران خوارج، بر ضد او قيام كرده و سپاهى دور خود گرد آورده است. معاويه، براى تثبيت موقعيت خود و براى آنكه وانمود كند كه امام مجتبى (علیه السلام) مطيع و پيرو اوست، به آن حضرت كه راه مدينه را در پيش گرفته بود، پيام فرستاد كه شورش حوثره را سركوب سازد و سپس به سفر خود ادامه دهد! امام (علیه السلام) به پيام او پاسخ داد كه: من براى حفظ جان مسلمانان دست از سر تو برداشتم (از جنگ با تو خوددارى كردم) و اين معنا موجب نمی شود كه از جانب تو با ديگران بجنگم. اگر قرار به جنگ باشد، پيش از هر كس بايد با تو بجنگم، چه، مبارزه با تو از جنگ با خوارج لازمتر است. ⁽⁴⁾در اين جملات روح سلحشورى و حماسه موح می زند، بويژه اين تعبير كه با كمال عظمت، معاويه را تحقير نموده می فرمايد: دست از سر تو برداشتم (فانى تركتک لصلاح الامة).

ج- قانون صلح در اسلام

اشاره

بايد توجه داشت كه در آيين اسلام قانون واحدى به نام جنگ و جهاد وجود ندارد، بلكه همان طور كه اسلام در شرائط خاصى دستور می دهد مسلمانان با دشمن بجنگند، هم چنين دستور داده است كه اگر نبرد براى پيشبرد هدف موثر نباشد، از در صلح وارد شوند. ما در تاريخ حيات پيامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) اين هردو صحنه را مشاهده می كنيم: پيامبر اسلام كه در بدر، احد، احزاب، و حنين دست به نبرد زد، در شرائط ديگرى كه پيروزى را غير ممكن می ديد، ناگزير با دشمنان اسلام قرار داد صلح بست و موقتاً از دست زدن به جنگ و اقدام حاد خوددارى نمود تا در پرتو آن پيشرفت اسلام تضمين گردد. پيمان پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) با «بنى -

ضمره» و «بنى اشجع» و نيز با اهل مكه (در حديبيه) از جمله اين موارد به شمار می رود ⁽¹⁾بنابراين، همان گونه كه پيامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) بر اساس مصالح عالی ترى كه احيانا آن روز براى عده اى قابل درک نبود، موقتاً با دشمن كنار آمد، حضرت مجتبى (علیه السلام) نيز، كه از جانب رهبر و پيشواى دينى بود و به تمام جهات و جوانب قضيه بهتر از هركس ديگر آگاهى داشت، با درو انديشى خاصى صلاح جامعه اسلامى را در عدم ادامه جنگ تشخيص داد. از اين رو اين موضوع نبايد موجب خرده گيرى گردد، بلكه بايد روش آن حضرت عيناً مثل پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) تلقى شود. اينک براى آنكه انگيزه ها و آثار صلح آن حضرت بهتر روشن شود، لازم است تاريخ را ورق بزنيم و اين مسئله را با استناد به مدرک اصيل تاريخى بررسى كنيم: اجمالا بايد گفت: حضرت مجتبى (علیه السلام) در واقع صلح نكرد، بلكه صلح بر او تحميل شد. يعنى، اوضاع و شرائط نامساعد و عوامل مختلف دست به دست هم داده وضعى به وجود آورد كه صلح به عنوان يک مسئله ضرورى بر امام تحميل گرديد و حضرت جز پذيرفتن صلح چاره اى نديد، به گونه اى كه هركس ديگر به جاى حضرت بود و در شرائط او قرار می گرفت، چاره اى جز قبول صلح نمی داشت؛ زيرا هم اوضاع و شرائط خارجى كشور اسلامى، و هم وضع داخلى عراق و اردوى حضرت، هيچ كدام مقتضى ادامه جنگ نبود. ذيلاً اين موضوعات را جداگانه مورد بررسى قرار می دهيم:

از نظر سياست خارجى

از نظر سياست خارجى آن روز، جنگ داخلى مسلمانان به سود جهان اسلام نبود؛ زيرا امپراتورى روم شرقى كه ضربتهاى سختى از اسلام خورده بود، همواره مترصد فرصت مناسبى بود تا ضربت موثر و تلافى جويانه اى بر پيكر اسلام وارد كند و خود را از نفوذ اسلام آسوده سازد. وقتى كه گزارش صف آرايى سپاه امام حسن و معاويه در برابر يكديگر، به سران روم شرقى رسيد، زمامداران روم فكر كردند كه بهترين فرصت ممكن براى تحقق بخشيدن به هدف هاى خود را به دست آورده اند، لذا با سپاهى عظيم عازم حمله به كشور اسلامى شدند تا انتقام خود را از مسلمانان بگيرند. آيا در چنين شرائطى، شخصى مثل امام حسن (علیه السلام) كه رسالت حفظ اساس اسلامى را به عهده داشت، جز اين راهى داشت كه با قبول صلح، اين خطر بزرگ را از جهان اسلام دفع كند، ولو آنكه به قيمت فشار روحى و سرزنش هاى دوستان كوته بين تمام شود؟ «يعقوبى»، مورخ معروف، می نويسد: هنگام بازگشت معاويه به شام (پس از صلح با امام حسن) به وى گزارش رسيد كه امپراتور روم با سپاه منظم و بزرگى به منظور حمله به كشور اسلامى از روم حركت كرده است. معاويه چون قدرت مقابله با چنين قواى بزرگى را نداشت، با آنها پيمان صلح بست و متعهد شد صد هزار دينار به دولت روم شرقى بپردازد. ⁽²⁾اين سند تاريخى نشان می دهد كه هنگام كشمكش دو طرف در جامعه اسلامى، دشمن مشترک مسلمانان با استفاده از اين فرصت، آماده حمله بود و كشور اسلامى در معرض يک خطر جدى -

قرار داشت و اگر جنگ ميان نيروهاى امام حسن و معاويه در می گرفت، كسى كه پيروز می شد، امپراتورى روم شرقى بود نه حسن بن على (علیه السلام) و نه معاويه!! ولى اين خطر با تدبير و دورانديشى و گذشت امام بر طرف شد. امام باقر (علیه السلام) به شخصى كه بر صلح امام حسن (علیه السلام) خرده می گرفت، فرمود: اگر امام حسن اين كار را نمی كرد خطر بزرگى به دنبال داشت. ⁽¹⁾

از نظر سياست داخلى

شک نيست كه هر زمامدار و فرماندهى اگر بخواهد در ميدان جنگ بر دشمن پيروز گردد، بايد از جبهه داخلى نيرومند و متشكل و هماهنگى برخوردار باشد و بدون داشتن چنين نيرويى، شركت در جنگ مسلحانه نتيجه اى جز شكست ذلت بار نخواهد داشت. در بررسى علل صلح امام مجتبى (علیه السلام) از نظر سياست داخلى، مهم ترين موضوعى كه به چشم می خورد، فقدان جبهه نيرومند و متشكل داخلى است، زيرا مردم عراق و مخصوصا مردم كوفه، در عصر حضرت مجتبى (علیه السلام) نه آمادگى روحى براى نبرد داشتند و نه تشكيل و هماهنگى و اتحاد.

خستگى از جنگ

جنگ جمل و صفين و نهروان ، و همچنين جنگهاى توام با تلفاتى كه بعد از جريان حكميت، ميان واحدهاى ارتش معاويه و نيروهاى امير مومنان (علیه السلام) در عراق و حجاز و يمن درگرفت، در ميان بسيارى از ياران على يك نوع خستگى از جنگ و علاقه به صلح و متاركه جنگ ايجاد كرد، زيرا طى پنج سال خلافت اميرالمومنين (علیه السلام) ياران آن حضرت هيچ وقت اسلحه به زمين ننهادند، مگر به قصد آنكه فردا در جنگ ديگرى مشاركت كنند. از طرف ديگر، جنگ آنها با بيگانگان نبود، بلكه در واقع با اقوام و برادران و آشنايان ديروزى آنان بود كه اينک در جبهه معاويه مستقر شده بودند. ⁽²⁾مردم عراق در واقع با اين دست و آن دست كردن، و كندى درگسيل داشتن نيروها براى جنگ با گروه هاى مختلف شام كه به حجاز و يمن و حدود عراق شبيخون می زدند، عافيت طلبى و خستگى ازجنگ را نشان می دادند، و اين كه عراقيان دعوت مجدد اميرمومنان (علیه السلام) را به جنگ صفين به كندى اجابت نمودند، نشانه همين خستگى بود. ⁽³⁾دكتر«طه حسين» پس از نقل ماجراى حكميت و پيچيده تر شدن اوضاع در پايان حنگ صفين، می نويسد: پس (على) تصميم گرقت رهسپار شام گردد، اما منافقان اصحابش پيشنهاد كردند كه به كوفه بازكردد تا پس از جنگ، كارهاى خود را روبراه كنند و با جمعيت و آمادگى بيشترى به سوى دشمن روى آورند. على (علیه السلام) آنان را به كوفه باز آورد، ليكن ديگر از كوفه بيرون نرفت؛ چه؛ يارانش به خانه هاى خود رفتيد و به كارهاى خود سرگرم شدند و به قدرى در كار جنگ سستى و بى رغبتى نشان دادند كه على (علیه السلام) را از خود ناميد ساختند. على (علیه السلام) پيوسته آنها را به جهاد می خواند و در دعوت خويش اصرار می ورزيد، ليكن نه می شنيدند و نه می پذيرند، تا آنجا كه روزى در خطبه خود گفت: با -

نافرمانى خود، رأى مرا تباه ساختيد و كار به جايى رسيد كه قريش گفتند: پسر ابى طالب مردى است دلير، ليكن با جنگ آشنايى ندارد. پدرشان خوب، چه كسى علم جنگ را بهتر از من می داند؟!. ⁽¹⁾پس از شهادت اميرمنان (علیه السلام) كه حسن بن على به خلافت رسيد، اين پديده بشدت آشكار شد و مخصوصا هنگامى كه امام حسن مردم را به جنگ اهل شام دعوت نمود مردم خيلى به كندى آماده شدند. هنگامى كه خبر حركت سپاه معاويه به سوى كوفه به امام مجتبى (علیه السلام) رسيد ، دستور داد مردم در مسجد جمع شوند. آنگاه خطبه اى آغاز كرد و پس از اشاره به بسيج نيروهاى معاويه، مردم را به جهاد در راه خدا و ايستادگى در مبارزه با پيروان باطل دعوت نمود و لزوم صبر و فداكارى و تحمل دشواري ها را گوشزد كرد. امام (علیه السلام) با اطلاعى كه از روحيه مردم داشت، نگران بود كه دعوت او را احابت نكنند. اتفاقاً همين طور شد و پس از پايان خطبه جنگى مهيج حضرت، همه سكوت كردند و احدى سخنان آن حضرت را تاييد نكرد! اين صحنه به قدرى اسف انگيز و تكان دهنده بود كه يكى از ياران دلير و شحاع امير مومنان (علیه السلام) كه در مجلس حضور داشت، مردم را به خاطر اين سستى و افسردگى بشدت توبيخ كرد و آنها را قهرمانان دروغين و مردمى ترسو و فاقد شجاعت خواند و از آنها دعوت كرد كه در ركاب امام براى جنگ اهل شام آماده گردند. ⁽²⁾اين سند تاريخى نشان می دهد كه مردم عراق تا چه حد به سستى و بى حالى گراييده بودند و آتش شور و سلحشورى و مجاهدت، در آنها خاموش شده بود و حاضر نبودند در جنگ شركت كنند. سرانجام پس از فعاليت ها و سخنراني هاى عده اى از ياران بزرگ حضرت مجتبى (علیه السلام) به منظور بسيج نيروها و تحريک مردم براى جنگ، امام (علیه السلام) با عده كمى كوفه را ترک گفت و محلى در نزديكى كوفه بنام «نخيله» را اردوگاه قرار داد و پس از ده روز اقامت در «نخيله» به انتظار رسيدن قواى تازه، جمعا «چهار هزار نفر» در اردوگاه حضرت گردد آمدند! به همين جهت امام ناگزير شد دوباره به كوفه برگردد و اقدامات تازه و جدي ترى جهت گردآورى سپاه به عمل بياورد. ⁽³⁾

جامعه اى با عناصر متضاد

علاوه بر اين، جامعه عراق آن روز يک جامعه متشكل و فشرده و متحد نبود، بلكه از قشرها و گروه هاى مختلف و متضادى تشكيل يافته بود كه بعضاً هيچ گونه هماهنگى و تناسبى با يكديگر نداشتند. پيروان و طرفداران حزب خطرناك اموى، گروه خوارح كه جنگ با هر دو اردوگاه را واجب می شمردند ، مسلمانان غير عرب كه از نقاط ديگر در عراق گرد آمده بودند و تعدادشان به بيست هزار نفر می رسيد و بالاخره گروهى كه عقيده ثابتى نداشتند و در ترجيح يكى از طرفين بر ديگرى در ترديد بودند، عناصر تشكيل دهنده جامعه آن روز عراق و كوفه به شمار می رفتند. پيروان و شيعيان خاص امير مؤمنان (علیه السلام) نيز يكى ديگر از اين عناصر محسوب می شدند. ⁽⁴⁾

سپاهى ناهماهنگ

اين چند دستگى و اختلاف عقيده و تشتت و پراكندگى، طبعاً در صفوف سپاه امام مجتبى (علیه السلام) نيز منعكس شده و آن را به صورت ارتشى ناهماهنگ باتركيب ناجور در آورده بود ، ازين رو در مقابله با دشمن خارجى به هيچ وجه نمی شد به چنين سپاهى اعتماد كرد. استاد شيعه، مرحوم شيخ مفيد، و ديگر مورخان در مورد اين پديده خطرناک در سپاه امام حسن (علیه السلام) می نويسند: «عراقيان خيلى به كندى و بى علاقگى براى جنگ آماده شدند و سپاهى كه امام حسن (علیه السلام) بسيج نمود، از گروه هاى مختلفى تشكيل می شد كه عبارت بودند از:

1- شيعيان و طرفداران اميرمؤمنان (علیه السلام).

2- خوارج كه از هر وسيله اى براى جنگ با معاويه استفاده می كردند (و شركت آنها در صفوف سپاهيان امام به خاطر دشمنى با معاويه بود، نه دوستى با امام حسن).

3- افراد سود جو و دنيا پرست كه به طمع منافع مادى در سپاه امام نظر آنان چندان بر معاويه ترجيح نداشت.

4- و بالاخره گروهى كه نه به خاطر دين، بلكه از روى تعصب عشيرگى و صرفاً به پيروى از رئيس قبيله خود، براى جنگ حاضر شده بودند. ⁽¹⁾

بدين ترتيب سپاه حضرت مجتبى (علیه السلام) فاقد يكپارچگى و انسجام لازم جهت مقابله با دشمن نيرومندى چون معاويه بود.

سندى گويا

شايد هيچ سندى در ترسيم دور نماى جامعه متشتت و پراكنده آن روز عراق و نشان دادن سستى عراقيان در كار جنگ، گوياتر و رساتر از گفتار خود آن حضرت نباشد. حضرت مجتبى (علیه السلام) در «مدائن» يعنى آخرين نقطه اى كه سپاه امام تا آنجا پيشروى كرد، سخنرانى جامع و مهيجى ايراد نمود و طى آن چنين فرمود: هيچ شک و ترديدى ما را از مقابله با اهل شام باز نمی دارد. ما در گذشته به نيروى استقامت و تفاهم داخلى شما، با اهل شام می جنگيديم، ولى امروز بر اثر كينه ها اتحاد و تفاهم از ميان شما رخت بر بسته، استقامت خود را از دست داده و زبان به شكوه گشوده ايد. وقتى كه به جنگ صفين روانه می شديد دين خود را بر منافع دنيا مقدم می داشتيد، ولى امروز منافع خود را بر دين خود مقدم می داريد. ما همان گونه هستيم كه در گذشته بوديم، ولى شما نسبت به ما آن گونه كه بوديد وفادار نيستيد. عده اى از شما، كسان و بستگان خود را در جنگ صفين، و عده اى ديگر كسان خود را در نهروان از دست داده اند. گروه اول، بر كشتگان خود اشک می ريزند؛ و گروه دوم، خونبهاى -

كشتگان خود را می خواهند؛ و بقيه نيز از پيروى ما سرپيچى می كنند! معاويه پيشنهادى به ما كرده است كه دور از انصاف، و برخلاف هدف بلند و عزت ما است. اينک اگر آماده كشته شدن در راه خدا هستيد، بگوييد تا با او در مبارزه برخيزم و با شمشير پاسخ او را بدهيم و اگر طالب زندگى و عافيت هستيد، اعلام كنيد تا پيشنهاد او را بپذيرم و رضايت شما را تامين كنيم. سخن امام كه به اينجا رسيد، مردم از هر طرف فرياد زدند: «البقية، البقية»: ما زندگى می خواهيم، ما می خواهيم زنده بمانيم! ⁽¹⁾آيا با اتكا به چنين سپاه فاقد روحيه رزمندگى، چگونه ممكن بود امام (علیه السلام) با دشمن نيرومندى مثل معاويه وارد جنگ شود؟ آيا با چنين سپاهى، كه از عناصر متضادى تشكيل شده بود و با كوچكترين غفلت احتمال می رفت خود خطر زا باشد، هرگز اميد پيروزى می رفت؟ اگر فرضا امام حسن (علیه السلام) و معاويه جاى خود را عوض می كردند و معاويه در رأس چنين سپاهى قرار می گرفت، آيا می توانست جز كارى كه امام حسن (علیه السلام) كرد، بكند؟ آرى، همين عوامل دست به دست هم داد و جامعه اسلامى را تا دو قدمى خطر قطعى نزديک ساخت و حوادث تلخى به وجود آورد كه شرح آن را ذيلا می خوانيد.

بسيج نيرو از طرف امام حسن (علیه السلام)

برخى از نويسندگان و مورخان گذشته و معاصر ، حقايق تاريخ را تحريف نموده و ادعا كرده اند كه امام حسن مجتبى (علیه السلام) آهنگ جنگ و مخالفت با معاويه نداشت، بلكه از روز نخست در صدد بود از معاويه اميتازات مادى گرفته و از زندگى راحت و مرفعى برخوردار شود و اگر مخالفت هايى با معاويه می كرد، براى تامين و تضمين اين امتيازات بود! اسناد تاريخى زنده اى در دست است كه نشان می دهد اين تهمت ها كاملا بى اساس است و با حقايق تاريخى به هيچ وجه سازگار نمی باشد، زيرا اگر پيشواى دوم نمی خواست با معاويه بجنگد، معنا نداشت گردآورى سپاه و بسيج نيرو كند؛ در صورتى كه به اتفاق مورخان، امام مجتبى (علیه السلام) سپاه ترتيب داد و آماده جنگ شد، ليكن از يک سو به خاطر عدم هماهنگى و چند دستگى سپاه امام (علیه السلام) و از سوى ديگر در اثر توطئه هاى خائنانه معاويه، از هم پاشيده شد و مردم از اطراف امام (علیه السلام) پراكنده شدند، امام نيز بناچار از جنگ خوددارى نمود و مجبور به پذيرفتن صلح شد. بنابراين، كار امام حسن (علیه السلام) با «قيام» و اعلان جنگ و تهيه لشكر آغاز شد و سپس با درك عميق اوضاع و شرائط جامعه اسلامى و رعايت مصالح روز، منجر به صلح مشروط گرديد. ⁽²⁾

مردم پيمان شكن

همان طور كه قبلا گفته شد، مردم عراق و كوفه يكدل و يک جهت نبودند، بلكه مردمى متلوّن و بي وفا و غير قابل اعتماد بودند كه هر روز زير پرچم گرد می آمدند و همواره تابع وضع موجود و قدرت روز بودند و به اصطلاح نان را به نرخ روز می خوردند. بر اساس همين روحيه بود كه همزمان با بحران آرايش سپاه و بسيج نيرو هاى طرفين، عده اى از روساى قبائل و افراد وابسته به -

خاندان هاى بزرگ كوفه، به امام خيانت كرده و به معاويه نامه ها نوشتند و تاييد و حمايت خود را از حكومت وى ابراز نمودند و مخفيانه او را براى حركت به سوى عراق تشويق كردند و تضمين نمودند كه به محض نزديك شدن وى، امام حسن (علیه السلام) را تسليم كنند. معاويه نيز عين نامه ها را براى امام مجتبى (علیه السلام) فرستاد و پيغام داد كه چگونه با اتكا به چنين افرادى حاضر به جنگ با وى شده است؟ ⁽¹⁾

فرمانده خائن

امام حسن (علیه السلام) پس از آنكه كوفه را به قصد جنگ با معاويه ترک گفت «عبيدالله بن عباس» را با دوازده هزار نفر سپاه، به عنوان طلايه لشكر، گسيل داشت و «قيس بن سعد» و «سعيد بن قيس» را كه هردو از ياران بزرگ آن حضرت بودند، به عنوان مشاور و جانشين وى تعيين نمود تا اگر براى يكى از اين سه نفر حادثه اى پيش آمد، بترتيب، ديگرى جايگزين وى گردد. ⁽²⁾حضرت مجتبى (علیه السلام) خط سير پيشروى سپاه را تعيين فرمود و دستور داد در هر كجا كه به سپاه معاويه رسيدند جلوى پيشروى آنها را بگيرند و جريان را به امام (علیه السلام) گزارش دهند تابى درنگ با سپاه اصلى به آنها ملحق شود. ⁽³⁾«عبيدالله» فوج تحت فرماندهى خود را حركت داد و در محلى بنام «مسكن» با سپاه معاويه روبرو شد و در آنجا اردو زد. طولى نكشيد به امام (علیه السلام) گزارش رسيد كه عبيدالله با دريافت يك ميليون درهم از معاويه، شبانه همراه هشت هزار نفر به وى پيوسته است. ⁽⁴⁾پيدا است خيانت اين فرمانده، در آن شرائط بحرانى، در تضعيف روحيه سپاه و تزلزل موقعيت نظامى امام (علیه السلام) تا چه حد موثر بود، ولى هرچه بود «قيس بن سعد» كه مردى شجاع و با ايمان و نسبت به خاندان اميرمومنان بسيار باوفا بود، طبق دستور امام حسن (علیه السلام) فرماندهى سپاه را به عهده گرفت و طى سخنان مهيجى كوشيد روحيه سربازان را تقويت كند. معاويه خواست او را نيز با پول بفريبد، ولى قيس فريب او را نخورد و هم چنان در مقابل دشمنان اسلام ايستادگى كرد. ⁽⁵⁾

توطئه هاى خائنانه

معاويه تنها به خريدن «عبيدالله» اكتفا نكرد؛ بلكه به منظور ايجاد شكاف و اختلاف و شايعه سازى در ميان ارتش امام مجتبى(علیه السلام)، بوسيله جاسوسان و مزدوران خود، در ميان لشكر امام مجتبى(علیه السلام) شايع می كرد كه قيس بن سعد (فرمانده مقدمه سپاه) با معاويه سازش كرده، و در ميان سپاه قيس نيز شايع می ساخت كه حسن بن على(علیه السلام) با معاويه صلح كرده است! كار به جايى رسيد كه معاويه چند نفر از افراد خوش ظاهر را كه مورد اعتماد مردم بودند، به حضور امام (علیه السلام) فرستاد. اين عده در اردوگاه «مدائن» با حضرت مجتبى(علیه السلام) ملاقات كردند، و پس از خروج از چادر امام، در ميان مردم جار زدند: «خداوند بوسيله فرزند پيامبر فتنه را خواباند و آتش جنگ را خاموش ساخت. حسن بن على (علیه السلام) با معاويه صلح كرد، و خون مردم را -

حفظ نمود»! مردم كه به سخنان آنها اعتماد داشتند، در صدد تحقيق برنيامدند و سخنان آنها را باور نموده و بر ضد امام شورش كردند و به خيمه آن حضرت حمله ور شده و آنچه در خيمه بود، به يغما بردند و در صدد قتل امام برآمدند و آن گاه از چهار طرف متفرق شدند. ⁽¹⁾

خيانت خوارج

امام مجتبى (علیه السلام) از «مدائن» روانه «ساباط» شد. در بين راه يكى از خوارج كه قبلا كمين كرده بود، ضربت سختى بر آن حضرت وارد كرد. امام بر اثر جراحت، دچار خونريزى و ضعف شديد شد و به وسيله عده اى از دوستان و پيران خاص خود، به مدائن منتقل گرديد. در مدائن وضع جسمى حضرت بر اثر جراحت به وخامت گراييد. معاويه با استفاده از اين فرصت بر اوضاع تسلط يافت. پيشواى دوم كه نيروى نظامى لازم را از دست داده و تنها شده مانده بود، ناگزير پيشنهاد صلح را پذيرفت. ⁽²⁾بنابراين اگر امام مجتبى (علیه السلام) تن به صلح در داد چاره اى جز اين نداشت، چنان كه طبرى و عده اى ديگر از مورخان می نويسند: حسن بن على (علیه السلام) موقعى حاضر به صلح شد كه يارانش از گرد او پراكنده شده و وى را تنها گذاردند. ⁽³⁾

گفتار امام پيرامون انگيزه هاى صلح

امام مجتبى (علیه السلام) در پاسخ شخصى كه به صلح آن حضرت اعتراض كرد، انگشت روى اين حقايق تلخ گذاشته و عوامل و موجبات اقدام خود را چنين بيان نمود: من به اين علت حكومت و زمامدارى را به معاويه واگذار كردم كه اعوان و يارانى براى جنگ با وى نداشتم. اگر يارانى داشتم شبانه روز با او می جنگيدم تا كار يكسره شود. من كوفيان را خوب می شناسم و بارها آنها را امتحان كرده ام. آنها مردمان فاسدى هستند كه اصلاح نخواهند شد، نه وفا دارند، نه به تعهدات و پيمان هاى خود پايبندند و نه دو نفر با هم موافقند. بر حسب ظاهر به ما اظهار اطاعت و علاقه می كنند، ولى عملاً با دشمنان ما همراهند. ⁽⁴⁾پیشواى دوم كه از سستى و عدم همكارى ياران خود بشدت ناراحت و متاثر بود، روزى خطبه اى ايراد فرمود و طى آن چنين گفت: در شگفتم از مردمى كه نه دين دارند و نه شرم و حيا. واى بر شما! معاويه به هيچ يک از وعده هايى كه در برابر كشتن من به شما داده، وفا نخواهد كرد. اگر من با معاويه بيعت كنم، وظايف شخصى خود را بهتر از امروز می توانم انجام بدهم، ولى اگر كار به دست معاويه بيفتد، نخواهد گذاشت آيين جدم پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)را در جامعه اجرا كنم. به خدا سوگند (اگر به علت سستى و بي وفايى شما) ناگزير شوم زمامدارى مسلمانان را به معاويه واگذار كنم، يقين بدانيد زير پرچم حكومت بنى اميه هرگز روى خوشى و شادمانى نخواهيد ديد و گرفتار انواع اذيت ها و آزارها خواهيد شد. هم اكنون گويى به چشم خود می بينم كه فردا فرزندان شما بر در خانه فرزندان آنها ايستاده و درخواست آب و نان خواهند كرد؛ آب و نانى كه از آن فرزندان شما بوده و خداوند آن را براى -

آنها قرار داده است، ولى بنى اميه آنها را از در خانه خود رانده و از حق خود محروم خواهند ساخت. آن گاه امام (علیه السلام) افزود: اگر يارانى داشتم كه در جنگ با دشمنان خدا با من همكارى می كردند، هرگز خلافت را به معاويه واگذار نمی كردم، زيرا خلافت بر بنى اميه حرام است… . ⁽¹⁾

امام مجتبى (علیه السلام) كه ماهيت پليد حكومت معاويه را بخوبى می شناخت، روزى در مجلسى كه معاويه حاضر بود، سخنانى ايراد كرد و ضمن آن فرمود: «سوگند به خدا، تا زمانى كه زمام امور مسلمانان در دست بنى اميه است، مسلمانان روى رفاه و آسايش نخواهند ديد». ⁽²⁾و اين، هشدارى بود به عراقيان كه بر اثر سستى و به اميد راحتى و آسايش، تن به جنگ با معاويه ندادند، غافل از اينكه در حكومت معاويه هرگز به اميد و آرزوى خود دست نمی يابند.

پيمان صلح، و اهداف امام (علیه السلام)

پيشواى دوم، هنگامى كه بر اثر شرائط نامساعدى كه قبلا تشريح شد، جنگ با معاويه را بر خلاف مصالح عالى جامعه اسلامى و حفظ موجوديت اسلام تشخيص داد و ناگزير صلح و آتش بس را قبول كرد، فوق العاده كوشش نمود تا هدف هاى عالى و مقدس خود را به قدر امكان از رهگذر صلح و به نحو مسالمت آميز تامين كند.از طرف ديگر، چون معاويه به خاطر برقرار صلح و قبضه نمودن قدرت، حاضر به دادن همه گونه امتياز بود- به طورى كه ورقه سفيد امضا شده اى براى امام فرستاد و نوشت هرچه در آن ورقه بنويسد مورد قبول وى می باشد. ⁽³⁾- امام از آمادگى او حداكثر بهره بردارى را نموده و موضوعات مهم و حساس را كه در درجه اول اهميت قرار داشت و از آرمان هاى بزرگ آن حضرت بشمار مى رفت، در پيمان صلح گنجانيد و از معاويه تعهد گرفت كه به مفاد قرار داد عمل كند. گرچه متن پيمان صلح در كتب تاريخ، به طور كامل و بترتيب، ذكر نشده است، بلكه هركدام از مورخان به چند ماده از آن اشاره نموده اند، ولى با جمع آورى مواد پراكنده آن از كتب مختلف مى‌توان صورت تقريباً كاملى از آن ترسيم نمود. با يک نظر كوتاه به موضوعاتى كه امام در قرار داد قيد نموده و براى تحقق آنها پا فشارى می كرد، می توان به تدبير فوق العاده اى كه حضرت در مقام مبارزه سياسى براى گرفتن امتياز از دشمن به كار برده، پى برد. اينک پيش از آن‌كه هريک از مواد صلح نامه را جداگانه مورد بررسى قرار دهيم، متن پيمان صلح را كه در پنج ماده می توان خلاصه كرد، ذيلاً از نظر خوانندگان محترم می گذرانيم:

متن پيمان

ماده اول:

حسن بن على (علیه السلام) حكومت و زمامدارى را به معاويه واگذارى می كند، مشروط به آنكه معاويه طبق دستور قرآن مجيد و روش پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) رفتار كند.

ماده دوم:

بعد از معاويه، خلافت از آن حسن بن على (علیه السلام) خواهد بود و اگر براى او حادثه اى پيش آيد حسين بن على (علیه السلام) زمام امور مسلمانان را در دست می گيرد. نيز معاويه حق ندارد كسى را به جانشينى خود انتخاب كند.

ماده سوم:

بدعت ناسزا گويى و اهانت نسبت به امير مومنان (علیه السلام) و لعن آن حضرت در حال نماز بايد متوقف گردد و از على (علیه السلام) به نيكى ياد شود.

ماده چهارم:

مبلغ پنج ميليون درهم كه در بيت المال كوفه موجود است از موضوع تسليم حكومت به معاويه مستثنا است و بايد زير نظر امام مجتبى (علیه السلام) مصرف شود. نيز معاويه بايد در تعيين مقررى و بذل مال، بنى هاشم را بر بنى اميه ترجيح بدهد. هم چنين بايد معاويه از خراج «دارابگرد» مبلغ يک ميليون درهم در ميان بازماندگان شهداى جنگ جمل و صفين كه در ركاب امير مومنان كشته شدند، تقسيم كند. ⁽¹⁾

ماده پنجم:

معاويه تعهد می كند كه تمام مردم ، اعم از سكنه شام و عراق و حجاز، از هر نژادى كه باشند، از تعقيب و آزار وى در امان باشند و از گذشته آنها صرف نظر كند احدى از آنها را به سبب فعاليت هاى گذشته شان بر ضد حكومت معاويه تحت تعقيب قرار ندهد، و مخصوصاً اهل عراق را به خاطر كينه هاى گذشته آزار نكند.علاوه بر اين معاويه تمام ياران على (علیه السلام) را، در هركجا كه هستند، امان مى دهد كه هيچ يک از آنها را نيازارد و جان و مال و ناموس شيعيان و پيروان على در امان باشند، و به هيچ وجه تحت تعقيب قرار نگيرند، و كوچكترين ناراحتى براى آنها ايجاد نشود ، حق هر كس به وى برسد، و اموالى كه از بيت المال در دست شيعيان على (علیه السلام) است از آنها پس گرفته نشود. نيز نبايد هيچ گونه خطرى از ناحيه معاويه متوجه حسن بن على (علیه السلام) و برادرش حسين بن على (علیه السلام) و هيچ كدام از افراد خاندان پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) بشود و نبايد در هيچ نقطه اى موجبات خوف و ترس آنها را فراهم سازد. در پايان پيمان، معاويه اكيدا تعهد كرد تمام مواد آن را محترم شمرده دقيقا به مورد اجرا بگذارد. او خدا را بر اين -

مسئله گواه گرفت، و تمام بزرگان و رجال شام نيز گواهى دادند. ⁽¹⁾بدين ترتيب پيشگويى پيامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) ، در هنگامى كه حسن بن على (علیه السلام) هنوز كودكى بيش نبود، تحقق يافت: پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) روزى برفراز منبر، با مشاهده او فرمود: « اين فرزند من سرور مسلمانان است و خداوند بوسيله او در ميان دو گروه از مسلمانان صلح برقرار خواهد ساخت». ⁽²⁾

هدف هاى امام (علیه السلام) از صلح با معاويه

بزرگان و زمامداران جهان، هنگامى كه اوضاع و شرائط را بر خلاف هدف ها و نظريات خود می يابند، همواره سعى می كنند در موارد دوراهى ، جانبى را بگيرند كه زيان كمترى دربر داشته باشد، و اين يک اصل اساسى در محاسبات سياسى و اجتماعى است. امام مجتبى (علیه السلام) نيز بر اساس همين رويه معقول می كوشيد هدف هاى عالى خود را تا آنجا كه مقدور است، به طور نسبى تامين نمايد. از اين رو هنگامى كه ناگزير شد با معاويه كنار آيد، طبق ماده اول با اين شرط حكومت را به وى واگذار كرد كه در اداره امور جامعه اسلامى تنها بر اساس قوانين قرآن و روش پيامبر (صلی الله علیه واله) رفتار نمايد. بديهى است نظر امام تنها رسيدن به قدرت و تشكيل حكومت اسلامى نبود، بلكه هدف اصلى، صيانت و نگهدارى قوانين اسلام در اجتماع و رهبرى جامعه بر اساس اين قوانين بود و اگر اين روش به وسيله معاويه اجرا می شد، باز تا حدودى هدف اصلى تامين شده بود.بعلاوه، طبق ماده دوم، پس از مرگ معاويه، حسن بن على (علیه السلام) می توانست آزادانه رهبرى جامعه اسلامى را به عهده بگيرد، و با توجه به اينكه معاويه در حدود سى سال از آن حضرت بزرگتر بود ⁽³⁾و در آن ايام دوران پيرى را می گذرانيد و طبق شرائط عادى اميد زيادى می رفت كه عمر وى چندان طول نكشد، روشن می گردد كه اين شرط، روى محاسبات عادى تا چه حد به نفع اسلام و مسلمانان بود. بقيه مواد پيمان نيز هر كدام حائز اهميت بسيار بود، زيرا در شرائطى كه امير مؤمنان (علیه السلام) در مراسم نماز جمعه و در حال نماز با كمال بى پروايى مورد سب و شتم قرار می گرفت و اين كار به صورت يك بدعت ريشه دارى در آمده بود و شيعيان و دوستداران آن حضرت و افراد خاندان پيامبر همه جا مورد تعقيب و در معرض تهديد و شكنجه بودند، ارزش گرفتن چنين تعهدى از معاويه غير قابل انكار بود.

اجتماع در كوفه

پس از انعقاد پيمان صلح، طرفين همراه قواى خود وارد كوفه شدند و در مسجد بزرگ اين شهر گرد آمدند. مردم انتظار داشتند مواد پيمان طى سخنراني هايى از ناحيه رهبران دو طرف، در حضور مردم، تاييد شود تا جاى هيچ گونه شك و ترديدى در اجراى آن باقى نماند. اين انتظار بيجا نبود، ايراد سخنرانى جز در برنامه صلح بود، لذا معاويه بر فراز منبر نشست و خطبه اى خواند؛ ولى نه تنها در مورد پايبندى به شرائط صلح تاكيدى نكرد، بلكه با طعنه و همراه با تحقير چنين گفت: «من به خاطر اين -

با شما نجنگيدم كه نماز و حج به جا آوريد و زكات بپردازيد! چون می دانم كه اينها را نجام می دهيد، بلكه براى اين با شما جنگيدم كه شما را مطيع خود ساخته و بر شما حكومت كنم». آنگاه گفت: « آگاه باشيد كه هر شرط و پيمانى كه با حسن بن على (علیه السلام) بسته ام زير پاهاى من است، و هيچ گونه ارزشى ندارد». ⁽¹⁾بدين ترتيب ، معاويه تمام تعهدات خود را زير پا گذاشت و پيمان صلح را آشكارا نقض كرد.

جنايات معاويه

معاويه به دنبال اعلام اين سياست، نه تنها تعديلى در روش خود به عمل نياورد بلكه بيش از پيش بر شدت عمل و جنايت خود افزود.او بدعت اهانت به ساحت مقدس امير مومنان (علیه السلام) را بيش از گذشته روج داد، عرصه زندگى را بر شيعيان و وياران بزرگ و وفادار على (علیه السلام) فوق العاده تنگ ساخت، شخصيت بزرگى همچون «حجر بن عدى» و عده‌اى ديگر از رجال بزرگ اسلام را به قتل رسانيد، و كشتار و شكنجه و فشار در مورد پيروان على (علیه السلام) افزايش يافت به طورى كه نوعاً شيعيان يا زندانى و يا متوارى شدند و يا دور از خانه و كاشانه خود در محيط فشار و خفقان به سر می بردند. معاويه نه تنها ماده مربوط به حفظ احترام على (علیه السلام) و پيران آن حضرت را زير پا نهاد، بلكه در مورد خراج «دارابگرد» نيز طبق پيمان رفتار نكرد.«طبرى» در اين باره می نويسد:«اهل بصره خراج دارابگرد را ندادند و گفتند اين مال، متعلق به بيت المال ما و از آن ماست». ⁽²⁾«ابن اثير» می نويسد: «اهل بصره از دادن خراج دارابگرد امتناع ورزيدند و اين كار را به دستور معاويه انجام دادند». ⁽³⁾

بيدارى و آگاهى مردم

مردمى كه به سبب تحمل جنگ هاى متعدد از جنگ خسته و بيزار بودند و به پيروى از روساى خود و تحت تاثير تبليغات و وعده هاى فريبنده عمال معاويه دل به صلح و سازش بسته بودند ، لازم بود بيدار شوند و متوجه گردند كه به خاطر اظهار ضعف از تحمل عواقب جنگ، و فريفتگى به وعده هاى معاويه و پيروى كوركورانه از روساى خود، چه اشتباه بزرگى مرتكب شده اند؟! و اين ممكن نبود مگر آنكه به چشم خود آثار و عواقب شوم و خطرناك عمل خود را می ديدند. بعلاوه لازم بود مسلمانان عملاً با چهره اصلى حكومت اموى آشنا شده و به فشارها، محروميت ها، تعقيب هايى مداوم، و خفقان هايى كه حكومت اموى به عمل می آورد، پى ببرند. در حقيقت ، آنچه لازم بود امام حسن (علیه السلام) و ياران صميمى او در آن برهه حساس از تاريخ انجام دهند، اين بود كه اين واقعيت ها را عريان و بى پرده بر همگان مكشوف سازند و در نتيحه عقول و افكار آنها را براى درک و فهم اين حقايق تلخ، و قيام و مبارزه بر ضد آن، آماده سازند. بنابراين اگر امام مجتبى (علیه السلام) صلح كرد، نه براى اين بود كه شانه از زير بار مسئوليت خالى كند، بلكه براى اين بود كه مبارزه را در سطح ديگرى شروع كند. اتفاقاً حوادثى كه پس از انعقاد پيمان صلح به وقوع -

پيوست به اين مطلب كمک كرد و عراقيان را سخت تكان داد. «طبرى» می نويسد: «معاويه (پس از آتش بس) در «نخليه» (نزديكى كوفه) اردو زد. در اين هنگام گروهى از خوارج بر ضد معاويه قيام كرده وارد شهر كوفه شدند. معاويه يک ستون نظامى از شاميان را به جنگ آنها فرستاد. خوارج آنها را شكست دادند. معاويه به اهل كوفه دستور داد خوارج را سركوب سازند، و تهديد كرد كه اگر با خوارج نجنگند، در امان نخواهند بود!» ⁽¹⁾بدين ترتيب مردم عراق كه حاضر به جنگ در ركاب اميرمومنان و حسن بن على (علیه السلام) نبودند، از طرف معاويه كه دشمن مشترک آنها و خوارج بود، مجبور به جنگ با خوارج شدند! و اين نشان داد كه در حكومت معاويه هرگز به صلح و آرامشى كه آرزو می كردند نخواهند رسيد.

سياست تهديد و گرسنگى

علاوه بر اين، معاويه برنامه ضد انسانى دامنه دارى را كه بايد اسم آن را برنامه تهديد و گرسنگى گذاشت، بر ضد عراقيان به مورد اجرا گذاشت و آنها را از هستى ساقط كرد. معاويه از يك طرف مردم عراق را در معرض همه گونه فشار و تهديد قرار داد و از طرف ديگر حقوق و مزاياى آنها را قطع كرد. «ابن ابى الحديد»، دانشمند مشهور جهان تسنن، می نويسد: شيعيان در هرجا كه بودند به قتل رسيدند. بنى اميه دست ها و پاهاى اشخاص را به احتمال اينكه از شيعيان هستند، بريدند. هركس كه معروف به دوستدارى و دلبستگى به خاندان پيامبر (صلی الله علیه واله) بود، زندانى شد، يا مالش به غارت رفت، و يا خانه اش را ويران كردند. شدت فشار و تضعيقات نسبت به شيعيان به حدى رسيد كه اتهام به دوستى على (علیه السلام) از اتهام به كفر و بيدينى بدتر شمرده می شد! و عواقب سخت‌ترى به دنبال داشت!در اجراى اين سياست خشونت آميز، وضع اهل كوفه از همه بدتر بود زيرا كوفه مركز شيعيان اميرمومنان (علیه السلام) شمرده می شد. معاويه «زياد بن سميه» را حاكم كوفه قرار داد و بعدها فرمانروايى بصره را نيز به وى محول كرد. زياد كه روزى در صف ياران على (علیه السلام) بود و همه آنها را بخوبى می شناخت، پيدا كرده و كشت، تهديد كرد، دست ها و پاهاى آنها را قطع كرد، نابينا ساخت، بر شاخه درختان خرما به دار آويخت و از عراق پراكنده نمود، به طورى كه احدى از شخصيت هاى معروف شيعه در عراق باقى نماند.

اوج فشار در كوقه و بصره

چنانكه اشاره شد، مردم عراق و مخصوصاً كوفه بيش از ديگران زير فشار قرار گرفته بودند، به طورى كه وقتى به خانه دوستان و افراد مورد وثوق و اطمينان خود رفت و آمد می كردند و اسرار خود را با آنها در ميان می گذاشتند، چون از خدمتكار صاحبخانه می ترسيدند، مادام كه از آنها سوگندهاى مؤكد نمی گرفتند كه آنها را لو ندهند، گفتگو را آغاز نمی كردند! معاويه طى بخشنامه اى به عمال و فرمانداران خو در سراسر كشور نوشت كه شهادت هيچ يک از شيعيان و خاندان على (علیه السلام) را نپذيرند! وى طی -

بخشنامه ديگرى چنين نوشت: «اگر دو نفر شهادت دادند كه شخصى، از دوستداران على (علیه السلام) و خاندان او است، اسمش را از دفتر بيت المال حذف كنيد و حقوق و مقررى او را قطع نماييد»! زياد كه بتناوب شش ماه در كوفه و شش ماه در بصره حكومت می كرد، «سمرة بن جندب» را به جاى خود در بصره گذاشت تا در غياب وى امور شهر را اداره كند. سمره در اين مدت هشت هزار نفر را به قتل رسانيد. زياد به وى گفت: آيا نمی ترسى كه در ميان آنها يک نفر بيگناه را كشته باشى؟ گفت: اگر دو برابر آنها را نيز می كشتم هرگز از چنين چيزى نمی ترسيدم! «ابو سوار عدوى» می گويد: سمره در بامداد يک روز، چهل و هفت نفر از بستگان مرا كشت كه همه حافظ قرآن بودند.

صلح، زمينه ساز قيام عاشورا

اين حوادث وحشتناک، مردم عراق را سخت تكان داد و آنها را از رخوت و سستى به در آورد و ماهيت اصلى حكومت اموى را تا حدى آشكار نمود. در همان حال كه روساى قبائل، از آثار و منافع پيمان صلح امام حسن (علیه السلام) بهره مند می شدند و از بذل و بخشش هاى معاويه برخوردار می گشتند، مردم عادى عراق كم كم به ماهيت اصلى حكومت بيدادگر وخودكامه معاويه كه پاى خود به سوى آن رفته و به دست خود آن را تثبيت كرده بودند، پى می بردند. ⁽¹⁾معاويه «مغيره بن شعبه» را بر كوفه حاكم ساخت و كار بصره را به «عبدالله بن عامر» وا گذاشت و اين شخص كه پس از قتل عثمان آن شهر را ترك گفته بود، به بصره بازگشت. معاويه خود نيز به شام رفت و از دمشق به تدبيركار دولت خويش پرداخت. مردم عراق هر گاه به ياد زندگانى در روزگار على (علیه السلام) می افتادند ، اندوهناک می شدند و از آن سستى كه در حمايت از على (علیه السلام) نشان داده بودند، اظهار پشيمانى می نمودند و نيز از صلحى كه ميان ايشان و مردم شام اتفاق افتاده بود، سخت پشيمان بودند. آنان چون به يكديگر می رسيدند، همديگر را سرزنش می كردند و از يكديگر می پرسيدند كه چه خواهد شد و چه بايد كرد؟ هنوز چند سالى نگذشته بود كه نمايندگان كوفه ميان آن شهر و مدينه براى ديار حسبن بن على (علیه السلام) و گفتگو با او و شنيدن سخنان وى به رفت و آمد پرداختند. ⁽²⁾بنابراين دوران صلح امام حسن (علیه السلام) دوران آمادگى و تمرين تدريجى امت براى جنگ با حكومت فاسد اموى به شمار می رفت تا روز موعود، روزى كه جامعه اسلامى آمادگى قيام داشته باشد، فرا رسد.

اظهار آمادگى براى آغاز قيام

روزى كه امام حسن (علیه السلام) صلح كرد، هنوز اجتماع به آن پايه از درک و بينش نرسيده بود كه هدف امام را تأمين كند. آن روز هنوز جامعه اسلامى اسير زنجيرهاى آمال و آرزوها بود؛ آمال و آرزوهايى كه روح شكست را در آنها تزريق كرده بود. ازينرر و هدفى كه امام حسن (علیه السلام) تعقيب می كرد اين بود كه افكار عمومى را براى قيام بر ضد حكومت اموى آماده كند و به مردم فرصت -

دهد تا خود بينديشند و به حقايق اوضاع و ماهيت حكومت اموى پى ببرند، بويژه آنكه اشارتهايى كه حضرت مجتبى (علیه السلام) به ستمگريها و جنايات حكومت اموى وزير پا گذاشتن احكام اسلام می نمود، افكار مردم را كاملاً بيدار می كرد. ⁽¹⁾كم كم اين آمادگى قوت گرفت و شخصيتهاى بزرگ عراق متوحه حسين بن على (علیه السلام) شده از او خواستند كه قيام كند. ولى حسين بن على (علیه السلام) آنها را به پيروى از امام مجتبى (علیه السلام) توصيه می كرد و می فرمود: اوضاع فعلى براى قيام مساعد نيست و تا زمانى كه معاويه زنده است، نهضت و قيام به ثمر نمی رسد.

بازتاب حوادث در مدينه

پس از شهادت حضرت مجتبى (علیه السلام) كه حسين بن على (علیه السلام) امامت را عهده دار بود، خبر جنايتهاى معاويه بلا فاصله در مدينه طنين می افكند و محور بحث در اجتماعاتى می گشت كه حسين بن على (علیه السلام) با شركت بزرگان شيعه در عراق و حجاز و مناطق ديگر اسلامى تشكيل می داد. براى نمونه ، هنگامى كه معاويه «حجر بن عدى» و همراهان او را كشت، عده اى از بزرگان كوفه نزد حسين (علیه السلام) آمده جريان را به حضرت خبر دادند و پخش اين خبر موجى از نفرت در همه افراد با ايمان برانگيخت. اين مطلب نشان مى دهد كه در آن هنگام جنبش منظمى بر ضد حكومت اموى شكل می گرفت كه مبلغين و عوامل موثر آن، همان پيروان اندک و صميمى امام حسن (علیه السلام) بودند كه حضرت با تدبير هوشمندانه خويش جان آنان را از گزند قشون معاويه حفظ كرده بود. هدف اين گروه اين بود كه با تذكار جناياتى كه در سراسر دوران حكومت معاويه موج می زد، روح قيام را در دل هاى مردم برانگيزند تا روز موعود فرا رسد!. ⁽²⁾

چرا امام حسن (علیه السلام) صلح، امام حسين (علیه السلام) قيام كرد؟ بحث هاى پيشين، راز و رمز صلح امام مجتبى (علیه السلام) را روشن ساخت، ولى دراينجا، جاى يک سوال باقى است و آن اين است كه چرا امام حسن (علیه السلام) صلح كرد ولى امام حسين قيام نمود؟ اگر صلح، كار درستى بود، چرا امام حسين (علیه السلام) با يزيد صلح نكرد؟ و اگر قرار بر جنگ بود، چرا امام حسن نجنگيد؟ پاسخ اين سوال را بايد در اوضاع و شرائط متفاوت زمان اين دو امام بزرگ، و نحوه رفتار و شخصيت معاويه و يزيد جستجو كرد. ذيلاً به گوشه هايى از تفاوت شيوه معاويه و يزيد اشاره می كنيم:

فريبكاري هاى معاويه

معاويه در دوران زمامدارى خود، با نقشه ها و سياست هاى عوام فريبانه خود، همواره سعى می كرد به حكومت خود رنگ شرعى و اسلامى بدهد. او از اين كه افكار عمومى، انحراف وى را از خط سير صحيح سياست اسلامى بفهمد، جلوگيرى می كرد. گرچه معاويه عملاً اسلام را تحريف نموده و حكومت اشرافى اموى را جايگزين خلافت ساده و بى پيرايه اسلامى ساخته، و جامع -

اسلامى را به يک جامعه غير اسلامى تبديل كرده بود، ولى با وجود اينها ظواهر اسلام را نسبتاً حفظ مى‌كرد، مقررات اسلامى را ظاهراً اجرا می نمود، پرده ها را نمی دريد و در دربارش پاره‌اى از مقررات اسلامى ضراعات می شد و نمی گذاشت رنگ اسلامى ظاهرى جامعه عوض شود. او بخوبى درک می كرد كه چون به نام دين و خلافت اسلامى، بر مردم حكومت می كند، نبايد علناً مرتكب كارهايى بشود كه مردم آن را مبارزه با دين- همان دينى كه وى به نام آن بر آنان فرمانروايى می كرد- تلقى نمايند، بلكه هميشه به اعمال خود رنگ دينى می داد تا با مقامى كه داشت سازگار باشد و آن دسته از كارها را كه توجيه و تفسير آن طبق موازين دينى مقدور نبود، در خفا انجام می داد. بعلاوه معاويه، در حل و فصل امور و مقابله با مشكلات، سياست فوق العاده ماهرانه اى داشت و مشكلات را به شيوه هاى مخصوصى حل می كرد كه فرزندش يزيد فاقد مهارت در به كارگيرى آنها بود، و همين دو موضوع، پيروزى قيام و تأثير مثبت شهادت در زمان حكومت معاويه را مورد ترديد قرار می داد، زيرا در اين شرائط افكار عمومى درباره قيام و انقلاب ضد اموى داورى صحيح نمی كرد. بنى اميه برانگيخته نمی شد، چون هنوز افكار عمومى به ميزان انحراف معاويه از اسلام ، آشنا نبود و به همين جهت، عناصر نا آگاه، جنگ حضرت مجتبى (علیه السلام) را با معاويه بيشتر يک اختلاف سياسى و كشمكش بر سر قدرت و حكومت به شمار مى آوردند، تا قيام حق در برابر باطل! شهادت در چنين شرائطى به پيشبرد مقاصد نهضت كمک نمی كرد، بلكه افكار عمومى درباره آن دستخوش اشتباه می گرديد و حقيقت لوث می شد.

جو نامساعد

چنانكه ديديم، فضاى سياسى دوره معاويه فضاى صريحى نبود كه يک مصلح بتواند از يک راه مشخص، امر را فيصله دهد، و جامعه، با هوشيارى، جهت خويش راپيدا كند، چنين نبود، بلكه جوى بود كه هر مصلحى در آن جو می بايست مراقب عمل رهبران فساد باشد و در هر فرصت- با توجه به امكانات خود و چگونگى اطرافيان خود و شكل مواجهه دشمن- عكس العملى مناسب نشان دهد، تا بدين گونه «حقيقت مغلوب» را بر «غالب» پيروز گرداند. اين، مشكل عمده روزگار امام حسن (علیه السلام) بود. در آن روزگار، آن چه به نام «شهادت» شناخته شده بود تأثيرى كه بايد، نداشت. در واقع شهادت نيز مانند بسيارى از پديده ها، زمينه مساعدى می خواهد تا بتواند از صورت يک شهادت و اخلاص فردى در آيد و شكل يک پديده اجتماعى موثر به خود گيرد و خون شهيد در رگ ديگر مردم، حيات بيافريند. قرائن تاريخى نشان مى‌دهند كه اگر امام با سپاه سست عنصرى كه دور او را گرفته بودند- و يادى از آنان گذشت كه چه كردند- بر می خاست و ميان خود و معاويه شمشير می نهاد، او را به زودى به عنوان يک شهيد قهرمان، نمی كشتند، بلكه او را اسير می كردند! معاويه می خواست ننگى را كه او و خاندانش از دست سربازان -

اسلام ديده بودند، و روزى به دست سربازان سلحشور اسلام اسير شده بودند، از طريق اسير كردن يكى از بزرگان آل محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) جبران كند. پس امام در صورت شكست خوردن، به صورت شهيدى قهرمان- انسان كه درعاشورا پيش آمد- كشته نمی شد، بلكه او به دست معاويه گرفتار می شد و سرانجام به گونه اى نامعلوم تلف می گشت، و اين، يكى از زيان هاى بزرگ بود كه در آن روز متوجه موضع حق می شد. اگر در جنگ با سپاه معاويه، سپاه امام مجتبى (علیه السلام) مغلوب می شد، معاويه به سرزمين ها و شهرهاى اسلام می تاخت و تا می توانست می كشت، و بويژه شهرهاى مكه و مدينه و كوفه و بصره و ديگر آبادي هايى كه در قلمرو حكومت على بن ابى طالب و امام حسن (علیه السلام) قرار داشت. بدين گونه تعداد كشته شدگان – برخلاف واقعه عاشوا- محدود نمی ماند و از حساب می گذشت، اين بود آن حفظ خونى كه امام از آن ياد می كرد». ⁽¹⁾شايد به همين دلايل – و نيز به دليل صحه گذاشتن حسين بن على (علیه السلام) بر صلح امام حسن (علیه السلام) بود كه – حسين بن على (علیه السلام) پس از شهادت برادر بزرگوار خود، در مدت ده سال آخر حكومت معاويه يعنى تقريبا از سال 50 تا 60 هجرى قيام نكرد، بلكه در انتظار فرصت مناسب، روز شمارى مى‌نمود و به آماده ساختن افكار عمومى اكتفا می ورزيد، زيرا اگر در اين زمان قيام می كرد، معلوم نبود بازتاب آن در جامعه اسلامى چگونه خواهد بود و در افكار عمومى چگونه انعكاس خواهد يافت؟

يزيد، چهره منفور جامعه اسلامى

اما اين مطلب در مورد يزيد درست برعكس بود زيرا (چنان كه در زندگانى امام حسين (علیه السلام) گفته ايم) يزيد نه تنها پختگى و تدبير و سياست پدر را نداشت، بلكه از رعايت ظواهر اسلام نيز كه می خواست به نام آن بر مردم حكومت كند، فرسنگ ها دور بود. يزيد جوانى ناپخته، شهوت پرست، خود سر، و فاقد دور انديشى و احتياط بود. او فردى بى خرد، متهور، خوشگذران، عياش، و داراى فكر سطحى بود. يزيد كه پيش از رسيدن به حكومت اسير هوس ها و پايبند تمايلات افراطى بود، بعد از رسيدن به حكومت نيز نتوانست حداقل مثل پدر ظواهر اسلام را حفظ كند، و خود را ولو به صورت ظاهر، فردى ديندار و با ايمان معرفى كند بلكه در اثر خصلت بى پرواى و هوسبازى كه داشت، علنا مقدسات اسلامى را زير پا گذاشت و در راه رضاى شهوات خود از هيچ چيز فرو گذارى نكرد. او علناً شراب می خورد و تظاهر به فساد و گناه می كرد. يزيد از لحاظ سياسى آن قدر ناپخته بود كه ماهيت اصلى حكومت بنى اميه را كه دشمنى آشتی ناپذير با اسلام و بازگشت به دوران جاهليت و احياى رژيم اشرافى آن زمان بود، كاملا به مردم نشان داد.اين پرده دري ها و بى بند و باري هاى يزيد براى همه ثابت كرده بود كه وى بكلى فاقد شايستگى و لياقت براى احراز مقام خلافت و رهبرى جامعه اسلامى است. بنابراين مزدوران حكومت بنى اميه نمی توانستند قيام حسين (علیه السلام) را در افكار عمومى متهم و آلوده سازند، زيرا مردم به چشم خود، رفتار يزيد را، كه كوچكترين تناسبى با موازين دينى و تعاليم مذهبى نداشت، می

ديدند، و همين رفتار يزيد در افكار عمومى، مجوز خوبى براى قيام جهت واژگون ساختن چنين حكومتى به شمار می رفت. در چنين شرائطى مردم قيام حسين بن على (علیه السلام) را قيام فرزند پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) بر ضد حكومت باطل به منظور حفظ اسلام تلقى مى‌كردند، نه اختلاف سياسى و يا كشمكش بر سر تصاحب مقام و قدرت!

جنبش نيرو می گيرد

علت ديگر قيام حسين بن على (علیه السلام) را بايد در بيدارى افكار عمومى و افزايش نفوذ دعوت شيعيان، پس از صلح امام مجتبى (علیه السلام) جستجو كرد، زيرا جنبشى كه پس از امضاى صلح، بر ضد حكومت اموى آغاز شده بود روز بروز در حال گسترش و توسعه بود و بر دامنه نفوذ آن افزوده می شد.سياست معاويه نيز، دانسته يا نادانسته، موجب گسترش و نيرومندى اين جنبش گرديد، زيرا معاويه كه پس از شهادت امام مجتبى (علیه السلام) ميدان عمل را تا حدودى بلامانع می ديد، بيش از پيش عرصه را بر مردم - خاصه شيعيان و پيروان امير مؤمنان (علیه السلام) تنگ گرفت و از هيچ گونه ظلم و ستم فروگذار نكرد.تجاوز مكرر معاويه به حقوق مسلمانان، حملات و شبيخون هاى پى در پى نظاميان خشن و ستم پيشه معاويه بر مناطق مختلف اسلامى، كشتن و آزار مردم بي گناه، نقض پيمان صلح و بيعت گرفتن براى وليعهدى يزيد- برخلاف مفاد صريح صلحنامه – و بالاخره مسموم ساختن امام مجتبى (علیه السلام) مسائلى بود كه وجهه عمومى حكومت بنى اميه را بيش از پيش لكه دار ساخت و موقعيت آن را تضعيف كرد. اين حوادث موجب همبستگى و فشردگى هرچه بيشتر صفوف شيعيان و تقويت جبهه ضد اموى شد و بتدريج زمينه نهضت و قيام حسينى را فراهم ساخت.دكتر «طه حسين»، دانشمند و نويسنده معروف مصرى، پس از بيان سختگيري هاى معاويه نسبت به شيعيان پس از صلح، می نويسد: «در ده سال آخر حكومت معاويه، كار شيعيان بالا گرفت و دعوت آنها در شرق كشور اسلامى و جنوب مناطق عربى فوق العاده انتشار يافت، به طورى كه هنگام مرگ معاويه عده بسيارى از مردم، مخصوصاً اهل عراق، لعن معاويه و محبت اهل بيت را جزئى از وظيفه دينى خود می دانستند». ⁽¹⁾بدين ترتيب، جامعه اسلامى به قدر كافى چهره حقيقى حكومت اموى را شناخت، و طعم تلخ شكنجه هاى آن را چشيد، و از انواع ظلم ها و تجاوزهاى اين حكومت به حقوق مسلسانان، آگاه شد و ماسكى كه اين حكومت در ابتداى زمامدارى معاويه بر چهره زده بود كنار رفته مردم با قيافه اصلى آن آشنا گشتند. و در نتيجه، با مرگ معاويه و رشد و آگاهى حامعه اسلامى، تمام عواملى كه در زمان وى مانع تحقيق يک قيام پيروزمند بود، بر طرف شد و راه قيام بر ضد حكومت اموى كاملاً هموار گرديد و در اين هنگام بود كه حسين بن على (علیه السلام) ضربت قاطع را بر پيكر حكومت فاسد بنى اميه وارد ساخت و آن قيام بزرگ و بی نظير را پى ريزى نمود.

نهضت الهام بخش

قيام حسين بن على (علیه السلام) تحول دامنه دارى در جامعه اسلامى به وجود آورد، اوضاع را دگرگون ساخت و افكار عمومى را بر ضد حكومت بنى اميه شوراند و منشأ پيدايش نهضت ها و انقلاب هاى پى در پى و بزرگى مانند: قيام توابين، نهضت بزرگ ديگر گرديد، در حالى كه اگر همين انقلاب در زمان حضرت مجتبى و به وسيله آن حضرت عملى مى‌گرديد، فاقد چنين ثمراتى بود. حسين بن على (علیه السلام) در واقع دنباله برنامه برادر ارجمند خود را گرفت، زيرا حضرت مجتبى (علیه السلام) با كمال شهامت، خرده گيري هاى كوته فكران و عناصرافراطى را تحمل كرد و بتدريج زمينه انقلاب را فراهم ساخت و افكار عمومى را آماده نمود و آنگاه كه زمينه كاملاً آماده شد، حسين بن على (علیه السلام) ابتكار عمل را در تهاجم به كانون فساد به دست گرفت.

تفاوت ياران

گذشته از تفاوت هايى كه دوره امام حسن (علیه السلام) با زمان امام حسين داشته است- و شرح آن گذشت- بايد تفاوت اساسى ميان ياران اين دو امام را نيز در نظر گرفت. در صفحات گذشته ديديم كه سپاه امام حسن (علیه السلام) با شنيدن يک شايعه، بهم ريختند و جمعى، سرا پرده امام حسن (علیه السلام) را غارت كردند و حتى فرش زير پاى امام را ربودند! ديديم آنان كه مي خواستند در ركاب امام، با سپاه شام بجنگند و در اين راه جان دهند، خود حادثه ساز شدند و امام را تنها گذاشتند. اكنون آنان را مقايسه كنيد با ياران امام حسين (علیه السلام) كه شب عاشورا می گفتند: «به خدا سوگند اگر بدانيم كه كشته می شويم، آنگاه ما را زنده می كنند، سپس می كشند و خاكسترمان را بر باد می دهند، و اين كار را هفتاد بار می كنند، از تو جدا نخواهيم شد تا اينكه در راه تو جان بسپاريم. يک كشته شدن كه بيش نيست، و آن شهادت است و كرامت جاويد و سعادت ابدى». آرى با اين گونه مردان، می توان، شورى در تاريخ بشر در انداخت به نام «شهادت» و طنينى در گنبد افلاک در افكند به نام «عاشورا»، نه با كسانى كه با آنان نه غلبه نصيب گردد، نه شهادت، بلكه آدمى را دست بسته تحويل دشمن دهند و آن چه بر جاى ماند، ذلت اسارت باشد و بس! اين بود كه امام حسن (علیه السلام) فقط سنگر مبارزه را تغيير داد، به عبارت ديگر تغيير جاى داد نه تغيير جهت، مانند كسى كه در وسيله اى در حال حركت نماز بخواند و روى به قبله داشته باشد، اين نماز گزار با تغيير مركوب، تغيير وضع و جاى می دهد، نه تغيير جهت(روى به قبله بودن). قبله مردان حق همواره مبارزه با باطل بوده است، چه از ميدان عاشورا، چه از درون كوچه ها و محله هاى كوفه و مسجد مدينه، چه از زندان بغداد و. امام حسن (علیه السلام)، معاويه را، بزرگترين مانع نشر حق و عدالت در آن روزگار را هدف گرفته بود، گاه از زاويه تجهيز سپاه و گاه از زاويه تدبير قبول صلح. ⁽¹⁾دو رويه يک رسالت: علامه مجاهد، مرحوم «سيد شرف الدّين عاملى»، در مقدمه‌اى كه بر كتاب پر ارج «صلح الحسن» تأليف دانشمند و محقق عاليقدر«شيخ راضى آل ياسين» نوشته، چنين می نگارد:

«… مهم ترين هدف امام حسن آن بود كه پرده از چهره اين طاغيان بر دارد و آنان را آن طور كه بودند، بشناساند، تا از عملى شدن نقشه هايى كه براى از بين برد رسالت جدش پيامبر كشيده بودند، جلوگيرى نمايد، و اين هدف امام، به طور كامل برآورده شد و ماسك از چهره كثيف امويان برافتاد و ماهيت پليد آنان آشكار گشت (و خدا را بر اين نعمت سپاس). از بركت اين تدبير امام حسن بود كه برادرش سيدالشهدا آن انقلاب بزرگ را كه روشنگر حقيقت و عبرت بخش خردمندان بود ، به وجود آورد.اين دو برادر ، دو رويه يک رسالت بودند كه وظيفه و كار هريک، در جاى خود، و در اوضاع و احوال خاص خود از نظر ايفاى رسالت و تحمل مشكلات، و نيز از نظر فداكارى و از خود گذشتگى، درست معادل و هم وزن ديگرى بود.حسن از بذل جان خود دريغ نداشت، و حسين در راه خدا جانبازتر از حسن نبود. چيزى كه هست، حسن، جان خود رادر يک جهاد خاموش و آرام فدا كرد و چون وقت شكستن سكوت رسيد، شهادت كربلا واقع شد؛ شهادتى كه پيش از آنكه حسينى باشد. حسنى بود! از نظر خردمندان صاحب نظر، واقعيت فداكارى در روز«ساباط» از روز« عاشورا» ريشه دارتر بود، زيرا امام حسن آن روز در صحنه فداكارى، نقش يک قهرمان شكيبا و پايدار را در چهره يک شكست خورده از پاى در آمده ايفا كرد. از اينجاست كه شهادت عاشورا درمرتبه اول حسنى بود و در مرتبه دوم حسينى، زيرا اين حسن بود كه در واقع شالوده نهضت عاشورا را ريخته و آن را به ثمر رساند. گويى امام حسن و امام حسن (علیه السلام) (به منظور روشن كردن ماهيت ضد اسلامى حكومت اموى و بيدار كردن مردم از غفلت) بر سر يک برنامه متفقاً تصميم گرفته بودند كه هريک نقشى ايفأ كنند، منتها نقش امام حسن نقش صبر وپايدارى حكيمانه باشد و نقش امام حسين (علیه السلام)، نقش انقلاب و قيام مردانه، تا از اين دو نقش، يک تاكتيک كامل در راه هدف واحد، به وجود آيد. از اينجا بود كه پس از واقعه ساباط و كربلا ، مردم بيدار شدند و شروع كردند به فكر كردن در مسائل و حوادث، و پى به ماهيت پليد بنى اميه بردند. ⁽¹⁾با توجه به اين حقايق، می توان گفت كه اگر حسين بن على (علیه السلام) در شرائط تاريخى برادرگرامى خود امام حسن قرار مى‌گرفت، همان كار را مى‌كرد كه امام حسن (علیه السلام) كرد، و اگر امام حسن (علیه السلام) در زمان حسين بن على، برنامه او را در پيش می گرفت زيرا اين دو امام بزرگ هركدام با توجه به اوضاع و شرائط خاص زمان خود، رسالت تاريخى خويش را انجام دادند. پيامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) با پيش بينى اين حوادث و خرده گيری هاى، درباره اين دو فرزند عاليقدر خود فرمود: «حسن و حسين دو پيشواى اسلامند، خواه صلح كنند و خواه نبرد و جهاد». ⁽²⁾

صلح يا صلاح …؟

بیعت با امام مجتبی (علیه السلام).

بيعت يكپارچه مردم كوفه و نمايندگان قبيله هاى مختلف در مسجد كوفه در روز بيست و يكم ماه رمضان سال چهلم هجرت بعد از شهادت مولى الموحدين (علیه السلام) وحشت بزرگى در دل معاويه و حاكمان شام پديد آورد. آنان احساس كردند توطئه ترور آن بزرگمرد به طرفداران اهل بيت عصمت و طهارت عزمى راسخ تر بخشيد و آنان را در استمرار راه خويش مصمم‌تر ساخت.

توطئه هاى معاويه: معاويه، با شنيدن اخبار فوق، ياران و نزديكان خويش هم چون عمرو عاص، قيس بن اشعث، وليد بن عقبه و عتبة بن ابى سفيان و … را فرا خواند، نشستى تشكيل داد و درباره چگونگى برخورد با حكومت تازه پاى امام حسن (علیه السلام) و براندازى آن با آنان به مشورت پرداخت او گفت: چنان چه انديشه اى اساسى جهت براندازى حكومت علوى نكنيد، براى هميشه با تهديد مواجه خواهيم بود. پس از سخنان معاويه شورا برگزار شد. رهاورد اين نشست تصميم‌هاى زير بود كه بتدريج جامه عمل پوشيد:

1- فرستادن جاسوس جهت اغتشاش و آشوب و ايجاد نا امنى.

2- تطميع و تهديد نيروهاى ارشد نظامى و لشكريان امام مجتبى (علیه السلام) مانند عبيدالله بن عباس و قيس بن سعد.

3- ارسال گشتی هاى رزمى در اكيپ هاى كوچک و بزرگ جهت ضربه زدن و ايجاد رعب و وحشت در مرزهاى حكومت علوى مانند حمله به بسر بن ارطاة و كشتن دو فرزند كوچک عبيد الله بن عباس به نام هاى عبدالرحمان و قثم در شهرهاى يمن يا مكه.

4- شايعه صلح قبل از تحقق آن و تبليغات گسترده در اين زمينه.

5- انتشار شايعه هاى بى‌اساس چون كشته شدن قيس بن سعد بن عباده و افراد ديگر.

6- شايعه پناهندگى بعضى از شخصيت هاى سياسى، نظامى حكومت امام حسن مجتبى.

7- جنگ روانى تمام عيار عليه كارگزاران صالح و متعهد و دلسوز آن حضرت در شهرهاى مختلف.

8- فعال شدن ستون پنجم و نيروهاى وابسته اموى و افراد ناراضى در شهرهاى كوفه، كربلا، بغداد، مكه، مدينه.

انگيزه هاى صلح

توطئه هاى فوق سبب شد تا حكومت تازه نفس امام مجتبی (علیه السلام) گرفتار مقابله و برخورد با آنان گردد، از برنامه ريزهاى دراز مدت و جابجايى نيروهاى خسته و ناتوان و غير علاقه مند منصرف شود و نتواند شالوده محكمى را پی ريزى كند. از سوى ديگر، طولانى شدن معركه صفين به مدت هيجده ماه و كشته شدن حدود 70 هزار تن در ليلة الهرير و فقدان نيروهاى ارزشمند و -

صحابه بزرگ پيامبر (صلی الله علیه واله) مانند عمار ياسر، هاشم مرقال، ثابت‌بن قيس، ذوالشهادتين و …، كه سابقه اى درخشان در تاريخ اسلام داشتند، و از همه مهم تر شهادت اميرمؤمنان در فرو پاشى شيرازه حكومت تاثير بسزا داشت. مورخان گفته اند: 36 تن از رزمندگان غزوه بدر، كه آخرين ستارگان تابناک ايمان و عقيده از زمان پيامبر (صلی الله علیه واله) بودند، در نبردهاى جمل، نهروان و صفين به شهادت رسيدند كه ضربه اى كوبنده بر پيكر لشگريان عراق بود. امام مجتبى (علیه السلام) فرمود: سوگند به خدا، من حكومت و خلافت را تسليم معاويه نكردم، مگر بدان سبب كه يارانى براى نبرد با او نيافتم. چنانچه همراهانى می داشتم، شب و روز با وى (معاويه) جنگ می كردم و (آن قدر) به نبرد عليه او ادامه می دادم تا خداوند بين ما حكم كند. سبط اكبر رسول خدا (صلی الله علیه واله) چنان می ديد كه جنگ شروع شود، به شكست نظاميان عراق می انجامد و معاويه بدين بهانه همه دوستان اهل بيت (علیهم السلام) را خواهد كشت. از اين رو فرمود: «أَنَّى خَشْيَةِ انَّ يُجْتَثَّ الْمُسْلِمُونَ عَنْ وَجْهِ الارض فاردت انَّ يَكُونُ لِلدِّينِ ناعى» من ترسيدم ريشه مسلمانان از روى زمين كنده شود، خواستم، براى پاسدارى و حفاظت از دين، نگاهبانى باقى بماند. و در جاى ديگر فرمود: «فَصَالَحَتْ بَقِيَا عَلَى شِيعَتِنَا خَاصَّةً مِنَ الْقَتْلِ فرايت دَفْعُ هَذِهِ الْحُرُوبِ الَىَّ يَوْمٍ مَا فَانِ اللَّهِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَانَ»: حفاظت شيعه از نابودى و كشته شدن، مرا ناگزير به مصالحه ساخت. پس مناسب ديدم جنگ را به روزى ديگر واگذارم. تكليف انسان براساس اوامر الهى هر روز به گونه‌اى است و بايد آن را انجام دهد.

توضيحى پيرامون مواد صلح نامه

بندهاى قرارداد مصالحه. كه از سوى سبط اكبر پيامبر مطرح شده، داراى امتيازات بسيارى است كه در هر زمان، جايگاه والاى سياسى - الهى خود را باز می كند و منشور اصلاح و انقلاب تدريجى را پى‌ريزى می نمايد. امام (علیه السلام)، در اين قرار داد، كوشيد پرده از چهره معاويه بردارد و تبليغات دروغينى كه جهت تثبيت موقعيت اجتماعى او انجام گرفته، خنثى كند.

بند اول:

اعمال و كردار وى را مخالف قرآن و سيره پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و خلفاى صالح دانسته و از وى خواسته است تا بعد از واگذارى حكومت، برنامه هاى آينده خويش را بر اساس قرآن و روش پيامبر قرار دهد.

بند دوم:

به موقت بودن حكومت معاويه اشاره می كند و اين كه او نمى تواند سرنوشت آينده مسلمانان را بر عهده گيرد، بلكه آينده از آن خود يا برادرش حسين (علیه السلام) و يا شورايى از مسلمانان است كه خط و مشى را تعيين می كنند.

بند سوم:

بيانگر كينه معاويه به اهل بيت پيامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) است او آغازگر سب و نفرين عليه شخصيتى هم چون على بن ابی‌طالب (علیه السلام) بود.

بند چهارم:

بر بی تقوايى، ستمگرى و نژاد پرستى معاويه اشاره می كند و از او تعهد می گيرد امنيت را برقرار سازد و متعرض مردم، بويژه مردم عراق و علاقه‌مندان به اهل بيت (علیه السلام) نگردد، زيرا بسيارى از آنان حامى و ياور پدرش على (علیه السلام) بودند.

بند پنجم:

خواستار حفاظت و امنيت ويژه اى براى ياران است و سپس تصريح می كند: بر معاويه است پاكباختگانى چون حجربن عدى، ميثم تمار، عمرو بن حمق و … را ارج نهد و حقشان را ادا كند، نه اينكه، به خاطر حق‌گويى، آنان را تعقيب كند و ترس و وحشت را حاكم سازد.

بند ششم:

تاكيدى است‌بر دو بند پيشين و هشدارى است‌بر ترک توطئه آشكار و پنهانى حاكمان شام عليه امام و اهل بيت (علیهم السلام)، زيرا آنان مشعل هدايت اين امتند و معلوم بود كه معاويه و بنى اميه براى رسيدن به اهداف شوم خود سراغ آنان را خواهند گرفت.

بند هفتم :

امام مجتبى (علیه السلام) در بند هفتم، بالاترين ضربه روحى را بر پيكر معاويه و بنى‌اميه وارد كرده است، زيرا: اولا: اقامه شهادت بايد نزد افراد عادل، مطمئن و مورد وثوق انجام گيرد و معاويه از اين خصال نيك به دور است. مرحوم مجلسى در اين باره می نويسد: شهادت بايد نزد حاكم عادل و قاضى فصل (تميز دهنده بين حق و باطل) اقامه شود و درباره او اطمينان حاصل شود كه حق را احيا و با باطل مبارزه مى‌كند. امام با آوردن اين قيدها خواسته است، معاويه را فاقد صفات مذكور معرفى كند. ثانيا: اگر معاويه خود را اميرالمؤمنين نداند، مسلم امام (علیه السلام) كه خود يكى از افراد مؤمن است، تحت ولايت و سرپرستى او نخواهد بود، به همين ترتيب، ديگر افراد متدين، متعهد و دلسوز شيعه پس در آن صورت او حقى بر گردن هيچ مؤمنى پيدا نخواهد كرد. اما بند هشتم، كه در برگيرنده مسايل مالى، بيت المال، پرداخت سالانه به حسين بن على (علیه السلام) و پرداخت بدهى هاى حضرت و رسيدگى به بازماندگان شهداى صفين و جمل است، از اساسى‌ترين شروط قرارداد صلح به شمار می آيد.

گزينش موثرترين شيوه مبارزه

چه بسا تحمل شهادت براى حسن آسانتر بود، اما او نيز مانند ساير امامان بايد تنها به فكر نجات اسلام و مسلمين، و برگزيدن موثرترين شيوه و مستى مبارزه، می بود. با كمى تفحص می يابيم كه در دوران حسن هيچ روش ديگرى جز صلح، آن هم به هدف ماندن براى پر پيام‌تر رفتن، و زنده بودن براى بهتر مردن، به كار نمی آمد. اگر حسن در آن تنهايى و بى ياورى، مانند برادر قيام مسلحانه می كرد و شهيد می شد، امامت تداوم نمی يافت.شايد اگر او هم مانند برادر حتى هفتاد و دو يار صديق و جانباز می داشت، به آن خروش دست می زد، اما وقتى دشمن آن گونه اطراف او را از ياور تهى می كند كه حتى همسرش را براى مسموم كردنش، تحت فرمان مى گيرد و امراى سپاهش را براى «كت بسته» تحويل دادن او به معاويه، به معامله وا می دارد، و در نهايت، فرمانده سپاهى را كه براى قيام بايد از او كمک بگيرد، بر عليه اش به طغيان می كشاند، چه راهى جز صلح پيش پايش می ماند؟ به تنها كسى كه می توانست اعتماد كند، همان حسينى بود كه فرداى پر پيام عاشورا، منتظرش نشسته بود. بى انصافى است اگر اذعان نكنيم كه شهادت كربلا پيش از آنكه حسينى باشد، حسنى است و چهره حسن را در روزى كه در صحنه فداكارى با نقشى از يک قهرمان نستوه و پايدار، و در چهره مظلومانه يک از پا ننشسته مغلوب، صلح را بتحميل، تحمل می كند، با بيدارى ننگريم. بى ترديد، اگر معادی حسن با معاويه نبود و محک آزمودن در شكستن مفاد آن، به وسيله همين صلح به مردم داده نمی شد، قيام حسين نيز به وقوع نمی پيوست. اگر شرط حسن با معاويه كه او را از تعيين جانشين محروم می ساخت برقرار نمی شد، تا معاويه آن را با انتصاب يزيد بشكند، نه حسين دستاويز مشهودى براى قيام می داشت، و نه پيروانش دليل واضح براى استدلال … . ⁽¹⁾

ساباط و عاشورا؛ افشاگر جاهليت پليد امويان

امت آن روز، خود وقتى بر مسير دو حادثه «ساباط» و «عاشورا» نظر افكند، جاهليت زشت و پليد امويان را بوضوح احساس می كرد. ديد كه حسن مسالمت را پذيرفت، ولى باز معاويه به هيچ يک از پنج شرط توافق پايبند نبوده و ميثاق ها را شكست. نه در دوران حكومت، بر اساس كتاب خدا و سنت پيامبر خدا، عمل كرد؛ نه پس از خود، زمام امر را به شورا و يا صاحب واقعى آن سپرد؛ نه دشنام و ناسزا به على را موقوف كرد و تقدس منبر را از اين بدعت ننگين مصون داشت؛ نه خراج تعهد كرده را پرداخت؛ و نه مسلمانان متعهد و ياران على را از آسيب حملات ناجوانمردانه اش بركنار داشت… و سرانجام نيز حسن را مسموم كرد.

بزرگترين تجسم خواستن و نتوانستن!

به بركت قيام حسن، و قيام فرياد گونه حسين، نقطه هاى پوشيده، عريان شدند و فكرهاى نهان، عيان گشتند. اين بغض اسلام بود كه در حسن نهفت و نهفت…، و در حسين به فرياد شكست، و شالوده امامت بود كه خون جگر حسن نطفه بست، و در خون پيكر حسين به بلوغ رسيد. حسن، بزرگترين تجسم خواستن و نتوانستن بود. سربازى كه در جنگ ها، يكه تازيش حيرت ها می آفريد، و خلفى كه در مكتب رشادت تا شهادت پدر، از ارث و آموزش بهره برده بود، آنجا كه رسالت را در ميدان امامت، تنها در صلح، ممكن ديد، چه بزرگوارانه و پرشكيب، آن را پذيرفت، كه تحمل كرد. اين، زيبايى روش حسن بود نه كيفيتى ديگر، كه سكوت و صلح را تنها بر لبه شمشيرش نشاند، و راه هاى ديگر اسلام را در حصار پناه مصون داشت. زبان برنده و خطبه هاى كوبنده و كلام توفنده اش سكوت شمشير را بكمال جبران كردند، و مستعدترين زمينه را براى قيام خونين برادر فراهم ساختند تا بدانجا كه معاويه از سخن گفتنش می هراسيد و رندان مزدور را بر آن داشت تا رشته كلام را از اين صاحب بر حقش، به سرقت برده و حتّى الامكان به وى اجازه صحبت در مجامع را ندهند.

جهاد در وسيع ترين ميدان ها

او بزرگترين قدم اصلاحى را برداشت، و در هنگامه اى كه فتنه و سلاح، حاكم بود، درهاى مكتب اخلاق، محبت و اصلاح را گشود، و مانند مصلحى كه جز به صلاح نمی انديشد، نام را به رضاى خدا فروخت. او صلح را در ابتداى راه برنگزيد، بلكه در انتهاى آن، و پس از شكست در همه جبهه هاى جهاد، گردن نهاد جهاد دردناک او در وسيع ترين ميدآن ها و گسترده ترين ابعاد صورت گرفت. در جبهه مبارزه با دشمن، هم لشكر و هم سنگر را به آزمون گذاشت و هم مقابله با فتنه ها و نيرنگ ها را. در جهاد با اصحاب منافق، ازنيروى اصلاح و ارشاد كمک گرفت و در جهاد با نفس، از مهار خشم و تحمل صلحى تحميلى.

7. وصيت امام على (عليه السلام) به امام حسن (عليه السلام)

امام حسن (عليه السلام) وصىّ پدرش اميرمؤ منان بر خاندان و فرزندان و اصحاب پدرش بود و على (عليه السلام) به او وصيّت كرد كه در آنچه وقف كرده و صدقه قرارداده نظارت كند و براى اين موضوع، «عهدنامه اى» نوشت كه مشهور است.و وصيت او به امام حسن (عليه السلام) بيانگر نشانه ها و اركان دين و چشمه هاى حكمت و برنامه هاى اخلاقى است و بيشتر دانشمندان بزرگ، اين وصيّت را نقل کرده اند و بسيارى از فقها و انديشمندان در جهت دين و دنياى خود از دستورهاى آن وصيّت، بهره مند شده اند.

8. سخنرانى امام حسن عليه السلام بعد از شهادت پدر

هنگامى كه امير مؤمنان على (عليه السلام) از دنيا رفت، امام حسن (عليه السلام) براى مردم خطبه خواند و حق خود (يعنى حقوق رهبرى) را براى مردم بيان كرد، ياران پدرش با آن حضرت بيعت كردند، بر اين اساس كه هركه با او مى جنگد، بجنگند و با هر كه با او در صلح هست، در صلح باشند.

9. وصيت امام حسن (عليه السلام)

عبداللّه بن ابراهيم مخارقى، نقل مى کند: وقتى كه امام حسن (عليه السلام) در حال احتضار بود، امام حسين (عليه السلام) را طلبيد و به حسين (عليه السلام) فرمود: برادرم ! هنگام فراق است، من به خداى خود مى پيوندم ، مرا با زهر مسموم نموده اند و جگرم در طشت افتاده است، من آن كس را كه به من زهر داد، به خوبى مى شناسم و مى دانم كه اين زهر توسّط چه كسى فرستاده شد، در پيشگاه خداوند، خودم با او محاكمه مى کنم، تو را به حقّى که بر گردنت دارم سوگند مى دهم كه مبادا در اين باره سخنى بگويى، در انتظار آنچه خداوند برايم پديد مى آورد، باش، وقتى كه از دينا رفتم چشمم را بپوشان و مرا غسل بده و كفن كن و بر تابوتم بگذار و كنار قبر جدّم رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله و س-م) ببر، تا با او تجديد ديدار كنم، سپس مرا كنار قبر جدّه ام فاطمه (بنت اسد) ببر و در همانجا به خاک بسپار، اى پسر مادرم! به زودى بدانى كه مردم گمان مى كنند تو مى خواهى جنازه ام را در كنار قبر رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) دفن كنى، مى كوشند تا جلوگيرى كنند، تو را به خدا سوگند مى دهم مبادا به خاطر من به اندازه شيشه حجامتى، خون ريخته شود، سپس درباره خانواده و فرزندان و آنچه از او باقى مانده سفارش كرد و امام حسين (عليه السلام) را بر آنان وصى قرار داد و هم چنين او را بر آنچه پدرش اميرمؤ منان على (عليه السلام) وصيّت كرده بود، وصى خود كرد و شايستگى امام حسين (عليه السلام ) را براى خلافت بيان نمود و شيعيانش را به جانشينى آن حضرت راهنمايى كرد و به آنان فرمود: بعد از من حسين (عليه السلام) نشانه اسلام و يادگار پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) است.

10. شهادت امام حسن (علیه السلام)

جريان دردناک شهادت امام حسن عليه السلام

معاويه از طريق اشعث بن قيس، دخترش جعده را كه همسر امام حسن (عليه السّلام) بود وسوسه كرد و او را به شهادت آن حضرت ترغيب و تطميع کرد. وى به جعده گفت كه اگر حسن را به قتل رسانى، علاوه بر اين كه يک صدهزار درهم پول نقد دريافت مى كنى، تو را به عقد فرزندم يزيد درمى آورم و تو را ملكه عالم اسلام قرار مى دهم.

جعده كه نفاق و دو چهرگى را از پدرش به ارث برده بود، هرچه بيشتر خود را به آن حضرت نزديک کرد و پس از جلب توجه امام عليه السّلام، ناجوانمردانه به آن حضرت، خيانت كرد و به وى زهر خورانيد.

امام حسن (عليه السّلام) به خاطر نوشيدن زهر، مسموم شد و به مدت چهل روز در بسترى بيمارى افتاد و روز به روز، حالش وخيم تر شد، تا اين كه در 28 صفر سال پنجاه هجرى قمرى، مصادف با سى و دومين سال رحلت پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله) در مدينه به شهادت رسيد و محبان اهل بيت (عليهم السّلام) را در سوگ بزرگى فرو برد. امام حسين (عليه السّلام) به تجهيز بدن مطهر برادرش پرداخت و سپس جهت تدفين آن در كنار مرقد پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله) اقدام به تشييع جنازه کرد.

​از جمله رواياتى كه پيرامون علّت شهادت امام حسن (عليه السلام) نقل شده از مغيره است كه گفت: وقتى كه ده سال از خلافت معاويه گذشت و تصميم گرفت تا براى جانشينى پسرش يزيد از مردم بيعت بگيرد، براى «جُعْدَه» دختر اشعث بن قيس (سر دسته منافقان) پيام فرستاد كه اگر حسن (عليه السلام) را مسموم كنى، من تو را به همسرى پسرم يزيد درمى آورم و صد هزار درهم نيز براى او فرستاد. جُعْده، امام حسن (عليه السلام ) را مسموم كرد. معاويه آن مبلغ پول را به او بخشيد، ولى او را همسر يزيد نكرد، بعدا مردى از خاندان طلحه با او ازدواج كرد و او داراى فرزندانى ازجعده شد، وقتى كه بين آن فرزندان و ساير قبايل قريش درگيرى لفظى مى شد، فرزندان جعده را سرزنش مى كردند و مى گفتند: يا بَنى مُسِمَّةِ اْلاَزْواجِ! اى پسران زنى كه خوراننده زهر به شوهرانش بود.!

در فاصله هاى ميان حوادث گذشته، خلاء آشكارى در تاريخ بچشم مي خورد كه ماخذ موجود تاريخى نتوانسته اند با داستانسرائي هاى خود آن را پر كنند. تا اينجا ميزان پايبندى معاويه را به تعهداتى كه خود وى بگردن گرفته بود، ديديم، هم چنين دانستيم كه هيچ يک از پنج ماده ى قرار داد از طرف او آن چنان كه متناسب با آن سوگندها و پيمان ها و ميثاق ها بود، مراعات نشد: نه در آن هنگام كه حكومت را بدست گرفت بر طبق كتاب خدا و سنت پيامبر و سيره ى خلفاى شايسته عمل كرد، نه پس از خود زمام امر را به (شورى) يا به صاحب واقعى آن سپرد، نه دشنام و ناسزا به على را موقوف ساخت و حتى فراز منبرها را نيز بدين بدعت شوم آلوده نمود، نه خراج نامبرده را ادا كرد و نه شيعيان و ياران على را از آسيب حملات ناجوانمردانه ى خود بركنار داشت، بلكه علير غم آن تعهدات و سوگندها، فجايعى نسبت بانان مرتكب شد كه پيش از او در اسلام سابقه نداشت، مثلا: نخستين سر بريده ائى در اسلام كه در شهرها گردانيده شد از ايشان بود و بفرمان معاويه گردانيده شد. نخستين انسانى در اسلام كه زنده بگور شد از ايشان بود و بدستور معاويه چنين جنايتى انجام گرفت. نخستين زنى در اسلام كه بزندان افكنده شد از ايشان بود و معاويه حكم آن را صادر كرد. نخستين شهيدانى كه دست و پا بسته و بي دفاع كشته شدند از ايشان بودند و معاويه قاتل آنان بود. سخن كوتاه , معاويه همه ى مواد قرار داد را نقض كرده و همه ى آن پيمان هاى مؤكد را در هم شكست و شگفتا كه با اين همه داعيه ى خلافت اسلامى داشت! آخرين فراز قرار داد، از اين جهت كه متضمن دقيق ترين و حساس ترين و در نظر مردم سنگين ترين شرط ها بود و زير پا نهادن آن بمنزله ى مخالفت و معارضه ى آشكارا با قرآن و پيغمبر اسلام تلقى مى شد، چندى از آسيب خيانت و عهد شكنى او بر كنار ماند. هشت سال جانب آن شرط را نگاه داشت ولى عاقبت از آن نيز بتنگ آمد و خوى اموى كه براى بر انگيختن وى به اين قبيل كارها، و سوسه ائى پيوسته داشت، بر او غالب آمد اموي گرى معاويه، ثابت شد و مادرش هند از نسبت هائى كه مردم بدو مي دادند و شهادت مورخان در آن مورد، تبرئه گشت و ترديدى باقى نماند كه معاويه، فرزند واقعى ابوسفيان اموى است! و پسر ابوسفيان و هند را از رسول خدا و قرآن چه پروا؟!

جنايتى كه جنايت هاى گذشته را بدست فراموشى سپرد صورت وقوع يافت و سر آغاز خوارى عرب - چنانكه ابن عباس گفت - يا طليعه ى خوارى انسان ها - چنانكه ابو اسحق سبيعى گفت - نمودار گشت. در سراسر قرار داد صلح، فرازى كه امنيت جانى امام حسن را تضمين مى كرد طبيعتا از خيانت دورتر و بموجب اوضاع و احوال جارى، به رعايت سزاوارتر از ديگر مواد بود نقضاين ماده پس از اينكه شمشيرها در غلاف رفته و بساط جنگ بر چيده شده و طرف مقابل به قرار داد گردن نهاده، بزرگترين جنايتى بود كه معاويه در طول زندگى سراسر جنايتش مرتكب مى شد.

نه در مدينه - اقامتگاه حسن عليه السلام - و نه در خاندان پيغمبر و نه در ميان شيعيان و نه در تمامى كسانى كه بوسيله ى خويشاوندى سببى يا نسبى به حسن وابسته بودند، هيچ واقعه ئى كه از آن بتوان استنباط كرد كه كارى بر ضد دنياى معاويه در جريان است، پديد نيامده بود. در اين صورت پس ديگر اين غدارى چرا و بكدام بهانه و عذر؟ آن همه عهد و پيمان و سوگند كه غليظ تر و مؤكدتر از آنها را در هيچ لغتنامه ائى نمي توان پيدا كرد چه شد؟ آيا جائز است كه براى معاويه نيز عذر و بهانه ائى از آن گونه كه فريب خوردگان مسلمان نام، براى پسرش يزيد درست كرده اند، بتراشيم و مانند آنان كه براى دفاع از جنايت قتل حسين و توجيه آن گفتند: (جوان مغرورى بود، ميمون بازى او را سرگرم ساخت و شراب خوارگى بگناهش كشانيد)! اگر قرار باشد چنين عذر موجهى! براى معاويه نيز بسازيم، تدبير و پختگى و هشيارى ائى را كه بدو نسبت داده اند، چگونه حساب كنيم؟ آيا اين دو با هم سازگارند؟! همين جنايت بزرگ پدر بود كه روح سركش پسر را نيز به دنباله روى از عمل وى بر انگيخت و از آن پدر و پسر، بانيان بزرگترين جنايت تاريخ اسلام را پديد آورد اين جنايت، قتل دو سرور جوانان بهشت و قطع (تنها واسطه) ائى كه نسل پيغمبر از آن است، بود يعنى در حقيقت، قتل خود پيغمبر باعتبار امتداد تاريخى آن. آرى، و شگفت آن كه اين دو قاتل، دو خليفه ى پيغمبر نيز بودند! و دريغا از اسلام كه خلفاى پيغمبرش مردمى از اين قماش باشند! درايت و كاردانى! معاويه همين اندازه توانست در آدمكشى راه مخصوصى پيش پاى او بگذارد كه پس از وى پسرش يزيد بدان دست نيافت و بدين ترتيب اين يک بنام (جوانى مغرور) و آن يک بعنوان ( سياستمدارى مجرب و كار آزموده) معرفى شدند! بيگمان اگر زندگى ابوسفيان تا روزگار اين دو بازمانده اش ادامه مى يافت، مطمئن مى شد كه آن دو بخوبى توانسته اند نقشى را كه وى براى خاندان خود آرزو مي كرد، بپايان رسانند. بارى معاويه، مروان بن حكم ⁽¹⁾را مأمور كرد كه جعده دختر (اشعث بن قيس كندى) را كه يكى از همسران امام حسن (عليه السلام) بود بر مسموم نمودن آن حضرت وادار سازد و با او عهد كند كه اگر حسن از دنيا رفت وى را به همسرى يزيد در آورد و صد هزار درهم نيز به او بدهد. ( اشعث بن قيس) همان منافق معروفى است كه پس از قبول اسلام، بوضع رسوا و فضاحت بارى مرتد گشته و سپس باز جبر اوضاع و احوال، او را به اسلام كشانيده بود و جعده بحكم انتساب به چنين عنصر پليدى، روحا از هركسى به قبول اين معامله ى ننگين نزديكتر بود.

امام جعفربن محمد صادق فرمود: (اشعث در خون اميرالمؤمنين عليه السلام شركت داشت، دخترش، حسن را مسموم كرد و پسرش محمد دست به خون حسين آلود). و بدين ترتيب، منظور معاويه جامه ى عمل پوشيد با اين عمل، سرنوشت امتى تغيير يافت و بدبختى و تباهى آن را فرا گرفت و خود معاويه و اعقاب او نيز براى هميشه دچار انتقام و خون ريزى و آشوب شدند. و بالاخره با اين عمل، آخرين سطر و آخرين فراز قرار داد صلح نيز بدست معاويه نقض شد. و امام حسن عليه السلام در آخرين لحظات زندگى درباره ى او چنين فرمود: (جامش لبالب شد و به آرزويش نائل آمد، بخدا به وعده هايش وفا نكرد و در -

گفته هايش راست نگفت). ⁽¹⁾پيک مروان خبر موفقيت دسيسه ى زهرآگين او را داد و گفت: (شگفتا از حسن، شربت عسلى كه از آب (رومة) ⁽²⁾فراهم شده بود نوشيد و جان سپرد). ⁽³⁾معاويه نتوانست از ابراز شادمانى و سرور خوددارى كند و در آن هنگام در كاخ سبز بود فريادش به تكبير بلند شد، ساكنان كاخ نيز همه صدا به تكبير بلند كردند، اهل مسجد نيز كه صداى تكبير شنيدند همه فرياد زدند: الله اكبر (فاخته) همسر معاويه كه دختر (قرظة بن عمرو بن نوفل بن عبد مناف) بود از غرفه ى خود بيرون آمد و گفت: (خدا شادمانت بدارد، اى اميرالمؤمنين! چه خبرى شنيده اى كه اين چنين شادمانى؟) گفت: خبر مرگ حسن بن على. فاخته صدا زد: (انا لله و انا اليه راجعون) آنگاه در حالي كه مي گريست گفت: (سرور مسلمانان و زاده ى دختر پيغمبر (صلى الله عليه وآله و سلم از دنيا رفت). معاويه گفت: چه كار بجا و خوبى كردى، شكى نيست كه او چنان بود كه مي گوئى، سزاوار است كه بر او بگريند. ابن قتيبه بر اين روايت چنين افزوده: چون خبر به معاويه رسيد ابراز شادمانى و خوشحالى كرد و بسجده افتاد و همه ى كسانى كه با او بودند، بسجده افتادند، عبدالله بن عباس كه در آن هنگام در شام بود از جريان با خبر شد و نزد معاويه رفت، چون نشست معاويه گفت: حسن بن على بمرد، اى پسر عباس! گفت: آرى، بمرد و پى در پى تكرار كرد: انا لله و انا اليه راجعون، ما از خدائيم و بسوى او باز مي گرديم. سپس گفت: شنيده ام كه از وفات او ابراز شادمانى كرده ائى! بخدا سوگند، پيكر او گور تو را پر نمي كند و مرگ او بر عمر تو نمى افزايد، او وفات يافت درحاليكه از تو بهتر بود و ما اگر اكنون عزادار اوئيم، پيش از اين عزادار كسى بهتر از او بوده ايم، عزادار جدش رسول خدا صلى الله عليه و آله، ولى خدا عزاى او را جبران كرد و پس از او به نيكوترين وجه ما را گرامى بداشت. (آنگاه ابن عباس صيحه ائى زد و همه ى اهل مجلس بگريه در آمدند و معاويه نيز گريست). راوى گويد: هرگز بدان اندازه چشم گريان نديده ام. معاويه پرسيد: حسن چند سال عمر كرد؟ ابن عباس گفت: وى بزرگتر از آن است كه كسى تاريخ ولادت او را نداند، راوى مي گويد: معاويه اندكى سكوت كرد و سپس گفت: پس از او تو بزرگتر قوم خود شدى، ابن عباس گفت: تا وقتى خدا ابا عبدالله حسين را زنده بدارد، نه. ⁽⁴⁾

يعقوبى صحنه ى تأثير عظيمى را كه وفات امام حسن (علیه السلام) در كوفه بجا گذارد و ماجراى گرد آمدن سران شيعه در خانه ى سليمان بن صرد بزرگ شيعيان و تسليت آنان را به امام حسين عليه السلام در ضمن نامه ائى بليغ و غم انگيز، در تاريخ خود نشان داده است (ج 2، ص 203 ). خبر وفات امام حسن به بصره - كه زياد بن سميه حاكم آن بود - رسيد، مردم همه گريستند و ضجه و ناله از همه سو بلند شد. ابوبكره - برادر مادرى زياد - كه در بستر بيمارى بود، غوغاى مردم را شنيد و گفت: خداوند او را از شر بسيار رهانيد و مردمان با مرگ او خير بسيارى را از دست دادند، خدا حسن را رحمت كند. ⁽⁵⁾برادرش محمد بن حنفيه در كنار پيكر بي جان او با اين كلمات وى را رثا گفت: خدا رحمتت كند اى ابا محمد! بخدا اگر زندگيت عزيز و -

ارجمند بود، مرگت كوبنده و در هم شكننده است، خوشا روانى كه پيكر تو را زنده مي داشت و خوشا بدنى كه كفنت آن را در آغوش گرفت و چرا چنين نباشد؟ كه تو زاده ى هدايت و بازمانده ى اهل تقوى و پنجمين اصحاب كسائى، بدست حقيقت، تربيت يافته و در آغوش اسلام پرورش يافته و از پستان ايمان شير نوشيده ائى، زهى آن زندگى و اين مرگ، درود و رحمت خدا بر تو باد، گرچه خاطره ى زندگى تو از خاطر ما زدوده نخواهد شد و در بهره ى نيک تو ترديد نخواهيم داشت. ⁽¹⁾

متونى كه بر مسموم شدن امام حسن بوسيله ى معاويه دلالت مي كند، هم چون روشن ترين حوادث تاريخ، متواتر و ترديد ناپذير است. از جمله كسانى كه اين مطلب را ذكر كرده اند: مؤلف (الاستيعاب)، مؤلف (الاصابة)، مؤلف (الارشاد)، مؤلف (تذكره الخواص), مؤلف (دلائل الامامة)، ⁽²⁾مؤلف (مقاتل الطالبين)، شعبى، يعقوبى، ابن سعد در (الطبقات)، مدائنى، ابن عساكر، واقدى، ابن اثير، مسعودى، ابن ابى الحديد، سيد مرتضى در (تنزيه الانبياء)، شيخ طوسى در (امالى)، شريف رضى در ديوان شعر، حاكم در (مستدرک) را مي توان نام برد. مؤلف كتاب (البدء و الختام) مى نويسد: حسن در سال 49 هجرى وفات يافت، جعده دختر اشعث او را مسموم كرد و اين زهر را معاويه براى او فرستاده و او را به همسرى با پسرش يزيد وعده داده بود، ولى سپس به اين وعده وفا نكرد. ابن سعد در (الطبقات) مى نويسد: معاويه بارها او را مسموم كرد مدائنى مى گويد: حسن چهار بار مسموم شد. حاكم در (المستدرک) مى نويسد: ⁽³⁾حسن بن على بارها مسموم شد، هر دفعه از مرگ مى جست، ولى در آخرين دفعه كبد او متلاشى شد و وفات يافت.

يعقوبى مى نويسد: چون لحظه ى مرگش فرا رسيد به برادرش حسين گفت: برادر ! اين سومين و آخرين بارى بود كه مسموم شدم و هيچ بار چون اين آخرين بار نبود، امروز من جان خواهم سپرد، هنگامى كه از دنيا رفتم در كنار رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بخاكم سپار، زيرا هيچ كس به مجاورت او از من شايسته تر نيست، مگر آنكه كسى جلوگير تو شود، در آن صورت مگذار قطره ى خونى بر زمين ريخته شود. ابن عبدالبر مى نويسد: حسين بر برادرش حسن وارد شد، آن حضرت به حسين گفت: برادرم! تاكنون سه بار مسموم شده ام و هيچ بار چون اين بار نبوده است و اينک كبد من تباه شده است، حسين پرسيد: چه كسى تو را مسموم كرده برادرم!؟ گفت: چرا مي پرسى؟ مي خواهى با آنان بجنگى؟ آنان را بخدا واگذار! طبرى در (دلائل الامامة) ⁽⁴⁾مى نويسد: سبب وفات وى آن بود كه معاويه هفتاد بار او را مسموم كرد و هيچ بار زهر در او كارگر نشد، اين بود كه قاصدى نزد جعده دختر محمد (كذا) بن اشعث بن قيس كندى فرستاد و 20 هزار دينار و ده قطعه زمين از سرزمين ها و مزارع كوفه بدو بخشيد و تضمين كرد كه وى را به همسرى پسرش يزيد در آورد. جعده حسن را بوسيله ى براده ى طلا آميخته به آرد و شكر مسموم كرد. و خداى عزوجل فرموده است: (پس آيا اميد مي بريد كه چون بازگشتيد در زمين فساد كنيد -

و پيوند خويشاوندى تان را بگسليد آنها كسانى مى باشند كه خدايشان لعنت كرده، پس گوش آنان را ناشنوا و چشم ايشان را نابينا ساخته است).

مانع شدن بنی امیه از دفن بدن مطهر امام کنار جد بزرگوارش

عدۀ زيادى از اهالى مدينه، اهل بيت (عليهم السّلام) و تمامى بنى هاشم در تشييع جنازه امام شهيد خود همراهى كردند و با عزت و احترام، بدن مطهرش را به سوى مرقد رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) حركت دادند؛ ولى بنى اميه و مخالفان اهل بيت (عليهم السّلام) با تحريک عائشه بنت ابى بكر، مانع تدفين بدن آن حضرت در جوار مرقد پيامبر اكرم (صلّى اللّه عليه و آله) شدند و در اين راه بسيار پافشارى كردند و آمادۀ هرگونه فتنه و فساد شدند. جوانان بنى هاشم و پيروان ولايت آماده دفاع از حريم امامت و ولايت شدند.

امام حسين (عليه السّلام ) كه در شهادت برادرش امام حسن (عليه السّلام) از همه سوگوارتر و غمگين تر بود، در برابر حرمت شكنى هاى بنى اميه و مخالفان اهل بيت (عليهم السّلام) فرمود: «وَ اللَّهُ لَولَا عَهْدِ الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ إ لِى بحقن الدِّمَاءِ، وَ اءن لااُهريق فِى اءمره مِحْجَمَةٍ دَمُ، لَعَلِمْتُمْ كَيْفَ تاءخذ سُيُوفِ اللَّهُ مِنْكُمْ مَآخِذَهَا، وَ قدنقضتم الْعَهْدِ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ، وَ اءبطلتم مَا اشترطنا عَلَيْكُمْ لا نفسنا».

سوگند به خدا، اگر برادرم با من پيمان نبسته بود كه در پاى جنازۀ او به اندازۀ حجامت خونى ريخته نشود، مى ديديد كه چگونه شمشيرهاى الهى از نيام بيرون مى آمدند و دمار از روزگار شما بر مى آوردند. شما همان بيچارگان روسياه ايد كه عهد ميان ما و خود را شكستيد و شرائط فيما بين را باطل ساختيد.

امام حسين (عليه السّلام) و ساير بنى هاشم كه به خاطر سفارش امام حسن (عليه السّلام) كظم غيض كرده و بردبارى و جوان مردى را پيشه خود داشتند، به ناچار بدن امام حسن (عليه السّلام) را به سوى قبرستان بقيع حمل کرده و در جوار جده اش فاطمه بنت اسد تدفين کردند.

هم اكنون مزار امام حسن مجتبى (عليه السّلام) به همراه سه تن از امامان معصوم (يعنى امام زين العابدين، امام محمدباقر و امام جعفر صادق عليهم السّلام) بدون هيچ گونه گنبد و بارگاهى در اين قبرستان قرار دارد و محل زیارت بسيارى از شيعيان و دوستداران اهل بيت (عليهم السّلام) است.

در تاريخ شهادت امام حسن مجتبى (عليه السّلام) علما و مورخان شيعه اتفاق نظر دارند كه آن حضرت در 28 صفر سال 50 قمرى در سن 47 سالگى به علت مسموميت از سوى همسرش جعده بنت اشعث به لقاءاللّه پيوست. وليكن علماى اهل سنت به اختلاف پرداختند. برخى از آنان، ربيع الاول سال 49 قمرى. برخى ربيع الاول سال 50 قمرى و برخى آخر ماه صفر سال 50 قمرى را ذكر كرده اند. هم چنين در مقدار عمر آن حضرت به اختلاف پرداختند. ولى اكثر آنان اتفاق نظر دارند كه همسرش وى را مسموم كرد و پس از تشييع جنازه، سعيدبن عاص (عامل معاويه در مدينه) بر بدن ایشان نماز گذاشت.

اشعار امام حسین (علیه لسلام) در سوگ برادر

​وقتی از دفن جنازه امام حسن (علیه السلام) در کنار مرقد جد بزرگوارش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) جلوگیری کردند، امام حسین (علیه السلام) دستور دادند جنازه را به بقیع منتقل کردند و آن را در کنار قبر جده اش فاطمه بنت اسد، در خاک نهادند. طبق روایت ابن شهر آشوب وقتی امام حسین (علیه السلام) از دفن جنازه برادر فارغ شد، اشعاری به این مضمون در سوگ برادر بر زبان جاری فرمودند: «حالا که بدن مطهّر تو را با دست خود کفن کرده، در قبر گذاشتم از این بعد چگونه می توانم شاد باشم و خود را آراسته سازم یا از زینت ها و امکانات دنیا بهره گیرم؟ من از این به بعد همواره در سوگ تو اشک خواهم ریخت و اندوهم در فراق تو طولانی خواهد شد. غارت زده کسی نیست که مالش را به غارتت برده اند؛ بلکه غارت زده کسی است که مصیبت مرگ برادر را دیده باشد.

فضیلت و آثار گریه بر مصیبت امام حسن (علیه السلام)

ابن عباس روایت می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند: آن گاه که فرزندم حسن مجتبی را با زهر شهید کنند، تمام ساکنان آسمان و زمین بر او سوگوار می شوند. بدانید سوگواری و گریه بر مصیبت های فرزندم حسن بسیار فضیلت دارد. هرکس در مصیبت او گریه کند چشمان او در روزی که همه دیده ها نابینا خواهند بود، روشن و بینا خواهد شد و دل او در روزی که تمام دل ها اندوهناک خواهند بود از غبار اندوه پاک خواهد شد و هرکس که مرقد او را در بقیع زیارت کند، قدم های او در پل صراط، در روزی که قدم ها بر آن لرزان شوند، از لغزش در امان خواهد ماند.

منابع

1- ابن شهراشوب، مناقب آل ابى طالب، تصحيح و تليعق:

حاج سيد هاشم رسولى محلاتى، قم، موسسه انتشارات علامه، ج 4، ص 28 – شيخ مفيد، الارشاد، قم، منشورات مكتبه بصيرتى، ص 187 – اسد الغابه فى معرفه الصحابه، تهران، المكتبة الاسلامية، ج 2، ص 10، – ابن حجر العسقلانى، الاصابه فى تمييز الصحابه، بيروت، داراحيأ التراث العربى، 1328 ه’.ق، ج 1، ص 328٫.

2- كان الحسن رضى الله عنه له مناقب كثيره: سيدا، حليما، ذاسكينة و وقار وحشمة، جوادا، ممدوحا… (تاريخ الخلفا، ط 3، بغداد، مكتبه المثنى، 1383 ه’.ق، ص 189/).

3- ان المسالة لا تحل الا فى احدى ثلاث: دم مفجع، او دين مقرع، او فقر مدقع ففى ايها تسئل؟

4- مجلسى، بحارالانوار، تهران، المطبعة الاسلامية، 1393 ه.ق، ج 43، ص 333.

5- سيوطى، تاريخ الخلفا، ط 3، بغداد، مكتبه المثنى، 1383 ه.ق، ص 190 – ابن واضح، تاريخ يعقوبى، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1384 ه.ق، ج 2، ص 215 – سبط ابن جوزى، تذكره الخواص، نجف، منشورات المطبعه الحيدريه، 1383 ه.ق، ص 196 – الشيخ محمد الصبان، اسعاف الراغبين (در حاشيه نور الابصار) قاهره، مكتبه المشهد الحسينى، ص 179.

6- شريف الفرشى، باقر، حياة الامام الحسن، ط 2، نجف، مطبعه الاداب، 1384 ه.ق، ج 1، ص 302.

7- ابن شهراشوب، مناقب آل ابى طالب، ج 4، ص 21.

8- ابن واضح، تاريخ يعقوبى، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1384 ه.ق، ج 2، ص 170 – ابن قتيبه دينورى، الامامة والسياسة، ط 3، قاهره، مكتبه مصطفى البابى الحلبى، 1382 ه.ق، ج 1، ص 67.

9- ابوحنفيه دينورى، الاخبار الطوال، ط 1، قاهره، داراحيأ الكتب العربى، (افست انتشارات آفتاب تهران) ص 144-145 – ابن اثير، الكامل فى التاريخ، بيروت، دارصادر، ج 3، ص 231.

10- نصر بن مزاحم، وقعه صفين، ط 2، قم، منشورات مكتبه بصيرتى، 1382 ه.ق، ص 113.

11- ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، قاهره، داراحيأ الكتب العربيه، 1961 م، ج 11، ص 25 (خطبه 200٫).

12- طبرسى، احتجاج، نجف، المطبعه المرتضويه، ص 144 -150.

13- طبرسى، همان كتاب، ص 156.

14- ابن ابى الحديد، همان كتاب، ج 5، ص 98 – ابن اثير، الكامل فى التاريخ، بيروت، دارصادر، ج 3، ص 409 -على بن عيسى الاربلى، كشف الغمه فى معرفة الائمه، تبريز، مكتبة بنى هاشم، 1381 ه.ق، ج 2، ص 199 – ابوالعباس المبرد، الكامل فى اللغة و الادب، ط1، بيروت، دارالكتب العلميه، 1407 ه.ق، ج 2، ص 195.

15- امام حسن مجتبى (علیه السلام) در پاسخ شخصى كه به صلح آن حضرت با معاويه اعتراض داشت، به پيمانهاى صلح پيامبر اسلام استناد نموده، و فرمود: به همان دليل كه پيامبر با آن قبائل پيمان بست، من نيز با معاويه قرار داد آتش بس منعقد ساختم. (مجلسى، بحارالانوار، تهران، المكتبة الاسلامية، 1383 ه.ق، ج 44، ص 2).

16- تاريخ بعقوبى، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1384 ه.ق، ج 2، ص 206.

17- مجلسى، بحارالانوار، تهران، المطبعه الاسلاميه، 1383 ه.ق، ج 44، ص 1٫، در تهيه و تنظيم اين بخش، علاوه بر مدرک گذشته، از جزوه «فلسفه صلح امام حسن (علیه السلام)» (فاقد نام مؤلف و ناشر) نيز استفاده شده است.

18- در جنگ جمل متجاوز از سى هزار نفر كشته شدند (تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 172) و در جنگ نهروان چهار هزار نفر از خوارج به قتل رسيدند (تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 182) و مجموع تلفات طرفين در جنگ صفين به صد و ده هزار نفر رسيد (مسعودى، مروج الذهب، ط 1، بيروت، دارالاندلس، 1965 م، ج 2، ص 393).

19- مس الدين، محمد مهدى، ارزيابى انقلاب حسين (ثوره الحسين)، ترجمه مهدى پيشوايى، چاپ دوم، قم، انتشارات توحيد، ص 197-200.

20- آيينه اسلام، ترجمه محمد ابراهيم، آيتى بيرجندى، تهران، شركت سهامى انتشار، 1339 ه.ش، ص 250- 251.

21- ابوالفرج، الاصفهانى، مقاتل الطالبيين، ط 2، نجف، منشورات المكتبه، الحيدرى:، 1385 ه.ق، ص 39 ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، قاهره، داراحيأ الكتب العربيه، 1961 م، ج 16، ص 38 - احمد بن يحيى البلاذرى، انساب الاشراف، ط 1، ص 60، تحقيق: الشيخ محمد باقر المحمودى، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1397 ه.ق، ص 32.

22- آل ياسين، شيخ راضى، صلح الحسن، ط 2، منشورات دارالكتب العراقيه فى الكاظميه، ص 102٫23.

23- آل ياسين، همان كتاب، ص 68- 74.

24- شيخ مفيد، الارشاد، قم، منشورات مكتبه، بصيرتى، ص 189 – ابن صباغ مالكى، الفصول المهمه فى معرفة لائمة، 1303 ه.ق، ص 167.

25- ابن اثير، اسد الغابه فى معرفة الصحابة، تهران، المكتبه الاسلاميه، ج 2، ص 13 و 14- ابن اثير، الكامل فى التاريخ، بيروت، دارصادر، ج 3، ص 406- مجلسى، بحارالانوار، تهران، مكتبه الاسلاميه، 1393 ه.ق، ج 44، ص 21 – سبط ابن الجوزى، تذكره الخواص، نجف، منشورات المطبعه الحيدريه، 1383 ه.ق، ص 199.

26- به همين جهت است كه چند تن از مورخان قديم اسلامى، كتاب هايى به همين نام (قيام الحسن) نوشته‌اند كه از آن جمله دو كتاب زير را مى‌توان نام برد: الف – قيام الحسن، تاليف هشام بن السائب الكلبى كه در سال 205 ه.ق در گذشته است. ب- قيام الحسن، تاليف ابراهيم بن محمد الثقفى كه در سال 283 ه.ق، در گذشته است (حكيمى، محمد رضا، امام در عينيت جامعه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ص 171).

27- شيخ مفيد، الارشاد، قم، منشورات مكتبة بصيرتى، ص 191. مويد اين معنا پاسخى است كه امام مجتبى (علیه السلام) به يكى از شيعيان داد. امام ضمن پاسخ سؤال او كه چرا دست از جنگ كشيدى؟ فرمود: سوگند به خدا اگر با معاويه جنگ مى‌كردم، مردم مرا به او تسليم مى كردند (مجلسى، بحارالانوار، ج 44، ص 20).

28- يعقوبى از سعيد بن قيس نام نمىبرد ولى مورخان ديگر، به ترتيبى كه گفته شد نوشته اند.

29- ابوالفرج الاصفهانى، مقاتل الطالبيين، ط 2، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1385 ه.ق، ص 40.

30- دو پسر عبيدالله را «بسر بن ارطاة» يكى از فرماندهان خونخوار معاويه، كشته بود (ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، قاهره، داراحيأ الكتب العربية، 1961 م، ج 2، ص 14)؛ از اين رو جاداشت كه حداقل، خصومت او با معاويه كه قاتل اصلى فرزندانش بود، او را از اين عمل ننگين بازدارد، اما آن عنصر سست و بى لياقت با پيوستن به معاويه، نيروهاى امام مجتبى (علیه السلام) را درهم ريخت و خيانت بزرگى مرتكب شد.

31- ابوالفرج الاصفهانى، همان كتاب، ص 42- ابن واضح، تاريخ يعقوبى، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1384 ه.ق، ج 2، ص 204٫32.

32- چنان كه قبلا گفتيم، با توجه به اينكه ارتش امام مجتبى (علیه السلام) از گروه هاى مختلفى تشكيل يافته بود كه در ميان آنها عده‌اى از خوارج و عده‌اى از عناصر سود جو و دنيا پرست بودند، جاى تعجب نبود كه در صدد قتل امام برآيند و چادر و لوازم سفر آن -

حضرت را غارت كنند و در همان حال عده‌اى فرياد بزنند: اين مرد ما را به معاويه فروخت و مسلمانان را ذليل ساخت!! براستى كه سبط اكبر پيامبر (علیه السلام) تا چه حد مظلوم بوده است؟!

33- ابن واضح، تاريخ يعقوبى، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1384 ه.ق، ج 2، ص 205، مورخان جريانى را كه منتهى به غارت خيمه امام و حمله به سوى آن حضرت شد، به طور مختلف نوشته‌اند. از آن جمله «طبرى» و «ابن اثير» و «ابن حجر عسقلانى» مى‌نويسند: هنگامى كه حسن بن على در «مدائن» اردو زده بود، ناگهان شخصى (كه از مزدوران معاويه بود) صدا زد: مردم! قيس بن سعد كشته شده است، فرار كنيد! مردم متفرق شدند و… (تاريخ الامم و الملوک، بيروت، دارالقاموس الحديث، ج 6، ص 92 – الكامل فى التاريخ، بيروت، دارصادر، ج 3، ص 404- الاصاب: فى تمييز الصحابة، ط 1، بيروت، داراحيأ التراث العربى، 1328 ه.ق، ج 1، ص 330/).

34- محمد بن جرير الطبرى، همان كتاب، ص 92- ابن اثير، اسدالغابه فى معرفة الصحابة، تهران، المكتبه الاسلامية، ج 2، ص .14 عبارت اسد الغابه چنين است: «…فلما افردوه امضى الصلح».

35- مجلسى، بحارالانوار، تهران، المكتبة الاسلامية، 1393 ه.ق، ج 44، ص 147- طبرسى، احتجاج، نجف ،المطبعة المرتضوية، ص 157.

36- شبر، سيد عبدالله، جلأالعيون، قم، مكتبة بصيرتى، ج 1، ص 345-346.

37- ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، قاهره، داراحيأ الكتب العربية، 1961 م، ج 16، ص 28.

38- ابن اثير، الكامل فى التاريخ، بيروت، دارصادر، ج 3، ص 405 – ابن عبدالبر، الاستيعاب فى معرفة الاصحاب، (در حاشيه الاصابه)، ط 1، بيروت، دار احيأ التراث العربى، 1328 ه.ق، ج‌1، ص 371 – محمد بن جرير الطبرى، همان كتاب، ج 6، ص 93.

39- دارابگر يكى از پنج شهرستان ايالت فارس در قديم بوده است. (لغتنامه دهخدا، لغت داربجرد). شايد علت انتخاب خراج «دارابگرد» اين باشد كه اين شهر طبق اسناد تاريخى، بدون جنگ تسليم ارتش اسلام شد و مردم آن با مسلمانان پيمان صلح بستند. خراج آن طبق قوانين اسلام، اختصاص به پيامبر و خاندان آن حضرت و يتيمان و تهيدستان و درماندگان راه داشت. از اين رو امام مجتبى (علیه السلام) شرط كرد كه خراج اين شهر به بازماندگان شهداى جنگ جمل و صفين پرداخت شود، زيرا درآمد آنجا، هم چنانكه گفته شد، به خود آن حضرت تعلق داشت. بعلاوه، بازماندگان نيازمند شهيد اين دو جنگ كه بى -

سرپرست بودند، يكى از موارد مصرف اين خراج به شمار مى‌رفتند (مجلسى، بحارالانوار، تهران، المكتبه الاسلاميه، 1393 ه.ق، ج 44، ص 10).

40- مشروح پيمان صلح را در كتاب «صلح الحسن» تاليف شيخ راضى آل ياسين (ط 2، منشورات دارالكتب العراقية فى الكاظمية) ص 259-261 مطالعه فرماييد.

41- اين پيشگويى با اندكى اختلاف در الفاظ، در كتب و مآخذ ياد شده در زير، از آن حضرت نقل شده است:تذكرة الحواص، ص 194 – اسدالغابة، ج 2، ص 12 – نورالابصار، ص 121- الفصول المهمه، ابن صباغ مالكى، ص 158 – الاصابة، ج 1، ص 330- كشف الغمة، ترجمه فارسى، ج 2، ص 98- تهذيب التهذيب، ج 2، ص 298 – الصواعق المحرقه، ص 82- البدايه و النهايه، ج 8، ص 36- الاستيعاب، (در حاشيه الاصابه) ج 1، ص 369- حليه الاوليأ، ج 2، ص 35- اسعاف الراغبين (در حاشيه نور الابصار)- مسند احمد حنبل، ج 5، ص 38 و 44 – عمدة الطالب، ص 65 – الطبقات الكبرى عبدالوهاب شعرانى، ج 1، ص 26 – انساب الاشراف، ج 3، ص 42.

42- آل ياسين، همان كتاب، ص 278.

43- ابن ابى الحديد، همان كتاب، ج 16، ص 15 – ابوالفرج الاصفهانى، مقاتل الطالبيين، نجف، منشورات المكتبه الحيدرية، 1385 ه.ق، ص 45- شيخ مفيد، الارشاد، قم، منشورات مكتبه بصيرتى، ص 191٫ابوالفرج مى‌گويد: معاويه به اين خطبه را پيش از ورود به كوفه ايراد كرد.

44- محمد بن جرير الطبرى، تاريخ الامم و الملوک، بيروت، دارالقاموس الحديث، ج 6، ص 95.

45- الكامل فى التاريخ، بيروت، دارصادر، ج 3، ص .405 بلاذرى نيز مى‌نويسد: «معاويه به فرماندار خود در بصره تصميم دستور داد مردم را برضد حسن بن على تحريك كند. او نيز اين ماموريت را انجام داد و در نتيجه تحريكات وى، اهل بصره داد وفرياد به راه انداختند و گفتند: اين مال، متعلق به بيت المال است، چرا آن را به ديگران بدهيم!» (انساب الاشراف، تحقيق: شيخ محمد باقر محمودى بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1397 ه.ق، ص 47/).

46- تاريخ الامم و الملوك،بيروت، دارالقاموس الحديث، ج 6، ص 95.

47- طبرى، محمد بن جرير، تاريخ الامم و الملوک، بيروت، دار القاموس الحديث،ج 6، ص 132٫ امام مجتبى(علیه السلام) تمام اين حوادث را پيش بينى مى‌كرد. او بخوبى مى‌دانست كه اگر زمام امور مسلمانان به دست بنى اميه بيفتد، سرنوشت تاريكى در -

انتظار آنان و مخصوصاً شيعيان خواهد بود، ولى مسلمانان تا روزى كه خود با اين حوادث تلخ، رو در رو قرار نگرفته بودند، پى به اهميت قضيه نمى‌بردند. آنان هنگامى كه با اين حوادث وحشتناک مواجه شدند، تازه متوجه شدند كه فرصت را از دست داده‌اند و فهميده و نفهميده مقدمات بدبختى خود را فراهم ساخته‌اند.حضرت مجتبى (علیه السلام) ضمن خطبه‌اى كه مشروح آن در صفحات گذشته نقل شد، به اين آينده تاريک اشاره كرده بود: «اگر (به علت سستى و بيوفايى شما) ناگزير شوم زمامدارى مسلمانان را به معاويه بسپارم، يقين بدانيد زير پرچم حكومت بنى اميه هرگز روى خوشى و شادى نخواهيد ديد و گرفتار انواع شكنجه ها و آزارها خواهيد شد. هم اكنون گويى، به چشم خود مى‌بينم كه فردا فرزندان شما بر در خانه فرزندان آنها ايستاده، آب و نان درخواست خواهند كرد، آب و نانى كه مال فرزندان شما بوده و خداوند براى آنها قرار داده است، ولى بنى اميه آنها را از در خانه خود رانده از حق مسلم خود محروم خواهند ساخت».

48- حسين، طه، على و دو فرزند بزرگوارش، ترجمه احمد آرام، تهران، كتابفروشى و چاپخانه على اكبر علمى، 1332 ه.ش، ص 207.

49- از اين جهت مى‌توان گفت كه پيمان صلح، براى معاويه حكم شمشيرى دو دم را داشت كه هر دولبه‌اش به زيان وى بود! زيرا اگر او به مفاد صلحنامه عمل مى‌كرد، هدف امام تا حدودى تأمين مى‌شد و اگر آن را نقض مى‌كرد، نتيجه آن ايجاد تنفر عمومى از حكومت اموى و جنبش و بيدارى مردم بر ضد اين حكومت بود، و اين، مسئله‌اى بود كه پيشواى دوم آن را از نظر دور نداشت.

50- شمس الدين، محمد مهدى، ارزيابى انقلاب حسين (علیه السلام)، ترجمه مهدى پيشوائى، قم، انتشارات توحيد،1362 ه.ش، 178- 179.

51- حكيمى، محمدرضا، امام در عينيت جامعه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، صفحات 121 و 133 و 171.

52- على و فرزندانش، ترجمه محمد على خليلى، چاپ سوم، تهران، انتشارات بنگاه مطبوعاتى گوتنبرگ، ص 298.

53- حكيمى، همان كتاب، ص 129- 130٫54-

54- آل ياسين، شيخ راضى، صلح امام حسن پرشكوه‌ترين نرمش قهرمانانه تاريخ، ترجمه سيد على خامنه‌اى،موسسه انتشارات آسيا، 1354 ه.ش، مقدمه،ص 20- 21.

55- ابن شهر اشوب مى‌نويسد: همه مسلمانان اتفاق دارند كه پيامبر اسلام (صلی الله علیه واله) فرمود: «الحسن و الحسين امامان قاما او قعدا» (مناقب آل ابى طالب، قم، مكتبه الطباطبائى، ج 3، ص 394).

56- البته اين بخش را نبايد مسلم تلقى كرد- مولف (پيشوايي).

57- مسعودى (حاشيه ى ابن اثير , ج 5 ص 198 ) و بيهقى (ج 1 ص 64) ماجراى كوشش امام حسن را در واقعه ى جنگ جمل براى تأمين جان مروان كه به اسارت گرفته شده يا در بصره در خانه ى زنى پنهان گشته بود، نقل كرده اند. شريف رضى در (نهج البلاغه) (ج 1، ص 121) گويد: گفته اند كه در واقعه ى (جمل) مروان بن حكم اسير شد، حسن و حسين – عليهما السلام – نزد اميرالمؤمنين – عليه السلام – او را شفاعت كردند و آن حضرت وي را رها كرد، حسن و حسين گفتند: با تو بيعت خواهد كرد، اى اميرالمؤمنين؟ فرمود: مگر پس از قتل عثمان با من بيعت نكرده بود؟ مرا نيازى به بيعت او نيست، دست او دست يهودى است، اكنون بيعت مي كند و پس از لحظه ائى خيانت مي ورزد، بدانيد كه او را حكومتى خواهد بود بدان كوتاهى كه سگى بينى خود را بليسد و او پدر (چهار گوسفند) است و اين امت از او و فرزندان او روز خونينى بخود خواهد ديد. مؤلف: مروان، پاداش كوششى را كه حسن براى تأمين جان او كرده بود بدين صورت داد كه براى قتل او ميان (معاويه) و (جعده) واسطه شد و (از كوزه همان برون تراود كه در اوست) عرب به هردست خيانتكار و هر انسان فريبگرى مى گويد: دست يهودى (م).

58- تاريخ مسعودى (حاشيه ى ابن اثير، ج 6 ص 55 -56).

59- چاهى در نزديكى مدينه (م).

60- ابن عبدالبر.

61- ابن قتيبة , متوفى بسال 276 (ص 159 - 160) نظير يا نزديک به همين را يعقوبى و طبرى نيز نقل كرده اند.

62- ابن ابى الحديد (ج 4، ص 4).

63- يعقوبى (ج 2، ص 200) و مسعودى (در حاشيه ى ابن اثير، ج 6 ص 57) با اندک تفاوتى در برخى از كلمات.

64- تأليف طبرى.

65- ج 6، ص 5 چاپ پاريس.

66- ص 61.

75.همان.

فصل پنجم: زندگینامه امام حسین علیه السلام

اشاره

نام: حسین (سومین امام كه به امر خداوند تعیین شده است).

كنیه: ابو عبد اللّه.

لقب: خامس آل عبا، سبط، شهید، وفى، زكى.

پدر: حضرت على بن ابى طالب (علیه السلام).

مادر: حضرت فاطمه (سلام الله علیها).

تاریخ ولادت: شنبه سوم شعبان، سال چهارم هجرى.

مكان ولادت: مدینه.

مدت عمر: 57 سال.

علت شهادت: پس از روى كار آمدن یزید، امام كه او را نالایق می دانست تن به ذلت بیعت و سازش با او را نداد و براى افشاى او به فرمان خدا از مدینه به مكه و سپس به طرف كوفه و كربلا حركت كردند و همراه با یاران خود با لب تشنه توسط دشمنان اسلام شهید شدند.

قاتل: صالح بن وهب مزنى، سنان بن انس و شمر بن ذى الجوشن، (لعنت خدا بر آنها).

زمان شهادت: جمعه دهم محرم، سال 61 هجرى.

مكان شهادت و دفن: كربلا.

1. ميلاد شريف امام حسین علیه السلام

اشاره

دومين فرزند برومند حضرت علی ⁽¹⁾و در روز سوم ماه شعبان سال چهارم هجرت فاطمه، كه درود خدا بر ايشان باد، در خانه وحی و ولايت چشم به جهان گشود. چون خبر ولادتش به پيامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) رسيد، به خانه حضرت علی (علیه السلام) و فاطمه (سلام الله علیها) آمد و اسما را فرمود تا كودكش را بياورد. اسما او را در پارچه ای سپيد ⁽²⁾پيچيد و خدمت رسول اكرم (صلی الله علیه وآله وسلم) برد، آن گرامی به گوش راست او اذان و به گوش چپ ⁽³⁾او اقامه گفت .

به روزهای اول يا هفتمين روز ولادت با سعادتش، امين وحی الهی، جبرئيل، فرود آمد و گفت: سلام خداوند بر تو باد ای رسول خدا، اين نوزاد را به نام پسر كوچک هارون (شبير) چون علی برای تو بسان هارون ⁽⁴⁾كه به عربی (حسين) خوانده می شود نام بگذار. ⁽⁵⁾برای موسی بن عمران است، جز آن كه تو خاتم پيغمبران هستی.

و به اين ترتيب نام پرعظمت "حسين" از جانب پروردگار، برای دومين فرزند فاطمه (سلام الله علیها) انتخاب شد. به روز هفتم ولادتش، فاطمه زهرا كه سلام خداوند بر او باد، گوسفندی را برای فرزندش كشت، و سر آن حضرت را تراشيد و هم وزن موی سر او ⁽⁶⁾به عنوان عقيقه ⁽⁷⁾نقره صدقه داد.

امام حسین علیه السلام در عصر روز پنجشنبه سوم شعبان سال چهارم هجرت در شهر مدینه چشم به جهان گشود و پس از سال ها پرورش در کلاس نبوّت و امامت در سال 61 ه انقلاب عظیم عاشورا را بنیان گذاشت. اسماء بنت عمیس می گوید: «پس از به دنیا آمدن دومین فرزند فاطمه علیها السلام، روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به خانه علی علیه السلام آمدند و به من فرمودند: پسرم را نزد من بیاورید.

آن گاه من کودک را به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بردم. آن حضرت در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفتند و بعد نوزاد را در آغوش گرفته به نوازشش پرداختند. ناگهان اشک از چشمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم جاری شد. وقتی از علت گریه سؤال کردم، رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: «به یاد مصایبی که بعد از من بر این نوزاد وارد خواهد شد، افتادم. او را گروهی ستمگر به نام دفاع از اسلام به شهادت می رسانند».

صبح روز سوم شعبان سال چهارم هجری، شهر مدینه میزبان کودک نو رسیده‌ای بود که در خانه‌ی فاطمه (سلام الله علیها) و علی (علیه السّلام) چشم به جهان گشود و بعدها به "سیّد الشهداء" ملقّب شد. این طفل نو رسیده، دومین فرزند خانواده‌ای است که -

پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) پس از نزول آیه ی تطهیر، بارها آن ها را با عنوان "اهل بیت نبوّت" مورد خطاب قرار داده و بر آن ها سلام کرده بود.

مادر او فاطمه (سلام الله علیها)، دختر پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و یکی از برترین زنان تاریخ است که به جهت بلندی معرفت، فضایل اخلاقی و پاکی و طهارت، زبانزد خاصّ و عام بوده و خداوند در بیان شأن و جایگاه رفیعش، در قرآن مکرّر سخن گفته است. علی (علیه السّلام) نیز که دومین فرزند پسر خود را در آغوش می‌گرفت، اوّلین مسلمان، برترین دانای دین، وصیّ پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم)، ⁽¹⁾شه سوار اسلام ⁽²⁾و بالاترین سخنور عرب ⁽³⁾است که سوابقی بی نظیر در ایثار و دفاع از دین خدا در سراسر دوران ظهور و گسترش دین اسلام دارد؛ ⁽⁴⁾تا آن‌جا که پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به دستور حضرت حق، بارها و بارها از او سخن گفته، او را ستوده و سر انجام او را به عنوان جانشین خود معرّفی کرده بود. ⁽⁵⁾امام حسین علیه السلام بنا به قول مشهور، روز سوم ماه شعبان سال چهارم هجرت در شهر مدينه به دنيا آمد. اما برخی گويند تولد آن حضرت در پنجم شعبان سال سوم يا چهارم هجری بوده است.

نام گذاری

در آن روز فرخنده، طفل را به محضر رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) آوردند. علی (علیه السّلام) آن چنان که وظیفه داشت و نیز به رسم ادب و احترام، از ایشان خواست که هم چون فرزند نخست، نام گذاری این نو رسیده را نیز بر عهده گیرند. پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) هم به امر الاهی ⁽⁶⁾او را به نام فرزند هارون، "حسین" خواند. ⁽⁷⁾نامی که معرّب نام عبری "شَبیر"، نام پسر کوچک تر هارون؛ جانشین موسی (علیه السّلام)؛ بود.

محمّد (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و موسی، علی و هارون، شبر و حسن، شبیر و حسین؛ تشابهی که پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بعدها آن را در یک واقعه ی بسیار مهمّ تاریخی یادآوری کرد و خطاب به علی (علیه السّلام) فرمود: "یا علی! جایگاه تو نسبت به من، نظیر جایگاه هارون نسبت به موسی است؛ با این تفاوت که سلسله ی پیامبران با من خاتمه می یابد».

ریحانه ی پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم)

حسین (علیه السّلام) دوران کودکی را در دامان پر مهر فاطمه (سلام الله علیها) و علی (علیه السّلام) و بیش از آن دو، در آغوش پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) گذراند. علاقه و توجّه رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به حسین (علیه السّلام) چنان بود که همه ی اصحاب، از آن آگاه بودند. بارها و بارها این ابراز محبّت را به چشم خویش دیده و جملات ایشان را به گوش خود شنیده بودند. ⁽¹⁾در کتب حدیثی و تاریخی مختلف نیز گزارش های فراوانی در این باره نقل شده است.

از جمله آمده است که روزی پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) سجده‌ی نماز را بر خلاف معمول طولانی کرد. بعد از نماز مردم علّت طولانی شدن سجده را از رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) جویا شدند و پرسیدند: "آیا از طرف پروردگار وحی نازل شده بود یا دستوری رسیده بود؟" پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: "خیر، فرزندم حسین (علیه السّلام) بر پشتم سوار بود. دوست نداشتم او را پایین بیاورم. صبر کردم تا او به میل خود فرود آید". ⁽²⁾این نمونه‌ای از رفتارهای سراسر لطف و مهربانی بهترین بنده‌ی خدا در بهترین حالات بندگی، با حسین (علیه السّلام) است.

اصحاب، بارها رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را دیده بودند که با کودکان خود، حسن (علیه السّلام) و حسین (علیه السّلام)، مشغول بازی است و حتّی گاهی آن‌ها را بر دوش خود سوار می‌کند. ⁽³⁾پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بارها لب های حسین (علیه السّلام) را می بوسید ⁽⁴⁾و یا می‌فرمود: "حسین از من است و من از اویم. خداوند دوست بدارد کسی را که او را دوست می‌دارد" ⁽⁵⁾و باز از ایشان نقل شده که فرمودند: "حسن و حسین دو گل خوشبوی من از این دنیا هستند". ⁽⁶⁾در این میان بسیاری می دانستند که محبّت پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به این دو کودک و مخصوصاً به حسین (علیه السّلام)، تنها یک محبّت عادی نَسَبی و فامیلی نبود.

زیرا از طرفی پیامبر خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فردی عادی مانند سایر مردم نیست. بنا به فرموده‌ی قرآن، هیچ رفتار یا گفتار پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) از سر خواسته ی شخصی و هوی و هوس نیست؛ ⁽⁷⁾و از همین روست که خداوند می‌فرماید: "شایسته است که رفتار و حرکات ایشان سرمشق و الگوی اهل ایمان باشد." ⁽⁸⁾از سوی دیگر پیامبر (صلّی الله علیه و آله وسلّم) خود دختران، دختر خوانده ها و حتّی فرزندان پسر دیگری نیز داشتند، ⁽⁹⁾امّا این گونه ابراز محبّت و توصیه های مؤکّد، فقط در مورد حسن و حسین (علیهما السّلام) دیده می شد.

علاوه بر این ها سفارش های پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) در مورد حسین (علیه السّلام)، سخنانی محبّت آمیز و عادی نبود؛ بلکه خبر از یک حقیقت بزرگ می‌داد. پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بارها سعادت مردم را نیز در گرو دوستی با حسین (علیه السّلام) اعلام کرده بود. ⁽¹⁾عمربن خطّاب از قول پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل می‌کند که ایشان فرمود: "حسن و حسین (علیهما السّلام) در عین جوانی سرور اهل بهشتند". ⁽²⁾

هرکه آنان را دوست بدارد، مرا دوست داشته و کسی که با آن‌ها دشمنی کند، با من دشمنی کرده است. ⁽³⁾هم چنین در جای دیگری می فرمود: "به واسطه ی من به آگاهی رسیدید؛ با علی (علیه السّلام) راه درست را یافتید و هدایت شدید؛ نیکی ها به واسطه ی حسن (علیه السّلام) به شما اعطا شده، ولی سعادت شما با حسین (علیه السّلام) است. آگاه باشید که حسین (علیه السّلام) دری از درهای بهشت است. هرکس با او دشمنی کند، ممکن نیست وارد بهشت شود". ⁽⁴⁾

2. امام حسین در آیینه‌ی کتاب خدا

حسین (علیه السّلام) هنوز کودک بود که منظور چندین آیه قرآن قرار گرفت. در روز مباهله ی پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) با مسیحیان نجران، حسین (علیه السّلام) و خانواده‌اش، تنها همراهان رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بودند. پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بنا به دستور الاهی در آیه ی مباهله، حسن و حسین (علیهما السّلام) را به عنوان فرزندان خویش با خود برای مباهله همراه کرد. ⁽⁵⁾⁽⁶⁾

باز هم یک بار دیگر هنگامی که آیه ی تطهیر نازل شد، یکی از پنج تنی که این آیه در مورد آن‌ها نازل شده بود، حسین (علیه السّلام) بود. ⁽⁷⁾او به همراه پدر، مادر و برادر خود زیر رو انداز پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) قرار گرفتند و خداوند این آیه را درباره ی آن ها نازل کرد: "همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را تنها از شما اهل بیت دور گرداند و اراده کرده است شما را پاکیزه سازد". ⁽⁸⁾این خود گواهی روشن و سندی گویا بر عصمت این خانواده و دوری ایشان از هرگونه گناه، خطا و پلیدی است. در سوره‌ی شورا نیز خداوند دوستی و محبّت نزدیکان پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را به تمام مسلمانان سفارش می کند و به پیامبرش می فرماید: "به مردم بگو: هیچ پاداشی به عنوان مزد رسالت و پیامبری از شما نمی خواهم، مگر این که اهل بیت مرا در کانون محبّت و دوستی خود قرار دهید". ⁽⁹⁾هنگامی که از پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) درمورد مقصود خداوند از این -

نزدیکان سؤال شد، فرمود: "آن ها علی (علیه السّلام) و فاطمه (سلام الله علیها) و دو فرزند آن هایند". ⁽¹⁾این بدان معناست که نه تنها آن ها را دوست داشته باشید؛ بلکه آن ها را ملاک و معیار دوستی و دشمنی، در کلّ زندگی خود قرار دهید. ⁽²⁾

3. دوران کودکي و جواني امام حسین علیه السلام

امّا سالیان خوش کودکی حسین (علیه السّلام) به زودی به پایان رسید. حدوداً هفت ساله بود که رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) مسلمانان را با انبوهی از سفارش ها، توصیه ها و دستورات قاطعی در مورد اهل بیت خود تنها گذاشت و جهان اسلام را غرق در ماتم کرد. ⁽³⁾

هنوز مراسم دفن پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) انجام نشده بود که فتنه ها برای دستبرد به "ولایت امر"، ظهور کرد و دستورات اکید و توصیه های مکرّر پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به فراموشی سپرده شد. واقعه‌ی بزرگی هم چون غدیر ⁽⁴⁾در پرده‌ی غفلت و تغافل رفت و علی رغم معرّفی مکرّر علی (علیه السّلام) به عنوان جانشین و وصیّ رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم)، توصیه‌های اکید ایشان در مورد او نادیده گرفته شده، حکومت اسلامی غصب گردید. ⁽⁵⁾حتّی فدک (دهستان حاصلخیز اهدایی پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به دختر خود)، به وسیله‌ی حکومت وقت به زور گرفته شد.(39) ریحانه ی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) هفت ساله بود(40) که مادر خود را نیز بر اثر جراحات و صدمات وارده از غائله‌ی بیعت، از دست داد.(41)

داغ رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و مادر از یک سو و ستمی که بر پدر رفته و فشارهای حکومت از دیگر سو، روح پاک حسین (علیه السّلام) را سخت می آزرد. این دوران مصادف بود با زمان حکومت خلفای سه گانه. امّا این تمام ناراحتی‌ها نبود. ماجرایی دیگر نیز او را بیشتر و عمیق تر آزرده خاطر می ساخت. او نگران انحراف اسلام از مسیر حقیقی خویش بود.

در این مدّت حسین (علیه السّلام) به عنوان یک مسلمان و مأموم، پیوسته بر مسیر حرکت علی (علیه السّلام) راه می سپرد. از هر فرصتی برای دفاع از حق استفاده می‌کرد و به مردم در مورد تحریف اسلام هشدار می داد. در زمان خلافت خلیفه ی دوم، روزی مسجد پر از جمعیّت بود و حسین (علیه السّلام) که ده سال بیشتر نداشت در مسجد نشسته بود.

خلیفه بالای منبر رفت و ضمن گفتاری خود را اولی و برتر از جان مؤمنان، یعنی صاحب اختیار(42) آنان، خواند. در این وقت حسین (علیه السّلام) از میان انبوه جمعیّت برخاست و فریاد زد: "از منبر پدرم رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) پایین بیا؛ این منبر، منبر پدر تو نیست". عمر در پاسخ گفت: "سوگند به جانم، این منبر، منبر پدر تو است. پدر من منبری نداشت ...". امّا گفتگو میان آن دو هم چنان ادامه یافت تا عمر از منبر پایین آمد.(43) زمانه بر همین منوال ادامه پیدا کرد و بارها اتّفاقات ناگواری پیش آمد که دل حسین (علیه السّلام) را به درد آورد.

در دوران جوانی، وقتی خلیفه ی سوم، ابوذر (رحمة الله علیه)، یار نزدیک پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را به جرم اعتراض نسبت به انحرافات حکومت وقت از مسیر پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم)، تبعید کرد و مشایعت او را ممنوع نمود، حسین (علیه السّلام) به همراه پدر و برادر، علی رغم حکم خلیفه و به نشانه ی اعتراض، به بدرقه ی او رفتند.

حسین (علیه السّلام) هنگام وداع به ابوذر (رحمة الله علیه) فرمود: "ای عمو جان، پروردگار بزرگ قادر و تواناست. او می‌تواند هرچه را که بر تو وارد شده تغییر دهد. این مردم، دنیا و زندگی و آسایش را از تو گرفتند؛ امّا تو دینت را از دستبرد آنان حفظ کردی. به راستی که تو از دنیا و دنیاداران بی نیازی و دنیای مردم پیش چشمت ناچیز است؛ ولی این مردم به راه و روش تو بسیار نیازمندند. دل قوی دار و از حرص و ذلّت دوری کن. خود را مباز و به خدا پناه ببر؛ زیرا مقاومت نشانه‌ی دینداری و بزرگواری است".

امام حسين علیه السلام بر اساس بيشتر منابع در مدينه در آغاز شعبان، سال 4 ق / ژانويه 626 م متولد شد. بنابراين او هنگام مرگ پيامبر کودکي بيش نبود. از اين رو تنها مي توانسته خاطراتي بسيار اندک از پدر بزرگ خويش به ياد داشته باشد. شماري از احاديث، به ذکر عبارات محبت آميزي که حضرت محمد صلی الله علیه و آله در مورد نوه هايش به کار برده، پرداخته اند.

به عنوان مثال:

• هرکس آنها را دوست بدارد مرا دوست داشته و هرآن کس با آنها دشمني ورزد مرا دشمن داشته.

• امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام سيد جوانان بهشتند.

اين گفته نزد شيعيان از آن رو که يکي از توجيهات اساسي خود را در مورد حق امامت فرزندان ساخته‌اند، داراي اهميت زيادي است. (سيد شباب الجنه يکي از القابي است که شيعيان به هريک از دو برادر مي دهند)؛ احاديث ديگري، حضرت محمد صلی -

الله علیه و آله را با دو نوه اش که بر زانوان او نشسته اند و يا بر دوش او و يا حتی بر پشت او به هنگام نماز و در حال سجده قرار گرقته اند، نشان می دهد. 1. (شمار قابل ملاحظه ای از اين گزارش ها را عمدتاً از مجموعه های حديثي ابن حنبل و ترمذی جمع آوری کرده است).

تعدادی از محدثين به اين تصاوير کوچک زيبا و واقع نما، جزيياتی افزوده اند که برای غير مسلمان عجيب و غريب و در صورت وجود فرشتگان در آنها، خيال پردازانه به نظر می آيد، در حالی که نزد مسلمانان، از آن رو که معتقد به ديدار مستمر جبرئيل با حضرت محمد صلی الله علیه و آله می باشند، اينگونه نيست؛ در ديگر اخباری که تحت عنوان "افسانه امام حسین علیه السلام" در همين مدخل می خوانيم، نفوذ شيعه را به وضوح می يابيم. امام حسین علیه‌السلام دوران جوانی را در سايه سار پدرش و با فرمانبرداری از او گذراند. او در جنگ های پدرش شرکت می جست.

4. اولاد امام حسین علیه السلام

فرزندان امام حسين علیه السلام را نه نفر ذکر کرده اند، که شش نفر از آنها پسر و سه نفر دختر بوده اند. به اين ترتيب:

درود و ثنا بر امام زين العابدين علیه السلام که از ميان فرزندان امام حسين علیه‌السلام که نسل آن حضرت از وی باقي مانده و نامش جاويد و سرمدی خواهد بود.

5. نسب امام حسین علیه السلام

اشاره

رهبر نهضت عظیم عاشورا از تباری است که نسل در نسل جزو انبیا و اولیای الهی بوده اند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در توصیف این خاندان می فرمایند: «ما اهل بیت از نور آفریده شده ایم و نبوّت در تبار ما تداوم یافته و شاخ و برگ آن در خاندان ما گسترده شده و میوه و ثمره اش نیز در آن به ظهور رسیده است و به عنایت خدای عزّوجل هیچ گونه پلیدی و آلودگی در این تبار راه نیافته است».

هم چنین نُه تن از حجت های الهی نیز از نسل امام حسین علیه السلام اند که آخرین آنها منجی عالم بشریت است که جهان را از عدل و داد پر خواهد ساخت.

جدّ مادری امام حسین علیه السلام

جدّ مادری او خاتم انبیاست که از طرف خداوند متعال مشرّف به خطابِ شریفِ «لَولاکَ لَما خَلَقْتُ الْاَفْلاک؛ اگر تو نبودی عالم هستی را نمی آفریدم» شده است. آیین و کتاب آسمانی اش جهانی و جاودانی است؛ یعنی پس از او پیامبری مبعوث نشده و نخواهد شد. او در چهل سالگی به رسالت برگزیده شد و بعد از 23 سال تبلیغ و ترویج آیین جهانی اسلام، بدنبال تشکیل اوّلین حکومت اسلامی در 63 سالگی در مدینه منوّره رحلت کرد و برای تداوم هدایت بشر دو امانت گران قدر از خود به جای گذاشت و تصریح فرمود که «تا مردم به این دو امانت الهی تمسّک جویند هرگز گم راه نخواهند شد».

پدر بزرگوار امام حسین علیه السلام

پدر امام حسین علیه السلام، علی بن ابی طالب (علیه السلام)، نخستین پیرو پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم از میان مردان است. او از کودکی تحت نظارت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم رشد یافت و به پاس ایمان و تقوایش از سوی خداوند متعال به عنوان وصی و خلیفه رسول و حجّت خدا پس از پیامبر اسلام برگزیده شد. وی ده سال قبل از بعثت در روز سیزده رجب و در درون کعبه چشم به جهان گشود.

امامت آن حضرت حدود سی سال طول کشید و حدود چهار سال و نه ماه زمام حکومت مردم را به دست گرفت و در صبح نوزدهم رمضان سال چهل هجری در محراب مسجد کوفه، به ضربت شمشیر ابن ملجم مجروح شد و بر اثر این ضربه در روز بیست و یکم رمضان و در سن 63 سالگی به شهادت رسید.

مادر امام حسین علیه السلام

مادر امام حسین علیه السلام، دختر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام است که پدر بزرگوارشان در توصیف او فرمودند: «فاطمه سرور زنان عالم و نمونه زن کامل و اسوه و الگوی زنان امّت من است». این بانوی بزرگوار در سحرگاه روز جمعه بیستم جمادی الثانی سال پنجم بعثت در مکه مکّرمه چشم به جهان گشود و در سال دوم هجری با امام علی علیه السلام ازدواج کرد و در سال یازدهم هجری در مدینه منوّره به شهادت رسید.

حضرت فاطمه علیها السلام در کمالات به مرتبه ای رسیده بود که خداوند متعال او را سبب پیوند بین امامت و نبوّت قرار داد و افتخار مادری یازده امام معصوم را نصیب آن حضرت کرد. با توجّه به ابعاد وجودی مختلف و کمالات والای آن حضرت برای او القاب و نام های زیادی ذکر شده که از جمله آنهاست: صدیقه، طاهره، زکیّه، محدّثه، مبارکه، زهرا و مرضیّه.

در فرهنگ اسلامی به مسئله انتخاب نام برای کودک به دلیل آثار معنوی آن و نقش مهمی که در تکوین شخصیت فرد دارد، توجّه خاصّی شده است. از جمله افتخارات ائمه اطهار علیه السلام آن است که برخی از نام ها و القاب آنها را خدا و پیامبر تعیین فرموده اند. در روایتی آمده است که در همان روزهای اوّل تولد امام حسین علیه السلام، جبرئیل به حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله -

وسلم رسید و فرمود: «خداوند تبارک و تعالی بر تو سلام می رساند و می فرماید: از آن جا که علی علیه السلام برای تو همانند هارون برای موسی علیه السلام است، مناسب است که این نوزاد را به نام پسر کوچک هارون شبیر - که در عربی «حسین» خوانده می شود - نام گذاری کنید». به دنبال این پیام الهی، پیامبراکرم صلی الله علیه و آله وسلم به خانه حضرت زهرا علیها السلام می آیند و سؤال می کنند: «آیا برای این نوزاد نامی انتخاب کرده اید؟» علی علیه السلام می فرمایند: «ما هرگز در این امر بر شما پیشی نمی گیریم». آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم می فرمایند: «نام او را حسین بگذارید».

6. القاب امام حسین علیه السلام و انگشتري حضرت

با توجه به ابعاد مختلف شخصیت امام حسین علیه السلام برای آن حضرت القاب بسیاری ذکر شده که از جمله آنهاست: رشید، طَیِّب، وفیّ، زَکیّ، سعید و سیّد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم، اغلب امام حسین علیه السلام را با لقب «سَیِّدُ شَبابِ اَهْلِ الجَنَّه» یعنی سرور جوانان بهشت و امیرالمؤمنین علی علیه السلام آن حضرت را با لقب «سَیِّدُالشُهداء» یاد می کردند. روی هم رفته برای امام حسین علیه السلام حدود 313 نام و لقب در مجموعه کتاب های سیره ذکر شده است که هریک از آنها به یکی از کمالات آن حضرت اشاره دارند. برخی دیگر از القاب و کینه های آن حضرت عبارت است از: اباعبدالله، اَبوُالاَئِمَه، السِبْطُ الثانی، الامام الثالث، التابِعُ لِمَرْضاتِ اللّه، و مُبارک.

کنيه آن حضرت را ابو عبد الله و القاب وي را الرشيد، الوفي، الطيب، السيد، الزکي، المبارک، التابع لمرضاة الله، الدليل علي ذات الله، و السبط، نوشته اند. اما بالاترين لقب همان است که جد بزرگوارش پيامبر صلی الله علیه و آله بر او و برادرش امام حسن نهاده و فرمود: حسن و حسين دو سرور جوانان اهل بهشتند. و در جاي ديگر رسول الله صلی الله علیه و آله امام حسين علیه السلام را به نام سبط خواند. در کتاب، الفصول المهمة، نقش انگشتری وی، لکل اجل کتاب آمده، اما در کتاب وافی و غير آن که از امام صادق علیه السلام نقل گرديده، حسبي الله، و از امام رضا علیه السلام (ان الله بالغ امره) ذکر شده است و چنين به نظر می رسد که براي آن حضرت چند انگشتري با عباراتی که بدان ها اشاره شد وجود داشته است.

7. امام حسین علیه السلام در مکتب پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله)

امام حسین علیه السلام حدود شش سال و چند ماه از دوران حیات نورانی رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم را درک کردند و در این مدت همواره از توجهات و محبت های بی دریغ آن حضرت برخوردار بودند و اوّلین درس های زندگی و ارزشمندترین فضیلت های اخلاقی را از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم آموختند. عالی ترین و صمیمانه ترین رابطه معنوی و ملکوتی بین پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و امام حسین علیه السلام را می توان در این سخن نورانی رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دید که آن حضرت فرمودند: «حسین از من است و من از حسینم».

از ولادت حسين بن علي (علیه السلام) كه در سال چهارم هجرت بود تا رحلت رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) كه شش سال و چند ماه بعد اتفاق افتاد، مردم از اظهار محبت و لطفي كه پيامبر راستين اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره حسين (علیه السلام) ابراز می داشت، به بزرگواری و مقام شامخ پيشوای سوم آگاه شدند. سلمان فارسی می گويد: ديدم كه رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) حسين (علیه السلام) را بر زانوی خويش نهاده او را می بوسيد و می فرمود: تو بزرگوار و پسر بزرگوار و پدر بزرگوارانی، تو امام و پسر امام و پدر امامان هستی، تو حجت خدا و پسر حجت خدا و پدر حجت های خدايی كه نه نفرند و خاتم ايشان، قائم ايشان (امام زمان "عجل الله تعالی فرجه الشریف ") می باشد.

انس بن مالک روايت می كند: وقتي از پيامبر پرسيدند كدام يک از اهل بيت خود را بيشتر دوست می داری، فرمود:

بارها رسول گرامی، حسن (علیه السلام) و حسين (علیه السلام) را به سينه می فشرد و حسن و حسين را، آنان را می بوييد و می بوسيد. ابو هريره كه از مزدوران معاويه و از دشمنان خاندان امامت است، در عين حال اعتراف می كند كه: "رسول اكرم را ديدم كه حسن و حسين را بر شانه های خويش نشانده بود و به سوي ما می آمد، وقتی به ما رسيد فرمود: هركس اين دو فرزندم را دوست بدارد، مرا دوست داشته، و هر كه با آنان دشمنی ورزد با من دشمنی نموده است.

عالی ترين، صميمی ترين و گويا ترين رابطه معنوی و ملكوتی بين پيامبر و حسين را می توان در اين جمله رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) خواند كه فرمود: "حسين از من و من از حسينم.

8. امام حسین علیه السلام در عهد حکومت پدر

شش سال از عمرش با پيامبر بزرگوار سپری شد، و آن گاه كه رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) چشم ازجهان فروبست و به لقای پروردگار شتافت، مدت سی سال با پدر زيست. پدری كه جز به انصاف حكم نكرد، و جز به طهارت و بندگی نگذرانيد، جز خدا نديد و جز خدا نخواست و جز خدا نيافت. پدری كه در زمان حكومتش لحظه ای او را آرام نگذاشتند، هم چنان كه به هنگام غصب خلافتش جز به آزارش بر نخاستند.

در تمام اين مدت، با دل و جان از اوامر پدر اطاعت می كرد، و در چند سالی كه حضرت علي (علیه السلام) متصدی خلافت ظاهری شد، حضرت حسين (علیه السلام) در راه پيشبرد اهداف اسلامی، مانند يک سرباز فداكار هم چون برادر بزرگوارش می كوشيد، و در جنگ هاي "جمل"، "صفين" و "نهروان" شركت داشت و به اين ترتيب، از پدرش اميرالمؤمنين (علیه السلام) و دين خدا حمايت كرد. حتی گاهی در حضور جمعيت به غاصبين خلافت اعتراض می كرد.

در زمان حكومت عمر، امام حسين (علیه السلام) وارد مسجد شد، خليفه دوم را بر منبر رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) مشاهده كرد كه سخن می گفت. لا درنگ از منبر بالا رفت و فرياد زد: "از منبر پدرم فرود آی ... . در طول دوره حکومت علی علیه السلام که حدود چهار سال و نه ماه دوام یافت، آن حضرت با انواع حوادث تلخ رو برو شد که وقوع سه جنگ داخلی بزرگ یعنی: جمل، صفین و نهروان از جمله آنهاست. امام حسین علیه السلام در تمام این حوادث در صف اوّل یاران علی علیه السلام بودند و برای برطرف ساختن مشکلات سیاسی، اجتماعی و نظامیِ دولتِ نوپای علوی تلاش می کردند؛ برای مثال در آغاز جنگ صفّین وقتی سپاه معاویه شریعه فرات را به تصرّف خود درآورد و مانع دست یابی لشکریان علی علیه السلام به آب شد، سپاهیان آن حضرت در چندین نوبت برای گشودن آب راه به سپاهیان معاویه حمله کردند، ولی موفق به این کار نشدند. امام حسین علیه السلام چون آثار اندوه را در چهره پدر دید، همراه عده ای از سواران به سپاه معاویه حمله کرد و شریعه فرات را از تصرّف آنها خارج و غبار از چهره پدر بر طرف ساخت.

9. امام حسین در دوره امامت امام حسن علیه السلام

امام حسن مجتبی علیه السلام پس از شهادت علی علیه السلام، در سال چهلم هجری، به مدت ده سال امامت کردند. در طول این دوران امام حسین علیه السلام همانند یاری مخلص و سربازی وفادار از آن حضرت پیروی می کردند و در تمام پیشامد ها در کنار برادر بودند. امام صادق علیه السلام در این باره می فرمایند: «امام حسین علیه السلام برای احترام و تجلیل منزلت برادرش امام حسن علیه السلام، حتی در راه رفتن هرگز جلوتر از آن حضرت راه نرفت و در سخن گفتن بر او پیشی نگرفت».

پس از شهادت حضرت علي (علیه السلام)، به فرموده رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) و وصيت اميرالمؤمنين (علیه السلام) مامت و رهبری شيعيان به حسن بن علی (علیه السلام)، فرزند بزرگ اميرالمؤمنين (علیه السلام)، منتقل گشت و بر همه مردم واجب و لازم آمد كه به فرامين پيشوايشان امام حسن (علیه السلام) گوش فرا دارند. امام حسين (علیه السلام) كه دست پرورد وحی محمدی و ولايت علوی بود، همراه و همكار و همفكر برادرش بود. چنان كه وقتی بنا بر مصالح اسلام و جامعه مسلمانان و به دستور خداوند بزرگ، امام حسن (علیه السلام) مجبور شد كه با معاويه صلح كند و آن همه ناراحتی ها را تحمل نمايد، امام حسين (علیه السلام) شريک رنج های برادر بود و چون می دانست كه اين صلح به صلاح اسلام و مسلمين معاويه، در حضور امام حسن (علیه السلام) و امام حسين (علیه السلام) دهان آلوده اش را به بدگويی نسبت به امام حسن (علیه السلام) و پدر بزرگوارشان اميرمؤمنان (علیه السلام) گشود، امام حسين (علیه السلام) به دفاع برخاست تا سخن در گلوی معاويه بشكند و سزای ناهنجاريش را به كنارش بگذارد، ولی امام حسن (علیه السلام) او را به سكوت و خاموشی فراخواند، امام حسين (علیه السلام) پذيرا شد و به جايش بازگشت، آن گاه امام حسن (علیه السلام) خود به پاسخ معاويه برآمد، و با بيانی رسا و كوبنده خاموشش ساخت.

10. امام حسين (علیه السلام) در زمان معاويه

چون امام حسن (سلام خدا و فرشتگان خدا بر او باد) از دنيا رحلت فرمود، به گفته رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) و اميرالمؤمنين (علیه السلام) و وصيت حسن بن علي (علیه السلام) امامت و رهبری شيعيان به امام حسين (علیه السلام) منتقل شد و از طرف خدا مأمور رهبری جامعه گرديد. امام حسين (علیه السلام) می ديد كه معاويه با اتكا به قدرت اسلام، بر اريكه حكومت اسلام به ناحق تكيه زده، سخت مشغول تخريب اساس جامعه اسلامي و قوانين خداوند است، و از اين حكومت پوشالی مخرب به سختي رنج می برد، ولی نمی توانست دستی فراز آورد و قدرتی فراهم كند تا او را از جايگاه حكومت اسلامی پايين بكشد، چنانچه برادرش امام حسن (علیه السلام) نيز وضعی مشابه او داشت.

امام حسين (علیه السلام) می دانست اگر تصميمش را آشكار سازد و به سازندگی قدرت بپردازد، پيش از هر جنبش و حركت مفيدی به قتلش می رساند، ناچار دندان بر جگر نهاد و صبر را پيشه ساخت كه اگر بر می خاست، پيش از اقدام به دسيسه كشته می شد، و از اين كشته شدن هيچ نتيجه ای گرفته نمی شد.

بنابراين تا معاويه زنده بود، چون برادر زيست و علم مخالفت های بزرگ نيفراخت، جز آن كه گاهی محيط و حركات و اعمال معاويه را به باد انتقاد می گرفت و مردم را به آينده نزديک اميدوار می ساخت كه اقدام مؤثری خواهد نمود. و در تمام طول مدتی كه معاويه از مردم براي ولايت عهدی يزيد، بيعت می گرفت، حسين به شدت با او مخالفت كرد، و هرگز تن به بيعت يزيد نداد و ولی عهدي او را نپذيرفت و حتی گاهی سخناني تند به معاويه گفت و يا نامه ای كوبنده برای او نوشت. معاويه هم در بيعت گرفتن برای يزيد، به او اصراری نكرد و امام (علیه السلام) هم چنين بود و ماند تا معاويه درگذشت ... .

11. دوره امامت امام حسین علیه السلام

حضرت حسین بن علی علیه السلام پس از شهادت برادر بزرگوارشان، امام حسن مجتبی علیه السلام، امامت امت اسلامی را عهده دار شدند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم، در زمان حیاتشان بارها به مسئله امامت آن حضرت تصریح داشتند؛ از جمله روزی در حضور جمعی، در حالی که به حسین بن علی علیه السلام اشاره می کردند، خطاب به مردم فرمودند: «این فرزند من امام و پسر امام و برادر امام و پدر امامان شیعه است که نهمین نفرشان قائم آنهاست که هم نام من و هم کنیه من است. او زمین را پس از آن که از ستم پر می شود، از داد پر خواهد ساخت».

هم چنین وقتی زمان شهادت امام حسن علیه السلام فرا رسید، امام حسن علیه السلام در حضور اهل بیت علیه السلام فرمودند: «برادرم حسین، من تو را وصیّ خود قرار دادم و این پیمانی است که از پدر به ما رسیده و او از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و او نیز از جانب خداوند آن را بیان فرموده است».

به دنبال شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام در سال پنجاه هجری، دوره امامت امام حسین علیه السلام شروع شد و تا سال 61 ه ادامه یافت. جامعه اسلامی در این دوره گرفتار حکم رانانی بود که به تخریب اساس جامعه اسلامی و قوانین الهی می پرداختند. امام حسین علیه السلام در فرصت هایی که پیش می آمد، اعمال حکومت را به باد انتقاد می گرفت و مردم را به آینده امیدوار می ساخت و برای حفظ اساس حکومت اسلامی و جلوگیری از پراکندگی صفوف مسلمانان، در بسیاری از موارد علی رغم مشاهده بسیاری از نارسایی ها دندان به جگر می نهاد و صبر پیشه می کرد.

چون نوبت به حکومت یزید رسید و مسئله بیعت او مطرح شد، امام حسین علیه السلام به دلیل شناختی که از شخصیت یزید داشت، به زمامداری او بر جامعه اسلامی راضی نشد و علیه او قیام کرد و در این راه به شهادت رسید.

آن حضرت شش ماه و ده روز با برادر مهترش امام حسن علیه السلام فاصله سنی داشت و مراحل رشد و نمو خویش را مدت کمتر از هفت سال در مصاحبت با رسول الله صلی الله علیه و آله و سی سال در کنار امیرالمومنین و ده سال با امام حسن علیهما السلام -

گذراند. و به سال 49 یا 50 هجری پس از شهادت مظلومانه امام حسن علیه السلام، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. (كافي 461/1 و 462).

امامت آن حضرت مقارن با حکمرانی معاویه بود و از آن جا که امام حسن علیه السلام با او صلح کرده بود ایشان نیز همان روش و سیره را ادامه داد. چه با مجاهدت های امام حسن علیه السلام حق و باطل برای مسلمانان شناخته شده بود و اصل اسلام در خطر جدی قرار نداشت. خطر از آن جا آغاز شد که معاویه به سال 59 هجری تصمیم گرفت پسرش یزید را به عنوان خلیفه پس از خود تعیین کند و برای اطمینان از وقوع چنین امری بر آن شد که در زمان حیات خود از مردم برای او بیعت بگیرد. معاویه خود نخستین کسی شد که با پسرش یزید دست بیعت داد. (مروج الذهب 36/3 و 37).

ابن سعد در طبقات می‌نویسد: حسین بن علی بن ابیطالب از جمله اشخاصی بود که با یزید دست بیعت نداد. وی می افزاید: با مرگ معاویه در سال 60 هجری پسرش یزید بر مسند خلافت تکیه زد و مردم با وی بیعت کردند. آنگاه یزید با ارسال نامه‌ای به حاکم مدینه نوشت: مردم را فراخوان و از آنان بیعت گیر و از بزرگان قریش آغاز کن و نخستین آنان حسین بن علی باشد. (تراثناش 164/ 10).

چون حاکم مدینه از امام حسین علیه السلام بیعت خواست، حضرتش در پاسخ گفت: ما خاندان نبوت و معدن رسالتیم و یزید فاسق می گسار و آدم کش است و مثل من با مثل او بیعت نکنند و در سخنی دیگر فرمود: و بر اسلام، سلام باد آنگاه که این امت به حاکمی چون یزید مبتلا شود و... . مسعودی می‌نویسد: یزید مردی عیاش بود. پرندگان شکاری و سگ و میمون و یوز نگه می داشت و می گساری می‌کرد.

و در ایام وی غنا در مکه و مدینه رواج یافت و لوازم لهو و لعب بکار رفت و مردم آشکارا می گساری می‌کردند. و درباره رفتار او با رعیت می‌گوید: فرعون در کار رعیت از او عادلتر و در کار خاصه و عامه مردم خویش منصف تر بود. (مروج الذهب 77/3 و 78). امام حسین علیه‌السلام چون اوضاع مدینه را واژگونه یافت درنگ در آن شهر مقدس را جایز ندانست و در روز یکشنبه دو روز مانده به آخر رجب از سال 60 هجری به اتفاق اهل بیت و یاران خود راهی مکه شد. (الارشاد /201).

آن حضرت هدف از خروج خویش را در وصیتی به برادرش محمد بن حنفیه چنین بیان فرمود: حقیقت آن که من از روی سرمستی و گردنکشی و فساد و ظلم خارج نشده ام و جز این نیست که خارج شدم برای اصلاح در امت جدم صلی الله علیه و آله. اراده دارم امر به معروف و نهی از منکر کنم و مطابق سیرت جدم و پدرم علی بن ابیطالب علیه السلام -

رفتار کنم و... . امام حسین علیه السلام به فاصله 5 روز در شب جمعه، سوم ماه شعبان به مکه معظمه وارد گردید. (الارشاد/ 202).

چون مردم کوفه در عراق از مرگ معاویه و امتناع امام حسین علیه السلام از بیعت یزید اطلاع یافتند، نامه‌های فراوان در پشتیبانی از امام حسین علیه السلام امضاء کردند و حضرتش را به کوفه فرا خواندند. آنان نوشتند: ما در انتظار تو با کسی بیعت نکرده‌ایم و در راه تو آماده جانبازی هستیم و بخاطر تو در نماز جمعه و جماعت دیگران حاضر نمی شویم. (مروج الذهب 64/3). امام حسین علیه السلام در پاسخ به درخواست های مردم کوفه، مسلم بن عقیل را در نیمه ماه مبارک رمضان به جانب کوفه روانه کرد و به او گفت: نزد مردم کوفه برو. اگر آن چه نوشته اند حق باشد، مرا خبر ده تا به تو ملحق شوم. (مروج الذهب 64/3). مسلم به روز پنجم شوال وارد کوفه شد، چون خبر ورودش انتشار یافت 12000 کسب و به قولی 18000 نفر با او بیعت کردند. وی این مطلب را به امام حسین علیه السلام گزارش داد و از آن حضرت خواست به کوفه بیاید. اخبار کوفه به یزید رسید.

وی در اولین عکس العمل نعمان بن بشیر حاکم کوفه را عزل و به جای او عبیدالله بن زیاد را نصب کرد و به او فرمان داد که مسلم بن عقیل را به قتل برساند. و از طرفی مزدوران خود را بسیج کرد تا امام حسین علیه‌السلام را در شهر مکه غافلگیر کرده از میان بردارد.

چون امام علیه‌السلام از توطئه سوء قصد به جان مبارکش آگاهی یافت از سر حفظ حرمت و قداست بیت الله الحرام، مناسک حج را به اضطرار پایان برد و به روز هشتم ذی الحجه از سال 60 هجری مکه را به قصد عراق وداع گفت. (الارشاد/ 218).

ابن عباس بعد از واقعه کربلا در نامه اش به یزید می نویسد: هرگز فراموش نخواهم کرد که حسین بن علی را از حرم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به حرم خدا طرد کردی و آن گاه مردانی را پنهانی بر سر او فرستادی تا غافلگیر او را بکشند. سپس او را از حرم خدا به کوفه راندی و ترسان و نگران از مکه بیرون شد با این که در گذشته و حال عزیزترین مردم بطحا بود و اگر در مکه اقامت می گزید و خونریزی در آن را روا می شمرد از همه مردم مکه و مدینه در دو حرم بیشتر فرمان برده می شد.

لیکن او خوش نداشت که حرمت خانه و حرمت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، را حلال شمارد. و بزرگ شمرد آن چه را که تو بزرگ نشمردی از آن جا که در نهان مردانی در پی او به مکه فرستادی تا در حرم با او بجنگند. (تاريخ يعقوبي 221/1 و 222).

عبیدالله با حیله و تزویر مسلم بن عقیل و پناه دهنده او هانی بن عروة را در کوفه به طرز دلخراشی به شهادت رساند. و از آن جا که می دانست امام حسین علیه السلام رو به شهر کوفه می آید، سپاهی به سرکردگی حر بن یزید ریاحی، برای زیر نظر گرفتن سپاه آن حضرت به منطقه قادسیه گسیل کرد. حر بن یزید در محلی به نام شراف با امام حسین علیه السلام، رو برو شد و سخنانی بینشان رد و بدل گردید. آن حضرت نامه های اهل کوفه را که دو خرجین بود به حر بن یزید عرضه کرد و دعوت آنان را خاطر نشان ساخت و راه خود را ادامه داد. تا آن که به روز دوم محرم سال 61 هجری به ناحیه نینوا وارد شد. (تاريخ طبري 310/ 4).

در این زمین بود که ابن زیاد در رسید و نامه ای به حر بن یزید تسلیم کرد. متن نامه این بود: آن گاه که این نامه تو را رسد و فرستاده ما پیش تو آید بر حسین سخت گیر و او را در بیابانی فرود آر که نه دژ در آن باشد و نه آب. حر بن یزید در اجرای دستور ابن زیاد کاروان امام حسین علیه السلام را در نقطه ای به نام کربلا متوقف کرد. فردای آن روز عمر بن سعد فرستاده عبیدالله بن زیاد نیز با چهار هزار جنگجو وارد شد.

شایان گفتن است که حر بن یزید، پیش از شهادت امام حسین علیه السلام از کرده خود اظهار پشیمانی و توبه کرد و در جرگه یاران آن حضرت به درجه رفیع شهادت نائل آمد. عمر بن سعد سه روز مانده به عاشورا پانصد سواره بر کرانه فرات مامور کرد تا کاروان حسینی به آب دسترسی نداشته باشد. (تاريخ طبري 311/4 و 312) و روز نهم محرم تاسوعا امام حسین علیه السلام و اصحابش به طور کامل در حلقه محاصره دشمن واقع شدند و دشمن یقین کرد که دیگر برای آن حضرت یاوری نخواهد آمد.

عصر تاسوعا دستور حمله و آغاز جنگ از جانب دشمن صادر گردید. امام حسین علیه السلام چون تحرکات دشمن را بدید، برادرش عباس بن علی علیهما السلام را فرمود: سوار شو جانم به فدایت، ای برادر! تا آنان را دیدار کنی و بگویی: شما را چیست و چه در سر دارید؟! و... .

حضرت عباس علیه السلام با آنان به مذاکره پرداخت و آنان پذیرفتند که حمله را تا فردا به تعویض اندازند. (تاريخ طبري 314/ 4) و سرانجام آن فردا (عاشورا) فرا رسید. عمر بن سعد با سی هزار جنگجو حمله را آغاز کرد. و سپاه امام حسین که 32 سواره و 40 پیاده بودند. مردانه در برابر حملات ایستادند و شجاعانه جنگیدند و کشتند و کشته شدند. هرکس از یاران آن حضرت شهادت می یافت، جای خالیش پیدا بود، ولی سربازی که از سپاه یزید بر خاک می افتاد سربازی دیگر جایش را می گرفت.

جنگ هم چنان به راه خود ادامه می داد تا بدانجا که اصحاب امام حسین علیه السلام همگی کشته شدند. در این هنگام نوبت به خاندان حضرتش رسید. اولین کس از آنان که پای در میدان گذارد، پسر مهترش حضرت علی اکبر بود. و به دنبال او دیگر کسان امام حسین علیه السلام از جمله فرزندان امام علی و امام حسن علیهما السلام و جعفر طیار و عقیل به میدان رفتند و پس از رزمی دلاورانه شهد شهادت به کام ریختند. و عباس بن علی علیهما السلام هم که به قصد آب آوردن نبرد خویش را آغاز کرده بود، مورد هجوم دشمن واقع شد و هستی خویش را فدای حسین علیه السلام ساخت. حساس ترین لحظه عاشورا آن هنگام بود که عزیز زهرا سلام الله علیها و جگرگوشه مصطفی بی یار و یاور باقی ماند و دشمن از هر سو به حضرتش حمله آورد و ... .

حجاج بن عبدالله که خود در صحنه حاضر بود می گوید: به خدا هرگز شکسته ای را ندیده بودم که فرزند و کسان و یارانش کشته شده باشند و چون او ثابت قدم و آرام خاطر باشد. خدا پیش از او و پس از او کسی را همانندش ندیدم. وقتی حمله می برد پیادگان از راست و چپ او همچون بزغالگان از حمله گرگ فراری می شدند.

همو اضافه می کند: به خدا در این حال بود که زینب دختر فاطمه به طرف آن حضرت آمد. در این وقت عمر بن سعد نزدیک حسین رسید. زینب به او گفت: آیا ابوعبدالله کشته می شود و تو نگاه می کنی!؟ گوید: گویی اشک های عمر را می بینم که بر دو گونه و ریشش روان بود. و روی از زینب بگردانید. (تاريخ طبري 245/ 4).

برای امام حسین علیه السلام شش (ارشاد / 253) یا نه (تاريخ اهل البيت / 102) یا ده (كشف الغمه 250/ 2) فرزند از مادران مختلف شمرده اند که از آن فرزندان علی اکبر و عبدالله شیرخوار (علی اصغر) در کنار پدر به شهادت رسیدند و امام سجاد علیه السلام پیشوای چهارم شیعیان گردید.

12. امام حسین علیه السلام، عاشورا و قیام حسینی

نهضت عاشورا به مانند انقلابی بزرگ، با هدف احیای احکام دین و زدودن انواع انحرافات دینی و سیاسی در سال 61 ه، به رهبری حسین بن علی علیه السلام به وقوع پیوست. آن حضرت وقتی اساس اسلام را در خطر دید، همراه یاران اندک ولی باایمان خود، به مبارزه با یزید و سپاه سنگ دل او برخاست و کربلا را در روز دهم محرم سال 61 ه، به صحنه درگیری حق و باطل و روز جان بازی و فداکاری در راه دین و عقیده تبدیل ساخت؛ به گونه ای که دامنه تأثیر آن تا ابدیّت کشیده شد و چنان در عمق دل ها اثر گذاشت که همه ساله عاشقان حقیقت، دهه محرم و به ویژه روز عاشورا را روز اظهار ارادت به اسوه جهاد و آزادگی و شهادت قرار می دهند و به بزرگ داشت خاطره این حادثه مهم تاریخ بشر می پردازند.

يزيد پس از معاويه بر تخت حكومت اسلامي تكيه زد و خود را اميرالمؤمنين خواند، و برای اين كه سلطنت ناحق و ستمگرانه اش را تثبيت كند، مصمم شد براي نامداران و شخصيت های اسلامی پيامی بفرستد و آنان را به بيعت با خويش بخواند. به همين منظور، نامه ای به حاكم مدينه نوشت و در آن يادآور شد كه برای من از حسين (علیه السلام) بيعت بگير و اگر مخالفت نمود بقتلش برسان. حاكم اين خبر را به امام حسين (علیه السلام) رسانيد و جواب مطالبه نمود. امام حسين (علیه السلام) چنين فرمود: "أَنَا لِلَّهِ وَ أَنَا اليه رَاجِعُونَ وَ عَلِيِّ الاسلام السَّلَامُ اذا بَلِيَّةِ الُامَّةِ براع مِثْلَ يَزِيدُ" آن گاه كه افرادی چون يزيد، (شراب خوار و قمارباز و بی ايمان و ناپاک كه حتی ظاهر اسلام را هم مراعات نمی كند) بر مسند حكومت اسلامی بنشيند، بايد فاتحه اسلام را خواند. (زيرا اين گونه زمامدارها با نيروی اسلام و به نام اسلام، اسلام را از بين می برند).

امام حسين (علیه السلام) می دانست اينک كه حكومت يزيد را به رسميت نشناخته است، اگر در مدينه بماند به قتلش می رسانند، لذا به امر پروردگار، شبانه و مخفی از مدينه به سوی مكه حركت كرد. آمدن آن حضرت به مكه، همراه با سرباز زدن او از بيعت يزيد، در بين مردم مكه و مدينه انتشار يافت، و اين خبر تا به كوفه هم رسيد. كوفيان از امام حسين (علیه السلام) كه در مكه بسر می برد دعوت كردند تا به سوی آنان آيد و زمامدار امورشان باشد. امام (علیه السلام) مسلم بن عقيل، پسر عموی خويش را به كوفه فرستاد تا حركت و واكنش اجتماع كوفی را از نزديک ببيند و برايش بنويسد. مسلم به كوفه رسيد و با استقبال گرم و بی سابقه ای رو برو شد، هزاران نفر به عنوان نايب امام (علیه السلام) با او بيعت كردند، و مسلم هم نامه ای به امام حسين (علیه السلام) نگاشت و حركت فوری امام (علیه السلام) را لازم گزارش داد.

هرچند امام حسين (علیه السلام) كوفيان را به خوبی می شناخت، و بی وفايی و بی دينی شان را در زمان حكومت پدر و برادر ديده بود و می دانست به گفته ها و بيعتشان با مسلم نمی توان اعتماد كرد، و ليكن برای اتمام حجت و اجرای اوامر پروردگار تصميم گرفت كه به سوی كوفه حركت كند.

با اين حال تا هشتم ذی حجه، يعنی روزی كه همه مردم مكه عازم رفتن به "منی" بودند و هركس در راه مكه جا مانده بود با عجله تمام می خواست خود را به مكه. برساند، آن حضرت در مكه ماند و در چنين روزی با اهل بيت و ياران خود، از مكه به طرف عراق خارج شد و با اين كار هم به وظيفه خويش عمل كرد و هم به مسلمانان جهان فهماند كه پسر پيغمبر امت، يزيد را به رسميت نشناخته و با او بيعت نكرده، بلكه عليه او قيام كرده است.

يزيد كه حركت مسلم را به سوی كوفه دريافته و از بيعت كوفيان با او آگاه شده بود، ابن زياد را (كه از پليدترين ياران يزيد و از كثيف ترين طرفداران حكومت بنی اميه بود) به كوفه فرستاد. ابن زياد از ضعف ايمان و دو رويی و ترس مردم كوفه استفاده نمود و با تهديد ارعاب، آنان را از دور و بر مسلم پراكنده ساخت، و مسلم به تنهايی با عمال ابن زياد به نبرد پرداخت، و پس از جنگی دلاورانه و شگفت، با شجاعت شهيد شد. سلام خدا بر او باد.

و ابن زياد جامعه دو رو و خيانتكار و بی ايمان كوفه را عليه امام حسين (علیه السلام) برانگيخت، و كار به جايی رسيد كه عده ای از همان كسانی كه براي امام (علیه السلام) دعوت نامه نوشته بودند، سلاح جنگ پوشيدند و منتظر ماندند تا امام حسين (علیه السلام) از راه برسد و به قتلش برسانند.

امام حسين (علیه السلام) از همان شبی كه از مدينه بيرون آمد، و در تمام مدتی كه در مكه اقامت گزيد، و در طول راه مكه به كربلا، تا هنگام شهادت، گاهی به اشاره، گاهی به اعلان می داشت كه: "مقصود من از حركت، رسوا ساختن حكومت ضد اسلامی يزيد و صراحت، بر پاداشتن امر به معروف و نهی از منكر و ايستادگی در برابر ظلم و ستمگری است و جز حمايت قرآن و زنده داشتن دين محمدی هدفی ندارم".

و اين مأموريتی بود كه خداوند به او واگذار نموده بود، حتی اگر به كشته شدن خود و اصحاب و فرزندان و اسيری خانواده اش اتمام پذيرد. رسول گرامی (صلی الله علیه وآله وسلم) و امير مؤمنان (علیه السلام) و حسن بن علی (علیه السلام) پيشوايان پيشين اسلام، شهادت امام حسين (علیه السلام) را بارها بيان فرموده بودند. حتی در هنگام ولادت امام حسين (علیه السلام)، و خود امام حسين (علیه السلام) به رسول گرانمايه اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) شهادتش را تذكر داده بود.

علم امامت می دانست كه آخر اين سفر به شهادتش می انجامد، ولی او كسی نبود كه در برابر دستور آسمانی و فرمان خدا برای جان خود ارزشی قائل باشد، يا از اسارت خانواده اش واهمه ای به دل راه دهد. او آن كس بود كه بلا را كرامت و شهادت را سعادت می پنداشت. (سلام ابدي خدا بر او باد).

خبر "شهادت حسين (علیه السلام) در كربلا" به قدری در اجتماع اسلامی مورد گفتگو واقع شده بود كه عامه مردم از پايان اين سفر مطلع بودند. چون جسته و گريخته، از رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) و اميرالمؤمنين (علیه السلام) و امام حسن بن علي (علیه السلام) و ديگر بزرگان صدر اسلام شنيده -

بودند. بدينسان حركت امام حسين (علیه السلام) با آن درگيری ها و ناراحتی ها، احتمال كشته شدنش را در اذهان عامه تشديد كرد. بويژه كه خود در طول راه می فرمود: "مَنْ كانَ باذلا فِينَا مُهْجَتَهُ . وَ مَوْطِناً عَلِيِّ لِقَاءَ اللَّهُ نَفْسَهُ فليرحل مَعَنَا".

هركس حاضر است در راه ما از جان خويش بگذرد و به ملاقات پروردگار بشتابد، همراه ما بيايد. و لذا در بعضي از دوستان اين توهم پيش آمد كه حضرتش را از اين سفر منصرف سازند.

غافل از اين كه فرزند علی بن ابي طالب (علیه السلام) امام و جانشين پيامبر، و از ديگران به وظيفه خويش آگاهتر است و هرگز از آنچه خدا بر عهده او نهاده دست نخواهد كشيد.

باری امام حسين (علیه السلام) با همه اين افكار و نظريه ها كه اطرافش را گرفته بود به راه خويش ادامه داد، و كوچكترين خللی در تصميمش راه نيافت.

سرانجام، رفت و شهادت را دريافت. نه خود تنها، بلكه با اصحاب و فرزندان كه هريک ستاره ای درخشان در افق اسلام بودند، رفتند و كشته شدند، و خون هايشان شن های گرم دشت كربلا را لاله باران كرد تا جامعه مسلمانان بفهمد يزيد (باقی مانده بسترهای گناه آلود خاندان اميه) جانشين رسول خدا نيست، و اساسا اسلام از بنی اميه و بنی اميه از اسلام جداست.

راستی هرگز انديشيده ايد اگر شهادت جانگداز و حماسه آفرين حسين (علیه السلام) به وقوع نمی پيوست و مردم يزيد را خليفه پيغمبر (صلی الله علیه وآله وسلم) مي دانستند، و آن گاه اخبار دربار يزيد و شهوت راني هاي او و عمالش را مي شنيدند، چقدر از اسلام متنفر مي شدند، زيرا اسلامی كه خليفه پيغمبرش يزيد باشد، به راستی نيز تنفرآور است ... و خاندان پاک حضرت امام حسين (علیه السلام) نيز اسير شدند تا آخرين رسالت اين شهادت را به گوش مردم برسانند. و شنيديم و خوانديم كه در شهرها، در بازارها، در مسجدها، در بارگاه متعفن پسر زياد و دربار نكبت بار يزيد، هماره و همه جا دهان گشودند و فرياد زدند، و پرده زيبای فريب را از چهره زشت و جنايتكار جيره خواران بنی اميه برداشتند و ثابت كردند كه يزيد سگ باز و شرابخوار است، هرگز لياقت خلافت ندارد و اين اريكه ای كه او بر آن تكيه زده جايگاه او نيست. سخنانشان رسالت شهادت حسيني را تكميل كرد، طوفانی در جان ها برانگيختند، چنان كه نام يزيد تا هميشه مترادف با هر پستي و رذالت و دنائت گرديد و همه آرزوهای طلايی و شيطانيش چون نقش بر آب گشت. نگرشی ژرف می خواهد تا بتوان بر همه ابعاد اين شهادت عظيم و پرنتيجه دست يافت.

از همان اوان شهادتش تا كنون، دوستان و شيعيانش، و همه آنان كه به شرافت و عظمت انسان ارج می گذارند، همه ساله سالروز به خون غلتيدنش را، سالروز قيام و شهادتش را با سياه پوشی و عزاداری محترم می شمارند، و خلوص خويش را با گريه بر مصايب آن بزرگوار ابراز می دارند. پيشوايان مآل انديش و معصوم ما، هماره به واقعه كربلا و به زنده داشتن آن عنايتی خاص داشتند.

غير از اين كه خود به زيارت مرقدش می شتافتند و عزايش را بر پا می داشتند، در فضيلت عزاداری و محزون بودن براي آن بزرگوار، گفتارهای متعددی ايراد فرموده اند. ابو عماره گويد: "روزی به حضور امام ششم صادق آل محمد (علیهم السلام) رسيدم، فرمود: اشعاری در سوگواری حسين برای ما بخوان. وقتی شروع به خواندن نمودم، صدای گريه حضرت برخاست، من می خواندم و آن عزيز می گريست، چندان كه صداي گريه از خانه برخاست.

بعد از آن كه اشعار را تمام كردم، امام (علیه السلام) در فضليت و ثواب مرثيه و گرياندن مردم بر امام حسين (علیه السلام) مطالبی بيان فرمود و نيز از آن جناب است كه فرمود: "گريستن و بی تابی كردن در هيچ مصيبتی شايسته نيست، مگر در مصيبت حسين بن علی، كه ثواب و جزايی گرانمايه دارد".

باقرالعلوم، امام پنجم (علیه السلام) به محمد بن مسلم كه يكی از اصحاب بزرگ او است فرمود: "به شيعيان ما بگوييد كه به زيارت مرقد حسين بروند، زيرا بر هر شخص با ايمانی كه به امامت ما معترف است، زيارت قبر ابا عبدالله لازم می باشد".

امام صادق (علیه السلام) می فرمايد: "انَّ زِيَارَةِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَفْضَلُ مَا يَكُونُ مِنَ الاعمال". همانا زيارت حسين (علیه السلام) از هر عمل پسنديده ای ارزش و فضيلتش بيشتر است.

زيرا كه اين زيارت در حقيقت مدرسه بزرگ و عظيم است كه به جهانيان درس ايمان و عمل صالح می دهد و گویی روح را به سوی ملكوت خوبی ها و پاكدامنی ها و فداكاری ها پرواز می دهد. هر چند عزاداری و گريه بر مصايب حسين بن علی (علیه السلام)، و مشرف شدن به زيارت قبرش و باز نماياندن تاريخ پرشكوه و حماسه ساز كربلايش ارزش و معياری والا دارد، لكن بايد دانست كه نبايد تنها به اين زيارت ها و گريه ها و غم گساريدن اكتفا كرد، بلكه همه اين تظاهرات، فلسفه دين داری، فداكاری و حمايت از قوانين آسمانی را به ما گوشزد می نمايد، و هدف هم جز اين نيست، و نياز بزرگ ما از درگاه حسينی آموختن انسانيت و خالی بودن دل از هرچه غير از خداست می باشید، و گرنه اگر فقط به صورت ظاهر قضيه بپردازيم، هدف مقدس حسينی به فراموشی می گرايد.

13. اخلاق و رفتار امام حسين (علیه السلام)

با نگاهی اجمالی به 56 سال زندگی سراسر خداخواهی و خداجويی حسين (علیه السلام)، در می يابيم كه هماره وقت او به پاكدامنی و بندگی و نشر رسالت احمدی و مفاهيم عميقی والاتر از درک و ديد ما گذشته است. اكنون مروری كوتاه به زوايای زندگانی آن عزيز، كه پيش روی ما است: -

جنابش به نماز و نيايش با پروردگار و خواندن قرآن و دعا و استغفار علاقه بسياری و حتي در آخرين شب داشت. گاهی در شبانه روز صدها ركعت نماز مي گزاشت.

در زندگی دست از نياز و دعا بر نداشت، و خوانده ايم كه از دشمنان مهلت خواست تا بتواند با خدای خويش به خلوت بنشيند. و فرمود: "خدا می داند كه من نماز و تلاوت قرآن و دعای زياد و استغفار را دوست دارم"، حضرتش بارها پياده به خانه كعبه شتافت و مراسم حج را برگزار كرد.

ابن اثير در كتاب "اسد الغابة " می نويسد: "كَانَ الْحُسَيْنُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَاضِلًا كَثِيرِ الصَّوْمِ وَ الصلوة وَ الْحَجُّ وَ الصَّدَقَةُ وَ أَفْعَالَ الْخَيْرِ جَمِيعُهَا". حسين (علیه السلام) بسيار روزه می گرفت و نماز می گزارد و به حج می رفت و صدقه می داد و همه كارهای پسنديده را انجام می داد.

شخصيت حسين بن علي (علیه السلام) آن چنان بلند و دور از دسترس و پرشكوه بود كه وقتی با برادرش امام مجتبی (علیه السلام) پياده به كعبه می رفتند، همه بزرگان و شخصيت های اسلامی به احترامشان از مركب پياده شده، همراه آنان راه می پيمودند.

احترامی كه جامعه برای حسين (علیه السلام) قائل بود، بدان جهت بود كه او با مردم زندگی می كرد - از مردم و معاشرتشان كناره نمی جست - با جان جامعه هماهنگ بود، چونان ديگران از مواهب و مصائب يک اجتماع برخوردار بود، و بالاتر از همه ايمان بی تزلزل او به خداوند، او را غم خوار و ياور مردم ساخته بود.

و گرنه، او نه كاخ های مجلل داشت و نه سربازان و غلامان محافظ، و هرگز مثل جباران راه آمد و شد را به گذرش بر مردم نمی بستند، و حرم رسول الله (صلی الله علیه وسام) را برای او خلوت نمی كردن ... اين روايت يک نمونه از اخلاق اجتماعی اوست، بخوانيم:

روزی از محلي عبور می فرمود، عده ای از فقرا بر عباهاي پهن شده شان نشسته بودند و نان پاره های خشكی می خوردند، امام حسين (علیه السلام) می گذشت كه تعارفش كردند و او هم پذيرفت، نشست و تناول فرمود و آن گاه بيان داشت: "ان الله لا يحب المتكبرين"، خداوند متكبران را دوست نمی دارد.

پس فرمود: "من دعوت شما را اجابت كردم، شما هم دعوت مرا اجابت كنيد.

آنها هم دعوت آن حضرت را پذيرفتند و همراه جنابش به منزل رفتند. حضرت دستور داد و بدين ترتيب پذيرايی گرمی هرچه در خانه موجود است به ضيافتشان بياورند، از آنان به عمل آمد، و نيز درس تواضع و انسان دوستی را با عمل خويش به جامعه آموخت.

شعيب بن عبدالرحمن خزاعي می گويد: "چون حسين بن علی (علیه السلام) به شهادت رسيد، بر پشت مباركش آثار پينه مشاهده كردند، علتش را از امام زين العابدين (علیه السلام) پرسيدند، فرمود اين پينه ها اثر كيسه های غذايی است كه پدرم شب ها به دوش می كشيد و به خانه زن های شوهر مرده و كودكان يتيم و فقرا می رسانيد.

علائلي در كتاب "سمو المعنی" می نويسد:

"ما در تاريخ انسان به مردان بزرگی برخورد می كنيم كه هركدام در جبهه و جهتی عظمت و بزرگی خويش را جهان گير ساخته اند، يكی در شجاعت، ديگری در زهد، آن ديگری در سخاوت، و... ، اما شكوه و بزرگی امام حسين (علیه السلام) حجم عظيمی است كه ابعاد بی نهايتش هريک مشخص كننده يک عظمت فراز تاريخ است، گويا او جامع همه والايی ها و فرازمندی ها است.

آری، مردی كه وارث بیكرانگي نبوت محمدی است، مردی كه وارث عظمت عدل و مروت پدری چون حضرت علي (علیه السلام) است و وارث جلال و درخشندگی فضيلت مادری چون حضرت فاطمه (سلام الله علیها) است، چگونه نمونه برتر و والای عظمت انسان و نشانه آشكار فضيلت های خدايی نباشد. درود ما بر او باد كه بايد او را سمبل اعمال و كردارمان قرار دهيم.

امام حسين (علیه السلام) و حكايت زيستن و شهادتش و لحن گفتارش و ابعاد كردارش نه تنها نمونه يک بزرگ مرد تاريخ را برای ما مجسم می سازد، بلكه او با همه خويشتن، آيينه تمام نمای فضيلت ها، بزرگ منشی ها، فداكاری ها، جان بازی ها، خدا خواهی ها وخدا جويی ها می باشد، او به تنهايی می تواند جان را به لاهوت راهبر باشد و سعادت بشريت را ضامن گردد. بودن و رفتنش، معنويت و فضيلت های انسان را ارجمند نمود.

14. شجاعترین امت حضرت محمد

امام حسین علیه السلام شجاع ترین امت حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) بود و شجاعت حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) و حضرت على (علیه السلام) در ایشان جمع بود. خداوند در تربت ایشان شفا، و در داخل حرم امام حسین (علیه السلام) استجابت دعا را قرار داده است. پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) در حقش فرمود: "أَحَبَّ اللَّهَ مَنْ أَحَبَّ حسینا" یعنى: خداوند دوست می دارد كسى را كه حسین را دوست بدارد. پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) در حق او و برادر گرامى اش امام حسن (علیه السلام) فرمود: دو فرزند من حسن و حسین پیشوایان امت مى باشند خواه زمام امور به دست بگیرند و یا نگیرند. پس از شهادت امام حسن (علیه السلام) در سال 50 هجرى، امام حسین (علیه السلام) عهده دار امر امامت گردید. معاویه پس از بیست سال حكومت ظالمانه و قتل و كشتار شیعیان به ویژه، در سال 60 هجرى مرد و برخلاف قرارداد صلح با امام حسن (علیه السلام)، پسرش یزید را به جاى خود قرار داد. یزید فردى فاسد و شرابخوار و مخالف با اسلام بود.

او علناً مقدسات اسلامى را زیر پا مى گذاشت و آشكارا شراب مى خورد. امام حسین ازهمان آغاز كار با او به مخالفت برخاست. یزید نامه اى به حاكم مدینه نوشت و به او دستور داد كه از امام حسین (علیه السلام) براى یزید بیعت بگیرد و اگر حاضر نشد او را به قتل برساند. امام (علیه السلام) كه حاضر به بیعت كردن با یزید نبود با خانواده خود از مدینه به مكه رفتند. در این هنگام مردم كوفه كه از مرگ معاویه با خبر شده بودند نامه هاى زیادى براى امام حسین (علیه السلام) نوشتند و از او خواستند تا به عراق و كوفه بیاید. امام حسین (علیه السلام) نیز مسلم بن عقیل را به كوفه فرستاد. ابتدا هزاران نفر از مردم كوفه با مسلم بن عقیل همراه شدند. اما با ورود عبیداللّه بن زیاد كه از طرف یزید به حكومت كوفه گمارده شده بود و بسیار حیله گر و بى رحم بود، مردم كوفه فریب اقدامات او را خورده و پیمان شكنى كردند و مسلم را تنها گذاشتند. در نتیجه عبیداللّه، مسلم بن عقیل را دستگیر نموده و به شهادت رسانید. هنگامى كه در ابتدا مردم كوفه با مسلم بیعت كردند، مسلم نامه اى به امام حسین (علیه السلام) نوشت و به ایشان اطلاع داد كه به كوفه بیاید.

امام حسین (علیه السلام) با خانواده و یاران خود به طرف كوفه حركت كرد و در نزدیكى كوفه بود كه خبر پیمان شكنى مردم كوفه و شهادت مسلم را آوردند. عبیداللّه بن زیاد كه با شهادت مسلم بر اوضاع كوفه تسلط پیدا كرده بود، حر بن یزید ریاحى را براى زیر نظر گرفتن امام حسین (علیه السلام) و همراهانش فرستاد. و سپس عمر بن سعد را با سى هزار نفر به كربلا اعزام نمود. او به عمر بن سعد وعده داده بود كه اگر امام حسین (علیه السلام) را به شهادت برساند او را حاكم رى خواهد كرد.

عمر بن سعد كه به طمع حكومت رى به كربلا آمده بود از هیچ ستمى فروگذار نكرد. دستور داد امام حسین (علیه السلام) و یارانش را محاصره كنند و آب را بر روى آنان ببندند. یاران امام حسین (علیه السلام) كه از شجاع ترین افراد بودند روز دهم محرم (عاشورا) در حالى كه بیش از 72 تن نبودند، یكى پس از دیگرى در دفاع از امام زمان خود، یعنى امام حسین (علیه السلام) با عزت و آزادگى به شهادت رسیدند. حربن یزید ریاحى نیز كه ستمگرى سپاه عمر سعد و حقانیت امام حسین (علیه السلام) را مشاهده كرد به سپاه امام پیوست و به شهادت رسید.

واقعه كربلا گرچه از نظر زمان كوتاه بود و تنها یک روز از صبح تا عصر به طول انجامید، اما لحظه لحظه آن درس شهامت و ایثار و فدا كارى، ایمان و اعتقاد و اخلاص بود. واقعه كربلا دانشگاهى است كه از طفل شیرخوار تا پیرمرد محاسن سفیدش به بشریت درس آزادگى مى آموزد. خون هاى مطهر امام حسین (علیه السلام) و یارانش به اسلام حیات تازه بخشید و زمینه سرنگون شدن دودمان فاسد اموى را فراهم آورد. امام حسین علیه السلام روز دهم محرم سال 61 هجرى، در سن 57 سالگى در كربلا به شهادت رسید. مرقد ایشان و برادر فداكارش ابا الفضل و فرزندان و یارانش در شهر كربلا در عراق قرار دارد. ابو عبدالله حسين بن علي بن ابی طالب عليهم السلام دومين نواده رسول خدا صلی الله علیه و آله، از حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و سومين امام از اهل بيت طاهرين و يکي از دو سرور جوانان اهل بهشت و دو گل خوشبوي محمد مصطفي و يکی از پنج نفر اصحاب کسا است. او شهید کربلا و ملقب به سرور شهيدان است.

پی نوشت ها

1- در سال و ماه و روز ولادت امام حسين (علیه السلام) اقوال ديگري هم گفته شده است، ولي ما قول مشهور بين شيعه را نقل كرديم. ر. به. ک. اعلام الوري طبرسي، ص 213.

2- احتمال دارد منظور از اسما، دختر يزيد بن سكن انصاري باشد. ر. به. ک. اعيان الشيعه، جزء 11، ص 167.

3- امالي شيخ طوسي، ج 1، ص 377.

4- شبر بر وزن حسن، و شبير بر وزن حسين، و مبشر بر وزن محسن، نام پسران هارون بوده است و پيغمبر اسلام (صلی الله علیه وسلم) فرزندان خود حسن و حسين و محسن را به اين سه نام ناميده است - تاج العروس، ج 3، ص 389. اين سه كلمه در زبان عبري همان معني را

دارد كه حسن و حسين و محسن در زبان عربي دارد - لسان العرب، ج 66، ص 60.

5- معاني الاخبار، ص 57.

6 - در منابع اسلامي درباره عقيقه سفارش فراوان شده و براي سلامتي فرزند بسيار مؤثر دانسته شده است. ر. به. ک. وسائل الشيعه، ج 15. ص 143 به بعد.

7- كافي، ج 6، ص 33.

8- مقتل خوارزمي، ج 1، ص 146 - كمال الدين صدوق، ص 152.

9- سنن ترمذي، ج 5، ص 323.

10- ذخائر العقبي، ص 122.

11- الاصابه ، ج 11، ص 30.

12- سنن ترمذي، ج 5، ص 324 - در اين قسمت رواياتي كه در كتاب هاي اهل تسنن آمده است نقل شد تا براي آنها هم سنديت داشته باشد.

13-الاصابه، ج 1، ص 333.

14- تذكرة الخواص ابن جوزي، ص 34 - الاصابه، ج 1، ص 333، آن طور كه بعضي ازمورخين گفته اند: اين موضوع تقريبا در سن ده سالگي امام حسين (علیه السلام) اتفاق افتاده است.

15-ارشاد مفيد، ص 173.

16-رجال كشي، ص 94 - كشف الغمة، ج 2، ص 206.

17- مقتل خوارزمي، ج 1، ص 184- لهوف، ص 20.

18- روز هشتم ماه ذيحجه مستحب است كه حاجيها به "مني " بروند، و در آن زمان به اين حكم استحبابي عمل مي كردند، ولي در زمان ما مرسوم شده است كه از روز هشتم يكسره به عرفات مي روند.

19- كامل الزيارات، ص 68 به بعد - مشير الاحزان، ص 9.

20- لهوف، ص 53.

21- كامل الزيارات، ص 105.

22- كامل الزيارات، ص 101.

23-كامل الزيارات، ص 121.

24- كامل الزيارات، ص 147.

25- عقد الفريد، ج 3، ص 143.

26- ارشاد مفيد، ص 214.

27- مناقب ابن شهرآشوب، ج 3، ص 224- اسد الغابة، ج 2، ص 20.

28- اسد الغابة، ج 2، ص 20.

29- ذكري الحسين، ج 1، ص 152، به نقل از رياض الجنان، چاپ بمبکی، ص 241 - انساب الاشراف.

30- سوره نحل، آيه 22.

31- تفسير عياشي، ج 2، ص 257.

32- مناقب، ج 2، ص 222.

33- از كتاب سمو المعني، ص 104 به بعد، نقل به معني شده است.

34- ناصري نژاد، ا. السادات.اصول مداحي، جلد اول.

35- امين، سيد محسن؛ سيره معصومان، ج 4.

36- سایت حوزه.

37- علی اکبر تلافی، زندگانی امام حسین علیه السلام.

38- دانشنامه اسلامی.

فصل ششم: زندگینامه امام زین العابدین علیه السلام

اشاره

نام مبارک حضرت: علی بن حسین.

پدر بزرگوار: امام حسین (علیه السلام).

مادر مکرمه: شهربانو.

تاریخ ولادت: 5 شعبان یا 15 جمادی الثانی، 38 ق.

مدت عمر مبارک حضرت: حدود 57 سال.

محل تولد: مدینه.

مدت امامت: 34 سال (61 تا 95 ق).

تاریخ شهادت: 12 یا 25 محرم، 95 ق.

مدفن: قبرستان بقیع.

کنیه: ابو الحسن، ابو الحسین، ابو محمد، ابو عبداللّه.

القاب: سجاد، زین العابدین، سیدالساجدین، ذوالثفنات.

علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب (علیه السلام)، (38- 94 ق) معروف به امام سجاد و زین العابدین، چهارمین امام شیعیان است. مدت امامت وی 34 سال بوده است. وی در واقعه کربلا حاضر بود. از وقایع دیگر زندگی اش واقعه حره، نهضت توابین و قیام مختار بوده است.

صحیفه سجادیه، مجموعه دعاهای اوست که نمایانگر تصویر اجتماع آن روز و نمایاننده راه درست در پرتو تربیت دین و قرآن و پاکیزه سازی جان ها از آلایش و پیوند دهنده انسان به خداست.

رسالة الحقوق اثر دیگر اوست که رساله‌ای کوچک در بردارنده مجموعه حقوقی است که بر عهده انسان است.

وی به دستور ولید بن عبد الملک مسموم و به شهادت رسید. مدفن وی در قبرستان بقیع کنار قبر عمویش امام حسن مجتبی است.

زهری می گوید: نه هاشمی ای را برتر از او و نه کسی را فقیه تر از او دیدم. شافعی می‌نویسد: او فقیه ترین مردم مدینه بود. و جاحظ می‌گوید: کسی را ندیدم که در فضیلت او شک داشته باشد و یا در مقدم بودن او سخنی گوید.

1. تولد وکودکی

حضرت امام سجاد (علیه السلام) در مدینه به دنیا آمدند. بیشتر منابع، تاریخ تولد ایشان را سال 38 هجری ذکر کرده‌اند. گفته می‌شود که مادر امام سجاد (علیه السلام) شهربانو، دختر یزگرد، آخرین پادشاه ساسانی بوده است.

بر اساس برخی روایت ها مادر آن امام، در زمان خلفا به عنوان اسیر به مدینه آورده شد که خلیفه دوم می خواست او را بفروشد، اما امام علی (علیه السلام) پیشنهاد داد تا از او بخواهند شوهر دلخواهش را از بین جوانان مسلمان انتخاب کند و جهازش را بیت المال بدهد. عمر این پیشنهاد را پذیرفت و شهربانو امام حسین (علیه السلام) را انتخاب کرد.

دوران كودكي را در مدينه سپري كردند و مدت دو سال از امامت جدش، اميرمؤمنان عليه السلام و ده سال از امامت عمويش، امام حسن مجتبي عليه السلام و ده سال از امامت پدر بزرگوارش، امام حسين عليه السلام را درک نمودند.

در محرم سال 61 هجري قمري در جريان قيام امام حسين عليه السلام، در سرزمين كربلا حضور داشت و پس از آن فاجعه دردناک به امامت رسيدند که به مدت 34 سال به طول انجامید. ایشان در محرم سال 95 ه.ق، به شهادت رسیدند. علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، معروف به امام سجاد و امام زین العابدین، چهارمین امام شیعیان و فرزند امام حسین (علیه السلام) است.

از مسائل اختلافی نام و نسب دقیق مادر اوست که برایش نامهای متعددی ذکر شده است؛ از جمله: شهربانو، شهربانویه، شاه زنان، ⁽¹⁾

گفته می شود که نام وی شهربانو بوده است. المفید، الارشاد، ج 2، ص 137.

جهانشاه، خوله، سلافه، غزاله، سلامه، حرار، مریم، فاطمه. سید جعفر شهیدی می‌نویسد: از میان نام های یادشده برای وی، شهربانو از همه مشهورتر است و نام پدر شهربانو را یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی، نوشجان از مردم خراسان، و شیرویه پسر پرویز نوشته اند که مشهورتر از همه نام یزدگرد است. وی با بیان ادله و قرائنی، پذیرش مادری با این اوصاف را برای امام سجاد (علیه السلام)، قابل قبول نمی‌داند ⁽²⁾و می گوید: اگر از این افسانه بگذریم و به بررسی در کتاب های نسبتاً معتبر بپردازیم به مطلبی روشنتر می رسیم: ابن سعد می نویسد: پس از شهادت حسین (علیه السلام) زُیَید مولای آن حضرت، مادر علی بن الحسین را به زنی گرفت و از او عبدالله بن زیید متولد شد و عبدالله برادر مادری علی بن الحسین است. ⁽³⁾و صدوق می نویسد: مادر علی بن الحسین (علیه السلام) هنگام وضع حمل او درگذشت و کنیزی از کنیزان پدرش تربیت علی را به عهده گرفت. علی (علیه السلام) او را مادر خود می دانست و چون دانست آن زن کنیز است و مادر او نیست او را شوهر داد. مردم می گفتند: علی بن الحسین مادر خود را شوهر داده است. ⁽⁴⁾

2. نسب، القاب، کنیه امام سجاد (علیه السلام)

اشاره

برای امام سجاد (علیه السلام) القاب متعددی در کتب تاریخ ذکر شده است. در کتاب مناقب تالیف ابن شهر آشوب، این القاب برای حضرت آمده است: زین العابدین، سیدالعابدین، زین الصالحین، وارث علم النبیین، وصی الوصیین، خازن وصایا المرسلین، امام المؤمنین، منار القانتین، الخاشع، المتهجد، الزاهد، العابد، العدل، البکاء، السجاد، ذوالثفنات، امام الامه، ابوالائمه. در کتاب کشف الغمه، تالیف اربلی نیز آمده است که برای امام چهارم القاب زیادی ذکر شده است و معروف ترین آن ها عبارتند از: زین العابدین، سیدالعابدین، الزکی، الامین، ذوالثفنات. پر واضح است این القاب امام زین العابدین (علیه السلام) همه حاکی از کمالات و فضایل حضرت علی بن حسین (علیه السلام) می باشد که نظر مردم را جلب کرده و حضرتش را بدان وصف می کرده اند.

کنیه هایش

ابوالحسن، ابوالحسین، ابومحمّد و ابو عبداللّه است. ⁽⁵⁾

القابش

زین العابدین، سیدالساجدین، سجاد، هاشمی، علوی، مدنی، قرشی، علی اکبر است. ⁽⁶⁾«ذوالثَّفنات» لقب دیگری است که به آن حضرت داده اند. چرا که ایشان بر اثر عبادت و نماز بسیار، جایگاه های سجده اش همانند زانوی شتر پینه بسته بود. ⁽⁷⁾

امام سجاد (علیه السلام) در زمان خویش به نام های «علی الخیر»، «علی الاصغر» و «علی العابد» شهرت داشت. ⁽⁸⁾

بنا بر قول مشهور امام سجاد (علیه السلام) در سال 38ق. متولد شده است که در این صورت بخشی از حیات امام علی (علیه السلام) و نیز دوران امامت امام حسن مجتبی (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) را درک کرده و ناظر تلاش معاویه برای تحت فشار گذاشتن شیعیان در عراق و دیگر نقاط بوده است. اما در برخی اخبار سن امام را کمتر از آنچه مشهور است، دانسته و تولد امام را در حدود سال 48 گفته اند. ⁽¹⁾گرچه این اخبار در منابع متعددی نقل گردیده، اما شواهدی وجود دارد که مانع از قبول آنهاست، مثلا اینکه مشهور مورخان و سیره نویسان تولد وی را در سال 38 ذکر کرده اند که بر مبنای آن، سن امام در واقعه کربلا، 23 سال دانسته شده است.

محمد بن عمر واقدی، از راویان اخبار تاریخی اهل سنت، بعد از نقل این کلام از امام صادق (علیه السلام) که فرمود «علی بن الحسین (علیه السلام) در 58 سالگی رحلت کرد، می نویسد: این گفتار بر آن دلالت دارد که امام سجاد (علیه السلام) در حالی که 23 یا 24 سال داشته در کنار پدرش در کربلا بوده است. ⁽²⁾

و زهری نیز گفته است که علی بن الحسین در حالی که 23 داشت، در کربلا کنار پدرش بود. ⁽³⁾

شهادت امام سجاد (علیه السلام) در سال 94 (یا 95) با سمی بود که به دستور ولید بن عبد الملک به او خورانیده شد. ⁽⁴⁾او در قبرستان بقیع کنار قبر عمویش امام حسن مجتبی (علیه السلام) به خاک سپرده شد. ⁽⁵⁾

3. همسران و فرزندان

در منابع تاریخی تعداد فرزندان امام سجاد (علیه السلام) 15 نفر ذکر شده که 11 نفر آنها پسر و 4 نفر دختر بوده اند. ⁽⁶⁾

نام های فرزندان و همسران امام طبق نوشته شیخ مفید چنین است: ⁽⁷⁾

4. امامت

با شهادت امام حسین (علیه السلام) در عاشورای سال 61 ه.ق.، امامت امام سجاد (علیه السلام) آغاز می شود و تا زمان شهادتش یعنی سال 94 یا 95 ه.ق. ادامه می یابد.

دلایل امامت

بر طبق نصوصی که محدثین شیعه در کتب روایی نقل کرده اند، امام سجاد (علیه السلام) جانشین و وصی پدرش حسین بن علی (علیه السلام) است. ⁽¹⁾شیخ مفید، برتری علمی و عملی وی بر دیگران پس از پدرش را نخستین دلیل بر امامت وی یاد می‌کند. ⁽²⁾

احادیثی نیز که از پیامبر (صلیی الله علیه وسلم) در مورد اسامی امامان شیعه روایت گردیده، مؤید این مطلب است. ⁽³⁾

هم چنین بر طبق نصوص شیعه، وسائلی چون شمشیر و یا زره رسول الله (صلیی الله علیه وسلم) می بایست نزد ائمه باشد که وجود اینها نزد امام سجاد (علیه السلام)، ⁽⁴⁾حتی در منابع اهل سنت به صراحت ذکر شده است. ⁽⁵⁾

حاکمان معاصر

5. واقعه کربلا و اسارت

اشاره

امام سجاد (علیه السلام) در واقعه کربلا و در روزی که امام حسین (علیه السلام) و یارانش به شهادت رسیدند، به شدت بیمار بود به گونه ای که در مواردی که می خواستند او را به قتل برسانند، عده ای گفتند: او را همین بیماری که دارد کفایت می کند. ⁽²⁾

کوفه

پس از فاجعه کربلا، اهل بیت امام حسین (علیه السلام) را به اسیری گرفتند و روانه کوفه و شام کردند. هنگام بردن اسیران از کربلا به کوفه، بر گردن امام سجاد (علیه السلام) غل و جامعه [جامعه، طوق مانندی است که دست ها و گردن را با آن به هم می بندند] نهادند و چون بیمار بود، و نمی توانست خود را بر پشت شتر نگاهدارد هر دو پای او را بر شکم شتر بستند. ⁽³⁾

برخی از نویسندگان گفته اند که امام سجاد (علیه السلام) در کوفه خطبه ای خوانده است، ولی با توجه به شرائط کوفه و سختگیری و بی رحمی مأموران حکومت و بیم کوفیان از آنان، و نا مردمی که در آنان بود، پذیرفتن چنین گزارشی را دشوار می سازد. علاوه بر این، جمله هایی که گفته اند در خطبه کوفه نقل شده است، همانند جمله هایی است که در خطبه او در مسجد دمشق دیده می شود و شاید با گذشت زمان راویان حادثه ها را با هم آمیخته باشند. [⁽⁴⁾

در هر حال، ابن زیاد، امام سجاد (علیه السلام) و سایر اسیران کربلا را در زندان نگاه داشت و نامه ای به شام نوشت و از یزید دستوری خواست که با آنان چه کند. یزید پاسخ داد، اسیران و سرهای شهیدان کربلا را به شام بفرستد. ابن زیاد، امام سجاد (علیه السلام) را غل بر گردن نهاد و با اسیران همراه مُحَفّر بن ثَعلبه روانه دمشق کرد. ⁽⁵⁾

شام

امام سجاد (علیه السلام) در مسجد شام سخنانی فرمود و خود و پدر و جد خویش را به مردم شناساند و به شامیان گفت که آن چه یزید و کارگزاران او بر زبان ها افکنده اند درست نیست. پدر او خارجی نیست و نمی خواسته است جمعیت مسلمانان را بر هم بزند، و در بلاد -

اسلام فتنه برانگیزد. او برای حق و به دعوت مسلمانان بپاخاست تا دین را از بدعت هایی که در آن پدید شده بزداید و به سادگی و نزاهت عصر جد خود برساند. ⁽¹⁾

بازگشت به مدینه

امام (علیه السلام) که تا 34 سال پس از واقعه کربلا زنده ماند، همواره تلاش می کرد یاد و خاطره شهدای کربلا را زنده نگه دارد.

هر گاه آب می نوشید به یاد پدر بود و بر مصایب امام حسین (علیه السلام) گریه می کرد و اشک می ریخت. در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است، «امام زین العابدین (علیه السلام) چهل سال بر پدر بزرگوارش گریه کرد، در حالی که روزها روزه بود و شب ها به نماز می ایستاد، هنگام افطار که غلام حضرت برای ایشان آب و غذا می برد، و عرض می کرد بفرمایید، حضرت می فرمود: فرزند رسول خدا گرسنه کشته شد! فرزند رسول خدا تشنه کشته شد! و پیوسته این سخن را تکرار می کرد و گریه می کرد به گونه ای که اشک های آن حضرت با آب و غذایش مخلوط می شد. پیوسته این گونه بود تا رحلت کرد». ⁽²⁾

قیام های مهم معاصر امام

اشاره

در دوران امام سجاد (علیه السلام) و پس از جریان کربلا، جنبش های مختلفی صورت گرفت که مهمترین آنها عبارتند از:

واقعه حره

مدتی بعد از واقعه کربلا، مردم مدینه ضمن شورش علیه امویان، شورش حَرّه را سامان دادند (سال 63ق). مردم شهر با عبدالله بن حنظله -که پدرش حنظله به غسیل الملائکه معروف بود- بیعت کردند و بنی امیه را که شمار آنان به 1000 تن می رسید، نخست در خانه مروان بن حکم به محاصره افکندند، سپس از شهر بیرون راندند. ⁽³⁾امام سجاد (علیه السلام) از آغاز شورش خود را کنارکشید و با مردم همداستان نگشت، چون پایان کار را می دانست. ⁽⁴⁾

در روزهای پرگیرو دار واقعه حره، مروان (از دشمنان اهل بیت (علیهم السلام)) نزد عبدالله بن عمر رفت و از او خواست تا خانواده وی را نزد خود نگاهدارد، ولی عبدالله نپذیرفت. مروان چون از حمایت او ناامید شد پناه به امام سجاد (علیهم السلام) برد. امام با بزرگواری خاص خود خواهشاو را قبول فرمود و کسان مروان را همراه با زن و فرزند خود به ینبع (چشمه ساری نزدیک مدینه از جانب راست کوه رضوی) فرستاد. ⁽⁵⁾

امام در این حادثه، 400 خانواده را در کفالت خود گرفت و تا وقتی که لشکر مسلم بن عقبه (فرمانده لشکر یزید در واقعه حره) در مدینه بود هزینه آنان را می پرداخت. ⁽¹⁾

قیام توابین

نهضت توابین یکی دیگر از نهضت های پس از واقعه کربلا بود که رهبری آن را سلیمان بن صرد خزاعی، به همراهی تنی چند از دیگر سرشناسان شیعه در کوفه بر عهده داشتند. توابین در مجموع بر آن بودند تا در صورت پیروزی، امامت جامعه را به اهل بیت (علیهم السلام) بسپارند و طبعا از نسل فاطمه (علیها السلام)، کسی جز علی بن حسین (علیه السلام) برای این کار وجود نداشت. اما رابطه سیاسی خاصی بین امام سجاد (علیه السلام) و توابین وجود نداشته است. ⁽²⁾

قیام مختار

قیام مختار نیز سومین جنبش مهم پس از واقعه کربلا است که درباره ارتباط امام سجاد (علیه السلام) با این جنبش نیز ابهاماتی وجود دارد. این ارتباط نه تنها از زاویه نگرش سیاسی، بلکه از جنبه اعتقادی (پیروی از محمد بن حنفیه) نیز مشکلاتی را در بردارد. گفته شده که مختار پس از آنکه موفق شد در کوفه شیعیانی را به سوی خود جذب کند، از امام سجاد (علیه السلام) استمداد جست، اما امام روی خوش نشان نداد. ⁽³⁾

6. فضائل و مناقب

عبادت

مالک بن انس می گوید: علی بن حسین در شبانه روز هزار رکعت نماز می خواند تا اینکه از دنیا رحلت کرد. لذا به ایشان «زین العابدین» می گویند. ⁽⁴⁾

ابن عبد ربّه می نویسد: هنگامی که علی بن حسین آماده نماز می شد، لرزه عجیبی وجودش را فرا می گرفت. از ایشان در این باره سؤال شد، فرمود: «وای بر شما! آیا می دانید که من در برابر چه کسی می خواهم بایستم و در برابر چه کسی می خواهم مناجات کنم؟». ⁽⁵⁾

مالک بن انس می گوید: هنگامی که علی بن حسین احرام می بست، لبیّک اللّهمّ لبیّک را قرائت کرد و در همان لحظه، بیهوش شده و از مرکب خود به زمین افتاد. ⁽¹⁾

کمک به فقرا

ابو حمزه ثمالی می گوید: علی بن حسین شبانه مقداری غذا بر دوش خود گذاشته و در تاریکی شب به صورت مخفیانه به فقرا می رساند و می فرمود: «صدقه ای که در تاریکی شب داده شود، غضب خداوند را خاموش می کند». ⁽²⁾

محمد بن اسحاق می گوید: مردمی از مدینه زندگی می کردند و نمی دانستند معاش آنها از کجا تأمین می شود؛ با درگذشت علی بن الحسین غذای شبانه آنان قطع شد. ⁽³⁾

شب هنگام انبان های نان را بر پشت خود بر می داشت و به خانه مستمندان می رفت و می گفت: صدقه پنهانی آتش غضب پروردگار را خاموش می کند. برداشتن این انبان ها بر پشت او اثر نهاده بود و چون به جوار پروردگار رفت به هنگام شست و شوی آن حضرت آن نشانه ها را بر پشت او دیدند. ⁽⁴⁾ابن سعد نویسد: چون مستمندی نزد او می آمد، بر می خواست و حاجت او را روا می کرد و می گفت: صدقه پیش از آنکه به دست خواهنده برسد، به دست خدا می رسد. ⁽⁵⁾

سالی قصد حج کرد. خواهرش سکینه توشه ای به ارزش هزار درهم برای وی آماده ساخت. چون به حره رسید، آن توشه را نزد او بردند، و امام همه آن را بر مستمندان پخش فرمود. ⁽⁶⁾

پسر عموئی مستمند داشت، علی بن الحسین (علیه السلام) شب هنگام چنان که وی او را نشناسد، نزدش می رفت و چند دینار بدو می بخشید آن مرد می گفت: علی بن الحسین رعایت خویشاوندی را نمی کند، خدا او را سزا دهد. امام این سخنان را می شنید و شکیبائی و بردباری می کرد و خود را بدان خویشاوند نمی شناساند. چون به دیدار خدا رفت آن احسان از آن مرد بریده شد و دانست که آن مرد نیکوکار علی بن الحسین بوده است. پس بر سر مزار او رفت و گریه کرد. ⁽⁷⁾

ابونعیم نویسد: دو بار مال خود را با مستمندان قسمت کرد و گفت: خداوند بنده مؤمن گناهکار توبه کار را دوست دارد ⁽⁸⁾و نویسد: مردم او را بخیل می دانستند و چون بجوار حق رفت دانستند که هزینه صد خانوار را عهده دار بوده است. ⁽⁹⁾چون گدائی نزد او می آمد می گفت مرحبا به کسی که توشه مرا به آخرت می برد. ⁽¹⁰⁾

رفتار با بردگان

از تلاش های امام، که هم جنبه دینی داشت و هم سیاسی، توجه به بردگان بود؛ قشری که بخصوص از زمان خلیفه دوم (عمر بن خطاب) به بعد و مخصوصا در عصر امویان، مورد شدیدترین فشارهای اجتماعی بوده و از محروم ترین طبقات جامعه اسلامی در قرون اولیه به شمار می رفتند.

امام سجاد، همانند امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) که با برخورد اسلامی خویش بخشی از موالی عراق را به سمت خویش جذب کرد، کوشید تا حیثیت اجتماعی این قشر را بالا برد.

سید الاهل نوشته است: امام [سجاد (علیه السلام)] در حالی که نیازی به بردگان نداشت، آنها را می خرید. این خریدن تنها برای آزاد کردن آنها بود. بردگان که چنین نیتی از امام می دیدند، خود را در معرض او می نهادند تا امام آنها را بخرد. امام سجاد (علیه السلام) در هر زمان و موقعیتی به آزادی آنها می پرداخت، به طوری که در شهر مدینه عده زیادی، هم چون یک لشکر از موالی آزاد شده، از زن و مرد، به چشم می خورد که همگی از موالی امام بودند. ⁽¹⁾

دوران امامت امام زین العابدین (علیه السلام)، امام سجاد (علیه السلام)

امام سجاد (علیه السلام) بعد از شهادت پدرش امام حسین (علیه السلام)، مسئولیت زمامداری شیعیان را از جانب خدا به مدت 35 سال و تا پایان عمر مبارکشان بر عهده گرفتند که همزمان با دشوارترین دوران ظلم و خفقان امویان و با زمامدارانی مانند یزید بن معاویه، عبدالله بن زبیر، معاویه بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک بن مروان و ولید بن عبدالملک، معاصر بود. امام سجاد (علیه السلام) مى بایست در عصر نومیدى از پیروزى حرکت مسلحانه، به روش دیگر به بیان مسئله رهبرى و امامت و لزوم شناخت و نشانه هاى امام عادل و رهبران فاسد و ستمگر بپردازد و مردم غافل و به جهل واداشته را به وظایفشان در برابر رهبر عادل و همت براى اصلاح جامعه بیدار سازد. تفکر اصیل اسلامى را براى جامعه تبیین نماید تاامید به ایجاد حکومت اسلامى توسط خاندان وحى را در دل همگان احیا سازد. از سوى دیگر وی خود شاهد واقعه کربلا بود و همت گمارد تا یاد و خاطره حماسه سازان عاشورا را در جامعه اسلامى نهادینه سازد.

امام سجاد (علیه السلام) در واقعه کربلا حاضر بودند ولی به علت بیماری در جنگ شرکت نداشتند. لشکر عمر بن سعد پس از شهادت امام حسین (علیه السلام) او را همراه اسیران کربلا به کوفه و شام بردند. خطبه امام سجاد (علیه السلام) در شام باعث آگاهی مردم از جایگاه اهل بیت شد. آغاز امامت امام سجاد (علیه السلام) به سال 61 هجری قمری است و امامت ایشان 35 سال به طول انجامید. دوران امامت امام سجاد (ع) توأم با -

اختناق شدید و سخت گیری‌های حاکمان بنی امیه علیه شیعیان بود؛ به گونه‌ای که بنا به روایتی در ابتدای امر تنها اصحاب آن حضرت پنج تن بوده‌اند که این خود دلالت بر وضعیت خاص آن زمان می‌کند. امام سجاد (علیه السلام) در این دورانِ سخت به تربیت شاگردانی چند می پردازد که از جمله سعید بن جبیر، سعید بن مسیب، محمد بن جبیر بن مطعم، یحیی بن ام‌الطول و ابوخالد کابلی می‌باشند. با شهادت امام حسین و با قیام مختار، اکثریت شیعیان رو به مختار گردانیدند و مختار نیز قیام خود را به نیابت محمد حنفیه فرزند دیگر امام علی (علیه السلام) عنوان می‌کرد. در این هنگام بود که بحث حق جانشینی و اینکه آیا امامت حق امام سجاد (علیه السلام) است یا محمد حنفیه بالا گرفت. محمد حنفیه مرد شجاع و پارسایی بود که عده زیادی به امامتش اعتقاد داشتند. عدهٔ دیگری اما امام سجاد (علیه السلام) را امام دانسته معتقد بودند امام حسین (علیه السلام) ایشان را به عنوان امام بعدی انتخاب کرده است.

محمد حنفیه می‌گفت او به امامت سزاوارتر است چون پسر علی بن ابی طالب (علیه السلام) می‌باشد. گفته می‌شود که پس از مرگ ابن زبیر، حاکم مدینه، محمد حنفیه و امام سجاد (علیه السلام) توافق کردند به مکه رفته مقابل حجرالاسود ایستاده برای دریافت نشانه‌ای از طرف خداوند دعا کنند. ابتدا محمد دعا کرد اما جوابی نیامد. سپس امام سجاد (علیه السلام) دست به دعا برداشت که بر اساس این روایت، حجر الاسود شروع به تکان خوردن کرد طوری که نزدیک بود از روی دیوار بیفتد، و با زبان فصیح عربی به حرف آمده شهادت داد که امام سجاد (علیه السلام) امام و جانشین واقعی امام حسین (علیه السلام) است.

امام سجاد (علیه السلام) در واقعه کربلا

اشاره

امام سجاد (علیه السلام) در واقعه جان گداز کربلا حضور داشت ولی به دلیل بیماری و تب شدید از آن حادثه جان به سلامت برد، چون جهاد از بیمار برداشته شده است و پدر بزرگوارش با همه علاقه ای که فرزندش به شرکت در آن واقعه داشت به او اجازه جنگ کردن نداد. مصلحت الهی این بود که آن رشته گسیخته نشود و امام زین العابدین (علیه السلام) وارث آن رسالت بزرگ، یعنی امامت و ولایت گردد.این بیماری موقتی چند روزی بیش ادامه نیافت و بعد از آن امام زین العابدین (علیه السلام) 35سال عمر کرد که تمام آن مدت به مبارزه و خدمت به خلق و ستایش و راز و نیاز با حق سپری شد. سن شریف امام سجاد (علیه السلام) را در روز دهم محرم سال 61 هجری که بنا به وصیت پدر و امر خدا و رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به امامت رسیده بود، به اختلاف روایات در حدود 24 سال نوشته اند.

آن چه در حادثه کربلا بدان نیاز بود، بهره برداری از این قیام و حماسه بی مانند و نشر پیام شهادت امام حسین (علیه السلام) بود، که امام سجاد (علیه السلام) ضمن اسارت با عمه اش زینب (علیها السلام) آن را با شجاعت و شهامت و اقتدار بی نظیر در جهان آن روز فریاد کردند.

فريادی که طنين آن قرن هاست باقی مانده و - برای هميشه - جاودان خواهد ماند. واقعه کربلا با همه ابعاد عظيم و بی مانندش پر از شور حماسی و وفا و صفا و ايمان خالص در عصر روز عاشورا ظاهرا به پايان آمد، اما مأموريت حضرت سجاد (علیه السلام) و زينب کبری (سلام الله علیها) از آن زمان آغاز شد. اهل بيت اسير را از قتلگاه عشق و راهيان به سوی "الله" و از کنار نعش های پاره پاره به خون خفته جدا کردند.

حضرت سجاد (علیه السلام) را در حال بيماری بر شتری بی هودج سوار کردند و دو پای حضرتش را از زير شکم آن حيوان به زنجير بستند. ساير اسيران را نيز بر شتران سوار کرده، روانه کوفه نمودند. کوفه ای که در زير سنگينی و خفقان حاکم بر آن بهت زده بر جای مانده بود و جرأت نفس کشيدن نداشت، زيرا ابن زياد دستور داده بود رؤسای قبايل مختلف را به زندان اندازند و مردم را گفته بود بدون اسلحه از خانه ها خارج شوند.

در چنين حالتی دستور داد سرهای مقدس شهدا را بين سرکردگان قبايلی که در کربلا بودند تقسيم و سر امام شهيد حضرت ابا عبد الله الحسين را در جلو کاروان حمل کنند. بدين صورت کاروان را وارد شهر کوفه نمودند. عبيد الله زياد مي خواست وحشتی -

در مردم ايجاد کند و اين فتح نمايان خود را به چشم مردم آورد. با اين تدبيرهای امنيتی چه شد که نتوانستند جلو بيانات آتشين و پيام کوبنده زن پولادين تاريخ حضرت زينب (سلام الله علیها) را بگيرند؟ گويی مردم کوفه تازه از خواب بيدار شده و دريافته اند که اين اسيران، اولاد علی (علیه السلام) و فرزندان پيغمبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) مي باشند که مردانشان در کربلا نزديک کوفه به شمشير بيداد کشته شده اند.

همهمه از مردم برخاست و کم کم تبديل به گريه شد. حضرت سجاد (علیه السلام) در حال اسارت و خستگی و بيماری به مردم نگريست و فرمود: اينان بر ما مي گريند؟ پس عزيزان ما را چه کسی کشته است؟ زينب خواهر حسين (علیه السلام) مردم را امر به سکوت کرد و پس از حمد و ثنای خداوند متعال و درود بر پيامبر گرانقدرش، حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود:

"... ای اهل کوفه، ای حيلت گران و مکر انديشان و غداران، هرگز اين گريه های شما را سکون مباد. مثل شما، مثل زنی است که از بامداد تا شام رشته خويش مي تابيد و از شام تا صبح به دست خود باز می گشاد. هشدار که بنای ايمان بر مکر و نيرنگ نهاده ايد ...". سپس حضرت زينب (علیها السلام) مردم کوفه را سخت ملامت فرمود و گفت: "همانا دامان شخصيت خود را با عاری و ننگی بزرگ آلود کرديد که هرگز تا قيامت اين آلودگی را از خود نتوانيد دور کرد. خواری و ذلت بر شما باد.

مگر نمي دانيد کدام جگر گوشه از رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) را بشکافتيد و چه عهد و پيمان که بشکستيد، و بزرگان عترت و آزادگان ذريه او را به اسيری برديد، و خون پاک او به ناحق ريختيد ...". مردم کوفه آن چنان ساکت و آرام شدند که گويی مرغ بر سر آنها نشسته! سخنان کوبنده زينب (علیها السلام) که گويا از حلقوم پاک علی (علیه السلام) خارج مي شد، مردم بی وفای کوفه را دچار بهت و حيرت کرد.

شگفتا اين صدای علی (علیه السلام) است که گويا در فضای کوفه طنين انداز است ... . امام سجاد (علیه السلام) عمه اش را امر به سکوت فرمود. ابن زياد دستور داد امام سجاد (علیه السلام) و زينب کبری و ساير اسيران را به مجلس وی آوردند، و در آن جا جسارت را نسبت به سر مقدس حسين (علیه السلام) و اسيران کربلا به حد اعلا رسانيد، و آنچه در چنته دنائت و رذالت داشت نشان داد، و آنچه لازمه پستی ذاتش بود آشکار نمود.

پيام خون و شهادت

ابن زياد يا پسر مرجانه اسيران کربلا را پس از مکالماتی که در مجلس او ب آنان روی داد، دستور داد به زندانی پهلوی مسجد اعظم کوفه منتقل ساختند، و دستور داد سر مقدس امام (علیه السلام) را در کوچه ها بگردانند تا مردم دچار وحشت شوند. يزيد در جواب نامه ابن زياد که خبر شهادت حسين (علیه السلام) و يارانش و اسير کردن اهل و عيالش را به او نوشته بود، دستور داد سر حسين (علیه السلام) و همه يارانش را و همه اسيران را به شام بفرستند. بر دست و پا و گردن امام همام حضرت سجاد زنجير نهاده، بر شتر سوارش کردند و اهل بيت را چون اسيران روم و زنگبار بر شتران بی جهاز سوار کردند و راهی شام نمودند. اهل بيت عصمت از راه بعلبک به شام وارد شدند.

روز اول ماه صفر سال 61 هجری - شهر دمشق غرق در شادی و سرور است، زيرا يزيد اسيران کربلا را که اولاد پاک رسول الله هستند، افراد خارجی و ياغيگر معرفی کرده که اکنون در چنگ آنهايند - يزيد دستور داد اسيران و سرهای شهدا را از کنار "جيرون " که تفريحگاه خارج از شهر و محل عيش و عشرت يزيد بود عبور دهند. يزيد از منظر جيرون اسيران را تماشا می کرد و شاد و مسرور به نظر می رسيد، هم چون فاتحی بلا منازع! در کنار کوچه ها مردم ايستاده بودند و تماشا می کردند.

پيرمردی از شاميان جلو آمد و در مقابل قافله اسيران بايستاد و گفت: "شکر خدای را که شما را کشت و شهرهای اسلام را از شر مردان شما آسوده ساخت و امير المؤمنين يزيد را بر شما پيروزی داد". امام زين العابدين (علیه السلام) به آن پيرمردی که در آن سن و سال از تبليغات زهرآگين اموی در امان نمانده بود، فرمود: "ای شيخ، آيا قرآن خوانده ای؟" گفت: آری. فرمود: اين آيه را قرائت کرده ای: قُلْ لا أسئلکم عَلَيْهِ أَجْراً الَّا الْمَوَدَّةَ فی القربی. گفت: آری. امام (علیه السلام) فرمود: آن خويشاوندان که خداوند تعالی به دوستی آنها امر فرموده و برای رسول الله اجر رسالت قرار داده ماييم. دشمن، پس از واقعه عاشورا در سال 61 هجری، با بی رحمى، بازماندگان و اسراى کربلا من جمله امام سجاد (علیه السلام) را با غل و زنجیر و در حالی که آن حضرت (علیه السلام) را سوار بر شتر بی جهازی نمودند و بر اثر فشار غل و زنجیر از رگ هاى گردن ایشان خون جارى بود، وارد کوفه مقر حکومت عبیدالله بن زیاد کردند که جمعیت بسیارى براى تماشاى اسیران آمده بود، بدین ترتیب امام زین العابدین (علیه السلام) -

فرصت را غنیمت شمرد و خطبه اى افشاگرانه بیان فرمود که اول آن امام همام (علیه السلام) و همراهانشان را در خانه اى در کنار مسجد کوفه زندانى و پس از مدتى، آن بزرگواران را به طرف شام محل حکومت یزید بردند.

امام سجاد (علیه السلام) پس از واقعه کربلا

اسرای کربلا در کوفه

پس از واقعه کربلا، اهل بیت امام حسین (علیه السلام) را به اسیری گرفتند و روانه کوفه و شام کردند. هنگام بردن اسیران از کربلا به کوفه، بر گردن امام سجاد (علیه السلام) غل و زنجیر نهادند و چون بیمار بود و نمی توانست خود را بر پشت شتر نگاهدارد هر دو پای او را بر شکم شتر بستند.

بنابر برخی گزارش ها، امام سجاد (علیه السلام) در کوفه خطبه‌ای ایراد کرده است؛ ولی توجه به شرائط کوفه و سختگیری و بی رحمی مأموران حکومت و بیم کوفیان از آنان، پذیرفتن چنین گزارشی را دشوار می سازد. سخنان امام سجاد (علیه السلام) در خطبه کوفه، به خطبه او در مسجد دمشق بسیار شبیه است. از این رو احتمال می رود که با گذشت زمان راویان حادثه ها را با هم آمیخته باشند.

در هر حال، ابن زیاد، امام سجاد (علیه السلام) و سایر اسیران کربلا را در زندان نگاه داشت و نامه‌ای به شام نوشت و از یزید کسب تکلیف کرد. یزید پاسخ داد، اسیران و سرهای شهیدان کربلا را به شام بفرستد. ابن زیاد، امام سجاد (علیه السلام) را غل بر گردن نهاد و با اسیران همراه مُحَفّر بن ثَعلبه روانه دمشق کرد.

اسرای کربلا در شام

امام سجاد (علیه السلام) در مسجد شام سخنانی فرمود و خود و پدر و جد خویش را به مردم شناساند و به شامیان گفت که آن چه یزید و کارگزاران او بر زبان ها انداخته اند درست نیست. پدر او خارجی نیست و نمی خواسته است جمعیت مسلمانان را بر هم بزند، و در بلاد اسلام فتنه برانگیزد. او برای حق و به دعوت مسلمانان به پاخاست تا دین را از بدعت هایی که در آن پدید شده بزداید و به سادگی و نزاهت عصر جدّ خود برساند.

امام سجاد (علیه السلام) بعد از دوران اسارت

به نوشته شیخ مفید، سرانجام خاندان امام حسین (علیه السلام) روز اربعین از شام به سوی مدینه حرکت کرد. امام سجاد (علیه السلام) که تا 34 سال پس از واقعه کربلا زنده بود، همواره تلاش می‌کرد یاد و خاطره شهدای کربلا را زنده نگه دارد. امام هرگاه آب می نوشید به یاد پدر بود و بر مصایب امام حسین (علیه السلام) گریه می‌کرد و اشک می ریخت.

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است، «امام زین العابدین (علیه السلام) چهل سال بر پدر بزرگوارش گریه کرد، در حالی که روز ها روزه بود و شب ها به نماز می ایستاد، هنگام افطار که غلام حضرت برای ایشان آب و غذا می‌برد، و عرض می‌کرد بفرمایید، حضرت می‌فرمود: فرزند رسول خدا گرسنه کشته شد! فرزند رسول خدا تشنه کشته شد! و پیوسته این سخن را تکرار می کرد و گریه می کرد به گونه ای که اشک های آن حضرت با آب و غذایش مخلوط می شد. پیوسته این گونه بود تا رحلت کرد.

موقعیت اجتماعی امام سجاد (علیه السلام)

امام سجاد (علیه السلام) مورد احترام خاص و عام بود. علاوه بر پیروانش که ایشان را امام چهارم می دانستند، فقهای هفت گانهٔ مدینه هم برایش احترام زیادی قائل بودند. از جملهٔ این فقها و محدثان می توان از زهری و سعید بن مسیب نام برد که هر چند به دستگاه بنی امیه وابسته بودند، اما دست از تحسین وی بر نمی داشتند. شیخ مفید اولاد امام سجاد (علیه السلام) را پانزده نفر ذکر کرده است که امام محمد باقر (علیه السلام) که مادرش امّ عبدالله بنت حسن بوده یکی از آنان است.

اوضاع سیاسی در دوران امامت امام سجاد علیه السلام

اشاره

امام سجاد علیه السلام پس از فاجعه کربلا به امامت رسيد و با توجه به وضعيت زمان و اختناق حاكم در آن دوران، اقدام به يک سلسله برنامه هاي ارشادي و فرهنگي و مبارزات غير مستقيم نمود.

ماجراي نهضت كربلا، يک حادثه بزرگ سياسي بود که امام سجّاد علیه السلام در پيدايش آن و ابلاغ پيام شهيدان و پيگيری نتايج نهضت نقش اصلي را داشت، آن حضرت پس از ماجراي خونين عاشورا، چه هنگام اسارت و چه هنگام بازگشت به مدينه، در هر فرصتي مردم را بر ضدّ طاغوت عصر، يزيد بن معاويه مي شوراند، خطبه غرّا و كوبنده او در شام، يزيد و حكومتش را رسوا نمود و ماهيّت پليد حكومت خودكامه او را افشا كرد.

امام سجاد علیه السلام با این که پس از واقعه کربلا جامعه اسلامی را گرفتار ترس و یاس می دید و کسی را نمی یافت که تربیت کند و دانش خویش را به او بسپارد ولی از پای ننشست و با دعا و نیایش مطالب عمیق و مضامین ارزنده و گرانقدری را به جامعه اسلامی به ویژه شیعیان منتقل ساخت.

آن حضرت با عنوان زين العابدين و سجّاد خوانده مي شود: خداوند در حديث لوح - كه آن نامه اي از سوي خدا به پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله است - او را چنين معرفي كرده است: «سَيِّدُ الْعابِدِينَ وَ زَيْنُ اَوْلِيائيَ الْماضِينَ» او آقاي عبادت كنندگان و زينت اولياي پيشين من است.

امام سجاد علیه السلام در عين آن كه زينت عبادت كنندگان و بزرگمرد عبادت و سجده بود، مجاهد بزرگ في سبيل اللّه نیز بود؛ او در عين آن كه مظهر علم و انديشه و معرفت بود، تواضع ويژه اي داشت و در يک كلمه كانون همه كمالات انساني و ارزش هاي والاي معنوی بود.

از نشانه های عقل و دینداری در شخص، اخلاق است؛ زیرا اخلاق تجلیگاه عقلانیت و دینداری انسان بوده و امام سجاد علیه السلام در این زمینه الگوی تمام عیار است.

آن امام بزرگوار مظهر تقوا، صداقت، حیا، خوش رویی، تواضع و فروتنی، تکریم فقرا، زهد و بردباری بود.

امام سجاد علیه السلام در حوزه عمل فردي و اجتماعی سرمشق اخلاق پسنديده بود. اخلاق قرآني در سيره و روش عيني و عملي زندگي ایشان نمود يافت و آن حضرت همان گونه كه در برابر خداوند زين العابدين و سيدالساجدين بوده در برابر مردم نیز سيدالكرام بوده است.

از مهمترین اقدامات امام سجاد علیه السلام پس از عاشورا و در دوران امامت

شهادت امام سجاد (علیه السلام)

مورخین در مورد قاتل امام زین العابدین (علیه السلام) با هم اختلاف دارند. برخی معتقد هستند امام سجاد (علیه السلام) بدست ولید مسموم شد و بعضی دیگر معتقد هستند بدست هشام بن عبدالملک، که برادر خلیفه بود؛ اما بهرحال، او هم نمی توانست بی اجازه ولید، مرتکب قتل امام زین العابدین (علیه السلام) شود. در روایات شیعه آمده است که امام سجاد (علیه السلام) با زهر ولید بن عبدالملک کشته شد.

تاریخ شهادت امام سجاد (علیه السلام) سال 94 یا 95 هجری قمری است. روز شهادت امام سجاد (علیه السلام) نیز 18، 22 و 25 محرم نقل شده که روز 25 از شهرت بیشتری بهره مند است. امام زین العابدین (علیه السلام) در قبرستان بقیع در كنار قبر مطهر عمویش امام حسن مجتبی (علیه السلام) به خاک سپرده شد.

بعد از شهادت امام سجاد (علیه السلام) فقرای مدینه متوجه شدند که زندگی آنها به وسیله آن امام تأمین می شده است. امام سجاد (علیه السلام) شبانه کیسه های سنگین آذوقه را بر دوش می کشید و به درب خانهٔ حدود صد خانوار از مردم مدینه می برد در حالی که چهره اش را پوشیده بود تا شناخته نشود.

امام سجاد (علیه السلام) در قبرستان بقیع در كنار قبر مطهر امام حسن مجتبی (علیه السلام) به خاک سپرده شد.

از آثار و دعاهای مربوط به امام سجاد (علیه السلام)

به گفته شیخ مفید، علمای اهل سنت، علوم بسیاری را از امام سجاد (علیه السلام) نقل کرده اند و اندرزها، ادعیه، احادیثی در فضل قرآن، حلال و حرام، جنگ ها و روزها (تاریخ) از او به جا مانده است که نزد علما معروف است. گفتنی است از امام زین العابدین (علیه السلام) حدود سیصد حدیث در کتب اربعه شیعه آمده است. شیخ مفید می نویسد: علمای عامه [اهل سنت] علوم بسیاری را از امام سجاد (علیه السلام) نقل کرده اند و پندها، دعاها، [احادیثی] در فضل قرآن، حلال و حرام، جنگ ها و روزها [تاریخ] از وی بجا مانده است که نزد علما مشهور است. ⁽¹⁾

صحیفه سجادیه، مجموعه دعاهای امام سجاد (علیه السلام) و آینه ای است که تصویر اجتماع آن روز - به ویژه مدینه - را در آن می توان دید: بیزاری از کردار و گفتار زشت مردم آن روز و پناه بردن به خدا از آن چه می بیند و می شنود، و روشن نمودن راه درست در -

پرتو تربیت دین و قرآن و پاکیزه ساختن جان ها از آلایش؛ گویی امام می خواهد تا آنجا که ممکن است، به زبان دعا مردم را از شیطان ببرد و به خدا پیوند دهد. ⁽¹⁾صحیفه سجادیه توسط افراد مختلف به فارسی ترجمه و منتشر شده است.

صحیفه سجادیه مشتمل كه محققين، اسم آن را اخت القرآن، انجيل اهل بيت و زبور آل محمد نهاده اند. مشتمل بر 54 دعا از آن حضرت است. دعاي بيستم مشهور به دعاي مكارم الاخلاق و دعاي چهل و هفتم مشهور به دعای عرفه از ادعیه مشهور در بین عموم می باشد. این صحیفه در ضمن دعا، معارف اسلام، سياست اسلام، اخلاق اسلام، اجتماعيات اسلام، حقانيت شيعه، حقانيت اهل بيت علیه السلام، انتقاد از ظلم و ظالم، سفارش به حق و حقيقت، و بالاخره يک دوره معارف اسلامى را آموزش مى دهد. هم چنین صحيفه سجّاديه، يكي از نمادهاي عرفاني و زاييده انديشه هاي معرفت شناسي امام سجّاد علیه السلام است.

2.رساله حقوق: رساله حقوق، یکی از اثرهای امام سجاد (علیه السلام) است. در این رساله 51 حق (یا 50 حق بر اساس بعضی نسخه ها) شمارش شده است.

پی نوشت ها

گفته می‌شود که نام وی شهربانو بوده است. المفید، الارشاد، ج 2، ص 137.

خواهد جوانمردی را که خاندان هاشم از حد اعلای آن برخوردار بوده اند نادیده بگیرد و آن را به حساب دوستی شخصی بگذارد. شهیدی، زندگانی علی بن الحسین (علیه السلام)، ص 83.

49- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة، عیسی البابی الحلبی وشرکاه، 1962م.

50- ابن عنبه، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، تصحیح: محمد حسن آل الطالقانی، النجف الأشرف: منشورات المطبعة الحیدریة، 1380- 1961م.

51- امام سجاد، صحیفه سجادیه، ترجمه اسدالله مبشری، تهران: نشر نی، 1370.

52- ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج 9، تحقیق وتدقیق وتعلیق: علی شیری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1408 ق/ 1988 م.

53- الامینی، عبدالحسین، تکملة الغدیر: ثمرات الاسفار الی الاقطار، تحقیق: مرکز الامیر لاحیاء التراث الاسلامی، مراجعة و تصحیح: مرکز الغدیر للدراسات و النشر و التوزیع، بیروت: 1429 ق/ 2008 م.

54- الذهبی، تذکرة الحفاظ، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.

55- شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین (علیه السلام)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1385.

56- المفید، محمد بن محمد بن النعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، 1413 ق.

57- ویکی شیعه

58- امام سجاد علیه السلام؛ جمال نیایشگران، احمد ترابی، بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد، 1388.

59- امام سجاد علیه السلام؛ سرچشمه ی کمالات انسانی، محمد محمدی اشتهاردی، قدس، مهر، 1382.

60- پیشوایان هدایت 6 - حضرت امام سجاد علیه السلام، سید منذر حکیم، مترجم: کاظم حاتمی طبری، مجمع جهانی اهل البیت علیه السلام، تهران، 1384.

61- دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی، کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی، شهید سعید محبی، 1383.

62- راهکارهای معرفت امام سجاد علیه السلام، محمود مهدی پور، کوثر، ش 57، 1382.

63- زندگانی 14 معصوم علیه السلام، حسین مظاهری، پیام آزادی، 1389.

64- مکارم اخلاق در سیره ی امام سجاد علیه السلام، علی جواهردهی، کیهان، ش19968، تیر 1390.

65- سایت حوزه نت، دانشنامه اسلامی، ویکی فقه، ویکی شیعه و ... .

66- دایره المعارف تشیع، احمد صدر حاج سید جوادی، نشر شهید سعید محبی.

67- اصول کافی، ج 1، ص 528.

فصل هفتم: زندگینامه امام باقر علیه السلام

اشاره

نام حضرت: محمد ابن علی علیه السلام.

کنیه: ابوجعفر.

نام مبارک پدرشان: امام سجاد علیه السلام.

نام مبارک مادرشان: فاطمه.

روز ولادت مبارکشان: اول رجب 57 قمری.

زادگاه: مدینه.

از القاب حضرت: باقر، شاکر، هادی و... .

همسران حضرت: ام حکیمه، ام فروه.

فرزندان: ام سلمه، زینب، علی، عبیدالله، ابراهیم، جعفر الصادق علیه السلام.

1- باقرالعلوم لقب امام علیه السلام

باقر العلوم به معنای شکافنده علوم است. به گفته شیخ کلینی و جابر بن عبدالله انصاری تنها صحابی زنده پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، در زمان امام باقر (علیه السلام) روایت است که جابر عادت داشت در مسجد نشسته و صدا بزند: یا "باقرالعلم! یا باقرالعلم! "؛ اهل مدینه فکر می کردند جابر عقلش را از دست داده است. اما جابر به آن ها اطمینان می داد که از پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) شنیده که به او سفارش کرده است: «ای جابر! مردی از خانواده ام را دیدار خواهی کرد که همنام من است و از لحاظ شخصیت به من نزدیک است. او دانش را شکافته به عمق آن پی خواهد برد». در مورد نحوه دیدار جابر با محمد باقر، هم کلینی روایت می کند که روزی جابر از مقابل مکتب خانه ای که در آن قرآن تدریس می شد، عبور می کرد که باقر را که هنوز کودکی بیش نبود در آنجا دید. به او نزدیک شد تا ببیند آیا ویژگی هایی که از زبان پیامبر شنیده را در او پیدا می کند. جابر با دیدن کودک نامش را می پرسد و پس از آنکه نشانه هایی که از پیامبر شنیده در او می بیند سرش را بوسیده، سلام پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) را به او می رساند.

2- دوران امامت حضرت باقر (علیه السلام)

دوران امامت امام محمد باقر (علیه السلام) پس از درگذشت پدرشان امام سجاد (علیه السلام)، از سال 95 هجری قمری آغاز شد و به مدت نوزده سال ادامه داشت. باید در نظر داشت که یکی از اتفاقات مهم در دوران امامت ایشان انقراض حکومت امویان و سرکار آمدن خلافت عباسیان بود که سر منشأ مشاجره های سیاسی و پیدایش مدعیانی مانند ابومسلم خراسانی بود. حضرت (علیه السلام) ضمن آن که رسالت ترویج تعالیم قرآنی به ویژه امامت و ولایت را داشتند، چون بعد از پدرشان یکی از شاهدان عینی واقعه کربلا بودند، جریان عاشورا را با پرچمداری حقانیت اسلام و اهل بیت (علیهم السلام) برای مردم روایت می کردند و پرده از ظلم و باطل بودن حکومت بنی امیه و عباسیان برمی داشتند.

3- مبارزه با اندیشه خوارج

خوارج گر چه پس از جنگ نهروان به شدت تضعیف شدند، ولی با گذشت زمان به تجدید قوا پرداخته و هوا دارانی یافته و بعدها به شورش ها و حرکت های اجتماعی دامن زدند. یکی از میدان های رویارویی امام باقر (علیه السلام) با اندیشه های منحرف، موضع گیری ها و روشنگری های آن حضرت در رویارویی با عقاید و مشی خوارج بود. امام باقر (علیه السلام) در برخی از تعالیم خود می فرمود: به این گروه مارقه باید گفت: چرا از علی (علیه السلام) جدا شدید، با این که شما مدت ها سر در فرمان او داشتید و در رکابش جنگیدید و نصرت و یاری وی زمینه تقرب شما را به خداوند، فراهم می آورد.

آنها خواهند گفت: امیر المؤمنین (علیه السلام) در دین خدا حکم کرده است (یعنی در جنگ با معاویه حکمیت را پذیرفته است، در حالی که نمی بایست شرعا حکمیت را بپذیرد). به آنان باید گفت: خداوند در شریعت پیامبر حکمیت را پذیرفته و آن را به دو مرد از بندگانش وانهاده است. آنجا که فرموده: «فَابْعَثُوا حکما مِنْ أَهْلِهِ وَ حکما مِنْ أَهْلِهَا انَّ یریدا اصلاحا یوفق اللَّهِ بینهما» هرگاه میان زن و شوهر اختلافی رخ نمود که احتمال دارد به جدایی منتهی شود، به انگیزه ایجاد سازش و همدلی میان آنها، یک مرد از جانب شوهر و یک مرد از جانب زن به عنوان حکم فرستاده شوند تا اگر بنای اصلاح باشد، خدا آنان را توفیق عطا کند.

از سوی دیگر، رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در جریان بنی قریظه برای حکمیت، سعد بن معاذ را برگزید و او به آن چه مورد امضا و پذیرش خداوند بود، حکم کرد.به خوارج باید گفت: آیا شما نمی دانید که وقتی امیر المؤمنین (علیه السلام) حکمیت را پذیرفت به افرادی که حکمیت بر عهده آنان نهاده شده بود فرمان داد تا بر اساس قرآن حکم کنند و از حکم خداوند فراتر نروند و شرط کرد که اگر حکم آنان خلاف قرآن باشد، آن را نخواهد پذیرفت؟ زمانی که کار حکمیت علیه علی (علیه السلام) تمام شد، برخی به آن حضرت گفتند: کسی را بر خود حکم ساختی که علیه تو حکم کرد! امیر المؤمنین (علیه السلام) در پاسخ گفت: من به حکمیت کتاب خدا تن دادم، نه به حکمیت یک فرد تا نظر شخصی خودش را اعمال کند. اکنون باید به خوارج گفت که در کجای این حکمیت، انحراف از حکم قرآن دیده می شود! با این که آن حضرت بصراحت اعلام کرد که: حکم مخالفت قرآن را رد می کند.

در روایتی دیگر آمده است: فردی از خوارج مدعی بود که علی (علیه السلام) در جنگ نهروان به خاطر کشتن خوارج، گرفتار ظلم شده است. وی می گفت اگر بدانم که در پهنه زمین کسی هست که برای من ظالم نبودن علی (علیه السلام) را ثابت کند به سویش خواهم شتافت. به او گفتند که از میان فرزندان علی (علیه السلام) شخصی چون ابو جعفر، محمد بن علی می تواند تو را پاسخ دهد. وی که از سردمداران خوارج بود، گروهی از بزرگان یارانش را گرد آورد و به حضور امام باقر (علیه السلام) رسید.

به امام باقر (علیه السلام) گفته شد اینان برای مناظره آمده اند.حضرت فرمود اکنون بازگردند و فردا بیایند. فردای آن روز، امام باقر (علیه السلام) فرزندان مهاجر و انصار را گرد آورد و گروه خوارج نیز حضور یافتند. امام باقر (علیه السلام) با حمد و ستایش خداوند، سخن آغاز کرد و پس از شهادت به وحدانیت خداوند و رسالت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود: سپاس خدای را که با اعطای نبوت به پیامبر اکرم، ما خاندان را کرامت بخشید و ولایت خویش را به ما اختصاص داد. ای فرزندان مهاجر و انصار! در میان شما هر کس فضیلتی از امیر المؤمنین علی (علیه السلام) می داند، بر جای ایستد و آن را بازگوید.

حاضران هریک ایستادند و در فضیلت علی (علیه السلام) سخن ها ایراد کردند. با این زمینه و فضایی که امام باقر (علیه السلام) پدید آورد آن مرد که بزرگ خوارج آن محفل بشمار می آمد، از جای برخاست و گفت: من فضایل و ارزش های علی (علیه السلام) را بیش از این جمع آگاهم و روایت های فزونتری را می دانم، ولی اینها مربوط به زمانی است که علی (علیه السلام) هنوز حکمیت را نپذیرفته، با پذیرش حکمیت کافر نشده بود. سخن در فضایل علی (علیه السلام) به حدیث خیبر رسید، آنجا که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود: «لاعطین الرایة غَداً رَجُلًا یحب اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یحبه اللَّهَ وَ رَسُولَهُ، کرارا غیر فِرَارُ، لا یرجع حتی یفتح اللَّهِ علی یدیه». فردا، پرچم را به فردی خواهم سپرد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند. بر دشمن هماره می تازد و هرگز از میدان نبرد نمی گریزد، او از رزم باز نمی گردد مگر با پیروزی و فتح خیبر. در این هنگام امام باقر (علیه السلام) رو به جانب آن مرد کرد و فرمود: درباره این حدیث چه می گویی؟ خارجی گفت: این حدیث حق است و شکی هم در آن نیست، ولی کفر پس از این مرحله پدید آمد. امام باقر (علیه السلام) فرمود: آیا آن روز که خداوند علی را دوست می داشت، می دانست که او در آینده اهل نهروان را خواهد کشت یا نمی دانست؟ مرد گفت: اگر بگویم خدا نمی دانست، کافر شده ام، پس ناگزیر باید اقرار کنم که خداوند می دانسته است. امام باقر (علیه السلام) فرمود: آیا محبت خدا به علی (علیه السلام) از آن جهت بوده که وی در خط اطاعت خدا حرکت می کرده یا به خاطر عصیان و نافرمانی بوده است! مرد گفت: بدیهی است که دوستی خداوند نسبت به امیر المؤمنین علی (علیه السلام) ازجهت اطاعت و بندگی وی بوده است نه عصیان و نافرمانی. (در نتیجه محبت خداوند به علی (علیه السلام) بیانگر این است که علی (علیه السلام) تا پایان عمر در راه اطاعت خدا گام نهاده و هرگز از مسیر رضای او بیرون نرفته است و آن چه کرده وظیفه الهی او بوده است).

سخن که به اینجا رسید، امام باقر (علیه السلام) رو به آن مرد کرده و فرمود: اکنون تو در میدان مناظره مغلوب شدی، از جای برخیز و مجلس را ترک کن. مرد از جای برخاست و آیه ای از قرآن را که بیانگر آشکار گشتن حق برای او بود زمزمه می کرد و اظهار داشت: «اللَّهُ اعْلَمْ حیث یجعل رِسالَتَهُ». (زندگی سیاسی امام باقر (علیه السلام)، ص 80).

4- برخی از وقایع مهم دوران زندگی امام باقر علیه السلام

اشاره

گستره تلاش های علمی فرهنگی امام (علیه السلام) را نمی‌توان در یک مقاله و گفتار گنجاند، اما شمه‌ای از دورنمای کلی به برخی بخش ها می‌توان چشم انداخت، پیشوای پنجم (علیه السلام) در مدت امامت خود در شرایط نامساعد، به نشر و اشاعه حقایق و معارف الهی پرداخت و مشکلات علمی را تشریح کرد و جنبش علمی دامنه‌داری به وجود آورد که مقدمات تأسیس یک «دانشگاه بزرگ اسلامی» را که در دوران امامت فرزند گرامیش «امام صادق (علیه السلام)» به اوج خود رسید، پی‌ریزی کرد. تمام عمرش را به هدایت و راهنمایی انسان‌ها صرف کرد.

پیشوای پنجم شیعیان در دوران امامت خود با زمامداران و خلفای یاد شده در زیر معاصر بود:

این خلفا به استثنای عمر بن عبدالعزیز - که شخصی نسبتا دادگر و نسبت به خاندان پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) علاقه‌مند بود- همگی در ستمگری، استبداد و خود کامگی دست کمی از نیاکان خود نداشتند و مخصوصاً نسبت به پیشوای پنجم شیعیان همواره سختگیری می‌کردند.

پیدایش مذاهب کلامی چون مرجئه، معتزله، خوارج و آشنایی مسلمانان با آرای ادیان دیگر و حضور پراکنده پیروان سایر ادیان در میان مسلمانان و ظهور اختلافات فقهی بر اثر عدم دسترسی فقهای متأخر به سنت نبوی به سبب ممنوعیت طولانی روایت و کتابت حدیث و انحرافات عملی و فکری سران سرزمین اسلامی از تعالیم پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و توجیه حکومت امویان، از طریق ارائه ناقص و تحریف شده تعالیم اسلام، از مهم‌ترین وقایع دوران امام باقر (علیه السلام) بود.

گذشته از این، آن دسته از صحابه و تابعان که به پیروی از امام علی (علیه السلام) و جانشینان او معتقد بودند یا به دست حاکمان اموی کشته شده یا بدون امکان انتقال دانسته‌های خود به نسل بعد درگذشته بودند.

این خلا از یک سو راه هر نوع اقدام را برای امام باقر (علیه السلام) دشوار ساخته و از سوی دیگر راه را برای جاعلان حدیث و غالیان هموار کرده بود. مراقبت های پنهانی مأموران حکومت اموی از آل علی (علیه السلام) و امام باقر (علیه السلام)، به فرد شاخص این خاندان، تهدیدی جدی برای تلاش های آن حضرت به شمار می‌رفت. در این شرایط، امام به عنوان عالمی که دانش خود را از طریق پدرانش از پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) دریافته، حلقه‌های درسی بزرگی را در مدینه تشکیل داد.

او در این کار چهار هدف عمده را پی گرفت:

1. عرضه دیدگاه های اسلام حقیقی

عرضه دیدگاه های اسلامی در همه زمینه ها، به خصوص درباره پرسش هایی که دانشمندان سایر ادیان مطرح می‌کردند؛ این مطالب هم سبب استواری ایمان پیروان دین می شد و هم غیر مسلمانان را به برتری اسلام معترف می‌کرد. بنابر نقل مرحوم شیخ مفید، امام باقر (علیه السلام) با هریک از پیروان عقاید گوناگون (اهل الآراء) که بر او وارد می‌شد، مناظره می‌کرد و مردم مطالب بسیاری را در علم کلام از او فرا گرفتند. اشاره به «اهل آراء» در کلام مفید حایز اهمیت است. در روزگار امام باقر (علیه السلام) گرایش‌ها و مذاهب مختلف کلامی پدید آمد و نیز پیروان ادیان دیگر در سرزمین های اسلامی زندگی می‌کردند و میان ایشان و مسلمانان برخوردهای فکری روی می داد.

بدین طریق، پرسش ها و بحث های کلامی مطرح می‌شد و حضرت باقر (علیه السلام)، گذشته از مقام امامت و زعامت شیعیان، به عنوان یکی از دانشمندان بزرگ زمان خود که همه دانشمندان اسلامی به برتری علمی او معترف بودند، به پرسش ها پاسخ می‌گفت و در بحث ها شرکت می‌جست. به همین دلیل، موضوع بسیاری از احتجاجات آن حضرت و نیز احادیثی که از ایشان روایت شده، مسائل کلامی است و آن چه امام در این باره فرموده، هم اساس اعتقادات شیعه را تشکیل می دهد و هم در دیدگاه های کلامی مسلمانان اثر جدی داشته است.

2. روشن گری در مورد انحرافات

روشن گری نسبت به اشتباهات و انحرافات فقهی، کلامی، تفسیری، تاریخی و اخلاقی که یا وابستگان حکومت اموی آن را پدید آورده بودند و یا از عدم اتصال به سنت نبوی ناشی می‌شد. بنابراین، بیشتر مطالب امام (علیه السلام) به ابوابی از علوم اسلامی اختصاص یافته که در جامعه اسلامی به صورت نادرست عرضه و به کار بسته می شده است.

بر همین اساس، گفته شده که شمار زیادی از روایات منقول از امام باقر (علیه السلام) و نیز سایر امامان شیعه، در حکم تعلیقه یا نقد فقه، کلام و سایر علوم اسلامی متداول در روزگار آنان بوده است، به طوری که در موارد زیادی فهم درست بیانات این امامان بدون آگاهی از نظریات سایر مذاهب اسلامی تا حدی دشوار است.

3. تأسیس شاخه هایی از علوم غیر مطرح

ائمه (علیهم السلام) در تاسیس بخش بزرگی از علوم نقش اساسی داشتند و این مسأله باید به درستی تبیین شود که مورد توجه نبوده است، گشایش ابوابی از معرفت دینی که حاکمان آن روز جامعه اسلامی از طرح آن‌ها جلوگیری کرده بودند و آگاهی مردم از آن‌ها سلطه نظام حاکم سیاسی را متزلزل می‌کرد.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل می‌کند که امویان مردم را در آموزش مباحث آزاد گذاشتند، اما فراگیری آن چه را به شرک بر می گشت منع کردند، تا اگر مردم را به کارهای شرک آمیز وادارند (ناروایی) آن را در نیابند. در بسیاری از علوم امام نقش مؤسس داشتند، نوآوری هایی که روشن نشده است، از جمله علم طب، تغذیه و محوریت معالجه با تغذیه که دیگران از امام گرفته و ذکری از ائمه نکرده‌اند، در کتاب های طبی قرون سوم و چهارم تا عصر ابن سینا روایات طبی ائمه مورد استفاده بوده است بدون ذکر سند، مشخصات لازم و کسی به این قضایا توجهی نکرده است.

به نظر می‌رسد که وجود همین تعالیم، علاوه بر بیانات صریحی که رویارویی با حکام و وابستگان آن‌ها را توصیه می‌کرده، یکی از مهم ترین عوامل مقاومت روانی پیروان این مذهب در برابر جریانات سیاسی حاکم بر جوامع اسلامی بوده باشد.

4. پرورش دانشمندان اسلامی

گزینش و پرورش گروهی از دانشمندان اسلامی بر مبنای دیدگاه های امام باقر (علیه السلام) و گسیل کردن آنان به شهر های بزرگ اسلامی به منظور ارائه درست نظریات آن حضرت و در نتیجه خنثی کردن تبلیغات دراز مدت امویان در معرفی اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و نیز -

نفی گرایش های غلو آمیز برخی پیروان اهل بیت، برخورد صریح و قاطع با غالیان و اظهار بیزاری از سران آنان، از جمله مغیرة بن سعید و بیان بن سمعان (هر دو مقتول در 119 ق) جزو اقدامات مهم ایشان به شمار می رود.

5- مناظرات امام باقر (علیه السلام)

اشاره

حضرت برای دستیابی به هدف ها و نیز اجرای مقاصد دیگری که برخود فرض می‌دید، گذشته از برپایی حلقه های متعدد درس عمومی و خصوصی، به مناظره با دانشمندان برجسته شهر های اسلامی و پیشوایان فکری فرق مهم آن روزگار و عالمان سایر ادیان و برخی مدعیان راهبری معنوی مردم عنایت خاصی داشت. هم چنین از مراسم حج برای گفت و گو با مسلمانان مناطق مختلف اسلامی بهره فراوان می‌برد.

مناظرات گردآوری شده:

مجلسی، احمد بن علی طبرسی و امین شماری از مناظرات آن حضرت را گرد آورده‌اند.

مناظرات مشهور:

در میان مناظرات امام باقر (علیه السلام) از مناظره با پیشوای مسیحیان شام، قتادة بن دعامه (فقیه بزرگ بصره)، بزرگان کیسانیه، عمر بن ذَرّ قاضی، نافع مولی ابن عمر و مهم ترین راوی سخنان وی، طاوس الیمانی و محمد بن منکدر از زهاد و تارکین دنیا، ابوحنیفه یکی از ائمه اهل سنت و عبداللّه بن نافع ازرق از مدافعان تفکر خوارج می توان نام برد.

بررسی مناظره با نافع

مناظره ای که مرحوم شیخ مفید به آن حضرت نسبت داده، قابل تأمل است. این مناظره ظاهراً با نافع بن ازرق، رهبر فرقه ازارقه از خوارج، صورت گرفته و درباره مسأله حکمیت و جنگ صفین است و نافع در برابر اعتراض امام به روش خوارج در برخورد با امام علی (علیه السلام) و مباح دانستن خون آن حضرت، پاسخی نمی یابد. کلینی با ذکر سند، مناظره‌ای را بین امام و نافع مولی ابن عمر نقل می‌کند که بخش انتهایی آن درباره خوارج و مسأله حکمیت است.

این نافع که ایرانی تبار است و از فقهای بزرگ مدینه به شمار می‌رود، بنابر قول اصح در سال 117 ق درگذشته و به گفته مجلسی به خوارج متمایل بوده و با امام علی (علیه السلام) دشمنی می‌کرده است. هم چنین کلینی، در حدیثی دیگر با سند مشابه از شخصی به نام -

نافع بن ازرق نام برده است که از امام باقر (علیه السلام) در بحث خداشناسی سؤال کرده است. مناظره آن حضرت با نافع مولی ابن عمر، به اشاره هشام بن عبدالملک انجام گرفته است.

6- راهنمایی حاکمان اموی

به علاوه، هرجا که مصلحت امت ایجاب می‌کرد از راهنمایی حاکمان اموی نیز دریغ نداشت؛ توصیه او به عبدالملک مروان برای ضرب سکه به جای استفاده از سکه های رومی، در پاسخ به تهدید امپراطور روم، در برخی منابع نقل شده است. نکته جالب توجّه در این ماجرا آن است که عبدالملک نه از روی رغبت، از روی ناچاری حضرت باقر (علیه السلام) را با احترام به شام آورد و آن حضرت نیز با تأکید بر حقانیت اسلام او را راهنمایی کرد.

7- شاگردان امام باقر (علیه السلام)

در آن شرایط سخت دوران اموی، آن حضرت از تربیت کسانی که ضمن پایداری بر اعتقاد شیعی بتوانند مبین و مدافع آرای شیعی در جامعه اسلامی باشند، به هیچ روی فرو گذاری نمی کرد و به خصوص نسبت به کسانی چون محمد بن مسلم، زرارة بن اعین، حمران بن اعین و فضیل بن یسار که از فرصت‌های مختلف برای فراگیری دانش‌های اسلامی از امام باقر (علیه السلام) بهره می‌جستند و در نشر آن‌ها می کوشیدند، تقدیر می کرد و با این همه از آنان می خواست که همه آموخته های خود را به هرکسی نگویند و خصوصاً مراقب مأموران دستگاه خلافت باشند.

هم چنان که فرزندش حضرت صادق (علیه السلام) نیز از آن‌ها به نیکی یاد می‌کرد و آن ها را احیا کنندگان آثار پدرش می‌خواند. امام هم چنین شاعرانی چون کمیت را که با سرودن اشعار در نشر افکار شیعه تلاش می‌کردند، تشویق می‌کرد. به این ترتیب بود که اقدامات و روش های مختلف امام باقر (علیه السلام) به شکل‌گیری مجدد جامعه شیعی انجامید.

8- نقش روایتگری امام باقر (علیه السلام) پس از واقعه کربلا

یکی از امامانی که در پیکره واحد امامت و نور منسجم ولایت توانستند جریان علمی و فکری حکومت دینی و شیعی را به طور ویژه ای دنبال و معارف ناب اسلام را در میان مسلمانان بیان کنند، امام محمد باقر (علیه السلام) بود. ایشان توانستند پس از هم گسستگی مردم بعد از جریان عاشورا، زمینه گسترش تفکر دینی و معارف اسلامی را در پیکره محدود فرهنگی، بین شیعیان و اهل سنت فراهم کنند.

نام امام باقر (علیه السلام) با این که در بسیاری از رخداد های اسلامی حضور داشت، کمتر شنیده شده است؛ واقعه عاشورا نیز یکی از این رویداد هاست. حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) در آخرین جملات خود به امام سجاد (علیه السلام) می فرمایند: «غیر از من و تو مردی در خیمه ها نیست و زنده نمانده است». این جمله امام نشان از حفظ امامت دارد. چرا که امام حسین (علیه السلام) به دلیل همین حفظ امامت از ذریه خودشان اذن ورود امام زین العابدین (علیه السلام) را به میدان ندادند و می شود گفت که حفظ و پنهان کردن امام باقر (علیه السلام) نیز به همین سبب بوده است. البته باید در نظر داشت که امام باقر (علیه السلام) در میان کودکان و فرزندان اهل بیت (علیهم السلام) حضور داشت؛ اما به دلیل حساسیت بالا، ظهور و نقش پررنگی را ایفا نکرد. ما در اسناد تاریخی روایت های بسیاری را از امام باقر (علیه السلام) درباره جریان عاشورا داریم. ایشان اولین کسی بودند که از آمدن ذوالجناح به خیمه ها خبر دادند و خطبه های وارده در کربلا را برای نسل آینده خود بیان کردند.

9- ایجاد محافل معرفتی و علمی در دوران امام باقر علیه السلام

ایجاد محافل معرفتی و علمی پس از دوره انتقال حکومت بنی امیه به بنی عباس شکل گرفت. پس از جریان عاشورا در دوره امامت امام زین العابدین (علیه السلام)، خفقان و اختلافاتی در جامعه شکل گرفت. حکومت بنی امیه پس از واقعه کربلا با خشونت جلوی نشر معارف شیعی را گرفت. اما امام باقر (علیه السلام) فرصتی را ایجاد کرد تا حلقه های فکری معرفتی بنا شوند.

البته یکی دیگر از مسائلی که باعث شد جامعه به سمت تشکیل محافل معرفتی برود، شهادت اصحاب امام حسین (علیه السلام) بود؛ چرا که بیشترین یاران ایشان از محدثین و قاریان بودند که پس از شهادتشان جامعه با خلأ وجود عالمان روبرو شد. به همین سبب امام محمد باقر با تربیت شاگردان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) به تبلیغ معارف اسلامی و روایتگری واقعه عاشورا پرداختند. باید در نظر داشت که نیمی از احادیث موجود امروز از سخنان امام باقر (علیه السلام) است.

10- تشریح ابعاد زندگی حضرت امام محمد باقر(علیه السلام)

خط اصلی زندگی ائمه معصومین علیهم السلام مبارزه با دشمنان خدا و طاغوت ها بوده و باید به عنوان زندگی یک انسان دویست و پنجاه ساله تفسیر شود، مبارزه با تحریف معارف و احکام اسلامی و نیز ایجاد تشکیلات بین شیعیان را دو اقدام مهم امام باقر علیه السلام عنوان کردند.

امام باقر علیه الصلاة و السلام در ایجاد تشکیلات تشیع و یک سازمان قوی و همگانی از همه ی وسایل مشروع و ممکن استفاده کرد. همین که افرادی را تربیت کند، به عنوان وکیل و نایب خود بگذارد که کار آن حضرت را دنبال کنند، و ادامه ی تبلیغات و تعلیمات آن حضرت را به عهده بگیرند. این سازماندهی پنهانی امام باقر بود، که از زمان قبل از امام باقر شروع شده بود، اما در زمان آن حضرت یک هیجان بیشتری پیدا کرد که کاری بسیار خطرناک بود.

11- قضاوت امام باقر (علیه السلام) بین یک زوج کبوتر

از این رو یکی از علوم این انوار مقدس الهی آشنایی با زبان تمام ملت ها و نیز آشنایی با زبان حیوانات و پرندگان بود. به عنوان نمونه امام صادق (علیه السلام) در روایتی ذیل این بخش از آیه 16 نمل: «وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُد؛ سلیمان وارث داود شد»، فرمودند: همانا محمد وارث سلیمان شد و ما وارث محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) هستیم؛ «... إِنَّ مُحَمَّداً وَرِثَ سُلَیْمَانَ وَ إِنَّا وَرِثْنَا مُحَمَّداً صلی الله علیه وسلم» (بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ج 1، ص138). «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ عِنْدَهُ یَوْماً إِذْ وَقَعَ زَوْجُ وَرَشَانٍ عَلَی الْحَائِطِ وَ هَدَلَا هَدِیلَهُمَا فَرَدَّ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام عَلَیْهِمَا کَلَامَهُمَا سَاعَةً ثُمَّ نَهَضَا فَلَمَّا طَارَا عَلَی الْحَائِطِ هَدَلَ الذَّکَرُ عَلَی الْأُنْثَی سَاعَةً ثُمَّ نَهَضَا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا هَذَا الطَّیْرُ قَالَ یَا ابْنَ مُسْلِمٍ کُلُّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ اللَّهُ مِنْ طَیْرٍ أَوْ بَهِیمَةٍ أَوْ شَیْ ءٍ فِیهِ رُوحٌ فَهُوَ أَسْمَعُ لَنَا وَ أَطْوَعُ مِنِ ابْنِ آدَمَ إِنَّ هَذَا الْوَرَشَانَ ظَنَّ بِامْرَأَتِهِ فَحَلَفَتْ لَهُ مَا فَعَلْتُ فَقَالَتْ تَرْضَی بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ فَرَضِیَا بِی فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّهُ لَهَا ظَالِمٌ فَصَدَّقَهَا». یکی از علوم داود و سلیمان (علیه السلام) علم به زبان پرندگان بود. در روایتی دیگر می خوانیم مردی خدمت امام صادق علیه السلام این قسمت از همان آیه 16 سوره نمل را تلاوت کرد: "عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ"؛ سلیمان وارث داود شد و گفت: ای مردم! [آگاهی به] زبان پرندگان را به ما آموخته اند و از هر چیزی [که به پیامبران و پادشاهان داده اند] به ما عطا کرده اند». امام صادق علیه السلام فرمود در آیه (من) ندارد آیه این طور است «أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ؛ یعنی بما همه چیز را دادند». منظور امام (علیه السلام) این بود که ما هم علم پرندگان می دانیم. هم چنان که امام باقر (علیه السلام) ذیل همین آیه خطاب به محمد بن مسلم فرمود: «به ما زبان پرنده ها را آموخته اند و از هر چیز داده اند؛ «إِنَّا عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ -

شَیْء». همین محمد بن مسلم نقل می کند: روزی خدمت امام باقر علیه السلام بودم که یک جفت قمری آمدند و روی دیوار نشستند و طبق مرسوم خود آواز می خواندند و امام باقر علیه السلام دقایقی به آن ها پاسخ می گفت. سپس آماده پریدن شدند و چون روی دیوار دیگری پریدند، قمری نر لحظاتی بر قمری ماده فریاد می زد. من عرض کردم: قربانت شوم، داستان این پرندگان چه بود؟ فرمود: ای پسر مسلم، هر پرنده و چارپا و جانداری را که خدا آفریده است نسبت به ما شنواتر و فرمان بردارتر از انسان است. این قمری به ماده خود بدگمان شده و او سوگند یاد کرده بود که کاری نکرده است و گفته بود به داوری محمد بن علی راضی هستی؟ پس هر دو به داوری من راضی شدند و من به قمری نر گفتم که نسبت به ماده خود ستم کرده ای؛ او هم قبول کرد. ⁽¹⁾

12- آشنایی با یاران ایرانی امام باقر علیه السلام

اشاره

ورود اسلام به ایران و گرایش ایرانیان به این دین مبین، یکی از مهم ترین حوادث تاریخی، برای ملت ایران است. گرچه اسلام با شتاب خیره کننده ای در ایران پیش رفت؛ ولی حاکمیت عقیدتی اسلام بسیار آرام و ریشه دار صورت پذیرفت و توجه اسلام به حق و عدالت اجتماعی از مهم ترین عوامل گرایش ایرانیان به اسلام بود.

ایرانیان پس از گرایش به اسلام، روح و معنی اسلام را در خاندان اهل بیت علیهم السلام یافتند و با خاطره شیرینی که از حکومت عدل حضرت علی علیه السلام داشتند، تحققّ عدالتِ اجتماعی را در مکتب فرزندان او یافتند. آنان با مشاهده سجایای اخلاقی، علمی، دینی، سادگی و بی آلایشی اهل بیت علیهم السلام و شیعیان آنان، به مکتب تشیّع گرایش پیدا کردند و برخی جزء اصحاب ائمّه اطهارعلیهم السلام شدند که به مرور زمان بر تعداد آنان افزوده شد.

امام محمد باقر علیه السلام با تأسیس اوّلین دانشگاه اهل بیت علیهم السلام، شاگردان و اصحاب بسیاری را تربیت کرد و صد ها فارغ التّحصیل در موضوعات گوناگون به جامعه عرضه نمود. شیخ طوسی (رحمه الله علیه) در رجال خود، اصحاب و شاگردان امام محمد باقر علیه السلام را 462 مرد و دو زن دانسته که در میان آنان برخی از نظر اعتبار و وثاقت مورد اتّفاق اهل سنّت و امامیّه اند و برخی از فقیه ترین فقیهان صدر اسلام محسوب می شوند.

در این میان عدّه ای از ایرانیان افتخار شاگردی و ملازمت با ایشان را داشتند. گرچه نمی توان نام تمامی اصحاب ایرانی امام باقر علیه السلام را از منابع رجالی و روایی استخراج نمود؛ ولی سعی شده چند تن از یاران ایرانی امام پنجم را به طور مختصر معرّفی و خدمات آنها را ذکر نماییم.

حمّاد بن ابی سلیمان

ابو اسماعیل حمّاد بن ابی سلیمان از ایرانیان مقیم کوفه است. پدرش فرمانروای اصفهان بود که در جریان فتح آن شهر در زمان خلیفه دوم به دست ابو موسی اشعری به همراه خانواده اسیر شد و سپس در حضور خلیفه دوم، اسلام آورد. وی از جمله ده موالی بود که معاویه در جریان جنگ صفّین به ابو موسی اشعری بخشید و ابو موسی او را به پسرش ابراهیم داد و ابراهیم او را آزاد کرد و سپس پدر حمّاد در کوفه ساکن گشت.

ابو سلیمان در کوفه به زندگی جدید خود پرداخت و فرزندش را به تحصیل علم و دانش گمارد؛ به طوری که حمّاد در زمره دانش آموختگان مشهور کوفه قرار گرفت. حمّاد پس از کسب علوم مقدّماتی وارد دانشگاه امام باقر و امام جعفر صادق علیهما السلام شد و به حدّی در کسب دانش پیش رفت که دانشمندان اسلامی از وی به عنوان امام، مجتهد و فقیه یاد کرده اند و او را به کثرت حدیث توصیف نموده اند. حمّاد پس از خدمات زیادی که در طول عمر خود انجام داد، در سال 120 ق. و در کهولت سن وفات یافت.

داوود بن ابی هند سرخسی

داوود بن ابی عذافر قشیری سرخسی، اصالتاً خراسانی و اهل سرخس است. داوود از طریق خیّاطی یا فروش خز، گذران زندگی می کرد و در کنار آن به تحصیل علم و دانش نیز می پرداخت. او از اصحاب ایرانی امام محمد باقرعلیه السلام است. داوود در علم تفسیر از علمای مشهور عصر بود. او تفسیری داشت معروف به تفسیر ابن ابی هند که اثری از آن نمانده است. علاوه بر آن، او فقیهی کامل بود که از دوران جوانی در زمان حسن بصری فتوا می داد.

حماد بن زید می گوید: در فقه احدی را برتر از داوود ندیدم. علمای اهل سنّت داوود را از راویان موثّق به شمار می آورند و علاّمه امینی وی را فردی دانسته است که همگان در ثقه بودنش اتّفاق نظر دارند.

داوود علاوه بر شهرت علمی، در زهد و تقوا نیز شهره بود. او چهل سال پنهان از دیگران، روزه گرفت؛ بدین ترتیب که به هنگام خروج از خانه، با تظاهر به نداشتن روزه، غذای خود را بر می داشت و به دنبال کسب روزی بیرون می رفت؛ ولی در بین راه، آن را به فقرا می داد و شب هنگام به خانه برمی گشت و افطار می کرد. مرگ داوود در سال 140 ق. در راه مکّه اتّفاق افتاد.

محمّد بن اسحاق

محمّد بن اسحاق بن یسار بن خیار (ابوعبدالله) از موالیانی است که پدرانش از مسیحیانی بودند که در «نُفیره»، روستایی در حوالی عین التّمر زندگی می کردند و این منطقه، جزء ایران و از نواحی تابعه عصر ساسانی بود. خالد بن ولید پس از فتح این نواحی، یسار جدّ محمّد را همراه چهل تن دیگر به اسارت گرفت و به مدینه برد.

در سال 80 یا 85 ق. محمد در مدینه متولّد شد و دوران کودکی و نوجوانی را در این شهر که مرکز عمده حدیثی بود، گذراند. وی سپس در 30 سالگی برای بهره گیری از اخبار سیره نویسان، به مصر رفت و پس از پیروزی عباسیان بر امویان، به عراق آمد و مدتی در کوفه و ری اقامت گزید. در زمان خلافت منصور، کتاب معروف خود مغازی را تألیف کرد و در میان مردم کوفه و سایر مناطق منتشر ساخت. کتاب سیره او اوّلین سیره نسبتاً جامعی است که به دلیل نظمِ منطقی موجود در آن، به عنوان نخستین کار اصیل در این زمینه شناخته شده است.

محمد بن اسحاق، محدّث و اوّلین سیره نویسی است که زندگانی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم را به رشته نگارش در آورده است. شیخ طوسی و برقی او را در شمار اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام نام برده اند و برقی پدرش اسحاق را نیز از اصحاب امام باقر علیه السلام دانسته است.

شیخ طوسی و کشّی او را از دوستداران و عاشقان اهل بیت علیهم السلام می دانند که در کتابش نیز احادیث بسیاری را در اثبات خلافت علی علیه السلام نقل نموده است؛ از جمله حدیث بلند «الجنان و النوق» را از امام باقر علیه السلام.

ابن اسحاق، حافظه بسیار قوی داشته و احادیث زیادی را حفظ بوده است و به خاطر حافظه بی مانند، او را «امیرالمحدّثین» خوانده اند. او با نوشتن سیره یا مغازی، سنّت و احادیث پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم را حفظ و در اختیار مسلمانان قرار داد. وی برای جمع آوری اخبار، به بصره، کوفه، مصر، بغداد، و ری سفر های طولانی نمود. به جز کتاب مغازی یا سیره، چند کتاب به او منسوب است. از جمله: الفتوح، سیرالعرب، اخبار صفّین و حدیث المعراج و الاسراء. محمد بن اسحاق عاقبت در سال 151 ق. در بغداد در گذشت و در مقابر خیزران دفن گردید.

13-کلام ناب امام باقر علیه السلام

ثواب بی نظیر خدمت به همسر از زبان امام باقر (علیه السلام)

آقا امام باقر علیه السّلام فرمودند: هر زنی که هفت روز شوهرش را خدمت کند، خداوند هفت در دوزخ را به روی او ببندد و هشت در بهشت را به رویش بگشاید، تا از هر در که خواهد وارد شود و فرمودند: هیچ زنی نیست که جرعه ای آب به شوهرش بنوشاند مگر آن که این عمل او برایش بهتر از یک سال باشد. که روزهایش را روزه بگیرد و شب هایش را به عبادت سپری کند. ⁽¹⁾

سفارش امام باقر (علیه السلام) به شیعیان

پنج سفارش امام باقر علیه السلام به شیعیان

تو را به پنج چیز سفارش می کنم:

14- شهادت حضرت باقرالعلوم (علیه السلام)

درباره علت و هم چنین زمان مرگ امام پنجم تردید وجود دارد. بر اساس برخی روایات ایشان به وسیله ابراهیم بن ولید بن عبدالله، از نزدیکان هشام بن عبدالملک، مسموم شدند. بر اساس اقوال معروف تر اما، زید دیگری (یکی از پسر عمو های امام) بر سر ارثیه ای با باقر (علیه السلام) اختلاف پیدا کرده بود. آن دو توافق کردند تا نزد قاضی بروند. وقتی قاضی حق را به باقر داد، زید شکایتش را نزد هشام برد. شکایت های زید خلیفه را برانگیخت تا هدیه ای برای حاکم مدینه فرستاده از او بخواهد ارثیه مورد اختلاف را از باقر (علیه السلام) گرفته برایش بفرستد. باقر (علیه السلام) که گویا برای چنین وضعیتی خود را آماده کرده بود، صندوقی حاوی مدارک تقلبی را به حاکم مدینه داد. با این حال وقتی خلیفه صندوق را دریافت کرد، آن را به زید نشان داد و زید متوجه تقلبی بودن اسناد شد. بر طبق روایات شیعی خلیفه به زید زینی داد که با زهر آبدیده بود. زید تدارک لازم را دید تا زین به دست باقر (علیه السلام) برسد. امام از آن -

استفاده کرده و بر اثر زهر آن از دنیا رفت. به گفته برخی منابع امام باقر در 7 ذی الحجه سال 114 پس از هجرت در سن 57 به دستور هشام بن عبدالملک در مدینه مسموم شد و درگذشت. مزار امام محمد باقر در شهر مدینه در قبرستان بقیع و کنار سه امام دیگر شیعیان است. آرامگاه او بر خلاف بیشتر امامان شیعه هم اکنون گنبد و ضریح ندارد.

15- وصیت امام باقر (علیه السلام) به فرزند و یارانش

اشاره

کلینی به سند خود از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: پدرم هر آن چه از کتب و سلاح و آثار و امانات انبیا در نزد خود داشت، برای من به ودیعت سپرد. پس، چون لحظه وفاتش فرا رسید به من گفت: چهار شاهد فرا بخوان. من چهار تن از قریش را دعوت کردم که یکی از آنان نافع مولای عبد الله بن عمر بود.

پس به من فرمود: بنویس. این چیزی است که یعقوب فرزندانش را بدان وصیت کرد، که ای فرزندانم خداوند دین را برای شما برگزید، پس نمیرید مگر آنکه تسلیم رضای خداوند باشید. سپس فرمان داد که او را به جامه ای که هر جمعه در آن نماز می خواند، کفن کنند و عمامه اش را بر سرش بندند و قبر او را چهار گوش و با فاصله چهار انگشت از زمین بلندتر قرار دهند و در موقع دفن بندهای کفن او را باز کنند. سپس، امام صادق (علیه السلام) به پدر گفت: ای پدر!

در این وصیت چه بود که بر آن شاهد طلب کردی؟ فرمود: پسرم! خوش نداشتم پس از من با تو به نزاع برخیزند به این بهانه که به تو وصیت نکرده ام و می خواستم بدین وسیله حجت و دلیلی برای تو قرار داده باشم. در حقیقت امام (علیه السلام) می خواست به این وسیله همگان بدانند که جعفر بن محمد (علیه السلام)، وصی و جانشین و امام بعد از اوست.

وصیت امام (علیه السلام) به نقل از کلینی (رحمه الله علیه)

شیخ کلینی در کتاب کافی به سند خود از امام رضا (علیه السلام) روایت کرده است که امام باقر (علیه السلام) به هنگام احتضار فرمود: هنگامی که به درود حیات گفتم زمین را برایم بشکافید و قبری مهیا کنید پس اگر به شما گفتند برای رسول خدا (ص) لحد بوده است، تصدیق کنید. این فرمایش بدان دلیل بوده است که امام باقر (علیه السلام) شکافتن زمین را از برخی جهات بهتر می دانسته اگرچه فضیلت لحد بالاتر بوده است.

کلینی به سند خود از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: پدرم هر آنچه از کتب و سلاح و آثار و امانات انبیاء در نزد خود داشت، به من به ودیعت سپرد. پس چون لحظه وفاتش فرارسید به من گفت: چهار شاهد فرا بخوان. من چهار تن از قریش را دعوت کردم که یکی از آنان نافع مولای عبد الله بن عمر بود.

پس به من فرمود: «بنویس این چیزی است که یعقوب فرزندانش را بدان وصیت کرد که ای فرزندانم خداوند دین را برای شما برگزید، پس نمیرید مگر آنکه تسلیم رضای خداوند باشید». و وصیت کرد محمد بن علی به جعفر بن محمد و به وی فرمان می دهد که او را به جامه بردی که هر جمعه در آن نماز می خواند کفن کند و عمامه اش را بر سرش بندد و قبر او را چهار گوش و با فاصله چهار انگشت از زمین بلندتر قرار دهد و در موقع دفن بندهای کفن او را باز کند.

سپس به شهود فرمود: بازگردید خداوند شما را رحمت کند! امام صادق (علیه السلام) گفت: به پدرم گفتم: ای پدر! در این وصیت چه بود که بر آن شاهد طلب کردی؟ فرمود: پسرم! خوش نداشتم پس از من با تو به نزاع برخیزند به این بهانه که به تو وصیت نکرده ام و می خواستم بدین وسیله حجت و دلیلی برای تو قرار داده باشم. در حقیقت امام (علیه السلام) می خواست به این وسیله همگان بدانند که جعفر بن محمد (علیه السلام)، وصی و جانشین و امام بعد از اوست. کلینی در کافی به سند خود از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که فرمود: پدرم روزی در ایام بیماریش به من گفت: پسرم! گروهی از قریشیان ساکن مدینه را بدینجا فراخوان تا آنها را گواه بگیرم. من نیز چنین کردم. پس امام در حضور آنان به من فرمود: ای جعفر! هنگامی که من دنیا را وداع گفتم مرا بشوی و کفن کن و قبرم را چهار انگشت بالاتر از زمین قرار ده و بر آن آب بپاش. چون گواهان رفتند به پدرم عرض کردم: اگر مرا (در خلوت هم) به این کارها امر می کردی، انجام می دادم. چرا درخواستی تا عده ای را به عنوان شاهد به نزدت بیاورم؟ فرمود: پسرم می خواستم با تو نزاع نکنند. (یعنی در امامت و خلافت از پس من با تو نزاع نکنند و بدانند که تو وصی منی).

کلینی در کافی به سند خود از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: پدرم در وصیتش نوشته بود که وی را در سه جامه کفن کنم. یکی ردای جمره ای او بود که در روز جمعه با آن نماز می خواند و دو پیراهن دیگر. پس به وی عرض کردم: چرا اینها را می نویسی؟ فرمود: می ترسم مردم با تو از در نزاع وارد شوند و بگویند او را در چهار یا پنج جامه کفن کن، اما تو به گفتار آنان راه مرو. عمامه خودم را بر سرم بند و البته عمامه را جزو کفن محسوب مکن، بلکه عمامه از چیزهایی است که بدن را به آن می پوشانند.

شیخ کلینی در کافی به سند خود نقل کرده است که امام باقر (علیه السلام) وصیت کرد که هشتصد درهم برای برگزاری مراسم سوگواری او اختصاص دهند و این کار را از سنت می دانست. زیرا پیامبر می فرمود: برای خاندان جعفر طعامی فراهم آرید، آنان نیز به وصیتش عمل کردند.

16- معجزه‌ای از امام محمد باقر (علیه السلام)

در کتاب‌های تاریخی، معجزات فراوانی از امام محمدباقر (علیه السلام) نقل شده است. عبدالله بن عطاء مکی در یکی از آن‌ها می‌گوید: «به اشتیاق دیدار روی امام باقر علیه السلام از مکه به مدینه آمدم. شبی که به مدینه رسیدم، باران شدید و سرمایی سخت بیداد می‌کرد. من که نیمه شب به در خانه حضرت رسیده بودم، با خود گفتم: اکنون برای در زدن دیر شده است. پس بهتر است تا صبح همین جا بمانم و صبح هنگام به خدمت ایشان مشرف شوم. در این هنگام، صدای امام (علیه السلام) را شنیدم که می‌فرمود: در خانه را برای ابن عطاء باز کنید که امشب، سرمای سخت و آزار باران را به خاطر ما تحمل کرده است».

17- تصریح پیام اکرم (صلی الله علیه واله) به امامت حضرت باقرالعلوم (علیه السلام)

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) در ضمن روایات زیادی به مسأله امامت امام محمد باقر (علیه السلام) تصریح فرموده اند که از مهم‌ترین آن روایات، روایت جابر بن عبدالله انصاری است. محمد بن مسلم می‌گوید: «در کنار جابر نشسته بودیم که امام سجاد علیه السلام همراه با فرزندشان محمد وارد شدند. حضرت سجاد علیه السلام به پسر بزرگوارشان دستور دادند که جابر را که در آن ایام پیرمرد و نابینا شده بود احترام کند. وقتی این کودک پیشانی جابر را به عنوان احترام بوسیدند، جابر پرسید: این کودک کیست؟ امام سجاد علیه السلام فرمودند: پسرم محمد است. جابر، محمد را در آغوش گرفت و گفت: ای -

محمد!، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به تو سلام می‌رساند. حاضران از جابر توضیح بیشتر خواستند. جابر گفت: روزی در خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بودم که فرمودند: ای جابر! تو آن قدر زنده می مانی که حتی فرزندم، محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب را که نامش در تورات، باقر است، می بینی. وقتی او را دیدی، سلام مرا به او برسان».

18- معرفی چند اثر درباره امام محمد باقر

1- امام محمدباقر (علیه السلام)، نوشته شیخ عباس قمی:

که در واقع بازچاپ «باب هفتم «منتهی‌الآمال» است. این کتاب، در هفت فصل به موضوع هایی چون تولد، نام و کنیه، فضایل و مناقب و مکارم اخلاق، معجزات، کلمات حکمت آمیز، وفات، اولاد و حکایات منسوب به آن حضرت پرداخته است.

2- زندگانی باقر آل محمد (علیه السلام) گوهر علم همراه با داستانی پندآموز، نوشته فاطمه دهکردی:

کتاب، ساختاری رمان‌گونه دارد و با یک مقدمه از زمزمه‌های دل نویسنده آغاز می‌شود.

3- در محضر امام محمد باقر (علیه السلام)، نوشته علیرضا زکی زاده رنانی:

این کتاب دارای یک پیشگفتار است و نویسنده هدف خود از این نوشتار را پرداختن به مباحثی اعتقادی، تفسیری، فقهی و کلامی بیان می‌کند.

در فصل اول کتاب با استناد به روایات منسوب به امام محمدباقر (علیه السلام) در مبحث عقاید، به توحید و معرفت خداوند، نبوت، قرآن و تفسیر، امامت و معاد، با ذکر اصل و ترجمه روایات و منابع آنها پرداخته شده است. روش نویسنده، گردآوری مباحث اعتقادی، تفسیری، فقهی و کلامی است که اشخاص مختلف در محضر امام باقر (علیه السلام) طرح و پاسخ دریافت کرده اند.

در فصل دوم کتاب فقط در 7 صفحه به اخلاق پرداخته شده، درحالی که فصل اول، («عقاید») در 395 صفحه رقم خورده است. در پایان نیز «کتابنامه» - ذکر منابع و مأخذ کتاب - آمده است.

4- داستان‌هایی از زندگانی امام محمد باقر (علیه السلام)، نوشته علیرضا کربندی:

کتاب، یک مقدمه، هشت بخش و یک خاتمه دارد و مؤلف در مقدمه کتاب آورده است که آشنایی با زندگینامه ائمه اطهار و پیشوایان راستین حق بر همه جوانان حقیقت‌طلب مسلمان واجب است. از این رو با سود بردن از کتاب‌های اهل دانش و بصیرت، دست به تهیه کتابی فشرده و ساده زده است تا قدمی برای شناساندن پیشوایان واقعی و رهروان راه خوشبختی انسان‌ها بر داشته باشد.

در بخش اول کتاب به چگونگی ولادت حضرت امام محمد باقر (علیه السلام)، در بخش دوم به نام، القاب و کنیه آن بزرگوار و در بخش سوم به واگویی خصلت های نیک و پسندیده امام (علیه السلام) پرداخته شده است. هم چنین، در بخش چهارم، گزیده‌هایی از سخنان آن حضرت امده و در بخش پنجم به دوران امامت حضرت امام محمد باقر (علیه السلام)، (خلفای هم عصر ایشان، فروتنی علمای برجسته در نزد آن امام، مهارت امام در تیراندازی، آگاهی امام به اسرار و …) و در بخش ششم به جلوه‌هایی از رفتار امام باقر (علیه السلام) در مناجات و مهمان نوازی، اخلاق، صبر و کرامت اشاره شد است. در بخش هفتم نیز درباره شاگردان حضرت - هم چون جابر بنعبدالله انصاری، اَبانِ بن تغلب، جابر بن یزید جعفی و … - سخن گفته شده و در فصل هشتم به ذکر حکایتی از شهادت امام محمد باقر (علیه السلام) پرداخته شده است. یک «خاتمه» کوتاه، پایان بخش این کتاب است.

5- در مکتب فجر دانش ها: حضرت امام محمد باقر (علیه السلام)، نوشته علی قائمی امیری:

گزيده‌اي از زندگي، سيره و اخلاق امام باقر (علیه السلام) و نقش آن حضرت در پيشبرد حيات فرهنگي جامعه در اين اثر آمده و ضمن بحث از عصر سياسي امام از حيات معنوي، حيات اخلاقي، حيات اقتصادي آن حضرت و مبارزات وي عليه ظالمان و ستمگران بني‌اميه سخن گفته شده است.

6- امام باقر (علیه السلام): جلوه امامت در افق دانش، احمد ترابی:

اين كتاب به صورت تحقيقي و با ارجاع هاي سندي معتبر در پاورقي، در پنج فصل تنظيم شده است. از لحاظ تحقيقي بودن و ارجاع ها به سند هاي گوناگون، بسيار با اهميت و از معدود كتاب هايي در اين موضوع است كه به فارسي به نگارش درآمده است. در فصل اول آن كه اجمالي از ولادت تا شهادت آن حضرت است عناوين پنجمين طلوع امامت، ولادت، تبار والاي امام باقر (علیه السلام)، نام و كنيه، القاب، فرزندان و همسر آن حضرت، شهادت، امامت باقرالعلوم (علیه السلام)، دلايل امامت، ويژگي ها و شايستگي هاي ضروري امام، انتخاب الهي، برترين انتخاب، كمال ها و كرامت ها و... آمده و نويسنده در فصل دوم به زندگاني علمي آن حضرت پرداخته و امام باقر (علیه السلام) را در انديشه اهل تشيع و اهل تسنن بررسي كرده است. او سپس با ابتكاري جالب (البته براي تاريخ نويسان) شاگردان آن حضرت را نام مي‌برد و سپس جلوه هايي از معارف باقري را برای خواننده بیان می کند؛ نویسنده از مبارزات امام با انديشه خوارج و توهمات قدريه، جبريّه، غاليان و... پرده برداشته و ما را با سياست هاي آن حضرت در زندگي علمي با عنوان هاي تبيين معارف اصولي دين، ارجاع امت به قرآن و مبارزه با قياس در ميدان اجتهاد و سرانجام تعليم فقه و شيوه هاي صحيح اجتهاد، آشنا مي‌كند.

نویسنده در فصل سوم زندگي سياسي امام باقر (علیه السلام) را اعم از بينش سياسي امام (علیه السلام) و شرايط سياسي دوران امام و خلفاي معاصر و قيام هايي كه در زمان آن حضرت به وقوع پيوسته و مواضع آن حضرت در مقابل آن حوادث را بيان مي‌كند. در فصل چهارم نیز به زندگي اجتماعي امام باقر (علیه السلام) و تلاش او، تأثير او در جامعه، مرجعيت و پاسخ گويي به پرسش هاي مردم، و زندگي شرافتمندانه امام مي پردازد و هم چنين نماهايي از عبادت ها، دعاها و نيايش هاي آن حضرت را بر پرده ذهن خواننده به تصوير مي كشد.

در فصل پنجم هم كه از فصول مهم كتاب است، نویسنده با توجه به برخي سخنان امام باقر (علیه السلام)، پيام ها و حكمت و درس هايي را از مكتب آن حضرت به مخاطب هديه مي كند.

7- سرچشمه های نور: فرازهایی از زندگانی امام باقر (علیه السلام)، نوشته مسلم صاحبی:

نگارنده با توجه به منابع موثق به شرح ولادت امام محمد باقر (علیه السلام) و مقام و ابعاد شخصيتي ايشان در زمينه‌هاي معنوي و اجتماعي پرداخته و سپس، گنجينه هاي فکري امام محمد باقر (علیه السلام) را شرح داده است. او در ادامه، جنبه‌هاي علمي مکتب اهل بيت، کلمات قصار و وصيت نامة امام محمد باقر به «جابربن يزيد جعفي» را آورده و شاگردان ايشان را معرفي کرده است. در پايان کتاب نیز سياست بني اميه در عصر امام باقر (علیه السلام) به همراه مدايح و مراثي که درباره امام محمدباقر (علیه السلام) سروده شده، گنجانده شده است.

8- ملاقات در شب بارانی، نوشته مسلم ناصری:

کتاب شامل دوازده داستان و حکایت کوتاه درباره زندگی امام پنجم شیعیان است که از منابع مختلف - ویژه دانش‌آموزان مقاطع راهنمایی و دبیرستان - با این عناوین گردآوری شده است: پیک پیامبر، فرشته ای در بیابان، ملاقات در شب بارانی، آرامش بعد از سحر، پند و پیشمانی، دانشمندی که خود را به دیوانگی زد، تک تیرانداز، فقط برای خدا، زندگی دوباره، رسوایی در شبستان مسجد، نقشه ای که نگرفت و حیوان صفتان.

9- مدرسه امام باقر (علیه السلام)، نوشته مهدی غلامعلی:

در این کتاب سیصد و شصت و پنج حدیث برگزیده از امام باقر (علیه السلام) به تعداد روزهای سال آده است تا دوستداران آن حضرت هر روز را با خواندن یک حدیث ایشان اغاز کنند.

10- دیگر کتاب های منتشر شده درباره امام محمد باقر (علیه السلام):

سرچشمه هاى نور (حضرت امام باقر علیه السلام ) / گروه نويسندگان مؤسسه البلاغ/ مرکز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1368.

کتابنامه امام باقر (علیه السلام) / ناصر الدين انصارى قمى/ مرکز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1372.

بر امام سجاد (علیه السلام) و امام باقر (علیه السلام) چه گذشت؟ / سيد محمد حسن موسوى کاشانى/ انتشارات زاهدى، 1373.

امام باقر (علیه السلام) جلوه امامت در افق دانش / نگارش: احمد ترابى / مشهد، بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى / 1373.

راويان مشترک فريقين از امام محمد باقر (علیه السلام) / مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامى / 1373.

شرح سخنان حضرت باقر العلوم (علیه السلام) در سير و سلوک و معرفت نفس / سيد يداللّه برقعي / 1374.

زلال معرفت، پژوهشي در زندگاني امام محمد باقر (علیه السلام) / محمدباقر طاهري / گلستان ادب / 1381.

نخستين انديشه هاي شيعي تعاليم امام محمدباقر (علیه السلام) / ارزينا لالاني، ترجمه: فريدون بدره اي / فرزان روز / 1381.

زندگاني امام محمد باقر (علیه السلام) / منصور کريميان / اشرفي / 1381.

صحيفه امام باقر عليه السلام / جواد قيومي اصفهاني / جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامي / 1382.

داستان زندگي امام محمد باقر (علیه السلام) / امير مهدي مراد حاصل، رضا شيرازي / پيام نور/ 1382.

داستان هايي از اخلاق و رفتار امام محمد باقر (علیه السلام) / علي مير خلف زاده / محمد و آل محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) / 1383.

زندگاني حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) / حميدرضا کفاش/ عابد/ 1383.

زندگاني چهارده معصوم، امام محمد باقر (علیه السلام) / علي نوري/ جهانتاب / 1383.

معجزات امام محمد باقر (علیه السلام) / حبيب الله اکبرپور (به اهتمام) / الف / 1384.

مردي که اسرار سرزمين ها را مي دانست؛ زندگينامه امام محمد باقر (علیه السلام) / محمود پوروهاب، پژمان رحيمي زاده (نقاش) / مدرسه / 1385.

حيات پاکان؛ داستان هايي از زندگي امام محمد باقر، امام جعفر صادق و امام موسي کاظم (علیهم السلام) / مهدي محدثي/ بوستان کتاب قم / 1385.

امام باقر (علیه السلام) الگوي زندگي/ حبيب الله احمدي / فاطيما / 1385؛ زيارتنامه حضرت علي ابن امام محمد باقر (علیه السلام) به انضمام زيارت عاشورا و شرح مختصري از زندگينامه / سيدحسين عابديني اردهالي (گردآورنده) / سميع، سفير اردهال / 1386.

پرسش هاي مردم و پاسخ هاي امام باقر (علیه السلام) / احمد قاضي زاهدي، محمدحسين رحيميان (مترجم) / حاذق/ 1386.

شکافنده علم؛ امام محمد باقر (علیه السلام) / سعيد قانعي/ چلچله / 1386.

نغمه باران؛ امام محمد باقر (علیه السلام) / مهدي وحيدي صدر (شاعر) / جامعه القرآن الکريم / 1387.

امام محمد باقر (علیه السلام)؛ کار و عبادت/ سپيده خليلي / لوح دانش/ 1387.

چهل داستان و چهل حديث از امام محمد باقر (علیه السلام) / عبدالله صالحي/ مهدي يار/ 1387.

ديدار و گفت و گوي صميمانه با فجر دانش ها حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) / مصطفي نيلي پور/ قلم نو/ 1387.

امام باقر (علیه السلام) در کربلا / محمد کامراني اقدام (شاعر) / حديث نينوا / 1387.

باقر تورات؛ شرح حال و زندگاني امام باقر (علیه السلام) / عليرضا اسداللهي فرد / صبح پيروزي / 1387.

عالم ترين پدر دنيا؛ امام باقر (علیه السلام) / علي عباسي/ منتظران ظهور/ 1387.

بهترين حضور؛ حضرت امام باقر (علیه السلام) / مهدي وحيدي صدر / عروج انديشه / 1387.

امام محمد باقر (علیه السلام) / اسماعيل هنرمندنيا / سايه گستر/ 1387.

بخشنده بود و دانا؛ امام محمد باقر (علیه السلام) / عباسعلي سپاهي يونسي/ انصار / 1387.

ضمنا علاقه مندان به آن حضرت می توانند کتاب زندگانی حضرت امام محمد باقر (علیه السلام)، نوشته حسین عماد زاده را از فایل ضمیمه دریافت کنند. 925/ 301/ ش.

19- مرروی بر زندگی امام محمد باقر علیه السلام از تولد تا شهادت

حضرتامام محمد باقر (علیه السلام) در روز اول رجب یا به روایتی سوم صفر سال 57 هجری قمری در مدینه منوره چشم به جهان گشود و هفتم ذی الحجه سال 114 هجری قمری، در سن 57 سالگی در این شهر مسموم شد و به شهادت رسیدضرت امام محمد باقر (علیه السلام) پنجمین امام شیعیان جهان در روز جمعه (یا دوشنبه یا سه شنبه) اول (غره) ماه رجب یا به روایتی سوم ماه صفر سال 57 هجری قمری در مدینه منوره چشم به جهان گشود.

پدر ارجمندش حضرت امام سجاد (علیه السلام) پسر امام حسین (علیه السلام) و مادر گرامیش ام عبدالله، فاطمه دختر امام حسن مجتبی (علیه السلام) است و بنابراین امام محمد باقر (علیه السلام) اولین امامی است که از نسل هر دو فرزندان امام علی (علیه السلام) و حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) یعنی امام حسن (علیه السلام) و -

امام حسین (علیه السلام) می باشد. حضرت امام سجاد (علیه السلام) پس از تولد فرزند بزرگوارش، او را در آغوش گرفت و نوازش کرد و بر گوش راست او اذان و بر گوش چپش اقامه خواند و این مولود مبارک را «محمد» نام نهاد.

حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) در مورد مادر گرامی پیشوای پنجم شیعیان می‌فرماید: «آن بانو فاطمه دختر امام حسن مجتبی (علیه السلام) صدیقه ای بود که همانند او در میان فرزندان امام حسن علیه السلام دیده نشده است».

از قول حضرت امام باقر (علیه السلام) هم واقعه‌ای شگفت انگیز در مورد آن بانوی ارجمند بیان شده که بیانگر مقام والای ایشان است. امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: «مادرم نزدیک دیواری نشسته بود که ناگهان دیوار شکافته شد و ما صدای هولناک فرو ریختن دیوار را شنیدیم. در این حال، مادرم دست خود را بلند کرد و به سوی دیوار گرفت و گفت: نه، به حق مصطفی صلی الله علیه و آله، سوگند یاد می‌کنم که خداوند اجازه سقوط به تو نداده است. پس دیوار در هوا معلق ماند تا مادرم از آن بگذشت. پس از آن، پدرم امام سجاد علیه السلام، یک صد دینار از برای مادرم صدقه داد».

کنیه امام باقر (علیه السلام) «ابوجعفر» و معروف ترین لقب ایشان «باقر العلوم» به معنای شکافنده علوم است، زیرا آن حضرت (علیه السلام)، شکافنده معضلات فکری و حل کننده مسائل و پیچیدگی‌های علوم، و در گستردگی دانش و معارف، سرآمد و شخصیت منحصر به فرد عصر خویش بود.

شاکر، هادی، امین، صابر، ذاکر، جامع و حاضر از دیگر القاب آن حضرت (علیه السلام) است که هریک بر وجه خاصی از کمالات و فضایل آن حضرت (علیه السلام) دلالت دارد.

حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) همزمان با واقعه جانگداز عاشورا در سال 61 هجری، در سن 4 سالگی بود که به همراه پدر و در کنار جد عزیزش حضرت سیدالشهداء (علیه السلام) در کربلا حضور داشت. آن حضرت (علیه السلام) در زمان شهادت پدر بزرگوارشان امام سجاد (علیه السلام) در سال 94 هجری قمری، 36 سال سن داشت که امامت شیعیان را عهده دار شد. مدت امامت پنجمین پیشوای شیعیان جهان تا زمان شهادت ایشان، 19 سال و دو ماه بود.

علم و دانش امام محمد باقر (علیه السلام) همانند دیگر ائمه اطهار (علیهم السلام)، از سرچشمه وحی نشأت می گرفت و هیچ کس در آن زمان به پایه علمی ایشان نمی رسید.

آوازه منزلت علمی امام (علیه السلام) به حدی بود که همه تاریخ نویسان، اعم از مسلمان و غیر مسلمان، در توصیف کمالات ایشان بدون استثنا به مقام علمی آن حضرت (علیه السلام) اشاره نموده اند.

حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) همانند اجداد پاکش عابدترین فرد روزگار خود محسوب می‌شد و در عبادت، الگوی راستین عابدان بود. اما علیرغم کثرت عبادت هرگز به گوشه نشینی و دوری از فعالیت های اجتماعی روی نیاورد، گرچه به قول امام صادق (علیه السلام)؛ «آن قدر شب ها نماز می‌خواندند که در نتیجه ایستادن در حال نماز، پاهای ایشان ورم می‌کرد». و به گفته ابن صباغ؛ «تمام عمر امام علیه السلام در راه طاعت خدا بود».

آن امام همام (علیه السلام) با این همه، خود را در عبادت خدا قاصر می دید و می فرمود: «چه کسی می‌تواند، چون علی علیه السلام، خدا را عبادت کند؟».

حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) سرانجام در سال 114 هجری قمری و در سن 57 سالگی با توطئه مرموز و مخفیانه هشام بن عبدالملک دهمین خلیفۀ اموی در شهر مدینه مسموم شد و به شهادت رسید و پیکر پاکش در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.

مرقد نورانی شریف آن حضرت (علیه السلام)، در کنار مرقد جد بزرگوارشان امام حسن مجتبی (علیه السلام)، پدر ارجمندشان امام سجاد (علیه السلام) و فرزند عزیزشان امام جعفر صادق (علیه السلام) قرار دارد و زیارتگاه و ملجأ شیعیان، عاشقان و ارادتمندان است.

امام محمد باقر علیه السلام، با تأسیس اوّلین دانشگاه اهل بیت علیهم السلام، شاگردان و اصحاب بسیاری را تربیت کرد و صدها فارغ التّحصیل در موضوعات گوناگون به جامعه عرضه نمود. در نهایت، توطئه شهادت امام توسط خلیفه عباسی برنامه ریزی شد و امام را به شهادت رساند.

امام باقر (علیه السلام) به هنگام احتضار فرمود: هنگامی که بدرود حیات گفتم، زمین را برایم بشکافید و قبری مهیا کنید، پس اگر به شما گفتند برای رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) لحد بوده است، تصدیق کنید. این فرمایش بدان دلیل بوده است که امام باقر (علیه السلام) شکافتن زمین را از برخی جهات بهتر می دانسته، اگرچه فضیلت لحد بالاتر بوده است. باشد که پیرو واقعی امام علیه السلام باشیم. آنچه که در پیش رو است اشاره ای به زندگی امام باقر علیه السلام از تولد تا شهادت است.

امام محمد باقر (علیه السلام) پنجمین امام شیعیان، در سوم ماه صفر سال 57 هجری قمری در مدینه چشم به جهان گشودند و چهارمین بهار عمر خودشان را در کنار جد بزرگوارشان حسین بن علی (علیه السلام) و پدرشان امام سجاد (علیه السلام) سپری کردند. ایشان همانند پدر خود از وقایع سیاسی کربلا دور و در جوار پدر باقی ماندند تا اینکه هفتم ذی الحجه سال 114 پس از هجرت در سن 57 سالگی به شهادت رسیدند.

پی نوشت ها

اسلامی. حوزه نت.

فصل هشتم: زندگینامه امام صادق علیه السلام

اشاره

نام: جعفر (به معنى نهر جارى پرفایده).

كنیه: ابو عبداللّه.

لقب: صادق.

پدر: حضرت محمد بن على (علیه السلام).

مادر: معروف به ام فروه، دختر قاسم بن محمد بن ابى بكر.

تاریخ ولادت: یكشنبه 17 ربیع الاول، سال 83 هجرى.

مكان ولادت: مدینه.

مدت عمر مبارک: 65 سال.

علت شهادت: مسمومیت.

قاتل ملعون: منصور دوانیقى (خلیفه عباسى).

زمان شهادت: یكشنبه 25 شوال، سال 148 هجرى.

مدفن مطهر: قبر شریفش در قبرستان بقیع (واقع در مدینه منوره) در كنار قبر پدر و جدّ و عمویش امام حسن مجتبى (علیه السلام) مى باشد.

1- ولادت امام صادق (علیه السلام)

ششمین اختر تابناک آسمان امامت امام صادق علیه السلام، در روز جمعه 17 ربیع الاول سال 83 هجرى در مدینه و در زمان عبدالملک بن مروان بن حكم دیده به جهان گشود. مادر آن حضرت «ام فروه » دختر قاسم- ⁽¹⁾بن محمد بن ابوبكر مى باشد. ایشان در سال 148 هجرى به دستور منصور عباسى به وسیله انگور زهرآلود مسموم و به شهادت رسید. مدفن مطهر آن حضرت در قبرستان بقیع و در جوار ائمه بقیع- ⁽²⁾قرار دارد. - ⁽³⁾بنا به گفته شیخ مفید و كلینى، ولادت آن حضرت در سال 83 هجرى اتفاق افتاده است. لیكن ابن طلحه روایت نخست را صحیح تر می داند و ابن خشاب نیز در این باره گوید: چنان كه ذراع براى ما نقل كرده، روایت نخست، سال 80 هجرى، صحیح است. شهادت آن امام (علیه السلام) در دوشنبه روزى از ماه شوال و بنا به نوشته مؤلف جنات الخلود در 25 شوال و به روایتى نیمه ماه رجب سال 148 هجرى روى داده است. با این حساب مى توان عمر آن حضرت را 68 یا 65 سال گفت كه از این مقدار 12 سال و چند روزى و یا 15 سال با جدش امام زین العابدین (علیه السلام) معاصر بوده و 19 سال با پدرش و 34 سال پس از پدرش زیسته است كه همین مدت، دوران خلافت و امامت آن حضرت به شمار می آید و نیز بقیه مدتى است كه سلطنت هشام بن عبد الملک، و خلافت ولید بن یزید بن عبد الملک و یزید بن ولید عبد الملک، ملقب به ناقص، ابراهیم بن ولید و مروان بن محمد ادامه داشته است. كنیه مادر امام (علیه السلام) را ام فروه گفته اند. برخى نیز كنیه او را ام القاسم نوشته و اسم او را قریبه یا فاطمه ذكر كرده اند. كنیه آن حضرت ابو عبد الله بوده است و این كنیه از دیگر كنیه هاى وى معروف تر و مشهور تر است. محمد بن طلحه گوید: برخى كنیه آن حضرت را ابو اسماعیل دانسته اند. ابن شهر آشوب نیز در كتاب مناقب می گوید: آن حضرت مكنى به ابو عبد الله و ابو اسماعیل و كنیه خاص وى ابو موسى بوده است.

2- لقب امام صادق (علیه السلام)

آن حضرت القاب چندى داشت كه مشهور ترین آنها صادق، صابر، فاضل و طاهر بود. از آنجا كه وى در بیان و گفتار راستگو بود، او را صادق خواندند.

3- از فضایل امام جعفر صادق (علیه السلام)

مناقب آن حضرت بسیار است كه به اختصار از آنها یاد می كنیم. فضایل امام صادق بیش از آن است كه بتوان ذكر كرد. جمله ای از مالک بن انس امام مشهور اهل سنت است كه: «بهتر از جعفر بن محمد، هیچ چشمی ندیده، هیچ گوشی نشنیده و در هیچ قلبی -

خطور نكرده است». از ابوحنیفه نیز این جمله مشهور است كه گفت: «ما رأیت افقه من جعفر بن محمد» یعنی: «از جعفر بن محمد، فقیه تر ندیدم». و اگر از زبان خود آن حضرت بشنویم ضریس می گوید: امام صادق در این آیة شریفة: كُلُّ شیء هَالِكُ الَّا وَجْهُهُ، یعنی: «هر چیز فانی است جز وجه خدای متعال،» فرمود: «نَحْنُ الْوَجْهُ الذی یوتی اللَّهُ مِنْهُمْ» یعنی «ماییم آیینه ای كه خداوند از آن آیینه شناخته می شود». بنابراین امام صادق (علیه السلام) فرموده است او آیینه ذات حق تعالی است.

شیخ مفید در ارشاد مى نویسد: علومى كه از آن حضرت نقل كرده اند به اندازه اى است كه ره توشه كاروانیان شد و نامش در همه جا انتشار یافت. دانشمندان در بین ائمه (علیه السلام) بیشترین نقل ها را از امام صادق روایت كرده اند. هیچ یک از اهل آثار و راویان اخبار بدان اندازه كه از آن حضرت بهره برده اند از دیگران سود نبرده اند. محدثان نام راویان موثق آن حضرت را جمع كرده اند كه شماره آنها، با صرف نظر از اختلاف در عقیده و گفتار، به چهار هزار نفر مى رسد.

بیشترین حجم روایات، احادیثی است كه از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است، اهمیت معارف منقول از جعفر بن محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) به میزانی است كه شیعه به ایشان منسوب شده است: "شیعه جعفری". كمتر مسئله دینی (اْعم از اعتقادی، اخلاقی و فقهی) بدون رجوع به قول امام صادق (علیه السلام) قابل حل است. كثرت روایات منقول از امام صادق (علیه السلام) به دو دلیل است:

یكی اینكه از دیگر ائمه عمر بیشتری نصیب ایشان شد و ایشان با شصت و پنج سال عمر شیخ الائمه محسوب می شود (148- 83 هجری)، و دیگری كه به مراتب مهم تر از اولی است، شرائط زمانی خاص حیات امام صادق (علیه السلام) است. دوران امامت امام ششم مصادف با دوران ضعف مفرط امویان، انتقال قدرت از امویان به عباسیان و آغاز خلافت عباسیان است. امام با حسن استفاده از این فترت و ضعف قدرت سیاسی به بسط و اشاعه معارف دینی همت می گمارد. گسترش زائدالوصف سرزمین اسلامی و مواجهه اسلام و تشیع با افكار، ادیان، مذاهب و عقاید گوناگون اقتضای جهادی فرهنگی داشت و امام صادق (علیه السلام) به بهترین وجهی به تبیین، تقویت و تعمیق "هویت مذهبی تشیع" پرداخت. از عصر جعفری است كه شیعه در عرصه های گوناگون كلام، اخلاق، فقه، تفسیر و… صاحب هویت مستقل می شود. عظمت علمی امام صادق (علیه السلام) در حدی است كه ائمه مذاهب دیگر اسلامی از قبیل ابوحنیفه و مالک خود را نیازمند به استفاده از جلسه درس او می یابند. مناظرات عالمانه او با ارباب دیگر ادیان و عقاید نشانی از سعه صدر و وسعت دانش امام است. اهمیت این جهاد فرهنگی امام صادق (علیه السلام) كمتر از قیام خونین سید الشهداء (علیه السلام) نیست.

4- امام صادق در نگاه دیگران

ابو حنیفه، پیشوای مشهور فرقه حنفی، گفته است: «من دانشمند تر از جعفربن محمد ندیده ام». «لَوْ لا السَّنَتَانِ لهلک نُعْمَانَ»؛ یعنی اگر آن دو سال (شاگردی من نزد او) نبود، نعمان هلاک می شد. (اسم ابو حنیفه نعمان بن ثابت بوده است). مالک، پیشوای فرقه مالکی، گفته است: «مدتی نزد جعفر بن محمد رفت و آمد می کردم، او را همواره در یکی از سه حالت می دیدم؛ یا نماز می خواند یا روزه بود و یا قرآن تلاوت می کرد، و هرگز او را ندیدم که بدون وضو حدیث نقل کند». اکنون از باب تیمن و تبرک و جهت بهره مندی بیشتر، سخنی چند از آن امام بزرگوار را ذکر می کنیم.

کمال احسان:

«لایتم الْمَعْرُوفِ الابثلاث خِصَالٍ ؛ تعجیله وَ تقلیل کثیره وَ ترک الِامْتِنَانُ بِهِ» احسان و نیکی کامل نباشد، مگر با سه خصلت؛ شتاب در آن، کم شمردن بسیار آن، و منت ننهادن بر آن.

محاسبه نفس:

«حَقُّ علی کل مُسْلِمٍ یعرفنا انَّ یعرض عَمَلِهِ فی کل یوم وَ لیله علی نَفْسِهِ فیکون مُحَاسِبَ نَفْسِهِ، فَانٍ رای حُسْنِهِ اسْتَزَادَ مِنْهَا، وَ انَّ رای سیئه اسْتَغْفَرَ مِنْهَا لئلایخزی یوم القیمه» بر هر مسلمانی که ما را بشناسد، سزاوار است که در هر شبانه روز، عملش را بر خود عرضه دارد و خود حسابگر خویش باشد، اگر حسنه دید بر آن بیفزاید، و اگر گناه دید از آن آمرزش خواهد تا اینکه روز قیامت رسوا نشود.

استقامت:

«لَوْ انَّ شیعتنا اسْتَقامُوا لَصَافَحَتْهُمُ الملائکه ولاظلهم الْغَمَامُ وَ لَا شَرِّقُوا نَهَاراً وَ لاکلوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ لَمَّا سالوا اللَّهِ شیئا الااعطاهم». اگر شیعیان ما استقامت می ورزیدند، هر آینه فرشتگان با آنها دست می دادند و ابرها بر آنها سایه می انداخت و در روز می درخشیدند و از بالای سر و زیر پای خود روزی می خوردند و چیزی از خدا نمی خواستند مگر اینکه به آنها عطا می کرد.

5- مدت امامت

وی 34 سال امام بودند- ⁽¹⁾كه 18 سال در دوره اموى و 16 سال در دوره عباسى بوده است.- ⁽²⁾

6- خلفاى اموى معاصر امام صادق (علیه السلام)

به ترتیب عبارتند از:

• هشام بن عبدالملک (114- 125).

• ولید بن یزید بن عبدالملک (125- 126).

• یزید بن ولید بن عبدالملک (126).

• ابراهیم بن ولید بن عبدالملک (2 ماه و 10 روز از سال 126).

• مروان بن محمد معروف به مروان حمار (126- 132).

7- خلفاى عباسى معاصر امام صادق (علیه السلام)

عبارتند از: ابوالعباس عبدالله بن محمد (132- 137). ابوجعفر منصور دوانیقى (137- 148).

8- فرزندان امام

از امام جعفر صادق علیه السلام هفت پسر و سه دختر بر جاى ماند كه عبارتند از:

• اسماعیل، عبدالله و ام فروه كه مادرشان فاطمه بنت الحسین بن على بن حسین علیه السلام است.

• امام کاظم، اسحاق و محمد كه مادرشان حمیده خاتون مى باشد.

• عباس، على، اسماء و فاطمه كه هریک از مادرى به دنیا آمده اند. - ⁽¹⁾

9- مراحل مختلف زندگانى امام صادق (علیه السلام)

زندگانی این امام شریف را مى توان به سه دسته كلى تقسیم نمود:

الف) زندگانى امام در دوره امام سجاد و امام باقر (علیهما السلام) ایشان تقریبا نیمى از عمر خود را به خوشه چینی از علم و تقوا و كمال و فضیلت این دو امام پرداختند.

ب) زندگانی امام از سال 114 تا 140 هجرى: در این دوره امام از فرصت مناسبى كه به وجود آمد، استفاده نمود و مكتب جعفرى را به تكامل رساند. در این مدت، 4000 دانشمند تحویل جامعه داد و علوم و فنون بسیارى را كه جامعه آن روز تشنه آن بود، به جامعه اسلامى ارزانى داشت.

10- آخرین سال های عمر امام

در این دوره، که به مدت هشت سال به طول انجامید، امام بسیار تحت فشار و اختناق حكومت منصور عباسى قرار داشت. در این دوره امام دائماً تحت نظر بود و مكتب جعفرى عملاً تعطیل گردید. ⁽¹⁾

11- عوامل انقراض حکومت اموی

در عصر امام صادق علیه السلام، حكومت اموى منقرض شد. عواملى كه منجر به انقراض سلسله اموى شد عبارتند از:

• حكومت موروثى استبدادى.

• تحریف حقایق توسط محدثان مزدور و روحانیون دربارى.

• مخالفت علنى و آشكار با سنت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و قرآن کریم.

• اهانت به حرمین شریفین.

• سوء استفاده از بیت المال مسلمین.

• كامجویى و هوسرانى و می‌گسارى و ساز و آواز.

• گرایش به تجملات و زیورآلات.

• تعصب عربى و تحقیر موالى (غیر اعراب).

• اختلافاتو درگیرى هاى داخلى و نژادى.

• قتل و غارت مسلمین خصوصاً فرزندان بنى هاشم.

• قیام مسلحانه شیعیان.

• تعطیل شدن امر به معروف و نهى از منكر به سبب خشونت حكمرانان.

• رواج شعارها و سنت هاى جاهلى. - ⁽²⁾

12- شکل گیری حکومت بنی العباس

بنى العباس در اواخر دوره بنى امیه از فرصت سیاسى كه به وجود آمده بود، استفاده كردند و حكومت را در سال 132 هجرى قمرى بدست گرفتند.- ⁽¹⁾و تا سال 656 هجرى قمرى حكومت كردند. سیاست عباسیان تا زمان معتصم بر مبناى حمایت از ایرانیان و تقویت علیه اعراب بود. صد ساله اول حكومت عباسى براى ایرانیان، عصر طلایى بود. چه آن كه برخى از وزراى ایرانى همانند برامكه و فضل بن سهل؛ ذوالریاستین بعد از خلیفه، بزرگترین قدرت به شمار مى رفتند. - ⁽²⁾

روساى بنى هاشم اعم از عبدالله محض و پسرانش محمد و ابراهیم و همچنین بنى العباس به نام هاى ابراهیم امام، ابوالعباس سفاح، ابوجعفر منصور دوانیقى و عمو هاى این ها، در محلى به نام «ابواء». - ⁽³⁾

نهضت ضد اموى را از سال 100 هجرى آغاز كردند. و چون بنى العباس زمینه را براى خودشان مهیا نمى دیدند، با «محمد نفس زكیه»- ⁽⁴⁾به عنوان مهدى امت بیعت كردند. - ⁽⁵⁾

بعد از آن كه روساى بنى هاشم با محمد بیعت كردند، از امام جعفرصادق علیه‌السلام نیز دعوت نمودند كه با محمد به عنوان مهدى امت بیعت كند ولى حضرت به آن‌ها فرمود كه در نزد ما اسرارى است. این پسر، مهدى امت نیست و وقت ظهور نیز فرا نرسیده است. حضرت در آن جلسه بیان داشتند كه ابوالعباس سفاح و برادرانش به خلافت خواهند رسید و به عبدالعزیز بن عمران زهرى فرمود كه ابوجعفر منصور قاتل محمد و برادرش ابراهیم خواهد شد. - ⁽⁶⁾

مبلغان بنى عباس در آغاز، مردم را با عنوان «الرضا من آل محمد» یا «الرضى من آل محمد» تبلیغ مى كردند. دو تن از ماهرترین شان عبارت بودند از: «ابو سلمه خلال» و «ابو مسلم خراسانى». ابوسلمه كه به وزیر آل محمد لقب گرفت، در كوفه مخفیانه تبلیغ مى كرد و ابو مسلم كه به امیر آل محمد ملقب شد، در خراسان مردم را بر علیه دستگاه حاكمه اموى مى شوراند. - ⁽⁷⁾

یكى از كارهاى زشت ابو مسلم این بود كه نسبت به ابوسلمه حسادت مى ورزید. نامه هایى به سفاح و عمو هاى سفاح نوشت و به آن ها اطلاع داد كه ابو سلمه قصد دارد خلافت را از آل عباس به نفع آل ابى طالب تغییر دهد. ولى سفاح نپذیرفت و گفت: چیزى بر من ثابت نشده است. ابومسلم وقتى كه فهمید ابوسلمه از توطئه او آگاه است، عده اى را مامور كرد كه هنگام برگشت ابوسلمه از نزد سفاح، او را شبانه به قتل برسانند. - ⁽⁸⁾و چون قاتل یا قاتلین از اطرافیان سفاح بودند، خون ابو سلمه لوث شد و خوارج را به عنوان قاتل معرفى كردند. - ⁽⁹⁾

مسعودى در مروج الذهب - ⁽¹⁰⁾مى نویسد: ابوسلمه بعد از كشته شدن ابراهیم امام به این فكر افتاد كه خلافت را از آل عباس به نفع آل ابى طالب تغییر دهد. نامه اى در دو نسخه براى امام جعفرصادق علیه السلام و عبدالله محض نوشت و به مامور گفت: این دو -

نامه را مخفیانه به امام جعفرصادق علیه‌السلام بده و اگر قبول كرد، نامه دیگر را از بین ببر و اگر نپذیرفت، نامه دوم را براى عبدالله ببر و طورى عمل كن كه هیچ كدام نفهمند كه براى دیگرى نامه نوشتم.

فرستاده، نامه را اول براى امام برد. ایشان قبل از آن كه نامه را مورد مطالعه قرار دهد، به آتش گرفت و آن را سوزاند و بیان داشت كه ابو سلمه شیعه و طرفدار ما نیست. فرستاده، نامه دیگر را به عبدالله محض داد كه بسیار خوشحال و مسرور گردید.

صبح زود نزد امام صادق علیه السلام آمد و جریان را اطلاع داد. امام به او گفت: كه ابو سلمه عین این نامه را براى من نیز نوشته بود، ولى آن را سوزاندم. به او گفت: ابوسلمه طرفدار ما نیست. از چه زمان اهل خراسان شیعه تو شده اند كه مى گویى شیعیان ما نوشته اند؟ آیا تو ابو مسلم را به خراسان فرستادى؟ آیا تو به آن ها گفتى لباس سیاه بپوشند و آن را شعار خود قرار دهند ...؟ عبدالله از این سخنان ناراحت شد و شروع به بحث با امام نمود. - ⁽¹⁾

بعضى از كسانى كه ادعاى تاریخ شناسى دارند، با انكار و اعتراض مى پرسند كه چرا امام صادق علیه السلام در جواب نامه ابو سلمه چنان برخوردى داشته است؟ در جواب به این افراد، باید گفته شود كه در این قضیه نه شرایط معنوى در كار بوده كه افرادى با خلوص نیت چنین پیشنهادى را بیان كنند و نه شرایط ظاهرى و امكاناتى فراهم بوده كه بتوان به واسطه آن اقدام عملى نمود. - ⁽²⁾

اولاً امام مى دانست بنى عباس ساكت نخواهند نشست و امام را به شهادت مى رسانند. بدون آن كه شهادت امام هیچ فایده و اثرى براى اسلام و مسلمین داشته باشد.

ثانیا در آن عصرى كه امام مى زیست، آن چه كه براى جامعه اسلامى بهتر و مفیدتر بود، رهبرى نهضت علمى، فكرى و تربیتى بود كه اثر آن تاكنون هست؛ كما این كه در عصر امام حسین علیه السلام آن نهضت ضرورت داشت كه اثرش هنوز نیز باقى است.- ⁽³⁾

13- دوران خاص امام صادق (علیه السلام)

الف) فرصت مناسب برای فعالیت هال علمی:

از سال 129 تا 132 هجرى كه عباسیان روى كار آمدند؛ چون بنى امیه رو به ضعف و سقوط مى رفتند، فرصت این كه امام را تحت فشار قرار دهند، نداشتند و از طرفى عباسیان نیز كه شعار طرفدارى از خاندان پاك پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و گرفتن انتقام خون به ناحق ریخته آنان را مى دادند، به امام فشارى وارد نمى آوردند.

از این رو، این دوران، براى امام دوران آرامش و آزادى بود و فرصت بسیار خوبى براى فعالیت هاى علمى و فرهنگى به شمار مى رفت، فرصتى كه براى هیچ یک از امامان دیگر به غیر از امام باقر علیه السلام كه اندكى از این فرصت براى ایشان به وجود آمد و -

فعالیت علمى را شروع كرده بود. و هم چنین براى امام رضا علیه السلام فراهم نگشت. ولى امام صادق علیه السلام هم عمر طولانى (حدود 70 سال) داشتند و هم محیط و زمان براى ایشان مساعد بود. - ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) تلاش و کوشش خود را با مساعی علمی آغاز و حوزه فکری و ثمربخش خویش را که بزرگان فقها و متفکران از آن بیرون آمدند، در صفوف امت، افتتاح کرد و با تربیت شاگردانی دانشمند، ذخیره علمی بزرگی برای امت بر جای گذاشت. بعضی از شاگردان نامی آن بزرگوار عبارتند از: هشام بن حکم و مؤمن طاق و محمد بن مسلم و زرارة بن اعین و ... که هریک چهره های درخشانی از تربیت شدگان مکتب آن حضرتند. حرکت علمی او آن سان گسترش یافت که سراسر مناطق اسلامی را دربر گرفت و مردم از علم او سخن ها می گفتند و شهرتش در همه شهرها و دیارها پیچیده بود.

جاحظ در مورد امام صادق (علیه السلام) می گوید: «امام صادق چشمه های دانش و حکمت را در روی زمین شکافت و برای مردم درهایی از دانش گشود که پیش از او معهود نبود و جهان از دانش وی سرشار گردید».

هدف امام صادق (علیه السلام) از گسترش برنامه فرهنگی، چاره جهل امت و تقویت عقیده به مکتب اسلام و نیز ایستادگی در برابر امواج کفر آمیز و شبهه های گمراه کننده و حل مشکلات ناشی از انحراف حکومت بود.

تلاش آن حضرت از طرفی مقابله با امواج ناشناخته و فاسد اوضاع سیاسی عهد امویان و عباسیان بود که انحرافات عقیدتی آن، بیشتر معلول ترجمه کتاب های یونانی و فارسی و هندی و پدید آمدن گروه های خطرناک از جمله غلات و زندیقان و جاعلان حدیث و اهل رأی و متصوفه بود که زمینه های مساعد رشد انحراف را به وجود آورده بودند.

امام (علیه السلام) در برابر تمامی آنها ایستادگی کرد و با همه مناظره و مباحثه کرد و خطر افکارشان را برای ملت اسلام افشا نمود و از طرف دیگر، با تلاش های خستگی ناپذیر، مفاهیم عقیدتی و احکام شریعت را منتشر ساخت و آگاهی علمی را پراکند و توده های عظیم دانشمندان را به منظور آموزش مسلمانان مجهز ساخت.

امام صادق (علیه السلام) مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در مدینه محل تدریس خویش قرار داد و مردم، دسته دسته از دور و نزدیک به آنجا می شتافتند و سؤالات گوناگون خود را مطرح و جواب لازم را دریافت می نمودند.

از جمله استفاده کنندگان از محضر آن بزرگوار، مالک بن انس و ابوحنیفه و محمد بن حسن شیبانی و سفیان ثوری و ابن عینیه و یحیی بن سعید و ایوب سجستانی و شعبة بن حجاج و عبدالملک جریح و دیگران بودند.

امام صادق (علیه السلام) به پیروان خود فرمان داد که به حاکم منحرف پناه نبرند و از داد و ستد و همکاری با او خود داری کنند و به اصحاب و دوستان خود سفارش می کرد که در هر کار، مخفیانه عمل کنند و تقیه را رعایت نمایند و در هر عملی که انجام می دهند توجه کامل داشته باشند که دشمنان و مخالفان شان متوجه آن نشوند.

آن حضرت مردم را بر آن می داشت تا در قیامی که زید بن علی بن الحسین (علیه السلام) بر ضد دولت امویان کرده بود، پشتیبان زید باشند. هنگامی که خبر قتل زید به او رسید بسیار ناراحت شد و اندوهی عمیق به او دست داد و از مال خود به خانواده هریک از یاران زید که با او در آن واقعه آسیب دیده بودند هزار دینار داد و نیز هنگامی که جنبش بنی الحسن (علیه -

السلام) شکست خورد، امام را حزن و اندوه فرا گرفت و سخت بگریست و مردم را مسؤول کوتاهی در برابر آن جنبش دانست.

با این حال، آن حضرت از در دست گرفتن حکومت، خودداری فرمود و این کار را به وقتی موکول کرد که نقش دگرگون سازی امت را ایفا کند و در مجرای افکار امت تأثیر گذارد و انحراف های گوناگونی را که واقعیات سیاسی و اجتماعی روز به وجود آورده بود تصحیح نماید، آن گاه در داخل امت عهده دار تجدید بنا شود و امت را آماده سازد تا در سطحی درآیند که بتوانند حکومتی را که خود می خواهند، تشکیل دهند.

14- شور و نشاط در زمان امام صادق (علیه السلام)

در زمان امام جعفرصادق علیه‌السلام در جامعه اسلامى شور و نشاط فوق العاده اى پیدا شد كه منشا جنگ عقاید گردید. به طور خلاصه مى توان عوامل مؤثر در این نشاط را در چهار مورد بررسى كرد:

• محیط آن دوره، محیط كاملا مذهبى و اسلامى بود و مردم تحت انگیزه هاى مذهبى، زندگى مى كردند. تشویق هاى پیامبر به علم و دانش و تشویق و دعوت هاى قرآن كریم به علم و تعلم و تفكر و تعقل، عامل اساسى این نهضت و شور و نشاط بود.

• نژادهاى مختلفى كه سابقه فكرى و علمى داشتند، در دنیاى اسلام وارد شدند و تحولاتى را در جامعه ایجاد كردند.

• «جهان وطنى اسلامى»- ⁽¹⁾عامل سومى بود كه زمینه را مساعد مى كرد. اسلام با وطن هاى آب و خاكى مبارزه كرده بود و وطن را «وطن اسلامى» تعبیر مى كرد كه هرجا اسلام هست، آن جا وطن است و در نتیجه تعصبات نژادى تا حدود بسیار زیادى از میان رفته بود. به طورى كه نژاد هاى مختلف با یكدیگر همزیستى داشتند. - ⁽²⁾

• عامل دیگرى كه زمینه این جهش و جنبش را فراهم مى كرد، «تسامح و تساهل دینى» بود. - ⁽³⁾یعنى مسلمانان به خاطر همزیستى با اهل كتاب، آن‌ها را تحمل مى كردند و آن را برخلاف اصول دینى خود نمى پنداشتند. در آن زمان اهل كتاب، اهل علم و دانش بودند كه وارد جامعه اسلامى شده بودند و مسلمین نیز مقدم آن ها را گرامى مى شمردند. در نتیجه در همان عصر اول، معلومات آن‌ها را گرفتند و در عصر بعدى، خود در راس جامعه اسلامى قرار گرفتند. - ⁽⁴⁾

15- ظهور مکاتب و نحله های متعدد

امام صادق علیه السلام در عصرى زیست كه علاوه بر حوادث سیاسى، یک سلسله حوادث اجتماعى و پیچیدگى ها و ابهام هاى فكرى و روحى پیدا شده بود كه اسلام را تهدید مى كرد. ظهور متكلمان- ⁽⁵⁾، صوفیه (خشكه مقدس ها) - ⁽⁶⁾، زنادقه - ⁽⁷⁾، مكتب ها و نحله هاى مختلف فقهى جبریه، مشبهه، تناسخیه و... - ⁽⁸⁾اختلاف قرائت، اختلاف در تفسیر، و رشد گروه خوارج و مرجئه از آن جمله بودند. - ⁽⁹⁾هركدام عقاید خود را ترویج مى كردند و به نحوى نظر مى دادند. از این رو، تشنگى عجیبى به وجود آمده بود كه لازم بود امام به آن‌ها پاسخ مناسب گوید.

16- نقش امام در مقابله با مکاتب و نحله های جدید

امام صادق علیه السلام با تمامى این جریاناتى كه وجود داشت، برخورد كرد. از نظر قرائت و تفسیر، یك عده شاگردان امام هستند. در باب نحله هاى فقهى هم كه مكتب امام صادق علیه‌السلام قوى ترین و نیرومندترین مكتب هاى فقهى آن زمان بوده، به طورى كه اهل تسنن هم اعتراف نمودند. ابوحنیفه- ⁽¹⁰⁾و مالک- ⁽¹¹⁾شخصاً از محضر امام استفاده كردند و مالك بارها از مدینه به خدمت امام مى رسید و از وجود ایشان استفاده مى برد. شافعى و احمد بن حنبل نیز از شاگردان امام هستند.- ⁽¹²⁾

امام صادق علیه السلام با در نظر گرفتن نیاز شدید جامعه و آمادگى زمینه اجتماعى مناسب، دنباله نهضت علمى و فرهنگى پدرش را گرفت و حوزه علمى وسیعى به وجود آورد. - ⁽¹³⁾

17- شاگردان امام صادق (علیه السلام)

ایشان در رشته هاى مختلف، شاگردان بزرگى هم چون «هشام بن حكم كندى»، «محمد بن مسلم»، «ابان بن تغلب»، «هشام بن سالم»، «معلى بن خنیس»، «محمد بن على بن نعمان بجلى كوفى» معروف به «مؤمن الطاق»، «مفضل بن عمر»، «ثابت بن دینار» معروف به «ابو حمزه ثمالى»، «زرارة بن اعین»، «جابر بن یزید جعفى كوفى»، «صفوان بن مهران جمال اسدى كوفى» معروف به «صفوان جمال»، «عبدالله بن ابى یعفور»، «حمران بن اعین شیبانى»، «حمزه طیار»، «برید بن معاویه عجلى»، و... تربیت نمود. ⁽¹⁾

18- تقیه

در دوره امام صادق علیه السلام، شیعیان و طرفداران امام با نوعى پیوستگى فكرى و عملى، تشكیلاتى را به وجود آورده بودند و امام صادق علیه السلام نیز با خلفا مبارزه مخفى مى كرد. نوعى جنگ سرد در میان بود. معایب، مثالب و مظالم خلفاى جور به وسیله امام در دنیا پخش شد. حتى امام به منظور تبلیغ ولایت و امامت خود، نمایندگانى به مناطق مختلف از جمله خراسان مى فرستاد. - ⁽²⁾

فشار گسترده سیاسى حكام اموى و عباسى گویاى این حقیقت است كه یاران امام به خاطر مصون ماندن از گزند حكام زورگو، «تقیه» مى كردند. تاكید هاى مكرر امام بر «تقیه» نشان دهنده فعال بودن این تشكیلات به طور مخفى و تصمیم جدى حكومت بر سركوب كردن حركت ها است. برخى از روایت هاى موجود نشان مى دهد كه شیعیان به شدت تحت فشار بودند. - ⁽³⁾و از ترس شمشیر برهنه منصور، راه تقیه را در پیش گرفتند. - ⁽⁴⁾

جاسوسان اموى و عباسى، مراقب رفت و آمد هاى امام و اصحابشان بودند. اگر كسى تماسى برقرار مى كرد، با كمال احتیاط این عمل را به انجام مى رساند. زیرا دستگاه خلافت اگر فردى را مى شناخت كه به اهل بیت علیهم السلام اظهار محبت مى كند، سرنوشت او با مرگ یا سیاه چال و زندان ابد، رقم مى خورد. چنان كه یكى از اطرافیان امام زیر شلاق جان سپرد.- ⁽⁵⁾به همین خاطر امام از بعضى از شیعیان روى برمى گرداند و حتى برخى را مورد سرزنش قرار مى داد. - ⁽⁶⁾

منصور درباره امام صادق علیه السلام تعبیر عجیبى دارد: جعفر بن محمد مثل یک استخوان در گلوى من است؛ نه مى توانم بیرونش بیاورم و نه مى توانم آن را فرو برم. نه مى توانم مدركى از او بدست آورم و كلكش را بكنم و نه مى توانم تحملش كنم. - ⁽⁷⁾⁽⁸⁾

پی نوشت ها